زن در تفسیر نمونه

مشخصات کتاب

سرشناسه : مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

شناسه افزوده : داودی، سعید، ۱۳۴۳ -

عنوان و نام پدیدآور : زن در تفسیر نمونه/ مکارم‌شیرازی؛ تهیه و تنظیم سعید داوودی.

مشخصات نشر : قم: انتشارات امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع)، ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری : ۷۱۲ ص.

شابک : ۲۲۰۰۰۰ ریال: 978-964-533-187-8

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Makarem Shirazi. Woman in example commentary of Quran.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان قراردادی : تفسیر نمونه .برگزیده

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

رده بندی کنگره : BP۹۸/م۷ت۷۰۱۳۶ ۱۳۹۳

شماره کتابشناسی ملی : ۴۱۰۸۷۶۷

اشاره

فهرست مطالب

مقدمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دامت برکاته)

23

پیشگفتار 27

شیوه تحقیق و تنظیم 29

بخش اوّل: سرگذشت غمبار زنان / 35

فصل اوّل: زن در جاهلیت 37

خشم از تولد دختر 39

تفسیر: آنجا که تولّد دختر ننگ بود 39

نکته‌ها: 41

ناخشنودی از دختر 45

تفسیر 46

کشتن فرزند از ترس فقر 48

تفسیر 48

خشم و اندوه از شنیدن تولد دختر 49

تفسیر: چگونه ملائکه را دختران خدا می‌خوانید؟ 50

به کدامین گناه کشته شدند؟ 54

تفسیر 54

نکته: زنده به گور کردن دختران 55

فصل دوم: زن در دیگر اقوام 57

سرگذشت دردناک زنان در طول تاریخ 59

بخش دوم: تلاش قرآن برای احیای جایگاه زن / 61

فصل اول: زن در برابر مرد 63

گفتار اوّل: جایگاه انسانی زن در قرآن 65

مرحله نوین در زندگی زن 65

خلقت زن و مرد از گوهر واحد 66

تفسیر 67

نقش اسلام در احیای ارزش مقام زن 68

گوهر مشترک 71

تفسیر: همه شما را از نَفْس واحدی آفرید 71

گفتار دوم: جایگاه معنوی و هدایت‌پذیری زن در قرآن 73

ارزش یکسان معنوی مرد و زن 73

شأن نزول: 73

تفسیر: نتیجه برنامه خردمندان 74

نکته: ارزش معنوی مرد وزن 75

خطاب یکسان به آدم و حوا 77

تفسیر: وسوسه‌های شیطانی در لباس‌های دلپذیر 78

توبه مشترک آدم و حوا 82

تفسیر: بازگشت آدم به سوی خدا 82

حیات طیبه در انتظار زن و مرد مؤمن 83

تفسیر 83

برابری مرد و زن 84

صفات مشترک معنوی زن و مرد و پاداش آنان 85

شأن نزول: 85

تفسیر: شخصیّت وارزش مقام زن در اسلام 86

نکته: مساوات مرد وزن در پیشگاه خدا صلی الله علیه و آله 0

پاداش و کیفر مشترک زن و مرد 91

تفسیر: نتیجه دیگر فتح‌المبین 91

پاداش مشترک مردان و زنان مؤمن 94

تفسیر: بگذارید ما هم از نور شما استفاده کنیم 95

گفتار سوم: جایگاه حقوقی زن در قرآن 101

اول: حقوق برابر زن و مرد 101

حق تصمیم‌گیری زن درباره ازدواج 101

شأن نزول: 101

تفسیر: شکستن یکی دیگر از زنجیرهای اسارت زنان 102

اصل ارث‌بری 104

شأن نزول: 104

تفسیر: گام دیگری برای حفظ حقوق زن 105

دفاع از حقوق زنان 106

تفسیر: باز هم حقوق زنان 107

حق امر به معروف و نهی از منکر 108

تفسیر: نشانه‌های مؤمنان راستین 109

دفاع از زنان پاکدامن 112

تفسیر: مجازات تهمت 113

نکته‌ها: 115

دفاع یکسان از زن و مرد 119

تفسیر: 119

دوم: حقوق متفاوت زن و مرد 120

تفاوت در قصاص 120

آیا خون مرد رنگین‌تر است؟ 121

مساوات یا عدالت 122

تفاوت زن و مرد در شهادت 123

تفاوت زن و مرد در ارث 123

شأن نزول: 124

تفسیر: سهام ارث 125

نکته‌ها: 130

تساوی‌ها و تفاوت‌ها و رمز و راز آن 137

شأن نزول: 138

تفسیر: تساوی مرد وزن در کسب 138

نکته‌ها: 140

این تفاوت‌ها برای چیست؟ 140

حقوق مالی متفاوت زن و مرد 143

شأن نزول: 143

تفسیر: استفتاء در مورد کَلاله 144

گفتار چهارم: جایگاه اجتماعی زن در قرآن 147

تفسیر: شرایط بیعت زنان 147

نکته‌ها: 149

فصل دوم: زن در لباس همسر (حقوق و مسئولیت‌ها) 153

زن و مرد لباس یکدیگرند 155

شأن نزول: 155

تفسیر 156

ایمان شرط نخست همسرگزینی 158

شأن نزول: 159

تفسیر: ازدواج با مشرکان ممنوع است 159

نکته‌ها: 160

حقوق و مسئولیت متقابل همسران 163

حق ووظیفه جدایی ناپذیرند 163

مهریه همسر 164

تفسیر: چگونگی ادای مهر 165

تعدّد زوجات 169

شأن نزول: 170

تفسیر: ازدواج با دختران یتیم 170

نکته‌ها: 173

مهریه هدیه‌ای از روی محبّت 179

تفسیر: مهر زنان را به‌طور کامل بپردازید 179

نکته: مهر، یک پشتوانه اجتماعی برای زن 180

معاشرت شایسته با همسر 182

شأن نزول: 182

تفسیر: باز هم دفاع از حقوق زنان 183

پرداخت مهریه زنان به طور کامل 185

شأن نزول: 185

تفسیر: از مهریّه همسر چیزی کم نگذارید 186

ازدواج موقت 188

تفسیر: حرمت ازدواج با زنان شوهردار 188

نکته‌ها: 192

تمکین در امور زناشویی 201

تفسیر: سرپرستی در نظام خانواده 202

نکته: آیا اسلام اجازه تنبیه بدنی داده است؟ 205

تلاش برای جلوگیری از جدایی 206

تفسیر: محکمه صلح خانوادگی 206

نکته: امتیازات محکمه فامیلی 207

گذشت از پاره‌ای حقوق برای حفظ زندگی 208

شأن نزول: 209

تفسیر: صلح بهتر است 209

عدالت میان همسران 211

تفسیر: عدالت، شرط تعدّد همسر 211

نکته: 214

آیا تعدّد زوجات ممنوع است؟ 214

حکم ازدواج با زنان اهل کتاب 215

تفسیر: ازدواج وخوردن غذای اهل کتاب 215

همسر مایه آرامش 219

تفسیر: کفران یک نعمت بزرگ 219

نکته‌ها: 221

همسر انسان از جنس او 224

تفسیر: 225

تأمین نیازهای جنسی تنها در محدوده ازدواج 225

تفسیر: 226

نکته: همسر دائم وموقّت 227

حکم اتهام به همسر 228

شأن نزول: 229

تفسیر: مجازات تهمت به همسر 230

نکته‌ها: 232

کبوتر با کبوتر... 235

تفسیر: نوریان مر نوریان را طالبند... 235

نکته‌ها: 235

ازدواج آسان 238

تفسیر: ترغیب به ازدواج آسان 239

نکته‌ها: 244

247

ازدواج مایه آرامش و سبب مودت و رحمت 248

تفسیر 248

نکته: پیوند محبت دو همسر 250

همسرانی عاشق شوهر 251

تفسیر 251

همسرانی عاشق شوهر 252

همسران زیبای بهشتی 252

همسرانی شایسته 253

باز هم همسران بهشتی 253

امان از دست همسر و فرزند بد 255

شأن نزول: 255

تفسیر: اموال وفرزندانتان وسیله آزمایش شما هستند 256

همسر شایسته 257

تفسیر: 257

نکته: اوصاف همسر شایسته 258

توجه به نیازهای معنوی خانواده 258

تفسیر: خانواده خود را از آتش دوزخ نجات دهید 259

نکته: تعلیم وتربیت خانواده 259

پاسخ به نیازهای جنسی فقط از طریق مشروع 261

تفسیر: بخش دیگری از ویژگی‌های بهشتیان 261

زوجیت در خلقت بشر 262

تفسیر: 263

نکته: نظام جنسیت در جهان بشریت 263

زوجیت در خلقت بشر 264

تفسیر: 264

هم سن و سالی همسران 265

تفسیر: 265

فصل سوم: زن در قامت مادر (حقوق و مسئولیت‌ها) 267

حق شیردهی 269

تفسیر: هفت دستور درباره شیردادن نوزادان 269

اهمیت نیکی به پدر و مادر 274

نیکی به پدر و مادر 275

تفسیر: توحید ونیکی به پدر ومادر 275

دقّت فوق‌العاده در احترام به پدر ومادر 277

نکته: احترام پدر ومادر در منطق اسلام 278

اهمیت مقام مادر 281

مقام مادر 281

مرز اطاعت از پدر و مادر 283

شأن نزول: 284

تفسیر: برترین توصیه نسبت به پدر و مادر 284

نکته: نیکی به پدر و مادر 286

نیکی به مادر و مرز اطاعت از والدین 287

تفسیر 288

یادی از رنج مادر 291

تفسیر: ای انسان، به مادر وپدر نیکی کن! 292

نکته‌ها: 296

توجه به حقوق پدر و مادر 298

پایمال‌کنندگان حقوق پدر ومادر 299

دعا برای پدر و مادر 300

تفسیر 300

بخش سوم: احکام مربوط به زنان / 303

حرمت مقاربت با زنان در عادت ماهیانه 305

شأن نزول: 305

تفسیر: حکم زنان در عادت ماهیانه 306

نکته‌ها: 311

حکم ایلاء 312

تفسیر: مبارزه با یک رسم زشت جاهلی 313

نکته‌ها: 314

حکم عدّه زنان مطلّقه 316

تفسیر: عدّه یا حریم ازدواج 316

نکته‌ها: 321

طلاق زنان 322

شأن نزول: 322

تفسیر: یا زندگی زناشویی معقول یا جدایی شایسته 323

نکته‌ها: 325

احکام طلاق 327

شأن نزول: 327

تفسیر: جدایی مشروط 328

نکته: مُحلّل یک عامل بازدارنده در برابر طلاق 329

احکام طلاق 331

تفسیر: باز هم محدودیت‌های دیگر طلاق 332

عده وفات 334

تفسیر: خرافاتی که زنان را بیچاره می‌کرد 334

بخشی دیگر از احکام طلاق 339

تفسیر: بخش دیگری از احکام طلاق 339

نکته: آیا این آیه نسخ شده است؟ 342

شرایط شهادت بر فحشای زن 344

تفسیر: شهادت بر فحشا 344

روش سهل وممتنع قوانین کیفری اسلام 348

حکم ازدواج با همسران پدر 349

شأن نزول: 349

تفسیر: ازدواج با همسر پدر ممنوع 350

زنان محارم 351

تفسیر: تحریم ازدواج با محارم 351

حکم زن و مرد زناکار 356

تفسیر: حدّ «زانی» و «زانیه» 356

نکته‌ها: 360

حکم اتهام به زنان پاکدامن 363

تفسیر 364

احکامی درباره پوشش زنان 366

شأن نزول: 367

تفسیر: مبارزه با چشم‌چرانی وترک حجاب 368

نکته‌ها: 373

ورود به استراحتگاه والدین و حکم حجاب زنان سالخورده

383

تفسیر: آداب ورود به استراحتگاه خصوصی پدر ومادر 384

نکته‌ها: 388

بخشی دیگر از احکام طلاق 392

تفسیر: گوشه‌ای از احکام طلاق وجدایی شایسته 392

احکامی دیگر درباره پوشش زنان 395

شأن نزول: 395

تفسیر: اخطار شدید به مزاحمان وشایعه‌پراکنان 396

احکام ظهار 398

شأن نزول: 399

تفسیر: «ظِهار» یک عمل زشت جاهلی 400

قسمتی از احکام ظهار 406

حکم ازدواج زن مسلمان با کافر 408

شأن نزول: 409

تفسیر: جبران زیان‌های مسلمین وکفّار 410

احکامی درباره طلاق 415

تفسیر: شرایط طلاق وجدایی 415

نکته‌ها: 419

پاره‌ای دیگر از احکام طلاق 424

تفسیر: یا سازش یا جدایی خداپسندانه 424

بخشی دیگر از احکام طلاق 428

تفسیر: احکام زنان مطلّقه وحقوق آنها 428

نکته‌ها: 434

بخش چهارم: زنان نمونه /

437

هاجر زنی فداکار 439

مریم زنی نمونه 441

تفسیر: عمران ودخترش مریم 442

ادامه داستان مریم(ع) 445

تفسیر: پرورش مریم در سایه عنایت الهی 445

عظمت مریم و دعای زکریا (ع) 449

تفسیر: زکریّا ومریم علیهما السلام 450

ادامه داستان حضرت مریم(ع) 452

تفسیر: مریم بانوی برگزیده الهی 452

ادامه داستان حضرت مریم (ع) 454

تفسیر: سرپرستی مریم 455

ادامه داستان حضرت مریم (ع) 456

تفسیر: بشارت تولّد مسیح 456

ادامه داستان حضرت مریم (ع) 459

تفسیر: چگونه بدون همسر فرزند می‌آورم؟! 459

حضور حضرت فاطمه(س) در ماجرای مباهله 460

شأن نزول: 461

تفسیر: مباهله با مسیحیان نجران 462

نکته‌ها: 463

جمعی از زنان مهاجر 471

شأن نزول: 472

مریم صدّیقه 473

تفسیر: مسیح فرستاده خدا بود 473

بشارت به ساره 474

تفسیر: فرازی از زندگی بت‌شکن 474

سکونت هاجر در سرزمین سوزان 479

تفسیر: بخشی دیگر از زندگی هاجر 480

مریم زنی الهی و نمونه 481

تفسیر: سرآغاز تولّد مسیح 482

نکته‌ها: 484

ادامه داستان حضرت مریم 486

تفسیر: مریم در کشاکش طوفان‌های زندگی 486

نکته‌ها: 489

ادامه داستان حضرت مریم 493

تفسیر: مسیح در گاهواره سخن می‌گوید 494

مادر و خواهر موسی علیه السلام 497

تفسیر: چه خدای مهربانی 498

مریم آیتی برای جهانیان 504

تفسیر: مریم علیها السلام بانوی پاکدامن

504

نکته‌ها: 505

مریم آیه‌ای الهی 507

تفسیر: آیتی دیگر از آیات خدا 507

مادر موسی و همسر فرعون 508

تفسیر: در آغوش فرعون! 509

امداد الهی به مادر موسی 514

تفسیر: بازگشت موسی به آغوش مادر 515

دختران شعیب 519

تفسیر 520

ادامه قصه دختران شعیب 523

تفسیر: موسی در خانه «شعیب» 524

فاطمه زهرا علیها السلام و آیه تطهیر

527

تفسیر 528

نکته‌ها: 530

آسیه و مریم دو زن نمونه 537

تفسیر 537

ایثاری تحسین برانگیز 540

شأن نزول: 541

سندی بزرگ بر فضیلت اهلبیت پیامبر صلی الله علیه و آله 541

فاطمه مصداق خیر کثیر 545

تفسیر: ما به تو خیر فراوان دادیم 545

نکته: فاطمه علیها السلام وکوثر

547

بخش پنجم: زنان ناشایست /

549

زن لوط زنی ناشایست 551

تفسیر: 551

توطئه زلیخا 552

تفسیر: عشق سوزان همسر عزیز مصر 552

رسوایی زلیخا 557

تفسیر: طشت رسوایی همسر عزیز از بام افتاد 557

نقشه همسر عزیز مصر 561

زنان فاسد دربار 561

تفسیر: توطئه دیگر همسر عزیز مصر 562

نکته‌ها: 568

اعتراف زنان خطا کار 571

تفسیر: تبرئه یوسف از هر گونه اتّهام 571

نکته‌ها: 575

هلاکت همسر لوط 576

تفسیر: هیرودیا و توطئه قتل حضرت یحیی علیه السلام 577

همسر نوح میان غرق شدگان 579

تفسیر: 579

همسر لوط 580

تفسیر: 580

هلاکت همسر لوط 581

تفسیر: آنجا که پاکدامنی عیب بزرگی است 582

سرانجام همسر لوط 583

تفسیر: و این هم سرنوشت آلودگان! 584

سرانجام همسر لوط 585

تفسیر: سرزمین بلازده این قوم در برابر شماست 586

همسران نوح و لوط، زنانی ناشایست 586

تفسیر: 587

امّجمیل همسر ابولهب 588

شأن نزول: 589

تفسیر: بریده باد دست ابولهب! 590

نکته‌ها: 595

زنان وسوسه‌گر عزم شکن 597

تفسیر: 597

بخش ششم: داستان‌هایی از زنان /

599

ماجرای امّ عقیل، بانوی صابر 601

ملکه سبا و سلیمان 602

تفسیر: داستان هدهد وملکه سبا 602

نکته: 606

درس‌های آموزنده 606

ادامه داستان ملکه سبا 608

تفسیر: پادشاهان ویرانگرند 608

نکته‌ها: 613

ادامه داستان ملکه سبا 617

تفسیر: مرا با مال نفریبید 617

نکته‌ها: 619

ادامه داستان ملکه سبا 620

تفسیر: در یک چشم برهم زدن تخت او حاضر است 620

نکته‌ها: 624

ادامه داستان ملکه سبا 628

تفسیر: نور ایمان در دل ملکه سبا 629

نکته‌ها: 633

بخش هفتم: زنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله / 637

ماجرای افک و رفع اتهام از همسر پیامبر 639

شأن نزول: 640

تحقیق وبررسی 643

تفسیر: داستان پرماجرای افک (تهمت عظیم) 645

ادامه ماجرای افک 650

تفسیر: اشاعه فحشا ممنوع 651

نکته‌ها: 653

مسئولیت سنگین همسران پیامبر 657

شأن نزول: 657

تفسیر: یا سعادت جاودان، یا زرق‌وبرق دنیا 658

نکته: چرا گناه وثواب افراد باشخصیّت مضاعف است 662

همسران پیامبر و لزوم مراقبت از گفتار و رفتار خویش 664

تفسیر: همسران پیامبر باید چنین باشند 665

ماجرای ازدواج زینب 669

شأن نزول: 670

تفسیر: سنّت‌شکنی بزرگ 671

نکته: افسانه‌های دروغین 676

زنانی که ازدواج پیامبر با آنان حلال است 679

تفسیر: با این زنان می‌توانی ازدواج کنی 679

نکته‌ها: 682

احکامی در چگونگی ارتباط پیامبر با همسرانش 685

شأن نزول 686

تفسیر: رفع یک مشکل دیگر از زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله 686

نکته: آیا این حکم در حقّ همه همسران پیامبر صلی الله علیه و آله بود؟ 689

حکمی دیگر در ارتباط پیامبر با زنان 690

تفسیر: یک حکم مهمّ دیگر در ارتباط با همسران پیامبر 690

نکته‌ها: 691

احکامی ویژه درباره همسران پیامبر صلی الله علیه و آله 694

شأن نزول: 695

تفسیر: 696

احکامی دیگر خطاب به همسران پیامبر صلی الله علیه و آله 701

شأن نزول: 701

تفسیر: مواردی که از این قانون حجاب مستثناست 702

هشدار به برخی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله 703

شأن نزول: 704

تفسیر: سرزنش شدید نسبت به برخی همسران پیامبر صلی الله علیه و آله 706

نکته‌ها: 710

مقدمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته)

مقدمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (دامت برکاته)

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»

دانشمندان اسلامی، پس از نزول وحی، با الهام از پیامبر صلی الله علیه و آله و راسخان در علوم الهی علیهم السلام ، برای تبیین حقایق قرآنی تلاش گسترده‌ای انجام داده و به تفسیر و تبیین قرآن پرداخته‌اند، تا زوایای پنهان آیات را روشن سازند و فهم آن را همگانی نمایند، چرا که قرآن، نور، موعظه، شفا، ذکر، فرقان و برهان است.

در عصر ما نیز به تناسب نیازها، تلاش‌های درخور تحسینی انجام شده، اما ورود شبهات از دنیای غرب و لزوم مراجعه تازه به قرآن برای پاسخ‌گویی به نیازهای زمانه، ما را بر آن داشت که تفسیری نو، با قلمی روان، بیانی تازه و ناظر به نیازمندی‌های روز بنویسیم. خوشبختانه اقبالی که از جلدهای نخست «تفسیر نمونه» صورت گرفت، ما را به ادامه کار دلگرم‌تر نمود. این تلاش‌ها که به همراه جمعی از نخبگان و دانشمندان حوزه علمیه قم در مدت پانزده سال به ثمر نشست - بحمدالله - استقبال گسترده‌ای را در میان طبقات مختلف مردم به همراه داشت و به‌سرعت به خانه‌ها و کتابخانه‌های پژوهندگان و تشنگان معارف قرآنی راه یافت، به‌گونه‌ای که این تفسیر بارها تجدید چاپ شد و برخی از مجلدات آن تاکنون به چاپ شصتم رسیده است. همچنین این تفسیر به زبان‌های دیگر ازجمله عربی و اردو به‌طور کامل ترجمه شده و مورد استفاده عالمان، خطیبان و محققان دیگر کشورها نیز قرار گرفته است، که همه این‌ها از برکت قرآن است.

شیوه‌ای دیگر در مطالعه قرآن - علاوه بر شیوه معمول که به صورت ترتیبی است - شیوه مطالعه موضوعی قرآن، همراه با تفسیر آن است. این شیوه ثمرات فراوانی دارد.

ازجمله این‌که وقتی پژوهشگری مثلا بحث شفاعت را در قرآن به‌صورت موضوعی دسته‌بندی کند، آیات آن را در کنار یکدیگر قرار دهد و به مطالعه آن‌ها بپردازد؛ این نوع نگاه، حقایق تازه‌ای را به روی او می‌گشاید و مشکلات و متشابهات قرآن را برای او حل می‌کند و پژوهشگر به جمع‌بندی منطقی دست می‌یابد. همین سبب شد که در میان معاصران، تفسیر موضوعی به‌صورت جدّی مورد توجه قرار گیرد، و ما نیز بر همین اساس، تفسیر موضوعی قرآن را با عنوان «پیام قرآن» در 10 جلد و «اخلاق در قرآن» در سه جلد نوشته‌ایم.

بر همین اساس، می‌توان تفسیر نمونه را نیز به‌صورت موضوعی مورد مطالعه قرار داد و مباحث مربوط به یک موضوع را از آن استخراج و به‌صورت دسته‌بندی شده عرضه کرد؛ در این مسیر نیز - بحمدالله - تفسیر نمونه منبع جوشانی برای محققان گردید و موضوعات گوناگونی از آن جداگانه استخراج و چاپ شد. از جمله: «شرح وتفسیر لغات قرآن» بر اساس تفسیر نمونه، «قصه‌های قرآن» از تفسیر نمونه، «حج وحرمین شریفین» در تفسیر نمونه و... .

از کارهای تازه‌ای که دراین‌باره می‌توانست مورد توجه قرار گیرد، مسائل مربوط به زنان در تفسیر نمونه است، اهمیت این کار از آن جهت است که دشمنان اسلام و آنها که از پیشرفت سریع اسلام نگران‌اند و آن را مخالف منافع مادی خود می‌بینند برای ضربه‌زدن به آن به روش‌های مختلفی متوسل می‌شوند که یکی از مهم‌ترین آنها خرده‌گیری بر اصول اسلام و ایجاد شبهه در احکام آن است.

یکی از این مسائل «جایگاه زن در اسلام» می‌باشد که گاه آن را با ذهنیات و اوهام خود، می‌آمیزند؛ گاه به نسبت‌های ناروایی که دشمنان ما به ما داده‌اند متوسل می‌شوند و گاه با توسل به روش‌های گزینشی و انتخاب یک آیه از قرآن و به فراموشی سپردن سایر آیات، به شبهه‌افکنی می‌پردازند.

از آنجا که چینش تمام آیات مربوط به زن در قرآن مجید، در کنار یکدیگر، نشان می‌دهد که اسلام خدمت بزرگی به جامعه زنان و احیای شخصیت و حقوق آنها کرده است، گردآوری این آیات در یک مجموعه و ارائه تفسیر شفاف و زنده‌ای از آن، می‌تواند هم اوهام خیال‌بافان، هم نسبت‌های ناروای مغرضان و هم روش‌های انحرافی گزینشی ناآگاهان را بی‌اثر سازد.

این کار را فاضل ارجمند حجت الاسلام والمسلمین آقای سعید داودی تحت عنوان «جایگاه زن در تفسیر نمونه» انجام داده و تمام بحث‌هایی را که در ذیل آیات مربوط به زنان است از سراسر قرآن جمع‌آوری کرده و با روش بدیعی آنها را در بخش‌های مختلف قرار داده و به‌صورت منطقی عرضه کرده است.

چه خوب است آنها که می‌خواهند نظر اسلام را درباره جنس زن، حقوق وحرمت وی بدانند قبلا به مطالعه این مجموعه بپردازند.

اینجانب امیدوارم که این مجموعه باارزش، پاسخ‌گوی بسیاری از سؤالات باشد.

رعایت امانتی که درباره عبارات تفسیر نمونه از سوی مؤلف صورت گرفته در خور تقدیر است. موفقیت ایشان و همه خوانندگان عزیز را از خداوند خواهانم.

قم - حوزه علمیه

ناصر مکارم شیرازی

آذرماه 1392 - صفر 1435

پیشگفتار

(یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالا کَثِیرآ وَنِسَآءً). (سوره نساء، آیه 1)

خدای مدبّر که ربوبیّت آفرینش، همچون اصل آفرینش، از اوست، عالم را مانند زنجیره‌ای به هم پیوسته قرار داد که هر بندی از آن به اِتقان عالم صُنع کمک می‌کند وانفصال و تغییر هر یک از آنها زیان‌بار است.

مهم‌ترین بند این زنجیره، انسان با تمام ویژگی‌ها، قابلیت‌ها و قدرت تأثیرگذاری اوست. انحراف بشر از فطرت خویش و تغییر در آفرینش و طبیعت خود، سعادت

او را به خطر می‌اندازد، راه پیشرفتش را سد می‌کند و سبب نابودی او با دست

خویش می‌شود.

از نمونه‌های روشن در این مسیر، قضاوت عجولانه، ناآگاهانه و گاه ظالمانه درباره زن است. روزگاری بر این بشر گذشت که زن را خارج از نوع انسانی می‌دانستند و گاه با او در حدّ یک کالا - همانند سایر کالاهای منزل - رفتار می‌کردند.

اسلام نیز در محیطی طلوع کرد که بدترین قضاوت‌ها درباره زن وجود داشت وپاره‌ای از قبایل عرب به‌سبب تفکرات نادرست، از داشتن دختر متنفر بودند و نگه داشتن او را در خانواده، مایه ننگ می‌دانستند و گاه دختران را زنده‌به‌گور می‌کردند. قرآن در چنین محیطی تلاش کرد بشر را با حقیقت خلقت زن، بلکه خلقت بشر آشنا سازد و نگاه واقع‌گرایانه را - که ریشه در سرشت و طبیعت او دارد - عرضه کند. قرآن او را انسانی همانند مرد، قابل هدایت و رشد معنوی، و دارای حقوقی اساسی دانسته است؛ امّا در این فرایند، هرگز تفاوت‌های جسمی و روحی زن و مرد را نادیده نگرفته و نقش همسری و مادری زن را محوری و مهم شمرده است.

قرآن کریم، در عین توجه به خرافه‌زدایی درباره زنان، به ویژگی‌های روحی

وروانی زن نگاهی واقع‌بینانه داشته و در این برآیند، حقوق و تکالیف هماهنگ، برای او وضع کرده است.

درخشش احکام و قوانین قرآن درباره زنان و تکریم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از آن‌ها، نه‌تنها برای مردم عصر بعثت، بلکه پس از آن نیز برای سایر ملل، ادیان و اقوام، مایه شگفتی بوده است.

قرن‌ها گذشت و زن در جوامع غیر اسلامی همچنان مورد ظلم و نگاه بدبینانه بود، تا این‌که در عصر صنعتی شدن غرب، نگاه به زن تغییر کرد؛ امّا چون انگیزه این نگاه، تجاری و تأمین کارگرانی ارزان برای کارخانه‌ها بود، نه نگاه تکریم‌مدارانه وجبران واقعی ظلم‌های گذشته، بار دیگر و البته به نوعی دیگر، زن مورد ستم مردان سودجو قرار گرفت؛ ولی این‌بار تبلیغات گسترده و زرق‌وبرق جلوه‌های مادی، کاری کرد که زنان، به‌ظاهر با اختیار خویش وضع موجود را بپذیرند و با دست خود سند اسارت خویش را امضا کنند. در این میان جریان‌های فمینیستی شکل گرفت. در هیاهوی تبلیغات و تئوری‌های جدید سبک زندگی، خانواده‌ها از هم پاشید و زنان، ابزاری برای تبلیغ کالاهای تجاری و وسیله‌ای برای کامروایی‌ها وهوس‌رانی‌های مردان بی‌مسئولیت شدند.

تلاش شد که روح زن بودن و عشق مادری از زنان سلب شود و درپی آن، نفرت از فرزندآوری به وجود آید و رشد منفی جمعیت شکل گیرد. زنان به‌جای حضور مؤثّر در خانواده، ابزار دست تاجران و سودجویان شدند و اندام‌ربایی از آنان مقصود اصلی هوس‌بازان گردید.

همه این آسیب‌ها، محصول انحراف جامعه غربی از فطرت انسانی و سرشت طبیعی خلقت زنان، بلکه مردان بود. روشن است که راه علاج بیماری جدید، بازگشت به هدف تعریف‌شده‌ای است که خالق انسان برای انسان به‌طور عام، و زن ومرد به‌گونه خاص، تعیین کرده است.

باتأسف فراوان،دردهه‌های گذشته نفوذفرهنگ غرب درجوامع اسلامی،تغییرات گسترده‌ای را در سبک زندگی زنان و مردان مسلمان به وجود آورد. غرب‌زدگان، پیشرفت‌های صنعتی غرب را با فرهنگ زندگی آنان پیوند زده و راه رشد و توسعه را در برهنگی زنان و بی‌ایمانی مردان دانسته‌اند که نتیجه آن، سست شدن بنیان‌های خانواده در جوامع اسلامی، افزایش نرخ طلاق و از هم پاشیدگی زندگی‌ها گردید.

ولی امروزه که صدای کارشناسان دلسوز مسائل اجتماعی حتی در غرب شنیده می‌شود، برای مسلمانان، بازگشت به قرآن و آموزه‌های اسلامی به‌صورت جدی مطرح شده است.

در این فضا، بازگشت به حقایق قرآن همراه با تفاسیر روان و به‌روز، نخستین نیاز جامعه اسلامی است.

از کتاب‌های ارزشمندی که در پرتو قرآن کریم به تبیین حقایق مربوط به زنان پرداخته، تفسیر نمونه، اثر گران‌سنگ آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی - مدّ ظلّه - وهمکاران ایشان است. این تفسیر ارزشمند که در حال و هوای انقلاب اسلامی ایران و پیروزی آن و در عصر خیزش‌های اسلامی در جوامع مسلمان نوشته شده، به‌گونه‌ای روشن به تحلیل مسائل مربوط به زنان پرداخته، تبیین فلسفه‌های احکام وتفاوت‌های حقوقی زن و مرد را نیز مورد توجّه قرار داده و به تناسب موضوع، شبهات مطرح درباره مسائل زنان را پاسخ گفته است. ازاین‌رو، انتخاب تمامی مباحث مربوط به زنان از این تفسیر و عرضه موضوعی و هدفمند آن به جامعه اسلامی رسالتی مهم و تأثیرگذار است، که اینجانب تلاش کرده‌ام برای خدمت به قرآن کریم وجامعه دینی به این کار اقدام کنم.

شیوه تحقیق و تنظیم

موضوعاتش به‌ترتیب سوره‌ها مرتب گردیده است. مثلاً در موضوع «زنان نمونه»، از ابتدای قرآن به ترتیب سوره‌ها و آیات، جستجو شده و تفسیر و نکته‌های آن از تفسیر نمونه استخراج گردیده وکنار هم قرار گرفته است؛ لذا در عین حال که به‌صورت موضوعی تحقیق شده، به‌ترتیب سوره‌ها و آیات، چیده شده است.

برای تحقق این هدف، تلاش فراوانی شده و بارها مطالب آن و نحوه تنظیم وچینش آن مورد بازبینی قرار گرفته تا هر کدام در بخش مربوط به خود قرار گیرد.

هفت‌گانه مورد توجه قرار گیرد، مگر موارد نادری که ذیل آیه، نکته خاصی نداشته ومشابه آن در سایر آیات آمده است؛ ولی از سوی دیگر، اگر در آیاتی که مربوط به زنان نبوده، نکته‌ای درباره آنان آمده، آن نکته نیز نقل شده است.

در بخش اول، سرگذشت غم‌بار زنان در جاهلیت و دیگر اقوام بررسی شده، چراکه تا وضعیت گذشته زنان مورد توجه قرار نگیرد، نمی‌توان خدمت بزرگ قرآن را به این صنف به‌درستی درک کرد.

در بخش دوم، تلاش اسلام برای احیای جایگاه زن مورد توجه قرار گرفته، که در سه فصل تنظیم شده است: در فصل اول، زن به‌عنوان یک صنف دربرابر مرد دیده

شده است؛ در این قسمت ابتدا در گفتار اول، از جایگاه انسانی زن در قرآن بحث شده،تاروشن گردد که قرآن زن را همانند مرد، انسان، و ریشه آفرینش هر دو را واحد می‌شمرد و نوع انسانی را تشکیل یافته از دو صنف زن و مرد می‌داند. واضح است که این بحث، نقش کلیدی و اساسی در نوع قضاوت‌های بعدی درباره زنان دارد.

آنگاه در گفتار دوم، به جایگاه معنوی و هدایت‌پذیری زن در قرآن پرداخته شده، تا روشن شود که قرآن زن را همانند مرد، هدایت‌پذیر، جایگاه معنوی هر دو را یکسان و راه رسیدن به قرب الهی را برای هر دو، ایمان، عمل صالح و تقوا می‌داند وهرگز زن را به‌دلیل زن بودن، از این توفیق محروم ندانسته است.

در گفتار سوم، جایگاه حقوقی زن و مرد بررسی شده است. در این گفتار که بحث مهمی به شمار می‌آید، به این نکته پرداخته شده که زن و مرد هر چند از نظر انسانی ومعنوی یکسان‌اند؛ ولی با توجه به تفاوت‌های جسمی و روحی این دو صنف، نمی‌توان انتظار داشت که تکالیف و حقوق آنان نیز یکسان باشد؛ زن و مرد در عین اشتراک در «هویّت انسانی»، تفاوت‌های عمیق روحی و روانی دارند که در مسیر «نظام احسن» امری ضروری است. طبیعی است که این تفاوت‌ها، مسئولیت‌های آنان را نیز متفاوت می‌سازد، و تفاوت‌های حقوقی زن و مرد نیز از تفاوت مسئولیت‌های آنان ناشی می‌شود. اما در عین حال، زن و مرد حقوق برابر نیز دارند که به آن‌ها نیز پرداخته شده است. ازاین‌رو، این قسمت، نخست حقوق برابر زن و مرد، آنگاه حقوق متفاوت آن‌ها را در قرآن بررسی می‌کند.

در گفتار چهارم، جایگاه اجتماعی زن در قرآن و شرکت او در مسئله‌ای مانند بیعت با رهبران دینی مورد بررسی قرار گرفته است.

در فصل دوم این بخش، زن در لباس همسر دیده شده و پاسخ این سؤال بیان گردیده که زن به‌عنوان همسر و زوجه، دارای چه حقوق و مسئولیت‌هایی است وقرآن آن‌ها را چگونه ترسیم می‌کند؟

در این قسمت به مسئولیت‌ها و وظایفی نیز که مردان دربرابر همسران خود دارند پرداخته شده است. البته مسئله طلاق زنان و احکامی که بر آن مترتب است، در این فصل نیامده، بلکه در بخش سوم (احکام مربوط به زنان)، مطرح شده است. درواقع در این فصل، احکام و حقوقی که زن به‌هنگام همسری دارد، مورد توجه است

ومباحث مربوط به طلاق و احکامی همچون عدّه طلاق و عدّه وفات و مانند آن، در احکام زنان آمده است.

در فصل سوم، زن در قامت مادر، حقوق و مسئولیت‌هایش بررسی شده است، البته غالباً قرآن، مادر و پدر (والدین) را در کنار هم مورد توجه قرار داده، لذا به تَبَع بحث از مادر، بحث‌های مربوط به‌پدر - در آیات مشترک - آمده است.

بخش سوم از بخش‌های هفت‌گانه، به احکام زنان (نوع زن) می‌پردازد؛ همچنین احکامی که در ارتباط مردان با زنان مطرح است در این بخش آورده شده است. البته همان‌گونه که اشاره شد، احکام و مسئولیت‌های زن دربرابر شوهرش در فصل دوم از بخش دوم مورد بحث قرار گرفته است.

در بخش چهارم، به زنان نمونه در قرآن می‌پردازیم؛ زنانی که به‌سبب ایمان قوی، عمل صالح و حمایت از حق، ستایش شده‌اند؛ برخی از این زنان همانند همسر فرعون و مریم، دختر عمران، به‌قدری رشد معنوی داشته‌اند که قرآن آن‌ها را به‌عنوان الگو وسرمشقی برای همه مؤمنان معرفی کرده است.

بخش پنجم، به زنان ناشایست و نکوهیده در قرآن می‌پردازد. زنانی که به‌سبب کفرونافرمانی دستورات الهی ومخالفت باپیامبران خداموردنکوهش قرارگرفته‌اند.

بخش ششم، داستان‌هایی از زنان را که در قرآن آمده، در بر دارد. آنان که نه در مرتبه اعلای ایمان قرار داشتند که جزء زنان نمونه باشند و نه از زنان ناشایست ونکوهیده به شمار آمده‌اند، ولی ماجرای زندگی آنان و فراز و فرود حیاتشان عبرت‌آموز بوده ومورد توجه قرآن قرار گرفته است، همانند ملکه سبأ.

بخش هفتم و پایانی کتاب، به زنان پیامبر صلی الله علیه و آله در قرآن اختصاص یافته است. در این بخش، داستان‌ها و احکام مربوط به آن‌ها، و سفارش‌هایی که قرآن به آنان کرده، گردآوری شده است. البته طبیعی است که در این بخش به نحوه ارتباط پیامبر صلی الله علیه و آله با همسرانش و احکام ویژه‌ای که دراین‌باره نازل شده نیز پرداخته شود.

بنابراین، بخش‌های این کتاب این‌گونه تنظیم شده‌اند:

بخش اوّل: سرگذشت غم‌بار زنان

فصل اوّل: زن در جاهلیت

فصل دوم: زن در دیگر اقوام

بخش دوم: تلاش قرآن برای احیای جایگاه زن

فصل اول: زن دربرابر مرد

گفتار اول: جایگاه انسانی زن در قرآن

گفتار دوم: جایگاه معنوی و هدایت‌پذیری زن در قرآن

گفتار سوم: جایگاه حقوقی زن در قرآن

گفتار چهارم: جایگاه اجتماعی زن در قرآن

فصل دوم: زن در لباس همسر (حقوق و مسئولیت‌ها)

فصل سوم: زن در قامت مادر (حقوق و مسئولیت‌ها)

بخش سوم: احکام زنان

بخش چهارم: زنان نمونه

بخش پنجم: زنان ناشایست

بخش ششم: داستان‌هایی از زنان

بخش هفتم: زنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله (احکام و حکایت‌هایی درباره آن‌ها وسفارش‌های خداوند به آنان)

در پایان لازم می‌دانم از فرزندان عزیزم، دانش‌پژوهان ارجمند، آقایان عبدالوحید و علیرضا داودی سپاسگزاری کنم که تمام تفسیر نمونه را - با تقسیم مجلّدات آن میان خود - بررسی و مسائل مربوط به زنان را علامت‌گذاری کردند و در اختیار من قرار دادند، تا راه برای نمایه‌گذاری و فصل‌بندی هموار گردد.

توفیقات روزافزون این عزیزان را از خدای بزرگ مسئلت دارم. انّه ولیّ التوفیق.

حوزه علمیه قم - سعید داودی

3 / 7 / 1392

بخش اوّل: سرگذشت غمبار زنان

اشاره

فصل اوّل: زن در جاهلیت

اشاره

خشم از تولد دختر

اشاره

(وَیَجْعَلُونَ للهِِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَّا یَشْتَهُونَ * وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالاُْنثَی ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدّآ وَهُوَ کَظِیمٌ * یَتَوَارَی مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَیُمْسِکُهُ عَلَی هُونٍ أَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرَابِ أَلاَ سَاءَ مَا یَحْکُمُونَ * لِلَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَللهِِ الْمَثَلُ الاَْعْلَی وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ)

آنها (در پندار خود،) برای خداوند دخترانی قرار می‌دهند؛ - منزّه است (از اینکه فرزندی داشته باشد) - در حالی که برای خودشان، آنچه را دوست دارند قائل می‌شوند؛ * وهنگامی که به یکی از آنها بشارت دهند دختر نصیب تو شده، صورتش (از فرط ناراحتی) سیاه می‌شود؛ وبه‌شدّت خشمگین می‌گردد. * به‌خاطر بشارت بدی که به او داده شده، از قوم وقبیله خود پنهان می‌شود؛ (ونمی‌داند) آیا آن (دختر) را با قبول ننگ نگه دارد، یا (زنده) در خاک پنهانش کند؟! آگاه باشید که بد حکم می‌کنند! * صفات زشت برای کسانی است که به سرای آخرت ایمان نمی‌آورند؛ وبهترین صفات برای خداست؛ واو توانا وحکیم است.

(سوره نحل، آیات 57-60)

تفسیر: آنجا که تولّد دختر ننگ بود

از آنجا که در آیات گذشته بحث‌هایی مستدل درباره نفی شرک وبت‌پرستی آمده بود، این آیات به بخشی از بدعت‌های شوم وعادت‌های زشت مشرکان می‌پردازد تا دلیل دیگری باشد برای محکوم ساختن شرک وبت‌پرستی. در همین رابطه به این بدعت‌ها وعادات شوم اشاره می‌کند.

بدعت شوم دیگر آنها این بود که برای خداوندی که از هر گونه آلایش جسمانی

پاک است، دخترانی قائل می‌شدند. آیه می‌گوید: «آنان (در پندار خود) برای خداوند دختران قرار می‌دهند. منزّه است» (وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ).

«ولی برای خودشان آنچه را میل دارند قائل می‌شوند» (وَ لَهُمْ مَا یَشْتَهُونَ).

یعنی هرگز حاضر نیستند همین دختران را که برای خدا قائل شده‌اند برای خود نیز قائل شوند. واصلاً دختر برای آنها عیب وننگ ومایه سرشکستگی وبدبختی محسوب می‌شد.

آیه بعد برای تکمیل این مطلب اشاره به یکی دیگر از عادت زشت و شوم آنها می‌کند، می‌گوید: «در حالی که هرگاه به یکی از آنها بشارت دهند خدا دختر نصیب تو شده، صورتش (از فرط ناراحتی) سیاه می‌شود» (وَ إِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالاُْنْثَی ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا).

«وبه‌شدّت خشمگین می‌گردد» (وَ هُوَ کَظِیمٌ).⁽¹⁾

کار به همین جا پایان نمی‌گیرد او برای نجات از این ننگ وعار که به پندار نادرستش دامنش را گرفته «از قوم وقبیله خود به‌خاطر بشارت بدی که به او داده شده است متواری می‌گردد» (یَتَوَارَی مِنَالْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ).

باز هم موضوع خاتمه نمی‌یابد بلکه دائماً در این فکر غوطه‌ور است که «آیا او را با قبول ننگ نگه دارد، یا در خاک پنهانش کند؟» (أَیُمْسِکُهُ عَلَی هُونٍ أَمْ یَدُسُّهُ فِی‌التُّرَابِ).

در پایان آیه این حکم ظالمانه وشقاوت‌آمیز غیرانسانی را با صراحت هرچه بیشتر محکوم کرده می‌گوید: «آگاه باشید که بد حکم می‌کنند» (أَلاَ سَاءَ مَا یَحْکُمُونَ).

سرانجام ریشه این همه آلودگی‌ها وبدبختی‌ها را چنین معرّفی می‌کند: اینها زاییده عدم ایمان به آخرت است و «برای کسانی که به سرای آخرت ایمان ندارند، صفات زشت است» (لِلَّذِینَ لاَ یُوْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ).

«امّا برای خداوند صفات عالی است» (وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الاَْعْلَی).

«واو قدرتمند و حکیم است» (وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ).

وبه همان نسبت که انسان به این خداوند بزرگ وعزیز وحکیم نزدیک می‌شود،

شعاع نیرومندی از صفات عالیش، از علم وقدرت وحکمتش، در جان او پرتوافکن می‌گردد واز خرافات وزشتکاری‌ها وبدعت‌های شوم فاصله می‌گیرد. امّا هر قدر از او دور می‌گردد، به همان نسبت در ظلمات جهل وضعف وزبونی وعادات زشت وشوم گرفتار می‌شود.

فراموش کردن خدا ونیز فراموش کردن دادگاه عدل او، انگیزه همه پستی‌ها، زشتی‌ها، انحرافات وخرافات است، ویادآوری این دو اصل اصیل، منبع اصلی احساس مسؤولیّت ومبارزه با جهل وخرافات وعامل توانایی ودانایی است.

نکته‌ها

1. چرا فرشتگان را دختران خدا می‌دانستند؟

در آیات متعدّدی از قرآن می‌خوانیم که مشرکان عرب، فرشتگان را دختران خدا می‌پنداشتند، یا بدون ذکر انتساب به خداوند آنها را از جنس زن می‌دانستند. در سوره زخرف، آیه 19 می‌خوانیم: (وَ جَعَلُوا الْمَلاَئِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا) «فرشتگان را که بندگان خدا هستند دختر می‌پنداشتند».

ودر سوره اسراء آیه 40 می‌فرماید: (أَفَأَصْفَیکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلاَئِکَةِ إِنَاثًا) «آیا خداوند به شما پسرانی داده واز فرشتگان، دخترانی انتخاب کرده است».

این پندار ممکن است بقایای خرافاتی باشد که از اقوام گذشته به عرب جاهلی رسیده بود. ونیز ممکن است به‌خاطر این بوده که فرشتگان از نظرها مستورند واین صفت بیشتر در زنان وجود داشت. لذا به گفته برخی اینکه عرب، «شمس» (خورشید) را مؤنّث مجازی و«قمر» (ماه) را مذکّر مجازی می‌گوید به این جهت است که قرص آفتاب در میان نور خیره‌کننده‌اش آن‌چنان پوشیده است که نگاه کردن به آن آسان نیست در حالی که قرص ماه کاملاً نمایان است.

این احتمال نیز وجود دارد که لطافت وجود فرشتگان سبب این توهّم شده بود چرا که زن نسبت به مرد جنس لطیف‌تری دارد.

به هر حال این یک خرافه وپندار غلط است که متأسّفانه هنوز رسوبات آن در اعماق فکری بعضی دیده می‌شود وحتّی در ادبیّات زبان‌های مختلف نیز وجود دارد.

از جمله اینکه وقتی یک زن خوب را می‌خواهند توصیف کنند فرشته‌اش

می‌گویند وعکس‌هایی که از فرشتگان ارائه می‌دهند غالباً به صورت زن است. در حالی که فرشتگان اصولاًجسم مادّی ندارندکه مردوزن ومذکّرومؤنّث داشته باشند.

2. چرا عرب جاهلی دختران را زنده به گور می‌کرد؟

این واقعاً وحشت‌آور است که انسان آن‌قدر عاطفه خود را زیر پا بگذارد که

به کشتن انسان، آن‌هم در زشت‌ترین صورتش افتخار ومباهات نماید. انسانی که

پاره تن خود اوست، انسانی که بی‌دفاع وضعیف است، او را با دست خویش زنده

به خاک بسپارد.

این یک امر ساده نیست که انسان - هرچند نیمه‌وحشی - دست به چنین جنایت وحشتناکی بزند؛ قطعاً دارای ریشه‌های اجتماعی وروانی واقتصادی بوده است.

مورّخان می‌گویند: شروع این عمل زشت در جاهلیّت از آنجا بود که جنگی میان دو گروه در آن زمان اتّفاق افتاد. گروه فاتح، دختران وزنان گروه مغلوب را اسیر کردند. پس از مدّتی که صلح برقرار شد، خواستند اسیران جنگی را به قبیله خود بازگردانند ولی برخی از دختران اسیر با مردانی از گروه فاتح ازدواج کرده بودند. آنها ترجیح دادند که در میان دشمن بمانند وهرگز به قبیله خود بازنگردند. این امر بر پدران آن دختران سخت گران آمد ومایه شماتت وسرزنش آنان گردید، تا آنجا که برخی سوگند یاد کردند که هرگاه در آینده دختری نصیبشان شود او را با دست خود نابود کنند تا به دست دشمن نیفتند.

ملاحظه می‌کنید که وحشتناک‌ترین جنایات زیر پوشش دروغین دفاع از ناموس وحفظ شرافت وحیثیت خانواده انجام می‌گرفت وسرانجام این بدعت زشت وننگین مورد استقبال گروهی واقع گردید، ومسأله «وئاد» (زنده به گور کردن دختران) یکی از رسوم جاهلیّت شد وهمان است که قرآن به شدّت آن را محکوم ساخته، می‌گوید: (وَإِذَا الْمَوْوُدَةُ سُئِلَتْ * بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ) «در قیامت درباره دختران زنده به گور شده سؤال می‌شود - که به چه گناهی کشته شدند؟».⁽¹⁾

این احتمال نیز وجود دارد که تولیدکننده بودن پسران ومصرف‌کننده بودن

دختران، در آن جوامع نیز به این جنایت کمک کرده باشد، زیرا پسر برایشان سرمایه بزرگی محسوب می‌شد که در غارتگری‌ها ونگهداری شتران ومانند آن از وجودش استفاده می‌کردند، در حالی که دختران چنین نبودند.

از سوی دیگر، وجود جنگ‌ها ونزاع‌های دائمی قبیلگی میان آنها سبب فقدان سریع مردان وپسران جنگجو می‌شد وطبعاً تناسب وتعادل میان تعداد دختران وپسران به هم می‌خورد وتا آنجا وجود پسران عزیز شده بود که تولّد پسر، مایه مباهات بود وتولّد دختر، مایه ناراحتی ورنج یک خانواده.

این امر تا آنجا رسید که به گفته برخی از مفسّران به‌محض اینکه حالت وضع حمل به زن دست می‌داد، شوهرش از خانه متواری می‌شد مبادا دختری بیاورد واو در خانه باشد. سپس اگر به او خبر می‌دادند مولود پسر است، با خوشحالی وهیجان وصف‌ناپذیری به خانه بازمی‌گشت، امّا وای اگر به او خبر می‌دادند که نوزاد دختر است، آتش خشم واندوه جان او را در بر می‌گرفت.⁽¹⁾

داستان «وئاد» پر از حوادث بسیار دردناک وچندش‌آور است.

از جمله نقل کرده‌اند: مردی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد اسلام آورد، اسلامی راستین. روزی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید و پرسید: اگر گناه بزرگی کرده باشم، آیا توبه من پذیرفته می‌شود؟ حضرت فرمود: خداوند توبه‌پذیر ومهربان است. عرض کرد ای رسول خدا، گناه من بسیار بزرگ است. فرمود: وای بر تو هر قدر گناه تو بزرگ باشد، عفو خدا از آن بزرگ‌تر است.

عرض کرد: اکنون که چنین می‌گویی بدان که من در جاهلیّت به سفر دوری رفته بودم در حالی که همسرم باردار بود. پس از چهار سال بازگشتم، همسرم به استقبالم آمد، نگاه کردم دخترکی در خانه دیدم پرسیدم این دختر کیست؟ گفت: دختر یکی از همسایگان است.

من فکر کردم ساعتی بعد به خانه خود می‌رود امّا با تعجّب دیدم نرفت، غافل از اینکه او دختر من است ومادرش این واقعیّت را مکتوم می‌دارد مبادا به دست من کشته شود.

سرانجام گفتم: راستش را بگو این دختر کیست؟ گفت: به خاطر داری هنگامی که به سفر رفتی باردار بودم، این نتیجه همان حمل است ودختر تو است.

آن شب را با کمال ناراحتی خوابیدم. گاه به خواب می‌رفتم وگاه بیدار می‌شدم. صبح نزدیک شد. از بستر برخاستم وکنار بستر دخترک رفتم در کنار مادرش به خواب رفته بود. او را بیرون کشیدم وبیدارش کردم وگفتم همراه من به نخلستان بیا.

او به دنبال من حرکت می‌کرد تا نزدیک نخلستان رسیدیم. من شروع به کندن حفره‌ای کردم واو به من کمک می‌کرد خاک را بیرون آوردم. هنگامی که حفره تمام شد من زیر بغل او را گرفتم ودر وسط حفره افکندم....

در این هنگام هر دو چشم پیامبر صلی الله علیه و آله پر از اشک شد... سپس دست چپم را به کتف او گذاشتم که بیرون نیاید وبا دست راست خاک بر او می‌افشاندم. او پیوسته دست وپا می‌زد ومظلومانه فریاد می‌کشید پدر جان، با من چه می‌کنی؟ در این هنگام مقداری خاک به روی ریش‌های من ریخت او دستش را دراز کرد وخاک را از صورت من پاک نمود، ولی من همچنان قساوتمندانه خاک به روی او می‌ریختم تا آخرین ناله‌هایش در زیر قشر عظیمی از خاک محو شد.

در اینجا پیامبر صلی الله علیه و آله در حالی که بسیار ناراحت وپریشان بود واشک‌ها را از چشم پاک می‌کرد فرمود: اگر نه این بود که رحمت خدا بر غضبش پیشی گرفته، لازم بود هر چه زودتر از تو انتقام بگیرد.⁽¹⁾

ونیز در حالات قیس بن عاصم که از اشراف ورؤسای قبیله بنی‌تمیم در جاهلیّت بود وپس از ظهور پیامبر صلی الله علیه و آله اسلام آورد می‌خوانیم: روزی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد تا شاید بار گناه سنگینی را که بر دوش می‌کشید سبک کند.

عرض کرد: در گذشته گروهی از پدران بر اثر جهل وبی‌خبری دختران بیگناه خود را زنده به گور کردند. من نیز دوازده دختر نصیبم شد که همه را به این سرنوشت شوم مبتلا ساختم.

هنگامی که همسرم سیزدهمین دخترم را مخفیانه به دنیا آورد وچنین وانمود کرد که نوزادش مرده به دنیا آمده، امّا در پنهانی او را نزد اقوام خود فرستاده بود، موقّتاً

فکرم از ناحیه این نوزاد راحت شد. امّا بعد که از ماجرا آگاه شدم، او را با خود به نقطه‌ای بردم وبه تضرّع والتماس وگریه او اعتنا نکرده وزنده به گورش ساختم.

پیامبر صلی الله علیه و آله از شنیدن این ماجرا سخت ناراحت شد ودر حالی که اشک می‌ریخت فرمود: «مَن لا یَرحَمُ لا یُرحَمُ؛ کسی که رحم نکند به او رحم نخواهد شد». سپس رو به‌سوی قیس کرد و گفت: روز بدی در پیش داری. قیس گفت: چه کنم تا بار گناهم سبک شود؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: به تعداد دخترانی که کشته‌ای بندگانی آزاد کن (شاید بار گناهت سبک شود).⁽¹⁾

ونیز در حالات صعصعة بن ناجیه (جدّ فرزدق، شاعر معروف) که انسان آزاده وشریفی بود می‌خوانیم: در عصر جاهلیّت با بسیاری از عادات زشت آنها مبارزه می‌کرد تا آنجا که 360 دختر را از پدرانشان خرید واز مرگ نجات داد وحتّی در یک مورد برای نجات نوزاد دختری که پدرش تصمیم بر قتل او داشت، مرکب سواری خود ودو شتر به پدر آن دختر داد.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: کار بسیار بزرگی انجام دادی وپاداش تو نزد خدا محفوظ است.

فرزدق به این کار نیای خود افتخار کرده می‌گفت:

وَ مِنّا الَّذی مَنَعَ الوائداتِ فَأحیَا الوئیدَ فَلَم تُوائَد:

«از دودمان ما کسی را سراغ داریم که جلوی زنده به گور کردن دختران را گرفت - آنها را زنده کرد تا در خاک دفن نشوند»⁽²⁾(ر.ک: ج 11، ص 293-302).

ناخشنودی از دختر

اشاره

(وَیَجْعَلُونَ للهِِ مَا یَکْرَهُونَ وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمْ الْکَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَی لاَ جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَأَنَّهُمْ مُّفْرَطُونَ * تَاللهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَی أُمَمٍ مِّنْ قَبْلِکَ فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ)

و آنها برای خدا چیزهایی [ دخترانی] قرار می‌دهند که خودشان از آن کراهت دارند؛ با این

حال زبانشان به‌دروغ می‌گوید که برای آنها پاداش نیک است! بی‌تردید برای آنان آتش است؛ وآنها از پیشگامان (دوزخ)اند. * به خدا سوگند، به‌سوی امّت‌های پیش از تو پیامبرانی فرستادیم؛ امّا شیطان اعمال آنها را در نظرشان آراست؛ وامروز او ولیّ وسرپرستشان است؛ و(در سرای آخرت) مجازات دردناکی برای آنهاست!

(سوره نحل، آیات 62و63)

تفسیر

بار دیگر با بیان تازه‌ای، بدعت‌های زشت وخرافاتی را که عرب‌های جاهلی داشتند (در زمینه تنفّر از فرزندان دختر واعتقاد به اینکه فرشتگان دختران خدایند) محکوم کرده می‌گوید: «آنان برای خدا چیزهایی قرار می‌دهند که خود از آن کراهت دارند [ فرزندان دختر]» (وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا یَکْرَهُونَ).

این تناقض عجیبی است وهمان‌گونه که در سوره نجم آیه 22 آمده است: «این یک تقسیم ناهنجار است». اگر فرشتگان دختران خدایند، پس معلوم می‌شود دختر چیز خوبی است، چرا شما از فرزندان دختر ناراحت می‌شوید؟ واگر بد است چرا برای خدا قائل هستید؟

«با این حال زبانشان به‌دروغ می‌گوید که سرانجام نیکی دارند» (وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنَی).

با کدام عمل، انتظار چنین پاداشی دارند؟ با زنده به گور کردن دختران معصوم وبیگناه وبی‌دفاع؟ یا با تهمت وافترا به ساحت مقدّس پروردگار؟ با کدامین عمل؟

کلمه «حُسنی» که مؤنّث «احسن» وبه‌معنی نیکوتر یا نیکوترین است، در اینجا به‌معنی بهترین پاداش‌ها یا بهترین عاقبت‌هاست که این قوم مغرور گمراه با همه جنایاتشان برای خود قائل بودند.

در این صورت این پرسش پیش می‌آید که با اینکه عرب جاهلی به معاد عقیده نداشت، چگونه چنین سخنی را می‌گفتند؟

ولی باید توجّه داشت که همه آنها منکر معاد به‌طور مطلق نبودند، بلکه معاد جسمانی را نفی می‌کردند واز اینکه انسان بار دیگر به حیات مادّی بازگردد تعجّب داشتند. به علاوه این تعبیر ممکن است به صورت قضیّه شرطیّه بوده باشد. یعنی آنها

می‌گفتند: «اگر جهان دیگری هم در کار باشد ما در آنجا بهترین پاداش را

خواهیم داشت». وهمین‌گونه است طرز تفکّر بسیاری از جبّاران ومنحرفان لجوج که در عین دوری از خدا خود را از همه نزدیک‌تر به خدا می‌دانند و ادّعاهای پوچ ومسخره‌ای دارند.

این احتمال را نیز برخی از مفسّران داده‌اند که منظور از «حُسنی» همان «نعمت حسنی» یعنی پسران است، زیرا دختران را شوم وبد می‌دانستند ولی پسران را خوب ونعمت عالی.

امّا تفسیر اوّل صحیح‌تر به‌نظر می‌رسد. لذا بلافاصله می‌گوید: «ناچار برای آنها آتش دوزخ است» (لاَ جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ).

یعنی نه‌تنها عاقبت نیکی ندارند بلکه پایان کارشان جز آتش دوزخ نیست.

«وآنان از پیشگامان (دوزخ)اند» (وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ).

«مُفرَط» از مادّه «فَرَط» (بر وزن فقط) به‌معنی پیشگام ومتقدّم است.

و از آنجا که ممکن است، بعد از شنیدن داستان عرب جاهلی برای بعضی این سؤال پیش آید که چگونه ممکن است انسان جگر گوشه خود را با آن قساوت، زنده به زیر خاک‌ها بفرستد، مگر چنین چیزی امکان‌پذیر است؟ در آیه بعد گویی به پاسخ این پرسش پرداخته می‌گوید: «به خدا سوگند، به‌سوی امّت‌های پیش از تو پیامبرانی فرستادیم، امّا شیطان اعمالشان را در نظرشان آراست» (تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَی أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ أَعْمَالَهُمْ).

آری، شیطان چنان در وسوسه‌های خود مهارت دارد که زشت‌ترین وبدترین جنایات را گاه در نظر انسان چنان زینت می‌دهد که آن را یک افتخار می‌پندارد، همان‌گونه که عرب جاهلی زنده به گور کردن دختران خود را سند افتخار می‌دانست وآن را به‌عنوان حمایت از ناموس وحفظ حیثیّت وآبروی قبیله، مدح وتمجید می‌کرد ومی‌گفت: من امروز دخترم را به دست خود زیر خاک‌ها می‌فرستم تا فردا در جنگ به دست دشمن نیفتد.

جایی که ننگین‌ترین اعمال در زیر فریبنده‌ترین ماسک‌ها بر اثر تزیین و وسوسه شیطان امکان‌پذیر باشد، حال بقیّه کارها روشن است (ر.ک: جلد11، ص306-312).

کشتن فرزند از ترس فقر

اشاره

(وَلاَ تَقْتُلُوا أَوْلاَدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاَقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِیَّاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کَانَ خِطْئآ کَبِیرآ)

وفرزندانتان را از ترس فقر، به قتل نرسانید؛ ما آنها وشما را روزی می‌دهیم؛ به‌یقین کشتن آنها گناه بزرگی است! (سوره اسراء، آیه 31)

تفسیر

در این آیه به یک عمل زشت جاهلی که از فجیع‌ترین گناهان بود اشاره کرده می‌گوید: «فرزندانتان را از ترس فقر نکُشید» (وَ لاَ تَقْتُلُوا أَوْلاَدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاَقٍ).

روزی آنها بر شما نیست، «ما آنان وشما را روزی می‌دهیم» (نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ).

«چرا که قتل آنها گناه بزرگی است» (وَ إِیَّاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کَانَ خِطْأً کَبِیرًا).

از این آیه به‌خوبی استفاده می‌شود که وضع اقتصادی عرب جاهلی به‌قدری سخت ورنج‌آور بوده که گاهی حتّی فرزندان دلبند خود را به خاطر عدم توانایی در تأمین نیازهای آنها می‌کشتند.

در اینکه عرب جاهلی فقط دختران را به زیر خاک پنهان می‌کرد، یا پسران را نیز از ترس فقر می‌کشت، در میان مفسّران گفت‌وگوست:

بعضی معتقدند که اینها همه اشاره به زنده به گور کردن دختران است که به دو دلیل این کار را انجام می‌دادند. یکی اینکه مبادا در آینده در جنگ‌ها به اسارت دشمنان در آیند، نوامیس آنان به چنگال بیگانه بیفتد، دیگر اینکه فشار فقر وعدم توانایی در تأمین هزینه زندگی آنها سبب قتلشان می‌شد چرا که دختر در آن جامعه تولیدکننده نبود بلکه غالباً مصرف‌کننده محسوب می‌شد.

درست‌است‌که پسران نیزدرآغازعمرمصرف‌کننده بودندولی عرب جاهلی همیشه به پسران به‌عنوان یک سرمایه مهم می‌نگریست وحاضر به از دست دادن آنها نبود.

برخی دیگر عقیده دارند که آنها دو نوع قتل فرزند داشتند: نوعی که به پندار غلط خودشان به‌خاطر حفظ ناموس بود و این اختصاص به دختران داشت، و نوعی

دیگر از ترس فقر صورت می‌گرفت وآن جنبه عمومی داشت وپسر ودختر در آن تفاوت نمی‌کرد.

ظاهر تعبیر آیه که ضمیر جمع مذکّر در آن به کار رفته (قَتلَهُم) می‌تواند دلیلی بر این نظر بوده باشد، زیرا اطلاق جمع مذکّر به پسر ودختر به‌طور مجموع از نظر ادبیّات عرب ممکن است ولی برای خصوص دختران بعید به‌نظر می‌رسد.

امّا اینکه گفته شد پسران قادر بر تولید بودند وسرمایه‌ای محسوب می‌شدند کاملاً صحیح است، امّا این در صورتی است که توانایی بر هزینه آنها در کوتاه‌مدّت داشته باشند، در حالی که گاهی آن‌قدر در فشار بودند که حتّی توانایی بر اداره زندگی آنها در کوتاه‌مدّت هم نداشتند (وبه همین دلیل‌تفسیر دوم صحیح‌تر به‌نظر می‌رسد).

به هر حال این یک توهّم بیش نبود که روزی‌دهنده فرزندان، پدر ومادرند. خداوند اعلام می‌کند که این پندار شیطانی را از سر به‌در کنند وبه تلاش هر چه بیشتر برخیزند، خدا هم کمک نموده زندگی آنها را اداره می‌کند.

قابل توجّه اینکه ما از این جنایت زشت وننگین وحشت می‌کنیم در حالی که همین جنایت به شکل دیگری در عصر ما، حتّی در به‌اصطلاح مترقّی‌ترین جوامع، انجام می‌گیرد وآن، اقدام به سقط جنین در مقیاس بسیار وسیع، به‌خاطر جلوگیری از افزایش جمعیّت وکمبودهای اقتصادی است.⁽¹⁾

جمله «خَشیَةَ إملاقٍ» نیز اشاره لطیفی به نفی این پندار شیطانی است. در واقع می‌گوید این تنها یک ترس است که شما را به این خیانت بزرگ تشویق می‌کند، نه یک واقعیّت.

ضمناً باید توجّه داشت که جمله «کانَ خِطأً کَبِیرًا» با توجّه به اینکه «کان» فعل ماضی است، اشاره وتأکید بر این موضوع است که قتل فرزندان، گناهی است بزرگ که از دیرباز در میان انسان‌ها شناخته شده وزشتی آن در اعماق فطرت جای دارد لذا مخصوص به عصر وزمانی نیست (ر.ک: ج 12، ص 118 - 121).

خشم و اندوه از شنیدن تولد دختر

اشاره

(وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءآ إِنَّ الاِْنسَانَ لَکَفُورٌ مُّبِینٌ * أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا یَخْلُقُ بَنَاتٍ وَأَصْفَاکُمْ بِالْبَنِینَ * وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَانِ مَثَلا ظَلَّ وَجْهُهُ

مُسْوَدّآ وَهُوَ کَظِیمٌ * أَوَمَنْ یُنَشَّؤُا فِی الْحِلْیَةِ وَهُوَ فِی الْخِصَامِ غَیْرُ مُبِینٍ * وَجَعَلُوا الْمَلاَئِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثآ أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُکْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَیُسْأَلُونَ)

آنها برای او از میان بندگانش جزئی قرار دادند (وملائکه را دختران خدا خواندند)؛ انسان ناسپاسی آشکار است * آیا از میان مخلوقاتش دختران را (برای خود) انتخاب کرده وپسران را مخصوص شما ساخته است؟! * در حالی که هرگاه یکی از آنها را به همان چیزی که برای خداوند رحمان شبیه قرار داده [به تولّد دختر] بشارت دهند، صورتش (از فرط ناراحتی) سیاه می‌شود وخشمگین می‌گردد. * آیا کسی را که در میان زینت‌ها پرورش می‌یابد وبه هنگام جدال قادر به تبیین مقصود خود نیست (فرزند خدا می‌خوانید)؟! * وآنها فرشتگان را که بندگان خداوند رحمانند مؤنّث پنداشتند؛ آیا هنگام آفرینش آنها حضور داشته‌اند؟! گواهی آنان نوشته می‌شود و(از آن) بازخواست خواهند شد.

(سوره زخرف، آیات 15-19)

تفسیر: چگونه ملائکه را دختران خدا می‌خوانید؟

بعد از تحکیم پایه‌های توحید از طریق برشمردن نشانه‌های خداوند در نظام هستی ونعمت‌ها ومواهب او، در آیات مورد بحث به نقطه مقابل آن یعنی مبارزه با شرک وپرستش غیر خدا پرداخته، نخست به سراغ یکی از شاخه‌های آن یعنی پرستش فرشتگان می‌رود می‌فرماید: «آنها برای خداوند از میان بندگانش جزئی قرار دادند» (وَ جَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا).

فرشتگان را دختران خدا ومعبودان خود پنداشتند، خرافه زشتی که در میان بسیاری از بت‌پرستان رواج داشت.

تعبیر «جزء» هم بیانگر این است که آنها فرشتگان را فرزندان خدا می‌شمردند، زیرا همیشه فرزند جزئی از وجود پدر ومادر است که به صورت نطفه از آنها جدا می‌شود وبا هم ترکیب می‌گردد، وهسته‌بندی فرزند از آن آغاز می‌شود.

ونیز بیان‌کننده پذیرش عبودیّت آنهاست، چرا که فرشتگان را جزئی از معبودان در مقابل خداوند تصوّر می‌کردند.

این تعبیر در ضمن یک استدلال روشن بر بطلان اعتقاد خرافی مشرکان است، چرا که اگر فرشتگان، فرزندان خدا باشند لازمه‌اش این است که خداوند جزء داشته باشد ونتیجه آن ترکیب ذات پاک خداست، در حالی که دلایل عقلی ونقلی گواه بر بساطت‌واحدیّت وجوداوست چرا که جزء،مخصوص به موجودات امکانیه است.

سپس می‌افزاید: «انسان کفران‌کننده آشکاری است» (إِنَّ الاِْنْسَانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ).

این‌همه نعمت‌های الهی سراسر وجود او را احاطه کرده که پنج بخش آن در آیات پیشین گذشت، با این حال به جای اینکه سر بر آستان خالق وولیّنعمت خود بساید راه کفران پیش گرفته، به سراغ مخلوقاتش می‌رود.

در آیه بعد برای محکوم کردن این تفکّر خرافی از ذهنیّات ومسلّمات خود آنها استفاده می‌کند چرا که آنها جنس مرد را بر زن ترجیح می‌دادند واصولاً دختر راننگ خود می‌شمردند. می‌فرماید: «آیا از میان مخلوقاتش دختران را برای خود انتخاب کرده وپسران را برای شما برگزیده است؟» (أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا یَخْلُقُ بَنَاتٍ وَأَصْفَاکُمْ بِالْبَنِینَ).

به پندار شما مقام دختر پایین‌تر است، چگونه خود را بر خدا ترجیح می‌دهید وسهم او را دختر وسهم خود را پسر می‌پندارید؟

درست است که زن ومرد در پیشگاه خدا در ارزش‌های والای انسانی یکسانند، ولی گاه استدلال به ذهنیّات مخاطب، تأثیری در فکر او می‌گذارد که وادار به تجدید نظر می‌شود.

باز، همین مطلب را به بیان دیگری تعقیب کرده، می‌گوید: «در حالی که هرگاه یکی از آنها را به همان چیزی که برای خداوند رحمان شبیه قرار داده بشارت دهند، صورتش سیاه و خشمگین می‌شود» (وَ إِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلاً ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ).

منظور از «بِما ضَرَبَ لِلرَّحمنِ مَثَلاً» همان فرشتگانی است که آنها را دختران خدا می‌دانستند ودر عین حال معبود خود قرار می‌دادند وشبیه ومانند او.

واژه «کَظِیم» از مادّه «کَظم» (بر وزن نظم) به معنی گلوگاه است وبه معنی بستن گلوی مشک آب بعد از پر شدن نیز آمده، ولذا این کلمه در مورد کسی که قلبش مملو از خشم یا غم واندوه است به کار می‌رود.

این تعبیر به‌خوبی حاکی از تفکّر خرافی مشرکان ابله در عصر جاهلیّت در مورد

تولّد فرزند دختر است که چگونه از شنیدن خبر ولادت دختر ناراحت می‌شدند، در عین حال فرشتگان را دختران خدا می‌دانستند.

باز در ادامه این سخن می‌افزاید: «آیا کسی را که در لابه‌لای زینت‌ها پرورش می‌یابد وبه هنگام جدال قادر به تبیین مقصود خود نیست (فرزند خدا می‌خوانید وپسران را فرزند خود)؟» (أَوَ مَنْ یُنَشَّوُا فِی‌الْحِلْیَةِ وَ هُوَ فِی‌الْخِصَامِ غَیْرُ مُبِینٍ).⁽¹⁾

در اینجا قرآن دو صفت از صفات زنان را که در غالب آنها دیده می‌شود واز جنبه عاطفی آنان سرچشمه می‌گیرد مورد بحث قرار داده، نخست علاقه شدید آنها به زینت‌آلات ودیگر عدم قدرت کافی بر اثبات مقصود خود به هنگام مخاصمه وجرّ وبحث به خاطر حیا وشرم.

بدون شک زنانی هستند که تمایل چندانی به زینت ندارند ونیز بدون شک علاقه به زینت در حدّ اعتدال عیبی برای زنان محسوب نمی‌شود، بلکه در اسلام روی آن تأکید شده؛ منظور اکثریّتی است که در غالب جوامع بشری عادت به تزیین افراطی دارند، گویی در میان زینت به وجود می‌آیند وپرورش می‌یابند.

ونیز بدون شک در میان زنان افرادی پیدا می‌شوند که از نظر قدرت منطق وبیان بسیار قوی هستند، ولی نمی‌توان انکار کرد که اکثریّت آنها به خاطر شرم وحیا در مقایسه با مردان به هنگام بحث ومخاصمه وجدال، قدرت کمتری دارند.

هدف بیان این حقیقت است که چگونه شما دختران را فرزند خدا می‌پندارید وپسران را از آن خود می‌شمرید؟

در آخرین آیه مورد بحث مطلب را باصراحت بیشتری مطرح کرده، می‌فرماید: «آنها فرشتگان را که بندگان خداوند رحمانند مؤنّث پنداشتند» ودختران خدا معرّفی کردند (وَ جَعَلُوا الْمَلاَئِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا).

آری، آنها بندگان خدا هستند، سر بر فرمان او دارند وتسلیم اراده اویند، چنانکه در آیات 26 و27 سوره انبیاء نیز آمده است: (بَلْ عِبَادٌ مُکْرَمُونَ * لاَ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ) «آنها [ فرشتگان] بندگان شایسته اویند - هرگز در سخن بر او پیشی نمی‌گیرند؛ و(پیوسته) به فرمان او عمل می‌کنند».

باید توجّه داشت «عباد» هم جمع مذکّر است وهم به موجوداتی که خارج از مذکّر ومؤنّث باشند، مانند فرشتگان، اطلاق می‌شود، همان‌گونه که در مورد خداوند ضمیرهای مفرد مذکّر به کار می‌رود، در حالی که مافوق همه اینهاست.

قابل توجّه اینکه در این جمله «عباد» به «الرّحمن» اضافه شده، این تعبیر ممکن است اشاره به این باشد که غالب فرشتگان، مجریان رحمت خداوند وتدبیرکنندگان نظامات عالم هستی که سراسر رحمت است می‌باشند.

امّا چرا این خرافه در میان عرب جاهلی پیدا شد وچرا هم اکنون رسوبات آن در مغزهای گروهی باقی مانده تا آنجا که فرشتگان را به صورت زن ودختر ترسیم می‌کنند، حتّی وقتی به‌اصطلاح فرشته آزادی را مجسّم می‌سازند در چهره زنی با قیافه وموهای فراوان ترسیم می‌کنند؟

این پندار ممکن است از اینجا سرچشمه گرفته باشد که فرشتگان از نظر مستورند وزنان نیز غالباً مستور بوده‌اند، حتّی در مورد بعضی از مؤنّث‌های مجازی در لغت عرب این معنی دیده می‌شود که خورشید را مؤنّث مجازی می‌دانند وماه را مذکّر، زیرا قرص خورشید معمولاً در میان امواج نور خود پوشیده است ونگاه کردن به آن به‌آسانی ممکن نیست، ولی قرص ماه چنین نمی‌باشد.

یا اینکه لطافت وجود فرشتگان سبب شده که آنها را همجنس زنان که نسبت به مردان موجودات لطیف‌تری هستند بدانند. وعجب اینکه بعد از این‌همه مبارزه اسلام با این تفکّر خرافی باز هنگامی که می‌خواهند زنی را به خوبی توصیف کنند می‌گویند او یک فرشته است، ولی در مورد مردان کمتر این تعبیر به کار می‌رود. کلمه «فرشته» نیز نامی است که برای زنان انتخاب می‌کنند.

سپس به صورت استفهام انکاری در پاسخ آنها می‌فرماید: «آیا شاهد آفرینش آنها بوده‌اند واز طریق حضور خود به این امر پی‌برده‌اند؟» (أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ).

ودر پایان آیه می‌افزاید: «گواهی آنان بر این عقیده بی‌اساس در نامه‌های اعمالشان نوشته می‌شود، و(از آن) بازخواست خواهند شد» (سَتُکْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَیُسْئَلُونَ).

آنچه در آیات فوق خواندیم به صورت دیگری در سوره نحل، آیات 57 تا 59) آمده است، وما در آنجا بحث‌های مشروحی پیرامون عقاید «عرب جاهلی» در مورد مسأله «وئاد» (زنده به گور کردن دختران) واصولاً عقیده آنها پیرامون جنس زن ونیز نقش اسلام در احیا وشخصیّت وارزش مقام زن آورده‌ایم (ر.ک: ج 21، ص 37 - 42).

به کدامین گناه کشته شدند؟

اشاره

(وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ * بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ)

ودر آن هنگام که از دختران زنده به گور شده سوال شود: * به کدامین گناه کشته شدند؟! (سوره تکویر، آیات 8 و 9)

تفسیر

سپس به سراغ هشتمین نشانه از حوادث رستاخیز رفته می‌فرماید: «ودر آن هنگام که از دختران زنده به گور شده سؤال می‌شود» (وَ إِذَا الْمَوْوُدَةُ سُئِلَتْ).

«به کدامین گناه کشته شدند»؟! (بِأَیِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ).

«مَوؤُدَة» از مادّه «وأد» (بر وزن وعد) به معنی دختری است که زنده در زیر خاک دفن شده.

بعضی گفته‌اند، ریشه آن، به معنی ثقل وسنگینی است، وچون این دختران را در گور دفن می‌کنند وخاک به روی آنها می‌ریزند، این تعبیر درباره آنها به کار رفته است.

در بعضی از روایات در تفسیر این آیه توسعه داده شده، تا آنجا که شامل هر گونه قطع رحم، ویا قطع مودت اهل بیت علیهم السلام می‌شود.

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم: هنگامی که از تفسیر این آیه سؤال شد فرمود: «مَن قُتِلَ فِی مَوَدَّتِنا؛ منظور کسانی است که در طریق محبت ودوستی ما کشته می‌شوند».⁽¹⁾

در حدیث دیگری آمده است: شاهد این سخن آیه قربی است: (قُلْ لاَ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) «بگو: من هیچ پاداشی در برابر دعوت نبوت از شما نمی‌طلبم جز محبت اهل بیتم».⁽²⁾

البتّه ظاهر آیه همان تفسیر اول است، ولی ملاک ومفهوم آن قابل چنین توسعه‌ای می‌باشد.

نکته: زنده به گور کردن دختران

از دردناک‌ترین ووحشیانه‌ترین پدیده‌های عصر جاهلیت عرب، پدیده «وأد» است که در قرآن مجید مکرر به آن اشاره شده.

گرچه بعضی معتقدند: این جنایت در همه قبائل عرب عمومیت نداشته، وتنها در قبیله «کنده» (یا بعضی از قبائل دیگر) بوده است، ولی مسلّمآ مسأله نادری نیز محسوب نمی‌شده، وگرنه قرآن با این تأکید و به‌طور مکرر، روی آن صحبت نمی‌کرد.

به علاوه، این‌کار، به قدری وحشتناک است که حتی موارد نادر آن، قابل دقّت وبررسی است.

مفسّران گفته‌اند: در جاهلیت عرب، هنگامی که وقت وضع حمل زن فرا می‌رسید، همسرش حفره‌ای در زمین حفر می‌کرد وبالای آن می‌نشست، اگر نوزاد دختر بود، آن را در میان حفره پرتاب می‌کرد، واگر پسر بود، آن را نگاه می‌داشت، لذا، یکی از شعرای آنها در همین زمینه با لحن افتخار آمیزی می‌گوید:

سَمَّیتُها إِذا وُلِدَت تَمُوتُ وَ القَبرُ صِهرٌ ضامِنٌ ذَمِیتُ

«نام آن نوزاد دختر را به هنگام تولد تموت (یعنی می‌میرد در مقابل یحیی که مفهومش این است: زنده می‌ماند) گذاشتم! وقبر، داماد من است که او را در بر گرفته وخاموش ساخته است»!.⁽¹⁾

عامل پیدایش این جنایت، امور مختلفی بوده است از جمله:

عدم ارزش زن، به عنوان یک انسان در جامعه جاهلی.

مسأله فقر شدید که بر آن جامعه حاکم بوده، مخصوصاً با توجّه به اینکه دختران همانند پسران قادر بر تولید اقتصادی نبودند، و در غارتگری‌ها شرکت نداشتند.

همچنین، این فکر که در جنگ‌های فراوان قبیله‌ای آن روز، ممکن بود دختران به اسارت در آیند، وبه اصطلاح نوامیس آنها به دست بیگانگان بیفتد واز این راه لکه ننگی بر دامنشان بنشیند، در این کار بی‌اثر نبود.

این عوامل چندگانه، دست به دست هم داد، وپدیده وحشتناک «وأد» وزنده به گور کردن دختران را به وجود آورده بود.

با نهایت تأسف، این مسأله به اشکال دیگری در جاهلیت قرون اخیر نیز خودنمایی می‌کند، در شکل آزادی سقط جنین که به صورت قانونی در بسیاری از کشورهای به اصطلاح متمدن رواج یافته، اگر عرب جاهلی بعد از تولد، نوزادان را می‌کشت، انسان‌های متمدن عصر ما آن را در شکم مادر می‌کشند!

شرح بیشتری در این زمینه در ذیل آیه 59 سوره نحل نوشتیم.

قابل توجّه اینکه: قرآن مجید به قدری این مسأله را زشت ومنفور شمرده، وبا آن برخورد قاطع کرده است که: حتی رسیدگی به این موضوع را مقدم بر مسأله نشر نامه‌های اعمال در قیامت ودادخواهی در مسائل دیگر می‌شمرد، واین نهایت اهتمام اسلام را به خون انسان‌ها ومخصوصاً انسان‌های بی‌گناه، همچنین ارزش جنس زن را از دیدگاه اسلام نشان می‌دهد.

نکته دیگری که توجّه به آن در اینجا لازم است اینکه: قرآن نمی‌گوید از قاتلین سؤال می‌کنند، بلکه می‌گوید از این کودکان معصوم سؤال می‌شود که گناهشان چه بوده است که چنین بیرحمانه کشته شدند؟ گویی قاتلین ارزش بازپرسی را هم ندارند، به علاوه شهادت وگواهی این مقتولین به تنهایی کافی است (ر.ک: ج 26، ص186-189).

فصل دوم: زن در دیگر اقوام

اشاره

سرگذشت دردناک زنان در طول تاریخ

زن در طول تاریخ جریان پرماجرا ودردآلودی دارد که از مهم‌ترین مباحث جامعه‌شناسی روز به‌شمار می‌رود. به‌طور کلّی دوران زندگی زن را به دو دوره می‌توان تقسیم کرد:

نخست دوران ماقبل تاریخ که امروز اطّلاع صحیحی از وضع زن در آن دوره در دست نیست وشاید در آن دوران از حقوق طبیعی بیشتری برخوردار بوده است.

با شروع تاریخ بشر نوبت به دوره دوم رسید. در این دوره در بعضی از جوامع، زن به‌عنوان یک شخصیّت غیر مستقل در حقوق اقتصادی وسیاسی واجتماعی شناخته می‌شد. این وضع در پاره‌ای از کشورها تا قرون اخیر ادامه داشت. این طرز تفکّر درباره زن حتّی در قانون مدنی به اصطلاح مترقّی فرانسه هم دیده می‌شود که به‌عنوان نمونه به چند مادّه از موادّی که درباره روابط مالی زوجین سخن می‌گوید اشاره می‌شود:

از مادّه 215 و217 استفاده می‌شود که زن شوهردار نمی‌تواند بدون اجازه وامضای شوهر خود هیچ عمل حقوقی را انجام دهد وهرگونه معامله برای او محتاج به اذن شوهر است (البتّه در صورتی که شوهر نخواهد از قدرتش سوءِ استفاده کرده وبدون علّت موجّه از اجازه دادن امتناع ورزد).

طبق مادّه 1242 شوهر حق دارد به‌تنهایی در دارایی مشترک بین زن ومرد هرگونه تصرّف که بخواهد بکند واجازه زن هم لازم نیست (البتّه با این قید که هر معامله‌ای که از حدود اداره کردن خارج باشد موافقت وامضای زن لازم نیست).

واز این بالاتر در مادّه 1428 حقّ اداره کلّیه اموال اختصاصی زن هم به مرد محوّل

شده است (البتّه با این قید که در هرگونه معامله‌ای که از حدود اداره کردن خارج باشد، موافقت وامضای زن نیز لازم است).⁽¹⁾

در محیط پیدایش اسلام - یعنی حجاز - نیز قبل از ظهور پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله با زن همان معامله انسان وابسته غیر مستقل می‌شد. رفتار آنها به بشرهای نیمه‌وحشی شباهت بسیاری داشت، زیرا به وضع رسوا وننگینی از زن بهره‌برداری می‌کردند.

زن در آن محیط آن‌چنان بی‌اراده وبی‌اختیار بود که گاهی جهت ارتزاق صاحب خود، در معرض کرایه قرار می‌گرفت. محرومیّت از تمدّن وابتلای به فقر، آنها را گرفتار خشونت عجیبی کرده بود که جنایت معروف «وَأد» (زنده به گور کردن) را در مورد آنان مرتکب می‌شدند (ر.ک: ج 2، ص 194و195).

بخش دوم: تلاش قرآن برای احیای جایگاه زن

اشاره

فصل اول: زن در برابر مرد

اشاره

گفتار اوّل: جایگاه انسانی زن در قرآن

مرحله نوین در زندگی زن

با ظهور اسلام وتعلیمات ویژه آن، زندگی زن وارد مرحله نوینی گردید که با دو مرحله گذشته بسیار فاصله داشت؛ در این دوره زن استقلال خود را یافت واز کلّیه حقوق فردی واجتماعی وانسانی برخوردار گردید. پایه تعلیمات اسلام در مورد زن همان است که در آیات مورد بحث می‌خوانیم: (وَ لَهُنَّ مِثلُ الَّذی عَلَیهِنَّ بِالمَعروفِ)، یعنی زن همان اندازه که در اجتماع وظایف دشواری دارد حقوق قابل توجّهی نیز داراست. اسلام زن را مانند مرد برخوردار از روح کامل انسانی واراده واختیار دانسته واو را در مسیر تکامل که هدف خلقت است می‌بیند. بدین‌روهر دو را در یک صف قرار داده وبا خطاب‌های (یا أیُّهَا النّاسُ) و(یا أیُّهَا الَّذینَ آمَنوا) مخاطب ساخته است.

برنامه‌های تربیتی واخلاقی وعلمی را برای آنها لازم کرده است وبا آیاتی مثل: (وَمَنْ عَمِلَ صالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُوْمِنٌ فَأُولَئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ)⁽¹⁾وعده برخوردارشدن

از سعادت کامل به هر دو جنس داده، وبا آیاتی مانند (مَنْ عَمِلَ صالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُوْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیوةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُون)⁽²⁾می‌گوید: هر یک از

زن ومرد می‌توانند با انجام دادن برنامه‌های اسلام ووظایف الهی، به تکامل معنوی ومادّی برسند وبه حیات پاکیزه وطیّب که سراسر سعادت ونور است گام نهند.

اسلام زن را مانند مرد به تمام معنی مستقل وآزاد می‌داند وقرآن با آیاتی نظیر (کُلُّ

نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهینَةٌ)⁽¹⁾(یا) (مَنْ عَمِلَ صالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَسَاءَ فَعَلَیْهَا)⁽²⁾این آزادی را

برای عموم افراد اعمّ از زن ومرد بیان می‌دارد ولذا در برنامه‌های مجازاتی هم می‌بینم در آیاتی مثل (الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ)⁽³⁾ومانند آن، هر دو را به

مجازات واحدی محکوم می‌کند.

از طرفی چون استقلال لازمه اراده واختیار است، اسلام این استقلال را در کلّیه حقوق اقتصادی می‌آورد وانواع واقسام ارتباطات مالی را برای زن بلامانع دانسته واو را مالک درآمد وسرمایه‌های خویش می‌شمارد. در آیه 32 سوره نساء می‌خوانیم: (لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ).

باتوجّه به واژه «اکتساب» که برخلاف «کسب»، برای به دست آوردن مالی است

که نتیجه‌اش متعلّق به شخص به دست آورنده است،⁽⁴⁾ونیز با در نظر گرفتن قانون

کلّی «النَّاسُ مُسَلَّطُونَ عَلَی أَمْوَالِهِمْ؛ همه مردم بر اموال خویش مسلطّاند»⁽⁵⁾به دست می‌آید چگونه اسلام به استقلال اقتصادی زن احترام گذارده وبین زن ومرد تفاوتی نگذاشته است.

خلاصه آنکه زن در اسلام یک رکن اساسی اجتماع به شمار می‌رود وهرگز نباید با او معامله یک موجود فاقد اراده ووابسته ونیازمند به قیّم نمود (ر.ک: ج 2، ص195-197).

خلقت زن و مرد از گوهر واحد

اشاره

(یَاأَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالا کَثِیرآ وَنِسَآءً وَاتَّقُواْ اللهَ الَّذِی تَسَآءَ لُونَ بِهِ وَالاَْرْحَامَ إِنَّ اللهَ کَانَ عَلَیْکُمْ رَقِیبآ)

ای مردم! از (مخالفت) پروردگارتان بپرهیزید همان کسی که (همه) شما را از یک انسان آفرید؛ وهمسر او را (نیز) از جنس او خلق کرد؛ واز آن دو، مردان وزنان فراوانی (در روی زمین) منتشر ساخت. واز خدایی بپرهیزید که هرگاه چیزی از یکدیگر می‌خواهید، نام او را می‌بریدو(نیز)از(قطع رابطه با) خویشاوندان (پرهیز کنید) زیرا خداوند، مراقب شماست.

(سوره نساء، آیه 1)

تفسیر: اکنون ببینیم منظور از «نَفسٍ واحِدَةٍ» کیست؟

آیا منظور از «نفس واحده» یک فرد شخصی است یا یک واحد نوعی (یعنی جنس مذکّر)؟

شکی نیست که ظاهر این تعبیر همان واحد شخصی را می‌رساند واشاره به نخستین انسانی است که قرآن او را به نام «آدم»، پدر انسان‌های امروز معرّفی کرده وتعبیر «بنی آدم» که در آیات فراوانی از قرآن وارد شده نیز اشاره به همین است؛ واحتمال اینکه منظور وحدت نوعی بوده باشد از ظاهر آیه بسیار دور است.

در جمله بعد می‌فرماید: «همسر او را (نیز) از جنس او خلق کرد» (وَ خَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا).

بعضی از مفسّران از این تعبیر چنین فهمیده‌اند که همسر آدم «حوّا» از بدن آدم آفریده شده است وپاره‌ای از روایات غیر معتبر را که می‌گوید حوّا از یکی از دنده‌های آدم آفریده شده،⁽¹⁾شاهد بر آن گرفته‌اند.

در فصل دوم از «سفر تکوین» تورات نیز به این معنی تصریح شده است.⁽²⁾

ولی با توجّه به سایر آیات قرآن هر گونه ابهامی از تفسیر این آیه برداشته می‌شود ومعلوم می‌شودمنظورازآن این است که خداوندهمسراوراازجنس او(بشر)آفرید.

در آیه 21 سوره روم می‌خوانیم: (وَ مِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْهَا) «از نشانه‌های قدرت خدا این است که همسران شما را از جنس شما آفرید تا با آنان آرامش بیابید».

ودر آیه 72 سوره نحل می‌فرماید: (وَاللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا) «خداوند همسران شما را از جنس شما قرار داد».

روشن است که در این آیات می‌خوانیم: «همسرانتان را از شما قرار داد» معنی آن این است که از جنس شما قرار داد نه از اعضای بدن شما.

وطبق روایتی که از امام باقر علیه السلام در تفسیر عیّاشی نقل شده، خلقت حوّا از یکی از دنده‌های آدم شدیدآ تکذیب شده وتصریح گردیده که حوّا از باقیمانده خاک آدم آفریده شده است.⁽¹⁾

سپس در جمله بعد می‌فرماید: «خداوند از آدم وهمسرش، مردان وزنان فراوانی به وجود آورد» (وَ بَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً کَثِیرًا وَ نِسَاءً).

از این تعبیر استفاده می‌شود که تکثیر نسل فرزندان آدم تنها از طریق آدم وهمسرش صورت گرفته وموجود ثالثی در آن دخالت نداشته است (ر.ک: ج 3، ص313-315).

نقش اسلام در احیای ارزش مقام زن

تحقیر ودرهم شکستن شخصیّت زن، تنها در میان عرب جاهلی نبود بلکه در میان اقوام دیگر وحتّی شاید متمدّن‌ترین ملل آن زمان نیز زن شخصیّتی ناچیز داشت وغالباً با او به صورت یک کالا ونه یک انسان رفتار می‌شد، ولی مسلّماً عرب جاهلی این تحقیر را در اشکال زننده‌تر ووحشتناک‌تری انجام می‌داد تا آنجا که اصلاً نسب را به مرد مربوط می‌دانست ومادر را تنها ظرفی برای نگاهداری وپرورش جنین محسوب می‌کرد. چنانکه در شعر معروف جاهلی منعکس است:

بَنونا بَنو أبنائنا وَ بَناتُنا بَنوهُنَّ أبناءُ الرِّجالِ الأباعِدِ:

«فرزندان ما فرزندان پسران ما هستند - وفرزندان دختران ما پسران مردان بیگانه‌اند».

این را نیز می‌دانیم که آنها برای زن حقّی در ارث قائل نبودند وبرای تعدّد زوجات حدّومرزی قائل نمی‌شدند. به سادگی خوردن آب، ازدواج می‌کردند وبه‌آسانی آنها را طلاق می‌دادند.

ولی اسلام ظهور کرد وبا این خرافه در ابعاد مختلفش سرسختانه جنگید. مخصوصاً تولّد دختر را که ننگ می‌دانستند در احادیث اسلامی به‌عنوان گشوده شدن ناودانی از رحمت خدا به خانواده معرّفی کرد.

وخود پیامبر صلی الله علیه و آله آن‌قدر به دخترش بانوی اسلام فاطمه زهرا علیها السلام احترام می‌گذاشت که مردم تعجّب می‌کردند. با تمام مقامی که داشت دست دخترش را می‌بوسید وهنگام مراجعت از سفر نخستین کسی را که دیدار می‌کرد دخترش فاطمه علیها السلام بود.

به‌عکس هنگامی که می‌خواست به سفر برود آخرین خانه‌ای را که خداحافظی می‌کرد باز خانه فاطمه علیها السلام بود.

در حدیثی می‌خوانیم به پیامبر صلی الله علیه و آله خبر دادند خدا به او دختری داده است، ناگهان نگاه به صورت یارانش کرد دید آثار ناخشنودی در آنها نمایان گشت (گویی هنوز رسوبات افکار جاهلی از مغزشان برچیده نشده) پیامبر صلی الله علیه و آله فوراً فرمود: «مَا لَکُم؟ رَیحانَةٌ أشَمُّها وَ رِزقُها عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ؛ این چه حالتی است در شما

می‌بینم؟ خداوند گلی به من داده آن را می‌بویم واگر اندوه روزیِ او را می‌خورید، روزیش با خداست».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که فرمود: «نِعمَ الوَلَدُ البَناتُ، مُلطِفاتُ، مُجَهِّزاتُ، مؤنِساتُ، مُفلِیاتُ؛ چه فرزند خوبی است دختر، هم پرمحبّت است، هم کمک‌کار، هم مونس است وهم پاک وپاک‌کننده».⁽²⁾

در حدیث دیگری که از پیامبر صلی الله علیه و آله رسیده می‌فرماید: «مَن دَخَلَ السُّوقَ فَاشتَری

تُحفَةً فَحَمَلَها إلی عِیالِهِ کانَ کَحامِلِ صَدَقَةٍ إلی قَومٍ مَحاویجَ وَلیَبدأ بِالإناثِ قَبلَ الذُّکورِ، فإنَّهُ مَن فَرَّحَ ابنَتَهُ فَکأنَّما أعتَقَ رَقَبَةً مِن وُلدِ إسماعیلَ؛ کسی که به بازار برود وتحفه‌ای برای خانواده بخرد، همچون کسی است که می‌خواهد به نیازمندانی کمک کند (همان پاداش را دارد) وهنگامی که می‌خواهد تحفه را تقسیم کند، نخست باید به دختر وبعد به پسر بدهد، زیرا هر کس دخترش را شاد ومسرور کند، چنان است که گویی کسی از فرزندان اسماعیل را آزاد کرده باشد».⁽¹⁾

در حقیقت این احترام به شخصیّت زن سبب آزادی او در جامعه وپایان دادن به دوران بردگیِ آنهاست.

گرچه در این زمینه سخن بسیار است ودر ذیل آیات مناسب بحث خواهد شد، ولی از این واقعیّت نمی‌توان به آسانی گذشت که با نهایت تأسّف هنوز در جوامع اسلامی آثاری از همان افکار جاهلی وجود دارد و کم نیستند خانواده‌هایی که از تولّد پسر خوشحال واز به دنیا آمدن دختر ناراحت می‌شوند، یا لااقل تولّد پسر را بر دختر ترجیح می‌دهند.

البتّه ممکن است اوضاع خاصّ اقتصادی واجتماعی در رابطه با وضع زنان در جوامع کنونی یکی از علل این‌گونه عادات ورسوم غلط بوده باشد، ولی هر چه هست باید عموم مسلمانان راستین با این طرز فکر مبارزه کنند وریشه‌های اجتماعی واقتصادی آن را بسوزانند، چرا که اسلام نمی‌پسندد بعد از چهارده قرن، پیروانش به افکار جاهلی بازگردند. واین یک‌نوع جاهلیّت ثانوی است.

حتّی در جوامع غربی که تصوّر می‌کنند برای زن شخصیّت والایی قائلند در عمل می‌بینیم او را چنان تحقیر کرده‌اند که به صورت یک عروسک بی‌ارزش یا وسیله‌ای برای خاموش کردن آتش شهوت ویا ابزاری برای تبلیغ کالاهایشان درآمده است⁽²⁾

(ر.ک: ج 11، ص 303 - 305).

گوهر مشترک

اشاره

(خَلَقَکُمْ مِّنْ نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَکُمْ مِّنَ الاَْنْعَامِ ثَمَانِیَةَ أَزْوَاجٍ یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ خَلْقآ مِّنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُمَاتٍ ثَلاَثٍ ذَلِکُمُ اللهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّی تُصْرَفُونَ)

او (همه) شما را از یک انسان آفرید، وهمسرش را از جنس او خلق کرد؛ وبرای شما هشت زوج از چارپایان آفرید؛ او شما را در شکم مادرانتان در میان تاریکی‌های سه‌گانه (پوسته شکم، رحم وکیسه جنین) آفرینشی بعد از آفرینش دیگر می‌بخشد. این است خداوند، پروردگار شما که حکومت (عالم هستی) از آن اوست؛ هیچ معبودی جز او نیست؛ پس چگونه (از راه حق) منحرف می‌شوید؟! (سوره زمر، آیه 6)

تفسیر: همه شما را از نَفْس واحدی آفرید

باز در این آیات سخن از آیات عظمت آفرینش خداوند وبیان بخش دیگری از نعمت‌های گوناگون او در مورد انسان‌هاست. نخست از آفرینش انسان سخن می‌گوید، می‌فرماید: «خداوند همه شما را از شخص واحدی آفرید، سپس همسرش را از او خلق کرد» (خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا).

آفرینش همه انسان‌ها از نفس واحد اشاره به آفرینش آدم، جدّ نخستین ماست که این‌همه افراد بشر با تنوّع خلقت، خلق وخوی متفاوت، واستعدادها وذوق‌های مختلف، همه به یک ریشه بازمی‌گردد که آن «آدم» است.

تعبیر «ثُمَّ جَعَلَ مِنها زَوجَها» در واقع اشاره به این است که خدا «آدم» را آفرید، سپس همسرش را از باقیمانده گِل او خلق کرد.⁽¹⁾

روی این حساب، آفرینش «حوّا» بعد از آفرینش «آدم» بوده است وقبل از آفرینش فرزندان آدم.

تعبیر «ثُمَّ» همیشه برای تأخیر زمانی نیست، بلکه گاهی برای تأخیر بیان می‌آید، مثلاً می‌گوییم: «کار امروز تو را دیدیم، سپس کار دیروزت را هم مشاهده کردیم»، در حالی که اعمال دیروز مسلّمآ قبل از اعمال امروز واقع شده، ولی توجّه به آن در مرحله بعد بوده است.

واینکه بعضی تعبیر فوق را اشاره به مسأله «عالم ذر» وآفرینش فرزندان «آدم» بعد از خلقت‌او وقبل از خلقت «حوّا» به صورت مورچگان دانسته‌اند، مطلب‌نادرستی است که در تفسیر وتوضیح «عالم ذر» ذیل آیه 172 سوره اعراف بیان کردیم.

این نکته نیز گفتنی است که آفرینش همسر «آدم» از اجزای وجود خود آدم نبوده، بلکه از باقیمانده گِل او صورت گرفته است، چنانکه در روایات اسلامی به آن تصریح شده، وامّا روایتی که می‌گوید: «حوّا» از آخرین دنده چپ آدم آفریده شده، سخن بی‌اساسی است که از برخی روایات اسرائیلی گرفته شده وهماهنگ با مطلبی است که در فصل دوم از سفر تکوین تورات تحریف‌یافته کنونی آمده، واز این گذشته، بر خلاف مشاهده وحس است، زیرا طبق این روایت یک دنده «آدم» برداشته واز آن «حوّا» را آفریده ولذا مردان یک دنده در طرف چپ کمتر دارند، در حالی که می‌دانیم هیچ تفاوتی میان تعداد دنده‌های مرد وزن وجود ندارد واین تفاوت یک افسانه بیش نیست (ر.ک: ج 19، ص 399 - 401).

گفتار دوم: جایگاه معنوی و هدایت‌پذیری زن در قرآن

ارزش یکسان معنوی مرد و زن

اشاره

(فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاَ أُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِّنْکُمْ مِّنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی بَعْضُکُمْ مِّنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ وَأُوذُوا فِی سَبِیلِی وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لاَُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئَاتِهِمْ وَلاَُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهَارُ ثَوَابآ مِنْ عِنْدِ اللهِ وَاللهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ)

پروردگارشان، درخواست آنها را پذیرفت؛ (وفرمود:) من عمل هیچ‌کس از شما را، زن باشد یا مرد، ضایع نخواهم کرد؛ شما از جنس یکدیگر (وپیرویک آیین). لذا کسانی که در راه خدا هجرت کردند، واز خانه‌های خود رانده شدند ودر راه من آزار دیدند، وجنگ کردند وکشته شدند، به‌یقین گناهانشان را می‌بخشم؛ وآنها را در باغ‌های بهشتی، که از پای درختانش نهرها جاری است، وارد می‌کنم. این پاداشی است از طرف خداوند؛ وبهترین پاداش‌ها

نزد خداست. (آل عمران، آیه 195)

شأن نزول:

در آیات پیشین سخن درباره صاحبان عقل بود، در این آیه نتیجه اعمالشان را مورد توجّه قرار می‌دهد. شروع آیه با «فاء تفریع» روشن‌ترین دلیل این پیوند است؛ با این حال در روایات وکلمات مفسّران شأن نزول‌هایی برای آیه آمده است که البتّه منافاتی با پیوستگی آیه با آیات قبل ندارد.

از جمله نقل شده است که: اُمّ سَلَمه (یکی از همسران رسول خدا) خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: در قرآن از جهاد وهجرت وفداکاری مردان فراوان بحث شده، آیا زنان هم در این قسمت سهمی دارند؟ آیه فوق نازل شد وبه این سؤال پاسخ گفت.⁽¹⁾

همچنین نقل شده است: علی علیه السلام هنگامی که با فَواطم (فاطمه بنت اسد وفاطمه دختر پیامبر وفاطمه دختر زبیر) از مکّه به مدینه هجرت کرد، وامّ ایمن -یکی دیگر از زنان باایمان - در بین راه نیز به آنها پیوست، آیه فوق نازل گردید.⁽²⁾

همان‌طور که اشاره کردیم، وجود این شأن نزول‌ها برای آیه فوق منافاتی با پیوند آن با آیات قبل ندارد همان‌طور که بین این دو شأن نزول نیز منافاتی نیست.

تفسیر: نتیجه برنامه خردمندان

در پنج آیه گذشته فشرده‌ای از ایمان وبرنامه‌های عملی ودرخواست‌های صاحبان خرد ونیایش‌های آنها بیان شد، به دنبال آن در این آیه می‌فرماید: «خداوند درخواست آنان را پذیرفت» (فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ).

تعبیر «رَبُّهُم» (پروردگارشان) حکایت از نهایت لطف ومرحمت پروردگار نسبت به آنان دارد.

آن‌گاه برای اینکه اشتباه نشود وارتباط پیروزی ونجات آدمی با اعمال وکردار او قطع نگردد، بلافاصله می‌فرماید: «من هرگز عمل هیچ عمل‌کننده‌ای از شما را ضایع نمی‌کنم» (أَنِّی لاَ أُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْکُمْ).

در این جمله هم به اصل عمل اشاره شده وهم به عامل وکننده‌کار، تا معلوم شود محور اصلی پذیرش واستجابت دعا، اعمال صالح ناشی از ایمان است ودرخواست‌هایی فورآ به اجابت می‌رسد که بدرقه آن عمل صالح بوده باشد.

سپس‌برای‌اینکه تصوّرنشوداین‌وعده الهی‌اختصاص به‌دسته معیّنی دارد،صریحآ می‌فرماید: «این عمل‌کننده خواه مرد باشد یا زن تفاوتی نمی‌کند» (مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی).

زیرا همه شما در آفرینش به یکدیگر بستگی دارید «بعضی از شما از بعض دیگر تولّد یافته‌اید» زنان از مردان ومردان از زنان (بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ).

جمله «بَعضُکُم مِن بَعضٍ» ممکن است اشاره به این باشد که شما همه پیروان یک آیین وطرفدار یک حقیقت هستید وبا یکدگر همکاری دارید، بنابراین دلیلی ندارد که خداوند در میان شما تبعیض قائل شود.

پس از آن نتیجه‌گیری می‌کند، می‌فرماید: «آنان که در راه خدا هجرت کردند، واز خانه‌های خود رانده شدند، در راه من آزار دیدند وجنگ کردند وکشته شدند، به‌یقین گناهانشان را می‌بخشم» وتحمّل این رنج‌ها را کفّاره گناهانشان قرار می‌دهم تا به‌کلّی از گناه پاک شوند (فَالَّذِینَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قَاتَلُوا وَ قُتِلُوا لاَُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئَاتِهِمْ).

سپس می‌فرماید: علاوه بر اینها، «آنان را در باغ‌های بهشتی که از پای درختانش نهرها جاری است، وارد می‌کنم» (وَ لاَُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهَارُ).

«این پاداشی است از طرف خداوند؛ وبهترین پاداش‌ها نزد پروردگار است» (ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ).

اشاره به اینکه پاداش‌های الهی برای مردم این جهان به‌طور کامل قابل توصیف نیست؛ همین اندازه باید بدانند که از هر پاداشی بالاتر است.

از آیه فوق به خوبی استفاده می‌شود که نخست باید در پرتو اعمال صالح از گناهان پاک شد، سپس وارد بساط قرب پروردگار وبهشت ونعمت‌های او گردید، زیرا در آغاز می‌فرماید: «لاَُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ» سپس «وَ لاَُدْخِلَنَّهُمْ جَنّاتٍ...». به عبارت دیگر، بهشت جای پاکان است وتا کسی پاک نشود در آن راه نخواهد یافت.

نکته: ارزش معنوی مرد وزن

آیه فوق همانند آیات بسیار دیگر از قرآن مجید، زن ومرد را در پیشگاه خدا ودر وصول به مقامات معنوی در شرایط مشابه یکسان می‌شمارد وهرگز اختلاف جنسیّت وتفاوت ساختمان جسمانی وبه دنبال آن پاره‌ای از تفاوت‌ها در مسؤولیّت‌های اجتماعی را دلیل بر تفاوت میان این دو از نظر به دست آوردن تکامل

انسانی نمی‌شمارد، بلکه هر دو را از این نظر کاملاً در یک سطح قرار می‌دهد، لذا آنها را با هم ذکر کرده است.

این موضوع درست به آن می‌ماند که از نظر انضباط اداری یک نفر را به‌عنوان رئیس انتخاب می‌کنند ودیگری را به‌عنوان معاون ویا عضو، رئیس باید توانایی بیشتر ویا تجربه واطّلاعات وسیع‌تری در کار خود داشته باشد، ولی این تفاوت وسلسله مراتب هرگز دلیل بر این نیست که شخصیّت انسانی وارزش وجودی رئیس از معاون یا کارمندانش بیشتر است.

قرآن مجید با صراحت می‌گوید: (وَ مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فِیهَا بِغَیرِ حِسَابٍ) «هر کس از مرد وزن عمل شایسته انجام دهد وایمان داشته باشد، داخل بهشت خواهد شد وبدون حساب، روزی داده می‌شود»⁽¹⁾

(واز مواهب روحانی وجسمانی آن جهان برخوردار می‌گردد).

ودر آیه دیگر می‌خوانیم: (مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَوةً طَیِّبَةً وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ) «هر کس از مرد وزن، عمل صالح انجام دهد ومؤمن باشد به او حیات پاکیزه‌ای می‌بخشیم وپاداش آنها را طبق بهترین عمل آنها خواهیم داد».⁽²⁾

این آیات وآیات دیگر در عصر وزمانی نازل گردید که بسیاری از ملل دنیا در انسان بودن جنس زن تردید داشتند وآن را یک موجود نفرین‌شده وسرچشمه گناه وانحراف ومرگ می‌دانستند.

بسیاری از ملل پیشین حتّی معتقد بودند که عبادات زن در پیشگاه خدا مقبول نیست؛ بسیاری از یونانی‌ها زن را یک موجود پلید واز عمل شیطان می‌دانستند.

رومی‌ها وبرخی از یونانی‌ها معتقد بودند که اصولاً زن دارای روح انسانی نیست وبنابراین روح انسانی منحصرآ در اختیار مردان است.

جالب اینکه تا همین اواخر، علمای مسیحی در اسپانیا در این باره بحث می‌کردند که آیا زن مثل مرد، روح انسانی دارد وروح او بعد از مرگ جاودان خواهد ماند یا نه؟

وپس از مباحثاتی به اینجا رسیدند که چون روح زن برزخی است میان روح انسان وحیوان، جاویدان نیست به جز روح مریم.⁽¹⁾

از اینجا روشن می‌شود اینکه پاره‌ای از افراد بی‌اطّلاع گاهی اسلام را متّهم می‌کنند که دین مردهاست نه زن‌ها، تا چه اندازه از حقیقت دورند. به‌طور کلّی اگر در پاره‌ای از قوانین اسلام به خاطر تفاوت‌های جسمی وعاطفی که میان زن ومرد وجود دارد، تفاوت‌هایی از نظر مسؤولیّت‌های اجتماعی دیده می‌شود، به هیچ‌وجه به ارزش معنوی زن لطمه نمی‌زند واز این لحاظ، زن ومرد با یکدیگر تفاوتی ندارند ودرهای سعادت به‌طور یکسان به روی هر دو باز است، چنانکه در آیه مورد بحث خواندیم (بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ) «شما همنوع واز جنس یکدیگرید» (ر.ک: ج 3، ص 284 - 289).

خطاب یکسان به آدم و حوا

اشاره

(وَیَا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَزَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلاَ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونَا مِنْ الظَّالِمِینَ * فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطَانُ لِیُبْدِیَ لَهُمَا مَا وُورِیَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاکُمَا رَبُّکُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَکُونَا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونَا مِنَ الْخَالِدِینَ * وَقَاسَمَهُمَا إِنِّی لَکُمَا لَمِنَ النَّاصِحِینَ * فَدَلاَّهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا یَخْصِفَانِ عَلَیْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَکُمَا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَّکُمَا إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمَا

عَدُوٌّ مُبِینٌ)

وای آدم! تو وهمسرت در بهشت ساکن شوید؛ واز هر جا که خواستید، بخورید! امّا به این درخت نزدیک نشوید، که از ستمکاران خواهید بود. * سپس شیطان آن دو را وسوسه کرد، تا آنچه را از اندامشان پنهان بود، آشکار سازد؛ وگفت: «پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرده مگر به خاطر اینکه (اگر از آن بخورید،) هر دو فرشته خواهید شد، یا جاودانه (در بهشت) خواهید ماند.» * وبرای آنها سوگند یاد کرد که من برای شما از خیرخواهانم. * وبه این ترتیب، آنها را با فریب (از مقامشان) فرود آورد. وهنگامی که از آن درخت چشیدند،

اندامشان [ عورتشان] بر آنها آشکار شد؛ وبرای پوشاندن خود، از برگ‌های (درختان) بهشتی جامه دوختند. وپروردگارشان آنها را ندا داد که: «آیا شما را از آن درخت نهی نکردم، ونگفتم که شیطان برای شما دشمن آشکاری است؟!» (سوره اعراف، آیات 19 - 22)

تفسیر: وسوسه‌های شیطانی در لباس‌های دلپذیر

این آیات فصل دیگری از سرگذشت آدم علیه السلام را بیان می‌کند، نخست می‌گوید: خداوند به آدم وهمسرش (حوا) فرمود: «ای آدم، تو وهمسرت در بهشت ساکن شوید» (وَ یَا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ).

از این جمله چنین استفاده می‌شود که آدم علیه السلام وحوّا در بدو خلقت در بهشت نبودند، سپس به سوی بهشت راهنمایی شدند، وهمان‌طور که در سوره بقره ذیل آیات مربوط به آفرینش آدم یادآور شدیم، قرائن نشان می‌دهد این بهشت، بهشت رستاخیز نبوده بلکه چنانکه در احادیث اهل بیت علیهم السلام نیز وارد شده بهشت دنیا یعنی باغ سرسبز وخرّمی از باغ‌های این جهان بوده که انواع نعمت‌های پروردگار در آن فراهم بوده است.⁽¹⁾

در این هنگام، نخستین تکلیف وامر ونهی پروردگار به این صورت صادر شد: «شما از هر نقطه‌ای واز هر درختی از درختان بهشت که می‌خواهید تناول کنید، امّا به این درخت معیّن نزدیک نشوید که از ستمگران خواهید بود» (فَکُلاَ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونَا مِنَ الظَّالِمِینَ).

امّا شیطان که بر اثر سجده نکردن رانده درگاه خدا شده بود وتصمیم قاطع داشت تا آنجا که می‌تواند از آدم علیه السلام وفرزندانش انتقام بگیرد ودر فریب آنان بکوشد، ونیز به‌خوبی می‌دانست که خوردن از درخت ممنوع باعث رانده شدن از بهشت خواهد شد، در صدد وسوسه آنان برآمد وبرای رسیدن به این مقصود، انواع دام‌ها را بر سر راه‌شان گسترد. لذا همان‌طور که قرآن می‌فرماید: «به وسوسه کردن آنان مشغول شد، تا لباس‌های اطاعت وبندگی خدا را از تنشان بیرون کند، وعورتشان را که پنهان بود آشکار سازد» (فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطَانُ لِیُبْدِیَ لَهُمَا مَا وُورِیَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا).

وبرای رسیدن به این هدف، بهترین راه را این دید که از عشق وعلاقه ذاتی انسان به تکامل وترقّی وزندگی جاویدان استفاده کند وهم عذری برای مخالفت فرمان خدا برای آنان بتراشد. ازاین‌رو نخست به آدم وهمسرش «گفت: خداوند شما را از این درخت نهی نکرده جز اینکه اگر از آن بخورید یا فرشته خواهید شد ویا عمر جاویدان می‌یابید» (وَ قَالَ مَا نَهَاکُمَا رَبُّکُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَکُونَا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونَا مِنَ الْخَالِدِینَ).

وبه این ترتیب، فرمان خدا را در نظرشان به گونه دیگری جلوه داد واین طور مجسّم کرد که نه‌تنها خوردن از شجره ممنوعه زیانی ندارد، بلکه موجب عمر جاویدان ویا رسیدن به مقام ودرجه فرشتگان خواهد شد.

شاهد این سخن جمله‌ای است که در سوره «طه» آیه 120 از قول ابلیس می‌خوانیم که می‌گوید: (یَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلَی شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکَ لاَ یَبْلَی) «ای آدم، می‌خواهی تو را به زندگی جاویدان وفرمانروایی کهنگی‌ناپذیر راهنمایی کنم»؟!

در روایتی که در تفسیر قمّی از امام صادق علیه السلام ودر عیون اخبار الرّضا علیه السلام از امام علیّ بن موسی الرّضا علیه السلام نقل شده چنین می‌خوانیم:« شیطان به آدم گفت: اگر شما از این درخت ممنوع بخورید، هر دو فرشته خواهید شد وبرای همیشه در بهشت می‌مانید، وگرنه شما را از بهشت بیرون می‌کنند».⁽¹⁾

ودر آیه بعد می‌افزاید: آدم با شنیدن این سخن در فکر فرو رفت، امّا شیطان

برای اینکه پنجه‌های وسوسه خود را بیشتر ومحکم‌تر در جان آدم علیه السلام وحوّا فرو

برد، «سوگندهای شدیدی یاد کرد که من خیرخواه شما هستم» (وَ قَاسَمَهُمَا إِنِّی لَکُمَا

لَمِنَ النَّاصِحِینَ).

آدم که هنوز تجربه کافی در زندگی نداشت وگرفتار دام‌های شیطان وخدعه ودروغ ونیرنگ نشده بود ونمی‌توانست باور کند کسی این چنین قسم دروغی یاد کند و چنین دام‌هایی بر سر راه او بگذارد، سرانجام تسلیم فریب شیطان شد

و با ریسمان پوسیده مکر وخدعه او برای به دست آوردن آب حیات وملک جاویدان، به چاه وسوسه‌های ابلیس فرو رفت و نه تنها آب حیات به دست نیاورد که

در گرداب نافرمانی خدا افتاد آن‌چنان که قرآن آن را در یک جمله خلاصه کرده، می‌فرماید: «به این ترتیب، شیطان آنها را فریب داد وبا طناب خود آنها را در چاه فرو برد» (فَدَلَّیهُمَا بِغُرُورٍ).⁽¹⁾

با اینکه آدم می‌بایست با توجّه به سوابق دشمنی شیطان وبا علم واطّلاع از حکمت ورحمت واسعه خدا ومحبّت ومهربانی او تمام وسوسه‌ها را نقش بر آب کرده تسلیم شیطان نشود، ولی هر چه بود واقع شد.

قرآن پس از آن می‌فرماید: «همین که آدم وهمسرش از آن درخت ممنوع چشیدند، بلافاصله لباس‌هایشان از تنشان فرو ریخت واندامشان آشکار گشت» (فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا).

از جمله بالا به‌خوبی استفاده می‌شود که به‌مجرّد چشیدن از میوه درخت ممنوع، این عاقبت شوم به سراغشان آمد، ودر حقیقت از لباس بهشتی که لباس کرامت واحترام خدا بود برهنه شدند.

ونیز از این آیه به‌خوبی استفاده می‌شود که آنها قبل از ارتکاب این خلاف برهنه نبودند، بلکه پوششی داشتند که در قرآن نامی از چگونگی این پوشش برده نشده است. امّا هر چه بوده، نشانه‌ای برای شخصیّت آدم وحوّا واحترام آنها محسوب می‌شده که با نافرمانی از اندامشان فرو ریخته است.

در حالی که تورات ساختگی می‌گوید: آدم وحوّا در آن موقع کاملاً برهنه بودند ولی زشتی آن را درک نمی‌کردند، امّا هنگامی که از درخت ممنوع که درخت دانش

بود خوردند، چشم عقلشان باز شد، خود را برهنه دیدند واز زشتی این حالت

آگاه شدند.⁽²⁾

آدمی که تورات معرّفی می‌کند، در واقع آدم علیه السلام نبود بلکه به‌قدری از علم دور بود که حتّی برهنگی خود را تشخیص نمی‌داد، ولی آدمی را که قرآن معرّفی می‌کند نه‌تنها

از وضع خود باخبر بود بلکه از اسرار آفرینش (علم اسماء) نیز آگاهی داشت ومعلّم فرشتگان محسوب می‌شد، واگر شیطان توانست در او نفوذ کند نه به خاطر نادانی او بود بلکه از پاکی وصفای او سوءِ استفاده کرد.

شاهد این سخن آیه 27 همین سوره است که می‌فرماید: (یَا بَنِی آدَمَ لاَ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطَانُ کَمَا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَالْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا): «ای فرزندان آدم، شیطان شما را فریب ندهد آن‌چنان که پدر ومادرتان را از بهشت بیرون کرد، ولباس آنها را از تنشان جدا ساخت».

واگر برخی از نویسندگان اسلامی نوشته‌اند آدم علیه السلام در آغاز برهنه بود، در واقع اشتباهی است آشکار که براثر نوشته‌های تورات پیدا شده است.

به هر حال، قرآن پس از آن می‌فرماید: «هنگامی که آدم وحوّا چنین دیدند، بلافاصله از برگ‌های درختان بهشتی برای پوشاندن اندام خود استفاده کردند» (وَطَفِقَا یَخْصِفَانِ عَلَیْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ).⁽¹⁾

وسرانجام می‌فرماید: «ودر این موقع خداوند به آنها ندا داد که: مگر من شما را از آن درخت نهی نکردم؟! مگر به شما نگفتم که شیطان دشمن آشکار وسرسخت شماست؟! چرا فرمان مرا به دست فراموشی سپردید ودر این گرداب سقوط کردید»؟! (وَ نَادَیهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَکُمَا عَنْ تِلْکُمَاالشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمَا إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمَا عَدُوٌّ مُبِینٌ).

از مقایسه تعبیر این آیه با نخستین آیه‌ای که به آدم علیه السلام وحوّا اجازه سکونت در بهشت را می‌داد به‌خوبی استفاده می‌شود که آنها پس از این نافرمانی چه اندازه از مقام قرب پروردگار دور شدند وحتّی از درختان بهشتی نیز فاصله گرفتند، زیرا در آیه قبل «هَذِهِ الشَّجَرَةِ» (این درخت) که برای اشاره نزدیک است به کار رفته ودر این آیه هم جمله «نادی» (ندا داد) که برای خطاب از دور است آمده، وهم کلمه «تِلکُما» که برای اشاره به دور است ذکر شده (ر.ک: ج 6، ص143 - 149).

توبه مشترک آدم و حوا

اشاره

(قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِنْ لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ * قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَکُمْ فِی الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَی حِینٍ * قَالَ فِیهَا تَحْیَوْنَ وَفِیهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ)

گفتند: «پروردگارا! ما به خویشتن ستم کردیم؛ واگر ما را نبخشی وبر ما رحم نکنی، به یقین از زیانکاران خواهیم بود.» * فرمود: «(از مقام خویش،) فرود آیید، در حالی که بعضی از شما نسبت به بعض دیگر، دشمن خواهید بود. (شیطان دشمن شماست، وشما دشمن او.) وبرای شما در زمین، تا زمان معیّنی محلّ اقامت ووسیله بهره‌برداری خواهد بود.» * فرمود: «در آن [ زمین] زنده می‌شوید؛ ودر آن می‌میرید؛ و(در رستاخیز) شما را از آن بیرون می‌آورند». (سوره اعراف، آیات 23 - 25)

تفسیر: بازگشت آدم به سوی خدا

سرانجام هنگامی که آدم علیه السلام وحوّا به نقشه شیطانی ابلیس واقف شدند ونتیجه کار خلاف خود را دیدند به فکر جبران گذشته افتادند ونخستین گام را اعتراف به ستم بر خویشتن در پیشگاه خدا قرار داده «گفتند: پروردگارا، ما به خویشتن ستم کردیم» (قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا).

«واگر ما را نیامرزی ورحمت خود را شامل حال ما نکنی، از زیانکاران خواهیم بود» (وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ).

برای توبه وبازگشت به سوی خدا واصلاح مفاسد، نخستین گام این است که انسان از مرکب غرور ولجاجت پایین آید وبه خطای خویش اعتراف کند؛ اعترافی سازنده ودر مسیر تکامل.

جالب اینکه به‌قدری در توبه وتقاضای عفو ادب نشان می‌دهند که حتّی نمی‌گویند خدایا ما را ببخش (إغفِر لَنا)، بلکه می‌گویند: اگر ما را نبخشی از زیانکاران خواهیم بود.

بی‌تردید هر گناه ونافرمانی پروردگار ستم به خویشتن است، زیرا برنامه‌ها

ودستورهای او همه در مسیر خیر، سعادت وپیشرفت انسان است. بنابراین هر گونه مخالفت با آن مخالفت با تکامل خویشتن وسبب عقب‌ماندگی وسقوط خواهد

بود وآدم علیه السلام وحوّا نیز اگرچه گناه نکردند، همین ترک اولی آنها را از مقام والایشان فرود آورد.

گرچه توبه خالصانه آدم علیه السلام وهمسرش در پیشگاه خدا پذیرفته شد وهمان‌طور که در سوره بقره آیه 37 می‌خوانیم: (فَتَابَ عَلَیْهِ) «خداوند توبه آنها را پذیرفت» ولی به هر حال اثر وضعی آن عمل دامانشان را گرفت ودستور خارج شدن از بهشت به آنها داده شد، «فرمود: فرود آیید در حالی که شما با یکدیگر (انسان وشیطان) دشمن خواهید بود» (قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ).

«وزمین تا مدّت معیّنی قرارگاه ووسیله بهره‌گیری شما خواهد بود» (وَ لَکُمْ فِی الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتَاعٌ إِلَی حِینٍ).

و«نیز به آنها گوشزد کرد که: هم در زمین زندگی می‌کنید وهم در آن می‌میرید، واز آن برای حساب در روز رستاخیز برانگیخته خواهید شد» (قَالَ فِیهَا تَحْیَوْنَ وَفِیهَا تَمُوتُونَ وَ مِنْهَا تُخْرَجُونَ).

ظاهر این است که مخاطب در آیه «قالَ اهبِطوا بَعضُکُم لِبَعضٍ عَدُوٌّ» آدم وحوّا وشیطان همگی هستند، ولی در آیه بعد بعید نیست مخاطب تنها آدم وحوّا باشند زیرا آنها هستند که از زمین برانگیخته می‌شوند (ر.ک: ج 6، ص 157 - 159).

حیات طیبه در انتظار زن و مرد مؤمن

اشاره

(مَنْ عَمِلَ صَالِحآ مِّنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ)

هر کس کار شایسته‌ای انجام دهد، خواه مرد باشد یا زن، در حالی که مؤمن است، به‌طور مسلّم او را حیات پاکیزه‌ای می‌بخشیم؛ وپاداش آنها را مطابق بهترین اعمالی که انجام می‌دادند، خواهیم داد. (سوره نحل، آیه 97)

تفسیر

اکنون به صورت یک قانون کلّی، نتیجه اعمال صالح همراه با ایمان را از هر کس

وبه هر صورت تحقّق یابد، در این دنیا وجهان دیگر بیان می‌کند، می‌گوید: «هر کس کار شایسته‌ای انجام دهد، خواه مرد باشد یا زن، در حالی که مؤمن است، او را به حیاتی پاک زنده می‌داریم؛ وپاداش آنان را به بهترین اعمالی که انجام می‌دادند خواهیم داد» (مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی وَ هُوَ مُوْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَوةً طَیِّبَةً وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ).

وبه این ترتیب، معیار تنها ایمان واعمال صالح زاییده آن است ودیگر هیچ قید وشرطی، نه از نظر سنّ وسال، نه از نظر نژاد، نه از نظر جنسیّت ونه از نظر پایه ورتبه اجتماعی در کار نیست.

ونتیجه این عمل صالح مولود ایمان، در این جهان حیات طیّبه است یعنی تحقّق جامعه‌ای قرین با آرامش، امنیّت، رفاه، صلح، محبّت، دوستی، تعاون ومفاهیم سازنده انسانی خواهد بود، واز نابسامانی‌ها ودرد ورنج‌هایی که بر اثر استکبار وظلم وطغیان وهوی‌پرستی وانحصارطلبی به وجود می‌آید وآسمان زندگی را تیره وتار می‌سازد در امان است، این از یک‌سو.

از سوی دیگر، خدا آنها را مطابق بهترین اعمالشان پاداش خواهد داد که تفسیر آن در آیات قبل گذشت.

برابری مرد و زن

بی‌شک زن ومرد تفاوت‌هایی از نظر جسم وروح دارند وبه همین دلیل، در احراز پست‌های اجتماعی متفاوتند. هر کاری از کسی ساخته است ولی هیچ‌یک از اینها دلیل بر تفاوت شخصیّت انسانی آنها یا تفاوت مقامشان در پیشگاه خدا نیست واز این نظر هر دو کاملاً برابرند؛ به همین دلیل، معیاری که بر شخصیّت ومقام معنوی آنها حکومت می‌کند یک معیار بیش نیست وآن ایمان است، عمل صالح وتقوا که امکان دسترسی هر دو به آن یکسان است.

آیات فوق با صراحت این حقیقت را بیان کرده ودهان بیهوده‌گویانی را که در گذشته یا حال در شخصیّت انسانی زن، تردید داشتند، یا برای او مقامی پایین‌تر از مقام انسانی مرد قائل بودند می‌بندد.

ضمناً منطق اسلام را در این مسأله مهمّ اجتماعی آشکار می‌سازد وثابت می‌کند که

بر خلاف پندار کوته‌فکران، اسلام دین مردانه نیست؛ به همان مقدار که به مردان تعلّق دارد، به زنان نیز تعلّق دارد.

این هر دو جنس در صورتی که در مسیر اعمال صالح گام بردارند، گامی مثبت وسازنده - که از انگیزه‌های ایمانی مدد گیرد - هر دو به یکسان دارای «حیات طیّبه» خواهند بود وهر دو از پاداش مساوی در پیشگاه خدا بهره‌مند می‌شوند وموقعیّت اجتماعی آنها نیز همانند خواهد بود، مگر اینکه از نظر ایمان وعمل صالح بر دیگری برتری یابد (ر.ک: ج 11، ص 422 - 425).

صفات مشترک معنوی زن و مرد و پاداش آنان

اشاره

(إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِینَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِینَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِینَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِینَ وَالْخَاشِعِینَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِینَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِینَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاکِرِینَ اللهَ کَثِیرآ وَالذَّاکِرَاتِ أَعَدَّ اللهُ لَهُمْ مَّغْفِرَةً وَأَجْرآ عَظِیمآ)

به یقین، مردان مسلمان وزنان مسلمان، مردان باایمان وزنان باایمان، مردان مطیع (فرمان خدا) وزنان مطیع (فرمان خدا)، مردان راستگو وزنان راستگو، ومردان صابر وشکیبا وزنان صابر وشکیبا، مردان باخشوع وزنان باخشوع، مردان انفاق‌کننده وزنان انفاق‌کننده، مردان روزه‌دار وزنان روزه‌دار، مردان پاکدامن وزنان پاکدامن و مردانی که بسیار به یاد خدا هستند وزنانی که (بسیار خدا را) یاد می‌کنند، خداوند برای همه آنان آمرزش وپاداشی عظیم فراهم ساخته است. (سوره احزاب، آیه 35)

شأن نزول:

جمعی از مفسّران گفته‌اند: هنگامی که اسماء بنت عمیس همسر جعفر بن ابی‌طالب با شوهرش از حبشه بازگشت، به دیدن همسران پیامبر صلی الله علیه و آله آمد. یکی از نخستین پرسش‌هایی که مطرح کرد این بود که آیا چیزی از آیات قرآن درباره زنان نازل شده است؟ آنها در پاسخ گفتند: نه.

اسماء خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای رسول خدا، جنس زن گرفتار خسران وزیان است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: چرا؟

عرض کرد: به خاطر اینکه در اسلام وقرآن فضیلتی درباره آنها همانند مردان نیامده است.

اینجا بود که آیه فوق نازل شد (وبه آنها اطمینان داد که زن ومرد در پیشگاه خدا از نظر قرب ومنزلت یکسانند، مهم آن است که از نظر اعتقاد وعمل واخلاق اسلامی واجد فضیلت باشند).

تفسیر: شخصیّت وارزش مقام زن در اسلام

به دنبال بحث‌هایی که درباره وظایف همسران پیامبر صلی الله علیه و آله در آیات گذشته ذکر شد، در آیه مورد بحث سخنی جامع وپرمحتوا درباره همه زنان ومردان وصفات برجسته آنها بیان شده است وضمن برشمردن ده وصف از اوصاف اعتقادی واخلاقی وعملی آنان، پاداش عظیم آنها را در پایان آیه برشمرده است.

بخشی از این اوصاف دهگانه از مراحل ایمان سخن می‌گوید (اقرار به زبان، تصدیق به قلب وجنان، عمل به ارکان).

بخش دیگر پیرامون کنترل زبان وشکم وشهوت جنسی که سه عامل سرنوشت‌ساز در زندگی واخلاق انسان‌هاست بحث می‌کند.

ودر بخش دیگری از مسأله حمایت از محرومان وایستادگی در برابر حوادث سخت وسنگین، یعنی صبر که ریشه ایمان است وسرانجام از عامل تداوم این صفات، یعنی ذکر پروردگار سخن به میان می‌آورد.

می‌گوید: «مردان مسلمان وزنان مسلمان» (إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَالْمُسْلِمَاتِ).

«ومردان مؤمن وزنان مؤمن» (وَالْمُوْمِنِینَ وَالْمُوْمِنَاتِ).

«ومردانی که مطیع فرمان خدا هستند وزنانی که از فرمان حق اطاعت می‌کنند» (وَالْقَانِتِینَ وَالْقَانِتَاتِ).

گرچه بعضی از مفسّران، اسلام وایمان را در آیه فوق به یک معنی گرفته‌اند، این تکرار نشان می‌دهد که منظور از آنها دو چیز متفاوت است واشاره به همان مطلبی

است که در آیه 14 سوره حجرات آمده: (قَالَتِ الاَْعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْتُوْمِنُوا وَلَکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا یَدْخُلِ الاِْیمَانُ فِی قُلُوبِکُمْ) «اعراب گفتند: ما ایمان آورده‌ایم، بگو: هنوز ایمان نیاورده‌اید، بلکه بگویید اسلام آورده‌ایم، وایمان هنوز در اعماق قلب شما نفوذ نکرده است».

اشاره به اینکه «اسلام» همان اقرار به زبان است که انسان را در صف مسلمین قرار می‌دهد ومشمول احکام آنها می‌کند، ولی «ایمان» تصدیق به قلب ودل است.

در روایات اسلامی نیز به همین تفاوت اشاره شده است.

در روایتی می‌خوانیم که یکی از یاران امام صادق علیه السلام درباره «اسلام» و«ایمان» از آن حضرت پرسید که آیا اینها با هم مختلف‌اند؟ امام در پاسخ فرمود: آری ایمان با اسلام همراه است، امّا اسلام ممکن است همراه ایمان نباشد.

او توضیح بیشتر خواست امام علیه السلام فرمود: «الإسلامُ شَهادَةُ أن لا إلهَ إلّا اللّهُوَالتَّصدیقُ بِرَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِهِ حُقِنَتِ الدِّماءُ، وَ عَلَیهِ جَرَتِ المَناکِحُ وَالمَواریثُ، وَعَلی ظاهِرِهِ جَماعَةُ النّاسِ، وَالإیمانُ الهُدی وَ ما یَثبُتُ فی القُلوبِ مِن صِفَةِ الإسلامِ، وَما ظَهَرَ مِنَالعَمَلِ بِهِ؛ اسلام شهادت به توحید وتصدیق به رسالت پیامبر است، هر کس اقرار به این دو کند جانش (در پناه حکومت اسلامی) محفوظ خواهد بود، وازدواج مسلمانان با او جایز ومی‌تواند از مسلمین ارث ببرد، وگروهی از مردم مشمول همین ظاهر اسلام هستند، امّا ایمان نور هدایت وحقیقتی است که در دل از وصف اسلام جای می‌گیرد واعمالی است که به دنبال آن می‌آید».⁽¹⁾

«قانِت» از مادّه «قنوت» چنانکه قبلاً هم گفته‌ایم، به‌معنی اطاعت توأم با خضوع است، اطاعتی که از ایمان واعتقاد سر زند، واین اشاره به جنبه‌های عملی وآثار

ایمان است.

سپس به یکی دیگر از مهم‌ترین صفات مؤمنان راستین یعنی حفظ زبان پرداخته، می‌گوید: «ومردان راستگو وزنان راستگو» (وَالصَّادِقِینَ وَالصَّادِقَاتِ).

از روایات اسلامی استفاده می‌شود که استقامت ودرستی ایمان انسان به استقامت ودرستی زبان اوست:«لا یَستَ قیمُ اِیمانُ امرِءٍ حَتّی یَستَقیمَ قَلبُهُ، وَ لا یَستَقیمُ قَلبُهُ حَتّی

یَستَقیمَ لِسانُهُ؛ ایمان انسان به درستی نمی‌گراید تا قلبش درست شود، وقلبش درست نمی‌شود تا زبانش درست شود».⁽¹⁾

واز آنجا که ریشه ایمان، صبر وشکیبایی در مقابل مشکلات است ونقش آن در معنویات انسان همچون نقش سر است در برابر تن، پنجمین وصف آنها را این‌گونه بازگو می‌کند: «ومردان صابر وشکیبا وزنان صابر وشکیبا» (وَالصَّابِرِینَ وَالصَّابِرَاتِ).

از طرفی می‌دانیم که یکی از بدترین آفات اخلاقی، کبر وغرور وحبّ جاه است ونقطه مقابل آن خشوع، ازاین‌رو در ششمین وصف می‌فرماید: «ومردان باخشوع وزنان باخشوع» (وَالْخَاشِعِینَ وَالْخَاشِعَاتِ).

گذشته از حبّ جاه، حبّ مال نیز آفت بزرگی است واسارت در چنگال آن اسارتی است دردناک، ونقطه مقابل آن انفاق وکمک کردن به نیازمندان است، لذا در هفتمین وصف می‌گوید: «ومردان انفاق‌گر وزنان انفاق‌کننده» (وَالْمُتَصَدِّقِینَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ).

گفتیم سه چیز است که اگر انسان از شرّ آن در امان بماند از بسیاری از شرور وآفات اخلاقی در امان است: زبان وشکم وشهوت جنسی. به قسمت اوّل در چهارمین وصف اشاره شد، امّا به قسمت دوم وسوم در هشتمین ونهمین وصف مؤمنان راستین اشاره کرده، می‌گوید: «ومردانی که روزه می‌دارند وزنانی که روزه می‌دارند» (وَالصَّائِمِینَ وَالصَّائِمَاتِ).

«ومردانی که دامان خود را از آلودگی به بی‌عفّتی حفظ می‌کنند، وزنانی که عفیف وپاکند» (وَالْحَافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ).

سرانجام به دهمین وآخرین صفت که تداوم تمام اوصاف پیشین به آن بستگی دارد پرداخته می‌گوید: «ومردانی که بسیار به یاد خدا هستند، وزنانی که بسیار یاد خدا می‌کنند» (وَالذَّاکِرِینَ اللَّهَ کَثِیرًا وَالذَّاکِرَاتِ).

آری، آنها با یاد خدا در هر حال ودر هر شرایط، پرده‌های غفلت وبی‌خبری را از قلب خود کنار می‌زنند، وسوسه‌ها وهمزات شیاطین را دور می‌سازند واگر لغزشی از آنان سر زده فوراً در مقام جبران برمی‌آیند تا از صراط مستقیم الهی فاصله نگیرند.

در اینکه منظور از «ذکر کثیر» چیست، در روایات اسلامی وکلمات مفسّران

تفسیرهای گوناگونی ذکر شده که ظاهراً همه از قبیل ذکر مصداق است ومفهوم وسیع این کلمه شامل همه آنها می‌شود.

از جمله در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌خوانیم: «إذا أیقَظَ الرَّجُلُ أهلَهُ مِن اللیلِ فَتَوَضَّئا وَ صَلَّیا، کُتِبَا مِنَ الذَّاکِرینَ اللّهَ کَثیراً وَالذَّاکِراتِ؛ هنگامی که مرد همسرش را شبانگاه بیدار کند وهر دو وضو بگیرند ونماز (شب) بخوانند از مردان وزنانی خواهند بود که بسیار یاد خدا می‌کنند».⁽¹⁾

ودر حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم: «هر کس تسبیح فاطمه زهرا علیها السلام را در شب بگوید مشمول این آیه است».⁽²⁾

برخی مفسّران گفته‌اند: «ذکر کثیر» آن است که در حال قیام وقعود وهنگامی که به بستر می‌رود یاد خدا کند.

امّا به هر حال، ذکر نشانه فکر است وفکر مقدّمه عمل، هدف هرگز ذکر خالی از فکر وعمل نیست.

در پایان آیه پاداش بزرگ این گروه از مردان وزنانی را که دارای ویژگی‌های دهگانه فوق هستند چنین بیان می‌کند: «خداوند برای آنها مغفرت وپاداش عظیمی فراهم ساخته است» (أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْرًا عَظِیمًا).

نخست با آب مغفرت گناهان آنها را که موجب آلودگی روح وجان آنهاست می‌شوید، سپس پاداش عظیمی که عظمتش را جز او کسی نمی‌داند در اختیارشان می‌نهد. در واقع یکی از این دو جنبه نفی ناملایمات دارد ودیگری جلب ملایمات.

تعبیر «أجراً» خود دلیل بر عظمت آن است، وتوصیف آن با وصف «عظیم» تأکیدی بر این عظمت است، ومطلق بودن این عظمت دلیل دیگری است بر وسعت دامنه‌آن.بدیهی‌است چیزی راکه خداوندبزرگ،بزرگ بشمردفوق‌العاده عظمت دارد.

این نکته نیز قابل توجّه است که جمله «أعَدَّ» (آماده کرده است) با فعل ماضی، بیانی است برای قطعی بودن این پاداش وعدم وجود تخلّف، یا اشاره به اینکه بهشت ونعمت‌هایش از هم‌اکنون برای مؤمنان آماده است.

نکته: مساوات مرد وزن در پیشگاه خدا

گاه برخی چنین تصوّر می‌کنند که اسلام کفّه سنگین شخصیّت را برای مردان قرار داده وزنان در برنامه اسلام چندان جایی ندارند. شاید منشأ اشتباه آنها پاره‌ای از تفاوت‌های حقوقی است که هر کدام دلیل وفلسفه خاصّی دارد.

ولی بدون شک قطع نظر از این‌گونه تفاوت‌ها که ارتباط با موقعیّت اجتماعی وشرایط طبیعی آنها دارد هیچ‌گونه فرقی از نظر جنبه‌های انسانی ومقامات معنوی میان زن ومرد در برنامه‌های اسلام وجود ندارد.

آیه فوق دلیل روشنی برای این واقعیّت است زیرا به هنگام بیان ویژگی‌های مؤمنان واساسی‌ترین مسائل اعتقادی واخلاقی وعملی، زن ومرد را در کنار یکدیگر همچون دو کفّه یک ترازو قرار می‌دهد وبرای هر دو پاداشی یکسان، بدون کمترین تفاوت قائل می‌شود.

به تعبیری دیگر تفاوت جسمی مرد وزن را همچون تفاوت روحی آنها نمی‌توان انکار کرد، وبدیهی است که این تفاوت برای ادامه نظام جامعه انسانی ضروری است وآثار وپی‌آمدهایی در بعضی از قوانین حقوقی زن ومرد ایجاد می‌کند، ولی اسلام هرگز شخصیّت انسانی زن را - همچون جمعی از روحانیین مسیحی در قرون پیشین - زیر سؤال نمی‌برد که آیا زن واقعاً انسان است وآیا روح انسانی دارد یا نه؟ نه‌تنها زیر سؤال نمی‌برد بلکه هیچ‌گونه تفاوتی از نظر روح انسانی در میان این دو قائل نیست، لذا در سوره نحل آیه 97 می‌خوانیم: (مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی وَ هُوَ مُوْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَوةً طَیِّبَةً وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ) «هر کس عمل صالح کند، خواه مرد باشد یا زن، در حالی که ایمان داشته باشد، ما او را زنده می‌کنیم وحیات پاکیزه‌ای به او می‌بخشیم وپاداش وی را به بهترین اعمالی که انجام می‌داده می‌دهیم».

اسلام برای زن همان استقلال اقتصادی را قائل شده که برای مرد (برخلاف بسیاری از قوانین دنیای گذشته وحتّی امروز که برای زن مطلقآ استقلال اقتصادی قائل نیستند).

به همین دلیل در «علم رجال» اسلامی به بخش خاصّی مربوط به زنان دانشمندی

که در صف روات وفقها بودند برخورد می‌کنیم که از آنها به‌عنوان شخصیّت‌هایی فراموش‌ناشدنی یاد کرده است.

اگر به تاریخ عرب قبل از اسلام بازگردیم ووضع زنان را در آن جامعه بررسی کنیم که چگونه از ابتدایی‌ترین حقوق انسانی محروم بودند، وحتّی گاهی حقّ حیات برای آنها قائل نمی‌شدند وپس از تولّد آنها را زنده به گور می‌کردند، ونیز اگر به وضع زن در دنیای امروز که به صورت عروسک بلااراده‌ای در دست گروهی از انسان‌نماهای مدّعی تمدّن درآمده بنگریم تصدیق خواهیم کرد که اسلام چه خدمت بزرگی به جنس زن کرده، وچه حقّ عظیمی بر آنها دارد⁽¹⁾(ر.ک: ج 17، ص 330 - 337).

پاداش و کیفر مشترک زن و مرد

اشاره

(لِّیُدْخِلَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَیُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئَاتِهِمْ وَکَانَ ذَلِکَ عِنْدَ اللهِ فَوْزآ عَظِیمآ * وَیُعَذِّبَ الْمُنَافِقِینَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِکِینَ وَالْمُشْرِکَاتِ الظَّانِّینَ بِاللهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَیْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَغَضِبَ اللهُ عَلَیْهِمْ وَلَعَنَهُمْ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِیرآ)

هدف (دیگر از آن پیروزی آشکار) این بود که مردان وزنان باایمان (به سبب فداکاری‌هایشان) را در باغ‌هایی (از بهشت) وارد کند که نهرها از زیر درختانش جاری است، در حالی که جاودانه در آن می‌مانند، وتا گناهانشان را ببخشد، واین نزد خدا پیروزی ورستگاری بزرگی است. * و(نیز) مردان وزنان منافق ومردان وزنان مشرک را که به خدا گمان بد می‌برند مجازات کند؛ (آری) حوادث ناگواری (که برای مؤمنان انتظار می‌کشند) تنها بر خودشان فرو می‌آید. خداوند بر آنان غضب کرده واز رحمت خود دورشان ساخته وجهنّم را برای آنان آماده کرده؛ وچه بد سرانجامی است! (سوره فتح، آیات 5 و 6)

تفسیر: نتیجه دیگر فتح‌المبین

جمعی از مفسّران شیعه واهل‌سنّت نقل کرده‌اند هنگامی که بشارت فتح مبین،

اتمام نعمت،هدایت ونصرت به پیامبراسلام صلی الله علیه و آله درآیات نخستین این‌سوره داده شد، برخی مسلمانان که از حوادث حدیبیّه دلتنگ ونگران بودند عرض کردند: «هَنیئاً لَکَ یا رَسولَ اللّهِ! لَقَد بَیَّنَ اللّهُ لَکَ ما ذا یَفعَلُ بِکَ، فَماذا یَفعَلُ بِنا؟ فَنَزَلَت: لِیُدخِلَ المومِنینَ وَالمومِناتِ...: گوارا باد بر تو این‌همه مواهب الهی ای رسول خدا! خداوند آنچه را به توداده ومی‌دهدبیان کرده،به ماچه خواهدداد؟دراینجانخستین آیه موردبحث نازل شد وبه مؤمنان بشارت داد که برای آنها نیز پاداش‌های بزرگی فراهم شده است».⁽¹⁾

به هر حال این آیات همچنان در ارتباط با صلح حدیبیّه وبازتاب‌های مختلف آن در افکار مردم ونتایج پربار آن سخن می‌گوید وسرنوشت هر گروه را در این بوته آزمایش بزرگ مشخّص می‌سازد.

نخست می‌فرماید: «هدف دیگر از این فتح عظیم آن بود که مردان وزنان باایمان را در باغ‌هایی از بهشت وارد کند که نهرها از زیر درختانش جاری است» (لِیُدْخِلَ الْمُوْمِنِینَ وَالْمُوْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهَارُ).

«جاودانه در آن می‌مانند»، و این نعمت بزرگ هرگز از آنان سلب نمی‌شود (خَالِدِینَ فِیهَا).

علاوه بر این، هدف این بوده: «سیّئات اعمال آنها را بپوشاند» ومورد عفوشان قرار دهد (وَ یُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئَاتِهِمْ).

«واین نزد خدا پیروزی بزرگی است» (وَ کَانَ ذلِکَ عِنْدَ اللَّهِ فَوْزًا عَظِیمًا).⁽²⁾

به این ترتیب، خداوند در برابر آن چهار موهبتی که به پیامبرش در فتح‌المبین داد دو موهبت عظیم نیز به مؤمنان ارزانی داشت: بهشت جاویدان با تمام نعمت‌هایش وعفو وگذشت از لغزش‌های آنها، علاوه بر سکینه وآرامش روحی که در این دنیا به آنها بخشید ومجموعه این سه نعمت، فوز عظیم وپیروزی بزرگی است برای کسانی که از این بوته امتحان سالم بیرون آمدند.

کلمه «فوز» که در قرآن مجید معمولاً با وصف «عظیم» ذکر شده وگاهی نیز همراه با «مبین» و«کبیر» آمده، بنا به گفته راغب در مفردات، به معنی پیروزی ونیل به خیرات توأم با سلامت است واین در صورتی است که نجات آخرت در آن باشد، هرچند با از دست دادن مواهب مادّی دنیا همراه گردد.

طبق روایات معروفی، امیرمؤمنان علی علیه السلام آن‌گاه که فرق مبارکش در محراب عبادت با شمشیر جنایتکار روزگار عبدالرّحمن بن ملجم شکافته شد، صدا زد: «فُزتُ وَ رَبِّ الکَعبَةِ: سوگند به خدای کعبه، پیروز شدم» وسعادت‌نامه من با خون سرم

امضا شد.

آری، گاهی امتحانات پروردگار آن‌چنان سخت وطاقت‌فرساست که ایمان‌های سست را از بیخ وبن برمی‌کَند وقلب‌ها را واژگون می‌کند. تنها مؤمنان راستین که از نعمت سکینه وآرامش بهره‌مندند مقاومت می‌کنند واز پی‌آمدهای آن در قیامت نیز بهره‌مند خواهند بود، واین راستی فوز عظیمی است.

ولی در برابر این گروه، گروهی از منافقان ومشرکان بی‌ایمان بودند که در آیه بعد سرنوشتشان این‌گونه ترسیم شده: «هدف دیگر این است که خداوند مردان وزنان منافق، ومردان وزنان مشرک را مجازات کند» (وَ یُعَذِّبَ الْمُنَافِقِینَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِکِینَ وَالْمُشْرِکَاتِ).

«همانان که به خدا گمان بد می‌برند» (الظَّانِّینَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ).

آری، منافقان به هنگام حرکت پیامبر صلی الله علیه و آله ومؤمنان از مدینه گمان داشتند که این گروه هرگز سالم به مدینه باز نخواهند گشت، چنانکه در آیه 12 همین سوره می‌خوانیم: (بَلْ ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ یَنْقَلِبَ الرَّسُولُ وَالْمُوْمِنُونَ إِلَی أَهْلِیهِمْ أَبَدًا).

ومشرکان نیز گمان داشتند که محمّد صلی الله علیه و آله با این یاران اندک ونداشتن اسلحه کافی، سالم به مدینه باز نخواهد گشت وستاره اسلام به‌زودی افول می‌کند.

سپس به توضیح این عذاب ومجازات پرداخته وتحت چهار عنوان آن را شرح می‌دهد می‌گوید: «حوادث وپیش‌آمدهای سوء تنها بر این گروه نازل می‌شود» (عَلَیْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ).⁽¹⁾

«دائِرَة» در لغت به معنی حادثه ورویدادی است که برای انسان پیش می‌آید، اعمّ از خوب وبد، ولی در اینجا با ذکر کلمه «سوء»، منظور حوادث نامطلوب است.

دیگر اینکه «خداوند بر آنها غضب کرده» (وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ).

ونیز «خداوند آنها را از رحمت خود دور ساخته» (وَ لَعَنَهُمْ).

وبالاخره «جهنّم را برای آنها از هم‌اکنون فراهم ساخته، وچه بد سرانجامی است» (وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ سَاءَتْ مَصِیرًا).⁽¹⁾

جالب توجّه اینکه در صحنه حدیبیّه غالباً مردان مسلمان بودند ودر نقطه مقابل نیز مردان منافق ومشرک، ولی در آیات مورد بحث قرآن، زنان ومردان را در آن فوز عظیم واین عذاب الیم مشترک شمرده، این به خاطر آن است که مردان باایمان که در میدان نبرد حاضر می‌شوند بدون پشتیبانی زنان باایمان ومردان منافق بدون همکاری زنان منافق به اهداف خود نایل نمی‌شوند.

اصولاً اسلام دین مردان نیست که شخصیّت زنان را نادیده بگیرد، لذا در هر مورد که عدم ذکر نام زنان مفهوم انحصاری به کلام می‌دهد آنها را صریحاً مطرح می‌کند، تا معلوم شود اسلام متعلّق به همه انسان‌هاست (ر.ک: ج 22، ص 42 - 46).

پاداش مشترک مردان و زنان مؤمن

اشاره

(یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ یَسْعَی نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَبِأَیْمَانِهِمْ بُشْرَاکُمُ الْیَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ * یَوْمَ یَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُّورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرَاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُورآ فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَّهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ * یُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَکُنْ مَّعَکُمْ قَالُوا بَلَی وَلَکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْکُمُ الاَْمَانِیُّ حَتَّی جَاءَ أَمْرُ اللهِ وَغَرَّکُمْ بِاللهِ الْغَرُورُ * فَالْیَوْمَ لاَ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَلاَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْوَاکُمُ النَّارُ هِیَ مَوْلاَکُمْ وَبِئْسَ الْمَصِیرُ)

این پاداش) در روزی است که مردان وزنان باایمان را می‌نگری که نورشان پیشِرو ودر سمتِ راستشان به‌سرعت حرکت می‌کند (و به آنها می‌گویند:) بشارت باد بر شما امروز به باغ‌های بهشتی که نهرها از پای درختان آن جاری است؛ جاودانه در آن خواهید ماند. واین همان رستگاری بزرگ است. * همان روزی که مردان و زنان منافق به مؤمنان می‌گویند: «نظری به ما بیفکنید تا از نور شما پرتوی برگیریم.» به آنها گفته می‌شود: «به پشت سرِ خود بازگردید ونوری به دست آورید.» در این هنگام دیواری میان آنها زده می‌شود که دری دارد، درونش رحمت است واز طرف برونش عذاب. * آنها بهشتیان را صدا می‌زنند: «مگر ما با شما نبودیم؟!» می گویند: «آری، ولی شما خود را به گمراهی افکندید وانتظار (نابودی حق را) کشیدید، و(در همه چیز) شک وتردید داشتید، وآرزوهای دور ودراز شما را فریب داد تا فرمان خدا فرا رسید، وشیطان فریبکار شما را در برابر (فرمان) خداوند فریب داد. * پس امروز نه از شما فدیه‌ای پذیرفته می‌شود، ونه از کافران؛ وجایگاهتان آتش است وهمان شایسته شماست؛ وچه بد سرانجامی است!». (سوره حدید، آیات 12-15)

تفسیر: بگذارید ما هم از نور شما استفاده کنیم

از آنجا که در آخرین آیه از آیات گذشته خداوند انفاق‌کنندگان را به اجر کریم نوید داد، در آیات مورد بحث مشخّص می‌کند که این اجر کریم ارزشمند وباعظمت در چه روزی است.

می‌فرماید: «این در همان روزی است که مردان وزنان باایمان را می‌نگری که نورشان در پیش رو ودر سمت راستشان به‌سرعت حرکت می‌کند» (یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ یَسْعَی نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمَانِهِمْ).

گرچه مخاطب در اینجا پیامبر صلی الله علیه و آله است، مسلّمآ دیگران هم این صحنه را می‌بینند، ولی چون شناسایی مؤمنان برای پیامبر صلی الله علیه و آله لازم است تا آنها را مورد تفقد بیشتری قرار دهد، با این نشانه آنها را به خوبی می‌شناسد.

گرچه مفسّران در مورد این «نور»، احتمالات متعدّدی داده‌اند ولی روشن است که منظور از آن تجسّم نور ایمان است، چون تعبیر به «نُورُهُم» (نور مردان وزنان باایمان) شده است وجای تعجّب نیست، چرا که در آن روز عقاید واعمال انسان‌ها تجسّم

می‌یابد، ایمان که همان نور هدایت است به صورت روشنایی ونور ظاهری، وکفر که تاریکی مطلق است به صورت ظلمت ظاهری مجسّم می‌شود.

ولذا در آیه 8 سوره تحریم می‌خوانیم: (یَوْمَ لاَ یُخْزِی اللَّهُ النَّبِیَّ وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعَی بَیْنَ أَیْدِیهِمْ) «در آن روز که خداوند پیامبر خود وکسانی را که با او ایمان آوردند خوار نمی‌کند، نورشان پیش روی آنها حرکت می‌کند».

در آیات دیگر قرآن نیز آمده است: خداوند «مؤمنان را از ظلمت به سوی نور هدایت می‌کند».

تعبیر «یَسعی» (از مادّه «سعی» به‌معنی حرکت سریع)، دلیل بر این است که خود مؤمنان نیز با سرعت راه محشر را به سوی بهشت وکانون سعادت جاویدان می‌پیمایند، چرا که حرکت سریع نور آنها جدا از حرکت سریع خودشان نیست.

قابل توجّه اینکه تنها سخن از دو نور در میان آمده (نوری که پیشاپیش روی مؤمنان در حرکت است ونوری که از طرف راست) این تعبیر ممکن است اشاره به دو گروه مختلف از مؤمنان باشد، «گروه مقرّبان» که صورتی نورانی دارند ونورشان پیشاپیش آنها حرکت می‌کند و«اصحاب یمین» که نور آنها در سمت راستشان است، زیرا نامه اعمالشان به دست راستشان داده می‌شود ونور از آن برمی‌خیزد. این احتمال نیز وجود دارد که هر دو اشاره به یک گروه است ونور یمین کنایه از نوری است که از اعمال نیک آنها برمی‌خیزد وتمام اطراف آنها را روشن می‌سازد.

به هر حال این نور راهنمای آنها به سوی بهشت برین است ودر پرتو آن راه بهشت را به‌سرعت می‌پیمایند.

از سوی دیگر بدون شک این نور الهی چون از ایمان وعمل صالح برمی‌خیزد با تفاوت مراتب ایمان وعمل صالح مردم متفاوت است. آنها که ایمانی قوی‌تر دارند نورشان فاصله زیادی را روشن می‌سازد وآنها که مرتبه ضعیف‌تری دارند از نور کمتری برخوردارند، تا آنجا که نور بعضی تنها نوک انگشتان پایشان را روشن می‌سازد، چنانکه در تفسیر علیّ بن ابراهیم ذیل آیه مورد بحث اشاره شده است: «یُقَسَّمُ النُّورُ بَینَ النّاسِ یَومَ القِیامَةِ عَلی قَدرِ إیمانِهِم: در روز قیامت نور در میان مردم به اندازه ایمانشان تقسیم می‌شود».⁽¹⁾

اینجاست که به احترام آنها این ندا از فرشتگان برمی‌خیزد: «بشارت باد بر شما امروز به باغ‌هایی از بهشت که نهرها از زیر درختانش جاری است» (بُشْرَیکُمُ الْیَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهَارُ).

«جاودانه در آن خواهید ماند واین پیروزی ورستگاری بزرگی است» (خَالِدِینَ فِیهَا ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ).

امّا منافقان که در تاریکی وحشتناک کفر و نفاق وگناه قرار گرفته‌اند در این هنگام فریادشان بلند می‌شود وملتمسانه از مؤمنان تقاضای نور می‌کنند، امّا چیزی جز جواب منفی نمی‌شنوند، چنانکه در آیه بعد می‌گوید: «روزی که مردان وزنان منافق به مؤمنان می‌گویند: نظری بر ما بیفکنید تا از نور شما شعله‌ای برگیریم» (یَوْمَ یَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ).⁽¹⁾

«اقتباس» در اصل از مادّه «قبس» به معنی گرفتن شعله‌ای از آتش است، سپس به نمونه‌گیری‌های دیگر نیز اطلاق شده.

منظور از جمله «انظُرونا» این است که به ما نگاه کنید تا از نور صورت شما بهره گیریم وراه خود را پیدا کنیم، یا اینکه نظر لطف ومحبّتی به ما بیفکنید وسهمی از نور خود را به ما دهید. این احتمال نیز وجود دارد که منظور از «انظُرونا» انتظار کشیدن باشد، یعنی کمی مهلت دهید تا ما هم به شما برسیم ودر پرتو نورتان راه را پیدا کنیم.

امّا به هر حال، «پاسخی که به آنها گفته می‌شود این است که به پشت سر خود برگردید وکسب نور کنید» (قِیلَ ارْجِعُوا وَرَاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا).

اینجا جای تحصیل نور نیست می‌بایست آن را از دنیایی که پشت سر گذاشتید، از طریق ایمان وعمل صالح به دست می‌آوردید، امّا دیگر گذشته ودیر شده است.

«در این هنگام ناگهان دیواری در میان این دو گروه زده می‌شود که دری دارد» (فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ).

ولی دو طرف این دیوار عظیم، یا این در، کاملاً با هم متفاوت است: «درونش رحمت است وبیرونش عذاب» (بَاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ).

«سُور» در لغت به معنی دیواری است که در گذشته برای حفاظت دور شهرها می‌کشیدندودرفارسی ازآن تعبیربه «بارو»می‌شودودرفواصل مختلف نیزبرج‌هایی برای محافظان ونگهبانان داشت، لذا مجموعاً تعبیر به «برج وبارو» می‌کردند.

قابل توجّه اینکه می‌گوید: «درون آن رحمت وبرون آن عذاب است» یعنی مؤمنان، همچون ساکنان شهر، در درون این باغ هستند ومنافقان همچون بیگانگان در قسمت بیابانی قرار دارند. قبلاً نیز آنها در یک جامعه ودر کنار هم زندگی می‌کردند امّا دیواری عظیم از اعتقادات واعمال مختلف آنها را از یکدیگر جدا می‌کرد، در قیامت نیز همین معنی مجسّم می‌گردد.

امّا این «در» برای چیست؟ ممکن است برای این باشد که منافقان از این در نعمت‌های بهشتی را ببینند وحسرت ببرند، یا اینکه افرادی که کمتر آلوده‌اند پس از اصلاح از آن بگذرند ودر کنار مؤمنان قرار گیرند.

امّا این دیوار چنان نیست که مانع عبور صدا باشد، لذا در آیه بعد می‌افزاید: «آنها را صدا می‌زنند که مگر ما با شما نبودیم؟» (یُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ).

هم در دنیا با شما در یک جامعه می‌زیستیم وهم در اینجا در کنار شما بودیم، چه شد که ناگهان از ما جدا شدید وبه روح ورحمت الهی رفتید وما را در چنگال عذاب رها کردید؟

«آنها در پاسخ می‌گویند: آری با هم بودیم» (قَالُوا بَلَی).

در همه جا با هم بودیم، در کوچه وبازار، در سفر وحضر، گاه همسایه هم بودیم ویا حتّی گاه در یک خانه زندگی می‌کردیم، ولی از نظر مکتب وعقیده وعمل، فرسنگ‌ها با هم فاصله داشتیم. شما خطّ خود را از ما جدا کرده بودید ودر اصول وفروع از حق بیگانه بودید.

سپس می‌افزایند: شما گرفتار خطاهای بزرگی بودید، از جمله:

به علاوه در انجام دادن هر کار مثبت وهر حرکت صحیح، حالت صبر وانتظار داشتید وتعلّل می‌نمودید.

سر شما برنداشت تا فرمان خدا دایر بر مرگتان فرا رسید» (وَ غَرَّتْکُمُ الاَْمَانِیُّ حَتَّی جَاءَ

أَمْرُ اللَّهِ).

آری این آرزوها لحظه‌ای مجال تفکّر صحیح به شما نداد، غرق رؤیاها وپندارها بودید، در عالمی از وهم وخیال زندگی می‌کردید وآرزوی وصول به شهوات واهداف مادّی بر شما چیره بود.

او با وسوسه‌ها شما را مغرور کرد. گاه دنیا را در نظرتان جاودانه جلوه داد وگاه قیامت را یک حلوای نسیه قلمداد کرد. گاهی شما را به لطف ورحمت الهی مغرور می‌کرد وگاه اصلاً وجود خداوند بزرگ را زیر سؤال می‌برد.

این عوامل پنجگانه دست به دست هم دادند وخطّ شما را به‌کلّی از ما جدا کردند.

«فَتَنتُم» از مادّه «فتنه» به معانی مختلفی آمده است: آزمایش وامتحان، فریب دادن، بلا وعذاب، ضلالت وگمراهی وشرک وبت‌پرستی ودر اینجا بیشتر با دو معنی آخر، یعنی گمراهی وشرک مناسب است.

«تَرَبَّصتُم» از مادّه «تربص» در اصل به معنی انتظار کشیدن است، خواه انتظار بلا ومصیبت باشد، یا فراوانی ونعمت ودر اینجا بیشتر مناسب، انتظار مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله وبرچیده شدن اسلام، یا انتظار کشیدن به معنی تعلّل ورزیدن در توبه از گناه وانجام دادن هرگونه کار خیر است.

«وَارتَبتُم» از مادّه «ریب» به هرگونه شک وتردید که بعداً پرده از روی آن برداشته می‌شود اطلاق می‌گردد ودر اینجا بیشتر مناسب با شک در قیامت ویا حقّانیّت

قرآن است.

گرچه مفهوم الفاظی که در آیه به کار رفته گسترده است، ممکن است به ترتیب، بیانگر مسأله شرک وانتظار پایان عمر اسلام وپیامبر صلی الله علیه و آله وسپس شک در معاد وبعد از آن آلودگی‌های عملی از طریق فریب أمانی وشیطان باشد؛ بنابراین، جمله‌های سه‌گانه نخست ناظر به اصول سه‌گانه دین است ودو جمله اخیر ناظر به فروع دین.

سرانجام مؤمنان در یک نتیجه‌گیری، منافقان را مخاطب ساخته می‌گویند: «امروز از شما غرامتی پذیرفته نمی‌شود که در برابر آن از عذاب الهی رهایی یابید» (فَالْیَوْمَ

لاَ یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ).

«ونه از کافران» (وَ لاَ مِنَالَّذِینَ کَفَرُوا).

وبه این ترتیب، کافران نیز سرنوشتی همچون منافقان دارند وهمگی در گرو گناهان وزشتی‌های اعمال خویش‌اند وراه خلاصی ندارند.

وسپس می‌افزایند: «جایگاهتان آتش است» (مَأْوَیکُمُ النَّارُ).

«ومولی وسرپرستتان همان دوزخ» (هِیَ مَوْلَیکُمْ).⁽¹⁾

«وچه بد جایگاهی است!» (وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ).

معمولاً انسان‌ها برای نجات از چنگال مجازات وکیفر در دنیا، یا متوسّل به غرامت مالی می‌شوند و یا از نیروی یاور وشفیعی کمک می‌طلبند، ولی در آنجا هیچ‌یک از این دو برای منافقان وکافران وجود ندارد (ر.ک: ج 23، ص 341 - 348).

گفتار سوم: جایگاه حقوقی زن در قرآن

اول: حقوق برابر زن و مرد

حق تصمیم‌گیری زن درباره ازدواج

اشاره

(وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنکِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کَانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الاْخِرِ ذَلِکُمْ أَزْکَی لَکُمْ وَأَطْهَرُ وَاللهُ یَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ)

وهنگامی که زنان راطلاق دادید وبه پایان عدّه خود رسیدند، مانع آنها نشوید که با همسران (سابق) خویش، ازدواج کنند؛ اگر رضایت در میان آنان، به طرز پسندیده‌ای برقرار گردد. این دستوری است که تنها افرادی از شما، که ایمان به خدا وروز قیامت دارند، از آن، پند می‌گیرند. این (دستور)، برای رشد (خانواده‌های) شما وپاکیزگی (جامعه) مفیدتر است؛ وخدا می‌داند وشما نمی‌دانید. (سوره بقره، آیه 232)

شأن نزول:

یکی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله به نام مَعقِل بن یَسار خواهری به نام جَملاء داشت که از همسرش عاصم بن عُدَی طلاق گرفته بود. بعد از پایان عدّه، جملاء مایل بود بار دیگر به عقد همسرش درآید ولی برادرش از این کار مانع شد. آیه مورد بحث نازل گردید واو را از مخالفت با چنین ازدواجی نهی کرد.

ونیز گفته‌اند: آیه هنگامی نازل شد که جابر بن عبدالله با ازدواج مجدّد

دخترعمویش با شوهر سابق خویش مخالفت می‌ورزید.⁽¹⁾

شاید در جاهلیّت چنین حقّی به غالب بستگان نزدیک می‌دادند که در امر ازدواج زنان ودختران خویشاوند دخالت کنند.

شک نیست که برادر وپسر عمو از نظر فقه شیعه هیچ‌گونه ولایتی بر خواهر ودختر عموی خود ندارند وآیه مورد بحث می‌خواهد این‌گونه دخالت‌های غیر مجاز را نفی کند، بلکه چنانکه خواهیم دید از آیه مورد بحث حکم وسیع‌تری حتّی درباره اولیا استفاده می‌شود که حتّی پدر وجدّ - چه رسد به بستگان دیگر ویا بیگانگان - حق ندارند با چنین ازدواج‌هایی مخالفت کنند.

تفسیر: شکستن یکی دیگر از زنجیرهای اسارت زنان

همان‌گونه که قبلاً اشاره شد در زمان جاهلیّت، زنان در زنجیر اسارت مردان

بودند وبی‌آنکه به اراده وتمایل آنان توجّه شود، مجبور بودند زندگی خود را

طبق تمایلات مردان خودکامه تنظیم کنند، از جمله در مورد انتخاب همسر به خواست ومیل زن هیچ اهمّیّتی داده نمی‌شد. حتّی اگر زن با اجازه ولیّ ازدواج می‌کرد وسپس از همسرش جدا می‌شد باز پیوستن ثانوی او به همسر اوّل بستگی به اراده مردان فامیل داشت وبسیار می‌شد با اینکه زن وشوهر بعد از جدایی علاقه به بازگشت داشتند، مردان خویشاوند روی پندارها وموهوماتی مانع می‌شدند. قرآن صریحآ این روش را محکوم کرده می‌فرماید: «هنگامی که زنان را طلاق دادید وعدّه خود را به پایان رسانیدند، مانع آنان نشوید که با همسران (سابق) خویش ازدواج کنند؛ اگر در میان آنان به طرز پسندیده‌ای تراضی برقرار گردد»

(وَ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ).

این در صورتی است که مخاطب در این آیه اولیا ومردان خویشاوند باشند،

ولی این احتمال نیز داده شده است که مخاطب در آن، همسر اوّل باشد. یعنی هنگامی که زنی را طلاق دادید مزاحم ازدواج مجدّد او با خواستگاران دیگر نشوید، زیرا بعضی از افراد لجوج، هم در گذشته وهم امروز، بعد از طلاق دادن زن، نسبت به ازدواج او با همسر دیگری حساسیّت به خرج می‌دهند که چیزی جز یک اندیشه جاهلی نیست.⁽¹⁾

ضمنآ در آیه سابق بلوغ اجل به‌معنای رسیدن به روزهای آخر عدّه بود، در حالی که در آیه مورد بحث به قرینه ازدواج مجدّد منظور پایان کامل عدّه است.⁽²⁾

بنابراین از آیه استفاده می‌شود که زنان «ثَیِّبِه» (آنان که لااقل یک‌بار ازدواج کرده‌اند) در ازدواج مجدّد خود هیچ نیازی به جلب موافقت اولیا ندارند حتّی مخالفت آنها بی‌اثر است.

آن‌گاه در ادامه آیه بار دیگر هشدار می‌دهد ومی‌فرماید: «این دستوری است که تنها افرادی از شما که ایمان به خدا وروز قیامت دارند از آن پند می‌گیرند» (ذلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کَانَ مِنْکُمْ یُوْمِنُ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الاْخِرِ).

وباز برای تأکید بیشتر می‌گوید: «این برای پاکی ونمو (خانواده‌های شما) مؤثّرتر وبرای شستن آلودگی‌ها مفیدتر است وخدا می‌داند وشما نمی‌دانید» (ذلِکُمْ أَزْکی لَکُمْ وَ أَطْهَرُ وَاللهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ).

این بخش از آیه در واقع می‌گوید: این احکام همه به نفع شما بیان شده است ولی کسانی می‌توانند از آن بهره گیرند که سرمایه ایمان به مبدأ ومعاد را داشته باشند وبتوانند تمایلات خود را کنترل کنند.

به تعبیری دیگر، این جمله می‌گوید: نتیجه عمل به این دستورها صددرصد

به خود شما می‌رسد، ولی ممکن است بر اثر کمی معلومات، به فلسفه این احکام واقف نشوید.

امّا خدایی که از اسرار آنها آگاه است برای حفظ طهارت وپاکیزگی خانواده‌های شما این قوانین را مقرّر فرموده است.

قابل توجّه اینکه عمل به این دستورها، هم موجب تزکیه وهم موجب طهارت معرّفی شده است (أزکی لَکُم وَ أطهَرُ)، یعنی هم آلودگی‌ها را که بر اثر غلط‌کاری دامنگیر خانواده‌ها می‌شود برطرف می‌سازد وهم مایه نمو وتکامل وخیر وبرکت است (فراموش نباید کرد که تزکیه در اصل از زکات به‌معنای نمو گرفته شده است).

بعضی از مفسّران جمله «أزکی لَکُم» را اشاره به ثواب‌هایی می‌دانند که با عمل به این دستورها حاصل می‌شود، وجمله «أطهَرُ» را اشاره به پاک شدن از گناهان.

بدیهی است که حوادثی پیش می‌آید که دو همسر با تمام علاقه‌ای که به یکدیگر دارند تحت تأثیر آن از هم جدا می‌شوند، بعد که آثار مرگبار جدایی را با چشم خود می‌بینند پشیمان شده وتصمیم به بازگشت می‌گیرند. سختگیری وتعصّب در برابر بازگشت آنها، ضربه سنگینی به هر دو می‌زند وای بسا مایه انحراف وآلودگی آنها شود واگر فرزندانی در این میان باشند - که غالبآ هستند - سرنوشت بسیار دردناکی خواهند داشت ومسؤول این عواقب شوم کسانی هستند که از آشتی آنها جلوگیری می‌کنند (ر.ک: ج 2، ص 216 - 219).

اصل ارث‌بری

اشاره

(لِّلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِّمَّا تَرَکَ الْوَالِدَانِ وَالاَْقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِّمَّا تَرَکَ الْوَالِدَانِ وَالاَْقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ نَصِیبآ مَّفْرُوضآ)

برای مردان، از آنچه پدر ومادر وخویشاوندان، برجای می‌گذارند، سهمی است؛ وبرای زنان نیز، از آنچه پدر ومادر وخویشاوندان بر جای می‌گذارند، سهمی؛ خواه آن چیز، کم باشد یا زیاد؛ این سهمی است تعیین‌شده وپرداختنی. (سوره نساء، آیه 7)

شأن نزول:

در عصر جاهلیّت عرب مرسوم بود که تنها مردان را وارث می‌شناختند ومعتقد بودند آن که قدرت حمل سلاح وجنگ ودفاع از حریم زندگی واحیانآ غارتگری

ندارد ارث به او نمی‌رسد، به همین دلیل زنان وکودکان را از ارث محروم می‌ساختند وثروت میّت را در میان مردان دورتر تقسیم می‌کردند.

یکی از انصار به نام اوس بن ثابت از دنیا رفت وفرزندان خردسالی بر جای گذارد. عموزاده‌های او به نام خالد وعرفطه اموالش را میان خود تقسیم کردند وبه همسر وفرزندان او چیزی ندادند.

همسرش به پیامبر صلی الله علیه و آله شکایت کرد. تا آن زمان، حکمی درباره ارث بستگان در اسلام نازل نشده بود. آیه فوق نازل شد. پیامبر صلی الله علیه و آله آن دو تن را خواست وبه آنها دستور داد در اموال مزبور هیچ‌گونه دخالت نکنند وآن را برای بازماندگان درجه اوّل، یعنی فرزندان وهمسر او بگذارند تا طرز تقسیم آن در میان آنها در پرتو آیات بعد روشن گردد.⁽¹⁾

تفسیر: گام دیگری برای حفظ حقوق زن

این آیه در حقیقت گام دیگری برای مبارزه با رسوم غلطی است که در آن، زنان وکودکان را از حقّ مسلّم خود محروم می‌ساخت. بنابراین مکمّل بحث‌هایی است که در آیات سابق گذشت، زیرا اعراب با رسم غلط وظالمانه‌ای که داشتند زنان وفرزندان خردسال را از حقّ ارث محروم می‌ساختند.

آیه روی این قانون غلط خطّ بطلان کشیده، می‌فرماید: «برای مردان از آنچه پدر ومادر وخویشاوندان از خود بر جای می‌گذارند، سهمی است؛ وبرای زنان نیز سهمی از آنچه پدر ومادر وخویشاوندان بر جای می‌گذارند سهمی است؛ خواه آن مال، کم باشد یا زیاد» (لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا تَرَکَ الْوَالِدَانِ وَالاَْقْرَبُونَ وَ لِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا تَرَکَ الْوَالِدَانِ وَالاَْقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ).

بنابراین هیچ‌یک حق ندارد سهم دیگری را غصب کند.

سپس در پایان آیه برای تأکید مطلب می‌فرماید: «این سهمی است تعیین‌شده وپرداختنی» تا در این بحث تردیدی باقی نماند (نَصِیبًا مَفْرُوضًا).

ضمنآ همان‌طور که می‌بینیم آیه فوق یک حکم عمومی برای همه موارد ذکر می‌کند. بر این اساس کسانی که فکر می‌کنند اگر پیامبران ثروتی داشته باشند به‌عنوان ارث به بستگان آنها نمی‌رسد، برخلاف آیه فوق است (البتّه منظور اموال شخصی پیغمبر است وگرنه اموال بیت‌المال که متعلّق به مسلمین است، طبق قانون بیت‌المال در موارد خود می‌بایست صرف گردد).

همچنین از عموم آیه فوق وآیات دیگری که بعدآ درباره ارث می‌خوانیم روشن می‌شود که قائل شدن به «تعصیب» یعنی اختصاص دادن قسمتی از مال به مردانی

که از طرف پدر با میّت ارتباط دارند در پاره‌ای از موارد - همان‌طور که دانشمندان

اهل تسنّن قائل هستند - نیز برخلاف تعلیمات قرآن است، زیرا لازمه آن محروم ساختن زنان از ارث در بعضی از موارد است واین نوعی تبعیض جاهلی است که اسلام آن را با آیه فوق ومانند آن نفی کرده است - دقّت کنید (تفسیر نمونه، ج 3، ص 348 - 350).

دفاع از حقوق زنان

اشاره

(وَیَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسَاءِ قُلِ اللهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ وَمَا یُتْلَی عَلَیْکُمْ فِی الْکِتَابِ فِی یَتَامَی النِّسَاءِ اللاَّتِی لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا کُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنکِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ مِنْ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْیَتَامَی بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللهَ کَانَ بِهِ عَلِیمآ)

از تو در باره (حکم وحقوق) زنان می‌پرسند؛ بگو: «خداوند درباره آنان به شما پاسخ می‌دهد وآنچه در قرآن درباره زنان یتیمی که حقوقشان را به آنها نمی‌دهید ومی‌خواهید با آنها ازدواج کنید، ونیز آنچه درباره کودکان صغیر وناتوان برای شما بیان شده است، (بخشی از سفارش‌های خدا در این زمینه است؛ وبه شما سفارش می‌کند که) با یتیمان به عدالت رفتار کنید. وهر کار نیکی انجام می‌دهید، خداوند از آن آگاه است (وبه شما پاداش شایسته می‌دهد)». (سوره نساء، آیه 127)

تفسیر: باز هم حقوق زنان

آیه فوق به پاره‌ای از پرسش‌هایی که درباره زنان (به‌خصوص دختران یتیم) از طرف مردم می‌شده است پاسخ می‌دهد. می‌فرماید: «ای پیامبر! از تو درباره حکم وحقوق زنان می‌پرسند؛ بگو: خداوند در این باره به شما پاسخ می‌دهد» (وَیَسْتَفْتُونَکَ فِی النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ یُفْتِیکُمْ فِیهِنَّ).

پس از آن می‌افزاید: «آنچه در قرآن مجید درباره دختران یتیمی که حقوق واموالشان را در اختیار می‌گرفتید، به آنان نمی‌دادید وعلاقه به ازدواج با ایشان نداشتید، قسمت دیگری از پرسش‌های شماست که پاسخ می‌دهد وزشتی این عمل ظالمانه را آشکار می‌سازد» (وَ مَا یُتْلَی عَلَیْکُمْ فِی الْکِتَابِ فِی یَتَامَی النِّسَاءِ الَّتِی لاَ تُوْتُونَهُنَّ مَا کُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ).⁽¹⁾

سپس درباره پسران صغیر که طبق رسم جاهلیّت از ارث ممنوع بودند توصیه کرده، می‌فرماید: «خداوند فتوا می‌دهد که حقوق کودکان ضعیف را رعایت کنید» (وَالْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الْوِلْدَانِ).

وبار دیگر درباره حقوق یتیمان به‌طور کلّی تأکید کرده، می‌گوید: «وخدا

به شما توصیه می‌کند که در مورد یتیمان به عدالت رفتار نمایید» (وَ أَنْ تَقُومُوا

لِلْیَتَامی بِالْقِسْطِ).

ودر پایان به این مسأله توجّه می‌دهد که «هر گونه عمل نیکی خصوصآ درباره یتیمان وافراد ضعیف، از شما سر زند از دیدگاه علم خداوند پنهان نمی‌ماند، وپاداش مناسب آن را خواهید یافت» (وَ مَا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ کَانَ بِهِ عَلِیمًا).

واز آنجا که در این میان کسانی بوده‌اند که علاوه بر رعایت حقوق آنان، به آنها نیکی نیز می‌نموده‌اند، آن را یادآور شده است.

ضمنآ باید توجّه داشت که جمله «یَستَفتونَکَ» در اصل از مادّه «فتوی» و«فتیا» گرفته شده که به‌معنای پاسخ به مسائل مشکل است وچون ریشه اصلی این لغت «فَتی» به‌معنی جوان نورس است، ممکن است نخست در مسائلی که انسان پاسخ‌های جالب وتازه برای آن برگزیده به کار رفته باشد، سپس در مورد پاسخ به تمام مسائل انتخاب شده است.

از مجموع آیه چنین استفاده می‌شود که آنها درباره حقوق زنان اعمّ از دختران یتیم وغیره، پرسش‌هایی داشته‌اند که به چند مورد آن پاسخ داده شده است: در باره دختران یتیمی که حقوق واموالشان را در تصرّف داشتند، ولی به آنها نمی‌سپردند واز طرفی حاضر به ازدواج با آنان نیز نبودند، همچنین در مورد حقوق کودکان مستضعف که حقوقشان را نیز به‌نحوی پایمال می‌کردند وسرانجام در مورد همه ایتام اعمّ از دختر وپسر (ر.ک: ج 4، ص 195 - 197).

حق امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

(وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَیُقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَیُطِیعُونَ اللهَ وَرَسُولَهُ أُوْلَئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللهُ إِنَّ اللهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ * وَعَدَ اللهُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَمَسَاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللهِ أَکْبَرُ ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ)

مردان وزنان باایمان، ولیّ (ویار ویاور) یکدیگرند؛ امر به معروف، ونهی از منکر می‌کنند؛ نماز را برپا می‌دارند؛ وزکات را می‌پردازند؛ وخدا وپیامبرش را اطاعت می‌کنند؛ به‌زودی خدا آنان را مورد رحمت (خویش) قرار می‌دهد؛ خداوند توانا وحکیم است. * خداوند به مردان وزنان باایمان، باغ‌های بهشتی وعده داده که نهرها از پای درختانش جاری است؛ جاودانه در آن خواهند ماند؛ و(همچنین،) خانه‌ها (وقصرهای) پاکیزه در باغ‌های جاودان بهشتی (به آنها وعده داده)؛ وخشنودی خدا، (از همه اینها) برتر است؛ واین، همان رستگاری وپیروزی بزرگ است. (سوره توبه، آیات 71 و 72)

تفسیر: نشانه‌های مؤمنان راستین

در آیات گذشته صفات مشترک مردان وزنان منافق در پنج مورد مطرح گردید (امر به منکر، نهی از معروف، بخل، فراموش کردن خدا ومخالفت با فرمان پروردگار)، در آیات مورد بحث صفات مردان وزنان باایمان بیان شده است که آن هم در پنج مورد خلاصه می‌شود ودرست نقطه مقابل یکایک صفات منافقان است.

نخست می‌فرماید: «مردان وزنان باایمان دوست، ولیّ (ویار ویاور) یکدیگرند» (وَالْمُوْمِنُونَ وَالْمُوْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ).

جالب اینکه درباره منافقان نیامده بود که آنها ولیّ یکدیگر، بلکه جمله «بَعضُهُم مِن بَعضٍ» که دلیل بر وحدت هدف وهماهنگی صفات وکردار است به چشم می‌خورد، اشاره به اینکه منافقان هر چند در صف واحدی قرار دارند وگروه‌های مختلفشان در مشخّصات وبرنامه‌ها شریکند، امّا روح مودّت وولایت در میان آنها وجود ندارد وهر گاه منافع شخصیشان به خطر بیفتد، حتّی به دوستان خود خیانت می‌کنند، به همین دلیل در آیه 14 سوره حشر می‌خوانیم: (تَحْسَبُهُمْ جَمِیعًا وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّی) «آنها را متّحد می‌پنداری در حالی که دل‌هایشان پراکنده است».

پس از بیان این اصل کلّی به شرح جزئیّات صفات مؤمنان می‌پردازد:

به یاد خدا هستند وبا یاد وذکر او، دل را روشن وعقل را بیدار وآگاه می‌کنند.

در پایان این آیه به نخستین امتیاز مؤمنان از نظر نتیجه وپاداش اشاره

کرده می‌گوید: «به زودی خدا آنان را مورد رحمت خویش قرار می‌دهد» (أُولَئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللَّهُ).

کلمه «رحمت» که در اینجا ذکر شده مفهوم بسیار وسیعی دارد که هر گونه خیر وبرکت وسعادت در این جهان وجهان دیگر را در برمی‌گیرد واین جمله در حقیقت نقطه مقابل حال منافقان است که خداوند آنها را لعنت کرده واز رحمت خود دور ساخته است.

بی‌گمان وعده رحمت به مؤمنان از طرف خداوند، از هر نظر قطعی واطمینان‌بخش است، چرا که «خداوند توانا و حکیم است» (إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ).

نه بدون علّت وعده می‌دهد ونه هنگامی که وعده داد از انجام آن عاجز می‌مانَد.

آیه بعد قسمتی از این رحمت واسعه الهی را که شامل حال افراد باایمان می‌شود در دو جنبه مادّی ومعنوی شرح می‌دهد. نخست می‌فرماید: «خداوند به مردان وزنان باایمان باغ‌هایی از بهشت وعده داده که نهرها از پای درختانش جاری است» (وَعَدَ اللَّهُ الْمُوْمِنِینَ وَالْمُوْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهَارُ).

از ویژگی‌های این نعمت بزرگ این است که زوال وجدایی در آن راه ندارد و«جاودانه در آن خواهند ماند» (خَالِدِینَ فِیهَا).

از دیگر مواهب الهی به آنها این است که خداوند «مسکن‌های پاکیزه‌ای در بهشت‌های جاودان» نصیب آنها ساخته است (وَ مَسَاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ).

«عَدن» در لغت به‌معنی اقامت وبقا در یک مکان است، ازاین‌رو به معدن که جایگاه بقاءِ موادّ خاصّی است این کلمه اطلاق می‌شود. بنابراین مفهوم «عَدن» با خلود شباهت دارد، ولی چون در جمله قبل به مسأله خلود اشاره شده چنین استفاده

می‌شود که «جنّات عدن» محلّ خاصّی از بهشت پروردگار است که بر سایر باغ‌های آن امتیاز دارد.

در احادیث اسلامی وکلمات مفسّران، این امتیاز به اَشکال مختلف بیان شده است. در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین می‌خوانیم: «عَدنٌ دارُ اللّهِ الَّتی لَم تَرَها عَینٌ وَلَم یَخطُر عَلی قَلبِ بَشَرٍ، لا یَسکُنُها غَیرُ ثَلاثَةٍ النَّبِیّینَ وَالصِّدِّیقینَ وَالشُّهَداءِ؛ عدن آن خانه پروردگار است که هیچ چشمی آن را ندیده وبه فکر کسی خطور نکرده وتنها سه گروه در آن ساکن می‌شوند: پیامبران، صدّیقان (آنها که پیامبران را تصدیق کردند واز

آنها حمایت کردند) وشهیدان».⁽¹⁾

در کتاب خصال از رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین نقل شده است: «مَن سَرَّهُ أن یَحیا حَیاتی وَیَموتَ مَماتی وَ یَسکُنَ جَنَّتی الَّتی وَعَدَنی اللّهُ رَبّی، جَنّاتِ عَدنِ... فَلیُوالِ عَلِیَّ بنِ أبی‌طالِبٍ علیه السلام وَ ذُرِّیَّتَهُ مِن بَعدِهِ؛ کسی که دوست دارد حیاتش همچو حیات من ومرگش نیز همانند مرگ من بوده باشد، ودر بهشتی که خداوند به من وعده داده،

در جنّات عدن ساکن شود... باید علیّ بن ابی طالب علیه السلام وفرزندان بعد از او را

دوست دارد».⁽²⁾

از این حدیث روشن می‌شود «جنّات عدن» باغ‌هایی است از بهشت که پیامبر صلی الله علیه و آله وجمعی از خاصّان پیروان او در آنها مستقر خواهند شد.

این مضمون در حدیث دیگری از علی علیه السلام نیز نقل شده است که «جنّات عدن» جایگاه پیامبر اکرم است.

سپس به نعمت وپاداش معنوی آنها اشاره کرده می‌فرماید: «و(خشنودی و) رضای خدا (که نصیب مؤمنان می‌شود از همه اینها) برتر است» (وَ رِضْوَانٌ مِنَ

اللَّهِ أَکْبَرُ).

هیچ‌کس نمی‌تواند آن لذّت معنوی واحساس روحانی را که به یک انسان به خاطر رضایت وخشنودی خدا از او دست می‌دهد توصیف کند، وبه گفته بعضی از مفسّران حتّی گوشه‌ای از این لذّت روحانی از تمام بهشت ونعمت‌ها ومواهب گوناگون ورنگارنگ وبی‌پایانش برتر وبالاتر است.

البتّه ما هیچ‌یک از نعمت‌های جهان دیگر را نمی‌توانیم در این قفس دنیا وزندگانی محدودش در فکر خود ترسیم کنیم، چه رسد به این نعمت بزرگ روحانی ومعنوی.

ممکن است ترسیم ضعیفی از تفاوت‌های معنوی ومادّی را در این دنیا در فکر خود مجسّم کنیم. مثلاً لذّتی که از دیدار یک دوست مهربان وبسیار صمیمی بعد از فراق وجدایی به ما دست می‌دهد، یا احساس روحانی خاصّی که از درک یک مسأله

پیچیده علمی که ماه‌ها یا سال‌ها به دنبال آن بوده‌ایم برای ما حاصل می‌شود، ویا جذبه روحانی نشاط‌انگیزی که در حالت یک عبادت خالص ومناجات آمیخته با حضور قلب به ما دست می‌دهد، با لذّت هیچ نوشیدنی وطعام ومانند آن از لذت‌های مادّی قابل مقایسه نیست.

از اینجا نیز روشن می‌شود آنها که می‌گویند قرآن به هنگام شرح پاداش مؤمنان ونیکوکاران تنها روی نعمت‌های مادّی تکیه کرده واز جذبه‌های معنوی در آن خبری نیست در اشتباهند، زیرا در جمله بالا، رضایت خدا که مخصوصآ با لفظ نکره بیان شده، اشاره به گوشه‌ای از خشنودی خداست که از همه نعمت‌های مادّی بهشت برتر شمرده شده واین نشان می‌دهد تا چه حد آن پاداش معنوی پرارزش وگرانبهاست.

البتّه دلیل این برتری نیز روشن است، زیرا «روح» در واقع مانند گوهر است و«جسم» همچو صدف. روح فرمانده است وجسم فرمانبر. هدف نهایی تکامل روح است وتکامل جسم وسیله است، به همین دلیل تمام شعاع‌های روح از جسم وسیع‌تر ودامنه‌دارتر است ولذّت‌های روحی نیز قابل مقایسه با لذّات جسمانی نیست، همان‌گونه که آلام روحی به‌مراتب دردناک‌تر از آلام جسمانی است.

ودر پایان آیه به تمام این نعمت‌های مادّی ومعنوی اشاره کرده می‌گوید: «وپیروزی بزرگ همین است» (ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ) (ر.ک: ج 8، ص 50 - 55).

دفاع از زنان پاکدامن

اشاره

(وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِینَ جَلْدَةً وَلاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدآ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ * إِلاَّ الَّذِینَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِکَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ)

وکسانی که زنان پاکدامن را (به زنا) متّهم می‌کنند، سپس چهار شاهد (بر مدّعای خود) نمی‌آورند، آنها را هشتاد تازیانه بزنید وشهادتشان را هرگز نپذیرید؛ وآنها همان فاسقانند. * مگر کسانی که بعد از آن توبه کنند وجبران نمایند (که خداوند آنها را می‌بخشد) زیرا خداوند آمرزنده ومهربان است. (سوره نور، آیات 4و5)

تفسیر: مجازات تهمت

از آنجا که در آیات گذشته مجازات شدیدی برای زن ومرد زناکار بیان شده بود وممکن است این موضوع دستاویزی شود برای افراد مغرض وبی‌تقوا که از این طریق افراد پاک را مورد اتّهام قرار دهند، بلافاصله بعد از بیان مجازات شدید زناکاران، مجازات شدید تهمت‌زنندگان را که در صدد سوءِاستفاده از این حکم هستند بیان می‌کند تا حیثیت وحرمت خانواده‌های پاکدامن از خطر این‌گونه اشخاص مصون بماند، وکسی جرأت تعرّض به آبروی مردم پیدا نکند.

نخست می‌گوید: «کسانی که زنان پاکدامن را متّهم به عمل منافی عفت می‌کنند، باید برای اثبات این ادّعا، چهار شاهد (عادل) بیاورند، واگر نیاورند هر یک از آنها

را هشتاد تازیانه بزنید» (وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ

ثَمَانِینَ جَلْدَةً).

وبه دنبال این مجازات شدید، دو حکم دیگر نیز اضافه می‌کند: «وهرگز شهادت آنها را نپذیرید» (وَ لاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا).

«وآنها فاسقانند» (وَ أُولَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ).

به این ترتیب، نه‌تنها این‌گونه افراد را تحت مجازات شدید قرار می‌دهد که در دراز مدّت نیز سخن وشهادتشان را از ارزش واعتبار می‌اندازد، تا نتوانند حیثیت پاکان را لکّه‌دار کنند. به علاوه داغ فسق بر پیشانیشان می‌نهد ودر جامعه رسوایشان می‌کند.

این سختگیری در مورد حفظ حیثیت مردم پاکدامن منحصر به اینجا نیست در بسیاری از تعلیمات اسلام منعکس است وهمگی از ارزش فوق‌العاده‌ای که اسلام برای حیثیت زن ومرد باایمان وپاکدامن قائل شده است حکایت می‌کند.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم: «إذَا اتَّهَمَ المومِنُ أخاهُ انماثَ الإیمانُ مِن قَلبِهِ کَما یَنماثُ المِلحُ فِی‌المَاءِ؛ هنگامی که مسلمانی برادر مسلمانش را به چیزی که در او نیست متّهم سازد، ایمان در قلب او ذوب می‌شود، همانند نمک در آب».⁽¹⁾

ولی از آنجا که اسلام هرگز راه بازگشت را بر کسی نمی‌بندد، بلکه در هر فرصتی

آلودگان را تشویق به پاکسازی خویش وجبران اشتباهات گذشته می‌کند، در آیه بعد می‌گوید: «مگر کسانی که بعداً از این عمل توبه کنند وبه اصلاح وجبران پردازند که خداوند آنها را مشمول عفو خود قرار می‌دهد، خدا غفور ورحیم است» (إِلاَّ الَّذِینَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ).

در اینکه این استثنا تنها از جمله «اُولئِکَ هُمُ الفاسِقونَ» است ویا به جمله «وَلاتَقبَلوا لَهُم شَهادَةً أبداً» نیز بازمی‌گردد، در میان مفسّران ودانشمندان گفت‌وگوست، اگر به هر دو جمله بازگردد نتیجه‌اش این است که با توبه هم شهادت آنها در آینده مقبول است، وهم حکم فسق در تمام زمینه‌ها واحکام اسلامی از آنها برداشته می‌شود.

امّا اگر تنها به جمله اخیر بازگردد، حکم فسق در سایر احکام از آنها برداشته خواهد شد، ولی شهادتشان تا پایان عمر بی‌اعتبار است.

البتّه طبق قواعدی که در اصول فقه پذیرفته شده، استثناهایی که بعد از دو یا چند جمله می‌آیند به جمله آخر می‌خورد، مگر اینکه قرائنی در دست باشد که جمله‌های قبل نیز مشمول استثناست، واتّفاقاً در محلّ بحث چنین قرینه‌ای موجود است، زیرا هنگامی که با توبه حکم فسق برداشته شود دلیلی ندارد که شهادت پذیرفته نشود، چرا که عدم قبول شهادت به خاطر فسق است، کسی که توبه کرده ومجدّداً ملکه عدالت را تحصیل نموده از آن برکنار است.

در روایات متعدّدی که از منابع اهل‌بیت علیهم السلام رسیده نیز روی این معنی تأکید شده است، تا آنجا که امام صادق علیه السلام بعد از تصریح به قبول شهادت چنین افرادی که توبه کرده‌اند، از شخص سؤال‌کننده می‌پرسد: «فقهایی که نزد شما هستند چه می‌گویند»؟

عرض کرد آنها می‌گویند: توبه‌اش میان خودش وخدا پذیرفته می‌شود، امّا شهادتش تا ابد قبول نخواهد شد.

امام علیه السلام می‌فرماید: «بِئسَ ما قالوا کانَ أبی یَقولُ إذا تابَ وَ لَم یُعلَم مِنهُ إلّا خَیرٌ جازَت شَهادَتُهُ؛ آنها بسیار بد سخنی گفتند، پدرم می‌فرمود: هنگامی که توبه کند، وجز خیر از او دیده نشود، شهادتش پذیرفته خواهد شد».⁽¹⁾

احادیث متعدّد دیگری نیز در این باب در همین موضوع آمده، تنها یک حدیث مخالف دارد که آن نیز قابل حمل بر تقیّه است.

ذکر این نکته نیز لازم است که کلمه «ابداً» در جمله «لا تَقبَلوا لَهُم شَهادَةً أبَداً»

دلیل بر عمومیّت حکم است، ومی‌دانیم هر عموم قابل استثناست (مخصوصاً استثنای متّصل). بنابراین تصوّر اینکه تعبیر «ابداً» مانع از تأثیر توبه خواهد بود، اشتباه محض است.

نکته‌ها:

1. معنی «رمی» در آیه چیست؟

«رمی» در اصل به معنی انداختن تیر، یا سنگ ومانند آن است، وطبیعی است که در بسیاری از موارد آسیب‌هایی می‌رساند، سپس این کلمه به‌عنوان کنایه در متّهم ساختن افراد، دشنام دادن ونسبت‌های ناروا به کار رفته است، چرا که گویی این سخنان همچون تیری بر پیکر طرف می‌نشیند واو را مجروح می‌سازد.

شاید به همین دلیل است که در آیات مورد بحث وهمچنین آیات آینده این کلمه به صورت مطلق به کار رفته است. مثلاً نفرموده است: وَالَّذینَ یَرمونَ المُحصَناتِ بِالزّنا: «کسانی که زنان پاکدامن را به زنا متّهم کنند»، زیرا در مفهوم «یَرمونَ» مخصوصاً با توجّه به قرائن کلامیه، کلمه زنا افتاده است.

ضمناً عدم تصریح به آن، در جایی که سخن از زنان پاکدامن در میان است، یک‌نوع احترام وادب وعفّت در سخن محسوب می‌شود.

2. چهار شاهد چرا؟

می‌دانیم که معمولاً برای اثبات حقوق وجرم‌ها در اسلام دو شاهد عادل کافی است، حتّی در مسأله قتل نفس با وجود دو شاهد عادل جرم اثبات می‌شود، ولی در مسأله اتّهام به زنا چهار شاهد الزامی است.

ممکن است سنگینی وزنه شاهد در اینجا به خاطر آن باشد که زبان بسیاری از

مردم در زمینه این اتّهامات باز است وهمواره عرض وحیثیت افراد را با

سوءِظن وبدون سوءِظن جریحه‌دار می‌کنند. اسلام در این زمینه سختگیری کرده

تا حافظ اعراض مردم باشد، ولی در مسائل دیگر حتّی قتل نفس، زبان‌ها تا این حد آلوده نیست.

از این گذشته، قتل نفس در واقع یک طرف دارد. یعنی مجرم یکی است، در حالی که در مسأله زنا برای دو نفر اثبات جرم می‌شود واگر برای هر کدام دو شاهد بطلبیم چهار شاهد می‌شود.

این سخن مضمون حدیثی است که از امام صادق علیه السلام نقل شده است. ابوحنیفه فقیه معروف اهل تسنّن می‌گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا زنا شدیدتر است یا قتل؟

فرمود: «قتل نفس».

گفتم: اگر چنین است پس چرا در قتل نفس دو شاهد کافی است، امّا در زنا چهار شاهد لازم است؟

فرمود: شما درباره این مسأله چه می‌گویید؟

ابوحنیفه پاسخ روشنی نداشت بدهد.

امام فرمود: «این برای آن است که در زنا دو حدّ است، حدّی بر مرد جاری می‌شود وحدّی بر زن، لذا چهار شاهد لازم است، امّا در قتل نفس تنها یک حد درباره قاتل جاری می‌گردد».⁽¹⁾

البتّه مواردی وجود دارد که در زنا تنها بر یک طرف حد جاری می‌شود (مانند زنای به عنف وامثال آن) ولی اینها جنبه استثنایی دارد، آنچه معمول ومتعارف است آن است که با توافق طرفین صورت می‌گیرد ومی‌دانیم همیشه فلسفه احکام تابع افراد غالب است.

3. شرط مهمّ قبولی توبه

بارها گفته‌ایم توبه تنها استغفار یا ندامت از گذشته وحتّی تصمیم بر ترک در آینده نیست، بلکه علاوه بر همه اینها شخص گناهکار باید در مقام جبران برآید.

اگر واقعاً حیثیت زن یا مرد پاکدامن را لکّه‌دار ساخته، برای قبولی توبه خود باید

سخنان خویش را در برابر تمام کسانی که این تهمت را از او شنیده‌اند تکذیب کند وبه‌اصطلاح اعاده حیثیت نماید.

جمله «وَ أصلَحوا» بعد از ذکر جمله «تابوا» اشاره به همین حقیقت است که باید این‌گونه اشخاص از گناه خود توبه کنند ودر مقام اصلاح فسادی که مرتکب شده‌اند برآیند.

این صحیح نیست که یک نفر در ملاء عام (یا از طریق مطبوعات ووسایل ارتباط جمعی) دیگری را به دروغ متّهم کند وبعد در خانه خلوت استغفار کرده از پیشگاه خدا تقاضای عفو نماید. هرگز خداوند چنین توبه‌ای را قبول نخواهد کرد.

لذا در چند حدیث از پیشوایان اسلام نقل شده است در جواب این سؤال که: آیا آنها که تهمت ناموسی می‌زنند بعد از اجرای حدّ شرعی وبعد از توبه، شهادتشان قبول می‌شود یا نه؟ فرمودند: «آری».

هنگامی که سؤال کردند: توبه او چگونه است؟ فرمودند: نزد امام (یا قاضی) می‌آید ومی‌گوید: من به فلان‌کس تهمت زدم واز آنچه گفته‌ام توبه می‌کنم.⁽¹⁾

4. احکام قذف

در کتاب حدود بابی تحت عنوان حدّ قذف داریم.

«قذف» (بر وزن حذف) در لغت به‌معنی پرتاب کردن تیر یا چیزی به سوی یک نقطه دوردست است، ولی در این‌گونه موارد - مانند کلمه رمی - کنایه از متّهم ساختن کسی به یک اتّهام ناموسی است. به تعبیر دیگر عبارت از فحش ودشنامی است که به این امور مربوط می‌شود.

هرگاه قذف با لفظ صریح انجام گیرد، به هر زبان وبه هر شکل بوده باشد، حدّ آن همان‌گونه که در بالا گفته شد، هشتاد تازیانه است.

واگر صراحت نداشته باشد مشمول حکم «تعزیر» است (منظور از تعزیر، مجازات گناهانی است که حدّ معیّنی در شرع برای آن نیامده، بلکه به اختیار حاکم گذارده شده که با توجّه به خصوصیات مجرم، کیفیّت جرم وشرایط دیگر روی مقدار آن در محدوده خاصّی تصمیم می‌گیرد).

حتّی اگر کسی گروهی را به چنین تهمت‌هایی متّهم سازد وبه آنها دشنام دهد واین نسبت را درباره یک یک تکرار کند در برابر هر یک از این نسبت‌ها حدّ قذف دارد، امّا اگر یک‌جا ویک‌مرتبه آنها را متّهم سازد اگر آنها نیز یک‌جا مطالبه مجازات او را کنند یک حدّ دارد، امّا اگر جداجدا اقامه دعوا کنند، در برابر هر یک حدّ مستقلّی دارد.

این موضوع به‌قدری اهمّیّت دارد که اگر کسی را متّهم کنند واو از دنیا برود ورثه او می‌توانند اقامه دعوا کرده ومطالبه اجرای حد کنند. البتّه از آنجا که این حکم مربوط به حقّ شخص است چنانچه صاحب حق، «مجرم» را ببخشد حدّ او ساقط می‌شود، مگر اینکه آن‌قدر این جرم تکرار شود که حیثیت وعرض جامعه را به خطر بیفکند که در اینجا حسابش جداست.

هرگاه دو نفر به یکدیگر دشنام ناموسی دهند، در اینجا حد از دو طرف ساقط می‌گردد، ولی هر دو به حکم حاکم شرع تعزیر می‌شوند.

بنابراین هیچ مسلمانی حق ندارد که دشنام را پاسخ به مثل بدهد، بلکه تنها می‌تواند از طریق قاضی شرع احقاق حق کند ومجازات دشنام‌دهنده را بخواهد.

به هر حال هدف از این حکم اسلامی:

اوّلاً حفظ آبرو وحیثیت انسان‌ها است.

ثانیاً جلوگیری از مفاسد فراوان اجتماعی واخلاقی است که از این رهگذر دامان جامعه را می‌گیرد، چرا که اگر افراد فاسد آزاد باشند هر دشنام وهر نسبت ناروایی به هر کس بدهند، واز مجازات مصون بمانند، حیثیت ونوامیس مردم همواره در معرض خطر قرار می‌گیرد وحتّی سبب می‌شود که به خاطر این تهمت‌های ناروا همسر به همسرش بدبین گردد، وپدر به مشروع بودن فرزند خود.

خلاصه موجودیت خانواده به خطر می‌افتد و محیطی از سوءِظن وبدبینی برجامعه حکمفرما می‌شود، بازار شایعه‌سازان داغ وهمه پاکدامنان در اذهان

لکّه‌دار می‌گردند.

اینجاست که باید با قاطعیّت رفتار کرد، همان قاطعیّتی که اسلام در برابر این افراد بدزبان وآلوده‌دهن نشان داده است.

آری آنها باید جریمه یک دشنام زشت وتهمت‌آور را هشتاد تازیانه نوش جان کنند، تا حیثیت ونوامیس مردم را بازیچه نگیرند (ر.ک: ج 14، ص 395-403).

دفاع یکسان از زن و مرد

اشاره

(وَالَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانآ وَإِثْمآ مُّبِینآ)

وآنان که مردان وزنان باایمان را در برابر گناهی که مرتکب نشده‌اند آزار می‌دهند، بار بهتان وگناه آشکاری را به دوش کشیده‌اند. (سوره احزاب، آیه 58)

تفسیر:

این آیه از ایذاءِ مؤمنان سخن می‌گوید وبرای آن بعد از ایذاءِ خدا وپیامبر صلی الله علیه و آله اهمّیّت فوق‌العاده‌ای قائل می‌شود. می‌فرماید: «کسانی که مردان وزنان باایمان را به‌خاطر کاری که انجام نداده‌اند آزار می‌دهند، متحمّل بهتان وگناه آشکاری شده‌اند» (وَالَّذِینَ یُوْذُونَ الْمُوْمِنِینَ وَالْمُوْمِنَاتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَ إِثْمًا مُبِینًا).

چرا که مومن از طریق ایمان پیوندی با خدا وپیامبرش دارد، وبه همین دلیل در اینجا در ردیف خدا وپیامبرش قرار گرفته.

جمله «بِغَیرِ مَا اکتَسَبوا» اشاره به این است که آنها مرتکب گناهی نشده‌اند که مستوجب ایذا وآزار باشند، واز اینجا روشن می‌شود که هرگاه گناهی از آنان سرزند که مستوجب حد وقصاص وتعزیر باشد، اجرای این امور در حقّ آنها اشکالی ندارد وهمچنین امر به‌معروف ونهی از منکر مشمول این سخن نیست.

مقدّم داشتن «بهتان» بر «اثم مبین» به‌خاطر اهمّیّت آن است، زیرا بهتان از بزرگ‌ترین آزارها محسوب می‌شود، وجراحت حاصل از آن حتّی از جراحات نیزه وخنجر سخت‌تر است، آن‌گونه که شاعر عرب نیز گفته:

جِراحاتُ السِّنانِ لَها التِیامٌ وَ لا یَلتامُ ما جَرَحَ اللِّسانُ:

«زخم‌های نیزه التیام می‌یابد امّا زخم زبان التیام‌پذیر نیست»

در روایات اسلامی نیز اهمّیّت فوق‌العاده‌ای به این مطلب داده شده است.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: «لِیَأذَن بِحَربٍ مِنّی مَن آذی عَبدِیَ المُومِنَ؛ آن‌کس که بنده مؤمن مرا بیازارد اعلان جنگ با من

کرده است».⁽¹⁾

برخی مفسّران گفته‌اند از لحن آیه استفاده می‌شود که گروهی در مدینه بوده‌اند که برای افراد باایمان شایعه‌پراکنی می‌کردند ونسبت‌های ناروا به آنها می‌دادند (وحتّی پیامبر خدا از زبان این موذیان در امان نبود) همان گروهی که در جوامع دیگر ومخصوصاً در جوامع امروز کم نیستند وکار آنها توطئه بر ضدّ نیکان وپاکان وساختن وپرداختن دروغ‌ها وتهمت‌هاست.

قرآن شدیداً آنها را مورد سخت‌ترین حملات خود قرار داده واعمال آنان را بهتان وگناه آشکار معرّفی کرده است.

شاهد این سخن در آیات بعد نیز خواهد آمد.

در حدیث دیگر که امام علیّ بن موسی‌الرّضا علیه السلام از جدش پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده چنین آمده است: مَن بَهَتَ مؤمِناً أو مؤمِنَةً أو قالَ فیهِ ما لَیسَ فیهِ أقامَهُ اللّهُ تَعالی یَومَ القِیامَةِ عَلی تَلٍّ مِن نارٍ حَتّی یَخرُجَ مِمّا قالَهُ فیهِ: «کسی که مرد یا زن مسلمانی را بهتان زند، یا درباره او سخنی بگوید که در او نیست، خداوند او را در قیامت روی تلّی از آتش قرار می‌دهد تا از عهده آنچه گفته برآید»⁽¹⁾(ر.ک: ج 17، ص 451-435).

دوم: حقوق متفاوت زن و مرد

تفاوت در قصاص

(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمْ الْقِصَاصُ فِی الْقَتْلَی الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالاُْنثَی بِالاُْنثَی فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَی بَعْدَ ذَلِکَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِیمٌ)

ای افرادی که ایمان آورده‌اید! حکم قصاص در مورد کشتگان، بر شما نوشته شده است: آزاد در برابر آزاد، و برده در برابر برده، و زن در برابر زن. پس اگر کسی از سوی برادر (دینی) خود، چیزی به او بخشیده شود، باید از راه پسندیده پیروی کند؛ و قاتل نیز، به نیکی دیه را (به ولیّ مقتول) بپردازد؛ این، تخفیف و رحمتی است از ناحیه پروردگار شما! و کسی که بعد از آن، تجاوز کند، عذاب دردناکی خواهد داشت. (سوره بقره، آیه 178)

آیا خون مرد رنگین‌تر است؟

ممکن است بعضی ایراد کنند که در آیات قصاص دستور داده شده که نباید مرد به سبب قتل زن مورد قصاص قرار گیرد، مگر خون مرد از خون زن رنگین‌تر است؟

چرا مرد جنایتکار به سبب کشتن زن و ریختن خون ناحق از انسان‌هایی که بیش از نصف جمعیّت روی زمین را تشکیل می‌دهند، قصاص نشود؟!

در پاسخ باید گفت: مفهوم آیه این نیست که مرد نباید در برابر زن قصاص شود، بلکه همان‌طور که در فقه اسلام مشروحآ بیان شده است، اولیای زن مقتول می‌توانند مرد جنایتکار را به قصاص برسانند به شرط آنکه نصف مبلغ دیه را بپردازند.

به عبارت دیگر منظور از عدم قصاص مرد در برابر قتل زن، قصاص بدون قید وشرط است ولی با پرداخت نصف دیه، کشتن او جایز است.

ناگفته پیداست که پرداخت مبلغ مزبور برای اجرای قصاص، نه برای این است که زن از مرتبه انسانی دورتر است و یا خون او کمرنگ‌تر از خون مرد است، این توهّمی است کاملاً بیجا و غیر منطقی که شاید لفظ و تعبیر «خونبها» ریشه این توهّم شده است، پرداخت نصف دیه تنها برای جبران خسارتی است که از قصاص مرد متوجّه خانواده او می‌شود - دقّت کنید.

توضیح اینکه: مردان غالبآ در خانواده عضو مؤثّر اقتصادی هستند و مخارج خانواده را متحمّل می‌شوند و با فعالیّت‌های اقتصادی خود چرخ زندگی خانواده را به گردش در می‌آورند. بنابراین، تفاوت میان از بین رفتن مرد و زن، از نظر اقتصادی وجنبه‌های مالی بر کسی پوشیده نیست که اگر این تفاوت مراعات نشود، خسارت بی‌دلیلی به بازماندگان مرد مقتول و فرزندان بی‌گناه او وارد می‌شود. ازاین‌رو اسلام با قانون پرداخت نصف مبلغ دیه در مورد قصاص مرد، رعایت حقوق همه افراد را کرده، واز این خلاءِ اقتصادی و ضربه نابخشودنی که به یک خانواده می‌خورَد، جلوگیری نموده است. اسلام هرگز اجازه نمی‌دهد که به بهانه لفظ «تساوی»، حقوق افراد دیگری مانند فرزندان شخصی که مورد قصاص قرار گرفته است پایمال گردد.

البتّه ممکن است زنانی برای خانواده خود نان‌آورتر از مردان باشند، ولی می‌دانیم احکام و قوانین بر محور افراد دور نمی‌زند بلکه کلّ مردان را با کلّ زنان باید سنجید - دقّت کنید (ر.ک: ج 1، ص 689 و 690).

مساوات یا عدالت

تنها مطلبی که باید به آن توجّه داشت - ودر اسلام به آن توجّه خاصّی شده است ولی بعضی روی یک سلسله احساسات افراطی وحساب‌نشده آن را انکار می‌کنند - مسأله تفاوت‌های روحی وجسمی زن ومرد وتفاوت وظایف آنهاست.

ما هرچه را انکار کنیم این حقیقت انکارناپذیر است که بین این دو جنس، هم از نظر جسمی وهم از نظر روحی تفاوت بسیاری است که ذکر آنها در کتاب‌های مختلف ما را از تکرار آنها بی‌نیاز می‌سازد وخلاصه همه آنها این است:

چون زن پایگاه وجود وپیدایش انسان است ورشد نونهالان در دامن او انجام می‌پذیرد، همان‌طور که جسمآ متناسب با حمل وپرورش وتربیت نسل‌های بعد آفریده شده، از نظر روحی نیز سهم بیشتری از عواطف واحساسات دارد.

با وجود این اختلافات دامنه‌دار آیا می‌توان گفت زن ومرد باید در تمام شؤون همراه یکدیگر گام برداشته، ودر تمام کارها صددرصد مساوی باشند.

مگر نه این است که باید طرفدار عدالت در اجتماع بود؟

آیا عدالت غیر از این است که هر کس به وظیفه خود پرداخته واز مواهب ومزایای وجودی خویش بهره‌مند گردد. بنابراین، آیا دخالت دادن زن در کارهایی که خارج از تناسب روحی وجسمی اوست، برخلاف عدالت نمی‌باشد؟

اینجاست که می‌بینیم اسلام در عین طرفداری از عدالت، مرد را در پاره‌ای از کارهای اجتماعی که به خشونت ویا دقّت بیشتری نیازمند است، مانند سرپرستی کانون خانه و... مقدّم داشته، ومقام معاونت را به زن واگذار کرده است.

خانه واجتماع هر کدام احتیاج به مدیر دارند ومسأله مدیریت در آخرین

مرحله خود، باید به یک شخص منتهی گردد وگرنه کشمکش و هرج و مرج حاکم خواهد شد.

با این وضع، آیا بهتر است مرد برای این کار نامزد گردد یا زن؟

همه محاسبات دور از تعصّب می‌گوید وضع ساختمانی مرد ایجاب می‌کند که مدیریت خانواده به عهده او نهاده شود وزن، معاون او باشد.

جمعی اصرار دارند این واقعیّت‌ها را نادیده بگیرند، ولی وضع زندگی - حتّی در جهان امروز ودر کشورهایی که به زنان آزادی ومساوات کامل داده‌اند - نشان می‌دهد

که عملاً مطلب همان است که در بالا گفته شد، اگرچه در مقام سخن خلاف آن گفته شود (ر.ک: ج 2، ص 197 و 198).

تفاوت زن و مرد در شهادت

در صورتی که شهود مرکب از دو مرد باشند هر کدام می‌توانند مستقلّاً شهادت بدهند، امّا در صورتی که یک مرد ودو زن باشند، باید آن دو زن به اتّفاق یکدیگر ادای شهادت کنند «تا اگر یکی انحرافی یافت، دیگری به او یادآوری کند» (أَنْ تَضِلَّ إِحْدَیهُمَا فَتُذَکِّرَ إِحْدَیهُمَا الاُْخْرَی).

زیرا زنان به سبب عواطف قوی، ممکن است تحت تأثیر واقع شوند، وبه هنگام ادای شهادت به خاطر فراموشی یا جهات دیگر، مسیر صحیح را طی نکنند، ولذا یکی دیگری را یادآوری می‌کند. البتّه این احتمال درباره مردان نیز هست ولی در حدّی پایین‌تر وکمتر (ر.ک: ج 2، ص 450).

تفاوت زن و مرد در ارث

اشاره

(یُوصِیکُمُ اللهُ فِی أَوْلاَدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الاُْنثَیَیْنِ فَإِنْ کُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَکَ وَإِنْ کَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلاَِبَوَیْهِ لِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَکَ إِنْ کَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَّمْ یَکُنْ لَّهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلاُِمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ کَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلاُِمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهَا أَوْ دَیْنٍ آبَاؤُکُمْ وَأَبْنَاؤُکُمْ لاَ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعآ فَرِیضَةً مِّنَ اللهِ إِنَّ اللهَ کَانَ عَلِیمآ حَکِیمآ * وَلَکُمْ نِصْفُ مَا تَرَکَ أَزْوَاجُکُمْ إِنْ لَّمْ یَکُنْ لَّهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمْ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهَا أَوْ دَیْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْتُمْ إِنْ لَّمْ یَکُنْ لَّکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کَانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَیْنٍ وَإِنْ کَانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاَلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ کَانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذَلِکَ فَهُمْ شُرَکَاءُ فِی الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصَی بِهَا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنْ اللهِ وَاللهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ)

خداوند درباره فرزندانتان به شما سفارش می‌کند که سهم (میراث) پسر، به اندازه سهم دو

دختر باشد؛ واگر فرزندان شما، (دو دختر و) بیش از دو دختر باشند، دو سوم میراث از آن آنهاست؛ واگر یک دختر باشد، نیمی (از میراث،) از آن اوست. وبرای هر یک از پدر ومادر میّت، یک‌ششم میراث است، اگر او فرزندی داشته باشد؛ واگر فرزندی نداشته باشد، و(تنها) پدر ومادرش از او ارث می‌برند، برای مادر او یک‌سوّم است (وبقیّه از آنِ پدر است)؛ واگر او برادرانی داشته باشد، مادرش یک‌ششم می‌برد (وپنج‌ششم باقیمانده، برای پدر است وهمه اینها،) بعد از انجام وصیّتی است که او کرده، وبعد از ادای دَین است - شما نمی‌دانید پدران (ومادران) وفرزندانتان، کدام‌یک برای شما سودمندترند - این فریضه الهی است؛ وخداوند، دانا وحکیم است. * وبرای شما، نصف میراث زنانتان است، اگر آنها فرزندی نداشته باشند؛ واگر فرزندی داشته باشند، یک‌چهارم میراث آنها از آن شماست؛ پس از انجام وصیّتی که به آن سفارش کرده‌اند، وادای دَین. وبرای زنان شما، یک‌چهارم میراث شماست، اگر فرزندی نداشته باشید؛ واگر برای شما فرزندی باشد، یک‌هشتم میراث شما از آنِ آنهاست؛ بعد از انجام وصیّتی که به آن سفارش کرده‌اید، وادای دَین. واگر (میّت) مرد یا زنی بوده باشد که خواهر یا برادر از او ارث می‌برند؛ ویک برادر یا یک خواهر دارد، سهم هر کدام یک‌ششم است (اگر برادر وخواهر مادری باشد)؛ واگر بیش از یک تن باشند، آنها در یک‌سوّم شریک‌اند؛ پس از انجام وصیّتی که به آن سفارش شده، وادای دَین؛ به شرط آنکه (از طریق وصیّت واقرار به دین،) به ورثه ضرر نزند. این سفارش خداست؛ وخدا دانا ودارای

حلم است. (سوره نساء، آیات 11و12)

شأن نزول:

عبدالرّحمان بن ثابت انصاری برادر حسّان بن ثابت، شاعر معروف صدر اسلام از دنیا رفت در حالی که یک همسر وپنج برادر از او به یادگار مانده بود.

برادران میراث عبدالرّحمان را در میان خود تقسیم کردند وبه همسرش چیزی ندادند. او جریان را خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد واز آنها شکایت نمود. در این هنگام آیات فوق نازل شد ودر آن میراث همسران دقیقآ تعیین گردید.⁽¹⁾

ونیز از جابر بن عبدالله نقل شده است که می‌گوید: بیمار شده بودم، پیامبر صلی الله علیه و آله از

من عیادت کرد. من بیهوش بودم، حضرت آبی خواست وبا مقداری از آن وضو گرفت وبقیّه را بر من پاشید. من به هوش آمدم، عرض کردم: ای رسول خدا، بعد از من تکلیف اموالم چه خواهد شد؟

پیامبر صلی الله علیه و آله خاموش گشت، چیزی نگذشت که با نزول این آیات، سهم ورّاث در آن تعیین شد.⁽¹⁾

تفسیر: سهام ارث

همان‌گونه که در شأن نزول خواندیم، این دو آیه سهم ورّاث را تعیین می‌کند.

در آیه اوّل حکم طبقه اوّل وارثان (فرزندان وپدران ومادران) بیان شده است. بدیهی است که هیچ رابطه خویشاوندی نزدیک‌تر از رابطه فرزند وپدر نیست. ازاین‌رو قرآن آنها را بر طبقات دیگر ارث مقدّم داشته است.

در جمله نخست می‌فرماید: «خداوند درباره فرزندانتان به شما سفارش می‌کند

که سهم میراث پسر به اندازه دو دختر باشد» (یُوصِیکُمُ اللَّهُ فِی أَوْلاَدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ

حَظِّ الاُْنْثَیَیْنِ).

قابل توجّه اینکه از نظر جمله‌بندی وطرز بیان ارث، دختران اصل قرار داده شده وارث پسران به صورت فرع وبا مقایسه به آن تعیین گردیده است، زیرا می‌گوید: پسران دو برابر سهم دختران می‌برند. واین نوعی تأکید روی ارث بردن دختران ومبارزه با سنّت‌های جاهلی است که آنها را به‌کلّی محروم می‌کردند (امّا فلسفه تفاوت ارث این دو به‌زودی تشریح خواهد شد).

پس از آن می‌فرماید: «اگر فرزندان میّت منحصرآ دو دختر یا بیشتر باشند، دو سوم میراث از آنِ آنهاست» (فَإِنْ کُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَکَ).

«ولی اگر تنها یک دختر بوده باشد، نصف مجموع میراث از آنِ اوست» (وَ إِنْ کَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ).

در اینجا سؤالی پیش می‌آید که قرآن در این آیه می‌گوید: «فَوقَ اثنَتَینَ» یعنی اگر

دختران بیش از دو تن باشند دوسوم میراث متعلّق به آنهاست. بنابراین آیه از حکم دو دختر ساکت است، بلکه تنها حکم یک دختر وچند دختر را گفته است.

پاسخ این پرسش با توجّه به جمله اوّل آیه روشن می‌شود وآن این است که سهم دو دختر از جمله «لِلذَّکَرِ مِثلُ حَظِّ الاُنثَیَینِ» (پسر دو برابر سهم دختر دارد) اجمالاً معلوم می‌گردد، زیرا اگر بازماندگان شخص مرده فقط یک پسر ویک دختر باشند سهم دختر یک‌سوم وسهم پسر دو سوم می‌گردد. بنابراین سهم دو دختر طبق این جمله دو سوم خواهد بود. شاید به خاطر همین بوده که در جمله بعد سهم دو دختر بیان نشده وتنها به سهم چند دختر اشاره گردیده که آن‌هم از دو سوم تجاوز نمی‌کند - دقّت کنید.

از مراجعه به آخرین آیه سوره نساء نیز این مسأله روشن‌تر می‌شود، زیرا در آن آیه سهم یک خواهر نصف قرار داده شده - همانند سهم یک دختر - آن‌گاه می‌افزاید: «اگر دو خواهر بوده باشند دو سوم مال را می‌برند». از این حکم می‌فهمیم که در مورد دو دختر نیز دو سوم مال در نظر گرفته شده است.

به علاوه این تعبیر در ادبیات عرب دیده می‌شود که گاهی می‌گویند: «فَوقَ اثنَتَینِ» ومنظور «اثنَتانِ وَ ما فَوقَ» است؛ یعنی دو وبیشتر.

از همه اینها گذشته، حکم مزبور از نظر فقه اسلامی ومنابع حدیث مسلّم است، واگرفرضآابهامی درجمله بالاباشد،باتوجّه به سنّت (منابع حدیث)برطرف می‌گردد.

امّا میراث پدران ومادران که آنها نیز جزءِ طبقه اوّل وهمردیف فرزندان هستند، در آیه فوق چنین بیان شده ودر آن سه حالت است:

لَهُ وَلَدٌ).

او پدر ومادرش باشند، برای مادرش یک‌سوم است» (فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلاُِمِّهِ الثُّلُثُ).

اگر می‌بینیم در اینجا سخنی از سهم پدر به میان نیامده، به خاطر این است که سهم او روشن است؛ یعنی دو سوم.

به علاوه گاهی ممکن است شخص میّت همسری داشته باشد، در این صورت سهم همسر از سهم پدر کم می‌شود. بنابراین سهم پدر در حالت دوم متغیّر است.

در واقع برادران، با اینکه ارث نمی‌برند، مانع مقدار اضافی ارث مادر می‌شوند. به همین جهت آنها را «حاجِب» می‌نامند.

فلسفه این حکم روشن است زیرا وجود برادران متعدّد موجب سنگینی بار زندگی پدر است، چون پدر باید هزینه آنها را بپردازد تا بزرگ شوند وحتّی پس از بزرگ‌شدن نیزهزینه‌هایی برای پدردارند،وبه همین جهت برادرانی موجب تنزّل سهم مادر می‌شوند که از ناحیه پدر ومادر ویا تنها از ناحیه پدر باشند، وامّا برادرانی که تنها از ناحیه مادر هستند وهیچ‌گونه سنگینی بر دوش پدر ندارند حاجب نمی‌گردند.

سؤال: در اینجا سؤالی مطرح است که قرآن در این آیه در مورد برادران لفظ «جمع» به کار برده می‌گوید: «فَاِن کانَ لَهُ اِخوَةٌ» (اگر شخص متوفّی برادرانی داشته باشد) ومی‌دانیم که حدّاقل جمع سه نفر است، در حالی که تمام فقهای اسلام معتقدند که دو برادر هم می‌توانند مانع وموجب تنزّل ارث مادر شوند.

پاسخ: جواب این سؤال با مراجعه به آیات دیگر قرآن روشن می‌شود وآن این است که لازم نیست در همه جا لفظ جمع در سه نفر وبیشتر به کار رود، بلکه در پاره‌ای از موارد بر دو نفر هم اطلاق می‌شود، مانند آیه 78 سوره انبیاء: (وَ کُنَّا لِحُکْمِهِمْ شَاهِدِینَ) «ما گواه حکم آنها بودیم».

آیه مربوط به قضاوت داود وسلیمان است، وقرآن درباره این دو تن ضمیر جمع (هُم) به کار برده است.

از اینجا روشن می‌شود که گاهی ممکن است لفظ جمع در دو نفر به کار رود، ولی این موضوع نیاز به شاهد وقرینه دارد ودر آیه مورد بحث، شاهد همان اتّفاق

مسلمانان وورود دلیل از پیشوایان اسلام است، زیرا در این مسأله همه دانشمندان اسلام اعمّ از شیعه وسنّی (به جز ابن عبّاس) دو برادر را مشمول حکم آیه دانسته‌اند.⁽¹⁾

پس از آن قرآن می‌فرماید: وارثان هنگامی می‌توانند مال را در میان خود تقسیم کنند که شخص میّت وصیّتی نکرده باشد، ویا بدهی بر عهده او نباشد. بنابراین اگر وصیّتی کرده یا دیونی دارد باید نخست به آنها عمل کرد. می‌فرماید: «همه اینها

بعد از انجام دادن وصیّتی است که کرده وبعد از اداءِ دَین اوست» (مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهَا أَوْ دَیْنٍ).

البتّه همان‌طور که در باب وصیّت گفته شده است، انسان فقط می‌تواند درباره یک‌سوم از مال خود وصیّت کند واگر بیش از آن وصیّت کند صحیح نیست مگر اینکه ورثه اجازه دهند.

ودر جمله بعد می‌فرماید: «اینها پدران وفرزندان شما هستند، امّا شما نمی‌دانید کدام‌یک از آنها برای شما سودمندترند» (آبَاوُکُمْ وَ أَبْنَاوُکُمْ لاَ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعًا).

یعنی قانون ارث بر اساس مصالح واقعی بشر استوار شده وتشخیص این مصالح به دست خداست، زیرا انسان آنچه را مربوط به خیر وصلاح اوست در همه جا نمی‌تواند تشخیص دهد.

ممکن است بعضی گمان کنند پدران ومادران بیشتر به نیازمندی‌های او پاسخ می‌گویند، وبنابراین باید در ارث بر فرزندان مقدّم باشند.

وممکن است جمعی عکس این را تصوّر کنند.

اگر قانون ارث به دست مردم می‌بود هزار گونه هرج ومرج ونزاع واختلاف در آن واقع می‌شد، امّا خدا که حقایق امور را آن‌چنان که هست می‌داند، قانون ارث را بر نظام ثابتی که خیر بشر در آن است قرار داده.

لذا در پایان آیه می‌فرماید: «این قانونی است که از طرف خدا فرض شده واو دانا وحکیم است» (فَرِیضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیمًا حَکِیمًا).

این جمله برای تأکید مطالب گذشته است تا برای مردم جای هیچ‌گونه چانه‌زدن درباره قوانین مربوط به سهام ارث باقی نماند.

در آیه بعد چگونگی ارث بردن زن وشوهر از یکدیگر را بیان کرده می‌فرماید: «وبرای شما، نصفِ میراث زنانتان است، اگر آنان فرزندی نداشته باشند» (وَ لَکُمْ نِصْفُ مَا تَرَکَ أَزْوَاجُکُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ).

«واگر فرزندی داشته باشند (حتّی از شوهر دیگری باشد) یک‌چهارم از آنِ شماست» (فَإِنْ کَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْنَ).

البتّه این تقسیم نیز «پس از پرداخت بدهی‌های همسر وانجام دادن وصیّت‌های مالی اوست» (مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهَا أَوْ دَیْنٍ).

امّا ارث زنان از ثروت شوهران در صورتی که شوهر فرزندی نداشته باشد یک‌چهارم اصل مال است. می‌فرماید: «وبرای زنان شما یک‌چهارم میراث شما است، اگر فرزندی نداشته باشید» (وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ).

«ولی اگر شما فرزندی داشته باشید (اگرچه این فرزند از همسر دیگری باشد) سهم زنان یک‌هشتم از میراث شماست» (فَإِنْ کَانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَکْتُمْ).

این تقسیم نیز همانند تقسیم سابق بعد از پرداخت بدهی‌های شوهر وانجام دادن وصیّت‌های مالی او خواهد بود. می‌فرماید: «بعد از انجام دادن وصیّتی که کرده‌اید واداءِ دَین» (مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَیْنٍ).

قابل توجّه آنکه سهام شوهران وزنان در صورتی که شخص میّت فرزند داشته باشد به نصف تقلیل می‌یابد؛ وآن برای رعایت حال فرزندان است.

وعلّت اینکه سهم شوهران دو برابر سهم زنان قرار داده شده، همان است که مشروحآ درباره ارث پسر ودختر گفته شده.

توجّه به این نکته نیز لازم است سهمی که برای زنان تعیین شده (اعمّ از یک‌چهارم یا یک‌هشتم) اختصاص به یک همسر ندارد، بلکه اگر مرد همسران متعدّد داشته

باشد، سهم مذکور بین همه آنها به‌طور مساوی تقسیم خواهد شد، وظاهر آیه فوق نیز همین است.

سپس حکم ارث برادران وخواهران را بیان می‌کند، می‌فرماید: «اگر مردی از دنیا برود وبرادران وخواهران از او ارث ببرند، یا زنی از دنیا برود وبرادر ویا خواهری داشته باشد، هر یک از آنها یک‌ششم مال را به ارث می‌برند» (وَ إِنْ کَانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاَلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ).

این در صورتی است که از شخص متوفّی یک برادر ویک خواهر باقی بماند، «امّا اگر بیش از یکی باشند مجموعآ شریک در یک‌سوم می‌باشند» (فَإِنْ کَانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذلِکَ فَهُمْ شُرَکَاءُ فِی الثُّلُثِ).

یعنی باید ثلث مال را در میان خودشان تقسیم کنند.

سپس اضافه می‌کند: «این تقسیم نیز بعد از انجام وصیّت او ودیونی است که باید پرداخت گردد» (مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصَی بِهَا أَوْ دَیْنٍ).

با این هشدار «که وصیّت وهمچنین دَین، جنبه زیان رسانیدن به ورثه نداشته باشد» (غَیْرَ مُضَارٍّ).

یعنی بیش از ثلث وصیّت نکند، زیرا طبق روایاتی که از پیامبر صلی الله علیه و آله واهل‌بیت علیهم السلام وارد شده، وصیّت بیش از ثلث، اضرار به ورثه است ونفوذ آن مشروط به رضایت آنهاست.⁽¹⁾

ویا اینکه برای محروم ساختن ورثه وزیان رسانیدن به آنها، اعتراف به بدهی‌هایی کند در حالی که بدهکار نباشد.

ودر پایان برای تأکید می‌فرماید: «این توصیه‌ای است الهی، وخداوند دانا وبردبار است» (وَصِیَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ).

که باید محترم شمرده شود، زیرا خداوند به منافع ومصالح شما آگاه است که این احکام را مقرّر داشته ونیز از نیّات وصیّت‌کنندگان خبر دارد، در عین حال «حلیم» است وکسانی را که برخلاف فرمان او رفتار می‌کنند فورآ به مجازات نمی‌رساند.

نکته‌ها:

1. ارث یک حقّ طبیعی است

شاید بسیاری تصوّر کنند بهتر آن است که بعد از مرگ انسان، اموال او در اختیار بیت‌المال قرار گیرد تا صرف تلاش‌های اقتصادی جامعه گردد، ولی با دقّت روشن می‌شود این کار کاملاً دور از عدالت است، زیرا «وراثت» یک امر کاملاً طبیعی ومنطقی است.

پدر ومادر بخشی از صفات جسمی وروحی خود را طبق قانون وراثت طبیعی به نسل‌های بعد منتقل می‌کنند، چرا اموال آنها از این قانون مستثنی باشد وبه نسل آینده منتقل نشود؟

به علاوه، اموال مشروع هر کس نتیجه تلاش‌های اوست، ودر حقیقت نیروهای متراکم‌شده او را نشان می‌دهد، وبه همین جهت ما هر کس را مالک طبیعی دسترنج خود می‌شناسیم؛ این یک حکم فطری است.

بنابراین بعد از مرگ که دست انسان از اموالش کوتاه می‌گردد، عادلانه‌ترین راه این است که اموال وی به کسانی تعلّق گیرد که نزدیک‌ترین افراد به اوست، ودر واقع هستی آن اشخاص ادامه هستی آن شخص محسوب می‌شود.

روی همین جهت بسیاری از مردم با اینکه سرمایه کافی برای زندگی خود تا پایان عمر دارند، دست از کوشش برای کار وتولید بیشتر برنمی‌دارند، وهدفشان تأمین آینده فرزندانشان است.

یعنی قانون ارث می‌تواند تحرّک وجنبش بیشتری به چرخ‌های اقتصادی یک کشور بدهد، واگر اموال هر کس بعد از مرگ او به‌کلّی از او بریده شود وجزءِ اموال عمومی گردد، ممکن است بخش مهمّی از فعّالیّت‌های اقتصادی خاموش شود.

شاهد این سخن جریانی است که در فرانسه واقع شد. می‌گویند چندی قبل نمایندگان پارلمان فرانسه قانون ارث را الغاء کردند وبه جای آن تصویب نمودند که آنچه از کسی باقی می‌ماند به‌عنوان اموال عمومی ضبط گردد وبه مصارف عموم برسد؛ به‌طوری که هیچ‌یک از بستگان شخص متوفّی سهمی نداشته باشند.

پس از مدّتی آثار نامطلوب اقتصادی این قانون آشکار گردید، ومشاهده شد وضع صادرات وواردات کشور دستخوش تحوّل واز تلاش‌های اقتصادی کاسته شده است. این موضوع مقامات اقتصادی را دچار نگرانی کرد وعامل اصلی آن را همان الغاء قانون ارث دانستند وبه ناچار در آن تجدید نظر کردند.

بنابراین نمی‌توان انکار کرد که قانون ارث علاوه بر اینکه یک امر طبیعی وفطری است در گسترش تلاش‌های اقتصادی نیز اثر عمیق دارد.

2. ارث در میان ملل گذشته

قانون ارث چون ریشه فطری داردبه اشکال‌گوناگون درمیان ملل‌گذشته دیده می‌شود.

در میان یهود بعضی مدّعی هستند قانون ارثی وجود نداشته، ولی با مراجعه به تورات می‌بینیم این قانون صریحآ در «سفر اعداد» آمده است، آنجا که می‌گوید: «وبنی‌اسرائیل را خطاب کرده، بگو: اگر کسی بمیرد وپسری نداشته باشد، ملک او را به دخترش انتقال نمایید، واگر دختری ندارد میراثش را به برادرانش بدهید، واگر برادری ندارد، میراث وی را به برادران پدرش بدهید، واگر پدرش برادری ندارد، میراث او را به بازمانده او از نزدیک‌ترین خویشاوندانش بدهید، تا وارث آن باشد، واین امر برای بنی‌اسرائیل حکم واجبی باشد، به نوعی که خداوند به موسی امر فرموده است».⁽¹⁾

از جمله‌های مزبور استفاده می‌شود که ارث در میان بنی‌اسرائیل فقط روی مسأله نسب دور می‌زده است، زیرا نامی از همسر در آن برده نشده است.

ودر آیین مسیح علیه السلام نیز باید همین قانون تورات معتبر باشد، زیرا در «اناجیل» موجود نقل شده که مسیح گفته است من نیامده‌ام که چیزی از احکام تورات را

تغییر دهم.

وفقط در چند مورد از مشتقّات کلمه «ارث» سخن گفته شده است.⁽²⁾

امّا در میان عرب‌ها پیش از اسلام ارث از یکی از سه راه بوده است:

اسلام قانون فطری وطبیعی ارث را از خرافاتی که به آن آمیخته شده بود پاک کرد، وتبعیضات ظالمانه‌ای را که در میان زن ومرد از یک‌سو، وبزرگسال وکودک از سوی

دیگر قائل بودند از بین برد، وسرچشمه‌های ارث را در سه چیز خلاصه کرد که تا آن زمان به این شکل سابقه نداشت:

او به آزادکننده او می‌رسد (واین خود نوعی تشویق وپاداش برای آزاد کردن

بردگان است).

«ولاء ضمان جریره» وآن پیمان خاصّی بوده که در میان دو تن به خواست واراده خودشان برقرار می‌شده وطرفین متعهّد می‌شدند که از یکدیگر در موارد مختلفی دفاع کنند وپس از مرگ (در صورتی که هیچ‌گونه خویشاوند نسبی وسببی نداشته باشند) از یکدیگر ارث ببرند.

ودیگر «ولاء امامت» است؛ یعنی اگر کسی از دنیا برود وهیچ وارث نسبی وسببی وغیر آنها نداشته باشد، میراث او به امام علیه السلام وبه عبارت دیگر به بیت‌المال مسلمین می‌رسد.

البتّه هر یک از طبقات فوق شرایط واحکامی دارند که در کتاب‌های فقهی مشروحآ آمده است.

3. چرا ارث مرد دو برابر زن است؟

با اینکه ظاهرآ ارث مرد دو برابر زن است، امّا با دقّت بیشتر روشن می‌شود که از یک نظر، ارث زنان دو برابر مردان است، واین به خاطر حمایتی است که اسلام از حقوق زن کرده است.

توضیح اینکه: اسلام وظایفی بر عهده مردان گذارده که با توجّه به آن، نیمی از درآمد مردان عملاً خرج زنان می‌شود، در حالی که بر عهده زنان چیزی قرار نداده است، مرد باید هزینه زندگی همسر خود را طبق نیازمندی او، از مسکن، پوشاک،

خوراک وسایر لوازم بپردازد، وهزینه زندگی فرزندان خردسال نیز برعهده اوست، در حالی که زنان از هر گونه پرداخت هزینه‌ای حتّی برای خودشان معاف هستند.

بنابراین یک زن می‌تواند تمام سهم ارث خود را پس‌انداز کند، در حالی که مرد ناچار است آن را برای خود وهمسر وفرزندان خرج کند، ونتیجه آن عملاً چنین می‌شود که نیمی از درآمد مرد برای زن خرج می‌شود ونیمی برای خودش، در حالی که سهم زن همچنان به حال خود باقی می‌ماند.

برای توضیح بیشتر به این مثال توجّه کنید: فرض کنید مجموع ثروت‌های موجود در دنیا معادل سی میلیارد تومان باشد که از طریق ارث به‌تدریج در میان زنان ومردان جهان (دختران وپسران) تقسیم می‌گردد. اکنون مجموع درآمد مردان را با مجموع درآمد زنان جهان از راه ارث حساب کنیم می‌بینیم از این مبلغ بیست میلیارد سهم مردان وده میلیارد سهم زنان است.

مطابق معمول، زنان ازدواج می‌کنند وهزینه زندگی آنها بر دوش مردان خواهد بود وبه همین دلیل زنان می‌توانند ده میلیارد خود را پس‌انداز کنند ودر بیست میلیارد سهم مردان عملاً شریک خواهند بود، زیرا در مورد آنها وفرزندان آنها نیز مصرف می‌شود.

بنابراین در واقع نیمی از سهم مردان هم که ده میلیارد می‌شود صرف زنان خواهد شد، وبا اضافه کردن این مبلغ به ده میلیارد که پس‌انداز کرده بودند، مجموعآ صاحب اختیار بیست میلیارد - دو سوم مجموع پول دنیا - خواهند بود، در حالی که مردان عملاً بیش از ده میلیارد برای خود مصرف نمی‌کنند.

نتیجه اینکه سهم واقعی زنان از نظر مصرف وبهره‌برداری دو برابر سهم واقعی مردان است، واین تفاوت به خاطر آن است که معمولاً قدرت آنها برای تولید ثروت کمتر است، واین نوعی حمایت منطقی وعادلانه است که اسلام از زنان به عمل آورده وسهم حقیقی آنان را بیشتر قرار داده، اگرچه در ظاهر سهم آنها نصف است.

اتّفاقآ با مراجعه به آثار اسلامی به این نکته پی می‌بریم که سؤال بالا از همان آغاز اسلام در اذهان مردم بوده وگاه‌وبیگاه از پیشوایان اسلام در این‌باره پرسش‌هایی می‌کردند، وپاسخ‌هایی که از طرف ائمّه اهل بیت علیهم السلام به این سؤال داده شده غالبآ به یک مضمون است وآن این است که خداوند مخارج زندگی وپرداخت مهر را برعهده

مردان گذارده است، به همین جهت سهم آنها را بیشتر قرار داده.⁽¹⁾

در عیون اخبار الرّضا علیه السلام از امام علیّ بن موسی الرّضا علیه السلام نقل شده است که در پاسخ این سؤال فرمود: «سهم زنان از میراث، نصف سهم مردان است به خاطر آنکه زن هنگامی که ازدواج می‌کند چیزی (مَهر) می‌گیرد ومرد ناچار است چیزی بدهد. به علاوه هزینه زندگی زنان بر دوش مردان است، در حالی که زن در برابر هزینه زندگی مرد وخودش مسؤولیّتی ندارد».⁽²⁾

4. ارث برادران وخواهران

در جمله (وَ اِنْ کَانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاَلَةً) به واژه تازه‌ای برخورد می‌کنیم که فقط در دو مورد از قرآن دیده می‌شود: یکی در آیه مورد بحث ودیگری در آخرین آیه از همین سوره نساء وآن کلمه «کَلالَة» است.

آنچه از کتاب‌های لغت استفاده می‌شود این است که «کَلالَة» در اصل معنای مصدری دارد وبه‌معنای «کَلال» یعنی از بین رفتن قوّت وتوانایی است.⁽³⁾ولی بعدآ به

خواهران وبرادرانی که از شخص متوفّی ارث می‌برند گفته شده است.

شاید تناسب آن این باشد که برادران وخواهران جزءِ طبقه دوم ارث هستند، وتنها با نبودن پدر ومادر وفرزند ارث می‌برند، وچنین کسی که پدر ومادر وفرزندی ندارد، مسلّمآ در رنج است وقدرت خویش را از دست داده، لذا به آنها «کَلالَة»

گفته می‌شود.

راغب در مفردات می‌گوید: «کَلالَة» به ورّاث - غیر از پدر وفرزند - گفته می‌شود.

وابن عبّاس گفته است به جز فرزند به سایر ورّاث «کَلالَة» می‌گویند.⁽⁴⁾

ودر روایتی که از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است، آن حضرت در پاسخ این پرسش که کلالة چیست؟ فرمود: «مَن ماتَ وَ لَیسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لا والِدٌ؛ کَلالَة عنوانی است برای

شخصی که از دنیا رفته، در حالی که نه پدر ومادری دارد ونه فرزند».⁽¹⁾

از این بیان استفاده می‌شود که «کَلالَة» اسم میّت است وهر دو قول صحیح است.⁽²⁾

وامّا اینکه چرا قرآن به جای بردن نام برادر وخواهر تعبیر (کلاله) را انتخاب کرده، شاید به خاطر آن است که این‌گونه افراد که نه پدر ومادر دارند ونه فرزند، مراقب باشند اموالشان به دست کسانی خواهد رسید که نشانه ناتوانی او هستند. بنابراین پیش از آنکه دیگران از آن استفاده کنند، خودشان آنها را در موارد لازم‌تر، در راه کمک به نیازمندان وحفظ مصالح اجتماعی صرف کنند.

5. توجّه به چند نکته دیگر

الف) آنچه درباره ارث برادران وخواهران آمده است، گرچه ظاهرآ به‌طور مطلق است وبرادران وخواهران پدر ومادری، وپدری تنها، ومادری تنها را شامل می‌شود، ولی با توجّه به آخرین آیه سوره نساء که تفسیر آن به‌زودی خواهد آمد روشن می‌شود که منظور از این آیه تنها برادران وخواهران مادری متوفّی هستند (آنها که فقط از طرف مادر با او ارتباط دارند) در حالی که آیه آخر سوره نساء درباره برادران وخواهران پدر ومادری ویا پدری تنها می‌باشد (شواهد این موضوع را به خواست خدا در ذیل همان آیه بیان خواهیم داشت).

بنابراین گرچه هر دو آیه بحث از ارث «کلاله» (برادران وخواهران) می‌کنند وظاهرآ با هم سازگار نیستند، امّا با دقّت در مضمون دو آیه روشن می‌شود هر کدام درباره یک دسته خاص از برادران وخواهران سخن می‌گوید، وهیچ‌گونه تضادّی در میان آنها نیست.

ب) روشن است ارث بردن این طبقه در صورتی است که وارثی از طبقه اوّل -یعنی پدر ومادر وفرزندان - در کار نباشد، گواه این موضوع آیه (وَ أُولُوا الاَْرْحَامِ

بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ) «خویشاوندان طبق کتاب خدا بعضی بر بعض دیگر در مقرّرات ارث ترجیح دارند». آنها که به شخص میّت نزدیک‌ترند مقدّم هستند.⁽¹⁾

وهمچنین اخبار فراوانی که در این زمینه وارد شده گواه دیگری بر تعیین طبقات ارث وترجیح بعضی بر بعض دیگر است.

ج) از جمله «هُم شُرَکاءُ فِی الثُّلثِ» (برادران وخواهران مادری اگر بیش از یک نفر باشند در ثلث مال شریک‌اند) استفاده می‌شود آنها یک‌سوم را در میان خود به‌طور مساوی تقسیم می‌کنند وزن ومرد در اینجا هیچ تفاوتی ندارند، زیرا مفهوم شرکت مطلق، مساوی بودن سهام است.

د) از آیه به خوبی استفاده می‌شود انسان حق ندارد از طریق وصیّت یا اعتراف به بدهی که بر ذمّه او نیست صحنه‌سازی بر ضدّ وارثان کند وحقوق آنها را تضییع نماید. او موظّف است دیون واقعی خود را در آخرین فرصت گوشزد نماید وحق دارد وصیّتی عادلانه که در اخبار مقدار آن، ثلث تعیین شده بنماید.

در روایات پیشوایان اسلام در این زمینه تعبیرات شدیدی دیده می‌شود از جمله در حدیثی می‌خوانیم: «اِنَّ الضِّرارَ فِی الوَصِیَّةِ مِنَ الکَبائِرِ؛ زیان رسانیدن به ورثه ومحروم‌ساختن آنها از حقّ مشروعشان با وصیّت‌های نابه‌جا از گناهان کبیره است».⁽²⁾

اسلام در حقیقت با این دستور می‌خواهد هم شخص را از بخشی از اموال خود حتّی بعد از وفات بهره‌مند سازد، وهم وارثان را؛ مبادا کینه‌ای در دل آنها به وجود بیاید وپیوند محبّت که باید بعد از مرگ هم باقی باشد سست گردد (ر.ک: ج 3، ص360 - 379).

تساوی‌ها و تفاوت‌ها و رمز و راز آن

اشاره

(وَلاَ تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلَی بَعْضٍ لِّلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِّمَّا اکْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِّمَّا اکْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللهَ کَانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمآ)

(امتیازات و) برتری‌هایی را که خداوند برای بعضی از شما بر بعضی دیگر قرار داده آرزونکنید. (این تفاوت‌های طبیعی وحقوقی، برای حفظ نظام زندگی شماست. با این حال،) مردان به سبب آنچه به دست می‌آورند نصیبی دارند، وزنان نیز نصیبی؛ (ونباید حقوق هیچ‌یک پایمال گردد). واز فضل خدا، (برای رفع تنگناها) استمداد جویید، زیرا خداوند به هر چیز داناست. (سوره نساء، آیه 32)

شأن نزول:

طبرسی مفسّر معروف در مجمع‌البیان نقل می‌کند که: اُمّ سَلَمه (یکی از همسران پیامبر) به حضرت عرض کرد: چرا مردان به جهاد می‌روند وزنان نمی‌روند؟ وچرا برای ما نصف میراث آنها مقرّر شده؟ ای کاش ما هم مرد بودیم وهمانند آنها به جهاد می‌رفتیم وموقعیّت اجتماعی آنها را داشتیم!

آیه فوق نازل گردید وبه این پرسش‌ها ومانند آن پاسخ گفت.⁽¹⁾

ودر تفسیر المنار می‌خوانیم: جمعی از مردان مسلمان، هنگامی که آیه ارث نازل شد وسهم مردان را دو برابر زنان ذکر کرد، گفتند: ای کاش اجر وپاداش معنوی ما نسبت به آنها نیز چنین بود.

وجمعی از زنان نیز گفتند: ای کاش مجازات وکیفرهای ما نصف مجازات مردان بود همان‌طور که سهم ارث ما نیمی از ارث آنهاست.

آیه فوق نازل شد وبه آنها پاسخ گفت.⁽²⁾

همین شأن نزول در تفسیر فی ظلال‌القرآن وروح‌المعانی با تفاوت مختصری ذکر شده است.

تفسیر: تساوی مرد وزن در کسب

همان‌طور که در شأن نزول آمده است، تفاوت سهم ارث مردان وزنان برای جمعی

ازمسلمانان به‌صورت یک پرسش درآمده بود،گویی آنهاتوجّه نداشتندکه این تفاوت به خاطر آن است که هزینه زندگی عمومآ بر دوش مردان است وزنان از آن معافند.

افزون بر این، هزینه خودشان نیز بر دوش مردان است وهمان‌طور که سابقآ اشاره شد، سهمیّه زنان عملاً دو برابر مردان خواهد بود. لذا آیه فوق می‌گوید: «برتری‌هایی را که خداوند برای بعضی از شما نسبت به بعض دیگر قائل شده هرگز آرزونکنید» (وَلاَ تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلَی بَعْضٍ).

زیرا این تفاوت‌ها هر کدام اسراری دارد که از شما پنهان است؛ چه تفاوت‌هایی که از نظر آفرینش، جنسیّت، صفات جسمی وروحی دارید وپایه نظام اجتماعی شماست، وچه تفاوت‌هایی که از نظر حقوقی به سبب موقعیّت‌های مختلف همانند ارث قرار داده شده است.

تمام این تفاوت‌ها بر طبق عدالت وقانون الهی است واگر غیر از آن مصلحت بود برای شما قائل می‌شد. بنابراین آرزوی تغییر آنها یک‌نوع مخالفت با مشیّت پروردگار است که عین حق وعدالت است.

البتّه نباید اشتباه کرد آیه به تفاوت‌های واقعی وطبیعی اشاره می‌کند نه تفاوت‌های ساختگی که بر اثر استعمار واستثمار طبقاتی به وجود می‌آید، چه اینکه آنها نه خواست خداست، ونه چیزی است که آرزوی دگرگون کردن آن نادرست باشد، بلکه تفاوت‌هایی است ظالمانه وغیر منطقی که باید در رفع آن کوشید.

فی‌المثل زنان نمی‌توانند آرزوکنند ای کاش مرد بودند ومردان نیز نباید آرزوکنند ای کاش زن می‌شدند، زیرا این دو جنس، اساس نظام اجتماع انسانی است.

امّا در عین حال نباید این تفاوت جنسیّت سبب شود که یکی از این دو جنس حقوق دیگری را پایمال کند، وآنها که آیه را دستاویز برای ادامه تبعیضات ناروای اجتماعی پنداشته‌اند سخت در اشتباهند.

لذا بلافاصله می‌فرماید: «مردان نصیبی از آنچه به دست می‌آورند دارند وزنان نیز نصیبی» ونباید حقوق هیچ‌یک پایمال گردد (لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ).

خواه موقعیّت طبیعی باشد مانند تفاوت دو جنس مرد وزن با یکدیگر، یا تفاوت به سبب تلاش‌های اختیاری.

قابل توجّه اینکه کلمه «اکتساب» که به‌معنی تحصیل کردن وبه دست آوردن است، مفهوم وسیعی دارد که هم کوشش‌های اختیاری را شامل می‌شود، وهم آنچه را که انسان با ساختمان طبیعی خود می‌تواند به دست بیاورد.

پس از آن می‌فرماید: به جای آرزوکردن این‌گونه تفاوت‌ها، «از فضل خدا ولطف وکرم او تمنّا کنید که به شما از نعمت‌های مختلف وپاداش‌های نیک ارزانی دارد» (وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ).

ودر نتیجه افرادی خوشبخت وسعادتمند باشید، خواه مرد باشید یا زن، وخواه از این نژاد باشید یا نژاد دیگر، ودر هر حال آنچه را خیر واقعی وسعادت شما در آن است بخواهید نه آنچه شما خیال می‌کنید.

شاید جمله «مِن فَضلِهِ» اشاره به همین معنی باشد.

روشن است تقاضای فضل وعنایت پروردگار به این نیست که انسان به دنبال اسباب وعوامل هر چیز نرود، بلکه باید فضل ورحمت او را در لابه‌لای اسبابی که او مقرّر داشته است جست‌وجو کرد؛ «زیرا خداوند به همه چیز داناست» (إِنَّ اللَّهَ کَانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمًا).

ومی‌داند برای نظام اجتماع چه تفاوت‌هایی از نظر طبیعی ویا حقوقی لازم است. بنابراین در کار او هیچ‌گونه تبعیض ناروا وبی‌عدالتی نیست. همچنین از اسرار درون مردم با خبر است ومی‌داند چه افرادی آرزوهای نادرست در دل می‌پرورانند وچه افرادی به آنچه مثبت وسازنده است می‌اندیشند.

نکته‌ها: این تفاوت‌ها برای چیست؟

اشاره

بسیاری از خود می‌پرسند چرا برخی از افراد استعدادشان بیشتر وبرخی کمتر است؟

برخی زیبا هستند وبرخی دیگر از زیبایی کم‌بهره‌اند؟

برخی از نظر جسمی فوق‌العاده نیرومند وبعضی معمولی هستند؟

آیا این «تفاوت‌های طبیعی» با اصل عدالت پروردگار سازگار است؟

در پاسخ باید به چند نکته توجّه داشت:

1. تفاوت‌های ساختگی

قسمتی از تفاوت‌های جسمی وروحی مردم با یکدیگر معلول اختلافات طبقاتی ومظالم اجتماعی ویا سهل‌انگاری‌های فردی است که هیچ ارتباطی به دستگاه آفرینش ندارد. مثلاً بسیاری از فرزندان ثروتمندان از فرزندان مردم فقیر هم از نظر جسمی قوی‌تر وزیباتر وهم از نظر استعداد پیشرفته‌ترند؛ به دلیل اینکه آنها از تغذیه وبهداشت کافی بهره‌مندند در حالی که اینها در محرومیّت قرار دارند. یا افرادی هستند که بر اثر تنبلی وسهل‌انگاری نیروهای جسمی وروحی خود را از دست می‌دهند. این‌گونه اختلافات را باید اختلافات ساختگی وبی‌دلیل دانست که با از بین رفتن نظام طبقاتی وتعمیم عدالت اجتماعی از میان خواهد رفت، وهیچ‌گاه اسلام وقرآن بر این‌گونه تفاوت‌ها صحّه نگذاشته است.

2. تفاوت‌های واقعی

قسمتی دیگر از این تفاوت‌ها طبیعی ولازمه آفرینش انسان است، یعنی یک جامعه اگر هم از عدالت اجتماعی کامل برخوردار باشد، تمام افرادش همانند مصنوعات یک کارخانه یک شکل ویک جور نخواهند بود وطبعآ با هم تفاوت‌هایی خواهند داشت.

ولی باید دانست معمولاً مواهب الهی واستعدادهای جسمی وروحی انسان‌ها آن‌چنان تقسیم شده که هر کسی قسمتی از آن را دارد. یعنی کمتر کسی پیدا می‌شود که این مواهب را یک‌جا داشته باشد؛ یکی از نیروی بدنی کافی برخوردار است ودیگری استعداد ریاضی خوبی دارد، یکی ذوق شعر ودیگری عشق به تجارت، وبعضی هوش سرشاری برای کشاورزی، وبرخی از استعدادهای ویژه دیگری برخوردارند. مهم این است که جامعه یا خود اشخاص، استعدادها را کشف کنند وآنها را در محیط سالمی پرورش دهند تا هر انسانی بتواند نقطه قوّت خویش را آشکار سازد واز آن بهره‌برداری کند.

3. جامعه به‌منزله یک پیکر

این موضوع را نیز باید یادآوری کرد که یک جامعه همانند پیکر یک انسان، نیاز به

بافت‌ها وعضلات وسلّول‌های گوناگون دارد. یعنی همان‌طور که اگر یک بدن

به‌طور کامل از سلّول‌های ظریف همانند سلّول‌های چشم ومغز ساخته شده

باشد دوام ندارد، ویا اگر تمام سلّول‌های آن خشن وغیر قابل انعطاف

همانند سلّول‌های استخوانی باشند، کارایی کافی برای وظایف مختلف نخواهد داشت بلکه باید از سلّول‌های گوناگونی که یکی وظیفه تفکّر، دیگری مشاهده،

سومی شنیدن وچهارمی سخن گفتن را عهده‌دار شوند تشکیل شده باشد، همچنین برای به‌وجود آمدن یک جامعه کامل نیاز به استعدادها، ذوق‌ها وساختمان‌های مختلف بدنی وفکری است.

امّا نه به این معنی که بعضی از اعضاءِ پیکر اجتماع در محرومیّت به‌سر برند، یا خدمات آنها کوچک شمرده شود، ویا تحقیر گردند، همان‌طور که سلّول‌های بدن

با تمام تفاوتی که دارند، همگی از غذا وهوا وسایر نیازمندی‌ها به مقدار لازم

بهره می‌گیرند.

به عبارت دیگر، تفاوت ساختمان روحی وجسمی در آن قسمت‌هایی که طبیعی است - نه ظالمانه وتحمیلی - به مقتضای «حکمت» پروردگار است وعدالت هیچ‌گاه نمی‌تواند از حکمت جدا باشد.

فی‌المثل اگر تمام سلّول‌های بدن انسان یک‌نواخت آفریده می‌شد دور از حکمت بود، وعدالت به‌معنای قرار دادن هر چیز در محلّ مناسب خود نیز در آن وجود نداشت، همچنین اگر یک روز، تمام مردم جامعه مثل هم فکر کنند واستعداد همانندی داشته باشند، در همان یک‌روز وضع جامعه به‌کلّی درهم می‌ریزد.

بنابراین آنچه در آیه مورد بحث درباره اختلاف ساختمان زن ومرد آمده، در واقع اشاره‌ای به همین موضوع است، زیرا بدیهی است اگر تمام افراد بشر، مرد ویا همه زن باشند، نسل بشر به‌زودی منقرض می‌شود.

علاوه بر اینکه قسمت مهمّی از لذّات مشروع بشر از میان می‌رود، حال اگر جمعی ایراد کنند که چرا بعضی زن وبعضی مرد آفریده شده‌اند؟ واین چگونه با عدالت پروردگار می‌سازد؟ مسلّم است که این ایراد منطقی نخواهد بود، زیرا آنها به حکمت آن نیندیشیده‌اند (ر.ک: ج 3، ص 459 - 465).

حقوق مالی متفاوت زن و مرد

اشاره

(یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلاَلَةِ إِنِ امْرُوٌ هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَکَ وَهُوَ یَرِثُهَا إِنْ لَّمْ یَکُنْ لَّهَا وَلَدٌ فَإِنْ کَانَتَا اثْنَتَیْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَکَ وَإِنْ کَانُوا إِخْوَةً رِّجَالا وَنِسَاءً فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الاُْنثَیَیْنِ یُبَیِّنُ اللهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ)

از تو درباره حکم (ارث خواهران وبرادران) سؤال می‌کنند، بگو: «خداوند، حکم (ارث) خواهر وبرادر را برای شما بیان می‌کند: اگر مردی از دنیا برود، که فرزندی نداشته باشد، وبرای او خواهری باشد، نصف اموالی را که به‌جا گذاشته، از آنِ اوست؛ و(اگر خواهری از دنیا برود ووارث او یک برادر باشد،) او تمام مال را از آن خواهر، به ارث می‌برد، در صورتی که آن خواهر فرزند نداشته باشد؛ واگر (وارث او) دو خواهر باشند دوسوم اموال را می‌برند؛ واگر (وارثان) جمعی از برادران وخواهران باشند، سهم هر برادر به اندازه سهم دو خواهر است. خداوند (احکام خود را) برای شما بیان می‌کند تا گمراه نشوید؛ وخداوند به همه‌چیز داناست». (سوره نساء، آیه 176)

شأن نزول:

بسیاری از مفسّران در شأن نزول آیه فوق از جابر بن عبدالله انصاری چنین نقل کرده‌اند. می‌گوید شدیدآ بیمار بودم. پیامبر صلی الله علیه و آله به عیادت من آمد. در آنجا وضو گرفت واز آب وضوی خود بر من پاشید. من که در اندیشه مرگ بودم به پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کردم: وارث من فقط خواهران منند، میراث آنها چگونه است. این آیه که آیه فرائض نام دارد، نازل شد ومیراث آنها را روشن ساخت.⁽¹⁾

به عقیده بعضی این آخرین آیه‌ای است که درباره احکام اسلام بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است.⁽²⁾

تفسیر: استفتاء در مورد کَلاله

آیه مورد بحث در صدد تبیین مقدار ارث برادران وخواهران است. همان‌طور که در اوایل این سوره در تفسیر آیه 12 گفتیم، درباره ارث خواهران وبرادران، دو آیه در قرآن نازل شده است: یکی همان آیه 12، ودیگر آیه مورد بحث که آخرین آیه سوره نساء است.

واین دو آیه اگرچه در بیان مقدار ارث آنها با هم تفاوت دارند، امّا همان‌طور که در آغاز سوره نیز بیان کردیم، هر کدام ناظر به یک دسته از خواهران وبرادران است آیه12، ناظر به برادران وخواهران «مادری» است، ولی آیه مورد بحث درباره خواهران وبرادران «پدر ومادری» یا «پدری تنها» سخن می‌گوید.

گواه این مطلب این است که معمولاً کسانی که با واسطه با شخص متوفّی مربوط می‌شوند، مقدار ارثشان به اندازه همان واسطه است. یعنی برادران وخواهران مادری به اندازه سهم مادر می‌برند که یک‌سوم است، وبرادران وخواهران پدری، یا پدر ومادری، سهم ارث پدر را می‌برند که دوسوم است. وچون آیه 12 درباره ارث برادران وخواهران روی یک‌سوم دور می‌زند وآیه مورد بحث روی دوسوم، روشن می‌شود که آیه سابق درباره آن دسته از برادران وخواهران است که تنها از طریق مادر با متوفّی مربوطند، ولی آیه مورد بحث درباره برادران وخواهرانی است که از طریق پدر، یا پدر ومادر مربوط می‌شوند.

به علاوه، روایاتی که از ائمّه اهل بیت علیهم السلام در این زمینه وارد شده است نیز این حقیقت را اثبات می‌کند.

در هر حال چنانچه یک‌سوم یا دوسوم ارث به برادر یا خواهر تعلّق گرفت، باقی‌مانده طبق قانون اسلام میان سایر ورثه تقسیم می‌شود. اکنون که عدم منافات میان دو آیه روشن شد، به تفسیر احکامی که در آیه وارد شده است می‌پردازیم. قبلاً باید توجّه داشت که آیه به‌عنوان پاسخ به پرسش درباره کلاله⁽¹⁾(برادران وخواهران) نازل

شده است. ازاین‌رو می‌فرماید: «از تو در این باره سؤال می‌کنند، بگو: خداوند حکم

کلاله (برادران وخواهران) را برای شما بیان می‌کند» (یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللَّهُ یُفْتِیکُمْ

فِی الْکَلاَلَةِ).

پس از آن به چندین حکم اشاره می‌نماید:

ودر پایان آیه می‌فرماید: «خداوند این حقایق را برای شما بیان می‌کند تا گمراه نشوید وراه سعادت را بیابید (وحتمآ راهی را که خدا نشان می‌دهد راه صحیح وواقعی است)، زیرا به هر چیزی داناست» (یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِکُلِّ

شَیْءٍ عَلِیمٌ).⁽¹⁾

ناگفته نماند که آیه فوق، ارث خواهران وبرادران را در صورتی که فرزند در میان نباشد بیان می‌کند وسخنی از وجود وعدم پدر ومادر در آن نیامده است. ولی با توجّه به اینکه طبق آیات آغاز همین سوره، پدر ومادر همواره در ردیف فرزندان یعنی در طبقه اوّل ارث قرار دارند، روشن می‌شود که منظور از آیه فوق جایی است که نه فرزند در میان باشد ونه پدر ومادر (ر.ک: ج 4، ص 306 - 309).

گفتار چهارم: جایگاه اجتماعی زن در قرآن

اشاره

(یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذَا جَاءَکَ الْمُؤْمِنَاتُ یُبَایِعْنَکَ عَلَی أَنْ لّاَ یُشْرِکْنَ بِاللهِ شَیْئآ

وَلاَ یَسْرِقْنَ وَلاَ یَزْنِینَ وَلاَ یَقْتُلْنَ أَوْلاَدَهُنَّ وَلاَ یَأْتِینَ بِبُهْتَانٍ یَفْتَرِینَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلاَ یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ فَبَایِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللهَ إِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ)

ای پیامبر! هنگامی که زنان مؤمن نزد تو آیند تا با تو بیعت کنند که چیزی را همتای خدا قرار ندهند، ودزدی وزنا نکنند، وفرزندان خود را نکشند، وتهمت وافترایی را که ساخته‌اند به کسی نسبت ندهند ودر هیچ کار شایسته‌ای مخالفت فرمان تو نکنند، با آنها بیعت کن وبرای آنان از درگاه خداوند آمرزش بطلب که خداوند آمرزنده ومهربان است.

(سوره ممتحنه، آیه 12)

تفسیر: شرایط بیعت زنان

در تعقیب آیات گذشته که احکام زنان مهاجر را بیان می‌کرد، در نخستین آیه مورد بحث حکم بیعت زنان را با پیامبر صلی الله علیه و آله شرح می‌دهد.

به‌طوری که مفسّران نوشته‌اند: این آیه روز فتح مکّه هنگامی نازل شد که پیامبر صلی الله علیه و آله بر کوه صفا مستقر شد واز مردان بیعت گرفت وزنان مکّه که ایمان آورده بودند برای بیعت خدمتش آمدند. در این آیه کیفیّت بیعت با زنان را شرح می‌دهد.

آیه روی سخن را به پیامبر صلی الله علیه و آله کرده می‌فرماید: «ای پیامبر، هنگامی که زنان مومن نزد تو آیند وبا این شرایط با تو بیعت کنند که چیزی را شریک خدا قرار ندهند، دزدی

نکنند، آلوده زنا نشوند، فرزندان خود را به قتل نرسانند، تهمت وافترایی پیش دست وپای خود نیاورند ودر هیچ دستور شایسته‌ای نافرمانی تو نکنند، (با این شرایط) با آنها بیعت کن وبرایشان آمرزش بطلب که خداوند آمرزنده ومهربان است» (یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذَا جَاءَکَ الْمُوْمِنَاتُ یُبَایِعْنَکَ عَلَی أَنْ لاَ یُشْرِکْنَ بِاللَّهِ شَیْئًا وَ لاَ یَسْرِقْنَ وَ لاَ یَزْنِینَ وَ لاَ یَقْتُلْنَ أَوْلاَدَهُنَّ وَ لاَ یَأْتِینَ بِبُهْتَانٍ یَفْتَرِینَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لاَ یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُوفٍ فَبَایِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ).

وبه دنبال این ماجرا، پیامبر صلی الله علیه و آله از آنها بیعت گرفت.

در مورد چگونگی بیعت بعضی نوشته‌اند: پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد ظرف آبی آوردند، دست خود را در آن ظرف آب گذارد وزنان هم دست خود را در طرف دیگر ظرف می‌گذاردند.

وبعضی گفته‌اند: پیامبر صلی الله علیه و آله از روی لباس با آنها بیعت می‌کرد.

قابل توجّه اینکه در آیه فوق شش شرط برای بیعت زنان ذکر شده که آنها باید همه را پذیرا شوند:

بعضی نیز آن را اشاره به عمل شرم‌آوری دانسته‌اند که باز از بقایای عصر جاهلی

بود که یک زن خود را در اختیار چند مرد قرار می‌داد وهنگامی که فرزندی از او متولّد می‌شد، او را به هر یک از آنها که مایل بود نسبت می‌داد.

ولی با توجّه به اینکه مسأله زنا قبلاً ذکر شده وادامه چنین امری در اسلام امکان‌پذیر نبود، این تفسیر بعید به نظر می‌رسد وتفسیر اوّل مناسب‌تر است، هرچند گستردگی مفهوم آیه هرگونه افترا وبهتان را شامل می‌شود.

تعبیر «بَینَ أیدِیهِنَّ وَ أرجُلِهِنَّ» (پیش دست وپاهایشان) ممکن است اشاره به همان فرزندان سرراهی باشد که به هنگام شیر دادن در دامان آنها قرار می‌گرفت وطبعاً پیش پا ودست آنها بود.

در اینجا این سوال پیش می‌آید که چرا بیعت با زنان، مشروط به این شرایط بود، در حالی که بیعت با مردان، تنها بر اسلام وجهاد بود.

در پاسخ می‌توان گفت: آنچه در مورد مردان در آن محیط از همه مهم‌تر بوده، همان ایمان وجهاداست ودرموردزنان،چون جهادمشروع نبودشرایط دیگری ذکرشده که مهم‌ترازهمه بعدازتوحیداموری بوده که زنان درآن جامعه گرفتارانحراف ازآن بودند.

نکته‌ها:

1. رابطه بیعت زنان با شخصیّت اسلامی آنها

در تفسیر سوره فتح (ذیل آیه 18) بحث مشروحی پیرامون بیعت وشرایط وخصوصیّات آن در اسلام داشتیم که نیاز به تکرار آن نمی‌بینیم.

آنچه یادآوری آن در اینجا لازم است، مسأله بیعت پیامبر صلی الله علیه و آله با زنان است، آن‌هم با شرایطی مفید وسازنده که در آیه فوق آمد.

این مسأله نشان می‌دهد برخلاف گفته بی‌خبران یا مغرضانی که می‌گویند: اسلام برای نیمی از جامعه انسانی یعنی زنان، ارزشی قائل نشده وآنها را به حساب نیاورده است.

دقیقاً آنها را در مهم‌ترین مسائل به حساب آورده است، از جمله مسأله بیعت است که یک بار در حدیبیّه (در سال ششم هجرت) ویک بار در فتح مکّه انجام گرفت وآنها دوش به دوش مردان در این پیمان الهی وارد شدند وحتّی شرایط بیشتری را نسبت به مردان پذیرا گشتند.

شرایطی که هویّت انسانی زن را زنده می‌کرد واو را از اینکه تبدیل به متاع بی‌ارزش، یا وسیله‌ای برای کامجویی مردان بوالهوس گردد، نجات می‌داد.

2. ماجرای بیعت هند همسر ابوسفیان

در جریان فتح مکّه، از جمله زنانی که با پیامبر صلی الله علیه و آله بیعت کردند هند همسر ابوسفیان بود. زنی که تاریخ اسلام ماجراهای دردناکی از او به خاطر دارد، از جمله ماجرای شهادت حمزه سیّدالشهدا در میدان احد با آن وضع غم‌انگیز.

گرچه او سرانجام ناچار شد در برابر اسلام و پیامبر صلی الله علیه و آله زانو بزند و ظاهراً

مسلمان شود، ولی ماجرای بیعتش نشان می‌دهد که در واقع همچنان به عقاید سابقش وفادار بود.

ولذا جای تعجّب نیست که دودمان بنی‌امیّه وفرزندان او بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله ، چنان جنایاتی را مرتکب شوند که سابقه نداشت.

به هر حال مفسّران نوشته‌اند که هند نقابی بر صورت انداخته، خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد، در حالی که حضرت بر کوه صفا قرار داشت، جمعی از زنان نیز با او بودند، هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «من با شما زنان بیعت می‌کنم که چیزی را شریک خدا قرار ندهید».

هند اعتراض کرد و گفت: تعهّدی از ما می‌گیری که از مردان نگرفتی (زیرا در آن روز بیعت مردان تنها بر ایمان وجهاد بود).

پیغمبر صلی الله علیه و آله بی‌آنکه اعتنایی به گفته او کند، ادامه داد و فرمود: «وسرقت نکنید».

هند گفت: ابوسفیان مرد ممسکی است ومن از اموال او چیزهایی برداشته‌ام، نمی‌دانم مرا حلال می‌کند یا نه؟

ابوسفیان در آنجا حاضر بود، گفت: آنچه را از اموال من در گذشته برداشته‌ای همه را حلال کردم (امّا در آینده مواظب باش).

اینجا بود که پیامبر صلی الله علیه و آله خندید وهند را شناخت. فرمود: «تویی هند؟» عرض کرد: آری ای پیامبر خدا، گذشته را ببخش، خدا تو را ببخشد.

پیامبر صلی الله علیه و آله ادامه داد: «وآلوده زنا نشوید».

هند از روی تعجّب گفت: مگر زن آزاده هرگز چنین عملی را انجام می‌دهد؟!

بعضی از حاضران که در جاهلیّت وضع او را می‌دانستند از این سخن خندیدند، زیرا سابقه هند بر کسی مخفی نبود.

باز پیامبر صلی الله علیه و آله ادامه داد و فرمود: «وفرزندان خود را به قتل نرسانید».

هند گفت: ما در کودکی آنها را تربیت کردیم، ولی هنگامی که بزرگ شدند شما آنها را کشتید وشما خود بهتر می‌دانید (منظورش فرزندش حنظله بود که روز بدر به دست علی علیه السلام کشته شده بود).

پیامبر صلی الله علیه و آله از این سخن تبسّم کرد وهنگامی که به این جمله رسید: «بهتان وتهمت روا مدارید»، هند افزود: بهتان قبیح است وتو ما را جز به صلاح وخیر ومکارم اخلاق دعوت نمی‌کنی.

وهنگامی که فرمود: «باید در تمام کارهای نیک فرمان مرا اطاعت کنید».

هند افزود: ما در اینجا ننشسته‌ایم که در دل قصد نافرمانی تو داشته باشیم (در حالی که مسلّمآ مطلب چنین نبود، ولی طبق تعلیمات اسلام، پیامبر صلی الله علیه و آله موظّف بود این اظهارات را بپذیرد)⁽¹⁾(ر.ک: ج 24، ص 56 - 62).

فصل دوم: زن در لباس همسر (حقوق و مسئولیت‌ها)

اشاره

زن و مرد لباس یکدیگرند

اشاره

(أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیَامِ الرَّفَثُ إِلَی نِسَائِکُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَکُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللهُ أَنَّکُمْ کُنتُمْ تَخْتَانُونَ أَنفُسَکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُمْ وَعَفَا عَنْکُمْ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا کَتَبَاللهُ لَکُمْ وَکُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الاَْبْیَضُ مِنَ

الْخَیْطِ الاَْسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیَامَ إِلَی اللَّیْلِ وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاکِفُونَ فِیَ الْمَسَاجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللهِ فَلاَ تَقْرَبُوهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللهُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ)

آمیزش جنسی با همسرانتان، در شب روزهایی که روزه می‌گیرید، حلال است. آنها لباس شما هستند، و شما لباس آنها؛ (هر دو زینت هم و سبب حفظ یکدیگرید). خداوند می‌دانست که شما به خود خیانت می‌کردید؛ (و این کار ممنوع را انجام می‌دادید؛) پس توبه شما را پذیرفت و شما را بخشید. اکنون با آنها آمیزش کنید، و آنچه را خدا برای شما مقرّر داشته، طلب نمایید! و بخورید وبیاشامید، تا رشته سپید صبح، از رشته سیاه (شب) برای شما آشکار گردد! سپس روزه را تا شب، تکمیل کنید! و در حالی که در مساجد به اعتکاف پرداخته‌اید، با زنان آمیزش نکنید! این، مرزهای الهی است؛ پس به آن نزدیک نشوید! خداوند، این‌چنین آیات خود را برای مردم، روشن می‌سازد، باشد که پرهیزگار گردند! (سوره بقره، آیه 187)

شأن نزول:

از روایات اسلامی استفاده می‌شود که در آغاز نزول حکم روزه، مسلمانان تنها حق داشتند قبل از خواب شبانه غذا بخورند و چنانچه کسی در شب به خواب می‌رفت سپس بیدار می‌شد، خوردن و آشامیدن بر او حرام بود.

و نیز در آن زمان، آمیزش با همسران در روز و شب ماه رمضان مطلقآ تحریم شده بود.

یکی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله به‌نام مُطعم بن جُبَیر که مرد ضعیفی بود، با این حال روزه می‌داشت، هنگام افطار وارد خانه شد. همسرش رفت برای افطار او غذا حاضر کند، به سبب خستگی خواب او را ربود. وقتی بیدار شد گفت: من دیگر حق افطار ندارم. با همان حال شب را خوابید و صبح در حالی که روزه‌دار بود برای حفر خندق - در آستانه جنگ احزاب - در اطراف مدینه حاضر شد. در اثنای تلاش وکوشش، به واسطه ضعف و گرسنگی مفرط، بیهوش شد. پیامبر بالای سرش آمد واز مشاهده حال او متأثّر گشت.

و نیز جمعی از جوانان مسلمان که قدرت کنترل خویشتن را نداشتند، شب‌های ماه رمضان با همسران خود آمیزش می‌کردند.

در این هنگام آیه نازل شد و به مسلمانان اجازه داد در تمام طول شب می‌توانند غذا بخورند و با همسران خود آمیزش جنسی داشته باشند.⁽¹⁾

آیه مورد بحث شامل چهار حکم اسلامی در زمینه روزه و اعتکاف است.

تفسیر:

نخست می‌گوید: «آمیزش جنسی با همسرانتان، در شبِ روزهایی که روزه می‌گیرید، حلال است» (أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیَامِ الرَّفَثُ إِلی نِسَائِکُمْ).⁽²⁾

آن‌گاه به فلسفه این موضوع پرداخته می‌فرماید: «آنان لباس شمایند، و شما لباس آنان هستید» (هُنَّ لِبَاسٌ لَکُمْ وَ اَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ).

لباس از یکسو انسان را از سرما و گرما و خطر برخورد اشیا به بدن حفظ می‌کند، واز سوی دیگر عیوب او را می‌پوشاند، و از سوی سوم زینتی است برای تن آدمی.

این تشبیه که در آیه فوق آمده اشاره به همه این نکات است.

دو همسر، یکدیگر را از انحرافات حفظ می‌کنند، عیوب هم را می‌پوشانند، باعث راحت و آرامش یکدیگرند، و هر یک زینت دیگری محسوب می‌شود.

این تعبیر نهایت رابطه معنوی مرد و زن و نزدیکی آنها به یکدیگر و نیز مساوات آنها را در این زمینه کاملاً روشن می‌سازد، زیرا همان تعبیر که درباره مردان آمده، بدون هیچ تغییر درباره زنان هم آمده است.

سپس قرآن علّت این تغییر قانون الهی را بیان کرده می‌فرماید: «خداوند می‌دانست شما به خویشتن خیانت می‌کردید (و این کار ممنوع را انجام می‌دادید)؛ پس توبه

شما را پذیرفت و شما را بخشید» (عَلِمَ اللهُ اَنَّکُمْ کُنْتُمْ تَخْتَانُونَ اَنْفُسَکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُمْ

وَعَفَا عَنْکُمْ).

آری، برای اینکه شما آلوده گناه بیشتر نشوید، خدا به لطف و رحمتش این برنامه را بر شما آسان ساخت و از مدّت محدودیت آن کاست.

«اکنون با آنان آمیزش کنید، و آنچه را خداوند بر شما مقرّر داشته، طلب نمایید» (فَالَْنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا کَتَبَ اللهُ لَکُمْ).

مسلّمآ این امر به‌معنای وجوب نیست بلکه اجازه‌ای است بعد از ممنوعیت، که در اصطلاح اصولیون «امر عقیب حظر» نامیده می‌شود و دلیل بر جواز است.

جمله وَابتَغوا ما کَتَبَ اللهُ لَکُم، اشاره به این است که استفاده از این توسعه وتخفیف که در مسیر قوانین آفرینش و حفظ نظام و بقای نسل است، هیچ مانعی ندارد.

سپس به بیان دومین حکم می‌پردازد، می‌فرماید: «و بخورید و بیاشامید، تا رشته سپید صبح از رشته سیاه (شب) برای شما آشکار گردد» (وَ کُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ آلاَْبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ آلاَْسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ).

به این ترتیب مسلمانان حق داشتند در تمام طول شب از خوردنی‌ها ونوشیدنی‌ها استفاده کنند، امّا به هنگام طلوع سپیده صبح امساک نمایند.

بعد به بیان سومین حکم پرداخته می‌فرماید: «سپس روزه را تا شب تکمیل کنید» (ثُمَّ اَتِمُّوا الصِّیَامَ إِلَی الَّیْلِ).

این جمله تأکیدی است بر ممنوع بودن خوردن و نوشیدن و آمیزش جنسی در

روزها برای روزه‌داران، و نیز نشان‌دهنده آغاز و انجام روزه است که از طلوع فجر شروع و به شب ختم می‌شود.

سرانجام به آخرین حکم پرداخته می‌گوید: «و در حالی که در مساجد به اعتکاف پرداخته‌اید، با زنان آمیزش نکنید» (وَ لاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَ اَنْتُمْ عَاکِفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ).

بیان این حکم مانند استثنایی است برای حکم گذشته، زیرا به هنگام اعتکاف - که حدّاقل مدّت آن سه روز است - روزه می‌گیرند امّا در این مدّت نه در روز حقّ آمیزش جنسی با زنان دارند و نه در شب.

در پایان آیه به تمام احکام گذشته اشاره کرده می‌فرماید: «این، مرزهای الهی است؛ پس به آن نزدیک نشوید» (تِلْکَ حُدُودُ اللهِ فَلاَ تَقْرَبُوهَا).

زیرا نزدیک شدن به مرز وسوسه‌انگیز است و گاه سبب می‌شود که انسان از مرز بگذرد و در گناه بیفتد.

آری، «خداوند این‌چنین آیات خود را برای مردم روشن می‌سازد، باشد که پرهیزگار شوند» (کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللهُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ) (ر.ک: ج 1، ص 730- 734).

ایمان شرط نخست همسرگزینی

اشاره

(وَلاَ تَنکِحُوا الْمُشْرِکَاتِ حَتَّی یُؤْمِنَّ وَلاََمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْکُمْ وَلاَ تُنکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتَّی یُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَلَوْ أَعْجَبَکُمْ أُوْلَئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَاللهُ یَدْعُو إِلَی الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَیُبَیِّنُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ)

وبا زنان مشرک وبت‌پرست، تا ایمان نیاورده‌اند، ازدواج نکنید؛ (اگرچه مجبور شوید با کنیزان ازدواج کنید؛ زیرا) کنیز باایمان، از زن (آزاد) بت‌پرست، بهتر است؛ هرچند (زیبایی یا ثروت او) توجّه شما را به خود جلب کند. وزنان خود را به ازدواج مردان بت‌پرست، تا ایمان نیاورده‌اند، در نیاورید؛ (زیرا) غلام باایمان، از مرد (آزاد) بت‌پرست، بهتر است؛ هرچند (ثروت یا موقعیّت او،) توجّه شما را به خود جلب کند. آنان دعوت به‌سوی آتش می‌کنند؛ وخدا به فرمان خود، دعوت به بهشت وآمرزش می‌نماید، وآیات خویش را برای مردم روشن می‌سازد؛ شاید متذکّر شوند! (سوره بقره، آیه 221)

شأن نزول:

شخصی به نام مَرثَد که مرد شجاعی بود، از طرف پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله مأمور شد که

از مدینه به مکّه برود وجمعی از مسلمانان را که آنجا بودند با خود بیاورد. وی به

قصد انجام دادن فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد مکّه شد، در آنجا با زن زیبایی به نام عناق که در زمان جاهلیّت او را می‌شناخت برخورد نمود. آن زن او را مانند گذشته به گناه دعوت کرد، امّا مرثد که مسلمان شده بود، تسلیم خواسته وی نشد. آن زن تقاضای ازدواج نمود، مرثد گفت: این امر موکول به اجازه پیامبر صلی الله علیه و آله است. او پس از انجام مأموریت خود به مدینه بازگشت وجریان را به اطّلاع پیغمبر صلی الله علیه و آله رساند. این آیه نازل شد وبیان داشت زنان مشرک وبت‌پرست، شایسته همسری وازدواج با مردان مسلمان نیستند.⁽¹⁾

تفسیر: ازدواج با مشرکان ممنوع است

مطابق شأن نزولی که در بالا آمد، در واقع این آیه نیز پاسخ به سؤال دیگری درباره ازدواج با مشرکان است. می‌فرماید: «با زنان مشرک وبت‌پرست، مادام که ایمان نیاورده‌اند ازدواج نکنید» (وَ لاَ تَنْکِحُوا الْمُشْرِکَاتِ حَتَّی یُؤْمِنَّ).

سپس در یک مقایسه می‌افزاید: «کنیز باایمان از زن آزاد بت‌پرست، بهتر است، هرچندزیبایی اوشمارابه اعجاب وادارد»(وَلاََمَةٌ مُوْمِنَةٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْکُمْ).

درست است که ازدواج با کنیزان (خصوصآ کنیزانی که نه بهره چندانی از زیبایی دارند ونه مال) در عرف مردم پسندیده نیست، به‌خصوص اینکه در مقابل آنها زن مشرک زیبا یا ثروتمندی باشد، ولی ارزش ایمان، کفّه ترازوی مقایسه را به نفع کنیزان سنگین‌تر می‌کند، زیرا هدف از ازدواج، تنها کامجویی جنسی نیست، زن شریک عمر انسان ومربّی فرزندان او ونیمی از شخصیّت او را تشکیل می‌دهد، با این حال چگونه می‌توان شرک وعواقب شوم آن را با زیبایی ظاهری وثروت مبادله کرد!

سپس به بخش دیگری از این حکم پرداخته می‌فرماید: «دختران خود را نیز به مردان بت‌پرست - مادامی که ایمان نیاورده‌اند - ندهید (هرچند ناچار شوید آنها را به همسری غلامان باایمان در آورید، زیرا) یک غلام با ایمان از یک مرد آزاد بت‌پرست بهتر است، هرچند (مال وموقعیّت وزیبایی او) شما را به اعجاب آورد» (وَ لاَ تُنْکِحُوا الْمُشْرِکِینَ حَتَّی یُوْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُوْمِنٌ خَیْرٌ مِنْ مُشْرِکٍ وَلَوْ أَعْجَبَکُمْ).

بنابراین، همان‌گونه که از ازدواج مردان مؤمن با زنان مشرک وبت‌پرست نهی شده، ازدواج مردان مشرک با زنان مؤمن نیز ممنوع است. حتّی غلامان باایمان بر آنها ترجیح واولویت دارند واز مردان زیبا وثروتمند وظاهرآ با شخصیّت کافر برتر وشایسته‌تر، بلکه مسأله در این بخش از حکم، دشوارتر است، زیرا تأثیر شوهر بر زن معمولاً از تأثیر زن بر شوهر بیشتر است.

سپس دلیل این حکم الهی را برای به کار انداختن اندیشه‌ها بیان می‌کند می‌فرماید: «آنها (یعنی مشرکان) به‌سوی آتش دعوت می‌کنند، در حالی که خدا (مؤمنانی که مطیع فرمان او هستند) را با فرمان خود دعوت به بهشت وآمرزش می‌کند» (أُولَئِکَ یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَاللهُ یَدْعُوا إِلَی الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ).

ودر پایان آیه می‌افزاید: «وآیات خود را برای مردم روشن می‌سازد، شاید متذکّر شوند» (وَ یُبَیِّنُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ).

نکته‌ها:

1. فلسفه تحریم ازدواج با مشرکان

چنانکه دیدیم آیه مورد بحث در یک جمله کوتاه، فلسفه این حکم را بیان کرده که اگر آن را بشکافیم چنین می‌شود: ازدواج، پایه اصلی تکثیر نسل وپرورش وتربیت فرزندان وگسترش جامعه است، ومحیط تربیتی خانواده در سرنوشت فرزندان فوق‌العاده مؤثّر است.

از یک‌سو آثار قطعی وراثت واز سوی دیگر، آثار قطعی تربیت در طفولیت، زیرا نوزادان بعد از تولّد غالبآ در دامان پدر ومادر پرورش می‌یابند ودر سال‌هایی که سخت شکل‌پذیرند زیر نظر آنها هستند.

از سوی سوم، شرک خمیرمایه انواع انحرافات ودر واقع آتش سوزانی است، هم

در دنیا وهم در آخرت. ازاین‌رو قرآن اجازه نمی‌دهد مسلمانان خود یا فرزندانشان را در این آتش بیفکنند.

از این گذشته مشرکان که افراد بیگانه از اسلامند، اگر از راه ازدواج به خانه‌های مسلمانان راه یابند، جامعه اسلامی گرفتار هرج ومرج ودشمنان داخلی می‌شود.

البتّه این تا زمانی است که آنها بر مشرک بودن پافشاری می‌کنند، امّا راه به روی آنها باز است می‌توانند ایمان بیاورند ودر صفوف مسلمانان قرار گیرند وبه اصطلاح کفو آنها در مسأله ازدواج شوند.

ضمنآ واژه «نکاح» در لغت، هم به‌معنای آمیزش جنسی آمده، هم به‌معنای عقد ازدواج ودر اینجا منظور عقد ازدواج است؛ هرچند راغب در مفردات می‌گوید: نکاح در اصل به‌معنای عقد است، سپس مجازآ در آمیزش جنسی به کار رفته است.

2. مشرکان چه اشخاصی هستند؟

واژه «مشرک» در قرآن غالبآ به بت‌پرستان اطلاق شده، ولی بعضی از مفسّران معتقدند که مشرک شامل سایر کفّار، مانند یهود، نصاری، مجوس - به‌طور کلّی

اهل کتاب - نیز می‌شود، زیرا هر کدام از این طوایف برای خداوند شریکی قائل شدند؛ نصاری قائل به خدایان سه‌گانه (تثلیث) ومجوس قائل به خدایان دوگانه

اهور مزدا واهریمن (ثنویت) ویهود، عُزیر را فرزند خدا می‌دانستند. این عقاید گرچه شرک‌آور است، با توجّه به اینکه در آیات متعدّدی مشرکان در برابر اهل کتاب قرار گرفته‌اند، وبا توجّه به اینکه یهود ونصاری ومجوس در اصل متّکی به نبوّت راستین وکتاب آسمانی هستند، معلوم می‌شود که منظور قرآن از مشرک همان بت‌پرست است.

حدیث معروفی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که در ضمن وصایای خود فرمود: «مشرکان را از جزیرة‌العرب بیرون کنید».⁽¹⁾شاهد این مدّعاست، زیرا به‌طور مسلّم

اهل کتاب از جزیرة‌العرب اخراج نشدند، بلکه به‌عنوان یک اقلّیّت مذهبی طبق دستور قرآن، با دادن جزیه در پناه اسلام زندگی می‌کردند.

3. این آیه منسوخ نشده است

بعضی از مفسّران گفته‌اند: حکم آیه مورد بحث منسوخ شده وناسخ آن آیه (وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَاب)⁽¹⁾است که اجازه ازدواج با زنان اهل کتاب را می‌دهد.

این تصوّر از آنجا ناشی شده که گمان کرده‌اند آیه مورد بحث ازدواج با همه کفّار را تحریم کرده است. بنابراین آیه 5 سوره مائده که اجازه ازدواج با کفّار اهل کتاب را می‌دهد، ناسخ این حکم - یا مخصّص آن - است.

ولی با توجّه به آنچه در تفسیر آیه مورد بحث گفته شد معلوم می‌شود که این آیه فقط نظر به ازدواج با بت‌پرستان دارد نه کفّار اهل کتاب مانند یهود ونصاری (البتّه در مورد ازدواج با کفّار اهل کتاب نیز قرائنی در آیه وروایات اهل بیت علیهم السلام است که نشان می‌دهد منظور فقط ازدواج موقّت است).

4. تشکیل خانواده باید با دقّت ومطالعه باشد

بعضی از مفسّران معاصر در اینجا اشاره به نکته ظریفی کرده‌اند وآن این است که آیه مورد بحث و21 آیه دیگر که به دنبال آن می‌آید احکام مربوط به تشکیل خانواده رادرابعادمختلف بیان می‌کندودراین آیات،دوازده حکم دراین باره بیان شده است:

این احکام با تذکّرات اخلاقی وتعبیراتی که نشان می‌دهد مسأله تشکیل خانواده نوعی عبادت پروردگار است وباید همراه با فکر واندیشه باشد آمیخته شده است⁽¹⁾

(ر.ک: ج 2، ص 158 - 164).

حقوق و مسئولیت متقابل همسران

(وَالْمُطَلَّقَاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوءٍ وَلاَ یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللهُ فِی أَرْحَامِهِنَّ إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللهِ وَالْیَوْمِ الاْخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذَلِکَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلاَحآ وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ)

زنان مطلّقه، باید تا سه مرتبه عادت ماهیانه دیدن (وپاک شدن) انتظار بکشند (وعدّه نگه دارند)؛ واگر به خدا وروز بازپسین، ایمان دارند، برای آنها حلال نیست که آنچه را خدا در رحم‌هایشان آفریده، کتمان کنند. وهمسرانشان، برای بازگرداندن آنها (به زندگی زناشویی) در این مدّت، (از دیگران) سزاوارترند؛ این در صورتی است که (به‌راستی) خواهان اصلاح باشند. وبرای زنان، همانند وظایفی که بر دوش آنهاست، حقوق شایسته‌ای قرار داده شده؛ ومردان بر آنان برتری دارند؛ وخداوند توانا وحکیم است. (سوره بقره، آیه 228)

حق ووظیفه جدایی ناپذیرند

در اینجا قرآن به یک اصل اساسی اشاره کرده وآن این است که هر جا «وظیفه‌ای»

وجود دارد در کنار آن «حقّی» هم ثابت است. یعنی وظیفه هرگز از حق جدا نیست. مثلاً پدر ومادر وظایفی در برابر فرزندان خود دارند، همین سبب می‌شود که حقوقی نیز به گردن آنها داشته باشند.

یا اینکه قاضی موظّف است برای بسط وتعمیم عدالت، حدّاکثر کوشش را بنماید. در مقابل، حقوق فراوانی هم برای او قرار داده شده است. این موضوع حتّی در مورد پیامبران وامّت‌ها نیز ثابت است.

در آیه مورد بحث نیز اشاره به این حقیقت شده است. می‌فرماید: به همان اندازه که زنان وظایفی دارند، حقوقی هم برایشان قرار داده شده است واز تساوی این «حقوق» با آن «وظایف»، اجرای عدالت در حقّ آنان عملی می‌گردد.

عکس این معنی نیز ثابت است که اگر برای کسی حقّی قرار داده شده، در مقابل وظایفی هم به عهده او خواهد بود. ازاین‌رو نمی‌توان کسی را یافت که حقّی در موردی داشته باشد بدون اینکه وظیفه‌ای بر دوش او قرار گیرد (ر.ک: ج 2، ص 193).

مهریه همسر

اشاره

(لاَ جُنَاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعآ بِالْمَعْرُوفِ حَقّآ عَلَی الْمُحْسِنِینَ * وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی وَلاَ تَنسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ)

اگر زنان را قبل از آمیزش جنسی یا تعیین مهر، (به عللی) طلاق دهید، گناهی بر شما نیست. و(در این موقع،) آنها را (با هدیه‌ای مناسب،) بهره‌مند سازید! آن کس که توانایی دارد، به اندازه تواناییش، وآن کس که تنگدست است، به اندازه توانش، هدیه‌ای شایسته (که مناسب حال دهنده وگیرنده باشد) بدهد. واین بر نیکوکاران، الزامی است. * واگر زنان را، پیش از آنکه با آنها تماس بگیرید (وآمیزش کنید) طلاق دهید، در حالی که مَهری برای آنها تعیین کرده‌اید، باید نصف آنچه را تعیین کرده‌اید به آنها بدهید، مگر اینکه آنها گذشت کنند؛ یا (در صورتی که صغیر وسفیه باشند، ولیّ آنها، یعنی) آن کس که گره ازدواج به دست

اوست، آن را ببخشد. وگذشت کردن شما (وبخشیدن تمام مهر به آنها) به پرهیزگاری نزدیکتر است. وگذشت ونیکوکاری را در میان خود فراموش نکنید، که خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست. (سوره بقره، آیات 236-237)

تفسیر: چگونگی ادای مهر

باز در ادامه احکام طلاق، در این دو آیه احکام دیگری بیان شده است. نخست می‌فرماید: «اگر زنان را قبل از آمیزش جنسی یا تعیین مهر، طلاق دهید، گناهی بر شما نیست» (لاَ جُنَاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً).⁽¹⁾

البتّه این در صورتی است که مرد یا زن ومرد، بعد از عقد ازدواج وپیش از عمل زناشویی متوجّه شوند به جهاتی نمی‌توانند با هم زندگی کنند، چه بهتر که در این موقع با طلاق از هم جدا شوند، زیرا در مراحل بعد کار دشوارتر می‌شود.

به هر حال این تعبیر پاسخی است برای آنها که تصوّر می‌کردند طلاق قبل از عمل زناشویی یا قبل از تعیین مهر، صحیح نیست. قرآن می‌گوید: چنین طلاقی گناهی ندارد وصحیح است (وای بسا جلوی مفاسد بیشتری را بگیرد).

بعضی نیز «جُناحَ» را در اینجا به‌معنای «مَهر» گرفته‌اند که بر دوش شوهر سنگینی می‌کند. یعنی به هنگام طلاق قبل از عمل زناشویی وتعیین مهر، هیچ‌گونه مهری بر عهده شما نیست.

بعضی از مفسّران درباره این تفسیر سخن بسیار گفته‌اند، ولی به کار بردن کلمه «جُناحَ» به‌معنای مهر مأنوس نیست.

بعضی نیز احتمال داده‌اند که معنای جمله بالا این است که طلاق زن قبل از آمیزش در همه حال جایز است خواه در حال عادت ماهیانه باشند یا نه، در حالی که بعد از آمیزش حتمآ باید در حال پاکی خالی از آمیزش باشد.⁽²⁾

این تفسیر بسیار بعید به نظر می‌رسد، زیرا با جمله «أوتَفرِضوا لَهُنَّ فَریضَةً» سازگار نیست.

آن‌گاه به بیان حکم دیگری در این رابطه می‌پردازد، می‌فرماید: «در چنین حالی باید آنان را (با هدیه مناسبی) بهره‌مند سازید» (وَ مَتِّعُوهُنَّ).

بنابراین اگر نه مهری تعیین شده ونه آمیزشی حاصل گشته، شوهر باید هدیه‌ای که مناسب با شؤون زن باشد بعد از طلاق به او بپردازد، ولی باید در پرداخت این هدیه، توانایی شوهر نیز در نظر گرفته شود. لذا در دنباله آیه می‌گوید: «بر آن کس که توانایی دارد به اندازه تواناییش، وبر آن کس که تنگدست است به اندازه خودش هدیه شایسته‌ای لازم است، واین حقّی است بر نیکوکاران» (عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ).

«موسِع» به‌معنای توانگر، و«مُقتِر» به‌معنای تنگدست است. از مادّه «قَتر» به‌معنای بخل وتنگ‌نظری نیز آمده، مانند (وَ کَان الإِنْسَانُ قَتُورًا).⁽¹⁾

بنابراین، توانگران باید به اندازه خود وتنگدستان نیز درخور توانایی‌شان این هدیه را بپردازند وشؤون زن نیز در این جهت در نظر گرفته شود.

جمله «مَتاعآ بِالمَعروف» می‌تواند اشاره به همه اینها باشد، یعنی هدیه‌ای به‌طور شایسته، دور از اسراف وبخل ومناسب حال دهنده وگیرنده.

از آنجا که این هدیه اثر قابل ملاحظه‌ای در جلوگیری از حسّ انتقامجویی دارد، همچنین در رهایی زن از عقده‌هایی که ممکن است براثر گسستن پیوند زناشویی حاصل شود، در آیه مورد بحث آن را وابسته به روحیه نیکوکاری واحسان کرده می‌گوید: (حَقًّا⁽²⁾عَلَی الْمُحْسِنِینَ) «این عمل بر نیکوکاران لازم است». یعنی باید آمیخته

با روح نیکوکاری ومسالمت باشد.

ناگفته پیداست تعبیر به «محسنین» (نیکوکاران) برای تحریک احساسات خیرخواهانه افراد در راه ادای این وظیفه است، وگرنه همان‌طور که اشاره شد این حکم جنبه الزامی دارد.

نکته جالب دیگری که از آیه استفاده می‌شود این است که قرآن از هدیه‌ای که مرد باید به زن بپردازد، تعبیر به «مَتاع» کرده است و«متاع» در لغت به‌معنای چیزهایی است که انسان از آنها بهره‌مند می‌شود وغالبآ به غیر پول ووجه نقد اطلاق می‌گردد، زیرا از پول به‌طور مستقیم نمی‌توان استفاده کرد بلکه باید به متاع تبدیل شود. روی همین جهت، قرآن از هدیه تعبیر به متاع کرده است.

موضوع هدیه دادن به شکل متاع، از نظر روانی اثر خاصّی دارد، زیرا چه بسا هدیه‌ای از اجناس قابل استفاده مانند خوراک وپوشاک ونظایر آن که برای اشخاص برده می‌شود که هرچند ممکن است کم‌قیمت باشد ولی چنان اثری در روحشان می‌گذارَد که اگر آن را تبدیل به پول کنند هرگز آن اثر را نخواهد داشت. ازاین‌رو در روایاتی که در این زمینه وارد شده است، ائمه اطهار علیهم السلام نمونه‌های هدیه را امثال لباس وموادّ غذایی ویا زمین زراعتی ذکر کرده‌اند.⁽¹⁾

ضمنآ از آیه به‌خوبی استفاده می‌شود که در ازدواج دائم تعیین مهر از قبل لازم نیست وطرفین می‌توانند بعد از عقد روی آن توافق کنند.⁽²⁾

ونیز استفاده می‌شود که اگر قبل از تعیین مهر وآمیزش جنسی، طلاق صورت گیرد مهر واجب نخواهد بود وهدیه مزبور جانشین مهر می‌شود.

باید توجّه کرد که زمان ومکان در مقدار هدیه مناسب مؤثّر است.

در آیه بعد سخن از زنانی به میان آمده که برایشان تعیین مهر شده است ولی قبل از آمیزش جدا می‌شوند. می‌فرماید: «اگر زنان را طلاق دهید پیش از آنکه با آنان تماس پیدا کنید (وآمیزش انجام شود) در حالی که مهری برای آنان تعیین کرده‌اید، (لازم است) نصف آنچه را تعیین کرده‌اید» به آنان بدهید (وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ).

این حکم قانونی مسأله است که به زن حق می‌دهد نصف مهریّه را بدون کم‌وکاست بگیرد، هرچند آمیزشی حاصل نشده باشد.

ولی بعدآ به سراغ جنبه‌های اخلاقی وعاطفی می‌رود، می‌فرماید: «مگر اینکه آنها حقّ خود را ببخشند (ویا اگر صغیر وسفیه هستند، ولیّ آنان یعنی) آن کس که گره ازدواج به دست اوست، آن را ببخشد» (إِلاَّ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکَاحِ).

روشن است ولیّ در صورتی می‌تواند از حقّ صغیر صرف‌نظر کند که مصلحت صغیر ایجاب نماید. بنابراین حکم پرداخت نصف مهر صرف‌نظر از مسأله عفو وبخشش است.

از آنچه گفتیم روشن می‌شود که منظور از «الَّذی بِیَدِهِ عُقدَةُ النِّکاح» (کسی که گره ازدواج به دست اوست) ولیّ صغیر یا سفیه است، زیرا اوست که حق دارد اجازه ازدواج بدهد. ولی بعضی از مفسّران چنین پنداشته‌اند که منظور شوهر است، یعنی هرگاه شوهر تمام مهر را قبلاً پرداخته باشد (آن‌چنان که در میان بسیاری از اعراب معمول بوده) حق دارد نصف آن را بازپس گیرد مگر اینکه ببخشد وصرف‌نظر کند.

امّا دقّت در آیه نشان می‌دهد که تفسیر اوّل صحیح است، زیرا روی سخن در آیه با شوهران است، به همین دلیل آنها را مخاطب قرار داده ومی‌گوید: «وَ اِن طَلَّقتُموهُنّ» (اگر آنها را طلاق دادید) در حالی که جمله «أویَعْفُوَا الَّذی بِیَدِهِ عُقدَةُ النِّکاح» به صورت فعل غایب ذکر شده ومناسب نیست که منظور از آن شوهران باشند.

آری، در جمله بعد می‌گوید: «عفو وگذشت شما (وپرداختن تمام مهر) به پرهیزگاری نزدیک‌تر است ونیکوکاری وفضل را در میان خود فراموش نکنید که خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست» (وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی وَ لاَ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ).

به‌طور مسلّم مخاطب در این جمله شوهرانند ودر نتیجه در جمله قبل سخن از گذشت اولیا ودر این جمله سخن از گذشت شوهران است.

وجمله «وَ لا تَنسَوُا الفَضلَ بَینَکُم» خطاب به عموم مسلمانان است که روح گذشت وبزرگواری را در تمام این موارد فراموش نکنند.

روایاتی که از پیشوایان معصوم علیهم السلام به ما رسیده است نیز آیه را به همین صورت تفسیر می‌کند⁽¹⁾مفسّران شیعه با توجّه به مضمون آیه وروایات اهل بیت علیهم السلام نیز همین

نظر را انتخاب کرده وگفته‌اند: منظور از این عبارت، اولیای زوجه هستند. البتّه مواردی پیش می‌آید که سرسختی کردن در گرفتن نصف مهر، آن هم قبل از عروسی، ممکن است احساسات شوهر واقوامش را جریحه‌دار کند ودر صدد انتقامجویی برآیند، وممکن است حیثیت وآبروی زن را در معرض خطر قرار دهد، اینجاست که گاه پدر برای حفظ مصلحت دختر خود، لازم می‌بیند که از حقّ او گذشت نماید.

جمله «وَ أن تَعفُوا أقرَبُ لِلتَّقوی» (عفو وگذشت شما به پرهیزگاری نزدیک‌تر است)، وظیفه مردان را در برابر زنان مطّلقه خود بیان می‌کند که اگر تمام مهر را پرداخته‌اند چیزی پس نگیرند واگر نپرداخته‌اند همه آن را بپردازند واز نیمی که حقّ آنهاست صرف‌نظر کنند، زیرا مسلّم است دختر یا زنی که بعد از عقد یا پیش از عروسی از شوهر خود جدا می‌شود ضربه سختی می‌خورَد واز نظر اجتماعی وروانی با مشکلاتی مواجه است وبی‌شک گذشت شوهر وپرداخت تمام مهر تا حدّی بر این جراحات مرهم می‌گذارد.

لحن مجموعه آیه بر اصل اساسی «معروف» و«احسان» در این مسائل تأکید می‌کند که حتّی طلاق وجدایی، با نزاع وکشمکش وتحریک روح انتقامجویی آمیخته نباشد، بلکه بر اساس بزرگواری، احسان، عفو، گذشت قرار گیرد، زیرا اگر مرد وزن نتوانند با هم زندگی کنند وبه دلایلی از هم جدا شوند دلیلی ندارد میان آنها دشمنی حاکم گردد (ر.ک: ج 2، ص 234 - 240).

تعدّد زوجات

اشاره

(وَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُوا فِی الْیَتَامَی فَانکِحُوا مَا طَابَ لَکُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَی وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ ذَلِکَ أَدْنَی أَلاَّ تَعُولُوا)

واگر می‌ترسید که (به هنگام ازدواج با دختران یتیم،) عدالت را رعایت نکنید، (از ازدواج با آنان، چشم‌پوشی کنید و) با زنان (پاک) مورد علاقه خود ازدواج نمایید، دو یا سه یا چهار همسر؛ واگر می‌ترسید عدالت را (درباره همسران متعدّد) رعایت نکنید، تنها یک همسر بگیرید، ویا از زنانی که مالک آنهایید استفاده کنید. این‌کار، به ترک ستم نزدیک‌تر است. (سوره نساء، آیه 3)

شأن نزول:

برای این آیه شأن نزول خاصّی نقل شده وآن این است که قبل از اسلام رایج بود بسیاری از مردم حجاز دختران یتیم را به‌عنوان تکفّل وسرپرستی به خانه خود می‌بردند، سپس با آنها ازدواج می‌نمودند واموالشان را تملّک می‌کردند، وچون همه کارها دست خودشان بود، حتّی مهریّه آنها را کمتر از معمول قرار می‌دادند، وهنگامی که کوچکترین ناراحتی از آنان پیدا می‌کردند به آسانی رهایشان می‌ساختند وحاضر نبودند حتّی به شکل یک همسر معمولی با آنان رفتار نمایند.⁽¹⁾

آیه فوق در این باره نازل شد وبه سرپرستان ایتام دستور داد در صورتی با دختران یتیم ازدواج کنند که عدالت را به‌طور کامل درباره آنها رعایت نمایند، ودر غیر این صورت از آنان چشم‌پوشی کرده وهمسران خود را از زنان دیگر برگزینند.

تفسیر: ازدواج با دختران یتیم

به دنبال دستوری که در آیه سابق برای حفظ اموال یتیمان داده شد، در این آیه به یکی دیگر از حقوق آنها چنین اشاره می‌شود وآن این است که: «اگر می‌ترسید که (به هنگام ازدواج با دختران یتیم) عدالت را رعایت نکنید، (از ازدواج با آنان چشم بپوشید و) با زنان پاک (دیگر) ازدواج نمانید» (وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُوا فِی الْیَتَامَی فَانْکِحُوا مَا طَابَ لَکُمْ مِنَ النِّسَاءِ).

با توجّه به آنچه گفته شد، تفسیر آیه کاملاً روشن است وپاسخ این سؤال که چرا آغاز آیه درباره یتیمان وپایان آن درباره ازدواج است - واین دو ظاهرآ با هم سازگار نیست - روشن می‌گردد، زیرا صدر وذیل آیه هر دو درباره ازدواج است منتهی در آغاز آیه می‌گوید اگر نمی‌توانید ازدواج با یتیمان را با اصول عدالت بیامیزید چه بهتر که از آن صرف‌نظر کنید، سپس به سراغ زنان غیر یتیم بروید.

مفسّران در این زمینه سخن بسیار گفته‌اند، ولی آنچه از خود آیه به دست می‌آید

همان است که در بالا اشاره شد؛ یعنی خطاب در آیه متوجّه سرپرستان ایتام است که در آیه قبل برای حفظ اموال یتیمان دستورهای مختلفی به آنها داده شده بود، ودر این آیه درباره ازدواج با آنها سخن می‌گوید که مراعات عدالت درباره اموال آنها را باید همان‌گونه بنمایید که در مورد ازدواج با دختران یتیم، یعنی با نهایت دقّت، رعایت مصلحت آنها را بکنید در غیر این صورت از ازدواج با آنها چشم بپوشید وزنان دیگری برگزینید.

از جمله شواهدی که تفسیر فوق را درباره آیه روشن می‌سازد، آیه 127 از همین سوره است که در آن صریحآ مسأله رعایت عدالت درباره ازدواج با دختران یتیم ذکر کرده وتوضیح آن در ذیل همان آیه خواهد آمد.

روایاتی که در کتاب‌های مختلف در ذیل آیه نقل شده نیز گواه این تفسیر است.⁽¹⁾

وامّا روایتی که از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل شده است که میان اوّل وآخر این آیه مقداری از قرآن بوده وحذف شده است⁽²⁾به هیچ‌وجه از نظر سند اعتبار ندارد،

واین‌گونه احادیث که دلالت بر تحریف، یا اسقاط قسمت‌هایی از قرآن می‌کند، یا از مجعولات دشمنان اسلام ومنافقان برای بی‌اعتبار جلوه دادن قرآن است، ویا برخی از افراد چون نتوانسته‌اند ارتباط آغاز وانجام آیه را درک کنند، چنین پنداشته‌اند که در اینجا حذف یا اسقاطی در کار بوده وتدریجآ آن را به شکل روایت جلوه داده‌اند، در حالی که دانستیم جمله‌های آیه کاملاً با یکدیگر ارتباط وپیوند دارد.

آن‌گاه می‌فرماید: «دو یا سه یا چهار همسر انتخاب کنید» (مَثْنَی وَ ثُلاَثَ وَرُبَاعَ).

«مَثنی» در لغت به‌معنی دوتا دوتا، و«ثُلاثَ» به‌معنی سه‌تا سه‌تا، و«رُباع»به‌معنی چهارتا چهارتا است.

از آنجا که روی سخن در آیه به همه مسلمانان است، معنی آیه چنین می‌شود: شما برای دوری از ستم در حقّ دختران یتیم، می‌توانید از ازدواج با آنها خودداری کنید وبا زنانی ازدواج نمایید که موقعیّت اجتماعی وفامیلی آنها به شما اجازه ستم کردن را نمی‌دهد ومی‌توانید از آنها دو یا سه یا چهار همسر برگزینید؛ منتهی چون مخاطب

همه مسلمانان بوده است، تعبیر به «دوتا دوتا» ومانند آن شده است، وگرنه جای تردید نیست که حدّاکثر تعدّد زوجات (آن‌هم با فراهم شدن شرایط خاصّش) بیش از چهار همسر نیست.

ذکر این نکته نیز لازم است که «واو» در جمله بالا به‌معنای «أو» (یا) است نه اینکه منظور این باشد که شما می‌توانید دو همسر به اضافه سه همسر به اضافه چهار همسر که مجموع آنها نُه نفر می‌شود انتخاب کنید.

زیرا اگر منظور این بود باید صریحآ عدد نُه ذکر شود نه به این صورت از هم گسسته وپیچیده.

به علاوه این مسأله جزوضروریات است که در اسلام بیش از چهار همسر مطلقآ ممنوع است.

به هر حال آیه مورد بحث دلیل صریحی است بر مسأله جواز تعدّد زوجات، منتهی با شرایطی که به‌زودی به آن اشاره خواهد شد.

سپس بلافاصله می‌گوید: این در صورت حفظ عدالت کامل است، «واگر می‌ترسید عدالت را (درباره همسران متعدّد) رعایت نکنید، تنها یک همسر بگیرید» (فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً).

تا از ستم بر دیگران برکنار باشید.

«ویا (به جای انتخاب همسر دوم،) از زنانی که مالک آنهایید استفاده کنید» (أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ).

زیرا شرایطشان آسان‌تر است، اگرچه آنها نیز باید از حقوق حقّه خود برخوردار باشند.

ودر پایان می‌فرماید: «این‌کار، (انتخاب یک همسر ویا انتخاب کنیز،) بهتر از ظلم جلوگیری می‌کند» (ذلِکَ أَدْنَی أَلاَّ تَعُولُوا).

درباره مسأله بردگی ونظر اسلام در این زمینه در آیات مناسب بحث خواهیم کرد.⁽¹⁾

نکته‌ها:

1. منظور از عدالت درباره همسران چیست؟

اکنون پیش از آنکه فلسفه حکم تعدّد زوجات در اسلام را بدانیم، لازم است این موضوع بررسی شود که منظور از عدالت که جزوشرایط تعدّد همسر ذکر شده چیست؟ آیا این عدالت مربوط به امور زندگی از قبیل هم‌خوابگی ووسایل زندگی ورفاه وآسایش است؟ یا منظور عدالت در حریم قلب وعواطف انسانی نیز هست؟

بی‌شک «عدالت» در محبّت‌های قلبی خارج از قدرت انسان است. چه کسی می‌تواند محبّت خود را که عواملش در بیرون وجود اوست از هر نظر تحت کنترل درآورد؟ به همین دلیل رعایت این نوع عدالت را خداوند واجب نشمرده ودر آیه 129 همین سوره می‌فرماید: (وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسَاءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ) «شما هر قدر کوشش کنید نمی‌توانید در میان همسران خود (از نظر تمایلات قلبی) عدالت ومساوات برقرار سازید».

بنابراین محبّت‌های درونی مادام که موجب ترجیح برخی از همسران بر برخی دیگر از جنبه‌های عملی نشود ممنوع نیست، آنچه مرد موظّف به آن است رعایت عدالت در جنبه‌های عملی وخارجی است.

از این بیان روشن می‌شود کسانی که خواسته‌اند از ضمیمه کردن آیه مورد بحث (فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً) وآیه (وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ)⁽¹⁾با

یکدیگر چنین نتیجه بگیرند که تعدّد زوجات در اسلام مطلقآ ممنوع است، زیرا در آیه نخست آن را مشروط به عدالت کرده، ودر آیه دوم عدالت را برای مردان در این مورد امری محال دانسته، سخت در اشتباهند، زیرا همان‌طور که اشاره شد، عدالتی که مراعات آن از قدرت انسان بیرون است، عدالت در تمایلات قلبی است واین از شرایط تعدّد زوجات نیست، آنچه از شرایط است عدالت در جنبه‌های عملی است.⁽²⁾

گواه این موضوع ذیل آیه 129 همین سوره است، آنجا که می‌گوید: (فَلاَ تَمِیلُوا کُلَّ

الْمَیْلِ فَتَذَرُوهَا کَالْمُعَلَّقَةِ): اکنون که نمی‌توانید مساوات کامل در محبّت میان همسران خود رعایت کنید، لااقل تمام تمایل قلبی خود را متوجّه یک تن از آنها نسازید که دیگری را به صورت بلاتکلیف درآورید.

نتیجه اینکه کسانی که قسمتی از این آیه را گرفته وقسمت دیگر را فراموش کرده‌اند، گرفتار چنان اشتباهی در مسأله تعدّد زوجات شده‌اند که برای هر محقّقی شگفت‌آور است.

از این گذشته از نظر فقه اسلامی ومنابع مختلف آن در میان شیعه واهل تسنّن مسأله تعدّد زوجات با شرایط آن جای گفت‌وگو وچانه زدن نیست واز ضروریات فقه اسلام محسوب می‌شود.

2. تعدّد زوجات یک ضرورت اجتماعی

آیه مورد بحث مسأله تعدّد زوجات را (با شرایط سنگین ودر حدود معیّنی) مجاز شمرده است ودر اینجا با ایرادها وحملات مخالفان آن روبه‌رومی‌شویم که با مطالعات زودگذر وتحت احساسات حساب‌نشده به مخالفت با این قانون اسلامی برخاسته‌اند؛ خصوصآ غربی‌ها در این زمینه به ما بیشتر ایراد می‌کنند که اسلام به مردان اجازه داده برای خود حرمسرا بسازند وبه‌طور نامحدود همسر اختیار کنند.

در حالی که نه اسلام اجازه تشکیل حرمسرا به آن معنی که آنها می‌پندارند داده، ونه تعدّد زوجات را بدون قیدوشرط ونامحدود قرار داده است.

توضیح اینکه: با مطالعه وضع محیط‌های مختلف قبل از اسلام به این نتیجه می‌رسیم که تعدّد زوجات به‌طور نامحدود امری عادی بوده وحتّی بعضی از مواقع بت‌پرستان به هنگام مسلمان شدن، بیش از ده زن ویا کمتر داشته‌اند. بنابراین، تعدّد زوجات از پیشنهادها وابتکارات اسلام نیست، بلکه اسلام آن را در چارچوبه ضرورت‌های زندگی انسانی محدود ساخته وبرای آن قیود وشرایط سنگینی قائل شده است.

قوانین اسلام بر اساس نیازهای واقعی بشر دور می‌زند نه تبلیغات ظاهری واحساسات رهبری‌نشده؛ مسأله تعدّد زوجات نیز از همین زاویه در اسلام مورد بررسی قرار گرفته، زیرا هیچ‌کس نمی‌تواند انکار کند که مردان در حوادث گوناگون

زندگی بیش از زنان در خطر نابودی قرار دارند، ودر جنگ‌ها وحوادث دیگر قربانیان اصلی را آنها تشکیل می‌دهند.

ونیز نمی‌توان انکار کرد که عمر زندگی جنسی مردان از زنان طولانی‌تر است، زیرا زنان در سنین معیّنی آمادگی جنسی خود را از دست می‌دهند، در حالی که در مردان چنین نیست.

ونیز زنان به هنگام عادت ماهیانه وقسمتی از دوران حمل عملاً ممنوعیت جنسی دارند، در حالی که در مردان این ممنوعیّت‌ها وجود ندارد.

از همه گذشته، زنانی هستند که همسران خود را به علل گوناگونی از دست می‌دهند ومعمولاً نمی‌توانند به‌عنوان همسر اوّل مورد توجّه مردان قرار گیرند، واگر مسأله تعدّد زوجات در کار نباشد آنها باید برای همیشه بدون همسر باقی بمانند.

همان‌طور که در مطبوعات مختلف می‌خوانیم، این دسته از زنان بیوه با محدود شدن مسأله تعدّد زوجات از نابسامانی زندگی خود شکایت دارند وجلوگیری از تعدّد را نوعی احساسات ظالمانه درباره خود تلقّی می‌کنند.

با در نظر گرفتن این واقعیّت‌ها در این‌گونه موارد که تعادل میان مرد وزن به عللی به هم می‌خورد، ناچاریم یکی از سه راه را انتخاب کنیم:

مسلّمآ غیر از این راه‌ها راه دیگری وجود ندارد؛ اگر بخواهیم راه اوّل را انتخاب کنیم باید با فطرت، غرایز ونیازهای روحی وجسمی بشر به مبارزه برخیزیم وعواطف واحساسات این‌گونه زنان را نادیده بگیریم.

این مبارزه‌ای است که پیروزی در آن نیست وبه فرض که این طرح عملی شود، جنبه‌های غیر انسانی آن بر هیچ‌کس مخفی نیست.

به تعبیری دیگر، مسأله تعدّد همسر در موارد ضرورت را نباید تنها از دریچه چشم همسر اوّل مورد بررسی قرار داد، بلکه از دریچه چشم همسر دوم نیز باید مورد مطالعه قرار گیرد، وآنها که مشکلات همسر اوّل را در صورت تعدّد زوجات عنوان می‌کنند، کسانی هستند که یک مسأله سه‌زاویه‌ای را تنها از یک زاویه نگاه می‌کنند.

زیرا مسأله تعدّد همسر هم از زاویه دید مرد وهم از زاویه دید همسر اوّل وهم از زاویه دید همسر دوم باید مطالعه شود وبا توجّه به مصلحت مجموع، در این باره قضاوت کنیم.

واگر راه دوم را انتخاب کنیم، باید فحشا را به رسمیّت بشناسیم. افزون بر اینها زنانی که به‌عنوان معشوقه مورد بهره‌برداری جنسی قرار می‌گیرند، نه تأمینی دارند ونه آینده‌ای، وشخصیّت آنها در حقیقت لگدمال شده است؛ واینها اموری نیست که هیچ انسان عاقلی آن را تجویز کند.

بنابراین تنها راه سوم باقی می‌مانَد که هم به خواست‌های فطری ونیازهای غریزی زنان پاسخ مثبت می‌دهد وهم از عواقب شوم فحشا ونابسامانی زندگی این دسته از زنان برکنار است، وجامعه را از گرداب گناه بیرون می‌برد.

البتّه باید توجّه داشت جواز تعدّد زوجات با اینکه در بعضی از موارد یک ضرورت اجتماعی است واز احکام مسلّم اسلام محسوب می‌شود، امّا تحصیل شرایط آن در امروز با گذشته بسیار تفاوت پیدا کرده است، زیرا زندگی در سابق شکل ساده وبسیط داشت ولذا رعایت کامل مساوات بین زنان آسان بود واز عهده غالب افراد برمی‌آمد، ولی در زمان ما کسانی که می‌خواهند از این قانون استفاده کنند باید مراقب عدالت همه‌جانبه باشند، واگر قدرت بر این‌کار دارند چنین اقدامی بنمایند. اساسآ اقدام به این‌کار نباید از روی هوی وهوس باشد.

جالب توجّه اینکه همان کسانی که با تعدّد همسر مخالفند - مانند غربی‌ها - در طول تاریخ خود به حوادثی برخورده‌اند که نیازشان را به این مسأله کاملاً آشکار ساخته است.

مثلاً بعد از جنگ جهانی دوم نیاز شدیدی در ممالک جنگ‌زده وبه‌خصوص

کشور آلمان به این موضوع احساس شد وجمعی از متفکّران آنها را وادار ساخت که برای چاره‌جویی وحلّ مشکل در مسأله ممنوعیّت تعدّد همسر تجدید نظر کنند وحتّی برنامه تعدّد زوجات اسلام را از دانشگاه الازهر خواستند وتحت مطالعه قرار دادند، ولی در برابر حملات سخت کلیسا مجبور به متوقّف ساختن این برنامه شدند، ونتیجه آن همان فحشا وبی‌بندوباری جنسی بود که سراسر کشورهای جنگ‌زده را فرا گرفت.

از همه اینها گذشته، تمایل پاره‌ای از مردان را به تعدّد همسر نمی‌توان انکار کرد، این تمایل اگر جنبه هوس داشته باشد قابل ملاحظه نیست، امّا گاه براثر عقیم بودن زن وعلاقه شدید مرد به داشتن فرزند، این تمایل را منطقی می‌کند.

ویا گاهی بر اثر تمایلات شدید جنسی وعدم توانایی همسر اوّل در برآوردن این خواست غریزی، مرد خود را ناچار به ازدواج دوم می‌بیند، حتّی اگر از راه مشروع انجام نشود از راه‌های نامشروع اقدام می‌کند. در این‌گونه موارد نیز نمی‌توان منطقی بودن خواست مرد را انکار کرد.

ازاین‌رو حتّی در کشورهایی که تعدّد همسر قانونآ ممنوع است، عملاً در بسیاری از موارد ارتباط با زنان متعدّد رواج کامل دارد، ویک مرد در آنِ واحد با زنان متعدّدی ارتباط نامشروع دارد.

گوستاولوبون مورّخ مشهور فرانسوی، قانون تعدّد زوجات اسلام را که به صورت محدود ومشروط است، یکی از مزایای این آیین می‌شمارد وبه هنگام مقایسه آن با روابط آزاد ونامشروع مردان با چند زن در اروپا چنین می‌نویسد:

در غرب هم با اینکه آب وهوا ووضع طبیعت هیچ‌کدام ایجاب چنین رسمی (تعدّد زوجات) نمی‌کند، با این حال وحدت همسر چیزی است که ما آن را فقط در کتاب‌های قانون می‌بینیم، وگرنه گمان نمی‌کنم بشود انکار کرد که در معاشرت واقعی ما اثری از این رسم نیست.

راستی من متحیّرم ونمی‌دانم تعدّد زوجات مشروع ومحدود شرق، از تعدّد زوجات سالوسانه غرب چه چیز کم دارد. بلکه من می‌گویم که اوّلی از هر حیث از دومی بهتر وشایسته‌تر است.⁽¹⁾

البتّه نمی‌توان انکار کرد که برخی از مسلمان‌نماها بدون رعایت روح اسلامی این قانون، از آن سوءِ استفاده کرده وبرای خود حرمسراهای ننگینی برپا نموده وبه حقوق همسران خود تجاوز کرده‌اند.

ولی این عیب از قانون نیست واعمال آنها را نباید به حساب دستورهای اسلام گذاشت، کدام قانون خوبی است که افراد سودجو از آن بهره‌برداری نامشروع نکرده‌اند؟

3. آیا تعدّد ازواج ممکن است؟

در اینجا برخی سؤال می‌کنند ممکن است شرایط وکیفیّاتی که در بالا گفته شد، برای زن یا زنانی نیز پیش آید، آیا در این صورت می‌توان اجازه داد که دو شوهر یا بیشتر برای خود انتخاب کنند؟

جواب این سؤال چندان مشکل نیست.

اوّلاً - برخلاف آنچه در میان عوام معروف است - میل جنسی در مردان به‌مراتب بیش از زنان است واز جمله ناراحتی‌هایی که در کتاب‌های علمی مربوط به مسائل جنسی درباره غالب زنان ذکر می‌کنند «سرد مزاجی» است، در حالی که در مردان موضوع بر عکس است وحتّی در میان جانداران دیگر نیز همواره دیده می‌شود که تظاهرات جنسی معمولاً از جنس نر آغاز می‌شود.

ثانیآ تعدّد همسر در مورد مردان هیچ‌گونه مشکل اجتماعی وحقوقی ایجاد نمی‌کند، در حالی که درباره زنان اگر فرضآ دو همسر انتخاب کنند، مشکلات فراوانی به وجود خواهد آمد که ساده‌ترین آنها مسأله مجهول بودن نسب فرزند است که معلوم نیست مربوط به کدام یک از دو همسر می‌باشد، ومسلّمآ چنین فرزندی مورد حمایت هیچ‌یک از مردان قرار نخواهد گرفت.

حتّی برخی از دانشمندان معتقدند فرزندی که پدر او مجهول باشد، کمتر مورد علاقه مادر قرار خواهد گرفت، وبه این ترتیب چنین فرزندانی از نظر عاطفی در محرومیّت مطلق قرار می‌گیرند، واز نظر حقوقی نیز وضعشان کاملاً مبهم است.

ناگفته پیداست که توسّل به وسایل پیشگیری از انعقاد نطفه با قرص یا مانند

آن هیچ‌گاه اطمینان‌بخش نیست ونمی‌تواند دلیل قاطعی بر نیاوردن فرزند بوده

باشد، زیرا بسیارند زنانی که از این وسایل استفاده کرده ویا در طرز استفاده گرفتار اشتباه شده وفرزند پیدا کرده‌اند. بنابراین هیچ زنی نمی‌تواند به اعتماد آن، تن به تعدّد همسر بدهد.

روی این جهات، تعدّد همسر برای زنان نمی‌تواند منطقی بوده باشد، در حالی که در مورد مردان با توجّه به شرایط آن، هم منطقی است وهم عملی است.

از همه اینها گذشته، سخن از نظام اسلامی ودستورهای حضرت حق است، هنگامی که خداوند نظام خاصّی را با رسولش برای انسان‌ها ارائه داده، اصول وفروع این نظام با یکدیگر هماهنگی خاصّ خود را دارند، وهرگز نمی‌توان بخشی از آن را جدا نموده، دستور دیگری جای آن گذاشت.

روشن است نظام وسیستمی که اجزای آن با سیستم دیگری پیوند زده شود، چرخش ورشد لازم را نخواهد داشت. بنابراین یا می‌بایست مجموعه نظام الهی را مطالعه کرد، آن‌گاه درباره نقص یا عدم کاستی‌اش سخن گفت، ویا ایراد روی یکی از بخش‌ها، سخن درستی نخواهد بود (ر.ک: ج 3، ص 322 - 334).

مهریه هدیه‌ای از روی محبّت

اشاره

(وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِّنْهُ نَفْسآ فَکُلُوهُ هَنِیئآ مَّرِیئآ)

ومهر زنان را (به‌طور کامل) به‌عنوان یک عطیّه (یا هدیه،) به آنان بپردازید؛ (ولی) اگر آنها چیزی از آن را با رضایت خاطر به شما ببخشند، حلال وگوارا مصرف کنید.

(سوره نساء، آیه4)

تفسیر: مهر زنان را به‌طور کامل بپردازید

به دنبال بحثی که در آیه گذشته درباره انتخاب همسر بود، در این آیه به یکی از حقوق مسلّم زنان اشاره کرده وتأکید می‌کند که: «مهر زنان را (به‌طور کامل) همانند یک عطیّه به آنان بپردازید» (وَ آتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً).

«صَدُقاتِهِنَّ» جمع «صِداق» به‌معنی مهر است.

«نِحلَة» در لغت به‌معنی بخشش وعطیّه آمده است. راغب در مفردات می‌گوید: به عقیده من این کلمه از ریشه «نَحل» به‌معنای زنبور عسل آمده است، زیرا بخشش وعطیّه شباهتی به کار زنبوران عسل در دادن عسل دارد.

بنابراین تفسیر آیه چنین خواهد شد: مهر را که یک عطیّه است وخدا به سبب اینکه زن حقوق بیشتری در اجتماع داشته باشد وضعف نسبیِ جسمیِ او از این راه جبران گردد به او عطا کرده است، به‌طور کامل بپردازید.

آن‌گاه در ذیل آیه برای احترام گذاشتن به احساسات طرفین ومحکم شدن پیوندهای قلبی وجلب عواطف می‌فرماید: «اگر آنان با رضایت خاطر خواستند مقداری از مهر خود را ببخشند، حلال وگوارا مصرف کنید» (فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَکُلُوهُ هَنِیئًا مَرِیئًا).

تا در محیط زندگی زناشویی تنها قانون ومقرّرات خشک حکومت نکند، بلکه به موازات آن عاطفه ومحبّت نیز حکمفرما باشد.

نکته: مهر، یک پشتوانه اجتماعی برای زن

در عصر جاهلیّت نظر به اینکه برای زنان ارزشی قائل نبودند، غالبآ مهر را که حقّ مسلّم زن بود، در اختیار اولیای آنها قرار می‌دادند وآن را ملک مسلّم آنان می‌دانستند.

گاهی نیز مهر یک زن را ازدواج زن دیگری قرار می‌دادند به این‌گونه که مثلاً برادری، خواهر خود را به ازدواج دیگری درمی‌آورد که او هم در مقابل، خواهر خود را به ازدواج وی درآورد، ومَهر این دو زن همین بود.

اسلام بر این رسوم ظالمانه خطّ بطلان کشید ومَهر را به‌عنوان یک حقّ مسلّم به زن اختصاص داد،ودرآیات قرآن‌کرارآمردان رابه رعایت کامل این حق توصیه کرده است.

در اسلام برای مهر مقدار معیّنی تعیین نشده وبسته به توافق دو همسر است. اگرچه در روایات فراوانی تأکید شده که مهر را سنگین قرار ندهند، این یک حکم الزامی نیست بلکه مستحب است.

اکنون این سؤال پیش می‌آید که مرد وزن هر دو از ازدواج وزناشویی به‌طور یکسان بهره می‌گیرند وپیوند زناشویی پیوندی است بر اساس منافع متقابل طرفین، با

این حال چه دلیلی دارد که مرد مبلغی به‌عنوان مهر به زن بپردازد؟

وانگهی آیا این موضوع به شخصیّت زن لطمه نمی‌زند وشکل خرید وفروش به ازدواج نمی‌دهد؟

روی همین جهات است که بعضی به شدّت با مسأله مهر مخالفت می‌کنند. خصوصآ معمول نبودن مهر در میان غربی‌ها برای غرب‌زده‌ها به این فکر دامن می‌زند، در حالی که نه‌تنها حذف مهر به شخصیّت زن نمی‌افزاید که وضع او را به مخاطره می‌افکند.

توضیح اینکه: درست است مرد وزن هر دو از زندگی زناشویی به‌طور یکسان سود می‌برند، ولی نمی‌توان انکار کرد که در صورت جدایی زن ومرد زن متحمّل خسارت بیشتری خواهد شد، زیرا اوّلاً مرد طبق استعداد خاصّ بدنی، معمولاً در اجتماع نفوذ وتسلّط بیشتری دارد. هرچند برخی می‌خواهند به هنگام سخن گفتن این حقیقت روشن را انکار کنند، وضع زندگی اجتماعی بشر حتّی در جوامع اروپایی که زنان به اصطلاح از آزادی کامل برخوردارند نشان می‌دهد که ابتکار اعمال پردرآمد بیشتر در دست مردان است.

ثانیآ مردان برای انتخاب همسر مجدّد امکانات بیشتری دارند، ولی زنان بیوه خصوصآ با گذشت قسمتی از عمر آنها واز دست رفتن سرمایه جوانی وزیبایی، امکاناتشان برای انتخاب همسر جدید کمتر است.

با توجّه به این جهات روشن می‌شود امکانات وسرمایه‌ای را که زن با ازدواج از دست می‌دهد بیش از امکاناتی است که مرد از دست می‌دهد، ودر حقیقت مهر چیزی است به‌عنوان جبران خسارت برای زن، ووسیله‌ای برای تأمین زندگی آینده او.

افزون بر اینها مسأله مهر معمولاً به شکل ترمزی در برابر تمایلات مرد نسبت به طلاق محسوب می‌شود.

درست است که مهر از نظر قوانین اسلام با برقرار شدن پیمان ازدواج به ذمّه مرد تعلّق می‌گیرد وزن فورآ حقّ مطالبه آن را دارد، ولی چون معمولاً به صورت بدهی بر ذمّه مرد می‌ماند، هم اندوخته‌ای برای آینده زن محسوب می‌شود، وهم پشتوانه‌ای برای حفظ حقوق او واز هم نپاشیدن پیمان زناشویی (البتّه این موضوع استثنائاتی دارد ولی آنچه گفتیم در غالب موارد صادق است).

واگر بعضی برای مهر تفسیر غلطی کرده‌اند وآن را نوعی «بهای زن» پنداشته‌اند، ارتباطی به قوانین اسلام ندارد، زیرا در اسلام مهر به هیچ‌وجه جنبه قیمت کالا ندارد، وبهترین دلیل آن، صیغه عقد ازدواج است که در آن رسمآ مرد وزن دو رکن اساسی پیمان ازدواج به حساب آمده‌اند، ومهر چیز اضافی تلقّی شده ودر حاشیه قرار گرفته است. به همین دلیل اگر در صیغه عقد، اسمی از مهر نبرند عقد باطل نیست، در حالی که اگر در خرید وفروش اسمی از قیمت برده نشود مسلّمآ معامله باطل خواهد بود (البتّه باید توجّه داشت اگر در عقد ازدواج نامی از مهر برده نشود، شوهر موظّف است در صورت آمیزش جنسی، «مهرالمثل» یعنی مهری همانند زنانی که همطراز او هستند بپردازد).

از آنچه گفته شد نتیجه می‌گیریم که مهر جنبه جبران خسارت وپشتوانه برای احترام به حقوق زن دارد نه قیمت، وشاید تعبیر به «نِحلَه» به‌معنای عطیّه در آیه اشاره به همین باشد (ر.ک: ج 3، ص 335 - 338).

معاشرت شایسته با همسر

اشاره

(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ کَرْهآ وَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَیْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ یَأْتِینَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَیِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئآ وَیَجْعَلَ اللهُ فِیهِ خَیْرآ کَثِیرآ)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! برای شما حلال نیست که از زنان، از روی اکراه (وایجاد ناراحتی برای آنها،) ارث ببرید وآنان را تحت فشار قرار ندهید که قسمتی از آنچه را (به‌عنوان مهر) به آنها داده‌اید، تملّک کنید! مگر اینکه آنها عمل زشت آشکاری انجام دهند. وبا آنان، به‌طور شایسته رفتار کنید. واگر از آنها، (به‌جهتی) کراهت داشتید، (فورآ تصمیم به جدایی نگیرید؛) چه بسا چیزی خوشایند شما نباشد، وخداوند خیر فراوانی در آن قرار می‌دهد. (سوره نساء، آیه 19)

شأن نزول:

در تفسیر مجمع‌البیان از امام باقر علیه السلام نقل شده است که این آیه درباره کسانی نازل

گردیده که همسران خود را بی‌آنکه همچو یک همسر با آنها رفتار کنند نگه می‌داشتند به انتظار اینکه آنان بمیرند واموالشان را تملّک کنند.⁽¹⁾

واز ابن عبّاس نقل شده است که آیه فوق درباره افرادی نازل شده که همسرانشان مهر سنگین داشتند ودر عین اینکه تمایل به ادامه زناشویی با آنها نداشتند، به خاطر سنگین بودن مهر حاضر به طلاق آنان نمی‌شدند، وآنها را زیر فشار قرار می‌دادند تا مهرشان را ببخشند وطلاق گیرند.⁽²⁾

جمعی از مفسّران برای آیه مورد بحث شأن نزول دیگری نقل کرده‌اند که متناسب با این آیه نیست بلکه متناسب با آیه 22 است که - به خواست خدا - در ذیل همان آیه خواهیم آورد.

تفسیر: باز هم دفاع از حقوق زنان

در آغاز سوره گفتیم آیات این سوره با بسیاری از اعمال ناروای دوران جاهلیّت مبارزه می‌کند. آیه مورد بحث به چند عادت ناپسند آن دوران اشاره کرده

وبه مسلمانان هشدار می‌دهد که آلوده آنها نشوند، از جمله همان‌طور که در شأن نزول گفته شد، یکی از رفتارهای ظالمانه مردان در دوران جاهلیّت این بود که با زنان ثروتمندی که از زیبایی بهره‌ای نداشتند ازدواج می‌کردند، سپس آنان را

به حال خود وامی‌گذاردند؛ نه آنها را طلاق می‌دادند ونه همچو یک همسر با

آنها رفتار می‌نمودند به امید اینکه مرگشان فرا رسد واموالشان را تملّک

کنند. می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! برای شما حلال نیست که از

زنان از روی اکراه وایجاد ناراحتی ارث ببرید» (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ کَرْهًا).

وبه این ترتیب، عمل فوق را محکوم ساخته است.

ویکی دیگر از عادات نکوهیده آنها این بود که زنان را به شیوه‌های گوناگون زیر فشار قرار می‌دادند تا مهر خود را ببخشند وطلاق گیرند. این کار خصوصآ بیشتر در موقعی بود که زن مهریّه سنگینی داشت. آیه فوق این کار را ممنوع ساخته می‌فرماید: «وآنان را زیر فشار قرار ندهید تا قسمتی از آنچه را به ایشان داده‌اید (از مهر)، تملّک کنید» (وَ لاَ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَیْتُمُوهُنَّ).

ولی این حکم استثنایی دارد که در جمله بعد مورد اشاره قرار گرفته وآن این است که اگر آنها مرتکب عمل چنین زشتی شوند، شوهران می‌توانند آنها را زیر فشار قرار دهند تا مهر خود را حلال کرده وطلاق بگیرند. می‌فرماید: «مگر اینکه آنان عمل زشت آشکاری انجام دهند» (إِلاَّ أَنْ یَأْتِینَ بِفَاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ).

در حقیقت این‌کار نوعی مجازات وشبیه گرفتن غرامت در برابر کارهای ناروای این دسته از زنان بود.

آیا منظور از «فاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ» (عمل زشت آشکار)، در آیه فوق خصوص اعمال منافی عفّت است، یا هر گونه ناسازگاری شدید، در میان مفسّران گفت‌وگوست.

در حدیثی که از امام باقر علیه السلام نقل شده تصریح گردیده مراد «نشوز» است.⁽¹⁾

طبرسی می‌گوید اولی این است که هر گونه معصیتی را شامل شود، وبعید نیست منظور هر گونه مخالفت شدید زن، نافرمانی وناسازگاری را شامل شود نه هر مخالفت جزئی، زیرا در مفهوم کلمه «فاحشه» اهمّیّت افتاده است وذکر کلمه «مُبَیِّنَةٍ» نیز آن را تأکید می‌کند.

سپس دستور معاشرت شایسته ورفتار انسانی مناسب با زنان را صارد می‌کند، می‌فرماید: «وبا آنان به‌طور شایسته رفتار کنید» (وَ عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ).

وبه دنبال آن می‌افزاید: حتّی اگر به جهاتی از همسران خود رضایت کامل نداشته باشید وبر اثر اموری آنها در نظر شما ناخوشایند باشند فورآ تصمیم به جدایی ویا بدرفتاری نگیرید وتا آنجا که در قدرت دارید مدارا کنید، زیرا ممکن است شما در تشخیص خود گرفتار اشتباه شده باشید، وآنچه را نمی‌پسندید خداوند در آن خیر

وبرکت وسود فراوانی قرار داده باشد. می‌فرماید: «واگر از آنها (به جهتی) کراهت داشتید (فورآ تصمیم به جدایی نگیرید) چه بسا چیزی خوشایند شما نیست وخداوند خیر فراوانی در آن قرار می‌دهد» (فَإِنْ کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئًا وَیَجْعَلَ اللَّهُ فِیهِ خَیْرًا کَثِیرًا).

بنابراین سزاوار است معاشرت به معروف ورفتار شایسته را ترک نکنید، به‌خصوص اینکه بسیار می‌شود همسران درباره یکدیگر گرفتار سوءِ ظن‌های بی‌دلیل وحبّوبغض‌های بی‌جهت می‌گردند وقضاوت‌های آنها در این حال غالبآ نادرست است، تا آنجا که خوبی‌ها در نظرشان بدی وبدی‌ها در نظرشان خوبی جلوه می‌کند، ولی با گذشت زمان ومدارا کردن، حقایق آشکار می‌شود.

ضمنآ باید توجّه داشت تعبیر «خَیرآ کَثیرآ» در آیه مفهوم وسیعی دارد که یکی از مصادیق روشن آن فرزندان صالح وبالیاقت وارزشمند است (ر.ک: ج 3، ص 401-404).

پرداخت مهریه زنان به طور کامل

اشاره

(وَإِنْ أَرَدْتُّمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَّکَانَ زَوْجٍ وَآتَیْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنطَارآ فَلاَ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئآ أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانآ وَإِثْمآ مُّبِینآ * وَکَیْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَی بَعْضُکُمْ إِلَی بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْکُمْ مِّیثَاقآ غَلِیظآ)

واگر تصمیم گرفتید که همسر دیگری به جای همسر خود انتخاب کنید، ومال فراوانی (به‌عنوان مهر) به یکی از آنها پرداخته‌اید، چیزی از آن را پس نگیرید. آیا برای بازپس گرفتن آن، به تهمت وگناه آشکار متوسّل می‌شوید؟! * وچگونه آن را بازپس می‌گیرید، در حالی که شما با یکدیگر آمیزش کامل داشته‌اید؟! و(از این گذشته،) آنها (هنگام ازدواج،) از شما پیمان محکمی گرفته‌اند. (سوره نساء، آیات 20-21)

شأن نزول:

پیش از اسلام مرسوم بود که اگر می‌خواستند همسر سابق را طلاق دهند وازدواج جدیدی کنند، برای فرار از پرداخت مهر، همسر خود را به اعمال منافی عفّت متّهم

می‌کردند وبر او سخت می‌گرفتند تا حاضر شود مهر خویش را - که به‌طور معمول قبلاً دریافت می‌شد - بپردازد وطلاق گیرد وهمان مهر را برای همسر دوم قرار می‌دادند.

آیه فوق به‌شدّت از این‌کار زشت جلوگیری کرده وآن را مورد نکوهش قرار می‌دهد.⁽¹⁾

تفسیر: از مهریّه همسر چیزی کم نگذارید

این آیه نیز برای حمایت بخش دیگری از حقوق زنان نازل گردیده است وبه عموم مسلمانان دستور می‌دهد به هنگام تصمیم بر جدایی از همسر وانتخاب همسر جدید حق ندارند چیزی از مهر همسر اوّل خود را کم بگذارند، یا اگر پرداخته‌اند پس بگیرند هر قدر هم مهر زیاد باشد. می‌فرماید: «واگر تصمیم گرفتید که همسر دیگری به جای همسر خود انتخاب کنید، ومال فراوانی (به‌عنوان مهر) به او پرداخته‌اید، چیزی از آن را پس نگیرید» (وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَکَانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدَیهُنَّ قِنْطَارًا فَلاَ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئًا).

همان‌طور که در سابق گفتیم، «قِنطار» به‌معنای مال وثروت فراوان است. راغب در مفردات می‌گوید: اصل «قنطار» از «قنطره» به‌معنای پل است وچون اموال فراوان همچو پلی هستند که انسان در زندگی می‌تواند از آنها استفاده کند، از این جهت به آن قنطار گفته‌اند.⁽²⁾

زیرا فرض این است که طلاق در اینجا به خاطر منافع شوهر صورت می‌گیرد نه به خاطر انحراف زن از جاده عفّت، بنابراین دلیلی ندارد که حقّ مسلّم آنها پایمال شود.

سپس به طرز عمل دوران جاهلیّت در این باره اشاره نموده که همسر خود را متّهم به اعمال منافی عفّت می‌کردند. می‌فرماید: «آیا برای بازپس‌گرفتنِ مَهر زنان، به تهمت وگناه آشکار متوسّل می‌شوید»؟! (أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَ إِثْمًا مُبِینًا).

یعنی اصل عمل ظلم است وگناه، ومتوسّل شدن به یک وسیله ناجوانمردانه وغلط، گناه آشکار دیگری است.

در آیه بعد مجدّدآ برای تحریک عواطف انسانی مردان، با استفهام انکاری اضافه می‌کند: شما وهمسرانتان مدّت‌ها در خلوت با هم بوده‌اید، همانند یک روح در دو بدن، ارتباط وآمیزش کامل داشته‌اید، چگونه بعد از این‌همه نزدیکی، همچو بیگانه‌ها ودشمنان با یکدیگر رفتار می‌کنید، وحقوق مسلّم آنها را زیر پا می‌نهید؟! می‌فرماید: «چگونه آن را بازپس می‌گیرید، در حالی که شما با یکدیگر تماس وآمیزش کامل داشته‌اید»؟ (وَ کَیْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضَی بَعْضُکُمْ إِلَی بَعْضٍ).⁽¹⁾

این درست همانند تعبیری است که در فارسی امروز داریم که اگر دو نفر دوست صمیمی با هم به نزاع برخیزند به آنها می‌گوییم شما سال‌ها با یکدیگر نان ونمک خورده‌اید، چرا نزاع می‌کنید؟ در حقیقت، ستم کردن در این‌گونه موارد به شریک زندگی، ستم بر خویشتن است.

آن‌گاه می‌فرماید: «و(از این گذشته) آنان (هنگام ازدواج،) از شما پیمان محکمی گرفته‌اند» (وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثَاقًا غَلِیظًا).

چگونه این پیمان مقدّس را نادیده می‌گیرید واقدام به پیمان‌شکنی آشکار می‌کنید؟

ضمنآ باید توجّه داشت که این آیه درباره طلاق همسر سابق برای انتخاب همسر جدید وارد شده، ولی اختصاص به آن ندارد بلکه منظور این است که در هر مورد که طلاق به پیشنهاد مرد صورت گیرد وزن تمایلی به جدایی ندارد، باید تمام مهر پرداخت شود وچیزی از آن بازپس نگیرند، خواه تصمیم بر ازدواج مجدّد داشته باشد یا نه.

بنابراین جمله «اِن أرَدتُمُ استِبدالَ زَوجٍ» (اگر بخواهید همسر دیگری انتخاب کنید) در حقیقت ناظر به وضع دوران جاهلیّت بوده است و دخالتی در اصل حکم ندارد.

ذکر این نکته نیز لازم است که «استبدال» به‌معنای طلب تبدیل کردن است. بنابراین معنی طلب واراده در آن افتاده است، واگر مشاهده می‌کنیم با «أرَدتُم» (بخواهید) ضمیمه شده به خاطر این است که می‌خواهد این نکته را گوشزد کند که به هنگام مقدّمه‌چینی وتصمیم بر تبدیل کردن همسر خود نباید از مقدّمات نامشروع وناجوانمردانه شروع کنید (ر.ک: ج 3، ص 405 - 408).

ازدواج موقت

اشاره

(وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ کِتَابَ اللهِ عَلَیْکُمْ وَأُحِلَّ لَکُمْ مَّا وَرَاءَ ذَلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِکُمْ مُّحْصِنِینَ غَیْرَ مُسَافِحِینَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَلاَ جُنَاحَ عَلَیْکُمْ فِیمَا تَرَاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ إِنَّ اللهَ کَانَ عَلِیمآ حَکِیمآ)

وزنان شوهردار (بر شما حرام است؛) مگر آنها را که (در جنگ با کفّار اسیر کرده و) مالک شده‌اید؛ (زیرا اسارت آنها در حکم طلاق است؛) اینها احکامی است که خداوند بر شما مقرّر داشته است. امّا زنان دیگر غیر از اینها (که گفته شد)، برای شما حلال است که با اموال خود، آنان را اختیار کنید؛ در حالی که پاکدامن باشید واز زنا، خودداری نمایید. وزنانی را که متعه [ ازدواج موقّت ]می‌کنید، واجب است مهر آنها را بپردازید. وگناهی بر شما نیست در آنچه بعد از تعیین مهر، با یکدیگر توافق کرده‌اید. (بعدآ می‌توانید با توافق، آن را کم یا زیاد کنید.) خداوند، دانا وحکیم است. (سوره نساء، آیه 24)

تفسیر: حرمت ازدواج با زنان شوهردار

این آیه بحث آیه گذشته را درباره زنانی که ازدواج با آنها حرام است دنبال می‌کند، می‌فرماید: «وزنان شوهردار» بر شما حرام است (وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ).

«مُحصَنات» جمع «مُحصَنة» از مادّه «حصن» به‌معنای قلعه ودژ است. به همین مناسبت به زنان شوهردار، همچنین زنان پاکدامن که خود را از آمیزش جنسی با دیگران حفظ می‌کنند، یا تحت حمایت وسرپرستی مردان قرار دارند، گفته می‌شود.

این واژه گاهی به زنان آزاد در مقابل کنیزان نیز گفته شده، زیرا آزادی آنها در حقیقت به‌منزله حریمی است که به دور آنان کشیده شده ودیگری حقّ نفوذ در حریم آنها بدون اجازه آنان را ندارد.

ولی روشن است منظور از آن در آیه فوق همان زنان شوهردار است.

این حکم اختصاصی به زنان مسلمان ندارد وزنان شوهردار از هر مذهب وملّتی همین حکم را دارند، یعنی ازدواج با آنها ممنوع است.

تنها استثنایی که این حکم دارد در مورد زنان غیر مسلمانی است که در جنگ‌ها به اسارت مسلمانان درمی‌آیند. اسلام اسارت آنها را به‌منزله «طلاق» از شوهران سابق تلقّی کرده واجازه می‌دهد بعد از تمام شدن عدّه،⁽¹⁾با آنان ازدواج کنند ویا همچو یک

کنیز با آنان رفتار شود. لذا می‌فرماید: «مگر آنان را که (از راه اسارت) مالک شده‌اید» (إِلاَّ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ).

ولی این استثنا به اصطلاح استثنای منقطع است؛ یعنی چنین زنان شوهرداری که در اسارت مسلمانان قرار می‌گیرند، به محض اسارت، رابطه آنها با شوهرانشان قطع خواهد شد، درست همانند زن غیر مسلمانی که با اسلام آوردن رابطه او با شوهر سابقش - در صورت ادامه کفر او - قطع می‌گردد ودر ردیف زنان بدون شوهر قرار خواهد گرفت.

از اینجا روشن می‌شود اسلام به هیچ‌وجه اجازه نداده است مسلمانان با زنان شوهردار، حتّی از ملل ومذاهب دیگر، ازدواج کنند وبه همین جهت برای آنها عدّه مقرّر ساخته ودر دوران عدّه، از ارتباط زناشویی با آنان جلوگیری نموده است.

فلسفه این حکم در حقیقت این است که این‌گونه زنان، یا باید به محیط «کفر» بازگشت داده شوند، یا همچنان در میان مسلمانان بی‌شوهر بمانند، ویا رابطه آنان با شوهران سابق قطع شود وبتوانند از نو ازدواج دیگری نمایند.

صورت اوّل برخلاف اصول تربیتی اسلام وصورت دوم ظالمانه است، بنابراین تنها راه همان راه سوم است.

از پاره‌ای از روایات که سند آن به ابوسعید خدری، صحابی معروف می‌رسد

برمی‌آید که آیه مورد بحث درباره اسرای غزوه اوطاس⁽¹⁾نازل گردیده وپیامبر صلی الله علیه و آله بعد

از اطمینان به اینکه زنان اسیر باردار نیستند به آنان اجازه داد با مسلمانان ازدواج کنند ویا همچو یک کنیز در اختیارشان قرار گیرند.⁽²⁾

این حدیث تفسیر بالا را نیز تأیید می‌کند.

در جمله بعد برای تأکید احکام گذشته که در مورد محارم ومانند آن وارد شده می‌فرماید: «اینها اموری است که خداوند برای شما مقرّر داشته ونوشته است» (کِتَابَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ).

بنابراین به هیچ‌وجه قابل تغییر وعدول نیست.

سپس می‌گوید: غیر از این چند طایفه که در این آیه وآیات پیش گفته شد، می‌توانید با سایر زنان ازدواج کنید مشروط بر اینکه طبق قوانین اسلام باشد؛ توأم با پاکدامنی ودور از بی‌عفّتی وناپاکی صورت گیرد. می‌فرماید: «امّا زنان دیگر غیر از اینان (که گفته شد)، برای شما حلال است که با اموال خود، آنان را اختیار کنید؛ در حالی که پاکدامن باشید واز زنا دوری جویید» (وَ أُحِلَّ لَکُمْ مَا وَرَاءَ ذلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسَافِحِینَ).

بنابراین «مُحصِنین» در آیه فوق که اشاره به حال مردان است به‌معنی عفیفان و«غَیرَ مُسافِحین» تأکید آن است، زیرا مادّه «سفاح» (بر وزن کتاب) به‌معنی زنا است ودر اصل از «سفح» به‌معنی ریزش آب ویا اعمال بیهوده وبی‌رویه گرفته شده، وچون قرآن در این‌گونه امور همیشه از الفاظ کنایی استفاده می‌کند، آن را کنایه از آمیزش نامشروع گرفته است.

جمله «أن تَبتَغوا بِأموالِکُم» اشاره به این است که رابطه زناشویی یا باید به شکل ازدواج با پرداخت مهر باشد، ویا به شکل مالک شدن کنیز با پرداخت قیمت.⁽³⁾

ضمنآ تعبیر «غَیرَ مُسافِحین» در آیه فوق شاید اشاره به این حقیقت نیز باشد که نباید هدف شما در مسأله ازدواج، تنها هوسرانی وارضاءِ غریزه جنسی باشد، بلکه این امر حیاتی برای هدف عالی‌تری است که غریزه نیز در خدمت آن قرار گرفته، وآن بقای نسل انسان ونیز حفظ او از آلودگی‌هاست.

در قسمت بعد به مسأله ازدواج موقّت وبه اصطلاح «متعه» اشاره کرده می‌فرماید: «وزنانی را که متعه می‌کنید، واجب است مهرشان را بپردازید» (فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً).

از جمله فوق استفاده می‌شود اصل تشریع ازدواج موقّت قبل از نزول این آیه برای مسلمانان مسلّم بوده که در این آیه نسبت به پرداخت مهر آنها توصیه می‌کند.

بعد از ذکر لزوم پرداخت مهر به این مطلب اشاره می‌کند که اگر طرفین عقد بعدآ با رضایت خود مقدار مهر را کم وزیاد کنند مانعی ندارد. لذا می‌فرماید: «وگناهی بر شما نیست در آنچه بعد از تعیین مهر با یکدیگر توافق کرده‌اید» بعدآ می‌توانید با توافق آن را کم یا زیاد کنید (وَ لاَ جُنَاحَ عَلَیْکُمْ فِیمَا تَرَاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ).

بر این اساس مهر یک‌نوع بدهکاری است که با رضایت طرفین قابل تغییر است (در این موضوع تفاوتی میان عقد موقّت ودائم نیست، اگرچه آیه همان‌طور که گفتیم درباره ازدواج موقّت بحث می‌کند).

احتمال دیگری نیز در تفسیر آیه مورد بحث هست وآن این است که مانعی

ندارد پس از ازدواج موقّت، طرفین درباره اضافه کردن مدّت ازدواج ونیز مبلغ

مهر با هم توافق کنند. یعنی ازدواج موقّت حتّی قبل از پایان مدّت قابل تمدید است؛

به این ترتیب که زن ومرد با هم توافق می‌کنند مدّت را در برابر اضافه کردن

مبلغ مشخّصی به مهر افزایش دهند (در روایات اهل بیت علیهم السلام نیز به این تفسیر اشاره شده است).⁽¹⁾

احکامی که در آیه به آن اشاره شد احکامی است که متضمّن خیر وسعادت افراد بشر است؛ و«خداوند از مصالح بندگان آگاه ودر قانونگذاری خود حکیم است» (إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیمًا حَکِیمًا).

نکته‌ها:

1. ازدواج موقّت در اسلام

از آنجا که موضوع ازدواج موقّت از مباحث مهمّ تفسیری وفقهی واجتماعی است، باید از جهات ذیل مورد بررسی قرار گیرد:

الف) قراینی که در آیه مورد بحث وجود دارد، دلالت آن را بر ازدواج موقّت تأکید می‌کند.

ب) ازدواج موقّت در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله بوده وبعدآ نسخ نشده است.

ج) ضرورت اجتماعی این نوع ازدواج.

د) پاسخ به پاره‌ای از اشکالات.

درباره قسمت اوّل باید توجّه داشت اوّلاً کلمه «متعه» که «اِستَمتَعتُم» از آن گرفته شده، در اسلام به‌معنای ازدواج موقّت است، وبه اصطلاح در این باره حقیقت شرعیه است. گواه بر آن این است که این کلمه (متعه) با همین معنی در روایات پیامبر صلی الله علیه و آله وکلمات صحابه مکرّر به‌کار برده شده است.⁽¹⁾

ثانیآ اگر این کلمه به‌معنای مزبور نباشد، باید به‌معنای لغوی آن یعنی «بهره‌گیری» تفسیر شود، ودر نتیجه معنی آیه چنین خواهد شد: «اگر از زنان دائم بهره گرفتید مهر آنان را بپردازید». در حالی که می‌دانیم پرداختن مهر مشروط به بهره‌گیری از زنان نیست بلکه تمام مهر بنابر مشهور⁽²⁾یا حدّاقل نیمی از مهر به مجرّد عقد ازدواج دائم

واجب می‌شود.

ثالثآ بزرگان اصحاب وتابعین⁽³⁾مانند ابن عبّاس دانشمند ومفسّر معروف اسلام،

ابیّ بن کعب، جابر بن عبدالله، عمران حصین، سعید بن جبیر، مجاهد، قتاده، سدّی وگروه زیادی از مفسّران اهل تسنّن وتمام مفسّران اهل بیت علیهم السلام همگی از آیه مورد بحث، حکم ازدواج موقّت را فهمیده‌اند تا آنجا که فخر رازی با تمام شهرتی که در

مورد اشکال‌تراشی در مسائل مربوط به شیعه دارد، بعد از بحث مشروحی درباره آیه می‌گوید: ما بحث نداریم که از آیه فوق حکم جواز «متعه» استفاده می‌شود. ما می‌گوییم حکم مزبور بعد از مدّتی نسخ شده است.

رابعآ ائمّه اهل بیت علیهم السلام که به اسرار وحی از همه آگاه‌تر بودند، متّفقآ آیه را به همین معنی تفسیر فرموده‌اند وروایات فراوانی در این زمینه نقل شده، از جمله از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: «المُتعَةُ نَزَلَ بِهَا القُرآنُ وَ جَرَتْ بِهَا السُّنَّةُ مِن رَسُولِ اللهِ؛ حکم متعه در قرآن نازل شده وسنّت پیغمبر صلی الله علیه و آله بر طبق آن جاری گردیده است».⁽¹⁾

واز امام باقر علیه السلام نقل شده است که در پاسخ سؤال ابوبصیر راجع به «متعه» فرمود: «نَزَلَت فِی القُرآنِ فَمَا استَمتَعتُم بِهِ مِنهُنَّ فَآتُوهُنَّ اُجورَهُنَّ فَریضَهً...؛ قرآن مجید در این‌باره نازل شده، آنجا که می‌فرماید: فَمَا استَمتَعتُم...».⁽²⁾

ونیز از امام باقر علیه السلام نقل شده است که در پاسخ شخصی به نام عبدالله بن عمیر لیثی در مورد «متعه» فرمود: «أحَلَّهَا اللّهُ فی کِتابِهِ وَ عَلی لِسانِ نَبیِّهِ فَهِیَ حَلالٌ اِلی یَومِ القِیامَةِ؛ خداوند آن را در قرآن وبر زبان پیامبرش حلال کرده است وتا روز قیامت حلال است».⁽³⁾

2. آیا حکم ازدواج موقّت نسخ شده است

اتّفاق عموم علمای اسلام بلکه ضرورت دین بر این است که ازدواج موقّت در آغاز اسلام مشروع بوده، وگفت‌وگو درباره دلالت آیه مورد بحث بر مشروعیّت متعه هیچ‌گونه منافاتی با مسلّم بودن اصل حکم ندارد وحتّی مسلمانان در آغاز اسلام به آن عمل کرده‌اند وجمله معروفی که از عمر نقل شده است: «مُتعَتانِ کانَتا عَلی عَهدِ رَسولِ اللهِ وَ أنَا مُحَرِّمُهُما وَ مُعاقِبٌ عَلَیهِما مُتعَةُ النِّساءِ وَمُتعَةُ الحَجِّ؛ دو متعه در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله بود که من آنها را حرام کردم وبر آنها مجازات می‌کنم: متعه زنان ومتعه

تمتّع»⁽¹⁾(که نوع خاصّی از حج است)، دلیل روشنی بر وجود این حکم در عصر

پیامبر صلی الله علیه و آله است منتهی مخالفان این حکم مدّعی هستند بعدآ نسخ وتحریم شده است.

جالب توجّه اینکه روایات مورد ادّعا درباره نسخ حکم مزبور کاملاً مختلف وپریشان است.

برخی می‌گویند خود پیامبر صلی الله علیه و آله این حکم را نسخ کرده وبنابراین ناسخ آن، سنّت وحدیث پیامبر صلی الله علیه و آله است.

وبرخی می‌گویند ناسخ آن آیه طلاق است: (اِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ) «هنگامی که زنان را طلاق دادید باید طلاق در زمان مناسب عدّه باشد» در حالی که این آیه ارتباطی با مسأله مورد بحث ندارد، زیرا این آیه درباره طلاق بحث می‌کند در حالی که ازدواج موقّت طلاق ندارد وجدایی آن به هنگام پایان مدّت آن است.

قدر مسلّم این است که اصل مشروع بودن این نوع ازدواج در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله قطعی است وهیچ‌گونه دلیل قابل اعتمادی درباره نسخ شدن آن در دست نیست.

بنابراین طبق قانون مسلّمی که در علم اصول به ثبوت رسیده است، باید حکم به بقاءِ این قانون کرد.

جمله مشهوری که از عمر نقل شده نیز گواه روشنی بر این حقیقت است که این حکم در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله هرگز نسخ نشده است.

بدیهی است هیچ‌کس جز پیامبر صلی الله علیه و آله حقّ نسخ احکام را ندارد، وتنها اوست که می‌تواند به فرمان خدا پاره‌ای از احکام را نسخ کند، وبعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله باب نسخ به‌کلّی مسدود می‌شود، وگرنه هر کسی می‌تواند به اجتهاد خود قسمتی از احکام الهی را نسخ نماید ودیگر چیزی به نام شریعت ابدی باقی نخواهد ماند. اصولاً اجتهاد در برابر سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله اجتهاد در مقابل نص است که فاقد هر گونه اعتبار است.

جالب اینکه در صحیح ترمذی که از کتاب‌های صحاح معروف اهل تسنّن است ونیز از دارقطنی چنین می‌خوانیم: کسی از اهل شام از عبدالله بن عمر درباره حج

تمتّع⁽¹⁾سؤال کرد، او در جواب صریحآ گفت: این‌کار حلال وخوب است.

مرد شامی گفت: پدر تو از این عمل نهی کرده است.

عبدالله بن عمر برآشفت وگفت: اگر پدرم از چنین کاری نهی کند وپیامبر صلی الله علیه و آله آن را اجازه دهد، آیا سنّت مقدّس پیامبر صلی الله علیه و آله را رها کنم واز گفته پدرم پیروی کنم؟ برخیز واز نزد من دور شو!⁽²⁾

نظیر این روایت درباره ازدواج موقّت از عبدالله بن عمر از صحیح ترمذی به همان صورت که در بالا خواندیم نقل شده است.⁽³⁾

ونیز از محاضرات راغب نقل شده است که یکی از مسلمانان اقدام به ازدواج موقّت می‌کرد از او پرسیدند: حلال بودن این کار را از چه کسی گرفتی؟

گفت: از عمر.

با تعجّب گفتند: چگونه چنین چیزی ممکن است با اینکه عمر از آن نهی کرد وحتّی تهدید به مجازات نمود؟

گفت: بسیار خوب، من هم به همین جهت می‌گویم، زیرا عمر می‌گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله آن را حلال کرده ومن حرام می‌کنم.

من مشروعیّت آن را از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌پذیرم امّا تحریم آن را از هیچ‌کس نخواهم پذیرفت.⁽⁴⁾

گفتنی است که مدّعیان نسخ این حکم با اشکالات مهمّی روبه‌روهستند:

نخست اینکه در روایات متعدّدی از منابع اهل تسنّن تصریح شده است که این حکم در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله هرگز نسخ نشد، بلکه در زمان عمر از آن نهی گردید. بنابراین طرفداران نسخ باید پاسخی برای این همه روایات پیدا کنند.

این روایات بالغ بر 24 روایت است که علّامه امینی در الغدیر (جلد ششم) آنها را مشروحآ بیان کرده که به دو نمونه آن ذیلاً اشاره می‌شود:

او گفت: اگر قبلاً از این کار نهی کرده بودم او را سنگسار می‌کردم (ولی از هم اکنون از آن جلوگیری می‌کنم).⁽²⁾

در کتاب بدایة المجتهد تألیف ابن رشد اندلسی نیز می‌خوانیم: جابر بن عبدالله انصاری می‌گفت: ازدواج موقّت در میان ما در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله ودر خلافت ابوبکرونیمی از خلافت عمر معمول بود سپس عمر از آن نهی کرد.⁽³⁾

مشکل دیگر اینکه روایاتی که حکایت از نسخ این حکم در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله می‌کند بسیار پریشان وضدّونقیض‌اند.

برخی می‌گوید در جنگ خیبر نسخ شده،

برخی دیگر در روز فتح مکّه،

برخی در جنگ تبوک،

وبعضی در جنگ اوطاس ومانند آن.

بنابراین به نظر می‌رسد روایات نسخ همه مجعول بوده باشد که این‌همه با یکدیگر تناقض دارند.

از آنچه گفتیم روشن می‌شود اینکه نویسنده تفسیر المنار می‌گوید: ما سابقآ در جلد سوم وچهارم مجله المنار تصریح کرده بودیم که عمر از متعه نهی کرد، ولی بعدآ به اخباری دست یافتیم که نشان می‌دهد در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله نسخ شده نه در زمان عمر، ولذا گفته سابق خود را اصلاح کرده واز آن استغفار می‌کنیم.⁽¹⁾سخنی تعصّب‌آمیز

است، زیرا در برابر روایات ضدّونقیضی که نسخ حکم را در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله اعلام می‌کند روایاتی داریم که صراحت در ادامه آن تا زمان عمر دارد.

بنابراین نه جای عذرخواهی است ونه استغفار، وشواهدی که در بالا ذکر کردیم نشان می‌دهد گفتار اوّل او مقرون به حقیقت بوده است نه گفتار دوم.

ناگفته پیداست نه عمر ونه هیچ شخص دیگر وحتّی ائمّه اهل بیت علیهم السلام که جانشینان اصلی پیامبرند نمی‌توانند احکامی را که در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله بوده نسخ کنند. اصولاً نسخ بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله وبسته شدن باب وحی مفهوم ندارد، واینکه بعضی کلام عمر را حمل بر اجتهاد کرده‌اند جای تعجّب است، زیرا اجتهاد در برابر «نص» ممکن نیست.

وعجیب‌تر اینکه جمعی از فقهای اهل تسنّن آیات مربوط به احکام ازدواج (مانند آیه 6 سوره مؤمنون) را ناسخ آیه مورد بحث که درباره متعه است دانسته گویا تصوّر کرده‌اند ازدواج موقّت اصلاً ازدواج نیست، در حالی که به‌طور مسلّم یکی از اقسام ازدواج است.

3. ازدواج موقّت، یک ضرورت اجتماعی

این یک قانون عمومی است که اگر به غرایز طبیعی انسان به صورت صحیح پاسخ گفته نشود، برای اشباع آنها متوجّه راه‌های انحرافی خواهد شد، زیرا این حقیقت قابل

انکار نیست که غرایز طبیعی را نمی‌توان از بین برد، وفرضآ هم بتوانیم از بین ببریم چنین اقدامی عاقلانه نیست، زیرا این‌کار نوعی مبارزه با قانون آفرینش است. بنابراین راه صحیح آن است که آنها را از راه معقولی اشباع واز آنها در مسیر سازندگی بهره‌برداری کنیم.

این موضوع را نیز نمی‌توان انکار کرد که غریزه جنسی یکی از نیرومندترین غرایز انسانی است تا آنجا که پاره‌ای از روانکاوان آن را تنها غریزه اصیل انسان می‌دانند وغرایز دیگر را به آن بازمی‌گردانند.

اکنون این سؤال پیش می‌آید، در بسیاری از شرایط ومحیط‌ها، افراد فراوانی در سنین خاصّی قادر به ازدواج دائم نیستند، یا افراد متأهل در مسافرت‌های طولانی ویا مأموریّت‌ها با مشکل عدم ارضای غریزه جنسی روبه‌رومی‌شوند.

این موضوع خصوصآ در عصر ما که سنّ ازدواج بر اثر طولانی شدن دوره تحصیل ومسائل پیچیده اجتماعی بالا رفته وکمتر جوانی می‌تواند در سنین پایین - یعنی در داغ‌ترین دوران غریزه جنسی - اقدام به ازدواج کند، شکل حادتری به خود گرفته است.

با این وضع چه باید کرد؟ آیا باید مردم را - همانند راهبان وراهبه‌ها - به سرکوب کردن این غریزه تشویق نمود؟ یا اینکه آنها را در برابر بی‌بندوباری جنسی آزاد گذاشت، وهمان صحنه‌های زننده وننگین کنونی را مجاز دانست؟

ویا اینکه راه سومی را در پیش بگیریم که نه مشکلات ازدواج دائم را به بار آورد ونه آن بی‌بندوباری جنسی.

خلاصه اینکه ازدواج دائم نه در گذشته ونه در امروز به‌تنهایی جوابگوی نیازمندی‌های جنسی همه طبقات مردم نبوده ونیست، وما بر سر دو راهی قرار داریم: یا باید فحشا را مجاز بدانیم، همان‌طور که دنیای مادّی امروز عملاً بر آن صحه نهاده وآن را به رسمیّت شناخته است، ویا طرح ازدواج موقّت را بپذیریم. معلوم نیست آنها که با ازدواج موقّت وفحشا مخالفت می‌کنند چه راه حلّی برای این معضل اجتماعی دارند. در حالی که طرح ازدواج موقّت، نه شرایط سنگین ازدواج دائم را دارد که با عدم تمکّن مالی یا اشتغالات تحصیلی ومانند آن نسازد ونه زیان‌های فجایع جنسی وفحشا را در بر دارد.

4. ایرادهایی که بر ازدواج موقّت می‌شود

در اینجا اشکالاتی می‌شود که باید به‌طور فشرده به آنها پاسخ گفت.

الف) گاهی می‌گویند چه تفاوتی میان ازدواج موقّت وفحشا وجود دارد؟ هردو خودفروشی در برابر پرداختن مبلغی محسوب می‌شوند ودر حقیقت این نوع ازدواج نقابی است بر چهره فحشا وآلودگی‌های جنسی. تنها تفاوت آن دو در ذکر دو جمله ساده یعنی اجرای صیغه است.

پاسخ: آنها که چنین می‌گویند گویی اصلاً از مفهوم ازدواج موقّت آگاهی ندارند، زیرا ازدواج موقّت تنها با گفتن دو جمله تمام نمی‌شود، بلکه مقرّراتی همانند ازدواج دائم دارد؛ یعنی چنان زنی در تمام مدّت ازدواج موقّت منحصرآ در اختیار این مرد باید باشد وبه هنگامی که مدّت پایان یافت باید عدّه نگاه دارد؛ یعنی حدّاقل 45 روز باید از اقدام به هر گونه ازدواج با شخص دیگری خودداری کند تا اگر از مرد اوّل باردار شده وضع او روشن گردد، حتّی اگر با وسایل جلوگیری اقدام به جلوگیری از انعقاد نطفه کرده، باز هم رعایت این مدّت واجب است.

واگر از او صاحب فرزندی شد باید همانند فرزند ازدواج دائم مورد حمایت قرار گیرد وتمام احکام فرزند بر او جاری خواهد شد.

در حالی که در فحشا هیچ‌یک از این شرایط وقیود وجود ندارد. آیا هرگز می‌توان این دو را با یکدیگر مقایسه نمود؟!

البتّه ازدواج موقّت از نظر مسأله ارث (در میان زن وشوهر)⁽¹⁾ونفقه وپاره‌ای از

احکام دیگر تفاوت‌هایی با ازدواج دائم دارد، ولی این تفاوت‌ها هرگز آن را در ردیف فحشا قرار نخواهد داد، ودر هر حال شکلی از ازدواج است با مقرّرات ازدواج.

ب) «ازدواج موقت» سبب می‌شود بعضی از افراد هوسباز از این قانون سوءِ استفاده کرده وهر نوع فحشا را در پشت این پرده انجام دهند، تا آنجا که افراد محترم هرگز تن به ازدواج موقّت نمی‌دهند وزنان باشخصیّت از آن ابا دارند.

پاسخ: سوءِ استفاده از کدام قانون در دنیا نشده است؟ آیا باید جلوی یک قانون فطری وضرورت اجتماعی را به خاطر سوءِ استفاده گرفت یا جلوی سوءِ استفاده‌کنندگان را؟!

اگر فرضآ عدّه‌ای از زیارت خانه خدا سوءِ استفاده کردند ودر این سفر اقدام به فروش موادّ مخدّر کردند، آیا باید جلوی مردم را از شرکت در این کنگره عظیم اسلامی بگیریم یا جلوی سوءِ استفاده‌کنندگان را؟!

واگر می‌بینیم امروز افراد محترم استفاده از این قانون اسلامی را کراهت دارند عیب قانون نیست، عیب عمل‌کنندگان به قانون ویا صحیح‌تر، سوءِ استفاده‌کنندگان از آن است.

اگر در جامعه امروز، هم ازدواج موقّت به صورت سالم درآید وحکومت اسلامی تحت ضوابط ومقرّرات خاصّ این موضوع را به‌طور صحیح اجرا کند، هم جلوی سوءِ استفاده‌ها گرفته خواهد شد وهم افراد محترم - به هنگام ضرورت‌های اجتماعی - از آن کراهت نخواهند داشت.

ج) می‌گویند ازدواج موقّت سبب می‌شود افراد بی‌سرپرست همچون فرزندان نامشروع به جامعه تحویل داده شود.

پاسخ: از آنچه گفتیم جواب این ایراد کاملاً روشن شد، زیرا فرزندان نامشروع از نظر قانونی نه وابسته به پدرند ونه مادر، در حالی که فرزندان ازدواج موقّت کمترین وکوچکترین تفاوتی با فرزندان ازدواج دائم حتّی در میراث وسایر حقوق اجتماعی ندارند.

گویی عدم توجّه به این حقیقت سرچشمه اشکال فوق شده است.

5. «راسل» وازدواج موقّت

در پایان این سخن، یادآوری مطلبی که برتراند راسل دانشمند معروف انگلیسی در کتاب زناشویی واخلاق ذیل عنوان «زناشویی آزمایشی» آورده است مفید به نظر می‌رسد:

او پس از ذکر طرح یکی از قضات محاکم جوانان به نام بن بی لیندسی در مورد زناشویی دوستانه یا زناشویی آزمایشی چنین می‌نویسد:

طبق طرح لیندسی، جوانان باید قادر باشند در نوعی زناشویی جدید وارد شوند که با زناشویی‌های معمولی (دائم) از سه جهت تفاوت دارد:

نخست اینکه طرفین قصد بچه‌دار شدن نداشته باشند، ازاین‌رو باید بهترین طرق

پیشگیری از بارداری را به آنها بیاموزند،

دیگر اینکه جدایی آنها به آسانی صورت پذیرد،

وسوم اینکه پس از طلاق، زن هیچ‌گونه حقّ نفقه نداشته باشد.

راسل بعد از ذکر پیشنهاد لیندسی که خلاصه آن در بالا بیان شد، چنین می‌گوید: تصوّر می‌کنم اگر چنین امری به تصویب قانونی برسد، گروه کثیری از جوانان از

جمله دانشجویان دانشگاه‌ها تن به ازدواج موقّت بدهند ودر یک زندگی مشترک موقّتی پای بگذارند، زندگی‌ای که متضمّن آزادی است ورها از بسیاری نابسامانی‌ها وروابط جنسی پر هرج ومرج فعلی.⁽¹⁾

همان‌طور که ملاحظه می‌کنید طرح فوق درباره ازدواج موقّت از جهات بسیاری همانند طرح اسلام است منتهی شرایط وخصوصیاتی که اسلام برای ازدواج موقّت آورده از جهاتی روشن‌تر وکامل‌تر است؛ در ازدواج موقّت اسلامی هم جلوگیری از فرزند کاملاً بی‌مانع است، هم جدا شدن آسان وهم نفقه واجب نیست (ر.ک: ج 3، ص421 - 438).

تمکین در امور زناشویی

اشاره

(الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللهُ بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَبِمَا أَنفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِّلْغَیْبِ بِمَا حَفِظَ اللهُ وَاللاَّتِی تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاَ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلا إِنَّ اللهَ کَانَ عَلِیّآ کَبِیرآ)

مردان، سرپرست ونگهبان زنانند، به خاطر برتری‌هایی که خداوند (از نظر نظام اجتماع) برای بعضی نسبت به بعضی دیگر قرار داده است، وبه خاطر هزینه هایی که از اموالشان (در مورد زنان) می‌کنند. وزنان شایسته، زنانی هستند که متواضع‌اند، ودر غیاب (همسر خود،) اسرار وحقوق او را، در مقابل حقوقی که خدا برای آنان قرار داده، حفظ می‌کنند. وزنانی را که از سرکشی ومخالفتشان بیم دارید، پند واندرز دهید؛ و(اگر مؤثّر واقع نشد،) در بستر از آنها

دوری نمایید؛ و(اگر راهی جز شدّت عمل نبود) آنها را تنبیه کنید. اگر از شما پیروی کردند، راهی برای تعدّی بر آنها نجویید. (بدانید) خداوند، بلندمرتبه وبزرگ است. (وقدرت او، بالاترین قدرت‌هاست). (سوره نساء، آیه 34)

تفسیر: سرپرستی در نظام خانواده

خانواده یک واحد کوچک اجتماعی است وهمانند یک اجتماع بزرگ باید رهبر وسرپرست واحدی داشته باشد، زیرا رهبری وسرپرستی دسته‌جمعی که زن ومرد مشترکآ آن را به‌عهده بگیرند مفهومی ندارد. در نتیجه مرد یا زن، یکی باید رئیس خانواده ودیگری معاون وتحت نظارت او باشد. قرآن در اینجا تصریح می‌کند که مقام سرپرستی باید به مرد داده شود. می‌فرماید: «مردان سرپرست ونگهبان زنانند» (الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَاءِ).

البتّه مقصود از این تعبیر، استبداد واجحاف وتعدّی نیست بلکه رهبریِ واحد منظّم با توجّه به مسؤولیّت‌ها ومشورت‌های لازم است.

این مسأله در دنیای امروز بیش از هر زمان روشن است که اگر هیئتی - حتّی هیئت دو نفری - مأمور انجام دادن کاری شود، حتمآ باید یکی از آن دو «رئیس» ودیگری «معاون یا عضو» باشد وگرنه در کارشان هرج ومرج پیدا می‌شود؛ سرپرستی مرد در خانواده نیز از همین قبیل است.

واین موقعیّت به سبب وجود خصوصیاتی در مرد است، مانند ترجیح قدرت تفکّر او بر نیروی عاطفه واحساسات، (برعکس زن که از نیروی سرشار عواطف بهره‌مند است).

ودیگری داشتن بنیه ونیروی جسمی بیشتر که با اوّلی بتواند بیندیشد ونقشه طرح کند وبا دومی بتواند از حریم خانواده خود دفاع نماید.

به علاوه، تعهّد او در برابر زن وفرزندان نسبت به پرداختن هزینه‌های زندگی وپرداخت مهر وتأمین زندگی آبرومندانه همسر وفرزند، این حق را به او می‌دهد که وظیفه سرپرستی به عهده او باشد.

البتّه ممکن است زنانی در جهات فوق بر شوهران خود امتیاز داشته باشند ولی

کرارآ گفته‌ایم قوانین به آحاد افراد نظر ندارد، بلکه نوع وکلّی را در نظر می‌گیرد، وشکّی نیست که از نظر کلّی، مردان نسبت به زنان برای این کار آمادگی بیشتری دارند اگرچه زنان نیز می‌توانند وظایفی به‌عهده بگیرند که اهمّیّت آن مورد تردید نیست.

جمله‌های بعد اشاره به همین حقیقت است، زیرا در بخش اوّل می‌فرماید: این سرپرستی «به سبب برتری‌هایی است که خداوند (از نظر اجتماع) برای بعضی نسبت به بعضی دیگر قرار داده است» (بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ).

ودر قسمت دیگر می‌فرماید: «واین سرپرستی به سبب تعهّداتی است که مردان در مورد انفاق وپرداخت‌های مالی در برابر زنان وخانواده برعهده دارند» (وَ بِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ).

ناگفته پیداست سپردن این وظیفه به مردان، نه دلیل بالاتر بودن شخصیّت انسانی آنهاست ونه سبب امتیاز آنان در جهان دیگر، زیرا آن صرفآ بستگی به پرهیزگاری دارد، همان‌طور که شخصیّت انسانی یک معاون از یک رئیس ممکن است در جنبه‌های مختلفی بیشتر باشد امّا رئیس برای سرپرستی کاری که به او محوّل شده از معاون خود شایسته‌تر است.

سپس اضافه می‌فرماید: زنان در برابر وظایفی که در خانواده به‌عهده دارند دو دسته‌اند:

یعنی مرتکب خیانت، چه از نظر مال وچه از نظر ناموس وچه از نظر حفظ شخصیّت شوهر واسرار خانواده در غیاب او نمی‌شوند ودر برابر حقوقی که خداوند برای آنها قائل شده است وبا جمله «بِما حَفِظَ اللّهُ» به آن اشاره گردیده، وظایف ومسؤولیّت‌های خود را به‌خوبی انجام می‌دهند.

بدیهی است که مردان موظّفند در برابر این‌گونه زنان نهایت احترام وحق‌شناسی را انجام دهند.

باید مرحله‌به‌مرحله انجام گردد، ودر هر صورت مراقب باشند که از حریم عدالت تجاوز نکنند؛ این وظایف به ترتیب زیر در آیه بیان شده است:

مرحله اوّل در مورد زنانی است که نشانه‌های سرکشی وعداوت در آنان آشکار می‌گردد که قرآن از آنها چنین تعبیر می‌کند: «زنانی که از سرکشی آنان می‌ترسید موعظه کنید وپند واندرز دهید» (وَالَّتِی تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ).⁽¹⁾

وبه این ترتیب آنها که از حریم نظام خانوادگی پا فراتر می‌گذارند قبل از هر چیز باید با اندرزهای دوستانه ونتایج سوءِ این‌گونه کارها آنان را به راه آورد ومتوجّه مسؤولیّت خود نمود.

پس از آن برای مرحله دوم می‌فرماید: «در صورتی که اندرزهای شما سودی نداد، در بستر از آنان دوری کنید» (وَاهْجُرُوهُنَّ فِی‌الْمَضَاجِعِ).

وبا این عکس‌العمل وبی‌اعتنایی، وبه اصطلاح قهر کردن، عدم رضایت خود را از رفتارشان آشکار سازید، شاید همین واکنش خفیف در روح آنها مؤثّر گردد.

ودر مرحله سوم، در صورتی که سرکشی وپشت پا زدن به وظایف ومسؤولیّت‌ها از حد بگذرد وهمچنان در راه قانون‌شکنی با لجاجت وسرسختی گام بردارند، یعنی نه اندرزها تأثیر کند ونه جدا شدن در بستر وبی‌اعتنایی نفعی بخشد وراهی جز شدّت عمل باقی نمانَد، «آنها را تنبیه بدنی کنید» (وَاضْرِبُوهُنَّ).

در اینجا اجازه داده شده که از طریق تنبیه بدنی آنها را به ادای وظایف خویش وادار کنند.

مسلّم است اگر مرحله اوّل ودوم مؤثّر واقع شود وزن به ادای وظیفه خود اقدام کند، مرد حق ندارد بهانه‌جویی نماید ودر صدد آزار وی برآید. بدین جهت به دنبال این جمله می‌فرماید: «واگر از شما پیروی کردند، راهی برای تعدّی بر آنان نجویید» (فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاَ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً).

واگر گفته شود نظیر این سرکشی وتجاوز در مردان نیز ممکن است پدید آید، آیا مردان نیز مشمول چنین مجازات‌هایی خواهند شد؟ در پاسخ می‌گوییم آری، مردان هم درست همانند زنان در صورت تخلّف از وظایف، مجازات می‌گردند حتّی

مجازات بدنی، منتهی چون این‌کار غالبآ از عهده زنان خارج است، حاکم شرع موظّف است مردان متخلّف را از راه‌های مختلف وحتّی از طریق تعزیر (مجازات بدنی) به وظایف خود آشنا سازد.

معروف است که مردی به همسر خود اجحاف کرده بود وبه هیچ قیمت حاضر به تسلیم در برابر حق نبود وعلی علیه السلام او را با شدّت عمل وحتّی با تهدید به شمشیر، وادار به تسلیم کرد.⁽¹⁾

ودر پایان آیه مجدّدآ به مردان هشدار می‌دهد از موقعیّت سرپرستی خود در خانواده سوءِاستفاده نکنند وبه قدرت خدا که بالاتر از همه قدرت‌هاست بیندیشند «زیرا خداوند بلندمرتبه وبزرگ است» (إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیًّا کَبِیرًا).

نکته: آیا اسلام اجازه تنبیه بدنی داده است؟

ممکن است ایراد کنند چگونه اسلام به مردان اجازه داده که در مورد زنان متوسّل به تنبیه بدنی شوند؟ پاسخ این ایراد با توجّه به‌معنای آیه وروایاتی که در بیان آن وارد شده وتوضیح آن در کتاب‌های فقهی آمده است ونیز با توضیحاتی که روانشناسان امروز می‌دهند چندان پیچیده نیست، زیرا اوّلاً آیه مسأله تنبیه بدنی را درباره افراد وظیفه‌نشناسی مجاز شمرده که هیچ راه دیگری برای اصلاح آنها مفید واقع نشود.

اتّفاقآ این موضوع تازه‌ای نیست که منحصر به اسلام باشد، در تمام قوانین دنیا هنگامی که راه‌های مسالمت‌آمیز برای وادار کردن افراد به ادای وظیفه مؤثّر واقع نشود به خشونت متوسّل می‌شوند، نه‌تنها از طریق ضرب بلکه گاهی در موارد خاصّی مجازات‌هایی شدیدتر از آن نیز قائل می‌شوند که تا سرحدّ اعدام پیش می‌رود.

ثانیآتنبیه بدنی دراینجا-همان‌طورکه درکتاب‌های فقهی نیزآمده است -بایدملایم باشد به‌طوری که نه موجب شکستگی شود، نه مجروح گردد ونه باعث کبودی بدن.

ثالثآ روانکاوان امروز معتقدند جمعی از زنان دارای حالتی به نام «مازوشیسم» (آزارطلبی) هستند که گاه این حالت در آنها تشدید می‌شود وتنها راه آرامش آنان مختصر تنبیه بدنی است.

بنابراین ممکن است ناظر به چنین افرادی باشد که مختصر تنبیه بدنی درباره آنان جنبه آرامبخشی دارد ونوعی درمان روانی است (ر.ک: ج 3، ص 469-474).

تلاش برای جلوگیری از جدایی

اشاره

(وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَکَمآ مِّنْ أَهْلِهِ وَحَکَمآ مِّنْ أَهْلِهَا إِنْ یُرِیدَا إِصْلاَحآ یُوَفِّقِ اللهُ بَیْنَهُمَا إِنَّ اللهَ کَانَ عَلِیمآ خَبِیرآ)

واگر از جدایی میان آن دو (همسر) بیم داشته باشید، یک داور از خانواده شوهر، ویک داور از خانواده زن انتخاب کنید (تا به کار آنان رسیدگی کنند). اگر این دو (داور)، تصمیم به اصلاح داشته باشند، خداوند دل‌های آن دو را به هم نزدیک می‌سازد، زیرا خداوند، دانا وآگاه است (واز نیّات همه، باخبر است). (سوره نساء، آیه 35)

تفسیر: محکمه صلح خانوادگی

در این آیه به مسأله بروز اختلاف ونزاع میان دو همسر اشاره کرده که اگر نشانه‌های شکاف وجدایی در میان آن دو پیدا شد، برای بررسی علل ناسازگاری وفراهم نمودن مقدّمات صلح وسازش، باید داور وحَکَم از دو فامیل انتخاب کرد. ازاین‌رو می‌فرماید: «واگر از جدایی وشکاف میان آن دو (همسر) بیم داشته باشید، یک داور از خانواده شوهر برگزینید» (وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَکَمًا مِنْ أَهْلِهِ).

واز آنجا که قضاوت نباید یک‌طرفه باشد، می‌افزاید: «ویک داور از خانواده زن برگزینید» (وَ حَکَمًا مِنْ أَهْلِهَا).

سپس می‌فرماید: «اگر این دو حَکَم با حسن نیّت ودلسوزی وارد کار شوند وهدفشان اصلاح میان دو همسر بوده باشد، خداوند کمک می‌کند وبا آنان میان دو همسر الفت می‌دهد» (إِنْ یُرِیدَا إِصْلاَحًا یُوَفِّقِ اللَّهُ بَیْنَهُمَا).

وبرای اینکه به «حَکَمَین» هشدار دهد که حسن نیّت به خرج دهند، در پایان آیه می‌فرماید: «خداوند از نیّت آنان باخبر است» (إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلِیمًا خَبِیرًا).

نکته: امتیازات محکمه فامیلی

محکمه صلح خانوادگی که در آیه مورد بحث به آن اشاره شده یکی از شاهکارهای اسلام است. این محکمه امتیازاتی دارد که سایر محاکم فاقد آن هستند، از جمله:

در اینجا باید حتّی الامکان اختلافات را از طرق عاطفی حل کرد، لذا دستور می‌دهد داوران این محکمه کسانی باشند که پیوند خویشاوندی با دو همسر دارند ومی‌توانند عواطف آنها را در مسیر اصلاح تحریک کنند.

بدیهی است این امتیاز تنها در این محکمه است وسایر محاکم فاقد آن هستند.

اصولاً تجربه نشان داده است زن وشوهری که راهی آن‌گونه محاکم می‌شوند، دیگر زن وشوهر سابق نیستند، ولی در محکمه صلح فامیلی، یا این‌گونه مطالب به خاطر شرم حضور مطرح نمی‌شود، ویا اگر بشود چون در برابر آشنایان ومحرمان است آن اثر سوء را نخواهد داشت.

ناگفته روشن است حکمین باید از میان افراد پخته، باتدبیر وآگاه دو فامیل انتخاب شوند.

با این امتیازات که برشمردیم معلوم می‌شود احتمال کامیابی این محکمه در اصلاح میان دو همسر به‌مراتب بیشتر از محاکم دیگر است.

مسأله حَکمین وشرایط آنها ودایره نفوذ حکم وداوری آنها درباره دو همسر، در فقه اسلامی مشروحآ بیان شده است، از جمله اینکه دو حَکم باید بالغ وعاقل وعادل ونسبت به کار خود بینا باشند.

امّا در مورد نفوذ حکم وداوری آنها در مورد دو همسر، بعضی از فقها حکم آن دو را هرچه باشد لازم‌الاجرا دانسته‌اند، وظاهر تعبیر به «حکم» در آیه مورد بحث نیز همین معنی را می‌رساند زیرا مفهوم حکمیّت نفوذ حکم است.

ولی بیشتر فقها نظر حکمین را تنها درباره سازش ورفع اختلاف میان دو همسر لازم الاجرا دانسته وحتّی معتقدند اگر حکمین شرایطی بر زن یا شوهر بکنند لازم‌الاجرا است.

امّا در مورد جدایی، حکم آنها به‌تنهایی نافذ نیست وذیل آیه که اشاره به مسأله اصلاح می‌کند با این نظر سازگارتر است. توضیح بیشتر در این زمینه در کتاب‌های فقهی آمده است (ر.ک: ج 3، ص 475 - 478).

گذشت از پاره‌ای حقوق برای حفظ زندگی

اشاره

(وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزآ أَوْ إِعْرَاضآ فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِمَا أَنْ یُصْلِحَا بَیْنَهُمَا صُلْحآ وَالصُّلْحُ خَیْرٌ وَأُحْضِرَتِ الاَْنفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللهَ کَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرآ)

واگر زنی، از سرکشی وناسازگاری یا بی‌اعتنایی شوهرش، بیم داشته باشد، مانعی ندارد با هم به‌گونه‌ای صلح کنند (واز پاره‌ای از حقوق خود، به‌خاطر صلح، صرف‌نظر نمایند.) وصلح،

بهتر است؛ اگرچه (بسیاری از) مردم (طبق هوای نفسشان، در این‌گونه موارد) بخل می‌ورزند. وگذشت ندارند واگر نیکی (وگذشت) کنید وپرهیزگاری پیشه سازید، خداوند به آنچه انجام می‌دهید، آگاه است (وپاداش شایسته به شما خواهد داد). (سوره نساء، آیه 128)

شأن نزول:

در بسیاری از تفاسیر اسلامی وکتاب‌های حدیث، در شأن نزول آیه چنین نقل شده است: رافع بن خدیج دو همسر داشت؛ یکی مسن ودیگری جوان. بر اثر اختلافاتی، همسر مسن خود را طلاق داد و هنوز مدّت عدّه تمام نشده بود، به او گفت: اگر مایل باشی با تو آشتی می‌کنم، ولی باید اگر همسر دیگرم را بر تو مقدّم داشتم صبر کنی. واگر مایل باشی صبر می‌کنم مدّت عدّه تمام شود واز هم جدا شویم.

زن پیشنهاد اوّل را پذیرفت وبا هم آشتی کردند. آیه شریفه نازل شد وحکم این کار را بیان داشت.⁽¹⁾

تفسیر: صلح بهتر است

همان‌طور که در ذیل آیه 34 همین سوره گفتیم، «نُشوز» در اصل از مادّه «نشز» به‌معنی زمین مرتفع است، وهنگامی که در مورد زن ومرد به‌کار می‌رود به‌معنی نافرمانی است.

در آیات مزبور⁽²⁾احکام مربوط به نشوز زن بیان شده بود، ولی در اینجا به مسأله

نشوز مرد اشاره کرده می‌فرماید: «هرگاه زنی احساس کند شوهرش بنای سرکشی واعراض دارد، مانعی ندارد که برای حفظ حریم زوجیّت، از پاره‌ای از حقوق خود صرف‌نظر کند وبا هم صلح نمایند» (وَ إِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِمَا أَنْ یُصْلِحَا بَیْنَهُمَا صُلْحًا).

از آنجا که گذشت کردن زن از قسمتی از حقوق خود، روی رضایت وطیب خاطر

انجام شده، واکراهی در میان نبوده است، گناهی ندارد. جمله «لا جُناحَ» (گناهی ندارد) نیز اشاره به همین حقیقت است.

ضمنآ از آیه با توجّه به شأن نزول، دو مسأله فقهی استفاده می‌شود:

نخست اینکه احکامی مانند تقسیم روزهای هفته در میان دو همسر، جنبه حق دارد نه حکم، ولذا زن می‌تواند با اختیار خود از این حق به‌طور کلّی یا به‌طور جزئی صرف‌نظر کند. دو دیگر اینکه، عوض صلح لازم نیست مال بوده باشد، بلکه می‌تواند «اسقاط حقّی» عوض صلح واقع شود.

سپس برای تأکید موضوع می‌فرماید: «به هر حال، صلح کردن بهتر است»

(وَالصُّلْحُ خَیْرٌ).

این جمله کوتاه وپر معنی گرچه در باره اختلافات خانوادگی در آیه فوق ذکر شده، ولی بدیهی است یک قانون کلّی را بیان می‌کند که در همه جا اصل نخستین، صلح وصفا ودوستی وسازش است، ونزاع و کشمکش وجدایی بر خلاف طبع سلیم انسان وزندگی آرام‌بخش اوست، ولذا جز در موارد ضرورت واستثنایی نباید به آن متوسّل شد.

بر خلاف آنچه برخی از مادّی‌ها می‌پندارند که اصل نخستین در زندگی بشر، همانند سایر جانداران، تنازع بقاء وکشمکش است وتکامل از این راه صورت می‌گیرد. وهمین طرز تفکّر، شاید سرچشمه بسیاری از جنگ‌ها وخونریزی‌های قرون اخیر شده است.

در حالی که انسان به سبب داشتن عقل وهوش، حسابش از حیوانات درّنده جداست، وتکامل او در سایه تعاون صورت می‌گیرد نه تنازع.⁽¹⁾واصولاً تنازع بقاء

حتّی در میان حیوانات، یک اصل قابل قبول برای تکامل نیست.

وبه دنبال آن به سرچشمه بسیاری از نزاع‌ها وعدم گذشت‌ها اشاره کرده، می‌فرماید: «مردم ذاتآ وطبق غریزه حبّ ذات، در امواج بخل قرار دارند، وهر کس سعی می‌کند تمام حقوق خود را بی‌کم‌وکاست دریافت دارد، وهمین سرچشمه نزاع‌ها وکشمکش‌هاست» (وَ أُحْضِرَتِ الاَْنْفُسُ الشُّحَّ).

بنابراین اگر زن ومرد به این حقیقت توجّه کنند که سرچشمه بسیاری از اختلافات بخل است، وبخل یکی از صفات مذموم است، سپس در اصلاح خود بکوشند وگذشت را پیشه کنند، نه‌تنها ریشه اختلافات خانوادگی از بین می‌رود، که بسیاری از کشمکش‌های اجتماعی نیز پایان می‌گیرد.

ولی در عین حال برای اینکه مردان از حکم فوق سوءِ استفاده نکنند، در پایان آیه روی سخن را به آنها کرده، توصیه به نیکوکاری وپرهیزگاری نموده وبه آنان گوشزد می‌کند مراقب اعمال وکارهای خود باشند واز مسیر حق وعدالت منحرف نشوند، زیرا خداوند از همه اعمالشان آگاه است. می‌فرماید: «واگر نیکی کنید وتقوا پیشه نمایید، خداوند نسبت به آنچه انجام می‌دهید آگاه است» (وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ کَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرًا) (ر.ک: ج 4، ص 198 - 201).

عدالت میان همسران

اشاره

(وَلَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلاَ تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوهَا کَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللهَ کَانَ غَفُورآ رَّحِیمآ * وَإِنْ یَتَفَرَّقَا یُغْنِ اللهُ کُلّاً مِّن سَعَتِهِ وَکَانَ اللهُ وَاسِعآ حَکِیمآ)

شما هرگز نمی‌توانید (از نظر محبّت قلبی) در میان زنان خود، عدالت برقرار کنید، هر چند کوشش نمایید؛ ولی تمایل خود را به‌کلّی متوجّه یک طرف نسازید که دیگری را به‌صورت زنی بلاتکلیف درآورید. واگر راه صلاح وپرهیزگاری پیش گیرید، خداوند آمرزنده ومهربان است. * واگر (راهی برای اصلاح در میان خود نیابند، و) از هم جدا شوند، خداوند هر کدام از آنها را با گشایش وفضل خویش، بی‌نیاز می‌کند؛ وخداوند، دارای فضل واحسان گسترده، وحکیم است. (سوره نساء، آیات 129 - 130)

تفسیر: عدالت، شرط تعدّد همسر

از جمله‌ای که در پایان آیه قبل گذشت، ودر آن دستور به احسان وپرهیزگاری

داده شده بود، نوعی تهدید در مورد شوهران استفاده می‌شود که آنها باید مراقب باشند کمترین انحرافی از مسیر عدالت در مورد همسران خود پیدا نکنند، تمام حقوقشان را ادا کنند، بلکه نیکی نمایند.

در اینجا این توهّم پیش می‌آید که مراعات عدالت حتّی در مورد محبّت وعلاقه قلبی نیز باید رعایت گردد. اینکه امکان‌پذیر نیست. بنابراین در برابر همسران متعدّد چه باید کرد؟

آیه مورد بحث در پاسخ به این پرسش می‌گوید عدالت از نظر محبّت در میان همسران امکان‌پذیر نیست. می‌فرماید: «هرگز نمی‌توانید (در محبّت قلبی) در میان زنان عدالت به‌خرج دهید، هر چند کوشش نمایید» (وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ).

از جمله «وَ لَو حَرَصتُم» استفاده می‌شود که در میان مسلمانان، افرادی بودند که در این زمینه سخت می‌کوشیدند وشاید علّت کوشش آنها دستور مطلق به عدالت در آیه 3 همین سوره بوده است. آنجا که می‌فرماید: (فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً) «... واگر می‌ترسید عدالت را رعایت نکنید، یک همسر بگیرید...».

بدیهی است که یک قانون آسمانی نمی‌تواند بر خلاف فطرت باشد ویا تکلیف به ما لا یطاق کند.

از آنجا که محبّت‌های قلبی عوامل مختلفی دارد که بعضآ از اختیار انسان بیرون است، دستور به رعایت عدالت در مورد آن داده نشده است، ولی نسبت به اعمال ورفتار ورعایت حقوق در میان همسران که برای انسان امکان‌پذیر است روی عدالت تأکید شده است.

در عین حال برای اینکه مردان از این حکم سوءِ استفاده نکنند، به دنبال این جمله می‌فرماید: «اکنون که نمی‌توانید مساوات کامل را از نظر محبّت، میان همسران خود رعایت کنید، لااقل تمام تمایل قلبی خود را متوجّه یکی از آنان نسازید که دیگری به صورت شخصی بلاتکلیف درآید وحقوق او نیز عملاً ضایع شود» (فَلاَ تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوهَا کَالْمُعَلَّقَةِ).

ودر پایان آیه به کسانی که پیش از نزول این حکم، در رعایت عدالت میان همسران

خود کوتاهی کرده‌اند، هشدار می‌دهد که «اگر راه اصلاح وتقوا پیش گیرند وگذشته را جبران کنند، خداوند آنها را مشمول رحمت وبخشش خود قرار خواهد داد» (وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ کَانَ غَفُورًا رَحِیمًا).

در روایات اسلامی مطالبی درباره رعایت عدالت در میان همسران نقل شده است که عظمت این قانون را مشخّص می‌سازد، از جمله اینکه در حدیثی می‌خوانیم: علی علیه السلام در آن روز که متعلّق به یکی از دو همسرش بود، حتّی در خانه زن دیگر وضونمی‌گرفت.⁽¹⁾

ودرباره پیامبر صلی الله علیه و آله می‌خوانیم: حتّی به هنگام بیماری، در خانه همسری که نوبتش نبود، درنگ نمی‌کرد.

ودرباره معاذ بن جبل نقل شده است که دو همسر داشت، هر دو در بیماری طاعون با هم از دنیا رفتند، او حتّی برای مقدّم داشتن دفن یکی بر دیگری از قرعه استفاده کرد تا کاری بر خلاف عدالت انجام نداده باشد.

سپس در آیه بعد به این حقیقت اشاره می‌کند که اگر ادامه همسری برای طرفین طاقت‌فرساست، وجهاتی پیش آمده که افق زندگی برای آنان تیره‌وتار است وبه هیچ‌وجه اصلاح‌پذیر نیست، آنها مجبور نیستند چنان ازدواجی را ادامه دهند، وتا پایان عمر با تلخ‌کامی در چنین زندگی خانوادگی زندانی باشند، بلکه می‌توانند از هم جدا شوند.

در این موقع باید شجاعانه تصمیم بگیرند، از آینده وحشت نکنند، زیرا «اگر با چنین شرایطی از هم جدا شوند، خداوند بزرگ هر دو را با فضل ورحمت خود بی‌نیاز خواهد کرد وامید است همسران بهتر وزندگانی روشن‌تری در انتظارشان باشد» (وَ إِنْ یَتَفَرَّقَا یُغْنِ اللَّهُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ).

«زیرا خداوند همواره فضل ورحمت وسیع وآمیخته با حکمت داشته ودارد» (وَکَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَکِیمًا).

نکته: آیا تعدّد زوجات ممنوع است؟

همان‌طورکه درذیل آیه 3 همین سوره یادآور شدیم، بعضی از بی‌خبران از ضمیمه کردن آن آیه با آیه مورد بحث چنین نتیجه می‌گیرند که تعدّد زوجات مشروط به عدالت است،وعدالت هم ممکن نیست،بنابراین تعّددزوجات دراسلام ممنوع‌است.

اتّفاقآ از روایات اسلامی برمی‌آید نخستین کسی که این ایراد را مطرح کرد، ابن ابی‌العوجاء از مادّیین معاصر امام صادق علیه السلام بود.

او این ایراد را با هشام بن حکم، دانشمند مجاهد اسلامی در میان گذاشت. هشام که جوابی برای این پرسش نیافته بود، برای یافتن پاسخ از شهر خود - که ظاهرآ کوفه بود - به سوی مدینه حرکت کرد وبه خدمت امام صادق علیه السلام رسید.

امام از آمدن او در غیر وقت حج وعمره به مدینه تعجّب کرد.

عرض کرد: چنین پرسشی پیش آمده است. امام در پاسخ فرمود: منظور از عدالت در آیه سوم سوره نساء، عدالت در نفقه ورعایت حقوق همسری وطرز رفتار وکردار است، وامّا منظور از عدالت در آیه 129 (آیه مورد بحث) که امری محال شمرده شده، عدالت در تمایلات قلبی است (بنابراین تعدّد زوجات با حفظ شرایط اسلامی نه ممنوع است ونه محال).

هنگامی که هشام از سفر بازگشت واین پاسخ را در اختیار ابن ابی العوجاء گذاشت، او سوگند یاد کرد که این پاسخ از تو نیست.⁽¹⁾

معلوم است اگر کلمه عدالت را در دو آیه به دو معنی تفسیر می‌کنیم به دلیل قرینه روشنی است که در هر دو آیه وجود دارد، زیرا در ذیل آیه مورد بحث صریحآ می‌گوید تمام تمایل قلبی خود را متوجّه به یک همسر نکنید، وبه این ترتیب انتخاب دو همسر مجاز شمرده شده است منتهی به شرط اینکه عملاً درباره یکی از آن دو ستم نشود. اگرچه از نظر تمایل قلبی نسبت به آنها تفاوت داشته باشد. ودر آغاز آیه 3 همین سوره صریحآ اجازه تعدّد را نیز داده است (ر.ک: ج 4، ص 202 - 206).

حکم ازدواج با زنان اهل کتاب

اشاره

(الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبَاتُ وَطَعَامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ حِلٌّ لَّکُمْ وَطَعَامُکُمْ حِلٌّ لَّهُمْ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذَا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسَافِحِینَ وَلاَ مُتَّخِذِی أَخْدَانٍ وَمَنْ یَکْفُرْ بِالاِْیمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِی الاْخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِینَ)

امروز چیزهای پاکیزه برای شما حلال شده؛ و(همچنین) طعام اهل کتاب، برای شما حلال است؛ وطعام شما برای آنها حلال؛ و(نیز) زنان پاکدامن از مسلمانان، وزنان پاکدامن از کسانی که پیش از شما به آنها کتاب آسمانی داده شده، حلالند؛ هنگامی که مهر آنها را بپردازید وپاکدامن باشید؛ نه زناکار، ونه دوست پنهانی (ونامشروع) گیرید. وکسی که آنچه را باید به آن ایمان بیاورد، انکار کند اعمال او تباه می‌گردد؛ ودر سرای دیگر، از زیانکاران خواهد بود. (سوره مائده، آیه 5)

تفسیر: ازدواج وخوردن غذای اهل کتاب

در این آیه که مکمّل آیات قبل است، نخست می‌فرماید: «امروز آنچه پاکیزه

است برای شما حلال شده وغذاهای اهل کتاب برای شما حلال وغذاهای شما

برای آنها حلال است» (الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبَاتُ وَ طَعَامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ حِلٌّ لَکُمْ وَطَعَامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ).

در اینکه منظور از «الیوم» (امروز) چیست؟ به عقیده جمعی از مفسّران روز عرفه وبه عقیده برخی بعد از فتح خیبر است. ولی بعید نیست همان روز غدیر خم وپیروزی کامل اسلام بر کفّار بوده باشد، چنانکه اشاره خواهد شد.

ومنظور از ذکر حلال بودن «طیّبات» در اینجا با اینکه قبل از این روز هم حلال بوده، این است که مقدّمه‌ای برای ذکر حکم طعام اهل کتاب باشد.

امّا اینکه منظور از «طعام اهل کتاب» که در این آیه حلال شمرده شده چیست؟ بیشتر مفسّران ودانشمندان اهل سنّت معتقدند هر نوع طعامی را شامل می‌شود، خواه گوشت حیواناتی باشد که به دست خود آنها ذبح شده ویا غیر آن.

ولی بیشترمفسّران وفقهای شیعه براین عقیده‌اندکه منظورازآن غیرازگوشت‌هایی است که ذبیحه آنها باشد. تنها عدّه کمی از دانشمندان شیعه پیرو نظریّه اوّلند.

روایاتی که از ائمّه اهل بیت علیهم السلام نقل شده است این مطلب را تأکید می‌کند که منظور از طعام در این آیه، غیر ذبیحه‌های اهل کتاب است.

امام صادق علیه السلام درباره تفسیر آیه فوق فرمود: «عَنّی بِطَعامِهِم هاهُنا الحُبوبَ وَالفاکِهَةَ غَیرَ الذَّبائِحِ الَّتی یَذبَحونَ فَاِنَّهُم لا یَذکُرونَ اسمَ اللّهِ عَلَیها؛ منظور از طعام اهل کتاب، حبوبات ومیوه‌هاست نه ذبیحه‌های آنها، زیرا آنان هنگام ذبح، نام خدا را نمی‌برند».⁽¹⁾

دقّت در روایات متعدّد دیگری که در وسائل‌الشیعه⁽²⁾مذکور است، ودقّت در آیات گذشته، نشان می‌دهد که تفسیر دوم (تفسیر طعام به غیر ذبیحه) به حقیقت نزدیک‌تر است، زیرا همان‌طور که امام صادق علیه السلام در روایت فوق اشاره فرموده است، اهل کتاب غالب شرایط ذبح اسلامی را رعایت نمی‌کنند؛ نه نام خدا را می‌برند ونه رو به‌سوی قبله حیوان را ذبح می‌کنند. همچنین پایبند به رعایت سایر شرایط نیستند. چگونه ممکن است در آیات قبل چنین حیوانی صریحآ تحریم شده باشد ودر این آیه حلال شمرده شود؟

بعد از بیان حلّیّت طعام اهل کتاب، درباره ازدواج با زنان پاکدامن از مسلمانان واهل کتاب سخن می‌گوید می‌فرماید: «زنان پاکدامن از مسلمانان واز اهل کتاب برای شما حلال هستند ومی‌توانید با آنها ازدواج کنید به شرط اینکه مهر آنها را بپردازید» (وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُوْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذَا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ).

«وبه شرط اینکه از طریق ازدواج مشروع باشد نه به صورت زنای آشکار، ونه به صورت انتخاب دوست پنهانی» (مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسَافِحِینَ وَ لاَ مُتَّخِذِی أَخْدَانٍ).⁽³⁾

در حقیقت این قسمت از آیه محدودیت‌هایی را که درباره ازدواج مسلمانان با غیر

مسلمانان بوده تقلیل می‌دهد، وازدواج آنها با زنان اهل کتاب را با شرایطی تجویز می‌نماید.

امّا اینکه آیا ازدواج با اهل کتاب به هر صورت، خواه ازدواج دائم باشد یا موقّت مجاز است، ویا منحصرآ ازدواج موقّت جایز است، در میان فقهای اسلام گفت‌وگوست.

دانشمندان اهل تسنن فرقی میان این دو نوع ازدواج نمی‌گذارند ومعتقدند آیه فوق تعمیم دارد، ولی در میان فقهای شیعه جمعی معتقدند آیه منحصرآ ازدواج موقّت را بیان می‌کند وبعضی از روایات ائمّه اهل بیت علیهم السلام نیز این نظر را تأیید می‌نماید.⁽¹⁾

قرائنی در آیه موجود است که ممکن است شاهد این قول باشد:

نخست اینکه می‌فرماید: (اِذَا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ) «به شرط اینکه اجر آنها را بپردازید» درست است که کلمه «اجر»، هم در باره مهر عقد دائم وهم در باره مهر ازدواج موقّت گفته می‌شود، ولی بیشتر در مورد ازدواج موقّت ذکر می‌گردد؛ یعنی با آن تناسب بیشتری دارد.

ودیگر اینکه تعبیر به (غَیْرَ مُسَافِحِینَ وَ لاَ مُتَّخِذِی أَخْدَانٍ) «به شرط اینکه از راه زنا وگرفتن دوست پنهانی نامشروع وارد نشوید» نیز با ازدواج موقّت متناسب‌تر است، چه اینکه ازدواج دائم هیچ‌گونه شباهتی با مسأله زنا یا انتخاب دوست پنهانی نامشروع ندارد که از آن نهی شود، ولی گاهی افراد نادان وبی‌خبر، ازدواج موقّت را با زنا یا انتخاب دوست پنهانی اشتباه می‌کنند.

واز همه گذشته این تعبیرات عینآ در آیه 25 سوره نساء دیده می‌شود ومی‌دانیم آن آیه درباره ازدواج موقّت است.

با این همه جمعی از فقها ازدواج با اهل کتاب را مطلقآ مجاز می‌دانند وقراین فوق را برای تخصیص آیه کافی نمی‌بینند، وبه بعضی از روایات نیز در این زمینه استدلال می‌کنند (شرح بیشتر در این باره باید در کتاب‌های فقهی مطالعه شود).

ناگفته نماند در دنیای امروز که بسیاری از رسوم جاهلی در اشکال مختلف زنده شده است نیز این تفکّر به‌وجود آمده است که انتخاب دوست زن یا مرد برای افراد مجرّد بی‌مانع است، نه‌تنها به شکل پنهانی، آن‌گونه که در زمان جاهلیّت قبل از اسلام وجود داشت، بلکه به شکل آشکار نیز هم.

در حقیقت دنیای امروز در آلودگی وبی‌بندوباری جنسی از زمان جاهلیّت پا را فراتر نهاده است، زیرا اگر در آن زمان تنها انتخاب دوست پنهانی را مجاز می‌دانستند، اینها آشکارش را نیز بی‌مانع می‌دانند وحتّی با نهایت وقاحت به آن افتخار می‌کنند.

این رسم ننگین که یک فحشای آشکار ورسوا محسوب می‌شود، از سوغات‌های شومی است که از غرب به شرق انتقال یافته وسرچشمه بسیاری از بدبختی‌ها وجنایات شده است.

ذکر این نکته نیز لازم است که در مورد طعام اهل کتاب، هم اجازه داده شده که از طعام آنها خورده شود (به شرایطی که ذکر شد) وهم به آنها اطعام شود. امّا در مورد ازدواج، تنها گرفتن زن از آنان تجویز شده است، ولی زنان مسلمان به هیچ‌وجه مجاز نیستند با مردان اهل کتاب ازدواج کنند، چنانکه ظاهر آیه نیز چنین اقتضا می‌کند (وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُوْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ). وفلسفه آن ناگفته پیداست، زیرا زنان به سبب آنکه عواطف رقیق‌تری دارند زودتر ممکن است عقیده همسران خود را بپذیرند تا مردان.

واز آنجا که تسهیلات فوق، درباره معاشرت با اهل کتاب وازدواج با زنان آنها ممکن است مورد سوءِ استفاده بعضی قرار گیرد و، آگاهانه یا غیر آگاهانه، به سوی آنها کشیده شوند، در پایان آیه به مسلمانان هشدار داده می‌فرماید: «کسی که نسبت به آنچه باید به آن ایمان بیاورد، کفر بورزد وراه مؤمنان را رها کرده، در راه کافران قرار گیرد، اعمال او بر باد می‌رود ودر آخرت در زمره زیانکاران خواهد بود» (وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالاِْیمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الاَْخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِینَ).

اشاره به اینکه تسهیلات مزبور علاوه بر اینکه گشایشی در زندگی شما ایجاد می‌کند، باید سبب نفوذ وتوسعه اسلام در میان بیگانگان گردد، نه اینکه شما تحت تأثیر آنها قرار گیرید ودست از آیین خود بردارید که در این صورت مجازات شما بسیار سخت وسنگین خواهد بود.⁽¹⁾

در تفسیر این قسمت از آیه با توجّه به پاره‌ای از روایات وشأن نزولی که نقل شده است، احتمال دیگری نیز هست وآن این است که بعضی از مسلمانان پس از نزول آیه فوق وحکم حلّیّت طعام اهل کتاب وزنان آنها از قبول چنین حکمی اکراه داشتند، قرآن به آنها هشدار می‌دهد: اگر نسبت به چنین حکمی که از طرف خدا نازل شده اعتراضی داشته باشند وانکار کنند، اعمال آنها بر باد خواهد رفت وزیانکار خواهند بود (ر.ک: ج 4، ص 356 - 361).

همسر مایه آرامش

اشاره

(هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِّنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِیَسْکُنَ إِلَیْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلا خَفِیفآ فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَّعَوَا اللهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَیْتَنَا صَالِحآ لَّنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ * فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحآ جَعَلاَ لَهُ شُرَکَاءَ فِیمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَی اللهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ)

اوست کسی که (همه) شما را از یک فرد آفرید؛ وهمسرش را نیز از جنس او قرار داد، تا در کنار او بیاساید. سپس هنگامی که با او آمیزش کرد، حملی سبک برداشت، که با وجود آن، به کارهای خود ادامه می‌داد؛ وچون سنگین شد، هر دو از خدایی که پروردگارشان است خواستند: «اگر فرزند صالحی به ما دهی، به‌یقین از شاکران خواهیم بود.» * امّا هنگامی که خداوند فرزند صالحی به آنها [ پدران ومادران از نسل آدم ]داد، (موجودات دیگر را در این موهبت مؤثّر دانستند؛ و) برای خدا، در این نعمت که به آنها بخشیده بود، همتایانی قائل شدند؛ خداوند برتر است از آنچه همتای او قرار می‌دهند. (سوره اعراف، آیات 189-190)

تفسیر: کفران یک نعمت بزرگ

در این آیات به گوشه دیگری از حالات مشرکان وطرز تفکّر آنها وپاسخ به اشتباهاتشان اشاره شده است. واز آنجا که آیه گذشته سود وزیان وآگاهی از علم غیب را منحصر به خدا معرّفی می‌کرد، ودر حقیقت اشاره به توحید افعالی خدا بود، این آیات مکمّل آنها محسوب می‌شود، زیرا اینها نیز اشاره به توحید افعالی خداست.

نخست می‌فرماید: «او خدایی است که (همه) شما را از یک فرد آفرید وهمسرش را نیز از جنس او قرار داد تا در کنارش بیاساید» (هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِیَسْکُنَ إِلَیْهَا).

این دو در کنار هم زندگی آرام‌بخشی داشتند، «سپس هنگامی که با او آمیزش کرد، حملی سبک برداشت که با وجود آن، به کارهای خود ادامه می‌داد» (فَلَمَّا تَغَشَّیهَا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفًا فَمَرَّتْ بِهِ).⁽¹⁾

به‌گونه‌ای که در آغاز کار، این حمل برای او مشکلی ایجاد نمی‌کرد.

امّا با گذشت روزها، حمل او رفته‌رفته سنگین شد «و چون سنگین‌بار شد» (فَلَمَّا أَثْقَلَتْ).

در این هنگام دو همسر انتظار فرزندی را می‌کشیدند وآرزوداشتند خداوند فرزند صالحی به آنها مرحمت کند، از این جهت «متوجّه درگاه خدا شدند وپروردگار خویش را چنین خواندند: بارالها، اگر فرزند صالحی به ما دهی از شاکران خواهیم بود» (دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَیْتَنَا صَالِحًا لَنَکُونَنَّ مِنَ الشَّاکِرِینَ).

«امّا هنگامی که خداوند فرزند صالحی (با تناسب اندام وشایستگی کامل) به آنان داد، برای خدا در این نعمت بزرگ همتایانی قائل شدند، و خداوند برتر وبالاتر است از آنچه همتای او قرار می‌دهند» (فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلاَ لَهُ شُرَکَاءَ فِیمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ).

در سومین آیه، قرآن بار دیگر فکر وعقیده بت‌پرستی را با بیان روشن وکوبنده‌ای محکوم می‌کند، می‌فرماید: «آیا موجوداتی را همتای او قرار می‌دهند که چیزی را نمی‌آفرینند و خودشان مخلوقند؟» (أَیُشْرِکُونَ مَا لاَ یَخْلُقُ شَیْئًا وَ هُمْ یُخْلَقُونَ).

به علاوه «این معبودهای ساختگی در هیچ‌یک از مشکلات قادر نیستند پرستش‌کنندگان خود را یاری دهند، وحتّی قادر نیستند خود را نیز در برابر مشکلات یاری دهند» (وَ لاَ یَسْتَطِیعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَ لاَ أَنْفُسَهُمْ یَنْصُرُونَ).

ومی‌افزاید: این معبودها آن‌چنان هستند که «اگر شما بخواهید آنها را هدایت کنید،

از شما پیروی نخواهند کرد» وحتّی عقل وشعور آن را ندارند (وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَی الْهُدَی لاَیَتَّبِعُوکُمْ).

آنها که چنین هستند وندای هادیان را نمی‌شنوند، چگونه می‌توانند دیگران را هدایت کنند؟

برخی از مفسّران احتمال دیگری در تفسیر این قسمت از آیه داده‌اند وآن این است که ضمیر «هُم» به مشرکان برمی‌گردد، یعنی گروهی از آنها به‌قدری لجوج ومتعصّب‌اند که هر چه آنها را دعوت به توحید کنید تسلیم نمی‌شوند.⁽¹⁾

این احتمال نیز هست که منظور این باشد که اگر شما از آنها تقاضای هدایت کنید، تقاضایتان انجام نخواهد شد، به هر حال «برای شما مساوی است، خواه آنها را دعوت به سوی حق کنید ویا در برابرشان خاموش باشید» (سَوَاءٌ عَلَیْکُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ).

در هر دو صورت این گروه بت‌پرستان لجوج دست‌بردار نیستند.

طبق تفسیر اوّل معنی جمله این است: برای شما یکسان است، خواه از بت‌ها تقاضای چیزی کنید، یا خاموش باشید، در هر دو صورت نتیجه منفی است، زیرا بت‌ها اثری در سرنوشت کسی ندارند وقادر به انجام خواست کسی نیستند.

فخر رازی در تفسیر خود در ذیل این آیه می‌نویسد: مشرکان هنگامی که به مشکلی گرفتار می‌شدند دست تضرّع به سوی بت‌ها برمی‌داشتند، وهنگامی که مشکلی برای آنها واقع نمی‌شد، ساکت وخاموش بودند. قرآن می‌گوید: خواه در برابر آنها تضرّع وزاری کنید وخواه خاموش بمانید هیچ تفاوتی نمی‌کند.

نکته‌ها:

1. منظور از «زوجین» کیست؟

در اینکه منظور از این «زوجین» در دو آیه اوّل کیست؟ در میان مفسّران گفت‌وگو بسیار است:

آیا «نَفسٍ واحِدَةٍ» وهمسرش اشاره به آدم علیه السلام وحوّا است در حالی که آدم از

پیامبران و«حوّا» زن باایمان وشایسته‌ای بود.⁽¹⁾

آیا ممکن است آنها از مسیر توحید منحرف شده، راه شرک پیموده باشند؟!

واگر منظور غیر آدم است وهمه افراد بشر را شامل گردد با کلمه «واحِدَةٍ» چگونه سازگار است؟

از این گذشته، منظور از شرک چه نوع عمل یا تفکّری بوده که از آنها سرزده است؟

در پاسخ این سؤالات باید گفت: در تفسیر این آیات دو راه در پیش داریم که شاید تمام سخنان گوناگون مفسّران در تفسیر این آیه ریشه‌اش به این دو باز گردد: نخست اینکه مراد از «واحِدَةٍ» در آیه، واحد شخصی است همان‌گونه که در بعض آیات دیگر مانند آیه اوّل سوره نساء نیز به همین معنی آمده است.

اصولاً «نَفسٍ واحِدَةٍ» در قرآن مجید در پنج مورد ذکر شده که یک مورد آن آیه مورد بحث وچهار مورد دیگر سوره نساء آیه 1، سوره انعام آیه 98، سوره لقمان آیه 28، وسوره زمر آیه 6 است که بعضی از آنها ارتباطی به بحث ما ندارد وبعضی مشابه آیه مورد بحث است.

بنابراین آیات مورد بحث منحصراً اشاره به آدم علیه السلام وهمسر اوست.

در این صورت مسلّمآ منظور از شرک، پرستش غیر خدا ویا اعتقاد به الوهیّت غیر پروردگار نیست، بلکه ممکن است چیزی از قبیل تمایل انسان به فرزندش بوده باشد، تمایلاتی که گاهی او را از خداوند غافل می‌سازد.

تفسیر دیگر اینکه مراد از واحد در اینجا «واحد نوعی» است، یعنی خداوند همه شما را از یک‌نوع آفرید، همان‌طور که همسرانتان را نیز از جنس شما قرار داد.

در این صورت این دو آیه وآیات بعد اشاره به نوع انسان‌ها است که به هنگام انتظار تولّد فرزند، دست به دعا برمی‌دارند واز خدا فرزند صالح می‌خواهند وهمانند همه اشخاصی که خود را در برابر مشکل یا خطری می‌بینند، با اخلاص کامل به درگاه خدا می‌روند وبا او عهد می‌کنند که پس از برآمدن حاجات وحلّ مشکلشان شکرگزار باشند امّا به هنگامی که فرزند متولّد شد، یا مشکل آنها برطرف گردید، تمام پیمان‌ها را به دست فراموشی می‌سپارند؛ گاه می‌گویند: اگر فرزند ما سالم، یا زیباست، به پدر ومادرش رفته، وقانون وراثت است.

گاه می‌گویند: نوع تغذیه ما و شرایط دیگر خوب بوده وچنین محصولی

داده است.

وگاه به بت‌هایی که مورد پرستش آنهاست روی می‌آورند ومی‌گویند: فرزند ما نظر کرده بت است، وامثال این‌گونه بحث‌ها.

وبه‌طور کلّی نقش آفرینش پروردگار را نادیده می‌گیرند، وعلّت اصلی این موهبت را تنها عوامل طبیعی ویا معبودهای خرافی می‌شمرند.⁽¹⁾

قرائنی در آیات فوق وجود دارد که نشان می‌دهد با تفسیر دوم سازگارتر ومفهوم‌تر است، زیرا اوّلاً تعبیرات آیه حال همسرانی را بازگو می‌کند که قبلاً در جامعه‌ای می‌زیسته‌اند وتولّد فرزندان صالح وناصالح را با چشم خود دیده بودند، لذا از خدای خود فرزندانی از گروه اوّل تقاضا می‌کردند. واگر آیات مربوط به آدم علیه السلام وحوّا باشد، هنوز فرزندی برای آنها به وجود نیامده وهنوز صالح وناصالح وجود نداشت که آنها از خدای خود فرزند صالح بخواهند.

ثانیآ ضمائری که در آخر آیه دوم وآیات بعد وجود دارد، همه ضمیر جمع

است واین می‌رساند که منظور از ضمیر تثنیه اشاره به دو گروه بوده است نه

دو شخص.

ثالثآ آیات بعد نشان می‌دهد که منظور از شرک در این آیات شرک به معنی بت‌پرستی است نه محبّت فرزند وامثال آنها، واین موضوع با حضرت آدم علیه السلام وهمسرش سازگار نیست.

با توجّه به این قرائن روشن می‌شود آیات فوق در مورد نوع انسان وگروه «زوج» و«زوجه‌ها» سخن می‌گوید. بنابراین منظور این است که همسر انسان از نوع واز جنس اوست آن‌چنان که در آیه 21 سوره روم می‌خوانیم: (وَ مِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْهَا) «از نشانه‌های قدرت خدا این است که از جنس خودتان همسرانی برای شما آفریده تا در کنارشان بیاسایید».

2. یک روایت مجعول ومعروف

در بعضی از منابع اهل تسنّن وپاره‌ای از منابع غیر معتبر شیعه در تفسیر آیات فوق حدیثی نقل شده است که به هیچ‌رو با عقاید اسلامی درباره پیامبران سازگار نیست وآن این است که سمرة بن جندب از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین نقل می‌کند: «لَمّا وَلِدَتْ حَوّاءُ طافَ بِها اِبلیسُ وَ کانَ لا یَعیشُ لَها وَلَدٌ فَقالَ سَمِّیهِ عَبدَالحارِثِ فَعاشَ وَ کانَ ذلِکَ مِن وَحیِالشَّیطانِ وَأمرِهِ: هنگامی که حوّا فرزندی آورد، ابلیس اطراف او را گرفت -وقبل ازآن هیچ فرزندی ازاوزنده نمی‌ماند-شیطان به حوّاپیشنهادکردنام اوراعبدالحارث بگذارد (حارث یکی از نام‌های شیطان است بنابراین عبدالحارث یعنی بنده شیطان) حوّا چنین کرد وآن فرزند زنده ماند واین از وحی شیطان وفرمان او بود».⁽¹⁾

از پاره‌ای از روایات که به این مضمون وارد شده استفاده می‌شود آدم علیه السلام نیز به این موضوع رضایت داد.

راوی این روایت خواه سمرة بن جندب که از دروغگویان مشهور است بوده باشد ویا افرادی مانند کعب الاحبار ووهب بن منبّه که از سرشناسان یهود بودند وسپس اسلام آوردند - وبه عقیده بعضی از دانشمندان اسلامی، خرافات تورات وبنی‌اسرائیل را این دو تن به محیط اسلام کشاندند - هر چه باشد، مضمون روایت، خود بهترین دلیل بر فساد وبطلان آن است زیرا آدم که خلیفة‌اللّه وپیامبر بزرگ خدا ودارای علم اسماء بود، هر چند با ترک اولی از بهشت به زمین آمد، امّا کسی نبود که راه شرک را انتخاب کند وفرزند خود را «بنده شیطان» نام گذارد. این کار تنها در شأن یک بت‌پرست جاهل ونادان است (ر.ک: ج 7، ص 67 - 75).

همسر انسان از جنس او

اشاره

(وَاللهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجآ وَجَعَلَ لَکُمْ مِّنْ أَزْوَاجِکُمْ بَنِینَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَکُمْ مِّنَ الطَّیِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللهِ هُمْ یَکْفُرُونَ)

خداوند برای شما از جنس خودتان همسرانی قرار داد؛ واز همسرانتان برای شما فرزندان

ونوه‌هایی به وجود آورد؛ واز نعمت‌های پاکیزه به شما روزی داد؛ آیا به باطل ایمان می‌آورند، ونعمت خدا را انکار می‌کنند؟! (سوره نحل، آیه 72)

تفسیر:

آیه مورد بحث اشاره به نظام تکثیر نسل است؛ می‌گوید: «خداوند برای شما از جنس خودتان همسرانی قرار داد» (وَاللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا).

همسرانی که هم مایه آرامش روح وجسم هستند وهم سبب بقای نسل.

لذا بلافاصله اضافه می‌کند: «واز همسرانتان برای شما فرزندان ونوه‌هایی به وجود آورد» (وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْوَاجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً).

«حَفَدَة» جمع «حافد» در اصل به‌معنی کسی است که بدون انتظار پاداش، با سرعت همکاری می‌کند. در آیه مورد بحث به عقیده بسیاری از مفسّران، منظور نوه‌هاست وبعضی خصوصِ نوه‌های دختری را گفته‌اند.

برخی دیگر معتقدند که «بَنین» به فرزندان کوچک گفته می‌شود و«حَفَدَه» به فرزندان بزرگ که می‌توانند کمک وهمکاری کنند.

وبرخی آن را هرگونه معاون ومددکار اعمّ از فرزندان وغیر فرزندان دانسته‌اند.⁽¹⁾

ولی معنی اوّل یعنی نوه‌ها در اینجا از همه نزدیک‌تر به‌نظر می‌رسد، هر چند مفهوم «حَفَدَة» در اصل - چنانکه گفتیم - وسیع است.

به هر حال بی‌شک وجود نیروهای انسانی همچون فرزندان، نوه‌ها وهمسران در اطراف هر کس، نعمت بزرگی برای اوست که هم از نظر معنوی او را حمایت می‌کنند وهم از نظر مادّی (ر.ک: ج 11، ص 345 - 346).

تأمین نیازهای جنسی تنها در محدوده ازدواج

اشاره

(قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاَتِهِمْ خَاشِعُونَ * وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ * وَالَّذِینَ هُمْ لِلزَّکَاةِ فَاعِلُونَ * وَالَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ * إِلاَّ

عَلَی أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ * فَمَنِ ابْتَغَی وَرَاءَ ذَلِکَ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْعَادُونَ)

به‌یقین مؤمنان رستگار شدند؛ * آنها که در نمازشان خشوع دارند؛ * وآنها که از لغو وبیهودگی رویگردانند؛ * وآنها که به (دستور) زکات عمل می‌کنند؛ * وآنها که دامان خود را حفظ می‌کنند؛ * جز در مورد همسران وکنیزانشان، که در بهره‌گیری از آنان ملامت نمی‌شوند؛ * وکسانی که جز این را طلب کنند، تجاوزگرند. (سوره مؤمنون، آیات 1 - 7)

تفسیر:

چهارمین ویژگی مؤمنان را مسأله پاکدامنی وعفّت به‌طور کامل وپرهیز از هرگونه آلودگی جنسی قرار داده چنین می‌گوید: «آنها کسانی هستند که فروج⁽¹⁾خویش را از

بی‌عفتی حفظ می‌کنند» (وَالَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ).

«مگر نسبت به همسران وکنیزانشان که در بهره‌گیری از آنها هیچ‌گونه ملامت وسرزنش ندارند» (إِلاَّ عَلَی أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ).

از آنجا که غریزه جنسی سرکش‌ترین غرایز انسان است وخویشتن‌داری در برابر آن نیاز به پرهیزگاری فراوان، ایمان قوی ونیرومند دارد، بار دیگر روی همین مسأله تأکید کرده ومی‌گوید: «هر کس غیر این طریق را (جهت بهره‌گیری جنسی) طلب کند تجاوزگر است» (فَمَنِ ابْتَغَی وَرَاءَ ذلِکَ فَأُولَئِکَ هُمُالعَادُونَ).

تعبیر به محافظت «فروج» گویا اشاره به این است که اگر مراقبت مستمر وپیگیر در این زمینه نباشد بیم آلودگی فراوان است.

وتعبیر به «همسران» شامل همسران دائم وموقّت هر دو می‌شود، هر چند بعضی از مفسّران اهل سنّت در اینجا گرفتار اشتباهی شده‌اند که به آن اشاره خواهد شد.

جمله غَیرُ مَلومینَ: «آنها مورد ملامت قرار نمی‌گیرند» ممکن است اشاره به طرز فکر غلطی باشد که برای مسیحیّت انحرافی پیدا شده که آنها هرگونه آمیزش جنسی را خلاف شأن انسان می‌پندارند وترک مطلق آن را فضیلت می‌دانند تا آنجا که کشیشان کاتولیک وهمچنین زنان ومردان تارک دنیا در تمام عمر، مجرّد زندگی می‌کنند وهر

گونه ازدواج را مخالف این مقام روحانی تصوّر می‌کنند. هرچند این مسأله بیشتر جنبه ظاهری دارد امّا در پنهان جمعی از آنها طرقی برای اشباع غریزه جنسی خود انتخاب می‌کنند وکتاب‌های نویسندگان خودشان پر است از داستان‌هایی که در این زمینه نوشته‌اند.⁽¹⁾

به هر حال امکان ندارد خداوند غریزه‌ای را به عنوان بخشی از نظام احسن در انسان بیافریند وبعد آن را به‌کلّی تحریم یا مخالف مقام انسانی بداند.

این نکته چندان نیاز به یادآوری ندارد که حلال بودن همسران مخالف با بعضی از موارد استثنایی نیست، مانند حالت عادت ماهانه وامثال آن.

همچنین حلال بودن کنیزان (زنان برده) مشروط به شرایط متعدّدی است که در کتاب‌های فقهی آمده، وچنان نیست که هر کنیزی بر صاحب آن حلال باشد، ودر واقع در بسیاری از جهات وشرایط، همان شرایط همسران را دارد.

نکته: همسر دائم وموقّت

از آیات فوق استفاده می‌شود که تنها دو گروه از زنان بر مردان حلال هستند:

نخست همسران، ودیگر کنیزان (با شرایط مخصوص) وبه همین جهت، در کتاب‌های فقهی در بحث «نکاح» به این آیه بسیار استناد شده است.

جمعی از مفسّران وفقهای اهل سنّت خواسته‌اند از این آیه شاهدی برای نفی ازدواج موقّت بیاورند وبگویند آن هم در حکم زناست.

امّا با توجّه به این حقیقت که «ازدواج موقّت» (متعه) به طور مسلّم در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله حلال بوده است، واحدی از مسلمانان آن را انکار نمی‌کنند، منتها بعضی می‌گویند در آغاز اسلام بوده وبسیاری از صحابه نیز به آن عمل کرده‌اند سپس نسخ شده است.

بعضی می‌گویند: عمر بن خطاب از آن جلوگیری به عمل آورد.

با توجّه به این واقعیّت‌ها، مفهوم سخن این دسته از دانشمندان اهل تسنّن این

خواهد بود که پیامبر صلی الله علیه و آله العیاذ باللّه زنا را - حدّاقل برای مدّتی - مجاز شمرده است واین غیر ممکن است.

از این گذشته، «متعه» بر خلاف پندار این گروه، یک‌نوع ازدواج است ازدواجی موقّت ودارای اکثر شرایط ازدواج دائم؛ بنابراین قطعاً در جمله «اِلّا عَلی أزواجِهِم» داخل است وبه همین دلیل هنگام خواندن صیغه ازدواج موقّت از همان صیغه‌های ازدواج دائم (أنکَحتُ وَ زَوَّجتُ) با قید مدّت استفاده می‌شود، واین بهترین دلیل بر ازدواج بودن آن است.

درباره ازدواج موقّت ودلایل مشروعیت آن در اسلام، وعدم نسخ این حکم وهمچنین فلسفه اجتماعی آن، وپاسخ به ایرادات مختلف مشروحاً بحث کرده‌ایم⁽¹⁾

(ر.ک: ج 14، ص 216 - 224).

حکم اتهام به همسر

اشاره

(وَالَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ یَکُنْ لَّهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِینَ * وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَةَ اللهِ عَلَیْهِ إِنْ کَانَ مِنْ الْکَاذِبِینَ * وَیَدْرَأُ عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکَاذِبِینَ * وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللهِ عَلَیْهَا إِنْ کَانَ مِنْ الصَّادِقِینَ * وَلَوْلاَ فَضْلُ اللهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللهَ تَوَّابٌ حَکِیمٌ)

وکسانی که زنان خود را (به زنا) متّهم می‌کنند، وگواهانی جز خودشان ندارند، هر یک از آنها باید چهار مرتبه به نام خدا شهادت دهد که از راستگویان است؛ * ودر پنجمین بار بگوید که لعنت خدا بر او باد اگر از دروغگویان باشد. * آن زن نیز می‌تواند کیفر (زنا) را از خود دور کند، به این طریق که چهار بار خدا را به شهادت طلبد که آن مرد (در این نسبتی که به او داده) از دروغگویان است. * وبار پنجم بگوید که غضب خدا بر او باد اگر آن مرد از راستگویان باشد (ودر این صورت مجازات از هر دو برداشته می‌شود). * 10. واگر فضل ورحمت خدا شامل حال شما نبود واینکه او توبه‌پذیر وحکیم است (بسیاری از شما گرفتار مجازات سخت الهی می‌شدید)! (سوره نور، آیات 6-10)

شأن نزول:

در شأن نزول این آیات از ابن عبّاس چنین نقل شده است: سعد بن عباده (بزرگ انصار) خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله در حضور جمعی از اصحاب چنین عرض کرد: ای پیامبر خدا، هرگاه نسبت دادن عمل منافی عفّت به کسی این مجازات دارد که اگر آن را اثبات نکند باید هشتاد تازیانه بخورد، پس من اگر وارد خانه‌ام شدم وبا چشم خود دیدم مرد فاسقی با همسر من در حال عمل خلافی است چه باید کنم؟ اگر بگذارم تا چهار شاهد بیایند وببینند وشهادت دهند او کار خود را کرده وفرار کرده است.

واگر بخواهم او را بکشم کسی از من بدون شاهد نمی‌پذیرد وبه عنوان قاتل قصاص می‌شوم.

واگر بیایم وآنچه را دیدم به‌عنوان شکایت بگویم هشتاد تازیانه بر پشت من زده خواهد شد.

پیامبر صلی الله علیه و آله گویا از این سخن احساس یک‌نوع اعتراض به این حکم الهی کرد، رو به سوی جمعیّت انصار کرده به زبان گله فرمود: «آیا آنچه را که بزرگ شما گفت نشنیدید؟» آنها در مقام عذرخواهی برآمده، عرض کردند: ای رسول خدا، او را سرزنش نکن، او مرد غیوری است وآنچه را می‌گوید به‌خاطر شدّت غیرت اوست.

سعد بن عباده به سخن درآمد و گفت: ای رسول خدا، پدر ومادرم فدایت باد به خدا سوگند می‌دانم که این حکم الهی است وحقّ است، ولی با این حال از اصل این داستان در شگفتم (ونتوانستم این مشکل را در ذهن خود حل کنم) پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «حکم خدا همین است». او نیز گفت: صدق اللّه ورسوله.

وچیزی نگذشت که پسرعمویش به نام هلال بن امیّه از در وارد شد، در حالی که مرد فاسقی را شب هنگام با همسر خود دیده بود وبرای طرح شکایت خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله می‌آمد. او با صراحت گفت: من با چشم خودم این موضوع را دیدم وبا گوش خودم صدای آنها را شنیدم.

پیامبر صلی الله علیه و آله به‌قدری ناراحت شد که آثار ناراحتی در چهره مبارکش نمایان گشت.

هلال گفت: من آثار ناراحتی را در چهره شما می‌بینم، ولی به خدا قسم من راست می‌گویم و دروغ در کارم نیست. امیدوارم که خدا خودش این مشکل را بگشاید.

پیامبر صلی الله علیه و آله تصمیم گرفت: حدّ قذف را درباره هلال اجرا کند، چرا که او شاهدی بر ادّعای خود نداشت.

در این هنگام انصار به یکدیگر می‌گفتند دیدید همان داستان سعد بن عباده تحقّق یافت،آیابه‌راستی پیامبر صلی الله علیه و آله هلال راتازیانه خواهدزدوشهادت‌اورامردودمی‌شمرد؟

در این هنگام وحی بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد وآثار آن در چهره او نمایان گشت. همگی خاموش شدند تا ببینند چه پیام تازه‌ای از سوی خدا آمده است.

آیات فوق نازل شد⁽¹⁾وراه حلّ دقیقی به مسلمانان ارائه داد که شرح آن را در ذیل

می‌خوانید.

تفسیر: مجازات تهمت به همسر

همان‌گونه که از شأن نزول برمی‌آید این آیات در حکم استثنا وتبصره‌ای بر حکم حدّ قذف است، به این معنی که اگر مردی زن خود را متّهم به عمل منافی عفّت کند وبگوید: او را در حال انجام دادن این کار خلاف با مرد بیگانه‌ای دیدم حدّ قذف (هشتاد تازیانه) در مورد او اجرا نمی‌شود.

واز سوی دیگر ادّعای او بدون دلیل وشاهد نیز در مورد زن پذیرفته نخواهد شد، چرا که ممکن است راست بگوید ونیز ممکن است دروغ بگوید.

در اینجا قرآن راه حلّی پیش می‌نهد که مسأله به بهترین صورت وعادلانه‌ترین طریق حل می‌گردد، وآن این است که نخست باید شوهر چهار بار شهادت دهد که در این ادّعا راستگوست. چنانکه قرآن می‌فرماید: «کسانی که همسران خود را متّهم می‌کنند وگواهانی جز خودشان ندارند، هر یک از آنها باید چهار مرتبه به نام خدا شهادت دهد که او از راستگویان است» (وَالَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَالصَّادِقِینَ).

«ودر پنجمین بار بگوید: لعنت خدا بر او باد اگر از دروغگویان باشد» (وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَیْهِ إِنْ کَانَ مِنَ الْکَاذِبِینَ).

به این ترتیب، شوهر برای اثبات مدّعای خود از یک‌سو ودفع حدّ قذف از سوی دیگر، چهار بار این جمله را تکرار می‌کند: اُشهِدُ بِاللّهِ اِنِّی لَمِنَ الصّادِقینَ فِیما رَمَیتُها بِهِ

مِنَالزِّنا: «به خدا شهادت می‌دهم در این نسبت زنا که به این زن دادم، راست می‌گویم».

ودر مرتبه پنجم می‌گوید: لَعنَةُ اللّهِ عَلَیَّ اِن کُنتُ مِنَالکاذِبینَ: «لعنت خدا بر من باد اگر دروغگو باشم».

در اینجا زن بر سر دو راهی قرار دارد اگر سخنان مرد را تصدیق کند ویا حاضر به نفی این اتّهام از خود به ترتیبی که در آیات بعد می‌آید نشود، مجازات وحدّ زنا در مورد او ثابت می‌گردد.

امّا «او نیز می‌تواند مجازات (زنا) را از خود به این ترتیب دفع کند که چهار بار خدا را به شهادت طلبد که آن مرد در این نسبتی که به او می‌دهد از دروغگویان است» (وَیَدْرَوُا عَنْهَا الْعَذَابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکَاذِبِینَ).

«ودر مرتبه پنجم بگوید: غضب خدا بر او باد اگر آن مرد در این نسبت از راستگویان باشد» (وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَیْهَا إِنْ کَانَ مِنَالصَّادِقِینَ).

وبه این ترتیب، زن در برابر پنج بار گواهی مرد، دایر به آلودگی او پنج بار گواهی بر نفی این اتّهام می‌دهد، چهار بار با این عبارت: اُشهِدُ بِاللّهِ اِنَّهُ لَمِنَ الکاذِبینَ فِیما رَمانِی بِهِ مِنَ الزِّنا: «خدا را به شهادت می‌طلبم که او در این نسبتی که به من داده است از دروغگویان است».

ودر پنجمین بار می‌گوید: اِنَّ غَضَبَ اللّهِ عَلَیَّ اِن کانَ مِنَالصّادِقینَ: «غضب خدا بر من باد اگر او راست می‌گوید».

اجرای این برنامه که در فقه اسلامی به مناسبت کلمه «لعن» در عبارات فوق «لعان» نامیده شده، چهار حکم قطعی برای این دو همسر در پی خواهد داشت:

نخست اینکه بدون نیاز به صیغه طلاق فوراً از هم جدا می‌شوند.

دو دیگر اینکه برای همیشه این زن ومرد بر هم حرام می‌گردند، یعنی امکان بازگشتشان به ازدواج مجدّد با یکدیگر وجود ندارد.

سوم اینکه حدّ قذف از مرد وحدّ زنا از زن برداشته می‌شود (اما اگر یکی از این دو از اجرای این برنامه سر باز زند اگر مرد باشد حدّ قذف واگر زن باشد حدّ زنا در مورد او اجرا می‌گردد).

چهارم اینکه فرزندی که در این ماجرا به وجود آمده از مرد منتفی است یعنی با او نسبتی نخواهد داشت، امّا نسبتش با زن محفوظ خواهد بود.

البتّه جزئیّات این احکام در آیات فوق نیامده همین اندازه قرآن در آخرین آیه مورد بحث می‌گوید: «واگر فضل خدا ورحمتش واینکه او توبه‌پذیر وحکیم است نبود، بسیاری از مردم هلاک می‌شدند یا گرفتار مجازات‌های سخت» (وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَکِیمٌ).

در واقع این آیه یک اشاره اجمالی برای تأکید احکام فوق است، زیرا نشان می‌دهد که برنامه «لعان» یک فضل الهی است ومشکل مناسبات دو همسر را در این زمینه به نحو صحیحی حل می‌کند.

از یک‌سو مرد را مجبور نمی‌کند اگر کار خلافی در مورد همسرش دید سکوت کند وبرای دادخواهی نزد حاکم شرع نیاید.

از سوی دیگر زن را هم به مجرّد اتّهام در معرض مجازات حدّ زنای محصنه قرار نمی‌دهد وحقّ دفاع به او عطا می‌کند.

از سوی سوم شوهر را ملزم نمی‌کند که اگر با چنین صحنه‌ای روبه‌رو شد به دنبال چهار شاهد برود واین راز دردناک را برملا سازد.

از سوی چهارم این مرد وزن را که دیگر قادر به ادامه زندگی مشترک زناشویی نیستند از هم جدا می‌سازد وحتّی اجازه نمی‌دهد در آینده با هم ازدواج کنند، چرا که اگر این نسبت راست باشد آنها از نظر روانی قادر بر ادامه زندگی زناشویی نیستند، واگر هم دروغ باشد عواطف زن آن‌چنان جریحه‌دار شده که بازگشت به زندگی مجدّد رامشکل می‌سازد،چراکه نه سردی بلکه عداوت ودشمنی محصول چنین امری است.

واز سوی پنجم تکلیف فرزند را هم روشن می‌سازد.

این است فضل ورحمت خداوند، وتوّاب وحکیم بودنش نسبت به بندگان که با این راه حل ظریف، حساب‌شده وعادلانه مشکل را گشوده است، واگر درست بیندیشم، حکم اصلی یعنی لزوم چهار شاهد نیز به‌کلّی شکسته نشده، بلکه هر یک از این چهار «شهادت» را در مورد زن وشوهر جانشین یک «شاهد» کرده، وبخشی از احکام آن را برای این قائل شده است.

نکته‌ها:

1. چرا حکم قذف در مورد دو همسر تخصیص خورده؟

نخستین سؤالی که در اینجا مطرح می‌شود همین است که دو همسر چه

خصوصیّتی دارند که این حکم استثنایی در مورد اتّهام آنها صادر شده است؟

پاسخ این سؤال را از یک‌سو می‌توان در شأن نزول آیه پیدا کرد وآن اینکه هرگاه مردی همسرش را با بیگانه‌ای ببیند، اگر بخواهد سکوت کند برای او امکان‌پذیر نیست، چگونه غیرتش اجازه می‌دهد هیچ عکس‌العملی در برابر تجاوز به حریم ناموسش نشان ندهد؟

اگر بخواهد نزد قاضی برود وفریاد بکشد که فوراً حدّ قذف درباره او اجرا می‌شود، زیرا قاضی چه می‌داند او راست می‌گوید، شاید دروغ باشد، واگر بخواهد چهار شاهد بطلبد این نیز با حیثیت وآبروی او نمی‌سازد.

به علاوه ممکن است ماجرا در این میان پایان گیرد.

از سوی دیگر افراد بیگانه زود یکدیگر را متّهم می‌سازند ولی مرد وزن کمتر یکدیگر را به این مسائل متّهم می‌کنند وبه همین دلیل در مورد بیگانگان آوردن چهار شاهد لازم است وگرنه حدّ قذف اجرا می‌گردد، ولی در مورد دو همسر چنین نیست وبه این دلیل، حکم مزبور از ویژگی‌های آنهاست.

2. برنامه مخصوص «لعان»

از توضیحاتی که در تفسیر آیات بیان شد به اینجا رسیدیم که برای دفع حدّ قذف از مردی که زن خود را متّهم به زنا ساخته لازم است چهار مرتبه خدا را گواه گیرد که راست می‌گوید که در حقیقت هر یک از این چهار شهادت در این مورد خاص جانشین شاهدی شده است، ودر مرتبه پنجم برای تأکید بیشتر، لعنت خدا را به جان می‌خرد اگر دروغگو باشد.

با توجّه به اینکه اجرای این مقرّرات معمولاً در یک محیط اسلامی وتوأم با تعهّدات مذهبی است، هنگامی که کسی ببیند باید در مقابل حاکم اسلامی این‌چنین قاطعانه خدا را به گواهی بطلبد ولعن بر خود بفرستد، غالباً از اقدام به چنین خلافی خودداری می‌کند، وهمین سدّی بر سر راه او واتّهامات دروغین می‌گردد. این در مورد مرد.

امّا اینکه زن برای دفاع از خود باید چهار بار خدا را به گواهی طلبد که این نسبت دروغ است، به این خاطر می‌باشد که تعادل میان شهادت مرد وزن برقرار شود،

وچون زن در معرض اتّهام قرار گرفته، در پنجمین مرحله با عبارتی شدیدتر از عبارت مرد از خود دفاع می‌کند وغضب خدا را بر خود می‌خرد اگر مرد راست گفته باشد.

می‌دانیم «لعنت»، دوری از رحمت است امّا «غضب» چیزی بالاتر از دوری از رحمت است، زیرا «غضب» مستلزم کیفر ومجازاتی است بیش از دور ساختن از رحمت ولذا در تفسیر سوره حمد گفتیم که «مَغضُوبٌ عَلَیهِم» از «ضالّین» (گمراهان) بدترند، با اینکه «ضالّین» مسلماً دور از رحمت خدا می‌باشند.

3. جزای محذوف در آیه

آخرین آیه مورد بحث به صورت جمله شرطیه‌ای است که جزای آن ذکر نشده، همین اندازه می‌فرماید: اگر فضل ورحمت الهی واینکه خداوند توّاب وحکیم است در کار نبود... ولی نمی‌فرماید: چه می‌شد، امّا با توجّه به قراین کلام، جزای این شرط روشن است وگاه می‌شود که حذف وسکوت درباره یک مطلب، ابهت واهمّیّت بیشتری به آن می‌بخشد، واحتمالات زیادی را در ذهن انسان برمی‌انگیزد که هر کدام به آن سخن مفهوم تازه‌ای می‌دهد.

مثلاً در اینجا ممکن است جزای شرط این باشد که اگر فضل ورحمت الهی نبود، پرده از روی کارهای شما برمی‌داشت واعمالتان را برملا می‌ساخت تا رسوا

شوید. ویا اگر فضل و رحمت الهی نبود، فوراً شما را مورد مجازات قرار می‌داد وهلاک می‌کرد.

ویا اگر فضل ورحمت الهی نبود این‌چنین احکام حساب‌شده را برای تربیت شما انسان‌ها مقرّر نمی‌داشت.

در واقع این حذف جزای شرط، ذهن شنونده را به تمام این امور سوق می‌دهد⁽¹⁾

(ر.ک: ج 14، ص 395 - 414).

کبوتر با کبوتر...

اشاره

(اَلْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَالْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثَاتِ وَالطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَالطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبَاتِ أُوْلَئِکَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا یَقُولُونَ لَهُمْ مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ)

زنان ناپاک از آنِ مردان ناپاکند، ومردان ناپاک از آنِ زنان ناپاک؛ وزنان پاک از آن مردان پاکند، ومردان پاک از آن زنان پاک! اینان از آنچه که (ناپاکان) به آنان نسبت می‌دهند مبرّا هستند؛ وبرای آنان آمرزش (الهی) وروزی پرارزشی است. (سوره نور، آیه 26)

تفسیر: نوریان مر نوریان را طالبند...

آیه فوق در حقیقت تعقیب وتأکیدی بر آیات افک وآیات قبل از آن است وبیان یک سنّت طبیعی در جهان آفرینش، که تشریع نیز با آن هماهنگ است.

می‌فرماید: «زنان خبیث وناپاک از آن مردان خبیث وناپاکند، چنانکه مردان ناپاک، تعلّق به زنان ناپاک دارند» (الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَالْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثَاتِ).

ودر نقطه مقابل نیز «زنان پاک به مردان پاک تعلّق دارند، ومردان پاک از آن زنان پاکند» (وَالطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَالطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبَاتِ).

ودر پایان آیه به گروه اخیر یعنی مردان وزنان پاکدامن اشاره کرده می‌گوید:

«آنها از نسبت‌های نادرستی که به آنان داده می‌شود مبرّا هستند» (أُولَئِکَ مُبَرَّءُونَ

مِمَّا یَقُولُونَ).

وبه همین دلیل «آمرزش ومغفرت الهی وهمچنین روزی پرارزش در انتظار آنهاست» (لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ).

نکته‌ها:

1. «خبیثات» و«خبیثون» کیانند؟

در اینکه منظور از «خبیثات» و«خبیثین» وهمچنین «طیّبات» و«طیّبین» در آیه مورد بحث کیست، مفسّران بیانات مختلفی دارند:

افراد آلوده دارد، وبه عکس سخنان پاک از آن مردان پاک وباتقواست، و«از کوزه همان برون تراود که در اوست».

الف) این آیات به دنبال آیات افک وهمچنین آیه (الزَّانِی لاَ یَنْکِحُ إلاَّ زَانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنْکِحُهَا إِلاَّ زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُوْمِنِینَ) آمده واین تفسیر هماهنگ با مفهوم آن آیات است.

ب) جمله (أُولَئِکَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا یَقُولُونَ) «آنها (زنان ومردان پاکدامن) از نسبت‌های ناروایی که به آنان داده می‌شود، منزّه وپاکند» قرینه دیگری بر این تفسیر است.

ج) اصولاً قرینه مقابله، خود نشانه این است که منظور از «خبیثات» جمع مؤنّث حقیقی است، واشاره به زنان ناپاک است در مقابل «خبیثون» که جمع مذکّر حقیقی است.

د) از همه اینها گذشته، در حدیثی از امام باقر علیه السلام وامام صادق علیه السلام نقل شده است که «این آیه همانند آیه (الزَّانِی لاَ یَنْکِحُ إِلاَّ زَانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً) است، زیرا گروهی بودند که تصمیم گرفتند با زنان آلوده ازدواج کنند، خداوند آنها را از این کار نهی کرد واین عمل را ناپسند شمرد».⁽¹⁾

ه-) در روایات «کتاب نکاح» نیز می‌خوانیم: یاران امامان گاه سؤال از ازدواج با زنان «خبیثة» می‌کردند که با جواب منفی روبه‌رو می‌شدند. این خود نشان می‌دهد «خبیثة» اشاره به زنان ناپاک است نه «سخنان» ونه «اعمال» ناپاک.⁽²⁾

سؤال دیگر اینکه آیا منظور از خبیث بودن این دسته از مردان وزنان یا «طیّب» بودن آنها همان جنبه‌های عفّت وناموسی است؟ یا هر ناپاکی فکری وعملی وزبانی را شامل می‌شود؟

اگر سیاق آیات وروایاتی را که در تفسیر آن آمده در نظر بگیریم محدود بودن مفهوم آیه به معنی اوّل صحیح‌تر به نظر می‌رسد، در حالی که از بعضی از روایات استفاده می‌شود خبیث وطیّب در اینجا معنی وسیعی دارد ومفهوم آن منحصر به آلودگی وپاکی جنسی نیست.

روی این جهت بعید به نظر نمی‌رسد مفهوم نخستین آیه همان معنی خاص باشد، ولی از نظر ملاک، فلسفه وعلّت، قابل تعمیم وگسترش است.

وبه تعبیر دیگر، آیه فوق در واقع بیان گرایش سنخیت است هر چند با توجّه به موضوع بحث، سنخیت در پاکی وآلودگی جنسی را می‌گوید - دقّت کنید.

2. آیا این یک حکم تکوینی است یا تشریعی

بدون شک قانون «نوریان مر نوریان را طالبند» و«ناریان مر ناریان را جاذبند» وضرب‌المثل معروف «کند همجنس با همجنس پرواز» وهمچنین ضرب‌المثلی که در عربی معروف است: «السِنخِیَّةُ عِلَّةُ الاِنضِمامِ»، همه اشاره به یک سنّت تکوینی است که «ذرّه ذرّه موجوداتی را که در ارض وسما است در بر می‌گیرد که جنس خود را همچو کاه وکهربا جذب می‌کنند».

همه جا همنوعان سراغ همنوعان می‌روند، وهر گروه وهر دسته‌ای با هم‌سنخان خود گرم وصمیمی‌اند.

امّا این واقعیّت مانع از آن نخواهد بود که آیه بالا همانند آیه «الزّانِیَةُ لا یَنکِحَها إلّا زانَ أو مُشرِکٌ» اشاره به یک حکم شرعی باشد که ازدواج با زنان آلوده حدّاقل در مواردی که مشهور ومعروف به عمل منافی عفّت‌اند، ممنوع است.

مگر همه احکام تشریعی ریشه تکوینی ندارد؟ مگر سنّت‌های الهی در تشریع وتکوین هماهنگ نیستند؟ (برای توضیح بیشتر به شرحی که ذیل آیه مزبور ذکر کردیم مراجعه فرمایید).

3. پاسخ به یک سؤال

در اینجا سؤالی مطرح است وآن این است که در طول تاریخ یا در محیط زندگی خود گاه مواردی را می‌بینیم که با این قانون هماهنگ نیست. به عنوان مثال در خود

قرآن آمده است که همسر نوح وهمسر لوط، زنان بدی بودند وبه آنها خیانت کردند⁽¹⁾

ودر مقابل، همسر فرعون از زنان باایمان وپاکدامن بود که گرفتار چنگال آن طاغوت بی‌ایمان گشته بود.⁽²⁾

در مورد پیشوایان بزرگ اسلام نیز کم‌وبیش نمونه‌هایی از این قبیل دیده شده است که تاریخ اسلام گواه آن است.

درپاسخ،علاوه براینکه هرقانون کلّی استثناهایی دارد،بایدبه دونکته توجّه داشت:

اصولاً این عیب از عیوب تنفّرآمیز محسوب می‌شود ومی‌دانیم محیط زندگی شخصی پیامبران از اوصافی که موجب نفرت مردم است باید پاک باشد، تا هدف نبوّت که جذب مردم به آیین خداست، عقیم نماند.

ازدواج آسان

اشاره

(َأَنکِحُوا الاَْیَامَی مِنْکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمْ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ * وَلْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ نِکَاحآ حَتَّی

یُغْنِیَهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتَابَ مِمَّا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ فَکَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْرآ وَآتُوهُمْ مِّنْ مَّالِ اللهِ الَّذِی آتَاکُمْ وَلاَ تُکْرِهُوا فَتَیَاتِکُمْ عَلَی الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنآ لِّتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَمَنْ یُکْرِهُّنَّ فَإِنَّ اللهَ مِنْ بَعْدِ إِکْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِیمٌ)

مردان وزنان بی‌همسر خود را همسر دهید، همچنین غلامان وکنیزان صالح ودرستکارتان را؛ اگر فقیر وتنگدست باشند، خداوند از فضل خود آنان رابی‌نیاز می‌سازد؛ (فضل) خداوند واسع و(از نیازهای بندگان) آگاه است. * وکسانی که امکانی برای ازدواج نمی‌یابند، باید پاکدامنی پیشه کنند تا خداوند از فضل خود آنان را بی‌نیاز گرداند. وآن بردگانتان که خواستار قرارداد برای آزادی هستند، با آنان قرارداد ببندید اگر صلاحیت (زندگی مستقل را) در آنان احساس می‌کنید؛ وچیزی از مال خدا را که به شما داده است به آنان بدهید. وکنیزان خود را برای دستیابی شما به متاع ناپایدار زندگی دنیا مجبور به خودفروشی نکنید. (به‌خصوص) اگر خودشان می‌خواهند پاک بمانند. وهرکس آنها را (بر این کار) اجبار کند، (سپس پشیمان گردد، وتوبه کند) خداوند بعد از این اجبار کردن آنها آمرزنده ومهربان است.

(سوره نور، آیات 32-33)

تفسیر: ترغیب به ازدواج آسان

از آغاز این سوره تا به اینجا طرق حساب‌شده مختلفی برای پیشگیری از آلودگی‌های جنسی مطرح شده است که هر یک از آنها تأثیر بسزایی در پیشگیری یا مبارزه با این آلودگی‌ها دارد.

در آیات مورد بحث به یکی دیگر از مهم‌ترین طرق مبارزه با فحشا که ازدواج ساده وآسان، وبی‌ریا وبی‌تکلّف است اشاره شده، زیرا این نکته مسلّم است که برای برچیدن بساط گناه باید از طریق اشباع صحیح ومشروع غرایز وارد شد. به تعبیری دیگر هیچ‌گونه مبارزه منفی بدون مبارزه مثبت مؤثّر نخواهد افتاد.

لذا در نخستین آیه مورد بحث می‌فرماید: «مردان وزنان بی‌همسر را همسر دهید، وهمچنین غلامان وکنیزان صالح ودرستکارتان را» (وَ أَنْکِحُوا الاَْیَامَی مِنْکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَ إِمَائِکُمْ).

«أیامی» جمع «أیّم» (بر وزن قَیّم) در اصل به‌معنی زنی است که شوهر ندارد، سپس به مردی که همسر ندارد گفته شده است وبه این ترتیب، تمام زنان ومردان مجرّد در مفهوم این آیه داخل هستند خواه «بکر» باشند یا «بیوه».

تعبیر «أنکِحوا» (آنها را همسر دهید) با اینکه ازدواج یک امر اختیاری وبسته به میل طرفین است، مفهومش این است که مقدّمات ازدواج آنها را فراهم سازید، از طریق کمک‌های مالی در صورت نیاز، پیدا کردن همسر مناسب، تشویق به مسأله ازدواج، وبالاخره پادرمیانی برای حلّ مشکلاتی که معمولاً در این موارد بدون وساطت دیگران انجام‌پذیر نیست.

خلاصه مفهوم آیه به‌قدری وسیع است که هر قدمی وسخنی در این راه را شامل می‌شود.

بدون شک اصل تعاون اسلامی ایجاب می‌کند که مسلمانان در همه زمینه‌ها به یکدیگر کمک کنند، ولی تصریح به این امر در مورد ازدواج، دلیل بر اهمّیّت ویژه

آن است.

اهمّیّت این مسأله تا به آن پایه است که در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم: «أفضَلُ الشَّفاعاتِ أن تَشفَعَ بَینَ اثْنَینِ فی نِکاحٍ حَتّی یَجمَعَ اللَّهُ بَینَهُما: بهترین شفاعت آن است که میان دو نفر برای امر ازدواج میانجیگری کنی، تا این امر به سامان برسد».⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام کاظم موسی بن جعفر علیه السلام می‌خوانیم: «ثَلاثَةٌ یَستَظِلّونَ بِظِلِّ عَرشِ اللَّهِ یَومَ القِیامَةِ یَومَ لا ظِلَّ إلّا ظِلُّهُ رَجُلٌ زَوَّجَ أخاهُ المُسلِمَ أو أخدَمَهُ أو کَتَمَ لَهُ سِرّاً: سه طایفه‌اند که در روز قیامت در سایه عرش خدا قرار دارند، روزی که سایه‌ای جز سایه او نیست: کسی که وسایل تزویج برادر مسلمانش را فراهم سازد، وکسی که هنگام نیاز به خدمت، خدمت‌کننده‌ای برای او فراهم کند وکسی که اسرار برادر مسلمانش را پنهان دارد».⁽²⁾

وبالاخره در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌خوانیم: «هر گامی انسان در این راه بردارد وهر کلمه‌ای بگوید، ثواب یک‌سال عبادت در نامه عمل او می‌نویسند» (کانَ لَهُ بِکُلِّ خُطوَةٍ خَطاها أو بِکُلِّ کَلِمَةٍ تَکَلَّمَ بِها فی ذلِکَ عَمَلُ سَنَةٍ قِیامُ لَیلِها وَ صِیامُ نَهارِها).⁽³⁾

واز آنجا که یک عذر تقریباً عمومی وبهانه همگانی برای فرار از زیر بار ازدواج وتشکیل خانواده، مسأله فقر ونداشتن امکانات مالی است، قرآن به پاسخ آن پرداخته می‌فرماید: از فقر وتنگدستی آنها نگران نباشید ودر ازدواجشان بکوشید، چرا که «اگر فقیر وتنگدست باشند خداوند آنها را از فضل خود بی‌نیاز می‌سازد» (إِنْ یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ).

وخداوند قادر بر چنین کاری هست، چرا که «خداوند واسع وعلیم است» (وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ).

قدرتش آن‌چنان وسیع است که پهنه عالم هستی را فرامی‌گیرد، وعلم او چنان گسترده است که از نیّات همه‌کس، خصوصاً آنها که به نیّت حفظ عفّت وپاکدامنی اقدام به ازدواج می‌کنند آگاه است، وهمه را مشمول فضل وکرم خود قرار خواهد داد.

در این زمینه تحلیل روشنی داریم وهمچنین روایات متعدّدی که در آخر این بحث خواهد آمد.

ولی چون گاه با تمام تلاشی که خود انسان ودیگران می‌کنند وسیله ازدواج فراهم نمی‌گردد وخواه ناخواه انسان مجبور است مدّتی را با محرومیّت بگذراند، مبادا کسانی که در این مرحله قرار دارند گمان کنند آلودگی جنسی برای آنها مجاز است وضرورت چنین ایجاب می‌کند، بلافاصله دستور پارسایی را -هر چند مشکل باشد - به آنها داده، می‌گوید: «وآنها که وسیله ازدواج ندارند، باید عفّت پیشه کنند، تا خداوند آنان را به فضلش بی‌نیاز سازد» (وَلْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ نِکَاحًا حَتَّی یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ

مِنْ فَضْلِهِ).

نکند در این مرحله بحرانی ودر این دوران آزمایش الهی تن به آلودگی دردهند وخود را معذور بشمرند که هیچ عذری پذیرفته نیست، بلکه باید قدرت ایمان وشخصیّت وتقوا را در چنین مرحله‌ای بیازمایند.

واز آنجا که اسلام به هر مناسبت سخن از بردگان به میان آید، عنایت وتوجّه خاصّی به آزادی آنها نشان می‌دهد، از بحث ازدواج به بحث آزادی بردگان از طریق «مکاتبه» (بستن قرارداد برای کار کردن غلامان وپرداختن مبلغی به اقساط به مالک خود وآزاد شدن) پرداخته، می‌گوید: «بردگانی که از شما تقاضای مکاتبه برای آزادی می‌کنند، اگر رشد وصلاح در آنان احساس می‌کنید با آنها قرارداد ببندید» (وَالَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتَابَ مِمَّا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ فَکَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْرًا).

منظور از جمله «عَلِمتُم فیهِم خَیرًا» این است که رشد وصلاحیّت کافی برای عقد این قرارداد وسپس توانایی برای انجام دادن آن داشته باشند، وبتوانند بعد از پرداختن مال الکتابه (مبلغی را که قرار داد بسته‌اند) زندگی مستقلّی را شروع کنند.

امّا اگر توانایی بر این امور را نداشته باشند، واین کار در مجموع به ضرر آنها تمام شود ودر نتیجه سربار جامعه شوند، باید به وقت دیگری موکول کنند که این صلاحیّت وتوانایی حاصل گردد.

سپس برای اینکه بردگان به هنگام ادای این اقساط به زحمت نیفتند دستور می‌دهد: «چیزی از مال خداوند که به شما داده است به آنها بدهید» (وَ آتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ).

در اینکه منظور از این مال چه مالی است که باید به این بردگان داد، در میان مفسّران گفت‌وگوست:

جمع کثیری گفته‌اند منظور این است که سهمی از زکات - همان‌گونه که در آیه 60 سوره توبه آمده است - به آنها پرداخته شود تا بتوانند دین خود را ادا کنند وآزاد شوند.

بعضی دیگر گفته‌اند: منظور آن است که صاحب برده، قسمتی از اقساط را به او ببخشد، یا اگر دریافت داشته به او بازگرداند، تا توانایی بیشتر بر نجات خود از اسارت وبردگی پیدا کند.

این احتمال نیز وجود دارد که در آغاز کار که بردگان توانایی بر تهیّه مال ندارند چیزی به‌عنوان کمک خرج یا سرمایه مختصر به آنها بدهند، تا بتوانند به کسب وکاری مشغول شوند، هم خود را اداره کنند وهم اقساط دین خویش را بپردازند.

البتّه سه تفسیر فوق با هم منافاتی ندارد وممکن است مجموعاً در مفهوم آیه جمع باشد، هدف واقعی این است که مسلمانان، این گروه مستضعف را تحت پوشش کمک‌های خود قرار دهند تا هر چه زودتر خلاصی یابند.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه می‌خوانیم: «تَضَعُ عَنهُ مِن نُجومِهِ الَّتی لَم تَکُن تُریدُ أن تَنقُصَهُ مِنها وَ لا تَزیدُ فَوقَ ما فی نَفسِکَ».⁽¹⁾

اشاره به اینکه بعضی برای اینکه کلاه شرعی درست کنند وبگویند ما طبق آیه فوق

به بردگان خود کمک کرده وتخفیف داده‌ایم، مبلغ مال الکتابة را بیش از آنچه در نظر

داشتند می‌نوشتند، تا هنگام تخفیف دادن درست همان مقداری را که می‌خواستند بی‌کم‌وکاست دریافت دارند، امام صادق علیه السلام از این کار نهی کرده می‌فرماید: «باید تخفیف از چیزی باشد که واقعآ در نظر داشته از او بگیرد».

در دنباله آیه به یکی از اعمال بسیار زشت بعضی از دنیاپرستان در مورد بردگان اشاره کرده، می‌فرماید: «کنیزان خود را به خاطر تحصیل متاع زودگذر دنیا مجبور به خودفروشی نکنید، اگر آنها می‌خواهند پاک بمانند» (وَ لاَ تُکْرِهُوا فَتَیَاتِکُمْ عَلَی‌الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیَوةِ الدُّنْیَا).

بعضی از مفسّران در شأن نزول این جمله گفته‌اند: عبداللّه بن ابی شش کنیز داشت که آنها را مجبور به کسب درآمد برای خودش از طریق خودفروشی می‌کرد. هنگامی که حکم اسلام درباره مبارزه با اعمال منافی عفّت (در این سوره) صادر شد، آنها خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند واز این ماجرا شکایت کردند. آیه فوق نازل شد واز این کار نهی کرد.⁽¹⁾

این آیه نشان می‌دهد که تا چه حد در عصر جاهلیّت، مردم گرفتار انحطاط وسقوط اخلاقی بودند که حتّی بعد از ظهور اسلام نیز بعضاً به کار خود ادامه می‌دادند، تا اینکه آیه فوق نازل شد وبه این وضع ننگین خاتمه داد.

امّا متأسّفانه در عصر ما که بعضی آن را عصر جاهلیّت قرن بیستم نام نهاده‌اند، در بعضی از کشورها که دم از تمدّن وحقوق بشر می‌زنند این عمل به‌شدّت ادامه دارد، وحتّی در مملکت ما، در عصر طاغوت، به صورت وحشتناکی وجود داشت که دختران معصوم وزنان ناآگاه را فریب می‌دادند، وبه مراکز فساد می‌کشاندند وبا طرح‌های شیطانی مخصوص آنها را مجبور به خودفروشی می‌کردند وراه فرار را از

هر طریق به روی آنها می‌بستند، تا از این راه درآمدهای سرشاری را فراهم سازند که شرح این ماجرا بسیار دردناک واز عهده این سخن خارج است.

گرچه ظاهراً بردگی به صورت سابق وجود ندارد، در دنیای به‌اصطلاح متمدّن، جنایاتی می‌شود که از دوران بردگی به‌مراتب وحشتناک‌تر است. خداوند مردم جهان را از شرّ این انسان‌های متمدّن‌نما حفظ کند، وخدا را شکر که در محیط ما بعد از انقلاب اسلامی به این اعمال ننگین خاتمه داده شد.

ذکر این نکته نیز لازم است که جمله (اِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًّا) «اگر آنها می‌خواهند پاک بمانند...» مفهومش این نیست که اگر خود آن زنان مایل به این کار باشند اجبار آنها مانعی ندارد، بلکه این تعبیر از قبیل «منتفی به انتفاء موضوع» است، زیرا عنوان «اکراه» در صورت عدم تمایل صادق است وگرنه خودفروشی وتشویق به آن، به هر حال گناه بزرگی است.

این تعبیر برای آن است که اگر صاحبان این کنیزان مختصر غیرتی داشته باشند به غیرت آنها برخورد، مفهوم آیه این است که این کنیزان که ظاهراً در سطح پایین‌تری قرار دارند مایل به این آلودگی نیستند شما که آن همه ادّعا دارید، چرا تن به چنین پستی در می‌دهید؟

در پایان آیه - چنانکه روش قرآن است - برای اینکه راه بازگشت را به روی گناهکاران نبندد بلکه آنها را تشویق به توبه واصلاح کند، می‌گوید: «وهر کس آنها را بر این کار اکراه کند (سپس پشیمان گردد) خداوند بعد از اکراه آنها بخشاینده ومهربان است» (وَ مَنْ یُکْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِکْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِیمٌ).

این جمله چنانکه گفتیم، ممکن است اشاره به وضع صاحبان آن کنیزان باشد که از گذشته تاریک وننگین خود پشیمان وآماده توبه واصلاح خویشتن هستند، ویا اشاره به آن زنانی است که تحت فشار واجبار، تن به این کار می‌دادند.

در آخرین آیات مورد بحث - همان‌گونه که روش قرآن است - به صورت یک جمع‌بندی اشاره به بحث‌های گذشته کرده می‌فرماید: «ما بر شما آیاتی فرستادیم که حقایق بسیاری را تبیین می‌کند» (وَ لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَیْکُمْ آیَاتٍ مُبَیِّنَاتٍ).

ونیز «مثل‌ها واخباری از کسانی که پیش از شما بودند» وسر نوشت آنها درس عبرتی برای امروز شماست (وَ مَثَلاً مِنَالَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ).

ونیز «پند واندرزی برای پرهیزگاران» (وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ).

نکته‌ها:

1. ازدواج یک سنّت الهی

گرچه امروز مسأله ازدواج آن‌قدر در میان آداب ورسوم غلط وحتّی خرافات پیچیده شده که به صورت یک جادّه صعب‌العبور یا غیرقابل عبور برای جوانان در

آمده است، ولی قطع نظر از این پیرایه‌ها، ازدواج یک حکم فطری وهماهنگ قانون آفرینش است که انسان برای بقاءِ نسل، آرامش جسم وروح وحلّ مشکلات زندگی احتیاج به ازدواج سالم دارد.

اسلام که هماهنگ با آفرینش گام برمی‌دارد نیز در این زمینه تعبیرات جالب ومؤثّری دارد، از جمله حدیث معروف پیامبر صلی الله علیه و آله است: «تَناکَحوا، وَ تَناسَلوا تَکَثَّروا فَاِنّی اُباهی بِکُمُ الاُمَمَ یَومَ القِیامَةِ وَ لَو بِالسِقطِ: ازدواج کنید تا نسل شما فزونی گیرد که من با فزونی جمعیّت شما حتّی با فرزندان سقط شده، در قیامت به دیگر امّت‌ها مباهات می‌کنم».⁽¹⁾

ودر حدیث دیگر از آن حضرت می‌خوانیم: «مَن تَزَوَّجَ فَقَد أحرَزَ نِصفَ دینِهِ فَلیَتَّقِ اللّهَ فِی‌النِّصفِ الباقی: کسی که همسر اختیار کند، نیمی از دین خود را محفوظ داشته، وباید مراقب نیم دیگر باشد».⁽²⁾

چرا که غریزه جنسی نیرومندترین وسرکش‌ترین غرایز انسان است که به‌تنهایی با دیگر غرایز برابری می‌کند، وانحراف آن نیمی از دین وایمان انسان را به خطر خواهد انداخت.

باز در حدیث دیگری می‌فرمایند: «شِرارُکُم عُزّابُکُم؛ بدترین شما مجرّدانند».⁽³⁾

به همین دلیل، در آیات مورد بحث وهمچنین روایات متعدّدی، مسلمانان تشویق به همکاری در امر ازدواج مجرّدان وهر گونه کمک ممکن به این امر شده‌اند مخصوصاً اسلام در مورد فرزندان، مسؤولیّت سنگینی بر دوش پدران افکنده وپدرانی را که در این مسأله حیاتی بی‌توجّه هستند شریک جرم انحراف فرزندانشان شمرده است، چنانکه در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌خوانیم: «مَن أدرَکَ لَهُ وَلَدٌ وَ عِندَهُ ما یُزَوِّجُهُ فَلَم یُزَوِّجهُ، فَأحدَثَ فَالإثمَ بَینَهُما؛ کسی که فرزندش به حدّ رشد رسد وامکانات تزویج او را داشته باشد واقدام نکند، ودر نتیجه فرزند مرتکب گناهی شود، این گناه بر هر دو نوشته می‌شود».⁽⁴⁾

وباز به همین دلیل، دستور مؤکّد داده شده است که هزینه‌های ازدواج را اعمّ از

مهر وسایر قسمت‌ها سبک وآسان بگیرند تا مانعی بر سر راه ازدواج مجرّدان پیدا نشود، از جمله در مورد مهریه سنگین که غالباً سنگ راه ازدواج افراد کم‌درآمد است.

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم: «شُؤمُ المَرأةِ غَلاءُ مَهرِها؛ زن بدقدم، زنی است که مهرش سنگین باشد».⁽¹⁾

وباز در حدیث دیگری که در ذیل حدیث فوق وارد شده است می‌خوانیم: «مِن شُومِها شِدَّةُ مَئُونَتِها؛ یکی از نشانه‌های شوم بودن زن آن است که هزینه زندگی (یا هزینه ازدواجش) سنگین باشد».⁽²⁾

واز آنجا که بسیاری از مردان وزنان برای فرار از زیر بار این مسؤولیّت الهی وانسانی، متعذّر به عذرهایی از جمله نداشتن امکانات مالی می‌شوند، در آیات فوق صریحاً گفته شده است که فقر نمی‌تواند مانع راه ازدواج گردد، بلکه چه بسا ازدواج سبب غنا وبی‌نیازی می‌شود.

دلیل آن هم با دقّت روشن می‌شود، زیرا انسان تا مجرّد است احساس مسؤولیّت نمی‌کند، نه ابتکار ونیرو واستعداد خود را به اندازه کافی برای کسب درآمد مشروع بسیج می‌کند، ونه هنگامی که درآمدی پیدا کرد در حفظ وبارور ساختن آن می‌کوشد، وبه همین دلیل مجرّدان غالباً خانه به دوش وتهیدست هستند.

امّا بعد از ازدواج، شخصیّت انسان تبدیل به یک شخصیّت اجتماعی می‌شود وخود را شدیداً مسؤول حفظ همسر وآبروی خانواده وتأمین وسایل زندگی فرزندان آینده می‌بیند، به همین دلیل تمام هوش، ابتکار واستعداد خود را به‌کار می‌گیرد، در حفظ درآمدهای خود وصرفه‌جویی تلاش می‌کند ودر مدّت کوتاهی می‌تواند بر فقر چیره شود.

بی‌جهت نیست که در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم: «الرِّزقُ مَعَ النِّساءِ وَالعِیالِ؛ روزی همراه همسر وفرزند است».⁽³⁾

ودر حدیث دیگری از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌خوانیم: مردی خدمت حضرتش رسید، از تهیدستی ونیازمندی شکایت کرد پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «تَزَوَّجَ، فَتَزَوَّجَ فَوُسِّعَ لَهُ؛ ازدواج

کن، او هم ازدواج کرد وگشایش در کار او پیدا شد».⁽¹⁾

بدون شک امدادهای الهی ونیروهای مرموز معنوی نیز به کمک چنین افرادی می‌آید که برای ادای وظیفه انسانی وحفظ پاکی خود اقدام به ازدواج می‌کنند.

هر فرد باایمان می‌تواند به این وعده الهی دلگرم ومؤمن باشد. در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده است: «مَن تَرَکَ التَّزویجَ مَخافَةَ العَیلَةِ فَقَد أساءَ ظَنُّهُ بِاللَّهِ عَزَّوَجَلَّ إنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ یَقولُ إن یَکونوا فُقَراءَ یُغنِهِمُ اللّهُ مِن فَضلِهِ؛ کسی که از ترس فقر ازدواج را ترک کند، گمان بد به خدا برده است، زیرا خداوند متعال می‌فرماید: اگر آنها فقیر باشند خداوند آنها را از فضل خود بی‌نیاز می‌سازد».⁽²⁾

البتّه روایات در منابع اسلامی در این زمینه فراوان است که اگر بخواهیم به نقل همه آنها بپردازیم از بحث تفسیری خارج می‌شویم.

2. منظور از جمله «وَالصّالِحینَ مِن عِبادِکُم وَ إمائِکُم» چیست؟

قابل توجّه اینکه در آیات مورد بحث هنگامی که سخن از ازدواج مردان وزنان بی‌همسر به میان می‌آید، به‌طور کلّی دستور می‌دهد برای ازدواج آنان اقدام کنید، امّا هنگامی که نوبت بردگان می‌رسد آن را مقیّد به «صالح بودن» می‌کند.

جمعی از مفسّران (مانند نویسنده عالیقدر تفسیر المیزان وهمچنین تفسیر صافی) آن را به‌معنی صلاحیت برای ازدواج تفسیر کرده‌اند، در حالی که اگر چنین باشد این قید در زنان ومردان آزاد نیز لازم است.

بعضی دیگر گفته‌اند: منظور صالح بودن از نظر اخلاق واعتقاد است چرا که صالحان از اهمّیّت ویژه‌ای در این امر برخوردارند، ولی باز جای این سؤال باقی است که چرا در غیر بردگان این قید نیامده است؟

احتمال می‌دهیم منظور چیز دیگری باشد وآن این است که در شرایط زندگی آن روز بسیاری از بردگان در سطح پایینی از فرهنگ واخلاق قرار داشتند به‌طوری که هیچ مسؤولیتی در زندگی مشترک احساس نمی‌کردند.

اگر با این حال اقدام به تزویج آنها می‌شد، همسر خود را به‌آسانی رها ساخته واو را

بدبخت می‌کردند، لذا دستور داده شده است در مورد آنها که صلاحیت اخلاقی دارند اقدام به ازدواج کنید، ومفهومش این است که در مورد بقیّه نخست کوشش برای صلاحیت اخلاقیشان شود تا آماده زندگی زناشویی شوند، سپس اقدام به ازدواجشان گردد (ر.ک: ج 14، ص 488 - 500).

ازدواج مایه آرامش و سبب مودت و رحمت

اشاره

(و مِنَ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجآ لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِی ذَلِکَ لاَیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ)

و از نشانه‌های او این که همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید، تا در کنار آنان آرامش یابید، و در میانتان مودت و رحمت قرار داد، در این نشانه‌هائی است برای گروهی که تفکر می‌کنند! (سوره روم، آیه 21)

تفسیر:

دومین آیه مورد بحث نیز، بخش دیگری از «آیات انفسی» را که در مرحله بعد از آفرینش انسان قرار دارد مطرح کرده، می‌فرماید: «دیگر از نشانه‌های خدا این است که از جنس خودتان همسرانی برای شما آفرید، تا در کنار آنها آرامش بیابید» (وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجآ لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا).

و از آنجا که ادامه این پیوند، در میان همسران خصوصاً، و در میان همه انسان‌ها عموماً، نیاز به یک جاذبه و کشش قلبی و روحانی دارد، به دنبال آن اضافه می‌کند: «ودر میان شما مودت و رحمت آفرید» (وَجَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً).

و در پایان آیه، برای تأکید بیشتر می‌فرماید: «در این امور، نشانه‌هائی است برای افرادی که تفکر می‌کنند» (إِنَّ فِی ذَلِکَ لاَیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ).

جالب این که، قرآن در این آیه، هدف ازدواج را سکون و آرامش، قرار داده است، وبا تعبیر پر معنی «لِتَسْکُنُوا» مسائل بسیاری را بیان کرده، و نظیر این تعبیر در آیه 189 سوره «اعراف» نیز آمده است.

به راستی، وجود همسران با این ویژگی‌ها، برای انسان‌ها که مایه آرامش زندگی آنها است، یکی از مواهب بزرگ الهی محسوب می‌شود.

این آرامش، از اینجا ناشی می‌شود که، این دو جنس مکمل یکدیگر و مایه شکوفائی و نشاط و پرورش یکدیگر می‌باشند، به طوری که هر یک بدون دیگری ناقص است، و طبیعی است که میان یک موجود و مکمل وجود او، چنین جاذبه نیرومندی وجود داشته باشد.

و از اینجا می‌توان نتیجه گرفت: آنها که پشت پا به این سنت الهی می‌زنند وجود ناقصی دارند، چرا که یک مرحله تکاملی آنها متوقف شده (مگر آن که به راستی شرائط خاص و ضرورتی ایجاب تجرد کند).

به هر حال، این آرامش و سکونت هم از نظر جسمی است، و هم از نظر روحی، هم از جنبه فردی و هم اجتماعی.

بیماری‌هائی که به خاطر ترک ازدواج برای جسم انسان پیش می‌آید، قابل انکار نیست.

همچنین، عدم تعادل روحی و ناآرامی‌های روانی، که افراد مجرد با آن دست به گریبانند کم و بیش بر همه روشن است.

از نظر اجتماعی، افراد مجرد کمتر احساس مسئولیت می‌کنند و به همین جهت انتحار و خودکشی در میان مجردان بیشتر دیده می‌شود، و جنایات هولناک نیز از آنها بیشتر سرمی‌زند.

هنگامی که انسان، از مرحله تجرد، گام به مرحله زندگی خانوادگی می‌گذارد، شخصیت تازه‌ای در خود می‌یابد، و احساس مسئولیت بیشتری می‌کند، و این است معنی احساس آرامش در سایه ازدواج.

و اما مسأله «مودّت» و «رحمت» در حقیقت «ملاط» و «چسب» مصالح ساختمانی جامعه انسانی است، چرا که جامعه، از فرد، فرد انسان‌ها تشکیل شده، همچون ساختمان عظیم و پرشکوهی که از آجرها و قطعات سنگ‌ها تشکیل می‌گردد. اگر این افراد پراکنده، و آن اجزاء مختلف، با هم ارتباط و پیوند پیدا نکنند «جامعه» یا «ساختمانی» به وجود نخواهد آمد.

آن کس که انسان را برای زندگی اجتماعی آفریده، این پیوند و ربط ضروری را نیز در جان او ایجاد کرده است.

فرق میان «مودّت» و «رحمت» ممکن است از جهات مختلفی باشد:

را می‌گیرد.

البته، آیه مودّت و رحمت را میان دو همسر بیان می‌کند، ولی این احتمال نیز وجود دارد که تعبیر «بینکم» اشاره به همه انسان‌ها باشد، که دو همسر یکی از مصادیق بارز آن محسوب می‌شوند، زیرا نه تنها زندگی خانوادگی که زندگی در کل جامعه انسانی، بدون این دو اصل یعنی «مودّت» و «رحمت»، امکان‌پذیر نیست، و از میان رفتن این دو پیوند، و حتی ضعف و کمبود آن، مایه هزاران بدبختی و ناراحتی و اضطراب اجتماعی است.

نکته: پیوند محبت دو همسر

با این که، ارتباط انسان با پدر و مادر و برادرش ارتباط «نسبی» است، و از ریشه‌های عمیق خویشاوندی مایه می‌گیرد، و پیوند دو همسر، یک پیوند «قراردادی و قانونی» است، اما بسیار می‌شود که محبت و علاقه ناشی از آن، حتی بر علاقه خویشاوندی پدر و مادر، پیشی می‌گیرد، و این در حقیقت همان چیزی است که در آیات فوق با جمله (وَجَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً) به آن اشاره شده است.

در حدیثی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌خوانیم: بعد از جنگ احد: به «دختر جحش» فرمود: دائی تو «حمزه» شهید شد، او گفت: (إِنَّا للهِِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ) من اجر این مصیبت را از خدا می‌خواهم.

باز به او فرمود: برادرت نیز شهید شد، دیگر بار «انَّا لِلَّهِ» گفت و اجر و پاداش خود را از خدا خواست.

اما همین که خبر شهادت همسرش را به او داد: دست بر سرش گذاشت و فریاد کشید، پیامبر فرمود: (آری) «ما یَعْدِلُ الزَّوْجَ عِنْدَ الْمَرْأَةِ شَیْءٌ؛ هیچ چیز برای زن همانند همسر نیست»⁽¹⁾(ر.ک: ج 16، ص 412 - 429).

همسرانی عاشق شوهر

اشاره

(وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِینٌ)

نزد آن‌ها همسرانی زیبا چشم است که جز به شوهران خود عشق نمی‌ورزند.

(سوره صافات، آیه 48)

تفسیر:

سرانجام به همسران پاک بهشتی اشاره کرده، می‌گوید:

«نزد آنها همسرانی است که جز به شوهران خود عشق نمی‌ورزند، به غیر آنان نگاه نمی‌کنند و چشمان درشت و زیبا دارند» (وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِینٌ).

«طَرْف» در اصل به معنی پلک چشم‌ها است، و از آنجا که به هنگام نگاه کردن، پلک‌ها به حرکت در می‌آیند این کلمه کنایه از نگاه‌کردن است، بنابراین تعبیر به «قاصِراتُ الطَّرْفِ» به معنی زنانی است که نگاهی کوتاه دارند، و در تفسیر آن احتمالات متعددی داده شده که در عین حال قابل جمع است:

نخست این که: آنها تنها به همسران خود نگاه می‌کنند، چشم خود را از همه چیز برگرفته، و به آنان می‌نگرند.

دیگر این که: این تعبیر، کنایه از این است که آنها فقط به همسرانشان عشق می‌ورزند، و جز مهر آنها مهر دیگری را در دل ندارند که این خود یکی از بزرگترین امتیازات یک همسر است، که جز به همسرش نیندیشد و جز به او عشق نورزد (ر.ک: ج 19، ص 69 - 70).

همسرانی عاشق شوهر

(فِیهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلاَ جَانٌّ)

در آن باغ‌های بهشتی زنانی هستند که جز به همسران خود عشق نمی‌ورزند؛ وهیچ انس وجنّی پیش از ایشان با آنان تماس نداشته است. (سوره الرحمن، آیه 56)

همسران زیبای بهشتی

در آیات گذشته پنج قسمت از مواهب وویژگی‌های این دو باغ بهشتی عنوان شده بود، در اینجا به سراغ ششمین نعمت می‌رود وآن همسران پاک بهشتی است. می‌فرماید: «در این قصرهای بهشتی زنانی‌اند که جز به همسران خود چشم ندوخته وجز به آنها عشق نمی‌ورزند» (فِیهِنَّ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ).⁽¹⁾

«وهیچ اِنس وجنّ قبلاً با آنها تماس نگرفته است» (لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلاَ جَانٌّ).⁽²⁾

بنابراین آنها دوشیزه‌اند ودست‌نخورده وپاک از هر نظر.

از ابوذر نقل شده است که «همسر بهشتی به شوهرش می‌گوید: سوگند به عزّت پروردگارم که در بهشت چیزی را بهتر از تو نمی‌یابم، سپاس مخصوص خداوندی است که مرا همسر تو وتو را همسر من قرار داد».⁽³⁾

«طَرف» (بر وزن حرف) به معنی پلک چشم‌هاست وچون هنگام نگاه کردن، پلک‌ها به حرکت درمی‌آید کنایه از نگاه کردن است. بنابراین، تعبیر «قاصِراتُ الطَّرفِ» اشاره به زنانی است که نگاهی کوتاه دارند، یعنی فقط به همسرانشان عشق می‌ورزند واین یکی از بزرگ‌ترین امتیازات همسر است که جز به همسرش نیندیشد وبه غیر او علاقه نداشته باشد (ر.ک: ج 23، ص 179 و 180).

همسرانی شایسته

(فِیهِنَّ خَیْرَاتٌ حِسَانٌ

ودر آن باغ‌های بهشتی زنانی نیکوخلق و زیبایند. * پس کدامین نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! * حوریانی که در خیمه‌های بهشتی مستورند. * پس کدامین نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟! * هیچ انس وجنّی پیش از ایشان با آنها تماس نداشته است. (سوره الرحمن، آیات 70-74)

باز هم همسران بهشتی

در ادامه شرح نعمت‌های دو بهشتی که در آیات سابق آمده، در این آیات به قسمت‌های دیگری از این مواهب اشاره شده است.

نخست می‌فرماید: «در این دو بهشت نیز زنانی‌اند نیکوخلق وزیبا» (فِیهِنَّ خَیْرَاتٌ حِسَانٌ).⁽¹⁾

زنانی که جمع میان «حسن سیرت» و«حسن صورت» کرده‌اند، چرا که «خَیر»

غالباً در مورد صفات نیک وجمال معنوی به کار می‌رود و«حسن» غالباً در زیبایی وجمال ظاهر.

روایاتی که در تفسیر این آیه وارد شده، صفات نیک بسیاری برای همسران بهشتی شمرده که می‌تواند اشاره‌ای به صفات عالی زنان دنیا نیز باشد، والگویی برای همه زنان محسوب شود، از جمله خوش‌زبان بودن، نظافت وپاکی، آزار نرسانیدن، نظر به بیگانگان نداشتن ومانند آن.

خلاصه اینکه تمام صفات کمال وجمال که در یک همسر مطلوب است در آنها جمع است وآنچه خوبان همه دارند آنها تنها دارند. به همین دلیل، قرآن در یک تعبیر

کوتاه وپرمعنی از آنها به «خَیراتٌ حِسان» تعبیر کرده است.⁽¹⁾

وبه دنبال ذکر این نعمت باز می‌افزاید: «پس کدامین نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟» (فَبِأَیِّ آلاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ).

ودر ادامه وصف این زنان بهشتی اضافه می‌کند: «آنها حوریانی‌اند که در خیمه‌های بهشتی مستورند» (حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِی‌الْخِیَامِ).

«حُور» جمع «حوراء» و«احور» به کسی می‌گویند که سیاهی چشمش کاملاً مشکی وسفیدی آن کاملاً شفّاف باشد وگاه به زنان سفیدچهره نیز اطلاق شده است.

تعبیر «مَقصورات» اشاره به این است که آنها تنها تعلّق به همسرانشان دارند واز دیگران مستور وپنهانند.

«خِیام» جمع «خیمه» است، ولی به‌طوری که در روایات اسلامی آمده، خیمه‌های بهشتی از نظر گستردگی، وسعت وزیبایی، شباهتی به خیمه‌های این جهان ندارند.

این نکته نیز قابل توجّه است که «خیمه»، طبق آنچه علمای لغت وبرخی مفسّران گفته‌اند، تنها به معنی خیمه‌های پارچه‌ای که در میان ما معروف است نمی‌باشد، بلکه به خانه‌های چوبی یا حتّی هر خانه مدوری کلمه «خیمه» اطلاق می‌شود. گاه گفته شده «خیمه» عبارت است از هر خانه‌ای که از سنگ ومانند آن ساخته نشده است.⁽²⁾

وبار دیگر همان سؤال پرمعنی را تکرار کرده می‌گوید: «پس کدامین نعمت‌های پروردگارتان را انکار می‌کنید؟» (فَبِأَیِّ آلاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ).

آیه بعد وصف دیگری است درباره حوریان بهشتی. می‌فرماید: «هرگز پیش از این جنّ واِنس دیگری با آنها تماس نگرفته ودوشیزه‌اند» (لَمْ یَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ

وَ لاَ جَانٌّ).⁽³⁾

البتّه چنانکه از آیات دیگر قرآن استفاده می‌شود زنان ومردانی که در این دنیا همسر یکدیگرند، هرگاه هر دو باایمان وبهشتی باشند در آنجا به هم ملحق می‌شوند

وبا هم در بهترین شرایط وحالات زندگی می‌کنند.⁽¹⁾

وحتّی از روایات استفاده می‌شود که مقام این زنان برتر از حوریان بهشت است به‌خاطر عبادات واعمال صالحی که در این جهان انجام داده‌اند⁽²⁾(ر.ک: ج 23،

ص193-195).

امان از دست همسر و فرزند بد

اشاره

(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِکُمْ وَأَوْلاَدِکُمْ عَدُوّآ لَّکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بعضی از همسران وفرزندانتان دشمن شما هستند، از آنها برحذر باشید؛ واگر عفو کنید وچشم بپوشید وببخشید، (خدا شما را می‌بخشد)، چرا که خداوند آمرزنده ومهربان است. (سوره تغابن، آیه 14)

شأن نزول:

در روایتی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم که در مورد آیه (إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِکُمْ...) فرمود: منظور این است که وقتی بعضی از مردان می‌خواستند هجرت کنند، پسر وهمسرش دامان او را گرفته، می‌گفتند: تو را به خدا سوگند هجرت نکن، زیرا اگر بروی ما بعد از تو بی‌سرپرست خواهیم شد؛ بعضی می‌پذیرفتند ومی‌ماندند. آیه فوق نازل شد وآنها را از قبول این‌گونه پیشنهادها واطاعت فرزندان وزنان در این زمینه‌ها برحذر داشت.

امّا بعضی دیگر اعتنا نمی‌کردند ومی‌رفتند، ولی به خانواده خود می‌گفتند: به خدا اگر با ما هجرت نکنید وبعداً در (دارالهجرة) مدینه نزد ما آیید، ما مطلقاً به شما اعتنا نخواهیم کرد، ولی به آنها دستور داده شد که هر وقت خانواده آنها به آنها پیوستند، گذشته را فراموش کنند وجمله (وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ) ناظر به همین معناست.⁽³⁾

تفسیر: اموال وفرزندانتان وسیله آزمایش شما هستند

از آنجا که در آیات گذشته فرمان به اطاعت بی‌قید وشرط خدا ورسولش آمده بود وچون یکی از موانع مهمّ این راه علاقه افراطی به اموال وهمسران وفرزندان است، در آیات مورد بحث به مسلمانان در این زمینه هشدار می‌دهد.

نخست می‌گوید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، برخی همسران وفرزندانتان دشمنان شما هستند از آنها برحذر باشید» (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِکُمْ وَأَوْلاَدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ).

نشانه‌های این عداوت کم نیست.

گاه می‌خواهید اقدام به کار مثبتی همچون هجرت کنید دامان شما را می‌گیرند ومانع این فیض عظیم می‌شوند. گاه انتظار مرگ شما را می‌کشند تا ثروت شما را تملّک کنند ومانند اینها.

بدون شک نه همه فرزندان چنین‌اند ونه همه همسران، لذا در آیه با تعبیر «مِن» تبعیضیه به همین معنی اشاره می‌کند که تنها بعضی از آنها چنین‌اند، مراقب آنها باشید.

این دشمنی گاه در لباس دوستی است وبه گمان خدمت است وگاه به‌راستی با نیّت سوء وقصد عداوت انجام می‌گیرد، یا به قصد منافع خویشتن.

مهم این است که وقتی انسان بر سر دوراهی قرار می‌گیرد که راهی به سوی خدا می‌رود وراهی به سوی زن وفرزند واین دو احیاناً از هم جدا شده‌اند، باید در تصمیم‌گیری تردید به خود راه ندهد، رضای حق را بر همه چیز مقدّم بشمارد، زیرا نجات دنیا وآخرت در آن است.

لذا در آیه 23 سوره توبه می‌خوانیم: (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا آبَاءَکُمْ وَإِخْوَانَکُمْ أَوْلِیَاءَ إِنِاسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی‌الاِْیمَانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولَئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ) «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، پدران وبرادرانتان را دوستان خود قرار ندهید اگر آنها کفر را بر ایمان مقدّم بشمرند، وهر کس از شما آنها را دوست دارد ظالم وستمگر است».

ولی از آنجا که ممکن است این دستور بهانه‌ای برای خشونت، انتقامجویی وافراط از ناحیه پدران وهمسران گردد، بلافاصله در ذیل آیه برای تعدیل آنها می‌فرماید: «واگر عفو کنید، صرف‌نظر نمایید وببخشید خداوند نیز شما را مشمول

عفو ورحمتش قرار می‌دهد، چرا که خدا غفور ورحیم است» (وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ).

بنابراین اگر آنها از کار خود پشیمان شدند ودر مقام عذرخواهی برآمدند، یا بعد از هجرت به شما پیوستند، آنها را از خود نرانید، عفو وگذشت پیشه کنید، همان‌طور که انتظار دارید خدا هم با شما چنین کند (ر.ک: ج 24، ص 215 - 217).

همسر شایسته

اشاره

(عَسَی رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوَاجآ خَیْرآ مِّنْکُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُّؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَیِّبَاتٍ وَأَبْکَارآ)

(ای همسران پیامبر) اگر او شما را طلاق دهد، امید است پروردگارش به جای شما همسرانی بهتر برای او قرار دهد، همسرانی مسلمان، مؤمن، متواضع، توبه‌کننده، عبادتکار، هجرت‌کننده، زنانی غیرباکره وباکره. (سوره تحریم، آیه 5)

تفسیر:

در آخرین آیه مورد بحث، خداوند روی سخن را به تمام زنان پیامبر صلی الله علیه و آله کرده، با لحنی که از تهدید خالی نیست می‌فرماید: «هرگاه او شما را طلاق گوید، امید می‌رود پروردگار به جای شما همسرانی بهتر برای او قرار دهد؛ همسرانی مسلمان، مؤمن، متواضع، توبه‌کار، عبادت‌کننده ومطیع فرمان خدا، زنانی غیرباکره وباکره» (عَسَی رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَیْرًا مِنْکُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُوْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَیِّبَاتٍ وَ أَبْکَارًا).

به این ترتیب به آنها هشدار می‌دهد که تصوّر نکنند پیامبر هرگز آنها را

طلاق نخواهد داد، ونیز تصوّر نکنند اگر آنها را طلاق دهد همسرانی بهتر جانشین آنها نمی‌شوند، دست از توطئه ومشاجره وآزار بردارند، وگرنه از افتخار

همسری پیامبر برای همیشه محروم می‌شوند وزنانی بهتر وبافضیلت‌تر جای آنها را خواهند گرفت.

نکته: اوصاف همسر شایسته

در اینجا قرآن شش وصف برای همسران خوب برشمرده است که می‌تواند الگویی برای همه مسلمانان به هنگام انتخاب همسر باشد: 1) «اسلام»؛ 2) «ایمان»، یعنی اعتقادی که در اعماق قلب انسان نفوذ کند؛ 3) حالت «قنوت»، یعنی تواضع واطاعت از همسر؛ 4) «توبه»، یعنی اگر کار خلافی از او سر زند در اشتباه خود اصرار نورزد واز در عذرخواهی درآید؛ 5) «عبادت» خداوند، عبادتی که روح وجان او را بسازد وپاک وپاکیزه کند؛ 6) «اطاعت فرمان خدا» وپرهیز از هرگونه گناه.

قابل توجّه اینکه «سائحات» جمع «سائح» را بسیاری از مفسّران به معنی صائم وروزه‌دار تفسیر کرده‌اند، ولی به‌طوری که راغب در مفردات می‌گوید: روزه بر دو گونه است: روزه حقیقی که به معنی ترک غذا وآمیزش است وروزه حکمی که به‌معنی نگهداری اعضای بدن از گناهان است ومنظور از روزه در اینجا معنای دوم است (این گفته راغب با توجّه به مناسبت مقام جالب به نظر می‌رسد، ولی باید دانست «سائح» را به معنی کسی که در طریق اطاعت خدا سیر می‌کند نیز تفسیر کرده‌اند).⁽¹⁾

این نیز قابل توجّه است که قرآن روی باکره وغیرباکره بودن زن تکیه نکرده وبرای آن اهمّیّتی قائل نشده، زیرا در مقابل اوصاف معنوی که ذکر شد این مسأله اهمّیّت چندانی ندارد (ر.ک: ج: 24، ص 291 - 293).

توجه به نیازهای معنوی خانواده

اشاره

(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارآ وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَیْهَا مَلاَئِکَةٌ غِلاَظٌ شِدَادٌ لّاَ یَعْصُونَ اللهَ مَا أَمَرَهُمْ وَیَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُونَ)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خود وخانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسان‌ها

وسنگ‌هاست نگه دارید؛ آتشی که فرشتگانی بر آن گمارده شده که خشن وسختگیرند وهرگز فرمان خدا را مخالفت نمی‌کنند و آنچه را فرمان داده شده‌اند (به‌طور کامل) اجرا می‌نمایند. (سوره تحریم، آیه 6)

تفسیر: خانواده خود را از آتش دوزخ نجات دهید

به دنبال اخطار وسرزنش نسبت به بعضی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله ، خداوند در آیات مورد بحث روی سخن را به همه مومنان کرده، دستورهایی درباره تعلیم وتربیت همسر وفرزندان وخانواده به آنها می‌دهد. نخست می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خود وخانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسان‌ها وسنگ‌ها هستند نگاه دارید» (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ).

نگهداری خویشتن، به ترک معاصی وعدم تسلیم در برابر شهوات سرکش، ونگهداری خانواده، به تعلیم و تربیت و امر به معروف و نهی از منکر وفراهم ساختن محیطی پاک وخالی از هرگونه آلودگی در فضای خانه وخانواده است، واین برنامه‌ای است که باید از هنگام نهادن نخستین سنگ بنای خانواده یعنی از تهیّه مقدّمات ازدواج وسپس لحظه تولّد فرزند آغاز گردد ودر تمام مراحل با برنامه‌ریزی صحیح وبا نهایت دقّت تعقیب شود.

به تعبیر دیگر، حقّ زن وفرزند تنها با تأمین هزینه زندگی ومسکن وتغذیه آنها حاصل نمی‌شود و مهم‌تر از آن، تغذیه روح وجان آنها وبه کار گرفتن اصول تعلیم وتربیت صحیح است.

قابل توجّه اینکه تعبیر «قُوا» (نگاه دارید) اشاره به این است که اگر آنها را به حال خود رها کنید، خواه ناخواه به سوی آتش دوزخ پیش می‌روند، شما هستید که باید آنها را از سقوط در آتش دوزخ حفظ کنید.

نکته: تعلیم وتربیت خانواده

دستور امر به معروف ونهی از منکر یک دستور عام است که همه مسلمین نسبت

به یکدیگر دارند، ولی از آیات فوق وروایاتی که درباره حقوق فرزند ومانند آن در منابع اسلامی وارد شده به‌خوبی استفاده می‌شود که انسان در مقابل همسر وفرزند خویش مسؤولیّت سنگین‌تری دارد وموظّف است تا آنجا که می‌تواند در تعلیم وتربیت آنها بکوشد، آنها را از گناه بازدارد وبه نیکی‌ها دعوت نماید، نه اینکه تنها به تغذیه جسمشان قناعت کند.

در حقیقت، اجتماع بزرگ از واحدهای کوچکی تشکیل می‌شود که «خانواده» نام دارد وهرگاه این واحدهای کوچک که رسیدگی به آن آسان‌تر است اصلاح گردد، کلّ جامعه اصلاح می‌شود واین مسؤولیّت در درجه اوّل بر دوش پدران ومادران است.

مخصوصاً در عصر ما که امواج کوبنده فساد در بیرون خانواده‌ها بسیار قوی وخطرناک است، برای خنثی کردن آنها از طریق تعلیم وتربیت خانوادگی باید برنامه‌ریزی اساسی‌تر ودقیق‌تر انجام گیرد.

نه‌تنها آتش‌های قیامت بلکه آتش‌های دنیا از درون وجود انسان‌ها سرچشمه می‌گیرد وهر کس موظّف است خانواده خود را از این آتش‌ها حفظ کند.

در حدیثی می‌خوانیم هنگامی که آیه فوق نازل شد کسی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید: چگونه خانواده خود را از آتش دوزخ حفظ کنم؟ حضرت فرمود: «تَأمُرُهُم بِما أمَرَ اللّهُ، وَ تَنهاهُم عَمّا نَهاهُمُ اللّهُ، إن أطاعوکَ کُنتَ قَد وَقَیتَهُم، وَ إن عَصُوکَ کُنتَ قَد قَضَیتَ ما عَلَیکَ؛ آنها را امر به معروف ونهی از منکر می‌کنی، اگر از تو پذیرفتند آنها را از آتش دوزخ حفظ کرده‌ای واگر نپذیرفتند وظیفه خود را انجام داده‌ای».⁽¹⁾

ودر حدیث جامع وجالب دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است: «ألا کُلُّکُم راعٍ وَکُلُّکُم مَسؤولٌ عَن رَعِیَّتِهِ، فالأمیرُ عَلَی‌النّاسِ راعٍ، وَ هُوَ مَسؤولٌ عَن رَعِیَّتِهِ، وَالرَّجُلُ راعٍ عَلی أهلِ بَیتِهِ وَ هُوَ مَسؤولٌ عَنهُم، فالمَرئَةُ راعِیَةٌ عَلی أهلِ بَیتِ بَعلِها وَ وَلَدِهِ، وَ هِیَ مَسؤولَةٌ عَنهُم، ألا فَکُلُّکُم راعٍ، وَ کُلُّکُم مَسؤولٌ عَن رَعِیَّتِهِ؛ بدانید که همه شما نگهبانید وهمه در برابر کسانی که مأمور نگهبانی آنها هستید مسؤولید، امیر ورئیس حکومت اسلامی نگهبان مردم است ودر برابر آنها مسؤول است، مرد نگهبان خانواده خویش است ودر مقابل آنها مسؤول، زن نیز نگهبان خانواده شوهر وفرزندان است ودر

برابر آنها مسؤول است. بدانید همه شما نگهبانید وهمه شما در برابر کسانی که مأمور نگهبانی آنها هستید مسؤولید».⁽¹⁾

این بحث دامنه‌دارراباحدیثی ازامیرمومنان علی علیه السلام پایان می‌دهیم. امام در تفسیر آیه فوق فرمود: «عَلِّمُوا أنفُسَکُم وَ أهلیکُمُ الخَیرَ، وَ أدِّبُوهُم؛ منظور این است که خود وخانواده خویش را نیکی بیاموزید وآنها را ادب کنید»⁽²⁾(ر.ک: ج 24، ص299-307).

پاسخ به نیازهای جنسی فقط از طریق مشروع

اشاره

(وَالَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ * إِلاَّ عَلَی أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ * فَمَنِ ابْتَغَی وَرَاءَ ذَلِکَ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْعَادُونَ)

وآنها که دامان خویش را (از بی‌عفتی) حفظ می‌کنند، * جز با همسران وکنیزان (که در حکم همسرند آمیزش ندارند)، به یقین چنین کسانی مورد سرزنش نخواهند بود. * وهر کس جز اینها را طلب کند، متجاوز است. (سوره معارج، آیات 29-31)

تفسیر: بخش دیگری از ویژگی‌های بهشتیان

در آیات گذشته، چهار وصف از اوصاف ویژه مؤمنان راستین وآنها که در قیامت اهل بهشتند ذکر شد، ودر این آیات، به یک وصف دیگر اشاره می‌کند که مجموعاً نُه وصف می‌شود.

در نخستین توصیف می‌فرماید: «آنها کسانی هستند که فروج⁽³⁾خویش را از بی‌عفتی حفظ می‌کنند» (وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ).

«مگر نسبت به همسران وکنیزانشان که در بهره‌گیری از آنها هیچگونه ملامت وسرزنش ندارند» (إِلاَّ عَلَی أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ).

بدون شک، غریزه جنسی از غرائز سرکش انسان، وسرچشمه بسیاری از گناهان

است، تا آنجا که بعضی معتقدند: در تمام پرونده‌های مهم جنایی، اثری از این غریزه دیده می‌شود، لذا، کنترل وحفظ حدود آن از نشانه‌های مهم تقوا است وبه همین دلیل، بعد از ذکرِ نماز، کمک به نیازمندان، ایمان به روز قیامت وترس از عذاب الهی، کنترل این غریزه ذکر شده است.

استثنایی که ذیل آن آمده نشان می‌دهد: منطق اسلام هرگز این نیست که این غریزه به کلی محو ونابود شود ومانند: راهبان وکشیشان، بر خلاف قانون خلقت گام بردارد که این عملی است غالباً غیر ممکن، وبه فرض امکان، غیر منطقی، ولذا رهبان‌ها نیز نتوانستند این غریزه را از صحنه زندگی حذف کنند، واگر به طور رسمی ازدواج نمی‌کنند، بسیاری از آنها چون به خلوت می‌روند، آن کار دیگر می‌کنند!.

رسوایی‌هایی که از این رهگذر به بار آمده کم نیست، که مورخان مسیحی همچون «ویل دورانت» وغیر او پرده از روی آن برداشته‌اند.

تعبیر به «ازدواج»، همسرانِ دائمی وموقت هر دو را شامل می‌شود، واینکه بعضی گمان کرده‌اند: این آیه «ازدواج موقت» را نفی می‌کند، به خاطر آن است که نمی‌دانند آن هم نوعی ازدواج است.

در آیه بعد، برای تأکید بیشتر روی همین موضوع می‌افزاید: «کسانی که ماورای

آن را طلب کنند متجاوز وخارج از مرزهای الهی هستند» (فَمَنِ ابْتَغی وَرَاءَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ العَادُونَ).

وبه این ترتیب، اسلام طرح جامعه‌ای می‌ریزد که هم به غرائز فطری در آن پاسخ داده می‌شود، وهم آلوده فحشاء، فساد جنسی ومفاسد ناشی از آن نیست.

البتّه کنیزان از نظر اسلام، دارای بسیاری از شرایط همسر وانضباط‌های قانونی هستند، هر چند در عصر وزمان ما موضوع آن منتفی است (ر.ک: ج 25، ص 43 - 45).

زوجیت در خلقت بشر

اشاره

(فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَالاُْنثَی)

واز آن، دو زوج مرد وزن آفرید. (سوره قیامت، آیه 39)

تفسیر:

در ادامه فرمود: «خداوند از همین نطفه دو جفت مرد وزن را آفرید» (فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الأُنْثی).

نکته: نظام جنسیت در جهان بشریت

با تمام گفت‌وگوهایی که درباره عوامل جنسیت جنین شده، واینکه تحت تأثیر چه اموری تبدیل به جنس «مذکّر» یا «مؤنّث» می‌شود، هنوز هیچ کس به درستی نمی‌داند که عوامل اصلی چیست؟

درست است که بعضی از مواد غذایی یا پاره‌ای از داروها ممکن است در این مسأله بی‌تأثیر نباشد. ولی یقیناً هیچکدام عامل تعیین کننده محسوب نمی‌شود، وبه تعبیر دیگر، این مطلبی است که علمش نزد خداوند عالم است.

از سوی دیگر، همواره یک تعادل نسبی در میان این دو جنس در همه جوامع دیده می‌شود گرچه در غالب جوامع تعداد زنان کمی بیشتر وندرتا در بعضی جوامع تعداد مردان کمی زیادتر است ولی روی هم رفته یک تعادل نسبی در میان این دو جنس وجود دارد.

اگر فرضاً روزی فرا رسد که این تعادل به هم بخورد، ومثلاً تعداد زنان ده برابر مردان، یا تعداد مردان ده برابر زنان شود، فکر کنید چگونه نظام جامعه انسانی به هم می‌خورد؟ وچه مفاسد عجیبی از این رهگذر به وجود می‌آید که در برابر هر یک زن ده مرد، ویا در برابر هر ده مرد یک زن وجود داشته باشد، وچه جنجالی بر پا می‌شود.

آیات فوق که می‌گوید: «فَجَعَلَ مِنهُ الزَّوجَینِ الذَّکَرَ وَ الأُنثی» اشاره لطیف وسر بسته‌ای به این دو موضوع است: از یک‌سو، به تنوع مرموز انسان‌ها، وتقسیم آنها به این دو جنس در دوران جنین اشاره می‌کند، واز سوی دیگر، به این تعادل نسبی⁽¹⁾(ر.ک: ج 25، ص 324 و 325).⁽²⁾

زوجیت در خلقت بشر

اشاره

(وَخَلَقْنَاکُمْ أَزْوَاجآ)

وشما را بصورت زوجها آفریدیم! (سوره نبأ، آیه 8)

تفسیر:

بعد از بیان این دو نمونه از مواهب وآیات آفاقی، به سراغ مواهب درونی وجودی انسان وآیات انفسی می‌رود، می‌فرماید: «ما شما را زوج‌ها آفریدیم» (وَخَلَقْنَاکُمْ أَزْوَاجًا).⁽¹⁾

«أَزواج» جمع «زوج»، به معنی جفت، وجنس «مذکّر ومؤنّث» است، وآفرینش انسان از این دو جنس، علاوه بر اینکه ضامن بقای نسل اوست، سبب آرامش جسم وجان او محسوب می‌شود، چنانکه در آیه 21 سوره روم می‌خوانیم: (وَ مِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً) «از نشانه‌های (عظمت) خداوند این است که: همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید، تا در کنار آنها آرامش بیابید، ودر میان شما محبت ورجعت قرار داد».

وبه تعبیر دیگر، جنس مذکّر ومؤنّث هر کدام مکمل وجود دیگری وبرطرف کننده کمبودهای طرف مقابل می‌باشد.

واز آنجا که «أَزواج» در لغت به معنی «اصناف وانواع» نیز آمده، بعضی این آیه را اشاره به اصناف مختلف انسان‌ها می‌دانند، وتفاوت‌هایی که از نظر رنگ، نژاد، روحیات واستعدادهای مختلف در میان انسان‌ها است، آن نیز از نشانه‌های عظمت حق ومایه تکامل جامعه انسانی است (ر.ک: ج 26، ص 31 - 32).

هم سن و سالی همسران

اشاره

(إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفَازآ * حَدَائِقَ وَأَعْنَابآ * وَکَوَاعِبَ أَتْرَابآ)

به یقین برای پرهیزگاران نجات ورستگاری بزرگی است: * باغ‌هایی سرسبز، وانواع انگورها، * وحوریانی بسیار جوان وهمسن وسال. (سوره نبأ، آیات 31-33)

تفسیر:

آن‌گاه به همسران بهشتی که یکی دیگر از مواهب پرهیزگاران است اشاره کرده، می‌افزاید: «برای آنها حوریانی است بسیار جوان که تازه برآمدگی سینه آنها ظاهر شده، وهم سن وسالند» (وَ کَوَاعِبَ أَتْرَابًا).

«کَواعِب» جمع «کاعب» به معنی دوشیزه‌ای است که تازه برآمدگی سینه او آشکار شده، واشاره به آغاز جوانی است، و«أَتراب» جمع «ترب» (بر وزن حزب) به معنی افراد هم سن وسال است، وبیشتر در مورد جنس مؤنّث به کار می‌رود، وبه گفته بعضی در اصل از «ترائب» به معنی دنده‌های قفسه سینه گرفته شده که شباهت زیادی با هم دارند.

این هم سن وسال بودن، ممکن است در میان خود زنان بهشتی باشد، یعنی همگی جوان، وهمسان در زیبایی وحسن وجمال واعتدال‌قامتند، ویا میان آنها وهمسرانشان؛چراکه توافق سنی میان دوهمسرسبب می‌شودبهتراحساسات یکدیگر را درک کنند، ولی تفسیر اول مناسب‌تر به نظر می‌رسد (ر.ک: ج 26، ص61-62).

فصل سوم: زن در قامت مادر (حقوق و مسئولیت‌ها)

اشاره

حق شیردهی

اشاره

(وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کَامِلَیْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَکِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاَ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَهَا لاَ تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلاَ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَی الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِکَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاَدَکُمْ

فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْکُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ)

مادران، فرزندان خود را دو سال تمام، شیر می‌دهند. (این) برای کسی است که بخواهد دوران شیردادن را تکمیل کند. وآن کس که فرزند برای او متولّد شده[ پدر]، باید خوراک وپوشاک مادر را به‌طور شایسته (در مدّت شیردادن) بپردازد. (البتّه) هیچ‌کس تکلیفی بیش از مقدار توانایی خود ندارد. (بنابراین) نباید بر مادر وفرزندش به خاطر یکدیگر زیانی وارد شود؛ ونه بر پدر وفرزندش (از ناحیه یکدیگر ضرری وارد آید). وبر وارث (او نیز) لازم است مثل این کار را انجام دهد (= هزینه مادر را در دوران شیردادن تأمین نماید). واگر آن دو، با رضایت یکدیگر ومشورت بخواهند (کودک را زودتر) از شیر بازگیرند، گناهی بر آنها نیست. واگر خواستید دایه‌ای برای فرزندان خود بگیرید، گناهی بر شما نیست؛ به شرط اینکه حقّ مادران را به‌طور شایسته بپردازید. واز (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید؛ وبدانید خدا، به آنچه انجام می‌دهید، بیناست. (سوره بقره، آیه 233)

تفسیر: هفت دستور درباره شیردادن نوزادان

این آیه که در واقع ادامه بحث‌های مربوط به مسائل ازدواج وزناشویی است، به

سراغ یک مسأله مهم یعنی مسأله رضاع (شیردادن) می‌رود وبا تعبیراتی بسیار کوتاه ودر عین حال پرمحتوا وآموزنده جزئیّات این مسأله را بازگو می‌کند:

«والِدات» جمع «والده» در لغت عرب به‌معنای مادر است، ولی «اُمّ» معنای وسیع‌تری دارد که گاه به مادر، یا مادر مادر، وگاه به ریشه واساس هر چیزی اطلاق می‌شود.

در این بخش از آیه حقّ شیردادن در دو سال شیرخوارگی به مادر داده شده، واوست که می‌تواند در این مدّت از فرزند خود نگاهداری کند وبه اصطلاح حقّ حضانت، در این مدّت از آن مادر است، هرچند ولایت بر اطفال صغیر بر عهده پدر گذاشته شده است، امّا از آنجا که تغذیه جسم وجان نوزاد در این مدّت با شیر وعواطف مادر پیوند ناگسستنی دارد، این حق به مادر داده شده است.

علاوه بر این، عواطف مادر نیز باید رعایت شود، زیرا او نمی‌تواند آغوش خود را در چنین لحظات حسّاسی از کودکش خالی ببیند ودر برابر وضع نوزادش بی‌اعتنا باشد.

بنابراین، قراردادن حقّ حضانت ونگاهداری وشیردادن برای مادر یک‌نوع حقّ دوجانبه است که هم برای رعایت حال فرزند است وهم مادر، وتعبیر «أولادَهُنَّ» (فرزندانشان) اشاره لطیفی به این مطلب است.

گرچه ظاهر این جمله مطلق است وزنان مطلّقه وغیر مطلّقه را شامل می‌شود، ولی جمله‌های بعد نشان می‌دهد که این آیه به زنان مطلّقه نظر دارد هرچند مادران دیگر نیز از چنین حقّی برخوردارند، امّا در صورت نبودن جدایی وطلاق عملاً اثری ندارد.

یعنی مدّت شیردادن طفل لازم نیست همواره دو سال باشد، دو سال برای کسی است که می‌خواهد شیردادن را کامل کند، ولی مادران حق دارند با توجّه به وضع نوزاد ورعایت سلامت او این مدّت را کاهش دهند.

در روایاتی که از اهل بیت علیهم السلام به ما رسیده، دوران کامل شیرخوارگی دو سال

وکمتر از آن بیست‌ویک ماه معرّفی شده است.⁽¹⁾

بعید نیست این معنی از ضمیمه کردن آیه مورد بحث با آیه (وَ حَمْلُهُ وَ فِصَالُهُ ثَلاَثُونَ شَهْرًا) «بارداری او واز شیر گرفتنش سی‌ماه است»⁽²⁾نیز استفاده شود، زیرا می‌دانیم

معمولاً دوران بارداری نُه ماه است وهرگاه آن را از سی‌ماه کم کنیم بیست‌ویک ماه باقی می‌ماند که مدّت معمولی شیردادن خواهد بود، بلکه با توجّه به اینکه آنچه در سوره احقاف آمده نیز به صورت الزامی است، مادران حق دارند با در نظر گرفتن مصلحت وسلامت نوزاد، مدّت شیرخوارگی را از بیست‌ویک ماه نیز کمتر کنند.

در اینجا تعبیر به «المَولودِ لَهُ» (کسی که فرزند برای او متولّد شده) به‌جای تعبیر به اب یا والد (پدر) قابل توجّه است. گویی می‌خواهد عواطف پدر را برای ادای این وظیفه بسیج کند. یعنی اگر هزینه کودک ومادرش در این موقع بر عهده مرد گذارده شده برای این است که فرزند او ومیوه دل اوست نه یک فرد بیگانه.

توصیف به «معروف» (به‌طور شایسته) نشان می‌دهد که پدران در مورد لباس وغذای مادر باید آنچه را شایسته ومتعارف ومناسب حال اوست در نظر بگیرند، نه سختگیری کنند ونه اسراف.

وبرای توضیح بیشتر می‌فرماید: «هیچ‌کس موظّف نیست بیش از مقدار توانایی خود را انجام دهد» (لاَ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَهَا).

بنابراین، هر پدری به اندازه توانایی خود وظیفه دارد.

بعضی این جمله را به‌منزله علّت برای اصل حکم دانسته‌اند، وبعضی به عنوان تفسیر حکم سابق (وهر دو در نتیجه یکی است).

یعنی هیچ‌یک از این دو حق ندارند سرنوشت کودک را وجه‌المصالحه اختلافات خویش قرار دهند وبر جسم وروح نوزاد ضربه وارد کنند.

مردان نباید حقّ حضانت مادران را با گرفتن کودکان در دوران شیرخوارگی از آنها پایمال سازند که زیانش به فرزند رسد، ومادران نیز نباید از این حق شانه خالی کنند وبه بهانه‌های گوناگون از شیردادن کودک خودداری ورزند ویا پدر را از دیدار فرزندش محروم نمایند.

احتمال دیگری نیز در تفسیر آیه داده شده وآن این است که نه پدر می‌تواند حقّ زناشویی زن را به سبب ترس از باردار شدن ودر نتیجه زیان دیدن شیرخوار سلب کند ونه مادر می‌تواند شوهر را از این حق به همین دلیل بازدارد.

ولی تفسیر اوّل با ظاهر آیه سازگارتر است.⁽¹⁾

تعبیر به «وَلَدِها» و«وَلَدِهِ» نیز برای تشویق پدران ومادران به رعایت حال کودکان شیرخوار است. به علاوه نشان می‌دهد که نوزاد متعلّق به هر دو است، نه مطابق رسوم جاهلیّت که فرزندرافقط متعلّق به پدرمی‌دانستندوبرای مادرهیچ سهمی قائل نبودند.

یعنی آنها باید نیازهای مادر را در دورانی که به کودک شیر می‌دهد تأمین کنند. در اینجا بعضی احتمالات دیگری در تفسیر آیه داده‌اند که ضعیف به‌نظر می‌رسد.

دو با رضایت ومشورت یکدیگر بخواهند کودک را (زودتر از دو سال یا بیست‌ویک

ماه) از شیر بازگیرند گناهی بر آنان نیست» (فَإِنْ أَرَادَا فِصَالاً عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَ تَشَاوُرٍ

فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِمَا).

در واقع پدر ومادر باید مصالح فرزند را در نظر بگیرند وبا همفکری وتوافق، وبه تعبیر قرآن تراضی وتشاور، برای بازگرفتن کودک از شیر برنامه‌ای تنظیم کنند، ودر این کار از کشمکش ومشاجره وپرداختن به مصالح خود وپایمال کردن مصالح کودک بپرهیزند.

در تفسیر جمله «إذا سَلَّمتُم ما آتَیتُم بِالمَعروف» نظرات گوناگونی از سوی مفسّران اظهار شده است؛ گروهی تفسیر بالا را پذیرفته‌اند که انتخاب دایه به‌جای مادر پس

از رضایت طرفین بی‌مانع است مشروط بر اینکه این امر سبب از بین رفتن حقوق مادر نسبت به گذشته نشود، بلکه حقّ او نسبت به مدّتی که شیر می‌دهد طبق عادت پرداخته شود.

در حالی که بعضی آن را ناظر به حقّ دایه دانسته وگفته‌اند: باید حقّ او طبق عرف عادت پرداخت شود.

بعضی نیز گفته‌اند: منظور از این جمله توافق پدر ومادر در مسأله انتخاب دایه است، بنابراین تأکیدی می‌شود بر جمله قبل. ولی این تفسیر ضعیف به نظر می‌رسد وصحیح‌تر همان تفسیر اوّل ودوم است، وطبرسی تفسیر اوّل را ترجیح داده است.⁽¹⁾

در پایان آیه به همگان هشدار می‌دهد: «تقوای الهی پیشه کنید وبدانید که خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست» (وَاتَّقُوا اللهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ).

مبادا کشمکش میان مرد وزن روح انتقامجویی را در آنها زنده کند وسرنوشت یکدیگر یا کودکان مظلوم را به خطر اندازند، همه باید بدانند خدا دقیقآ مراقب اعمال آنهاست.

این احکام دقیق وحساب‌شده وهشدارهای آمیخته به آن، به‌خوبی نشان می‌دهد که اسلام تا چه حد برای حقوق کودکان وهمچنین مادران اهمّیّت قائل شده است، ورعایت عدالت را در این زمینه سفارش می‌کند.

آری، اسلام برخلاف آنچه در دنیای ستمکاران وجود دارد که حقوق ضعیفان همیشه پایمال می‌شود،بیشترین اهمّیّت را به حفظ حقوق آنان داده است.

اهمیت نیکی به پدر و مادر

ذکر نیکی به پدر و مادر، بلافاصله بعد از مبارزه با شرک (در آیه 151 سوره انعام)، و قبل از دستورهای مهمی همانند تحریم قتل نفس، و اجرای اصول عدالت، دلیل بر اهمیت فوق‌العاده حق پدر و مادر در دستورهای اسلامی است.

این موضوع، وقتی روشن‌تر می‌شود که توجه کنیم، به جای «تحریم آزار

پدر ومادر» که هماهنگ با سایر تحریم‌های این آیه است، موضوع احسان و نیکی کردن، ذکر شده است یعنی: نه تنها ایجاد ناراحتی برای آنها حرام است بلکه علاوه

بر آن، احسان و نیکی در مورد آنان نیز لازم و ضروری است. و جالب‌تر این که

کلمه «احسان» را به وسیله «باء» متعدی ساخته و فرموده است «و بِالْوالدَیْنِ

إحْساناً»، ومی‌دانیم احسان گاهی با «إلی» و گاهی با «باء» ذکر می‌شود، در صورتی که

با «إلی» ذکر شود، مفهوم آن نیکی کردن است هر چند به طور غیر مستقیم و بالواسطه باشد.

اما هنگامی که با «باء» ذکر می‌شود معنی آن نیکی کردن به طور مستقیم و بدون واسطه است.

بنابراین آیه تأکید می‌کند که موضوع نیکی به پدر و مادر را باید آن‌قدر اهمیت داد که شخصاً و بدون واسطه به آن اقدام نمود⁽¹⁾(ر.ک: ج 6، ص 48 - 49).

نیکی به پدر و مادر

اشاره

(وَقَضَی رَبُّکَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانآ إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلاَهُمَا فَلاَ تَقُلْ لَّهُمَا أُفٍّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَّهُمَا قَوْلا کَرِیمآ * وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَّبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیَانِی صَغِیرآ * رَّبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صَالِحِینَ فَإِنَّهُ کَانَ لِلاَْوَّابِینَ غَفُورآ)

وپروردگارت فرمان داده: جز او را نپرستید؛ وبه پدر ومادر نیکی کنید. هرگاه یکی از آن دو، یا هر دو، نزد تو به پیری رسند، کمترین اهانتی به آنها روا مدار؛ وبر آنها فریاد مزن؛ وگفتار (لطیف وسنجیده و) بزرگوارانه به آنها بگو. * وپر وبال تواضع خویش را از روی محبّت ولطف، در برابر آنان فرود آر؛ وبگو: «پروردگارا! همان‌گونه که آنها مرا در کودکی تربیت کردند، مشمول رحمتشان قرار ده.» * پروردگار شما از درون دل‌هایتان آگاه‌تر است؛ (هرگاه لغزشی در این زمینه داشتید) اگر صالح باشید (وجبران کنید) او بازگشت‌کنندگان را می‌آمرزد. (سوره اسراء، آیات 23-25)

تفسیر: توحید ونیکی به پدر ومادر

آیات مورد بحث سرآغازی است برای بیان یک سلسله از احکام اساسی اسلام که با مسأله توحید وایمان شروع می‌شود؛ توحیدی که خمیرمایه همه فعّالیّت‌های مثبت و کارهای نیک وسازنده است واز این طریق، پیوندی میان این آیات وآیات گذشته که سخن از سعادتمندان وبرنامه سه‌گانه آنها یعنی ایمان، سعی وتلاش، واراده سرای آخرت می‌گوید برقرار می‌سازد.

بعد از اصل توحید به یکی از اساسی‌ترین تعلیمات انسانی انبیا ضمن تأکید مجدّد بر توحید اشاره کرده می‌گوید: «و پروردگارت فرمان داده که جز او را نپرستید، ونسبت به پدر ومادر نیکی کنید» (وَ قَضَی رَبُّکَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا).

«قضاء» مفهوم مؤکّدتری از «امر» دارد، وامر وفرمان قطعی ومحکم را می‌رساند واین نخستین تأکید در این مسأله است.

قرار دادن توحید - یعنی اساسی‌ترین اصل اسلامی - در کنار نیکی به پدر ومادر، تأکید دیگری است بر اهمّیّت این دستور اسلامی.

مطلق بودن «احسان» که هر گونه نیکی را در بر می‌گیرد وهمچنین «والدین» که مسلمان وکافر را شامل می‌شود، سومین وچهارمین تأکید در این جمله است.

نکره بودن احسان (إحسانآ) که در این‌گونه موارد برای بیان عظمت می‌آید پنجمین تأکید محسوب می‌گردد.⁽¹⁾

توجّه به این نکته نیز لازم است که فرمان معمولاً روی یک امر اثباتی می‌رود در حالی که در اینجا روی نفی رفته است (پروردگارت فرمان داده که جز او را نپرستید).

این ممکن است به خاطر آن باشد که از جمله «قَضی» فهمیده می‌شود که جمله دیگری در شکل اثباتی در تقدیر است ودر معنی چنین است: پروردگارت فرمان مؤکّد داده که او را بپرستید وغیر او را نپرستید.

یا اینکه مجموع جمله نفی واثبات (ألّا تَعبُدوا إلّا إیّاهُ) در حکم یک جمله اثباتی است؛ اثبات عبادت انحصاری پروردگار.

سپس به بیان یکی از مصداق‌های روشن نیکی به پدر ومادر پرداخته می‌گوید: «هرگاه یکی از آن دو، یا هر دو آنها، نزد تو به سالخوردگی رسند (آن‌چنان که نیاز به مراقبت دائمی تو داشته باشند، از هرگونه محبّت در مورد آنها دریغ مکن و) کمترین اهانتی به آنان روا مدار» حتّی کوچک‌ترین تعبیر نامؤدّبانه یعنی «اف» به آنها مگو (إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلاَهُمَا فَلاَ تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ).⁽²⁾

«وبر آنان فریاد مزن» (وَ لاَ تَنْهَرْهُمَا).

«و گفتار سنجیده و لطیف وبزرگوارانه به آنها بگو» (وَ قُلْ لَهُمَا قَوْلاً کَرِیمًا).

ونهایت فروتنی را در برابر آنها بنما، «وبال‌های تواضع خویش را در برابر آنان فرود آر» (وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَالرَّحْمَةِ).

«وبگو: پروردگارا، همان‌گونه که آنها مرا در کوچکی تربیت کردند، مشمول رحمتشان قرار ده» (وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیَانِی صَغِیرًا).

دقّت فوق‌العاده در احترام به پدر ومادر

اشاره

در حقیقت دو آیه‌ای که گذشت، قسمتی از ریزه‌کاری‌های برخورد مؤدّبانه وفوق‌العاده احترام‌آمیز فرزندان نسبت به پدران ومادران را بازگو می‌کند:

به حمایت، محبّت واحترام هستند انگشت نهاده می‌گوید کمترین اهانتی به آنان

روا مدار.

آنها ممکن است بر اثر کهولت به جایی برسند که نتوانند بدون کمک دیگری حرکت کنند واز جا برخیزند وحتّی ممکن است قادر به دفع آلودگی از خود نباشند، در این وقت آزمایش بزرگ فرزندان شروع می‌شود.

آیا وجود چنین پدر ومادری را مایه رحمت می‌دانند، یا بلا ومصیبت وعذاب.

آیا صبر وحوصله کافی برای نگهداری احترام‌آمیز از چنین پدر ومادری را دارند، یا هر زمان با نیش زبان، با کلمات سبک واهانت‌آمیز وحتّی گاه با تقاضای مرگ او از خدا قلبش را می‌فشارند وآزار می‌دهند؟

باز اضافه می‌کند: با صدای بلند واهانت‌آمیز وداد وفریاد با آنها سخن مگو.

باز تأکید می‌کند: با قول کریم وگفتار بزرگوارانه با آنها سخن بگو که همه آنها نهایت ادب در سخن را می‌رساند که زبان کلید قلب است.

مخصوصاً این تقاضایت را با این دلیل همراه ساز وبگو: «خداوندا، همان‌گونه که آنها در کودکی مرا تربیت کردند، مشمول رحمتشان فرما».