آرشیو دروس خارج تفسیر آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی 91-90

مشخصات کتاب

سرشناسه:جوادی آملی، عبدالله،1312

عنوان و نام پدیدآور:آرشیو دروس خارج تفسیر آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی91-90 عبدالله جوادی آملی.

به همراه صوت دروس

منبع الکترونیکی : سایت مدرسه فقاهت

مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان، ۱۳96.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه و رایانه

موضوع: خارج تفسیر

آیات 91 تا 92 سوره مومنون 90/07/03

مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ وَمَا کَانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ ﴿91 عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ 92 چون سورهٴ مبارکهٴ مؤمنون در مکه نازل شد و همان طوری که قبلاً ملاحظه فرمودید عناصر محوری سوَر مکّی اصول دین است یعنی توحید نبوّت و معاد، گرچه خطوط کلی اخلاق و حقوق را هم به همراه دارد لذا آنچه در فضای شرک‌آلود مکه مطرح بود این آیات سورهٴ «مؤمنون» مطرح می‌کند و ابطال می‌کند.

یکی از مطالبی که در بین مشرکین رایج بود و از آنجا به برخی از اهل کتاب سرایت کرد مسئلهٴ اتّخاذ ولد است آنها یعنی مشرکان، فرشتگان را فرزندان خدا می‌پنداشتند و قدّیسین بشر را احیاناً فرزندان خدا می‌پنداشتند همین پندار موهون به مسیحیّت و یهودیّت سرایت کرده است گروهی از اهل کتاب عُزیر را فرزند خدا پنداشتند و گروهی از مسیحیها هم عیسی(سلام الله علیه) را فرزند خدا تلقّی کردند.

در این بخش وقتی اصل حرف که حرف مشرکین باشد ابطال شده باشد دیگر جا برای سخن اهل کتاب نیست اصل اتّخاذ ولد محال باشد دیگر سخن از فرزند بودن عُزیر یا فرزند بودن مسیح مطرح نیست این مطلب اول.

مطلب دوم آن است که آیات قرآن کریم در جریان ولد سه طایفه است: یک طایفهٴ مستقیماً نقل می‌کند که گروهی از اهل وثن و صنم یعنی مشرکان بالصراحه می‌گفتند: وَلَدَ اللَّهُ خدا والد است و فرزند دارد برابر آنچه در سورهٴ مبارکهٴ «صافات» آمده آیهٴ 151 به بعد سورهٴ «صافات» این است: أَلاَ إِنَّهُم مِّنْ إِفْکِهِمْ لَیَقُولُونَ ٭ وَلَدَ اللَّهُ - معاذ الله - خدا والد است و فرزندی دارد که سورهٴ مبارکهٴ «توحید» که دارد قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ٭ اللَّهُ الصَّمَدُ ٭ لَمْ یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ مستقیماً ناظر به ابطال این طرز تفکّر است.

این بالصراحه معنای والد بودن یعنی همان طوری که در انسانها جزئی از انسانی جدا می‌شود و به صورت فرزند در می‌آید دربارهٴ خدا هم - معاذ الله - چنین تلقّی باطلی داشتند.

قرآن کریم ضمن نفی این مطلب می‌فرماید خداوند منزّه از صاحبه است وقتی او همسر ندارد چگونه فرزند داشته باشد ممکن است به صورت معجزه زنی بی‌همسر مادر بشود اما کسی که نه مذکّر است و نه مؤنث چگونه فرزنددار بشود لذا تعبیر به منزّه بودن، تعبیر به اینکه مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَلاَ وَلَداً در کنار لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً مطرح است.

گروه دوم کسانی‌اند یا مطلب دوم یا طایفهٴ دوم از آیاتی که مربوط به ولد است آن اتّخاذ ولد تشریفی است که گروهی از اهل کتاب می‌گفتند: نَحْنُ أَبْنَاءُ اللّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ این فرزند تشریفی نشان تقرّب خاص است ما محبوبان الهیم فرزندان الهیم نه به این معناست که از او متولّد شدیم نه به معنای تَبنّی است که او ما را فرزند خود گرفته که نیازهای او را برطرف کنیم بلکه ما در اثر بندگی خاص به او نزدیک‌تر از دیگرانیم لذا محبوب اوییم و فرزند او.

این سخن شرعاً ممنوع است دلیل بر او نیست اطلاق این تعبیر روا نیست و مانند آن، اما این سخن از شرک نیست نَحْنُ أَبْنَاءُ اللّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ سخن از شرک نیست چون خودشان را اله نمی‌پنداشتند.

بخش سوم از آیات که مربوط به اتّخاذ ولد است آن است که - معاذ الله - ذات اقدس الهی فرزندِ دیگری را فرزند خود قرار بدهد تَبنّی کند، بُنوّت اتّخاذ کند که مشکلات او را و کارهای او را حل کند.

این یک نحوه شرک است الوهیّت متعدّد است و مانند آن، این طایفهٴ سوم از آیات که ناظر به اتّخاذ ولد است که غیر از مسئلهٴ وَلَدَ اللَّهُ سخن از اتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً است با آیاتی نظیر سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِیُّ ابطال می‌شود.

خدا برای چه فرزند اتّخاذ بکند؟ که کارهای او را انجام بدهد. او منزّه از حاجت است (یک) غنی است (دو) نه حاجت دارد و نه در کارها محتاج به ابزار و علل و وسایل است همهٴ ابزار و وسایل به او محتاج‌اند لذا با این دو وصف از اسمای حسنا این مسئله ابطال شده که فرمود: سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِیُّ او حاجت ندارد (یک) و نیاز دیگران را هم او برطرف می‌کند که أقْنیٰ و أغنیٰ هم غنی می‌دهد هم قُنیه، هم بی‌نیازی می‌بخشد هم سرمایه عطا می‌کند اغنیٰ با غین و اقنیٰ با قاف اینکه در قرآن خدا مُغنی و مُقنی شد یعنی هم غنا می‌دهد هم قُنیه می‌دهد ناظر به این است خب پس اتّخاذ ولد اگر به این معنا باشد که بخشی از کارها را خدا به آنها واگذار بکند آنها دستیار خدای سبحان باشد این مستحیل است.

در سورهٴ مبارکهٴ «سبأ» مُظاهره بالقول المطلق نفی شده است در سورهٴ مبارکهٴ «سبأ» آیهٴ 22 این بود که غیر خدا هیچ سهمی در نظام هستی ندارد لا بالاستقلال (یک) لا بالمشارکه (دو) لا بالمظاهره (سه)، اگر غیر خدا سهمی در عالَم داشته باشد یا برای آن است که ذرّه‌ای را مستقلاً آفرید یا برای آن است که در آفرینش یا تدبیر ذرّه‌ای او شریک خداست یا برای آن است که در تدبیر ذرّه‌ای او دستیار خداست والتالی بأثره الثلاث مستحیل.

آیهٴ 22 سورهٴ مبارکهٴ «سبأ» این بود قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُم مِن دُونِ اللَّهِ لاَ یَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِی السَّماوَاتِ وَلاَ فِی الْأَرْضِ (یک) تقریرش به صورت قیاس استنایی این است که اگر غیر خدا سهمی در تدبیر ذرّه‌ای از ذرّات عالَم داشته باشد این مقدم «لکان إمّا بالاستقلال أو بالمشارکة أو بالمظاهره» این تالی، «والتالی باثره الثلاث مستحیل فالمقدم مثله»، اگر موجودی بخواهد در عالَم سهم مستقلّی در تدبیر داشته باشد یا برای آن است که آن ذرّه را مستقلاً تدبیر می‌کند یا برای آن است که شریک خداست در تدبیر آن ذرّه یا برای آن است که دستیار و معاون خداست هر سه مستحیل است زیرا خدای سبحان قدرتش نامتناهی است و هر چه در عالَم هست مخلوق اوست اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ لذا فرمود: قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُم مِن دُونِ اللَّهِ لاَ یَمْلِکُونَ این لاَ یَمْلِکُونَ ناظر به آن بطلان سه‌گانه تالی است و آن است لاَ یَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ فِی السَّماوَاتِ وَلاَ فِی الْأَرْضِ (یک) وَمَا لَهُمْ فِیهِمَا مِن شِرْکٍ نه شریک‌الباری‌اند در مثال ذرّه (دو) وَمَا لَهُ مِنْهُم مِن ظَهِیرٍ نه مظاهرند ظهیرند پشتیبان‌اند پشتوانهٴ خدایند (سه) پس بیکار محض‌اند خب اگر بیکار محض‌اند چه الوهیّتی دارد.

می‌ماند مسئله شفاعت، شفاعت حق است برای انبیا و اولیاست که به آنها اجازه داده آن را در آیهٴ 23 بیان کرده فرمود شفاعت مثل این سه قِسم نیست که مستحیل باشد اقسام سه‌گانهٴ قبلی محال است یعنی استقلال، مشارکت، مظاهره اینها مستحیل است اما شفاعت به اذن خدا باشد ممکن است منتها به انبیا و ائمه اذن داده وَلاَ تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ إِذِنَ لَهُ حَتَّی إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّکُمْ که بحث دیگر است.

بنابراین غیر خدا هیچ سهمی ندارد اگر بگویید منظور از اتّخاذ ولد یعنی تشریفی است این شرعاً چنین تعبیری ممنوع است و محال نیست که کسی متقرّب به خدا باشد باید بگویید عبدٌ متقرّب و مقرّب إلی الله نه وَلد ٌمقرّب الی الله این یک منع شرعی دارد اما تقرّب و بندهٴ صالح بودن این کارِ ممکنی است و اگر اتّخاذ ولد منظور آن است که ذات اقدس الهی برخی را فرزند خود قرار داد و کارها را به او واگذار کرد که دستیار او باشد این مستحیل است لذا اتّخاذ ولد به این معنا هم مستحیل نظیر وَلَدَ اللَّهُ که در سورهٴ «صافات» بود و محال.

در این بخش فرمود یعنی در سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ خب، وقتی اصلِ حرف در شرک باطل شد آنچه را که در سورهٴ مبارکهٴ «مائده» قبلاً گذشت که حرفهای مشرکان به مسیحیت رسیده است این هم همین طور است در سورهٴ مبارکهٴ «مائده» آیهٴ 171 این بود که وَلاَ تَقُولُوا ثَلاَثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّهُ إِلهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَن یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِی السَّماوَاتِ وَما فِی الْأَرْضِ در صدر همین آیهٴ 171 سورهٴ مبارکهٴ «مائده» این است که یَا أَهْلَ الْکِتَابِ لاَ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَلاَ تَقُولُوا عَلَی اللّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ این رَسُولُ اللّهِ است و کَلِمَتُهُ است و أَلْقَاهَا إِلَی مَرْیَمَ است و رُوحٌ مِنْهُ است و همین، دیگر سخن از فرزند خدا بودن نیست خود مسیح عبد محض است و استنکاف هم ندارد از این کار خب، وقتی اصل این توهّم در بین مشرکین رایج بود و ابطال شد آنچه به اهل کتاب دربارهٴ عزیر و مسیح(سلام الله علیهما) سرایت کرده است آن هم می‌شود باطل مَا اتَّخَذُ.

در سورهٴ مبارکهٴ «انعام» که آن هم بحثش قبلاً گذشت آیهٴ 101 به این صورت بود بَدِیعُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّی یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَکُن لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ وَهُوَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ اولاً ذات اقدس الهی منزّه از جِرمیّت و جسمیّت و والد بودن است (یک) ثانیاً کلّ ما سوا مخلوق خدا هستند این هم معقول است هم مقبول، معقول است برای اینکه هر ممکنی خالق دارد، مقبول است برای اینکه شما قبول کردید وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ شما قبول دارید که خالقی غیر از خدا نیست خب اگر خالقی غیر از خدا نیست مدبّر هم غیر از خدا نمی‌باشد چون آنکه آفرید باید بپروراند کسی که چیزی را نیافریده از آغاز و انجام او بی‌خبر است از پیوند او با کلّ جهان بی‌اطلاع است چگونه می‌تواند او را اداره کند، لذا با این دو بیان آن دوس خن را ابطال کرد فرمود: أَنَّی یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ برای اینکه او جِرم نیست جسم نیست و مانند آن، و از طرفی همسر ندارد وَلَمْ تَکُن لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ هر چیزی را هم او آفرید مبادا کسی بگوید این حرفها نیاز به وحی ندارد بشر درست است که ممکن است بی‌دین باشد ولی بددینی می‌ماند، بی‌دینی نمی‌ماند مثل همین فروپاشی کمونیسم شما در جریان فروپاشی شوروی دیدی کسی کاری به آنها نداشت نه کودتایی شد نه جنگ داخلی شد نه انقلاب مردمی شد این مثل آدم‌برفی آب شد اما الآن که عصر علم و جزء پیشرفته‌ترین عصرهای جهان است از نظر علمی که بارها به عرضتان رسید الآن که شما اینجا نشسته‌اید در شهرتان هر اندازه موتور و دوچره باشد بالای سرتان ماهواره است چند هزار یعنی چند هزار ماهواره الآن بالای سرتان است، خب اگر چنین عصری، عصر علم نیست پس چه موقع عصر علم است دو قدم آن طرف‌تر می‌روید می‌بینید علم با همهٴ پیشرفت‌هایش دارد گاو و مدفوع گاو و ادرار گاو را تقدیس می‌کند بدتر از همه، پَست‌تر از گاو را هم دارند می‌پرستند بالأخره باشد به جایی باید تکیه کند تعجّب نکنید که چرا قرآن اینها را مطرح کرده مگر ما به برکت اهل بیت سرشار از این معارف غرقیم اما بشر وقتی قرآن و عترت را گذاشته کنار الیوم که عصر علم و پیشرفته‌ترین عصرهاست دارد ادرار گاو را تقدیس می‌کند مثل زمزم و آنها خیلی پیشرفته‌تر از ایران‌اند ایران تازه در بخشهای انرژی هسته‌ای برای مصالح صلح‌آمیز دارد قدمهای اولیه را برمی‌دارد آنها خیلی سالها قبل از انقلاب، اتمی بودند چنین کشوری است با آنکه اسرارآمیز است آن سرزمین، پیشرفتهای عمیق علمی دارد و اتمی شد در سالیان خیلی قبل، اما وقتی که می‌روید می‌بینید که به جای مسجد آنها معبد و بت‌کده دارند و اینها، یک خلیل باید آن خلأ را پر کند فرمود آنکه خداست که منزّه از جرم و جسم است (یک) منزّه از همسرداری است لم یتّخذ صاحبة ولا ولدا (دو) و کلّ شیء را هم که شما قبول دارید او خلق کرده این سومی جدال احسن است که وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ اینکه می‌بینید الآن به دنبال عرفانهای کاذب راه افتادند برای آن است که بشر بالأخره به جایی باید تکیه کند اگر عقل نشد به وهم تکیه می‌کند چون عقل نبود به موهومات بسنده کردند فرمود شما که قبول دارید او خالق کلّ شیء است خب اگر خالق کلّ شیء است چگونه آنها را به عنوان دستیار می‌گیرد به عنوان فرزند می‌گیرد برای چه بگیرد؟ این هُوَ خَالِقُ کُلِّ شَیْ در آیهٴ سورهٴ مبارکهٴ «انعام» آیهٴ 101 به این صورت آمده است بَدِیعُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّی یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَکُن لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ این خَلَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ جدال احسن است یعنی مطلبی است حق چون معقول است و برهان‌پذیر است، جدالی است احسن چون شما قبول دارید که وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ وَهُوَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ.

در سورهٴ مبارکهٴ «یونس» به این دو وصف از اسمای حسنای الهی اشاره کرده است که او هم سبحان است هم غنیّ آیهٴ 68 سورهٴ مبارکهٴ «یونس» این است وَقَالُوا اتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً سُبْحَانَهُ یعنی این حرف باطل است او منزّه از جرم بودن، جسم بودن است وقتی منزّه باشد دیگر فرزند داشتن ممکن نیست خب اگر بگویید حالا صرف‌نظر از این برهان، او دستیار می‌خواهد کمک‌کار می‌خواهد کلّ جهان را بخواهد اداره کند یک معین و معاون می‌خواهد، فرمود: هُوَ الْغَنِیُّ این هُوَ آوردن و «الف» و «لام» در خبر آوردن هم مفید حصر است او بی‌نیاز محض است برای چه دستیار بخواهد پس اگر برای رفع نیاز باشد که او هُوَ الْغَنِیُّ است اگر برای انشقاق و انفصال جِرمی از او باشد او سبحان است او منزّه از جرمیّت و جسمیّت است دوتا برهان در سورهٴ مبارکهٴ «یونس» آمده قبلاً ملاحظه فرمودید که اسمایی که در آغاز آیه یا اثنای آیه یا پایان آیه آمده این کلید محتوای آن آیه است یا کلید قابلی است یا کلید فاعلی، اگر وصف، وصف فاعل است اوصاف خدا را ذکر می‌کند یعنی خدا می‌بخشد، خدا عفو می‌کند پایان آیه این است که هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ و مانند آن یا کلید، کلید قابلی است اگر درصدد پرورش انسانهاست در ذیل اوصافی ذکر می‌کند که لیاقت انسان، کارایی انسان، کارامدی انسان را مطرح می‌کند بنابراین اسمایی که در هر آیه است کلید محتوای همان آیه است یعنی اگر شما بخواهید برهان اقامه کنید اگر دوتا اسم آمده دوتا برهان است یعنی دوتا حدّ وسط است وحدت و کثرت براهین به وحدت و کثرت حدود وسطاست یک وقت این حدّ وسطها یکی است منتها شبیه هم‌اند مرادف هم‌اند ولو دوتا حدّ وسط ذکر شده ولی یک برهان است دو تقریر دارد اما اگر نه، حدّ وسط واقعاً متعدّد بود دوتا برهان است حقیقتاً، سبحان یک چیز است غنا یک چیز دیگر است یکی از اسمای تنزیهیه است یکی از اسمای تشبیهیه است دوتا برهان حقیقی در آیه سورهٴ مبارکهٴ «یونس» مطرح است یعنی در آیهٴ 68 فرمود: قَالُوا اتَّخَذَ اللّهُ وَلَداً سُبْحَانَهُ (یک) هُوَ الْغَنِیُّ (دو) آن وقت وَمَا فِی الْأَرْضِ می‌تواند برهان سوم باشد إِنْ عَندَکُم مِن سُلْطَانٍ بِهذَا شما دلیل ندارید وقتی سلطان نبود دلیل نبود می‌شود هرج و مرج، اگر کسی عاقل نبود در بخش اندیشه گرفتار هرج و مرج است برای اینکه اوهام که به جایی بند نیست خیالات هم که به جایی بند نیس همهٴ اینها صغریات‌اند هیچ کدام کبرای کلّی ندارند یعنی اگر شما کار را به دست واهمه بخواهی بسپاری این پرحرفی می‌کند چون استدلال بدون کبرای کلّی شدنی نیست از دوتا مقدمهٴ جزئی هرگز، هرگز یعنی هرگز به نحو سالبهٴ کلیه نمی‌شود استدلال کرد «عن جزئیین لا یکون قیاسٌ» هیچ برهانی از دوتا مقدمهٴ جزئی تشکیل نمی‌شود این می‌شود تمثیل به قیاس فقهی و اصولی، باید کلّی باشد تا یک کبرای کلی و ضابط کلی نداشته باشد این استدلال سامان نمی‌پذیرد وهم هم که کلّی درک نمی‌کند نه خیال توان ادراک صوَر کلی دارد نه وحی، ادراک این را، اگر کسی در حدّ وهم و خیال و وهّام و خیّال بود همیشه سرگردان است این راهی برای استدلال ندارد اما اگر به عقل رسید می‌تواند این واهمه‌ها را و این خیالها را این موهومات و متخیّلات را که صغریات خوبی تحویل می‌دهند تحت پوشش یک کبرای کلی بیاورد استنتاج کند، فرمود شما برهان ندارید چه از راه سبحان بگوییم حق با وحی است، چه از راه غنا بگوییم حق با وحی است، چه از راه لَهُ مُلْکُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ بگوییم حق با وحی است إِنْ عَندَکُم مِن سُلْطَانٍ بِهذَا شما چیزی که بتواند سلطنت اندیشی داشته باشد و سلطان بخش اندیشه باشد شما ندارید یک سلسله اوهام است پراکنده، یک سلسله خیالات است پراکنده، صدر و ساقه‌ای ندارد إِنْ عَندَکُم مِن سُلْطَانٍ بِهذَا أَتَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ. در بخشهایی از سورهٴ مبارکهٴ «بقره» هم باز همین مطلب آمده مطالب دیگری در سورهٴ مبارکهٴ «انعام» که دو بار این مطلب شده در بخش پایانی سورهٴ مبارکهٴ «مائده» هم همان بود که گذشت در سورهٴ مبارکهٴ «جن» هم باز مسئله اتّخاذ ولد نفی شده است آیهٴ سه سورهٴ مبارکهٴ «جن» این است وَأَنَّهُ تَعَالَی جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَلاَ وَلَداً خب جنّیها هم موحّد داشتند، مشرک داشتند، مؤمن داشتند، کافر داشتند، منافق داشتند، مؤمنشان همین حرف را می‌زند که تَعَالَی جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَلاَ وَلَداً این راجع به اتّخاذ ولد که اقسام سه‌گانه داشت و مبسوطاً بیان شد.

اما در جریان جملهٴ بعدی چون نفی خاص مستلزم نفی عام نیست حالا ممکن است کسی مدّعی وثنیّت باشد مشرک باشد و نگوید که اینکه شریک خداست فرزند خداست نه وَلَدَ اللَّهُ بگوید، نه تَبنّی اوّلی داشته باشد نه تبنّی ثانی مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ هم نگوید، بگوید خدا کارها را به اینها واگذار کرده است تفویض کرده است اینها ارباب متفرّقه‌اند.

فرمود: وَمَا کَانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ از نفی خاص به نفی عام رسید یعنی غیر از خدا الهی در عالم نیست لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ چرا؟ برای اینکه شما نظم موجود را که می‌بینید شما چه در زمین باشید با همهٴ پهنه و گستره‌ای که زمین دارد، چه در آسمان باشید با همهٴ فراخناکی که دارد، آسمان و زمین را بخواهید طی کنید اینها یک پیوند علمی دارد یک نظم علمی دارد که با آن نظم علمی می‌شود آسمان را به زمین و زمین را به آسمان پیوند داد مسافرت کرد از نقطه‌ای به نقطه‌ای رفت و بهره‌برداری کرد و اکتشاف داشت و مانند آن، پس این مجموعه یک مجموعهٴ منسجمی است اینکه شما می‌بینید. اگر غیر خدا اله دیگری در عالَم بود در آسمان بود یا در زمین بود این نظم حاصل نبود.

در سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» آنجا مبسوطاً گذشت که لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا اگر غیر از خدای واحد یک خدای دیگری در عالَم بود که گوشه‌ای از گوشه‌ها را اداره می‌کرد این نظم جهان فرو می‌ریخت جهان منظّم نبود چرا؟ برای اینکه هر اله باید یک گوشهٴ خاص را تدبیر کند یک اشکال معروفی بود که در ذیل آن آیه مطرح شد و مبسوطاً پاسخ داده شد آن اشکال الآن هم شما به تبیان مرحوم شیخ طوسی مراجعه کنید می‌بینید این اشکال به صورت شناور و سرگردان است مرحوم امین‌الاسلام یا طرح نکرد یا خیلی رقیق از کنارش گذشت این اشکال از دیرزمان بود حتی برای خیلی از اهل نظر آنها این اشکال برهان تمانع را خواستند با توارد علّتین حل کنند در حالی که این‌چنین نیست برهان تمانع دلیل خاصّ خودش را دارد برهان توارد علّتین چیز دیگر است.

اشکالی که مرحوم شیخ طوسی در تبیان خیلی رقیقانه ذکر کرد و هرگز یعنی هرگز توان آن را نداشت که این را تحلیل کند و پاسخ بدهد و شاید بر اساس همین دشواری بود که مرحوم امین‌الاسلام در مجمع‌البیان مطرح نکرد این است که خب اگر دو خدا در عالَم باشند چرا نزاع بکنند؟ منشأ نزاع یا جهل است یا هوس و غرض است جاه‌طلبی است یا عجز است منشأ نزاع یکی از این امور است دیگر، اگر دو خدا هر دو مصلحت واقعی را می‌دانند حقیقت نفس‌الأمری را می‌دانند مفاسد را هم می‌شناسند خب عالَم را برابر با «ما هو الواقع و المصلحه» اداره بکنند جهل که ندارند جاه‌طلب هم که نیستند عجز هم که ندارند خب چرا فساد پیدا می‌شود چرا لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا ما تلازم مقدّم و تالی را قبول نداریم ممکن است - معاذ الله - دو خدا باشد چون «ما هو الواقع، ما هو فی نفس الأمر، ما هو المصلحه، ما هو الملاک» را بلدند هر دو و غرض و مرض و جاه‌طلبی ندارند و عجز ندارند با هماهنگی هم عالم را اداره می‌کنند این اشکال از دیرزمان بود حتی به بعضی از متأخّرین رسیده اینها بالصراحه این اشکال را تصحیح کردند شما به شرح اصول فلسفه مراجعه می‌کنید در آن بخشی که سیدناالاستاد مسئله توحید را مطرح کرده است آن پاورقیها را می‌بینید، می‌بینید اینها هم گرفتار چنین شبهه بودند به زحمت برهان تمانع را به برهان توارد علّتین برگرداندند گفتند چه می‌شود که دوتا خدا با هم با هماهنگی عالم را اداره کنند.

سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) که المیزان بودن المیزان در اینجاها مشخص می‌شود چون در ذیل همان آیه سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» گذشت که لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا خلاصه می‌فرمایند که اینها خیال می‌کنند که دوتا خدا مثل دوتا پیغمبرند - معاذ الله - یا دوتا امامند که ما یک نفس‌الأمر داریم یک ما هو الواقع داریم یک ما هو الملاک داریم یا ما هو المصلحه داریم که این دوتا خدا کارشان را برابر با «ما هو الواقع» انجام بدهند این دیگر خدا نشد، ما واقعی نداریم، مصلحتی نداریم، نفس‌الأمری نداریم، هیچ یعنی هیچ، این خداست و دیگر هیچ آن خداست و دیگر هیچ، اگر نفس‌الأمر هست اگر واقعیّتی هست اگر ملاک هست همه ممکنات‌اند از این دو نشئت می‌گیرند چون دوتا ذات‌اند (یک) صفاتشان هم عین ذات است (دو) دوتا علم است دوتا قدرت است دوتا تشخیص است دوتا واقعیت است دوتا نفس‌الأمر است دوتا ملاک است مگر ما یک نفس‌الأمری داریم یک واقعی داریم که این دوتا خدا کارشان را برابر او انجام بدهند اینکه می‌شود دوتا پیغمبر، بله دوتا امام دوتا پیغمبر هیچ نزاعی با هم ندارند برای اینکه ما هو الواقع معلوم است اما دوتا خدا اگر فرض شد - معاذ الله - بقیه عدم محض است، عدم محض یعنی عدم محض، نفس‌الأمری ما نداریم ملاکی نداریم، نفس‌الأمر موجود ممکن است نه موجود واجب مطابق با واقع مطابق با نفس‌الأمر بله واقع را او آفرید نفس‌الأمر را او آفرید، اما خدا که کارش را مطابق با نفس‌الأمر و واقع انجام نمی‌دهد وقتی الف داشتیم و باء شده دو خدا چون صفاتشان عین ذات است پس دوتا علم داریم دوتا تشخیص داریم اگر دوتا علم داشتیم دوتا نفس‌الأمر داریم دوتا واقعیّت داریم اول دعوا همین‌جاست عالَمی پیدا نمی‌شود که.

اینکه مقدم و تالی را در سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» بیان کرده است بطلان تالی را در سورهٴ مبارکهٴ «ملک» بیان کرده لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا لکنّ التالی باطل چرا؟ برای اینکه مَا تَرَی فِی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِن تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَی مِن فُطُورٍ این فَارْجِعِ الْبَصَرَ نه یعنی بار دوم، یعنی مازاد بالاول ولو بار صدم و هزارم، هزار بار هم که بروی به سراغ عالَم جز نظم چیزی نمی‌بینی هَلْ تَرَی مِن فُطُورٍ، مَا تَرَی فِی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِن تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَی مِن فُطُورٍ یعنی لکنّ التالی باطل فالمقدّم مثله، برهان تمانع یعنی برهان تمانع به هیچ وجه به برهان توارد علّتین برنمی‌گردد، اگر دوتا خدا شد عالَم مستحیل است که نظم داشته باشد هماهنگی کنند و برابر واقع اداره کنند کار دوتا پیغمبر است و دوتا امام، لذا فرمود اگر دو خدا باشد حتماً دعواست لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ هر کدام کار خودش را انجام می‌دهند نه اینکه اینها کینه دارند نه خیر، این خدا علمش عین ذات اوست یک طور اداره می‌کند آن خدا علمش عین ذات اوست طور دیگر اداره می‌کند، اگر چند خدا داشتیم حتماً بی‌نظمی در عالم حاکم است لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ شما زمین را می‌خواهید طرزی اداره کنید که به آسمان بسازد خب آسمان را الف آفریده زمین را باء آفریده، زمین را صاحبش طرز دیگر اداره می‌کند آسمان را طور دیگر اداره می‌کند شما بخواهی از زمین به آسمان سفر بکنی اینها را هماهنگ کنی بهره‌های آسمانی را به زمین منتقل کنی فواید زمینی را به آسمان منتقل کنی این شدنی نیست دریا را به صحرا منتقل کنی، کشاورزی را به دامداری منتقل کنی، بحر را به نحر منتقل کنی اینکه شدنی نیست لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ هر کدام کار خودشان را انجام می‌دهند اصلاً خدا معنایش همین است.

در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» از این دقیق‌تر گذشت در اینجا می‌فرماید: وَمَا کَانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ خب، نه اینکه اینها می‌گویند هر کدام ما کار خودمان را داریم دخالت نمی‌کنیم استقلال قوا خیر، این کار خودش را می‌کِشد می‌خواهد کار خودش را اداره کند می‌خواهد زمین را اداره کند خب زمین که بدون آسمان نیست زمین که بدون فضا و هوا نیست این زمین را می‌خواهد اداره کند آن طوری که خودش تشخیص می‌دهد خالق فضا و هوا می‌خواهد فضا و هوا را اداره کند آن طوری که خودش تشخیص می‌دهد اول دعواست وَلَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ این می‌خواهد کار خودش را اداره بکند این غرض سوئی هم ندارد این خدا علمش عین ذات اوست زمین را این طور می‌خواهد اداره کند آن خدا علمش عین ذات اوست فضا و هوا را می‌خواهد آن طور اداره کند شما می‌خواهید از زمین به فضا و هوا بروی از او بهره بگیری خب نمی‌گذارد دیگر وَلَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ والتالی باثره مستحیل نه علوّی می‌بینی نه إِذاً لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ می‌بینی شما می‌گویید هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَفِی الْأَرْضِ إِلهٌ قرآن کریم می‌فرماید من سفره‌ای پهن کردم به درازای سفرهٴ هستی یعنی آسمان را با همهٴ موجوداتش زمین را با همهٴ موجوداتش خلق کردم شما را دعوت کردم این طور نبود که اول انسان را خلق بکند کم کم سفره پهن بکند که فرمود سماوات و آنچه در او هست، ارض و آنچه در او هست مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ من برای شما تسخیر کردم منتها شما عالِم بشوید درس بخوانید بهره ببرید همان طوری که زمین را کَندوکاو می‌کنید همهٴ برکات را از زمین می‌گیرید در کُرات دیگر هم بروید همین طور است منتها حالا باید بیشتر درس بخوانید همه مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ قبلاً که سوار اسب می‌شدند فرمود ما این مَرکبها را برای شما خلق کردیم تا سوار بشوید و این ذکر را بگویید لِتَسْتَوُوا عَلَی ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَتَقُولُوا سُبْحَانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنَا هَذا وَمَا کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ الآن هم وقتی سوار هواپیما شدی این ذکر مستحب است، سوار کشتی شدی این ذکر مستحب است، سوار اتومبیل شدی این ذکر مستحب است این گونه از آیات برای تمثیل است و نه تعیین که فقط اینجا مستحب است بگویی سُبْحَانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنَا هَذا خب آنها را هم خدا مسخّر کرده دیگر، پس کلّ این نظام را مسخّر کرده و هماهنگ کرده و به بشر این قدرت را داده و اگر - معاذ الله - بیش از یک خدا بود اول ناهماهنگی در نظام بود (یک) دوم دعوا در صاحبان قدرت بود (دو) لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ هر کدام کار خودشان را می‌خواهند انجام بدهند خب کار با این حل نمی‌شود بگوییم هر کدام کار خودش را انجام بدهد از باب تفکیک قوا بالأخره اینها به هم مرتبط‌اند یا نه، خب اگر فضا و هوا نباشد که چیزی از زمین روئیده نمی‌شود که اگر آفتاب نتابد اگر این ابرها تولید نشود اگر یک نکاحی بین این ابرها نشود خب ابری باردار نمی‌شود این ازدواج برای او هم هست این فرمود: فَتَرَی الْوَدْقَ یَخْرُجُ مِنْ خِلاَلِهِ این وَدق شبیه نطفه است اینکه فرمود: وَأَرْسَلْنَا الرِّیَاحَ لَوَاقِحَ برای تلقیح و نکاح است اینها دارند صیغهٴ عقد می‌خوانند خطبهٴ عقد می‌خوانند که این ابرها باردار بشود چه اینکه صیغهٴ عقد و نکاح می‌خوانند تا این گیاهها باردار بشود هم وَأَرْسَلْنَا الرِّیَاحَ لَوَاقِحَ تا این گیاهها باردار بشود تلقیح بشود این عقد را می‌خوانند هم ابرها باردار بشود این فَتَرَی الْوَدْقَ یَخْرُجُ مِنْ خِلاَلِهِ شما در این کلمهٴ «وَدْق» واژه‌پژوهی کنید می‌بینید آن نطفه‌ای که یک شتر ماده از نر می‌طلبد یا گوسفند ماده از نر می‌طلبد آن را می‌گویند «ودق» این ابرها نطفه می‌طلبند تا باردار بشوند و زایمان کنند بعد فرمود ما وقتی که اینها باردار شدند برای اینها رَحِم درست می‌کنیم که اینها شلنگی نبارند قطره‌ای ببارند این خداست، خب حالا اگر چند خدا باشد هر کدام کار خودشان را دارند انجام می‌دهند پس إِذاً لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ والتالی باطل فالمقدّم مثله وَلَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ والتالی باطل والمقدم مثله سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ او منزّه است از آنچه را که برای خدا وصف می‌کنند که برای او ولد قائل‌اند یا می‌گویند وَلَدَ اللَّهُ یا تبنّی قائل‌اند یا اتّخاذ ولد قائل‌اند و مانند آن.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 91 تا 92 سوره مومنون 90/07/04

مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ وَمَا کَانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ 91 عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ 92

چون سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» در مکه نازل شد و فضای حاکم در مکه آلوده به شرک بود قرآن کریم براهین توحیدی را در کنار مسائل وحی و نبوّت و همچنین معاد، مبسوطاً در این سور‌ه ذکر فرمود.

فضای شرک‌آلود مکه این نبود که آنها قائل بودند دو واجب‌الوجود در عالَم هست یا قائل به تعدّد خالق بودند یا قائل به تعدّد ربّ کل و ربّ‌الأرباب بودند ربّ‌الأرباب و ربّ‌الآلهه را یکی می‌دانستند از این جهت موحّد بودند خالق کل را یکی می‌دانستند از این جهت موحّد بودند واجب‌الوجود را هم که یکی می‌دانستند از این جهت موحّد بودند مشکل مشرکان در تعدّد ربوبیّت بود لذا در همین سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» آیهٴ 84 به بعد به این صورت آمده است که: قُل لِمَنِ الْأَرْضُ وَمن فِیهَا إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ ٭ سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلاَ تَذَکَّرُونَ ٭ قُلْ مَن رَبُّ السَّماوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ ٭ سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلاَ تَتَّقُونَ ٭ قُلْ مَن بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَهُوَ یُجِیرُ وَلاَ یُجَارُ عَلَیْهِ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ ٭ سَیَقُولُونَ لِلَّهِ اینها را به عنوان اصول معقول و مقبول ذکر می‌کنند تا آنچه می‌آید به صورت جدال احسن باشد یعنی از مقدّماتی که حق است از یک طرف، مورد قبول طرف است از طرف دیگر این می‌شود جدال احسن، اگر از مقدّمات حقّه و معقول از آن جهت که حق و معقول است استفاده بشود می‌شود برهان و اگر از مقدّماتی که مورد قبول طرف است و منتها او در اثر جهل پذیرفته می‌شود جدال باطل ولی اگر مقدّماتی حق بود و معقول و مقبول بود می‌شود جدال احسن .

در این چند آیه اول از آنها اقرار گرفت که اینها هم فی‌نفسه حق است هم مورد پذیرش مشرکان، وقتی این‌چنین شد این کلام می‌شود جدال احسن. در چنین فضایی برهان اقامه کرد فرمود او نه ولد دارد که شما فرشتگان را فرزند او بدانید نه تعدّد اله در عالَم ممکن است پس فرض بر این است که آنها واجب‌الوجود را واحد می‌دانند خالق کل را واحد می‌دانند مدیر کل را، ربّ الأرباب را، اله الآلهه را واحد می‌دانند، آن که ملکوت کلّ شیء به دست اوست او را واحد می‌دانند بعد در تعدّد آلهه و ارباب که کارها به آنها واگذار شده است اختلاف توحیدی دارند کوشش و سعی جناب فخررازی که دارد برهان اقامه می‌کند بر توحید واجب یا بر توحید خالق اینها نارواست برای اینکه این گرچه مطلب حق است ولی آیه ناظر به توحید واجب‌الوجود نیست توحید خالق نیست.

پرسش: حاج آقا اگر ربّ‌الأرباب در کل قبول داشتند اینکه شرک نیست که؟

پاسخ: چرا دیگر، یک ربّ‌الأربابی که کارها را واگذار کرده به ارباب متفرّقون و در عالَم سهمی ندارد این دیگر توحید افعالی نیست کارها را دیگران دارند انجام می‌دهند و برای تقرّب به او هم باید این بتها را پرستید تا انسان را به آن ربّ‌الأرباب نزدیک بکند این عین شرک است دیگر.

خب، در چنین زمینه‌ای قرآن برهان اقامه می‌کند پس کوشش جناب فخررازی یک کوشش کلامی است و حق است ولی کوشش تفسیری نیست بحث در این نیست که واجب واحد است یا خالق واحد است یا ربّ‌الأرباب واحد است بحث در این است که ارباب جزئیه نداریم و تنها همان خدا دارد عالَم را اداره می‌کند و اگر فرشتگان‌اند، مدبّرات امرند به اذن خدا.

در سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» گذشت که بَلْ عِبَادٌ مُّکْرَمُونَ ٭ لاَ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ همین بیان نورانی که در سورهٴ «انبیاء» برای فرشته‌ها آمده برای اهل بیت(علیهم السلام) هم در زیارت جامعه کبیره آمده که اینها «عبادٌ مکرمون لا یسبقونه بالقول و هم بأمره یعملون» خب اینها که بالاتر از ملائکه‌اند اگر ملائکه بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ هستند خب این ذوات قدسی هم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ هستند دیگر توسّل به اینها و استشفا اینها محذوری ندارد.

فرشتگان بندگان خدایند در بعضی از آیات سورهٴ مبارکهٴ «طه» و امثال «طه» گذشت که فرشتگان اعتراف می‌کنند می‌گویند لَهُ مَا بَیْنَ أَیْدِینَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَیْنَ ذلِکَ گذشته‌های ما، علل سابقهٴ ما در تحت تدبیر اله است، معالیل ما، شعور ما، آثار و کارهای ما در تحت تدبیر حقّ‌اند بین گذشته و آینده که حوزهٴ درون و هویّت ماست در تحت تدبیر حق است این سومی یعنی این سومی عمقش به قدری است که بسیاری از مفسّران این مَا بَیْنَ أَیْدِینَا را برگرداندند به حوادث روزگار این مَا بَیْنَ أَیْدِینَا نه یعنی حوادث روز، یعنی بین گذشته و آینده آن وقت چیزی برای بشر نمی‌ماند که گذشته را که او تدبیر می‌کند آینده را که او تدبیر می‌کند حوزهٴ هویّتی ما را هم که او تدبیر می‌کند این می‌شود توحید افعالی.

خب، لَهُ مَا بَیْنَ أَیْدِینَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَیْنَ ذلِکَ ما هم همین طوریم این طور نیست که بخشی از کارها به عهدهٴ ما باشد بخشی از کارها به عهدهٴ خدا - معاذ الله - این طور نیست.

فیض او نه خود او «داخلٌ فی الأشیاء لا بالممازجة» بر اساس توحید افعالی یک مدیر کل است دارد عالَم را اداره می‌کند تمام بحثها هم در فصل سوم است نه در هویّت مطلقه بحث است چون جا برای بحث نیست نه در اکتناه صفات ذاتی است که عین ذات است آنجا هم جا برای بحث نیست وجه الله است، فیض الله است، تدبیر خداست، ربوبیّت خداست که فعل خدا این فعل کلّ عالم را پوشش می‌دهد خب در این فضا قرآن دارد برهان اقامه می‌کند پس تمام بحثها باید در این فضا باشد قرآن در این فضا بر اساس سه فصل بحث کرده که اگر تعدّد ربوبیّت باشد تعدّد آلهه باشد در سه فصل بحث کرده و محذورهای هر سه فصل را هم ذکر کرده: یکی اصل تعدّد فی نفسه محذور دارد یکی اینکه این آلههٴ متعدّده با هم درگیر می‌شوند فصل سوم آن است که این نظام فروپاشیده می‌شود عالَم به هم می‌خورد یک بحث در این است که دو خدا ممکن نیست دوتا ربّ ممکن نیست یک بحث در این است که این دوتا ربّ با هم درگیر می‌شوند بحث سوم و فصل سوم آن است که اگر چندتا پروردگار و ربّ و اله داشته باشیم عالَم متلاشی می‌شود این سه فصل را قرآن کریم هر کدام را در جای خود ذکر کرده فصل سوم که مربوط به فروپاشی عالَم باشد در سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» مبسوطاً گذشت آن فصل اول و دوم را هم اینجا به آن اشاره می‌کنند فرمود: مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ وَمَا کَانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ با خدا، خدای دیگر نیست چرا؟ «إذ کان معه إلهٌ آخر» که این مقدّم محذوف است لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ هر کدام از آنها کار خودشان را انجام می‌دهند اینها منتظر نیستند که دیگری چه می‌خواهد که آنکه مسئول زمین است زمین را اداره می‌کند آنکه مسئول فضا و هواست فضا و هوا را اداره می‌کند دیگر نگاه نمی‌کند که زمین اگر بخواهد کشاورزی و باغداری داشته باشد باید فضا ببارد او کاری به آن ندارد که این زمین را دارد اداره می‌کند او هم فضا را اداره می‌کند خب این شدنی نیست هر کسی کار خودش را انجام می‌دهد اینکه نظم نشد (این یک) اگر بخواهند کار خودشان را انجام بدهند الاّ ولابد درگیری پیش می‌آید آن یکی می‌خواهد زمین را اداره کند می‌گوید من زمین را این طور می‌خواهم اداره کنم آن یکی می‌گوید من فضا را می‌خواهم اداره کنم باید ببارم تگرگ بیاورم باران بیاورم برف بیاورم سرما بیاورم اول درگیری است لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ تالی فاسد اول که هر کسی کار خودش را انجام می‌دهد خب هر کسی کار خودش را انجام می‌دهد ما که چندتا عالَم نداریم که یک عالم منسجم داریم نمی‌شود هر کسی کار خودش را انجام بدهد بخواهند با ملاحظهٴ دیگری کار انجام بدهند هر کدام به این فکر است که دیگری را طرزی منظّم بیابد که با کار او هماهنگ باشد وَلَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ و آنچه به فصل سوم برمی‌گردد در سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» این بود فرمود: لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا اگر مدبّران این عالَم بیش از یکی باشد این نظام به هم می‌خورد که مبسوطاً در آن سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» یعنی آیهٴ 22 سورهٴ «انبیاء» مفصّل بحثش گذشت منتها چند سؤال می‌ماند: یکی اینکه مشرکان که معتقد نبودند این بتها خالق‌اند می‌گفتند بتها ربّ‌اند نه خالق در حالی که تالی فاسد اولِ این برهان سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» این است که لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ آنها که می‌گویند: لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ این خَلَقَ دیگر چیست؟ در آیهٴ 22 سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» گذشت که خَلق دو قسم است یکی کان تامّه است که آفرینش دارد این برای خداست، یکی کان ناقصه است که تدبیر است تدبیر هم خلق است چرا ربّ حتماً باید خالق باشد؟ برای اینکه این دارد بین موضوع و محمول بین وصف و موصوف بین مقدّم و تالی ربط ایجاد می‌کند تدبیر سنخی از خلقت است یک نحوی از آفرینش است اگر کسی یک گیاه را دارد می‌پروراند یعنی چه؟ یعنی به او بالندگی می‌دهد رشد می‌دهد میوه می‌دهد برگ می‌دهد شاخه می‌دهد همین است دیگر، کان ناقصه هم نوعی از خلقت است و اگر کسی ربّ بود حتماً باید خالق هم باشد این یا بر اساس برهان تلازمی است که پروردگار حتماً باید آفریدگار باشد یا نه، خود پروردن، پروراندن، تدبیر یعنی نوعی از خلقت است به این دو بیان این تالی می‌تواند تام باشد.

در سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» گذشت که چون بحث در ربوبیّت است نه بحث در خالقیّت خالق، عالَم را خلق کرده خدا عالم را خلق کرده اما اگر کسی بخواهد این عالَمِ موجود را اداره کند بیش از یک نفر باشد این عالم موجود فاسد می‌شود این کان تامّه به لیس ناقصه تبدیل می‌شود نظمش به هم می‌خورد چرا؟ برای اینکه فرض در این است که خالق خداست و عالم را خلق کرده تدبیر و پروراندنِ این عالم به دست چند بت است به دست چند اله است این چند اله که با کان تامّه کار ندارند که با کان ناقصه کار دارند یعنی یا به هم می‌زنند یا منظّم می‌کنند چون هر کدام مستقل از دیگری کار می‌کند به هم می‌زند، البته به‌هم خوردن نظم منتهی می‌شود به به‌هم خوردن اصل کان تامّه که در ذیل همان آیهٴ 22 سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» بیان نورانی حضرت سیّدالشهداء(سلام الله علیه) در دعای عرفه آنجا آمد حضرت همین بیان را در دعای عرفه دارد منتها با اضافهٴ یک تالی فاسد دیگر فرمود: «لَوْ کانَ فیهِما الِهَةٌ اِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا وَتَفَطَّرَتا» چون آنجا همان بیان نورانی حضرت نقل شد که این ناظر به کان تامّه است یعنی نه تنها نظمش به هم می‌خورد اصلاً ریشه‌ای منهدم می‌شود خب دوتا تالی فاسد در دعای عرفه است ادعیه هم یفسّر الآیات را، زیارات هم همین طور است تنها آیه را آیه تفسیر نمی‌کند آیه را زیارات، ادعیه، روایات که خب کاملاً تفسیر می‌کنند.

بنابراین حوزهٴ این سه فصل مشخص است فصل اول این است که اصلاً تعدّد اله ممکن نیست برای اینکه هر کدام باید کار خودش را انجام بدهد دوم این است که هر کدام با دیگری درگیر می‌شود لَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ سوم اینکه عالم فاسد می‌شود.

سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) دارد که این لَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ ناظر به این نیست که اینها عُلوّ دارند نظیر ان فی العون علی فی الأرض فساد و علوّ و برتری‌طلبی نیست معنایش این است که اگر چند خدا عالَم را اداره کند اینها باید درجات داشته باشند بعضی عالی‌اند بعضی اعلیٰ، بعضی عظیم‌اند بعضی اعظم چرا؟ برای اینکه بعضیها ربّ درختها هستند بعضی ربّ بحرند بعضی ربّ معدن‌اند بعضی ربّ‌الأرض‌اند خب آنکه ربّ‌الأرض است خطوط کلی زمین را او اداره می‌کند او که تدبیر دریا یا صحرا یا معدن یا کوه یا مانند آن در اختیار اوست او گوشه‌ای از زمین و موجودات زمینی را اداره می‌کند پس بنابراین بعضیها باید عالی باشند بعضی دانی بعضی اعلیٰ بعضی عالی و این با ربوبیّت و الوهیّت سازگار نیست.

این سخن فی نفسه درست است اما به شهادت لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ که در فصل اول است و به شهادت لَفَسَدَتَا که در فصل سوم است این ناظر به درگیری و تنازع آلهه است چون هر کسی بخواهد برابر با اراده و علم خود دارد جهان را اداره می‌کند، ولی اگر کسی قائل به تفویض شد این تفویض هم بر مبنای اخیر اشکال وارد می‌شود هم بر مبنای سیدناالاستاد، اگر کسی بگوید که خدای سبحان عالَم را آفرید و تدبیر امور را به این بتها واگذار کرده است بنابراین گرچه تفویض مستحیل است هم تفویض در کلّ نظام هم تفویض در قبال جبر در افعال انسانی ولی اگر تفویض باشد معنایش این است که خدای سبحان برابر درجات این آلهه مثلاً یکی جزء قدّیسین بشر است یکی جزء ملائکه است یکی جن است و مانند آن، برابر درجات وجودی اینها کارها را تقسیم کرده که اینها شدند مدبّرات امر منتها بالتفویض.

به هر کدام از اینها مأموریت خاص و حوزهٴ مخصوص داده است و کار را به اینها واگذار کرده و - معاذ الله - خودش مغلولةٌ أیدیهم، ید الله مغلوله شد - معاذ الله - خب اگر این‌چنین شد نه آن لَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ که گفته شد مطرح است نه استدلالی که ایشان فرمودند مطرح است برای اینکه خدای سبحان مدبّر کل است خود این آلهه را او آفریده، عالم را او آفریده، کارها را تقسیم کرده به هر کدام مأموریت ویژه داده الآن مغلولة الید کنار نشسته این تفویض که مستحی لاست هیچ کدام از آن تالی فاسدها را به همراه ندارد دیگر لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ نیست برای اینکه هر کدام مأموریت ویژه دارند با دیگری باید هماهنگ باشند لَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ نیست، لَفَسَدَتَا نیست منتها الله مغلولةالید باشد مستحیل است زیرا چیزی که قدرتش نامتناهی است چه کسی دستش را ببندد و موجودات دیگری که ذاتاً فقیر الی الله‌اند چگونه مستقل بشوند؟! دوتا برهان قبلاً ذکر شد که حدّ وسط برهان اول غنای ذاتی و اطلاق قدرت الهی بود حدّ وسط برهان دوم فقرِ ذاتی ما سوی الله است نه فقیر ذاتی را می‌شود سرِ پای خود نگه داشت که بشود مستقل نه دست قدرت مطلقه را می‌شود بست هم آن قدرت مطلقه مستحیل الغُلّه است که مغلولةالید باشد و هم ما سوی الله که ذاتاً فقیرند بسط ید اینها مستحیل است هم ممکن بشود مبسوط‌الید محال است هم واجب بشود مغلول‌الید مستحیل است دوتا برهانی است حدّ وسط هر کدام جدای از دیگری، تفویض بالقول المطلق محال است به هر کدام از این دو برهان هم می‌شود تکیه کرد.

بنابراین آنچه در فضای حجاز بود همین بود که می‌گفتند - معاذ الله - خدا مغلول‌الید است همین تفکّر شرک به یهودیّت رسیده و برخی از مسلمانها که گرفتار تفویض‌اند نظیر مبتلایان به جبر اینها مع‌الواسطه همان دامِ دیگری را مبتلا شدند یک بیان نورانی از وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) است در بخش پایانی کتاب توحید صدوق در باب ذکر المجلس الرضا(علیه السلام) در آنجا وقتی که حضرت دربارهٴ اراده و امثال اراده بحث می‌کند به آن متکلّم آن دیار می‌فرماید: «إنّی أحسبک أن تکون تتفکّر فکر الیهودی، تذهب مذهب الیهودیّه» تو همان تفکّر یهودیّت را داری که مغلول‌الید باشند یعنی همین تفکّر به تو سرایت کرده یعنی همان طوری که ما در مسئله‌های روایات و اخبار می‌گوییم اینها اسرائیلیات است در مسائل کلامی هم یک سلسله اسرائیلیات است بالصراحه حضرت تصریح کرده که «إنّک تذهب مذهب الیهود» این تفکّر کلامیِ اسرائیلی است منتها دربارهٴ اخبار خیلیها روشنگری کردند گفتند اینها جزء اسرائیلیات است بحثهای کلامی و عقلی چون مهجور در حوزه‌هاست معلوم نیست که این فکر از کجا آمده و چه تفکّر است مثلاً در بین عدّه‌ای رواج پیدا کرده ولی بالصراحه حضرت فرمود: «إنّی أحسبک أن تکون تذهب مذهب الیهودیّه» با اینکه او بالأخره جزء مسلمانهای آن دیار بود این اسرائیلیات کلامی و امثال کلامی هست.

مطلب بعدی آن است که این حرفها گرچه در حوزه‌های علمی که بالأخره معدن نور و وحی است و علوم حق است خیلی شاید ضروری نرسد اما بالأخره الآن حوزهٴ علمیه حوزهٴ پربرکت قم چشمِ جهان اسلام است اگر بیداری اسلامی است، بیداری عقلی است، بیداری سیاسی است، بیداری اجتماعی است چشمشان به همین‌جاست.

ابوریحان بیرونی در آن تحقیق ماللهند می‌گوید اگر علمای هند تلاش و کوشش می‌کردند دیگر سخن از برهمن و برهما و بودا و امثال ذلک نبود وجود ابراهیم خلیل(سلام الله علیه) که آمد خاورمیانه را توحیدی کرد و زنده کرد این در گفتهٴ ابوریحان نیست فلاسفهٴ یونان این راه توحید را حفظ کردند کُشته دادند بالأخره توحید را در یونان زنده کردند علمای هند چنین کاری نکردند اگر علمای هند هم مثل علمای یونان توحید را زنده می‌کردند دیگر هند گرفتار این برهمن و برهما و بودا و امثال ذلک نبود.

پارسال که چند نفر از علمای هند به قم آمده بودند به آنها همین حرف ابوریحان گفته شد اینها فقط گریه نکردند سر تکان دادند متأثّر شدند که بله، نیاکان ما غفلت کردند و اگر نیاکان ما این بحثهای توحیدی را ترویج می‌کردند امروز هند گرفتار مسئله برهمن و برهما و بودا نبود.

حرف ابوریحان در تحقیق ماللهند صفحهٴ هجده و نوزده این است که می‌فرماید صفحهٴ هجده کتاب تحقیق ماللهند ابوریحان بیرونی «إنّ الیونانیین أیّام الجاهلیّة قبل ظهور النصرانیّ» چون اینها قبل از میلاد زندگی می‌کردند «کانوا علی مثل ما علیه الهند مِن العقیده» خواصّ یونانی مثل خواصّ هندی بودند عوام یونانی مثل عوام هندی بودند «قبل ظهور النصرانیّ کانوا علی مثل ما علیه الهند مِن العقیده» چون ایشان مدّتها در هند دربارهٴ هند و در عقاید و مکتبهای گوناگون هند تلاش و کوشش کردند «خاصّهم فی النّظر قریبٌ مِن خاصّهم و عامّهم فی عبادت الأصنام کعامّهم» تودهٴ مردم یونان مثل تودهٴ مردم هند بودند صاحب‌نظران یونانی هم مثل صاحب‌نظران هندی بودند این در جاهلیّت کهن قبل از ظهور وجود مبارک عیسی(سلام الله علیه) بود «و لهذا استشهد مِن کلام بعضهم علی بعضٍ بسبب الاتّفاق و تَقارب الأمرین» گاهی چون این دو فکر شبیه هم بود از حرف حکمای یونان به سود حکمای هند سخن گفته می‌شد گاهی به عکس از حرف هر کدام به نفع دیگری استشهاد می‌شد لکن نه برای تصحیح «فإنّ ما عدی الحقّ زائقٌ و الکفر ملّةٌ واحدة» آن جاهلیّت کهن قبل از مسیحیّت در یونان با جاهلیّت کهنهٴ قبل از مسیحیّت در هند یکی بود «والکفر ملّةٌ واحدةٌ و لکنّ الیونانیین فازوا بالفلاسفة الذین کانوا فی ناحیتهم» در اثر رشد فلاسفهٴ صاحب‌نظر یونانی «حتّی نَقّه لهم الاصول الخاصّة دون العامّه لأنّ قُصار الخواص اتّباع البحث و النظر و قصار العوام التحوّل و اللجاج» صاحب‌نظران مناظره‌های علمی کردند بحثهای علمی کردند به جایی رسیدند تودهٴ مردم حرفشان تعصّب است دیگر، همین صاحب‌نظران در آنها سقراط پیدا شد این سقراط موحّدانه قیام کرد فضای جاهلیّت یونان حکم به کفر او و حکم به مهدورالدم بودن او داد در بین قضات دوازده‌گانه یازده قاضی او را مهدورالدم دانستند و بالأخره سقراط را اعدام کردند «لأنّ قصار الخواصّ اتّباع البحث و النظر و قصار العوام التحوّر و اللجاج إذا خلوا عن الخوف والرَّهبه یدلّ علی ذلک سقراط لمّا خالف فی عبادة الأصنام» وقتی با بت‌پرستی مبارزه کرد با تودهٴ مردم در افتاد «وانحرف عن تثنیة الکواکب آلهه» گفت این ستاره‌ها آلهه نیستند ارباب نیستند اینها مخلوق خدایند «أطبق قضات أهل» همان یونان «الأحد عشر علی الفُتیا بقتله» یازده قاضی در بین دوازده قاضی یونان اتّفاق کردند فتوا دادند که سقراط مهدورالدم است برای اینکه این به آلههٴ ما اهانت کرده است «حتّی قضیٰ نَحبه غیر راجحٍ عن الحق» از توحید دست برنداشت اینکه نظیر ابراهیم(سلام الله علیه) نبود که آتش برایش گلستان بشود که این یک عالِم موحّدی بود «و لم یکن للهند أمثالهم ممّن یُهذّب العلوم» در هند چنین فداکاری نبود لذا برهمن و برهما و بودا رشد کرد هنوز هم که هنوز است این گاوپرستی و گوساله‌پرستی و بت‌پرستی رایج است الیوم وظیفهٴ علمای ایران مخصوصاً حوزه این است این جامعةالمصطفی این بخشهای دیگر این سازمان مدارس بین‌المللی اینها را طرزی موحّد بار بیاورند که دیگر در هند ما در این عصر شاهد برهمن و برهما نباشیم عدّهٴ زیادی هستند در این عالم دارند بت‌پرستی می‌کنند.

غرض این است که قرآن همیشه حرفش نو است و تازه است این براهین امروز هم تازه است منتها یک سقراط می‌خواهد که فداکاری کند شهید توحید بشود که یونان این کار را کرده و بعد افلاطون و ارسطو رشد کردند و هند اگر این کار را می‌کرد دیگر ما امروز این مشکل را نداشتیم.

به هر تقدیر چند فصل است که باید جداگانه بحث بشود یکی اینکه تعدّد آلهه ذاتاً مستحیل است چون لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ دوم اینکه لَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ سوم اینکه «لَفَسَدَتَا و تَفطَّرتا» کلّ این نظام پاشیده می‌شود، اما مسئلهٴ اینکه خالق، واحد است آن را قرآن کریم در بحثهای دیگر مطرح کرده که اصلِ اله و خالق وجود دارد و ما سوی الله فقیرند به غنیّ مطلق تکیه می‌کنند آن آیات دیگر است و سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) در کتاب شریف اصول فلسفه بحث توحیدی به آن معنا باز نداشتند گرچه در پاورقیها آمده بحث باز رسمی ایشان در توحید همان المیزان است البته المیزانی که علامه طباطبایی می‌خواست این فقط در قم مقدورش بود وگرنه ایشان قبلاً تفسیر نوشتند دو جلد بود که آن دو جلد اخیراً به صورت پنج جلد چاپ شده که بحثهای روایی و امثال ذلک است و ده‌تا رسالهٴ عمیق علمی را در آن مدت ده سال در تبریز نوشتند ولی شرح حال خودشان را که دست‌نویس دارند می‌فرمایند آن ده سالی که من در تبریز بودند همان بحبوحهٴ پیشه‌وری و غلام‌یحیی و همان مسئلهٴ حزب توده و پایان جنگ جهانی دوم و آشفته‌بازاری حوزه‌ها و مراکز بود مخصوصاً در آذربایجان در آنجا مرقوم فرمودند که دوران خسارت من همان ده سالی بود که من در تبریز بودم با اینکه چندین رسالهٴ عمیق علمی نوشتند دو جلد تفسیر نوشتند ایشان مرد المیزان هستند در این المیزان مخصوصاً در آن ده جلد اول خیلی حرفهای عمیق است این بحث را که برهان تمانع هرگز به توارد علّتین برنمی‌گردد و هرگز کاری به توارد واجبین ندارد توارد خالقین ندارد توارد دوتا ربّ کل ندارد بلکه مربوط به تعدّد ارباب جزئی است این را در المیزان مشخص کردند به صورت مبسوط ذیل همان آیه سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» که گذشت که ممکن نیست ما دوتا خدا داشته باشیم اینها برابر ما هو الواقع انجام بدهند خب ما هو الواقعی در کار نیست ولی اگر تفویض به این معنا باشد خدای سبحان که ما هو الواقع را می‌داند برابر ما هو الواقع کارها را واگذار بکند هیچ کدام از این محذوراتی که در این پنج فصل ذکر شده وارد نمی‌شود نه محذور سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» نه این دو محذور سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» و نه محذورات دیگر منتها اصلاً تفویض مستحیل است نه در برهانین یکی اینکه غنیّ مطلق، قادر مطلق نمی‌تواند مغلول‌الید باشد دوم اینکه فقیرِ محض را نمی‌شود مستقل کرد.

پرسش:...36

پاسخ: بله، قانون وضع بکند که دست خودش را ببندد مستحیل است شما حرف را بخواهی مستقل کنی این شدنی نیست از را این از حتماً باید بین سیر و بَصر باشد تا معنا بدهد وگرنه می‌شود اسم.

پرسش:...

پاسخ: بله، سنّت الهی بر اساس قدرت بی‌پایان او و غنای ذاتی او و فقر ذاتی ما سوی الله استوار است این قابل تغییر نیست حرف را نمی‌شود اسم کرد چون حرف بودنِ حروف اعتباری است ذاتی نیست ما این «مِن» را که بین سیر و بَصر است فقط وسیلهٴ ربط است می‌گوییم «سِرتُ مِن البصرة إلی الکوفه» از منظر دیگر او را به عنوان اسم نگاه می‌کنیم و یک الف و لام روی آن در می‌آوریم می‌گوییم «المِن للإبتدا» این «مِن» که الف و لام قبول کرده و مبتدا شده اسمِ آن «مِن» است که در «سِرتُ مِن البصره» است این چون ذات نیست انقلاب‌پذیر است تحوّل‌پذیر است اعتبارپذیر است، اما اگر چیزی ذاتش حرف بود أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللَّهِ بود این ذاتی که نه ذات به معنای ماهیّت، ذات به معنای هویّت در بحثهای قبلی در سورهٴ مبارکهٴ «ابراهیم» و امثال «ابراهیم» گذشت که فقر برای هویّت انسان نظیر زوجیّت اربعه نیست زیرا زوجیّت لازمهٴ ذات است و هر لازمی رتبةً از ملزوم مؤخّر است در مقام ذات، اربعه زوج نیست برای اینکه زوجیّت، کیفیّت مختصّ به کمّیّت است در مقولهٴ کیف جا دارد اربعه کمّ است دو چیز است زوجیّت حتماً یعنی حتماً بیرون از ذات اربعه است و فقر برای هویّت اشیاء نظیر ناطقیّت انسان نیست نظیر انسانیّت انسان است زیرا این ماهیّت است ماهیّت از هویّت فاصله دارد اگر - معاذ الله - فقر برای انسان و امثال انسان نظیر زوجیّت اربعه بود لازم بود که انسان در مقام ذات، زوج نباشد یعنی فقیر نباشد و این محال است فقر برای هویّت انسان نظیر انسانیّتِ انسان هم نیست زیرا انسان، حیوان ناطق است و ماهیّت است و جنس و فصل دارد تحت مقوله است و بیرون از مرز هویّت است اگر این فقر برای ما نظیر ناطقیّت ما بود نظیر ماهیّت ما بود باز از حوزهٴ هویّت ما جداست بلکه فقر برای ما خودِ هویّت ماست اگر این‌چنین شد انسان در تمام حالات خود را در مظهر و محضر خدا بودن می‌بیند أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ نه یعنی فقر، وصف لازم شماست مثل زوجیّت اربعه أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ نه یعنی این ماهیّت شماست نظیر انسانیّت شما أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ یعنی او که داد فقرانه داد فقیرانه داد این هستی، فقیر است خب شما هستیِ فقیر را چطور می‌خواهی نگهداری چه می‌خواهی به او بدهی؟ این حرف را که نمی‌توانی مستقل کنی چیزی به او بدهی بگویی من حالا کار ندارم برو اداره کن این منظور انسان و غیر انسان نیست ما سوی الله همین طور است خدا غریق رحمت کند سیدناالاستاد را این از لطایف فرمایش ایشان است می‌فرماید به تعبیرات قرآن کریم جهان، آیت است این آیه آیه بودن که دیگر در بسیاری از آیات قرآن وجود دارد آسمان آیت است زمین آیت است در و دیوار آیت‌اند هر موجودی که در جهان است آیت و علامت حق است این علامت بودن چند گونه است یک سلسله علامتهای اعتباری است مثل اینکه پرچم، علامت استقلال فلان کشور است یا فلان فلز وقتی روی دوش کسی است علامت درجهٴ فلان است اینها اعتباری است بعضی از امور علامت‌اند، آیت‌اند و تکوینی‌اند ولی محدود، یک چمن علامت و آیت آب است اما مادامی که سبز است وقتی پژمرده شد و خاک شد و زیر پا قرار گرفت دیگر آب را نشان نمی‌دهد دود علامت آتش است مادامی که به صورت دود در آمده اما وقتی تلطیف شده به صورت هوا در آمده دیگر آیت و علامت آتش نیست.

انسان یا موجود دیگری که آیت حق است در جمیع شرایط و اوزان و اوضاع آیت حق است این اگر خاک بشود خدا را نشان می‌دهد آب بشود خدا را نشان می‌دهد در هیچ حالتی نیست که آیت حق نباشد آنجا از این به بعد حالا که مشخص شد که آیت بودن جهان نسبت به ذات اقدس الهی از سنخ آیت اعتباری نیست تکوینی است (یک) و تکوینِ مقطعی نیست بلکه مستمرّ و دائمی است (دو) حالا به اینجا می‌رسیم که این آیت بودن آیا نظی زوجیّت اربعه است اگر ما می‌گوییم درخت آیت حق است یا وجود مبارک حضرت امیر می‌فرماید: «ما لله آیةٌ أکبر مِنّی» حضرت آیت عظمای حق است همان طوری که اربعه زوج است آیت بودن انسان نظیر زوجیّت اربعه است؟ پس معلوم می‌شود در مقام ذات - معاذ الله - آیت نیست آیا آیت بودن وجود مبارک حضرت امیر یا آیت بودن انسان برای خدا نظیر انسانیّت انسان است یعنی به منزلهٴ ماهیّت است که از هویّت جداست و فاصله دارد و دنباله‌روست و تابع است و فرع هویّت است معلوم می‌شود که در هستهٴ مرکزی آیت نیست یا نه، آیت بودن انسان نظیر زوجیّت اربعه نیست نظیر انسانیّتِ انسانیّت نیست بلکه در محور هویّت او رفته جا کرده آن وقت هویّتش را گذاشته کنار، چیزی نمی‌ماند برای انسان، انسان «لیس إلاّ آیةُ الحق» اگر «لیس الاّ آیة الحق» نشان را شما بخواهی مستقل کنی یعنی چه؟! اگر سِمتی او داشته باشد معلوم می‌شود در آن سِمت نشان حق نیست دیگر و حال اینکه مستحیل است، بنابراین تفویض بالقول المطلق مستحیل است نه قدرت نامتناهی مغلول‌الید می‌شود که یک برهان است، نه حرف مستقل می‌شود برهان دیگر، تفویض که محال شد پس ربوبیّت منحصراً برای خداست دیگران مدبّرات امرند به اذن الله آن‌گاه می‌شود آیهٴ سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» که بَلْ عِبَادٌ مُّکْرَمُونَ ٭ لاَ یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 91 تا 95 سوره مومنون 90/07/05

مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ وَمَا کَانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ 91 عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ 92 قُل رَبِّ إِمَّا تُرِیَنِّی مَا یُوعَدُونَ 93 رَبِّ فَلاَ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ 94 وَإِنَّا عَلَی أَن نُرِیَکَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ 95

چون سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» در مکه نازل شد و همان طوری که قبلاً ملاحظه فرمودید عناصر محوری سوَر مکّی اصول دین است در این سور‌ه اصول دین یعنی توحید و وحی و نبوّت مبسوطاً بیان شده و بیان می‌شود و در کنارش تبشیر و انذار هم هست یعنی حکمت نظری با حکمت عملی آمیخته است آنها را دعوت می‌کند به پذیرش حق بعد از روشن شدن آن بعد انذار می‌کند که اگر حق بعد از روشن شدن مورد پذیرش اینها نشد مورد عذاب الهی‌اند.

مطلب بعدی آن است که قرآن کریم هم ناظر به وضع موجود جامعه است هم به طور کلّی اصولی را تبیین می‌کند وضع موجود در جامعهٴ جاهلی غالباً شرک بود نه الحاد گاهی هم مسئلهٴ الحاد را مطرح می‌کردند ولی غالباً مسئلهٴ شرک مطرح می‌شد چون آنچه مبتلابه جامعهٴ جاهلی بود همان جریان مشرک بودن آنها بود یعنی آنها معتقد بودند واجب‌الوجود موجود است و شریکی ندارد در وجوبِ وجود معتقد بودند آن واجب‌الوجود خالق کل است و شریکی ندارد و معتقد بودند آن واجب‌الوجود که خالق کل است مدیر کل است ربّ‌الأرباب است و شریکی ندارد منتها مقاطع جزئیه جهان خلقت را ارباب متفرّقون اداره می‌کنند برای انسان یک ربّ است برای حیوان یک ربّ است برای آسمان یک ربّ است برای زمین یک ربّ است همین طور ارباب متفرّقون دیگر.

پرسش: حاج آقا قاعده‌ای در قرآن داریم که ...

پاسخ: بله دیگر، چون آیات قرآن چند طایفه است یک بخش‌اش مربوط به همین اثبات توحید الهیّت است که جامعهٴ که جامعهٴ جاهلی مبتلا بودند که اول اقرار می‌گرفت که لَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ در همین سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» از آیهٴ 84 به بعد همه‌اش اقراری است که از آنها گرفته شده این مسلّم بودن عندالخصم قیاس را قیاس جدلی می‌کند منتها این یک مطلب چون هم معقول است و هم مقبول می‌شود جدال احسن که از ضعف فکری مخاطب کسی سوء استفاده نکرده و نمی‌کند وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ در آیهٴ 85 به بعد همین سوره قُلْ مَن رَبُّ السَّماوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ ٭ سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلاَ تَتَّقُونَ ٭ قُلْ مَن بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَهُوَ یُجِیرُ وَلاَ یُجَارُ عَلَیْهِ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ ٭ سَیَقُولُونَ لِلَّهِ اینها مطالبی است حق و مورد قبول اینکه می‌بینید در کتابهای می‌گویند «لئن سَلَّمْنا، لئن سَلَّمْنا» یعنی تنزّل از برهان به جدل است وگرنه در مسئله برهان که «سلّمنا» و «لا نسلّم» مطرح نیست چه قبول چه نکول، قرآن حرف خودش را می‌زند اینکه می‌بینید «و لئن سَلَّمْنا» در غالب این کتابها بعد از اینکه تحقیق دقیق به عمل آمده می‌گویند «و لئن سَلَّمْنا» یعنی اگر تنزّل بکنیم از برهان به جدل بپردازیم باز هم حق با ماست وگرنه در مسائل برهانی که جای تسلّم مطرح نیست که، بنابراین اگر وضع موجود جاهلی باشد این است، اما برهان که کاری به وضع موجود ندارد در روزگار گذشتهٴ کهن یا آینده الی یوم القیامه اگر فکری پیدا شد گفت خدایی نیست - معاذ الله - شما چه دلیلی دارید بر اثبات او؟ (این یک) و اگر گفته شد که خدا شریک دارد شما چه دلیل دارید بر نفی او (این دو) کتابی که برای گذشته و آینده است الی یوم القیامه همهٴ معارف را به همراه دارد بخشی از آیات که جهان‌بینی توحیدی را طرح می‌کند چه قائلی داشته باشد چه نداشته باشد چه در حجاز چه در غیر حجاز این است که می‌فرماید: لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ این نکره در سیاق نفی است یعنی خدا حقیقت بی‌مانند است نه دو فرد از یک نوع نه دو نوع از یک جنس نه دو جنس متوسّط در جنس عالی اصلاً او شریک‌پذیر نیست دقیق‌تر از این لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ همان آیات اوایل سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» است که گذشت شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ اصلاً الوهیّت، شهادت می‌دهد که تعدّدپذیر نیست مگر می‌شود شما دوتا نامتناهی داشته باشی آنکه محدود و متناهی است که خدا نیست خدا آن است که حقیقت نامتناهی باشد خب دوتا نامتناهی اصلاً فرضش محال است نه اینکه فرضِ محال باشد دو نامتناهی فرضش محال است یک متناهی جا برای غیر نمی‌گذارد آن دو روایت نورانی که مرحوم صاحب وسائل(رضوان الله علیه) در کتاب صلات در باب ذکر در معنای «الله اکبر» چون کتاب الصلاة وسائل مثل سایر کتاب حدیث احکام صلات را دارد (یک) کتاب ذکر را دارد (دو) کتاب دعا را دارد (سه) کتاب قرآن را دارد (چهار) این بحثهایی که مربوط به قرآن است مربوط به دعاست مربوط به ذکر است اینها تبرّکاً در کنار کتاب صلات آمده در کتاب الذکر وسائل آن دو روایت که در طیّ این سالها چندین بار، چندین بار یعنی چندین بار آوردیم و خواندیم که وقتی از وجود مبارک امام صادق سؤال می‌کنند یا مستقیماً وجود مبارک امام صادق از شاگردان مخصوصشان سؤال می‌کند «الله اکبر» یعنی چه؟ آنها عرض کردند «الله أکبر مِن کلّ شیء» خدا از هر چیزی بزرگ‌تر است فرمود: «فَقد حَدَّدْتَهُ» مگر چیزی هست که خدا از او بزرگ‌تر باشد اگر خدایی هست و چیزی هست پس هم خدا محدود است هم آنها محدود، عرض کرد پس معنای «الله اکبر» چیست؟ فرمود: «الله أکبر مِن أن یوصَف» خب اینها در حدّ «لا تنقض الیقین بالشکّ» نیست که با پنج شش سال درس خواندن حل بشود اینها جان کندن می‌خواهد که یعنی چه؟ که «الله أکبر مِن أن یوصف» یعنی چه؟ آن هم قضیه موجبهٴ معدولة المحمول است یا سالبهٴ محصّله «الله أکبر مِن أن یوصف» یعنی «الله لا یوصَف» به نحو قضیهٴ موجبة المعدول یا «لیس له صفت» به نحو سالبهٴ محصّله کما هو الحق.

خب این معانی از همین آیات برمی‌آید که لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ، شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ اصلاً الوهیّت شهادت می‌دهد که دو بردار نیست نه اینکه خدا زبانی گفته لاَ إِلهَ إِلَّا اللَّهُ تا اشکال فخررازی و امثال فخررازی مطرح بشود که اتّحاد شاهد و مدّعی است خود خدا مدّعی وحدت است پس خودش هم دارد شهادت می‌دهد این چه شهادت مسموعی است سخن از شهادت قولی نیست آن مرحلهٴ نازله است شهادت به این است که اصلاً الهیّت دو برنمی‌دارد مگر می‌شود ما دو نامتناهی داشته باشیم.

خب این براهین مربوط به کلّ جهان‌بینی است که اصلاً الوهیّت تعدّدپذیر نیست مستحیل است لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ از این قبیل است شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ از این قبیل است لَمْ یَکُن لَهُ کُفُواً أَحَدٌ از این قبیل است صمدیّت او از این قبیل است چیزی که جای خالی دارد دیگری آن جای خالی را پر کرده که این صمد نیست اگر صمد است کمبود ندارد اگر لَمْ یَکُن لَهُ کُفُواً أَحَدٌ که نکره در سیاق نفی است معادل ندارد فرض بکنیم گوشه‌ای در جای دیگری یک خدای دیگری است و یک دستگاه دیگری دارد این آیات همه نافی آنهاست.

در جاهلیّت این گونه از افکار بلند نبود ولی قرآن همهٴ معارف را برای همهٴ بشر الی یوم القیامه آورده که اینها دستهٴ اول آیات توحید است.

دستهٴ دوم آیاتی است که مربوط به جامعهٴ جاهلی حجاز و امثال آنهاست که اینها معتقد بودند خدا واجب‌الوجود است خالق کل است شریک ندارد ربّ‌الأرباب است شریک ندارد منتها ارباب متفرّقه دارند اداره می‌کنند.

در این زمینه آیات فراوانی است که بیشترین آیات مربوط به جاهلیّت حجاز این بخش از آیات است که شما این آلهه را که ربّ می‌دانید اینها چه کاره‌اند؟ خدا کار را به اینها تفویض کرده است که دو برهان بر استحاله است یک موجود حقیرِ محض نمی‌تواند مستقل باشد و از آن طرف به لحاظ مبدأ فاعلی خدای سبحان که قدرتش نامتناهی است و این ذاتیِ اوست نمی‌توان فرض کرد که او مغلول‌الید باشد نه از او می‌شود کاست نه بر این می‌شود افزود هم تفویض امر به موجود ممکن مستحیل است هم قدرت نامتناهی و ذاتی حق اجازهٴ تفویض نمی‌دهد پس تفویض چه در نظام تکوین و چه در تفویضی که در مقابل جبر است مستحیل است نه بد است بلکه محال است (این دو) اینها که معتقد به ربوبیّت این آلهه بودند اینها را مستقل می‌پنداشتند دیگر آن تحلیل عمیق که اینها فقیر محض‌اند و ذاتاً نیازمند به حق‌اند که درک نمی‌کردند اینها را مستقل می‌پنداشتند اگر تفویض بود بر فرض محال هیچ کدام از این براهین توحیدی مزاحم نبود نه برهان توحیدی سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» نه این برهان توحیدی سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» نه آن إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلَی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» هیچ کدام تام نیست چرا؟ برای اینکه از آن دوتا محال که بگذریم خدای سبحان که واحد هماهنگ کننده است کارها را با هماهنگی تفویض این ارباب متفرّقه کرده است آن وقت چه محذوری دارد علم را خدا داد قدرت را خدا دارد رهبری را خدا داد مدیریت را خدا داد و خداوند کارها را مشخص کرده آن وقت هر الهی کار خودش را هماهنگ با دیگری انجام می‌دهد - معاذ الله - اگر این چهار فرشته ارباب متفرّقه بودند الآن حیات را به اسرافیل داد مرگ را به عزرائیل(سلام الله علیهما) داد علم را به جبرئیل داد کِیل و اقتصاد و رزق و روزی مردم را به میکائیل داد اما نه به نحو تفویض در همهٴ امور فیض او «داخلٌ فی الأشیاء لا بالممازجة» اگر جبرئیل وحی می‌آورد علم می‌آورد به جبرئیل می‌گوید: «ما اوحیت اذ اوحیت ولکن الله اوحیٰ» اگر عزرائیل(سلام الله علیه) قبض روح می‌کند می‌فرماید: «ما أمَتَّ إذ أمَتْ ولکنّ الله یمیتُ و أمات» و اگر اسرافیل(سلام الله علیه) می‌دمد و حیات‌بخش کودک نوزاد و دیگران است می‌فرماید: «وما احییت اذ احییت ولکن الله احیی» و اگر اسرافیل در مسئله قیامت این کار را می‌کند و اگر میکائیل رزق را زیاد می‌کند همه همین طور است هیچ کدام نیستند مگر اینکه مجاری ارادهٴ خدای سبحان‌اند شما در زیارتهای جامعه هم دربارهٴ ائمه(علیهم السلام) مثل همین کاری که جبرئیل و اسرافیل و میکائیل که گردانندگان عالَم‌اند می‌خوانید می‌فرماید مجاری ارادی الهی و مقادیر مقدّرات الهی با دست شما انجام می‌گیرد یعنی اگر شما شفا دادید «و ما شَفَیْت إذ شفیت ولکن الله شفیٰ» خب چطور جبرئیل می‌تواند این کارها را انجام بدهد آن که بالاتر از جبرئیل است نمی‌تواند این کارها را انجام بدهد خب اینها که اسمای الهی را از مقام آدمیّت یاد گرفتند که، بنابراین اگر - معاذ الله - تفویض به این معنا باشد که خدا کارها را به اینها واگذار کرده باشد - معاذ الله - به نحو تفویض این نه برهان سورهٴ «انبیاء» تام است نه برهان سورهٴ «اسراء» تام است نه برهان سورهٴ «مؤمنون» برای اینکه کجایش ناهماهنگی پیش می‌آید آن واحد هماهنگ کننده کارها را تقسیم کرده به نحو تفویض - معاذ الله - ولی مشرکین قائل به این نبودند نه تنها تفویض محال است مشرکین قائل بودند که اینها در این کارها مستقل‌اند چون در این کارها مستقل‌اند خدای سبحان می‌فرماید چه کسی به این ارباب اذن داده اینها که سِمتی ندارند آن آیه سورهٴ مبارکهٴ «سبأ» را که خواندیم فرمود: لاَ یَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ (یک) وَمَا لَهُمْ فِیهِمَا مِن شِرْکٍ (دو) وَمَا لَهُ مِنْهُم مِن ظَهِیرٍ (سه) نه مظاهره دارند نه مشارکه دارند نه استقلال دارند اینها هیچ کاره‌اند می‌ماند مسئله شفاعت، شفاعت هم که خدا به اینها اذن نداد آن بخش چهارم که فرمود: ولا تنفع الشفاعة الا باذنه که به اینها اذن نداد.

مشکل جاهلیّت حجاز این بود که اینها ارباب متفرّقه را مقرّب إلی الله می‌دانستند مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونَا إِلَی اللَّهِ زُلْفَی شفیع می‌پنداشتند هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ به اذن خدا نبود مستقل بود وقتی مستقل شد معلوم می‌شود این کارها را با علم خودشان انجام می‌دهند چون این کارها را با علم خودشان انجام می‌دهند لَفَسَدَتَا سورهٴ «انبیاء» تام است إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلَی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» تام است لَذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ آیه محلّ بحث تام است برای اینکه اینها مستقلاً دارند کار انجام می‌دهند خب اگر مستقلاً دارند کار انجام می‌دهند هر کدام از اینها ذاتی دارد و وصفی دارد دیگر نمی‌شود گفت که اینها دو ذات دارند ولی یک وصف مشترک مگر اینها دو فرد یک نوع‌اند مگر اینها دو نوع یک جنس‌اند مگر دو جنس تحت مندرج جنس عالی‌اند که تا بشود ترکیب دو ذات مستقل‌اند و بسیط، اگر دو ذات مستقل‌ّ بسیط‌اند و جامع ندارند و صفات آنها هم عین ذات آنهاست دو علم دارند دو قدرت دارند دو حکمت دارند آن وقت اول تنازع است بنابراین بر اساس آن جهان‌بینی کلی فرمود: اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ دیگر فرض اینکه یعنی یک گوشهٴ دیگری یک عالَم دیگری باشد با این موجبهٴ کلیه‌ای که اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ سازگار نیست اگر یک گوشهٴ دیگری باشد و یک عالَم دیگری باشد و یک خدای دیگری نه آن خداست نه این خدا چون هر دو محدودند شیء محدود صمد نیست شیء محدود واجب‌الوجود نیست شیء محدود الله نیست پس بنابراین این مقامها باید از هم تفکیک بشود در مقام اول که توحید مطلق است آیاتی نظیر لَمْ یَکُن لَهُ کُفُواً أَحَدٌ یا صمدیّت او لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ یا شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ اینها مطرح است.

آیاتی که مربوط به وضع آلودهٴ جاهلیّت کهن است فرمود اگر دو خدا باشد چون اینها معتقد بودند که ارباب متفرّقه دارند این جهانِ موجود را اداره می‌کنند آن وقت همهٴ این آیات درست در می‌آید یعنی این براهین سه‌گانه درست در می‌آید.

دقیق‌تر از همه همان سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» بود که گذشت در سورهٴ «اسراء» دارد إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلَی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً اینها اگر مستقل باشند دست‌درازی به ذی‌العرش می‌کنند چون هر کدام می‌خواهد کار خودش را انجام بدهد شما که می‌گویید ربوبیّت او مستقل است علمش هم که مستقل است تفویضی هم که در کار نیست خب این دست‌درازی می‌کند به آن بالا برای اینکه هر موجودی می‌خواهد کار خودش را انجام بدهد چه دیگری بخواهد چه نخواهد، چه خدا بخواهد چه نخواهد إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلَی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً که در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» بود ناظر به همین بخش است آیهٴ 42 سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» این بود قُل لَّوْ کَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَمَا یَقُولُونَ إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلَی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً پس تفویض در کار نیست که بگوییم کارها را خدا به اینها تفویض کرده چون تفویض بر فرض محال هیچ کدام از این مشکلات را ندارد خدا بر فرض اینکه این محال ممکن باشد تفویض ممکن باشد کارها را هماهنگ به این بتها واگذار کرده هر کدام وظیفهٴ خودشان را انجام می‌دهند دیگر فسادی در عالَم نیست اما آنها که «کما یقولون» آن طور که اینها می‌گویند سخن از تفویض نیست سخن از استقلال است چون سخن از استقلال است هر موجودی کار خودش را می‌خواهد انجام بدهد چه مطالب دیگری باشد چه نباشد لذا دست‌درازی به ارادهٴ خدا هم خواهند کرد إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلَی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً ٭ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَی عَمَّا یَقُولُونَ عُلُوّاً کَبِیراً خب چون او منزّه از شریک است منزّه از آن است که کسی بتواند به او دست‌درازی کند.

پرسش:...

پاسخ: خب البته اینها چون وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی است یقیناً به رضای الهی سخن می‌گویند دیگر.

پرسش: یک مقداری اختیار هست محضِ محض نیست.

پاسخ: اختیار که هست، ولی اختیار بین جبر و تفویض است مویی نجنبند از سر ما جز به اختیار» اما آن اختیار هم به کَفِ اختیار اوست این طور نیست که ما در اختیار، مختار باشیم ما را مختار خلق کردند ما اگر بخواهیم کاری را بی‌اختیار انجام بدهیم محال است کسی بخواهد بدون اراده کار بکند اگر طنز است با اراده است، اگر جِدّ است با اراده است اصلاً خُلِقَ الانسان مختاراً انسان مجبور است که آزاد باشد انسان را آزاد آفریدند آزادیِ ما نسبت به افعال ماست اما آزادیِ ما آزاد نیست ما را آزاد خلق کردند ما نمی‌توانیم بدون آزادی کار بکنیم این‌چنین نیست که آزادی ما هم در اختیار ما باشد اختیارِ ما هم در اختیار ما باشد این مؤکّد اختیار است منتها اختیار غیر از تفویض است چه اینکه اختیار غیر از جبر است جبر محال، تفویض محال، امر بین الأمرین که اختیار است حق است.

خب وقتی نوبت براهین تمام شد می‌فرمایند چون حکمت عملی را با حکمت نظری کنار هم ذکر می‌کنند بشیر و نذیر است فرمود: عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ خدا برای خود شریک نمی‌بیند و شریک نمی‌داند چون نمی‌داند نیست در بعی از امور است که می‌گویند «عدم الوجدان لا یدلّ علی عدم الوجود» حالا شما نیافتی شاید باشد شما نیافتی.

این سخن درست است که اگر کسی ندانست دلیل بر نبود آن معلوم نیست اگر کسی نیافت دلیل بر نبود آن شیء نیست «عدم الوجدان لا یدلّ علی عدم الوجود» این قاعده درست است اما این قاعده دربارهٴ ممکنات است نه دربارهٴ واجب اگر خدا چیزی را ندانست معلوم می‌شود نیست دیگر اگر خدا چیزی را نیافت معلوم می‌شود نیست دیگر چون عدم محض است دیگر اگر هم باشد او باید آفریده باشد لذا قرآن کریم در مسئلهٴ توحید و مانند آن می‌گوید که حرفی می‌زنید که خدا نمی‌داند یعنی نیست إِتُنَبِّؤُنَ اللَّهَ بِمَا لاَ یَعلَمُ چیزی می‌گویید که خدا نمی‌داند یعنی نیست عدم علم خدا یعنی آن شیء معدوم است عدم وجدان خدا یعنی آن شیء معدوم است اگر خدا عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ است می‌گوید من شریک ندارم یعنی نیست دیگر چون علمِ نامتناهی که خلاف‌بردار نیست محدود نیست (این یک).

مطلب دیگر آن است که این عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ ارشاد به نفی موضوع است وگرنه علم به غیب بما أنّه غیب تعلّق نمی‌گیرد اگر گفته می‌شود این شخص یا فلان نبیّ عالِم به غیب است یعنی آن مطلبی که برای دیگران غیب است برای حضرت غیب نیست وگرنه غیب بما أنّه غیب که تحت علم قرار نمی‌گیرد علم، کشف است حضور است ظهور است شهود است اگر دربارهٴ ذات اقدس الهی می‌گویند: عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ یعنی جهان که نسبت به شما به دو بخش تقسیم می‌شود بخشی غیب است بخشی شهادت کلٌّ نسبت به ذات اقدس الهی عالم شهادت است لذا او «بکلّ شیء شهید» است اگر او «بکلّ شیء شهید» بود کلّ شیء مشهود اوست اگر کلّ شیء مشهود او بود غیب و شهادت نداریم پس او عالِم الشّهاده است این غیب و شهادتی که نسبت به شماست نسبت به ذات اقدس الهی نیست که ارشاد به نفی موضوع است. سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ شما خدا را وصف کردید که - معاذ الله - شریک دارد مَثیل دارد عَدیل دارد بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ است خدا منزّه از همین اوصاف شرک‌آلود شماست.

حالا نوبت به انذار و تهدید می‌رسد به پیامبرش(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) فرمود: قُل این کلمهٴ رَبِّ را تکرار می‌کند برای اینکه در حال استغاثه هر چه انسان بیشتر تکرار بکند معلوم می‌شود مُستغیث‌تر است که گاهی می‌گویند «ربّ، ربّ، ربّ» یا «یا الله، یا الله» ده بار می‌گویند بر اساس همین جهت است قُل رَبِّ إِمَّا تُرِیَنِّی مَا یُوعَدُونَ خدایا! شما خیلی از امور را به آنها وعید دادی ایعاد کردی تهدیدشان کردی اگر بخواهی آنچه را که نسبت به اینها تهدید کردی وعیدشان دادی به من نشان بدهی که من شاهد تعذیب آنها باشم من را نجات بده! إِمَّا تُرِیَنِّی مَا یُوعَدُونَ ٭ رَبِّ باز تکرار رَبِّ برای همین جهت است رَبِّ فَلاَ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ در اینها که اینها به خودشان ظلم کردند به دین ظلم کردند مرا در بین اینها قرار مده.

در بحثهای دیگر در جریان إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ و در موارد دیگر که خداوند گناه را ظلم می‌داند در بخشهایی از آیات دارد که اینها به خودشان ظلم می‌کنند وَمَا ظَلَمَهُمُ اللّهُ وَلکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ این بحث هم از لطایف قرآن کریم است که قبلاً هم داشتیم که اینها به خودشان ظلم می‌کنند این به خودشان ظلم می‌کنند نیاز به یک تدبّر جدید دارد و آن این است که بعضی از مفاهیم‌اند که دوتایشان یکجا جمع می‌شوند مثل عالِم و معلوم، عاقل و معقول، مُحبّ و محبوب اینها با هم جمع می‌شوند یک شخص ممکن است که محبّ خودش باشد عالِم به خودش باشد عاقل خودش باشد اتحاد عاقل و معقول، عالم و معلوم، محبّ و محبوب اینها ممکن است اما بعضی از مفاهیم‌اند که حتماً تعدّدپذیرند مثل علّت و معلول، خالق و مخلوق، محرّک و متحرّک اینکه یک شیء نمی‌شود خالق خودش باشد علّت خودش باشد محرّک خودش باشد حتماً دو چیز لازم است پس بعضی از مفاهیم‌اند که اجتماع آنها ممکن است چون متقابل نیستند بعضی از عناوین و مفاهیم است که حتماً کثرت می‌خواهند.

مسئلهٴ ظلم از این قبیل است ظالم و مظلوم دو مفهومی است که یکجا جمع نمی‌شود زیرا ظالم مرزی دارد مظلوم محدوده‌ای دارد اگر کسی از قلمرو خود تجاوز کرد به محدودهٴ دیگری رسید می‌شود ظلم، پس ظلم در جایی است که ظالم حدّی دارد (یک) مظلوم مرزی دارد (دو) این ظالم از مرز خود تعدّی کرده به محدودهٴ مظلوم رسیده (سه) اگر این سه عنصر فراهم شد می‌شود ظلم اگر ما یک شیء داشتیم مثل الف خب الف یک حدّ خاصّ خودش را دارد سرِ جای خودش است دیگر، دیگر ظلم معنا ندارد که اینکه خدا می‌فرماید گنهکار به خودش ظلم کرده این یعنی چه؟ یعنی چه یعنی یعنی چه؟ ما دو خود داریم یک خودِ حیوانی که هم وهم و خیال در اختیار ماست هم وحدت و غضب در اختیار ماست که این خدا به ما داد به حسب ظاهر مِلک ما کرده به حسب ظاهر.

یک خودِ انسانی داریم که نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی است آن را به ما نداد، نداد یعنی نداد امانتاً نزد ماست آن همان روح ملکوتی انسانی است ما اگر در محدودهٴ حیوانی به دستور آن انسانیّتمان حرکت کردیم می‌شویم انسانِ عادل ولی اگر در محدودهٴ حیوانی از مرز بیرون رفتیم از حیوانیّتمان بیرون رفتیم آن محدودهٴ انسانیّت را هم به دام کشیدیم گفتیم تو هم مثل ما باش به فکر ما باش وارد محدودهٴ آن انسانیّت شدیم به او ظلم کردیم این امانت خداست اینکه برای ما نیست چون برای ما نیست به او ستم کردیم شما ببینید در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» و «نساء» یک طور حرف دارند در سورهٴ مبارکهٴ «حشر» یک طور دیگر حرف دارند در سورهٴ مبارکهٴ «حشر» می‌فرماید: وَلاَ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ خدا یک عدّه را از یاد خودشان برده اینها به یاد خودشان نیستند اصلاً دربارهٴ همین گروه در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» و «نساء» فرمود اینها فقط فکر خودشان‌اند أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ همین که صحبت جبهه و جنگ و دفاع مقدس می‌شود اینها به فکر خودشان‌اند خب همین که در سورهٴ «حشر» خدا فرمود اینها خودشان را فراموش کردند در آن سوَر می‌فرماید اینها فقط به فکر خودشان‌اند خب این خودِ حیوانی است که به فکر او هستند آن خودِ انسانی است که او را فراموش کردند ما آن برای ما نیست که او را به هر جا بخواهیم ببریم ما امانت‌داریم اگر بر خلاف حق عمل کردیم به او ظلم کردیم لذا این تعبیر که به خودش ظلم کرده در تعبیرات عرفی ممکن است بر اساس مسامحه باشد ولی در تعبیرات قرآن کریم که منزّه از تسامح و تساهل است این دقیقاً سخن می‌گوید معلوم می‌شود روحی است که امانت الهی است به ما داده شد تملیک نکرد نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی که ما امین خداییم باید این امانت را صاف تحویل او بدهیم «روزی رخش ببینم و تسلیم وی کنم» یک وقت است که نه، انسان - خدای نکرده - تعدّی می‌کند.

اینکه فرمود ظلم می‌کنند هم ظلم به خودشان است هم ظلم به دین است و مانند آن بعد فرمود: وَإِنَّا عَلَی أَن نُرِیَکَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ این کلمهٴ «وَعْد» به معنای وعید هم هست منتها غالباً در وعید باب افعال به کار می‌رود می‌گویند «أوعد» برای وعد ثلاثی مجرّد به کار می‌برند ولی خود ثلاثی مجرّد برای هر دو هم آمده وَإِنَّا عَلَی أَن نُرِیَکَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ ما حتماً می‌توانیم این کار را انجام بدهیم ما مدّتی برهان اقامه می‌کنیم ولی شما که پیغمبری(علیک و علی آلک السلام) شما که پیغمبری و دیگران هم باید به شما تأسّی کنند چطور با مردم رفتار می‌کنی پس سه مطلب شد: مطلب اول آن مسئلهٴ برهانی است که فلسفی و کلامی است که تام بود مطلب دوم تبشیر و انذار است که فرمود دست خداست مطلب سوم این است که شما چطور با مردم رفتار می‌کنید شما یک وقت با بیگانه‌ها و برون‌مرزی این بیان نورانی حضرت امیر است که فرمود: «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ» این از بیانات نورانی حضرت است در نهج‌البلاغه فرمود سنگ را همان‌جا که آمد برگردان یعنی این دفاع مقدس هشت ساله همین بود دیگر این‌چنین نیست که حالا بیگانه سنگ بزند جایی را منفجر بکند و کشور آرام بنشیند اینجا جای سکوت نیست «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ» ملّت ستم‌پذیر یک ملّت ذلیل و فرومایه است.

فرمود: «لا یَحتمل الذیء الاّ الذلیل» فرمود فقط ملّت پست و فرومایه است که ستم‌پذیر است وگرنه مگر می‌شود آدم ستم را قبول بکند خب نسبت به بیگانه «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ» اما نسبت به آشنا و خودی و درون چطور رفتار بکنیم بالأخره اختلاف هست اختلاف نظر هست اختلاف سلیقه هست گاهی کینه هست گاهی بدرفتاری هست ما در جامعه‌مان با مردم چطور رفتار بکنیم؟ فرمود وظیفهٴ اوّلی شما این است که با بد نجنگید با بدی بجنگید این از لطیف‌ترین معارف قرآن کریم است با مختلِف نجنگید با اختلاف بجنگید ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ نه «السیّء» نه طرف بد را از پا در بیاورید بدی را از پا در بیاورید این می‌شود جامعهٴ متمدّن.

خب کمتر خانواده‌ای است که فامیلها اختلاف نداشته باشند کمتر ارحامی است که اختلاف نداشته باشند کمتر قبیله‌ای است که اختلاف نداشته باشند فرمود با اختلاف مبارزه کنید نه با طرف اختیار با سیّء و با آدم بد نجنگید با بدی بجنگید ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ مردان الهی را هم وصف می‌کند در آیات دیگر که یَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ اگر جامعهٴ ما این‌چنین باشد دیگر در دادگستریها پلّه‌هایش پر از مزاحمها و شکایت‌کننده‌ها و اینها نیست مواظب گفتارمانیم، رفتارمانیم کمی تحمّل می‌کنیم اگر کسی حرف تندی به ما زدند فوراً پرخاش نمی‌کنیم اگر کسی بی‌مِهری کرد فوراً درصدد کیفر نیستیم آن وقت جامعه می‌شود جامعهٴ متمدّن شما می‌بینید غالب این دعواها برای اینکه کسی حرفی زد حالا عصبانی بود دیگری فوراً درصدد انتقام است فرمود: ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ این دو نکته را دارد: یکی اینکه اولاً با بد به جنگ نیفتیم بدِ خودی یعنی بدِ داخلی برادر مسلمان اگر بدی دیدی با بد جنگ نکن با بدی جنگ بکن (این یک) و جنگ با بدی هم روشهای متعدّد دارد بهترین روش را انتخاب بکن (دو) «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ الحَسَنَةُ» «السیّئة» نیست ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ است نه با خوبی، بدی را برطرف کن با خوب‌ترین روش بدی را برطرف کن این می‌شود جامعهٴ متمدّن اگر جامعه این‌چنین شد حضرت ظهور می‌کند بارها به عرضتان رسید تا عقل جامعه کامل نشود حضرت ظهور نمی‌کند شما روایات ظهور را ببینید به برکت حضرت «وَضَع الله سبحانه و تعالی یَدَهُ علی رئوس الأنعام فیزید به أحلامهم و عقولهم» آن وقت الآن اگر جامعه هفت میلیارد است ادارهٴ هفت میلیارد آدم عاقل سخت نیست مگر با کُشتن حضرت جامعه را اداره می‌کند.

پرسش:...39

پاسخ: غرض این است که برون‌مرزی ما یک وظیفهٴ دیگر داریم فرمود: «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ» اما با درون‌مرزی با برادران خودمان چطور رفتار بکنیم با برادران خودمان که همه شیعه‌ایم قرآن را قبول داریم عترت را قبول داریم همه‌مان اهل حرمیم همه‌مان اهل نماز جماعتیم با یکدیگر چطور رفتار بکنیم؟ اولاً مواظب زبانمان باشیم که کسی را نرنجانیم بر فرض اگر کسی ما را رنجاند ما دو طریق داریم: با او درگیر نشویم با بدی درگیر بشویم (یک) آن هم با بهترین روش او را جذب می‌کنیم این بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) است فرمود: «عَجَبْتُ لأقوام یَشترون العقیده بأموالهم و لا یشترون الأحرار بأخلاقهم» فرمود من تعجّب می‌کنم مردم خب آن روزی که برده‌داری رواج داشت فرمود من تعجّب می‌کنم مردم پول می‌دهند برده می‌خرند اما اخلاق به کار نمی‌برند که آزادگان را بخرند چه کسی است که نسبت به ما احسان بکند و ما شیفتهٴ او نشویم! همهٴ ما همین داریم دیگر خجالت می‌کشیم گاهی هم گریه می‌کنیم گاهی عذرخواهی می‌کنیم گاهی نامه می‌نویسیم همهٴ ما این طور هستیم دیگر خب این سرمایه در درون همهٴ ما هست فرمود شما با اخلاق می‌توانی جامعه را نَرم بکنی این آیه پیامش این نیست که با بد بجنگید (یک) پیامش این نیست که بدی را به خوبی جبران بکنید (دو) پیامش این است که بدی را با بهترین روش درمان کنید (سه) ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ نه «بالّتی هی الحَسَنة» ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 91 تا 98 سوره مومنون 90/07/06

مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِن وَلَدٍ وَمَا کَانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلاَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ ﴿91 عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ 92 قُل رَبِّ إِمَّا تُرِیَنِّی مَا یُوعَدُونَ 93 رَبِّ فَلاَ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ 94 وَإِنَّا عَلَی أَن نُرِیَکَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ 95 ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا یَصِفُونَ 96 وَقُل رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ 97 وَأَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَن یَحْضُرُونِ 98 در جریان توحید ملاحظه فرمودید که تفویض قدرت طبق دو برهان مستحیل است تعدّد برهان به تعدّد حدّ وسط است یکی اینکه خدای سبحان مغلول‌الید بشود مستحیل است زیرا قدرت ذاتی اوست و نامتناهی قدرتِ نامتناهی و ذاتی را نمی‌شود محدود کرد. دوم اینکه موجود ممکن ذاتاً فقیر است مثل معنایِ حرفی, معنای حرفی هرگز استقلال‌پذیر نیست نمی‌شود هستیِ او را شئون او را به او واگذار کرد چه رسد به شئون دیگری بر فرض که تفویض محال نباشد هیچ کدام از این سه برهانی که در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» و «انبیاء» و «مؤمنین» است تام نیست اگر خدای سبحان کارها را به این بتها واگذار بکند یا به ملائکه واگذار کند - معاذ الله - چون کارها را حکیمانه توزیع می‌کند و با هماهنگِ هم توزیع می‌کند فسادی در روی زمین نیست در آسمان نیست بین الأرض و السماء نیست این دو مطلب.

سوم اینکه آنچه مورد ابتلای وثنیین حجاز بود این بود که این بتها را مستقل می‌پنداشتند چون بتها را مستقل می‌پنداشتند نه جریان تفویض در کار بود نه جریان اذن در کار بود این سه برهانی که در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» و «انبیاء» و «مؤمنون» آمده تام است چون هر الهی مستقل است چون ذات جدایی دارد علمش جداست و قدرتش جداست قهراً چند اله چند هویّت دارند چند علم دارند چند قدرت دارند هر کدام برابر علم خود عمل می‌کند آن‌گاه هم لَفَسَدَتَا

آیات 93 تا 100سوره مومنون 90/07/09

قُل رَبِّ إِمَّا تُرِیَنِّی مَا یُوعَدُونَ ﴿93 رَبِّ فَلاَ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ 94 وَإِنَّا عَلَی أَن نُرِیَکَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ 95 ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا یَصِفُونَ 96 وَقُل رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ 97 وَأَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَن یَحْضُرُونِ 98 حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ 99 لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیَما تَرَکْتُ کَلَّا إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ 100 در بحثهای قبل روشن شد که مؤمنان یک درجه نیستند طبق آیه سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» و آیه سورهٴ مبارکهٴ «انفال» مؤمنان دارای درجات متعدّدند گاهی هم درجه برای آنها به صورت حال است گاهی از این بالاتر ملکه است گاهی به نظر فصل مقوّم است که اگر مثلاً دربارهٴ عمار گفته شد که عمار ایمان در هستی او راه پیدا کرده «مِن قرْنه الی قدمه» این از همین قبیل قسم سوم خواهد بود لذا با تفاوتی سورهٴ «آل‌عمران» و سورهٴ «انفال» درباره مؤمنان دو تعبیر دارد یکی اینکه لَهُ دَرَجَاتٌ

یکی اینکه لَهُمْ دَرَجَاتٌ

این مطلب اول. چون مؤمنان دارای درجات‌اند معارف توحیدی آنها ادراک آنها هم دارای مراتب است مرحوم صدوق(رضوان الله علیه) در کتاب شریف توحید نقل کرد که کسی آمده حضور امام صادق(سلام الله علیه) فرمود: «ما التوحید» توحید چیست؟ فرمود: «هو الذی أنتم علیه» همین است که دارید دیگر خدا واحد است «لا شریک له» خب این یک مؤمن عادی است که حضرت می‌فرماید توحید «هو الذی أنتم علیه» یک وقت است هشام حضور حضرت شرفیاب می‌شود کما مرّ غیر مرّ خود حضرت از هشام سؤال می‌کند که «أتنحته تعالی» آیا خدا را وصف می‌کنی؟ عرض کرد آری, فرمود «هات» ببینم خدا را چطور وصف می‌کنی؟ گفت «هو السمیع العلیم» حضرت نقض کرد فرمود: «هذه صفةٌ یشترک فیه المخلوقون

» خب غیر خدا هم سمیع است غیر خدا هم علیم است عرض کرد پس من خدا را چطور وصف بکنم؟ فرمود نگو علیم است بگو «علمٌ لا جهل فیه, نورٌ لا ظلمة فیه حیاتٌ لا

» او علم است نه علیم تا کسی بحث بکند که ذات در مشتق معتبر است یا نه. علمِ محض است قدرت محض است خب این یک درجه است آن درجهٴ دیگر اگر در بحث تکبیر دو طایفه از نصوص داشتیم یکی در جوشن کبیر و در ادعیه دیگر است که «الله أکبر مِن کلّ کبیرٍ» این برای اوساط از مؤمنین است یک وقت آن دو روایتی است که مرحوم صاحب وسائل(رضوان الله علیه) در کتاب ذکر صلات کتاب الصلات در ذکر سؤال می‌کند که حضرت از یکی از صحابی سؤال می‌کند که «الله اکبر» یعنی چه؟ عرض کرد «اکبر مِن کلّ شیء» فرمود مگر چیزی در عالَم است که خدا از او بزرگ‌تر باشد؟ عرض کرد پس معنای «الله اکبر» چیست؟ فرمود: «الله أکبر مِن أن یوصف

» خب آن برای اوحدی از اهل توحید است اینها برای اوساط از موحّدان‌اند نظیر همان دو برداشت توحیدی و تفسیری توحیدی که مرحوم صدوق(رضوان الله علیه) نقل کرده این هم یک مطلب.

مطلب دیگر دربارهٴ لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ

سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلَی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

در سورهٴ «اسراء» لَذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ

در سورهٴ «مؤمنون» که محلّ بحث است در کتابهای عقلی اعم از فلسفه و کلام بحث این است که واجب نمی‌توانند متعدّد باشد خالق نمی‌تواند متعدّد باشد ولی در فضای شرک‌آلود حجاز آنها گرچه قائل بودند که واجب یکی است و خالق یکی است و ربّ‌الأرباب یکی است اما ارباب متفرّقه هر کدام یک گوشهٴ عالَم را دارند اداره می‌کنند بالاستقلال نه بالتفویض نه اینکه از خدا اذن بگیرند خب اینها ذوات مختلف‌اند وجودات مختلف‌اند اگر بالاستقلال دارد زمین را اداره می‌کند از هوا و فضا خبر ندارد موجودی هوا و فضا را اداره می‌کند از زمین خبر ندارد خب اینها دو گونه تصمیم می‌گیرند دو گونه تدبیر دارند دو گونه اداره می‌کنند این‌چنین نیست که هماهنگ باشند بدانند که چه کسی در گوشهٴ دیگر دارد جهان را اداره می‌کند الآن دورترین ستاره دربارهٴ زمین بی‌اثر نیست عمیق‌ترین معدن از دورترین ستاره کمک می‌گیرد بالأخره یک واحد هماهنگ کننده باید باشد که اگر تفویض بود که این محال است طبق دو برهان, این قابل هماهنگی بود یعنی خدای سبحان کارها را منظّماً به اینها واگذار کرده است ولی اینها قائل به استقلال‌اند ارتباطشان را از خدا قطع می‌دانند در سورهٴ مبارکهٴ «سبأ» روشن شد که خدای سبحان می‌فرماید اینها نه ذرّه‌ای را بالاستقلال مالک‌اند نه در شرکت مستقل‌اند نه در مظاهره مستقل‌اند شفاعت صحیح است و خدا به اینها شفاعت نداد به انبیا و اولیا اذن شفاعت می‌دهد بنابراین اگر آلهه متعدّد بودند چون در تدبیر مستقل‌اند و هر کدام از دیگری بی‌خبر است قطعاً برابر علم خودش عمل می‌کند می‌شود لَفَسَدَتَا

این هم ناظر به آن بحثهای گذشته.

اما آنچه مربوط به وعیدی است که ذات اقدس الهی به اینها داده است فرمود اینها دست از شرک برنمی‌دارند سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ

اینها این حرفها را می‌زنند و گرفتار عذاب هم خواهند شد حالا یا در دنیا یا در آخرت. شما به ذات اقدس الهی بگو که در هنگام عذاب در جمع اینها نباشی و از عذاب اینها متأثّر نشوی قُل رَبِّ إِمَّا تُرِیَنِّی مَا یُوعَدُونَ ٭ رَبِّ فَلاَ تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ

بعد فرمود ما برای اینکه این وعیدهایی که دادیم این وعیدها را عمل بکنیم توانایی‌اش را داریم حالا اگر در دنیا اینها معذّب نشدند که غالباً گرفتار عذاب می‌شوند در حین مرگ از حین مرگ عذاب اینها شروع می‌شود شما خودت و امّت اسلامی را از وسوسه و دسیسه شیطان در امان بدان با پناه بردن به خدا ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ

که در سه فصل بحث احکام (یک) بحث حقوق و قوانین (دو) بحث اخلاق (سه) گذشت ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا یَصِفُونَ

برای نجات از وسوسه‌ها و دسیسه‌های شیطان پناه ببر وَقُل رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ

مستحضرید این آیه بحثهای قبلی‌اش هم نشان می‌دهد که وقتی خدا می‌فرماید پناه بر أَعُوذُ بِاللّهِ

یا وَإِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ

به خدا پناه ببر نه یعنی بگو «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم» البته این استعاذه لفظی, لفظی است و ثواب خاصّ خودش را دارد اما شما در جریان این دفاع مقدس بودید وقتی می‌گفتند آژیر خطر را شنیدید بروید پناهگاه معنای بروید پناهگاه این نیست که در خیابان بایستید بگویید که من می‌خواهم بروم به پناهگاه که فرمود آژیر خطر را شنیدید فوراً پناهنده بشوید وَإِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ

اگر دیدید وسوسهٴ نگاه به نامحرم است وسوسهٴ غیبت و تهمت و دروغ است, وسوسه أَکَّالُونَ لِلسُّحْتِ

است گرفتن مال حرام است توجیه حرام است اگر چنین وسوسه‌ای در خودتان احساس کردید این آژیر خطر است فوراً پناهنده بشوید انسان باید تنش بلرزد رنگش زرد بشود به خدا متوسّل بشود مثل اینکه کسی را بخواهند در اتاق عمل ببرند از بستگان او این چطوری أَمَّن یُجِیبُ

می‌خواند در آن حال که دیگر نمی‌گوید خدایا پدرم را شفا بده که این أَمَّن یُجِیبُ

را با اضطرار می‌خواند این إِمَّا یَنزَغَنَّکَ

یعنی وقتی دیدید دارید گرفتار می‌شوید واقعاً با اضطرار بروید در پناهگاه دیگر إِمَّا یَنزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَانِ نَزْغٌ

نَزْغ آن فشاری است که این مسئولین مرکوبها به این مرکوبها فشار می‌دهند تا بیشتر بار ببرند و بیشتر بدوَند و بیشتر حرکت کنند آن کاری که آن سیخی که دست این چاروادار است به این حمار می‌زند این را می‌گویند نزغ کرده یعنی فشار داده یعنی سیخ داده, فرمود اگر سیخی به شما داد فوراً بروید پناهگاه این پناهگاه من «کلمة لا اله الله حِصْنی

» موحّدانه این پناهگاه همه جا هست اگر دیدید احساس خطر می‌کنید دارید به گناه می‌روید همان طوری که أَمَّن یُجِیبُ

می‌خوانید مضطرّانه بگویید «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم» این استعاذه است و اگر گفته شد فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ

یک وقت است کسی می‌گوید «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم» این ذکرِ لفظی ثواب خاصّ خودش را دارد اما این در پناهگاه نرفته اگر بخواهد وارد پناهگاه بشود که برداشتش از برداشت لفظی نباشد بعد از اینکه فهمید قرآن حجّت له باشد نه حجّت علیه باید در پناهگاه برود اینکه دستور به حضرت داد بگو من پناهنده می‌شوم یعنی پناه ببر فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ

خب انسان وقتی که مضطرّانه پناهنده بشود پناهگاه همه جا هست دیگر هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مَا کُنتُمْ

او که باید پناه بدهد در هر حالی با ما هست بنابراین گفتن «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم» بدون پناهندگی مثل اینکه در حال حمله دشمن آژیر خطر را انسان از رسانه‌ها بشنود و همین طور در خیابانها حرکت کند و بگوید من می‌خواهم بروم پناهگاه خب این, او را حفظ نمی‌کند از خطر.

پرسش:...

پاسخ: بله, قرآن الآن حبل الله است خب وقتی که انسان این حبل خدا را می‌گیرد دیگر نباید بلرزد که, انسان وقتی که یک طناب مستحکمی که به سقف بسته است گرفت دیگر لرزش ندارد که آن لرزش معلوم می‌شود که تمسّک نکرده به قرآن دیگر به عترت تمسّک نکرده «فاعتصوما بهما» نشده وَقُل رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ

در بحث قبل روشن شد که همزه با الف فرق دارد اینکه با شدّت ادا می‌شود, می‌شود همزه حرکت دارد این فشاری که دارند این را می‌گویند هَمْز این سیخی که به او می‌زنند می‌گویند «نزغ» به آن می‌گویند «اَزّ» که أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّیَاطِینَ عَلَی الْکَافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزّاً

که در سورهٴ مبارکهٴ «مریم» بحثش گذشت در سورهٴ «مریم» آیهٴ 83 این بود أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّیَاطِینَ عَلَی الْکَافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزّاً

این فشاری که می‌دهد این نزغی که دارد سیخی که می‌زند می‌گوید حتماً این کار را بکن این ازّ شیطان است این هَمْز شیطان است این نَزْغ شیطان است در چنین حالی آدم فوراً باید برود پناهگاه آن طوری که أَمَّن یُجِیبُ

می‌خواند آن طور باید به خدا پناهنده بشود تا فقط استعاذبه باشد به خدای سبحان دیگر خب پس این خطر همیشه هست.

مطلب بعدی آن است که شیطان آن طوری که در سورهٴ مبارکهٴ «مائده» و «نساء» و «آل‌عمران» در بخشهای گوناگون این تهدیدها را کرده گفته لَآتِیَنَّهُم مِن بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَیْمَانِهِمْ وَعَن شَمَائِلِهِمْ

من از چهار طرف می‌آیم گاهی از طرف راست گاهی از طرف چپ اینها می‌آیم لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَلْأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ

این کارها را می‌کنم ولی از چند طرف می‌آیم حالا یا خودش به تنهایی در اَزمنه و امکنه متعدّد از چهار طرف می‌آید یا إِنَّهُ یَرَاکُمْ هُوَ وَقَبِیلُهُ

آن شیاطین زیرمجموعهٴ او کارها را تقسیم می‌کنند بعضی از طرف راست می‌آیند بعضی از طرف چپ می‌آیند بعضی از پشت سر می‌آیند که اینها می‌شود شیاطین یک وقت می‌بینید که چند نفر به سراغ یک نفر می‌روند برای گمراه کردن او اینها جزء شَیَاطِینَ الْإِنْسِ

هستند یکی از این راه وسوسه می‌کند یکی تهدید می‌کند یکی تحبیب می‌کند یکی وعده می‌دهد یکی وعید می‌دهد تا او را به دام بیندازند اینها هم جمع همزه است می‌شود همزات یا جمع شیطان است شده شیاطین اینکه گفت رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ ٭ وَأَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَن یَحْضُرُونِ

این نشان می‌دهد که حالا یا ابلیس خودش با قبیله إِنَّهُ یَرَاکُمْ هُوَ وَقَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاَتَرَوْنَهُمْ

حمله می‌کنند یا نه, قَبیلِ او کارها را تقسیم می‌کنند و حمله می‌کنند لذا می‌بینید یک شخص در اثر اینکه از چند طرف دسیسه به او حمله کرده است دفعتاً به دام می‌افتد. وَقُل رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ ٭ وَأَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَن یَحْضُرُونِ

اینها از هر طرف می‌آیند یکی بر اثر تقسیم کار لَأُزَیِّنَنَّ

می‌کند یکی لْأُغْوِیَنَّهُمْ

می‌کند یکی لَأُمَنِّیَنَّهُمْ

می‌کند یکی لْأَمُرَنَّهُمْ

می‌کند مصداق اوست کارها را تقسیم می‌کنند دفعتاً می‌بینید این شخص محاط شد به دسائس به همزات به حضور شیاطین.

پرسش:...

پاسخ: بله خب دیگر, یا جهات وعد و وعید و تحبیب و تهدید است یا نه, همین ازمنه و مکان است خدا غریق رحمت کند سیدناالاستاد امام(رضوان الله علیه) را یک وقت که مسئولین رفتند خدمتشان من دیدم به ما می‌گوید که اینکه شیطان می‌فرماید من از طرف راست و از طرف چپ و از جلو می‌آیم اینکه الآن شما می‌بینید از چهار طرف اسکورت می‌کنند و تجلیلتان می‌کنند و تکریمتان می‌کنند و از هر طرف نگهبانان اینها همانها هستند این را اوایل انقلاب فرمود. این ایام سالگرد سال قمری ایشان است بعضی از مراجع(رضوان الله تعالی علیهم) بیوتاتشان پربرکت‌اند که هم سال قمری و هم سال شمسی را گرامی می‌دارند این دربارهٴ امام(رضوان الله علیه) همان سالهای شمسی گرامی داشته می‌شود ولی شاگردان او بالأخره طلب مغفرت کنند آیاتی روایاتی در فضیلت این کار ثوابش را به نثار روح شریفشان اهدا کنند. غرض این است که او در مجلس خصوصی این را فرمود گرچه در جمع عموم نفرمود ولی ما هفت هشت نفر بیشتر شاید نبودیم فرمود این همان است. خب این یک طور است گاهی نه گفتند که مِن بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ

یکی اینکه دربارهٴ فرزندان شما می‌گویند که شما بین بچه‌هایتان باشید در آینده که اینها خَلْف شما زندگی می‌کنند چیزی برای اینها بگذارید این یک نمونه وَمِنْ خَلْفِهِمْ

است. خب فرمود فعلاً اینها این اوصاف را دارند نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا یَصِفُونَ

آن وقت این جمله‌ها را گفتند معترضه است حَتَّی إِذَا

اینها فعلاً حرفهایشان همین است که مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونَا إِلَی اللَّهِ زُلْفَی

یا هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا

این حرفها را دارند این حرفهای شرک‌آلود را دارند, دارند, دارند تا زمان مرگ وقتی زمان مرگ فرا رسید مشکلاتشان عبارت از اینهاست.

پرسش:...

پاسخ: بله ممکن است, ولی بالأخره یا در ازمنه گوناگون آنکه مُتیقّن است یا در امکنه متعدّد یا بر اساس إِنَّهُ یَرَاکُمْ هُوَ وَقَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لاَتَرَوْنَهُمْ

کارها را توزیع می‌کند.

خب فرمود اینها دربارهٴ توحید سخنان باطل دارند حرفهای شرک‌آمیز دارند نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا یَصِفُونَ... حَتّی

در دنیا که هستند می‌گویند: هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا

یا مسئله معاد را اسطوره می‌دانند می‌گویند ذلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ

یا مسئله توحید را سخن ناصواب می‌دانند می‌گویند مَا سَمِعْنَا بِهَذا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ

ما قبلاً چنین چیزهایی را نشنیدیم معیار صدق و کذب و حق و باطل اینها هم اعمال نیاکان و تبار و نیای اینهاست چیزی را که نیاکان اینها کرده بودند می‌شود حق چیزی را که نیاکان اینها نکرده بودند می‌شود باطل وقتی می‌خواهند بگویند این مطلب حق است می‌گویند إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ

وقتی می‌خواهند بگویند فلان مطلب باطل است می‌گویند مَا سَمِعْنَا بِهَذا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ

آنها که نکردند یعنی باطل است آنها کردند معلوم می‌شود حق است معیار سلب و ایجاب, نفی و اثبات, تصدیق و تکذیب و بالأخره حق و باطل همین دو قضیه است چیزی را که آنها کردند حق است إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ

چیزی را که آنها نکردند باطل است مَا سَمِعْنَا بِهَذا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ

این مَا سَمِعْنَا

استدلال است و نه استبعاد می‌گویند چون آنها نکردند باطل است دیگر خب کسی که تقلیدمحور است تصدیق و تکذیبش هم در مدار همان قلاّده است دیگر. این مَا سَمِعْنَا بِهَذا فِی آبَائِنَا الْأَوَّلِینَ

همین بود این حرفها را داشتند داشتند تا زمان مرگ اما زمان مرگ کلاً اوضاع عوض می‌شود. در لحظهٴ مرگ خیلی از مسائل برای انسان روشن می‌شود علم هست ولی ایمان نیست یعنی این جناب علم آن بخش خیال این بخش حس آن بخش عقل نظری اگر بود اینها همه فعّال‌اند انسان در زمان مرگ هیچ کدام از این نیروهای علمی را از دست نمی‌دهد خوب برای او روشن می‌شود تمام خطر این است که این نیروهای عملی را از دست می‌دهد یعنی عقل عملی که متولّی عزم, اراده, نیّت, اخلاص, تصمیم و مانند آن است این قفل می‌شود مشکل کفّار و تبهکاران این است که در زمان مرگ حق را مثل آفتاب روشن می‌بینند اما می‌خواهند ایمان بیاورند نمی‌توانند زیرا بین علم و بین نفس, اراده فاصله نیست کسی بگوید من نمی‌خواهم بفهمم البته می‌تواند بگوید من نمی‌خواهم فکر بکنم می‌خواهم مطالعه نکنم نمی‌خواهم درس بخوانم اینها چون فعل است اما اگر کسی استدلال کرد صغرا و کبرا مقدّمات را فراهم کرد به او نشان داد او دیگر نمی‌تواند بگوید من نمی‌خواهم بفهمم همین که مقدمات ضروری شد این می‌شود مضطر, مضطر یعنی کسی که در برابر ضروری قرار گرفته این یقیناً می‌فهمد اما حالا می‌خواهد اقرار بکند یا نه, بین نفس و بین اقرار کردن اراده فاصله است ممکن است چیزی را صد درصد حق بداند ولی زیر بار نرود انکار بکند وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَیْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ

بین نفس و قبول, ایمان پذیرش اراده فاصله است آنها فعل است اختیاری است و ارادهٴ انسان است این هنگام مرگ قفل می‌شود دیگر باز نخواهد شد لذا در حال مرگ انسان همهٴ اهل بیت را ممکن است ببیند ولی نمی‌تواند به ولایت اینها اقرار بکند جهنم را می‌بیند ولو جهنم برزخی ولی نمی‌تواند اقرار بکند آنجا جای اقرار نیست نمی‌تواند ایمان بیاورد لذا در تمام این موارد از مرگ گرفته تا برزخ تا صحنهٴ قیامت همه‌اش می‌گوید خدایا! مرا برگردان که من ایمان بیاورم اینجا جای ایمان نیست تنها جای ایمان دنیاست که هم بخش اندیشه راهش باز است هم بخش انگیزه, هم علم راهش باز است هم عمل راهش باز است ولی در حال احتضار این بخشهای عملی قفل می‌شود انسان امام را می‌بیند ولی نمی‌تواند به او ایمان بیاورد تمام خطر این است این جریان رَبِّ ارْجِعُونِ

فَارْجِعْنا یا لَیْتَنَا

که در سورهٴ «انفال» در سورهٴ «سجده» در این سورهٴ «مؤمنون» آمده سه جا همه برای این است که این قفل شده است و خطر در این است که انسان جهنم را می‌بیند می‌گوید رَبَّنَا ابْصَرْنَا وَسَمِعْنَا

اما آمَنَّا بِهِ

در آن نیست ایمان فقط در دنیاست و لاغیر این از غرر روایات وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) است وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) در نهج‌البلاغه هم همین بیان را از حضرت نقل کرده که «الیوم عملٌ و لا حساب و غداً حساب و لا عمل

» عمل نیست کسی بتواند کاری انجام بدهد توبه‌ای بکند حسنه‌ای پیدا کند عیبی را از بین ببرد کلاً تعطیل شده است خب.

پرسش:...

پاسخ: بله, این درخواست می‌کند که برگردد به دنیا جبران بکند حالا خدای سبحان پاسخ به او می‌دهد غرض این است که آنجا جای ایمان نیست.

پرسش:...

پاسخ: چون وقتی خطر را دید دیگر حق برایش روشن شد دیگر قبلاً می‌گفت اسطوره است اساطیر اوّلین است خرافات است مَا هذَا إِلَّا أَسَاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

اما دیگر حالا حق شد خدا در قیامت جهنم را به او نشان می‌دهد أَفَسِحْرٌ هذَا أَمْ أَنتُمْ لاَ تُبْصِرُونَ

شما می‌گفتید - معاذ الله - پیامبر ساحر است این جهنم و این شعله این سِحر است یا نمی‌بینید اینها می‌گویند رَبَّنَا ابْصَرْنَا وَسَمِعْنَا

اما آمَنَّا بِهِ

نمی‌توانند بگویند می‌گویند فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صَالِحاً

غرض این است که از لحظهٴ احتضار به بعد دیگر آن بخش تصمیم‌گیری مُرده است الی الأبد به هیچ وجه جا برای تصمیم و عزم و اراده و اخلاص و ایمان نیست که نیست.

پرسش:...

پاسخ: برای کفّار هیچ اثر ندارد اثر سوء دارد برای مؤمنین چرا, خیلیها هستند که می‌میرند و نمی‌دانند که مُرده‌اند دفعتاً می‌بینند نشئه عوض شد آنهایی که قبلاً می‌دیدند الآن نمی‌بینند این صحنه‌هایی که الآن می‌بینند که قبلاً نمی‌دیدند برای خیلیها روشن نیست که مرده‌اند در تلقین به او می‌گویند این حالتی که برای تو پیش آمد این حالت, حالت مرگ است تو مُردی و بدان نشئه عوض شد ما هم به دنبال تو خواهیم آمد بعد هم «أنّ الموت حق» عدّه‌ای هم می‌آیند از تو سؤال می‌کنند اینها در او اثر دارد چون قبلاً فراهم کرده همان فراهم‌کرده را الآن به یادش می‌آورند یک چیز جدیدی نیست لذا برای کفار هیچ اثری ندارد خب.

حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ همین مشرکین که هیچ اثری از ایمان در اینها نبود هنگام مرگ حق را می‌بینند می‌خواهد به حق ایمان بیاورند می‌بینند که این قفل شده است نمی‌توانند به جای دیگر باید برگردند. این جمع ارْجِعُونِ

وجوهی برای او گفته شد که برخی از این وجوه ناتمام است یکی از آن وجوه آن است که اینها به خدای سبحان می‌گویند: رب ارجعن

, «ارجعنی»,«ارجعنی» «ارجعنی» به جای سه بار «ارجعنی» جمع آمده که رَبِّ ارْجِعُونِ

که اقل جمع سه بار است حالا شاید بیشتر بگویند تکرار فعل امر به صورت جمع ذکر شده است رَبِّ ارْجِعُونِ

این یک وجه که این اثبات می‌خواهد آیا در کلمات ادبا و فصحا چنین جمعی داریم یا نداریم خلیل که خب ادیب نامور ادب بود از او سؤال کردند که این چیست؟ گفت خدا گفته او اعلم است من نمی‌دانم نکته چیست که «استحسنوا الناس منهم» مردم از او خوششان آمد و گفتند وقتی انسان چیزی را نمی‌داند اظهار عجز بکند برکت است. وجه دوم آن است که این برای تعظیم است یک بار به خدای سبحان گفتند رَبِّ ارْجِعُونِ

همان طوری که ما در فارسی به یک نفر به جای اینکه بگوییم تو گفتی می‌گوییم شما فرمودی این شما که یک واژه جمع است برای مفرد به کار می‌رود تعظیماً این هم چون مطوّل مستحضرید لابد خواندید که جمع آوردن برای تکریم مخاطب این فرهنگ مولّدین است ادبای کهن ادبای اصیل چنین فرهنگی ندارند لذا شما می‌بینید در زیارت ائمه(علیهم السلام) در زیارت پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) ما نمی‌گوییم «السلام علیکم یا رسول الله» یا «السلام علیکم یا امیرالمؤمنین» می‌گوییم «السلامُ علیک یا رسول الله! السلام علیک یا امیرالمؤمنین!» در لغت عرب چنین چیزی نیست که برای تعظیم مخاطب جمع بیاورند فقط در متکلّم مع‌الغیر است إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ

آنجا استعمال شده ولی در مخاطب می‌گویند استعمال نشده این از کلمات و تعبیرات مولّدین است به تعبیر صاحب مطوّل.

پرسش:...

پاسخ: خب آن خطاب به خود اهل بیت است نه به شخص.

وجه سوم آن است که اینها در درجه اول به خدا متوسّل می‌شوند ولی اینها با ملائکه روبه‌رو هستند اینها که خدا را نمی‌بینند کَلَّا إِنَّهُمْ عَن رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ

مشرک هرگز الله را به آن معنا نخواهد دید و جانِ اینها را فرشته‌ها که تحت تدبیر و زیرمجموعه حضرت عزرائیل(سلام الله علیه) هستند می‌گیرند اینها خدا را مشاهده نمی‌کنند تا با خدا سخن بگویند ولی استغاثه‌شان به الله هست البته ولی مخاطبشان ملائکه است ملائکه‌ای که یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ

هست ملائکه‌ای که به اینها می‌گویند بَاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ الْیَوْمَ

هست وَلَوْ تَرَی إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلاَئِکَةُ بَاسِطُوا أَیْدِیهِمْ

آن فرشتگان عذاب را می‌بینند به آنها می‌گویند رَبِّ ارْجِعُونِ

این وجه سوم اقر ببه نظر می‌رسد و آن دو وجه اثبات می‌خواهد خب.

پرسش:...

پاسخ: خب ضعیفش صادق است دیگر.

پرسش:...

پاسخ: این گفته شد جمله معترضه است کلّ بحث درباره مشرکان و احوال و آدابشان بود که این حَتَّی

به آن یَصِفُونَ

می‌خورد فرمود: فَتَعَالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ

بعد فرمود: مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ ٭ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا یَصِفُونَ.. حَتّی

گفتند این حَتّی

متعلّق به آن یَصِفُونَ

است این جمله در وسط جملهٴ معترضه است برای تشویق حضرت و ترغیب حضرت به استعاذه و پناهندگی.

خب حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

البته این استغاثه و درخواست را ممکن است خیلیها بکنند اما جواب کلا انها کلمة

نمی‌شنوند ممکن است بعضی از مؤمنان آن حالت را که رسیدند درخواست بکنند که برگردند برخی از سیّئات خودشان را جبران بکنند یا نه برگردند حسناتشان را اضافه کنند ما هیچ دلیلی نداریم که این حرف فقط مخصوص آنهاست ممکن است دیگران برای ترفیع درجه و مزید حسنات از خدای سبحان درخواست رجوع بکنند آنچه در بخش پایانی سورهٴ مبارکهٴ «منافقون» است شاید همین معنا را تأیید کند در سورهٴ مبارکهٴ «منافقون» آیهٴ ده به بعد این است: وَأَنفِقُوا مِن مَا رَزَقْنَاکُم مِن قَبْلِ أَن یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْلاَ أَخَّرْتَنِی إِلَی أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَکُن مِنَ الصَّالِحِینَ

خب خیلیها هستند که از مالشان بهرهٴ صحیح را نبردند خیال کردند که مال باید بماند در حالی که فرمود: وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنفُسِکُم مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِندَ اللَّهِ

این در حال احتضار به خدا عرض می‌کند خدایا! مرا برگردان که من صدقه بدهم فَأَصَّدَّقَ

یعنی صدقه بدهم اینکه کفر ندارد اینکه شرک ندارد که این کمبود صدقه دارد البته «عون الضعیف صدقة

» راهنمایی کردن صدقه است هدایت صدقه است همهٴ اینها صدقه است دیگر وَأَکُن مِنَ الصَّالِحِینَ

بعد می‌فرماید: وَلَن یُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا

خب فرمود این کار را بکنید لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیَما تَرَکْتُ

پاسخش این است کَلَّا

رجوع ممکن نیست چون إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلاَ یَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ یَستَقْدِمُونَ

اما إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا

یعنی چه؟ یعنی وقتی اینها به آن حد رسیدند حتماً چنین حرفی می‌زنند یعنی اینهایی که می‌گویند ذلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ

و از قیامت هیچ خبری را ندارند و ایمان نمی‌آورند اینها وقتی به حالت احتضار رسیدند حتماً چنین حرفی می‌زنند (این یک) دو کَلَّا إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا

درست است قائل که لقب یا وصف است مفهوم ندارد ولی در این گونه از موارد که در سیاق تهدید است مفهوم دارد یعنی «هو قائلها لا فاعلها» ما برگردانیم دیگر باز همان است در سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» آیهٴ 27 و 28 این بود وَلَوْ تَرَی إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ فَقَالُوا یَالَیْتَنَا نُرَدُّ وَلاَ نُکَذِّبَ بِآیَاتِ رَبِّنَا وَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ٭ بَلْ بَدَا لَهُم مَا کَانُوا یُخْفُونَ مِن قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ

نه خیر این یک تمنّی دروغی است اُمنیه باطل است اینها به دنیا برگردند هم باز همان کفر را دارند پس «هو قائلها لا فاعلها» وجه سوم این است که این حرفی است بی‌جواب قولی است سخنی است که جواب ندارد کَلَّا إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا

بلا جوابٍ یعنی «قولٌ بلا جواب».

«اعاذنا الله من شرور أنفسنا و سیّئات أعمالنا»

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 99 تا 102 سوره مومنون 90/07/10

حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ﴿99 لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیَما تَرَکْتُ کَلَّا إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ 100 فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاَ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَلاَ یَتَساءَلُونَ 101 فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ 102 وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ فَأُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خَالِدُونَ103

چون سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» در مکه نازل شد و عناصر محوری سوَر مکّی اصول دین است و جریان برزخ و معاد از مهم‌ترین اصول اسلامی است لذا در این قسمت از سور‌ه بعد از بیان مسئلهٴ توحید و وحی و نبوّت به جریان برزخ و معاد می‌رسند.

فرمود اینها مشرکانه حرفهایشان را دربارهٴ بت‌پرستی ادامه می‌دهند تا زمان مرگ، زمان مرگ که فرا رسید دیگر این تعبیرها را که هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ یا مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونَا إِلَی اللَّهِ زُلْفَی این گونه از کلمات و مانند آن را ندارند حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ آن‌گاه حق برایشان روشن می‌شود و می‌خواهند حق را بپذیرند نمی‌توانند چون ظرف عمل تمام شد اراده قفل می‌شود تصمیم و نیّت و امثال ذلک بسته می‌شود اگر گفته شد الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلَی أَفْوَاهِهِمْ در جریان مرگ به بعد بر اراده و تصمیم و امثال ذلک خَتم نهاده می‌شود مُهر الهی زده می‌شود انسان در زمان احتضار به بعد خیلی از چیزها برای او روشن می‌شود اما هیچ کاری از او ساخته نیست یعنی ایمان بیاورد توبه کند ذکری بگوید که با فعل به کمال برسد این‌چنین نیست این قفل شدنِ اراده برای آن است که اینها در دنیا کلید اراده دست خودشان بود می‌توانستند ایمان بیاورند ولی به سوء اختیار خود این در را قفل کردند ایمان نیاوردند عمل صالح انجام ندادند و مانند آن.

این کلید از زمان احتضار به بعد از دست اینها گرفته می‌شود اینها می‌فهمند ولی نمی‌توانند ایمان بیاورند. نمودار ضعیفی از جریان احتضار و برزخ همین جریان رؤیاست خیلی از افرادند که در عالَم خواب و در رؤیا مطالبی برایشان روشن می‌شود ولی وقتی که بیدار شدند می‌گویند ای کاش ما این مطلب را سؤال می‌کردیم ای کاش این‌چنین می‌گفتیم.

در خواب ارادهٴ انسان قفل است تابع عقاید و اخلاق و اعمال گذشتهٴ اوست وقتی بیدار شد اهل آرزوست که ای کاش این مطلب را می‌پرسیدم ای کاش فلان مطلب را طرح می‌کردم اما اگر در زمان بیداری یک ارادهٴ شفافی داشته باشد که با آن بتواند عقاید خوب و اخلاق خوب و اعمال خوب انجام بدهد رؤیای مبشّره هم دارد همهٴ ما تجربه کردیم که در عالَم خواب اگر رؤیایی نصیب ما بشود آن رؤیا در اختیار ما نیست بلکه در اختیار عقاید و اخلاق ماست این نموداری از جریان مرگ است برای اینکه خود خواب مرحلهٴ ضعیف از توفّی است که اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَالَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا بخشی از جریان مرگ در همین رؤیا برای ما مطرح است آن دو روایت نورانی که مرحوم فیض(رضوان الله علیه) در قسمت بَعْث وافی نقل کرد یکی از آن دو روایت را مرحوم کلینی قبلاً در روضه کافی نقل کرده بود همین بود که مسئلهٴ رؤیا گوشه‌ای از جریان برزخ را به ما نشان می‌دهد.

خب حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ مطلب بعدی آن است که این «لیت» و «لعلّ» که در حال احتضار یا در قیامت مطرح است گاهی به لحاظ تمنّی اصلِ رجوع به دنیاست می‌گویند ای کاش ما به دنیا برمی‌گشتیم گاهی به لحاظ عمل صالح بعد از رجوع است می‌گویند اگر ما به دنیا برگردیم شاید امیدواریم که کار صالح انجام بدهیم این «لیت» و «لعلّ» گاهی به اصل رجوع برمی‌گردد گاهی به عمل صالح بعد از رجوع.

در جریان سورهٴ مبارکهٴ «انعام» که در بحث دیروز اشاره شد آن تمنّی برای اصل رجوع بود آیهٴ 27 سورهٴ «انعام» این بود وَلَوْ تَرَی إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ فَقَالُوا یَا لَیْتَنَا نُرَدُّ ای کاش برگردیم و تکذیب نکنیم دین خدا را که این «لیت» قبل از «رد» ذکر شده است که هم اصل رجوع مورد رجاست و هم عدم تکذیب و انجام عمل صالح ولی در محلّ بحث اصل رجوع محلّ رجا نیست برای اینکه محلّ درخواست است می‌گویند: رَبِّ ارْجِعُونِ ٭ لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً سخن در این نیست که ای کاش ما برگردیم سخن در این است که ما را برگردان شاید به امید اینکه عمل صالح انجام بدهیم البته خود این درخواست رَبِّ ارْجِعُونِ مصداقی از مصادیق تمنّی و امید است.

پرسش:...

پاسخ: نه، اینها از وضع خودشان کاملاً باخبر نیستند که در چه نشئه آمدند اینها که از آیات الهی و وحی ربّانی مستحضر نبودند که بساط دنیا برچیده می‌شود البته بساط دنیا که برچیده می‌شود حتی نسبت به کسانی که اهل آیات‌اند و می‌دانند قیامت بساطش برچیده شده است اینها هم در حال احتضار تمنّی رجوع دارند که در پایان سورهٴ مبارکهٴ «منافقون» که در بحث دیروز خواندیم این بود خیلیها هستند که کمبودی دارند از نظر عمل صالح در آخر عمر می‌گویند ای کاش ما برگردیم! درست است که بساط دنیا برچیده می‌شود اما عند ظهور قیامت ولی الآن که بساط دنیا برچیده نشد الآن خیلیها در دنیا هستند و عمل صالح انجام می‌دهند.

قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ٭ لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیَما تَرَکْتُ در بعضی از روایات ذیل این آمده است که من آن زکاتی که ندادم اَدا کنم و تأیید این هم همان آیات ذیل سورهٴ «منافقون» است که گفت أَصَّدَّقَ صدقه بدهم که إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاکِینِ که مصارف هشت‌گانه سورهٴ «توبه» بود. برابر ذیل سورهٴ «منافقون» که درخواست کردند این کاش ما برگردیم أَصَّدَّقَ یعنی صدقه بدهیم روایتی که در ذیل این آیه آمده است که فِیَما تَرَکْتُ یعنی من زکات را بدهم این با او هماهنگ است لکن این تطبیق است و نه تعیین که منحصر باشد (یک) و مؤیّد این هم آن است که دربارهٴ تَرَکه سخن می‌گوید که گفت لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیَما تَرَکْتُ که دربارهٴ ترکه آن کارها را انجام بدهم این معلوم می‌شود که زکات در صدقه و امثال ذلک است.

اما اگر تَرَکْتُ ناظر به تَرکه نباشد یعنی کاری که من نکردم آنچه باید می‌کردم ترک کردم آن دیگر مطلق عمل صالح را شامل می‌شود البته مطلق مراد است و منتها تطبیقش برای آن است که یا فرد غالب است یا فرد مهم است و مانند آن.

کَلَّا إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا که سه وجه در این هُوَ قَائِلُهَا بود که بحثش در دیروز گذشت بعد می‌فرماید: وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ اینها چون در حال احتضارند در دالان ورودی به برزخ‌اند هنوز در دنیا کاملاً جدا نشدند وقتی از دنیا جدا شدند وارد برزخ می‌شوند لذا فرمود وَرای اینها یعنی پیش‌روی اینها برزخ است. تعبیر از اَمام و پیش‌رو به وَرا برای آن است که این پیش‌رویی است که محیط به انسان است و انسان را در خود فرو می‌برد پیش‌رویی نیست که در اختیار انسان باشد انسان به استقبال او برود بلکه او انسان را جزم می‌کند نظیر وَکَانَ وَرَاءَهُم مَّلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً که در سورهٴ مبارکهٴ «کهف» گذشت.

وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ منظور از برزخ هم همان عالَم قبر به بعد است وقتی از امام(علیه السلام) سؤال می‌کنند که برزخ از چه موقع شروع می‌شود؟ «قال(علیه السلام) مُنذ القبر» دیگر ما چهار عالَم نداریم عالَم دنیا، عالَم قبر، عالَم برزخ، عالَم قیامت این سه عالَم است دنیاست و برزخ است و قیامت. برزخ همان عالَم قبر است حالا کسی که در قبرستانی دفن شد او خودش احساس می‌کن که وضع لحدش چگونه است؟ چه کسی به سراغ او می‌آید؟ او می‌بیند که چند نفر در همین قبر آمدند سؤال کردند قبر به او فشار می‌دهد یا قبر وسیع می‌شود «مَدّ البصر» وسیع می‌شود «روضةٌ مِن ریاض الجَنّة» می‌شود یا «حُفرة مِن حُفَر النیران» می‌شود.

او می‌بیند (یک) و همین جا که دفن شد اینجا را می‌بیند (دو) و حق می‌بیند و نه خیال (سه) ولی دیگران یک گور و چاله‌ای می‌بینند (چهار) همین جا را او می‌بیند و حق هم می‌بیند.

آن دو روایت از آن برجسته‌ترین روایاتی است که مرحوم فیض نقل کرده که یکی از آن دو روایت را مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) در روضه کافی نقل کرد که عصاره‌اش این بود که بشر اوّلی گرچه می‌خوابید ولی رؤیایی نداشت حرف انبیا را هم نمی‌پذیرفت بعد به انبیا می‌گفتند خب حالا اگر ما حرفهای شما را اطاعت کنیم چه می‌شود؟ آنها جواب می‌دادند گذشته از اینکه در دنیا راحتید بعد از مرگ جزای خودتان را می‌بینید.

انکار آنها بیشتر می‌شد می‌گفتند بعد از مرگ که خبری نیست انسان وقتی که مُرد می‌پوسد انبیا می‌گفتند که خیر، انسان که می‌میرد از پوست به در می‌آید نه بپوسد و شما برای همیشه زنده‌اید.

انکار اینها بیشتر می‌شد تا رؤیا را خدای سبحان نصیب بشر اوّلی کرد که اینها وقتی می‌خوابیدند چیزهایی را در عالم رؤیا می‌دیدند بعد به حضور انبیایشان می‌رفتند می‌گفتند اینها چیست که ما در عالَم خواب می‌بینیم؟ آنها می‌فرمودند آنچه را شما در رؤیا می‌بینید نمونه‌ای از آن حرفهایی است که ما می‌زنیم این از لطیف‌ترین روایات ماست که این را مرحوم کلینی در جلد هشت کافی در روضه کافی نقل کرد روایتی هم مشابه این است که مجموع این دو روایت را مرحوم فیض در بحث بَعْث و قیامت وافی نقل کرد.

خب این خیلی شرح می‌کند تبیین می‌کند که مسئلهٴ برزخ چگونه است البته مسئلهٴ برزخ غیر از مسئلهٴ معاد است حالا در مسئله معاد دوباره آن بدن برمی‌گردد مطلب دیگر است ولی در برزخ انسان قبرش یا «روضةٌ مِن ریاض الجَنّة» است یا «حُفرة مِن حُفَر النیران» اگر کسی کافر بود در دریا هم غرق بشود می‌رود مستقیم در آتش در جریان قوم نوح دارد که وقتی طوفان آمد و آب فراگیر شد أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَاراً نه «ثمّ ادخلوا» اینها رفتند در آب مستقیماً رفتند در آتش یعنی آتشی است که در آب هم هست خب آن آتشِ برزخی در آب هم هست اگر آتش دنیایی باشد دیگر در آب نیست اگر عبارت این بود که «اغرقوا ثمّ ادخلوا نارا» یعنی بعد از غرق که زمین خشک شده بود اینها دوباره مثلاً سوخت و سوز داشتند اما با «فاء» است که فاصله در کار نیست ترتیب بلافصل است یعنی اینها همین که وارد آب شدند غرق شدند مستقیماً رفتند در آتش خب این می‌شود برزخ.

ظاهر آیه با آن دو روایت لطیف وضع برزخ را روشن می‌کند که «إمّا حُفرة مِن حُفَرِ النیران أو روضةٌ مِن ریاض الجَنّة».

پرسش:...

پاسخ: نه واقعیت است کاملاً می‌بیند دیگر.

پرسش:...

پاسخ: نه با جسم و جان هر دو در برزخ هستند منتها جسمی که مناسب برزخ باشد انسان در هیچ نشئه بی‌جسم نیست در هیچ نشئه‌ای انسان بی‌جسم نیست در دنیا که معلوم است در معاد هم که معلوم است که مثل دنیاست در برزخ با بدن برزخی محشور است دیگر.

فرمود: وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ. مطلب دیگر اینکه این گونه از مطالب که برزخ چیست و سرنوشت و سرشت همه ما با این امور مأنوس است اما ما دسترسی نداریم یک وقت است کسی می‌گوید «آن را که خبر شد خبری باز نیامد» یعنی راه بسته است این سخن ناصواب است یک وقت آیات و روایات مسئلهٴ برزخ را مبسوطاً مطرح می‌کنند و راه هم نشان می‌دهند که انسان بفهمد آنجا چه خبر است می‌بینید خود وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) در جریان مراجعت از جنگ صفین که آمده در آن وادی‌السلام آن کسی که در خدمت حضرت بود گفت من دیدم حضرت مرتب ایستاده مشغول دعاست من خسته شدم نشستم دوباره برخاستم دیدم حضرت مشغول دعاست این حالت برای من بود که خسته می‌شدم می‌نشستم ولی حضرت مرتب مشغول بود بعد فرمود اگر تو می‌دیدی که اینها چگونه روی این قبرها نشسته‌اند من با آنها سخن گفتم سخنان مرا شنیدند و جوابی می‌خواستند بدهند مثلاً حکمش این بود همهٴ این حرفها را حضرت امیر گفت و شنید و برای این شخص که در خدمتش بود شرح داد به ما هم گفتند شما این راه را می‌توانید طی کنید این مخصوص امام و پیغمبر نیست روایاتی که آیاتی که دربارهٴ برزخ و قبور آمده فراوان است اما به ما گفتند بروید زیارت قبور خیلی از بزرگان بودند که در مدرسهٴ قبرستان به جایی رسیدند در درس و بحث همین حرفهاست که می‌بینید دیگر ولی در حرمها در زیارتها در نماز شبها در زیارت قبور چیزهایی هست که در درس و بحث نیست این دستور نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) این است که وقتی زیارت قبور می‌روید (یک) حالا عرض ادب می‌کنید قرآن می‌خوانید حمد و سور‌ه می‌خوانید آنها سرِ جایش محفوظ ولی درس بگیرید، درس بگیرید یعنی درس بگیرید این اموات را بعد از ادب و احترام، قسم بدهید به خدا بگویید شما را به خدا قسم آنجا چه خبر است به ما بگویید «اَلسَّلامُ عَلی اَهْلِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ مِنْ اَهْلِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ یا اَهْلَ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ بِحَقِّ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ کَیْفَ وَجَدْتُمْ قَوْلَ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ مِنْ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ» شما را به «لا إله الاّ الله» قسم بگویید آنجا چه خبر است؟ خب این کار طلبهٴ عادی نیست این طلبهٴ عادی همان طوری که بعضیها پیش‌نماز می‌شود یا روضه‌خوان می‌شود یا مدرّس می‌شود همین، اگر کسی بخواهد راه قاضی و علامه طباطبایی و امام خمینی و اینها را طی کند یک راه قبرستانی هم هست خب بیان نورانی حضرت امیر است ما قبرستان می‌رویم برای ثواب فاتحه و اموات همین ولی حضرت فرمود اینها مدرسه است آنها را قسم بدهید به خدا بگویید چه گذشت آنجا چه خبر است آنجا با شما چطور رفتار کردند آنها یا در عالم رؤیا به ما چیز می‌گویند یا اگر شاگردانی هم نظیر شیخناالاستاد مرحوم آقا شیخ محمدتقی آملی که از شاگردان مرحوم آقای قاضی بود این برای دیگران هم این قصّه را نقل کرد برای ما هم فرمود که یک روز عاشورایی بود من در قم بودم روز عاشورایی بود زیارت حضرت و در عزاداری شرک کردم بعد خسته شدم آمدم همین قبرستان شیخان دیدم خیلی خسته شدم در حالت استراحت بودم خیلی از این اموات را دیدم که روی قبرشان نشستند دارند گفتگو می‌کنند خب این دیگر همان کاری که وجود مبارک حضرت امیر دید منتها آن حضرت در قلّه بود اینها شاگردانشان بودند در دامنه هستند.

این راه باز است، باز است یعنی برای همه باز است. فرمود قسم بدهید اینها را بگویید آ‌نجا چه خبر است با شما چه کار کردند چه خواستند از شما؟ شما چطور جواب دادید؟ پس راه باز است دیگر اگر راه باز نبود که این دعاها - معاذ الله - می‌شد لقلقه لسان و لغو که.

این راه باز است برخیها گفتند تنها راه، راه حسّی است بله این راه، راه حسّی حق است «مَن فقدَ حسّاً فقدْ فقدَ علماً» این راه حق است علوم تجربی حق است حس از مراحل معرفت‌شناسی است اما تنها راه معرفت‌شناسی، حس و تجربه حسّی نیست دین آمده گفته درست است «مَن فقدَ حسّاً فقدْ فقدَ علماً» اینها که از راه عقل ما به شما آموختیم اما یک مطلب تازه‌ای را ما خودمان آوردیم و آن این است که «من فقدَ تقواً فقدَ علما» این حرف تازه است، تازه است یعنی تازه است حرفِ دین است.

آ‌نها می‌گویند این اسطوره است این افسانه و خرافات است دین می‌گوید هم «مَن فقدَ حسّاً فقدْ فقدَ علماً» که این را از راه عقل به بشر آموخت هم «من فقدَ تقواً فقدَ علما» فرمود: إِن تَتَّقُوا اللّهَ یَجْعَل لَکُمْ فُرْقَاناً یا وَاتَّقُوا اللّهَ وَیُعَلِّمُکُمْ اللّهُ خب اگر إِن تَتَّقُوا اللّهَ یَجْعَل لَکُمْ فُرْقَاناً «من فقدَ تقواً فقدْ فقدَ فرقاناً بین الحق و الباطل» این راه، راه دین است این راه راه قبرستان است راه نماز شب است راه طهارت روح است نه انسان بیراهه برود نه راه کسی را ببندد این راه را وجود مبارک حضرت امیر به ما آموخت، بنابراین ما وقتی به زیارت قبور می‌رویم البته عرض ادب باید بکنیم فاتحه می‌خوانیم ثواب می‌بریم و نثار گذشتگان ثواب را اهدا می‌کنیم همهٴ این راهها درست است اما آنکه یک روحانی یک عالِم قبرستان می‌رود برای اینکه چیز بفهمد خب این طور انسان با ناله و تضرّع آ‌نها را به خدا قسم بدهد بگوید چه خبر است آنجا؟ چطور شد آنجا به ما خبر بدهید این راه علمی است دیگر پس معلوم می‌شود راه باز است. فرمود: وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ خب آدم اگر بفهمد آنجا چه خبر است با دست پر برمی‌گردد دیگر.

پرسش:...

پاسخ: بله، منتها بعضی سریع طی می‌کنند بعضی بطیء طی می‌کنند برزخ فاصلهٴ بین دنیا و قیامت است دیگر بعضیها سریعاً طی می‌کنند بعضی بطیئاً طی می‌کنند مثل خود قیامت است دیگر در خود قیامت که پنجاه هزار سال است در همان منزل زیدبن‌ارقم که محفل تفسیری بود از وجود مبارک حضرت سؤال کردند که «ما أطول هذا الیوم» چه روز طولانی است که یک روز پنجاه هزار سال است فرمود: «والذی نفسی بیده» قسم به ذات کسی که جانم در دست اوست این روز قیامت برای برخیها «کصلاة مکتوبه» مثل به اندازهٴ نماز واجب است حداکثر نماز واجب همان نماز ظهر و عصر است دیگر مگر نماز ظهر بیش از پنج، شش دقیقه طول می‌کشد حداکثر ده دقیقه فرمود این به اندازه یک نماز واجب برای برخیها بیش از این طول نمی‌کشد برزخ هم طولانی است إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ است اما برای برخیها خیلی سریع است.

خب حالا وقتی که صحنهٴ برزخ به پایان رسید آن نفخ صور اوّلی که همه مدهوش می‌شوند وقتی که نفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَن فِی السَّماوَاتِ وَمَن فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَن شاءَ اللَّهُ این هیچ. اما نفخ دوم، نفخ دوم برای بیدار کردن است حالا این نفخ این صور شاخی است نظیر شیپور که در او می‌دمند یا نفخ ارواح است در صوَر ابدان که برخیها این‌چنین قرائت کردند یا راز و رمز دیگری است به هر تقدیر یک علامت عمومی است که همه باید بیدار بشوند و همه بیدار می‌شوند.

فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ چون همه از خاک برمی‌خیزند دیگر فَلاَ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ دیگر بعضی والد و بعضی وَلَد و بعضی برادر و بعضی خواهر این طور نیست که همه از خاک‌اند دیگر.

در صحنهٴ قیامت نَسَب در کار نیست چون همه از خاک‌اند نسبت به دنیا البته انساب سرِ جایش محفوظ بود و افراد یکدیگر را کاملاً می‌شناسند در قیامت هر کسی دیگری را ببیند کاملاً می‌شناسد آن وقت اگر گفته شد برادر هست، پدر هست، خواهر هست به لحاظ علاقهٴ ما کان بود که «انقضی عنه المبدأ» است نه اینکه الآن برادرند چون الآن همه از خاک‌اند کسی از کسی متولّد نشده اگر دارد برادر از برادر فرار می‌کند یعنی کسانی که در دنیا برادر هم بودند و الآن یکدیگر را می‌شناسند در اثر اینکه لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ از شدّت حادثه از یکدیگر می‌گریزند. خب فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاَ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ یک بیان نورانی از پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) نقل شده است که هر نَسب و سببی قطع می‌شود مگر نسب و سبب من. این معنایش این نیست که آنجا سیادت و اینها هم محفوظ است کسی از دیگری متولّد می‌شود بلکه معنایش آن است که برکت سیادت باعث می‌شود که یک عدّه اعمال صالح دارند و به ما مرتبط می‌شوند به لحاظ علاقهٴ ما کان است و از طرفی هم وقتی فرمود: «أنا و علیّ أبوا هذه الامّة» آن یک نسب معنوی است آن قطع نمی‌شود البته.

پرسش:...

پاسخ: بله دیگر، می‌شناسند به لحاظ ما کان یعنی کسانی که در دنیا پدر بودند مادر بودند از آنها شفاعت می‌کنند وگرنه در قیامت کسی پدر کسی، کسی فرزند کسی نیست چون مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ وَفِیهَا نُعِیدُکُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَی همه از خاک برمی‌خیزند دیگر چون همه از خاک برمی‌خیزند دیگر والد و ولدی در کار نیست حالا آن جریان را هم در سورهٴ مبارکهٴ «معارج» هست که کسی افراد از برادرشان، خواهرشان، فامیلهایشان فرار می‌کنند یعنی به علاقهٴ ما کان می‌شناسند اینها که در دنیا برادرشان بودند امروز مشکلشان را حل نمی‌کنند.

فرمود: فَلاَ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَلاَ یَتَساءَلُونَ اینها مسائله‌ای ندارند از یکدیگر حالی بپرسند تعارفی داشته باشند مشکل یکدیگر را حل بکنند به یکدیگر مراجعه بکنند این گونه از تسائل منتفی است.

پرسش:...

پاسخ: برای اینکه او کمک نخواهد برای اینکه مشکل کار خودش را انجام می‌دهد او بخواهد ببیند کمک بخواهد به او مراجعه کند این از او می‌گریزد برای اینکه مشکل خودش را حل کند.

در این قسمت فرمود تسائل نیست در جریان تسائل و تعارف آیات چند طایفه است بعضی آیات تسائل را نفی می‌کند مثل همین که اصلاً تسائلی در کار نیست بعضی آیات تعارف را اثبات می‌کند و تسائل را ثابت می‌کند آیاتی که تسائل را ثابت می‌کند در سورهٴ مبارکهٴ «صافات» است در سورهٴ «صافات» فرمود هم جهنّمیها از یکدیگر سؤال می‌کنند هم بهشتیها از یکدیگر سؤال می‌کنند در سورهٴ مبارکهٴ «صافات» آیهٴ 25 و همچنین آیهٴ پنجاه به این صورت است در سورهٴ «صافات» آیهٴ 25 به بعد این است بَلْ هُمُ الْیَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ ٭ وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ یَتَسَاءَلُونَ در جهنم یک گفتمانی یک گفتگویی دارند یکی می‌گویند تو باعث شدی آ‌ن یکی می‌گویند تو باعث شدی چنین مسائله این‌چنینی دارند یکدیگر را هم لعنت می‌کنند کُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا و مستکبرین با مستضعفان درگیری دارند مستضعفان به مستکبران می‌گویند شما باعث شدی که ما به این روز سیاه مبتلا شدیم مستکبران به مستضعفان می‌گویند شما عمداً مقصّرید انبیا آمدند اولیا آمدند رهبران الهی آمدند می‌خواستید حرف آنها را گوش بدهید چرا می‌گویید: إِنّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَکُبَرَاءَنَا که مثلاً عذاب آنها را مضاعف کنید خدا هم می‌فرماید: لِکُلٍّ ضِعْفٌ این یک مسائلهٴ مشئوم و مذمومی است که بین دوزخیان است.

مسائله‌ای بین بهشتیهاست که در آیهٴ پنجاه سورهٴ مبارکهٴ «صافات» است وَعِندَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِینٌ ٭ کَأَنَّهُنَّ بَیْضٌ مَکْنُونٌ ٭ فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ یَتَسَاءَلُونَ ٭ قَالَ قَائِلٌ مِّنْهُمْ إِنِّی کَانَ لِی قَرِینٌ یک گفتگو و گفتمان لطیف و ظریفی بین بهشتیهاست که می‌گفتند ما قرینی داشتیم حرفهای ما را خرافه می‌دانست شما از او خبر دارید یا نه، تا اینکه برمی‌گردد می‌بیند این در وسط دوزخ است. پس یک سلسله مسائله‌ای بین بهشتیان هست بعد از استقرار در بهشت، یک سلسله مسائله‌ای برای دوزخیان است بعد از استقرار در جهنم اما در صحنهٴ قیامت که صحنهٴ درگیری است و هنوز وضع روشن نشد که چه کسی اهل ثواب است چه کسی اهل عِقاب هر کسی گرفتار کار خودش است این یک راه‌حل.

راه‌حلّ دیگری که هم زمخشری در کشّاف به آن اشاره کرده هم مرحوم شیخ طوسی در تبیان این است که این آیات که بعضیها مسائله را ثابت می‌کند بعضی مسائله را نفی می‌کند مربوط به تعدّد مواقف قیامت است در موقفی که درگیری زیاد است و فشار و شتاب زیاد است جای تسائل نیست در جایی که به رفاه رسیدند جای تسائل هست این را از ابن‌عباس هم مشابه این نقل شده است این دو راه.

اما آن راهی که جناب زمخشری به خودش اختصاص داده که در تبیان این نیست این است که در نفخهٴ اُولیٰ جا برای تسائل نیست ولی در نفخهٴ دوم جا برای تسائل هست که این نفی و اثبات مسائله را به نفختین برگرداندند.

این ناصواب است برای اینکه در نفخهٴ اُولیٰ کسی نیست صَعِقَ مَن فِی السَّماوَاتِ وَمَن فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَن شَاءَ اللَّهُ مگر این مَن شَاءَ اللَّهُ این مَن شَاءَ اللَّهُ حالا چه کسانی هستند روشن نیست ولی برخیها می‌گویند

ما زنده به ذکر دوست باشیم ٭٭٭ دیگر حیوان به نفخهٴ صور

یک عدّه را با بوق و کَرنا باید بیدار کنند ما به نام حق زنده‌ایم این یک راه است ولی بالأخره گروهی را مَن شَاءَ اللَّهُ را که قهراً اهل بیت مصداق کامل آنها هستند را استثنا کردند این راه، راه صوابی نیست که جناب زمخشری طی کرده است آن راهی اول را که مرحوم شیخ طوسی به آن اشاره کرده تا حدودی راه پذیرفتنی است لکن اصل آیات ما را نیازمند آن راه نمی‌کند چون این دو آیهٴ سورهٴ «صافات» که راجع به مسائله است ناظر به بعد از استقرار جهنّمیها در جهنم و بهشتیها در بهشت است این آیه‌ای که در سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» است و محلّ بحث است و مسائله را نفی می‌کند برای صحنهٴ قیامت است تعارضی در کار نیست. خب فرمود ما اینها را در صحنهٴ قیامت می‌آوریم اینها تسائل نمی‌کنند.

در سورهٴ مبارکهٴ «معارج» فرمود اینها اصلاً هر کدام از دیگری فرار می‌کنند آیهٴ ده به بعد سورهٴ مبارکهٴ «معارج» این است که یَوْمَ تَکُونُ السَّماءُ کَالْمُهْلِ ٭ وَتَکُونُ الْجِبَالُ کَالْعِهْنِ ٭ وَلاَ یَسْأَلُ حَمِیمٌ حَمِیماً حَمیم یعنی دوست گرم دوستِ حمیمی همان دوست صمیمی است صمیم یعنی تو پُر که می‌گویند از صمیم قلب یعنی از قلبِ پُر، صخرهٴ صمّا آن سنگ تو پُر را می‌گویند دوست صمیمی دوستی که در او خللی نباشد در دوستی او چنین دوستی را می‌گویند دوست صمیمی.

حَمیم یعنی دوست گرم، حمام را هم که می‌گویند حمام برای اینکه منشأ گرمی است دوستِ گرم را می‌گویند حمیم. هیچ دوست گرمی از دوست گرمش سؤال نمی‌کند چون لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ برای اینکه هر کسی فرار می‌کند یُبَصَّرُونَهُمْ یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی مِنْ عَذَابِ یَوْمِئذٍ بِبَنِیهِ نه «یومئذٍ» یَوْمِئذٍ که مضاف‌الیه عذاب است یَوْمِئذٍ بِبَنِیهِ ٭ وَصَاحِبَتِهِ وَأَخِیهِ ٭ وَفَصِیلَتِهِ الَّتِی تُؤْویه هر کسی گرفتار کار خودش است می‌گوید ای کاش من فرزندانم را قربانی می‌کردم تا خودم را نجات بدهم. خب پس این صحنه، صحنهٴ درگیری و شدّت عذاب و امثال ذلک است که هیچ دوست حمیمی به فکر دوست حمیم دیگر نیست دوستی و امثال ذلک همه به لحاظ علاقه ما کان است وگرنه دفعتاً واحده همه از خاک سر برمی‌دارند در آنجا کسی دوست کسی نمی‌شود فرزند کسی یا پدر کسی نمی‌شود همهٴ اینها به لحاظ علاقهٴ ما کان است.

مطلب بعدی دربارهٴ جریان وزن اعمال است که فرمود: فَمَن ثَقُلَتْ چون این آیات در سورهٴ مبارکهٴ «اعراف» مبسوطاً گذشت دیگر اینجا بحث مبسوط نداریم.

آیاتی که مربوط به میزان است پنج بخش دارد: بخش اول این است که ما میزان وزن می‌کنیم و ظلمی در او نیست که وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلاَ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً دیگر تقسیم بکنند افراد را که بعضیها اهل حَسن‌اند بعضیها اهل سیّء‌اند نیست فقط دارد ما میزان وزن می‌کنیم.

این طایفه در سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» آمده که ما این کار را انجام می‌دهیم بدون اینکه افراد را به دو قِسم تقسیم بکنند آیهٴ 47 سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» این بود وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلاَ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَإِن کَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنَا بِهَا وَکَفَی بِنَا حَاسِبِینَ میزان هست، میزان عدل است، چیزی کم نیست، چیزی اضافه نیست، حق است، این میزان.

اما حالا افراد چند قسم‌اند و وزن چیست؟ موزون چیست؟ اینها در آن مطرح نیست فقط اصلِ میزان یعنی اصل ترازو. طایفهٴ ثانیه آیه‌ای است که دلالت می‌کند بر اینکه این میزان سه ضلع دارد یکی اصل ترازوست در یک کفّه وزن می‌گذارند در کفّه دیگر موزون مثل همین ترازوهایی که در دنیا رایج است کسی می‌خواهد نانی تهیّه کند ترازویی هست در یک کفّه وزن را یعنی آن سنگ را می‌گذارند در کفّه دیگر نان را که موزون است می‌گذارند این خاصیّت میزان است حالا میزانهای دقیق هست میزان دماسنج هست میزان فشار آب هست میزان فشار هوا هست بالأخره از همین میزانها به کمال رسیده وگرنه میزان اوّلی همین سه ضلع را دارد میزان است و وزن است و موزون.

در سورهٴ مبارکهٴ «اعراف» آن وزن را مشخص کرده که ما با چه چیزی می‌سنجیم در سورهٴ «اعراف» آیه هشت این است وَالْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ که مکرّر بحث شد یعنی ما با سنگ و متر و دماسنج و امثال ذلک عقیده و اخلاق و اعمال نمی‌سنجیم ما با حق می‌سنجیم نماز را یک طرف می‌گذاریم حق را یک طرف، روزه را یک طرف می‌گذاریم حق را یک طرف، عقیده و اخلاق و اعمال این شخص را یک طرف می‌گذاریم حق را یک طرف وَالْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ نه «والوزن حقّ» نه اینکه وزنی هست نه خیر اینکه در کفّهٴ ترازو به صورت وزن است حقیقت را ما اینجا می‌گذاریم آن وقت نماز را در کفّهٴ دیگر در دنیا سنگ وزن است نان موزون در آخرت حق وزن است نماز، موزون عقیده موزون، عمل موزون «والوزن حقّ» نیست وَالْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ پس ما یک موزون داریم (یک) یک وزن داریم (دو) این دو طایفه.

طایفهٴ ثالثه می‌فرماید ما برای بعضیها ترازو نمی‌آوریم برای اینکه او چیزی ندارد ما بسنجیم که حالا اگر کسی دستش خالی بود نان نداشت خب برای او ترازو وضع نمی‌کنند که خب سنگ را گذاشتند این آقا که دستش خالی است چه چیزی را بسنجند بعضیها هستند که یا در اثر الحاد یا در اثر شرک وَقَدِمْنَا إِلَی مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَّنثُوراً دستش خالی است این مثقال ذرّه‌ای هم ندارد تا بسنجند وقتی دستش خالی است ما ترازو برای چه پهن بکنیم فرشتگان را بیاوریم مأمور چه باشند؟! آن را در سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» آورد که بحث آن هم قبلاً گذشت در سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» آیهٴ 105 فرمود: أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بَآیَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَزْناً خب ما ترازو را بیاوریم و یک وزن حق بگذاریم آنجا که چه چیزی را بسنجیم؟ البته درکات او را با ترازوی دیگر می‌سنجند که این اگر منافق بود فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ است اگر کمتر بود که کمتر، اما درجات ندارد بسنجیم این طایفهٴ ثالثه.

طایفهٴ رابعه و خامسه این است بعضی از آیات‌اند که از وزن خبر می‌دهند دیگر تقسیم افراد در کار نیست نظیر همان سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» که گذشت فرمود ما ترازو نصب می‌کنیم بعضی از آیات‌اند که از توزیع افراد سخن به میان می‌آورند ولی از ترازو نام نمی‌برند برای اینکه «وَ حذف ما یُعلم مِنه جائز» آ‌نچه در سورهٴ مبارکهٴ «قارعه» آمده از همین قبیل است در سورهٴ «قارعه» آیهٴ شش به بعد این است بدون اینکه نام موزون و میزان و وزن را ببرد فرمود: فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ ٭ فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رَاضِیَةٍ خب شما نام ترازو را نبردی که، فرمود ما چندین جا گفتیم اینجا دیگر لازم نبود بگوییم فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ ٭ فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رَاضِیَةٍ ٭ وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ ٭ فَأُمُّهُ هَاوِیَةٌ ٭ وَمَا أَدْرَاکَ مَاهِیَهْ ٭ نَارٌ حَامِیَةٌ اینجا سخن از توزیع افراد است بدون اینکه نام ترازو برده بشود در سورهٴ «انبیاء» سخن از ترازوست بدون اینکه نام افراد برده بشود جامع‌ترین آیه همان سورهٴ مبارکهٴ «اعراف» است که بحثش قبلاً مبسوطاً گذشت و آن این است که هم نام میزان و وزن را می‌برد هم نام افراد را آیهٴ هشت به بعد فرمود: وَالْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ٭ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ فَأُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُم بِمَا کَانُوا بِآیَاتِنَا یَظْلِمُونَ و آیه محلّ بحث سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» مثل سورهٴ «قارعه» است که بدون اینکه نام وزن و میزان را ببرد فقط از توزیع افراد سخن به میان می‌آید فرمود: فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ یعنی آیه 102 و 103 سورهٴ «مؤمنون» که محل بحث است سخن از میزان نیست سخن از وزن نیست فقط سخن از توزیع و دو سنخ بودن افراد است.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 99 تا 108سوره مومنون 90/07/11

حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ﴿99 لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیَما تَرَکْتُ کَلَّا إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ 100 فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاَ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَلاَ یَتَساءَلُونَ 101 فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ 102 وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ فَأُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خَالِدُونَ 103 تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِیهَا کَالِحُونَ 104 أَلَمْ تَکُنْ آیَاتِی تُتْلَی عَلَیْکُمْ فَکُنتُم بِهَا تُکَذِّبُونَ 105 قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا وَکُنَّا قَوْماً ضَالِّینَ 106 رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ 107 قَالَ اخْسَئُوا فِیهَا وَلاَ تُکَلِّمُونِ 108 بعد از براهین توحید و وحی و معاد خطر منکران دین را ذکر کرد فرمود اینها که بعد از اقامهٴ همه براهین از حق رو برگردان‌اند در هنگام مرگ حق برایشان روشن می‌شود.

مطلب دوم آن است که در حین احتضار اراده قفل می‌شود یعنی بین نفس و بین افعال ارادی قفل می‌شود انسان نمی‌تواند کاری انجام بدهد لکن در بخش اندیشه و علم این در همچنان باز است خیلی از چیزها را می‌شنود خیلی از چیزها را می‌بیند اما بخواهد جزم کند یا دفع کند تولّی کند یا تبرّی کند مقدورش نیست چون همهٴ اینها افعال‌اند فعل با اراده صادر می‌شود و ارادهٴ اینها قفل شده است چون مرگ که رسید نصاب عمل تمام می‌شود که «الیوم عملٌ و لا حساب و غداً حسابٌ و لا عمل» دیگر ظرف عمل تمام می‌شود.

اینها استغاثه می‌کنند استغاثه اینها را ذات اقدس الهی در موارد فراوانی از قرآن کریم ذکر می‌کند که زمخشری شش موردش را از ابن‌عباس و دیگران نقل کرده است در همهٴ موارد قرآن کریم استغاثه آنها را ذکر می‌کند بعد پاسخ منفی می‌دهد یکی از آن موارد همین محلّ بحث سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» است استغاثه اینها از زمان احتضار شروع می‌شود تا استقرار در جهنم آنجا هم که هستند استغاثه می‌کنند وقتی از خروج از جهنم ناامید شدند از برگشت به دنیا ناامید شدند درخواست مرگ می‌کنند جواب می‌آید که مرگ، مُرده است این‌چنین نیست که مرگ در کار باشد وقتی قیامت می‌رسد خود موت می‌میرد یعنی تغیّری دگرگونی انتقالی نیست که می‌گویند یَا مَالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنَا رَبُّکَ جواب می‌آید خیر، اینها لاَ یَمُوتُ فِیهَا وَلاَ یَحْیَی این شش مورد را البته مطالعه می‌کنید بعضی از آن موارد را هم ممکن است در این نوبت مطرح کنیم خب.

پرسش:...

پاسخ: بله، نه زندگیِ آرام‌بخش و مطمئن و مرفّه دارند نه می‌میرند تا راحت باشند ثم لا یموت فیها حتّی یستریح و لا یحیی حیاة طیبة خب.

حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ موت مستحضرید اینکه در کتابهای ادبی می‌گویند که مثلاً «مات زیدٌ»، «مات» فعل و «زید» فاعل این به تعبیر بزرگان «او ز روی لفظ نحوی فاعل است» به تعبیر بعضی از سراینده‌ها «ورنه آن مفعول و فعلش قاتل است» در همان اوایل تعلیم جامع‌المقدمات به این طلاب می‌گفتند که این «مات زید» نزد ادیب «مات» فعل است و «زید» فاعل وگرنه عندالتحقیق «مات زید» «زید اگر فاعل بدی کی ز مرگ خویشتن غافل بدی» این «مات زید» یک وقت «مات» فعل است و «زید» است فاعل که موت، موت اختیاری باشد نه موت طبیعی یعنی اگر کسی خواست به دستور حضرت که فرمود: «موتوا قبل أن تموتوا حاسبوا أنفسکم قبل أن تحاسبوا و زنوا قبل أن توزنوا» به این سه دستور عمل بکند خود را قبل از اینکه صحنه قیامت برسد و او را وزن بکنند خودش را وزن بکند ببیند که چقدر با حق است. قبل از اینکه «یوم الحساب» فرا برسد خودش را به حساب بکِشد و قبل از اینکه به مرگ طبیعی بمیرد به مرگ ارادی رخت بربندد اگر «حاسبوا أنفسکم قبل أن تحاسبوا» اگر «زنوا قبل أن توزنوا» اگر «موتوا قبل أن تموتوا» را رعایت کرد با موت ارادی مُرد «مات زیدٌ» «زید اگر فاعل بدی» اما این مرگ طبیعی اینجا گفتند «مات زیدٌ» زید اگر فاعل باشد، لیک فاعل نیست کاو عاطل بود او ز روی لفظ نحوی فاعل است وگرنه در حقیقت مورد فعل است اینجا هم فرمود: حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ یعنی موت، فعل انسان نیست انسان مورد فعل است آن موت ارادی البته فعل انسان است.

حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ این نام مبارک ربّ برای استغاثه آمده است در خیلی از موارد می‌بینید که گرچه کلمهٴ مبارک «یا الله» مطرح است اما غالباً در این ادعیه و استغاثه‌ها کلمهٴ «ربّ» مطرح است «ربّ، ربّ، ربّ» اول ده بار با «یاء» گفته می‌شود «یا ربّ» بعد این «یاء» حذف می‌شود می‌گویند «ربّ» این نه برای آن است که واقعاً این منادای محذوف الیاء باشد یا حذف شده باشد جا برای یاء نیست این به مناجات نزدیک می‌شود از منادات به مناجات می‌آید دیگر جا برای یاء نیست نه اینکه آن ده بار اول که می‌گویند «یا ربّ» بعد که می‌گویند ربّ اینجا منادای محذوف است اینجا جا برای ندا نیست این برابر همان دستوری که در مناجات پربرکت شعبانیه که دارد اول منادات است بعد کم کم مناجات است «إذا ناجیتک» بعد بالاتر از مناجات طوری است که انسان ساکت می‌شود و مخاطب می‌شود و ذات اقدس الهی با او مناجات می‌کند «وَاجْعَلْنی مِمَّنْ نادَیْتَهُ فَاَجابَکَ وَلاحَظْتَهُ فَصَعِقَ لِجَلالِکَ» به جایی برسم که تو با او مناجات کنی نه من با تو مناجات کنم پس اول «یا ربّ» است بعد «ربّ» است بعد سکوت محض که از برخیها سؤال کردند که ما چه ذکری بگوییم گفتند ذکر سکوت، همهٴ ذکرها حرف زدن نیست برخی از ذکرها سکوت است آدم باید به جایی برسد که فقط گوش باشد «وَاجْعَلْنی مِمَّنْ نادَیْتَهُ فَاَجابَکَ وَلاحَظْتَهُ فَصَعِقَ لِجَلالِکَ» به جایی برسم که فقط گوش باشم ببینم تو چه می‌گویی. خب این کلمهٴ «ربّ» در استغاثه سهم تعیین‌کننده‌ای دارد این ارْجِعُونِ که بحثش گذشت لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً باز هم سخن از ترجّی است این طور نیست که انسان جزم داشته باشد که عمل صالح کند فِیَما تَرَکْتُ «ترک» هم که دو احتمال داشت که گذشت.

کلمهٴ «کلاّ» مثل کلمهٴ «هیهات» برای تبعید است یعنی این‌چنین نیست دور است گاهی کلمهٴ «هیهات» به کار گرفته می‌شود گاهی کلمهٴ «کلاّ» مثل سورهٴ مبارکهٴ «فجر» کَلَّا إِذَا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکّاً دَکّاً یا کَلَّا بَلْ لَا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ ٭ وَلاَ تَحَاضُّونَ عَلَی طَعَامِ الْمِسْکِینِ ٭ وَتَأْکُلُونَ التُّرَاثَ أَکْلاً لَمّاً ٭ وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبّاً جَمّاً و مانند آن، کَلَّا إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ برزخ آن حاجز و حائلی است که مانع برخورد دو طرف است دنیا مراتب فراوانی دارد (یک) آخرت مراحل فراوانی دارد (دو) بین مراتب دنیا تناسبی هست بین مراحل آخرت تناسبی هست اما بین مراتب دنیا و مراحل آخرت تناسبی نیست لذا حاجزی، حائلی به نام برزخ مطرح است دنیا موجودی از جماد حرکت می‌کند این غذا کم کم نطفه می‌شود کم کم به مرحلهٴ نباتی می‌رسد کم کم به صورت حیوانی می‌رسد کم کم می‌شود انسان که در سورهٴ مبارکهٴ «حج» و بخش مهمّش در همین سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» گذشت که این نطفه بود علقه شد مضغه شد جنین شد ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَاماً فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ این مراتب که از جمادی به نباتی می‌آید از نباتی می‌میرد حیوان می‌شود از حیوانی می‌میرد انسان می‌شود و گاهی هم از انسان برتر این مراتب بینش تناسبی هست.

در صحنهٴ آخرت از صحنهٴ برزخ که یا «روضةٌ مِن ریاض الجَنّة» یا «حُفرة مِن حُفَر النیران»⁽¹⁾تا ساحرهٴ قیامت تا مسئله صراط و تطایر کتب و عندالمیزان و عندالمحاسبه و امثال ذلک تا برسد به بهشت - ان‌شاءالله - همهٴ این مراحل نسبتی با هم دارند اما نظام حاکم در برزخ و قیامت که شبیه هم‌اند با نظام حاکم در دنیا تناسبی ندارند لذا بین این دو عالَم حاجزی و برزخی قرار گرفته نظیر آنچه فرمود: بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لاَ یَبْغِیَانِ برزخ به همین معنا می‌گویند گرچه با دید کلّی یک تناسب جامعی هست که انسان از صفر شروع می‌کند تا به لقاء الله برسد به آن معنا تناسبی هست لذا فرمود برزخ است وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ.

عرض کنم در این تفسیر شریک کنزالدقائق روایات فراوانی دربارهٴ برزخ است هم آن خطبه نورانی حضرت امیر هست هم روایتی که مرحوم کلینی نقل کرده هست هم روایاتی که دیگران نقل کردند دربارهٴ برزخ هست هم برخی از روایاتی که در روزهای قبل نقل شده ایشان نقل می‌کنند که از امام(سلام الله علیه) سؤال می‌کنند برزخ از چه موقع شروع می‌شود؟ «منذ القبر»⁽¹⁾البته همین که این شخص مُرد حالت احتضارش تمام شد مُرد این وارد برزخ می‌شود ولو هنوز در سردخانه است هنوز دفنش نکردند ولی وارد برزخ شد این نشئهٴ برزخ یا «روضةٌ مِن ریاض الجَنّة» یا «حُفرة مِن حُفَر النیران»⁽²⁾برابر روایات فراوانی است که ائمه فرمودند شما برزخ را دریابید برای اینکه به ما دسترسی ندارید اینکه در روایات فراوانی هست که بخشی از اینها در تفسیر کنزالدقائق آمده نه یعنی ما دسترسی نداریم بلکه شما به ما نمی‌توانید دسترسی پیدا کنید چون شفاعت اینها به اذن خداست هر وقت ذات اقدس الهی اذن داد شفاعت می‌شود اگر خدای سبحان در برزخ هم اذن بدهد برای اهل بیت(علیهم السلام) شفاعت آسان است این مربوط به اذن الهی است اگر خدا مقرّر فرمود که در برزخ اذن ندهد تا افراد در برزخ شستشو بشوند و پاک بشوند خب در برزخ طبق این روایات شفاعتی نیست فرمود به ما دسترسی ندارید شما برزختان را دریابید عرض کردند برزخ چه موقع است؟ فرمود: «منذ القبر» قبر هم نه یعنی اینکه در گورستان دفن می‌کنند اگر کسی مُرد وارد قبر شد وارد برزخ شد و صحنهٴ برزخ برای او هست.

آن بحثهای فقهی خودمان را دارد ما قبرستان می‌رویم زیارت می‌کنیم نماز شب مربوط به لیلةالدفن است ما که در دنیاییم احکام دنیا را باید رعایت بکنیم قبر کجاست تشریع کجاست نماز لیلةالدفن کجاست و اینها نه اینکه مدّتی در سردخانه بعضیها یک هفته منتظرند تا صاحبش پیدا بشود این یک هفته معلوم نیست که این کجاست یک هفته در برزخ است دیگر، دیگر ما چهار عالَم نداریم یکی دنیا یکی سردخانه یا قبر یکی هم برزخ یکی هم معاد، همین که انسان مُرد وارد برزخ می‌شود.

پرسش:...

پاسخ: احتضار قبل از برزخ است. مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) نقل کرد که چهارده معصوم(سلام الله علیه) را مؤمن در حال احتضار می‌بیند هیچ لذّتی برای مؤمن به اندازهٴ لذّت مرگ نیست یک مؤمن اگر هشتاد سال نود سال زندگی کرده و لذّتهای فراوانی را پشت‌سر گذاشت و تجربه کرد هیچ لذّتی به اندازهٴ لذّت مردن برای مؤمن نیست برای اینکه چهارده.

پرسش:...

پاسخ: بله اینها احکام فقهی است که ما موظّفیم چون در دنیا هستیم اما او سرگردان نیست او الآن وارد برزخ خودش شده او همان جریانها که بعد از ورود برزخ دارد که چه چیزی می‌بینند چه چیزی نمی‌بینند یا عذاب است یا رفاه است - ان‌شاءالله - همه را او می‌بیند.

وَمِن وَرَائِهِم این سه چهار صفحه است یا سه چهار ورق است روایات نورانی هم هست این را حتماً ببینید اگر بعضی از روایات احتیاج به توضیح و شرح داشت اینها را - ان‌شاءالله - امیدواریم شرح بکنیم ولی این روایات را حتماً ببینید.

وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ اینکه درخواست کردند خدای سبحان غالباً در چند مورد آن طوری که زمخشری نقل کرد پنج شش مورد نقل می‌کند که اینها درخواست تأخیر دارند درخواست ترخیص دارند درخواست تخفیف دارند هیچ کدام از این درخواستها عملی نمی‌شود در سورهٴ مبارکهٴ «ابراهیم» آیهٴ 44 این است فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَی أَجَلٍ قَرِیبٍ نُّجِبْ دَعْوَتَکَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ ما را صبر کنید جان ما را نگیرید اجازه بدهید مدّتی ما بمانیم حرف انبیا را گوش می‌دهیم پاسخش این است أَوَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُم مِن قَبْلُ مَا لَکُم مِن زَوَالٍ ٭ وَسَکَنتُمْ فِی مَسَاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ وَتَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَکُمُ الْأَمْثَالَ ما سالیان متمادی به شما مهلت دادیم نصاب حجّیت به کمال رسید و شما متنبّه نشدید. در سورهٴ مبارکهٴ «سجده» آنجا هم درخواست تأخیر هست آیهٴ دوازده و سیزده سورهٴ مبارکهٴ «سجده» این است که وَلَوْ تَرَی إِذِ الُمُجْرِمُونَ نَاکِسُوا رُؤُوسِهِمْ عِندَ رَبِّهِمْ می‌گویند: رَبَّنَا ابْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صَالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ ٭ وَلَوْ شِئْنَا لَآتَیْنَا کُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا وَلکِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ ما تمام مهلتها و اتمام حجّتها را برای شما مقرّر کردیم الآن دیگر به جایی رسید که حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ.

در سورهٴ مبارکهٴ «فاطر» آیهٴ 37 به این صورت است وَهُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهَا رَبَّنَا أَخْرِجْنَا نَعْمَلْ صَالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنَّا نَعْمَلُ جواب: أَوَ لَمْ نُعَمِّرْکُم مّا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَن تَذَکَّرَ شما چندین بار مبتلا شدید عذرخواهی کردید ما عمر طولانی به شما دادیم که برای تذکره و موعظه کافی بود وَجَاءَکُمُ النَّذِیرُ هم انبیا آمدند هم شاگردان انبیا آمدند جانشینان انبیا آمدند ما هم به شما مهلت دادیم دیگر حالا نوبت شما تمام شده مهلت به پایان رسید.

در سورهٴ مبارکهٴ «غافر» آیهٴ دوازده و سیزده به این صورت است وقتی اینها درخواست می‌کنند آیهٴ یازده قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَأَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَی خُرُوجٍ مِن سَبِیلٍ جواب: ذلِکُم بِأَنَّهُ إِذَا دُعِیَ اللَّهُ وَحْدَهُ کَفَرْتُمْ وَإِن یُشْرَکْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُکْمُ لِلَّهِ الْعَلِیِّ الْکَبِیرِ سالیان متمادی هر وقت سخن از توحید می‌شد شما اظهار انزجار می‌کردید هر وقت سخن از شرک می‌شد اظهار رضایت می‌کردید دیگر نوبت شما گذشت و به پایان رسید.

پرسش:...

پاسخ: حالا آن - ان‌شاءالله - در جای خودش باید بحث بشود که این أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ چه موتینی است و اینکه دارد لاَ یَذُوقُونَ فِیهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَی کدام است این دو طایفه را چگونه باید جمع کرد.

در سورهٴ مبارکهٴ «زخرف» آیهٴ 76 به بعد این است وَنَادَوْا یَا مَالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنَا رَبُّکَ اینها بعد از اینکه در جهنم ناامید شدند که نه تخفیفی هست نه ترخیصی هست نه استجابتی که اینها را خارج بکنند به مالک می‌گویند خودشان آن قدرت را ندارند به مالک دوزخ(سلام الله علیه) می‌گویند از خدایت بخواه که جان ما را بگیرد که ما راحت بشویم یَا مَالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنَا رَبُّکَ قَالَ إِنَّکُم مَّاکِثُونَ ٭ لَقَدْ جِئْنَاکُم بِالْحَقِّ وَلکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کَارِهُونَ ٭ أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ ٭ أَمْ یَحْسَبُونَ أَنَّا لاَ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُم بَلَی وَرُسُلُنَا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ ما سالیان متمادی غفلت کردید صرف‌نظر کردیم درخواست کردید مهلت دادیم توبه نکردید ایمان نیاوردید شده لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَن بَیِّنَةٍ دیگر جا برای مرگ شما در جهنم نیست چه رسد به خروج شما از جهنم.

این موارد شش‌گانه‌ای که زمخشری در کشاف از ابن‌عباس نقل کرد نمونه‌ای از آن موارد فراوانی است که درخواست تبهکاران از زمان مرگ شروع می‌شود تا در استقرار در دوزخ و در همهٴ موارد ذات اقدس الهی می‌فرماید حجّت خدا بر شما تمام شد، پس بنابراین جا برای برگشت نیست.

فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاَ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ نفخ صور همان طوری که در سورهٴ مبارکهٴ «زمر» هست این نفخ در صوَر بعید است باید این علامت شیپورباشی است حالا یا حقیقی است یا کنایی است این شیپور زدن اعلان عمومی با یک اعلان عمومی همه خاموش می‌شوند وَنُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِی السَّماوَاتِ وَمَن فِی الْأَرْضِ سورهٴ مبارکهٴ «زمر» آیهٴ 68 و 69 با یک اعلان عمومی با یک فرمان همه رخت برمی‌بندند إِلَّا مَن شَاءَ اللَّهُ که حالا گفتند اهل بیت(علیهم السلام) ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْرَی فَإِذَا هُمْ قِیَامٌ یَنظُرُونَ حالا این فوت کردن حقیقی است یا کنایه از آن فوت کردن است که از بعضی از روایات همان مسئلهٴ شیپور و اعلان عمومی در می‌آید بالأخره آن خصوصیّتش را انسان نمی‌داند لکن با یک فرمان عمومی همه رخت برمی‌بندند با فرمان دیگر همه زنده می‌شوند بنابراین نفخ صور نمی‌تواند نفخ فی الصوَر باشد یعنی ارواح را در صوَر اجسام می‌دمند برای اینکه این نفخ صور است هم دربارهٴ نفخ اول آمده هم دربارهٴ نفخ دوم آمده همان طوری که در مَثل و در تشبیه با یک فوت کردن این آتش خاموش می‌شود با فوت کردن دیگر آتش مشتعل می‌شود دو گونه فوت کردن است این در مثال است ممثّل دو گونه فرمان است با فرمان مُوتُوا همه رخت برمی‌بندند با فرمان حیات‌بخش همه زنده می‌شوند این اجمال را می‌شود فهمید که در نفخه صور با یک فرمان همه رخت برمی‌بندند إِلَّا مَن شَاءَ اللَّهُ با فرمان دیگر همه زنده می‌شوند حالا که زنده شدند فرمود: فَلاَ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ این تکویناً انساب نیست برای اینکه همه از خاک برخاستند دیگر والد و ولدی نیست اگر مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ وَفِیهَا نُعِیدُکُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَی خب چه نسبتی بین اینهایی است که از خاک برخاستند دیگر کسی والد نیست کسی ولد نیست این برای این.

می‌ماند به لحاظ ما کان یعنی در دنیا این شخص فرزندان فلان شخص بود که یکدیگر را هم می‌شناسند اگر دارد که روزی است که یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ ٭ وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ نه اینکه در آخرت یکی والد است دیگری ولد بلکه کسانی که در دنیا والد و ولد بودند و در آخرت همانها زنده شدند و یکدیگر را می‌شناسند می‌شود یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وگرنه در آخرت سخن از والد و ولد نیست این دو. در نظام آخرت گرچه در سورهٴ «واقعه» فرمود نظام، نظام جمعی است ولی نظام اجتماعی نیست.

باین ذلک این است که همه حاضرند اما هر کدام جداگانه حاضر است إِنَّ الْأَوَّلِینَ وَالآخِرِینَ ٭ لَمَجْمُوعُونَ إِلَی مِیقَاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ اما وَکُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَرْداً هر کسی کار خودش را انجام می‌دهد لذا اینکه ایستاده است ممکن است مؤمن باشد یک فضای شفاف و روشنی داشته باشد که «نوره یسعی من بین یدیه» و کسی که در کنار او ایستاده است ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ و ذات اقدس الهی با این شخص گفتگوهای فراوانی دارد او اصلاً نمی‌شنود با اینکه کنار هم‌اند. نظام آخرت نظام اجتماعی نیست گرچه جمع‌اند ولی نظام، نظام فردی است چون نظام فردی است نه تعاطفی در کار است نه تراحمی در کار است و نه تفاخری.

در دنیا چون نظام، نظام اجتماعی بود بعضیها مشکل بعضی را حل می‌کردند این با عاطفه و تعارف و تعاطی و تعاون بعضیها هم به بعضی افتخار می‌کردند به آبائشان به اجدادشان افتخار می‌کردند اولئن آبائی وجئنی بمثله نه جا برای تفاخر است نه جا برای تعاطف است نه جا برای تعاون است چون نظام، نظام فردی است در آخرت.

پرسش:...

پاسخ: نه، شناختن که می‌شناسند آیه یَتَعَارَفُونَ را خواندیم اما کمک بکنند لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ هر کسی گرفتار کار خودش است البته به جایی می‌رسند که مؤمن حق شفاعت دارد عالِم حقّ شفاعت دارد به او می‌گویند «قِفْ تَشْفَعْ تُشفّع» یکدیگر را می‌شناسند برابر آیه یَتَعَارَفُونَ که قبلاً خواندیم حق است لا ریب فیه اما نظیر نظام دنیایی باشد که مشکل یکدیگر را حل بکنند این‌چنین نیست.

پرسش:...

پاسخ: بله خب، اگر بخواهد شفاعت بکند اگر بخواهد مشکل او را حل بکند می‌تواند اما نظام، نظامی نیست که کسی بتواند مشکل دیگری را بدون اذن خدا حل کند.

در دنیا انسان مشکلات خودش را یا با ضوابط حل می‌کند یا با روابط حل می‌کند یا با مجموع امرین. ضوابط این است که کسی مشکلی دارد با خرید و فروش با اجاره با عقود اسلامی زمینی تهیه می‌کند خانه‌ای تهیه می‌کند مایحتاج خودش را با خرید و فروش تأمین می‌کند این ضوابط است.

روابط آن است که پدری هست پسری هست برادری هست قوم و خویشی هست عاطفه‌ای هست دوستی هست پدر مشکل پسر را حل می‌کند و مانند آن.

در بحث قیامت نه ضوابط حاکم است نه روابط ضوابط خاصّ خودش حاکم است لذا فرمود: لاَ بَیْعٌ فِیهِ وَلاَ خُلَّةٌ این بیع کنایه از مطلق داد و ستد است مثل اینکه فرمود: إِذَا نُودِیَ لِلصَّلاَةِ مِن یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَیْعَ این بیع در قبال عقود دیگر نیست کلّ عقد، کلّ داد و ستد چه اجاره باشد چه مضاربه باشد هنگام نماز جمعه ترک کنید به سراغ نماز جمعه بروید چون مهم‌ترین کار خرید و فروش است لذا بیع را ذکر فرمود.

فرمود: وَذَرُوا الْبَیْعَ در قیامت هم لاَ بَیْعٌ فِیهِ اصلاً جا برای عقود نیست که کسی چیزی بفروشد چیزی بخرد این طور نیست می‌ماند روابط وَلاَ خُلَّةٌ خلیل و حبیب و دوست و امثال ذلکی در کار نیست که مشکل آدم را حل کند نظام، نظام فردی است هر کسی بار خودش را می‌برد هر کسی مهمان سفره خودش است و مانند آن.

دیگران ممکن است حقّ شفاعت داشته باشند یکدیگر را هم البته می‌شناسند قریب حقّ خود را از قارِن می‌گیرد و مانند آن، اما بخواهد تعاطفی کند مشکل دیگری را حل کند وَلاَ یَسْأَلُ حَمِیمٌ حَمِیماً پس در نظام تکوین لاَ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ چون همه از خاک برخاستند در نظام اعتبار نظام آخرت مثل نظام دنیا نیست که با ضوابط و روابط دنیایی حل بشود بلکه وَکُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَرْداً چون این‌چنین است هر کسی مشکل کار خودش را باید انجام بدهد.

پرسش:...

پاسخ: آ‌نجا که جای شفاعت است آنجا را می‌گویند: «قِفْ تَشْفَعْ تُشفّع» جایی است که جای شفاعت است چون پنجاه هزار سال است پنجاه موقف دارد و مانند آ‌ن در جایی که جای شفاعت است به عدّه‌ای اجازهٴ شفاعت می‌دهند اما صحنهٴ قیامت که هر کسی باید کار خودش را بررسی بکند کسی به دیگری بگوید که مشکل مرا حل کن دیگر این‌چنین نیست یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ ٭ وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ، لاَ یَسْأَلُ حَمِیمٌ حَمِیماً حمیم و حمّام و گرم و صمیمی مشکل دیگری ر نمی‌تواند حل کند مسئله شفاعت جداست موقف خاصّ خودش را هم دارد شفعاء هم به اذن خدا معلوم‌اند که چه گروهی‌اند خب.

پرسش:...

پاسخ: تناسخ که مستحیل بود قبلاً گذشت تناسخ رجوع انسان به دنیا نیست که روح کسی که از این بدن فارغ شده به بدن دیگر تعلّق بگیرد چون آن روح محصول رشد خود بدن است اگر روحی که برای بدن زید بود به حدّی از کمالات رسید بخواهد به بدن نوزاد دیگر تعلّق بگیرد مثل اینکه میوهٴ این درخت را کسی بخواهد بچسباند به نهالی که تازه آمده روح نتیجه و میوه درخت خود شخص است مگر می‌شود میوهٴ این درخت را به آن درخت چسباند بشود میوهٴ او، آن درخت باید خودش رشد پیدا کند به حدّ باردار شدن و میوه‌دار شدن برسد روح نتیجهٴ بدن است همین اوایل سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» خواندیم که ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَاماً فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ هم او را بالا آوردیم روح پیدایشش این طور است روح که برای زید بود تعلّق بگیرد به بدن نوزاد که این مستحیل بود بحثش در سال قبل هم گذشت در طیّ این آیات هم گذشت خب.

بنابراین فرمود: فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلاَ أَنسَابَ بَیْنَهُمْ از چند جهت وَلاَ یَتَساءَلُونَ. فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ مسئلهٴ میزان پنج طایفه از آیات بود که در بحث دیروز گذشت. فرمود: فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ معمولاً چون این بخشها صبغهٴ انذار بیش از صبغهٴ تبشیر است جریان کسانی که میزانشان سبک است سبک‌مغزند تهی‌قلب‌اند که أَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ یعنی فؤاد اینها مغز اینها جان اینها خالی است زیرا آنچه را که پر کردند از متاع دنیا که در آنجا خریدار ندارد آنچه باید پر می‌کردند که شرح صدر پیدا کنند اینها تهیه نکردند فرمود قبل اینها خالی است خب ظرف خالی آدم چه چیزی را بسنجند لذا در سورهٴ مبارکهٴ «کهف» فرمود: فَلَا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَزْناً خب یک کفّه که حق است ما یک کفّه را حق بگذاریم آن کفّه دیگر چه چیزی را بسنجیم؟ باطل را که نمی‌شود با حق سنجید اگر گروهی أَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ شدند می‌شوند خفیف المیزان یعنی این کفّه‌ای که حق در آن هست سنگین است پایین، آن کفّه‌ای که عقاید و اخلاق و اعمال اینها باید باشد در آن خالی است می‌رود بالا.

دربارهٴ این گروه غالباً آنهایی که خَفَّتْ مَوَازِینُهُ خطرهای آنها را بیشتر از بشارتهای مؤمنین ذکر می‌کند برای اینکه غالباً این آیات در سیاق آیات کفر و نفاق و امثال ذلک است در اینجا فرمود: فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ همین یک جمله، اما وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ فَأُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ (یک) فِی جَهَنَّمَ خَالِدُونَ (دو) تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ (سه وَهُمْ فِیهَا کَالِحُونَ (چهار).

یک روسوزی است یک درون‌سوزی، یک یَصْلَی النَّارَ الْکُبْرَی است یکی تَصْلِیَهُ جَحِیمٍ است که باب تفعیل بالاتر از باب ثلاثی مجرّد پیام خاص دارد بعضیها روسوزی جهنم دارند آنهایی که هستند معاصی‌شان کمتر است بعضیها درون‌سوزی دارند که تَصْلِیَهُ جَحِیمٍ نه یَصْلَی النَّارَ الْکُبْرَی وقتی درون و بیرون را می‌سوزانند این هم کالح می‌شود برشته می‌شود بریان می‌شود گاهی می‌فرماید: یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقاً در ذیل آن آیه آمده است که هنوز اینکه تشنه است همین که این حمیم جهنم را می‌خواهند به او برسانند هنوز به لب نرسیده این پوستهای لب می‌ریزد «أعاذنا الله من شرور أنفسنا» باطن گناه این است یک وقت انسان می‌خواهد بگوید که معصیت کردن حرام است این می‌شود بحث فقهی یک وقت می‌خواهد اخلاق بگوید و خودش متخلِّق بشود نباید بگوید این کار حرام است فلان کار واجب است اینکه می‌شود فقه، باید بگوید این سمّ است باید باور کرد درونش آتش است زرورقی از لذّت به آن زدند این کالح کردن بریان کردن مَشوی یعنی بریان‌شده دیگر درون‌سوزی و برون‌سوزی که کاملاً سوخته می‌شود، می‌شود تَصْلِیَهُ جَحِیمٍ خب اگر کالح می‌شود اگر پوست می‌ریزد اگر یَشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقاً است اگر اول فرمود: تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ نار صورتشان را سیاه می‌کند روسوزی می‌کند بعد درون‌سوزی می‌کند اینها می‌شود اخلاق اینها تشبیه نیست اینها تنزیل نیست اینها شاعرانه نیست - معاذ الله - که اغراقی باشد باطنش هم این است باطن گناه زباله است باطن گناه سمّ است باطن گناه آتش است اینکه فرمود: وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً اگر کسی خواست بگوید ظلم حرام است که دیگر درس اخلاق نیست می‌شود فقه، اما اگر بگوید ظلم، هیزم جهنم است و خود ظالم گُر می‌گیرد این می‌شود اخلاق این را باید ثابت بکنند که جهنمی هست و هیزمی هست حالا خیلی از اسرار است که ما نمی‌فهمیم ولی این را که می‌فهمیم این هیزم نقد است فرمود کسی که ظالم است خودش گُر می‌گیرد این هیزم جهنم است وَأَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً حالا یا هیزم را می‌آورند وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ است یک حرفهای دیگر است آنها هم سر جایش محفوظ اما اینکه فرمود: نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ ٭ الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَةِ این آتشی است اول از درون گُر می‌گیرد بعد بیرون را می‌سوزاند بر خلاف آتش دنیا که اول برون‌سوز است و بعد درون‌سوز فرمود این سرخ می‌کند می‌سوزاند پوست را می‌ریزد بریان می‌کند بعد اینها چنین ناله‌ای که داشتند خدا می‌فرماید: أَلَمْ تَکُنْ آیَاتِی تُتْلَی عَلَیْکُمْ این برای احتجاج است دیگر این همه انبیا این همه اولیا این همه اهل بیت این همه سخنان آمده و شما مرتب تکذیب کردید گفتید اینها فسون است و فسانه خب ما شما را چنین باید می‌کردیم دیگر اینکه افسانه نیست که باطن گناه همینهاست فَکُنتُم بِهَا تُکَذِّبُونَ حالا اینها دارند عذرخواهی می‌کنند می‌گویند: رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا حالا ببینیم این عذرخواهی‌شان درست است یا نه؟

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 102تا 111سوره مومنون 90/07/12

فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴿102 وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ فَأُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خَالِدُونَ 103 تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِیهَا کَالِحُونَ 104 أَلَمْ تَکُنْ آیَاتِی تُتْلَی عَلَیْکُمْ فَکُنتُم بِهَا تُکَذِّبُونَ 105 قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا وَکُنَّا قَوْماً ضَالِّینَ 106 رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ 107 قَالَ اخْسَئُوا فِیهَا وَلاَ تُکَلِّمُونِ 108 إِنَّهُ کَانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبَادِی یَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ 109 اتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیّاً حَتَّی أَنسَوْکُمْ ذِکْرِی وَکُنتُم مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ 110 إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ 111 بعد از بیان عناصر اصول دین یعنی توحید و وحی و نبوّت ثمرهٴ تلخ الحاد و انکار را از یک طرف و میوهٴ شیرین اقرار و اعتراف را از طرف دیگر ذکر می‌کنند.

می‌فرماید ما در صحنهٴ قیامت تنها سخن از گفتگو و محاجّه نیست که سخنی بگوییم آنها پاسخ بدهند سخن از محاکمهٴ دنیایی و شبیه محاکم دنیا نیست متن عمل را حاضر می‌کنند فَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ ٭ وَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یَرَهُ (این یک).

ترازویی از سنخ همان وزن و میزان حاضر می‌کنند (این دو) وزن را حق تشکیل می‌دهد آنها حق را مشاهده می‌کنند چون روز, روز حق است یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ آن روز, روز حق است که اصلاً باطل در آنجا راه ندارد شک در آنجا راه ندارد روز, روز حق است اگر روز, روز حق است میزان, میزان قِسط است وزن, حق است دیگر جا برای انکار نمی‌ماند و انسان هم اعمال خود را پرونده خود را به همراه می‌آورد این طور نیست که پرونده را دیگران از جای دیگر بیاورند تا این شخص بگوید شما در پرونده دست‌کاری کردید این طور نیست برای اینکه درست است که در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» فرمود: یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهَا وَبَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً اما چه کسی پرونده را می‌آورد فرشته‌ها پرونده را می‌آورند تا - معاذ الله - این شخص بگوید فرشته‌ها کم و زیاد کردند یا خود شخص می‌آورد؟ فرمود: عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ خب اگر پرونده همراه خود آدم است هیچ کسی در این پرونده دخل و تصرّف ندارد آن وقت آن روز می‌شود روز حق.

درست است که همهٴ فرشته‌ها به اذن خدا اعمال ما را می‌دانند آن کرام کاتبین می‌داند اما وقتی پرونده با خود آدم است تمام سطور پرونده را انسان به همراه خود می‌آورد اقْرَأْ کِتَابَکَ کَفَی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً آن وقت جا برای شک و تردید و اعتراض نیست که همه صحنه حق است ترازو حق است وزن حق است پرونده را خود انسان به همراه می‌آورد عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ آن وقت آن روز می‌شود حق, چاره جز اعتراف نیست.

مطلب بعدی آن است که این گفتگوهای بعدی در قبال آن صحنه یک وضع مضاعفی است که اینها حتی توهّمِ عذرخواهی هم نکنند اینکه اینها اعتراف می‌کنند فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحَابِ السَّعِیرِ این اعتراف و این اقرار در دنیا وسیلهٴ خوبی است نعمت خوبی است توسّل به اقرار هم از بهترین توسّلات است در ادعیه هم به ما آموختند بگویید خدایا! «وجعلتُ الاقرار بذنبه إلیک وسیلتی» گاهی «توسّلت الیک بربوبیّتک» من خداییِ تو را وسیله قرار می‌دهم ولایت اهل بیت را وسیله قرار می‌دهم عظمت قرآن را وسیله قرار می‌دهم اینکه «توسّلت الیک بربوبیّتک» از قوی‌ترین وسیله شروع می‌کند تا به وسایل بعدی بعد می‌فرماید: «وجعلتُ الاقرار بذنبه إلیک وسیلتی» خب من اقرار می‌کنم شما فرمودید: وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ من هم یکی از بهترین وسایل من این است که من اقرار می‌کنم بعداً خب این در دنیا حسنه است قابل بخشش است خدا می‌پذیرد این اقرار است این اعتراف است «وَ کَفیٰ بالندْم التوبة» اما وقتی بین انسان و عمل این اراده قفل شد آن اقرار ظهور همین مَلکات کاذبهٴ دنیاست فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ اما فَسُحْقاً لِأَصْحَابِ السَّعِیرِ این چه اقراری است امروز در محکمه آدم دارد می‌کند وقتی حین محکمه شد که اقرار فایده‌ای ندارد که بنابراین اقرارهایی که در این گونه از آیات مطرح است یک اقرار ثمربخش نیست فرمود در صحنهٴ قیامت جا برای انکار و شکّ و شبهه و اعتراض نیست برای اینکه خود روز, روز حق است همان طوری که فرمود: لاَ ظُلْمَ الْیَوْمَ این نفی جنس است اصلاً آن روز, روز ظلم نیست چون روز عدل است روز, روز باطل نیست روز حق است گذشته از این همهٴ مجاری پرونده را خود شخص می‌آورد اصلاً کسی کار ندارد با او چه کسی به درون انسان می‌زند جاسازی می‌کند بله بیرون باشد ممکن است دست‌کاری بشود اما در درون که باشد وَکُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ کِتَاباً یَلْقَاهُ مَنشُور خب این کتاب را از کجا خارج می‌کنند از کتابخانه می‌آورند از بایگانی پرونده‌ها می‌آورند یا به خود انسان می‌گویند آن پرونده‌ها را از درون خودت در بیاور عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ, عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ, تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّهِ همه پرونده‌ها را خودش دارد به همراه خودش می‌آورد بنابراین این صحنه جا برای انکار نیست خدای سبحان می‌فرماید این گروه که همه مجاری حق برایشان روشن شد اینها سالیان متمادی یاوه گفتند و بیهوده خوردند و بیهوده رفتند چنین افرادی که خَفَّتْ مَوَازِینُهُ اینها سه چهار خطر را باید ادراک کنند: (یک) خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ سرمایه را باختند (دو) در جهنم مخلّدند (سه) تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ آتش مثل این تیغ‌های شمشیر به طرف صورتهایشان حمله می‌کند خب این اگر تیغه‌های تند شمشیر به صورت بخورد این صورت را برش برش می‌دهد و می‌سوزاند صورت را آتش چنین کاری می‌کند با صورت تبهکاران تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِیهَا کَالِحُونَ گروهی هستند که صورتهای اینها برشته شده داغ شده بریده بریده شده که راهی برای درمانش نیست هم کالح‌اند هم این نار لا تُبقی ولا تزر است آن‌گاه در صحنه قیامت این احتجاج است ذات اقدس الهی به اینها می‌فرماید شما چند کار کردید هم خودتان بیراهه رفتید (یک) هم عدّه‌ای را به بیراهه کشاندید (دو) هم آنها که در راه بودند مسخره کردید (سه) این اشتغال دائم شما به مسخره کردن طوری بود که شما را از یاد من هم برد اصلاً به فکر من نبودید (چهار) أَلَمْ تَکُنْ آیَاتِی تُتْلَی عَلَیْکُمْ فَکُنتُم بِهَا تُکَذِّبُونَ شما که خودتان تکذیب می‌کردید.

در بخشهای دیگر فرمود: وَهُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَیَنْأَوْنَ عَنْهُ اینها هم نائی‌اند هم ناهی, نائی یعنی دور اینکه می‌گویند حجّ تمتّع برای نائی است حجّ قِران و اِفراد برای کسانی که نزدیک باشند همین است یعنی کسانی که از مکّه دورند منطقه‌های دورتر زندگی می‌کنند حجّ تمتّع باید انجام بدهند نائی یعنی دور «نَآء» یعنی «بَعُدَ» وَهُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَیَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِن یُهْلِکُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا یَشْعُرُونَ یعنی هم دورند هم دور نگه می‌دارند دیگران را از معروف نهی می‌کنند که اینها هم نائی‌اند هم ناهی این گروه همان بودند خب.

بعد عدّه‌ای هم که مردان الهی بودند و راه حق را طی می‌کردند اینها آنها را مسخره می‌کردند که فرمود عدّه‌ای بودند آنها می‌گفتند: رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ ٭ اتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیّاً شما اینها را ابزار دست قرار دادید اصلاً سِخریّ یعنی مسخره کردن, سُخریّ یعنی مسخَّر کردن گرچه برخیها هر دو را به یک معنا دانستند لکن آنچه در سورهٴ مبارکهٴ «زخرف» هست سُخری است یعنی آیه 32 سورهٴ مبارکهٴ «زخرف» این است أَهُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَیْنَهُم مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضاً سُخْرِیّاً ما برای اینکه نظام جامعه به کمال خود برسد همه را یکسان خلق نکردیم خب اگر همه عالِم بودند یا همه مهندس بودند یا همه طبیب بودند یا همه کشاورز بودند که زندگی فلج می‌شد باید شئون گوناگون داشته باشند این مطلب اول. حالا اگر کسی بگوید چرا زید در فلان حدّ قرار گرفت عمرو در فلان حد بسیار خب, اگر ما به عکس بکنیم باز هم این سؤال است عمرو در حدّ زید باشد زید در حدّ عمرو.

می‌ماند مطلب سوم و آن این است که خصوصیات افراد یا مربوط به اصول خانوادگی است یا مربوط به اوضاع اجتماعی است یا مربوط به قَهر و مِهر سرمایه‌داران و امثال ذلک است و مانند آن, امور جزئی قابل تغییر و تبدیل است ولی آن دو اصل کلّی تغییرناپذیر است و حق است یعنی حتماً باید افراد مختلف باشند و دوم اینکه حالا اگر کسی بگوید چرا زید این سِمت را دارد عمرو آن سِمت را می‌گوییم بسیار خب, اگر عکس بشود هم باز همین سؤال است.

سوم خصوصیت اینها به امور داخلی برمی‌گردد فرمود ما این کار را کردیم افراد را در شئون گوناگون آفریدیم استعدادها فرق می‌کند گرایشها فرق می‌کند همهٴ علوم لازم است همه یک رشته را نمی‌پذیرند این ذات اقدس الهی با نظم خلق کرده رشته‌های مختلف لازم است (یک) استعدادهای افراد هم متفاوت است (دو) این استعدادهای متفاوت برای آن رشته‌های گوناگون است (سه) این می‌شود نظم الهی اما حالا چرا زید این نظم را دارد استعداد را دارد عمرو آنها را اینها امور خانوادگی, تربیت محیط و مانند آن است. فرمود ما این کار را کردیم برای اینکه لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضاً سُخْرِیّاً برخی بعضی را مسخَّر کنند آن گروه این گروه را در رشته خودشان مسخّر می‌کنند این گروه آن گروه را در رشته خودشان تسخیر می‌کنند و نظام می‌گردد مسخّر کردن, تسخیر متقابل نعمت و رحمت است اما تسخیر یک‌جانبه یک عدّه مستکبر یک عدّه مستضعف یک عدّه کارفرما یک عدّه کارگر برای همیشه آنها اینها را مسخّر بکنند این تسخیر متقابل نیست تسخیری محمود و ممدوح است که متقابل باشد اما این سِخری است یعنی این گروه مؤمنین را برای مسخره کردن ابزار دست قرار دادن اتّخاذ کردند به قدری این کار برای آنها حرفه شده است که حتی أَنسَوْکُمْ ذِکْرِی وَکُنتُم مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ شما در محفلهایتان اینها را به بازی می‌گرفتید مسخره می‌کردید می‌خندید آن قدر این مسخره کردنِ آنها برای شما شغلِ شاغل شد که اصلاً خدا را فراموش کردید اینها گفتگویی است که در صحنهٴ قیامت با همین تبهکارانی که تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِیهَا کَالِحُونَ در میان می‌آید اما آنچه می‌گویند آنها در پاسخ عرض می‌کنند که رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا نه شَقا و شقاوت بر ما پیروز شد شقاوتِ ما بر ما پیروز شد ما قبول داریم که این شقاوت برای خود ما بود ما کسب کردیم نه اینکه شقاوتی هست و این شقاوت بر ما غالب شد که بشود جبر نه خیر, در اثر سوء اختیار ما, ما خودمان به طرف شقاوت رفتیم و شقی شدیم این شقوت و شقاوت در هنگام تصمیم‌گیری بر ما غالب شد ما به طرف تباهی رفتیم.

رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا (یک) وَکُنَّا قَوْماً ضَالِّینَ ما هم گُم‌کرده بودیم گُم‌شده بودیم این را می‌پذیریم که گُم‌شده بودیم و راه را گُم کردیم (این دو) الآن خواستهٴ ما این است که ما را برگردانی به دنیا تا عمل صالح انجام بدهیم اگر دوباره مثل وضع فعلی بود معلوم می‌شود ما ظالمیم (این سه) رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا از این نار ما را خارج کنی فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ پس اقرار دارند که اگر این خلاف را بکنند ظالم‌اند اقرار دارند که ضالّین و گمراه بودند اقرار دارند که این شقاوت اینها بر اینها مسلّط شده است نه شقاوت مطلق اینها اهل شقاوت بودند در تصمیم‌گیری آن جبههٴ شقاوتشان بر اینها غالب شد. آن‌گاه ذات اقدس الهی در جواب این گروه می‌فرماید: اخْسَئُوا فِیهَا وَلاَ تُکَلِّمُونِ این طوایف شش‌گانه‌ای که برخیها مخصوصاً زمخشری نقل کردند و بخش قابل توجّهی از اینها در بحث دیروز گذشت که اینها درخواست تأخیر می‌کنند درخواست ترخیص می‌کنند درخواست تخفیف می‌کنند در همهٴ این موارد شش‌گانه پاسخ منفی می‌شنوند این آخرین پاسخ است آنکه مرحوم شیخ طوسی در تبیان نقل می‌کند از برخیها می‌گویند این آخرین مرحله است که خدا فرمود خاموش باشید دیگر حرف نزنید دیگر از آن به بعد کسی حرف نزند اخْسَئُوا فِیهَا این «إخْسأ» را به کلب می‌گویند که این تَبعید با توهین است یک وقت کسی را می‌رانند دور می‌کنند یک وقت با اهانت دور می‌کنند این کلمهٴ «إخسأ» در عربی به کلب گفته می‌شود لأمرین: یکی برای دور داشتن او یکی هم برای تحقیر او این «اخسأ» این بار را دارد.

در سورهٴ مبارکهٴ «بقره» در جریان آن اسرائیلیهای تبهکار آیهٴ 65 به این صورت آمده بود که این مضمون آنجا هم گذشت آیهٴ 65 سورهٴ مبارکهٴ «بقره» این بود وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِینَ آن خاسیء سورهٴ مبارکهٴ «علق» با همین اخْسَئُوا سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» از یک خانواده است خب قَالَ اخْسَئُوا فِیهَا وَلاَ تُکَلِّمُونِ دیگر با من حرف نزنید خب درست است خدای سبحان با کسی سخن نمی‌گوید در قیامت مگر تشریفاً و تکریماً ولی عدّه‌ای می‌گویند: رَبَّنَا حالا یا اثر دارد یا اثر ندارد می‌گویند: رَبَّنَا درخواست می‌کنند این گروه حقّ رَبَّنَا گفتن هم ندارند.

در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» فرمود خدا با یک عدّه حرف نمی‌زند یک عدّه را هم نگاه نمی‌کند آیهٴ 77 سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» این بود فرمود: إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَأَیْمَانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولئِکَ لاَ خَلاَقَ لَهُمْ فِی الآخِرَةِ بهره‌ای در قیامت ندارند وَلاَ یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ وَلاَ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ این لاَ یُکَلِّمُهُمُ کلام تشریفی است که خدا با آنها سخن نمی‌گوید البته با عدّه‌ای از اهل قیامت که مؤمن‌اند سخن می‌گوید و آنها را نگاه نمی‌کند با اینکه خدا «بکلّ شیء بصیر» است چطور می‌شود آنها را نگاه نکند این نظر, نظر تشریفی است با تکریم و با اجلال خدا به اینها نمی‌نگرد و با اینها هم حرف نمی‌زند از اینکه فرمود: اخْسَئُوا فِیهَا وَلاَ تُکَلِّمُونِ این گفتند آخرین تَشری بود که ذات اقدس الهی به اینها زده اینها دیگر از این به بعد ساکت شدند.

استدلال حق‌تعالی این است که شما تکذیب می‌کردید (یک) خودتان اقرار دارید به شقاوت (دو) اقرار دارید به ضلالت (سه) اقرار دارید که اگر برگردید دوباره این کار را انجام بدهید این کار ظلم است (چهار) و عدّه‌ای از بندگان صالح مرا هم مرتّب مسخره می‌کردید إِنَّهُ کَانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبَادِی یَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ ٭ اتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیّاً ذات اقدس الهی خَیْرُ الرَّاحِمِینَ است أَحْکَمِ الْحَاکِمِینَ است خَیْرُ الْفَاصِلِینَ است خَیْرُ الرَّازِقِینَ است اما در مسئلهٴ انتقام «أشدّ المعاقبین» در روایات, در دعای افتتاح آمده ولی در آیه‌ای از آیات قرآن بگوید که او مثلاً «اشدّ الباطشین» است «أشدّ المنتقمین» است اینها نیامده از آن طرف خَیْرُ الرَّاحِمِینَ است خَیْرُ الرَّازِقِینَ است در رحمت آمده اگر در جایی از جاهای جهان امکان رحمت می‌بینید خدا خَیْرُ الرَّاحِمِینَ است أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ است در طرف فضایل اثباتی کلمهٴ خیر و افعل تفضیل به کار رفته ولی در طرف عذاب و انتقام و بَطش اینها به کار نرفته فقط فرمود: إِنَّ بَطْشَ رَبِّکَ لَشَدِیدٌ در دعای افتتاح البته آمده که «أشدّ المعاقبین فی موضع النّکال والنقمة» و مانند آن.

خب پس این اعترافها برای آنها از سنخ اعتراف دنیا نیست نظیر اینکه در سورهٴ مبارکهٴ «انعام» گذشت که اینها دروغ می‌گویند اما سنخ دروغ آنها از سنخ ظهور ملکات دنیای اینهاست در صحنهٴ قیامت همین مشرکینی که اهل بت‌پرستی بودند اینها می‌گویند که ما بت‌پرست نبودیم خدای سبحان می‌فرماید: انظُرْ کَیْفَ کَذَبُوا عَلَی أَنْفُسِهِمْ در سورهٴ مبارکهٴ «انعام» آیهٴ 22 به بعد این است که وَیَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکَاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنتُمْ تَزْعُمُونَ ٭ ثُمَّ لَمْ تَکُن فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَن قَالُوا وَاللّهِ رَبِّنَا مَا کُنَّا مُشْرِکِینَ سوگند هم یاد می‌کنند آن‌گاه ذات اقدس الهی به رسولش می‌فرماید: انظُرْ کَیْفَ کَذَبُوا عَلَی أَنْفُسِهِمْ اینها با اینکه متن عمل را به همراه آوردند پروندهٴ شرک‌آلود را به همراه آوردند و خودشان می‌دانند که در دنیا مشرک بودند الآن دارند دروغ می‌گویند این یک دروغ عمدی نیست.

پرسش:...

پاسخ: بله دیگر الآ‌ن همین بحث می‌کردیم این ظهور ملکات دنیاست در دنیا اینها چه کار می‌کردند؟ هر وقت گیر می‌افتادند دروغ می‌گفتند الآن همان ملکات در قیامت ظهور می‌کند می‌بینید آدم بددهنِ فحّاش در خواب هم که حرف می‌زند فحش می‌دهد اینکه در خواب فحش می‌دهد اینکه فعل اختیاری نیست که معصیت باشد که این ظهور ملکات بیداری اوست حالا اگر در عالم خواب کسی حرف می‌زند و دارد فحش می‌دهد این‌چنین نیست که سیّئه‌ای به حال او بنویسند که اینکه فعل اختیاری نیست این ظهور ملکات بیداری اوست در آخرت هم بشرح ایضاً این مبسوطاً در همان سورهٴ مبارکهٴ «انعام» گذشت که ظهور ملکات دنیاست وگرنه آنجا صدق و کذب راه ندارد برای اینکه متن عمل را مشاهده می‌کنند نه تنها اینها دروغ نمی‌گویند اصلاً دروغ گفتن ممکن نیست جِدّ کسی به کذبِ مُخبری و خبری مُتمشّی نمی‌شود در دنیا هم همین طور است در دنیا الآن در این مسجد اینجا که دیگر الآن در این فصل بخاری روشن نیست ما بخواهیم یکی از ماها به دیگری خبر دروغ بدهیم بگوییم که در مسجد اعظم فلان روز بخاری روشن بود این جِدّ ما متمشّی نمی‌شود برای اینکه او خودش می‌داند که بخاری نیست یعنی چه؟! در صحنهٴ آخرت وقتی کلّ اعمال و عقاید و اخلاق برای همگان حاضر شده است خود عمل مَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یَرَهُ این شرک را می‌بیند پرونده را خودش آورده عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ, عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ همه می‌بینند که این چه چیزی آورده این چگونه می‌تواند دروغ بگوید که شرکی نبود جِدّ متمشّی نمی‌شود منتها ظهور ملکات دنیاست در دنیا کار او هر وقت گیر می‌کرد دروغ می‌گفت الآن همین طور است مثل آدم نائم این آدم نائمی که در بیداری به فحّاشی اُنس گرفته در خواب هم که حرف می‌زند بد و بیراه می‌گوید این حرف بد و بیراه او روی جدّ که نیست معصیت نیست در سورهٴ مبارکهٴ «مجادله» هم مشابه همین مطلب است آیهٴ هجده سورهٴ مبارکهٴ «مجادله» هم همین است یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمَا یَحْلِفُونَ لَکُمْ در قیامت برای او سوگند یاد می‌کنند همان طور که در دنیا برای شما سوگند می‌خورند این سوگند دنیا مَلکه کاذبه است که ظهورش در آخرت روشن می‌شود وگرنه در آخرت جِدّ کسی متمشّی نمی‌شود که دروغ بگوید بله اگر کسی حالا از این سالن یا از این شبستان مسجد بیرون رفت نسبت به دیگری که در صحنه نبود این ممکن است کذب خبری داشته باشد البته کذب مُخبری همچنان اشکالش باقی است این می‌تواند به او بگوید که در فلان روز در مسجد اعظم مثلاً بخاری روشن بود این می‌تواند چنین دروغی بگوید اما در حضور یکدیگر دروغ ممکن نیست در آنجا هم کذب خبری ممکن است ولی کذب مخبری هم نیست اصلاً چگونه کذب مخبری شکل می‌گیرد بحثی است که در اصول از مرحوم آقا شیخ عبدالکریم(رضوان الله علیه) دیگران هم داشتند منتها ایشان به صورت تَجَزُّم نه جزم یک تجزّم جعلی را ایشان تصویر کردند ولی بالأخره کذب خبری آنجا ممکن است لکن در صحنهٴ حضور و شهود طرفین نه کذب خبری ممکن است نه کذب مخبری.

پرسش:...

پاسخ: همان ظهور ملکات نفس است مثل آدم نائم دیگر آدم نائم که فحش می‌دهد چه کار می‌کند ظهور ملکات است دیگر.

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمَا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَیَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَی شَی‌ءٍ أَلاَ إِنَّهُمْ هُمُ الْکَاذِبُونَ ٭ اسْتَحْوَذَ در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» داشت که لَمْ تَکُن فِتْنَتُهُمْ اصلاً ترفند آنها این است خب پس در اینجا با این محاجّه فرمود شما از چند جهت استحقاق این کیفر تلخ را دارید لذا جا برای عذرخواهی شما هم نیست و باید این عذاب را تحمل بکنید قَالَ اخْسَئُوا فِیهَا ...٭ اتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیّاً حَتَّی أَنسَوْکُمْ ذِکْرِی وَکُنتُم مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ اما آن مؤمنون که جزء مَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ هستند إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ آنهایی که مَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ هستند به فوز می‌رسند و شما که جزء خَفَّتْ مَوَازِینُهُ هستید به تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِیهَا کَالِحُونَ گرفتار می‌شوید حالا چند روایت از روایات نورانی این کتاب شریف کنزالدقائق بخوانیم تشبیه چون ایشان شاگرد مرحوم فیض بود بعد از مرحوم فیض بود غالب مطالب صافی مرحوم فیض در این تفسیر هست اگر جایی یک مطلب علمی دارد قبلاً مرحوم فیض گفته عین آن عبارت مرحوم فیض در این کنزالدقائق آمده لکن خصوصیّت این کتاب این است که روایات فراوانی را جمع کرده از نورالثقلین خیلی بیشتر است از صافی که خیلی بیشتر است روایات فراوانی جمع کرده ما چند روایت را تبرّکا بخوانیم این را حتماً یعنی حتماً تقریباً هجده نوزده صفحه است این را مطالعه بفرمایید برای اینکه این روایات برای همه ما آموزنده است با سرشت و سرنوشت ما کار دارد ما روزانه به این طرف داریم می‌رویم چه بخواهیم چه نخواهیم اگر نرفتیم ما را می‌برند بالأخره.

برای جریان علمیِ او نیست برای اینکه علمی او بالأخره در بحثهای دیگر بود و در آیات دیگر است اما برای جنبهٴ عملی اوست که این هر روز بالأخره با ما جدّی حرف می‌زند اینها - معاذ الله - افسانه نیست تشبیه نیست هر روز آن قبرِ انسان سه بار می‌گوید «أنا بیت الوحشة, أنا بیت الغربة» خب گفتند شیخ بهایی در قبرستان این صدا را شنیده عدّه‌ای می‌شنوند بالأخره اینها نه بیراهه می‌روند نه راه کسی را می‌بندند یک سر و گردن هم از دیگران بلندترند و می‌دانند اینجا جای رفاه نیست آن کسی که اینجا را ساخته قسم خورده که اینجا جای سختی است حالا اگر کسی جایی را بسازد او حکیم باشد عالِم باشد عاقل باشد معصوم باشد همهٴ این کارها دست او باشد و او که اینجا را ساخته قسم خورده که اینجا جای بدی است و آن خداست فرمود این لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی کَبَدٍ این «لام», «لام» قسم است دیگر فرمود قسم یاد می‌کنم که انسان در فشار و در منگنه است بالأخره همین, کسی خیال بکند که اینجا جای راحتی است یا فلان سِمت را پیدا کند راحت می‌شود خیر هر روز امتحان الهی است دیگر تا ما زنده‌ایم در کلاس آزمونیم اگر این جریان کنکور برای دانشگاهها دائمی بود همیشه در استرس بودند دیگر ما هم همیشه همین طوریم منتها کسانی که غافل‌اند آینده را فراموش می‌کنند به دنبال یک رفاه نسبی‌اند بنابراین اینجا جای آسایش نیست اینجا جای امتحان است هر لحظه هم جای آزمون است چیزی را به عنوان پاداش به ما نمی‌دهند اگر یک وقت یک جا گفتند صلّ علیٰ این امتحان است اگر جایی برای کسی صلوات فرستادند این امتحان است همه‌اش آزمون است آنکه اصل است این است که سه بار قبر هر کسی به انسان می‌گوید: «أنا بیت الوحدة, أنا بیت الغربة, أنا بیت التربة» این صدا را باید بشنویم حالا کجا ما را دفن می‌کنند که روشن نیست ما لااقل صدای قبر دیگران را بشنویم اینکه نمی‌گوید من برای زیدم که هر جا که قبر کسی است او همیشه این سه حرف را دارد حالا اگر قبر ما بود, بود قبر دیگری بود, بود بالأخره این صدا را باید بشنویم دیگر این «أنا بیت الوحدة, أنا بیت الغربة, أنا بیت التربة» چند روایت نورانی است که ایشان در این قسمتها نقل کردند یعنی جلد نهم صفحهٴ 212 تا صفحهٴ 230 این هجده صفحه همین روایات نورانی را دارد تفسیر کنزالدقائق مشهدی است.

خب در روایت دارد که إِنَّهَا کَلِمَةٌ که خب بعضی از روایات را در بحث دیروز خواندیم. از وجود مبارک امام سجاد هست که قبر «إمّا روضةٌ مِن ریاض الجَنّة أو حُفرة مِن حُفَرِ النیران».⁽¹⁾

در همان‌جا از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) نقل شد که «البرزخ القبر» ما دیگر چهار عالم داشته باشیم دنیا قبر برزخ قیامت نیست دنیا برزخ قیامت, قبر در روایات ما در آیات ما همان برزخ است برزخ همان قبر است اینکه فرمود: أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ خدا اِماته کرده حیات را گرفته و او را به قبر برده یعنی وارد برزخ کرده بحثهای فقهی ما جداست که فلان قبرستان است فلان جا باید برویم قبر را باید به این صورت این خاک را باید به این صورت تنظیم بکنیم اینها دستورات فقهی ماست وگرنه قبر, عالَم قبر همین عالم برزخ است.

پرسش: جناب استاد ببخشید عالَم زر محسوب نمی‌شود جزء عوالم؟

پاسخ: آن برای قبل است, قبل از این دنیاست ما از این به بعد سه عالم را در پیش داریم عوالم فراوانی را پشت‌سر گذاشتیم البته.

خب فرمود: وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ فرمود این «هو القبر» است این روایت دیگری است البته و همین آیه را حضرت قرائت فرمود.

اما مطلب دیگر که جزء بشارتهاست اینها غالب اینها را از مرحوم کلینی نقل کرده غالب این روایات را بعد راوی از حضرت سؤال می‌کند که از وجود مبارک امام صادق سؤال می‌کند که برزخ چه موقع است؟ فرمود: «القبر مُنذ حین موته إلی یوم القیامة» در همین روایت که مرحوم کلینی نقل کرده راوی به امام صادق(سلام الله علیه) عرض می‌کند که من شنیدم که شما گفتید همهٴ شیعیان ما در بهشت‌اند فرمود بله, این کسی به شما گزارش داد درست است من گفتم که همهٴ شیعیان ما در بهشت‌اند «کُلُّهم وَالله فی الجنّة» سائل عرض می‌کند که «إنّ الذُنُبَ کثیرةٌ» خیلیها گناهان بد دارند گناهان بزرگ دارند شما چگونه می‌فرمایید همهٴ اینها در بهشت‌اند فرمود: «أمّا فی القیامة فَکُلُّکم فی الجنّة» همه شیعیان در بهشت‌اند البته «بشفاعة النبیّ المطاع أو وصیّ النبیّ(علیهم الصلاة و علیهم السلام) و لکنّنی أتخوّف علیکم فی البرزخ» تا پاک نشوید در قیامت وارد بهشت می‌شوید البته, آن جهنمِ محض که تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ جای شیعه نیست اما خطر در برزخ است برزخ «حُفرة مِن حُفَر النیران» حالا چند سال طول می‌کشد این را خدا می‌داند یک لحظه‌اش قابل تحمل نیست.

«أمّا فی القیامة فَکُلُّکم فی الجنّة. قلت و ما البرزخ؟ فقال القبر مُنذ حین موته إلی یوم القیامه و لکنّنی أتخوّف علیکم فی البرزخ» حالا چون دارند اذان می‌گویند ما این روایات را به خود شما آقایان ارجاع می‌دهیم ولی این روایت را تبرّکاً بخوانیم که نور چشم همهٴ ماست و آن روایت که در صفحهٴ 221 آمده از مرحوم کلینی(رضوان الله تعالی علیه) است این است که به یونس می‌فرماید: «إذا کان ذلک» هنگام احتضار که شد «أطافُ محمّدٌ(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و علیٌّ(علیه السلام) و فاطمة(علیها السلام)» در بعضی از نصوص همان طوری که مرحوم کلینی نقل کرد فرمود این قسمت را برای همه نقل نکنید برای اینکه آنها که متوجه نیستند که آن عالم چه حکمی دارد که بعد ممکن است سؤال بکنند اشکال بکنند که خب اینها که می‌آیند فاطمه زهرا(صلوات الله علیها) می‌آید و این حضرت را می‌بینند این نامحرم است چطور می‌بینند فرمود این را برای افرادی که آگاه نیست نقل نکنید خیال می‌کنند آن صحنه هم مثل صحنهٴ دنیاست این مرحوم کلینی در بعضی از روایاتش هست حضرت می‌آید «والحسن والحسین» الآن تمام فخر ما این است که یک گوشه‌ای از تربت را ببینیم چه رسد به حالا خود حضرت بیاید این است که مرحوم کلینی در آن بخش که جلد پنج کافی است که فرمود هیچ یعنی هیچ لذّتی برای مؤمن به اندازه لذّت مرگ نیست خب اینها می‌آیند به بالین آدم دیگر چطور می‌شود این ما که تمام شرفمان این است که آن قبر را زیارت بکنیم گوشه‌ای از تربیت را ببینم خود حضرت می‌آید بالای سر آدم خب یعنی چه؟ «و الحسن و الحسین و الملائکة المقرّبون(علیهم السلام) فإذا قَبَضه الله عزّ و جلّ سَیَّرت الکرّ فی القالبٍ کقالبه فی الدنیا» ان‌شاءالله او را وارد بهشت برزخی بکنند.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 107 تا 115 سوره مومنون 90/07/13

رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ ﴿107 قَالَ اخْسَئُوا فِیهَا وَلاَ تُکَلِّمُونِ 108 إِنَّهُ کَانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبَادِی یَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ 109 اتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیّاً حَتَّی أَنسَوْکُمْ ذِکْرِی وَکُنتُم مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ 110 إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ 111 قَالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ 112 قَالُوا لَبِثْنَا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ فَسْأَلِ الْعَادِّینَ 113 قَالَ إِن لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِیلاً لَوْ أَنَّکُمْ کُنتُم تَعْلَمُونَ 114 أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثاً وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ 115 چون قرآن کریم هم حکمت است و هم موعظه و هم جدال احسن بعد از آن حکمت و اقامهٴ براهین برای اصول دین از راه موعظه آنها را هدایت کرده است که راه تبشیر و انذار بود.

در جریان انذار مسئلهٴ مرگ را مطرح فرمود مسئلهٴ برزخ را مطرح فرمود و جریان قیامت را اشاره کرد.

فرمود مرگ، انتقال از دنیا به برزخ است گرچه مرگ در عُرف مردم همان است که دستگاه بدن از کار بیفتد قلب و مغز از کار بیفتد و پزشک حاذق اجازهٴ دفن بدهد و این شخص در عرف مرده است ولی در فرهنگ قرآن کسی مرده است که از دنیا وارد برزخ بشود حساب برزخ جداست چون «تَنْتَقِلونَ مِن دارٍ إلی دارٍ» این شخص که آدم تبهکاری بود یا آدم مؤمنی بود ولی علاقهٴ شدیدی به مال و فرزند و امثال اینها داشت گرچه مال و فرزند و تعلّقات را رها کرد ولی آنها این شخص را رها نمی‌کنند.

مرگ عبارت از انتقال از دنیا به برزخ است وقتی این شخص وارد برزخ می‌شود که تعلّقات دنیایی از او گرفته بشود چون او قبل از مرگ این تعلّقات را رها نکرد هنگام مرگ متعلَّق را رها می‌کند ولی تعلّق را به همراه دارد تعلّق بدون متعلّق دردآور است تا این تعلّقها قطع نشد او در زحمت است این فشار جان دادن است کسی که علاقهٴ شدیدی به مال و فرزند و دنیا دارد ولو حلال با مرگ مورد علاقه را از او می‌گیرند (یک) تعلّق می‌ماند (دو) تعلّق بدون متعلّق دردآور است (سه) اگر آدم معتاد را گرفتند چرا دردش و فریادش بلند است برای اینکه آن مواد که متعلَّق اعتیااد اوست از او گرفتند (یک) اعتیاد همچنان باقی است (دو) اعتیاد بدون موادّ مورد تعلّق دردآور است (این سه) همه جا همین طور است اگر کسی خواست راحت بمیرد همان بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) که گاهی در نماز جمعه گاهی در غیر نماز جمعه این خطبه خوانده می‌شد که «إرفضوا هذه الدنیا الدنیّة التارکة لکم قبل أن تترکها» فرمود قبل از اینکه او شما را رها کند شما او را رها کنید تا راحت بمیرید این عذاب به معنای کیفر و محاسبهٴ برزخی و اینها نیست این عذاب تعلّق است.

پرسش: عرض حضرتعالی این می‌شود که قبض روح صورت می‌گیرد ولی...

پاسخ: بله دیگر این شخص قبض روح شده به حسب ظاهر این را دفن کردند ولی آن تعلّقاتش همچنان دردآور است این برای انتقال از دنیا به برزخ.

وقتی وارد برزخ شد اعمال او را بررسی می‌کنند البته جنّت برزخی یا جهنّم برزخی مقطعی است محدود است نسبت به قیامت کبرا کوچک است و از او گاهی به عنوان قیامت صغرا یاد می‌کنند حساب و کتاب برزخی‌اش جداگانه است ممکن است مؤمن باشد و وارد بهشت برزخی بشود و عذاب نبیند ولی این تعلّقات دردآور است بالأخره این یک مطلب که مسئلهٴ مرگ در فرهنگ طب غیر از مرگ در فرهنگ قرآن است این شخص علاقهٴ شدید به دنیا دارد ولو حلال اگر با فُجعه‌ای با یک ایست قلبی مُرد معنایش این نیست که فشار مرگ ندارد سختی مرگ را تحمل نمی‌کند نه، سختی مرگ را تحمل می‌کند به تعبیر سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) می‌فرمودند نقطه مقابلش هم هست ممکن است شهیدی در اثر اصابت گلوله در میدان جنگ در خونش دست و پا می‌زند دیگران که از حال او بی‌خبرند خیال می‌کنند این فشار جان دادن دارد در حالی که اگر او می‌توانست با ما سخن بگوید یا ما می‌توانستیم حرف او را بشنویم این دست و پا زدن او مثل آن است که انسانی در هوای گرم وارد استخر خنک شد دارد شنا می‌کند او هیچ رنجی نمی‌برد در حالی که ما می‌بینیم خون از بدنش بیرون می‌جهد و او دارد دست و پا می‌زند فشار جان دادن برای اینها نیست این فشار گلوله و امثال گلوله است که چند لحظه است و بعد رخت برمی‌بندد این مطلب اول.

مطلب دوم که مربوط به برزخ است برزخ هم یا بهشت برزخی است یا جهنم برزخی و این جهنم است حقیقتاً و آن هم بهشت است حقیقتاً منتها بهشت کوچک یا محدود و یا جهنم محدود این طور نیست که اگر در روایات دیروز خواندیم که شیعیان در قیامت وارد بهشت می‌شوند یک کار آسانی باشد مگر در جریان برزخ حساب پس دادن و در سوخت و سوز ماندن کار آسانی است گذشته از اینکه یکی از محکماتی که در روایات ما هست همان بیان نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) است که با سوگند گاهی بی‌سوگند این روایات نقل می‌شود که بهشت برای بندگان مطیع خلق شده است «خُلق الجنّة لِمَن أطاع الله ولو کان عبداً حبشیّا خُلقتَ النار لِمَن عَصی الله و لو کان سیّداً قرشیّا» اگر ابولهب باشد بالأخره قرشی است ولی اهل جهنم است و اگر بلال حبشی باشد اهل بهشت است این را حضرت با سوگند یاد کرده اینها جزء محکمات است بنابراین اگر یک شیعه معصیت‌کاری در برزخ پاک نشد با سوخت و سوز جهنم باید پاک بشود این حساب سر جایش محفوظ است البته از آن جهت که موحّد است مسلمان است قرآن و اهل بیت(علیهم السلام) را قبول دارد یقیناً مخلّد در نار نیست مثل کافر، اما جریان رنجی که مؤمنان از تبهکاران چشیدند در قیامت گاهی این به عکس می‌شود رنج اینها درمان بشود در دنیا عدّه‌ای مؤمنین را مسخره می‌کردند و می‌خندیدند در قیامت مشابه این کار برای مؤمنین پیش می‌آید که مؤمنین از کفّار می‌خندند فَالْیَوْمَ الَّذِینَ آمَنُوا اینها کسانی هستند که مِنَ الْکُفَّارِ یَضْحَکُونَ که در بخش پایانی سورهٴ مبارکهٴ «مطففین» آمده است در آنجا از آیهٴ 29 به بعد سورهٴ «مطففین» این است إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا کَانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ ٭ وَإِذَا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغَامَزُونَ ٭ وَإِذَا انقَلَبُوا إِلَی أَهْلِهِمُ انقَلَبُوا فَکِهِینَ ٭ وَإِذَا رَأَوْهُمْ قَالُوا إِنَّ هؤُلاءِ لَضَالُّونَ ٭ وَمَا أُرْسِلُوا عَلَیْهِمْ حَافِظِینَ این همان است که در این بخشهای سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» آمده است که کَانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبَادِی یَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ ٭ اتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیّاً شما مسخره می‌کردید می‌خندیدید و اینها.

همین آیات در بخش پایانی سورهٴ مبارکهٴ «مطففین» به این صورت آمده ولی در قبال فرمود: فَالْیَوْمَ یعنی قیامت الَّذِینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفَّارِ یَضْحَکُونَ ٭ عَلَی الْأَرَائِکِ یَنظُرُونَ اینها هم در قیامت جبران می‌کنند منتها در آیه محلّ بحث سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» این بخش نیامده فقط آمده کفاری که مؤمنین را مسخره می‌کردند ما مؤمنین را در بهشت مستقر کردیم آنها به فوز الهی رسیدند و کفّار در رنج و عذاب می‌سوزند این.

پرسش:...

پاسخ: نظیر یَشْوِی الْوُجُوهَ است یک نوع ترمیم است ترمیم قلب مؤمنین است که امروز یَشْوِی الْوُجُوهَ به این صورت است البته عکس‌العمل کار آنها هم خواهد بود.

پس مسئله مرگ روشن شد مسئلهٴ برزخ تا حدودی روشن شد و اینکه شیعه اگر تبهکار بود در برزخ اگر پاک نشد بالأخره در سوخت و سوز قیامت گرفتار می‌شود ولی خب بعید است که در برزخ پاک نشود مگر برزخ کار آسانی است مگر جهنم برزخی یک چیز کوچکی است یک چیز کمی است بالأخره او قابل تطهیر است.

مطلب بعدی آن است که آنچه در سورهٴ مبارکهٴ «کهف» آمده که ما برای کفار وزن اقامه نمی‌کنیم فَلَا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَزْناً در همان سورهٴ مبارکهٴ «کهف» (یک) در طیّ این بحثهایی که روزهای اخیر مطرح شده (دو) در هر دو مقطع اشاره شده که آن ترازویی که وزنش حق است موضوعش باید درجات باشد چنین ترازویی برای کفار نیست اما کفار درست است که درجات ندارند ولی گرفتار درکات‌اند درکات آنها را با ترازو باید تشخیص داد اگر کسی موافق بود إِنَّ الْمُنَافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ پس ترازویی است برای تشخیص درکات آن ترازو یقیناً برای کفار و منافقان و ملحدان هست این ترازویی که وزنش حق است و موزونش درجات چنین ترازویی برای کفار وزن نمی‌کنند برای اینکه ترازویی که برای سنجش حق است در یک کفّه حق گذاشتند در کفّه دیگر چه چیزی بگذارند کسی که خَفَّتْ مَوَازِینُهُ او باری ندارند قَدِمْنَا إِلَی مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَّنثُوراً اینها هباء را که نمی‌شود بسنجند که لذا ترازو برای اینها وضع نمی‌شود برای اینکه اینها درجات ندارند منتها معیار درکات اینها با یک ترازوی جداگانه باید مطرح بشود.

پرسش:...

پاسخ: بالأخره آنها درکاتی دارند دیگر یک عدّه جزء ائمه کفرند که وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ هستند یک عدّه پیروان آنها هستند آنها که یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ دربارهٴ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ آن روز فرعون با یک گنهکار عادی که یکسان نیست که یک عدّه جزء ائمه کفرند دیگر یک عدّه جزء حطب جهنّم‌اند یک عدّه جزء وقودند آنهایی که وقودند آتش‌زنه یا آتش‌گیره هستند آنها بیشتر سوخت و سوز دارند دیگر بالأخره درکات باید مشخص باشد نشانه‌اش آن است که در سورهٴ مبارکهٴ «نساء» و اینها دربارهٴ منافق فرمود این منافق تَه است إِنَّ الْمُنَافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ پس معلوم می‌شود درکاتی هست که یکی اسفل است یکی میانی.

پرسش:...

پاسخ: برنمی‌گردند که، رجعت به معنای رجوع از برزخ نیست اینها رجعت از برزخ رجوع نمی‌کنند البته بزرگانی که رحلت کرده‌اند برمی‌گردند اما کفار را مهلت نمی‌دهند برای ترمیم حسناتشان اینها درخواست می‌کنند که ما را برگردانید به دنیا که جبران بکنیم می‌گویند این ممنوع است حالا ممکن است صحنه‌ای باشد که اینها را برای تنبیه و عِقاب بیاورند اما اینکه گفتند رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ ما برویم عمل صالح انجام بدهیم اینجا می‌فرماید: کَلّا.

خب مطلب دیگر این است که در جریان مرگ اینها که گرفتار مرگ مغزی شدند هنوز کاملاً نمردند آن رگهٴ ضعیفی از حیات همچنان هست بنابراین اینها را نمی‌گویند مرده نه طب اینها را مرده می‌داند نه دین اینها را مرده می‌داند لذا اجازه دفن و امثال ذلک نمی‌دهند آن مرحلهٴ رقیقه حیات همچنان هست البته.

خب مطلب بعدی که به تناسخ برمی‌گردد تناسخ با جریان معاد کاملاً فرق دارد تناسخ این است که این روحی که قبلاً در بدن کسی بود حالا به کمالی رسیده در بخشی از بخشها حالا یا در فلاح یا در فساد بالأخره به فعلیّتی رسیده این از فعلیّت به قوّه برگردد به بدن یک کودک تعلّق بگیرد که لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئاً این مثل آن است که میوهٴ درختی که این میوه رسیده است این را بچسبانند به نهالی این درست نیست، اما در قیامت یا آنهایی که دوباره در خود دنیا زنده شدند طبق کاری که وجود مبارک مسیح(سلام الله علیه) کرد این شخص با همهٴ فعلیّتی که دارد بدنی را قبول کرده و بدن را دارد اداره می‌کند این از قوّه به فعلیّت نیامده این مثل آن است که میوهٴ همین درخت که این درخت حالا خشک شده با معجزه خدای سبحان همین درخت سرسبز بشود خب این درخت میوهٴ خودش را می‌گیرد دیگر بنابراین این با تناسخ فرق جوهری دارد و از طرفی هم روح گرچه در حدوث پیرو بدن بود ولی در بقا بدن پیرو روح است و بدن را روح می‌سازد الآن بدن ما در طیّ هفت، هشت سال کلاً تغییرپذیر است یعنی کسی که هشتاد سال یا نود سال زندگی کرده چندین بار اجزای بدن او عوض شده آنکه این وحدت را تأمین می‌کند و حفظ می‌کند همان روح است دیگر.

تمام گوشتها، پوستها، رگ و پِی و پیوندها چندین بار عوض شده نظیر همان عکس رودخانه است که بارها مثال زده شد اگر کسی در شب مهتاب کنار رودخانه‌ای بنشیند که این رودخانه موجی ندارد و خروشی ندارد و حرکت آرامی دارد یک ساعت کنار رودخانه می‌نشیند عکس ماه را در این رودخانه یکسان می‌بیند این خیال می‌کند این عکس یک ساعت اینجا ثابت بود در حالی که دهها بار این عکس عوض شده هر لحظه‌ای که یک بخشی از آب می‌آید عکس جدیدی به ما نشان می‌دهد این آب می‌رود آب دیگر می‌آید عکس جدید را اگر گفتند:

شد مبدّل آب این جوی چند بار٭٭٭ عکس ماه و عکس اختر برقرار

ناظر به آن است که چون حرکتش رقیق و لطیف است کسی احساس نمی‌کند وگرنه انسان که دست خودش را نگاه می‌کند و اگر خالی روی یکی از انگشتان پشت دستش باشد خیال می‌کند این خال همان خال دوران کودکی است در حالی که دهها بار عوض شده است یا هفت هشت بار عوض شده است بدن را هم روح می‌سازد همان طوری که در دنیاست همین وضع بعد از موت هم می‌تواند پیش بیاید بنابراین با مسئلهٴ تناسخ یک فرق جوهری دارد.

حالا در این بخش فرمود ما اینها را در قیامت مؤمنین را پاداش می‌دهیم و کفار را به کیفرشان می‌رسانیم وقتی که وارد صحنهٴ قیامت شدند خدا از اینها سؤال می‌کند چقدر در زمین ماندید؟ قَالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ اگر منظور از این ارض خصوص دنیا باشد این سؤال و جواب وضع روشنی دارد از آنها سؤال می‌کند که چقدر در دنیا ماندی؟ چند سال ماندی؟ اینها وقتی عظمت و ابدیّت قیامت را مشاهده می‌کنند عرض می‌کنند که لَبِثْنَا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ یک روز یا نصف روز یعنی کلّ دار دنیا این هفتاد هشتاد سال که اینها زندگی می‌کنند وقتی ابدیّت را مشاهده می‌کنند مثل یک روز یا نصف روز، اما اگر منظور از این ارض، صحنهٴ برزخ باشد گرچه صحنهٴ برزخ خیلی طولانی‌تر از صحنهٴ دنیاست برای افراد، لکن نسبت به ابدیّتِ قیامت باز هم خیلی اندک است چون قلّت و کثرت در این گونه از موارد یک امر اضافی است نسبت به قیامت و ساهرهٴ قیامت که ابدیّت را انسان مشاهده می‌کند می‌بیند آنچه در برزخ مانده است یک روز یا یک نصف روز ساعه یا کمتر از ساعه.

مشابه این قبلاً هم باز این آیات مطرح شد لکن در سورهٴ مبارکهٴ «روم» به این صورت آمده است آیهٴ 55 سورهٴ مبارکهٴ «روم» این است وَیَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَیْرَ سَاعَةٍ اینها که تبهکارند سوگند می‌خورند می‌گویند ما یک لحظه ماندیم یک ساعت ماندیم در برزخ نسبت به ابدیت لکن این سؤال می‌ماند که بالأخره اینها گرفتار عذاب‌اند در برزخ، در مدّت عذاب هر اندازه که عذاب سخت باشد انسان طولانی‌تر احساس می‌کند چگونه اینها زمان عذاب را کم می‌بینند آخر اینها می‌گویند ما یک روز یا نصف روز ماندیم در حالی که به اینها خیلی سخت گذشت.

به دو وجه این قلّت و کثرت که امر اضافی است قابل تبیین است هم از نظر امتداد زمانی یا تمثّل زمان وقتی ابدیّت قیامت را مشاهده می‌کنند این یوم یا بعض یوم است هم از نظر عذاب وقتی عذاب قیامت را نگاه می‌کنند این یوم یا بعض یوم است عذاب قیامت طوری است که جهنّم به فاصلهٴ پانصد فرسخی نعره می‌زند چه اینکه بهشت به فاصلهٴ پانصد فرسخی بوی طیّب و طاهری برای بهشتی می‌فرستد جهنم طوری نیست که نظیر جهنم دنیا باشد انسان تا وارد نشود گرفتار زفیر و شهیقش نشود در قرآن جهنم را یک موجود مُدرِک می‌داند دارد إِذَا رَأَتْهُم مِن مَکَانٍ بَعِیدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَیُّظاً وَزَفِیراً مثل گرگها که از دور که می‌بینند حمله می‌کنند فرمود همین که جهنم از دور جهنّمیها را دید دارد حمله می‌کند یا نعره می‌زند خب إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوَانُ گرچه هر موجودی در سهم خود اهل ادراک است ولی آغاز و انجام قیامت با ادراک همراه است چیزی در قیامت نیست که نفهمد و آگاه نباشد.

پرسش: استماع مخصوص کفار است؟

پاسخ: بله دیگر، إِذَا رَأَتْهُم نه اینجا در یُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ مخصوص کفار است اینکه دارد إِذَا رَأَتْهُم یعنی جهنم تبهکاران را ببیند نعره می‌زند سَمِعُوا لَهَا تَغَیُّظاً وَزَفِیراً آن قدر جهنم عصبانی است که تَکَادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ از شدّت عصبانیّت دارد تکّه تکّه می‌شود این را می‌گویند در بین حیوانات خشن پلنگ این‌چنین است که گاهی از شدّت غضبانیّت تکّه تکّه می‌شود اینکه سعدی دارد «پلنگان رها کرده خوی پلنگی» برای همین جهت است این حالت را می‌گویند حالت تَنمّر، تنمّر یعنی مثل نَمِر بودن مثل پنلگ بودن که غضب پلنگ از غضب شیر و گرگ و اینها بیشتر است او عصبانی‌تر از سایر حیوانات است گرچه شیر از او شجاع‌تر است ولی پلنگ از شیر عصبانی‌تر و غضبناک‌تر است تنمّر چنین خویی است تَکَادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ یعنی جهنّم گویا از شدّت عصبانیّت می‌خواهد تکّه تکّه بشود این طور است.

خب چنین جهنّمی را می‌بینند آن عذابی را که در برزخ دیدند نسبت به این خروش پانصد فرسخی که فریاد می‌زند می‌شود لَبِثْنَا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ پس این قلّت و کثرتی که به تعبیر مرحوم شیخ در تبیان امر اضافی است این هم از نظر زمان می‌تواند اضافی باشد هم از نظر شدّت و ضعف عذاب می‌شود اضافی باشد.

پرسش: لَبِثْنَا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ در مورد اصحاب کهف هم داریم که در آ‌نجا...

پاسخ: بله آنها نسبت به بیداری که شدند آنها برای آن است که در بحث سورهٴ «کهف» گذشت اینها وقتی که آمدند خوابیدند وقتی که آمدند آفتاب یک بخش از این کهف را گرفته بود وقتی که بیدار شدند دیدند که آفتاب یک گوشهٴ دیگر کهف را گرفته گفتند که همان روزی که ما خوابیدیم بعد از یکی دو ساعت بیدار شدیم که آفتاب همان آفتاب است منتها قدری جلوتر آمده یا نه، آفتاب فرداست اینها از کجا بفهمند سیصد سال شمسی و سیصد و نه سال قمری خوابیدند از کجا بفهمند گفتند: لَبِثْنَا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ.

بنابراین اگر این اصحاب که کهف بخواهند تشخیص بدهند با همین آفتاب باید تشخیص بدهند از کجا بفهمند یک آدم خوابیده سیصد سال خوابید اینکه امر عادی نیست که، که بگویند ما سیصد سال خوابیدیم از کجا بفهمیم بعد هم گفتند که خدا می‌داند که چقدر خوابیدیم و امثال ذلک خب آنها بر اساس همین معیار عادی بود.

در جریان برزخ اینها عذاب طولانی را تجربه کردند یا در دنیا هفتاد، هشتاد سال به سر بردند چگونه می‌گویند: یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ برای گذشته است از گذشته سؤال می‌کنند که شما چقدر در زمین بودید در جریان برزخ هم عذاب باعث احساس طولانی بودن است که به اینها خوش نگذشت که بگویند یک لحظه بود که اگر از مؤمنان سؤال بکنند ممکن است در اثر اینکه به اینها خوش گذشته است خیلی زمان را کم احساس بکنند اما از تبهکاران سؤال می‌کنند که چقدر ماندی اینها باید آن عذاب و طولانی مدت بودن را احساس بکنند ولی به هر تقدیر چه به لحاظ مدّت باشد چه به لحاظ کیفیت و شدّت باشد وقتی ابدیّتِ قیامت را از یک سو، آن جهنمِ خروشان را از سوی دیگر می‌بینند اینها می‌گویند که یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ که می‌شود اضافی باشد و همچنین در سورهٴ مبارکهٴ «روم» می‌آید به خواست خدا هم در بعضی از آیات دیگر گذشت.

این اگر به لحاظ دنیا باشد که فی الأرض است و اگر به لحاظ برزخ باشد چون انسان وقتی در دنیاست برزخ جزء آخرت به حساب می‌آید وقتی وارد قیامت شد برزخ جزء دنیا به حساب می‌آید برزخ این طرف قرار می‌گیرد و این شخص آن طرف برزخ واقع می‌شود اگر کسی در دنیا باشد یعنی در این طرف باشد برزخ را جزء آخرت می‌بیند وقتی از برزخ عبور کرد وارد صحنهٴ قیامت شد برزخ را جزء محدوده ارض می‌بیند لذا قابل توجیه است.

می‌ماند این مطلب که خدای سبحان از امری که نسبت به درازمدت است به عنوان کوتاه‌مدت یاد می‌کند در آغاز سورهٴ مبارکهٴ «انبیاء» گذشت که فرمود: اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ این اِقتراب قوی‌تر از قَرِب است مثل اینکه اقتدار قوی‌تر از قَدَر است این زیادیِ موانع که تدلّ علی زیادة المعانی در این گونه از کلمات خودش را نشان می‌دهد ما اگر خواستیم بگوییم این شخص تواناست می‌گوییم قادر است اگر خواستیم بگوییم خیلی قدرت دارد می‌گوییم مقتدر است اقتدار با قدرت این فرق را دارد اقتراب با قُرب همین فرق را دارد اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ یعنی خیلی نزدیک شد با اینکه حسابهای خیلی دور است به این آسانی به این زودیها نمی‌آید البته اگر به لحاظ برزخ باشد خب بالأخره وقتی انسان مُرد حساب برزخی‌اش نزدیک است ولی باز این قدر نیست که انسان در حدّ اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ تعبیر بکند منتها در برابر ذات اقدس الهی که کلّ این صحنه نسبت به قیامت بسیار اندک است تعبیر به اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ می‌شود چه اینکه در سورهٴ مبارکهٴ «قمر» هم دارد که اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ این هم همین است.

مطلب دیگر اینکه در صحنهٴ قیامت یک تبهکار بخواهد عذرخواهی بکنند گرچه عذر او را نمی‌پذیرند ولی یک مقدار تشفّی و آرامش قلب و سبک شدن هست در آیات قیامت دارد که به این تبهکاران اجازهٴ عذرخواهی هم داده نمی‌شود آن لحظاتی که احیاناً می‌خواهند عذرخواهی بکنند یا درخواست بکنند آن اوایل امر است اما آنجا که فرمود: اخْسَئُوا فِیهَا وَلاَ تُکَلِّمُونِ از آن به بعد دیگر اجازهٴ عذرخواهی هم به آنها داده نمی‌شود در سورهٴ مبارکهٴ «مرسلات» آیهٴ 35 به بعد آمده است که هذَا یَوْمُ لاَ یَنطِقُونَ ٭ وَلاَ یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ در این موقف در این روز بعد از اینکه خدا فرمود: اخْسَئُوا فِیهَا وَلاَ تُکَلِّمُونِ دیگر کسی حقّ حرف ندارد حتی اجازهٴ عذرخواهی هم ندارند که یک مقدار از نظر روانی سبک‌تر بشوند پس آیهٴ 35 و 36 سورهٴ مبارکهٴ «مرسلات» اجازهٴ عذرخواهی هم به اینها داده نمی‌شود چه اینکه در بخشهای دیگر هم فرمود: فَیَعْتَذِرُونَ یا یُسْتَعْتَبُونَ که مقداری به وسیلهٴ این کار سبک بشوند آن هم به اینها اجازه داده نمی‌شود در بخشهای پایانی قرآن که فرمود به آنها اجازه داده نمی‌شود لاَ یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ که سبک بشوند به وسیلهٴ عذرخواهی خب حالا منشأ همهٴ این مشکلات چیست؟ منشأ همهٴ مشکلات این است که اینها فکر می‌کردند که جریان قیامت اسطوره است و فسون است و فسانه انسان که می‌میرد تمام می‌شود و می‌پوسد دین آمده که بگوید شما با مردن از پوست به در می‌آیید نه بپوسید و برای ابد زنده‌اید اگر معادی نبود این عالَم می‌شد افسانه برای اینکه هر کس بیاید هر کاری انجام بدهد هر ظالمی بیاید هر مظلومی برود هیچ حساب و کتابی نباشد خب می‌شود باطل و عاطل و یا لهو و لعب و لغو و کار عبث دیگر.

اینکه در همین قسمت از سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» فرمود: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثاً وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ برای همین است کارِ بی‌هدف را می‌گویند عبث اگر عالَم قیامتی نداشت هر کسی در دنیا هر کاری می‌کرد یَله و رها بود می‌شد عبث و بی‌هدف دیگر در حالی که خدای سبحان در چند جای قرآن هم به صورت نفی هم به صورت اثبات مسئله معاد را مطرح کرد.

به صورت اثبات فرمود عالم به حق خلق شده است خَلَقْنَا السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ به صورت نفی فرمود: مَا خَلَقْنَا السَّماءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا بَاطِلاً اینکه می‌گویند حقّ مخلوقٌ‌به یعنی این نظام پیچیدهٴ به حق یا در صحبت حق است این باء بِالْحَقِّ یا باء ملابسه است یا باء مصاحبه فرمود ما آسمان و زمین را به حق پیچیدیم یا در صحبت حق قرار دادیم مصاحب حق قرار دادیم چون حق است به مقصد می‌رسد البته عالَم هدفمند است گرچه ذات اقدس الهی بی‌نیاز است او هدف ندارد چون خود هدف، هدف ندارد هر چیزی برای نِیل به کمال است اگر مبدأیی کمال نامتناهی بود خودش می‌شود هدف که همه او را می‌طلبند أَلاَ إِلَی اللَّهِ تَصِیرُ الْأُمُورُ دیگر فرض ندارد یعنی این فرض محال است که یک کمال مطلق و نامتناهی این کمال مطلقِ نامتناهی کاری انجام بدهد که به وسیلهٴ این کار بخواهد به مقصدی برسد خب معلوم می‌شود که کمالش محدود است دیگر متناهی است نه نامتناهی، اگر کمالی نامتناهی شد چون کمال است کار از او صادر می‌شود نه کار انجام می‌دهد که به کمال برسد یعنی ذات اقدس الهی عالَم را خلق نکرد تا سودی ببرد ذات اقدس الهی عالَم را خلق نکرد تا جودی بکند او نه تا سود کار می‌کند نه تا جود کار می‌کند بلکه جوادِ محض است دیگران که کار می‌کنند یا برای سود است یا برای جود یا این ساخت و ساز را می‌کند برای اینکه بهره ببرد یا نه می‌خواهد ثواب ببرد این بیمارستان را می‌سازد آن مسکن را می‌سازد برای طبقهٴ محروم که می‌خواهد به وصف جود برسد به یک ثواب برسد این دوتا.

چون این سازنده کمالش محدود است نه نامتناهی یا می‌خواهد سودی را که ندارد ببرد یا جودی را که نداشت با این می‌خواهد ثابت کند ثواب ببرد و مانند آن، لذا کارِ غیر خدا تا بردار است یعنی می‌شود گفت فلان موجود این کار را کرده است تا به فلان مقصد برسد چه نبیّ چه ولیّ اما خدای سبحان که کمالش نامتناهی است چیزی را فاقد نیست تا با کار او را به دست بیاورد که اگر کار نکند فیضی نرساند به وصف جود متّصف نیست اگر این فیض را برساند به وصف جود متّصف می‌شود خب این کمالش می‌شود محدود این می‌شود ممکن - معاذ الله - دیگر واجب نیست، بنابراین از آن جهت که غنیّ محض است خودش منزّه از آن است که هدف داشته باشد هدف داشتن خدا نقص است و از آن جهت که حکیم است صدر و ساقهٴ فعل او با حکمت و منفعت و هدف و امثال ذلک است فعل، هدف دارد که به مقصد می‌رسد و مقصود خود را در آن مقصد می‌یابد فاعل، منزّه از مقصد داشتن است لذا در سورهٴ مبارکهٴ «ابراهیم» به زبان موسای کلیم فرمود به جهانیان اعلام بکن قَالَ مُوسَی إِن تَکْفُرُوا أَنتُمْ وَمَن فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ حالا همهٴ مردم کافر بشوند این طور نیست که بر دامن کبریایی او گَردی بنشیند او به مقصد نرسیده باشد که او خودش مقصد است.

بنابراین فرمود کارِ ما عبث نیست چون کار حکیمانه است ما منزّه از آن هستیم که مقصد داشته باشیم چون غنیّ حمیدیم أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثاً وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ پس هدف این نیست که ما به جامعه خدمت بکنیم هدف این نیست که ما عالِم بشویم اینها در راه است چه به جامعه خدمت کردن چه عالِم شدن اینها ابزار در راه است خب به جامعه خدمت بکنیم که چه بشود که بعد از مرگ یک جواب نقد داشته باشیم عالِم بشویم که چه بشود بعد از مرگ جواب نقد داشته باشیم یوم الحساب باید دستمان پُر باشد پس بنابراین هیچ کاری در دنیا هدف نهایی نیست اینها کمالات میانی است برای آن هدف نهایی.

پرسش: جناب استاد ببخشید مگر بسیاری از افعال خداوند برای رحمت نیست؟

پاسخ: برای رحمت رساندن خداست چون خدا حکیم است کارهای او رحمت است، حکمت است، نعمت است، احسان است و مانند آن اما چون غنیّ محض است این کارها را نمی‌کند که خودش سود ببرد (یک) یا خودش به کمال جود برسد (دو) که اگر این کار را نکند جواد نیست این نقص را دارد - معاذ الله - و این کار را می‌کند که به جود برسد بنابراین آن شعر یک شعر میانی است

من نکردم خلق تو سودی برم ٭٭٭ من نکردم خلق تا جودی کنم

نه جود هدف خداست نه سود بلکه چون حکیمانه است صدر و ساقهٴ فعلش عین رحمت است برکت است حکمت است همه دارند استفاده می‌کنند او چون کمالِ نامتناهی است جود از او صادر می‌شود نه کار می‌کند تا نقصی را برطرف کند که قبلاً سَخی نبود حالا می‌خواهد بشود سخی چون کمالات او هم بالذّات است هم نامتناهی.

در سورهٴ مبارکهٴ «قیامت» هم فرمود: أَیَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَن یُتْرَکَ سُدی انسان خیال می‌کند که رهاست یاوه است هیچ خبری نیست هیچ حسابی نیست هر کسی هر چه کرد، کرد خب این همه ظلمی که ظالمان و طاغیان کردند این همه رنجی که محرومان کشیدند حساب و کتابی نباشد خب می‌شود عالَم لغو دیگر.

اینکه فرمود: أَیَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَن یُتْرَکَ سُدی سُدی یعنی یاوه.

می‌بینید اینها که کارهای یدی انجام می‌دهند یا با پا یا با دست کار انجام می‌دهند زمزمه‌هایی زیر لب دارند برای رفع خستگی آنها که اهل معنا نیستند حالا یا سوت می‌کشند یا تصنیف و ترانه می‌خوانند برای رفع خستگی آنها که عاقل و خردمندند اذکار الهی دارند برای رفع خستگی.

وجود مبارک ابراهیم و اسماعیل(سلام الله علیهما) در آن کارگری و معماری و مهندسی خانهٴ کعبه زمزمه زیر لبشان رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا بود وَإِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَإِسْمَاعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا آجر بیاور خِشت بیاور سنگ بیاور مرتّب این گِل بیار و سنگ بیار و خشت بیار با رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا اداره می‌شد وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) هم آن طوری که امین‌الاسلام(رضوان الله علیه) نقل می‌کنند وقتی این پای مبارک را روی دوش بیل فشار می‌دادند و این باغ را شیار می‌کردند این جمله‌ها را می‌خواندند أَیَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَن یُتْرَکَ سُدی برای رفع خستگی.

اینکه گفتند: اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً همه‌اش «لا إله الاّ الله» و «سبحان الله» نیست هر کسی در هر کاری که مشغول است زمزمهٴ زیر لبش آیه مناسب آن کار باید باشد أَیَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَن یُتْرَکَ سُدی انسان خیال کرد که همین طور یَله و رهاست همین که وارد خاک شد می‌پوسد خیر وارد خاک شد روزی سر برمی‌دارد مثل همهٴ آن خوشه‌ها و شاخه‌ها بالأخره یک روز یک بذر و یک حبّه و یک هسته‌ای رفته در دل خاک و بعد سر در آورده اینکه در روایات آمده ائمه(علیهم السلام) فرمودند: «إذا رأیتموا الرّبیع فاذکروا النشور» همین است این هم ذکر خداست اگر فرمود: اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثِیراً یعنی در هر جایی ذکر مناسب آنجا را بگویید.

فرمود وقتی بهار را دیدید به یاد معاد باشید این‌چنین نیست که شما بروید در خاک و سر برنیاورید این طور نیست أَنَّ اللَّهَ یُحْیِی الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا خب حضرت این آیات را می‌خواند أَیَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَن یُتْرَکَ سُدی انسان خیال می‌کند که یَله و رهاست که حساب و کتابی در کار نیست.

مستحضرید که یاد معاد از بهترین فضایل است خدا این یاد را بر همهٴ ما لازم کرده اما به همه جایزه نداده که تذکره داشته باشیم فراموشمان نشود فقط به یک گروه جایزه داد فرمود من به ابراهیم، اسحاق، یعقوب اینها که بندگان خاصّ من هستند به اینها یک جایزه دادم إِنَّا أَخْلَصْنَاهُم بِخَالِصَةٍ سؤال: «ما تلک الخالصة»؟ جواب: ذِکْرَی الدَّارِ آدم خانهٴ خودش را که فراموش بکند خب سرگردان در خیابان و بیابان است دیگر ولی وقتی خانه‌اش یادش باشد مرتب به فکر است که چیزی برای خانه تهیه کند خانهٴ ما قیامت است فرمود یاد خانه را من به عنوان جایزه خالصه به اینها دادم با جمله اسمیه و با «إنّ» و با ضمیر متکلّم مع‌الغیر إِنَّا أَخْلَصْنَاهُم بِخَالِصَةٍ سؤال: «ما تلک الخالصة»؟ جواب: ذِکْرَی الدَّارِ.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 112 تا 118 سوره مومنون 90/07/16

قَالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ ﴿112 قَالُوا لَبِثْنَا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ فَسْأَلِ الْعَادِّینَ 113 قَالَ إِن لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِیلاً لَوْ أَنَّکُمْ کُنتُم تَعْلَمُونَ 114 أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثاً وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ 115 فَتَعَالَی اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ 116 وَمَن یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لاَ بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِندَ رَبِّهِ إِنَّهُ لاَ یُفْلِحُ الْکَافِرُونَ 117 وَقُل رَّبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ 118 بعد از اینکه عناصر محوری سور‌ه را مشخص کرد یعنی جریان اصول دین را تبیین فرمود, کسانی که منکر این اصول‌اند آنها را به کیفر تلخ تهدید کرد یکی از مسائل تهدیدی آن است که شما مؤمنان را تحقیر می‌کردید مسخره می‌کردید امروز عظمت مؤمنان روشن شد و وهن و حقارت شما هم معلوم شد آیا مسخره کردن مؤمن چنین خطری را به همراه دارد ولو برای مؤمن دیگر یا نه کفار, مؤمن را به جهت ایمان مسخره می‌کردند لذا به آن کیفر تلخ محکوم شدند که خدا فرمود: إِنَّهُ کَانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبَادِی یَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ ٭ فاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیّاً پس اگر مؤمنی مؤمن دیگر را مسخره کند معصیت کرده است ولی مشمول این آیات نیست این آیات ناظر به کافرانی است که مؤمن را لإیمانه مسخره می‌کردند نه مؤمن را برای اینکه اندام او لباس او راه رفتن او مثلاً مورد خوشایند این شخص نیست پس مسخره کردن مؤمن گرچه معصیت است ولی مشمول این آیه نیست نظیر آنچه در سورهٴ مبارکهٴ نساء و امثال آن گذشت که مَن یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِداً فِیهَا اگر کسی مؤمنی را عمداً بکُشد مخلَّد در نار است خلود در نار برای هر کسی نیست برای هر معصیت‌کاری نیست برای کسی است که کافر باشد و مانند آن. در آن دارد که اگر کسی مؤمنی را بکُشد مخلَّد در نار است که این تعلیق حکم بر وصف گفتند مشعر به علیّت است یعنی «وَ مَن یقتل مؤمناً لإیمانه فجزائه جهنّم خالداً» وگرنه اگر کسی مؤمن را در اثر زد و خورد مالی و مانند آن از پا در بیاورد که مخلَّد نیست حکم قتل را دارد دیگر. مسخره کردن مؤمن هم همین طور است اگر لإیمانه مسخره بکند کیفر تلخش همین است که بیان شد اگر برای مسائل عادی باشد حکمش این نیست.

مطلب دیگر آن است که افرادی که در برزخ هستند گاهی موقّتاً وارد برزخ می‌شوند و قضا و قدر اینها این است که دوباره برگردند نظیر آنچه را که وجود مبارک عیسای مسیح زنده می‌کرد یا نظیر کسی مَرَّ عَلَی قَرْیَةٍ که دید عدّه‌ای مردند گفت: أَنَّی یُحْیِیْ هذِهِ که خدا سبحانه و تعالی فَأَمَاتَهُ اللّهُ مِاْئَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ اما آنها که وارد در برزخ شدند و مستقر شدند دیگر برنمی‌گردند.

مطلب بعدی آن است که در آیهٴ 108 خدای سبحان به کافران فرمود: اخْسَئُوا فِیهَا وَلاَ تُکَلِّمُونِ ساکت باشید و دیگر حرف نزنید اینها دیگر حرف نزدند, اما خدا نفرمود من با شما سخن نمی‌گوید ولو به صورت عِتاب شما حقّ حرف ندارید اینها فقط مستمِع بودند خدای سبحان کلام خود را در توبیخ و توهین اینها ادامه داد سه چهار آیه بعد هم دربارهٴ همین است پس اینکه فرمود: وَلاَ تُکَلِّمُونِ یعنی شما حقّ حرف ندارید ولو عذرخواهی نه اینکه من دیگر از این به بعد عِتاب هم نمی‌کنم این عتابِ بعدی ادامهٴ کلام الله است نه ادامهٴ تکلّم آن کفّار.

پرسش: حاج آقا ببخشید لاَ تُکَلِّمُونِ بعد از اخْسَئُوا برای تأکید است یا معنای خاصّ خودش را دارد؟

پاسخ: اخْسَئُوا به معنای «ابعدوا» است نه یعنی ساکت باشید معنای تأسیسی دارد نه تأکیدی «إخسأ» یعنی دور شو نه ساکت باش این کلبها را برای راندن با تحقیر می‌گویند «إخسأ» یعنی «إبعد» دور باش نه یعنی «اُسکُتْ» اما لاَ تُکَلِّمُونِ معنای خاصّ خودش را دارد که تأسیس است.

آن‌گاه مطلب از سؤال و جواب است که از این برزخیان سؤال می‌کنند شما چقدر ماندید؟ اینها می‌گویند یک روز یا نصف روز ما که نمی‌دانیم از عادّین بپرسید. دربارهٴ عادّین یعنی کسانی که عدددان‌اند اهل شمارش‌اند مثل فرشتگان و مانند آن چند قرائت شده است که بخشی از اینها را زمخشری در کشّاف نقل کرد فَسْأَلِ الْعَادِّینَ آیا قرائت همین مشدّد است یعنی کسانی که عدد و رقم به دست آنهاست یا «فَسْأَلِ الْعَادِینَ» آنها که ظالم‌اند اهل تعدّی‌اند که بی‌تشدید خوانده بشود یا «عادیین» یعنی از قبیله معمّرین عاد و ثمود سؤال کنید این قرائتهای سه‌گانه را زمخشری نقل کرده است ولی به هر تقدیر آنها می‌گویند ما نمی‌دانیم اینکه گفتند ما نمی‌دانیم برای آن است که یا فراموش کردند یا صحنه به قدری صحنهٴ آشفته و آشوبی است که اینها مضطرب‌اند به هر تقدیر می‌گویند ما نمی‌دانیم ما یک روز یا نصف روز ماندیم با اینکه اینها هم مدّت طولانی را در برزخ پشت سر گذاشتند شاید برای این باشد که آنچه را که در برزخ پشت سر گذاشتند فعلاً یادشان نیست اگر یادشان نباشد می‌گویند یک روز یا نصف روز یا نه, یادشان است وقتی جریان ابدیّت قیامت را مشاهده می‌کنند آنچه را که در برزخ گذراندند یا در دنیا پشت سر گذاشتند نسبت به ابدیّت معاد یک روز یا نصف روز است قابل قیاس نیست گاهی هم در تعبیرات روایی این است که این دنیای شما نسبت به ملکوت الهی «کحلقةٍ فی فلات» این تشبیه معقول به محسوس و مانند آن است. خب بالأخره اینها می‌گویند ما یک روز یا نصف روز ماندیم ما نمی‌دانیم از عادّین بپرسید خدای سبحان می‌فرماید شما در درازمدّت در برزخ ماندید تا نوبت شما رسید که وارد صحنهٴ معاد بشوید و امروز وارد صحنهٴ معاد شدید قَالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ ٭ قَالُوا لَبِثْنَا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ فَسْأَلِ الْعَادِّینَ آن‌گاه خود خدای سبحان در پاسخ می‌فرماید: إِن لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِیلاً لَوْ أَنَّکُمْ کُنتُم تَعْلَمُونَ. جریان برزخ جریانی است که با درس و بحث و امثال ذلک حل نمی‌شود یک راه سومی قرآن کریم و دین به ما آموخت آن راه مشاهده است راه اول همان راه تجربه عمومی است که راه حس و معرفت‌شناسی حسّی و تجربی است که همه بشر دارند راه دوم راه تجرید, تجرید یعنی تجرید کاری به تجربه ندارد آن راه فلسفه و کلام و براهین عقلی است که آن راه هم کتاب و سنّت در اختیار گذاشت. راه سوم راه مشاهده است این راه مشاهده از راه تهذیب نفس و تطهیر قلب و امثال ذلک است که فرمود: «مَن أخلص لله أربعین صباحاً» آن وقت «تَنفجر یَنابیع الحکمة مِن قلبه علی لسانه» این راههای فراوانی دارد گاهی به ما می‌گویند روزهٴ مستحبّی بگیرید گاهی می‌گویند نماز شب بخوانید گاهی می‌گویند مواظب حلال و حرام باشید گاهی هم می‌گویند بروید مدرسهٴ قبرستان, مدرسهٴ قبرستان یعنی مدرسهٴ قبرستان یک وقت آدم می‌رود قبرستان زیارت می‌کند فاتحه می‌خواند خب البته ثواب دارد برای طلب آمرزش خودش و پدر و مادرش یک وقت می‌رود چیز یاد بگیرد خب این دعاهایی که در قبرستان است چند قسم است یک قسمت دعای مدرسه‌ای است یعنی ما وقتی وارد قبرستان شدیم عرض ادب می‌کنیم عرض احترام می‌کنیم سلام عرض می‌کنیم اینها را قسم می‌دهیم به خدا می‌گوییم شما را به خدا قسم بگویید آنجا چه خبر است «اَلسَّلامُ عَلی اَهْلِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ مِنْ اَهْلِ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ یا اَهْلَ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ بِحَقِّ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ کَیْفَ وَجَدْتُمْ قَوْلَ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ مِنْ لا اِلهَ اِلَّا اللَّهُ» شما را به خدا قسم بگویید آنجا چه خبر است با شما چه کار کردند خب این لغو است - معاذ الله - این درخواست یا راه‌حل دارد یقیناً راه‌حل دارد راه‌حلّش این نیست که آنها از راه درس و بحث به ما یاد بدهند که از آنها گذشت راه‌حلّش یا ارائه است یا رؤیت است یا رؤیا یا کشف و شهود است در حالت بیداری یا خوابهای خوبی که نصیب انسان می‌شود ممکن است مسائلی از راه مفاهیم عقلی به یاد آدم بیاورند اما راه رسمی که اموات با ما دارند همین دو راه است دیگر یا در بیداری حالت منامیه انسان آنها را مشاهده می‌کند نظیر آن که وجود مبارک حضرت امیر در بعضی از جریان صفّین وقتی به قبرستان وادی‌السلام آن قسمت رسید ایستاد و حرف زد آن کسی که در خدمت حضرت بود گفت من خسته شدم نشستم دوباره بلند شدم دوباره نشستم ولی حضرت همچنان مرتب حرف می‌زد به حضرت عرض کردم با چه کسی حرف می‌زنی؟ فرمود تو اگر چشم داشتی می‌دیدی اینها حلقه حلقه روی قبر نشستند عرض کردم ارواح‌اند یا اجساد؟ فرمود اینها ارواح‌اند خب اگر کسی به آن حد برسد آنها را کاملاً می‌بیند نرسید شاگرد آنها بود بالأخره مقام احسان است که گویا آنها را می‌بیند و اگر این مرحله هم نشد در حالت رؤیا بالأخره رؤیاهای خوبی نصیب اینها می‌شود شما شرح حال بسیاری از علمای نجف و اصفهان و اینها را که می‌خوانید می‌بینید اینها شاگرد قبرستان بودند یعنی این وادی‌السلام زیاد می‌رفتند این تخت فولاد زیاد می‌رفتند الآن این ایام بزرگداشت صدمین سال مرحوم آقا نجفی(رضوان الله تعالی علیه) است شما کتابهایش را بخوانید بخش وسیعی از علمش را می‌گوید من از قبرستان تخت فولاد دارم چندین بار رفتم زیارت کردم دعا خواندم این حرف, این مطلب برای من کشف شد دین ما بخش وسیعش راه شهود است این را می‌گویند علم نافع حالا اگر کسی خوابی را دید یک خواب خوبی را دید اثر آن بهتر از پنج شش سال درس خواندن است یا نیست؟ چه رسد به اینکه در بیداری ما اگر یک خواب خوبی ببینیم یکی از مراجع را یکی از اولیا را یکی از شهدا را مدّتها می‌بینید وضع ما عوض‌شده است اساس راه این است این راه آسانی که ما طی می‌کنیم راه حوزه و دانشگاه نتیجه‌اش همین اندک است که می‌بینید وگرنه این طور ما را وادار بکنند بگویند شما این اموات را قسم بدهید بگویید شما را به خدا قسم آنجا چه خبر است این معلوم می‌شود راه دارد دیگر راه آنها هم یا رؤیت است یا رؤیا. خود آنها اگر مؤمن بودند جواب دیگری می‌دادند حالا ذات اقدس الهی از غیر مؤمنین سؤال کرده کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ آنها گفتند: بَعْضَ یَوْمٍ یا فَسْأَلِ الْعَادِّینَ آن عادّین ملائکه‌اند مؤمنین راستین‌اند آنها می‌دانند در برزخ چه خبر است خب.

پرسش:...

پاسخ: آن در قیامت است نه در برزخ.

پرسش:...

پاسخ: این در برزخ است آن لاَ تُکَلِّمُونِ در معاد است که وَلاَ یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ آن آیاتی که در سورهٴ مبارکهٴ نساء و اینها بود خواندیم که خدا در قیامت با آنها سخن نمی‌گوید. این گفتگو که اخْسَئُوا فِیهَا وَلاَ تُکَلِّمُونِ حرف نزنید این تحقیر است و دیگر اینها عذرخواهی نمی‌کنند چون عذرخواهی کردن است دیگر اما آن سؤال و جواب که بودید آن تحقیر روی تحقیر است این عذاب روی عذاب است به آنها اجازهٴ عذرخواهی هم نداد که آیاتش هم خواندیم وَلاَ یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ برای اینکه انسان که عذرخواهی بکند از نظر روانی یک مقدار سبک‌تر می‌شود به آنها اذن عذرخواهی هم داده نمی‌شود.

خب, بعد می‌فرماید: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثاً این گرچه دنبالهٴ آن بحثهاست ولی این ناظر به اصل کلّی است یعنی به همهٴ بشرهای منکر معاد می‌فرماید شما خیال کردید عالَم یاوه خلق شده و هدفی ندارد. در سورهٴ مبارکهٴ القیامه هم بود که أَیَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَن یُتْرَکَ سُدی یعنی رهاست انسان با مردن می‌پوسد یا با مردن از پوست به در می‌آید أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثاً یعنی بی‌هدف یعنی هر کسی هر کاری کرد رهاست این خیال باطلی است خب پس عبس نیست, عبس نیست یعنی چه؟ یعنی هدف دارد هدف چیست؟ وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ معنای عبس بودن است پس إِنَّا لِلّهِ وإِنّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ معنای هدف‌دار بودن است. أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثاً وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ آن‌گاه چند برهان اقامه می‌کند که هر کدام از این براهین ثمربخش است برای نفی عبس و آن این است که خدای سحبان خالق این عالَم است چه اینکه شما هم قبول دارید مشرکان می‌پذیرفتند که الله خالق عالَم است وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ خب الله‌ای که خالق است یک موجود متعالیِ برجسته است یک موجود متعالیِ برجسته اگر کاری انجام می‌دهد کار عبس و لغو نیست (این یک) دو: مَلِک است کسی که مَلک است گذشته از اینکه مالک ارض و سماست تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ هم هست هم لله مِلک السلماوات هم لِلّهِ مُلْکُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ هم بدنهٴ عالَم مِلک اوست هم نفوذ در جهان در اختیار اوست خدا هم مالک است کلّ جهان مِلک اوست هم مَلِک است فرمانروای کلّ عالَم است هم مالک یوم الدین است هم مَلِک یوم الدین هم مالک دنیاست هم مَلک دنیا خب اگر مَلک مقتدرِ عادلِ حکیم که کاری را انجام داد کار عبس می‌کند (این دو) هر کدام از این اسمای حسنا حدّ وسط است برای این برهان. سه: الحق است خب خدایی که ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ آیا حق, کار باطل می‌کند عبس کار باطلی است دیگر بی‌هدف بودن کار باطلی است دیگر هم اثبات می‌کند که نظام با حق خلق شده است که خلقنا الارض والسماء بالحق یا مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ هم بطلان را نفی می‌کند که ما خلقناهما باطلا که هر دو بخش این مضمون دو طایفه از آیات است که در روزهای قبل گذشت هم به صورت اثبات هم به صورت نفی گاهی می‌فرماید ما عالَم را به حق خلق کردیم حالا یا باء مصاحبه است یا باء ملابسه یعنی این نظام هستی پیچیده به حق است یا پوشیده به حق است جامه حق در برکرده است یا پیچیده به حق است حق را نمی‌شود از او گرفت این بِالْحَقِّ خلق شده است اینکه می‌گویند حقّ مخلوق‌به این حق است نه حقّی که ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ خب خدایی که حق است کار باطل نمی‌کند. چهار: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ هیچ مبدأیی غیر از او نیست خب حالا هیچ مبدأیی که غیر از او نیست شما به چه کسی دارید پناهنده می‌شوید و برای چه دارید کار می‌کنید اگر مبدأیی غیر از او نیست همه کارها باید به سَمت او و برای او باشد چرا؟ برای اینکه او رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ است که این یا می‌تواند تتمّه برهان چهارم باشد یا می‌تواند برهان پنجم باشد. خدا روی عرش کریم فرمانروایی می‌کند عرش آن مقام فرمانروایی است خب برخیها گفتند که این اتّصاف عرش به کَرَم از سنخ اتّصاف وصف به حال متعلّق موصوف است نه به حال خود موصوف چون ممکن است که عرش یعنی مقام فرمانروایی رفیع باشد عظیم باشد اما کریم بودن به لحاظ آن متعلّق است چون کرامت وصف یک موجود عاقل است به مقام نمی‌گویند کریم می‌گویند عظیم مقام رفیع اما مقام کریم این‌چنین نمی‌گویند البته کرامت به مفهوم عام بر اجرام و احجار هم اطلاق می‌شود که می‌گویند ذَهَب و فضّه مثلاً اینها احجار کریمه‌اند این را می‌گویند اما قرآن کریم کرامت را به معنای خاص وصف خدا می‌داند که رب الکریم وصف قرآن می‌داند والقرآن الکریم وصف رسول وحی می‌داند إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ اما همین کَرَم را با همین معیارها وصف حجر و نبات و اینها بداند نیست آن یک مصداق دیگری یک رقیقهٴ دیگری است که برای گیاهان هم قرآن کریم دارد من ازواج کریم یا زَوْجٍ کَرِیمٍ, نبات کریم این کرامت را به آنها هم اسناد داد بنابراین اگر به فلزّات گران‌قیمت می‌گویند احجار کریم یا گیاهان می‌گویند نبات کریم یا زَوْجٍ کَرِیمٍ این درست است که می‌تواند مشترک معنوی باشد ولی آن قدر این تشکیک مرتبه‌اش ضعیف است که شبیه مشترک لفظی است اینکه حقیقت تشکیکی را می‌گویند مشکِّک برای همین است که بیننده را به شک می‌اندازد که آیا این متّحدالمفهوم است یا مختلف‌المفهوم از بس این مصادیق با هم اختلاف دارند که گویا این لفظ دارای چند مفهوم است که بیننده را به شک می‌اندازد که آیا یک مفهوم است یا چند مفهوم مشترک معنوی است یا مشترک لفظی. به هر تقدیر کرامت را خدا وصف خود می‌داند وصف قرآن می‌داند وصف رسول وحی می‌داند و وصف عرش این عرش که کریم است معلوم می‌شود تخت و امثال ذلک نیست این مقام, مقام کریم است چون کرامت از این مقام می‌آید رحمت از این مقام می‌آید و اگر «قلب المؤمن عرش الرحمن» شد انسان را کرامت دارد که انسان را که فرمود: لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ چنین انسانی است که کرامت برای عرش اوست اگر گفته شد «قلب المؤمن عرش الرحمن» باعث کرامت اینهاست قبلاً در این کتابهای عقلی و بعضی از کتابهای همراه آنها آن مطلبی را که خیلی دقیق بود می‌گفتند: «مطلبٌ عرشیّ» این مطلب عرشی نه یعنی این مطلبی است علمیِ دقیقِ رقیق بلکه مطلبی است که مخصوص خود مؤلّف بود این مؤلف از باب اینکه «قلب المؤمن عرش الرحمن» (یک) و آنچه ذات اقدس الهی در این قلب اِلقا کرده می‌شود حکمتِ عرشی (دو) این در کتاب می‌نوشت حکمت عرشی (سه) بعد کم کم هر مطلبی را می‌گویند مطلب عرشی ولو برای دیگری باشد این‌چنین نیست که دأب سابقیها این بود که هر مطلب عمیقی را از هر گوینده‌ای که باشد این آقا در کتابش بنویسد مطلبٌ عرشی و حکمت عرشی, حکمت عرشی برای کسی است که خود مؤلف در قلب خود یافته باشد و چون قلب مؤمن عرش الرحمن است مجاز بود که از آن مطلب عمیق به عنوان حکمت عرشی یاد بکند. به هر تقدیر عرش خدا کریم است و نیازی نیست که ما بگوییم وصف به حال متعلّق موصوف است برای اینکه, اینکه تخت نیست اینکه جِرم نیست مقام فرمانروایی است که خدای سبحان روی این مقام فرمانروایی مستقرّ است اسْتَوَی عَلَی الْعَرْشِ الرَّحْمنُ خب اگر عرش این است که کریم است از مقام کرامت کارِ عبس ممکن نیست بالأخره عالَم را خدای سبحانی که روی عرش کریم فرمانروایی می‌کند انجام داد خب کسی که با کرامت کار می‌کند که کار لغو و عبس و امثال ذلک نمی‌کند پس این رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ یا تتمّه لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ است یا برهان مستقل بنابراین یا چهار حدّ وسط است یا پنج حدّ وسط خب اگر خالق این اوصاف را دارد ممکن نیست کار عبس کرده باشد فَتَعَالَی اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ معمولاً اسمای حسنایی که در پایان مبحث یا پایان آیه قرار داد دلیل محتوای آن بخش از آیات است بعد می‌فرماید کسی که غیر خدا را بخواند این دلیلی ندارد البته به فلاح هم نمی‌رسد هم برهان اقامه می‌کند بر نفی حق بودن دعوای او هم او را تهدید می‌کند به عدم فلاح وَمَن یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لاَ بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِندَ رَبِّهِ یک وقت است کسی در بینش جهان‌بینی باطل خودش گرفتار ثنویّت است خدا در ابطال آن حرف می‌فرماید دومی یعنی شریک خدا باشد او دلیل ندارد که حالا آن جهتش هم عرض می‌کنیم. یعنی با خدا مبدأ دیگر را بخواند که ثنوی باشد خیرات را مثلاً به خدا, شرور را به آن شریکش اسناد بدهد این می‌شود یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ اما آنچه مربوط به فضای حجاز بود که مشرکان الله را نمی‌خواندند ارباب متفرّقه اصنام و اوثان را می‌خواندند اینها را عبادت می‌کردند للتقریب والشفاعه نه اینکه خدا را عبادت می‌کردند خدا را که نمی‌خواندند که می‌گفتند ما به او دسترسی نداریم اینها هؤُلاَءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللَّهِ فقط یعنی فقط این بتها را می‌خواندند لذا سیدناالاستاد می‌فرماید معنای وَمَن یَدْعُ مَعَ اللَّهِ این است که کسی که با بودِ خدا دیگری را بخواند حکمه کذا و کذا. یک وقت است می‌گوییم با خدا دیگری را بخواند نظیر ثنویّه یک وقت می‌گوییم نه با بودِ خدا به سراغ دیگری برود و به سراغ خدا نرود حکمه کذا و کذا که مشرکین این‌چنین بودند مشرکین که اصلاً خدا را عبادت نمی‌کردند نه اینکه قدری خدا را عبادت می‌کردند قدری وثن و صنم را اینها فقط وثن و صنم را می‌پرستیدند للتقریب والشفاعه به هر تقدیر چه معنای وَمَن یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ این باشد که کسی ثنوی فکر کنم ثنوی عمل کند خدا و غیر خدا را عبادت کند یا نه مثل مشرکان باشد که با بودِ خدا غیر خدا را عبادت کند به هر تقدیر این برهان هر دو را نفی می‌کند می‌فرماید: وَمَن یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ این لاَ بُرْهَانَ لَهُ بِهِ بین دو خط کوچک قرار می‌گیرد که این وصف لازم و ضروری اله آخر است مثل اینکه کسی بگوید اگر کسی بگوید دو دوتا پنج‌تا که برهان ندارد اینکه برهان ندارد وصف ضروری و لازم دو دوتا پنج‌تاست دو دوتا پنج‌تا برهان‌پذیر نیست یعنی بیّن‌الغی است دیگر اله آخر برهان‌پذیر نیست زیرا یک خدای نامتناهی دیگر جا برای غیر نمی‌گذارد که, اگر - معاذ الله - خدا محدود بود جا برای غیر بود اما اگر «لا حدّ له» شد که براهین فراوانی در نهج‌البلاغه است که اگر کسی خدا را وصف کرد چه کرد چه کرد «و مَن حدّه فقد عدّه» این خدا می‌شود نامتناهی اگر حقیقت نامتناهی شد خلئی نیست تا خدای دیگر را پر کند لذا خدا دیگر و اله دیگر برهان‌پذیر نیست این لاَ بُرْهَانَ لَهُ وصف ضروری و ذاتی اله آخر است مثل اینکه کسی بگوید اگر کسی بگوید دو دوتا پنج‌تا که برهان ندارد حکمه کذا و کذا وَمَن یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لاَ بُرْهَانَ لَهُ این لاَ بُرْهَانَ لَهُ جمله‌ای است در محلّ نصب تا صفت باشد برای اله آخر اصلاً اله آخر برهان‌پذیر نیست وَمَن یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لاَ بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِندَ رَبِّهِ خب.

گاهی می‌فرماید دلیل بر بطلان شرک است نظیر آنچه در سورهٴ مبارکهٴ انبیاء سورهٴ اسراء سورهٴ مؤمنون گذشت که لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا (یک) إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلَی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً (دو) لَّذَهَبَ کُلُّ إِلهٍ بِمَا خَلَقَ (سه) یکی در سورهٴ انبیاء بود یکی در سورهٴ اسراء بود یکی هم در سورهٴ مؤمنون که هر سه بحثش گذشت اینها براهین سه‌گانه بود برای استحاله شرک و تعدّد الوهیّت گذشته از اینکه برهان ندارد بلکه برهان بر خلاف اوست اگر چنین کاری بکند فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِندَ رَبِّهِ خب چنین کسی به فلاح و رستگاری نمی‌رسد إِنَّهُ لاَ یُفْلِحُ الْکَافِرُونَ این سورهٴ مبارکهٴ مؤمنون با بیان اثباتی قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ شروع شد با بیان نفی لاَ یُفْلِحُ الْکَافِرُونَ خاتمه پیدا کرد یعنی مؤمن اهل فلاح است و کافر اهل خسارت و طلاح و عدم فلاح إِنَّهُ لاَ یُفْلِحُ الْکَافِرُونَ زمخشری و دیگران نقل کردند که اگر کسی به آیات اول سورهٴ مبارکهٴ مؤمنون عمل کند و از بخش پایانی سورهٴ مبارکهٴ مؤمنون مُتّعِظ بشود این سعادت را فراهم کرده است و اهل نجات است «فقد نجیٰ و أفلح» آغاز و انجام این سور‌ه سبب فلاح است و اوّلش هم قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ است آخرش هم که از کُنوز عرش الهی سخن به میان آمده که خدا رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ است و در قرآن کریم گرچه کریم مکرّر ذکر شد ولی تنها جایی که عرش به کرامت متّصف شد همین آیه است در سورهٴ مبارکهٴ مؤمنون در جای دیگر عرش به کرامت متّصف نشد گرچه خداوند رسول خود را قرآن خود را عرش خود را به کرامت وصف کرد اما اینها کرامتهای بالتّبع‌اند که به بالأصل ختم می‌شود یا بالعرش‌اند که به بالذّات ختم می‌شود یا بالمجازند که بالحقیقه ختم می‌شود بر اساس سه مبنا و سه مسلکی که این آیات توجیه می‌شود. بخش نهایی آن است که در سورهٴ مبارکهٴ علق خدا را به عنوان اَکرم معرّفی کرده است که در آیه سه سورهٴ علق فرمود: اقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ در آن سور‌ه مشخص کرد که معیار کرامت چیست پس اگر در سورهٴ اسراء فرمود: لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ یا در موارد دیگری انسان را به کرامت وعده داد راه کریم شدن و نِیل به مقام کرامت را هم در سورهٴ علق مشخص کرد فرمود: اقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ ٭ الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ خب یک وقت است که خدا اگر گفتند در فلان مسجد یا فلان کلاس یا فلان کوی فلان مهندس تدریس می‌کند یعنی درس هندسه می‌دهد فلان طبیب تدریس می‌کند یعنی درس طب می‌دهد فلان فقیه تدریس می‌کند یعنی درس فقاهت می‌دهد فلان حکیم تدریس می‌کند یعنی درس حکمت می‌دهد اگر گفتند اکرم تدریس می‌کند خب این درس کرامت می‌دهد اگر ربّ اکرم معلّم شد چه درس می‌دهد درس کرامت می‌دهد دیگر, اگر بخواهد درس رامت بدهد راهش هم علمِ کریمانه است الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ معلوم می‌شود آن علمی که کرامت را به همراه نداشته باشد و عالِم را کریم نکند آن علمی نیست که خدای سبحان به آثار قلمیِ آن عالِم سوگند یاد بکند خدا به قلم و به نوشته‌ها و به مکتوبات عدّه‌ای سوگند یاد کرد فرمود: ن وَالْقَلَمِ وَمَا یَسْطُرُونَ قسم به قلم و قسم به مسطورات و مکتوبات اهل قلم خب کدام قلم است که خدا به او قسم خورد (یک) کدام کتاب و رساله و مقاله و سخنان علمی است که خدا به او قسم خورد (دو) اگر کسی در مکتب رَبُّکَ الْأَکْرَمُ باشد الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ باشد کریمانه عالِم بشود و کتاب او درس کرامت بدهد مورد سوگند خدای سبحان است وگرنه وویل لهم مما یکتبون.

«أعاذنا الله من شرور أنفسنا و سیّئات أعمالنا»

آیات 115 تا 118 سوره مومنون 90/07/17

امروز که یازده ذیقعده 1390 است مصادف با سالروز میلاد وجود مبارک ثامن‌الحجج علی‌بن‌موسی(علیهما آلاف التحیّة و الثناء) است سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» تمام شد فکر می‌کردیم که سورهٴ مبارکهٴ «نور» را شروع می‌کنیم ولی یکی دو نکته مربوط به سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» مطرح است آن را مطرح می‌کنیم و امروز تبرّکاً برخی از روایاتی که از وجود مبارک امام رضا(سلام الله علیه) رسیده است آنها را محور بحث قرار می‌دهیم ثواب همه این بحثها به روح مطهّر ثامن‌الحج(صلوات الله و سلامه علیه).

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثاً وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ ﴿115 فَتَعَالَی اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ 116 وَمَن یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لاَ بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِندَ رَبِّهِ إِنَّهُ لاَ یُفْلِحُ الْکَافِرُونَ 117 وَقُل رَّبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ 118 در آیهٴ 108 همین سور‌ه ذات اقدس الهی در پایان گفتگو با کفّار فرمود: اخْسَئُوا فِیهَا وَلاَ تُکَلِّمُونِ

که البته این نهی تکوینی است و نه تشریعی. دیگر از آن به بعد سخنی از کفار شنیده نشد اما آنچه در آیهٴ 113 به بعد همین سور‌ه است قَالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ ٭ قَالُوا لَبِثْنَا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ فَسْأَلِ الْعَادِّینَ

این سؤال و جواب برای قبل از آن صحنهٴ اخْسَئُوا

است همین که اینها از برزخ وارد صحنهٴ قیامت شدند این گفتگو و سؤال و جواب برای آن طلیعه است که ذات اقدس الهی از آنها سؤال می‌کند چقدر در زمین ماندید یا چقدر در برزخ ماندید آنها می‌گویند: یَوْماً أَوْ بَعْضَ

نه اینکه بعد از اینکه فرمود: اخْسَئُوا فِیهَا وَلاَ تُکَلِّمُونِ

این صحنه رخ داده باشد تا گفته بشود که چگونه بعد از لاَ تُکَلِّمُونِ

اینها به سخن آمدند (یک) یا گفته بشود که این کلام و سؤال و جواب با مؤمنین است نه با کفار (دو) هیچ کدام از اینها جا ندارد زیرا این برای طلیعهٴ ورودشان به صحنهٴ قیامت است آن مربوط به بخش پایانی یا در جهنم بودن و مانند آن است.

مطلب دیگر آن است که کفار فکر می‌کردند که زندگی جز دنیا چیز دیگر نیست و چون غافل بودند از مرگ خیال می‌کردند که با مال و با قدرتهای مادّی می‌توانند جاودانه زندگی کنند جَمَعَ مَالاً وَعَدَّدَهُ ٭ یَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ

در سورهٴ مبارکهٴ «کهف» گذشت که گروهی وقتی وارد باغشان می‌شدند می‌گفتند که این مِلکِ نَمیر است أَظُنُّ أَن تَبِیدَ هذِهِ أَبَداً

بادَ یعنی هَلَک یَبیدُ یعنی یَهلِکُ گمانش این بود که این باغ از بین نمی‌رود تفکّر جاهلی هم این بود که زمین را می‌گفتند مِلکِ نَمیر است در حالی که زمان و زمین همه در بستر تحول و انقلاب‌اند این‌چنین نیست که چیزی جاودانه باشد أَظُنُّ

این سخن درست نیست. این گروهی که یَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ

گرفتارشان کرد أَظُنُّ أَن تَبِیدَ هذِهِ أَبَداً

گرفتارشان می‌کرد از این گروه سؤال می‌کنند که کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ

وقتی عظمت و جلال قیامت و ابدیّت را می‌بینند می‌گویند لَبِثْنَا یَوْماً أَوْ بَعْضَ

.

مطلب بعدی آن است که این تعبیر که فرمود: وَمَن یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لاَ بُرْهَانَ لَهُ بِهِ

که منزلهٴ وصف تأکید است مشابه این تعبیرها در سورهٴ مبارکهٴ «انعام» و همچنین در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» گذشت. در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» آیهٴ 151 این بود: سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَکُوا بِاللّهِ مَا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً

این مَا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً

وصف لازم شرک است شرک اصولاً دلیل ندارد انزالِ سلطان گاهی به نقل است گاهی به عقل خدای سبحان گاهی به صورت آیه یا روایت مطلبی را به بشر از راه پیغمبر و امام منتقل می‌کند این أَنزَلْنَا عَلَیْهِمْ سُلْطَاناً

گاهی عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ

مطلبی را در عقل کسی القا می‌کند این أَنزَلْنَا عَلَیْهِمْ سُلْطَاناً

هیچ کس حق ندارد بگوید که من خودم زحمت کشیدم فهمیدم بارها به عرضتان رسید این تفکّر, تفکّر قارونی است که کسی اسلامی حرف بزند و قارونی فکر بکند بگوید من چهل سال دود چراغ خوردم خودم زحمت کشیدم در حوزه یا دانشگاه عالِم شدم هرگز مبدأ قابلی به تنهایی نمی‌تواند به کمال برسد هر متحرّکی محرّک می‌خواهد هر قابلی فاعل می‌خواهد هر متعلِّمی معلّم می‌خواهد أَنزَلْنَا عَلَیْهِمْ سُلْطَاناً

گاهی نقل است گاهی عقل پس این‌چنین نیست که اگر کسی در اثنای مطالعه به مطلبی رسید خود این مطالعه خود این فکر خود این حرکتِ درونی کمالِ علمی بیافریند این زمینه را فراهم می‌کند تا ذات اقدس الهی فیضی را به مستفیض عطا کند پس آ‌نچه در آیهٴ 151 سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» آمده است به منزلهٴ وصفِ لازم شرک است یعنی اصلاً شرک دلیل‌بردار نیست خواه دلیل عقلی باشد خواه دلیل نقلی نظیر این تعبیر که البته مربوط به توحید و مسئله نفی شرک و امثال ذلک نیست نظیر اینکه گاهی جمله‌ای وصف لازم یک مفرد قرار می‌گیرد آیهٴ 38 سورهٴ مبارکهٴ «انعام» است که فرمود: وَمَا مِن دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَلاَ طَائِرٌ یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ

این یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ

این جمله در محلّ جرّ است تا صفت باشد برای طائر خب اصولاً طائرً یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ

اگر جناحیه نباشد طائر با چه چیزی پرواز می‌کند با پا که پرواز نمی‌کند که با بال پرواز می‌کند اگر گفتند طائر معنایش این است که دو بال دارد با آن پرواز می‌کند خب اگر در کنار طائر این جملهٴ یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ

را ذکر فرمود این وصفِ تأکیدی است دیگر وَلاَ طَائِرٌ یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ

این وصف توضیحی است قید احترازی که نیست چون طائر که دیگر به غیر بال پرواز نمی‌کند که یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ

وصف لازم طائر است لاَ بُرْهَانَ لَهُ

وصف لازم شرک است و مانند آن پایان هم به وجود مبارک حضرت دستور داد که پروردگارا! مغفرت کن معمولاً غفران قبل از رحمت است چون غفران, گردگیری لکّه‌گیری شستشوست بعد رنگ‌آمیزی اول ستّاری هست اول گردگیری هست اول غبارروبی هست بعد نقشه رحمت خاصّه را روی آن شیء منقوش کردن است قُل رَّبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ

با اینکه خَیْرُ الْغَافِرِینَ

هم است اما خَیْرُ الرَّاحِمِینَ

است این خَیْرُ الرَّاحِمِینَ

نظیر أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ

, أَحْکَمُ الْحَاکِمِینَ

آیات 1 تا 2 سوره نور 90/07/18

سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لَّعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (1 الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ(2)) سورهٴ مبارکهٴ «نور» در مدینه نازل شد سور‌ه‌هایی که در مدینه نازل شد گذشته از اشتمالش بر اصول دین بخش وسیعی از احکام و حقوق فقهی و اخلاقی در آنها مطرح می‌شد چه اینکه جریان جهاد هم در سوَر مدنی مطرح می‌شد. کلمهٴ «سور‌ه» که یک اصطلاح قرآنی است به مجموعه آیاتی گفته می‌شود که مشتمل بر هدف واحد است (یک) و با بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

هم شروع می‌شود (دو) مگر سورهٴ مبارکهٴ «توبه» که در عین اشتمال بر هدف واحد با «بسم الله» شروع نشده آن هم لکنةٍ خاصّه.

درباره سورهٴ مبارکهٴ «نور» خدا تعبیر به «سور‌ه» فرمود در بعضی از سوَر نظیر سورهٴ مبارکهٴ «هود» و امثال آنها فرمود: أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیَا

شما در مقام تحدّی فرمود اگر نتوانستید مثل قرآن بیاورید ده سور‌ه مثل قرآن بیاورید و اگر نشد ده سو‌ره فرمود: إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَی عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِن مِثْلِهِ

در این گونه از موارد کلمه سور‌ه بر مجموعه آیاتی که با «بسم الله» شروع می‌شود و هدف واحدی را در بردارد اطلاق شده است. شاید هماهنگ باشد با «سور البلد» آن دیواری که شهر را احاطه کرده و یک مجموعه واحدی را در بردارد بی‌ارتباط با او نیست و جریان إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ

هم که در جریان داود(سلام الله علیه) مطرح شده است بی‌ارتباط با سورِ بلد و دیوار و اینها نیست سُورَةٌ

یعنی «هذه سورةٌ» که این خبر باشد برای مبتدای محذوف سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا

که ما این را نازل کردیم وَفَرَضْنَاهَا

این سور‌ه را واجب کردیم.

پرسش:... پاسخ: بله گاهی برای اشتمال بعضی از سوَر لنکتةٍ نظیر آیهٴ نور که در اینجا آمده تعبیر به سور‌ه فرمود گرچه در سورهٴ «هود» فرمود ده سور‌ه مثل این یا در سورهٴ مبارکهٴ «بقره» همهٴ این بخشها را سور‌ه نامید دیگر فرمود: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِن مِثْلِهِ

بنابراین این‌چنین نیست که در سورهٴ مبارکهٴ «نور» که وارد شده سُورَةٌ

مخصوص سورهٴ «نور» باشد و آن 113 سور‌ه را شامل نشود دربارهٴ همه آنها اطلاق فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِن مِثْلِهِ

شامل آن می‌شود دیگر.

سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا در طلیعه سور‌ه اهمیت آن را بیان فرمود و واجب بودن عمل به محتوای آنها را هم بیان فرمود. فرض یعنی لزوم الزام گاهی به معنای انزال استعمال می‌شود نظیر آنچه در سورهٴ مبارکهٴ «قصص» آیهٴ 86 آمده که إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ

آنجا گفته شد که فَرَضَ

یعنی «أنزل» اما اینجا فَرَضْنَاهَا

به معنی «أنزلنا» نخواهد بود چگون کلمهٴ «أنزلنا» قبلاً آمده فرض همان حکم قطعی است یعنی احکامی که در این سور‌ه است قطعاً باید امتثال بشود به معنای وجوب نیست زیرا حکم تحریمی هم فرض الله است لذا بخش وسیعی از احکامی که در سورهٴ «نور» آمده حکمِ تحریمی است نظیر زنا نظیر نگاه به نامحرم و مانند آن. بنابراین فرض یعنی حکمِ قطع, حکم قطعی گاهی به صورت وجوب است گاهی به صورت تحریم سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا

یعنی فرضنا أحکامِ او را. خب بعد برای اهمیت دادن به این مسئله فرمود: وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ

ما در این سور‌ه آیات شفاف و روشنی را نازل کردیم همه اینها برای آن محتوایی است که در این سور‌ه است همه آیات روشن و شفاف است اصلاً آیه یعنی علامت, اگر بیّن نباشد و شفاف نباشد که علامت نیست لکن تأکید وصف آیات به بیّنات برای اهتمام به این آیات است نظیر اینکه از معجزات وجود مبارک موسای کلیم به عنوان آیات بیّن تِسْعَ آیَاتٍ بَیِّنَاتِ

تعبیر شده است و نظیر آنچه در جریان سرزمین وحی در مکه مطرح است فرمود: فِیهِ آیَاتٌ بَیِّنَاتٌ

آنجا آیات یعنی معجزات و نشانه‌های قدرت الهی خود کعبه حجرالأسود حِجر زمزم و سایر مشاهد و مواقفی که در سرزمین وحی است همه اینها آیات و علامتهای شفاف اعجاز الهی‌اند.

در این قسمت که فرمود آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ

اختصاصی به یک آیه خاص ندارد لکن اظهر مصادیقش همان آیه نور است و آیاتی که در حریم آیات نور این عظمت را در بردارد وگرنه همه آیاتی که در سورهٴ مبارکهٴ «نور» هست آیات بیّن است. فرمود اگر بخواهید اهل تذکّر باشید ما به شما تذکّر دادیم اگر مؤمنید باید به مقتضای ایمانتان عمل بکنید برای اهمیّت مطالبی که در این سور‌ه است هم این سور‌ه را با عظمت و جلال نام می‌برد (یک) هم مخاطبان را به تذکّر دعوت می‌کند (دو) و هم آنها را به عمل به مقتضای ایمانشان هدایت می‌کند (سه) که می‌فرماید: إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ

اینها اهمیّت محتوای این سور‌ه را در بردارد. خب تمام این اهتمام برای چیست برای اینکه به انسان بفهماند نظم جامعه و تمدّن جامعه در وفای به عهد و رعایت امانت است رعایت امانت از بهترین اصولی است که جامعه را به آن مرز والای تمدّن می‌رساند این اصل اول بعد از آن مقدمه.

اصل دوم آن است که قرآن کریم فرمود ما حرفهایی داریم حرفهای تازه است که این حرفها را در شما کتابهای بشری نمی‌خوانید و نمی‌توانید هم به آن حرفها برسید این چهار قیدی که در آیات قبل بود که فرمود: یُعَلِّمُکُمُ الْکِتَابَ

(یک) وَالْحِکْمَةَ

(دو) وَیُزَکِّیهِمْ

(سه) وَیُعَلِّمُکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ

(چهار) که این چهارمی عنصری‌ترین محور پیام وحی است یعنی وحی حرفِ تازه‌ای دارد که نه تنها نمی‌دانید نزد کسی هم نیست نه تنها شما نمی‌دانید نزد کسی هم نیست هر چه هم فکر بکنید نمی‌توانید به آن برسید وَیُعَلِّمُکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ

به جامعه بشری خطاب می‌کند نه مَا لاَ تَعْلَمُونَ

حتی به وجود مبارک پیامبر(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) فرمود: وَعَلَّمَکَ مَا لَمْ تَکُن تَعْلَمُ

چیزهایی به تو یاد دادیم که تو آن نبودی که با نبوغی که داری یاد بگیری این حرفها مخصوص وحی است نمونه‌هایی از این را قرآن کریم در جای جای خاصّ خودش به ما نشان می‌دهد چیزهایی هست که اصلاً بشر به آنها دسترسی ندارد و خدای سبحان آنها را به یاد بشر می‌اندازد یکی از آن چیزهایی که هرگز بشر به او دسترسی نداشت و نمی‌تواند بدون وحی بفهمد همان دو لایه بودن نفس انسانی است که در روزهای قبل گذشت که انسان یک خودِ حیوانی دارد که یَأْکُلُ الطَّعَامَ وَیَمْشِی فِی الْأَسْوَاقِ

شهوت دارد غضب دارد وهم دارد خیال دارد اینها را خدای سبحان به انسان داد و تا حدودی در نشئه دنیا تملیکشان کرده است بلا تفویضٍ یک خودِ انسانی به او داد که فطرت اوست همان فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا

همان نفسی که وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا ٭ فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

که آن مُلهم به فجور است ملهم به تقواست این را خدا به انسان داد و انسان را امین این لفظ قرار داد نه مالک. انسان باید تمام تلاش و کوشش را بکند که این امانت الهی را سالم تحویل خدا بدهد این در فکر هیچ کس نیست در خود خواصّ از مؤمنین هم اصلاً متوجه نمی‌شوند که آن برای ما نیست ولی وقتی به آیات می‌رسیم می‌بینیم آیات می‌گوید که اینها به خودشان ظلم کردند چندین بار گذشت که ظالم و مظلوم دو مفهوم است که کثرت مصداق می‌طلبد این نظیر عالِم و معلوم نیست نظیر عاقل و معقول نیست اتحاد عالم و معلوم ممکن است عاقل و معقول ممکن است انسانی به خودش علم دارد دو لفظ است دو مفهوم ولی یک مصداق انسان خودش را تعقّل می‌کند دو لفظ است دو مفهوم و یک مصداق. بعضی از مفاهیم‌اند که حتماً کثرت می‌طلبند مثل خالق و مخلوق علّت و معلول محرّک و متحرّک و ظالم و مظلوم از این قبیل است این دو لفظ یعنی ظالم و مظلوم دو مفهوم دارد که حتماً دو مصداق می‌خواهند چرا؟ زیرا ظلم معنایش این است که ظالم از حدّ خود تجاوز بکند به مرز دیگری برسد مظلوم معنایش این است که بیگانه وارد حریم او شد این معنی ظالم و مظلوم است الف بخواهد به خودش ظلم بکند فرض ندارد الف مرزی دارد و در مرز خودش است دیگر اما الف می‌تواند خودش را تعقّل کند به خودش عالِم بشود اتحاد عالم و معلوم ممکن است اتحاد عاقل و معقول ممکن است اما اتحاد ظالم و مظلوم که ممکن نیست این بازگشتش به نقیضین است.

پرسش:... پاسخ: بله همین است دیگر. در این آیات در روایات فراوان است که اینها به خودشان ظلم کردند.

این تأمّل می‌طلبد که انسان به خودش ظلم می‌کند یعنی چه؟ انسان می‌تواند عالِم به نفس باشد می‌تواند عاقل به خود باشد این لفظ عالم و معلوم عاقل و معقول اینها کثرت مصداق نمی‌طلبند اما علت و معلول محرّک و متحرّک مُعطی و آخذ اینها کثرت مصداق می‌طلبند مسئلهٴ ظلم از این قبیل است. در قرآن آیات فراوانی است که دارد اینها به کسی ظلم نکردند اینها که شرک ورزیدند وَلکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

یا ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ

اینها به خودشان ظلم کردند, اینها به خودشان ظلم کردند یعنی چه؟ چه کسی ظالم است چه کسی مظلوم است. در تحلیلهایی که از این طایفه از آیات برمی‌آید روشن شده است که این شهوت و غضب که بخش تحریکی و عملِ شئون نفس است آن بخش وهم و خیال که بخش اندیشه و ادراکی نفس است اینها مرزی دارند عقل که با فطرت الهی آمیخته است و آن عقلِ عملی که خدا او را مُلهم کرده به فجور و تقوا این نورانیّتی است در درون انسان یک موجود مجرّدی است در درون انسان که خدا این را به ما تملیک نکرد این را امانت به ما داد که ما از این چراغ استفاده کنیم مثل اینکه چراغی را دیگری به زید می‌دهد می‌گوید آقا این چراغ را بگیر و این راه را برو دیگر تملیک نکرده این چراغ را به او به عنوان امانت داده حالا اگر او این شیشه چراغ را بشکند یا این شیشه را غبارآلود کند که نور این چراغ به جایی نرسد خب به این چراغ ظلم کرده به صاحب چراغ ظلم کرده حقّ دیگری را برده. آن فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا

مِلک ما نیست آن وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا ٭ فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

امانت الله است مِلک ما نیست اگر کسی در بخش اندیشه به آن عقل اهانت کند ظلم کرد به آن خودی که لایه دوم است و امانت الهی است, اگر در بخش انگیزه شهوت و غضب به آن عقلی که «به عُبد الرحمن

» تعدّی بکنند او را به بند بکشند خودشان امینِ قافله بشوند به آن خود ظلم کردند. چون ما دو خود داریم یک خودی است که امانت الله است یک خود داریم که به حسب ظاهر مِلک ماست در سورهٴ مبارکهٴ «حشر» و در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» و «نساء» بین این دو خود فرق گذاشته در سورهٴ «حشر» فرمود اینها چون خدا را فراموش کردند خدا اینها را از یاد خودشان برد اینها خودشان را فراموش کردند لاَ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ

اینها خودشان را فراموش کردند درباره همین افرادی که خودشان را فراموش کردند فرمود هر وقت صحبت جبهه و جهاد می‌شود اینها فقط به فکر خودشان‌اند أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ

خب چطور می‌شود که فرمود اینها خودشان را فراموش کردند بعد فرمود اینها فقط به فکر خودشان‌اند این کدام خود است که انسانِ معصیتکار به فکر اوست و آن کدام خود است که انسان تبهکار او را فراموش کرده این اصل کلّی بود که چند بار گذشت. زیرمجموعه آن اصل این است که خدای سبحان اجازه داد ما از راه حلال مالی فراهم بکنیم (یک) این خود حیوانی را هم به ما داد که ما با او نفس می‌کشیم زندگی می‌کنیم (دو) آن خود انسانی اوصافی دارد مَلکاتی دارد حقوقی دارد که ما امینِ آن هستیم که باید امانت خدا را حفظ بکنیم نشانه‌اش در همین مسئله زناست که اینجا مطرح شده و قتل است که قتل و زنا هم در سورهٴ «اسراء» کنار هم مطرح شد که گذشت هم در سورهٴ «فرقان» به خواست خدا خواهد آمد اگر کسی, کسی را مجروح کرد قصاص طرف دارد وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالجُرُوحَ قِصَاصٌ

چشم کسی را کور کرد گوش کسی را قطع کرد دست کسی را قطع کرد عمداً این الجُرُوحَ قِصَاصٌ

که قصاص طرف است خود شخص را کُشت این قصاص است قصاص حقّ خود شخص است در قصاصِ طرف شخص می‌تواند عفو کند شخص می‌تواند ترمیم کند در قصاص نفس ولیّ دم می‌توانند اعمال حق کنند می‌توانند ببخشند اما بعضی از حقوق است که نه برای خود انسان است نه برای ولیّ او - معاذ الله - اگر به زنی تجاوز شده یا به مردی تجاوز شده این ناموس و عفّت آیا حقّ‌الناس است یا حقّ‌الله اگر به زنی تجاوز شده این زن می‌تواند بگوید من گذشتم اگر به مردی تجاوز شده این مرد می‌تواند بگوید من گذشتم این مثل خون است که حقّ اوست یا عِفاف است که حقّ الله است چرا زن اگر بگذرد باز پرونده هست که فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا

هست معلوم می‌شود عفّت و ناموس جزء آن خود دوم است که حقّ الله است ما امینیم این آیات الهی است. خب کدام فقه است کجا فقه است کدام فقیه است که می‌تواند فتوا بدهد که اگر زن بگذرد حدّ زنا و حدّ رَجم و امثال ذلک ساقط است - معاذ الله - معلوم می‌شود این حقّ الله است این حقّ الله برای آن امانت الله است این همان لایه دومی است این همان خودی است که ما امین اوییم نه مالک او که اگر کسی عفافش را از دست داد حجابش را از دست داد به خود ظلم کرد یعنی آن خود دوم آن خودی که امانت اوست برای او نیست اینکه می‌گوید من خودم آزادم این آمده امانت الهی را انکار کرده مِلک خود گرفته و غاصبانه دارد زندگی می‌کند و خود را مالک آن می‌داند این می‌شود أَفَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَوَاهُ

خدایِ او همان هوس اوست برای اینکه مالکِ آن نفس خداست مالک عفّت و ناموس خداست اگر کسی بگوید من صاحب‌اختیار خودم هستم همین می‌شود أَفَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَوَاهُ

لذا می‌بینید این سور‌ه را با جلال و شکوه شروع کرده سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ

تا به ما بفهماند که شما یک مُلک دارید یک ملکوت آن ملکوت برای شما نیست آ‌ن یک چراغ شفاف و روشن و نورافکن قوی است ما به شما دادیم که راهتان را ببینید این چراغ را سیاه نکنید این شیشه را نشکنید این را غبارآلود نکنید این برای ماست, اگر گفته شد این در جلد دوم کافی هست مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) نقل کرده که اگر کسی مؤمنی را برنجاند آبروی او را برنجاند «فقد حاربَنی» اگر کسی ولیّ‌ای از اولیای الهی را هتک کند هتک الله را در بردارد این برای آن است وگرنه به خودِ حیوانی کسی آسیب برساند که هتک الله نیست. کم نیست این روایاتی که دارد حرمت مؤمن کمتر از حرمت کعبه نیست کم نیست این روایاتی که دارد اگر کسی مؤمنی را برنجاند و آزار کند الله را متأذّی کرده است خب مؤمن یعنی چه یعنی به خود حیوانی او یعنی مال او را بگیرد یا آن حیثیت ایمانی او که امانت الله است به او آسیب برسانند, بنابراین هم روایات دو طایفه است هم آیات دو طایفه لذا در بخشهایی از قرآن کریم فرمود ما حرفهای تازه داریم ما چیزهایی می‌گوییم که اصلاً بشر نمی‌تواند به او برسد شما الآن در این هفت میلیارد بشر به استثنای مؤمنینی که از فرهنگ قرآن باخبرند بپرسید که انسان می‌تواند اگر کسی به او تجاوز شده از حقّش بگذرد یا نه؟ می‌گوید خب بله, اما این دین است که می‌گوید نمی‌تواند بگذرد برای اینکه این امانت است مال کسی را بردند ما بگذریم یعنی چه فرمود در همین آیات است در خود قرآن کریم بعد از اینکه جریان قتل را مطرح کرده فرمود درست است وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَا أُوْلِی الْأَلْبَابِ

ولی اگر عفو کردید اگر تخفیف کردید این احسانی است یک راه خوبی است گاهی می‌بینید که عفو کردن و قصاص نکردن زمینهٴ خضوع عدّه‌ای را فراهم می‌کند اما در اینجا فرمود: وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ

جامعه را حجاب و عفاف متمدّن می‌کند اگر بخواهد جامعه ملکوتی باشد وقتی به حریم الهی تعدّی شد آن وقت چه امنیتی می‌ماند. آنچه را که طهارت جامعه و قداست جامعه را فراهم کرده است همین چشمِ پاک گوش پاک زبان پاک لسان پاک و امثال ذلک است گفتند خلوت اجنبیّه با اجنبی در جایی جایز نیست و نماز هم بی‌اشکال نیست برای اینکه این به حریم خدا دارد تعدّی می‌کند هر اشکالی در جامعه پیدا شده بر اثر رعایت نکردن مسئله حجاب و مسئله عفاف و رعایت نکردن آداب چشم و گوش است وگرنه خطرهای مهم پیش نمی‌آمد بر اساس این جهات است که این سور‌ه را با آن هِیمنه شروع کرده با آن جلال و شکوه شروع کرده چون این یک حرف تازه‌ای است دیگر. شما الآن در مجامع بین‌المللی آنهایی که به فرهنگ وحی آشنا نیستند وقتی بخواهید این حرف را بزنید می‌بینید این حرف برای اینها مأنوس نیست پس قرآن که فرمود ما یک حرف تازه داریم وَیُعَلِّمُکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ

این است و ما هم همیشه باید مواظب امانت الهی باشیم اگر می‌گوییم ظَلَمْتُ نَفْسِی

یعنی خدایا! من به امانت تو و به حقّ تو تعدّی کردم و این حق برای توست کاری بکن که من اصلاح بشوم خب.

پرسش:... پاسخ: بدن انسان را خدای سبحان موقّتاً تملیک کرده به دلیل اینکه فرمود اگر کسی به شما آسیب رساند می‌توانید عفو بکنید در اختیار شماست مِلک شماست چیزی را خدای سبحان تفویض نکرده در خلال حرف هم اشاره شد که تفویض نشده که انسان بشود مالکِ مطلق لذا به بدن خودش هم نمی‌تواند آسیب برساند تفویض نکرده لکن اگر کسی به بدن او آسیب رساند قصاص طرف می‌خواهد بکند ولی اگر نکرد حقّ مشروع اوست می‌تواند عفو کند چه قصاص طرف چه قصاص نفس اما مسئله حجاب این طور نیست مسئله عفاف این طور نیست.

پرسش:... پاسخ: بله چون ذات اقدس الهی تعبیر تشویقی دارد در ذیل آیه سورهٴ مبارکهٴ «توبه» این بحث گذشت که إِنَّ اللّهَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ

آنجا گذشت که این تعبیر تشویقی است مثل اجر یُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ

اینها همه تعبیر تشویقی و ترغیبی قرآن کریم است معمولاً اجر اجاره استیجار برای آن است که یا عین را موجر در اختیار مستأجر قرار بدهد یا کار را اجیر در اختیار مستأجر قرار بدهد اجیر کارِ خود را تملیک می‌کند به مستأجر, موجر منفعت عینِ مستأجره را تملیک می‌کند به مستأجر اما بالأخره آن مستأجر طَرْفی می‌بندد بهره‌ای می‌برد اما خدا به ما اجر می‌دهد یعنی چه یعنی ما کاری را کردیم - معاذ الله - که خدا نفع برد ما شدیم اجیر او ما برای خودمان کار می‌کنیم از خدا مُزد می‌گیریم این تعبیر تشویقی است خدا اینکه در سورهٴ «توبه» فرمود: فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بَایَعْتُم بِهِ

یا مَنْ أَوْفَی بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ

برای آن است که اگر کسی با خدا معامله کرد عوض و معوّض هر دو را می‌برد و اگر با شیطان معامله کرد عوض و معوّض هر دو را می‌بازد اگر ما با خدا معامله کردیم این طور نیست که چیزی بدهیم چیزی بگیریم این چیزی که داریم همین را کامل می‌کنیم عوض و معوّض هر دو برای ماست اگر - معاذ الله - با شیطان معامله کردیم هر دو را به او می‌سپاریم نه اینکه چیزی به شیطان بدهیم چیزی بگیریم خودمان را در اختیارش قرار می‌دهیم او از ما سواری می‌گیرد اینکه در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» بحثش گذشت که او به خدا عرض کرد لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ

من احتناک می‌کنم حَنک اینها تحت حنک اینها را می‌گیرم سوار می‌شوم شما دیدید این اسب‌سوارها آنها که سوارکارند حنک اسب و تحت حنک اسب را می‌گیرند دیگر گفت من این کار را می‌کنم من سواری می‌خواهم این طور نیست که اگر کسی با شیطان معامله کرده چیزی از او بگیرد که عوض و معوّض هر دو را در اختیار او قرار می‌دهد لَأَحْتَنِکَنَّ

من احتناک می‌کنم همین کار را می‌کند اما ذات اقدس الهی عوض و معوّض هر دو را به ما برمی‌گرداند و اگر تعبیری کرد که لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ

یا یُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ

همه اینها تعبیر ترغیبی و تشویقی است برای اینکه ما کاری را به سود او نمی‌کنیم در اجاره معنایش همین است دیگر که سودی را آن مستأجر می‌برد بنابراین این سور‌ه با این جلال و شکوه شروع شده سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ

همهٴ آیاتش این‌چنین است مخصوصاً آیه نور لَّعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

این لَّعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

یعنی آ‌ن نَفْسی که برای من است مِلک طلق من است و این چراغ را من در درون شما روشن کردم به شما امانت دادم فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

هست خیلی از چیزها را به او یاد دادم او بلد است بگذارید او حرف بزند وقتی با او گفتگو کردیم این می‌شود تذکره ما حرف جدیدی اینجا نداریم در درون شما چیزی را گذاشتیم که اگر شما ساکت بشوید حرف او را گوش بدهید می‌بینید او هم همین حرفها را به شما می‌زند این می‌شود تذکره وَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مُدَّکِرٍ

ما تذکره آوردیم یادآوری آوردیم این حرفها درست است حرفهای تازه است ولی قبلاً به شما گفتیم حالا یا عالَم میثاق بود یا عوالم دیگر.

پرسش:... پاسخ: مؤمن محدوده خاص دارد اگر به این گونه از ناموسی برسد نه, آن محدوده‌ای که به مسائل پایین برمی‌گردد آن را ذات اقدس الهی اجازه داده معلوم می‌شود در آن مقدار امانت نیست اما آن محدوده مرز محدوده‌ای که در سورهٴ مبارکهٴ «نور» مشخص کرد آن منطقه ممنوعه است یک منطقة الفراغی هم گذاشته. الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ

چه زنِ تبهکار چه مردِ بزهکار هر دو را اگر ثابت بشود در محکمهٴ شرع حاکم شرع اسلامی صد تازیانه می‌زند. در سورهٴ مبارکهٴ «نساء» دربارهٴ زن فرمود حبس کنید تا حکمش برسد دربارهٴ مرد فرمود آزار کنید تا حکمش برسد آیهٴ پانزده و شانزده سورهٴ مبارکهٴ «نساء» این است وَاللَّاتِی یَأْتِینَ الْفَاحِشَةَ مِن نِسَائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنکُمْ فَإِن شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتَّی یَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ

که می‌شد حبس ابد أَوْ یَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِیلاً

که در سورهٴ مبارکهٴ «نور» سبیل را مشخص کرده که دیگر جا برای حبس ابد نیست آن حکم موقّت بود و حکم اصیل همان صد تازیانه است در صورتی که شیخ الشیخه نباشد در صورتی که مُحصن و محصنه نباشد و مانند آن در بعضی از موارد جَلْد است در بعضی از موارد رجم است در بعضی از موارد جمع بین جلد و رجم - معاذ الله - اگر شیخ یا شیخه‌ای در حال احصان به این آلودگی تن در دادند بین جلْد و رجم گفتند جمع است. خب آن برای زنها بود وَاللَّذَانِ یَأْتِیَانِهَا مِنْکُمْ فَآذُوهُمَا

دیگر آنجا ندارد أَوْ یَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِیلاً

, فَإِن تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا

و اینها. اگر این سورهٴ مبارکهٴ «نور» را در کنار آن بگذاریم این می‌شود مفسّر او و روشن می‌کند که أَوْ یَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِیلاً

آن راهی که خدای سبحان مشخص کرده است همین تازیانه است دربارهٴ این حکم زنا. دربارهٴ تقدیم و تأخیر این لفظ که چطور زانیه بر زانی مقدّم شد این را وجوهی گفتند اگر این واو ترتیب را نمی‌رساند گرچه نمی‌رساند ولی تقدیم ذکری زانیه بر زانی شاید نکته‌ای داشته باشد آن نکته آن است که معمولاً جاذبه و گرایش و دعوت به فساد و بزهکاری از روی زن است از این طرف شروع می‌شود بر خلاف مسئلهٴ سرقت که در آیه 38 سورهٴ مبارکهٴ «مائده» قبلاً گذشت چون سرقت غالباً از طرف مردهاست اینها از اینجا شروع می‌شود در سورهٴ «مائده» آیهٴ 38 سارق را بر سارقه مقدّم داشت فرمود: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمَا جَزَاءً بِمَا کَسَبَا

از طرف دیگر در فضای عرف شنائتِ بزهکاری زن بدتر از شنائت بزهکاری مرد است این را در یک گوشه از بیانات سیّدناالاستاد نه در این قسمت در قسمتهای دیگر دارد که این تفکّری است که حالا شاید رسوبات جاهلی باشد یا زمینه‌های دیگر داشته باشد بالأخره در جامعه این طور است که اگر زنی از خانواده بزهکار شد آن خانواده می‌شود مسلوب‌الحیثیّه ولی اگر جوان آن خانواده پسر آن خانواده بزهکار شد آن طور مسلوب‌الحیثیه نمی‌شود این همان غیرتِ کاذبه دوران جاهلی است وگرنه فرق ندارد این‌چنین نیست که این عفاف و حجاب مخصوص زن باشد الآن متأسفانه این بازوهای لخت این از چه موقع در آمده از کجا در آمده چرا اینها بازوهایشان لخت است این طور نیست که این کارها روا باشد که هم برای اینها نارواست هم برای آنها ناروا اما اینکه می‌بینید زن اگر بزهکار شد آن خانواده مسلوب‌الحیثیه است آیا این فضای شریعت است یا رسوباتی از افکار دیگر است درست است که اگر زنی از خانواده بی‌عفاف شد آن خانواده احساس می‌کند که مسلوب‌الحیثیه شد ولی همین احساس را نسبت به پسرش هم باید داشته باشد فرق نمی‌کند اگر پسر زانی شد آن خانواده باید احساس بکند مسلوب‌الحیثیه است ولی احساس ندارد.

پرسش:... پاسخ: نه, آنکه نکته اول بود نکته دوم این است که در فضای شریعت این ناموس امانت خداست هم زن امینِ خداست هم مرد امین خداست چرا آن زن اگر آلوده شد خانواده احساس مسلوب‌الحیثیه می‌کند گاهی از آن محلّه حرکت می‌کند یا گاهی از آن شهر بیرون می‌رود ولی پسرش اگر آلوده شد این احساس را ندارد باید داشته باشد دیگر, هر دو به امانت الهی اهانت کردند این حجاب را این عفاف را هم مرد باید داشته باشد هم زن آیا این یک امر شرعی است که شارع مقدس راضی است - معاذ الله - این جوانها با آستینهای لخت بیایند بیرون یا نه, این جزء رسوبات جاهلی است فرق نمی‌کند در عفاف, فرق نمی‌کند در حجاب.

پرسش:... پاسخ: آن نکته اول است که جاذبهٴ او بیشتر است لذا مقدّم شد ولی در فضای شریعت آیا گناه فرق می‌کند نه, جهنّمها فرق می‌کند نه, تازیانه‌ها فرق می‌کند نه, امانت خدایی فرق می‌کند نه, این چه رسوبی است که اگر خانواده‌ای زنش آلوده شد او بالأخره فراری و متواری می‌شود ولی پسرش اگر آلوده شد به زنا این کارها را نمی‌کنند.

پرسش:... پاسخ: آن برای نکته اول است که آن چون جاذبه بیشتری دارد از این جهت است ولی آن جاذبه دارد دیگر, بر اساس اینکه جاذبه دارد فرمود: الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی

اما مسئولیت چیست حکم شرعی چیست؟ حکم شرعی فرق می‌کند یعنی این زن آن به استثنای آن جاذبه این رعایت حجاب نگاه به نامحرم و امثال ذلک بین زن و مرد فرق است یا هیچ فرقی نیست اگر جهنّم است که برای هر دو است اگر تازیانه است که برای هر دو است.

پرسش:... پاسخ: نه دو حرف است در فضایی که تنها هستند باید لباس نازک بپوشند آنها که چادر دارند در زحمت‌اند انسان اجازه داد که دستش وقتی در اتاقش است در محلّ کارش است بله, حالا یک وقت است کسی کارگر است خب بله او دیگر دستش آستینش بالا باشد با گِل و لای او محذوری ندارد.

پرسش:... پاسخ: خب بله اینکه اشکال ندارد همین صحبت آن است که چرا اشکال ندارد یک وقت است که هیچ اثر ندارد بله, اگر هیچ اثر ندارد نه از این طرف نه از آن طرف اثر سوئی مترتّب نیست بله, اما اگر آثار سوء مترتّب شد چطور؟

بنابراین سرّ تقدیم سارق بر سارقه در سورهٴ «مائده» و سرّ تقدیم زانیه بر زانی در محلّ بحث مشخص شد چیست بر اساس دو نکته الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ

این را دربارهٴ قصاص طرف یا دربارهٴ قصاص نفس نفرمود آنجا اگر رأفتی باشد انسان تخفیف بدهد که ممدوح است وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ

اگر به خدا و قیامت ایمان دارید دست از این کار بردارید و خلاف نکنید.

مطلب دیگر اینکه, اینکه فرمود: إِن کُنتُمْ

یعنی به لازمهٴ ایمانتان عمل بکنید. حالا نکته‌ای درباره این طایفه است طایفه را به گروهی گفتند که بالأخره در مداری در محوری طواف می‌کنند که یعنی مقصدی دارند دور چیزی جمع می‌شوند این را می‌گویند طائف و طائفه برخیها گفتند اقلّش سه‌تاست برخی گفتند چهارتاست بعضی گفتند دوتاست روایتی از وجود مبارک ابی‌جعفر(علیهما السلام) رسیده است که بر یک نفر هم اطلاق می‌شود حالا شاید در مقام شهادت که یک حکم استثنایی است برای مشاهدهٴ حد آنها حضور یک نفر کافی باشد.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 1 تا 3 سوره نور 90/07/19

سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لَّعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (1 الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ (2) الزَّانِی لاَ یَنکِحُ إِلَّا زَانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنکِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَحُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ (3)) سورهٴ مبارکهٴ «نور» که در مدینه نازل شد قسمت مهمّ مطالبش را دربارهٴ تأمین خانواده‌های اصیل و راه پرورش اولاد صحیح و مانند آن قرار داد البته آیهٴ نور که از غرر آیات این سور‌ه است هم در این سور‌ه قرار گرفت. جامعه را خانواده‌های اصیل تشکیل می‌دهند و عنصر محوری خانواده عفاف است که فرمود: وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَوَدَّةً وَرَحْمَةً

اگر کسی این حریمِ عفاف را رعایت نکرد اهل غیرت نیست در بحثهای سابق داشتیم که از برجسته‌ترین اوصاف الهی غیرت است که خدا غیور است. غیرت حقیقتی است که سه عنصر محوری را در بردارد یکی معرفتِ هویّت خود دوم عدم دخالت در امور غیر سوم اجازه ندادن دخالت غیر در امور او آن غیرزدایی را می‌گویند غیرت اگر کسی بخواهد در حریم دیگری وارد نشود و اگر کسی بخواهد دیگری را در حریم خود راه ندهد که چنین انسانی را می‌گویند غیور این فرع بر آن عنصر اول است که هویّت خودش را بشناسد اگر کسی انسانیّت خودش را شناخت قلمرو هویّت خودش را شناخت توان مرزبندی را دارد نه از مرز خود بیرون می‌رود نه اجازه می‌دهد کسی وارد مرز او بشود نه خانهٴ کسی را نگاه می‌کند نه اجازه می‌دهد کسی خانهٴ او را نگاه کند نه نامحرمی را نگاه می‌کند نه اجازه می‌دهد نامحرمِ او را نگاه کنند. غیرت تنها این نیست که انسان غیر را به حریم خود راه ندهد وگرنه گرفتار دیاسَت خواهد شد دیّوس یعنی چنین مردی. غیور آن است که به حریم دیگری هم راه پیدا نکند این از بیانات نورانی امیرالمؤمنین(سلام الله علیه) است که در نهج‌البلاغه آمده فرمود: «مَا زَنَی غَیُورٌ قَطُّ

» هرگز یک انسان غیرتمند زنا نمی‌کند وارد حریم دیگری نمی‌شود اگر جامعه بخواهد به امنیّت برسد جامعه غیور باشد باید خانواده را درست تأسیس کند (این یک) به همین مناسبت وجود مبارک پیامبر(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) فرمود هیچ بِنایی در اسلام به عظمت بنای نکاح و ازدواج نیست بعد در حدیث دیگر که وجود مبارک امام صادق از آن حضرت(علیهما السلام) نقل می‌کند فرمود: «مَن تَزَوَّج فقد أحرز نصف دینه

» یک وقت زندگی, زندگی حیوانی است خیال می‌کنند نکاح برای ارضای غریزهٴ شهوت و جوانی است این زندگی, زندگی حیوانی است انسانی نیست چه رسد به اسلامی یک وقت است که نه, نکاح را به عنوان ما که فرشته نیستیم دائماً بمانیم برای اینکه نسل بماند انسانیّت محفوظ بماند نکاح می‌شود فرمود: «مَن تَزَوَّج فقد أحرز نصف دینه

» این نگاه کجا آن نگاه کجا فرمود پنجاه درصد حفظ دین جامعه به وسیلهٴ ازدواج است این نگاه به نکاح یک نگاه ملکوتی است این می‌خواهد خانوادهٴ دینی بسازد که بعد جامعهٴ متمدّن را تشکیل بدهد لذا مسئلهٴ زنا را با غیرت به غیور بودن مباین می‌داند خب اگر زنا چندین درجه دارد زنای عین هست زنای گوش هست زنای لامسه هست زنای باصره هست و مانند آن درجات فراوانی دارد بعضی گناه صغیرند بعضی گناه کبیرند و مانند آن. این بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) که فرمود: «مَا زَنَی غَیُورٌ قَطُّ

» قهراً هیچ انسان غیرتمندی هم به نامحرم نگاه نمی‌کند خب این دین می‌تواند جامعه را بپروراند اگر بخواهد جامعه زندگی انسانی داشته باشد. خب لذا مسئلهٴ آدم‌کُشی مسئله شرک این گونه از گناهان بزرگ را ذکر می‌کند در کنارش مسئلهٴ زنا را ذکر می‌کند در سورهٴ مبارکهٴ اسراء که بحثش قبلاً گذشت در آیهٴ 22 به بعد این معارف شروع می‌شود که فرمود: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَّخْذُولاً

از این توحید و نفی شرک شروع می‌کند تا به مسئله قتل و آدم‌کُشی می‌رسد و همچنین فرزندکُشی وَلاَ تَقْتُلُوا أَوْلاَدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاَقٍ

بعد فرمود: وَلاَ تَقْرَبُوا الزِّنَی إِنَّهُ کَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِیلاً

بعد وَلاَ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ

بعد وَأَوْفُوا الْکَیْلَ

بعد وَلاَ تَقْفُ

آن‌گاه فرمود: ذلِکَ مِمَّا أَوْحَی إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ

این حکمتی که خدای سبحان به بشر یاد می‌دهد یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ

در ذیل این آیات بیست‌گانه که صدرش توحید است و ذیلش این حکمت عملی تشکیل می‌دهد فرمود حکمتی که ما می‌گوییم اینهاست ذلِکَ مِمَّا أَوْحَی إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ

بعد دوباره به مسئلهٴ توحید که اهمّ معارف است می‌پردازد وَلاَ تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ

که بحثش مبسوطاً در سورهٴ مبارکهٴ اسراء گذشت. چه اینکه در سورهٴ مبارکهٴ فرقان هم به عنایت الهی خواهد آمد در بخش پایانی سورهٴ مبارکهٴ فرقان که از آیهٴ 63 به بعد شروع می‌شود عباد الرحمن را که معرفی می‌کند اینها کسانی‌اند که یَمْشُونَ عَلَی الْأَرضِ هَوْناً

و بسیاری از معارف و احکام و حِکم را ذکر می‌کند فرمود اینها موحّدند اینها قتل نفس ندارند و اینها کسانی‌اند که چشمشان پاک است و اعضا و جوارحشان پاک است و کسانی‌اند که اهل زنا نیستند وَالَّذِینَ لاَ یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ

مشرک نیستند وَلاَ یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ

که قتل نفس ندارند وَلاَ یَزْنُونَ

خب اینها را قرآن از اوصاف عبادالرحمن می‌دانند اینها را جزء حکمت می‌دانند و وجود مبارک رسول گرامی(صلّی الله علیه و آله و سلّم) ازدواج را حفظ نصف دین می‌داند اساس دین این است منتها کسی که دستش بسته است پایش بسته است دهنش بسته است گوشش بسته است فلج است و زمین‌گیر است این در مکتب قرآن جزء معلولین است بله خب این نمی‌تواند ازدواج بکند ولی خودش دست خودش را بست چشم خودش را بست گوش خودش را بست خودش را فلج کرد معلول کرد خب این تشریفات و قیودی که برای زندگی است که فلان کس از سفر آمده ما باید کادو بدهیم بچه پیدا کرده ما باید کادو بدهیم می‌خواهد مکه برود کادو بدهیم اینها برای چیست این تشریفات برای چیست اول زندگی انسان هر چه ساده‌تر, راحت‌تر. در آن خطبه نورانی حضرت امیر که چند سال قبل آن خطبه را خواندیم حضرت بررسی کرده خب عاقل‌ترین مرد بعد از پیغمبر دیگر دومی خدا خلق نکرد یعنی الآن اگر هفت میلیارد جمع بشوند بخواهند سور‌ه‌ای مثل قرآن بیاورند محال است این هفت میلیارد جمع بشوند همه‌شان بخواهند عنصری مثل علی بن ابی طالب تحویل بدهند آن هم محال است فرقی نیست یعنی فرقی نیست بین امام و قرآن این همه امیرالمؤمنین(سلام الله علیه) در نهج‌البلاغه تبیین کرده فرمود داشتن و مرفّه بودن درست است خدا تحریم نکرده ولی کسانی که زندگی مرفّه دارند باید بدانند که ضمناً از تحقیری هم رنج می‌برند آن وقت تبیین کرد فرمود داشتن و مرفّه بودن آیا کمال است یا کمال نیست اگر بگویید کمال است خب انبیای الهی که این را نداشتند وضع وجود مبارک عیسای مسیح را, موسی را, داود را همه اینها را حضرت ذکر کرد فرمود وضع داود را برای شما بگویم وضع عیسی را بگویم وضع موسی را بگویم وجود مبارک پیغمبر هم که قصّه‌اش معلوم بود فرمود اینها همه‌شان ندار بودند یعنی امکانات داشتند اما «قرار بر کف آزادگان نگیرد مال» آن سلیمان(سلام الله علیه) با آن جلال با همان زنبیل‌سازی و زنبیل‌فروشی و اینها ارتزاق می‌کرد فرمود خیال نکنید که حالا سلیمان که سلطنت داشت بر باد مسخّر بود سفرهٴ رنگین داشت من برای شما شرح بدهم که غذای او چه بود. حضرت مثل اینکه همسفر و هم‌سفرهٴ سلیمان بود آن قصّه را در نهج‌البلاغه شرح داد زره‌بافی و زره‌فروشی داود را شرح داد با اینکه رهبر انقلاب بود وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ

رهبری انقلاب را قتل جالوت را به عهده داشت اما فرمود این با زنبیل‌فروشی ارتزاق می‌کرد مثل اینکه وجود مبارک حضرت با آن حضرت بود با موسی بود. بعد فرمود اگر این‌چنین است اگر این کمال است باید متلزم بشوید که خدا این کمال را به بهترین انسانها که انبیا هستند نداد این را که نمی‌شود گفت که این کمال است و خدا این کمال را به انبیا نداد ناچارید بگویید این کمال نیست و هو الحق بعد آن عبارت را دارد فرمود این کسی که وضع مالی‌اش خوب است سفرهٴ رنگینی دارد ضمناً این مقدار را لااقل بفهمد که خدا دارد او را توهین می‌کند این بیان نورانی حضرت است در نهج‌البلاغه خواندیم حالا خیلی از ماها گرفتار این وهن و حقارتیم, اگر داریم خب بسیار خب حرام نیست اما اگر نداریم مخصوصاً در اوایل زندگی بسازیم با این غالب بزرگان وضع زندگی‌شان در اوایل همین طور بود این عِسْر این غُل این زنجیری که ذات اقدس الهی فرمود پیغمبر از دست و پای مردم باز می‌کند یعنی واقعاً مردم حجاز در زنجیر بودند همه‌شان برده بودند در زنجیری یا این عادات این آداب این رسوب این رسوم غلط زنجیر است دیگر. در سورهٴ مبارکهٴ اعراف که این قسمت گذشت آیهٴ 156 به بعد پیامبر را در کتابهای آسمانی پیشین معرفی می‌کند می‌فرماید آن حضرت الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِندَهُمْ فِی التَّورَاةِ وَالْإِنْجِیلِ

ما شناسنامه حضرت را در تورات گفتیم در انجیل گفتیم, گفتیم پیامبر کسی است که یَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلاَلَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ

آن غُل را آن زنجیر را آن دست و پا گیر را از اینها گرفت اینها را آزاد کرد خب یعنی همه مردم اینها برده بودند و زنجیری در زندان بودند یا این عادات و رسوب غلط, زنجیر است اگر ما این عادات و رسوب غلط را بگذاریم کنار خیلی افرادند با همین زندگی ساده با همین شهریه می‌توانند همسر داشته باشند مخصوصاً همسرانی که آنها هم به لطف الهی به برکت قرآن و عترت با این معارف آشنا شدند بنابراین از بهترین راههای زندگی سرعت در ازدواج است سنّ ازدواج بالا برود یا - خدای ناکرده - طلاق بعد از ازدواج پدید بیاید این اساس خانواده را به هم می‌زند.

پرسش:...

پاسخ: خیلیها با اجاره زندگی می‌کردند ما دلمان می‌خواهد اتاق خوابمان اتاق پذیراییمان حالِ بی‌حالمان همه جدا باشد این نیست, نیست یعنی نیست ما خودمان چهار سال در اول ازدواج تنها در حجره زندگی می‌کردیم این راه شدنی است مثل ما هم فراوان بودند شش ماه از یکدیگر خبر نداشتیم اول مهر می‌آمدیم آخر تعطیلات فروردین هم برمی‌گشتیم مثل ما هم خیلی بودند این زنجیر را اینکه واقع ما حرم می‌رویم البته حرم می‌رویم برای ثواب هم است اما قسمت مهمّی که در و دیوار این حرم را می‌بوسیم این است که اینها ما را عاقل کردند این حرفها را اینها آوردند عقل, عقل, عقل, تنها چیزی که جامعه را اداره می‌کند عقل است خب اگر کسی بخواهد عاقلانه زندگی کند همین شهریه برایش کافی است ما دلمان می‌خواهد که هر کس هر کاری کرده کادویی بدهیم خب برای چه این تشریفات برای چیست فرمود اینها یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلاَلَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ

زنجیر را پیغمبر گرفته آن دهن‌بند را گرفته آن چشم‌بند را گرفته آدم می‌بیند جهان چه خبر است خب به سلامتی رفته به سلامتی آمده زیارتش هم مقبول دعایش هم مستجاب حالا حتماً ما باید کادو بدهیم اینها برای چیست؟ مگر این اجاره‌نشینی قبلاً رسم نبود و فراوان نبود غرض این است که دین به ما آموخت چطوری زندگی کنیم آ‌ن وقت لذّت ساده‌زیستی را انسان از لذّت پرخوری و بدخوری بهتر می‌داند این بیان نورانی حضرت امیر است ما که زیارت می‌کنیم می‌گوییم «کلامکم نور

» یعنی چه؟ نور همین است دیگر در زیارت جامعه هست در سایر زیارات هست وقتی مشاهد مشرّفه شرفیاب شدیم عرض بکنیم که «و کلامکم نور

» خب اینها نور است دیگر فرمود اگر کسی بخواهد مرفّه زندگی کند ضمناً این مقدار شعور را داشته باشد که «حَقَّره الله» این تحقیری است. خب خاورمیانه در اختیار حضرت امیر بود در زمان حکومت دیگر دو امپراطوری در خاورمیانه بود یکی امپراطوری ایران بود یکی امپراطوری روم هر دو تسلیم جزیرةالعرب شدند و همه هم مالیات می‌دادند و طلا و نقره هم سرازیر حجاز شده بود با اینکه خاورمیانه در اختیار حضرت بود حضرت به عسل نگاه کرد فرمود خوش‌رنگی ولی من نمی‌دانم مزه‌ات چطور است حالا لازم نیست ما آن راه را برویم نه می‌توانیم نه لازم است ولی عاقلانه زندگی کردن ممکن است فرمود: «مَن تَزَوَّج فقد أحرز نصف دینه

» نصف دین در ازدواج و نکاح است مهریه گران که گفتند که زنی مشئومه است با شئامت است که مهریه‌اش زیاد باشد خب برای چه خب بالأخره اینها دین است دیگر. خدا غریق رحمت کند مرحوم مدرّس را اینکه می‌گفت سیاست ما عین دیانت ماست حرف صحیحی است زندگی ما هم عین دیانت ماست ما واقعاً سکولار زندگی می‌کنیم یعنی مرز دین ما از مرز زندگی ما جداست ما یک نماز و روزه‌ای داریم بله اما یک ازدواج داریم خرید و فروش داریم خورد و خواب داریم در این زندگی نیست دین ما فقط در نماز و روزه است یعنی جدایی دین از سیاست یک مرحله, جدایی دین از زندگی ما نمی‌گوییم جدایی دین از سیاست ولی می‌گوییم جدایی دین از زندگی خب آثار دخالت دین در زندگی همین است دیگر اگر دین در زندگی رهایت کند می‌شود «مَن تَزَوَّج فقد أحرز نصف دینه

» ساده‌ترین مردم, نزدیک‌ترین مردم به انبیا هستند کسی که وضع مالی‌اش در رفاه است ضمناً این را بفهمد که «حقّره الله» حتماً یعنی حتماً این را مجدّداً به نهج‌البلاغه در ذیل کلمهٴ «بَسَط» مراجعه بفرمایید که حضرت فرمود آنهایی که سفره رنگین دارد بدانند که خدای سبحان دارد آنها را اهانت می‌کند حالا ما به آن حد نرسیدیم لااقل این ساده‌زیستی را یک سر و گردن از دیگری بلندتر باشیم خجل نباشیم آنها که نیست این مسئلهٴ زنا پیش می‌آید از نگاه پیش می‌آید تا مراحل دیگر خب.

پرسش:...

پاسخ: دیگر حالا اگر ازدواج دائم باشد نوبت به او نمی‌رسد ما دربارهٴ ازدواج دائم چون مشکل ایجاد کردیم دست و پای خودمان را بستیم گرفتار آن ازدواج موقّتیم اگر ازدواج موقّت برابر آنکه رسول خدا گفت ثبت بشود ولد مشخص بشود نفقهٴ فرزند مشخص بشود آن هم حکم نکاح دارد دیگر آن باید ثبت بشود دیگر.

خب پس در سورهٴ مبارکهٴ اسراء مسئله زنا در کنار شرک و قتل قرار گرفت. در سورهٴ مبارکهٴ فرقان مسئله زنا در کنار قتل و در کنار شرک قرار گرفت و اگر در موارد دیگر غیبت گفته شد «اشدّ من الزنا» است باید دید کدام غیبت و چه درجه‌ای از غیبت نسبت به چه درجه‌ای از زنا نگاه به نامحرم هم زنای عین است کدام غیبت از کدام زنا اشدّ است باید جداگانه بحث بشود. حالا در این قسمت فرمود: الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ

خطاب به مردم و امّت اسلامی است ولی مجریان حدود الهی ائمه مردم‌اند که از طرف خدای سبحان به وسیلهٴ پیامبر و به وسیله خود ائمه(علیهم السلام) منصوب شدند الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ

بخواهید شفاعت کنید وساطت کنید وسیله بشوید برای تخفیف یا برای ترک این کار را نکنید مَن یَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً

حکمش این است مَن یَشْفَعْ شَفَاعَةً سَیِّئَةً

حکمش این است که همهٴ اینها شفاعت سیّئه و شفاعت حسنه در سورهٴ مبارکهٴ نساء و امثال ذلک آمد نه شفاعت کنید نه در زدن این تازیانه را دست را محکم ببرید ولی شُل بیاورید پایین این کار هم نکنید که رأفت کاذب داشته باشید بگذارید این دردناک باشد.

مطلب بعدی دو عنصر محوری را ذکر کرده فرمود عدّه‌ای بیایند ببیند این عدّه کفار نباشد برای اینکه وقتی کافر این صحنه را ببیند خیال می‌کند دین, دین خشونت است اما مؤمن که ببیند دو فایده اصیل دارد این را به صورت امر غایب ذکر کرده فرمود: وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

یک عدّه می‌بینند خدا را شکر که تبهکاران دارند به کیفرشان می‌رسند یکی اینکه عبرت می‌گیرند خودشان مبتلا نمی‌شوند لذا فرمود: وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

نه «طائفة من الناس» چرا اجرای حدود الهی در عرض عدو روا نیست؟ برای اینکه آنها توهّم همان اسلام‌هراسی و خشونت‌باری اسلام را مطرح می‌کنند اینها که نمی‌دانند این یک عدل مقدّس یک خشونت مقدّس است که گفتند اجرای حدود در عرض کفار نباشد (یک) در هنگام اجرای حدود کافران حضور نداشته باشند (دو) برای اینکه اینها خیال می‌کنند اسلام دینِ خشونت است مؤمنین حاضر باشند برای چند فایده یکی برای عبرت‌گیری یکی اینکه خوشحال باشند که حدود الهی دارد اجرا می‌شود این جریان سوء استفاده یا تعبیرات دیگری که حالا در رسانه‌ها هست حالا یا اختلاس است یا سوء استفاده است یا فساد اقتصادی است مؤمنین باید حضور داشته باشند بفهمند که دین دارد جاری می‌شود این یک حکم نیست که «قضیة فی واقعة شخصیّه» مخصوص زنا باشد نه قتل هم همین طور است فساد مالی هم همین طور است مسائل دیگر هم همین طور است تا جامعه اسلامی بفهمد حکم الهی اجراشدنی است وقتی فهمید, مقتدر می‌شود هم عبرت می‌گیرد هم مقتدر می‌شود و خدا را شکر می‌کند که حدود الهی دارد اجرا می‌شود درباره قتل هم همین طور است درباره مسائل دیگر هم همین طور است این طور نیست که یواش پرونده بیاید و یواش برود نه خیر جامعه باید بفهمد وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

خب.

در سورهٴ مبارکهٴ نساء فرمود اگر زنهایی به بزهکاری آلوده شدند آیهٴ پانزده سورهٴ مبارکهٴ نساء این بود وَاللَّاتِی یَأْتِینَ الْفَاحِشَةَ مِن نِسَائِکُمْ

بعد از استشهاد چهار نفر و ثابت شدن فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنکُمْ فَإِن شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتَّی یَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِیلاً

در سورهٴ مبارکهٴ نساء هنگام بحث از این آیه این احتمالات و شُعب احتمالات گذشت که آیا این ناظر به مساهقه است برای اینکه دارد وَاللَّاتِی یَأْتِینَ الْفَاحِشَةَ مِن نِسَائِکُمْ

زنهایی که این‌چنین‌اند سخن از مرد نیست یا نه مساهقه نیست زنا را هم می‌گیرد آیا این مربوط به مُحصنه است به شهادت اینکه دارد مِن نِسَائِکُمْ

وگرنه می‌فرمود «مِن النساء» اینکه دارد از زنهای شما یعنی زنهای همسردارند این هم دو احتمال. آیا این فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ

ناظر به حبس ابد است یا نه, نگذارید اینها از خانه بیرون بیایند کار را که مرد انجام می‌دهد اینها مواظب باشید در خانه باشند که دیگر مشابه این کار نشود این توبیخی باشد برای اینها صیانتی باشد برای اینها. وجوه و احتمالات فراوانی بود که نظر نهایی در ذیل آیه پانزده گذشت أَوْ یَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِیلاً

که همین آیه سورهٴ مبارکهٴ نساء گفته شد سبیل راهی است که آن مسئله حد را در بردارد. در آیه شانزده همان سور‌ه فرمود: وَاللَّذَانِ یَأْتِیَانِهَا مِنْکُمْ

این وَاللَّذَانِ

است نه «والذی» با «الّتی» نه «اللّاتی» اللَّذَانِ

است این اللَّذَانِ

برای دو مذکّر است آیا این ناظر به همان خلافی است که بین مردها اتفاق می‌افتد یا نه تقلیباً یکی مرد است دیگری زن به جای اینکه یکی مذکّر و دیگری مؤنّث هر دو را مذکّر آورده که اکثر مفسّرین این دومی را پذیرفتند یعنی دو نفر که یکی مرد است و یکی زن اگر گرفتار آن فاحشه شدند فَآذُوهُمَا

این اذیّت با آن فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ

دو چیز است آنجا احتمال اینکه مواظب باشید از خانه بیرون نرود دیگر آلوده نشود این یکی, اینجا فَآذُوهُمَا

اگر اذیت باشد به معنی زدن و امثال ذلک باشد بعد با حدّ بعدی نسخ می‌شود که فرمود: مِائَةَ جَلْدَةٍ

اما اگر ناظر به استخفاف و تحقیر و طرد اجتماعی و بی‌حرمتی باشد این همیشه هست تا اینکه توبه بکنند اگر توبه کرد و انسان شایسته شد که خب یک فرد عادی است از مزایای حقوقی فرد عادی برخوردار است عمده آیه بعد است که فرمود: الزَّانِی لاَ یَنکِحُ إِلَّا زَانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنکِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ

نظم طبیعی اقتضا می‌کرد به حسب ظاهر انسان خیال می‌کند که این طوری باید گفته می‌شد «الزّانی لا یَنکح الاّ زانیةً أو مشرکةً و الزّانیةُ لا تَنکحُ إلاّ زانیاً أو مشرکا» اما در جمله دوم نفرمود «والزانیة لا تنکح» بلکه فرمود: وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنکِحُهَا

این برای آن است که خب معمولاً خواستگاری و خُطْوه از طرف مرد شروع می‌شود از این جهت معمولاً نکاح از طرف مرد آغاز می‌شود لذا فرمود: وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنکِحُهَا

.

عمده این تهافت بین صدر و ذیل است صدر آیه جملهٴ خبریه است این جملهٴ خبریه که زانی لاَ یَنکِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ

خب این‌چنین نیست که خیلی افرادند که زانی‌اند ولی با فرد عادی ازدواج می‌کنند گاهی ممکن است کسی زانیه باشد یک فرد عادی و غیر زانی با او ازدواج بکند اگر این خبر است که مطابق با واقع نیست اگر به داعی انشاء القا شده است معنایش این است که این کار حرام است و ذیل با صدر هماهنگ است در ذیل حرمت تشریعی را فهماند فرمود: وَحُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

خب این جزء محرّمات است یعنی اگر کسی زانی بود الاّ ولابد باید بگردد زانیه را پیدا کند با او ازدواج کند و اگر کسی زانیه شد الاّ ولابد باید همسر زانی بشود یا مشرک این حکم تشریعی است یا حکم تشریعی نیست. روایاتی که از اهل بیت(علیهم السلام) در این ذیل رسیده است حدود را مشخص کرده فرمود اگر کسی مُشتهَر به زنا شد (یک) حدود الهی درباره او اجرا شد (دو) این دیگر همه می‌دانند که این حدّ زنا خورد و توبه هم نکرد (سه) چنین انسانی حق ندارد با زنِ پاک ازدواج کند و اگر زنی به زنا آلوده شد شهرت پیدا کرد که آلوده است (یک) حدّ زنا بر او جاری شد (دو) توبه هم نکرد (سه) چنین کسی را نمی‌شود یک انسان طاهری بگیرد فقط هم‌نوع خود می‌گیرد اینها که می‌گویند الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی

جمله خبریه است می‌فرمایند این به لسان غایب هست نه به لسان دائم نظیر اینکه در همین سورهٴ مبارکهٴ نور در آیات بعد یعنی آیهٴ 26 به این صورت است که الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَالْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثَاتِ وَالطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَالطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبَاتِ أُولئِکَ مُبَرَّؤُونَ مِمَّا یَقُولُونَ لَهُم مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ

که این حکم هم جاری مجرای غالب است آن حکم هم جاری مجرای غالب است پس خبر است نه اینکه به داعی انشاء القا شده باشد اولاً و به صورت غلبه است نه دوما ثانیاً یعنی میل طبیعی تبهکاران با یکدیگر است یک انسان بزهکار طبعاً می‌خواهد با کسی مثل خودش ازدواج کند این طور.

پرسش:...

پاسخ: بالأخره شهرت پیدا می‌کند این یکی می‌گوید من دیدم.

پرسش:...

پاسخ: بله, حدّاقلش این است لااقل دسترسی ندارید که دیگران بفهمند لااقل یک نفر بفهمد که به دیگران بگویند وگرنه طائفه است دیگر طائفه به آن گروهی می‌گویند که در مدار یک مقصد خاصّی طوف دارند حرکت دارند این می‌گویند طِیْف خاص همین است دیگر می‌گویند فلان گروه طیف خاصّ‌اند یعنی طایفه مخصوص‌اند حداقلّش عندالضروره یک نفر می‌شود خب.

در همین سورهٴ مبارکهٴ نور آیهٴ 32 به این صورت است که وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ

بالأخره این دختر خانم یک روزی دارد تا خانهٴ پدر است رزق او از آن مجرا به او می‌رسد وقتی به خانه شوهر آمد این مجرا عوض می‌شود فرمود اگر شما وضع مالی‌تان خوب نیست خدا شما را بی‌نیاز می‌کند با ازدواج چه موقع ما باید به این حرفها ایمان بیاوریم تا عاقل نشدیم زندگی همین است عقل, عقل حالا سفارشی از مرحوم بوعلی بخوانیم که حدیثی را ایشان در آن معراج کتاب نوشته معراج‌نامه که وجود مبارک پیغمبر به حضرت امیر(سلام الله علیهما) دستوری می‌دهد وقتی می‌خواهد از پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) تعریف بکند حکیمانه پیغمبر را معرفی می‌کند وقتی می‌خواهد علی بن ابی طالب را معرف بکند حکیمانه معرفی می‌کند من هیچ, هیچ یعنی هیچ تعبیری از هیچ کسی ندیدم که به عظمت تعبیر مرحوم بوعلی از وجود مبارک حضرت امیر باشد وقتی تعریف از وجود مبارک حالا می‌خواهد نقل کند که حدیث را چه کسی به چه کسی گفته پیغمبری که از آن انبیاء است چه هست چه هست چه هست به علی بن ابی طالب که علی بن ابی طالب در بین خلق «کالعقل بین الحواسّ» است یعنی الآن که هفت میلیارد بشر روی زمین زندگی می‌کند علی عقل است این هفت میلیارد دست و پا و چشم و گوش با اینکه خود مرحوم بوعلی و فارابی و ابوریحان جزء برجسته‌ترین افرادند فرمود دیگران به منزلهٴ چشم و گوش‌اند که عقل اینها را هدایت می‌کند چشم که قدرت تصدیق ندارد گوش که قدرت تصدیق ندارد همه اینها را عقل اداره می‌کند فرمود او در بین خلق مثل عقل است در بین حواس در حاشیه الهیّات شفا همین معنا ترجمه شده به یک ترجمه رقیق که گویا نیست آنکه در حاشیه الهیات شفاست این است که ابن‌سینا گفته که وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) «بین الأصحاب کالمعقول بین المحسوس» یعنی اوّلی و دومی و سومی و سایر صحابه اینها به منزله چشم و گوش‌اند و علی عقل است اما آنکه در اصل کتاب هست دارد علی(سلام الله علیه) در بین خلق «کالمعقول بین المحسوس» او عقلِ محض است به حضرت امیر چه گفت؟ گفت اگر مردم به عبادتها مشغول‌اند تو به تفکّر عقلی مشغول باشد جلو می‌زنی آنچه جامعه را دور می‌کند همین مشکل است این آیه کسی عاقل است که حرف آفریدگارش را گوش بدهد دیگر چون «العقل ما عبد به الرحمن» فرمود اگر ازدواج کردی در صورتی که طرفین عاقل بودید گرفتار مهریه زیاد جهیزیه زیاد کادوهای بیجا نبودید «إن یکونوا فقراء یُغنهم الله من فضله» همه را خدا روزی می‌دهد ولی کسانی که عاقلانه نکاح می‌کنند خدای سبحان آنها را تأمین می‌کند خب برخیها خیال کردند این آیه ناسخ آن آیه است خب این آیه عام است ناسخ آن آیه است خب این آیه عام است ولو بعد نازل شده عام که مخصّص خاص نیست او درباره خصوص زانی و زانیّه است این دربارهٴ اَیاما و اَیّم یعنی بی‌همسر اگر کسی بی‌همسر شد شما به او همسر بدهید خب این عام چگونه می‌تواند مخصّص آن باشد. پس آن به همین عموم به همین اطلاق خودش باقی است منتها حالا این روایات را شاید امروز نخوانیم ولی شما حتماً به این کتاب حالا شاید به خود روایات به وسائل نتوانید مراجعه کنید این روایات را صاحب کنزالدقائق ذیل همین آیه ذکر کرده و آن چند روایت است.

پرسش:...

پاسخ: ساده‌تر باشد راحت‌تر است دیگر. حرام نیست ولی اگر کسی نداشت ازدواج را تأخیر بیندازد برای اینکه من جهیزیه سنگین ندارم.

پرسش:...

پاسخ: کاملاً پیدا می‌شود اگر عقل باشد مصادیق فراوان است.

در جلد نهم صفحهٴ 245 این است که وجود مبارک امام صادق در جواب این آیه فرمود: «هنّ نساءٌ مشهوراتٌ بالزّنا و رجالٌ مشهورون بالزّنا شُهور به» (یک) «و عُرفوا به و الناس الیوم بذلک المنزل فمن اُقیم علیه حدّ الزنا أو متّهمٌ بالزّنا لم ینبغ لأحدٍ أن یناکحه حتّی یعرف منه التوبه» پس اگر کسی معروف بود به این بزهکار حدّ الهی بر او جاری شد و توبه نکرد این سه قید را داشت مشمول آیه است چند روایت است که در صفحهٴ 245 آمده.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 1 تا 3 سوره نور 90/07/20

سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لَّعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (1 الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ (2) الزَّانِی لاَ یَنکِحُ إِلَّا زَانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنکِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَحُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ (3)) تاکنون روشن شد که برای تعظیم این سور‌ه چندین عبارت را خدای سبحان رعایت فرمود یکی اینکه در آغاز فرمود: سُورَةٌ

یعنی «هذه سورةٌ» دوم اینکه به صورت متکلّم مع‌الغیر نه به صورت متکلّم وحده نه به صورت فعل مجهول بلکه به صورت فعل معلوم به عنوان متکلّم مع‌الغیر تعبیر کرد فرمود: أَنزَلْنَاهَا

و همین معنا را تأیید کرد با فَرَضْنَاهَا

و برای بار سوم فرمود ما آیات بیّن و شفّاف و روشنی را در این سور‌ه نازل کردیم که نیازی به توجیه و تأویل و امثال ذلک ندارد برای آن است که اجرای حدود که مسئولش دستگاه قضایی است گاهی ممکن است با تسامح با تساهل همراه بشود در آغاز جلوی این تساهل و تسامح را گرفت و خانواده‌های متّهم هم ممکن است نگران بشوند جلوی نگرانی آنها را هم گرفت افرادی هم در جامعه ممکن است شفاعت سیّئه کنند جلوی اینها را هم گرفت که مَن یَشْفَعْ شَفَاعَةً سَیِّئَةً

حکمش چیست. در آغاز برای اینکه این حدود الهی با اهمیّت خاص اجرا بشود در صدر سور‌ه این مطالب را بیان کرد قبلاً هم گذشت که انذار آیات انزال سُوَر و خود قرآن به صورت تجلّی است نه به صورت تجافی یعنی آن طوری که خداوند باران را نازل کرد تگرگ و برف را نازل می‌کند آن طور قرآن را نازل نکرد که به صورت انداختن و القا باشد بلکه قرآن را آویخت نه انداخت لذا می‌شود حبل الله در همان حدیث متواتر که فرمود: «إنّی تارک فیکم الثقلین

» کتاب خدا و عترت رسول(علیهم الصلاة و علیهم السلام) فرمود یکی‌شان ثِقل اکبر است و «أحد طرفیه بید الله سبحانه و تعالی

» این حبل متین یک طرفش به دست خداست یک طرفش به دست جامعه بشری لذا بشر اگر عنایت بیشتری کند می‌تواند این حبل را بگیرد نجات پیدا کند (اولاً) و تدبّر کند و بالا برود (ثانیاً) «اقرأ وارقی

» ناظر به همین است وگرنه حبل یعنی طنابِ انداخته یک گوشه مشکل خودش را حل نمی‌کند چه رسد به اینکه مشکل معتصمان را حل کند. در مقابل انزال قرآن, صعود کلمات طیّبه است اگر بعضی از مشایخ سیدناالاستاد امام(رضوان الله علیهم اجمعین) فرمودند دعا, قرآن صاعد است این تا حدودی برگرفته از آیه ده سورهٴ مبارکهٴ «فاطر» است در آنجا فرمود: إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ

عقاید طیّب براهین طیّب افکار طیّب مطالب علمی طیّب اخلاق طیّب اعمال طیّب به طرف خدا صاعد است صعود عقاید طیّب مطالب علمی طیّب گفتار و نوشتار طیّب به طرف خدا نظیر صعود دود و بخار و دخان نیست همان طوری که نزول قرآن شبیه نزول باران و تگرگ نیست صعود عقاید و مطالب علمیِ طیّب به طرف خدا هم شبیه صعود بخار و دخان نیست که تجافی باشد یک بخار یا یک دخان وقتی در کف زمین است صاعد نیست وقتی به فضا رفت دیگر در کف زمین نیست رفتنِ او هم به نحو تجافی است نه به نحو تجلّی اگر کسی صاحب عقیدهٴ طیّب شد فکر طیّب شد خُلق طیّب شد عمل طیّب شد این از زمین تا بالا نظیر نردبان صاعد است همان طوری که قرآن نظیر حبلِ متین آویخته است نه انداخته عقاید علمی هم که بالا می‌رود نظیر نردبانِ بالا رفته است نه نظیر دود و دخانِ بالا رفته هم إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ

به نحو تجلّی است هم أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ

به نحو تجلّی است پس راه دو طرفه باز است و اگر خوب بنگریم می‌بینیم این کلمهٴ طیّب از همان راهی که آمده است بالا می‌رود نه دو راه باشد در همان مسیری که قرآن آمده بالا می‌رود یعنی قرآن از آن مقام لدی اللّهی که فرمود: وَإِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتَابِ لَدَیْنَا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ

از مقام علیّ حکیم آمده نازل شده, شده عربیّ مبین که در آغاز سورهٴ مبارکهٴ «زخرف» این مضمون هست إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِیّاً لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ٭ وَإِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتَابِ لَدَیْنَا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ

یعنی این قرآن یک طرفش علیّ حکیم است یک طرفش عربیّ مبین شما که با عربی مبین کار دارید اگر دارای علمِ طیّب و اخلاق و عمل صالحِ طیّب بودید به آن علیّ حکیم می‌رسید چون شما دارید بالا می‌روید و اگر کلمهٴ طیّب بالا می‌رود و بالا رفتنش به نحو تجلّی است نه به نحو تجافی و کلمهٴ طیّب وصف انسانِ صالحِ عالِم است پس خود انسان بالا می‌رود که وصف بدون موصوف که بالا نمی‌رود این طور نیست که بالا رفتنش نظیر دود باشد (یک) این طور نیست که از مغز و قلب و هویّت انسان بکِنند این را بالا ببرند (دو) پس خود انسان بالا می‌رود این انسانی که می‌گوید إِنَّا لِلّهِ وإِنّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ

خودش دارد بالا می‌رود این می‌شود انسانِ الهی اگر انسان الهی شد همان بیانی که دشمنان درباره امام صادق(سلام الله علیه) گفتند صادق است که ابن‌ابی‌العوجا و دیگران آن طوری که در احتجاج مرحوم طبرسی آمده در کنار کعبه وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) نشسته بود فرمود اگر در بین بشر یک فرشتهٴ فرودآمده‌ای که به صورت بشر متجسّم شده است باشد این همان مرد است حالا این حرف را از چه کسی شنیده و چگونه گفته ولی حرف, حرف حقّی است فرشته‌ای است که نازل شده است نزولش هم به نحو تجلّی است این راه برای همه باز است منتها آن ذوات قدسی در قلّه‌اند شاگردانشان در دامنه و دشت‌اند دارند حرکت می‌کنند غرض آن است که انزال سور‌ه یک راه خاص دارد که اگر کسی فهمید و باور کرد و متخلِّق شد و عمل کرد و منتشر کرد این هم همین راه را بالا می‌رود منتها اینجا یک وقت است زبانش سلمان فارسی است و می‌شود سلمان فارسی وقتی بالا رفت به علیّ حکیم نزدیک می‌شود آن اباذر غفاری است زبانش عربی مبین است وقتی بالا رفت نزدیک علیّ حکیم می‌شود آنجا یکدیگر را می‌بینند. خب سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لَّعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

دربارهٴ زانیه و زنا مستحضرید که این گونه از افعال یا اوصاف اگر مذکّر هم ذکر می‌شد چون شامل جنس بود زن و مرد هر دو را شامل می‌شد وقتی می‌گویند مؤمن این‌چنین است مؤمنه را هم شامل می‌شود وقتی بگویند مُسلم کسی است که دیگران از دست و زبان او سالم باشند زن و مرد را شامل می‌شود وقتی می‌گویند «طلب العلم فریضةٌ علی کلّ مسلمٍ» لازم نیست مسلمه را هم بگویند هر دو را شامل می‌شود اینجا اگر می‌فرمود «الزانی فاجلدوه» شامل هر دو هم می‌شود ولی برای اهمیّت طرفین را ذکر کرد این یک. سرّ تقدیم زانیه بر زانی در اینجا و سرّ تقدیم سارق بر سارقه که عکس اینجاست در اینجا این دو نکته در بحثهای قبل روشن شد ولی در مسئلهٴ زنا چون جاذبه و منشأ فساد از خودنمایی و بی‌حجابی او شروع می‌شود اول زانیه ذکر شده ولی در مسئلهٴ نکاح چون رغبت و خِطْوه و خواستگاری از طرف مرد شروع می‌شود مرد را مقدّم داشت که فرمود: الزَّانِی لاَ یَنکِحُ إِلَّا زَانِیَةً

و در قسمتی هم که باز نسبت به زانیه رسید باز مرد را مقدّم داشت برای اینکه فرمود: الزَّانِی لاَ یَنکِحُ إِلَّا زَانِیَةً

به حسب ظاهر انسان فکر می‌کرد که باید این طور گفته می‌شود «الزّانی لا ینکح الاّ زانیةً أو مشرکة و الزّانیة لا تنکح إلاّ زانیّاً أو مشرکا» ولی این‌چنین نفرمود یعنی گذشته از اینکه زانیه را مؤخّر ذکر کرد در مسئله نکاح هم او را مفعول دانست نه فاعل در مسئله زنا که جاذبه از طرف اوست او را مقدم ذکر کرد ولی در مسئله نکاح با دو فنّ ادبی او را مؤخّر ذکر کرد یکی اینکه او را لفظاً مؤخّر ذکر کرد برای اینکه فرمود: أَوْ مُشْرِکَةً وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنکِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ

که این را مؤخّر ذکر کرد دوم اینکه حالا هم که او را مؤخّر ذکر کرد او را فاعل ندانست نفرمود «و الزانیة لا تنکحوا» فرمود: وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنکِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ

باز هم او مؤخّر داشت برای اینکه در خِطْوه و نکاح و ازدواج او مؤخّر است وَحُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

ظاهرش این است که این حرمت تشریعی است به زحمت افتادند که ببینند چگونه این هست. یک تلاش و کوشش برای آن است که آن جمله خبریه را حل کنند لذا برخیها آن را به صورت نهی قرائت کردند نه به صورت نفی گفتند «الزانی لا ینکِحْ» برای اینکه مشکل را حل کنند چون می‌بینند جامعه آنچه در خارج اتفاق افتاده این طور نیست گاهی طیّبی با خبیثی گاهی خبیثی با طیّبی ازدواج می‌کند یکی این کار را کردند یکی آمدند گفتند که نه این خبر است ولی به لحاظ اغلب است نه به لحاظ دائم این دربارهٴ صدر این جمله. درباره ذیل جمله که انشاست حالا یا گفتند که حرمتِ غلیظ دارد یا گفتند با شرایط خاص می‌شود محرّم وگرنه محقّق نیست و اینها. لکن نصوص و روایاتی که در ذیل این آمده این سه شرط را ذکر کرد که برخی از این نصوص در پایان بحث دیروز خوانده شد. در پایان بحث دیروز این روایتها که بخشی در کنزالدقائق آمده خوانده شد و آن این است که اگر کسی این سه شرط را داشته باشد نکاح با او حرام است یعنی عادت کرده این کار برای او حرفه شده و مشهور به این کار است (یک) حدود الهی دربارهٴ او اجرا شد که جامعه او را به عنوان محدوده می‌شناسد (دو) و توبه هم نکرد (سه) در چنین شرایطی تعبیر به «لا ینبغی» شد در بعضی از روایات و تعبیر به منع شده است یعنی صیغهٴ نهی آمده در بعضی روایات دیگر. در این تفسیر کنزالدقائق جلد نه صفحهٴ 245 این روایات آمده یکی‌اش این است که از زراره از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) سؤال می‌کند که الزَّانِیَةُ لاَ یَنکِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ

این یعنی چه این مربوط به چیست؟ فرمود: «هنّ نساءٌ مشهوراتٌ بالزّنا

» (یک) «و رجالٌ مشهورٌ بالزّنا

» که «شُهروا به و عُرفوا به و الناس الیوم بذلک المنزل فَمَن اُقیم علیه حدّ الزنا أو متّهم مِن زنا لم یَنبغ لأحدٍ أن ینکاحه حتّی یُعرف منه التوبه

» از این روایت زراره سه قید برمی‌آید خب وجود مبارک امام صادق هم قرآن ناطق است اگر حضرت فرمایشی فرمود مثل یک آیه قرآنی است در برابر آیه قرآنی دیگر چون اینها همان هستند که در احکام الهی وَمَا یَنطِقُ عَنِ الْهَوَی

هستند دیگر. حضرت فرمود منظور این است که اگر کسی شهرت به این بزهکاری دارد حدّ الهی دربارهٴ او جاری شد توبه هم نکرد مشمول این آیه است. روایت دیگری هم که باز ابی‌الصبا از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) سؤال می‌کند فرمود: «کُنّ نِسوةً مشهوراتٍ بالزّنا

» و در آنجا «رجالٌ مشهورٌ بالزّنا قد عُرفوا بذلک فَمَن اُقیم علیه حدّ الزّنا أو شُهّر به لم یَنبغ لأحدٍ أن ینکاحه حتّی یُعرف منه التوبه

» این هم حدود سه‌گانه را در روایت ابی‌الصبا ذکر کرده. روایت دیگری که محمدبن‌مسلم عن أبی جعفر(علیهما السلام) ذکر می‌کند این است که «هم رجالٌ و نساءٌ کانوا علی عهد رسول الله (علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) مشهورین بالزّنا فَنهی الله عن اولئک الرجال و النساء

» الیوم هم حکم همین است که اگر کسی مشهور شد حکم همین است اگر کسی این‌چنین شد «أو اُقیم علیه الحدّ فلا تزوّجه حتّی تُعرف توبة

» این نهی است دیگر «لا ینبغی» نیست گرچه «لا ینبغی» در روایات ظهور در کراهت ندارد بر خلاف تعبیرات فقهی در کتابهای فقهی «لا ینبغی» ظهور در حرمت ندارد اگر کسی فتوا داد «لا ینبغی» نمی‌شود از آن حرمت فهمید اما در تعبیرات قرآن کریم و نصوص کلمهٴ «لا ینبغی» آن منعِ حاد را در بردارد لاَ الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَهَا أَن تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَلاَ اللَّیْلُ سَابِقُ النَّهَارِ

نه اینکه برای شمس مکروه است او اصلاً حق ندارد در نظام تکوین این منعِ قطعی را می‌گویند و منع بَطّی را می‌گویند «لا ینبغی» خب.

پرسش:...

پاسخ: بالأخره روایات اصطلاحش اصطلاح فقهی نیست..ممکن است

از «لا ینبغی» نمی‌شود کراهت فهمید. در این روایت محمدبن‌مسلم که صریحاً نهی کرد فرمود: «فلا تزوّجه

» روایت بعدی که باز حکم‌بن‌حکیم از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) است فرمود: «الزانیةُ لا ینکحها الاّ زانٍ أو مشرک إنّما ذلک فی الجَهر ثمّ قال لو أنّ الاإنسان زَنا ثمّ تابَ تزوّج حیث جاء

» خب این روایات شارح آن آیات است که حرمت برداشته می‌شود در صورت توبه و روایات دیگری هم هست که باز در این ذیل مراجعه فرمایید.

اما در جریان ازدواج که اهمیّت ازدواج را قرآن کریم مشخص کرد و روایات معیّن می‌کند مرحوم صاحب وسائل(رضوان الله علیه) در جلد بیست وسائل صفحهٴ چهارده و پانزده این روایت را از وجود مبارک امام باقر(سلام الله علیه) نقل می‌کند که حضرت فرمود وجود مبارک رسول خدا(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) فرمود: «ما بُنِیَ بِناءٌ فی الإسلام أحبّ إلی الله عزّ و جلّ مِن التزویج

» بعد مطلب دیگر باز وجود مبارک حضرت فرمود: «اتّخذوا العهد فإنّه أقضه لکم

» این همان تفسیر إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ

است این در صورتی است که آن عِسْر و غُل و زنجیر و رسوم و رسوبات باطل را انسان از دست و پای جامعه باز کند که یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلاَلَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ

اگر آن رسوبات جاهلی دست و پا گیر شد همین سنّ ازدواج متأسفانه تأخیر می‌افتد که این مرضیّ خدا و پیامبر نیست ما موظّفیم دین را در زندگی «داخلٌ فی الأشیاء لا بالممازجه

» قرار بدهیم یعنی در همهٴ امور دینی زندگی کنیم ولی متأسفانه دینمان در نماز و روزه و مسجد و حج و عمره و تمتّع و زیارات و ادعیه هست زندگی, زندگی دینی نیست لذا در شهرهایی که ملل مختلف زندگی می‌کنند خیلی فرقی بین مسلم و غیر مسلم دیده نمی‌شود.

خب مطلب بعدی دربارهٴ این تعبیر است که فرمود: وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

این طائفه چند جا در قرآن کریم ذکر شد یکی در سورهٴ مبارکهٴ «توبه» بود همان آیه نَفْر آیهٴ 122 که فرمود: وَمَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْلاَ نَفَرَ مِن کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ

حالا اگر از روستایی یا شهری یک نفر هم قیام بکند به این آیه عمل کرده است گفتند طائفه جمع نیست که بگوییم اقلّش ثلاثه است و ما فوقش آن بیان نورانی امام باقر(سلام الله علیه) که فرمود واحد و ما فوقش را شامل می‌شود همین است یک نفر هم طائف است طائفه است «یطوفه إلی المقصد الی المقصود».

پرسش:...

پاسخ: طائفه به معنی قبیله نیست.

پرسش:...

پاسخ: نه فرمود: مِن کُلِّ فِرْقَةٍ

حالا اگر از شهری از روستایی یک نفر طلبه شد به این آیه عمل کرد دیگر. در سورهٴ مبارکهٴ «حجرات» هم مشابه این آمده آنجا هم که طائفه بر یک نفر می‌تواند اطلاق بشود و یک نفر را هم شامل می‌شود در آیهٴ نُه سورهٴ مبارکهٴ «حجرات» این است که وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا

آنجا هم گفتند که چه دو قبیله چه دو گروه چه دو نفر اگر دو نفر به قتال یکدیگر پرداختند مشمول این آیه است این طور نیست که ما باید صبر بکنیم نزاع دسته‌جمعی بشود بعد تا اقدام بکنیم فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا

این طور نیست وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا

اگر این طائفه با این طایفه حالا یک نفر با یک نفر یا دو نفر با دو نفر یا نزاع دسته‌جمعی چند نفر با چند نفر همه مشمول این است لذا به استناد این دو شاهد گفتند که وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

شامل یک نفر هم می‌شود البته حضور همه اگر بود خب یک عُسْر و حرجی بود که همه نمی‌توانند در آن مراسم حاضر بشوند که یک عدّه که حاضر بشوند کافی است منتها باید مؤمن باشند لوجهین یکی اینکه عبرت بگیرند یکی بدانند حدود الهی دارد اجرا می‌شود که پشتوانه داشته باشند قدرت پیدا کنند اما کفّار اگر حضور پیدا کنند دهن‌کجی می‌کنند تبلیغ اسلام‌هراسی می‌کنند دین را - معاذ الله - به خشونت معرّفی می‌کنند و مانند آن, لذا فرمود: وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

.

پرسش:...

پاسخ: خب بالأخره شهود غیر از خبر است اخبار کاذب هم کم نیست اگر ارتباطات ما قوی است بخش وسیعی از ارتباطاتمان را ارتباطات سیّئه و کاذب تشکیل می‌دهد کم نیست اخبار دروغ شما شاید اخبار راست را کم پیدا کنید خب.

پرسش:...

پاسخ: یک نفر را شامل می‌شود دیگر, اگر در روستایی یا شهری یک نفر قیام کرد آمد وارد حوزه علمیه شد به این آیه عمل کرد دیگر.

پرسش:...

پاسخ: نه, طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

که آورد معلوم می‌شود که نمی‌خواهد کفّار حضور پیدا کنند برای اینکه آنها اگر حضور پیدا می‌کردند اسلام را به عنوان دین خشونت معرفی می‌کردند. چرا گفتند در فقه فتوا دادند که حدود الهی را فی ارض العدوّ جاری نکنید خب حالا اگر بنا شد که این حدّ فَاجْلِدُوا

را اجرا بکنند چرا در فقه, فقه یعنی فقه شما به غالب متون فقهی مراجعه کنید می‌بینید که حالا یا نهیِ تحریمی است یا نهیِ تنزیهی است که حدود را فی ارض العدو جاری نکنید بگذارید بیاید در ارض آشنا چرا؟ همین حرفِ اسلام‌هراسی را تبلیغ سوئی که اسلام دین خشونت است را راه‌اندازی می‌کنند دیگر همان خطر در داخل هم برای دشمنان داخلی هست.

مطلب بعدی آن است که فرمود دینِ خدا جای تساهل و تسامح نیست در نوبتهای قبل گذشت که ما در سه منطقه باید زندگی کنیم منطقه‌ای است که حکمش «ردّوا الحجر من حیث جاء» است منطقه‌ای است که جایش جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا

است منطقه‌ای جایش وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ

است دربارهٴ دین خدا دربارهٴ اسلام دربارهٴ نظام اسلامی کسی حقّ معامله و تساهل و تسامح ندارد همان «ردّوا الحجر من حیث جاء» نشانه‌اش هم همین دفاع مقدس هشت ساله بود. در مسائل حقوقی خب اگر کسی به ما ستم کرده حقّ ماست که ما هم برابر عدل انتقام بگیرید جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا

مَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ یا وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ

نه «علیه» این هست اما قانون هرگز نمی‌تواند به تنهایی کشور را متمدّن کند در تتمیم این کار و تکمیل این کار, اخلاق را خدای سبحان مقدّر فرمود, فرمود شما اگر ستمی به شما شد نسبت به شما بدرفتاری شد در منطقه‌ای هستید که حکم اصلی‌اش این است جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا

چه اینکه در جهنم هم همین طور است ولی با همین جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا

کشور به مقصد می‌رسد یا نه مؤمنین باید رعایت کنند وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ

اگر یَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ

نبود همین پرونده هفت هشت میلیونی است که در دستگاه قضایی هست خب کسی حقّ او گرفته شده یا در رانندگی یا در اجاره یا در چِک دادن و مانند آن این حقّ قانونی‌اش را می‌بیند که باید برود شکایت بکند خب می‌رود شکایت می‌کند نتیجه‌اش هفت میلیون پرونده در دست مانده است دین را تنها جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا

پیش‌بینی نکرده دین این را پیش‌بینی نکرده فرمود برای تکمیل ترمیم آن خدای سبحان ترمیم بکند شما به رفاه می‌رسید وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ

ما در سه منطقه داریم زندگی می‌کنیم اخلاق کار خودش را دارد قانون کار خودش را دارد دین خدا هم حکم خودش را دارد دین خدا به معنی جامع شامل هر سه منطقه است اما اینکه فرمود: لاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ

یعنی اصول دین یعنی فروع دین یعنی احکام, دربارهٴ احکام که جا برای تساهل یا تسامح نیست که خب.

پرسش:...

پاسخ: البته, همان طوری که کمّ‌اش مشخص شد صدتا باید باشد نه بیشتر بعضی از خلفا که حدود را جاری می‌کردند گفتند «تحت اِبط» پیدا نشود اِبط یعنی زیر بغل دست را این‌قدر بالا ببرید تا فشار پیدا کند که زیر بغل پیدا بشود فرمود این کار را نکن این در نصوص اجرای حدود هست حدّش مشخص است همان طوری که عدد مشخص است کیفیّتش هم مشخص است صورت را نزن سر را نزن پشت را بزن این قدر «لا ترفع یدک حتّی یظهر ابتک» این زیر بغل پیدا بشود نه خب قدری دست را می‌بری بعد می‌آوری پایین, ببری که فشار بیشتری بیاوری که زیر بغلش پیدا بشود این کار را نکن خب این را گفتند دیگر خب اینها در فقه مشخص است همه یعنی همهٴ این ریز و درشتش در فقه ما آمده که چقدر بزن کجا را بزن چطور بزن زن را چطور مرد را چطور آمده اما حالا اگر کسی خواست در اصل حد وساطت کند شفاعت کند فرمود اینجا حکم خداست دیگر جا برای تسامح و تساهل نیست.

مطلب دیگر اینکه در جریان نعمت که در بحث دیروز مطرح شد خود نعمت یعنی مال زمین اینها آیات الهی است و برکت است فی ذاتها, اما اینها مثل قرآن نیست قرآن نوری است که اگر به جایی آمده آدم را روشن می‌کند مگر کسی چشمش را ببندد ولی مال مثل قرآن نیست که اگر یک جا آمده آدم را روشن بکند این طور نیست مال هر جا که آمده غالبش این است که انسان را مُترف و مُسرِف می‌کند با رفاه زندگی می‌کند دربارهٴ قرآن ذات اقدس الهی فرمود این نور است لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ

یا أَنْزَلْنَا

کذا و کذا فرمود ما قرآن نازل کردیم تا شما را نورانی کنیم اما دربارهٴ نعمت فرمود شما حواستان جمع باشد آنچه را ما آفریدیم برای آیات الهی است زمین آب میوه درخت اینها آیات الهی است اما وقتی که ما به شما دادیم حواستان جمع باشد کسی که وضع مالی‌اش خوب است این مبتلای به ثروت است مبتلا یعنی مبتلا, اگر کسی ندارد مبتلای به فقر است آن کس هم که دارد مبتلای به ثروت است ما او را آزمودیم در بخشهای سورهٴ مبارکهٴ «فجر» از وسطهایش این قسمت شروع می‌شود فَأَمَّا الْإِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلاَهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ ٭ وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلاَهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهَانَنِ

یعنی «أهانَنِ» فرمود: کَلَّا

در هر دو ابتلاست بعضیها مبتلا به ثروت‌اند بعضیها مبتلا به فقر که ما هر دو را آزمودیم این از بیانات نورانی است که در پایان شرح نهج‌البلاغه ابن‌حدید از وجود مبارک حضرت امیر نقل شده است فرمود: «إنّ الغنیٰ والفقر بعد العرض علی الله

» چه کسی توانگر است چه کسی تهیدست در یوم‌الحساب روشن می‌شود اما همه الآن سرِ کنکور نشستند این هیچ شرفی نیست بارها از وجود مبارک حضرت امیر نقل شد که وظیفه ما دو چیز است سعی در تولید قناعت در مصرف چنین جامعه‌ای می‌تواند روی پای خود بایستد سعی در تولید یعنی هیچ کس نگوید من بازنشسته‌ام آخر آدم دهن باز می‌کند می‌گوید من بازنشستم اگر عالِم و روحانی و مُعَمَّم است تا نفس می‌کشد دستش باید با قلم باشد وگرنه بیکاره است مگر می‌شود یک روحانی دهن باز بکند بگوید من فارغ‌التحصیلم تا نفس هست فهم قلم خواندن نوشتن گفتن و اگر روحانی نیست اهل حوزه و دانشگاه نیست او هم تا نفس می‌کشد کار حالا قبلاً هشت ساعت کار می‌کرد الآن یک ساعت کار بکند سعی در تولید قناعت در مصرف این جامعه را خودکفا می‌کند ذات اقدس الهی فرمود من همان طور که پیغمبر را معرفی کرده‌ام در تورات و انجیل مسلمانها را هم معرفی کردم پیغمبر را در تورات و انجیل معرفی کرده طبق آیاتی که در سورهٴ مبارکهٴ «اعراف» بود که این روزها خوانده شد که یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِندَهُمْ

کذا و کذا که آیاتش در سورهٴ مبارکهٴ «اعراف» بود دیروز خوانده شد اما مسلمانها را فرمود رسول خدا و همراهانشان کسانی‌اند که این‌چنین‌اند در تورات این‌چنین‌اند و در انجیل این‌چنین‌اند مَثَلُهُمْ فِی الْإِنجِیلِ

کذا و کذا و کذا کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَی عَلَی سُوقِهِ

الآن به برکت خونهای پاک شهدا و تلاش و کوشش جانبازان و سعی امام راحل(رضوان الله علیه) این کشور روی پای خودش است چرا برای اینکه شاگرد قرآن است باز چرا برای اینکه قرآن مسلمانها را در چندین قرن قبل معرفی کرده که مسلمان مثل شاخهٴ گندم است این شاخهٴ گندم نیازی ندارد که چوبی کنارش بگذاری این خشک نشود یا این نشکند این خودش کمربند درست می‌کند فرمود این شاخهٴ گندم را من چطور تربیت می‌کنم این اولاً جوانه می‌زند أَخْرَجَ شَطْأَهُ

وقتی شَطأ زد جوانه زد اَزیر و وزیر را از خود درست می‌کند اَزیر و وزیر به یک معناست هر دو به این معناست که بار سنگین و وِزر روی دوش آنهاست أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ

اَزیر را از خود وزیر را از خود با یک کمربند محکم جای خودش را محکم می‌کند روی پای خودش می‌ایستد وقتی که اَزیر گرفت وزیر گرفت غلیظ شد فَاسْتَوَی عَلَی سُوقِهِ

روی ساق خودش می‌ایستد می‌شود خودکفا, اگر ملّتی این‌چنین شد می‌شود ملّت مسلمان ما تمام درد ما این است که داریم سکولار زندگی می‌کنیم یعنی دینِ ما در زندگی ما نیست ما سینه خوب می‌زنیم عزاداری خوب می‌کنیم نماز خوب می‌خوانیم اعتکاف داریم نماز جماعتمان مثل اینکه وضع دین از زندگی خداست این آیه فرمود من مسلمانها را چندین سال قبل معرفی کردم در تورات و انجیل که مسلمانها این طورند روی پای خودشان می‌ایستند وقتی اَزیر از خود وزیر از خود غلیظ شدند ساق و ساقه پیدا کردند فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَی عَلَی سُوقِهِ

روی پای خودش می‌ایستد آن وقت دنیا بخواهد تحریم بکند خب بکند این فکر را اگر - خدای ناکرده - کسی فکر خوبی خدا به او داد این ناشناسی کرد حق‌ناشناسی کرد از این مملکت بخواهد جای دیگر برود هر جا برود دیگر خدا به او راه نمی‌دهد شما بالأخره آب و خاک این مملکتید از این مملکت رشد کردید این خونهای پاک شهدا این سرزمین را طیّب و طاهر کرد فرمود: «طِبْتُم و طابت الأرض الّتی فیها دُفِنْتُم» این کشور شده طیّب و طاهر حالا از اینجا فرار می‌کنید کجا می‌خواهید بروید برای چه می‌خواهید بروید غرض آن است که مسلمان آن است که روی پای خودش بایستد مبادا خیال بکند که داشتن کمال است داشتن کمال نیست داشتن آزمون است مثل قرآن نیست که داشتنش کمال باشد.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 1 تا 3 سوره نور 90/07/23

سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لَّعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (1 الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ (2) الزَّانِی لاَ یَنکِحُ إِلَّا زَانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنکِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَحُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ (3)) آنچه از این بخش سورهٴ مبارکهٴ «نور» مشخص شد این بود که قرآن کریم مسئلهٴ نکاح را ترغیب می‌کند و از سفاه کاملاً منع می‌کند و برای حفظ عفّت عمومی نکاح را مستحب قرار داد و از وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) نقل شد که نکاح سنّت من است و اگر کسی ازدواج کرد نصف دینش را حفظ کرده «مَن تزوّج فقد أحرز نصف دینه» این نگاه رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) به مسئلهٴ ازدواج است پس برای تأمین غریزه و مانند آن نیست بلکه برای حفظ دین است.

پرسش:...

پاسخ: بالأخره بخش وسیعی از دین به وسیلهٴ ازدواج تأمین می‌شود لوازمی دارد ملزوماتی دارد ملازماتی دارد.

مطلب دیگر آن است که این تشریفات در زندگی چه در جهیزیه چه در مهریه اینها مانع ازدواج می‌شود و اینها قیود و زنجیره‌هایی است که خودِ جامعه بر دست و پای خود بسته است و رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) همهٴ این بندها را باز می‌کند چه بندهای اجتماعی سیاسی و مانند آن چه بندهای خانوادگی که وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلاَلَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ و اشاره شد که این قیودی نظیر دادن هدایای فراوان و متقابل به یکدیگر جزء قیود و زنجیره‌هایی است که دست و پاگیر است.

هدیه دادن در اسلام محمود است و ممدوح گاهی با احوالپرسی است گاهی با سلام است خود سلام, تحیّت و هدیه است و مانند آن.

اگر کسی امکانات مالی داشت در حدّ متعارف ممکن است هدایایی اهدا کند ولی اگر کسی نداشت, خودش را به زحمت بیندازد در اثر نداشتنِ این امکانات هدیه‌ای از ازدواج محروم بشود این نارواست.

پرسش:...

پاسخ: بله دیگر, لذا مرحوم آقای بروجردی(رضوان الله علیه) این «صبّحکم الله» و «مساءکم الله» که هست احتیاط واجب داشتند در حاشیه عروه که احتیاط واجب این است که اگر کسی سلام کرد و گفت «صبّحکم الله» یا کسی به انسان گفت «صبّحکم الله» احتیاط واجب این است که انسان جواب او را هم بدهد او هم بگوید «صبّحکم الله» یا «رحمکم الله» و مانند آن این فتوای مرحوم آقای بروجردی بود در ذیل مسئله وجوب ردّ سلام به همین آیه هم استشهاد می‌کردند که إِذَا حُیِّیتُم بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا می‌گفتند این «مساءکم الله» و «صبّحکم الله» اینها همه تحیّه است و جواب می‌طلبد.

به هر تقدیر آن است که ما باید باور کنیم دین در زندگیِ ما حضور دارد و دین, داشتن را فخر نمی‌داند تلاش در توحید فخر است قناعتِ در مصرف هم فخر است انسان کاملاً شبانه‌روز به مقدار مقدور بکوشد تا تولید کند و مشکل جامعه را حل کند عبادت است «الکاسب فی سبیل الله» آن قصّه‌ای که مربوط به باغبان وجود مبارک حضرت امیر بود بارها به عرضتان رسید که در اطراف مدینه باغی در آن قسمت ینبوع و اینها داشتند چندین بار حضرت با بیل و کلنگ و اینها حفّاری می‌کردند که چشمه‌ای, چاهی بجوشد باغبان حضرت می‌گوید که یک روز حضرت بالأخره آمد در ادامه آن کَند و کاو قبلی آن مِعوَل یعنی کلنگ را گرفت و شروع کرد به کند و کاو بالأخره به سنگی رسید آن سنگ را با عرق ریختن از زمین برداشت و زیر سنگ آب جوشید من دیدم خب منطقهٴ حجاز باغی که از خودش چشمه داشته باشد بالأخره ارزنده است من دیدم همین که آب جوشید حضرت صیغهٴ مبارکهٴ وقف را جاری کرد فرمود: «هذه صدقةٌ جاریة» خب این را می‌گویند کارِ اهل بیت این را می‌گویند حضور دین در زندگی تلاش هست تولید هست باغداری و کشاورزی هست برای تأمین نیاز جامعه و قناعت در مصرف.

ما باید بدانیم داشتن فخر نیست (یک) و سفرهٴ رنگین داشتن یک نوبه توهین هم هست (دو) لذا انسان در نماز در دعا در گریه بالأخره این را هم به یادش می‌آورد که خدایا! این برکات فراوانی که به من دادی که من در کنار سفره رنگین نشستم و دیگران ندارند این توهینی است که شما به من می‌کنی من هم این توهین را متأسفانه فخر تلقّی کردم یک راه‌حلّی به ما نشان بدهید این را چند بار, چند بار یعنی چند بار از نهج‌البلاغه حضرت خواندیم ما باید بدانیم که داشتن سفرهٴ رنگین یک ننگ است نه یک فخر این استدلالی است که حضرت امیر کرده حالا یک وقت است که داشتن, نعمت خوبی است که آدم نیاز به غیر نداشته باشد این بسیار خوب است اما قناعت در مصرف, تلاش در تولید.

پرسش:...

پاسخ: خب بالأخره معلوم است امر نسبی است یک وقت است که آن حدّاقلش طوری که یک زندگی آبرومندانه داشته باشد انسان فرزندان خودش را سخت نگیرد این دیگر سفره رنگین نیست اما حالا آنکه در خطبهٴ 109 و همچنین در خطبهٴ 160 آمده این دو بخش را که چندین بار خواندیم باز هم بخوانیم.

در خطبهٴ 109 که در بیان قدرت ذات اقدس الهی است اول خطبه این است «کُلُّ شَیْ‌ءٍ خَاشِعٌ لَهُ وَ کُلُّ شَیْ‌ءٍ قَائِمٌ بِهِ غِنَی کُلِ‌ّ فَقِیرٍ» تا این بحث توحید که تمام شد می‌رسند به بخش مربوط به نبوّت در ادامه بخش مسئلهٴ نبوّت و اینها فرمود: «و مِنْهَا فِی ذِکْرِ النَّبِیِ(ّصلی الله علیه وآله وسلم) قَدْ حَقَّرَ الدُّنْیَا وَ صَغَّرَهَا» یعنی وجود مبارک پیامبر دنیا را تحقیر کرده تصغیر کرده کوچک شمرده یعنی «نَسبه إلی الحقارة و الصغارة» «وَ أَهْوَنَ بِهَا وَ هَوَّنَهَا» او را موهون و هیّن تلقّی کرده اهانت کرده و نسبت هون و سبک‌بالی به او داده «وَ عَلِمَ أنَّ اللَّهَ زَوَاهَا عَنْهُ اخْتِیَاراً» فهمید که خدای سبحان این سفرهٴ رنگین دنیا را از پیامبر گرفت برای اینکه او جزء خِیَرة الله است «وَ بَسَطَهَا لِغَیْرِهِ احْتَقَاراً» این سفرهٴ رنگین را در منزل برخی پهن کرد برای تحقیر آنها این سفرهٴ رنگین را از منزل پیغمبر گرفت چون او خیرة الله است «زَوَاهَا» یعنی این را منزوی کرده این سفرهٴ رنگین دنیا را «عَنْهُ اخْتِیَاراً» یعنی «لجعله خیرةً» «وَ بَسَطَهَا لِغَیْرِهِ احْتَقَاراً» دیگری را چون تحقیر کرده این سفرهٴ رنگین را داده.

ما حالا این را تحقیر نکنیم ولی بدانیم داشتن, کمال نیست همین, اگر حوزه‌ها بدانند که داشتن کمال نیست آن وقت در اینها علمای بزرگ و فقهای بزرگ و حکمای بزرگ و عرفای بزرگ و محدّثین بزرگ تربیت می‌شوند اما اگر بدانند که نه داشتن کمال است این نهالهای زودرس اینها هنوز نشاء شده‌اند اینها باید بارور بشوند فوراً نهال‌فروشی می‌شود تا یک کلمه آشنا شد و می‌تواند بارور بشود و آینده خوبی برای حوزه داشته باشد فوراً به این سمت یا به آن سمت به کار مشغول می‌شود.

فرمود این‌چنین است چون پیغمبر این را فهمید «فَأَعْرَضَ عَنْ الدُّنْیَا بِقَلْبِهِ وَ أَمَاتَ ذِکْرَهَا عَنْ نَفْسِهِ وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِیبَ زِینَتُهَا عَن عَیْنِهِ لِکَیْلا یَتَّخِذَ مِنْهَا رِیاشاً أَوْ یَرْجُوَ فِیهَا مَقَاماً بَلَّغَ عَنْ رَبِّهِ مُعْذِراً وَ نَصَحَ لِأُمَّتِهِ مُنْذِراً وَ دَعَا إِلَی الْجَنَّةِ مُبَشِّراً وَ خَوَّفَ مِنَ النَّارِ مُحَذِّراً» با یک دست و پای باز شروع کرد مردم را هدایت کردن این در خطبهٴ 109 بود که دارد «نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَ مَحَطُّ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلائِکَةِ وَ مَعَادِنُ الْعِلْمِ وَ یَنَابِیعُ الْحُکْمِ» بعد از این ساده‌زیستی «نَاصِرُنا وَ مُحِبُّنَا یَنْتَظِرُ الرَّحْمَةَ وَ عَدُوُّنَا وَ مُبْغِضُنَا یَنْتَظِرُ السَّطْوَةَ واللعنة».

اما در خطبهٴ مبارک 160 در آنجا با برهان این مطلب را ثابت کرد اول وضع ساده‌زیستی انبیا را ذکر می‌کند فرمود: «وَ لَقَدْ کَانَ فِی رَسُولِ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله وسلم کافٍ لَکَ فِی الْأُسْوَةِ وَ دَلِیلٌ لَکَ عَلَی ذَمِّ الدُّنْیَا وَ عَیْبِهَا وَ کَثْرَةِ مَخَازِیها وَ مَسَاوِیهَا إذْ قُبِضَتْ عَنْهُ أَطْرَافُهَا» بعد قسمت رسول خدا که تمام شد فرمود: «وَ إِنَ‌ْ شِئْتَ ثَنَّیْتُ بِمُوسَی کَلِیمِ اللَّهِ» اگر خواستی من جریان ساده‌زیستی موسای پیامبر را بگویم خب همهٴ اینها قدرت آن منطقه در اختیارشان بود موسای کلیم بعد از اینکه جریان فراعنه رخت بربست فَغَشِیَهُم مِنَ الْیَمِّ مَا غَشِیَهُمْ اینها به جایی رسیدند که قرآن می‌فرماید ما وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کَانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا آن منطقه وسیع مصر و کانال مصر و همه را در اختیار این گروه قرار دادیم وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کَانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا برای همینهاست دیگر فرمود اگر خواستید من جریان ساده‌زیستی موسی را ذکر کنم که گفت: «رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» وَ اللَّهِ مَا سَأَلَهُ إِلاَّ خُبْزاً یَأْکُلُهُ» تا آن بخش پایانی.

بعد می‌فرماید اگر اینها کم است من تثلیث کنم بعد از رسول خدا و بعد از جریان حضرت موسی قصّه داوود را بگویم «وَ إِنْ شِئْتَ ثَلَّثْتُ بِدَاوُدَصلی الله علیه وآله وسلم صَاحِبِ الْمَزَامِیرِ وَ قَارِی‌ءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ» او خواننده بهشتیهاست قرآن را در بهشت داوود برای بهشتیان می‌خواند آن وقت این چه آهنگی است! «وَ قَارِی‌ءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَلَقَدْ کَانَ یَعْمَلُ سَفَائِفَ» با اینکه رهبر انقلاب بود و پیروز شد و قدرت حکومتی پیدا کرد مُلک عظیم داشت فرمود این از زنبیل‌بافی استفاده می‌کرد «فَلَقَدْ کَانَ» با «لام» قسم «فَلَقَدْ کَانَ یَعْمَلُ سَفَائِفَ الْخُوصِ بِیَدِهِ وَ یَقُولُ لِجُلَسَائِهِ أَیُّکُمْ یَکْفِینی بَیْعَهَا وَ یَأْکُلُ قُرْصَ الشَّعِیرِ مِنْ ثَمَنِهَا» این برای داوود.

بعد فرمود: «وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتُ فِی عِیسَی بْنِ مَرْیَمَ» حالا چهارمی را بگویم نمونه چهارم را بگویم قصّه حضرت عیسی را ذکر کرد این شده چهارم بعد برهان اقامه می‌کند در ذیل.

فرمود خود رسول خدا که ساده‌زیست بود و آن جریان شِعب ابی‌طالب و اینها را ذکر می‌کند بعد برهان اقامه می‌کند می‌فرماید: «فَلْیَنْظُرْ نَاظِرٌ بِعَقْلِهِ» شما که دیدید این انبیا با زندگی ساده به سر بردند حالا متفکّری با عقل خود داور باشد نظریه‌پردازی کند «فَلْیَنْظُرْ نَاظِرٌ بِعَقْلِهِ أَکْرَمَ اللَّهُ مُحَمَّداً(صلّی الله علیه و آله و سلّم) بِذلِکَ أَمْ أَهَانَهُ» همان بیرون است, اینکه آن سفرهٴ رنگین دنیا را از پیامبر گرفت آیا پیامبر را اکرام کرد یا اهانت کرد؟ «أَکْرَمَ اللَّهُ مُحَمَّداً بِذلِکَ أَمْ أَهَانَهُ فَإِنْ قَالَ أَهَانَهُ» اگر آن متفکّر آن کسی که با عقل خود بنا شد نظر کند و فتوا بدهد بگوید - معاذ الله - فقر, اهانت است و فقیر, موهون و مهان است و خدا اهانت کرده به حضرت «فَقَدْ کَذَبَ - وَ اللَّهِ الْعَظِیمِ - بِالْإِفْکِ الْعَظِیمِ» قسم به خدای عظیم این اِفک عظیم است «وَ إِنْ قَالَ: أَکْرَمَهُ» اگر به این نتیجه رسید که خدای سبحان در اثر ساده‌زیستی پیامبر او را گرامی داشت پس «فَلْیَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهَانَ غَیْرَهُ حَیْثُ بَسَطَ الدُّنْیَا لَهُ» خدا کسی را که سفرهٴ رنگین داد ضمناً تحقیر کرده اهانت کرده منتها او حالیش نیست.

ما اینها را باید بفهمیم که داشتن, فخر نیست حالا در ماها که کسی سفرهٴ رنگین به آن معنا ندارد ولی نگران این باشیم که چرا نداریم و این نگرانی نگذارد ما مانند فقها و حکمای دیگر بشویم این نقص است برای ما, نهال‌فروشی کردن همین که انسان همین که از سطوح عالیه را خوانده دو سه سال خارج رفته تازه اول درس خواندن اوست این سطوح را که یاد گرفته که ترجمه حرفهای بعدی است این را که نمی‌گویند سواد تازه اول درس خواندن اوست اگر مانعی نداشته باشد و بفهمد که ساده زیستن فخر است و سفرهٴ رنگین داشتن توهین است آن وقت به دنبال راه می‌رود و حوزهٴ علمیه و قم و مشهد و نجف و سایر حوزه‌ها آماده است برای پرورش فقها و حکما و محدّثان و اینها.

پرسش:...

پاسخ: آنکه عذابِ الیم است اما همین داشتنی که انسان را از کمال باز می‌دارد دیگر «کفی بذلک وهناً» دیگر, این برای اینکه سفره رنگین پیدا کند خانهٴ بهتر اتومبیل بهتر لباس بهتر همین که یک مختصر درس خوانده رها می‌کند.

پرسش:...

پاسخ: خب البته, ولی آن مقداری که مقدور ماست ما باید بدانیم که دیگران که دارند این داشتن کمال نیست ما که سفرهٴ رنگین نداریم این توهین نیست در بحث روز قبل هم خواندید روز چهارشنبه که در سورهٴ مبارکهٴ «فجر» فرمود بعضی مبتلا به ثروت‌اند بعضی مبتلا به فقر ما داشتن ثروت را ابتلا نمی‌دانیم نداشتن را ابتلا می‌دانیم می‌گوییم مبتلا به فقر است فَأَمَّا الْإِنسَانُ إِذَا مَا ابْتَلاَهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ ٭ وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلاَهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهَانَنِ ٭ کَلَّا ما هر دو را مبتلا کردیم ما خیال می‌کنیم آن اوّلی کمال است دومی ابتلاست و همین مانع پیشرفت ماست.

پرسش:...

پاسخ: بله, یک وقت است که آن شخص نظیر بزرگان دیگری است که «قرار بر کف آزادگان نگیرد مال» اینها بهر جود و بخشش‌اند این اهانت نیست آن جود است و سخاست که مظهر سخای الهی است و بهشت, درختی دارد به نام سخا شاخه‌های آن در دنیا در خانهٴ اسخیاست هر کسی اهل جود و سخا بود شاخه‌ای از شاخه‌های بهشت در خانهٴ اوست که در روایات ماست با گرفتن همین شاخه به بهشت می‌رسد که این در روایات است.

صِرف داشتن, دادنِ خدا امتحان است اما فخرفروشی به این نعمت, تحقیر است فرمود خدای سبحان «فَلْیَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهَانَ غَیْرَهُ حَیْثُ بَسَطَ الدُّنْیَا لَهُ وَ زَوَاهَا عَنْ أَقْرَبِ النَّاسِ مِنْهُ» بعد خودش هم در پایان می‌فرماید خب این حرفها را حضرت چه موقع می‌زند؟ آن وقتی که خانه‌نشین بود و کشاورزی می‌کرد یا آن وقتی که خاورمیانه در اختیارش بود این خطبه‌ها برای زمان حکومت است دیگر آن وقتی که کلّ خاورمیانه در اختیار حضرت بود قسم یاد کرد فرمود قسم به خدا این لباس را من چند بار دادم به خیّاط که رفو کند «وَ اللَّهِ لَقَدْ رَقَّعْتُ», «رقّعتُ» یعنی دادم به راقع, دادم به پینه‌زن «وَ اللَّهِ لَقَدْ رَقَّعْتُ مِدْرَعَتی هذِهِ حَتَّی اسْتَحَیَیْتُ مِنْ رَاقِعِها» این نهج‌البلاغه سیّدرضی(رضوان الله علیه) مسبوق است به الغارات آن بزرگوار الغارات تقریباً صد سال قبل از نهج‌البلاغه نوشته شده یکی از منابع روایی نهج‌البلاغه است آن بزرگوار غارتهایی که در زمان حکومت حضرت امیر به وسیلهٴ امویان شام انجام می‌شد ردّ و بدل نامه‌ها و اعتراضها را در آنجا نوشت در بخشی از جریان الغارات کسی که مثل کمیل(رضوان الله علیه) خب او اهل دعا و مناجات و صفا بود ولی مدیر نبود حضرت نامه‌ٴ اعتراض‌آمیزی به کمیل نوشته که آخر تو چه می‌کردی اینها آمدند انبار را غارت کردند زدند بردند تو نتوانستی اداره بکنی! بعضیها برای دعای کمیل خوب‌اند برای مدیریت خوب نیستند همین اعتراض حضرت امیر است در نهج‌البلاغه به کمیل.

حِیط منطقه‌ای است اینها دیگر تاریخ بیهقی و ناسخ‌التواریخ و اینها که نیست اینها بیان شفاف حضرت است در نهج‌البلاغه حیط منطقه‌ای بود تحت حکومت حضرت امیر مدیریتش را داده بود به کمیل آنها آمدند زدند بردند و کمیل نتوانست مقاومت کند خب حالا اگر کسی جزء اصحاب سرّ حضرت بود این به درد حوزه می‌خورد این دیگر به درد حکومت نمی‌خورد که حضرت اعتراض کرد اعتراضش هم در نهج‌البلاغه هست.

الغارات قبل از نهج‌البلاغه است در حدود صد سال که غارتهای امویان را آنجا نوشته خب اینکه عرض می‌کردیم این برای زمان خانه‌نشینی حضرت نبود زمان حکومت حضرت بود این بود که خب نماز جمعه را حضرت می‌خواندند قبل از نماز خطبه‌ای ایراد می‌کردند همین مؤلف این کتاب می‌گوید من دوران کودکی‌ام از بعضی از مشایخش نقل می‌کند که او می‌گوید من دوران کودکی به همراه پدرم رفتم مسجد جامع کوفه گفتند امیرالمؤمنین(سلام الله علیه) خطبه می‌خواند من کودک بودم پدرم «أجلسنی علی عُنُقه» مرا قلم‌دوش روی دوش خودش نشاند در زمان خطبه که خب جمعیّت زیاد بود هم من آسیب نبینم هم جای دیگران را تنگ نکنم من روی دوش پدرم نشسته بودم و دیدم امیرالمؤمنین دارد خطبه می‌خواند این را ایشان از بعضی از مشایخش نقل کرد بعد من که متوجّه نبودم چیست که من دیدم امیرالمؤمنین(سلام الله علیه) هنگام ایراد خطبه این آستینش را تکان می‌دهد من به پدرم گفتم جمعیّت زیاد است هوا گرم است علی بن ابی طالب عرق کرده این کار را می‌کند؟ فرمود نه, امیرالمؤمنین همین یک دانه پیرهن دارد این را صبح شسته هنوز خشک نشده واشور نداشت این را پوشیده آمده دارد خطبه می‌خواند این کار را می‌کند که پیرهن خشک بشود این علی, حالا ما نه این طور می‌توانیم نه بر ما این طور لازم است ولی اگر این کمال بود او می‌کرد دیگر می‌دانید جریان اوراق بهادار که بعد پیدا شد سکّه هم به دست وجود مبارک امام باقر در زمان عمربن‌عبدالعزیز زده شد گرچه سکّه در ایران قبل از اسلام بود اما بعد از اسلام به راهنمایی امام باقر(سلام الله علیه) سکّه زده شد آن روز پول رایج همین شمش طلا و نقره بود آن سرمایه‌دارها در انبال منزلشان این طلاها و شمشها پر بود نظیر این هیزمهایی که الآن در روستاها هست این است که یعقوبی و غیر یعقوبی در تاریخ نقل می‌کنند که عمرعاص که به هلاکت رسید ورثهٴ او با تبر طلاها را تقسیم کردند مثل اینکه یک روستایی می‌میرد ورثهٴ او آن هیزمها را با تبر تقسیم می‌کند سرّش همین است از ایران و روم این طلاها رسیده بود به حجاز با قدرت مرکزی حضرت امیر(سلام الله علیه) این طور زندگی کرد.

غرض این است که نداشتن, اهانت نیست و سفرهٴ رنگین داشتن فخر نیست که اگر کسی به آن نرسید حالا نگران باشد پس بنابراین انسان می‌تواند با ساده‌زیستی به مقاماتی برسد منظور این است و این جلوی ازدواج را نگیرد چه در پسرها و چه در دخترها مخصوصاً آنهایی که در فضای دینی دارند زندگی می‌کنند با علوم اسلامی زندگی می‌کنند بهترین زیستن همان ساده‌بودن منتها با عقل است دیگر چیزی را نگاه بکنی و او ندارد و حسرت بخورد نیست.

می‌ماند مطلب بعدی که فرمود: الزَّانِی لاَ یَنکِحُ إِلَّا زَانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنکِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ تاکنون چند وجه گفته شد یکی اینکه این آیه برابر با همان آیه دیگری در همین سورهٴ مبارکهٴ «نور» است که فرمود: الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَالْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثَاتِ وَالطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَالطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبَاتِ که این تجانس است امر طبیعی است قهراً این می‌شود خبر نه انشاء جملهٴ خبریه‌ای است که به داعی اخبار القاء شده نه جمله خبریه که به داعی انشاء القاء شده باشد یعنی تبعاً افراد تبهکار به سراغ زنان آلوده می‌روند یا به زنان غیر مسلمان و همچنین غیر مسلمان هم چون مقیّد نیستند به دنبال طرفهای بزهکار و تبهکار می‌روند این قهراً می‌شود خبر و حکم انشائی را در برندارد این یک احتمال بود.

اما احتمال دیگر که این آیه به قرینهٴ ذیل که حکم انشائی را به همراه دارد که فرمود: وَحُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ این خبری است به داعی انشاء القا شده اگر خبری است به داعی انشاء القا شده به اطلاقش گرفته می‌شود مگر مواردی که تخصیص خورده.

از نظر فقهی مرحوم شیخ طوسی مرحوم شیخ مفید و عدّه‌ای از بزرگان و قدما اینها برابر این ظاهر آیه فتوا دادند که مرد اگر بخواهد با زانیه ازدواج کند حرام است.

دربارهٴ مرد فتوا نداند به وسیله نصوص خارج شده ولی درباره زن فتوا دادند.

نتیجهٴ آن فتوا هم همین روایاتی بود که در روزهای سه‌شنبه و چهارشنبه خوانده شد اگر کسی مشهورهٴ به آلودگی است و حدّ بر او جاری شد و توبه نکرد با حفظ این سه قید گفتند ازدواج با او حرام است.

این را شیخ مفید و شیخ طوسی و عدّه‌ای از قدما فتوا دادند.

به فقهای میانی نظیر صاحب کنزالعرفان و مرحوم مقدسی اردبیلی در آن احکامش به اینها که رسید اینها بی‌میل نبودند که فتوا به منع بدهند اما با تأمّل گذشتند که «فتأمّل» این «فتأمّل» هم در فرمایش صاحب کنزالعرفان است هم در فرمایش مقدّس اردبیلی(رضوان الله علیهما) بعد کم کم به فقهای بعدی رسید صاحب جواهر رسید که صاحب جواهر تقریباً تریبون شهرت است لسان شهرت است به تعبیر سیدناالاستاد امام(رضوان الله علیه) ایشان بررسی کرده دید فقها(رضوان الله علیهم) غالب این روایات را حمل بر تنزیه و کراهت کردند گفتند یا ظاهر روایت حمل بر کراهت می‌شود یا چون فقهایی نظیر احمد حنبل و دیگران مایل به حرمت بودند اینها روایات منع حمل بر تقیّه می‌شود لذا مسیر این روایات برگشت و غالباً فتوا به کراهت دادند نه منع.

بعد از مرحوم صاحب جواهر نوبت به مرحوم آقا سیّد محمدکاظم که رسید این صریحاً فتوا به کراهت می‌دهد غالب فقها فتوا به کراهت می‌دهند منتها بعضیها احتیاط وجوبی می‌کنند بخشی از اینها مثل مرحوم آقای خویی مثل مرحوم آقای گلپایگانی(رضوان الله علیهما) مرحوم آقا ضیاء می‌فرماید منشأ احتیاط هم این است که این روایات مقیّده خیلی قدرت ندارند و اِعراض مشهور, اعراض مشهور باعث شده است که این روایات مانعه, حرمت نفهمند آنچه را که مرحوم آقای خویی گفته تقریباً بخش وسیعی از فرمایشات مرحوم صاحب جواهر است که هم در نوشته‌های مرحوم آقای خویی آمده مبسوطاً هم در نوشته‌های مرحوم آقا سیّد عبدالأعلی سبزواری(رضوان الله علیهما) آمده مبسوطاً این هر دو بزرگوار راه مرحوم صاحب جواهر را طی کردند مرحوم صاحب جواهر(رضوان الله علیه) در جلد 29 جواهر از صفحهٴ 439 شروع می‌کند که فرمایش محقّق این است «مَن زنیٰ بإمرأة لم یَحرُم علیه نکاحها» آنجا فرمایش مرحوم شیخ را نقل می‌کند گرچه معروف بین متأخّرین کراهت است اما «خلافاً للشیخین و جماعه بل فی مَحکی غنیه الإجماع علیه» که آنها می‌گفتند حرام است «فاشترط التوبه» گفتند بدون توبه حرام است «لظاهر الآیه» به ظاهر آیه عمل کردند و گفتند آن صدر هم به قرینهٴ ذیل می‌تواند حکم تشریعی داشته باشد ظاهر آیه مضافاً إلی اطلاق روایات فراوان چون روایات سه طایفه است تقریباً همه روایات باب یازده و دوازده و سیزده که صاحب وسائل در بحث ازدواج با ذات العِدّه و مانند آن نقل کرد مطالعه شد این روایات سه طایفه است یک طایفه منع می‌کند یک طایفه جواز است یک طایفه هم تفصیل قائل است بین قبل التوبه و بعد التوبه, اگر مرحوم آقای خویی اگر مرحوم گلپایگانی(رضوان الله علیهما) احتیاط می‌کنند احتیاط وجوبی که حق با این دو بزرگوار است به استناد این طایفه ثالثه است که تفصیل می‌دهد بین قبل التوبه و بعد التوبه.

مرحوم صاحب جواهر بعد از نقل روایات حرمت می‌فرماید در صفحهٴ 440 جلد 29 «قاصرة عن ذلک بالشهرة علی خلافها و بموافقتها لإبن حنبل و قتاده» و این را اصول باید ثابت کند که صرف موافقت با عامّه این باعث می‌شود که ما دست از روایات برداریم با اینکه ما مشترکات فراوان داریم (یک) با اینکه به ولایت و نبوّت و خلافت و امثال ذلک برنمی‌گردد (دو) با اینکه مطابق با ظاهر آیه است (سه) صرف اینکه چون عامّه گفتند ما روایات را حمل بر تقیّه بکنیم این را اصول یعنی اصول باید متولّی این کار باشد صرف موافقت با عامّه باعث سقوط از حجّیت است یا نه.

بعد می‌فرماید: «فالمرتجع» در پایان صفحه 440 «حمل هذه النصوص علی القیّه أو الکراهة» لذا غالب فقهایی که بعد از مرحوم آقا سیّد محمدکاظم روی عروه‌شان تعلیقه دارند همه اینها حمل بر کراهت کردند منتها بعضیها احتیاط وجوبی دارند بعضیها احتیاط استحبابی که مرحوم آقای گلپایگانی در بخش اینکه اگر کسی همسرش آلوده شد آیا با او زندگی‌اش را ادامه بدهد یا نه, اینجا احتیاط وجوبی دارند می‌فرمایند بقا هم مثل حدوث است.

در صفحهٴ 442 فرمودند آیه ظاهراً خبری است که به داعی اخبار نقل شده نه به داعی انشاء همه این فرمایش آمده در تقریرات مرحوم آقای خویی برخیها خواستند بگویند که این آیه مثلاً نسخ شده است و آن ظاهر نیست اُولیٰ این است که بر ضربی از تنزیل حمل بشود ولی اولیٰ این است که قبل از توبه, احتیاط واجب این است که ازدواج نشود.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 1 تا 5 سوره نور 90/07/24

سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لَّعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (1 الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ (2) الزَّانِی لاَ یَنکِحُ إِلَّا زَانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنکِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَحُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ (3) وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِینَ جَلْدَةً وَلاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً وَأُولئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (4) إِلَّا الَّذِینَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذلِکَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ (5)) در طلیعهٴ این سور‌ه کلمهٴ سُورَةٌ به عنوان نکره ذکر شده است قوانین ادبی برخی قراردادی است برخی ریشه عقلانی دارد تعبیراتی نظیر اینکه اسم حروف مشبهه بالفعل باید منصوب باشد خبرش باید مرفوع باشد اینها قراردادی است اما ابتدای به نکره جایز نیست این اختصاصی به عِبری یا عربی یا تازی و فارسی ندارد یک ریشه عقلانی دارد برای اینکه مُخبِر وقتی درصدد اِخبار سودمند است باید از یک معرفه خبر بدهد نکره سودمند نیست بنابراین اینکه گفته شد «لا یجوز افتراق نکره» اختصاصی به عربی ندارد عِبری همین طور است فارسی همین طور است و مانند آن.

اگر تلاش مفسّران بر این است که بگویند «هذه سورة» و مانند آن برای اینکه این یک ریشه عقلانی دارد.

مطلب دیگر آن است که اینکه فرمود: فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ گرچه به وسیله تبیین الهی مُبیّن است ولی در این سور‌ه ما متشابهاتی نداریم که نیازی به تأویل داشته باشد و قابل استنباط و اجتهاد نباشد یا عمومات است یا مطلقات است و اگر عموم و مطلق بود به عموم و اطلاقش استدلال می‌شود مگر تقیید و تخصیص که از خارج او را همراهی کند بنابراین آیاتش بیّن و شفاف است متشابهی در او نیست.

مطلب بعدی آن است که بین زنا و بغا فرق است که وَلاَ تُکْرِهُوا فَتَیَاتِکُمْ عَلَی الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً گفتند اگر صرف علاقه طرفین باشد بدون اجرت این همان زناست و اگر اجیر باشد هن مستأجرات و پرچمهایی که در جاهلیّت نصب می‌شد در کار باشد می‌شد بغا که فرمود: وَلاَ تُکْرِهُوا فَتَیَاتِکُمْ عَلَی الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً باغیه با زانیه فرقشان مطلق و مقیّد است یعنی آن که در قبال این کار نامشروع مزدی دریافت می‌کند و در جاهلیّت این امر رواج داشت و جایز بود زیرا منشأش صرف علاقهٴ طرفین بود ولی اگر کسی آ‌ن ذانیه ذات‌البعل می‌بود در اثر عِرق همسرداری این را روا نمی‌دانستند لکن اگر ذات‌البعل نبود یک کار جایزی بود نظیر آنچه متأسفانه در بعضی از گوشه‌های جهان هست, پس فرق است بین زنا و بَغی.

مطلب دیگر بر اساس اهمیّت این مطلب یا سوداً عن الاشتباه در سورهٴ مبارکهٴ مائده راجع به سرقت تعبیر این‌چنین بود آیهٴ 38 سورهٴ مبارکهٴ مائده این است وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمَا نفرمود «فاقطعوا أیدی کلّ واحدٍ منهما» اما اینجا برای اینکه اشتباه نشود یا برای اهمیت مطلب کلمهٴ «کلّ» را اضافه کرد فرمود: فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا اگر می‌فرمود «فاجلدوهما» فهمیده می‌شد اما تعبیر فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا برای اهمیّت مطلب است.

مطلب بعدی جریان رأفت است که رأفت یک امر نفسانی است نظیر ملامت که یک امر نفسانی است نظیر عزّت که امر نفسانی است اینها اگر محمود و ممدوح باشد انسان باید با تمرین سعی کند به اینها برسد و اگر مقدوح و مذموم باشد باید کوشش بکند که گرفتار اینها نشود أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإِثْمِ انسان باید پرهیز کند که مبتلا نشود رأفت و رقّت یک امر نفسانی است اگر در نسبت به محرومان و مستضعفان و ایتام و اینها باشد هم محمود است هم انسان باید تلاش و کوشش کند که به آن برسد و اگر درباره اجرای حدود الهی باشد مذموم است باید سعی کند که به آن نرسد و به هر حال این امر نفسانی که تحت اختیار نیست این مورد تکلیف نیست اینکه فرمود: وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ یعنی مبادا کاری بکنید که این رقّت کاذب در اجرای حدود الهی اثر بگذارد یا گرفتار شفاعت سیّئه بشوید وَمَن یَشْفَعْ شَفَاعَةً سَیِّئَةً یا در اجرای حدود نقصی را روا بدارید به هر وسیله است وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ بنابراین اگر صرف رقّت یک امر نفسانی بود پدید آمد این معصیت نیست ولی اگر این رقّت نفسانی ضمیمه عدم اجرای حدود الهی باشد آن مشکل دارد.

مطلب دیگر اینکه در بحثهای پایانی سورهٴ مبارکهٴ مؤمنون روشن شد که فصل فقه و احکام الهی جدای از فصل قانون حقّ‌الناسی است و این دو جدای از مسئله اخلاق‌اند.

در مسئلهٴ حکم خدا وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ هست حدود الهی باید جاری بشود جا برای تساهل نیست جا برای تسامح نیست این دین خداست که «ردّوا الحجر مِن حیث جاء» اما در مسئله قانون که خب حقّ الناس است بر اساس جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا عمل می‌شود چه اینکه ذات اقدس الهی در قیامت بر همین اساس می‌تواند حکم بکند ولی بخش سوم و فصل سوم که مسئلهٴ اخلاق بود آنچه در محور اخلاق مطرح است وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ است آنچه در بحث دیروز و امثال دیروز گذشت که کسی که دارای سفره رنگین است این یک تحقیر است این داخل در فصل اول نیست داخل در فصل دوم نیست بلکه داخل در فصل سوم است یعنی کسی بخواهد افتخار کند که من سفرهٴ رنگین دارم این‌چنین نیست کسی بخواهد ببالد تفاخری کند که یا نازپرورانه به سر ببرد که این نعمتها را خدا به من داد من نزد او مُکرَّم و مُکرِمم این‌چنین نیست این منافات ندارد که این حلال باشد خدای سبحان مالِ حلال را حرام نکرده اصلاً مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ اما داشتنِ سفرهٴ رنگین, کمال نیست (یک) تحقیر ضمنی است (دو) اینها به فصل سوم برمی‌گردد (چهار) این مرزها باید کاملاً مشخص باشد که در اخلاقیّات در اوصاف نفسانی در تفاخر و امثال ذلک ما باید مواظب باشیم که چه چیزی حقارت است و چه چیزی کرامت.

مطلب بعدی آن است که کلمهٴ «جَلْد» نفرمود «فاضربوهما» فرمود: فاجلدو فَاجْلِدُوهُمْ هما اگر ضرب به جِلد باشد می‌گویند «جَلَده» اگر ضرب به جبهه باشد می‌گویند «جبهَهُ» اگر ضرب به شکم باشد می‌گویند «بَطَنه» اگر ضرب به پشت باشد می‌گویند «ظهره» این فَاجْلِدُوهُمْ یعنی به پوست بزنید زمخشری و امثال زمخشری استظهارشان این است که این ضرب نباید طوری باشد که گوشت درد بیاید یا استخوان درد بیاید همان دردی که مربوط به پوست است قسمت مهم آن سلب حیثیّت است قسمت مهم آن است که این شناخته بشود که تبهکار است بنابراین اینکه در بعضی از روزها اشاره شد که به آن ضارب گفتند آ‌ن قدر دستت را بالا نبر که تحت اِبتت یعنی زیر بغلت پیدا بشود که با فشار بزنی بر اساس همین جهت است «جلده» یعنی «ضرب جلده» «آلَمَم جلده» اَلم و درد را به پوستش وارد کرده است خب.

پرسش:...

پاسخ: چرا, نیروی لمس در تمام جِرم بدن مفروش است اینکه استخوان‌درد می‌گیرند پوست دردی ندارد گاهی درد در استخوان است گاهی درد در پوست است البته اگر از بیرون شروع بشود پوست نیروی لمسش قوی‌تر است خدای سبحان این نیروی لمس را در پوست بیشتر قرار داد چون حافظ بدن باشد و اگر انسان درد را احساس نکند که دفاع نمی‌کند که خب.

پرسش:...

پاسخ: بالأخره همین که او در برابر دین خدا هتک حرمت کرده است همین سبب است دیگر.

پرسش:...

پاسخ: آن را در روایات مشخص کردند که صوت یعنی با تازیانه بزنید حدودش را مشخص کردند روایات دیگر. اینکه گفتند زیر بغلت پیدا نشود تا اینجایش را گفتند آن بقیه‌اش را هم گفتند دیگر خب.

فرمودند: الزَّانِی لاَ یَنکِحُ إِلَّا زَانِیَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَالزَّانِیَةُ لاَ یَنکِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِکٌ این صدرش طبق شواهد داخلی و خارجی نمی‌تواند حکم شرعی باشد برای اینکه خدای سبحان که حکم شرعی مشرک را مشخص نمی‌کند مشرک که با این احکام حالا بر فرض این کار را کرده حلال نمی‌شود اما ذیلش که وَحُرِّمَ ذلِکَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ ظاهرش هم حکم شرعی است و همان طوری که گفته شد احتیاط واجب در ترک است که بحثش گذشت.

این اهمیت جریان حفظ ناموس باعث شده است که جریان قَسْو را و رَمْی را مقدمتاً ذکر بکنند تا بخش مهمّ این سورهٴ مبارکهٴ نور که قصّه اِفک یکی از همسران رسول خدا(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) است ذکر بکنند جریان اِفک بعضی از همسران.

فرمود: وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ کسانی که مُحصَن‌اند حالا البته چون غالباً به اینها تهمت می‌زنند محصنات‌اند وگرنه مُحصَن هم یکی است چه مردِ محصن چه زن محصنه این قَسو دربارهٴ هر دو هست وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ کسانی که رَمْی می‌کنند زنان پاکدامن را به بی‌عفّتی یعنی به زنا رَمی می‌کنند خب اینها گاهی ممکن است عادل باشند و صادق باشند دیگر نمی‌شود گفت که اینها کارِ معصیتی کردند منتها آیا حقّ رَمی یعنی واقع نشده و دروغ می‌گویند اما آیا اینها مجازند یا نه؟ با چند آیه جلوی این کار را گرفت فرمود اولاً شما تجسّس نکنید در مسائل داخلی مردم (یک) بر فرض تجسّس کردید و برای شما روشن شد یا ناآگاهانه برای شما روشن شد فضای جامعه را آلوده نکنید (دو) اگر این دو کار را متأسفانه انجام دادید و فضای جامعه را آلوده کردید به محکمهٴ حاکم شرع که رسید اگر خود طرف اقرار کرد چهار بار که این شخصِ قاذِف تبرئه می‌شود و اگر اقرار نکرد این شخص قاذف باید چند شاهد بیاورد یا چهار مرد یا سه مرد و دو زن یا دو مرد و چهار زن بالأخره باید در محکمه اقامهٴ شهود بکند وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ را, در روایات و اطلاقات ادلّه محصَن را هم مثل محصنه می‌دانند یعنی اگر کسی یک مرد پاکدامنی را به بی‌عفّتی متّهم کند این هم قذف است دیگر وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ اگر آن طرف مقذوفه اقرار کرد که این قاذف را تبرئه می‌کنند و اگر او اقرار نکرد قاذف باید چهار شاهد بیاورد ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ چند حکم بر آن بار است یک: فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِینَ جَلْدَةً هفتاد تازیانه به قاذف می‌زنند دو: وَلاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً دیگر در هیچ محکمه‌ای شهادت او پذیرفته نمی‌شود ولو عادل هست ولو راست گفته ولو دیده منتها حالا شاهد ندارد ولو راست گفته باشد و عادل باشد در اثر اینکه مواظب زبانش نبود دیگر شهادت او در محکمه‌ای از محاکم پذیرفته نمی‌شود فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِینَ جَلْدَةً (یک) وَلاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً (دو) وَأُولئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ نمی‌توانند امام جمعه و جماعت بشوند (سه) در موارد دیگر اگر شهادت یک عدل واحد دربارهٴ رؤیت هلال و مانند آن مسموع بود شهادت او مسموع نیست (چهار) بالأخره او فاسق است.

گذشته از اینکه لعن خدا دامنگیر اوست که در همین سورهٴ مبارکهٴ نور آیه 23 این‌چنین فرمود: إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ (یک), وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظیمٌ (دو) این دو به ضمیمه آن سه حکم (پنج) برای اینکه فضای جامعه طاهر و طیّب بماند ولو این شخص راست گفته ولو این شخص عادل است کاذب نیست مسئله واقع شده ولی نباید فضای جامعه را آلوده کرد.

در همین سورهٴ مبارکهٴ نور فرمود شما هرگز نگذارید فضای جامعه‌تان به تیرگی آلوده شود آیهٴ نوزده همین سورهٴ نور این است که إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ خب ذات اقدس الهی می‌داند در صحنه دیر هم که نشده چیزی هم که فوت نمی‌شود فرمود چه چیزی فوت می‌شود از چه چیزی می‌ترسی زود یا دیر محکمهٴ عدل الهی برقرار می‌شود و هر کسی به کیفر عملش می‌رسد اما شما این چند روزی که در دنیا هستید این فضا را آلوده نکنید اگر فضا طیّب و طاهر باشد شما بهتر زندگی می‌کنید شما اصرار نکنید که پرده‌دری کنید ولی ذات اقدس الهی به همه اینها می‌رسد إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ جامعه را با طهارت باید حفظ کرد.

در سورهٴ مبارکهٴ حجرات آیه دوازده فرمود: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلاَ تَجَسَّسُوا شما پرده‌دری نکنید اسرار مردم را فاش نکنید اصولاً مرده‌ها را زیر خاک می‌کنند تا روشن نشود اینها چه می‌چشند بالأخره احکام الهی هیچ فوت نمی‌شود ذات اقدس الهی إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصَادِ مگر چیزی فوت‌شدنی است مگر چیزی از بین‌رفتنی است محکمه است محکمهٴ عدل و ذات اقدس الهی به حساب همه می‌رسد ولی شما در فضای امن و آرام و طیّب و طاهر به سر ببرید وگرنه جامعه را نمی‌شود اداره کرد خب اگر سورهٴ مبارکهٴ حجرات سات می‌گوید مواظب زبانتان باشید اگر سورهٴ مبارکهٴ نور است در سه چهار آیه در موارد گوناگون ما باید مواظب زبانتان باشیم و اگر کسی صادق بود عادل بود منتها عاقل نبود و جلوی دهنش را نگه نداشت این اگر کسی را متّهم کرد و نتوانست شاهد اقامه کند هشتاد تازیانه می‌خورد (اولاً) دیگر شهادت او در هیچ محکمه‌ای پذیرفته نیست محرومیّت اجتماعی دارد (ثانیاً) محرومیّت عبادی هم دارد (ثالثاً) نمی‌تواند امام جمعه و جماعت و جای دیگر بشود ملعون ذات اقدس الهی است (رابعاً) عذاب الهی هم دامنگیر او می‌شود (خامساً) و تشنیعِ الهی که در همین بخش اخیر آیه سورهٴ مبارکهٴ نور بود دامنگیرش می‌شود (سادساً) جهتش این است که فرمود: وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ حالا این حکمش گرچه مربوط به قذفِ زناست ولی بالأخره آن تعمیمِ تألیف تعمیمِ حکم می‌خواهد جامعه را آرام بکند خب اگر جامعه در آن تهمت باشد دروغ باشد ولو راست شما چیزی را که دارید این امر به معروف و نهی از منکر که حق است و فضیلت است و صدر و ساقه‌اش نعمت است ما این را گذاشتیم کنار, در غیاب یکدیگر حرفی می‌زنیم که بی‌اثر است بلکه اثر سوء دارد آنکه اثر صحیح دارد و بر ما واجب است که به خودش بگوییم و جلوی او را بگیریم باید جلوی منکر را گرفت و حرفی در آن نیست اما بهترین راه نهی از منکر است و با خود او درمیان گذاشتن است.

پرسش:...

پاسخ: خدا نفرمود که «لعنة الله و» گاهی می‌فرماید: عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّهِ وَالْمَلاَئِکَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ وقتی خدا کسی را لعن می‌کند انبیا و اولیا و فرشتگان الهی هم لعن می‌کنند لعنِ الهی یعنی دور از رحمت.

پرسش:...

پاسخ: خب چرا, مصلحت فرد که جدای از مصالح جامعه نیست خود شخص این پنج شش حکم برای خود شخص است دیگر یعنی اینکه حد جاری می‌شود اینکه دیگر مقبول الشهاده نیست دیگر محکوم به فسق است دیگر ملعون است اینها همه برای شخص است دیگر.

پرسش:...

پاسخ: خب البته, مصلحت شخص هم هست منتها نهی از منکر باید باشد که دیگر آلوده نشود و دیگران هم آلوده نکند دیگر آن امر به معروف و نهی از منکر که از بین نمی‌رود که آن واجب است دیگر و هیچ ملّتی با داشتن امر به معروف و نهی از منکر خسارت نمی‌بیند می‌شود به او گفت که دوباره آلوده نشود او هم می‌فهمد که دیگران فهمیدند.

پرسش:...

پاسخ: نه آنها مجموعه قرائن است که برای علمِ حاکم باشد اگر علم حاکم در حقّ الله مثلاً جاری بشود چون قاضی و حاکم شرع علمش در بعضی از حقوق نافذ است در بعضی از حقوق نافذ نیست در حقّ الناس مشخص است در حقّ الله هم مشخص است اگر معیار, علمِ حاکم باشد ممکن است از آن ادلّه و شواهد آدم استفاده بکند تا قاضی علم پیدا کند وگرنه عکس و اینها نه خیر, حجّت شرعی نیست.

وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِینَ جَلْدَةً این برای حد وَلاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً این برای محرومیّت اجتماعی وَأُولئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ این محرومیّت عبادی إِلَّا الَّذِینَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذلِکَ مگر اینکه بعد از این رمی و اتّهام توبه کند.

خب این إِلَّا الَّذِینَ ناظر به آن است که چون توبه کردند و اصلاح کردند چون بعضی از امور است که انسان توبه بکند بین خود و خدای خود حل بشود نمازی را تأخیر انداخت یا تخفیف کرد روزه‌ای را تأخیر انداخت توبه می‌کند بعد قضایش را انجام می‌دهد قضای نماز و قضای روزه انجام می‌دهد این توبه بین خود و خدای خود است یک وقت است که نه, حیثیت کسی را آسیب رساند این گذشته از اینکه باید توبه کند بین خود و خدای خود باید آن حیثیت آسیب‌دیده را هم ترمیم کند این إِلَّا الَّذِینَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذلِکَ وَأَصْلَحُوا باید ترمیم بکند.

یک وقت است که فضای جامعه را با یک فرهنگ باطل آلوده کرد مقاله‌ای نوشت یک سخنرانی کرد بحثی را کرد و شبهه‌ای را دامن زد بعد حالا فهمید که این کار, کار بدی بود کرده حالا بین خود و خدای خود توبه کند و اشک بریزد کافی نیست این قدم اول است این باید آن محیطی را که افرادی را که آلوده کرد اصلاح کند بعد یک مقاله علمی بنویسد کتاب علمی بنویسد سخنرانی علمی بنویسد این شبهه را ابطال کند که در بخشهای دیگر در سورهٴ مبارکهٴ بقره و مانند آن فرمود نه دربارهٴ رمی دربارهٴ مطالب دیگر فرمود: إِلاَّ الَّذِینَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَیَّنُوا فَأُولئِکَ أَتُوبُ عَلَیْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِیمُ تنها جایی که ذات اقدس الهی فیض خاصّ خودش را به میدان می‌آورد می‌فرماید من بر آنها توبه نازل می‌کنم و می‌پذیرم همان آیه است البته کار سنگینی هم است إِلاَّ الَّذِینَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَیَّنُوا حالا بعضیها آمدند فکر باطل, شبهه باطل را در جامعه به صورت یک سمّ پاشیدند این بخواهد توبه کند اشک بریزد و مانند آن کافی نیست این قدم اول است هم باید آن فسادها را اصلاح کند هم باید به خوبی تبیین کند اینجا هم دو قسمت را فرمود إِلَّا الَّذِینَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذلِکَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ عمده آن است که این استثنای واقع عَقیب جُمَل متعدّده به چه چیزی برمی‌گردد اینجا سه مسئله است: یکی اینکه برخیها گفتند چون ترجیح بین این جُمَل نیست به همه برمی‌گردد برخیها گفتند که به خصوص اخیر برمی‌گردد برخیها که نظر دقیق دارند و هو الحق این است که این استثنای اخیر ذاتاً صلاحیّت دارد که برای همه یا برای بعض باشد (یک) تعیین کل یا بعض به وسیله قرینه خارجیه است (دو) قدر متیقّنش جملهٴ اخیر است (سه) این‌چنین نیست که اگر گفته شد به جملهٴ اخیر برگردد یعنی استثنای بار عقیب جمل متعدّده برای جملهٴ اخیر است این برای قدر متیقّن‌گیری است لذا اگر قرینه‌ای اقامه شده که به هر سه برمی‌گردد یا به دوتا برمی‌گردد این مزاحم با آن قدر متیقّن‌گیری نیست در اینجا قدر متیقّن‌گیری‌اش این است که به اخیر برمی‌گردد.

مطلب دیگر این است که اگر به اخیر برگشت به دومی هم برمی‌گردد چرا چون منشأ لاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً همان فِسق است دیگر خب اگر این عادل باشد چرا شهادتش در محاکم قضایی قبول نشود پس اگر به فسق برگشت یعنی إِلَّا الَّذِینَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذلِکَ وَأَصْلَحُوا این دیگر فاسق نیست معلوم می‌شود دیگر مردودالشهاده هم نخواهد بود برای اینکه وجهی ندارد کسی که عادل است شهادتش در محکمه پذیرفته نشود.

پرسش:...

پاسخ: ابدا همان دیگر یعنی «لو لا التوبه» الآن در خود موارد دیگری که دارد قاتل, مشرک اینها حکم اصلی‌شان این است که دائماً در جهنم باشند حالا اگر مشرکی توبه کرده است دیگر حکم برمی‌گردد دیگر, حکم اوّلی مشرک این است که این مخلَّد در نار است ابداً باید در نار باشد حالا این مشرک آمده توبه کرد و مسلمان شده این حکم برمی‌گردد دیگر خب.

پرسش:...

پاسخ: اجرای حد دیگر اگر شاهدی آوردیم که توبه کرده اجرای حد ساقط می‌شود, ساقط می‌شود دیگر این استثنا صلاحیّت دارد به هر سه برگردد این گفت من توبه کردم اشتباه کردم و اصلاح هم کرده گفت ببخشید من اشتباه کردم و نباید این حرف را می‌زدم خب اگر توبه کرده و اصلاح کرده آن مقذوفه هم پذیرفته چون حقّ او هم دخالت است اصلاح کرده فرض در این است که صلاح او را هم طلب کرده اگر قرینه‌ای اقامه شده که به اوّلی هم برمی‌گردد حد هم ساقط است غرض آن است که استثنای واقعِ عقیب جمل متعدّده هم صلاحیّت دارد به کل برگردد هم صلاحیّت دارد به بعض برگردد و اینها قرینه می‌طلبد قدر متیقّنش جملهٴ اخیر است در خصوص مقام اگر به اخیر برگردد می‌شود عادل دیگر فاسق نیست وقتی عادل شد قهراً آن حکم دومی هم به تلازم عقلی برمی‌گردد دیگر خدای سبحان که انسان عادل را نمی‌گوید او مردود الشهاده است سرّ اینکه فرمود: لاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً برای اینکه معصیتی کرده حالا توبه کرده حقّ الله و حقّ الناس همه را اصلاح کرده خب.

پرسش:...

پاسخ: وَلاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً یعنی مادامی که این وصف را دارد همین است دیگر, فاسق مادامی که فاسق است ابدا مقبول الشهاده نیست حالا موضوع برگشت خَمر بما أنّه خمر حرمت ابدی دارد دیگر حالا برگشت و خِل شد و سرکه شد دیگر خمر نیست این مزاحم با آن ابدیّت نیست مگر خمر حرمت موقّت دارد خب خمر حرمت دائمی دارد دیگر خمر بما أنّه خمر حرامٌ ابدا حالا آمده سرکه شده کلب بما أنّه کلبٌ نجسٌ ابدا حالا در نمک‌زار رفت صار مِلحاً دیگر کلب نیست غرض آن است که وقتی موضوع عوض شده است منافاتی با نفی ابدیّت ندارد برای اینکه موضوع عوض شده خب.

فرمود: وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ اینها که رمی می‌کنند رامی گاهی مذکّر است گاهی مؤنث است گاهی عبد است گاهی اَمه است گاهی غلام است و مانند آن.

اطلاق وَالَّذِینَ همه را می‌گیرد مثل اینکه اطلاق الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی همه را می‌گیرد لکن در خصوص عبد و امه آن استثنا قائل شدند چه اینکه در سورهٴ مبارکهٴ نساء که بحثش قبلاً گذشت آیهٴ 25 این بود که اگر عبد یا اَمه اگر اَمه به این بزهکاری آلوده شد آن نصف حد دارد یعنی اگر دیگران را آزاد را مثلاً صد تازیانه می‌زنند به او پنجاه تازیانه می‌زنند آیهٴ 25 سورهٴ مبارکهٴ نساء این بود فَإِذَا أُحْصِنَّ دربارهٴ عبید و اِما وَمَن لَم یَسْتَطِعْ مِنکُمْ طَوْلاً أَن یَنکِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِن مَا مَلَکَتْ أَیْمَانِکُم مِن فَتَیَاتِکُمُ الْمُؤْمِنَاتِ دربارهٴ فَتیات مؤمنات فرمود: فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَیْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَی الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ اگر مُحصَن و محصنه نباشند پنجاه تازیانه و اگر محصن و محصنه باشند آن یک بحث دقیق فقهی دارد که نصف رجم چگونه ترسیم می‌شود چنین استثنایی دربارهٴ عبد و اَما آمده است ولی دربارهٴ قذف چنین استثنایی نیامده بنابراین اطلاق وَالَّذِینَ یَرْمُونَ شامل همه اینها خواهد شد چه عبد چه اَمه و مانند آن.

بنابراین اگر عبد یا امه این کار را کردند آن طور است دربارهٴ محصنات ظاهر آیه شامل نمی‌شود مردها را اما نصوص وارده می‌فرماید آن مقذوف چه مردِ آبرومند باشد چه زن آبرومند حکم قذف همین است منتها چون غالباً قذف را دربارهٴ زنها اِعمال می‌کردند محصنات یاد شده است حالا اگر این قاذف نسبت به مقذوف زن و شوهر بودند آن وقت ان آیه شش شروع می‌شود که فرمود: وَالَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ یَکُن لَّهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنفُسُهُمْ که - ان‌شاءالله - روز بعد مطرح می‌شود.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 4 تا 10 سوره نور 90/07/25

وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِینَ جَلْدَةً وَلاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً وَأُولئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (4 إِلَّا الَّذِینَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذلِکَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ (5) وَالَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ یَکُن لَّهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِینَ (6) وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَیْهِ إِن کَانَ مِنَ الْکَاذِبِینَ (7) وَیَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذَابَ أَن تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکَاذِبِینَ (8) وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَیْهَا إِن کَانَ مِنَ الصَّادِقِینَ (9) وَلَوْ لاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَکِیمٌ (10)) در این سور‌ه که بخش مهمّ آن مربوط به مسئله حجاب و عفاف و امثال اینهاست بعد از اینکه مسئلهٴ زنا و حکم صد تازیانه را ذکر فرمود, جریان قذف را ذکر کرد فرمود کسانی که زنان عفیف را رَمْی می‌کنند رمی گاهی به سرقت است گاهی به زناست گاهی به گناهان دیگر است لکن در اینجا چون محفوف به چند قرینه است مقصود رمی به زناست زیرا در آیه قبل که سخن از الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی بود در دو آیه سیاق آیات مسئله زناست (این یک) تعبیر به محصَنات یعنی عفیف بودن ناظر به مسئلهٴ زناست برای اینکه این کاری به سرقت و امثال ذلک ندارد.

قرینه سوم آن است که گفتند چهار شاهد بیاورید این شهود چهارگانه برای مسئله زناست در مسئله سرقت یا سایر گناهان مسئلهٴ چهار شاهد مطرح نیست این سه قرینه نشان می‌دهد که منظور از رمی, رمی به زناست.

وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ بعد فرمود وقتی شاهد نداشتند سه حکمِ الهی بر اینها مترتّب است: یکی آن فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِینَ جَلْدَةً است یکی اینکه هرگز شهادتهای اینها پذیرفته نمی‌شود در محاکم قضایی یکی اینکه اینها فاسق‌اند و کارهای مشروط به عدالت به اینها واگذار نمی‌شود گرچه دربارهٴ زانیه و زانی هم این مسائل مطرح است شهادت اینها مقبول نیست اینها هم فاسق‌اند هم صد تازیانه مطرح است هم عدم قبول شهادت هم حکم به فِسق. دربارهٴ زانیه و زانی این سه حکم را مترتّب نکرد همان مسئلهٴ حد را مطرح کرد ولی دربارهٴ قذف این سختگیری به عمل آمده.

در اینکه این مقدّم است برای داستان اِفک که یکی از همسران پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) - معاذ الله - را متّهم کردند این کار تنها یک کار عادی نیست برای اهمیّت به چنین کاری از طلیعهٴ امر این احکام سه‌گانه را بار کردند.

فرمود: وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ این وَالَّذِینَ با عموم بیان شده الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی با اطلاق بیان شده هر دو حجّت‌اند آن موارد فراوان را و مصادیق را با اطلاق می‌گیرد این با عموم شامل می‌شود فرقی از این جهت نیست هر دو حجّت‌اند یا بالاطلاق یا بالعموم.

وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِینَ جَلْدَةً (یک) وَلاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ این «لام» برای آن اضافه شده «و لا تقبل» در حالی که «الشهادة حاصلة لهم» قبلاً اینها مقبول الشهاده بودند شهادتی که برای اینها حاصل بود دیگر از این به بعد نپذیرید اگر می‌فرمود «و لا تقبل شهادتهم» این معنا را ثابت نمی‌کرد که قبلاً اینها مقبول الشهاده بودند الآن مردود الشهاده‌اند اما این «لام» نشان می‌دهد که «الشهادة الحاصلة لهم» در حالی که برای اینها شهادت حاصل بود «شهادةً حاصلةً لهم» این شهادتی که مقبول بود الآن مردود است به این مناسبت این کلمهٴ «لام» را اضافه کرده خب.

فرمود اینها فاسق‌اند البته اختصاصی به مسئله قذف ندارد احکام دیگر هم برایشان بار است.

اینکه فرمود: وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ در باب رَجْم وقتی گفتند اگر کسی محصَن و محصَنه است این یعنی همسردار است ولی در باب قذف وقتی گفته شد محصنات یعنی عفیف اعم از اینکه ذات بعل باشد همسردار باشد یا نباشد اگر دربارهٴ مریم(سلام الله علیها) گفته شد وَالَّتِی أَحْصَنَتْ معلوم می‌شود این محصنه است با اینکه ذات بعل نیست کسی که عفیف است این محصنه است وَالَّتِی أَحْصَنَتْ بنابراین احصانی که در مسئلهٴ رجم مطرح است به همسر داشتن برمی‌گردد احصانی که در مسئلهٴ قذف مطرح است به عفیف بودن برمی‌گردد خواه این عفیف همسر داشته باشد خواه نداشته باشد.

وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِینَ جَلْدَةً که حکمش گذشت اگر کسی توبه کرد چه در مسئلهٴ زنا چه در مسائل دیگر توبه برمی‌گرداند منتها همان لحظهٴ توبه شاید شهادت بعدیِ او پذیرفته نشود بالأخره مدّتی باید بگذرد که تمرینِ عملی داشته باشد لذا فرمود: إِلَّا الَّذِینَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذلِکَ وَأَصْلَحُوا بالأخره انسان باید آن مَلکه را یا حُسن ظاهر کاشف از مَلکه را تحصیل کند. اگر این قذف بین دو بیگانه باشد حکمش همین است اما اگر بین زن و شوهر بود یعنی شوهر, زنش را قذف کرده است وَالَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ مستحضرید که زوجه خیلی فصیح نیست هم مرد را می‌گویند زوج هم زن را می‌گویند زوج, زن را نمی‌گویند زوجه در لغت فصیح لذا در قرآن کریم زوجه و زوجات به کار نرفته ازواج به کار رفته به وجود مبارک آدم(سلام الله علیه) گفته شد اسْکُنْ أَنْتَ وَزَوْجُکَ الْجَنَّةَ چون با او دو نفر می‌شوند جفت.

غرض این است که در لغت فصیح به زن نمی‌گویند زوجه می‌گویند زوج همان طوری که به مرد می‌گویند زوج لذا در قرآن کریم عنوان زوجه یا زوجات استعمال نشد.

خب فرمود: وَالَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ مردهایی که زنهایشان را به زنا رمی می‌کنند اینها هم حکم آن قذف عمومی را دارند که در محکمه باید چهار شاهد اقامه کنند حالا اگر چهار شاهد اقامه نکردند در صورتی که فرد عادی باشد شوهر نباشد حدّ قذف بر قاذف و رامی ثابت است اما اگر شوهر باشد و چهار شاهد نتواند اقامه کند لِعان مطرح می‌شود این سوگندهای پنج‌گانه در حکم شهادت چهار شاهد است وَالَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ یَکُن لَّهُمْ شُهَدَاءُ إِلَّا أَنفُسُهُمْ حادثه‌ای در منزل پیش آمد و اینکه نمی‌توانست چهار شاهد را احضار کند گاهی هم می‌آمدند حضور پیامبر عرض می‌کردند که اگر ما حادثه‌ای را در منزل با بیگانه دیدیم که نمی‌توانیم چهار شاهد حاضر کنیم که فرمود حکم همین است برای اثبات همان اربعة شهود لازم است ولی اگر مردی زن خود را رمی کرده به آلودگی این باید چهار شاهد داشته باشد اگر چهار شاهد نداشت خودش فقط حاضر بود باید چهار سوگند یاد کند قبل از آن سوگند پنجم.

این سوگندهای چهارگانه به منزلهٴ شهادتهای چهارگانهٴ چهار شاهدند این قسمها کار شهادتهای چهار شاهد را می‌کنند این قدر مهم است این مسئلهٴ قسم لذا از او به شهادت تعبیر شده است هم بر اساس قرینه مشاکله و هم اینکه کارِ قسم را انجام می‌دهد اگر گفته شد «البیّنة علی المدّعی و الیمین علی مَن أنکر» این یمینِ منکر کار همان بیّنه را انجام می‌دهد یمین یک امر آسانی نیست این «تزر الدیار بلاغه» در نصوص یمینِ کاذب مراجعه می‌فرمایید مَثلی است در عرف می‌گویند وقتی که می‌خواهند کسی را نفرین بکنند یا کسی را بگویند این خانه‌خراب شده می‌گویند خانهٴ او دیگر حالا سبزی می‌کارند یعنی دیگر ویرانه شده به صورت باغ و راغ در آمده این «تزر الدیار بلاغه» یعنی خانه را ویران می‌کند سرزمین صاف می‌کند خانهٴ انسان را ویران خواهد کرد قسم دروغ این طور است این طور نیست که حالا کسی بگوید الفاظی را ما گفتیم.

پس قسم در اسلام کار بیّنه را می‌کند «الیمین علی مَن الدّعیٰ و الیمین علی مَن أنکر» در جریان لعان اگر بیگانه قذف کرد باید چهار شاهد بیاورد و اگر شوهر قذف کرد و چهار شاهد نداشت چهار بار قسم یاد می‌کند که این قسمهای چهارگانه به منزلهٴ شهادتهای چهار شاهد است إِلَّا أَنفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ و نکتهٴ دیگری که از سوگند به شهادت تعبیر شده است این است که او می‌گوید «اُشهد الله» خدا را شاهد می‌گیرم که من خودم در صحنه بودم این صحنه اتفاق افتاده است فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِینَ چهار بار سوگند یاد می‌کند که من راست می‌گویم یعنی من خودم این صحنه را مثلاً دیدم وَالْخَامِسَةُ یعنی شهادت پنجمش این است أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَیْهِ إِن کَانَ مِنَ الْکَاذِبِینَ پس چهار بار می‌گوید «اُشهد الله» که «إنّی مِن الصادقین, إنّی صادقٌ» در بار پنجم می‌گوید لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَیْهِ آنجا می‌گوید بر من إِن کَانَ مِنَ الْکَاذِبِینَ اگر دروغ بگویم لعنت خدا بر من.

پرسش:...

پاسخ: الآن تعبیر غایب است دیگر.

پرسش:...

پاسخ: خدای سبحان دارد می‌فرماید این چهار بار همه‌اش ضمیر غایب است دیگر فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ که إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِینَ خدای سبحان دارد دربارهٴ این شخص مُلاعِن که دارد لعان می‌کند درباره این شاهد می‌فرماید یکی از اینها چهار بار شهادت بدهد که او مِنَ الصَّادِقِینَ است اینجا حتماً باید ضمیر غایب باشد دیگر.

خب, وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَیْهِ اینجا هم حتماً باید ضمیر غایب باشد منتها وقتی آن شوهر دارد سوگند یاد می‌کند در هر بار می‌گوید «إنّی» یعنی آن چهار بار «إنّی مِن الصادقین» در سوگند پنجم می‌گوید «علیّ» دیگر ضمیر غایب نمی‌آورد خب وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَیْهِ إِن کَانَ مِنَ الْکَاذِبِینَ این لعان است.

وقتی این لعان حاصل شد شوهر تبرئه می‌شود (یک) اگر لعان نکرد نه شاهد داشت و نه سوگند ایراد کرد حدّ قذف بر این شوهر است و اگر شاهد ارائه کرد یا پنج بار سوگند یاد کرد حدّ قذف از این شوهر گرفته می‌شود این یک حکم.

حدّ زنا بر زن ثابت می‌شود این دو.

آنچه حدّ زنا را از زن درأ و دفع می‌کند لعانِ متقابل زن است که اگر زن هم سوگند یاد کرد عذاب و حدّ از او برداشته می‌شود این لعانِ متقابل را می‌گویند بِهال یک مباهله داخلی است در جریان مباهله آن است که خدا را می‌خواستند می‌گفتند لَعْنَةَ اللّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ آن هم لعنت است علی الکاذب این یک بِهال یک مباهلهٴ خانوادگی است بین زن و شوهر که «اللعان بهالٌ, الملاعنة مباهلةٌ خاصّه» هم به خدا سوگند یاد می‌کنند هم لعنت طلب می‌کنند خب.

پرسش:...

پاسخ: دیگر حالا عذاب الهی را چه کار خواهد کرد در جریان تازیانه و امثال ذلک اینها عذاب دنیایی است اما عذاب الهی که خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ٭ ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ که از بین نمی‌رود که خب.

وقتی شوهر بِهال کرد لعان کرد پنج بار سوگند یاد کرد این زن مستحقّ حدّ زناست این عذاب برای او شأنیّت دارد یعنی او استحقاق این عذاب را پیدا کرده است اگر بخواهد این عذاب و حدّ زنا را از خود دفع کند باید این کار را بکند وَیَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذَابَ أَن تَشْهَدَ یعنی شهادتِ این زن عذاب را از این زن درأ و دفع می‌کند که «اردؤا الحدود بالشبهات» یا «تُدرؤأ الشهود بالشبهات» درأ یعنی دفع وَیَدْرَؤُا یعنی «یدفع» یدفع از زن عذاب حد و عذاب زنا را أَن تَشْهَدَ که فاعل یَدْرَؤُا است اگر شهادت بدهد بعد از تأویل مصدر این أَن تَشْهَدَ بعد از تأویل مصدر فاعل یَدْرَؤُا خواهد بود أَن تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکَاذِبِینَ چهار بار باید خدا را شاهد بگیرد بگوید «اُشهد الله إنّه من الکاذبین» این شوهر دروغ می‌گوید وَالْخَامِسَةَ یعنی همان طوری که أربع منصوب است این خامسه هم منصوب است وَالْخَامِسَةَ یعنی «تَشهد شهادة خامسة» وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَیْهَا إِن کَانَ مِنَ الصَّادِقِینَ خدا را شاهد می‌گیرد که اگر این شوهر صادق باشد او مستحقّ غضب الهی و عذاب الهی باشد این بِهال و لعانِ متقابل زن عذاب حدّ زنا را از او برمی‌دارد خب.

اینها باید با همین الفاظ باشد (یک) با همین ترتیب باشد (دو) در محکمهٴ حاکم شرع باشد (سه) وقتی در محکمه حاکم شرع این بِهال متقابل این لعان متقابل انجام شد این حکم طلاق را دارد با اضافه که این حرمت ابدی می‌آورد دیگر لازم نیست حاکم بگوید «حَکَمْتُ» اینها در محکمه حاکم شرع اگر بهال کردند لعان کردند زن و شوهر از یکدیگر جدا می‌شوند ابدا.

این بیان نورانی پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) است که «المُتلعان لا یَجتمعان» یعنی زن و شوهری که بهال کردند لعان کردند مباهله کردند ملاعنه کردند دیگر کنار هم جمع نخواهند شد.

خب پس بنابراین این نظیر صیغهٴ طلاق لفظش مخصوص ترتیبش مخصوص در محکمه حاکم شرع انجام بگیرد وگرنه الفاظش غیر از این الفاظ قرآنی باشد ترتیبش غیر از ترتیب قرآن باشد نزد حاکم شرع نباشد دیگر بهال و لعان نیست و حکم طلاق را ندارد خب.

پرسش:...

پاسخ: خب بله این برای کسی که إِن کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ.

پرسش:...

پاسخ: بله خدای سبحان فرمود اول همین سور‌ه این است که إِن کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْیَومِ الآخِرِ.

إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصَادِ یک چند روزی است این هفتاد هشتاد سال نسبت به مسئله برزخ و ساهره قیامت و جریان دوزخ اینها قابل قیاس نیست تمام نشد دنیا که خدای سبحان می‌فرماید کسی عجله می‌کند که بترسد آن طرف از دستش در می‌رود «انما یعجل» یا کسی که «یخاف الفوت» اما وقتی کسی در محضر اوست و دارد مرتّب در مسیر ادامه می‌کند حالا یا زود یا دیر خدای سبحان چه عجله‌ای دارد برای این کار خب.

پرسش:...

پاسخ: نه دیگر آن برای سه طلاقه است این حرمت ابدی می‌آورد.

وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَیْهَا إِن کَانَ مِنَ الصَّادِقِینَ یعنی اگر این شوهر درست بگوید این عذاب خدا بر او باشد. پرسش:...

پاسخ: بالأخره این شخص اصول خانواده را باید چیزی حفظ بکند دیگر گاهی خدای سبحان پرده را برمی‌دارد معجزاتی نشان می‌دهد آن لضرورة المقام است وگرنه مردم با همین وضع با پرده‌پوشی دارند زندگی می‌کنند و در قیامت که شد بالأخره به حساب رسیدگی می‌شود الآن آنچه حاکم بر مردم است حجاب است و پرده‌داری و رازداری همین وگرنه زندگی سامان نمی‌پذیرد در بعضی از نصوص دارد که اگر اسرار کشف بشود شما حاضر نیستید خیلی از مرده‌هایتان را دفن کنید در این روایات مربوط به حفظ اسرار ببینید فرمود اگر باطن بعضیها کشف بشود شما حاضر نیستید «لأبین من الدفن» فعلاً باید این طور باشد دیگر آنکه خود پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) است دست به اسرار مردم نمی‌زند با اینکه دو آیه به صورت شفاف و روشن در سورهٴ مبارکهٴ «توبه» بحثش گذشت که قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ این همه روایاتی که مسئله عرض اعمال را دارد در کنار این دو آیه قرآنی فرمود هر کاری که می‌کنید پیغمبر می‌بیند این سین, سین تحقیق است و نه تسویف فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ اگر خدا می‌بیند دیگر سین تسویف که نیست که خدا بعداً می‌بیند که با یک جمله هم ذکر شد نفرمود «فیری الله فسیری رسوله» که فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ خب ائمه هم همین طورند انسان در محضر خداست و گناه می‌کند خدا یقیناً می‌بیند پیغمبر یقیناً می‌بیند اهل بیت یقیناً می‌بینند خب همین پیغمبری که همه اعمال را می‌بیند خدا غریق حرمت کند کاشف‌الغطاء را این از فقهای نامی ماست این بالصراحه در همان کشف‌الغطاء که از کتابهای قیّم فقهی ماست می‌فرماید درست است پیغمبر می‌بیند امام می‌بیند ولی علم دو قسم است یک علم عادی است که اگر حاکم علم پیدا کرده در بخشی از محاکم قضایی و حقوق قضایی که بین حقّ الله و حقّ الناس فرق است حاکم می‌تواند مثلاً به علم خود عمل بکند اما علمِ ملکوتی و علم غیبی سند فقهی نیست بارها به عرضتان رسید دیگر نمی‌شود گفت به علی بن ابی طالب(سلام الله علیه) شما که می‌دانستی آن شب ابن‌ملجم می‌آید چرا رفتی یا به امام مجتبی(سلام الله علیه) عرض کرد شما که می‌دانستی این سمّ دارد چرا خوردی علمِ ملکوتی بالاتر و شریف‌تر و عزیزتر و عظیم‌تر است که نظیر علم فقهی بیاید که سند فقه باشد آن چیز دیگر است این فرمایش بلند مرحوم کاشف‌الغطاء است این است که پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) با حصر فرمود: «إنّما أقضی بینکم بالبیّنات و الأیمان» همین است فرمود مردم! ما بنا نداریم با علم ملکوتی محکمه را اداره کنیم ما با یمین و بیّنه محکمه اداره می‌کنیم و اگر کسی قسمِ دروغ خورد یا شاهد زور آورد در محکمهٴ منِ پیغمبر من برابر سوگند یا بیّنهٴ او مال را به او دادم مبادا بگوید من مال را از دست خود پیغمبر گرفتم از محکمه پیغمبر گرفتم این «قطعةٌ مِن النار» را دارد می‌برد ما بنایمان بر این نیست که اسرار را فاش کنیم بنای محاکم هم این نیست که به علم غیب عمل بکند حیف علم غیب نیست که در سطح فقه عمل بشود این یک امور اعتباری است گاهی برای حفظ اعجاز از آن علم ملکوتی استفاده می‌کنند اما علم ملکوتی کجا فقه و اصول کجا فرمود: «إنّما أقضی بینکم بالبیّنات و الأیمان» گاهی پرده را کنار می‌برند این در جرجی جرداق هست فعلاً یادم نیست کجا دیدم ولی آنجا هست که کسی در جبهه‌های جنگ کشته شد و شهید شد عدّه‌ای آمدند به حضور حضرت عرض کردند که ما تبریک بگوییم یا تسلیت تبریک بگوییم که جوانی را طرزی تربیت کردی که جزء افسران شما شدند در جبهه جنگ شربت شهادت نوشیدند تسلیت بگوییم که یک نیروی فعّالی را از دست دادید فرمود نه, به من تسلیت بگویید آن طوری که من خواستم او تربیت نشد چرا «کلاّ إنّ الشملة الّتی أخذها مِن غنائم خیبر لتشتعل علیه نارا» در جنگ خیبر او یک سابقه سوئی دارد سرقتی کرده الآن آن سرقتی در کنار قبر همین شهید شعله دارد این پیغمبر است خب گاهی اسرار را کنار می‌برند از قبر خبر می‌دهند از سرقت چند سال قبل خبر می‌دهند اما بنا بر این نیست که جهان را با علم غیب اداره کنند اگر جهان را با علم غیب اداره می‌کردند ائمه(علیهم السلام) که دیگر کسی دست به خلاف نمی‌زد که باید مردم آزاد باشند قُلِ الْحَقُّ مِن رَبِّکُمْ فَمَن شَاءَ فَلْیُوْمِن وَمَن شَاءَ فَلْیَکُفُرْ خب در جراین امام باقر هم این قصّه بارها به عرضتان رسید کسی وارد منزل شد کنیزک رفت دم در در را باز کند او نگاه نامحرمانه کرد وقتی کنیز در را باز کرد و این شخص آمد در درون حیاط گفت آیا هست یا نه گفت بله بیا, وجود مبارک امام باقر از اندرون با صدای بلند فرمود: «اُدخل لا اُمّ لک» ای کاش مادر تو را نمی‌زایید این چه کار بود کردی «أزعمت أن هذه الجُدران یحجب بین أبصارنا» تو خیال کردی این دیوار نمی‌گذارد ما پشت دیوار را ببینیم این چه کار بود کردی؟! خب گاهی این طور می‌کنند که بالأخره برای تعلیم و تربیت باشد گاهی هم نه, اسرار را حفظ می‌کنند

ز پیر راه گفتم چیست طریق نجات ٭٭٭و خواست جام مِی و گفت راز پوشیدن

اسرار مردم را حفظ کردن راز مردم را حفظ کردن اینها را به خدا سپردن باعث امنیّت جامعه است پرده‌دری صدها مکافات دارد خدای سبحان آخر ما برای چه کسی می‌خواهیم این کار را بکنیم حکم خداست خدا خودش انجام می‌دهد دیگر دیر هم نشده فوت هم نشده.

پرسش:...

پاسخ: بله خب آن در مسئله قیامت است چون أرحم الرّاحمین است دیگر خب.

پرسش:...

پاسخ: خب برای اینکه عصر ظهور ثمربخشی جهان بشریّت است دیگر. بشریّت تاکنون میوه داد اما میوهٴ کامل و شاداب و پربار نداد این همه انبیا و اولیا آمدند و این شجرهٴ طیّب را بارور کردند آبیاری کردند تا جامعه انسانی میوهٴ عقل و عدل بدهد تاکنون نداد «أکثرهم کذا» ولی حضرت که ظهور می‌کند عقل مردم بالا می‌آید به برکت حضرت حالا «وضع الله سبحانه و تعال یده علی رئوس العباد فیکمل بها أحملامهم و عقولهم» آن‌گاه برای اینکه دیگر از این به بعد به سراغ آلودگی نروند گاهی هم اسرار روشن می‌شود.

غرض این است که بنا بر این نیست که پرده‌دری بشود.

پرسش:...

پاسخ: نه, اجرای کامل وگرنه همیشه .. قُلِ الْحَقُّ مِن رَبِّکُمْ فَمَن شَاءَ فَلْیُوْمِن وَمَن شَاءَ فَلْیَکُفُرْ این همه مردان صالح که هستند پس چیست؟

پرسش:...

پاسخ: حالا مسئلهٴ لعانی که فعلاً اینجا مطرح است مسئلهٴ قذف بالزناست مسئله نفی ولد مطلب دیگر است در آیات دیگر چون لعان دو بخش دارد یک بخش‌اش مربوط به قدف به زناست که در سورهٴ «نور» مطرح است یک بخش‌اش مربوط به نفی ولد است که مربوط به آیات دیگر و روایات دیگر است که ان‌شاءالله به لعان نفی ولد رسیدیم حکم او جداگانه خواهد بود اما لعان مسئله قذف و حدّ زنا در این آیه مطرح است خب.

فرمود اگر این کار را کرد وَیَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذَابَ أَن تَشْهَدَ این زن أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بگوید «اُشهد الله» خدا را شاهد می‌گیرم که این مرد دروغ می‌گوید إِنَّهُ لَمِنَ الْکَاذِبِینَ, وَالْخَامِسَةَ یعنی «تَشهد» شهادت پنجمی می‌گوید «اُشهد الله» أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَیْهَا إِن کَانَ مِنَ الصَّادِقِینَ با این خصوصیات یعنی الفاظ مخصوص ترتیب مخصوص در محکمه حاکم شرع به قصد انشاء این بهال و لعان محقّق می‌شود و حکم خاصّش که به منزله طلاق است لکن حرمت ابدی را به همراه دارد مترتّب می‌شود.

فرمود اینها راههایی است که می‌تواند جامعه را نجات بدهد وَلَوْ لاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَکِیمٌ اگر این فضل و عنایت الهی نبود هرج و مرج راه پیدا می‌کرد درباره عدّه‌ای فرمود: فَهُمْ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ یعنی اینها در هرج و مرج دارند زندگی می‌کنند بالأخره نظمی, حسابی, یک محکمه عدل این‌چنین نیست آنها فَهُمْ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ هستند اما در دنیا که نشئه اعتبار است ذات اقدس الهی با این وضع جامعه را آرام کرده است.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 11 تا 18 سوره نور 90/07/26

إِنَّ الَّذِینَ جَاؤُوا بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنکُمْ لاَ تَحْسَبُوهُ شَرّاً لَّکُم بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَّکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُم مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِی تَوَلَّی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِیمٌ (11 لَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً وَقَالُوا هذَا إِفْکٌ مُّبِینٌ (12) لَوْلاَ جَاؤُوا وعَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدَاءِ فَأُولئِکَ عِندَ اللَّهِ هُمُ الْکَاذبُونَ (13) وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّکُمْ فِی مَا أَفَضْتُمْ فِیهِ عَذَابٌ عَظِیمٌ (14) إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِکُم مَا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَهُوَ عِندَ اللَّهِ عَظِیمٌ (15) وَلَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُم مَّا یَکُونُ لَنَا أَن نَّتَکَلَّمَ بِهذَا سُبْحَانَکَ هذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ (16) یَعِظُکُمُ اللَّهُ أَن تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ (17) وَیُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الآیَاتِ وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (18))

یکی از نکاتی که در صدر این سور‌ه تعبیر شده است که سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لَّعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ اهمیت همین جریان اِفک است که مربوط به حریم وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) رخ داد.

مستحضرید که طبق نقل مفسّران و مورّخان شیعه و سنّی وجود مبارک حضرت به یکی از این غزوه‌ها و سفرها مسافرت کردند و قرعه‌ای برقرار می‌کردند در انتخاب همسر و همراه در این سفر برخیها گفتند عایشه خدمت حضرت بودند وقتی پیروزمندانه حضرت از سفر برگشتند در بین راه خب در شب تار عایشه یا همسر دیگر برای قضای حاجت فاصله گرفت و موقع برگشتن چیزی را گُم کرده بود برای پیدا کردن آن گم‌شده شبِ تار بود رفت به سراغ آن, قافله هم حرکت کرد طبق این نقل.

وقتی که او برگشت گم‌شده‌اش را پیدا کرد برگشت دید قافله رفت یکی از اعضای قافله که پشت سر این قافله بود رسید و او را شناخت و سوار بر مرکب کرد و او را به قافله رساند از اینکه او عایشه بود یا امّ‌ماریه بین مورّخان اختلاف است.

به هر تقدیر آن اصلِ مشترک این است که به حریم پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) رابطه داشت.

منافقان که گروهی دسیسه‌باز بودند از این فرصت سوء استفاده کردند کسی تهمتی را جعل کرد عدّه‌ای هم این را رواج دادند اینها گروهی بودند که در جریان ترور رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) ناکام ماندند در کوشش و سعی فراوانی خواستند نظام اسلامی به مقصد نرسد که در جنگ احد یک سوم جمعیّت تقریباً منافقانه برگشتند و حضرت را همراهی نکردند در هیچ کدام از این صحنه‌ها موفق نشدند اخیراً به پَست‌ترین وصف انسانی دست زدند و آن متّهم کردن حریم رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) بود اینها گروهی بودند که قرآن از اینها به عنوان عُصْبِه یاد می‌کند و اینها مسئولی داشتند و زیرمجموعه‌ای آن زیرمجموعه دارای درکات گوناگون بودند آن مسئول که متولّی کِبر و بزرگی این اتّهام و برترین قسمت اتّهام را به عهده داشت او عذاب الیم دامنگیرش می‌شد آنها که درکات میانی یا نازل داشتند هر کدام گرفتار گناه خاصّ خودشان شدند این گروه سعی کردند که حریم حضرت را مسلوب‌الحیثیه کنند بعد از جریان قذف خدای سبحان این داستان را ذکر کرد قذف اگر بین زن و شوهر باشد که حکمش لِعان و بهال بود که گذشت و اگر بین زن و شوهر نباشد آن مقذوفه سه حال دارد یا مُحصَنه است که حکمش همان ثَمَانِینَ جَلْدَةً است حکم قاذف که گذشت یا غیر محصَنه و غیر عفیفه است غیر عفیفه دو گروه‌اند برخیها عفیف نیستند ولی مشهور به بزهکاری هم نیستند آنها که غیر عفیفه‌اند ولی مشهور به بزهکاری نیستند حد برای قذف آنها نیست فقط تعزیر است آنها که مشهوره به بزهکاری‌اند باکشان نیست از گفتن و شنیدن این حرفها اگر کسی قذفی کرد آنها را متّهم کرد به بزهکاری نه حد دارد و نه تعزیر, پس آن مقذوفه یا عفیفه است یا غیر عفیفه, غیر عفیفه هم دو گروه‌اند اگر محصنه بود و عفیف بود که حدّ قذف همان ثَمَانِینَ جَلْدَةً است و اگر غیر عفیف بود ولی مشهوره به بزهکاری نبود قذف با تعزیر همراه است سومی که غیر عفیفه است و مشهوره به بزهکاری است قذفش نه حد دارد و نه تعزیر. پس این مسائل چهارگانه که یکی مربوط به لعان است بین زن و شوهر و آن سه مسئله مربوط به قذف غیر زن و شوهر است اینها همه مقدمه بود برای مسئله اِفک.

در جریان افک قرآن کریم این آیات فراوان را برای تبرئه حریم نبوّت ذکر کرده چون انبیا با آبرو زندگی می‌کنند ممکن است همسر پیغمبر کافره باشد ولی کفرِ همسر باعث مسلوب‌الحیثیه شدن آن خاندان نیست جریان نوح این طور بود جریان لوط این طور بود ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَةَ نُوحٍ وَامْرَأَةَ لُوطٍ که کَانَتَا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَیْنِ و هر دو هم کافره بودند قرآن بالصراحه می‌گوید همسر نوح کافره بود همسر لوط کافره بود و این ننگ نیست برای اینکه حرف در او اثر نکرد اما اگر آلوده باشد این به حریم نبوّت و اصول خانوادگی آسیب می‌رساند هیچ پیامبری گرفتار حریم آلوده نبوده و نخواهد بود خب.

لذا این مسئلهٴ آلودگی را این گروهی به دامن زدند لذا قرآن فرمود اینها گروهی بودند که این کار را کردند آنکه متولّی کبر و بزرگی این اتّهام بود عذاب الیم دارد آنهایی که مسئولیّت میانی را قبول کردند عذاب میانی دارند آنها که مسئولیت ضعیف‌تری را قبول کردند عذاب کمتری دارند.

بعد از این جریان وجود مبارک پیامبر نقل کردند که عدّه‌ای را حدّ قذف زده است.

مهم‌ترین حادثه‌ای که وجود مبارک حضرت امیر این را به اجمال بیان می‌کند و سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) در یکی از مجلّدات گذشته المیزان این را باز کرد و تشریح کرد این است که در صدر اسلام منافقین حضور فعّال داشتند و عدد اینها کم نبود زیرا در جریان جنگ احد تقریباً یک سوم جمعیّت برگشتند اینها همانهایی بودند که با نفاق زندگی می‌کردند یعنی هزار نفر که برای مبارزه با مشرکین در جنگ احد شرکت کردند سیصد و اندی در راه برگشتند حاضر نشدند که به صحنه احد بیایند خب.

این گروه پس رقمشان کم نبود سورهٴ مبارکهٴ «منافقون» هم درباره اینهاست که اینها کارشکنی می‌کردند تحریم می‌کردند می‌گفتند: لا تنفوا عند رسول الله ینفذ

خدای سبحان فرمود تحریم اینها اثر ندارد وَلِلّهِ مِیرَاثُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ و مخازن الهی نامتناهی است و مانند آن.

پس رقم اینها کم نبود (یک) توطئه نظامی و جنگ علیه اسلام و کفر را اینها نقشه می‌کشیدند (دو) رابطه مرموزانه با مشرکان مکه هم داشتند (سه) در جریان ترور و رماندن شتر پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) در آن شب سهم بسزایی داشتند ولی موفق نشدند (این چهار) آخرین فتنه و بدنامی اینها همان جریان اِفک بود (پنج).

تحلیلی وجود مبارک حضرت امیر دارد آن تحلیل، متن است آن متن را سیدناالاستاد در یکی از مجلّدات تفسیریشان شرح کرده حضرت فرمود اینها با شرح سیدناالاستاد این است که این گروه کجا رفتند رقمشان که کم نبود یک سوم مردم مدینه بودند توطئه ترور هم که توطئه مشئوم و سنگینی بود داشتند آخرین توطئه هم که آلوده کردن حریم حضرت بود هم که اِبا نداشتند اینها با پیغمبر نساختند در سورهٴ مبارکهٴ «منافقون» هم برای افشاگری آمده بعد فرمود وقتی حضرت امیر را خانه‌نشین کردند غدیر را پوشاندند و سقیفه را به بار آوردند همه اینها دیگر دست از کارشکنی برداشتند دیگر منافعی نداشتند.

کار از این سه حال بیرون نیست یا همه این جمعیت یک دفعه مُردند اینکه نبود یا همه اینها برگشتند مثل سلمان و اباذر توبه کردند این هم که نبود یا با حکومت سقفی ساختند «و هو الحق» این تحلیل است منتها حضرت امیر متنش را ذکر کرده سیدناالاستاد در یکی از مجلّدات المیزان که بحثهای سابق گذشت این را باز کرده و شرح کرده خب بالأخره یک سوم مردم مدینه این‌کاره بودند دیگر چطور وقتی سقیفه تشکیل شد هیچ سخن از کارشکنی نبود هیچ منافقی حضور نداشت هیچ کارشکنی نبود آن را وجود مبارک حضرت امیر در خطبه 210 بعد از اینکه کسی از حضرت سؤال کرد احادیث بدأ و ما فیه أیدی الناس من اختلاف چیست؟ حضرت فرمود: «إِنَّ فِی أَیْدِی النَّاسِ حَقّاً وَ بَاطِلاً وَصِدْقاً وَ کَذِباً و نَاسِخاً وَ مَنْسُوخاً وَعَامّاً وَ خَاصّاً وَ مُحْکَماً وَ مُتَشَابِهاً» که اینها را باید با اجتهاد بررسی کرد بعد فرمود: «رَجُلٌ مُنَافِقُ مُظْهِرٌ لِلْإِیمَانِ مُتَصَنِّعٌ بِالْإِسْلاَمِ لاَ یَتَأَثَّمُ وَ لاَ یَتَحَرَّجُ یَکْذِبُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله وسلم مُتَعَمِّداً» علناً دروغ به پیغمبر می‌بندند «فَلَوْ عَلِمَ النَّاسُ أَنَّهُ مُنَافِقٌ کاذِبٌ لَمْ یَقْبَلُوا مِنْهُ» اگر مردم بدانند که او منافق است که حرفش را نمی‌پذیرند «وَ لَمْ یُصَدِّقُوا قَوْلَهُ وَ لکِنَّهُمْ قَالُوا صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ‌صلی الله علیه وآله وسلم رَآهُ وَ سَمِعَ مِنْهُ وَ لَقِفَ عَنْهُ فَیَأْخُذُونَ بِقَوْلِهِ» اینها می‌گویند خب این شخص پیغمبر را دید در زمان پیغمبر بود از او نقل می‌کند لابد راست می‌گوید تا به اینجا می‌رسد می‌فرماید اینها یک عدّه که روی کار آمدند اینها را ابزار خودشان قرار دادند «فَأَکَلُوا بِهِمُ الدُّنْیَا وَ إنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا» آن ادیبی که گفت «الناس علی دین ملوکهم» را از همین جمله حضرت امیر گرفته فرمود: «إنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا إِلاَّ مَنْ عَصَمَ اللَّهُ» مگر کسی خدا او را حفظ بکند وگرنه مردم اکثریشان به دنبال دنیایند این متن را سیدناالاستاد به صورت دقیق شرح کرده که منافق یک نفر و دو نفر هم نبودند یک سوم مردم مدینه بودند و کارهای اینها در همهٴ مواقع روشن بود که دارند چه کار می‌کنند و آن تحریم اقتصادی و امثال ذلک هم که مشخص بود در رماندن شتر پیامبر که حزیفه و امثال حزیفه آگاه شده بودند به تعلیم رسول خدا اینها دست داشتند.

آخرین بار هم مسلوب‌الحیثیه کردن حریم حضرت بود که بدترین و پَست‌ترین کار انسانی است چنین گروهی است.

بعد از اینکه حضرت امیر خانه‌نشین شد همهٴ اینها فروکش کردند.

تحلیل سیدناالاستاد این است که یکی از این سه حال باید باشد یا باید بگوییم همه اینها از بین رفتند اینکه نیست یا همه اینها برگشتند مثل سلمان و اباذر شدند آدم صالح شدند که نیست یا با حکومت وقت ساختند «کما هو الحق» «إنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا».

پرسش:...

پاسخ: دو سوم دیگر که بودند دو سوم دیگر ضعیف‌الایمان بودند یک عدّه هم که یا تبعید شدند یا کشته شدند آن دو سوم دیگر مثل اباذر و اینها بودند که تبعید شدند تا آخر ایستادند دیگر.

پرسش:...

پاسخ: بله خب یک عدّه زیادی تبعید شدند یک عدّه زیادی هم ضعیف‌الایمان بودند.

این هم چندین بار گفته شد که این مجموعه کنزالقواعد کراجکی این رساله هست این رساله را آن بزرگوار نوشته رساله عنوان العجب یا التّعجّب است یعنی همان طوری که قوانین مرحوم میرزا قانون دارد یا فصول صاحب فصول فصلٌ فصلٌ دارد این کتاب عجبٌ عجبٌ دارد یک سلسله مطالب را نقل می‌کند بعد می‌گوید عجبٌ یا التّعجب.

فصلهای او معلّق به عجب است این رساله به نام التّعجب یا عجب است.

می‌گوید دختر پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) که به عظمت او همه آگاهی داشتند چندین شب و روز عدّهٴ زیادی را دعوت کرد و در خانه آنها می‌رفت که بیایید علی بن ابی طالب را یاری کنید این یک زن بود یک زن دیگری از همین مدینه برخاست عدّه‌ای را دعوت کرد برای کشتن علی بن ابی طالب صدها نفر یا هزاران نفر صف کشیدند «عجبا» اصلاً این رساله به نام رساله عجب است همان طوری که فصلٌ فصلٌ یا اصلٌ اصلٌ دارد این تعجّب است که چطور دختر پیغمبر(صلوات الله علیهما) دعوت می‌کند نمی‌آیند، زنی مردم را برای کشتن وجود مبارک حضرت امیر دعوت می‌کند صدها نفر صف می‌کشند «إنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا» قلیل از آنها جزء اوحدی از مسلمانها بودند آنها یا تبعید می‌شدند یا محرومیّت داشتند یا شلاق خوردند و مانند آن.

بنابراین آنها کارشکن نبودند گرچه کارگشا نبودند ولی اینها که کارشکن بودند بعد از جریان سقیفه همه آرام شدند «إنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوکِ وَ الدُّنْیَا».

پرسش:...

پاسخ: بله ساخته دیگر همانهایی که فهیم شدند شاهکار حضرت بود اما آنها که مشرک بودند همچنان به سوء اوّلیه‌شان باقی بودند دیگر نشانه‌اش هم همین است دیگر طوری نکشید که غدیر را به سقیفه تغییر کردند.

اینکه در صدر این سور‌ه با این هیمنه وارد شد سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ این است خب.

اما اینکه گفته شد که در جریان آن آیه قبلی که وَلاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً چون مستحضرید «تأبید کلّ شیء بحسبه» اگر گفتند ابدا یعنی مادامی که این عنوان است این با اوست مثلاً درباره زمین گفتند این زمین وقف است خب وقف عبارت از حبس ابد است دیگر «تحبیس الأصل و تسبیل الثمره» حالا اگر این زمین در اثر رانش کوه و اینها از بین رفت خب وقفش هم از بین می‌رود یا خانه‌ای خراب شد خانه را می‌شود وقف کرد درخت را می‌شود وقف کرد یک عصا را می‌شود وقف کرد ابدیّت کلّ شیء بحسبه در این روستاها و اینها وقف درخت گردو و امثال اینها اصلاً رواج داشت فلان درخت گردو را وقف می‌کردند چه اینکه وقف خانه هم است با اینکه وقف، حبس ابدی است ابدیّت کلّ شیء بحسبه در اینجا که فرمود: وَلاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً یعنی «مادام کونهم فسّاقا» چند روایت هست که وقتی اگر کسی حد خورد و عادل شد و توبه کرد و اصلاح کرد شهادت او مقبول است بعضیها از ائمه(علیهم السلام) نقل کردند حکم فقهی اینها که جمع‌بندی آیات و روایات بود از یک سو، نظر فقها بود از سوی دیگر طبق بیان مرحوم صاحب جواهر خوانده شد که فقهای بعدی هم همان راه را رفتند.

در تفسیر کنزالدقائق جلد نُه صفحهٴ 251 این دو روایت هست وقتی از وجود مبارک امام صادق(سلام الله علیه) سؤال می‌شود که اگر کسی قذف کرد و حدّ قذف بر او جاری شد و توبه کرد «ولا یُعلم منه الا خیرا أتجول شهادته جواز نفوس» آیا شهادت او نافذ است «قال(علیه السلام) نعم» بعد فرمود: «ما یُقال عندکم» نزد شما آنها چه می‌گویند فقهای دیگر چه می‌گویند «قلتُ یقولون توبته فیما بینه و بین الله و لا تُقبل شهادته ابدا» اینها می‌گویند توبهٴ او عذاب اخروی را برطرف می‌کند ولی این حکم فقهی همچنان باز است شهادت او مقبول نیست «فقال(علیه السلام) بئس ما قالوا» چه حرفی است می‌زنند؟! پدرم یعنی امام باقر می‌فرمود: «إذا تالوا و لم یُعلم منه الاّ خیرا جازت شهادته» یعنی ما اهل بیت می‌گوییم شهادت او مقبول است.

حدیث دوم که از مجمع‌البیان مرحوم طبرسی است در ذیل وَلاَ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً وَأُولئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ ٭ إِلَّا الَّذِینَ تَابُوا این چنین آمده است اینجا دو وجه است این استثنا دو وجه است یکی اینکه «یرجع إلی الفسق» دوم اینکه استثنای «یرجع الی الأمرین: فإذا تاب قُبلت شهادته حُدّ أم لم یُحد عن ابن عباس إلی قومه و هو قول أبی جعفرٍ(علیهما السلام) و أبی عبدالله(علیه السلام)» قول امام باقر و امام صادق(سلام الله علیهما) این است که اگر کسی توبه کرده همین قاذف شهادت او نافذ است پس بنابراین ابدیّت کلّ شیء بحسب عنوان آن شیء است وقتی عنوان عوض شد ابدیّت هم رخت برمی‌بندد و کسی که حدّ قذف بر او جاری شده او هم توبه کرده و أَصْلَحُوا هم شامل حال او بود این توبهٴ او مقبول است «بینه و بین الله» این حکم کلامی، حکم فقهی هم این است که شهادت او نافذ است.

همه این بحثها مقدمه بود برای جریان افک که فرمود: إِنَّ الَّذِینَ جَاؤُوا بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنکُمْ یک نفر این توطئه را راه نینداخت ولی بدانید این یک آزمون الهی است این کار، کار خیر است وضع نفاق و منافق روشن می‌شود آنها رسوا خواهند شد طهارت همسران پیغمبر مشخص می‌شود حدّ الهی نسبت به قاذفین جاری می‌شود شما نفاق و منافق را می‌شناسید که نفاق یعنی چه؟ منافقان یعنی چه؟ تا کجا حاضرند اینها هتّاکی کنند لاَ تَحْسَبُوهُ شَرّاً لَّکُم بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَّکُمْ همان عَسَی أَن تَکْرَهُوا شَیْئاً وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ است مبادا شما این را شرّ تلقّی کنید برای شما خیر است آن گاه فضای اجتماع را در ضمن این آیات مشخص می‌کند که جامعه اسلامی یک فضای امنیّتی دارد نه تنها امنیّت نظامی و مالی، امنیّت حیثیتی دارد همه باید آبروی یکدیگر را حفظ بکنند چیزی را که شنیدند فوراً منتشر نکنند و چیزی را که شنیدند تا می‌توانند کتمان کنند و اصلاح کنند تا امنیّت حیثیت و آبروی مردم در جامعه محفوظ بماند کارِ خدا را به خدا واگذار کنید دیر هم نشده إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصَادِ آتش جهنّم هم منتظر تبهکاران است ولی در دنیا که زندگی می‌کنید با یک خیال جمع و آبروی حفظ‌شده زندگی کنید محکمه‌ای هست هیچ چیزی هم فوت نمی‌شود روزی است که بر خدا چیزی مخفی نخواهد بود چه اینکه امروز هم مخفی نیست.

بعد فرمود اینها گروهی‌اند اینها دو سه درکه دارند دو سه مرتبه دارند لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُم مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ هر کدام از اینها درکه‌بندی است یا درجه‌بندی است گناه خاصّ خودشان را دارند این «لام»، «لام» اختصاص است نه «لام» منفعت لذا با آن آیه لَهَا مَا کَسَبَتْ وَعَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ معارض نیست آنجا «لام»، «لام» ضرر است که در مقابل هم است فرمود: تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا کَسَبَتْ وَلَکُم مَا کَسَبْتُمْ آنجا لام در برابر علیٰ است اینجا که می‌فرماید: لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُم مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ لام لام اختصاص است نظیر آ‌نچه در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» گذشت که إِنْ أَحْسَنتُمْ أَحْسَنتُمْ لأَنفُسِکُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا این لها برای مشاکله نیست چون لام در این‌گونه از موارد وقتی اختصاص است یعنی عمل مخصوص عامل است چه زشت چه زیبا نه اینکه برای مشاکله گفته شد وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا اینجا با اینکه سخن از مشاکله نیست فرمود: لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُم مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ یعنی هر گناهی مختصّ به خود گناه است اما وَالَّذِی تَوَلَّی کِبْرَهُ مِنْهُمْ آنکه بزرگ‌ترین این توطئه را به عهده گرفته گذشته از اینکه حدّ قذف و امثال ذلک دامنگیر اوست لَهُ عَذَابٌ عَظِیمٌ اینها کسانی بودند که یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ که آیه نوزده همین سوره است که خواهد آمد اینها جعل کردند در بین چند نفر منتشر کردند به جامعه منتقل کردند چون یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ اینها این طور بودند.

پرسش:...

پاسخ: اینها خیر نیستند یعنی این کار، این توطئه به سود شماست برای اینکه آنها رسوا می‌شوند طهارت حریم پیغمبر مشخص می‌شود برای آنها خیر نیست چون فرمود: لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُم مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ و برای رهبر آنها هم عذاب عظیم است چه اینکه عذاب اخروی را هم مشخص کرده در آیه 23 همین سوره که فرمود: إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظیمٌ می‌بینید عذاب دنیا را دارد مکرّر دارد طردشان می‌کند حدّ قذف برایشان بار می‌کند مسلوب‌الحیثیه‌شان می‌کند اهل اِثم می‌داند تقریباً یک صفحه و نصف این بخش از سورهٴ مبارکهٴ «نور» در همین زمینه است تا امنیت اجتماعی حفظ بشود و آبرو (یک) و حریم نبوّت هم مصون بماند (دو).

پرسش:...

پاسخ: تساهل و تسامح مرزش گذشت اصل بر ستّار بودن است حُسن ظن است نه تسامح، تسامح آن است که در احکام خدا شما مسامحه کنید که بحثش گذشت که وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ سه فصل بود در دین خدا و احکام خدا جا برای تساهل و تسامح نیست وَلاَ تَأْخُذْکُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ در حقوق متقابل قانون بر اساس عدل است جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا فصل سوم یعنی فصل سوم، فصل سوم مسئله اخلاق بود که متمّم قانون است که انسان بالاتر از عدل عمل کند یعنی بالاتر از عدل که احسان است جامعه را اداره کند اینجاست که فرمود: وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ اگر وَیَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ باشد دیگر پرونده‌ها این قدر انباشته نمی‌شود اگر فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ باشد قانون است عدل است ولی وضع همین است که می‌بینید خب.

فرمود: وَالَّذِی تَوَلَّی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِیمٌ ٭ لَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً شما یک روحید نفرمود نسبت به دیگر فرمود یک روز مثل لاَ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ یا فَإِذَا دَخَلْتُم بُیُوتاً فَسَلِّمُوا عَلَی أَنفُسِکُمْ اصلش در سورهٴ مبارکهٴ «حجرات» به این صورت آمده است آیه ده سورهٴ «حجرات» إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ از این بالاتر همان آیه سورهٴ مبارکهٴ «نور» است که سَلِّمُوا عَلَی أَنفُسِکُمْ تَحِیَّةً مِّنْ عِندِ اللَّهِ گرچه در بعضی از نصوص وارد شده که اگر کسی وارد اتاق شد وارد منزل شد کسی در منزل نبود بگوید «السلام علینا و رحمة الله و برکاته» ولی اگر بود سلام بکند این سلام بر دیگری را سلام بر خود می‌داند جامعه یک روح است در حقیقت اگر جامعه یک روح است فرمود زنها و مردها چرا نسبت به خودشان حُسن ظن ندارند نسبت به خودشان یعنی آبروی دیگری آبروی شماست آبروی شما آبروی دیگری است به منزلهٴ برادرید در یک مرحله، به منزله نفس واحدید در مرحلهٴ دیگر.

فرمود چرا یا کار را نکردند با اینکه اینها یک نفس‌اند لَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ آن افک را افک یعنی از حق به باطل رفتن، از صدق به کذب رفتن، از خیر به شرّ رفتن، از حسن به قبیح رفتند مصروف داشتن بیجا را می‌گویند افک فرمود چرا اینها وقتی این افک را شنیدند به خودشان حسن ظن نداشتند یعنی آبروی دیگری آبروی شماست چرا نسبت به خودتان حسن ظن ندارید نفرمود نسبت به دیگری لَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً مثل سَلِّمُوا عَلَی أَنفُسِکُمْ شما یک روحید اگر یک روحید خب به خودتان سلام بکنید وقتی وارد اتاق شدید با اینکه انسان دارد به دیگری سلام می‌کند و چرا نگفتید این افکِ مُبین است چرا جلوی این تهمت را نگرفتید لَوْلاَ جَاؤُوا وعَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ اینها که تهمت زدند چرا چهار شاهد نیاوردند فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدَاءِ فَأُولئِکَ عِندَ اللَّهِ هُمُ الْکَاذبُونَ اینها نزد خدا دروغگویند برای تأمین حیثیت جامعه اگر کسی واقعاً آگاه بود ولی چهار شاهد نداشت حق ندارد کسی را متّهم بکند برای اینکه این شخص ولو در مقام ثبوت صادق است ولی در مقام اثبات چون توان اثبات ندارد حدّ قذف بر او جاری می‌شود کاذب است با اینکه عادل است و درست گفته دیده ولی امنیّت حیثی جامعه باید محفوظ بماند و کار خدا را باید به خدا واگذار کرد فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدَاءِ فَأُولئِکَ عِندَ اللَّهِ هُمُ الْکَاذبُونَ ٭ وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّکُمْ فِی مَا أَفَضْتُمْ فِیهِ عَذَابٌ عَظِیمٌ.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 11 تا 20 سوره نور 90/07/27

إِنَّ الَّذِینَ جَاؤُوا بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنکُمْ لاَ تَحْسَبُوهُ شَرّاً لَّکُم بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَّکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُم مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِی تَوَلَّی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِیمٌ (11 لَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً وَقَالُوا هذَا إِفْکٌ مُّبِینٌ (12) لَوْلاَ جَاؤُوا وعَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدَاءِ فَأُولئِکَ عِندَ اللَّهِ هُمُ الْکَاذبُونَ (13) وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّکُمْ فِی مَا أَفَضْتُمْ فِیهِ عَذَابٌ عَظِیمٌ (14) إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِکُم مَا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَهُوَ عِندَ اللَّهِ عَظِیمٌ (15) وَلَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُم مَّا یَکُونُ لَنَا أَن نَّتَکَلَّمَ بِهذَا سُبْحَانَکَ هذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ (16) یَعِظُکُمُ اللَّهُ أَن تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ (17) وَیُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الآیَاتِ وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (18) إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ (19) وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَؤُوفٌ رَحِیمٌ (20)) بعد از اینکه در صدر این سور‌ه به عفاف دعوت کرد و از آلودگی و بزهکاری پرهیز داشت و جریان قذف را در چهار مورد مطرح کرد که اگر مردی زن خود را قذف کرد جریان بِهال و لعان مطرح است و حکم لعان هم مشخص شد که در محکمه حاکم شرع باید باشد و بعد تفرقه و حرمت ابدی می‌آید و اگر این قاذف با مقذوف نسبت زوجیّت نداشتند آن مقذوفه سه حال دارد یا محصنه است عفیفه است یا غیر عفیفه, غیر عفیفه یا مشهوره به بزهکاری است یا نیست اگر آن مقذوفه, مُحصنه بود که حدّ قذف بر قاذف جاری است و اگر محصنه نبود ولی شهرتی به زنا نداشت حکم به تعزیر می‌شود و اگر شهرتی به زنا داشت باکی از این حرفها نداشت دیگر نه حدّ قذف است و نه تعزیر.

آنها یعنی جریان تحریم زنا و دعوت به عفاف و حجاب و حکم چهارگانه قذف و اینها زمینه است برای آن داستان تلخی که در صدر اسلام اتفاق افتاد.

عدّه‌ای اِفک یعنی دروغ را بافتند به تعبیر جناب زمخشری افک از کذب و افترا بدتر است یعنی آن درجه کامل‌تر دروغ و فریه را می‌گویند اِفک. دروغ گاهی نسبت به خود حادثه است نسبت به فردی که متعلّق حادثه است و مانند آن.

گاهی انسان یک امر عادی را دروغ می‌گوید این دیگر کذب است و کاذب می‌شود این شخص می‌شود کاذب آن هم کارش کذب است.

یک وقت است یک ادّعای سنگینی می‌کند با اینکه این یک کار باطل است این می‌شود کذّاب در جریان جعفر کذّاب گفتند او دروغگوی سابقه‌دار نبود شهرت به کذب هم نداشت اما همین ادّعای امامت که یک ادّعای سنگینی است او را کذّاب کرده است گاهی ممکن است یک خبر دروغ خیلی مهم باشد که این شخص می‌شود کذّاب.

جریان افّاک هم همین طور است گاهی انسان یک افک و فریه و کذبی را به کسی اسناد می‌دهد که این خیلی مهم نیست گاهی ممکن است یک حادثه سخت و تلخی را به همراه داشته باشد این با اینکه یک دروغ است این شخص می‌شود کذّاب یا می‌شود افّاک بر چنین گروهی شیطان سلطه دارد أُنَبِّئُکُمْ عَلَی مَن تَنَزَّلُ الشَّیَاطِینُ ٭ تَنَزَّلُ عَلَی کُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ کسی که به خودش جرأت می‌دهد به حرمِ امن نبوی(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) جسارت کند این می‌شود افّاک این گروه این را ساختند اِفک را ساختند دست‌باف و دست‌ساخت اینها بود که فرمود: إِنَّ الَّذِینَ جَاؤُوا بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنکُمْ اینها بیگانه نبودند اینها از دشمنان داخلی نظام اسلامی بودند از خود داخل ساخته شدند (این یک) و این هم برای تمیّز زشت و زیبا و حق و باطل و صدق و کذب و خیر و شرّ است لذا یک چیز خوبی است لاَ تَحْسَبُوهُ شَرّاً لَّکُم برای اینکه خیر است پایانش خیر است عدّه‌ای رسوا می‌شوند آنها را می‌شناسید کارها را به آنها واگذار نمی‌کنید از خطر آنها محفوظ می‌شوید لاَ تَحْسَبُوهُ شَرّاً لَّکُم بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَّکُمْ برای اینکه این گروهی که این افک را بافتند و ساختند هر کدام از اینها یک گناه مخصوصی دامنگیر اینها می‌شود (یک) وَالَّذِی تَوَلَّی کِبْرَهُ عذاب عظیم دامنگیر او می‌شود (دو).

اگر چنین حادثه‌ای پیدا شد عدّه‌ای دروغی را جعل کردند و منتشر کردند وظیفهٴ جامعه اسلامی این است فرمود: لَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً شما وقتی چنین حادثه تلخی شنیدید فوراً از خطاب به غیبت و از ضمیر به اسم ظاهر التفات پیدا شده فرمود: لَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ دیگر نفرمود «ظَنَنْتم» که همان خطاب محفوظ باشد با ضمیر هم مطلب را اَدا نکرد هیچ کدام از این دو کار نشده التفات از خطاب به غیبت شده التفات از ضمیر به اسم ظاهر شده فرمود شما که مردانتان مؤمن‌اند زنانتان مؤمن هستید شما که در یک جامعه زندگی می‌کنید یکدیگر به منزلهٴ جان یکدیگرید چرا به خودتان گمان خیر نداشته و ندارید.

فرمود: لَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً این بالاتر از آن آیه سورهٴ «حجرات» است که إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ اینجا مثل اینکه فرموده باشد «إنّما المؤمنون نفسٌ واحدٌ» خودتان نظیر همان آیه سَلِّمُوا عَلَی أَنفُسِکُمْ وقتی وارد خانه‌ای شدید به خودتان سلام بکنید برای اینکه شما مؤمنین و مؤمنات به منزله نفس واحدید این ضمیری که آمده بِأَنفُسِهِمْ ناظر به وحدت امّت اسلامی است.

خب پس اسم ظاهر آورده (یک) عدول از خطاب به غیبت شده (دو) و جامعه اسلامی را عین یکدیگر و ذات یکدیگر دانسته نه برادران یکدیگرند بلکه ذات یکدیگرند خود یکدیگرند بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً اولاً باید گمان خیر داشته باشید (یک) بعد این گمانتان را هم به لفظ در بیاورید و اظهار کنید و بگویید هذَا إِفْکٌ مُّبِینٌ (دو) این وظیفه شماست چرا این کار را نکردید.

آنها که افک آوردند اگر چهار شاهد عادل ارائه نکردند و اقامه نکردند باید بدانند که در فضای شریعت محکوم به کذب مخبری‌اند «إنّ الغنیٰ والفقر بعد العرض علی الله» چه چیزی حق است چه چیزی باطل است چه چیزی خیر است چه چیزی شرّ است در محکمه قیامت معلوم می‌شود ولی در دنیا حساب و کتابی دارد در فضای شریعت کسی که این حرف را زده است نزد خدا در فضای شریعت کاذب است ولو راست هم گفته باشد اگر راست گفته باشد در قیامت معلوم می‌شود او نباید چیزی را در جامعه منتشر کند که توان اثباتش را ندارد نفرمود این واقعاً کاذب است چه کذب مخبری چه کذب خبری این مخبر, مخبر کاذب است ولو کذب خبری نباشد فرمود: لَوْلاَ جَاؤُوا وعَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدَاءِ فَأُولئِکَ این گروه افک‌آور در فضای شریعت کاذبِ مخبرند نه اینکه گزارش ایشان کذب خبری است ممکن است در بعضی از این قضایای اتفاق افتاده به معصومین می‌گفتند که اگر کسی مثلاً دید در منزلش بیگانه‌ای آمده خودش دید چه کار بکند و اینها فرمود خب باید شاهد اقامه بکند.

غرض آن است که ممکن است خبر دروغ نباشد ولی مخبر در فضای شریعت دروغگوست که بین کذب خبری و کذب مخبری در این گونه از مسائل کاملاً فرق است فَأُولئِکَ عِندَ اللَّهِ هُمُ الْکَاذبُونَ در فضای شریعت محکوم به کاذب‌اند و حد جاری می‌شود.

این کلمهٴ وَلَوْلاَ سه بار در همین بخش تکرار شده یکی آیه ده یکی آیه چهارده و یکی هم آیه بیست برای اهمیت مطلب فرمود اگر فضل الهی نبود خدای سبحان در برابر این سیّئه سنگین به شما مهلت نمی‌داد وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ که او هم رحمانِ دنیاست هم رحمان آخرت هم رحیم دنیاست هم رحیم آخرت اگر این فضل خدا نبود لَمَسَّکُمْ فِی مَا أَفَضْتُمْ فِیهِ عَذَابٌ عَظِیمٌ شما که وارد می‌شوید «ثم افیض من حیث أفاض الناس» یعنی ورود و فوض در یکی افاضه در یکی یعنی خُذ در یکی «أفوضت» یعنی «خذت» اینکه در آن وارد شدی چون آگاهانه نبود دلیل هم نداشتی اگر فضل خدا نبود عذاب عظیم دامنگیرتان می‌شد هم عذاب دنیا هم عذاب آخرت.

چرا اگر فضل الهی نبود عذاب عظیم دامنگیرتان می‌شد؟ برای اینکه شما سه گناه سنگین کردید یک: إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ هر کسی که دیدید می‌گویید چه خبر او هم همین را منتشر می‌کند ملاقایتان با همین است لقای یکدیگر نشرتان همین است خب این یکی که بگوید چه خبر آ‌ن دیگر این حرف را نباید بزند که چنین حادثه صفوان دیده و در بین راه اتفاده افتاده پس اوّلین گناهتان این است که وقتی به یکدیگر رسیدید بگویید چه خبر او هم جریان افک را بازگو می‌کند.

دوم وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِکُم مَا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ دین آمده جلوی این دهن را بست و برخی از بزرگان گفتند به ما ذکر دستور بدهید فرمود دستورمان این است که ذکر سکوت داشته باشید مگر آدم همیشه دهنش را باز می‌کند هر حرفی را می‌زند.

خب این ذکر سکوت معنایش این نیست که ساکت باشید معنایش این است که از باطل‌گویی ساکت باشید در بحثهای قبل هم داشتیم که انسان یا نفی می‌کند یا اثبات یا تصدیق می‌کند یا تکذیب در این دو طرف دو سیم خاردار از نظر قرآن کشیده شده که انسان نه به طرف باطل برو بی‌برهان که چیزی را تکذیب بکند نه در تصدیق و باور و قبول به طرف باطل برود چیزی را بی‌برهان بپذیرد اگر دین آمده دو طرف را سیم خاردار کشید خب انسان تربیت می‌شود دیگر فرمود ما به اینها گفتیم که شما بی‌برهان حرف نزنید لاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ می‌خواهی تصدیق کنی باور کنی قبول کنی مرزش مشخص است بی‌برهان نپذیر می‌خواهی نکول کنی تکذیب کنی نفی کنی بی‌برهان نفی نکن ما به شما گفتیم.

اینها چون برهان نداشتند آمدند تکذیب کردند و ذات اقدس الهی اینها را مذمّت کرد بَلْ کَذَّبُوا بِمَا لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ اینها را مذمّت کرد پس هم او را تحریم کرده هم این را تحریم کرده هم تکذیبِ غیر محقّقانه را تحریم کرده هم تصدیق غیر پژوهشگری را تحریم کرده خب انسان وقتی تصدیق و تکذیبش مهار شده باشد می‌شود آدم عاقل دیگر این می‌شود دین با این دو آیه مرزبندی کرده سی خاردار کشیده گفت نه آن طرف برو نه این طرف برو.

بخواهی تکذیب بکنی دلیل بیاور بخواهی تصدیق کنی دلیل بیاور آنهایی که تکذیب کردند بی‌برهان مشمول این طرزدند بَلْ کَذَّبُوا بِمَا لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ آنها که تصدیق کردند بی‌برهان مشمول آیه سورهٴ «اسراء» هستند که لاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ خب آدم وقتی دو طرفش سیم خاردار باشد یک آدم محقّق در می‌آید دیگر.

فرمود شما که آن کار را نکردید لااقل اینجا ساکت باشید وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِکُم مَا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ این مَا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ تقریباً وصف تأکیدی دهن است خب آدم با دهن حرف می‌زند دیگر مگر با چشم حرف می‌زند اینکه فرمود: یَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِم یعنی فقط این فوه است این دهن است قلب با او همراه نیست در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» آیهٴ 167 به این صورت گذشت فرمود این منافقین هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلاِْیمَانِ یَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِم مَا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ چیزی که در دلشان نیست می‌گویند خب یا معتقد نیستند می‌گویند یا عالِم نیستند می‌گویند اینه هم تَقُولُونَ بِأَفْوَاهِکُم مَا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ چیزی که نمی‌دانید می‌گویید آنها هم چیزی که باور نداشتند می‌گویند اگر قلب با قالب مطابق نباشد این فقط دهنی حرف می‌زند وگرنه خب همه با دهن حرف می‌زنند دیگر.

پس دوم این است که وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِکُم مَا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ سوم این است که این گناه عظیم را که عند الله عظیم است شما این را هیّن شمردید وَتَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَهُوَ عِندَ اللَّهِ عَظِیمٌ تحقیرِ معصیت کبیره خودش معصیةٌ این سه گناه را شما مرتکب شدید اگر فضل الهی نبود عذاب عظیم دامنگیر شما می‌شد.

خب پس تکلیف جامعه اسلامی در این گونه از گزارشها چیست فرمود: وَلَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُم اینجا دیگر جا برای التفات نبود در آن آیه دوازده التفات از تکلّم به غیبت بود التفات از ضمیر به اسم ظاهر بود و حکم را گذراند اینجا دیگر التفاتی به عمل نیامده فرمود: وَلَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُم مَّا یَکُونُ لَنَا أَن نَّتَکَلَّمَ بِهذَا سُبْحَانَکَ هذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ چرا شما نگفتید این بهتان بزرگ است چرا خودتان را تبرئه نکردید چرا جامعه را تطهیر نکردید یَعِظُکُمُ اللَّهُ أَن تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً خدا موعظه می‌کند شما را.

در بحثهای سابق هم داشتید که وَعظ «جذب الخلق إلی الحق» است سخنرانی یا کسی مقاله‌ای نوشته سخن‌خوانی بکند این را نمی‌گویند موعظه اگر حرف کسی توانست جاذبه‌ای در مخاطب ایجاد کند خلق را به خالق جذب کند این را می‌گویند وعظ «الوعظ جذب الخلق الی الخالق» نه گوش مردم را با حرف پر کردن خدا فرمود من واعظم إِنَّمَا أَعِظُکُم بِوَاحِدَةٍ یا اینجا یَعِظُکُمُ اللَّهُ یا به رسول خودش(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود: ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ سخنرانی, سخن‌خوانی و امثال ذلک فراوان است اما وعظ کم است فرمود: یَعِظُکُمُ اللَّهُ أَن تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ.

برای تبیین این مطلب فرمود ما جزئیات را وصف فعل را وصف فاعل را همه را برای شما تبیین کردیم وَیُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الآیَاتِ لذا فرمود: فِیهِ آیَاتٌ بَیِّنَاتٌ در اول این سور‌ه فرمود مسائل شفاف و روشن و محکم در این سور‌ه است چیزی متشابه نیست پیچیده نیست دو پهلو نیست و مانند آن وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ این گروهی که به یکدیگر می‌گفتند چه خبر یا می‌گفتند چه خبر او گزارش می‌داد یا همین که برخورد می‌کردند می‌گفتند شنیدی صفوان چه کار کرد إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ یا آن سائل اول سؤال می‌کرد چه خبر این گزارش افکی می‌داد یا آن افّاک اثیم از همان اول وقتی کسی را می‌دید می‌گفت شنیدی صفوان چه کرد در بین راه این یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ است فرمود: إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ عذاب الیم دنیا گاهی به صورت حدّ قذف است گاهی به صورتهای دیگر عذاب الیم آخرت هم که مشخص است وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ که اسرار را باید حفظ کرد امنیّت حیثیّتی جامعه را باید حفظ کرد جامعه نباید مسلوب‌الحیثیه باشد کارِ آخرت را باید به آخرت سپرد وگرنه بسیاری از خطرات به دنبال این اشاعه فحشاست وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَؤُوفٌ رَحِیمٌ این آیه بیست مانند آیه ده محذوف‌الجواب است و آنچه در آیه چهارده آمده می‌تواند جواب باشد و قرینه باشد بر آن جواب محذوفی که در آیه ده و در آیه بیست است این گزارش کوتاهی از جریان افک.

اما آنچه کتباً سؤال شده که در جریان وجود مبارک حضرت امیر که اگر مثلاً نسبی در کار بود همه تمکین می‌کردند به صورت یک اِجماع مرکّبی حاصل شده است برای اینکه - معاذ الله - نسبی برای حضرت نشد برای اینکه مهاجرین می‌گفتند «منّا امیر» انصار می‌گفتند «منّا امیر» دیگر اجماع مرکّبی بود که تو نباش! خب مستحضرید که الآن ما در فضایی زندگی می‌کنیم همیشه این طور بود مخصوصاً در شرایط کنونی که بیش از هر چیزی نیازمند به وحدتیم این وحدت ما برادرانه محفوظ است نه تنها إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ بلکه بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً نه بالاتر از وحدت که در سورهٴ «حجرات» است بلکه بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً که در این سور‌ه است ما نه تنها برادریم بلکه جان یکدیگریم این وظیفه ما نسبت به دیگری.

هیچ فرقی بین ما اهل ولایت و اهل بیت و برادران اهل سنّت نیست اینکه قرآن در صدر اسلام نازل شده است تنها سورهٴ «حجرات» نیست که بگوید إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ بالاتر و برتر و عمیق‌تر و دقیق‌تر از سورهٴ «حجرات» این سورهٴ «نور» است که فرمود: بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً امّت اسلامی یک نورند نه برادرند ما یک روحیم هر دو شهید دادیم هر دو این کشور را باید حفظ بکنیم و مانند آن اما بحثهای کلامی البته سر جایش محفوظ است.

پرسش: ایمان در روایات...

پاسخ: بله, اما آن یک مرحلهٴ اخروی است که حساب بهشت و امثال ذلک چیست, مرحله‌ای است در همین مسائل دنیا در مسائل دنیا ما وقتی که سورهٴ مبارکهٴ «نور» نازل شده است همین حرفها بود دیگر فرمود: بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً خب.

ما یک روحیم بالأخره در این کشور یک کشور داریم و یک دین داریم و یک مکتب داریم همه ما باید آن را حفظ بکنیم این مسئله سیاسی و اجتماعی اما مسئله کلامی البته همچنان محفوظ است.

درباره مسئله کلامی من خواهشم این است کسی می‌خواهد در حوزه بماند مثل ما خب این خیلی اگر با قرآن و روایات سر و کار نداشتیم با همین فقه و اصول سر و کار داشتیم کارِ حوزوی می‌گردد اما خیلی از شما آقایان امامت جمعه امامت جماعت روحانیّت منطقه تبلیغ را داریم حتما یک دوره قرآن را کاملاً مسلّط باشید که در دست شما باشد حتماً حتماً یک دوره نهج‌البلاغه را مباحثه کنید که در دستتان باشد نهج‌البلاغه مثل کفایه و اینها نیست که با هفت هشت سال درس خواندن حل بشود آن خطبه‌های نفس‌گیر باشد شما بخواهید با آن خطبه‌ها همراه بشوید سنگین است وقتی قدری جلو رفتید خسته می‌شوید رها می‌کنید آن طور لازم نیست نه مردم از شما آن را می‌خواهند نه جامعه کنونی نیازمند آن معالی والاست سطوح متوسّط نهج‌البلاغه را دو نفر دو نفر با هم بحث کنید یک ترجمه کوتاهی یک شرح کوتاهی که هر جای نهج‌البلاغه را باز کردید اولاً بدانید چند خطبه دارد چند نامه دارد چند کلمه قصار دارد هر جا باز کردید یک کتاب شفافی باشد برای شما در دستتان باشد برای اینکه اینها ابزار هدایت مردم است.

در نهج‌البلاغه متأسفانه خود سیّدرضی(رضوان الله علیه) نتوانست همه فرمایشات حضرت امیر را نقل کند این کتاب شریف تمام نهج‌البلاغه را هم داشته باشید این نکته را در پرانتز عرض کنم شما با کافی مرحوم کلینی آشنا هستید ایشان خیلی کم‌حرف است محدّث است حدیث دارد شرحی ندارد ولی در همان جلد اول وقتی که در کتاب الحجّه خطبه‌های حضرت امیر را نقل می‌کند آن خطبه‌ای که حضرت در جریان استنحاض مجدّد سربازانش برای صفّین شروع کرده به خطبه خواندن خیلی آ‌ن خطبه با خطبه‌های دیگر فرق دارد ایشان می‌گوید که بعد از اینکه خطبه را نقل کرد این را کلینی در همان جلد اول کافی دارد اگر تمام جن و انس جمع بشوند و در بین اینها پیغمبر و امام نباشد و بخواهد خطبه‌ای ایراد کند مانند خطبه کسی که «بأبی و اُمّی» پدر و مادر من فدای او نمی‌تواند آن وقت این خطبه را نقل می‌کند می‌گوید پدر و مادرم فدای علی اگر همه بشر جمع بشوند ولی در آنها پیغمبر نباشد بخواهند مثل این خطبه ایراد کنند نمی‌توانند خب می‌دانید کلینی از فحول علمای ماست و آن خطبه عرض کردم خطبه‌ای نیست که کسی با هفت هشت سال درس که کفایه را می‌فهمد مکاسب را می‌فهمد آن را بفهمد این حواستان جمع باشد.

مرحوم صدرالمتألّهین حاشیه‌ای دارد در شرح همین بخش از اصول کافی می‌فرماید شمایی که گفتید اگر همه جن و انس جمع بشوند و در آنها پیغمبر نباشد این مطلق نیست باید مقیّد کنید پیغمبرِ مُرسَل نباشد یعنی پیغمبر غیر مرسل هم نمی‌تواند مثل علی حرف بزند بعد مجلسی اول مجلس دوم محدّثین دیگر هم همین راه را رفتند خب اینها کارشناس‌اند اینها کسانی‌اند که با ارسطوها و افلاطونها و اینها درگیرند نقد فراوان دارند آنجا ارسطو اشتباه کرده آنجا افلاطون اشتباه کرده آنجا فارابی اشتباه کرده آنجا بوعلی سینا اشتباه کرده این هر روز دست به یقه است با این فحول یونان و غیر یونان اما وقتی در برابر این نامه حضرت امیر خطبه حضرت امیر می‌رسد این طور ذلیلانه خاضع است می‌گوید پیغمبران دیگر هم خب حرفهایشان در قرآن آمده شما بگو اگر انبیای مرسل نباشد نمی‌توانند مثل این حرف بزنند خب این وضع حضرت امیر(سلام الله علیه) بود کسی توقّع ندارد شماها بدون درس آنها را بفهمید ولی بالأخره آنکه به درد مردم می‌خورد این است.

مطلب دیگر سیّدرضی(رضوان الله علیه) ابتکاری کرده که نهج‌البلاغه همه جا رفته اکثر شارحان نهج‌البلاغه علمای اهل سنّت‌اند هفتاد هشتاد شرح آنها کردند در ماها هم البته ما شارحان داریم ولی اکثری شروح برای آ‌نهاست سرّش این است که سیّد رضی خیلی عاقل بود مثل سیّد مرتضی وجود مبارک حضرت امیر گِله‌های فراوان داشت آن بخشهای گزندهٴ گله‌آور تفرقه‌افکن را اصلاً نقل نکرد در نهج‌البلاغه سرّ ماندگاری نهج‌البلاغه و اینکه اکثر شرّاحش علمای اهل سنّت‌اند همین است ولی این تمام نهج‌البلاغه همه حرفهای حضرت امیر را آورده این روشن می‌نکد که مردم با غدیر چه کردند با سقیفه چه کردند گوشه‌ای که خود حضرت امیر بالصراحه ذکر می‌کند مرحوم سیّد رضی آمده به کنایه ذکر کرده حضرت فرمود: «وَ اللَّهِ لَقَدْ تَقَمَّصَها إبن أبی قحافه» ایشان آورده ابن فلان که مبادا تنش ایجاد بکند سرّ ماندگاری نهج‌البلاغه همین است.

خب در آنجا فرمود: «وَ اللَّهِ لَقَدْ تَقَمَّصَها فُلانٌ وَ إِنَّهُ لَیَعْلَمُ أَنَّ مَحَلِّی مِنْهَا مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحَی» من قطب سیاست مملکتم او هم می‌داند اما اجماع مرکّبی در کار نیست آن که می‌گفت «منّا امیر» این هم گفت «منّا امیر» وجود مبارک حضرت امیر جزء مهاجریان بود دیگر اگر مهاجرین می‌گفتند که «منّا امیر» آنها هم می‌گفتند بسیار خب از شما امیر شما یکی را انتخاب بکنید خب اینها ممکن بود حضرت امیر را انتخاب بکنند این را نمی‌گویند اجماع مرکّب.

در بخشهای دیگر وجود مبارک حضرت امیر می‌دانید مبادا کسی بگوید این همه مسلمانها چه کار کردند شما جریان بیت فاطمه(سلام الله علیها) را که شنیده‌اید همین مردم بودند جریان کربلایی که می‌دانیم همین مردم بودند در جریان کربلا وجود مبارک سیّدالشهداء خودش را معرفی کرده فرمود امروز در شرق و غرب عالَم پسر و دختر پیغمبر غیر از من نیست گفتند «بغضاً لأبیک» اینها هم از شام نیامدند اینها هم از کوفه آمدند پامنبر حضرت امیر بودند آن زنها هم در مجلس زنانه تفسیر حضرت زینب(سلام الله علیها) حضور داشتند اینها بیگانه نبودند اینها برای ثواب آخرت آمدند می‌شود مردم را شوراند می‌شود مردم را غافل کرد می‌شود مردم را خواباند.

وجود مبارک حضرت امام سجاد دارد «کلّ یتقرّب إلی الله بِدَم أبیه» اینها برای بهشت آمدند به اینها که کسی جایزه نداد اینها یک توبره جو گرفتند که به اسبهایشان بدهند اینها قربة الی الله آمدند خب پس اینها را می‌شود شوراند اینها را با شوراندن.

گفتند یک آخوندزاده‌ای را ما بفرستیم کربلا که قداست کربلا محفوظ باشد خیلیها ابن‌زیاد و اینها را می‌گفتند لیاقت کربلا را ندارد یک بچه آخوندی که از خانواده روحانی است او باید برود کربلا که نماز پنج وقت را به جماعت بخواند عمرسعد این طور بود صبح و ظهرین و مغربین را به نماز جماعت می‌خواند مردم را با این وضع فریب دادند وجود مبارک سیّدالشهداء آن بیان نورانی که دارد فرمود: «النّاس عَبید الدنیا والدین لَعِقٌ علی ألسنتهم» لَعِق و لعوق سابقاً در دوران کودکی ما چیزی بود به نام مَستکیّ الآن به عنوان آدامس است بعضی آدامسی مسلمان‌اند مسلمانِ آدامسی‌اند سیّدالشهداء(سلام الله علیه) فرمود اینکه در دهن می‌گردانند که امروز می‌گویند آدامس تا مختصری مزه دارد می‌گردانند «یحیطون به ما دَرّت به معائشهم فإذا مُحسوا بالبلاغ قلّت دیّانه» وقتی به صورت پوست در آمده تُف می‌کنند می‌اندازند دور اکثریشان فرمود این طورند خب مسلمانِ آدامس جمع می‌شود کربلا برای اینکه بهشت برود حسین بن علی را می‌کُشد جمع می‌شود بیت فاطمه(سلام الله علیها) برای اینکه بهشت برود آتش می‌آورد جمع می‌شود برای اینکه بهشت برود علی(سلام الله علیه) را با طناب می‌بندد می‌برد وگرنه جریان غدیر خدا رحمت کند این شهریار را در وصف مرحوم امینی را که الغدیر را خواست بستاید گفت

لا قلم إلاّ أمین را رقم الاّ قدیر٭٭٭ بازویش از لا فتیٰ منطقش از هل أتیٰاین امینی این الغدیر را نوشته مگر الغدیر کار کمی است بیش از صد هزار نفر حضور داشتند همه انکار کردند چیز مخفی نبود می‌شود این مردم را با تهدید و تحبیب شوراند شما این نامه وجود مبارک حضرت امیر را وقتی که مالک اشتر را به مصر اعزام می‌کرد بخوانید در آن نامه به مالک اشتر فرمود مالک! ماییم و قرآن و عترت شما می‌دانی با این دین چه کردند ما انقلاب نکردیم من نیامدم که کارهای دیگر انجام بدهم من آمدم دست و پای این دینِ زنجیری را باز کنم یا مالک! در همین عهدنامه حضرت است فرمود: «فَإِنَّ هذا الدِّیْنَ قَدْ کَانَ أَسِیْراً فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ» این در زمان چه کسی بود؟ اوّلی و دومی و سومی فرمود قرآن بود نماز جماعت بود حج بود حجّ اسیر قرآن اسیر نماز اسیر روزهٴ اسیر این دین اسیر بود من زنجیر را از دست و پای این دین باز کردم «فَإِنَّ هذا الدِّیْنَ قَدْ کَانَ أَسِیْراً فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ یُعْمَلُ فِیْهِ بِالْهَوی وَ تُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیَا» خب این علی و آن هم وضع.

مردم اکثریشان آدامسی مسلمان‌اند اگر جریان بیت فاطمه باشد هورا می‌کشند اگر جریان کربلا باشد هورا می‌کشند اگر کتمان غدیر باشد هورا می‌کشند یک علی می‌خواهد که بگوید من زنجیر را از دست و پای این دین برداشتم.

در خطبهٴ دیگری که متأسفانه سیّدرضی آن بخش را نقل نکرده در خطبهٴ 197 آنجا می‌گوید که چه کسی از من به پیغمبر نزدیک‌تر است همه کارهای پیغمبر را من می‌کردم زمان حیات او رهبری او را پذیرفتم پرچمدار رسمی او بودم هر جا پیروزی بود نام علی بود این جمله را دارد در خطبهٴ 197 «فَمَن ذا أحقّ بِهِ مِنّی حیّاً و میّتا» این هست, بعد از این یک جمله نورانی دارد که در این تمام نهج‌البلاغه هست در مصادرش در مصانیدش هست ولی سیّد رضی نقل نکرده آن جمله این است که «و أیم الله» قسم به خدا! «ما اختلف امّة قطّ بعد نبیّها الاّ ظَهَر أهل باطلها علی أهل حقّها» قسم به خدا بعد از هر پیغمبری که اختلاف رخنه کرد و درگیری داخلی پیش آمد باطل بر حق پیروز شد این حرفِ علی است خب این معصومِ مطلق است مطهّر مطلق است دیگر سخن از اینکه چه شد و - معاذ الله - او اگر حق داشت چندین بار خودش استدلال کرد هم به غدیر استدلال کرد به حدیث طیر مشوی استدلال کرد به حدیث منزله استدلال کرد و اینهاست بنابراین مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز ولی سخن غیر از اینهایی است که می‌توان گفت.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 14 تا 21 سوره نور 90/07/30

وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّکُمْ فِی مَا أَفَضْتُمْ فِیهِ عَذَابٌ عَظِیمٌ (14 إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِکُم مَا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَهُوَ عِندَ اللَّهِ عَظِیمٌ (15) وَلَوْلاَ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُم مَّا یَکُونُ لَنَا أَن نَّتَکَلَّمَ بِهذَا سُبْحَانَکَ هذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ (16) یَعِظُکُمُ اللَّهُ أَن تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ (17) وَیُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الآیَاتِ وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (18) إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ (19) وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَؤُوفٌ رَحِیمٌ (20) یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ وَمَن یَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَکَی مِنکُم مِن أَحَدٍ أَبَداً وَلکِنَّ اللَّهَ یُزَکِّی مَن یَشَاءُ وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (21)) یکی از نکاتی که باعث شد این سور‌ه را به عنوان سُورَةٌ أَنزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا وَأَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ معرفی کند آن است که امنیّت اجتماعی از بهترین نعمتهای الهی است که افراد جامعه و امّت اسلامی احساس امنیّت بکنند یعنی بدانند آبروی آنها محفوظ است. در جریان اِفکی که اتفاق افتاده است فرمود این یک بهتان عظیمی است شما دارید به حریم نبوی اهانت می‌کنید این یک چیز روشن و بیّن‌الغی است چرا نباید شما مواظب زبانتان باشید. چند نکته مربوط به مسائل گذشته است که توجه آنها بی‌اثر نیست. در جریان قذف زوج و زوجه که از او با لعان یاد شده است تعبیری که درباره مرد هست آن است که او چهار بار باید سوگند یاد کند و خدا را شاهد بگیرد بار پنجم بگوید لعنت خدا بر او اگر او دروغ می‌گوید ولی دربارهٴ زن فرمود چهار بار خدا را شاهد بگیرد و سوگند یاد کند که مرد دروغ می‌گوید بار پنجم بگوید که غضب خدا بر او اگر مرد صادق باشد. تفاوتی که در سوگندهای پنج‌گانه مرد و زن هست این است که دربارهٴ مرد فرمود: وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَیْهِ دربارهٴ زن فرمود: وَالْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَیْهَا گرچه غضب و لعنت مفهوماً متفاوت‌اند و مترادف نیستند ولی گاهی ممکن است اتّحاد مصداقی داشته باشند ظاهراً در اینجا غضب برتر از لعنت است آن لعنِ خاص است زیرا این زن است که منشأ فتنه شده بیگانه را طمع انداخته و شوهر را در رِیْب و شک گرفتار کرده است لذا تعبیر غضب دربارهٴ زن شده است تعبیر لعنت دربارهٴ مرد.

پرسش:...مهریه چطور می‌شود؟

پاسخ: حکم لعان از نظر قذف در این آیه مطرح است از نظر مهریه و از نظر نفی ولد اشاره شد که دو فرع جدا دارد حکم طلاق وقتی شد مهریه اگر طلاقِ باین باشد که حکم خاصّ خود را دارد طلاق رجعی باشد که حکم خاصّ خودش را دارد طلاق مبارات باشد که حکم خاصّ خودش را دارد حکم مهریه و حکم نفی ولد دو فرع جداست که در دو بخش دیگر آیات مطرح است فعلاً دربارهٴ اصل بینونت بین الزوج و الزوجه است.

درباره سوگند پنجم فرمود: وَیَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذَابَ این عذاب را با الف و لام ذکر کرده که ظاهراً ناظر است به همان الف و لام عهد ذکری که قبلاً فرمود: فَاجْلِدُوا کُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا که حدّ زناست این حدّ زنا که عذاب معهود است از او با الف و لام یاد کرده است زیرا زن اگر سوگند یاد نکند و مرد با آن پنج بار سوگند خود را ادا کند بر زن حدّ زنا اجرا می‌شود و اگر زن سوگندهای پنج‌گانه یاد کند آن عذاب معهود را از خود دفع می‌کند. این نکتهٴ تفاوت مرد و زن که یک جا لعنت است یک جا غضب و اینکه چرا درباره زن با الف و لام ذکر شده است.

مطلب بعدی آن است که برای حفظ آبروی جامعه گفتند اگر کسی علاقه داشته باشد در بین مؤمنین فحشا رواج پیدا کند همین محبّت, عذاب عظیم الهی را به همراه دارد إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ مستحضرید که در فقه می‌گویند صرف علاقه گناه نیست (یک) از علاقه وقتی به اراده رسید به همّت رسید جلوتر آمد قصد گناه, همّت گناه هم گناه نیست (این دو) وقتی به فعل خارجی رسید می‌شود معصیت اگر کسی اراده کرد که معصیت کند ولی یا پشیمان شد یا موفق نشد معصیت می‌گویند نیست. خب مسئله کلامی سرِ جایش محفوظ است که کشف از سوء سریره می‌کند نظیر تجرّی, کشف از خبث باطن می‌کند از صفای درون او می‌کاهد اینها سر جایش محفوظ است اما تهدید به عذاب در این گونه از مسائل اخلاقی مطرح نیست اما اینکه فرمود: إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ به تعبیر مرحوم شیخ طوسی در تبیان هنوز به اراده و تصمیم نرسیده این شخص گرفتار عذاب الیم است معلوم می‌شود یک نحوه عصیان است چون خدای سبحان تهدید کرده به عذاب الیم برای حفظ امنیّت جامعه و آبروی مردم دو مرحله قبل از عمل را گناه شمرده یکی صِرف علاقهٴ گسترش فحشا در جامعه که این علاقه است هنوز به اراده و تصمیم نرسیده یکی اینکه از علاقه جلوتر آمده در صدد اجرای این مورد علاقه است اراده کرده همّت گماشته که این فحشا را گسترش بدهد خب اگر صَرف علاقه باعث عذاب الیم است اراده به طریق اُولیٰ بر خلاف اینکه انسان قصد کرده که فلان کار را انجام بدهد اراده کرده که دروغ بگوید ولی خب یا پشیمان شده یا مخاطب نداشت می‌گویند صِرف اراده, معصیت نیست اما در این گونه از موارد که با حیثیت امّت اسلامی در ارتباط است این مرحله را خدای سبحان به عذاب الیم تهدید کرده و اگر صِرف محبّت, عذاب الیم را به همراه دارد یقیناً اراده به طریق اُولیٰ.

پرسش: اینکه فعل مضارع به کار برده نمی‌رساند که کسانی هستند اصلاً اینها کارشان این است که اشاعه فحشا بکنند.

پاسخ: بله خب, یک وقت است جریان اِفک بود او تعبیر فرمود که عُصْبَةٌ مِنکُمْ اما حالا این‌چنین نیست که یک گروه مخصوصی باشند نه هر گروهی حالا, هر کسی که یُحِبُّونَ صِرف حبّ این امر نفسانی حالا استمرار داشته باشد گناه بشود مستمر اگر مقطعی باشد گناه می‌شود مقطعی آنها که عذاب بیشتری دامنگیرشان می‌شود در اثر استمرار این محبّت است که این فعل مضارع کشف از استمرار می‌کند آنها که نه, یک بار علاقه پیدا کردند که این فحشا در جامعه گسترش پیدا کند وِزر کمتری دارند ولی اصلش محفوظ است خب.

مطلب بعدی آن است که دربارهٴ فضل الهی با رحمت الهی که تفاوت یاد شده است این است که هر فضلی رحمت است ولی هر رحمتی فضل نیست اگر کسی یک اندازه استحقاق داشت و ذات اقدس الهی بر اساس آن رحمتِ مطلقه‌اش به استحقاق او عنایت کرد و پاسخ مثبت داد این رحمت است ولی فضل نیست چون زائد بر مقدار استحقاق نیست ولی از منظر دیگر فضل است برای اینکه تمام عنایتهای الهی تفضّل است انسان استحقاق چیزی ندارد هر خدمتی که انسان انجام می‌دهد عبادتی که انجام می‌دهد در برابر نعمتهایی که دریافت کرده است به حساب آنها هم کوتاهی کرده چه رسد به اینکه استحقاق دریافت نعمت جدید داشته باشد این همه مَا بِکُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ در بیانات نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) در صحیفه است که «مِننک ابتداء» همه نعمتهای تو ابتدایی است هیچ کدام مسبوق به استحقاق نیست که مثلاً ما بگوییم فلان شخص استحقاق این کار را داشته است و خدای سبحان به او عطا کرده نه, همهٴ نعمتهای الهی ابتدایی است «منّتک ابتداء» بنابراین انسان استحقاق هیچ اجری را ندارد بر اساس این منظر تمام عنایتهای الهی فضل است تفضّلی دارد ولی اگر برابر وعده‌های خدا باشد که خدای سبحان وعده داده که در برابر فلان کار خیر فلان عمل واجب فلان مقدار ثواب عطا کند اگر به همان مقدار ثواب عطا کرده خب این رحمت است ولی فضل نیست و اگر بیش از آن مقدار عطا کرده می‌شود فضل گرچه تمام پاداشهای الهی فضل است مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهَا هست مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا هست تا برسد به هفتصد و هزار و چهارصدی که در سورهٴ مبارکهٴ «بقره» بود.

پرسش: اللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ فرق انبیا و رسالت.....

پاسخ: خب حالا عدل الهی ذات اقدس الهی بر خلاف عدل نمی‌کند یعنی عدل, کفِ برنامه‌های الهی است نه سقف او بالاتر از عدل دارد که احسان است فرمود: مَا أَصَابَکُم مِن مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ که عدل است و کفِ برنامه‌های الهی است اما وَیَعْفُوا عَن کَثِیرٍ این دعای معروف که «یا مَن یقبل الیسیر و یعفوا عن الکثیر» از همین آیه گرفته شده دیگر این وَیَعْفُوا عَن کَثِیرٍ می‌شود احسان در برابر انبیا و اولیا سِمتهایی که عطا می‌کند این بر اساس اینکه اللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ ولی خدای سبحان غالباً بر محور احسان بشر را اداره می‌کند گاهی به صورت عدل, فقط در کیفرهاست که عدل است و کمتر از استحقاق, عذاب می‌کند ولی بیشتر از استحقاق هرگز عذاب نمی‌کند جَزَاءً وِفَاقاً ناظر به همین است خب.

این تفاوت بین فضل و رحمت از یک سو, تفاوت بین لعنت و غضب از سوی دیگر, تفاوت بین معرفه و نکره آوردن الْعَذَابَ از سوی دیگر, تفاوت اینکه چرا محبّت شیوع, عذاب الیم را دارد چه رسد به اراده با محبّتهای دیگر از این لحاظ است که حفظ امنیّت عِرضی و آبرویی جامعه نزد خدای سبحان خیلی معتبر و محترم است. اینکه فرمود: هذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ برای اینکه شما باید مسئله رسالت و نبوّت را می‌شناختید حریم نبوّت را می‌شناختید گرچه این قصّه با قصّه خزیمةبن ثابت خیلی فرق دارد ولی بالأخره اگر کسی پیامبر را بشناسد حرم و حریم او را بشناسد می‌داند که این گونه نسبتها بهتان عظیم است بهتان را هم بهتان گفتند برای اینکه انسان کاری که نکرده به او اسناد بدهند او را مبهوت می‌کند دیگر, اگر باعث مبهوت شدن است از این جهت به آن می‌گویند بهتان کاری را کسی نکرده فوراً به او اسناد بدهند خب این باعث مبهوت شدن اوست. جریان خزیمةبن ثابت که مستحضرید آن اوایل کسی پیامبر(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) را با آن جلال و شکوه نمی‌شناختند یا برخیها نمی‌شناختند دربارهٴ شتری کسی ادّعا کرد که این شتر برای من است حضرت فرمود من این شتر را خریدم برای من است از دور خزیمةبن ثابت داشت می‌آمد حضرت به این شخص مدّعی فرمود آیا حاضری ما به شهادت و گواهی خزیمةبن ثابت اکتفا کنیم و این نزاع فیصله پیدا کند گفت بله من خزیمه را به عنوان یک کارشناس صادق می‌شناسم. خزیمه که رسید حضرت اصل قصّه را مطرح کرد به خزیمه فرمود این شتر برای من است یا برای او من می‌گویم برای من است او می‌گوید برای او, عرض کرد یا رسول الله برای شماست آن شخص هم پذیرفت و این نزاع فیصله پیدا کرد. قصّه که گذشت حضرت به خزیمه فرمود تو در جریان بودی عرض کرد نه فرمود تو نمی‌دانستی این شتر برای من است عرض کرد نه من از کجا اطلاع داشتم فرمود چطور پس فیصله دادی و شهادت دادی عرض کرد من تو را به عنوان رسول خدا شناختم تو از آسمانها خبر می‌دهی از غیب خبر می‌دهی از گذشته خبر می‌دهی از آینده خبر می‌دهی من ایمان دارم تو دربارهٴ شتر اشتباه می‌کنی؟! یقیناً درست گفتی. از این به بعد بر اساس فهم خزیمةبن ثابت حضرت به او جایزه داد که او شده ذوالشهادتین یعنی در محاکم اسلامی که باید دو شاهد بیایند شهادت بدهند اگر خزیمه یک نفره می‌آمد شهادت می‌داد کار دو شاهد عادل را می‌کرد این مربوط به فهم اوست این مربوط به آن دین‌شناسی او نبوّت‌نشاسی او امامت‌شناسی اوست مگر می‌شود او اشتباه بکند خب آن قصّه اِفک مثل این نیست ولی خب باید بدانند که حریم نبوی محفوظ از آفتهای عِرضی است لذا فرمود شما همین که شنیدید درباره پیامبر است باید بگویید هذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ مسئله کفر و ارتداد و امثال ذلک ننگ نیست جزء مُنفّرات نیست شما در کتابهای کلامی مستحضرید که می‌فرمایند نبیّ و وصیّ نبیّ(علیهم الصلاة و علیهم السلام) باید از منفّرات مصون بمانند خب حالا همسر پیامبری کفر ورزید و ارتداد پیدا کرد عذاب الیم دامنگیر اوست ولی این ننگی برای پیغمبر نیست ولی مسئله عِرضی ننگ است لذا فرمود در اینجا شما می‌گفتید که هذَا بُهْتَانٌ عَظِیمٌ.

پرسش:...

پاسخ: چرا حرمت دارند ولی دربارهٴ دیگران باید تحقیق کنند دربارهٴ رسول خدا همین که شنیدند باید بفهمند این دروغ است.

پرسش: طبق آیه رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ رحمت, وسیله است نزد خداوند سبحان.

پاسخ: رحمت نه, گاهی خدای سبحان تعهّد می‌کند که رحمت کند وگرنه ذات اقدس الهی چه تعهّدی دارد.

پرسش: رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ.

پاسخ: بله آن رحمت رحمانیه است در جهنم هم هست اما این رحمت رحیمیه‌ای که در جهنم نیست این رحمت رحیمیه همه‌جا نیست آنکه حضرت امیر(سلام الله علیه) در نهج‌البلاغه دارد وقتی جهنم را معرفی می‌کند می‌فرماید: «دارٌ لیس فیها رحمة» این بیان نورانی حضرت است در نهج‌البلاغه یعنی در جهنم هیچ رحمتی نیست «دارٌ لیس فیها رحمة» اما آن رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ رحمت رحمانیه است که قبلاً هم این حدیث شریف که از وجود مبارک امام سجاد(سلام الله علیه) رسیده است معنا شده رحمت خدا بیش از غضب خداست (یک) و پیش از غضب خداست (دو) این «رحمته سَبَقَت غضبه» معنایش این نیست که رحمت خدا بیشتر از غضب اوست معنایش این است که رحمت خدا پیش از غضب اوست نه بیش از غضب او, البته رحمت خدا بیش از غضب اوست بهشت هشت در دارند گفتند جهنم هفت در دارد و مانند آن. اما بیان نورانی امام سجاد این است که «یا مَن تَسعیٰ رحمته أمامَ غضبه» این معنای «یا مَن سبقت رحمته غضبه» را تشریح می‌کند یعنی مهندس کارهای الهی رحمت است جناب رحمت نقشه می‌کشد که کجا مِهر باشد و کجا قَهر اگر خدای سبحان جای قهرآمیزی به نام جهنم دارد این برابر نقشه مهندسانه رحمت است که آن رحمت مطلقه می‌گوید اینجا باید قهر و غضب باشد آنجا باید بهشت باشد سوزاندن تبهکار در جهنم رحمت به نظام الهی است حفظ نظام است برخورداری مؤمنان از شفای صدر به وسیلهٴ تعذیب کافران است این‌چنین نیست که یک جا را غضب کنند جهنم کنند یک جا را نعمت بدهند بهشت کنند بر اساس کدام مهندسی است وجود مبارک امام سجاد فرمود مهندسِ غضب و رحمتِ متقابل آن رحمتی است که مقابل ندارد «یا مَن تسعیٰ رحمته أمام غضبه» آن مهندس که رحمت مطلقه است جایی را جهنم می‌داند جایی را بهشت می‌داند ترسیم می‌کند جهنم هم رحمت است بهشت هم رحمت است شما وقتی سورهٴ مبارکهٴ «الرحمن» را تلاوت می‌کنید می‌بینید که این به به و چه چه که به صورت فَبِأَیِّ آلاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ مطرح است هم دربارهٴ بهشت است هم دربارهٴ جهنم فرمود: مُدْهَامَّتَانِ ٭ فَبِأَیِّ آلاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ یا در آن بخش یُرْسَلُ عَلَیْکُمَا شُوَاظٌ مِن نَارٍ وَنُحَاسٌ فَلاَ تَنتَصِرَانِ ٭ فَبِأَیِّ آلاَءِ رَبِّکُمَا تُکَذِّبَانِ به به هم دربارهٴ جهنم است هم دربارهٴ بهشت است جهنم را که وصف می‌کند به به چه جای خوبی است خب اگر جهنم نباشد مگر می‌شود بشر را اداره کرد اکثری مردم «خوفاً مِن النار» دست و پایشان خطا نمی‌کند بنابراین رحمت خدا هم بیش از غضب خداست و هم پیش از غضب او که رهبری غضب را, نقشه غضب را رحمت به عهده دارد.

پرسش: کافر شدن بدتر از فحشاست اگر کافر شدن را احتیاط دارد.. اگر کافر بشود ننگ بر پیغمبر می‌شود.

پاسخ: بله خب این ننگ است و این ننگ دربارهٴ حریم حضرت جزء منفّرات است جامعه جدا می‌شوند از او, جزء منفّرات است برای خود شخص کفر بدتر از فحشاست عذاب الهی و خلود را در بردارد ولی آنچه مربوط به حریم نبوی است منفّر جامعه بودن است ننگ اجتماعی داشتن است.

فرمود: لَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ فضل الهی مشخص است لَمَسَّکُمْ فِی مَا أَفَضْتُمْ فِیهِ عَذَابٌ عَظِیمٌ و این کار هم سه گناه سنگین دارد که در بحثهای قبل مطرح شد بعد فرمود شما که چنین چیزی شنیدید باید بدانید حریم نبوی محفوظ است و این بهتانِ عظیم است و خدای سبحان شما را موعظه می‌کند. در برخی از تفسیرها نظیر جامع قرطبی و امثال این آمده است که آیا می‌شود خدا را واعظ دانست برای اینکه فرمود: یَعِظُکُمُ اللَّهُ أَن تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً بعد گفتند نه, خدا را نمی‌شود به عنوان واعظ یا به عنوان معلّم نام برد به استناد اینکه فرمود: عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ یا یَعِظُکُمُ اللَّهُ مستحضرید که بین تسمیه و وصف فرق است اسمای الهی البته گفتند توقیفی است گرچه برهان کامل در مسئله نیست ولی ادبِ دینی و احتیاط اقتضا می‌کند که انسان اسمی که در کتاب و سنّت اهل بیت(علیهم السلام) نیامده بر خدا اطلاق نکند اما وصف غیر از اسم است شما می‌بینید در تمام این مباحث عقلی و استدلالی می‌گویند خدا واجب الوجود است یا نه, ما واجب الوجودی داریم یا نه, اوّل الأوائل داریم یا نه, علّة العلل داریم یا نه, مرتّب این کلمات را بر زبان جاری می‌کنند به عنوان اوصاف نه به عنوان اسما که در دعا و غیر دعا از اینها استفاده کنند. این تحلیلی که مرحوم میرداماد کرده است تحلیل خوبی است که بین تسمیه و وصف فرق است در تسمیه ادبِ دینی اقتضا می‌کند که چیزی که وارد نشده ما دربارهٴ خدای سبحان اطلاق نکنیم اما وصف کردن و تعبیر کردن در فارسی و تازی به الفاظ گوناگون رواست. اینجا هم واعظ را اگر کسی بخواهد از اسمای حسنای الهی بداند بعید است اما به عنوان وصف و امثال ذلک عیب ندارد مخصوصاً قرآن کریم هم وعظ را به کار برد هم تعلیم را به کار برد یَعِظُکُمُ اللَّهُ أَن تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ در تبیین این مطلب هم فرمود هیچ ابهامی در آن نیست جزء متشابهات نیست خدایِ علیم حکیم این امور را برای شما تبیین کرده و بدانید حرمت جامعه و تأمین امنیت جامعه به قدری حساس است که صِرف محبّت شیوع فحشا, عذاب الیم را در بردارد محبّت ناامنی فرق نمی‌کند حالا این خصوص فحشا می‌شود القا خصوصیت کرد چیزی که در همین حد است یا بدتر او. ایجاد وحشت کردن شایعه‌پراکنی کردن امنیت جامعه را به هم زدن کاری کردن که جامعه از آن امنیت بیفتد امّت اسلامی در هراس باشند این عذاب الهی را به همراه دارد.

پرسش: محبّت طبق نظام غیر درونی نیست طبعاً عملکرد خودش است.

پاسخ: نه خب اگر عملکرد باشد که یقیناً معصیت فقهی هم هست یک وقت است که انسان محبّت دارد چیزی را که خوب نیست اما این گناه نیست تُحِبُّونَ الْمَالَ حُبّاً جَمّاً خیلی حریصی این دیگر نمی‌گویند عذاب الیم دارد مگر اینکه انسان به دنبال مال حرام باشد.

پرسش: همین طور که فرمودید کافره و.. یا نمی‌شود حمل بکنیم که مَلکه بشوند کسی که ملکه‌اش افشا بشود...

پاسخ: خب البته, این همان طوری که ایشان سؤال کردند گناه بیشتری دارد دیگر کسی که مَلکه‌اش این است اما اگر حالا کسی ملکه نبود این طور نیست که هیچ اثر سوء بر او بار نباشد که. خلاصه امنیت جامعه چه امنیت عِرضی چه امنیتهای اقتصادی چه امنیتهای نظامی کسی علاقه‌مند باشد که این جامعه همیشه لرزان باشد خب این عذاب الیم الهی دارد دیگر این امّت اسلامی همیشه در هراس باشند این عذاب الیم را در بردارد دیگر.

إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ یک وقت است که دربارهٴ یک شخص است حالا ممکن است که کسی او را مصداق عذاب الیم نداند اما می‌خواهد جامعه را بلرزاند امّت اسلامی را بلرزاند نظام اسلامی را همیشه در وحشت قرار بدهد خب این درست نیست دیگر. إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شما نمی‌دانید که به هم زدن امنیت جامعه چه پیامدهای تلخی را دارد خب. این دربارهٴ قصّه‌ای که برخیها نقل کردند که وجود مبارک پیامبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) عدّه‌ای را حد زده برخیها هم از اهل تفسیر انکار کردند که وجود مبارک پیامبر کسی از این افّاکین را حد نزده ولی بالأخره حکم آنها مشخص است.

پرسش: در آیهٴ 105... پیامبر جزء مؤمنات بوده

پاسخ: خب بله دیگر در فضای دنیایی جزء مؤمنات‌اند آخرت‌اند که وَامْتَازُوا الْیَوْمَ أَیُّهَا الْمُجْرِمُونَ (یک) یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ (دو) وگرنه در فضای دنیا کسی که ظاهراً این کار را کردند جزء مؤمنین و مؤمنات‌اند دیگر, در فضای دنیا انسان برابر احکام اسلامی عمل می‌کند خب. وجود مبارک حضرت هم کسی را به حسب ظاهر حد نزده آن حدّ قذف دربارهٴ دیگران اجرا شده ولی دربارهٴ قصّه پیامبر اجرا نشده.

مطلب دیگر اینکه فرمود: وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ رَؤُوفٌ رَحِیمٌ این سه بار تکرار شد این قسمت که اگر فضل الهی نباشد گذشت الهی نباشد رحمت الهی نباشد هم آن عذاب دنیایی که عذاب قذف است دامنگیر شما می‌شود هم مشکلات دیگر در دنیا هم عذاب آخرت اما راه توبه باز است راه همان اجرای حد خود لعان و سوگند یاد کردن باز است این راهها باعث رفع عذاب است نه حدّ مِائَةَ جَلْدَةٍ وارد می‌شود نه حدّ ثَمَانِینَ جَلْدَةً وارد می‌شود و نه عذاب قیامت اینها با توبه با اِنابه حل می‌شود.

پرسش:...

پاسخ: یا آن به محکمه نرسیده آن بزرگوارانی که می‌گویند حد جاری کرده است برای اینکه ثابت شده که اینها تهمت زدند برخی از مفسّران متأخّر که می‌گویند شخصاً حد نزده می‌گویند محکمه‌ای تشکیل نشده برای این کار.

پرسش: استاد با توجه به قرینه سیاق اینجا اوضاع خاص است یا مطلق.. آن فاحشه مطلق هوس است؟...

پاسخ: قدر متیقّن در مقام تخاطب همین فحشای عِرضی و جنسی است لکن خصوصیّتی برای این نیست برای اینکه آن امنیتها مثل آن گناهانی که مثل این است یا بدتر از این است مشمول این آیه است اما آنها که پایین‌تر است نیست غرض این است که ظاهر این فاحشه الف و لامش الف و لام عهد است ناظر به تتمّه قصّه افک است و اما اینها غالباً تمثیل است نه تعیین گناهانی که در همین حد یا بالاتر از این حدّند مشمول این آیه است. بعد فرمود این راه شیطنت است که اینها اداره می‌کنند یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ وَمَن یَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَکَی مِنکُم مِن أَحَدٍ أَبَداً وَلکِنَّ اللَّهَ یُزَکِّی مَن یَشَاءُ وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ این آیه 21 که در سورهٴ مبارکهٴ «نور» است با آیه‌ای که قبلاً در سورهٴ مبارکهٴ «بقره» بحث شد یعنی آیه 208 هماهنگ است که مسائلی که مربوط به این آیه است در ذیل آیه 208 سورهٴ «بقره» گذشت آن آیه این است یَا أیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَلاَ تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیَطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ خُطْوه, گام غیر از قدم است از پاشنهٴ پا تا سرانگشت را می‌گویند قدم, قدم اول قدم دوم قدم راست قدم چپ بین این دو قدم این فاصله را می‌گویند خطوه, گام اینکه می‌گویند یک قدم بر خویشتن نه وان دگر در کوی دوست چون خدای سبحان قریب‌المرحله است «إن الراحل الیک قریب المسافة» بین عبدِ تائب و بین ورود در رحمت الهی بیش از دو قدم نیست یک قدم روی خویشتن می‌نهد توبه می‌کند آن قدم یعنی آن پا را در کوی دوست می‌گذارد غرض آن است که بین قدم و خطوه فرق است از پاشنه پا تا سرانگشت راست را می‌گویند قدم راست و همچنین دربارهٴ قدم چپ از پاشنه پا تا سرانگشت را می‌گویند قدم چپ یک شخص که قدم می‌زند این پای راست را جلو می‌گذارد پای چپ را دنبال بین این دو قدم را می‌گویند گام, خطوه. فرمود خطوه و گام شیطان مقتدای شما نباشد آنجایی که او پا می‌گذارد آنجایی که او راه می‌رود خطّ مشی شما نباشد.

خب این جریان در آیه 208 گذشت وَلاَ تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیَطانِ در آن آیه 208 آمده است که این عدوّ مبین است در آیه محلّ بحث فرمود این عدوّ مبین بودنش به این است که امر به منکر می‌کند و نهی از معروف در قبال عبادت خدا یعنی نماز که تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ شیطنتِ شیطان در امر منکر و نهی از معروف است فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ بعد فرمود: وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَکَی مِنکُم مِن أَحَدٍ أَبَداً شما با داشتن غرایز جنسی شهوت و غضب از یک سو و غالب شما هم در مرحلهٴ وهم و خیال به سر می‌برید از لحاظ اندیشه از سوی دیگر, اگر با این سرمایه اندک انگیزه و اندیشه یعنی شهوت و غضبِ انگیزه‌ای از یک سو, وهم و خیال اندیشه‌ای از سوی دیگر که دارید به سر می‌برید راه نجات برای شما سخت است آن عقل است که «بِه عُبِد الرحمن» که آن را فراهم نکردید اگر فضل الهی نباشد اکثری شما در زحمتید گرچه آن اوحدی و اقلّی هم به لطف الهی به مقصد می‌رسند وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَکَی مِنکُم مِن أَحَدٍ أَبَداً وَلکِنَّ اللَّهَ یُزَکِّی مَن یَشَاءُ تزکیه الهی گاهی با تعلیم است نظیر یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَیُزَکِّیهِمْ گاهی با فعل است مستحضرید که وحی دو قسم است یک وحی علمی است که برای انبیا و اولیاست که خدای سبحان احکام را به انبیا از راه وحی می‌رساند یا به ائمه(علیهم السلام) علوم غیبی را افاضه می‌کند اما بخش دیگری که مخصوص انبیا نیست برای دیگران هم هست آن وحیِ فعل است این وحی فعل این است که انسان از صالح و سالم باشد یک قلب طیّب و طاهر داشته باشد می‌بیند دفعتاً در او گرایشی پیدا می‌شود تصمیمی پیدا می‌شود اراده‌ای پیدا می‌شود که فلان کار را انجام بدهد این وحی الفعل است نه وحی علم فرمود: وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ می‌بینید در چند نفر نشستند دفعتاً کسی می‌گوید صدای اذان است بلند بشویم نمازمان را اول وقت بخوانیم این فعل است این فعل را کسی القا کرده دیگر همان طوری که وسوسه فعل است کسی القا کرده یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ گرایشی ایجاد بکند که انسان بد بگوید یا بد ببیند تصمیم کار خیر هم این شخص تصمیم می‌گیرد نماز شب بخواند این فعل است اراده است اینکه علم نیست فرمود: وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ اینکه فرمود: جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ این گرایشها همان تزکیهٴ عملی است فرمود اگر این تزکیه‌های عملی نباشد هیچ کدام شما نجات پیدا نمی‌کنید. مستحضرید در جریان قذف این نکته هم باید ملحوظ باشد که گروهی از دیرزمان سعی می‌کردند که حریم اهل وحی را حالا یا در خاندان موسی یا در خاندان عیسی یا در خاندان رسول خدا(علیهم الصلاة و علیهم السلام) در اثر تهمت اینها را منکوب کنند در جریان حضرت مریم در سورهٴ مبارکهٴ «مریم» گذشت که آنها گرچه بالصراحه نگفتند که تو آلوده‌ای گفتند: مَا کَانَ أَبُوکِ امْرأَ سَوْءٍ وَمَا کَانَتْ أُمُّکِ بَغِیّاً خب این تصریح به قذف نیست ولی تَکنیه است کنایه است اینکه گفتند: مَا کَانَ أَبُوکِ امْرأَ سَوْءٍ وَمَا کَانَتْ أُمُّکِ بَغِیّاً یعنی - معاذ الله - تو با آنها هماهنگ نیستی این آلودگی دامنگیر تو شد قذف بود در دوران حضرت عیسی بود دوران حضرت موسی بود گاهی بالتصریح گاهی بالکنایه که «أعاذنا الله من شرور أنفسنا و سیّئات أعمالنا».

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 21 تا 26 سوره نور 90/08/01

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ وَمَن یَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَکَی مِنکُم مِن أَحَدٍ أَبَداً وَلکِنَّ اللَّهَ یُزَکِّی مَن یَشَاءُ وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (21 وَلاَ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنکُمْ وَالسَّعَةِ أَن یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبَی وَالْمَسَاکِینَ وَالْمُهَاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا أَلاَ تُحِبُّونَ أَن یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (22) إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظیمٌ (23) یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُم بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ (24) یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ وَیَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ (25) الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَالْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثَاتِ وَالطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَالطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبَاتِ أُولئِکَ مُبَرَّؤُونَ مِمَّا یَقُولُونَ لَهُم مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ (26)) این بخش مبسوط ظاهراً مرتبط به همین قصّه افک است قصّه طولانی و مبسوطی است در این قصّه ذات اقدس الهی برای پاسداشت حرمت حریم نبویاز هر نظر آیات را متقن و محکم نازل کرد که فرمود: أَنزَلْنَا فِیهَا آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ

بعد از اصل قصّه افک و هنوز به پایان نرساندند فرمود دو راه است یک راه منکر یک راه معروف, راه منکر همان است که شیطان پیروانش را به آن راه فرا می‌خواند راه معروف راهی است که ذات اقدس الهی جامعه بشری را به آن فرا می‌خواند (اولاً) و کسانی که صلاحیّت و استحقاق و استعداد داشته باشند آنها را تزکیه می‌کند (ثانیاً) و چون خدای سبحان برابر مشیئت و اراده خود کار می‌کند و اراده او حکیمانه است بی‌حکمت کار نمی‌کند (ثالثاً) تشخیص موارد استحقاق هم در اثر اینکه خدای سبحان سمیع است و علیم (رابعاً) خطا راه پیدا نمی‌کند. منکر چیزی است که نزد عقل و نزد نقل نکره باشد اگر چیزی نزد عقل و نزد نقل نکره بود معلوم می‌شود نزد شریعت نکره است و اگر نزد شریعت نکره بود معلوم می‌شود نزد خدای سبحان ناشناخته است یعنی خدا او را به رسمیّت نمی‌شناسد منکر معنایش مجهول نیست معنایش آن است که عقل او را به رسمیّت نمی‌شناسد نقل او را به رسمیّت نمی‌شناسد دلیل عقل و دلیل نقل که دو چراغ تشخیص صراط‌اند معلوم می‌شود شریعت او را به رسمیّت نمی‌شناسد چنین چیزی می‌شود منکر. معروف یعنی چیزی که عقل او را به رسمیّت می‌شناسد نقل او را به رسمیّت می‌شناسد عقل و نقل که دو چراغ کاشف از صراط شریعت‌اند روشن می‌کنند که نزد شریعت این به رسمیّت شناخته می‌شود وقتی نزد شریعت به رسمیّت شناخته شد معلوم می‌شود ذات اقدس الهی او را به رسمیّت می‌شناسد این معنای منکر آن هم معنای معروف. شیطان انسان را به سَمت منکر دعوت می‌کند یعنی جایی که عقل و نقل او را به رسمیّت نمی‌شناسد ذات اقدس الهی به معروف دعوت می‌کند و تزکیه می‌کند برابر مشیئت خودش مستحضرید که در بیان نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) در صحیفه سجادیه دارد که خدای سبحان برابر با حکمت کار می‌کند و هیچ توسّل و وسیله‌ای مسیر حکمت خدا را عوض نمی‌کند «یا مَن لا تُبدّل حکمته الوسائل

» کسی بخواهد وسیله بگیرد تقرّبی دعایی ناله‌ای که خدا - معاذ الله - کاری را بر خلاف حکمت انجام بدهد هرگز این‌چنین نیست «یا مَن لا تُبدّل حکمته الوسائل

» پس او حکیمانه کار می‌کند برای اینکه روشن بشود چه کسی استحقاق دارد چه کسی استحقاق ندارد کجا صلاحیّت هست کجا صلاحیّت نیست فرمود: وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

او اسرار را آگاه است اقوال را آگاه است درون را می‌داند بیرون را می‌داند گذشته را می‌داند آینده را می‌داند لذا می‌داند که کجا مصلحت است و کجا مصلحت نیست فرمود: لاَ تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیْطانِ

که بین گام و خطوه هم فرق بود که گذشت وَمَن یَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ

این هنوز عِقاب را ذکر نکرده است راز این نهی را ذکر می‌کند چرا لاَ تَتَّبِعُوا

برای اینکه او امر به منکر می‌کند در حقیقت شما به دنبال منکر نباید حرکت کنید وَمَن یَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ

در قبال نماز که تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ

است شیطان یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ

و خدای سبحان با همین هدایتهای قولی از یک سو با هدایتهای فعلی از سوی دیگر که گرایشی علاقه‌ای در قلب نسبت به معروف ایجاد می‌کند فضل خود را و رحمت خود را شامل این گروه می‌کند وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَکَی مِنکُم مِن أَحَدٍ أَبَداً

چون انسانها غالباً هم گرفتار دشمن درون‌اند به نام شهوت و غضب و از طرفی وهم و خیال و هم مبتلا به دشمن بیرون‌اند که خود شیطان سوگند یاد کرد و خدا هم اعلام کرد که این عدوّ مبین است برای شما و سوگندش هم این بود که فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ

اما رحمت خدا و فضل خدا دو قسم است: آن فضل ابتدایی که عام است هُدیً لِلنَّاسِ

است همگان را هدایت کرده به همگان جانِ آگاه داده که فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

هم درون همه را با چراغِ نفس ملهمه روشن کرد وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا ٭ فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

در درون هیچ کسی تاریکی روا نداشت و در درون همه چراغ نفس ملهمه را روشن کرد در بیرون هم چراغ را برای همه روشن نگه داشت فرمود: شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنَّاسِ

اگر کعبه ساخت قِیَاماً لِلنَّاسِ

است و اگر قرآن نازل کرد هُدیً لِلنَّاسِ

است برای همگان از درون و بیرون چراغ روشن کرده است پس فضل عمومی است. اما انی فضل خاص که پاداش و عنایت است آن دیگر برای همه نیست اگر کسی دستورهای الهی را اعتنا کرده چند قدم با دین رفته و عمل کرده از آن به بعد نسبت به او این مراحل دین آسان می‌شود فَأَمَّا مَنْ أَعْطَی وَاتَّقَی ٭ وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَی ٭ فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْرَی

این به آسانی نماز شب می‌خواند به آسانی نماز اول وقت می‌خواند به آسانی نماز با طمأنینه می‌خواند به آسانی از نامحرم می‌گذرد برای او سخت نیست فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْرَی

اما او هم وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَی ٭ وَکَذَّبَ بِالْحُسْنَی ٭ فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْرَی

این به جان کَندن به زحمت بخواهد خودش را از نامحرم حفظ بکند یا از مال حرام حفظ بکند می‌بیند خیلی سخت است برای او عقبهٴ کعود است برای اینکه راه را نرفته خب این پاداشی که ذات اقدس الهی عطا می‌کند برابر مشیئت اوست و مشیئت او طبق حکمت است و هیچ عاملی حکمت او را دگرگون نمی‌کند و او هم تشخیص می‌دهد چون سمیعِ علیم است کجا مصلحت حکیمانه است وَاللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

.

در جریان اِفک چند حادثه پیش آمد یکی دربارهٴ قصّه معروف همین دربارهٴ عایشه بود یکی هم درباره پدر عایشه آن کسی که این اِفک را دامن زد از بستگان ابی‌بکر بود (یک) جزء مهاجرین بود (دو) جزء فقرا و نیازمندان بود (سه) و این طوری که این مورّخین و یا برخی از مفسّرین نقل کردند مورد اعتنای ابی‌بکر بود ابی‌بکر به او کمک می‌کرد و احسان می‌کرد (چهار). بعد از این جریان افک ابی‌بکر تصمیم گرفت یا سوگند یاد کرد که احسانش را قطع کند به او کمک نکند طبق نظر بسیاری از مفسّران اهل سنّت آیه نازل شد که اولواالفضل ایتلا نکند ائتلا یعنی سوگند یاد کرد یا تقصیر کرد یا طرد کرد به هر سه معنایی که برای ائتلا که باب افتعال است اینجا می‌تواند روا باشد «لا یأتلوا» مجزوم فعل مضارع همین ایتلاست یعنی قسم نخورد ترک نکند تقصیر نکند آن کسی که دارای فضل مالی است اینکه گذشت کند احسان کند فقیر را دریابد و مانند آن وَلاَ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنکُمْ وَالسَّعَةِ

آنها که اهل بخشش بودند (یک) وضع مالی‌شان خوب بود (دو) اینها کوتاهی نکنند که ایتا کنند بدهند برسانند أُولِی الْقُرْبَی

را, مساکین را مهاجرین را. این کسی که در این قصّه اِفک دستی داشت از بستگان ابی‌بکر بود و نیازمند بود و جزء مهاجرین. أُولِی الْقُرْبَی

او را شامل می‌شود الْمَسَاکِینَ

او را شامل می‌شود الْمُهَاجِرِینَ

او را شامل می‌شود. در این آیه فرمود آنها که اهل فضل‌اند یعنی تفضّلی دارند گذشتی می‌کنند (یک) و اولواالسّعه هستند وضع مالی آنها خوب است گشاددست‌اند توانگرند (دو) اینها سوگند یاد نکنند کوتاهی نکنند ترک نکنند که ایتاء کنند برسانند بدهند مالی را به کسانی که جزء اولواالقربای آنها هستند کسانی که جزء مساکین‌اند کسانی که جزء مهاجرین‌اند البته فی سبیل الله این کار در راه خدا باشد وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا

از لغزشهای اینها عفو کنند و صَفْح کنند که بالاتر از عفو است یک وقت انسان می‌گذرد یک وقت صفحه خاطرات را برمی‌گرداند اصولاً در این صفحه چیز دیگر نیست که صفح بالاتر از عفو است. خب چرا اینها کوتاهی نکنند برای اینکه اگر شما نسبت به دیگران احسان کردید ایتاء کردید عفو کردید صفح کردید, صفح روا داشتید ذات اقدس الهی لغزشهای شما را هم می‌بخشد أَلاَ تُحِبُّونَ أَن یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

این دو صفت ممتاز برای خدا هست خدای سبحان اگر بخواهد از لغزشهای شما بگذرد شما هم از لغزشهای دیگران بگذرید بسیاری از مفسّران اهل سنّت گفتند این دربارهٴ ابی‌بکر نازل شده است ابی‌بکر هم از این به بعد گفت من دوست دارم خدای سبحان نسبت به ما محبت و لطف روا بدارد من هم از این بسته ما که در این قصّه افک دستی داشت گذشتم نسبت به او آن کمکهایی که روا می‌داشتم الآن روا می‌دارم.

دو نکته حسّاس و مهم است یکی اینکه در این بخشها ملاحظه فرمودید آیاتی هم که بعد می‌آید از همین قبیل است این إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ

هم همین طور است یکی درباره عایشه است یکی دربارهٴ ابی‌بکر همه این تعبیرات جمع که گفته شد که فرمود محصنات را افک می‌کنند از آیات قبل داشتیم این آیه بعد هم داریم یا دربارهٴ لاَ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ

که دربارهٴ ابی‌بکر است این دو جریان آیاتی است که با جمع مذکّر سالم دربارهٴ ابی‌بکر آمده با جمع مؤنث سالم دربارهٴ عایشه آمده. لفظ جمع, مفهوم جمع دارد (یک) معنای جمع در آن معنا و مفهوم جامع به کار می‌رود (این دو) این هیئت جمع الف و لامش این هیئت جمعش در آن مفهوم, لفظ در مفهوم استعمال می‌شود این دو بعد از اینکه لفظ در مفهوم استعمال شد بر مصداق منطبق می‌شود و مصداق تحت او مندرج می‌شود لفظ در مصداق خارجی استعمال نمی‌شود (این سه) خب همه اینها جمع است جریان ابی‌بکر یک نفر بود جریان افک عایشه یک نفر است اینجا که شد اشکال نمی‌کنند که چگونه جمع آورده اما آیه ولایت و آیه زکات مکرّر اشکال می‌کنند که خب إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ

اینها جمع است در حالی که علی بن ابی طالب(سلام الله علیه) یک نفر بود آنجا مرتب اشکال می‌کنند اما آنجا دو مورد, دو مورد یعنی دو مورد شما اینجا چطور حل می‌کنید شما می‌گویید درباره ابی‌بکر نازل شد ما هم قبول می‌کنیم شم می‌گویید دربارهٴ عایشه نازل شد ما هم قبول می‌کنیم اما همه‌اش جمع است مگر لفظ در مصداق خارجی استعمال می‌شود تا شما اشکال بکنید لفظ در مفهوم جامع استعمال می‌شود حالا مصداق قَلّ أو کَثُر یکی بود یکی نبود یک مصداق داشت یکی کم مصداق بود یکی بیشتر مصداق داشت در جریان افک غیر از عایشه کس دیگری نبود در جریان وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ

غیر از حضرت امیر کس دیگری نبود در جریان قسم خوردن اینکه دیگر چیزی به این شخصی که افک را دامن می‌زد غیر از ابی‌بکر کس دیگر نبود خب ما که حرفی نداریم لفظ در مفهوم استعمال می‌شود نه در مصداق خارجی چه مصداق داشته باشد چه نداشته باشد حالا که مصداق دارد چه کم چه زیاد اگر شما در این مورد اشکال ندارید چه اینکه ما هم اشکال نداریم آنجا هم نباید اشکال کرد برای اینکه جا برای اشکال ادبی نیست اگر لفظ در مصداق استعمال می‌شد که مطلب بیّن‌الغیّ‌ای است خب اشکال شما وارد ما هم می‌پذیریم اما لفظ در مفهوم استعمال می‌شود می‌خواهد مصداق داشته باشد می‌خواهد نداشته باشد می‌خواهد مصداقش کم باشد می‌خواهد زیاد باشد خب این همه که الْمُؤْمِنَاتِ

است الْمُحْصَنَاتِ

است الْغَافِلاَتِ

است همه اینها درباره عایشه است این هفت هشت جمعی که در لاَ یَأْتَلِ

آمده همه‌اش دربارهٴ ابی‌بکر است أُولُوا

یک، یُؤْتُوا

دو، وَلْیَعْفُوا

سه، وَلْیَصْفَحُوا

چهار، تُحِبُّونَ

پنج، لَکُمْ

شش، خب شش ضمیر جمع اعم از ظاهر و غایب درباره ابی‌بکر آمده درباره آن کسی که این افک را دامن می‌زد او هم چند جمع آمده أُولِی الْقُرْبَی

آمده یک، الْمَسَاکِینَ

آمده دو، الْمُهَاجِرِینَ

آمده سه او هم یک نفر بود خب چطور آنجاها شما دهنتان بسته است اینجا می‌آیید درباره إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ

اشکال می‌کنید غرض آن است که هر دو جا درست است حالا برای ما فرق نمی‌کند که این شأن نزولی که شما گفتید فلان شخص بود یا نبود ما هم داعی نداریم بگوییم که نبود خب جزء بستگان او بود و این هم احساس کرد که این جزء اولواالقربای اوست جزء بستگان اوست چرا درباره دخترش چنین کاری کرده جای گِله هم داشته البته این دو مطلب مهمّی است که باید در اذهان شریفتان باشد.

پرسش: ابی‌بکر جزء اولواالفضل آورده چیست؟

پاسخ: فضل است نه فضیلت، از این فضلها زیاد است دیگر اولواالفضل یعنی مازاد.

پرسش:...

پاسخ: بله خب، یعنی کسانی که می‌بخشیدند دیگر.

پرسش:...

پاسخ: آن برای خدای سبحان است وَاللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ

این دربارهٴ خدای سبحان است با وصف عظمت هم معروف شده با رحمت هم همراه است خب.

این سوگند یاد کرده که دیگر چیزی به این فامیلش ندهد فرمود شما مگر نمی‌خواهید خدا از لغزشهای شما بگذرد خب شما هم از لغزشهای او بگذرید اینکه فضیلت نیست این فضل است اولواالفضل والسّعه یک وقت است رحمت با فضل همراه است یک وقت سِعه با فضل همراه است آنها که وضع مالی‌شان خوب است سفرهٴ پهنی دارند اینها محروم نکنند بستگان فقیرشان را اینکه فضلیت نیست.

پرسش:...

پاسخ: بله خب کسی که گناهی کرده بعد توبه کرده ذات اقدس الهی از او می‌گذرد وگرنه وجود مبارک حضرت نسبت به او حد جاری می‌کرد به آن حد نرسیده بود او چیزی شنیده گفته و ابابکر از فامیلش توقّع نداشت که چیزی را که شنیده بگوید او که دسیسه اوّلی را نداشت دسیسه اوّلی یک عدّه منافقین بودند این می‌گوید جزء بستگان شماست این منتها غفلت کرده آگاه نبوده مواظب زبانش نبوده چیزی را شنیده او هم گفته شما حالا چرا با او درگیر می‌شوید مگر نمی‌خواهید خدا از لغزشهای شما بگذرد اگر می‌خواهید از لغزشهای شما بگذرد شما هم از لغزشهای آنها بگذرید اما حالا آنهایی که دامن‌زنان این فتنه بودند ملاحظه بکنید خدا لعنت دنیا و لعنت آخرت را بر آنها کرده این معلوم می‌شود اینکه از بستگان ابی‌بکر بود جزء آن گروه نبود. ملاحظه فرمودید فرمود آنهایی که قذف کردند حدّ شرعیشان این است عذاب دنیویشان این است این یک. بعد هم فرمود اینها لُعِنُوا فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظیمٌ

این عذاب کلامی حکم کلامی‌شان این است حکم فقهی‌شان هم آن است چیزی را فروگذار نکرده حالا اگر در بین این جمعیت یک نفر هم مواظب زبانش نبود این آن طور نباید ابی‌بکر و امثال ابی‌بکر او را گرسنه بگذارند خب.

بنابراین این قسمتها کاملاً از هم جداست. مطلب دیگر اینکه دربارهٴ این حد که آیا وجود مبارک حضرت حد جاری کرد یا نه بعضی می‌گویند جاری کرد بعضی می‌گویند جاری نکرد اگر واقعاً این تعبیر سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) احکام قذف قبلاً نازل شده بود خب چطور وجود مبارک پیغمبر این حد را جاری نکرد اینها که قذف کردند باید در محکمه چهار شاهد بیاورند اگر نیاوردند لعان مربوط به زن و شوهر است نه مربوط به قذف بیگانه باید حد جاری بشود دیگر لذا اگر در بعضی از روایات دارد که قذف حد جاری نشده شاید برای همین باشد که این آیات حدّ قذف بعداً نازل شده همان طوری که در سورهٴ مبارکهٴ «مائده» گذشت که إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ

در اوایل سورهٴ «مائده» است یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ

در اواسط این سوره است در حالی که این بَلِّغْ

خیلی قبل از إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ

نازل شده ترتیب آیات به ترتیب نزول نیست چه اینکه ترتیب سوَر هم به ترتیب نزول نیست اگر حدّ قذف قبلاً نازل شده بود خب وجود مبارک پیامبر حد جاری می‌کرد چه اینکه برخیها نقل کردند که حضرت عدّه‌ای را حد زده اما آنهایی که می‌گویند رسول خدا حد جاری نکرد برای آن است که آیه قذف و حدّ قذف بعد از جریان افک نازل شده.

مطلب دیگر اینکه در آیه چهارم همین سورهٴ مبارکهٴ «نور» فرمود: أُولئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

ممکن است که کسی درست باشد یعنی کسی دیده ولی چهار شاهد نبود و نمی‌دانست که باید چهار شاهد بیاورد این قذف را کرده و از ارائه چهار شاهد مانده است این فاسق است ولو واقعاً صادق باشد منتها در فضای شریعت محکوم به قِسط است برای اینکه باید مواظب زبانش بود با آبروی افراد بی‌جهت بازی نکند اما در جریان افک چون واقعاً دروغ بود لذا فرمود اینها کاذب‌اند قدر متیقّن در مقام تخاطب هم همین بود که اینها کاذب بودند هم کذب خبری بود هم کذب مُخبری لذا فرمود: أُولئِکَ عِندَ اللَّهِ هُمُ الْکَاذبُونَ

تفاوت آیه سیزده و آیه چهارده هم در همین بخش است. خب فرمود: وَلاَ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنکُمْ وَالسَّعَةِ أَن یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبَی وَالْمَسَاکِینَ وَالْمُهَاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا أَلاَ تُحِبُّونَ أَن یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

این را چه درباره ابی‌بکر باشد چه درباره غیر ابی‌بکر باشد مطلبی است حق فضیلتی برای آنها نیست خب.

پرسش:...

پاسخ: نه خب دیگر، غفران درجاتی دارد اصلِ خود غفران یعنی پوشاندن این مِغْفَر را کلاه‌خود را که می‌گویند مغفر برای اینکه سر را می‌پوشاند آن مسئله بخشش نهایی با مغفرت حاصل نیست ستّار بودنِ خدا به یک مرحله است غفّار بودن خدا به یک مرحله است عفوّ بودن خدا به یک مرحله است و ذوالفضل بودن او به مرحله دیگر این طور نیست که همهٴ مراحل برای همه افراد باشد البته تا تمام این مراحل به پایان نرسد کسی وارد بهشت نمی‌شود حالا یا در برزخ مشکلاتش حل می‌شود یا در ساهره قیامت یا در دالان ورودی بالأخره بعد از اینکه تطهیر کامل شد وارد بهشت می‌شود آنجا لَا لَغْوٌ فِیهَا وَلاَ تَأْثِیمٌ

آنجا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ

آنجا هیچ یادی از گناه نیست الآن ما یعنی بشر هر قدر توانمند باشد نمی‌تواند کاری بکند که لغزشهای تائب برطرف بشود اگر کسی نسبت به یک انسان کامل و شریفی بد کرده باشد او حدّاکثر می‌تواند عفو کند صفح کند کاری به او نداشته باشد گِله‌ای هم نکند نام او را به زشتی نبرد (یک) بعد نسبت به او احسان هم بکند او را در کنار سفره‌اش بنشاند (دو) همین کارها را می‌کند اما هر چه احسان این شخص بیشتر می‌شود او در درون خود شرمنده‌تر خواهد شد این شخصی که نسبت به او بد شده بخواهد آن مشکل درونی آن تبهکار را برطرف کند مقدورش نیست چه کار بکند اما ذات اقدس الهی این کار را می‌کند یعنی صفحه قلب را شستشو می‌کند کسی که تبهکار بود توبه کرد مشرک بود بت‌پرست بود توبه کرد و در صدر اسلام مشرکین توبه می‌کردند و موحد می‌شدند اصلاً اینها یادشان نیست که در برابر بت سجده می‌کردند وگرنه شرمنده بودند در بهشت جا برای شرمندگی نیست.

پرسش:...

پاسخ: حضرت حرّ(سلام الله علیه) یادش نیست که آن جنایت را کرده وگرنه بدترین عذاب بود برای او، او اصلاً در بهشت یادش نیست که این کار خلاف را کرده اگر یادش باشد که عذاب الیم است برای او این کار فقط از خدا برمی‌آید این مقلّب‌القلوب است شستشو می‌کند انساء می‌کندگاهی، تذکره دارد گاهی، صحنهٴ قلب را آن قدر تطهیر می‌کند که اصلاً یک تبهکار یادش نیست گناه می‌کرد آن بت‌پرست یادش نیست بت‌فروشی و بت‌سازی و بتکده را رواج می‌داد وگرنه در بهشت در عذاب الیم بود اگر نَزَعْنَا مَا فِی صُدُورِهِم مِنْ غِلٍّ

است «نزعنا ما فی صدورهم» از خاطرات بد از افکار بد از نیّات بد از سابقهٴ بد این تطهیر کامل می‌شود وارد بهشت خواهد شد اگر هم سخت باشد مشکلاتش را باید تحمل کند حالا یا در برزخ است یا در ساهره قیامت است این پنجاه هزار سال بودن به همین مناسبت است دیگر.

پرسش:...

پاسخ: بله دیگر هیچ حزنی ما نداریم الآن اینجا هیچ حزنی نداریم.

پرسش:...

پاسخ: بله، گذشته که در دنیا چه کردیم هست اما الآن یادش نیست که چه خلافی کردند الآن اینجا هیچ حزنی نداریم آن هم در طلیعه ورود می‌گویند حزنش این بود که آیا وارد بهشت می‌شوند یا نمی‌شوند بعد دارد نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشَاءُ

ما نگران بودیم که آیا بهشت می‌رویم یا نمی‌رویم این حزن را از ما برداشت ما را وارد بهشت کرد هر جا بخواهیم جایمان می‌دهند کنار آن جمله این جمله است دیگر الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِینَ

ما اول غمگین بودیم نمی‌دانستیم بالأخره می‌آییم اینجا یا نه، این غم را از ما برداشت ما را راه داد هر جا بخواهیم جایمان است نه اینکه فلان خاطره یادشان باشد بعد بگویند آن خاطره از ما گرفته شد اصلاً هیچ خاطره تلخی در ذهن بهشتیها نیست خب.

پرسش:...

پاسخ: حالیتان بشود غبطه برای اینجا نیست مثل سمع و بصر ده بار یعنی ده بار این مسائل گفته شد فرشته‌ها درجاتی دارد وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ

هیچ یعنی هیچ فرشته‌ای غصّه ندارد که چرا فرشته است مگر گوش ما غصّه می‌خورد که چرا ما کار چشم را انجام نمی‌دهیم همه اینها طیّب و طاهر می‌شوند همه یعنی همه خیلی از کارهاست که از چشم برمی‌آید از گوش برنمی‌آید مؤمنان در بهشت به منزلهٴ شئون نفسی یک نفس کامل‌اند به منزلهٴ فرشتگان بهشت‌اند هیچ فرشته‌ای غبطه فرشته دیگر را نمی‌خورد وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ

مگر اینها غصّه می‌خورند که چرا درجه آنها را ندارند مگر شئون نفس ما غصّه می‌خورد که چرا من فاقد شأن دیگری‌ام چنین طهارتی برای بهشتیها حاصل می‌شود خب.

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ اینها همه درباره عایشه است این جمع است در جمع استعمال شده منتها مصداقش یکی است البته مصادیق دیگری هم پیدا بشود همین طور است إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ

یک, الْغَافِلاَتِ

دو, الْمُؤْمِنَاتِ

سه. دو مطلب است که زمخشری در کشاف دارد یک مطلبش این است که شما چند بار قرآن را دور بزنید هیچ جایی به عظمت قصّه افک ذات اقدس الهی تهدید نکرده چندین آیه پشت سر هم لعن دنیا لعن آخرت حدّ قذف همه اینها را ذکر کرده این برای آن است که حریم نبوی را حفظ بکند این ادّعا می‌کند که من در هیچ بخشی از بخشهای قرآن کریم درباره ملحدان, مشرکان, کفار, منافقین این طور ده دوازده آیه پشت سر هم ببینم که بخواهد عدّه‌ای را بکوبد نسبت به دنیا نسبت به آخرت تعبیرات فراوان داشته باشد برای اینکه حریم پیغمبر محفوظ بماند این یک تعبیر ایشان است در کشاف تعبیر دیگر همان مطلب لطیفی است که مرحوم خواجه طوسی در شرح اشارات بوعلی هم دارد که «أکثر أهل الجنّة البُهْل» نه البلهاء بُهل جمع أبله است «أکثر اهل الجنّة البهل» بهل نه یعنی سفیه نه یعنی کم‌خِرَد یعنی انسان سلیم‌الصدر انسانی که اصلاً به فکر دسیسه و وسوسه و کینه و فتنه و دغل‌بازی و این بازیگریها نیست یک انسان وارسته و خردمدار و عاقلی است این را می‌گویند ابله, ابله یعنی سلیم‌الصدر نه یعنی نابخرد این تفسیر مرحوم خواجه است در اشارات و تنبیهات در آ‌ن نمط نهم و اینها قبل از مرحوم خواجه جناب زمخشری در کشاف دارد همین این الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ

یعنی کسانی که در این فضاها نیستند اصلاً به فکر گناه نیستند این یک غفلتِ محمود و ممدوحی است اصلاً در فکر بازی نیست منظور از بُهل این است.

پرسش:...

پاسخ: اکثر اهل الجنّة این طور هستند اقلّشان کسانی‌اند که می‌توانند اما سعی می‌کنند خودشان را حفظ بکنند اما اکثر کسانی هستند که اصلاً به فکر اینها نیستند.

پرسش:...

پاسخ: سلیم‌الصدرند نه اینکه إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ

حضرت ابراهیم(سلام الله علیه) اصلاً به فکر گناه نیست مشغول کار خودش است اینها را می‌گویند سلیم‌الصدر کسانی که به فکر بازی نیستند نه به این فکرند که راه کسی را ببندند نه به این فکرند که بیراهه بروند کار خودشان را انجام می‌دهند اینها آدمهای سلیم‌الصدری‌اند یک وقت است که نه, کم و بیش به این فکر هستند منتها با زحمت و تلاش می‌گویند حالا چرا این کار را بکنیم بد است اما آنها اصلاً به این فکر نیستند که راه کسی را ببندند یا بیراهه بروند خب.

إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ را, اگر کسی محصنه‌ای را رَمْی بکند نشان مظلومیّت اوست دو الْغَافِلاَتِ

کسی که سلیم‌الصدر است اصلاً در این فضاها نیست که بگوید من فلان کار را بکنم بعد بگوید «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم» اصلاً در این فضاها نیست الْمُؤْمِنَاتِ

با ایمان‌اند خب این سه وصف بر عایشه یا یک همسر دیگر پیامبر قابل تطبیق است این سه دلیل بر مظلومیّت است کسانی که این گروه را قذف می‌کنند گذشته از آن جریان حدّ قذف که مسئله فقهی است مسئله کلامی‌شان این است که لُعِنُوا فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظیمٌ

از اینکه چطور درباره عایشه که یک نفر است جمع آورده شده زمخشری می‌گوید این درباره ازواج نبی(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) است لذا جمع آوردند یا عایشه چون اُمّ‌المؤمنین و المؤمنات است به این مناسبت جمع آورده شده ولی نیازی به هیچ کدام از آن جواب نیست جواب اساسی آن است که لفظ در معنای جامع خود به کار می‌رود مصداقش قلّ أو کَثُرَ. بعد فرمود تمام نشده هنوز قصّه افک اینها در محکمه الهی محکمه دنیا که حکمش حدّ قذف بود مشخص است ثَمَانِینَ جَلْدَةً

در محکمه الهی اینها اعضا و جوارحشان علیه اینها شهادت می‌دهد تا می‌روند انکار بکنند حرفی که زدند زبان شهادت می‌دهد کاری که کردند دست شهادت می‌دهد جایی که نباید می‌رفتند رفتند پا شهادت می‌دهد این دو تعبیر قرآنی نشان می‌دهد که مسئول, جان آدم است نه تن آدم یکی اینکه این اعضا و جوارح را شاهد معرفی می‌کند نه معترِف و مُقرّ اگر تبهکاری کاری را کرده باشد و آن کار را پذیرفته باشد می‌گویند اقرار کرد نمی‌گویند شهادت داد اگر دستی که سیلی زد زبانی که دروغ گفت یا قذف کرد پایی که به جایی رفت که نباید می‌رفت اگر پا گناه کرده باشد دست گناه کرده باشد دست گناه کرده باشد زبان گناه کرده باشد باید گفته می‌شد که اینها اقرار کردند در حالی که دارد اینها شهادت می‌دهند شهادت برای بیگانه است یعنی آن گنهکار کسی است شاهد دیگری است معلوم می‌شود اعضا و جوارح ابزار کارند فاعل و آن عامل و آن مسئول نفس است این یک قرینه, قرینه دیگر هم بالصراحه فرمود: بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ

یعنی عمل برای خود شخص است زبان او, دست او, پای او ابزار کار اوست او با زبان دروغ گفت ولی او دروغ گفت نه زبان او با دست سیلی زد یا حرام گرفت ولی او حرام گرفت نه دست اگر دست گناه کرده بود می‌فرمود دست اقرار کرده اگر زبان گناه کرده بود می‌فرمود زبان اقرار کرده در حالی که دارد زبان شهادت می‌دهد دست شهادت می‌دهد پا شهادت می‌دهد معلوم می‌شود گنهکار نفسِ انسانی است گذشته از اینکه بالصراحه فرمود: یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ

علیه اینها شهادت می‌دهند أَلْسِنَتُهُمْ وَأَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُم بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ

این دو یعنی دو مطلب و قرینه جداست حالا گاهی در بعضی از آیات دارد که ما دهن اینها را مُهر می‌کنیم نَخْتِمُ عَلَی أَفْوَاهِهِمْ

که با این باید جمع بشود چگونه دهنِ مُهرشده حرف می‌زند آیا موقف فرق می‌کند یا راهی را که امین‌الاسلام و دیگران ارائه کردند آن راه رفتنی است.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 21 تا 26 سوره نور 90/08/02

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ وَمَن یَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ وَلَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَکَی مِنکُم مِن أَحَدٍ أَبَداً وَلکِنَّ اللَّهَ یُزَکِّی مَن یَشَاءُ وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (21 وَلاَ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنکُمْ وَالسَّعَةِ أَن یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبَی وَالْمَسَاکِینَ وَالْمُهَاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا أَلاَ تُحِبُّونَ أَن یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (22) إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظیمٌ (23) یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُم بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ (24) یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ وَیَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ (25) الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَالْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثَاتِ وَالطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَالطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبَاتِ أُولئِکَ مُبَرَّؤُونَ مِمَّا یَقُولُونَ لَهُم مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ (26))

در طلیعهٴ بحث اِفک دو نظر بود که اشاره شد اهل سنّت بر آن‌اند که قصّهٴ افک مربوط به عایشه است معروف بین مفسّران و علمای شیعه این است که قصّه افک مربوط به ماریهٴ قِبطیه مادر ابراهیم است که این دو جریان در طلیعه بحث گذشت. به استناد این دو جریان إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ

به نظر علمای شیعه ناظر به ماریه قِبطیه است به نظر اهل سنّت ناظر به عایشه است بنابراین اطلاق الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ

و انطباقش بر عایشه به نظر اهل سنّت است و انطباقش بر ماریه قبطیه به نظر ماست که این دو جریان در طلیعه بحث مبسوطاً گذشت بنابراین منافاتی هم با جریان سورهٴ «تحریم» ندارد برای اینکه «کلٌّ علی رأیه».

مطلب دوم آن است که اینکه فرمود فضل و رحمت الهی اگر نبود هیچ کس وارسته نمی‌شد برای آن است که فضل خدای سبحان و رحمت الهی دو قِسم است: یک فضل ابتدایی یک فضل پاداشی گرچه همه فضلهای الهی ابتدایی است آن فضل الهی و رحمت الهی که ابتدایی است عقل داده است فطرت داده است قرآن نازل کرد انبیا آورد که همه اینها فضلهای ابتدایی است به وسیلهٴ این عقل از درون و وحی از بیرون بشر را هدایت کرد که فرمود: هُدیً لِلنَّاسِ

این هدایت تشریعی و هدایت ابتدایی است که عام است. گروهی گوش به این هدایت می‌دهند و چند قدم همراه انبیا می‌روند هم از نظر اعتقاد عقیدهٴ صحیح دارند هم از نظر اخلاق متخلِّق می‌شوند هم از نظر اعمال دارای عدل‌اند این گروه که مقداری اطاعت کردند پاداش دریافت می‌کنند پاداش الهی همان هدایت پاداشی است که گرایش است تَیسیر امور است توفیق است که فرمود: فَأَمَّا مَنْ أَعْطَی وَاتَّقَی ٭ وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَی ٭ فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْرَی

یا در سورهٴ مبارکهٴ «تغابن» این‌چنین فرمود: وَمَن یُؤْمِن بِاللَّهِ یَهْدِ قَلْبَهُ

خب این اگر هدایت ابتدایی باشد که اتحاد مقدّم و تالی است این هدایت پاداشی است یعنی اگر کسی ایمان بیاورد متخلّق بشود عمل صالح داشته باشد به آن هدایت ابتدایی خدای سبحان بها بدهد خداوند پاداشی به او عطا می‌کند و آن هدایت پاداشی است وَمَن یُؤْمِن بِاللَّهِ یَهْدِ قَلْبَهُ

این گرایش و اهتدا و علاقه و محبّت که نسبت به اطاعت پیدا می‌کند این پاداشی است خدای سبحان به او داده این تزکیهٴ پاداشی است پس تزکیه فضل رحمت اینها به دو قسم تقسیم می‌شود یکی ابتدایی که عموم است خدای سبحان همه را هدایت کرد همه را از نفس ملهمه برخوردار کرد همه را با وحی و نبوّت و رسالت آشنا کرد که هُدیً لِلنَّاسِ

است اگر کسی به این هدایت ابتدایی بها داد و اطاعت کرد خدا به او پاداش عطا می‌کند پاداشش این است وَمَن یُؤْمِن بِاللَّهِ یَهْدِ قَلْبَهُ

اگر کسی ایمان آورد خدای سبحان گذشته از جریان بهشت, قلب او را هم هدایت می‌کند توفیق عطا می‌کند رفیق خوب استاد خوب شاگرد خوب هم‌بحث خوب هم‌حجره خوب همسایه خوب همه اینها جزء توفیقات الهی است که خدا فراهم می‌کند آن گرایش دورنی را هم تأمین می‌کند که فرمود: وَمَن یُؤْمِن بِاللَّهِ یَهْدِ قَلْبَهُ

این هدایت پاداشی.

اما اِضلال قبلاً هم بحثش گذشت که اضلال ابتدایی اصلاً نیست که - معاذ الله - ابتدائاً خدای سبحان کسی را گمراه کرده باشد آنچه هست هدایت است اگر کسی با داشتن عقل و فطرت از درون, وحی و نبوّت از بیرون بیراهه رفت معصیت کرد و خدای سبحان به او مهلت داد راه توبه را باز کرد «أنت الّذی فَتَحْتَ باباً إلی عبدک و سَمَّیته التوبة

» این عمداً به سوء اختیار خود این درِ توبه را هم به روی خود بست مهلت خدا را هم با بی‌اعتنایی گذراند از آن به بعد خدا سبحان او را گمراه می‌کند این گمراهی اضلالِ کیفری است (اولاً) و امر وجودی نیست (ثانیاً) یعنی چیزی خدا در قلب او ایجاد بکند چیزی بر او وارد بکند به عنوان اِضلال نیست بلکه امر عدمی است و آن این است که توفیقش را برمی‌دارد او را به حال خود رها می‌کند (ثالثاً) این همان است که در آغاز سورهٴ مبارکهٴ «فاطر» آمده که فرمود یک وقت خدای سبحان فردی را برابر حکمت مصلحت می‌بیند که درِ رحمت را به روی او باز کند مَّا یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلاَ مُمْسِکَ لَهَا

دری را که خدای سبحان به عنوان رحمت به روی فرد یا امّتی باز کرد هیچ کس نمی‌تواند آن در را ببندد فَلاَ مُمْسِکَ لَهَا

اما وَمَا یُمْسِکْ

دری را که خدا باز نکرد لطفی را که خدا نداد فَلاَ مُرْسِلَ

خدا اگر فرمود کسی را گمراه می‌کند نه یعنی - معاذ الله - او را به سَمت فساد می‌کشاند لطفش را برمی‌دارد توفیقش را برمی‌دارد این همان است که وجود مبارک حضرت بارها عرض می‌کرد «إلهی لا تَکلنی إلی نفسی طرفة عین ابدا

» این یک امر وجودی نیست اضلال کیفری امر وجودی نیست فقط سلب توفیق است لطفی که تاکنون می‌داد حالا نمی‌دهد فرمود: وَمَا یُمْسِکْ فَلاَ مُرْسِلَ

دری را که خدا تا حال باز می‌کرد حالا باز نمی‌کند شخص را به حال خودش رها می‌کند خب این شخص مثل کودکی است که در آغوش پدر و مادر است اگر کسی او را رها بکند می‌افتد دیگر این‌چنین نیست که این کودک بتواند خودش را حفظ بکند انسان بتواند خودش را حفظ بکند که این قهراً می‌افتد در چاه پس بنابراین هدایت دو قسم است: ابتدایی و پاداشی هر دو به فضل و رحمت خداست اضلال یک قسم, یک قسم یعنی یک قسم فقط کیفری است اضلال ابتدایی نیست این دو مطلب اضلال هم امر عدمی است نه امر وجودی این سه مطلب که این مطالب سه‌گانه در ذیل آیه سورهٴ مبارکهٴ «بقره» مبسوطاً گذشت یعنی آیهٴ 26 سورهٴ «بقره» این بود که یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَیَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَمَا یُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِینَ

خدای سبحان هدایت ابتدایی دارد (یک) هدایت پاداشی دارد (دو) اضلال کیفری دارد نه اضلال ابتدایی (سه) این اضلال کیفری فقط دامنگیر فاسقان و منحرفان از دین است (چهار). بنابراین اینکه فرمود: لَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَکَی مِنکُم مِن أَحَدٍ

معنای خاصّ خودش را پیدا می‌کند که فضل و رحمت و تزکیه الهی دو قسم است هم ابتدایی هم پاداشی ولی اضلال ذات اقدس الهی یک قسم است و آن اضلال کیفری است دیگر نه سخن از جبر است نه سخن از تفویض بلکه امرٌ بین الأمرین.

پرسش:...

پاسخ: عدمی است دیگر برای اینکه کلّ صفحه دل را خود شخص پر کرده و سیاه کرده نامه را چه موقع مُهر می‌کنند آن وقتی که تمام حرفها در نامه نوشته شده و مطلبی جا نمانده آن وقت ختم می‌کنند یعنی مُهر می‌کنند صحنهٴ دل صفحه شفاف است نویسنده خود شخص است اگر خود شخص کلّ صحنه را سیاه کرد راهی هم بود به عنوان آبِ توبه این آبِ توبه یعنی خود توبه آبِ شستشوست نه یعنی بروی نزد کسی یک دَم بزند شما بخوری آن خب یک آداب و مستحبّات آن یک حرف دیگر است ولی خود توبه آب است که شستشو می‌دهد. این آبِ توبه این اضافه وصف به موصوف است آب, توبه‌ای که آب است نه یعنی آن آبِ استکان را می‌گویند آبِ توبه خود توبه آبی است شستشو می‌کند خب این را طبق بیان نورانی امام سجاد فرمود این در باز است دیگر «أنت الّذی فتحت باباً إلی عبدک و سمّیته التوبة

» فرمود این توبه این هم آبِ توبه این را بخور شستشو بکن با توبه کردن کلّ صحنه را شستشو می‌کنی شفاف می‌کنی نکرد نکرد نکرد تا به آن آخر رسید دیگر بعد خدا مُهر می‌کند دیگر از آن به بعد دیگر خودشان می‌گویند سَوَاءٌ عَلَیْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُن مِّنَ الْوَاعِظِینَ

و خدا هم تصدیق می‌کند سَوَاءٌ عَلَیْهِمْ ءَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لاَ یُؤْمِنُونَ

اینها که صریحاً به پیامبرشان می‌گفتند چه بگویی چه نگویی برای ما فرق نمی‌کند سَوَاءٌ عَلَیْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُن مِّنَ الْوَاعِظِینَ

نه «أم لم تَعِظ» اصلاً می‌خواهیم جزء وعّاظ نباشیم خب چنین آدمی وقتی که کلّ صحنه را سیاه کرده فقط یک امضاء می‌ماند یک مُهر می‌ماند خدا مُهر می‌کند دیگر, بنابراین کلّ صحنه به دست خود انسان است بعد فرمود: وَلاَ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ

پس بنابراین نظر شیعه مشخص شد نظر اهل سنّت مشخص شد در جریان اِفک وقتی جریان اِفک نظر شیعه‌ها مشخص شد دیگر آن قصّه وَلاَ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنکُمْ

مشخص می‌شود که مربوط به ابی‌بکر نمی‌تواند باشد.

پرسش:...

پاسخ: اینها دفع بود دیگر نه رفع قد مرّ مراراً دعای اینها نالهٴ اینها ضجّه اینها استغفار پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) روزی هفتاد بار اینها دفع است یک وقت ماها استغفار می‌کنیم رفع است یعنی گناهِ آمده غبارِ آمده را می‌خواهیم شستشو کنیم یک وقت آنها دفع می‌کنند اینها مثل اینکه بادبزن مرتّب دستشان است که حشرات و مگس نیاید اینها مادامی که انسان‌اند مکلّف‌اند در حوزه شریعت‌اند با دیگران از نظر شریعت و تکلیف فرقی ندارند اینها مرتّب در کمین‌اند که مبادا خدای ناکرده غفلتی بشود و برای همیشه هم محفوظ ماندند استغفار آنها ناله آنها گریه آنها دفع غبار است نه رفع غبارِ آمده. بنابراین این لاَ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ

وضعش مشخص می‌شود که به نظر اهل شیعه چه گروهی است به نظر اهل سنّت چه گروهی است.

وَلاَ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنکُمْ وَالسَّعَةِ أَن یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبَی وَالْمَسَاکِینَ وَالْمُهَاجِرِینَ خب حالا اگر هم بنا بر اهل سنّت باشد و این شامل آن شخص باشد هر آیه‌ای هر پاداشی را که به همراه دارد حیثی است یعنی اگر کسی در این جهت از این لحاظ این کار خیر را انجام داده است برکت این کار خیر را می‌برد نه جمیع خیرات شامل حال او می‌شود (یک) نه اینکه بعداً هر خطا و خطیئه‌ای را مرتکب بشود بخشوده می‌شود (دو) خب این چه کار دارد با «ارتدّ الناس بعد النبیّ

» این چه کار دارد به حوادث سقیفه. هر آیه‌ای بر فرض اطلاق داشته باشد اطلاقش حیثی است یعنی در آن چیزی که در صدد مقام بیان است آن را مشخص می‌کند نه کارهای دیگر یعنی اگر کسی گفت روزه گرفت یا نماز خواند یا احسان کرد یا فلان کار خیر را انجام داد «فله الجنة» یعنی در همین محدوده نه اینکه بعداً هم اگر خلافی بکند باز «فله الجنة» بر فرض هم آن شأن نزول قصّه افک مربوط به آن بانو باشد وَلاَ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ

هم مربوط به ابی‌بکر باشد اطلاقش حیثی است نه عمومی که نسبت به جمیع جهات باشد (یک) و بعد از رحلت هم حادثه سقیفه پیش بیاید هم باز «فله الجنّة» (دو).

پرسش:...

پاسخ: اگر باشد توبه بکند بله دیگر, اگر هر کسی این همه مشرکین صدر اسلام بودند که توبه کردند عملشان قبول شد دیگر یک وقت است کسی بازی می‌کند خب این در حقیقت ایمان نیاورد دیگر اما اگر کسی واقعاً ایمان بیاورد توبه بکند این همه مشرکان و بت‌پرستان صدر اسلام بودند که ایمان آوردند و اهل بهشت شدند دیگر اما اگر کسی بخواهد بازی کند منافقانه سخن بگوید نه هیچ ضرورتی ندارد بلکه همین سیّئه‌ای است به سیّئات او. خدا غریق رحمت کند سیدناالاستاد را می‌فرماید بعضیها می‌گویند فلان کار را می‌کنیم حالا بعد استغفار می‌کنیم این دو گناه کرده یکی اینکه گناه فعلی را مرتکب شده یکی اینکه استغفار را به بازی گرفته این اهانت به استغفار است حالا این معصیت را می‌کنیم بعد استغفار می‌کنیم خب این بازی گرفتن استغفار است دیگر این دو گناه است به تعبیر ایشان.

خب فرمود اینها خطر دنیایی‌شان مشخص شد عمده آن است که فرمود این گروه لُعِنُوا فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظیمٌ

خب چه موقع عذاب عظیم دامنگیر آنها می‌شود یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُم بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ

در بحث دیروز اشاره شد که این دو قرینه است دو دلیل است که اعضا و جوارح گناه نمی‌کنند گناه برای نفس است چرا؟ برای اینکه اگر در محکمهٴ عدل الهی زبانی که غیبت کرده یا دروغ گفته این گناه, گناه زبان باشد عامل زبان باشد مسئول خود زبان باشد باید گفته می‌شد زبان اقرار می‌کند نه شهادت می‌دهد دستی که سیلی زده یا رشوه داده یا رشوه گرفته اگر این دست عامل باشد این دست معصیت کرده است و اگر این دست در قیامت سخن بگوید باید گفته می‌شد اعتراف کرده است نه شهادت داد مثل اینکه خود نفس وقتی سخن می‌گوید اقرار است فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحَابِ السَّعِیرِ

خود نفس, اما اعضا و جوارح که حرف می‌زند تعبیر قرآن این است که اینها شهادت می‌دهند معلوم می‌شود اینها مجرم نیستند اینها ابزار کارند مثل اینکه انسان با قلمی کار باطل می‌کند حرف باطل می‌زند ابزار کارند منتها آن مصنوعی است این طبیعی.

شاهد دوم و قرینه دوم بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ

که عمل را ذات اقدس الهی به اشخاص اسناد می‌دهد نه به اعضا و جوارح وگرنه می‌فرمود «بما عَمِلت» در بخشهای دیگر هم بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ

امثال ذلک است در سورهٴ مبارکهٴ «یس» آیه 65 این است که الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلَی أَفْوَاهِهِمْ وَتُکَلِّمُنَا أَیْدِیهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ

این دو قرینه در آیه 65 سورهٴ مبارکهٴ «یس» هم هست منتها حالا یک شاهد جمعی جداگانه باید ارائه بشود که چگونه زبان شهادت می‌دهد در حالی که دهن بسته است آیا این راهی که امین‌الاسلام(رضوان الله علیه) و دیگران رفتند این راه تام است که خدای سبحان زبان را از فضای کام بیرون می‌آورد (یک) این کام را می‌بندد (دو) زبان در بیرون فضای دهن حرف می‌زند (سه) تا جمع بشود بین شهادت زبان و بسته شدن دهن که فرمود: الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلَی أَفْوَاهِهِمْ

خب اگر افواه, فوه, دهن بسته شد چگونه زبان شهادت می‌دهد آیا راه این است یا موقفها فرق می‌کند در بعضی از مواقف دهن باز است و زبان شهادت می‌دهد در موقف دیگر دهن بسته است و اعضا و جوارح شهادت می‌دهند بالأخره باید در سورهٴ مبارکهٴ «یس» رسیدیم این جمع و راه‌حل جمع بین آیات مشخص بشود. پس طبق این دو قرینه اعضا و جوارح ابزار کارند منتها اینها آن فهم را شاید نداشته باشند یعنی اثبات اینکه اینها می‌فهمند به وسیله این آیات آسان نیست اینها کاری که کردند شهادت می‌دهند یعنی در قیامت دست شهادت می‌دهد که من این پول را دادم یا این پول را گرفتم اما این رشوه است این حلال است این حرام است شاید نداند آیا این اعضا و جوارح شهادت به عصیان می‌دهند یا شهادت به عمل می‌دهند محکمه الهی برگزار می‌شود می‌گویند چرا فلان حرف را زدی؟ این انکار می‌کند که من نگفتم زبان را خدای سبحان به حرف در می‌آورد زبان می‌گوید بله من این حرف را گفتم اما حالا این حرف اهانت است یا کذب است یا فِریه است این را شاید نداند البته کسی بگوید زبان نمی‌داند جرأت می‌طلبد ولی اثباتش دلیل می‌خواهد آن مقداری که از این آیات برمی‌آید این است که متن عمل را زبان می‌فهمد یعنی زبان می‌فهمد که این شخص دارد این حرف را می‌زند این دست می‌فهمد که این شخص در فلان روز دارد این پول را می‌دهد یا می‌گیرد این را کاملاً می‌فهمد این فرش را می‌برد یا می‌گذارد اما این سرقت است این بیع است این شراء است این را شاید نداند یعنی اثبات معرفت طاعت و عصیان با این آیات آسان نیست اصل فعل را می‌بیند و شهادت هم می‌دهد از این آیات بیش از این مقدار برنمی‌آید البته از ادلّه دیگر که همه اینها آگاه‌اند سمیع‌اند بصیرند این شاید بتوان تشخیص داد آن وقت اگر اینها طاعت و عصیان را بفهمند قهراً خود اینها هم زیر سؤال می‌روند که شما که می‌دانستید این اطاعت است چرا انجام ندادید فلان کار معصیت است چرا انجام دادید؟

پرسش: جرأت نداشت انجام بدهد.

پاسخ: بسیار خب, این می‌توانست چون همان خدایی که به او علم داد همان خدا از خدا می‌خواهد چرا مرا فلج نکردی نگرفتی تو مسئولی ولی اثبات اینکه اینها عالِم به معصیت‌اند کار آسانی نیست از خود این آیات برنمی‌آید.

پرسش:...

پاسخ: المعرفة حق است دیگر خدا را می‌شناسند تسبیح‌گوی خدایند اما حالا فلان کار معصیت است فلان کار این به نیّت وابسته است چون دادن و گرفتن این به نیّت وابسته است یک وقت کسی جلوی دیگری بلند می‌شود برای اینکه او مؤمن است احترام مؤمن فضیلت دارد بلند می‌شود یک وقت برای مسخره بلند می‌شود این می‌شود معصیتِ کبیر خب حالا این معصیت است یا اطاعت است این را این زانوها شاید نفهمند اما زانو و پا و مچ اینها می‌فهمند که فلان شخص در فلان مجلس در برابر فلان کس بلند شد اما حالا برای مسخره بود یا برای احترام مؤمن بود شاید نتواند تشخیص بدهد اما حکم به اینکه نمی‌فهمد هم کار آسانی نیست آن مقداری که از این آیات برمی‌آید این است.

مطلب مهم این است که در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» ما با معمّایی روبه‌رو بودیم این تفسیر الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ

اینها که علم نیست آنجا که علم است فقط باید گوش داد بعد مطالعه کرد بعد نقل کرد یک سؤال عمیق علمی ما آرزویمان شد که شاید گیرمان بیاید این معلوم می‌شود که شما خیال می‌کنید این همین درس عادی است یک سؤال عمیق علمی آرزویمان شد. ما در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» با معمّایی روبه‌رو بودیم و آن معمّا این بود که خدای سبحان در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» فرمود همه اعضا و جوارح در قیامت مورد سؤال‌اند خب سائل مشخص است مسئول هم مشخص است مسئول‌عنه هم مشخص اما در تشخیص و تطبیق مسئول و مسئول‌عنه ما با یک معمّا روبه‌رو بودیم آن آیه سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» این است آیهٴ 36 سورهٴ «اسراء» وَلاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ

چیزی که علم نداری به دنبالش نرو محقّقانه و عالمانه سخن بگو عالمانه قیام کن عالمانه قعود کن و مانند آن چرا إِنَّ الْسَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ کُلُّ أُوْلئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً

آنهایی که در این بحثها حضور داشتند می‌دانستند ما با فشاری رد شدیم چرا برای اینکه ظاهر آیه این است که بدون علم کاری نکن زیرا سمع بصر قلب همهٴ اینها مسئول‌عنه‌اند خیلی از مفسّرین همین طور یعنی همین طور گذشتند خب ببینید مراجعه کنید تفسیر را این «کان» به چه کسی برمی‌گردد این «عنه» به چه کسی برمی‌گردد ما در فارسی اینها عربی قرآن عربی است کتابهای تفسیر هم عربی است اینها عربی حرف می‌زنند و فارسی فکر می‌کنند ما در فارسی می‌گوییم از فلان شخص بپرس این کلمه از را روی آن شخص می‌آوریم در عربی چنین تعبیری نیست این کلمه «عنه» که از او به «از» ترجمه می‌شود روی مطلب در می‌آید نه روی شخص یَسْأَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ

, یَسْألونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ

, یَسْأَلُونَکَ عَنِ المَحِیضِ

شخص, مسئول است آن مطلب, مسئول‌عنه ولی در فارسی می‌گوییم از آقا بپرس خب اینکه فرمود: کَانَ عَنْهُ

یقیناً «عنه» به انسان برنمی‌گردد برای اینکه انسان مسئول است نه مسئول‌عنه سائل خداست و فرشتگان اداره کنندهٴ محکمه معاد مسئول انسان است مسئول‌عنه اعضا و جوارح او از انسان سؤال می‌کنند گوش را چه کردی از انسان سؤال می‌کنند چشم را چه کردی اینها را ما می‌فهمیم اما از انسان سؤال بکنند دلت را چه کردی قلبت را چه کردی فؤاد همان حقیقت انسان است آیا فؤاد مسئول است یا مسئول‌عنه از اعضا و جوارح انسان که سؤال نمی‌کنند برای اینکه اینها مسئول‌عنه‌اند مسئول خود انسان است نه سر انسان نه دست انسان نه چشم و گوش انسان نه اعضا و جوارح ریه و روده انسان خود انسان است خود انسان همان فؤاد اوست خب اگر خود انسان مسئول است دیگر نمی‌تواند مسئول‌عنه باشد که از خود انسان سؤال می‌کنند خودت را چه کردی این است معنایش یا ما دوتا خود داریم یک خود حیوانی داریم که با او داریم زندگی می‌کنیم یک خود الهی داریم که نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی

این ضمیر متکلّم وحده رُّوحِی

برای خداست این روح به آنجا برمی‌گردد این خودِ حیوانی ما که وهم و خیال است حیوانات هم دارند شهوت و غضب است حیوانات هم دارند این سیرک‌بازیها و تمرینهای طنزآمیزی که بعضی از انسانها دارند قوی‌ترش را شما می‌بینید درباره حیوانات به کار می‌برند آنها هم قابل تعلیم و تربیت این‌چنینی هستند ما یک خود حیوانی داریم که در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» و نساء مشخص شد فرمود هر وقت صحبت جبهه و جنگ و حفظ نظام می‌شود اینها فقط به فکر خودشان‌اند أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ

همینهایی که قرآن می‌فرماید اینها فقط به فکر خودشان‌اند در سورهٴ «حشر» فرمود اینها خودشان را فراموش کردند لاَ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ

معلوم می‌شود ما دوتا خود داریم یک خود الهی داریم که امانت خداست برای ما نیست یک خود حیوانی داریم که ماییم و مکلّف اینکه در تعبیرات قرآن کریم آمده است اینها به خودشان ظلم کردند در بحثهای قبل هم داشتیم که ظالم و مظلوم دو لفظ است دو مفهوم است الاّ ولابد دو مصداق می‌خواهد عالِم و معلوم دو لفظ است دو مفهوم است ممکن است یک مصداق بخواهد شخص به خودش عالم باشد اما شخص به خودش ظالم باشد مستحیل است زیرا ظالم حدّی دارد مظلوم محدوده‌ای دارد هر کس از حدّ خودش پا درازتر کند وارد گلیم مظلوم بشود این را می‌گویند ظلم تجاوز از حد است ما دو خود داریم یک خود حیوانی که همین عادی است و درک می‌کنیم و تکلیف هم با همین است یک خود الهی داریم که امانت الله است برای ما نیست آن چراغی است که خدا به ما داد تا ما با او راه را ببینیم چاه را تشخیص بدهیم اگر بر خلاف دستور الهی انجام دادیم به او ظلم کردیم و اگر بر خلاف دستور الهی انجام دادیم در قیامت ما را به محکمه می‌آورند می‌گویند با او چه کردی این فؤادی که من به تو دادم با او چه کردی؟ «کان الإنسان عن السمع مسئولا, عن البصر مسئولا, عن الفؤاد مسئولا» گاهی انسان به فؤاد ظلم می‌کن می‌شود وَلکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

گاهی باید پاسخ بدهد که این رُّوحِی

این یایی که به «روح» اضافه شده روحی که به یا اضافه شده این روح الله است روح الله را به ما تملیک نکردند به ما امانت دادند این چراغ را خدا روشن کرد که ما با این چراغ راه را ببینیم و راه را طی کنیم به ما می‌گویند چرا این فتیله را پایین کشیدی قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا

به ما می‌گویند چرا این چراغ را دفن کردی قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا

به ما می‌گویند چرا از نورش استفاده نکردی کُلُّ أُوْلئِکَ

یعنی «کلّ واحد من السمع و البصر و الفؤاد یکون مسئولٌ‌عنه و یسیر الانسان مسئولاً عن السمع عن البصر عن الفؤاد» حالا روشن شد که ما هر کاری که انجام می‌دهیم گذشته از اینکه اعضا و جوارح شاهدند داریم به آن روحی که روح الله است خیانت می‌کنیم ظلم می‌کنیم آن وقت از ما سؤال می‌کنند که این روح را چه کار کردی این می‌شود قرآن این می‌شود تفسیر قرآن این را شما دیگر در تبیان و مجمع‌البیان و امثال ذلک این حرفها که پیدا نمی‌کنید تفسیر قرآن برای همینهاست نه برای آن چهارتا حرفهای منبری که اگر کسی ایمان آورد عمل صالح کرد «فله الجنة» اینکه درس نمی‌خواهد اینکه درس نمی‌خواهد خیال کردند تفسیر همینهاست در همین‌جا فرمود شما مشکلتان این است که گاهی خلوت می‌روید که کسی شما را نبیند شما با انبوهی از شاهد حاضرید در سورهٴ مبارکهٴ «فصلت» فرمود شما می‌خواهید جایی پنهان بروید بسیار خب بروید ما حرفی نداریم جایی پنهان بروید ولی کجا جای پنهان است در سورهٴ «فصلت» آیهٴ نوزده به بعد این است که وَیَوْمَ یُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَی النَّارِ فَهُمْ یُوزَعُونَ ٭ حَتَّی إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُم بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ

همین دو قرینه است که اینها شهادت است (یک) عمل را به افراد نسبت می‌دهند (دو) وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدتُمْ عَلَیْنَا قَالُوا أَنطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنطَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ

نه «أعلمنا» ما را به حرف آورد ما آن روز هم می‌دیدیم تو داری چه کار می‌کنی آن روز نتوانستیم حرف بزنیم امروز می‌توانیم حرف بزنیم اگر آن روز «أعلمنا الله» باشد که در محکمه شهادت پذیرفته نیست این شخص می‌گوید خدایا تو به اینها گفتی اینها که نمی‌دانستند که خدا اعلام نمی‌کند تعلیم نمی‌دهد خدا اِنطاق می‌کند به نطق در می‌آورد عالِم آگاه را اینها می‌گویند خدا ما را به حرف آورد نه خدا به ما فهماند قَالُوا أَنطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنطَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ وَهُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

فرمود: وَمَا کُنتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَن یَشْهَدَ

شما چرا نرفتید جایی که کسی شما را نبیند آنکه ممکن نبود که حالا چون دارند اذان می‌گویند تتمّه این آیه ان‌شاءالله برای فردا.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 24 تا 26 سوره نور 90/08/03

یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُم بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ (24 یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ وَیَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ (25) الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَالْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثَاتِ وَالطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَالطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبَاتِ أُولئِکَ مُبَرَّؤُونَ مِمَّا یَقُولُونَ لَهُم مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ (26)) بحثهایی که مربوط به جریان اِفک بود مطالبی را در کنار خود داشت در این مجموعهٴ چند آیه‌ای ذات اقدس الهی جریان محبّت شیوع فساد در امّت اسلامی را جزء گناهان بزرگ شمرد یک وقت است انسان علاقه‌مند است که فلان شخص آسیب ببیند مسلوب‌الحیثیه بشود و مانند آن. آن شخص اگر محقون‌العِرض بود یعنی آبرویش محترم بود چنین علاقه‌ای کشف از فساد درون می‌کند از نظر کلامی مشکل دارد ممکن است از جهت فقهی معصیت نباشد نظیر تجرّی که مستحضرید گفتند تجرّی, کشف از سوء سریره می‌کند ولو معصیت نباشد اگر کسی علاقه داشته باشد که فلان شخصی که آبروی او در اسلام محترم است این مسلوب‌الحیثیه بشود ممکن است معصیت نباشد چون فعلِ خارجی نیست ولی کشف از سوء سریره می‌کند اما اگر علاقه‌اش این بود که در نظام اسلامی در امّت اسلامی فسادی رخنه پیدا کند از آن جهت که این نظام, نظام اسلامی است یا این امّت, امّت اسلامی است این گذشته از آن محذوری کلامی, محذور فقهی را هم به همراه دارد اینکه در آیه نوزده همین سورهٴ مبارکهٴ «نور» فرمود: إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ

این جزء گناهان کبیره است این غیر از آن است که انسان علاقه داشته باشد شخصی مثلاً مسلوب‌الحیثیه بشود اگر - معاذ الله - کسی در درون او این علاقه بود که نظام اسلامی آسیب ببیند امّت اسلامی مسلوب‌الحیثیه بشود این گناه بزرگ است عذاب الیم را در بردارد.

مطلب سوم آن است که این وصف که به سند حکم قرار گرفت تعلیق حکم به وصف شد مشعر به علیّت است ممکن است همین علاقه را انسان نسبت به یک امّت دیگر داشته باشد ولی این وعید الهی که لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ

را به همراه نداشته باشد تعلیق حکم بر وصف گفتند مشعر به علیّت است إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَن تَشِیعَ الْفَاحِشَةُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا

که قصّه افک از همین قبیل بود خواه آن طوری که اهل سنّت می‌گویند یا آن طوری که ما شیعه‌ها می‌گوییم که مربوط به ماریه قبطیه بود به هر تقدیر این منافقان سعی‌شان این بود که امّت اسلامی و حریم نبوی(صلّی الله علیه و آله و سلّم) آسیب ببیند این تعلیق حکم بر وصف مشعر به علیّت است فرمود در امّت اسلامی. مشابه این در سورهٴ مبارکهٴ «نساء» گذشت که اگر کسی برادر مسلمان را در اثر اختلاف میراث اختلاف مالی اختلاف حقوقی بکُشد خب قتل جزء گناهان بزرگ است (یک) قصاص دارد (دو) بخشی از کفّارات را هم به همراه دارد (سه) این حکم قتل عمد است و اگر توبه نکند عذاب جهنم را دارد (چهار) اما مخلّد در نار نیست چون بالأخره کافر که نیست مشرک که نیست این به اندازه جرمش در آتش می‌سوزد اما در آن آیه دارد که وَمَن یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِداً

این اِشعار به علیّت دارد یعنی اگر کسی مؤمن را لإیمانه بکُشد خب البته این می‌شود مخلّد دیگر بنابراین این تعلیق حکم بر وصف مشعر به علیّت است اگر کسی علاقه‌اش این بود نظام آسیب ببیند یا امّت اسلامی مسلوب‌الحیثیه بشود این عذاب الیم را دارد چه اینکه قصّه افک از همین قبیل بود.

پرسش:...

پاسخ: آنجا هم در سورهٴ مبارکهٴ «بقره» هم در سورهٴ «حج» روشن شد که عملی در فرهنگ قرآن صالح است که مطابق با حجّت آن عصر باشد امروز عمل یهود عمل مسیحی کجا می‌تواند صالح باشد عملی را قرآن کریم صالح می‌داند که مطابق با دستور حجّت عصر باشد حالا اگر کسی به طرف شرق نماز خواند این را قرآن عمل صالح می‌داند یا الیوم به طرف قدس نماز خواند این را قرآن عمل صالح می‌داند این‌چنین که نیست فرمود هر کس به خدا که مبدأ است به قیامت که معاد است اعتقاد داشته باشد (دو) و عمل صالح کند این عمل صالح دو نکته را در بردارد یکی اعتقاد به وحی و نبوّت آن پیامبری است که در آن عصر زندگی می‌کند یکی هم به دستور او عمل بکند چنین کسی در هر عصر و مصری باشد موفق است وگرنه الآن اگر کسی به شریعت و منهاج نسخ‌شده عمل بکند که قرآن کریم آن را عمل صالح نمی‌داند لذا در بخشهای دیگر فرمود: فَإِن آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهتَدَوا

نه اینکه به شریعتِ منسوخه عمل بکند خب.

مطلب دیگر اینکه گاهی ممکن است از بعضی از آیاتی که صِرف محبّت را منشأ عذاب می‌داند استدلال بشود در حالی که این‌چنین نیست البته از نظر کلامی مشکل جدّی دارد کشف از سوء سریره می‌کند ولی مشکل فقهی داشته باشد نیست. در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» آیهٴ 188 این است لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَیُحِبُّونَ أَن یُحْمَدُوا بِمَا لَمْ یَفْعَلُوا فَلاَ تَحْسَبَنَّهُم بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ

ممکن است گفته شود ظاهر این آیه این است که اگر کسی علاقه‌مند است محبّت دارد در برابر کارِ نکرده از او حمایت بشود او مورد حمد و ثنا و ستایش قرار بگیرد این گرفتار عذاب الیم است ولی این‌چنین نیست این آیه 188 بعد از آیه 187 و 186 است در آیه 186 جریان فساد اعتقادی و امثال ذلک مطرح شد در آیهٴ 187 فرمود: وَإِذْ أَخَذَ اللّهُ مِیثَاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ

از علمای اهل کتاب پیمان گرفته شد که شما باید معارف تورات و انجیل را برای مردم تفسیر کنید بازگو کنید بشارت تورات و انجیل را به مردم ارائه بدهید ولی شما کتمان کردید تحریف کردید وَلاَ تَکْتُمُونَهُ

ولی فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ

این را پشت سر انداختند (یک) وَاشْتَرَوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً

معامله کردند (دو) با دین‌فروشی ثمن بَخسی را گرفتند وَاشْتَرَوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً

آن‌گاه فرمود: لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَیُحِبُّونَ أَن یُحْمَدُوا بِمَا لَمْ یَفْعَلُوا فَلاَ تَحْسَبَنَّهُم بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ

اینها نسبت به آن تحریف و دسیسه کردند خوشحال‌اند نسبت به آن کارهایی که باید می‌کردند نکردند علاقه‌مندند که آنها را اِجلال کنند سپاسگزاری کنند شکوهی برای آنها قائل بشوند آن وقت فرمود اینها معذّب‌اند پس این‌چنین نیست که صِرف محبّت اینکه خلافی داشته باشد بر اساس همین محبّت عذاب بشود.

فتحصّل که محبّت گناه از نظر کلامی کشف از سوء سریره می‌کند دو: از نظر فقهی معصیت نیست اگر کسی همّت کرد که گناهی بکند اراده کرد گناهی انجام بدهد ولی ابزارش موفق نشد از نظر فقهی معصیت نیست ولی از نظر کلامی کشف از سوء سریره می‌کند (دو) سوم اینکه گاهی خود این محبّت, معصیت فقهی است گذشته از تجرّی کلامی و آن این است که اگر علاقه‌مند است که نظام الهی آسیب ببیند علاقه‌مند است که امّت اسلامی مسلوب‌الحیثیه بشود چنین چیزی جزء گناهان کبیره است قصّه افک از این قبیل بود. اما مسئله لَوْلاَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَکَی مِنکُم مِن أَحَدٍ أَبَداً

در سوره.

پرسش:...

پاسخ: بله دیگر بعض نه کل, بعضی‌شان این طور می‌شود گناهی که بسیاری از مشکلات را به همراه دارد خب این البته اِثم است دیگر نه کلّ ظن بعضی ظن منطبق بر همین معاصی می‌شود دیگر.

پرسش:...

پاسخ: نه خب فرق می‌کند دیگر یک وقت است که همان جریان آیه سورهٴ مبارکهٴ «نساء» است که یک وقت برادر مسلمان را مؤمن را می‌کشد چون اختلاف در ارث دارند اختلاف در مال دارند این بله قصاص باید بشود کفّاره باید بدهد در قیامت جهنّم می‌رود ولی مخلّد نیست اما اگر کسی برادر مؤمن را لإیمانه بکُشد این می‌شود مَن یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِداً

بنابراین این خیلی فرق می‌کند در اثر نیّت در اثر سوء سریره اگر کسی بخواهد امّت اسلامی مسلوب‌الحیثیه باشد.

اما جریان فضل خدا همه نعمتها به فضل الهی است البته, اما اضلال اشاره شد که اضلال ابتدایی نیست (یک) اضلال کیفری است (دو) اضلال کیفری هم به این معنا نیست که خدای سبحان کسی را عمداً بیراهه ببرد که بشود جبر بلکه اضلال الهی این است که فیض خاصّ خودش را می‌گیرد وقتی فیض خاصّ خودش را گرفت آن فیض عمومی سرِ جایش محفوظ است فطرت را هرگز نمی‌گیرد فرمود: لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ

به صورت لا نفی جنس به بهترین وجه انسان را آفرید فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ

فرمود هیچ کس این فطرت را عوض نمی‌کند نه خدا نه غیر خدا, غیر خدا عوض نمی‌کند چون قدرت ندارد خدا عوض نمی‌کند چون لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ

به بهترین وجه آفرید از این بهتر که دیگر ممکن نیست اگر از این بهتر ممکن نیست عوض نمی‌کند.

پرسش:...

پاسخ: فطرت را نه, فطرت محفوظ است خود شخص این فتیله را پایین می‌کِشد یا دفن می‌کند این را از بین نمی‌برد این فطرت همچنان هست در درون انسان یک سیر خاموش دارد یک سیر کم‌نور دارد اما از بین نمی‌رود خاموشی به معنای از بین رفتن نیست لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ

به عنوان لا نفی جنس. دیگری بخواهد عوض کند که قدرت ندارد خود ذات اقدس الهی هم عوض نمی‌کند چون فرمود: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ

از آن طرف هم فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ

از این بهتر دیگر ممکن نیست این چراغ قوی این فطرت قوی این عقل قوی این طهارت روح قوی این نفس ملهمه قوی همه این چراغها را ذات اقدس الهی در درون انسان روشن نگه داشت. اگر کسی با داشتن دو حجّت از درون و بیرون بیراهه رفت ذات اقدس الهی بارها به او مهلت داد راه توبه راه انابه همه را باز گذاشت او عمداً بست برابر این می‌شود آیه سورهٴ مبارکهٴ «فاطر» آیه دوم که فرمود: مَّا یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلاَ مُمْسِکَ لَهَا وَمَا یُمْسِکْ فَلاَ مُرْسِلَ لَهُ

از آن به بعد دیگر رحمت الهی را از او می‌گیرد همان رحمت رحمانیه و فیض عام است همان فطرت است همان عقل است همان هوش است اما این فیض خاصّ و گرایش مخصوص و دادن رفیق خوب و استاد خوب و شاگرد خوب و امکانات خوب که اینها توفیقات جنگی است اینها را برمی‌دارد شخص را به حال خود رها می‌کند وقتی به حال خود رها کرد او می‌شود و نفس مسوّله او و نفس امّاره او این نفس مسوّله اول زشتیها را زیبا, زیباییها را زشت به چشم نشان می‌دهد او را می‌فریبد وقتی فریب داد او را در جبهه جهاد درونی به اسارت می‌گیرد وقتی طبق بیان نورانی حضرت امیر «و کَم مِن عقلٍ أسیرٍ تحت هویً أمیر

» اسیر شد از آن به بعد هوس و هوا آمرانه و عالمانه بر او فرمانروایی می‌کنند می‌شود امّاره بالسّوء إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ

وگرنه اول که امیر نبود تا انسان اسیر نشود هوس امیر نخواهد شد اگر «و کَم مِن عقلٍ أسیرٍ تحت هویً أمیر

» دامنگیرش شد از آن به بعد إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ

از آن به بعد عالماً عامداً گناه می‌کند چنین آدمی که عالماً عامداً در برابر دین می‌ایستد از آن به بعد ذات اقدس الهی شیطان را که به عنوان کلب معلَّم است برای گاز گرفتن و گزیدن او ارسال می‌کند در سورهٴ مبارکهٴ «اعراف» گذشت که إِنَّا جَعَلْنَا الشَّیَاطِینَ أَوْلِیَاءَ لِلَّذِینَ لاَیُؤْمِنُونَ

در سورهٴ مبارکهٴ «مریم» آن هم گذشت که أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّیَاطِینَ عَلَی الْکَافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزّاً

شیطان رسالت ما را دارد کلب معلّم است شیطان ولایتی که ما برای او قرار دادیم اِعمال می‌کند در سورهٴ مبارکهٴ «زخرف» هم فرمود: وَمَن یَعْشُ عَن ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ

این کلب معلّم را می‌فرستد اما این کلب معلّم فقط می‌تواند گاز بگیرد کاری بیش از این ساخته نیست نه او را مسلوب‌الاختیار می‌کند نه مسلوب‌الاراده می‌کند احتجاج این کلب معلّم با انسان تبهکار هم در سورهٴ مبارکهٴ «ابراهیم» گذشت در آن سور‌ه وقتی صحنه معاد برگزار شد آیه 22 سورهٴ «ابراهیم» این است که وَقَالَ الشَّیْطَانُ لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدتُّکُمْ

خدا وعده داد با انبیا با مرسلین با اهل بیت(علیهم السلام) با عقل با فطرت نامه دعوت نوشت این قرآن نامه دعوت است در حقیقت دیگر این همه روایات نامه دعوت است کارت دعوت است من هم کارت دعوت دادم خب می‌خواستی نیایی إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدتُّکُمْ

من وعدهٴ خلاف دادم او وعدهٴ وِفاق می‌داد او وعده می‌داد و عمل می‌کرد من وعده می‌دادم و خلاف می‌کردم خب می‌خواستی آنجا بروی إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ

یعنی وعده می‌داد و عمل می‌کرد من وعده می‌دادم و عمل نمی‌کردم هر دو را هم شما دیدید هر دو یعنی چهارتا را دیدید وعدهٴ خدا را دیدید انجاز وعدهٴ او را دیدید وعدهٴ مرا دیدید خلف وعدهٴ مرا هم دیدید چندین بار این چهار امر را آزمودید خب می‌خواستید نیایید إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ

یعنی «وَعَدَ و أنْجَز», «أنجز وعده» که هنگام پیروزی اسلام, پیروان رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) در صدر اسلام می‌گفتند همین بود وَوَعَدتُّکُمْ

(سه) فَأَخْلَفْتُکُمْ

این چهارتا را دیدید من که شما را مجبور نکردم خب می‌خواستید نیایید وَمَا کَانَ لِیَ عَلَیْکُم مِن سُلْطَانٍ إِلَّا أَن دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی

من یک سوت کشیدم آمدید خب می‌خواستید نیایید فَلاَ تَلُومُونِی وَلُومُوا أَنفُسَکُم مَّا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَمَا أَنتمُ بِمُصْرِخِیَّ

امروز نه من صریخم نه شما نه من به داد شما می‌رسم نه شما به داد من می‌رسید هر دو گرفتار جهنمیم فَلاَ تَلُومُونِی وَلُومُوا أَنفُسَکُم مَّا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَمَا أَنتمُ بِمُصْرِخِیَّ إِنِّی کَفَرْتُ بِمَا أَشْرَکْتُمُونِ مِن قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ

بنابراین شیطان بیش از کلب معلّم در نظام هستی کاری نمی‌کند اصل وجودش برکت است نسبت به کلّ نظام برای اینکه هر کس به هر مقامی رسید در اثر مجاهده نفس رسید مراقبت نفس رسید یعنی وسوسه بود این با وسوسه نبرد کرد و پیروز شد و الَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا

شد لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا

نصیبش شد وگرنه اگر جهاد نباشد و وسوسه نباشد و مبارزه نفس نباشد دیگر کسی به کمال نمی‌رسد که می‌شود یک زندگی حیوانی.

مطلب بعدی آن است که اینکه فرمود ذات اقدس الهی این اعضا شهادت می‌دهند ظاهر شهادت اگر حمل بر مجاز نشود این است که اینها آگاه‌اند اینها عالِم‌اند برای اینکه شهادت تنها به فعل نمی‌دهند شهادت به عصیان می‌دهند. اگر نزاع تبهکاران در قیامت این باشد که ما این کار را نکردیم چشم و گوش می‌گویند ما دیدیم او کار کرد دست و پا می‌گویند راست می‌گوید من مطیع او بودم انجام شد لذا در سورهٴ مبارکهٴ «فصلت» این انسان بزهکار و آلوده به جلود یعنی به دست و پا و این اعضا و جوارح نه به چشم و گوش به اینها می‌گوید شما چرا حرف زدید قَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدتُمْ عَلَیْنَا

با اینکه هر سه شهادت دادند یعنی چشم و گوش و جلود اینها با اینکه هر سه شهادت دادند ولی این تبهکاران فقط به جلودشان می‌گویند سورهٴ مبارکهٴ «فصلت» آیه بیست این است حَتَّی إِذَا مَا جَاءُوهَا شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُم بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ

آن‌گاه اینها وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ

چشم و گوش می‌گویند ما دیدیم این فلان کار را کرده دست می‌گوید راست می‌گویند البته این بنا بر غالب است چون برخی از گناهان با خود چشم و گوش است گوش دادن غیبت گوش دادن آهنگ محرّم برای گوش است نگاه به نامحرم که حرام است برای چشم است این‌چنین نیست که آنجا دست و پا سهمی داشته باشند خود این چشم و گوش گاهی عامل عصیان‌اند ولی غالباً کار با اعضا و جوارح انجام می‌گیرد اینکه در بخشی از آیات فرمود: بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ

برای غلبه است وگرنه همه گناهان که با دست و پا نیست برخی از گناهان برای چشم و گوش است دیگر. خب پس بنابراین ظاهر این شهادت که اگر حمل بر مجاز نکنیم این است که اینها شهادت می‌دهند به آن عملِ معصیتی نه اینکه به عمل مشترک و عصیان را شهادت ندهند و شهادت هم در این آیات مربوط به اَداست نه مربوط به تحمّل. شهادتِ شاهدی مسموع است که این در ظرف حادثه حضور داشته باشد و عالمانه بفهمد و فراموش نکند به خاطر بسپارد و در محکمه آنچه را دید و به خاطر سپرد بدون کم و زیاد بیان کند. معلوم می‌شود چشم و گوش و اعضا و جوارح الآن در صحنه حاضرند و درک می‌کنند ما چه می‌کنیم و کاملاً به خاطر می‌سپارند و در محکمه اَدا می‌کنند چون اَدای شهادت در محکمه مسبوق به تحمّل شهادتِ شاهد است در متن حادثه اگر در متن حادثه تحمّل نکنند که در هنگام محکمه نمی‌توانند عمل بکنند که آن وقت خود متّهم می‌گوید که خدا به شما گفته ولی اینها می‌گویند نه, ما در متن حادثه حاضر بودیم تو این کار را کردی.

پرسش:...

پاسخ: عذاب به نفس وارد می‌شود به عضو اصلاً وارد نمی‌شود عضو عذاب درک نمی‌کند در سورهٴ مبارکهٴ «نساء» گذشت که اینها که سوخت و سوز دامنگیرشان شد پوستهایشان سوخت پوست جدید می‌رویانیم تا اینها عذاب را احساس کنند کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَیْرَهَا لِیَذُوقُوا الْعَذَابَ

چون گرچه نیروی لامسه که از شئون نفس است در همه بدن حضور دارد ولی حضور نیروی لامسه در پوست از جای دیگر قوی‌تر است در گوش این نیروی لمس حضور دارد در استخوان هم این نیروی لمس حضور دارد درد استخوان را مشخص می‌کند درد گوش را مشخص می‌کند ولی قسمت مهمّ دردها در پوست است ذات اقدس الهی این پوست را حساس‌تر از گوشت و استخوان قرار داد تا انسان ناملایم را احساس کند و خودش را نجات بدهد این از بهترین نعمتهای الهی است فرمود وقتی پوستشان خاکستر شد ما پوست دیگر می‌رویانیم تا اینها عذاب بچشند نه پوست کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَیْرَهَا لِیَذُوقُوا

نه «لتذقوا» نه اینکه این جلود و این اعضا عذاب بچشند نفس عذاب می‌چشد عذاب برای نفس است اگر شأن نفس که نیروی لمس باشد و ادراک باشد این را از عضو بگیرند این شخصی که در اتاق عمل رفته او را ارباً اربا می‌کنند قطعه قطعه می‌کنند دردی احساس نمی‌کند درد برای نفس است برای شئون نفس است برای نیروی لامسه است نه برای دست و پا وقتی این نیروی لامسه تخدیر شد این بیمار را در اتاق عمل که ارباً اربا می‌کنند اصلاً دردی احساس نمی‌کند همین که به هوش آمد و نیروی لمس به جایش برگشت تازه درد شروع می‌شود. غرض آن است که درد برای نفس است کار برای نفس است اینها اعضا و جوارح‌اند.

مطلب دیگر اینکه شهود تنها اعضا و جوارح نیستند إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحَافِظِینَ ٭ کِرَاماً کَاتِبِینَ

فرشته‌ها هم شهادت می‌دهند در ذیل این آیاتی که فرشتگان شهادت می‌دهند روایاتی که از اهل بیت(علیهم السلام) رسیده است ملاحظه بفرمایید در آنجا از حضرت سؤال می‌کنند که ملائکه از کجا می‌فهمند این نگاهی که کرده این شخص حلال بود یا حرام گاهی انسان کسی را نگاه تحقیری می‌کند گاهی نگاه تکریمی می‌کند آن یک نگاه معصیت است یک نگاه عبادت است گفتند «النظر إلی وجه کذا عبادت» خب اگر همین را گاهی به صورت مسخره بکند می‌شود عصیان اگر همین را به عنوان احترام دینی نگاه کرد می‌شود عبادت. این نگاه با آن دو نیّت فرق می‌کند از حضرت سؤال کردند چگونه ملائکه می‌فهمند که این شخص معصیت کرده یا اطاعت, حضرت فرمود آیا بوی کَنیف و بوی روضه, روضه یعنی گلستان آیا بوی کنیف چاه و بوی گُل یکی است؟ عرض کرد نه, فرمود کار هم همین طور است نیّت هم همین طور است آنها از بو تشخیص می‌دهند که این شخص قصد بد داشت یا قصد خوب. اینکه از وجود مبارک پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) رسیده است «تعطّروا بالاستغفار لا تفضحنّکم روائح الذنوب

» همین است فرمود خودتان را با استغفار معطّر کنید حالا یا دفعاً یا رفعاً وگرنه گناه شما را مسلوب‌الحیثیه می‌کند بی‌آبرو می‌کند خب یک عدّه شامّه‌شان بسته است اما یک عدّه که شامّه‌شان باز است به نام فرشتگان و امثال فرشتگان همان فرشته‌هایی که بالها را پهن می‌کنند برای تکریم عالمان خب همانها حسّ بویایی خاص هم دارند دیگر. غرض این است که وقتی از امام(علیه السلام) سؤال می‌کنند که ملائکه از کجا گناه و اطاعت را که امر قلبی و نیّت است می‌فهمند فرمود آیا بوی کنیف و بوی روضه یکی است؟ عرض کرد نه, فرمود آنها از بو تشخیص می‌دهند بنابراین خود انسان با همه آن صحنه‌ها گذشته از اینکه عَلِمَتْ نَفْسٌ مَا أَحْضَرَتْ

می‌آید.

می‌ماند مسئله ظالم و مظلوم, عالم و معلوم, سائل و مسئول, مسئول و مسئول‌عنه اینها همه متعدّدند. عالم و معلوم تعدّدشان فقط مفهومی است ممکن است یک نفس در همان مرحله که عالم است به خودش علم داشته باشد نه به مرحله دیگر اگر به مرحله دیگر علم داشته باشد از بحث کنونی بیرون است هر مرحله از نفس به خودش عالم است این اتحاد عالم و معلوم ولی در مسئله ظالم و مظلوم الاّ ولابد ظالم باید مرزش جدا و مظلوم باید مرزش جدا باشد هرگز مسئله ظالم و مظلوم مثل عالم و معلوم نیست مسئول و مسئول‌عنه هم همین طور است مسئول یعنی بازخواست شده چون این در ذیل سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» گذشت که سؤال سه قِسم است یک سؤال استفهامی است که فرمود علم در خزینه‌ای است مخازنی دارد کلیدش سؤال است سؤال کنید چند نفر مأجور می‌شوند هم خود سائل هم کسی که جواب می‌دهد هم کسی که مستمِع است این یک سؤال است که فضیلت است و عبادت این سؤال استفهامی است یک سؤال استعطایی است در قبال استفهام مثل اینکه فرمود: وَسْأَلُوا اللّهَ مِن فَضْلِهِ

از خدا سؤال کنید استعطا کنید عطا طلب کنید درخواست کنید چیزی به شما عطا کند این سؤال استعطایی است که خوب است یک سؤال استیضاحی و توبیخی است که می‌گویند فلان شخص را سؤال کردند مجلس, فلان وزیر را زیر سؤال برد از او سؤال کرد این سؤال نه سؤال استفهامی است نه سؤال استعطایی بلکه سؤال می‌کنند یعنی چرا این کار را کردی این همان است که فرمود: وَقِفُوهُمْ

«قفوهم» یعنی اینها را بازداشت کنید وَقِفُوهُمْ إِنَّهُم مَّسْؤُولُونَ

در قیامت عدّه‌ای را بازداشت می‌کنند تا سؤال بکنند یعنی زیر سؤال رفته این زیر سؤال رفته یعنی سؤال اعتراضی. اینکه در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» فرمود: کُلُّ أُوْلئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً

سؤال استفهامی نیست سؤال استعطایی نیست زیر سؤال بردن است همه افراد زیر سؤال می‌روند خب از آنها سؤال می‌کنند مورد استیضاحش چیست موادّ استیضاحش چیست؟ می‌گویند چشم را چه کردی گوش را چه کردی فؤاد را چه کردی فؤاد یعنی قلب این قلب همان حقیقت ماست این مسئول چه کسی است این مسئول‌عنه چه کسی است لاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ الْسَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ کُلُّ أُوْلئِکَ کَانَ

یعنی کان الانسان عَنْهُ مَسْؤُولاً

انسان مسئول است سمع و بصر و فؤاد مسئول‌عنه‌اند در ذیل آن آیه گذشت که سمع مسئول‌عنه باشد مشخّص است از انسان سؤال می‌کنند گوش‌ات را در چه راه صرف کردی از انسان سؤال می‌کنند که چشمت را در چه راه صرف کردی از انسان سؤال می‌کنند که خودت را در چه راه صرف کردی چون حقیقت انسان, قلب اوست دیگر این قلبی که فرمود: فِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ

این قلب غیر از این قلبی است که در کنار قسمت چپ بدن انسان است و همه انسانها دارند منافق را ممکن است یک متخصّص قلب عکس‌برداری کند همه کارهای متخصّص قلب انجام بدهد ببیند این دل سالم است فشاری ندارد ضربانی ندارد زائد بر حدّ و مانند آن, اما قرآن می‌گوید این قلب مریض است این قلبِ مریض یا ممکن است کسی بیماری قلبی داشته باشد ولی چون مؤمن صالح است مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ

باشد قرآن بگوید قلب او سالم است معلوم می‌شود قلب همان حقیقت انسان است و هویّت انسان است اینجاست که باید بررسی بشود مسئول کیست است مسئول‌عنه کیست ما دو لایه‌ایم نفسی است به ما دادند با او کار بکنیم به حسب ظاهر خود ماییم حتی البته قتل او را هم نداریم لذا انتحار جزء معاصی بزرگ است نفسی هم مرحله برین و برتر است که چراغ راه ماست این نفس که امانت الهی است ما نباید به او ظلم بکنیم این نفس که چراغ ماست این چراغ را باید در تشخیص صراط به کار ببریم نه چاه نه اینکه این چراغ را به ما دادند ببینیم چاه کجاست برویم در چاه این چراغ را به ما دادند ببینیم راه کجاست برویم این راه. بنابراین ما آن امانت الهی را باید سالم تحویل بدهیم ما مالک او نیستیم اگر - خدای ناکرده - گناه کردیم به او ظلم کردیم این فتیله چراغ را عمداً آوردیم پایین نباید بیاوریم پایین دروغ گفتیم به او ستم کردیم آن وقت از ما سؤال می‌کنند این چراغ نیّری که ما به شما دادیم این را چه کار کردی.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 24 تا 26 سوره نور 90/08/04

یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُم بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ (24 یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ وَیَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ (25) الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَالْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثَاتِ وَالطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَالطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبَاتِ أُولئِکَ مُبَرَّؤُونَ مِمَّا یَقُولُونَ لَهُم مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ (26)) تاکنون روشن شد که انسان موجودی است متفکّر و مختار هم جبر باطل است هم تفویض که این مطلب اول.

مطلب دوم اینکه ذات اقدس الهی انسان را با سرمایه‌های الهی آفرید صحنهٴ قلب او یک لوح نانوشته نیست بلکه او را با نفس ملهمه آفرید که وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا ٭ فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

به او فطرت داد نفس ملهمه داد در نهان او این چراغ را روشن کرد که بفهمد چه چیزی بد است چه چیزی خوب.

مطلب سوم آن است که انسان بالأخره در خانواده‌ای زندگی می‌کند از غذای حلال یا حرام آن خانواده استفاده می‌کند از رفتار و گفتار پدر و مادر طرْفی می‌بندد از دوستان نوجوانش نقشی می‌گیرد همه اینها در ساختن شاکلهٴ او سهمی دارد. وقتی که مکلّف شد اگر مراقب او نبودند این به آسانی گناه می‌کند و اگر مراقب او بودند به آسانی به طرف خیر می‌رود ولی در همه حالات اختیار از آن مسئول سلب نیست مسئولیّت او هست. برهانی که در سورهٴ مبارکهٴ «ابراهیم» بود حرف شیطان را در روز قیامت مشخص کرد که از شیطان و از هر عامل دیگری جز تهیّه مقدّمات و دعوت‌نامه کاری ساخته نیست تصمیم نهایی به عهده خود انسان است اینکه بعضی به طرف خیر می‌روند بعضی به طرف شرّ هر دو مختارانه می‌روند هیچ کدام مجبور نیستند منتها یکی آسان‌تر یکی سخت‌تر و دشوارتر.

مطلب بعدی آن است که انسان یک واحدِ عددی نیست نظیر چهار پنج یک واحد شخصیِ تشکیکی است یعنی روحی دارد بدنی دارد اینها دو حقیقت جدا نیستند که انسان دو حقیقت باشد بلکه یک حقیقت ذات مراتب است آن مرحله عالیه‌اش عقل است و فطرت مراحل میانی‌اش خیال است و وهم و شهوت و غضب مراحل نازلش حس است و جوارح حسّی. این حقیقت گسترده به نام انسان است لکن هر کدام از این مراتب حکم خاصّی دارد آن مرتبهٴ عالیه را به عنوان چراغ راه ذات اقدس الهی به ما عطا کرده به عنوان اینکه امینِ ما باشد مراقب ما باشد معلّم ما باشد و نمایندهٴ خدا باشد به اصطلاح صبغهٴ خلافتی داشته باشد که خلیفة الله است. از آیات قرآن کریم چند عنوان برمی‌آید که از این عناوین متعدّد استفاده می‌شود که همهٴ مراحل انسانی مِلک انسان نیست گرچه چیزی مِلک حقیقی انسان نخواهد بود ولی این مِلکهایی که ذات اقدس الهی به عنوان عاریه عطا می‌کند برخی را به عنوان مِلک عاریه‌ای عطا می‌کند بعضی را به عنوان معلّم و مربّی و چراغ راه آن مرحلهٴ بالا که مرحلهٴ فطرت است نفس ملهمه است که صبغهٴ خلافت الهی را داراست آن را به عنوان مراقب ما معلّم ما چراغ راه ما به ما امانت دادند ما امینیم نه مُستَعیر یک وقت چیزی را به شخصی به عنوان عاریه می‌دهند یک وقت به عنوان امانت می‌دهند یک وقت به عنوان ملکِ هبه‌ای موقّتاً می‌دهند و مانند آن. آن مرحله عالیه مِلک طلق ما نیست آن را به عنوان امانت, چراغ راه به ما عطا کردند. تعبیرهای قرآن کریم یکی‌اش این است که انسان گاهی به خود ظالم می‌شود ظلم به نفس دارد پس ما یک ظالم داریم یک مظلوم و این حتماً باید دو مرتبه باشد مذکور و مَنسی داریم که گاهی انسان به یاد خودش است گاهی به یاد خودش نیست آن انسانی که به یاد خودش است آن خودی که مذکور است که در سورهٴ «آل‌عمران» یا «نساء» آمده است که أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ

اینها وقتی که جبهه و جنگ و مسائل اسلامی شد فقط به فکر خودشان‌اند و همینها نفس مَنسی دارند که در سورهٴ «حشر» فرمود: نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ

پس یکی مَنسی است و دیگر مذکور, یکی مذکور است و دیگری ظالم, یکی مسئول است و دیگری مسئول‌عنه که در سورهٴ «اسراء» داشتیم که فرمود: إِنَّ الْسَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ کُلُّ أُوْلئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً

یکی خلیفة الله است یکی أُولئِکَ کَالْأَنْعَامِ

این چهار طایفه از آیات نشان می‌دهد که یک بخش از مراحل والای ما که خلیفهٴ الهی است که فطرت الله است که چراغ راه است که نفس ملهمه است او برای ما نیست او امانت به ما داده شد ما داریم به او ظلم می‌کنیم قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا

تدسیس او و تدسیهٴ او مُدسِّس و مدسّی غیر از مدسّا و مدسَّس است اینها انسان است که دارد این فتیله را پایین می‌کشد و او را دارد به تاریکی فرو می‌برد این هم طایفهٴ پنجم. پس اینکه فرمود اینها فقط به فکر خودشان‌اند اینها خودشان را فراموش کردند اینها به خودشان ظلم می‌کنند اینها خودشان را تدسیس و تدسیه دارند همینها ظالم‌اند همینها مظلوم همینها مسئول‌اند همینها مسئول‌عنه نشان می‌دهد که آن مرحله والا برای ما نیست که ما هر کاری خواستیم به سرمان در بیاوریم این یک مرحله و آن می‌شود امانت الهی. اینکه فرمود: نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی

آنکه روح الله است و به اضافه تشریفی و اشراقی به ذات اقدس الهی استناد دارد آن دیگر به عنوان چراغ راه به ما داده شد برای ما نیست این مرحله‌ای که فرمود: فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً

بعد فرمود: ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ

آن بخشهایی که مربوط به حیات حیوانی است آن را به حسب ظاهر مِلک ما کردند اما آنکه روح الله است و خلیفة الله است و إِنِّی جَاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَةً

آن مِلک ما نیست آن نمایندهٴ خداست که ما را حفظ بکند اگر ما حرف نماینده الهی را گوش ندادیم دیگر انسان گرفتار أُولئِکَ کَالْأَنْعَامِ

می‌شود در بحثهای قبل مخصوصاً در سورهٴ مبارکهٴ «اسراء» گذشت که گرچه خدای سبحان فرمود: لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ

ولی این آغاز یا میانه راه است چرا انسان مُکرَّم است برای اینکه خلیفة الله است خب خلیفة الله یعنی چه یعنی کسی که حرف خدا را می‌زند حرف مستخلف‌عنه را می‌زند اگر کسی در کنار سفرهٴ کرامت بنشیند کریم بشود محترم باشد حرف خودش را بزند که دیگر خلیفة الله نیست چنین انسانی را که حرف خودشان را می‌زنند أَفَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَوَاهُ

فرمود: أُولئِکَ کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ

خب اگر کسی قائم مقام یک مدیرکل بود قائم مقام یک مسئول محترم بود قائم مقام یک وزیر در وزارتخانه بود باید حرف او را بزند کار او را بکند قائم مقام زید باشد آن احترام قائم مقامی را داشته باشد ولی کار خودش را بکند این می‌شود کَالْأَنْعَامِ

پس اگر در سورهٴ «اسراء» فرمود: لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ

این حرفِ آخر نیست سند کرامت او خلافت اوست و کسی خلیفه است که کار مستخلف‌عنه را بکند حرف مستخلف‌عنه را بزند دستور مستخلف‌عنه را انجام بدهد اگر کسی نان خلافت را بخورد دستور خودش را انجام بدهد که این می‌شود کَالْأَنْعَامِ

پس یک مرحله عالیه است که خلیفة الله است یک مرحله است که اگر کسی حرف خلیفة الله را گوش ندهد می‌شود أُولئِکَ کَالْأَنْعَامِ

قهراً مسئول غیر از مسئول‌عنه است مسئول‌عنه آن امانت الهی است و آن خود ماییم یعنی خودِ میانی ماییم که حیات ظاهری داریم و درکهای ظاهری داریم و مانند آن.

پرسش:...

پاسخ: بدن را که ذات اقدس الهی ابزار کار قرار داد او نه معصیت می‌کند نه اطاعت ابزار کار است ابزار کار به تبع صاحب‌کار احترام می‌شود این بدن چیزی نیست این بدن را خدای سبحان به حیوانات هم داد در سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» گذشت که همهٴ کارهایی که دربارهٴ انسان صورت پذیرفت دربارهٴ حیوان هم پذیرفته یعنی اگر انسان نطفه بود عَلَقه شد عِظام شد فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْماً

شد جنین شد همهٴ این مراحل در گاو و گوسفند هم هست اما وقتی جثم انشا خلقا آخر﴾

شد فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ

می‌آید وقتی نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُوحِی

محقّق شد فَتَبَارَکَ اللَّهُ

می‌آید وگرنه تا آن بخش که مشترک بین انسان و دام بود.

این بخشها را ما ملاحظه بکنیم معلوم می‌شود انسان یک حقیقتِ ذات مراتبی است که آن مراحل عالیه‌اش مِلک طلق ما نیست امانت خداست و ما نسبت به آنها ظلم می‌کنیم و مسئولیم و در قیامت آنها مسئول‌عنه‌اند ما مسئولیم از ما سؤال می‌کنند به سؤال توبیخی که چرا حرف آن خلیفة الله را گوش ندادی چرا حرف نفس ملهمه را گوش ندادی چرا او را تدسیس و تدسیه کردی قَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا

کردی و مانند آ‌ن.

بخش بعدی مربوط به شهادت است در جریان شهادت

پرسش:...

پاسخ: بله آنها پنج روح دارند که سورهٴ مبارکهٴ «مجادله» دارد که وَأَیَّدَهُم بِروحٍ مِنْهُ

چون انسان آن حقیقت والایش قابل شمارش نیست دیگران دارای ارواح اربعه هستند در ذیل همین وَأَیَّدَهُم بِروحٍ مِنْهُ

آنهایی هستند که کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمَانَ وَأَیَّدَهُم بِروحٍ مِنْهُ

در ذیل آن آیه سورهٴ «مجادله» روایاتی است که اهل بیت(علیهم السلام) دارای روح خامس‌اند آنها برتر از همه هستند و در همه موارد خلیفة الله‌اند لذا آنچه را که وجود مبارک ابراهیم فرمود همه اهل بیت می‌توانند بگویند و شایسته‌اند که إِنَّ صَلاَتِی وَنُسُکِی وَمَحْیَایَ وَمَمَاتِی لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ

حیاتشان مماتشان به دستور ذات اقدس الهی تأمین می‌شود.

اما در جریان شهادت فرمود این اعضا و جوارح که شهادت می‌دهند ظاهراً این تمثیل است نه تعیین یعنی این‌چنین نیست که شهود در صحنهٴ قیامت همین سه عضو باشند یعنی زبان باشد و دست و پا باشد این‌چنین نیست تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُم

اینها باشد بلکه ظاهرش این است که هر عضوی از اعضای بدن که کاری با او انجام گرفت شخص بخواهد انکار کند آن عضو شهادت می‌دهد حالا اگر گوش بود سمع بود بصر بود شامّه بود لامسه بود ذائقه بود همه بود اینهاست اگر کسی بخواهد انکار کند یک مطلب ذوقی را ذائقه شهادت می‌دهد یک مطلب لمسی را لامسه شهادت می‌دهد یک مطلب سمعی و بصری را سامعه و باصره شهادت می‌دهند این حصر نیست که تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُم

أعینهم همین طور است أسماعهم همین طور است اگر او بخواهد بگوید من این غیبت را گوش ندادم سامعه شهادت می‌دهد بگوید من آن نامحرم را نگاه نکردم باصره شهادت می‌دهد این طور نیست که فقط لسان شهادت بدهد کارهایی که مربوط به زبان است این است. اگر این شد آن بخشهایی که مربوط به نیّت است که آیا اخلاص بود یا ریا و سِمعه بود این را آن بخشی که عهده‌دار تصمیم است و اخلاص و نیّت او شهادت می‌دهد که اینجا قصد ریا داشت یا قصد سُمعه داشت و مانند آن و اگر گوهر خود ذات سخن بگوید آن می‌شود اعتراف که فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحَابِ السَّعِیرِ

اینکه در دو جای سورهٴ مبارکهٴ «انعام» آمده و به تعبیر شهادت عَلَی أَنْفُسِهِمْ

است آیهٴ 130 سورهٴ مبارکهٴ «انعام» قَالُوا شَهِدْنَا عَلَی أَنْفُسِنَا

چون بالأخره اعضا و جوارح از نفس جدا نیستند انسان یک حقیقت است که این اعضا و جوارح را دارد یعنی «قالوا بألسنتهم شهدنا بألسنتهم علی أنفسنا» بنابراین شاهد غیر از مشهودعلیه است این قَالُوا

یعنی بألسنتهم آن شَهِدْنَا

هم همین طور است و اگر جایی این قرینه نباشد آنجا شهادت به معنی اقرار است وفاقاً لقوله سبحانه و تعالی فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ فَسُحْقاً لِأَصْحَابِ السَّعِیرِ

خب. پس انسان طبق این تعبیرهای چهار پنج‌گانه‌ای که در قرآن کریم است که یکی‌اش مذکور است دیگری مَنسی یکی مظلوم است دیگری ظالم یکی مسئول است دیگری مسئول‌عنه یکی خلیفه است دیگری مستخلف‌علیه اینها نشان می‌دهد که انسان حقیقت ذات مراتب است البته آنهایی که به ولایت کامله رسیدند مثل اهل بیت(علیهم السلام) می‌توانند به مقام دَنَا فَتَدَلَّی

هم راه پیدا کنند که فوق این مراحل است وگرنه افراد میانی تا المستفاد و امثال ذلک راه پیدا می‌کنند و فرشتگان هم که شاهدند و آخرین شاهد هم ذات اقدس الهی است که طبق بیان نورانی حضرت امیر در نهج‌البلاغه فرمود: «اِتَّقُوا مَعَاصِیَ اللَّهِ فِی الْخَلَوَاتِ فَإِنَّ الشَّاهِدَ هُوَ الْحَاکِمُ

» از گناه در خلوت بپرهیزید برای اینکه آن کسی که امروز می‌بیند داورِ فردا هم اوست کسی حاکم است که خودش در صحنه بود و نمی‌شود در برابر او انکار کرد و خود انسان هم که بالأخره شهادت می‌دهد.

مطلب دیگر اینکه بخشی از شهادت مربوط به خود متن عمل است نه نیّت عمل مثل اینکه زمین شهادت می‌دهد مسجد شهادت می‌دهد فلان مکانی که حادثه در او اتفاق افتاده معصیت یا اطاعت شهادت می‌دهند اگر مکان شهادت می‌دهد نسبت به اصلِ فعل شهادت می‌دهد حالا بعید است که از آن اعماق فعل هم که نیّت و اخلاص است باخبر باشد گرچه نمی‌شود نفی کرد که اینها عالِم نیستند ولی اگر مدارِ قبول و نکول, اصل فعل باشد زمین شهادت می‌دهد مسجد شهادت می‌دهد یا شکایت می‌کند اما اگر مدار, نیّت و اخلاص و اینها باشد ممکن است درون هم شهادت بدهند جوانح هم مثل جوارح شهادت بدهند که این شخص با اخلاص بود یا نبود قصد ریا و سِمعه داشت یا نداشت.

مطلب بعدی دربارهٴ أَلاَ تُحِبُّونَ أَن یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ

بود که أَلاَ

به معنی همان همزه استفهام و نفی معنا شده نه به معنای حرف تنبیه و امثال ذلک به این طور معنا نشده اصلاً.

مطلب بعدی آن است که هر موجودی البته مظهری از آیات الهی است آیتی از آیات الهی است هیچ شیئی نیست که مظهر نباشد آیت نباشد به تعبیر قرآن کریم لکن انسان بخشی آیت اسمای نازله‌اند بخشی آیت اسمای میانی‌اند بخشی هم دربارهٴ انسانهای کامل مظهر و آیت اسم عظیم‌اند بعضیها هم مثل وجود مبارک پیغمبر و اهل بیت(علیهم السلام) مظهر اسم اعظم‌اند شما می‌بینید در این زیارت جامعه که تقریباً چهارده زیارت جامعه را مرحوم مجلسی(رضوان الله علیه) به برکت چهارده معصوم نقل کرد آن زیارت هفتمش دارد که خدایا! اینها مظاهر اسمای تو هستند این عنوان مظاهر در آن زیارت جامعه هفتم هست خب اینها مظهر اسم اعظم‌اند و مانند آن برخیها مظاهر اسمای ضعیف‌ترند مثلاً اسم «شافی» زیرمجموعه اسم «رازق» است این دیگر اسم اعظم نیست رازق هم اسم اعظم نیست زیرمجموعه اسم خالق است خالق هم اسم اعظم نیست زیرمجموعه قادر است قادر هم اسم اعظم نیست زیرمجموعه الله است که می‌گویند الله اسم اعظم است. بنابراین هر موجودی مظهری از اسمای خدای سبحان است شیطان اگر مظهر مُضلّ باشد کاری در عالَم انجام نمی‌دهد فقط جز دعوت این برهان سورهٴ مبارکهٴ «ابراهیم» یک برهان تامّی بود در قیامت او می‌گوید که من جز دعوت کاری از من ساخته نبود آن هم مقداری که امر وجودی است اضلال نیست آنکه اضلال است امر وجودی نیست. بیان ذلک این است که ذات اقدس الهی برابر همان آیه دوم و سوم سورهٴ مبارکهٴ «فاطر» فرمود گاهی ما لطفمان را برمی‌داریم مَّا یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلاَ مُمْسِکَ لَهَا وَمَا یُمْسِکْ فَلاَ مُرْسِلَ

گاهی خدا فیض را برمی‌دارد وقتی فیض را برداشت انسانی که معنای حرفی است فقیر بالذّات است به چه چیزی تکیه می‌کند قبلاً هم معنای فقیر روشن شد در سورهٴ مبارکهٴ «ابراهیم» آن کسی که وضع مالی‌اش بد است مال ندارد به او نمی‌گویند فقیر او فاقد است لغتاً فقیر این لطیفه از خیلیهاست یکی هم مرحوم شیخ بهایی فقیر یعنی کسی که ستون فقراتش شکسته است و قدرت قیام ندارد چون کسی که گرفتار مسائل اقتصادی است قدرت مقاومت و ایستادگی نه ایستادنِ فیزیکی, قدرت ایستادگی ندارد به او گفتند فقیر مثل اینکه مسکین هم همین طور است زمین‌گیر است وگرنه مسکین که به معنی ندار نیست اگر کسی که مال ندارد به او می‌گویند مسکین لمناسبتٍ است به او می‌گویند فقیر لمناسبتٍ است کسی که نمی‌تواند بایستد او فقیر است ستون فقراتش شکسته است فرمود: یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللَّهِ

خب اگر ذات اقدس الهی دست آدم را نگیرد این فیض را قطع کند و انسان را به حال خود رها کند می‌افتد دیگر فَکَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکَانٍ سَحیقٍ

.

پرسش:...

پاسخ: بله این هم مسلّح است این همه انبیا و اولیا را آوردند اگر به ما پناهگاهی ذات اقدس الهی داد فرمود این پناهگاه در دستت است در کنار دلت است اگر یک وقت دیدی شیطان حمله کرد وَإِمَّا یَنزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ

آن ایّامی که مناطق مسکونی را بمباران می‌کردند این آژیر خطر که می‌کشیدند معنایش این بود که بروید در پناهگاه هر وقت انسان احساس خطر کرد که دارد حالا گناه می‌کند او می‌گوید این نامحرم را نگاه کن یا این غیبت را گوش بده یا این مال حرام را بگیر خب چطور یکی از نزدیک‌ترین افراد خانواده انسان می‌خواهند در اتاق عمل ببرند چطور «أمّن یجیب» می‌خوانیم ما؟ مضطرّانه «أمّن یجیب» می‌خوانیم دیگر. اگر کسی دیدید الآن در معرض امتحان است بین بهشت و جهنم است مکرّر شیطان می‌گوید این گناه را بکن این مال را بگیر این زیرمیزی را بگیر این رومیزی را بگیر این دروغ را بگو این تهمت را بزن فرمود فوراً برو در پناهگاه یک «أمّن یجیب» بخوان چطور «أمّن یجیب» می‌خوانیم ما وقتی که مریض داریم وَإِمَّا یَنزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ

یعنی پناه ببر نه بگو «أعوذ بالله من الشیطان الرجیم» ما وقتی آژیر خطر را می‌شنیدیم در خیابان می‌ایستادیم می‌گفتیم من می‌خواهم بروم پناهگاه! یا می‌دویدیم می‌رفتیم پناهگاه فرمود اگر وسوسه شد فوراً بگو «یا الله» با جزع بگو من همان‌جا نجاتت می‌دهم این کلمهٴ «لا إله الاّ الله» حِصن من است دیگر حِصن یعنی پناهگاه من هم دژبان این حِصنم. آن طوری که مریض داری می‌گویی «یا الله» آن طور بگو «یا الله» من فوراً به دادت می‌رسد چه کسی می‌تواند بگوید من بی‌پناهگاهم این طور نیست که.

بنابراین تا آنجا که امر وجودی است اضلال نیست دعوت است آنجا که اضلال است امر وجودی نیست امر عدمی است خدا لطف خودش را برمی‌دارد بنابراین تا آخرین مرحله انسان مختار است. شهادتها هم مشخص است پس آ‌نجا که احتیاج دارد به شهادت بر ریا و سُمعه و امثال ذلک یا خود اعضا جوانحی شهادت می‌دهند یا فرشته‌ها شهادت می‌دهند یا «فَإِنَّ الشَّاهِدَ هُوَ الْحَاکِمُ

» شهادت می‌دهد یا خود انسان اعتراف می‌کند که فَاعْتَرَفُوا بِذَنبِهِمْ

چون در آن روز کلّ حقیقت روشن می‌شود که فرمود: یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ

هیچ وقت اختیار از انسان سلب نمی‌شود. در جریان بدن البته در برزخ با بدنِ برزخی همراهیم اما در معاد با همین بدن همراهیم به هر تقدیر بدن آن است که نفس او را بپذیرد همان طوری که در دنیا در هر شش هفت سال کلّ ذرّات بدن عوض می‌شود و ما همانیم که بودیم در قیامت هم بشرح ایضاً مثل دنیاست در دنیا اگر کسی سرقت بکند محکمهٴ عدل اسلامی او را محکوم بکند که دستش باید قطع بشود ولی این شخص فرار کرده بیست سال یا بیش از بیست سال گریخته بود در طیّ این سالها چندین بار تصادف کرده دست او قطع شده پیوند دستی زدند پای او قطع شده پیوند پایی زدند قلب او را, کلیه او را کلاً عوض کردند این شخص بعد از بیست سال که گرفتار شد محکمه عدل الهی بخواهد دستش را قطع کند اینکه نمی‌تواند بگوید این دست من آن دست نبود که می‌گویند دست توست هر چه را که نفست بپذیرد و با او کار کند این دست توست و این محکمه عدل اسلامی هم دستش را قطع می‌کند این دیگر نمی‌تواند بگوید آقا این دست آن دست نیست که دستی دست آدم است که نفس او را بپذیرد الآن این دست ما که مثلاً پنجاه سال زندگی می‌کنیم پنج بار عوض شده حداقل کسی که هفتاد سال زندگی می‌کند هفت بار یقیناً تمام ذرّات بدن او عوض شده ما همانیم که هستیم بنابراین همان طور که در دنیا هست آخرت هم می‌تواند همان طور باشد دیگر.

وضع بعدی آن است که این تمثیل, تعیین‌آور نیست که اعضا و جوارح شهادت می‌دهند آن‌گاه فرمود کلّ این حقیقتهایی که قرآ‌ن کریم گفته در قیامت وضعش روشن می‌شود. چه موقع شهادت می‌دهند یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ

اگر دین به معنای جزا باشد بعد از اینکه محکمه پایان رسید شهود شهادت دادند و شخص هم اقرار کرد محکمه او را محکوم کرد ذات اقدس الهی دین یعنی جزای حقیقی او را خواهد داد که «دنّاهم کما دانوا» دانَ یعنی جزا داد دین یعنی جزا که می‌گوییم مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ

یعنی مالک یوم جزا یا نه, معنای دقیق‌تر و جامع‌تری دارد آن دین حقیقی روشن می‌شود بالأخره مکتبها مختلف است آرا مختلف است جنگ 72 ملت کنار می‌رود حقانیّت اهل بیت روشن می‌شود این دین حقیقی آن روز روشن می‌شود خب وقتی دین روشن شد معنای قرآن روشن شد در بخشهای دیگر هم خدا فرمود این قرآن تفسیری دارد تعبیری دارد که ائمه(علیهم السلام) برای شما می‌گویند که وَأَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ

تو مُبیّنی قرآن و عترت مبیّن یکدیگرند خب لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ

.

تأویلی دارد تأویل از سنخ تفسیر نیست در قبال تنزیل است تفسیر به باطن است نه تأویل یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ

یعنی تأویل قرآن قول قرآن بازگشت قرآن در قیامت می‌آید از سنخ لفظ نیست از سنخ مفهوم نیست از سنخ ماهیّت نیست از سنخ عین خارجی است این قرآن تفسیری دارد که در کتابهای تفسیری است و در گفتگوهای عادی است یک تأویلی دارد فرمود تأویل قرآ‌ن فردا می‌آید فرمود وقتی دینِ حقیقی آمد حقیقت قرآن حقیقت عترت فردا روشن می‌شود بالاتر از همه اینها همگان می‌فهمند اینکه کلّ جهان را روشن کرده است خداست یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ وَیَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ

اینجاست که سیدناالاستاد می‌فرماید این جزء غرر آیات است که خدا روشن‌ترین روشنهاست. یک روایت نورانی را مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) در همان جلد اول اصول کافی نقل کرده در باب نسبت چون اصول کافی چند چاپ شده در این چاپی که مکتب صدوق چاپ کرده صفحهٴ 91 عنوان باب هم باب النسبه است اوایل جلد اول اصول کافی هم هست که یهود به محضر پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) شرفیاب شدند گفتند نَسَب خدا را برای ما معین کن بیان کن سه روز صبر کرد جوابی نیامد تا که سورهٴ مبارکهٴ «توحید» آمد بعد از وجود مبارک ابی‌عبدالله نقل کردند که از حضرت سؤال کردند قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ

یعنی چه؟ فرمود: «قل هو الله أحدٌ فقال» این قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ

«نسبةُ الله إلی خلقه» است «أحداً صمداً ازلیاً صمدیاً لا ضلّ له یُمسکه و هو یُمسک الأشیاء بأضلّتها» تا به این جمله «عارفٌ بالمجهول» هر چه نزد دیگران غایب است و مجهول است خدا او را عالِم است «و معروفٌ عند کلّ جاهل

» هر ملحدی خداشناس است منتها نمی‌فهمد علم به علم ندارد هر مشرکی خداشناس است هر جاهلی خداشناس است منتها بیچاره نمی‌فهمد که به سراغ چه کسی دارد می‌رود علم به علم ندارد وقتی قیامت قیام کرد می‌فهمد ای! این همین بود که من قبولش داشتم عالَم بی‌حقیقت نیست این حقیقت همان خداست منتها این خیال می‌کند - معاذ الله - طبیعت است در حالی که کلّ صحنه خلقت مخلوق ذات اقدس الهی است.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 25 تا 29 سوره نمل 90/08/07

یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ وَیَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ (25 الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَالْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثَاتِ وَالطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَالطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبَاتِ أُولئِکَ مُبَرَّؤُونَ مِمَّا یَقُولُونَ لَهُم مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ (26) یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتَّی تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَی أَهْلِهَا ذلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (27) فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فِیهَا أَحَداً فَلاَ تَدْخُلُوهَا حَتَّی یُؤْذَنَ لَکُمْ وَإِن قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکَی لَکُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ (28) لَّیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ مَسْکُونَةٍ فِیهَا مَتَاعٌ لَّکُمْ وَاللَّهُ یَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَکْتُمُونَ (29)) در اثنای آیاتی که مربوط به دعوت به حجاب و عفاف بود و طرح مسئلهٴ اِفک فرمود خدای سبحان حقّی است که زوال‌پذیر نیست (یک) جهل‌پذیر نیست (دو) چون الْحَیِّ الَّذِی لاَ یَمُوتُ است پس زوال‌پذیر نیست چون نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ است جهل‌پذیر نیست اگر عدّه‌ای درباره ذات اقدس الهی شناختی ندارند این به نفی علمِ به علم برمی‌گردد نه اصلِ علم, اصلِ علم ذاتیِ هر موجودی است نسبت به ذات اقدس الهی برای اینکه هر موجودی را خدای سبحان آیت خود قرار داد در بحثهای قبل این مطلب روشن شد که آیت یعنی علامت و نشانه گاهی اعتباری است گاهی حقیقی. علامتهای اعتباری از بحث بیرون است مثل اینکه پرچم فلان کشور علامت خاص دارد و درجهٴ فلان ارتشی یک علامت مخصوص دارد و مانند آن اینها علامتهای قراردادی است. اما اگر گفتند چمن علامت آب است یا دود علامت آتش است یعنی قراردادی نیست پس آیت و علامت بودن دو قسم است: یک آیت اعتباری و قراردادی که به اختلاف قراردادِ قرارداددارندگان فرق می‌کند یک علامت تکوینی و حقیقی است که در هر زمان و زمینی باشد راهنماست و نشان می‌دهد. جهان آیت و علامت وجود ذات اقدس الهی است یعنی قراردادی نیستند تکوینی‌اند آن طوری که درخت علامت آب است چمن علامت آب است و مانند آن. اما این علامت بودن جهان که نشان خدای سبحان است به عنوان عرضِ قریب نیست که گاهی باشد گاهی نباشد به عنوان عرضِ ذاتی هم نیست که همیشه باشد ولی متأخّر از ذات باشد نظیر زوجیّت اربعه از این قبیل هم نیست زیرا گرچه زوجیّت اربعه عرض ذاتی و عرض لازم است و هرگز از اربعه جدا نمی‌شود ولی در حریم ذات اربعه نیست بالأخره لازمِ ذات است لازم از ملزوم جداست اربعه در مقولهٴ کمّ است و زوجیّت در مقولهٴ کیف از کیفیّات مختصّ به کمیّات است زوجیّت, فردیّت و مانند آن و هیچ لازمی در مرتبهٴ ذات ملزوم نیست اگر آیت بودنِ ممکن نسبت به ذات اقدس الهی از قبیل زوجیّت اربعه باشد معنایش این است که در مقام ذات موجود امکانی آیت حق نیست همچنین آنچه در سورهٴ مبارکهٴ «ابراهیم» آمده است یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَی اللَّهِ فقر الی الله نه عرض قریب است نه عرض ذاتی وگرنه لازمه‌اش این بود که در حریم ذات راه نداشته باشد. وقتی آیت بودن و فقیر بودن عرضِ ذاتی نیست باید بدانیم که ذاتی است ذاتی هم دو مرحله دارد: یک ذاتی به معنای جنس و فصل ماهیّت یک ذاتی به معنای هویّت. آیت بودن ممکنات برای ذات اقدس الهی از قبیل حیوان ناطق بودن انسان هم نیست فقیر بودن موجودات نسبت به ذات اقدس الهی از قبیل حیوان ناطق بودن انسان نیست که ذاتی به معنای ماهیّت باشد زیرا ماهیّت چون امر اعتباری است و بعد از وجود است در رتبهٴ وجود که اصیل و حقیقت دارد نیست ذات اقدس الهی هستی عطا می‌کند و از حریم این هستی ماهیّت انتزاع می‌شود آنچه حاکی از این هستی است ماهیّت است و حاکی در مرتبهٴ مَحکی نیست اگر حاکی در مرتبه محکی نباشد پس ناطقیّت و حیوانیّت که ذاتیِ باب ایساغوجی به اصطلاح ذاتی ماهو‌ی‌اند در آن حرمِ امن هویّت راه ندارند در متن وجود راه ندارند برای اینکه تابع وجودند. آیت بودن و فقیر بودنِ موجودات امکانی نسبت به ذات اقدس الهی از سنخ حیوان و ناطق انسان هم نیست که تابع هویّت باشد. می‌ماند مرحله چهارم, پس عرض قریب نیست عرض ذاتی نیست ذاتی باب ایساغوجی نیست می‌شود ذاتی به معنی هویّت خب اگر عین هویّت موجودی نشانِ آن بی‌نشان باشد ممکن نیست که از او آگاه نباشد و عالِم نباشد هیچ موجودی نیست که خدا را نشناسد این روایت نورانی که روز چهارشنبه از جلد اول کافی مرحوم کلینی خواندیم که وجود مبارک امام(سلام الله علیه) فرمود خداوند «عارفٌ بکلّ مجهول و معروفٌ عند کلّ جاهل» همین است هیچ ممکن نیست کسی خدا را نشناسد هیچ ملحدی هیچ مشرکی منتها در اثر آن رسوبات و غفلتها علم به علم ندارند وقتی این پرده‌ها و غفلتها کنار رفت این یَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ در سورهٴ مبارکهٴ «ق» فرمود ما تو را عالِم نکردیم بلکه پرده را برداشتیم (این یک) پرده را از روی اسرار عالم برنداشتیم از جلوی چشم تو برداشتیم (دو). این دو کار از سورهٴ مبارکهٴ «ق» به خوبی برمی‌آید آیهٴ 22 سورهٴ مبارکهٴ «ق» این است که ما چیزی در قیامت به شما نفهماندیم که شما را عالم بکنیم چیزی به شما تعلیم بکنیم نبود و از واقعیّت و حقیقت اشیاء پرده را برنداشتیم زیرا اشیاء بی‌پرده خلق شدند پرده‌ای روی اسرار عالم نیست فقط یک مطلب سومی است که ما در قیامت انجام دادیم و آن این است که پرده‌ای که خودت جلوی چشم خودت آویختی ما این پرده را کنار زدیم لَقَدْ کُنتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هذَا غفلت برای آن است که شیئی موجود باشد انسان به او توجه نداشته باشد فرمود فقط بی‌توجهی است نه بی‌علمی. این معلوم, موجود بود (یک) علم, موجود بود (دو) تو علم به علم نداشتی غافل بودی (سه) ما این پرده را از جلوی چشم تو برداشتیم الآن فهمیدی أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ (چهار). لَقَدْ کُنتَ فِی غَفْلَةٍ مِنْ هذَا فَکَشَفْنَا عَنکَ غِطَاءَکَ نه «عنّا غطائنا» یا «عن الواقع غطائه» واقع بی‌پرده است خدا هم نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ است عَنکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ امروز چشم‌ات حِدّت دارد تیزبین است خیلی از جاها را می‌بیند.

بنابراین در معاد برای همه روشن می‌شود آن حقیقتی که می‌دانستند ولی از او غفلت داشتند آن کیست و چیست یعلمون ان الله.مبنی ذات اقدس الهی در معاد با این دو اسمِ حَسَن تجلّی دارد یکی حق بودن او در بین اسمای حسنای الهی یکی حق است یکی مبین بودن او مبین یعنی آشکار بر خلاف مُبیّن است که آشکارکننده است مبین است یعنی شفاف است وَیَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ.

بعد فرمود جامعه باید مواظب باشند هم خودشان را بشناسند هم دیگران را بشناسند محفلی که مناسب آنها نیست نروند برنامه‌هایی که مناسب آنها نیست گوش ندهند برای اینکه الطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ این ارشاد به آن غرایز مردمی است در درون هر کسی یک گرایش و جاذبه‌ای هست فرمود خدای سبحان به شما توفیق طهارت داد خودتان را هر جا نبرید که آلوده بشوید آنهایی که آلوده شدند و حرف ما را گوش ندادند الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَالْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثَاتِ حرفهای طیّب و طاهر برای مردان و زنان طیّب و طاهر, حرفها و کارهای ناپاک برای مردان و زنان ناپاک شما که طیّب و طاهرید حریمتان را حفظ بکنید الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ وَالْخَبِیثُونَ لِلْخَبِیثَاتِ بعد فرمود: وَالطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبَاتِ از جریان افک و امثال افک مبرّا هستند (یک) رزق کریم دارند (دو) که این کرامت یک وصف ممتازی است که ذات اقدس الهی به بندگان خاصّش عطا می‌کند. بعد برای حضور دین در جامعه این دستورها را می‌دهد مستحضرید که جامعه ما یک جامعه مسلمان است یعنی حسینیه و مسجد نماز و روزه حج و عمره همه سر جایش محفوظ است ولی آن طوری که دین باید در متن زندگی حضور داشته باشد کم‌رنگ است حضور دارد ولی کم‌رنگ است خیلی از چیزها را با اینکه برنامهٴ رسمی دین ماست در متن دین ما حضور ندارد. یک تعبیر لطیفی زمخشری در کشّاف ذیل همین آیه دارد که می‌گوید گویا بعضی از این امور جزء دین ما نیستند یا جزء شریعت منسوخه هستند در حالی که این‌چنین نیست به عنوان نمونه این دید و بازدیدهای ما رفت و آمدهای ما اذن و عدم اذن ما را قرآن کریم در این سور‌ه مبسوطاً ذکر کرده بسیاری از مسائل مربوط به نماز و روزه را به وسیله روایات به ما فهمانده اما اینها که مسائل زندگی ماست در متن زندگی حضور دارد خودش عهده‌دار شده. می‌فرماید اولاً شما بدون وقت قبلی خانه کسی نروید دفتر کسی نروید منزل کسی نروید بدون وقت قبلی و با قرار قبلی با اذن قبلی نروید حالا یک وقت بدون وقت قبلی رفتید در زدید صاحب‌خانه بود ولی کار داشت فرصت ملاقات نداشت به شما گفت برگردید, برگردید به شما برنخورد این در زندگی ما نیست یعنی اگر ما رفتیم در خانه دوستمان کوبه را کوباندیم زنگ را زدیم صاحب‌خانه بود گفت ببخشید من الآن فرصت ملاقات ندارم ما هرگز تحمّل نمی‌کنیم این کتاب که آمده فرمود: وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَیُزَکِّیهِمْ فرمود تزکیهٴ شما طهارت جامعه در این است که اگر صاحب‌خانه بدون وقت قبلی رفتید وقت ملاقات نگرفتید او فرصت نداشت گفت ارْجِعُوا فَارْجِعُوا به شما برنخورد ولی به ما برمی‌خورد سرّش این است که دین در زندگی ما نیامده یعنی نماز می‌خوانیم روزه می‌گیریم ممکن است نماز شب هم بخوانیم حج و عمره مستحب هم داشته باشیم ولی این طوری که دین به عنوان یک گلاب در برگ گُلِ زندگی بیاید این طور نیست وَإِن قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا خب او که قرار قبلی که نداشتید وقت ملاقات هم که نگرفتید او هم خب کاری دارد بالأخره, فرصتی دارد یا حالش مناسب نیست اینها را در سورهٴ مبارکهٴ «نور» مشخص کرد فرمود اینها را به زنها بیاموزید به خانواده‌هایتان بیاموزید.

پرسش: زیارت مؤمن که در روایت وارد شده که اگر کسی جلوی راه زیارت مؤمن اصلاً بحث اینکه اجازه بگیرد و وقت قبلی اصلاً از کجای آیه معلوم است؟

پاسخ: بله الآن همین آیه که می‌خوانیم معلوم می‌شود وقتی می‌خواهیم مؤمن را زیارت کنیم در اماکن عمومی زیارت می‌کنیم در محافل عمومی زیارت می‌کنیم با وقت قبلی زیارت می‌کنیم و مانند آن.

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ این چرا غَیْرَ بُیُوتِکُمْ دارد این غَیْرَ, غَیْرَ توضیحی است یک وقت انسان خانه است یک وقت اتاق است ممکن است در خانه‌ای چند اتاق داشته باشد هر اتاقی کسی زندگی کند که قبلاً این‌چنین بود فرمود در اتاق خاصّ خودتان مختارید که کلید در اختیار شماست و حتی در اتاق خاصّتان وقتی از بیرون هستید یک تَنحنهی در بعضی از تعبیرات مفسّران آمده است ذکری, تنحنهی و امثال ذلک بکنید. زمخشری نقل می‌کند کسی در محضر پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) عرض کرد که این دستور هست که ما وقتی وارد خانه‌ای می‌شویم اذن بگیریم من خانه‌ای دارم اتاقی دارم که فقط من هستم و مادرم باید استیذان کنم؟ فرمود بله. عرض کرد «لیس لها خادمٌ غیری» تنها خدمتگزار مادرم خود من هستم من هر وقت از بیرون می‌آیم باید اذن بگیرم اطلاع بدهم؟ فرمود بله, برای اینکه ممکن است او گرما و سرما داشته باشد بخواهد لباسش را عوض کند جامه‌اش را عوض کند دوست ندارد شما او را در حال تعویض لباس ببینید شما باید اذن بگیرید خب این دین است که مادر هست و خادمی هم غیر از پسرش ندارد فرمود بالأخره وارد حوزهٴ مسائل شخصی انسان نشوید لاَ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتَّی تَسْتَأْنِسُوا این استیناس را به استیذان معنا کردند چه اینکه در موارد دیگری تعبیر به استیذان شده مثل اینکه دربارهٴ منزل شخص پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) آن طوری که در سورهٴ مبارکهٴ «احزاب» آمده فرمود شما آیهٴ 53 سورهٴ «احزاب» یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَن یُؤْذَنَ لَکُمْ بدون اذن نروید یا وقت قبلی و ملاقات قبلی یا اگر رفتید دمِ در اذن بگیرید بعد اگر به شما اذن دادند وارد بشوید اینجا هم استیناس یعنی استیذان چه اینکه درباره فرزندان هم تعبیر کردند فرمودند پدر و مادر موظّف‌اند حالا در همان آیات بعدی همین سور‌ه است که طرزی در منزل زندگی کنند که اگر آن اتاق مشترک است که خب زن هست و شوهر هست و فرزندان اما اگر یک اتاق مختصّی است مربوط به پدر و مادر, فرزندها را یاد بدهید که بدون اینکه دقّ‌الباب کنند کوبهٴ در را بزنند زنگ بزنند اذن بگیرند وارد اتاق شما نشوند که مبادا شما را در یک لباس آزاد ببینند این آیات هم در همین سور‌ه است می‌خوانیم. حَتَّی تَسْتَأْنِسُوا بعد وَتُسَلِّمُوا عَلَی أَهْلِهَا این ادبِ اجتماعی را رعایت کنید سلام تحیّت درخواست سلامت از طرف ذات اقدس الهی این را هدیه کنید ذلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ تا به دستورات الهی آشنا بشوید. فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فِیهَا أَحَداً اگر آمدید دیدید کسی در خانه نیست در این اتاق نیست فَلاَ تَدْخُلُوهَا تا به وسیله اطلاع قبلی پیامی غیر پیامی به شما اذن بدهند تا وارد آن خانه بشوید فَلاَ تَدْخُلُوهَا حَتَّی یُؤْذَنَ لَکُمْ اگر به شما گفتند که نه, الآن ما وقت ملاقات نداریم یا الآن شما نمی‌توانید وارد آن اتاق بشوید وَإِن قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکَی لَکُمْ این دین که آمده یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَیُزَکِّیهِمْ مهم‌ترین و برجسته‌ترین راه تزکیه این است که این غرور و خودخواهی را از ما بگیرد خب چه دلیل دارد که اگر ما بدون وقت قبلی بدون اذن قبلی بدون دعوت قبلی رفتیم خانه کسی دق‌ّالباب کردیم او کار داشت گفت ببخشید وقت دیگر, ما بدمان بیاید هیچ دلیلی نیست مگر خودخواهی این وَیُزَکِّیهِمْ برای رفع این خودخواهیهاست همان طوری که ما مال را خیلی دوست داریم تُحِبُّونَ الْمَالَ حُبّاً جَمّاً این غرور ما هم محبوب ماست این جریان حبّ مال را در سورهٴ مبارکهٴ «توبه» ملاحظه فرمودید که فرمود با دادنِ زکات خودتان را تطهیر کنید آیه 103 سورهٴ مبارکهٴ «توبه» این بود که خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِهَا اگر گفته شد دین یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ است وَیُزَکِّیهِمْ است بهترین راه تزکیه این است که این تُحِبُّونَ الْمَالَ حُبّاً جَمّاً را تعدیل بکند خب وقتی انسان حقوقِ واجب را داد خود شخص پاک می‌شود نه مال را پاک می‌کند اینکه گاهی می‌گویند ما رفتیم نزد فلان مرجع مال را پاک کردیم این تعبیر صحیحی نیست باید گفت ما رفتیم نزد امام یا نایب امام خودمان را تطهیر کردیم این تعبیر قرآن این نیست که «تطهّرها» فرمود: تُطَهِّرُهُمْ, خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً که صدقه مال را پاک نمی‌کند خود شخصی که باید وجوهات بدهد آلوده است پاک می‌شود صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ که این جمله تُطَهِّرُهُمْ در محل نصب است تا صفت باشد برای صَدَقَةً این وجوهات خود شخص را پاک می‌کند خود شخص را تزکیه می‌کند نه مال را پاک بکند مال طیّب و طاهر است نقصی ندارد که قدری‌اش برای امام است قدری‌اش برای خود شخص. خب پس خود شخص پاک می‌شود این یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ به اشخاص برمی‌گردد وَیُزَکِّیهِمْ به اشخاص برمی‌گردد پرداخت وجوه شخصیه خود اشخاص را پاک می‌کند این غرورشکنی خود اشخاص را پاک می‌کند فرمود: فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکَی لَکُمْ برگردید به شما برنخورد بگذارید دین در متن زندگی شما راه پیدا کند و اگر خواستید وارد بشوید حتماً با اذن باشد.

اگر وسط این بحث آمد که فرمود: هُوَ أَزْکَی لَکُمْ این برای شما باعث طهارت است معلوم می‌شود کسی که پرتوقّع است و مغرور است یک انسان خبیثی است حالا لازم نیست که انسان حتماً در مسائل جنسی جزء خبیثات باشد آدمی که وجوه نمی‌دهد جزء خبیثات است کسی که بگوید به من برخورد ما رفتیم دمِ در راهمان نداد جزء خبیثون است خبیث و طیّب مقابل هم‌اند مزکّا و غیر مزکّا مقابل هم‌اند این أَزْکَی لَکُمْ همین است خب اگر کسی غرورشکنی کرد می‌شود طیّب و طاهر. یک بیان لطیفی را حتماً ملاحظه بفرمایید که در جوامع روایی ما کجا هست ولی زمخشری این را در کشاف نقل کرده که «مَن سَبَقت عینه استأذانه فقد دَمَر» این هم از آن لطایف روایات است این حدیث است «مَن سَبَقت عینه استأذانه فقد دَمَر» کسی که چشمش قبل از گوش وارد صحنه می‌شود این به هلاکت رسیده خب هنوز صاحب‌خانه که به شما نگفت بفرمایید کجا را نگاه می‌کنی چرا اتاق را نگاه می‌کنی چرا حیات را نگاه می‌کنی این دین است این چشم باید عقب بیفتد گوش باید جلو بیفتد ببیند صاحب‌خانه می‌گوید بفرما! بعد او نگاه بکند برود. اگر چشم قبل از گوش راه افتاد «هَلَک» این می‌شود دین این دین همیشه ماندنی است دیگر شما این را در محیط کفار ملاحظه کنید قابل قبول است. اینکه در تفسیر المنار یک وقت نقل کردیم که ایشان از محمد عبدو نقل می‌کند که من وقتی رفتم در بعضی از کشورهای کفر آنجا اسلام را دیدم ولی کسی مسلمان نبود ولی در کشور ما مسلمان زیاد است ولی من اسلام نمی‌بینم همین است. فرمود همیشه باید چشم پشت سر گوش باشد اگر گوش شنید که صاحب‌خانه گفت بفرما! بعد او نگاه بکند برود «مَن سَبَقت عینه استأذانه فقد دَمَر» این برای این. خب نسبت به پسر و مادر هم که قصّه آن است نسبت به چشم و گوش هم که قصّه این است فرمود اگر به شما گفتند حالا این مسئله ورود نیست مسائل دیگر هم همین طور است اینها به عنوان تمثیل است نه تعیین. ما باید این غرور را بشکنیم تا وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ دربارهٴ ما که می‌خواهد ما را تطهیر کند روشن بشود این مکرّر قرآن به ما دارد قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکَّی, قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا خب راه تزکیه چیست اینها که کلی‌گویی است اگر گفت قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا در سورهٴ «شمس» یا قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَکَّی در سورهٴ «اعلیٰ» و سایر سوَر اینها کلی‌گویی است راه اجرایی و عملیاتی‌اش هم در سورهٴ مبارکهٴ «توبه» است در سورهٴ مبارکهٴ «نور» است فرمود وجوهات شرعی‌تان را بدهید حقوق فقرا را بدهید تا پاک بشوید ادب اجتماعی را رعایت کنید تا پاک بشوید هُوَ أَزْکَی لَکُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ آن‌گاه اصرار قرآن کریم در این گونه از موارد این است که هم از یک طرف نهی می‌کند هم از یک طرف امر می‌کند. در بعضی از موارد یا امر است یا نهی کم اتفاق می‌افتد که بین امر به شیء و نهی از ضدّ او یکجا جمع بشود اینجا فرمود اگر کسی نبود اذنی نبود لاَ تَدْخُلُوا این نهی است بعد فرمود حقّ ورود ندارید آنجا نایستید اگر به شما گفتند آقا چرا دمِ در می‌ایستید بروید زود بروید دیگر. سه مرحله است یک وقت ورود در خانه است این اذن می‌خواهد این امر اول, امر سوم رجوع و بازگشت است امر دوم در دم در معطّل شدن است فرمود اینجا نایستید دمِ در مردم برگردید وَإِن قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا نهی از دخول یک مطلب, امر به رجوع مطلب سوم, مطلب وسط این است که نایستید اینجا. همین زمخشری نقل می‌کند از ابوعبیده که من هرگز درِ خانه عالِمی را نزدم «ما قرأت باب عالمٍ قطّ» خب او را در محافل عمومی می‌دیدم اگر هم بود, اذن قبلی می‌گرفتیم با قرار قبلی می‌رفتیم درِ خانه‌اش همین طوری راه بیفتیم درِ خانهٴ این دارد مطالعه می‌کند کار دارد مکرّر زنگ می‌زنیم مکرّر وقت می‌خواهیم آخر اینکه ادبِ دینی نیست گفت «ما قرأت باباً علی عالِمٍ قطّ» این را هم ایشان نقل می‌کند. بنابراین نه تنها نهی از دخول است بلکه امر به رجوع است یعنی دمِ در بایستید تا صاحب‌خانه بیاید این چه کاری است می‌کنید این می‌شود ادبِ دینی. بسیاری از این امور است که روابط جامعه را تنظیم می‌کند و جزء اصول دین نیست جزء واجبات نیست ولی جزء امور تمدّنی است که خود قرآن آنها را به عهده گرفته اما بسیاری از مسائل نماز و روزه و حج عمره است که به وسیله روایات مشخص شده اما حالا فرمود اگر مکانی است در مسافرتید در حضر یا سفرید مکان عمومی است انبار است یا مسافرخانه عمومی است متاعی دارید یا تمتّعی می‌خواهید استراحت کنید متاع هم به معنای کالا هم به معنی استمتاع. بهره‌وری مقداری خستگی رفع کنید هیچ کسی آنجا نیست و جزء مشترکات است و کسی نیست بله آنجا عیب ندارد که بروید لَّیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَدْخُلُوا بُیُوتاً که غَیْرَ مَسْکُونَةٍ این عدم ملکه است یعنی کسی در آن نیست نه اینکه فعلاً کسی در آن نیست خانهٴ غیر مسکون عدم ملکه است یعنی اصلاً کسی اینجا زندگی نمی‌کند فِیهَا مَتَاعٌ لَّکُمْ حالا یا کالای شما آنجاست یا نه می‌خواهید مقداری آنجا استراحت کنید تمتّع و بهره‌برداری و اینهاست این عیب ندارد ولی وَاللَّهُ یَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَکْتُمُونَ در نهان و نهاد شما چیست چه چیزی را اظهار می‌کنید چه چیزی را کتمان می‌کنید همه آنها را ذات اقدس الهی می‌داند.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 25 تا 29 سوره نور 90/08/08

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتَّی تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَی أَهْلِهَا ذلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (27 فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فِیهَا أَحَداً فَلاَ تَدْخُلُوهَا حَتَّی یُؤْذَنَ لَکُمْ وَإِن قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکَی لَکُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ (28) لَّیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ مَسْکُونَةٍ فِیهَا مَتَاعٌ لَّکُمْ وَاللَّهُ یَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَکْتُمُونَ (29) قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکَی لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ(30)) نکاتی که درباره آیات قبلی مانده است یکی اینکه در جریان قذف در آیه چهار فرمود: وَالَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحَصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ حکم جَلْد را ذکر فرمود. سه حکم را یکی حکم جلد است که حد است دوم عدم قبول شهادت است سوم محکومیّت اینها به فسق بعد استثنا کرد فرمود اگر کسی توبه کرد و خود را اصلاح کرد و حقوق را تأدیه کرد مورد رحمت الهی است, ولی در جریان قصّه اِفک با لعنِ دنیا و آخرت همراه کرد فرمود اینها که آیه 23 إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظیمٌ سخن از توبه را اصلاً مطرح نکرد چون قذف آیهٴ چهار یک قذف عادی است اما قذف آیه 23 تتمّه قصّه اِفک است که کار منافقانهٴ منافقون است و قصد اینها اهانت به حریم رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) بود بنابراین کار اینها لعن دنیا و آخرت را به همراه دارد چون منافق‌اند و اهل توبه نیستند اما قذف آیه چهار که قذف عادی است یک گنهکار طبیعی ممکن است دست به چنین کاری بزند لذا راه برای توبه باز است تفاوت اساسی آیه چهار و آیه 23 همین است.

مطلب بعدی آن است که در مسائل قبلی گذشت که ذات اقدس الهی یک حقیقتِ بسیطِ نامتناهی است این حقیقتِ بسیطِ نامتناهی به ذهن کسی نمی‌آید چون از سنخ مفهوم نیست به شهود کسی نمی‌آید برای اینکه نامتناهی است تبعیض‌بردار نیست چون بسیط است لذا همهٴ بزرگان اهل معرفت می‌گویند ذات اقدس الهی قابل شناخت نیست برای هیچ پیغمبری و برای هیچ وصیّ و ولیّ و امامی قابل شناخت نیست هیچ کس نمی‌تواند بگوید انبیا به مقدار خودشان خدا را درک می‌کنند برای اینکه او مقدار ندارد و این تعبیر که «آب دریا را اگر نتوان کشید» یک بیان اغنایی است که چندین بار گذشت. پس ذات اقدس الهی نه معقول کسی است چون از سنخ مفهوم نیست نه مشهود کسی است چون نامتناهی است و بسیط است کلّش قابل شهود نیست بعض هم که ندارد آن وقت تمام معارف شهودی و امثال آن به وجه خدا به فیض خدا به نور خدا که نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ است برمی‌گردد ما اگر خواستیم مَثلی ذکر بکنیم - معاذ الله - تشبیه نباشد تمثیل قاطع نباشد برای تقریب ذهن با آفتاب می‌توانیم یک بازگو داشته باشیم الآن همه ما آفتاب را می‌بینیم که یقین داریم که این آفتاب است ولی همه کارشناسان می‌گویند آنچه را شما می‌بینید نور آفتاب است وگرنه خود آفتاب که قابل دیدن نیست آن وقتی که مسئله کسوف رخ داد و قمر بین ما و بین آفتاب قرار گرفت و سایه قمر به زمین افتاد و زمین تاریک شد تازه ما بخواهیم با چشم غیر مسلّح او را ببینیم کور می‌شویم آفتاب که قابل دیدن نیست اما همه ما یقین داریم آفتاب را می‌بینیم پس آنچه در آیه 25 آمده است در قیامت خدا را روشن می‌بینند یعنی این ابرهایی که خودشان ایجاد کردند این غبارهایی که خودشان تولید کردند کنار می‌رود نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ را می‌بینند نه الله را خدای سبحان روشنیِ آسمان و زمین است او را می‌بینند وَیَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ بارها به عرضتان رسید که هیچ مسئله‌ای در عرفان نیست که آن هویّتِ محضه موضوع بحث قرار بگیرد هر چه هست فیض خداست وجه خداست که مقامات امکان است و اگر مقامات امکان است آن‌گاه می‌شود گفت که فلان شیء با حق مرتبط است این حق همان حقّ مخلوق‌به است که فرمود ما آسمان و زمین را با حق خلق کردیم این حقّی که در سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» است الْحَقُّ مِن رَّبِّکَ با این حق می‌شود ارتباط برقرار کرد با این حق می‌شود متّحد شد اگر می‌گویند اتّحاد حق و خلق, خلق حق است مِن وجهٍ و خلق است من وجهٍ همان پیوند مطلق و مقیّد است پیوند فیض و مستفیض است وگرنه چند جا از المیزان عبارت آوردیم خواندیم که ذات اقدس الهی معرفتش مستحیل است که مستحیل. بیان لطیف سیدناالاستاد امام(رضوان الله علیه) را آوردیم خواندیم که ایشان بالصراحه می‌گوید خدای سبحان نه مشهود و معروف هیچ پیغمبری است هیچ پیغمبری خدا را درک نمی‌کند هیچ پیغمبری خدا را عبادت نمی‌کند هیچ پیغمبری خدا را طلب نمی‌کند او یک حقیقت نامتناهی فراگیر است به عقل کسی در نمی‌آید.

پرسش:...

پاسخ: این همان فیض خدا را نشان می‌دهد برای اینکه این بحثها چندین بار یعنی چندین بار گذشت الآن این جوشن کبیر را که ما می‌خوانیم ضمیر «هو» به الله برمی‌گردد می‌گوییم او حیّ است او قیّوم است او ازلی است او سرمدی است و مانند آن او ضارّ است او نافع است قضایایی که درباره ذات اقدس الهی است مانند سایر قضایا موضوع و محمول متّحدند اگر موضوع و محمول متّحد نباشند که قضیه نیست این اصل اول. اصل دوم آن است که تعیین محور اتّحاد به دست محمولِ قضیه است نه به دست موضوع قضیه اصل دوم یعنی اصل دوم هر وقت ما گفتیم «الف», «با» است «الف» را نباید نگاه کنیم باید «با» را نگاه بکنیم ببینم با چیست. اصل سوم این است که ما سه قضیه داریم در هر سه قضیه موضوع و محمول متّحدند اما تعیین محور اتّحاد به دست محمولِ قضیه است نه موضوع قضیه اگر موضوع, ذات بود ما را نباید فریب بدهد اگر ضمیر بین موضوع و محمول به ذات برگشت ما را نباید فریب بدهد تمام همّت ما باید این باشد که محمول چیست ما الآن سه قضیه داریم هر سه قضیه صادق است در هر سه قضیه موضوع و محمول متّحدند اما محور اتّحاد را محمول تعیین می‌کند ما می‌گوییم «زیدٌ هو ناطقٌ» این یک قضیه است «زیدٌ هو عالمٌ» این یک قضیه است «زیدٌ هو قائمٌ» این یک قضیه است در هر سه قضیه موضوع زید است در هر سه قضیه ضمیر «هو» به «زید» برمی‌گردد اما جایگاه وحدت خیلی فرق می‌کند در قضیه اُولیٰ زید با ناطق در مدار ذات متّحد است در قضیه دوم زید با عالِم در مدار وصف متّحد است در قضیه سوم زید با قائم در مدار فعل متّحد است فعل کجا وصف کجا ذات کجا این جوشن کبیر که هزار و یک قضیه است همه قضایا موضوعش ذات حق است الله است ضمیر هم به الله برمی‌گردد اما محورها فرق می‌کند اگر گفتیم هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ این یک معنا دارد «هو الخالق» یک معنا دارد «هو الرازق» یک معنا دارد «هو الشافی» یک معنا دارد «هو النافع» یک معنا دارد این نافع پایین‌تر از همه است آن شافی بالاتر از نافع است آن رازق بالاتر از شافی است آن خالق بالاتر از رازق است که همه اینها در محدوده فعل‌اند و همه این افعال زیرمجموعه «هو القادر» است که قدرت عین ذات است. بنابراین اگر گفته شد «داخلٌ» یعنی فیض او لطف او کَرم او عنایت او نه اینکه - معاذ الله - خودش داخل است ما همان طوری که حرف می‌زنیم به شرطی که حرفهایمان را بفهمیم روایات را باید بفهمیم اگر حرفهایمان و قضایایمان و ارتکاضاتمان تحلیل عالمانه نشود با روایات هم جاهلانه برخورد می‌کنیم ما این سه قضیه‌ای را که داریم هر سه را به خوبی می‌فهمیم منتها کسی باید باشد که تحلیل بکند که فرق قضیه اول و دوم و سوم چیست چرا مدار اتّحاد در این سه قضیه فرق می‌کند حرف اول تعیین محور اتّحاد را موضوع می‌زند یا محمول اگر این قضایا را که خودمان روزانه با او سر و کار داریم عاقلانه تدبیر بکنیم آن وقت خدمت روایات هم رفتیم اگر داشتیم «داخلٌ», «خارجٌ» و امثال ذلک به خوبی می‌فهمیم. فیض او و لطف او این الْحَقُّ که در چند جای قرآن آمده الْحَقُّ مِن رَبِّکَ این حق با خلق متّحد است مِن وجهٍ و غیر اوست مِن وجهٍ چون این حق, فیض خداست این حق, کار خداست از خداست نه خدا آن خدا مقابل ندارد ذات اقدس الهی ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ و در قبالش عدم محض است اما این حقّی که «مِن الله» است این حق است که علی(سلام الله علیه) در مدار اوست «علیٌّ مع الحق و الحقّ مع علی» نه آن حقّی که ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ چندین روایت است که خدا بود و احدی با او نبود الآن کما کان خدا در ازل بود خدا در لا یزال هست خدا بین الأزل و لا یزال هست کسی با او نبود و نخواهد بود فالیوم کما کان. آن حقّی که عین ذات اقدس الهی است رفیق و مصاحِب برنمی‌دارد «مع» برنمی‌دارد هر چه هست «منه» است نه «معه» اما این حقّی که فیض خداست آسمان و زمین با حق خلق شده است که اصطلاحاً می‌گویند حقّ مخلوق‌به علی و اولاد علی(علیهم السلام) با این حقّ‌اند و اگر ما خواستیم ببینیم چه چیزی حق است باید ببینیم علی و اولاد علی کجایند.

پرسش:...

پاسخ: علی حق است یعنی فیض الله است لذا فرمود: «أنا وجه الله, أنا جنب الله» فعل خداست دیگر هیچ فعلی بالاتر از این نیست مرحوم مجلسی نقل کرد دیگران نقل کردند که وجود مبارک حضرت امیر فرمود: «ما لله آیةٌ أکبر مِنّی» از من بزرگ‌تر خدا مخلوقی ندارد.

پرسش:...

پاسخ: هُوَ مَعَکُمْ این محمول, تعیین‌کننده است دیگر وقتی گفتند با شماست نه شما با اویید او با شماست هر مطلقی با مقیّد است اما مقیّد که با مطلق نیست شما با او نیستید او با شماست وقتی این قضیه را تحلیل می‌کنید تعیین محور وحدت به دست محمول قضیه است اگر گفتیم «الله مع زیدٍ» یعنی «فی مقام الفعل» اگر گفتیم «زیدٌ هو قائمٌ» یعنی «فی مقام الفعل» این‌چنین نیست که «زیدٌ قائم» قضیه نباشد یا موضوع و محمول متّحد نباشد موضوع و محمول در «زیدٌ قائمٌ» متّحدند در «زیدٌ عالمٌ» متّحدند در «زیدٌ ناطقٌ» هم متّحدند اما تعیین محور وحدت به دست محمول قضیه است دعای جوشن کبیر معنایش خب روشن می‌شود هزار و یک قضیه است محمولات مشخص‌اند درجات طولانی دارند هیچ کدام یعنی هیچ کدام در هویّت ذات نیست از این اوصاف فعلی ذات اقدس الهی, بنابراین این‌چنین نیست که «لا تنقض» درس بخواهد اینها درس نخواهد اینها قوی‌تر, عمیق‌تر, دقیق‌تر, رقیق‌تر از «لا تنقض» هستند «لا تنقض» اگر بحث سطح و خارج می‌خواهد اینها به طریق اُولیٰ هم بحث سطحی می‌خواهند هم بحث خارجی می‌خواهند.

پرسش:...

پاسخ: قادریّت است نه خالق, خالقٌ یعنی «قادرٌ قبل أن یَخلُق» بله, اما خالقیّت یک امر اضافی است وقتی خالقیّت است مخلوقیّت است البته با هم هستند لکن تقدّم ذاتی برای خالقیّت است مخلوقیّت مترتّب بر اوست برای اینکه فاعل قبل از فعل است ذاتاً گرچه مع‌الفعل است بنابراین در ازل ذات اقدس الهی بود احدی با او نبود چیزی با او نبود الآن هم چیزی با او نیست در لا یزال هم چیزی با او نیست چندین روایت به همین مضمون آمده خدا غریق رحمت کند مرحوم آخوند خراسانی را وقتی آن شعر عطار نیشابوری را از ایشان سؤال کردند آن طلبه سؤال کرد که

دائماً او پادشان مطلق است ٭٭٭در مقام عزّ خود مستغرق است

او به سر ناید ز خود آنجا که اوست٭٭٭ کی رسد عقلِ وجود آنجا که اوست

اول این شعر را برده نزد مرحوم آخوند, مرحوم آخوند سه, چهار سطر جواب عمیق داد بعد برد نزد مرحوم آقا شیخ محمدحسین اصفهانی بعد نزد مرحوم ملاّ احمد کربلایی مجموعاً این طلبه خوش‌ذوق این سؤالها را چندین بار نزد این اعلام گرداند یک رساله عمیقی شد به نام مکاتبات البته او هم یک آدم عادی نبود عطار نیشابوری که در شعر او این سه بزرگوار مرحوم آخوند فقط یک مقدار, آن دو بزرگوار عَلَمین بحثهای مبسوطی کردند جمعاً شده یک رسالهٴ وزین. غرض آن است که قادریّت, صفت ذات است تازه تعیّن است و هویّت مطلقه اصلاً در دسترس شهود هیچ پیغمبری نیست همه آنها مکرّر این را ذکر کردند این جزء محکمات فنّ شریف عرفان است خب.

وَیَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ خب مثل اینکه ما می‌فهمیم آفتاب چطور روشن است اما حق, اسمی از اسمای او مبین, اسمی است از اسمای او تازه ما می‌فهمیم آفتاب حق است اما خود جِرم آفتاب را چون نمی‌بینیم و شعاعش را می‌بینیم خیال می‌کنیم این اوست نه خیر این شعاع از آفتاب است ما با شعاع کار داریم بیش از این هم مقدور ما نیست فقط می‌فهمیم با علم حصولی و برهان که این شعاع, صاحبی دارد برای ما همین مقدار بس است مقدور ما هم بیش از این نیست. اما نکته‌ای که مربوط به الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ است صدر و ساقه این بحثها مربوط به قذف بود بددهنی بود فحش دادن بود هتک حرمت بود الْخَبِیثَاتُ یعنی «الأقوال الخبیثه» این دو نکته باید ملحوظ بشود که چرا الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ مقدّم شد بر الطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ و چرا الْخَبِیثَاتُ مقدّم شد بر لِلْخَبِیثِینَ سرّش این است که بحث در قذف است قذف یک قول خبیث است این قول خبیث از یک انسان خبیث نشأت می‌گیرد چون مسئلهٴ قذف و هتّاکی و قصّه اِفک بود این را مقدم داشت و چون حرفِ بد محور بحث بود این را بر گوینده مقدّم داشت که این دو نکته باید ملحوظ بماند یکی تقدیم خُبث بر طیب, یکی تقدیم خبیثات بر خبیثین الْخَبِیثَاتُ یعنی «الأقوال الخبیثه» کلمات خبیثه, نوشته‌های خبیثه اینها برای خبیثین است چه اینکه خبیثین برای این اقوال آماده‌اند اما کلمات طیّبه کلمات طاهره برای مردان و زنان پاک است چه اینکه مردان و زنان پاک شایسته کلمات پاک‌اند. أُولئِکَ یعنی مردان پاک و زنان پاک از آن تهمتهای ناروا و کلمات خبیثه مبرّا هستند و چون سخن از قذف به میان آمد و سخن از قصّه افک به میان آمد مسئلهٴ مواظب بودن چشم و گوش و حَرَم و حریم دیگران را بازگو می‌کند همینها زمینه قذف را فراهم می‌کنند انسان چه کار دارد خانه مردم را نگاه کند تا کسی را ببیند ناشناس باشد دهنش را باز کند بشود قذف لذا جلوگیری کرده فرمود: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ غیر از خانه‌هایتان نروید چندین قسم ذکر کرده خانه خودتان هم می‌خواهید بروید باید که اطلاع بدهید برای اینکه ممکن است کسی در خانه بخواهد لباسش را عوض کند حالا غیر از زوجین اگر مادر بود خواهر بود دختر بود بالأخره نگاه به بعض اعضا حرام است خب برای اینکه این حادثه پیش نیاید آن شرمِ متقابل رخ ندهد فرمود شما بالأخره یک تنحنحی یک سرفه‌ای یک ذکری یک یا الله‌ای یک استیذانی که او خودش را جمع بکند گرچه عین روایتی که جناب زمخشری نقل کرده است برخی از دوستان پیدا نکردند اما سعی‌شان مشکور مشابه این در روایات ما هست برای اینکه انسان مبتلا نشود به تهمت زدن و قذف فرمود جلوی چشمتان را بگیرید جلوی گوشتان را بگیرید جلوی زبانتان را بگیرید حتی خانه خودتان هم که می‌روید ذکری بگویید سرفه‌ای بکنید یا الله‌ای بگویید که آنها خودشان را جمع بکنند همه که زن و شوهر نیستند اعضای خانواده یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُیُوتاً این بیوت دو قسم است یا بیت خود شماست یا بیت دیگران است یا بیت غیر مسکون این چند قسم است خانهٴ غیر مسکونی مثل این کاروانسراهای در راه و حمّامات و اماکن عمومی نظیر پارک که خانه نیست ولی جزء اماکن عمومی است اینها یک حکم دارند و خانه‌های مسکونی دیگران یک حکم دارند و خانه‌های خودتان هم یک حکم دیگر دارند. اگر خانه برای خودتان بود که حکمش همان بود که زمخشری نقل کرد روایات را, اما غیر خانه‌تان چند فرع دارد چند مسئله دارد که سه مسئله را اینجا ذکر می‌کند: لاَ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتَّی تَسْتَأْنِسُوا اُنس بگیرید یعنی استیذان بکنید وقتی استیذان کردید, اذن گرفتید بدون سلام وارد نشوید ادبِ ورود, سلام است ملاحظه فرمودید که آن جاهلیّت را قرآن کریم به جامعه متمدّن و عقل برقرار کرد تنها مدینه گفتنِ مدینه این نیست که حالا نام عوض شده چون مهدِ تمدّن شد یثرب شده مدینه لذا وقتی قافله کربلائیها(سلام الله علیهم) از کربلا برمی‌گشتند فرمودند دیگر اینجا مدینه نیست تمدّن و مدنیّت و دینداری و دین‌باوری رخت بربست شما شدید اهل یثرب «یا اهل یثرب لا مُقام لکم» وقتی مدینه بود که پیغمبر بود و دین بود و قرآن و عترت محترم بودند حالا که جاهلیّت آمد دیگر شما همان یثربیها هستید «یا اهل یثرب لا مُقام لکم» بنابراین اگر مدینه شد بر اساس مدنیّت و تمدّن است فرمود ما آمدیم شما را متّحد کردیم. اتّحاد سفارشی نیست موعظه نیست اخلاقی نیست دستوری نیست این‌چنین نیست دو عنصر محوری دارد که جامعه می‌شود متّحد: یکی ایمان است خب یک مؤمن, مؤمن دیگر را دوست دارد مراعات می‌کند همه شئون را همه آداب و سنن را, دوم دستورهایی است که دین داده از خانواده شروع کرده همسایه‌ها را اهل محل را اهل قبیله را ارحام را و کلّ جامعه را تک تک اینها را برنامه داد فرمود شما پراکنده بودید ما شما را متّحد کردید این‌چنین نیست که همه‌اش با معجزه جامعه جاهلی شده باشد متّحد. در آیه 103 سورهٴ مبارکهٴ «آل‌عمران» که بحثش گذشت فرمود: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا وَاذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ البته خدا مقلّب‌القلوب است بر اساس آثار غیبی تألیف قلوب می‌کند فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً اما چطور تألیف قلوب کرده یعنی فقط معجزه یا اخلاق گفته دستور داده رعایت آن دستور را قوانین را لازم کرده فرمود شما جامعه اگر بخواهد کسی را متّهم نکند خانه کسی را نگاه نکند بدون اجازه وارد نشود وارد شد سلام بکند خب همین سلام, جذب دل می‌کند ادبِ عمومی است جامعه با ادب زندگی می‌کند با عاطفه زندگی می‌کند این وجود مبارک امام هشتم(سلام الله علیه) ملاحظه فرمودید این مَثل معروف که می‌گویند «سنگ روی سنگ بند نمی‌شود» همین است دیگر فرمود شما شیعه‌ها پیروان ما زیارت یکدیگر بروید ترک نکنید «تزاوروا» رابطه‌تان را حفظ بکنید چرا «فإنّ فی زیارتکم إحیاءً لأحادیثنا» شما شیعه‌های ما هستید وقتی یک جا نشستید بالأخره حرفهای ما را نقل می‌کنید کلمات ما را نقل می‌کنید این کلمات ما سنگ را روی سنگ بند می‌کند اینکه می‌گوییم «سنگ روی سنگ بند نمی‌شود» یعنی چه راست می‌گوییم دیگر شما اگر یک سنگ بگذارید یک سنگ دیگر هم رویش بگذارید بند نمی‌شود که یک مَلات نَرم باید باشد که این سنگها را به هم جمع کند این ملات نرم, ادب است ادب اجتماعی عاطفه احسان گذشت بزرگواری ملاتی است که سنگها را روی هم بند می‌کند وگرنه سنگ که روی سنگ بند نمی‌شود که فرمود زیارت بکنید «فإنّ فی زیارتکم إحیاءً لأحادیثنا و أحادیثنا تَعطف بعضکم علی بعضٍ» عاطفه ایجاد می‌کند ادب ایجاد می‌کند آن وقت این سنگها روی هم بند می‌شود, می‌شود برج. جامعه را شما این ادب و احترام متقابل را بردارید سنگ روی سنگ بند نمی‌شود اینکه فرمود: فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ تنها بر اساس معجزه نیست یعنی دستورها ما این‌چنین است الآن در سورهٴ مبارکهٴ «نور» هم فرمود مواظب چشم باشید مواظب گوش باشید این سه مسئله را رعایت بکنید اگر خانه مردم بخواهید بروید سه حال دارد استیناس کنید استیذان کنید اگر اذن دادند وارد بشوید با سلام, اگر مدّتی سه بار استیذان کردید کمتر و بیشتر کسی جواب نداد نروید اگر کسی را نیافتید نروید نه یافتید که کسی نبود این چقدر این کتاب شیرین است نفرمود که اگر دیدید کسی نیست نباید نگاه کنید نفرمود «فإن وَجَدْتم أن لا یکون فیه أحد» فرمود: فَإِن لَّمْ تَجِدُوا اگر نیافتید نه یافتید که کسی نیست یافتن یعنی انسان سَرک بکشد نگاه بکند ببیند کسی هست یا نیست بله بگوید یافتم که نبود, فرمود این کار را نکنید. اگر سه بار یا کمتر یا بیشتر استیذان کردید کسی را نیافتید حالا یا خواب بود یا نبود فَإِن لَّمْ تَجِدُوا نه «و إن وجدتم أن لم یکن فیه أحد» خب این می‌شود ادبِ اجتماعی این همان ملات است که سنگ را روی سنگ بند می‌کند. قسم سوم این است که اگر صاحب‌خانه بود و گفت ببخشید من فرصت ملاقات ندارم برگردید پس استیذان است اگر اذن داد وارد می‌شوید با سلام یک مسئله, اگر دو سه بار استیذان کردید در زدید یا مثلاً «یا الله» گفتید کسی جوابتان را نداد برگردید اگر کسی جوابتان را داد گفت ببخشید من الآن فرصت ملاقات ندارم آنجا نایستید ملاحظه بفرمایید این ادب چگونه می‌تواند جامعه را متمدّن کند وگرنه می‌شود یثرب. فرمود: فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً چطوری اخوانا یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتَّی تَسْتَأْنِسُوا اُنس بگیرید استیذان بگیرید مشخص بشود هست و به شما اجازه می‌دهند حالا که اجازه دادند وَتُسَلِّمُوا عَلَی أَهْلِهَا این یک ذلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ, فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فِیهَا أَحَداً نه «فإن وجدتم لا یکون فیه أحد» نه اینکه سَرک کشیدید پنجره و غیر پنجره را دیدید, دیدید کسی در آن نیست کسی را نیافتید حالا ممکن است خواب باشد ممکن است در حال استحمام باشد ممکن است در حال مطالعه باشد ممکن است در حال استراحت باشد شما نیافتید فَلاَ تَدْخُلُوهَا این فرع دوم مسئله دوم حَتَّی یُؤْذَنَ لَکُمْ و اگر کسی بود و گفت ببخشید برگردید الآن فرصت ندارم بدتان نیاید چه طلبی دارید آنجا از صاحب‌خانه وَإِن قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکَی لَکُمْ این می‌شود جامعهٴ متّحد. ما وقتی از دشمنیِ درونمان بکاهیم می‌توانیم با دیگری زندگی داشته باشیم هیچ دشمنی بدتر از این نفسِ فریبکار نیست «مَکّاره می‌نشیند و محتاله می‌رود» این «أعدیٰ عدوّکم نفسک الّتی بین جنبیک» فرمود: وَإِن قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا اینکه ما گفتیم انبیا قرآن وجود مبارک(علیهم الصلاة و علیهم السلام) راهش همین است هُوَ أَزْکَی لَکُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ. مسئله چهارم حالا اماکن عمومی حمّامات پارکها کاروانسراها که مسئله چهارم است لَّیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ مَسْکُونَةٍ این عدم مَلکه است یعنی خانه کسی نیست همین که این مکان عمومی را این پارک را این جای عمومی را این سوله را برای عموم ساختند اذنی است از کسی که بیده الإذن به شما اذن داد شما می‌توانید بروید که فِیهَا مَتَاعٌ لَّکُمْ یعنی تَمتّع بهره‌برداری استراحت بخواهید کمی بخوابید آنجا برایتان جایز است اما تمام این ریز و درشت کارتان را خدا می‌داند وَاللَّهُ یَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَکْتُمُونَ حالا این برای خانه مردم, در جامعه و خیابان و بیابان چطور فرمود: قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ در جریان ابصار «مِن» آوردند که یا برای ابتداست یا برای تبعیض و اما دربارهٴ حفظ دیگر مطلق است دیگر فقط زن و شوهرند که مجازند وگرنه ارحام و محارم و همه اینها حفظش لازم است اما در تعبیر فُرُوجَهُمْ مستحضرید که کمتر لفظی به اندازه معانی قبیحه گسترده است معانی قبیحه الفاظ فراوانی دارند اینها که «یُستَقبَح ذکره» هستند جامعه از گفتن و شنیدن آ‌نها منزجر هست در لغات و ادبیات می‌بینید الفاظ فراوانی دارند. سرّش این است که آن معنای قبیح همه سعی می‌کنند که با الفاظ کنایی از او یاد بکنند (یک) این الفاظ کنایی بعد از چند صباح مجاز مشهور می‌شود کم کم به صورت وضع تعیّنی یا تعیینی در می‌آید می‌شود حقیقت (دو) این را می‌گذارند کنار یک لفظ دیگری انتخاب می‌کنند (سه) لذا برای معانی قبیحه شما در کتاب لغت الفاظ فراوانی می‌بینید آن روزی که کلمه «فروج» به کار رفته جزو معانی خیلی کنایی و دور بود الآن به صورت صریح در آمده غائط این‌چنین است غائط که در کتابهای فقهی هم ملاحظه فرمودید آن مکان پَست است نه معنی مدفوع أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنکُم مِنَ الْغَائِطِ آنجا در سفرها جای پستی که منظر دیگران نباشد و بادگیر نباشد آنجا می‌رفتند برای قضای حاجت این معنای کنایی کم کم شده مجاز مشهور و وضع تعیینی و تعیّنی و اینها پیدا کرده این را گذاشتند کنار حالا می‌گویند دستشویی اگر چند صباحی شد دیگر این دستشویی را هم عوض می‌کنند یک لفظ دیگر برایش می‌گذارند آن روز هم از همین قبیل بود وَالَّتِی أَحْصَنَتْ که دربارهٴ مریم(سلام الله علیها) به کار رفته او هم از همین قبیل است وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکَی پس این یُزَکِّیهِمْ که هست این وحدت جماعی که هست با رعایت مسائل اخلاقی در گفتار و رفتار و نوشتار و مواظب مطبوعات و رسانه‌ها بودن حاصل می‌شود وگرنه با صِرف سفارش چنین امر گرانبهایی و دُرّ گرانبهایی حاصل نخواهد شد إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 30 تا 31 سوره نور 90/08/09

قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکَی لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ (30 وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلاَ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَی اللَّهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (31)) سورهٴ مبارکهٴ «نور» بخش مهمّ مسائل حجاب و عفاف را به همراه دارد لذا در حفظ زبان و در حفظ چشم آیات فراوانی نازل کرده بخشی که مربوط به حفظ زبان بود گذشت بخشی که مربوط به ورود در منازل بود که اذن و استیذان لازم است آن هم گذشت این تعبیر جناب زمخشری در کشاف گرچه مضمونش مطابق با آیات است (یک) و روایات اهل بیت(علیهم السلام) هم همین مضمون را تأیید می‌کند (دو) لکن عین این عبارت در جوامع روایی ما پیدا نشده و اگر در جوامع روایی آنها باشد یک عبارت بسیار پسندیده‌ای است که «مَن سَبَقَت عینه استیذانه فقد دَمَر» کسی که چشمش قبل از عین وارد صحنه بشود این هلاک شده است این جمله را حتماً می‌توان از جوامع روایی آنها پیدا کرد و این گونه از جمله‌ها خیلی به منزلهٴ کلمات قصار است و آموزنده است و تقیّه هم در کار نیست برای اینکه مطلبی است حق مطابق قرآن روایات ما هم از ائمه(علیهم السلام) همین مضمون را فرمودند ولی این تعبیر و این لفظ جامع پیدا نشده خب. بر زمخشری هم که نقل کرده ولی خب این فاصله است با مفاتیح یعنی چند قرن قبل از مفاتیح است زمخشری در کشاف آن را دارد ولی در جوامع روایی آنها باشد.

اما راجع به حفظ چشم و آثار آن فرمود: قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا به مؤمنین بگو که چشمهای خود را بپوشانند گرچه این حکم برای همه است ولی چون مؤمنین بهره می‌برند و امتثال می‌کنند مؤمن و مؤمنه را ذکر فرمود: قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ این قُل مفادش روشن نیست به مؤمنین بگو, چه چیزی بگو «غُضّوا» در تعبیر است «قل للمؤمنین غضّوا مِن أبصارکم» آنها هم یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ این یُغُضُّوا که مجزوم است و نونش افتاده چون جواب آن امری است که آن امر محذوف است «قل للمؤمنین غُضّوا من أبصارکم» آنها هم یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ که این مجزوم بودنش چون جواب آن امر است و همچنین «قل للمؤمنین احفظوا فروجکم» آنها هم یَحْفَظُوا که نون می‌افتد فُرُوجَهُمْ, قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ.

مطلب بعدی آن است که غضّ بصر و همچنین غمض بصر معنای کنایی آنها یعنی چشم‌پوشی منظور است نه اینکه چشمتان را بپوشید یعنی صرف‌نظر کنید یعنی نگاه نکنید اینکه می‌گویند چشم‌پوشی کرد یعنی صرف‌نظر کرد یعنی توجه نکرد. توجه نکنید به نامحرم و از نگاهتان بکاهید و خودتان را هم حفظ کنید نه نگاه کنید نه بگذارید کسی نگاه کند و عملاً هم خودتان را حفظ بکنید وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ و این راهِ تزکیه نفوس است یعنی اگر خدای سبحان فرمود قرآن برای این آمده است که یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَیُزَکِّیهِمْ راه تزکیه نفوس همین رعایت چشم و گوش و امثال اینهاست که اینها مقدّمات کار است وقتی این مبادی محفوظ ماند دلها هم محفوظ خواهد شد.

بعد فرمود: إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ هر کاری که اینها انجام می‌دهند مؤمنین انجام می‌دهند ذات اقدس الهی آگاه است قصدشان چیست انجام می‌دهند نمی‌دهند نگاه می‌کنند نمی‌کنند چقدر نگاه می‌کنند همه را ذات اقدس الهی خبیر است. در بیانات نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) هم هست که «اِتَّقُوا مَعَاصِیَ اللَّهِ فِی الْخَلَوَاتِ فَإِنَّ الشَّاهِدَ هُوَ الْحَاکِمُ» این دربارهٴ مردها. دربارهٴ زنها که وظیفهٴ بیشتری دارند چون خدای سبحان آنها را سبکی آفریده که با جمال و شکوه همراه‌اند فرمود: وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ یعنی شما هم به آنها بگویید امر حاضر کنید که «اُغضضن مِن أبصارکنّ» آنها هم یَغْضُضْنَ که این هم جواب آن امر مجزوم است وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ حفظ بکنند خودشان را خب که عفاف در جامعه حاکم باشد بعد فرمود: وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا همان طوری که منظور از غَضّ و غَمض چشم یعنی چشم‌پوشی است این پوشیدنِ فیزیکی مراد نیست که انسان چشم را روی هم بگذارد مگر در مورد ضرورت, معیار چشم‌پوشی است یعنی عدم توجه به نامحرم است منظور از زینت هم مواضع زینت است گرچه برخی از فقها نظیر مرحوم فاضل سیوری فاضل مقداد ایشان می‌گوید خود زینت معیار است نه موضع زینت برای اینکه خود همین زینت طلیعهٴ گناه خواهد بود ولی ظاهراً منظور ابداء مواضع زینت است.

پرسش:...

پاسخ: بله دیگر, گاهی ظرافت کار مطرح است گاهی خبیر بودن مطرح است گاهی عملِ ظاهری نشان می‌دهد گاهی خیلی رقّت دارد مثلاً دربارهٴ قلب دارد که قلب مؤمن «بین اسبعین مِن أسابع الرحمن» است کارهای ظریف را معمولاً با سرانگشت انجام می‌دهند قلب از آن جهت که ظریف است نظیر ورق زدن صفحهٴ کتاب است که انسان با سرانگشت انجام می‌دهد شما ببینید کارهای مهم را نظیر بنّایی نظیر آهنگری این را با کلّ دست انجام می‌دهند اما کارهای ظریف را نظیر زرگری اینها با سرانگشت انجام می‌دهند نه با دست و ساعد و عَضد و اینها قلب هم از آن جهت که خیلی ظریف است با انگشتهای خدا جابه‌جا می‌شود این گونه از امور هم که خیلی ظریف است با صنع و صنعت آمیخته است فرمود آنچه را که اینها به کار می‌برند با ریزه‌کاریهایشان مشهود خدای سبحان است خب.

فرمود: وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ یعنی مواضع زینت را إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا که معروف همان وجه و کَفّین و امثال ذلک است منظور خود زینت نیست چون خود زینت اگر بیرون بدن باشد که یقیناً نگاه به او حرام نیست به بدن متّصل باشد ممکن است که تحریک بکند لذا فاضل مقداد و امثال ایشان فتوا به حرمت دادند که گوشواری که در گوش نامحرم است نمی‌شود آن را نگاه کرد چون این نگاه, طلیعهٴ معاصی دیگر است. تعبیر زمخشری در کشّاف این است که «النظرُ بَرید الزنا» برید یعنی قاصد نگاه به نامحرم این قاصد و پیام‌آور معصیت است ولی معروف این است که همان مواضع زینت معیار است إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا مگر آ‌ن مقداری که ظاهر باشد. یک بحث در این است که زن سَتْرش چقدر واجب است آیا می‌تواند دستش را وجه‌اش را بدون پوشش حرکت بدهد یک بحث در جواز نظر است اگر گفتند زن برای رفع حاجت می‌تواند با دستِ باز با روی باز حرکت کند معنایش این نیست که نامحرم هم می‌تواند به دست و صورت او نگاه کند این عدمِ وجوب سَتْر است نه جواز نظر برای مرد خب اگر ببیند مرد نگاه می‌کند که خب باید بپوشاند وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا بعد فرمود: وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ در جاهلیّت این طور نبود اینها گریبان و گردن را باز می‌گذاشتند اسلام آمده فرمود روسری بگذارید (یک) این روسری باید به قدری وسیع و جامع باشد که هم سر را بپوشاند (یک) هم جَیْد و گردن را بپوشاند (دو) هم جَیْب و گریبان را بپوشاند (سه) اینکه می‌گویند سینه را بپوشاند برای اینکه بین جَیْب و جَید فرق است آنکه در سورهٴ «مسد» دارد حمالة الحطب است فِی جِیدِهَا حَبْلٌ مِن مَسَدٍ جَیْد یعنی گردن, جید گردن که در نساء خواندید. خب جَیْب یعنی گریبان وقتی به وجود مبارک موسی فرمود: وَأَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ یعنی دستت را در گریبانت بگذار تَخْرُجْ بَیْضَاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ پس زن موظّف است رأس, جَیْب, جَیْد هر سه را بپوشاند وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ نه «علی جیودهنّ» جید که گردن را بپوشاند بلکه جیب یعنی گریبان را بپوشاند خب ولی در مفردات راغب متأسفانه جیْب قبل از جوی آمده با اینکه آن یایی است مؤخّر از واو است. به هر تقدیر فرمود: وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ خُمُر یعنی مقنعه بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ اینجا دو مسئله است و دو مطلب و سرّ تکرار لاَ یُبْدِینَ هم همین دو مطلب است. یکی ناظر به این است که چقدر را باز کند برای عموم این برای زینت ظاهر است مواضع زینت است یکی اینکه مواضع زینت آن مقداری که حالا ظاهر نیست آن مقدار را برای چه کسی می‌تواند ظاهر کند برای محارم پس موضع ظاهر زینت را که وجه و کَفّان است می‌تواند ظاهر کند برای همه منتها نگاهِ همه جایز نیست این‌چنین نیست که این آیه درصدد تجویز نظر باشد درصدد عدمِ وجوب سَتْر است درصدد جواز ابداست اگر یک زن ببیند که نامحرمی دارد نگاه می‌کند آن وقت بر او لازم است که اِبدا نکند اما آن مواضع خفیّه مثل خود گریبان مثل دست مثل بدن اینها که دیگر ما ظَهَر نیست ما بَطَن و ما خفیّ است آنها را برای چه کسی می‌تواند ظاهر بکند فرمود: وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا سرّ تکرار لاَ یُبْدِینَ برای اینکه دو مطلب کاملاً از هم جداست نمی‌شد با یک بار دو استثنایی که ناهماهنگ است کنار هم قرار بگیرند وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا (این یک) آن مَا ظَهَرَ مِنْهَا جاهلی معیار نیست مَا ظَهَرَ مِنْهَا اسلامی معیار است به شهادت اینکه در جاهلیّت گریبان باز بود ولی الآن فرمود: وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ پس منهای گردن منهای گریبان منهای سر هر چه ظاهر شده است جایز است می‌ماند وجه و کفّان که «فی القدمین نظر» خب اما دربارهٴ «ما بَطَن» پس اگر می‌فرمود «و لا یُبدین زینتهنّ الاّ ما ظهر منها» این منصرف می‌شد به فضای جاهلی, فضای جاهلی سر باز گردن باز گریبان باز فرمود این‌چنین نباشد آن قسمتهایی که باز بود آن سه قسمت کاملاً باید بسته باشد به استثنای این سه قسمت بقیه بدن که خب با لباس پوشیده است این سه قسمت باز بود یعنی موی سر معلوم بود گردن معلوم بود گریبان هم معلوم بود فرمود این سه قسمت را باید بپوشانید بقیه که دست تا مچ و صورت است این عیب ندارد یعنی اِبدایش عیب ندارد نه نظرِ نامحرم جایز است.

پرسش:...

پاسخ: خب بله همان مشکل هست دیگر, اگر کسی نامحرم بود او حقّ نگاه ندارد دو حرف است: یکی اینکه پوشیدن بر زن واجب است نه بر زن واجب نیست مگر در مواردی که ببیند نامحرم دارد نگاه می‌کند زن می‌تواند با دست تا مچ که پوشیده نیست و با صورت که پوشیده نیست برود در مجامع اما مرد می‌تواند نگاه کند نه, اگر مرد دارد نگاه می‌کند آن وقت اِبدا جایز نیست غرض آن است که تلازم نیست بین عدم وجوه اِبدا و جواز نظر, جواز نظر نیست اصلاً مگر اینکه برای رفع ضرورت به صورت عادی و بدون رِیْبه.

پرسش:...

پاسخ: تکلیف, حقّ الهی است البته.

وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ یعنی آن مواضع باطن إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ برای همسران خودشان أَوْ آبَائِهِنَّ برای پدرانشان أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ برای پدر شوهرشان أَوْ أَبْنَائِهِنَّ برای فرزندانشان أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ برای فرزندان شوهرهایشان أَوْ إِخْوَانِهِنَّ برای برادرانشان أَوْ بَنِی إِخْوَانِهِنَّ برای برادرزاده‌هایشان أَوْ بَنِی أَخَوَاتِهِنَّ برای خواهرزاده‌هایشان أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ در بین محارم اعمال و اعمام و اخوال مطرح نشدند نفرمود برای عموها و برای دایی‌ها با اینکه آنها هم محرم‌اند گفتند برای اینکه درست است که عمو محرم است دایی محرم است ولی عموزاده نامحرم است دایی‌زاده نامحرم است ممکن است عمو و دایی این خانم را ببینند و برای فرزاندانشان معرفی کنند که نامحرم از وضع اینها باخبر بشود برخی از محارم را هم قرآن کریم ذکر نکرده است گرچه آنها نباید چنین کاری بکنند یا نمی‌کنند ولی ادبِ دینی اقتضا می‌کند که فضای جامعه فضای عفّت باشد آن وقت این می‌شود یک جامعه دینی و راحت.

پرسش: داماد زن را اینجا ذکر نکرده؟

پاسخ: خب آن پیداست که بیگانه است دیگر اما اینها که محرمِ نَسبی هستند اینجاست ولی اگر برادر برای برادرزاده بخواهد وصل کند محرمی برای محرم وصل می‌کند بَنِی أَخَوَاتِهِنَّ هم همین طور است اگر بخواهد برادری برای برادر خودش یا دیگری که از همین قبیل است که آ‌ن هم محرم‌اند وصل بکند محرمی برای محرم وصل کرده است.

أَوْ نِسَائِهِنَّ زن درست است که برای زن محرم است ولی زنِ مسلمان مجاز نیست که خود را برای زنی که غیر مسلمان است نشان بدهد زیرا ممکن است آن زنِ کافره این زن مؤمنه را ببیند و برای نامحرمها وصل کند لذا حضور زنِ مسلمان در مهمانیهایی که زنِ غیر مسلمان حضور دارد باید طوری باشد که آن زنِ غیر مسلمان از کیفیت بدنی این زن مسلمان آگاه نباشد زنِ مسلمان برای زن مسلمان محرم است أَوْ نِسَائِهِنَّ این رعایت ادب و عفّت عمومی. أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ این مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ تکرار نیست زنهای مؤمن در برابر مردها همین صوَر استثنایی است که در آیات آمده و یا عمو و دایی است که در روایات هم آمده اما زن بخواهد خود را برای زنِ دیگر نشان بدهد و بیاراید اگر آن زن مسلمان باشد می‌تواند اما اگر آن زن مسلمان نبود کافره بود در صورتی که مِلک یَمین این زن باشد می‌تواند پس مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ خصوص اِما و کنیز مراد است نه خصوص عبید (یک) نه اعمّ از عبید و اِما (دو) بلکه خصوص کنیز مراد است دوم اینکه این تکرار نیست درست است کنیز, زن است و نِسَائِهِنَّ هم زن لکن نِسَائِهِنَّ زنهای مؤمن‌اند اِما اعم از مؤمنه و کافره است پس اگر زن کافره باشد در صورتی که کنیز این خانم باشد این می‌تواند خودش را به او نشان بدهد و اگر همین که کافره است کنیز او نباشد مشکل دارد که این زن خودش را نشان او بدهد.

پرسش:...

پاسخ: بله, اینکه نِسَائِهِنَّ گفتند برای همین است دیگر, برای اینکه زن مؤمنه مواظب چشم و گوشش هست دیگر اول دستور چشم و گوش را داد به مؤمنات بعد فرمود در چنین فضایی زن مؤمنه می‌تواند زن مؤمنه دیگر را ببیند بعد از اینکه زبان را دستور داد چشم را دستور داد گوش را دستور داد آن‌گاه فرمود در چنین فضایی أَوْ نِسَائِهِنَّ.

پرسش:...

پاسخ: خب حالا آن گسترهٴ کار را که با این تعبیری که در اول فرمود: قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ شامل خواهد شد در فضایی که فرمود چشم باید امین باشد گوش باید امین باشد اعضای بدن باید امین باشد اینها را در این فضا فرمود محرم شما هستند می‌توانید به آنها نشان بدهند و آنها هم می‌توانند نگاه کنند خب.

پس أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ این اختصاص دارد به خصوص کنیزها چه اینکه در آیه شش سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» هم همین طور بود در آیه پنج و شش سورهٴ «مؤمنون» به این صورت بود وَالَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ ٭ إِلَّا عَلَی أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُمْ اگر کنیزِ مرد باشد این مستثناست اما اگر عبدِ یک زن باشد در عین حال که مِلک یمین است مستثنا نیست اینجا هم همین طور است أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ خصوص کنیزها را می‌گوید نه عمّ یا خصوص أب لذا در ردیف نِسَائِهِنَّ آمده این زنهایی که کنیز زنهای مؤمنه‌اند می‌توانند آنها را ببینند ولو کافره باشند اگر عبد بود در ردیف آ‌ن رجال استثنا می‌شد ولی چون اِماست در ردیف نساء استثنا شده است. أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ یا بعضیها هستند همراهانی‌اند که در اثر سفاهت در اثر ادراکِ کم اینها تشخیص نمی‌دهند و اهل شهوت نیستند و تشخیص نمی‌دهند اینها نگاه اینها با عدم نگاه اینها یکسان است چون صِرف نگاه حرمت ذاتی ندارد آن نگاهی که باعث تحریک می‌شود مشکل دارد اگر کسی در اثر سفاهت فقدان آن قوّه شهوی و ضعف درک, نگاه او مثل عدم نگاه است فرمود اینهایی که جزء همراهان خانوادگی شما هستند و فقط جزء خدمه‌اند کاری از آنها ساخته نیست فقط خدمتگزاری اینها هم می‌توانند ببینند چون دیدن اینها مثل عدم دیدن است.

پرسش:...

پاسخ: خب بله اگر نگاه به غیر اینها باشد نگاه با رِیْب باشد جزء آن موارد مستثنامنه است دیگر.

التَّابِعِینَ که غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ هستند اِرْبه یعنی حاجت جمعش هم اِرَب است این «منتهی الإرَب فی لغة العرب» اِرَب جمع اِربه است اربه یعنی حاجت اینها حاجتی به مسئله هم‌جنس و امثال ذلک جنس مخالف ندارند اصلاً غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ مرد هستند ولی اوصاف مردانگی و شهوت در اینها نیست أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاءِ کودکانی که هنوز نمی‌فهمند زن و عورت زن و بدن زن و زیبایی زن یعنی چه چون اگر خود این کودک به حدّ تشخیص برسد در همین آیات بعدی این سورهٴ مبارکهٴ «نور» می‌فرماید به پدر و مادرها دستور می‌دهد که به فرزندانتان بگویید که سه وقت از اوقات شبانه‌روز وارد اتاق مخصوص پدر و مادر نشوند مگر اینکه اذن قبلی باشد که آنها خودشان را جمع کنند جامه را در بر بکنند آنها بیایند آن آیات مفصّلاً در همین سورهٴ مبارکهٴ «نور» خواهد آمد که حتّی بچه‌های آدم اگر اهل تمیز و ادراک بودند به آنها باید آموزش داد که سه وقت از شبانه‌روز وارد اتاق مخصوص پدر و مادر نشوند لذا فرمود: أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا یعنی اطلاع پیدا نکردند حالیشان نیست از این مسائل عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاءِ خب حالا این برای نشان دادن. نحوه مَشی و حرکت زنها در جامعه چگونه باشد فرمود اینها که راه می‌روند طرزی راه بروند همان طوری که مردانه باید حرف بزنند مردانه باید راه بروند زنانه حرف نزنند اینکه در سورهٴ مبارکهٴ «احزاب» فرمود: فَلاَ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلاَ مَعْرُوفاً یعنی حرفِ خوب بزنید (یک) خوب حرف بزنید (دو) مردانه حرف بزنید نه زنانه (سه) با رقّت و نازک‌گفتاری و نازک‌رفتاری این طوری حرف نزنید ولو «مِن وراء حجاب» باشد خدای سبحان آن جاذبه‌ای که ایجاد کرده این ممکن است که در معرض فساد قرار بگیرد همان تعبیر زمخشری که «النظرُ بریدٌ» این پیام‌آور معصیت است فرمود حالا که می‌خواهند در جامعه راه بروند وَلاَ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ در فضای جاهلی زینتها را گاهی به دست گاهی به پا گاهی به گوش و گاهی به چهره و اینها نصب می‌کردند فرمود این خلخالی که در پا برای زینت گذاشتند طرزی راه نروند که این خلخالها حرکت کند صدا کند و بیگانه را تحریک کند وَلاَ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ پاها را محکم به زمین نزنند همان طوری که حرفهای اینها نباید رقیق باشد پاهای آنها نباید محرّک باشد در رفتن وَلاَ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ تا معلوم بشود که اینها دارای چنین زینتی‌اند و تحریک بشود.

مسئله نگاه نامحرم یک مرد به زن مشخص است اما زن به مرد که آیا می‌تواند نگاه کند یا نه, روایات فراوانی هست آن قصّه ابن اُمّ مکتوم که نابینا بود وارد محضر پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) شد دو نفر دو خانم آنجا بودند حضرت به هر دو فرمود: «احتجبا» رو بگیرید یعنی نگاه نکنید یا فاصله بگیرید عرض کردند او که نابیناست فرمود شما که بینایید از این روایت ابن امّ مکتوم نابینا معلوم می‌شود زن هم حق ندارد مرد را نگاه کند و گرچه این روایت را گفتند سند معتبری ندارد یا آنچه از صدیقه کبرا(سلام الله علیها) رسیده است که زینت زن در این است که کسی او را نبیند او هم نبیند این هم گفتند مرسله است سند فقهی نخواهد بود لکن از مجموعه اینها به دست می‌آید همان طوری که مرد نمی‌تواند نگاه کند مگر به طور عادی زن هم نمی‌تواند نگاه کند مگر به طوری عادی حالا اگر جوانی متأسفانه با دست لخت حرکت کرده آیا زن می‌تواند این بازوی لخت پسر جوان را ببیند یا نه؟ اگر به طور عادی باشد که غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ است محذوری ندارد اما اگر ببیند - خدای ناکرده - همین بیان لطیف زمخشری که «النظر برید الزنا» این است این هم نباید نگاه کند بالأخره خود او می‌داند و إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ.

پرسش: صدای زن عورت است یا نه؟

پاسخ: نه, مگر اینکه محرّک باشد خود صدای زن عورت نیست.

خب, وَتُوبُوا إِلَی اللَّهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ اینجا مؤمنون در قبال مؤمنات نیست آنجا که وظایف خاصّه برای دو گروه بود وظیفه مؤمنین جدا وظیفه مؤمنات جدا اما اینجا که توبهٴ إلی الله است رجوع الی الله است ادراک محضر ذات اقدس الهی است ادراک به اینکه أَنَّ اللَّهَ یَرَی اینها دیگر مخصوص به زن یا مرد نیست بنابراین این مؤمنون منظور اعم از مؤمنون و مؤمنات است بر خلاف آنچه در صدر آیه آمده وَتُوبُوا إِلَی اللَّهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 30 تا 31 سوره نور 90/08/10

قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِکَ أَزْکَی لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا یَصْنَعُونَ (30 وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلاَ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَی اللَّهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (31)) برخی از نکاتی که مربوط به بحثهای سابق بود این است که در جریان اِفک آنچه معیار بحث بود مقذوفه و مَرمیه بالقذف چون مؤنث بود در آیه 23 و مانند آن تعبیر مؤنث آورد که إِنَّ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلاَتِ لکن در آیهٴ 26 به صورت جمع نهایی هم خبیثات و خبیثون را ذکر فرمود هم طیّبات و طیّبون را که حرفهای خبیث برای مردان خبیث است و افراد خبیث با حرفهای خبیث سر و کار دارند چه اینکه حرفهای طیّب برای مردان طیّب است و مردان طیّب با کلمات طیّبه سر و کار دارند. تعبیر «خبیثین» و «خبیثون» برای تَقلیب است که زنها را هم شامل می‌شود تعبیر «طیّبین» و «طیّبون» این هم تقلیب است مردها را هم شامل می‌شود سرّ مذکر آوردن این «طیّبین» برای آن است که در جریان اِفک تنها آن زن مقذوفه نبود صَفوان هم مقذوف بود لذا در قذف گذشته از اینکه سخن زن مطرح است مرد هم مقذوف می‌شود به فساد. تقلیباً جنبه مذکر رعایت شد فرمود: أُولئِکَ مُبَرَّؤُونَ نه اینکه «تلک» یا «اللّواتی مبرّئات» سرّ اینکه مذکّر آورد این است که در جریان افک و قذف صفوان و امثال صفوان هم مقذوف بودند تقلیباً بجانب الذکورة علی الاُنوثه مذکّر ذکر فرمود.

مطلب بعدی آن است که کلمهٴ جَیْب به فتح بود و جِید به معنی گردن که در سورهٴ «مسد» است آن به کسر است البته فِی جِیدِهَا حَبْلٌ مِن مَسَدٍ یک طناب محکمی در جید و گردن اوست. اما مسائلی که مربوط به آیات تلاوت شده است. دو حکم فقهی در آیه سی برای مردها بیان کرده است فرمود اینها هم باید چشمشان را نگه دارند و چشم‌پوشی کنند و هم اندام تناسلی خودشان را مستور کنند این دو حکم وظیفهٴ مردهاست قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ و حذف متعلّق هم دلیل بر عموم است اینها به طور عام یا مطلق موظّف‌اند نگاه نکنند «الاّ ما خرج بالدلیل».

پرسش:...

پاسخ: نه خب, به مؤمنین بگو یُغُضُّوا آن جواب این نیست جواب امر محذوف است «قل للمؤمنین غُضّوا أبصارکم» جوابش یُغُضُّوا است که با جزم ساقط می‌شود وگرنه یُغُضُّوا که جواب قُل نیست.

خب پس این دو حکم فقهی برای مردهاست مرد اگر بخواهد چیزی را نگاه کند دلیل می‌خواهد «حذف متعلّق یدلّ علی العموم» یا بالعموم یا بالاطلاق قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ اینها باید چشمشان را بپوشانند اینکه مُهمَل نیست مُجمَل نیست «حذف متعلّق یدُلّ علی العموم» اگر فقیهی خواست بگوید نظر به وجه و کفّین جایز است او باید دلیل بیاورد که با تخصیص یا تقیید از این عموم یا اطلاق خارج شده است که دلیلی ندارد پس قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ اصل این است که این چشم‌پوشی کند «الاّ ما خرج بالدلیل».

حکم فقهی دیگر پوشیدن اندام تناسلی است در نماز و غیر نماز حکم مرد یکی است در همه حالات باید اعضای تناسلی را بپوشاند وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ بیش از این محتاج به دلیل دیگر است این دو حکم فقهی برای مرد. مستحضرید که تمام احکامی که برای مسلمان هست غیر مسلمان هم در احکام شریک‌اند تنها در اصول دین نیستند حق این است که در فروع دین هم شریک‌اند لکن بعضی از احکام مخصوص حوزه اسلامی است وظیفه بین‌المللی نیست. در جریان نگاه کردن نگاه به زن مسلمان جایز نیست به موی او به بدن او جایز نیست ولو با رِیْب همراه نباشد به قصد تلذّذ هم نباشد نگاه به بدن و موی زن مسلمان جایز نیست برای اینکه او از حرمت خاص برخوردار است. دو گروه مستثنا هستند: یک گروه زن غیر مسلمان نگاه به مو و بدن زن غیر مسلمان اگر با ذلّت و رِیْبه همراه نباشد جایز است برای اینکه او محترم نیست حرمت ندارد. از اینجا معلوم می‌شود که نگاه به زن که جایز نیست برای آن است که او یک ذخیره اجتماعی است مثل خانه مردم, خانه مردم فرش که نامحرم نیست پرده که نامحرم نیست ولی آبروی اشخاص ایجاب می‌کند که انسان خانه آنها را نگاه نکند چرا نگاه به خانه مردم حرام است خب پرده نامحرم است فرش نامحرم است یخچال و تلویزیون نامحرم است یا حرمت مؤمن ایجاب می‌کند که آدم خانه‌اش را نگاه نکند این‌چنین نیست که تَطَلّع دور مؤمن حرام است برای اینکه آنجا نامحرم هست نه حالا عدّه‌ای نشستند فقط مردند ما یقین داریم در این خانه همسایه غیر از مرد کس دیگری نیست اینها نشستند جلسه دارند نگاه به اتاق آنها از راه پنجره حلال است یا حرام خب حرام است دیگر این حرمت برای نامحرمی نیست برای حرمت و احترام خانه مؤمن است زن مسلمان حرمتی دارد نمی‌شود مویش را نگاه کرد بدنش را نگاه کرد زن غیر مسلمان این حرمت را ندارد پس نباید گفت حالا اگر کسی قصد لذّت ندارد یا قصد ریبه ندارد می‌تواند به زن نامحرم نگاه کند این احترامی است برای او, زن غیر مسلمان این حرمت را ندارد این یک گروه‌اند. زنانی که اهل بادیه هستند که «اذا نُهِین لا یَنتهی» نهی از منکر می‌شوند ولی ترتیب اثر نمی‌دهند با همان موی باز با همان دست برهنه در جامعه ظهور دارند هر چه هم بگویی اثر نمی‌کند این گروه هم «اذا نُهِین لا یَنتهی» نگاه به موی اینها نگاه به بدن اینها بدون لذّت و با نجات خطر ریْبه حرام نیست. خب پس بنابراین نگاه معلوم می‌شود که یک قسمت حرمتش برای آن است که «سَهمٌ مِن سهام ابلیس» انسان در معرض خطر گناه قرار می‌گیرد یک مقدار برای اینکه حیثیت او و آبروی او و امنیت اجتماعی او آسیب می‌بیند همان طوری که نگاه به اتاق دیگران حرام است.

پرسش:...

پاسخ: اگر جزء «اذا نُهِین لا یَنتهی» باشند بله, که هر چه آدم به اینها بگوید اثر نمی‌کند خب اینها حرمت خودشان را از دست دادند اما معنایش این نیست که نگاه با لذّت یا در حال خطر رِیْبه جایز است آن مطلقا حرام است ولی نگاه به زن ولو همراه با لذّت نباشد ولو خطر «سَهمٌ مِن سهام ابلیس» نباشد نگاه به بدن او و موی او اهانت به شخصیت اوست این زن یک ذخیره است باید محفوظ بماند مثل نگاه به خانه مردم خب خانه مردم چرا نگاه به خانه مردم حرام است برای اینکه ما به امنیت اینها داریم آسیب می‌رسانیم با اینکه اینجا غیر از مرد کس دیگری نیست یا نه اصلاً کسی نیست فقط پرده و در و دیوار و یخچال است این چرا نگاه حرام است این نگاه برای لذّت یا ریبه نیست این حرمت نگاه برای آن است که امنیت مردم محفوظ باشد.

پرسش: تصرف نیست؟

پاسخ: تصرّف نیست, چه تصرّفی است منتها آسیب رساندن به شخصیت و حرمت و حیثیت صاحب‌خانه یا همسایه است و از این جهت حرام است که در روایات دارد اگر صاحب‌خانه هم بفهمد دیگری در خانه‌اش نگاه می‌کند چشمش را بِکَند جایز است از بس این کار حرام است خب «فَقَه عینه» برای اینکه به حیثیت مردم و امنیت مردم آسیب می‌رسد دیگر تنها سخن از نگاه نامحرمانه و تلذّذ جنسی نیست بنابراین اگر کسی بخواهد موی زن مسلمان بدن زن مسلمان را نگاه کند به حیثیت او آسیب رسانده از این جهت حرام است ولو با لذّت همراه نیست و این حرمت در زنهای غیر مسلمان نیست (یک) در زنانی که اهل بادیه‌اند «اذا نُهِین لا یَنتهی» نیست (دو) اگر آدم نگاه کرد که همراه با لذّت نبود خطر ریبه نبود جایز است (سه) اگر گفته شد قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ گرچه احکام الهی برای همه است هُدیً لِلنَّاسِ است (یک) گرچه بهره‌وران از این خصوص مؤمنین‌اند متّقین‌اند که در سورهٴ «بقره» و مانند آن فرمود: هُدیً لِلْمُتَّقِینَ یا لَتَذْکِرَةٌ لِلْمُتَّقِینَ (این دو) نه برای آن است که فقط مؤمنین بهره می‌برند فرمود: هُدیً لِلْمُتَّقِینَ بلکه این حکم مخصوص مؤمنین است ولو لذّت نیست ولو خطر ریبه نیست ولی به حیثیت او آسیب رساندن است به حرمت او آسیب رساندن است.

پرسش:...

پاسخ: خب اگر افراد طوری است که مصداق «اذا نُهِین لا یَنتهی» شدند عمداً حرمت خودشان را از دست دادند آن‌گاه است که اگر با لذّت همراه نباشد (یک) اگر خطر «سَهمٌ مِن سهام ابلیس» او را همراهی نکند (دو) مثل اینکه آدم دیوار را نگاه می‌کند (سه) بله این نگاه عیب ندارد اما آدم بداند که مثل اینکه دیوار را نگاه می‌کند.

درباره مردها این دو حکم مشخص شده پس نمی‌شود گفت مرد می‌تواند وجه و کفّین را نگاه کند این دلیل می‌خواهد نمی‌شود به تعبیر مرحوم آقای خویی که فرمودند اصل, برائت است به برائت تمسّک کرد این دلیل می‌خواهد برای اینکه حذف متعلّق «یَدُلّ علی العموم» این آیه که مُهمل نیست مُجمل نیست فرمود مردها چشمشان را بپوشانند خب معلوم است که منظور در و دیوار که نیست یعنی مردها چشمشان را از زنها بپوشانند این اگر بخواهد کسی فتوا بدهد که مرد می‌تواند وجه و کفّین زن را نگاه کند او باید دلیل بیاورد نه اینکه اصل, برائت است این آیه منع می‌کند دیگر معلوم است که منظور این نیست که آسمان و زمین را نگاه نکند در و دیوار را نگاه نکند این معلوم است دیگر. آنچه از این آیه برمی‌آید این است که به زن نگاه نکند این مطلق است حذف متعلّق هم «یدلّ علی العموم» اگر کسی خواست فتوا بدهد که نگاه به وجه و کفّین جایز است او باید دلیل بیاورد نه اینکه اصل, برائت است قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ بالقول المطلق اینها نسبت به جنس مخالف باید چشم‌پوشی کنند آن وقت وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ اندام تناسلی خودشان را هم باید حفظ بکنند بیش از این بر اینها واجب نیست اما بیش از این بر اینها واجب نیست معنایش این نیست که زنها هم می‌توانند بدن مرد را نگاه کنند می‌بینید در خیلی از موارد در آن مراسم عزاداری که لخت می‌شدند سینه می‌زدند خیلی از فقها احتیاط می‌کردند یا فتوا می‌دادند یا می‌گفتند اقواست که بالأخره زنها حضور نداشته باشند و نگاه نکنند و اگر در جایی زنها حضور دارند اینها لخت نشوند سینه بزنند این را گفتند دیگر. خب زنها هم یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ بالقول المطلق زن اگر بخواهد عضوی از اعضای مرد را نگاه کند او دلیل می‌خواهد چون معلوم است که منظور آیه این نیست که زن آسمان و زمین را نگاه نکند که منظور این است که زن نامحرم را نگاه نکند خب اگر حذف متعلّق «یدلّ علی العموم» اگر ما خواستیم فتوا بدهیم که زن می‌تواند بدن مرد را نگاه کند دلیل می‌طلبد پس زن هم باید مواظب چشم و گوشش باشد مرد هم باید مواظب چشم و گوشش باشد تا جامعه بشود طیّب و طاهر. این نگاه همان طوری که زمخشری نقل کرد پیام‌آور آن گناه است این بیان نورانی ائمه(علیهم السلام) که فرمودند: «النظرةُ سَهمٌ مِن سهام ابلیس» تیر است دیگر خب تیراندازی که همه‌اش لازم نیست برسد که در این تیراندازیها مگر همه‌اش به هدف می‌خورد گاهی می‌خورد گاهی نمی‌خورد ولی آدم باید در معرض تیر نباشد دیگر خب شاید خورد مگر همه تیرها به هدف می‌خورد خیلی از تیرهاست اشتباه می‌شود تیراندازی شیطان هم بشرح ایضاً خب آن وقتی که خورد چه باید کرد انسان در معرض تیر قرار نگیرد دیگر «النظرةُ سَهمٌ مِن سهام ابلیس» در همین روایات دارد که شما پشت سر شیر می‌توانی راه بروی ولی دنبال زن راه نرو یک راه دیگر برو خب این روایات مربوط به راه رفتن پشت سر زن در روایات نکاح هست دیگر زن دارد جلو می‌رود شما راهت را عوض بکن با اینکه پوشیده است این جاذبه‌ای که ذات اقدس الهی خلق کرده است این خطرآفرین است این را باید به‌جا مصرف کرد «النظرةُ سَهمٌ مِن سهام ابلیس» که یک روایت به دنبال شیر می‌توانی حرکت کنی ولی اگر زنی جلو رفته تو راهت را عوض بکن اینها برای پرهیز است دیگر.

پرسش: حاج آقا در جامعه ما موجب عُسر و حرج نیست؟

پاسخ: نه, البته عُسر و حرج را آنها بر جامعه تحمیل کردند یک وقت چشم برخورد می‌کند خب بله آن دیگر همه گفتند استثناست این نظیر سمع و استماع است دیگر اینکه نگاه کردن نیست نگاه می‌افتد.

خب پس این دو حکمی که مربوط به مردهاست روشن است تخصیص یا تقیید دلیل می‌خواهد این دو حکمی که اول ذکر شده برای زنها این هم روشن است وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ این مطلق است وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ مطلق است و هیچ استثنایی هم نشده.

مسئله بعدی آن است که دو سطر در اسلام مطرح است یک سَتْر نفسی است یک سَتْر عن الغیب است سَتْر نفسی همان است که در مسئله صلات مطرح است بر زن واجب است در موقع نماز خودش را بپوشاند چه کسی او را ببیند چه کسی او را نبیند یا بر مرد پوشاندن اندام تناسلی در نماز واجب است چه کسی او را ببیند چه کسی او را نبیند اما در غیر نماز که کسی می‌رود حمام و غیر حمام که وجوب نفسی ندارد این وجوب نفسیِ سَتْر بما أنّه ستر این مخصوص باب صلات است اما نسبت به غیر که اگر کسی غیر هست و نگاه می‌کند بله باید اندام تناسلی خودش را حفظ بکند این برای مرد است زن هم باید اندام تناسلی خودش را حفظ بکند بالقول المطلق این هم برای زن. اما می‌ماند دو حکم دیگر که مربوط به زن است که آن را دارد ذکر می‌کند.

پرسش:...

پاسخ: خب بله دیگر, احترام نماز نسبت به ذات اقدس الهی همین است دیگر.

پس این چهار حکم که دوتا برای مرد است دوتا برای زن این مسائل چهارگانه روشن است اما دو حکم دیگر که مربوط به زن است فرمود: وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا این ناظر به سَتْرِ نفسی است بر زن چقدر واجب است که بپوشاند نه اینکه نشان بدهد چقدر می‌تواند نپوشاند دو مطلب است یکی اینکه چقدر می‌تواند نشان بدهد که با «لام» ذکر شده آن سرّ تکرار لاَ یُبْدِینَ برای آن است که اِبدا گاهی به معنای نپوشاندن است گاهی به معنای نشان دادن است آن اوّلی فرمود: وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ اِبدا نکند یعنی واجب است بپوشاند مگر آن مقداری که ظاهر است حالا یا وجه و کفّین که به طور عادی این به معنی نشان دادن نیست «اَبدا» یعنی «أظهر» یعنی «لم یَستُر» بر زن پوشاندن واجب است مگر آن مقداری که ظاهر است که وجه و کفّین است اما حالا به چه کسی می‌تواند نشان بدهد این را مشخص کرد دو مسئله و دو مقام کاملاً یعنی کاملاً از هم جداست تکرارش تنها طبق بیان مرحوم شیخ طوسی که فرمود برای تأکید است تأکید نیست این تأسیس است این دو مطلب کاملاً از هم جداست. سؤال اول مسئله اُولیٰ بر زن چقدر واجب است بپوشاند و نپوشاندن حرام است این مسئله اُولیٰ وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا یعنی «یَجب علیهنّ سَتْر جمیع الأعضاء الاّ ما ظهر منها» مسئله ثانیه زن چقدر می‌تواند بدن خود را نشان بدهد اینجا دیگر فقط همین چند گروه‌اند اینجا دیگر به استثنای اندام تناسلی نسبت به اشخاصی که جزء محارم‌اند می‌تواند خود را نشان بدهد.

پس فهاهنا امران: یکی اینکه زن چقدر را باید بپوشاند همه را باید بپوشند إِلَّا مَا ظَهَرَ مسئله ثانیه به چه کسانی می‌تواند نشان بدهد به اشخاص معیّن لذا یک جا با «لام» ذکر شده یک جا بی «لام» ذکر شده.

پرسش:...

پاسخ: بله امر به معروف است دیگر منتها امر به معروف مستحضرید که چهار مرحله دارد امر به معروف و نهی از منکر چهار مرحله دارد مرحله‌اش آن انزجار قلبی است که بر همه ما واجب است قلباً از بی‌حجابی منزجر باشیم و آثار این انزجار هم در برخورد ما مشخص باشد. مسئله دوم و مرحله دوم امر کردن است نه نصیحت کردن و سخنرانی کردن و موعظه کردن, موعظه کردن نصیحت اینها از قبیل امر به معروف نیست اگر کسی نمی‌داند از باب تعلیم جاهل واجب است که بگوییم چقدر را باید بپوشانی چقدر واجب نیست و اینها تعلیم جاهل کاری به امر به معروف ندارد یک وقت است کسی غافل است تنبیه غافل مربوط به مسئله امر به معروف نیست سوم کسی یادش رفته تذکرهٴ ناسی و ساهی کاری به امر به معروف ندارد چهارم کسی است عالماً عامداً مسئله را می‌داند متذکّر هم است غفلت نیست و حجاب را رعایت نمی‌کند اینجا جای امر است امر غیر از موعظه است غیر از تذکره است غیر از تنبیه است تنبیه غافل است غیر از تعلیم است این امر, ولایتی است که ذات اقدس الهی برای مؤمنین به عنوان ولایت متقابل قرار داده که الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ اینها بَعْضَهُمْ أَولِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ اگر کسی امر کرد و آن شخص به این امر مؤتمر نشد دو گناه, دو گناه یعنی دو معصیت کرده یکی اینکه حجاب را رعایت نکرده یکی اینکه امر این مولا را اطاعت نکرده این یک ولایت متقابلی است چه کار دارد امر به معروف به موعظه و نصیحت و تنبیه و تذکره این فرمان است.

پرسش: نصیحت که بهتر است.

پاسخ: خب البته, آنکه نصیحت است و تذکره است و موعظه است و ارشاد غافل است و تنبیه غافل است و اینها که مقدمات کار است.

حالا اگر کسی عالماً عامداً دارد معصیت می‌کند اینجا جای فرمان است و اگر این فرمانِ مولای خود را اطاعت نکرد دو گناه کرد یکی اینکه آیه حجاب را عمل نکرد یکی اینکه آیه امر به معروف را عمل نکرد این یک ولایت متقابلی است که بَعْضَهُمْ أَولِیاءُ بَعْضٍ نه «بعضهم مبلّغون و بعضهم معلّمون, بعضهم مرشدون, بعضهم ناصحون, بعضهم واعظون» آنها بحثش جداست امر به معروف چیز دیگر است آنها چیز دیگرند این دو مرحله بر همه ما واجب است می‌ماند مرحله سوم و چهارم آن جلوگیری و برخورد و حتی زدن این یک مرحله است که برای حکومت است بخش دیگر که مرحله اعدام است و قتل است که آن هم برای حکومت است. فرق تنبیهی که حکومت درباره امر به معروف و نهی از منکر می‌کند این است که در جریان زدن و گرفتن حالا کسی قصد انفجار دارد حرف را گوش هم نمی‌دهد خب پلیس که نمی‌شود اینجا نصیحت بکند یا او را بازداشت بکند که می‌بیند این الآن حالت انتحاری و انفجاری دارد الآن می‌رود عدّه‌ای را از پا در می‌آورد خب همان‌جا باید این را بکُشد دیگر این امر به معروف که مرحله چهارم است جلوی خلاف را گرفتن است این را می‌زند یا می‌کُشد تا فساد واقع نشود این کاری به دستگاه قضایی ندارد فرق جوهری مرحله سوم و چهارم امر به معروف با مسئله حدود و تعزیرات این است که قاضی می‌زند یا حکم اعدام می‌دهد که چرا کردی اما امر به معروف و نهی از منکر می‌زنند که نکن بنابراین مرحلهٴ سوم یا مرحلهٴ چهارم در اختیار حکومت اسلامی است تا جلوی فساد گرفته بشود و این هیچ احتیاجی به دستگاه قضایی ندارد امر به معروف چیز دیگر است. دستگاه قضایی برای جُرم واقع‌شده است اگر کاری معلوم شد که جُرم است (یک) این جُرم به این شخص استناد پیدا کرد (دو) استنادش هم به نحو عمد بود نه به نحو خطا (سه) دستگاه قضایی شروع می‌کند به حد (چهار) که چرا کردی پس آن زدن یا کشتن دستگاه قضایی برای بعد از ارتکاب جرم است آن زدن یا کشتن مأموران انتظامی قبل از جرم است که جلوی جرم را بگیرد حالا اگر کسی یقین شد و معلوم شد که این درصدد شهید کردن استاد شهریاریهاست خب پلیس وقتی یقین پیدا کرد این درصدد آن است نه تنها جایز است بر او واجب است که تیراندازی کند دیگر این ولایت است این مولاست این مولا دارد بندهٴ خودش را هدایت می‌کند وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضَهُمْ أَولِیاءُ بَعْضٍ این چه کار به آیه سورهٴ «احزاب» دارد الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ یا آیات دیگر یا عَلِّمُهُمُ امر به معروف چیز دیگر است.

خب, فرمود پس اگر کسی بخواهد اظهار کند این یُبْدِینَ دوم است اگر کسی بخواهد نپوشاند آن یُبْدِینَ اول است بر زنها واجب است بپوشانند إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا مثلاً وجه و کفّین بر زنها حرام است که نشان بدهند مگر نسبت به محارم لذا یک جا یُبْدِینَ با «لام» استعمال شده یک جا بی «لام».

مطلب دیگر اینکه اگر وجه و کفّین که جزء مَا ظَهَرَ مِنْهَا است پوشاندن واجب نبود معنایش این نیست که نگاه نامحرم هم واجب است کما تقدّم مراراً هیچ تلازمی بین عدم وجوب ستر از یک طرف و جواز نظر از طرف دیگر نیست گذشته از اینکه جواز نظر بالقول المطلق در آیه قبل ممنوع شده قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ و گذشته از اینکه خیلی از موارد است که بزرگانی از فقها(رضوان الله علیهم) فتوا دادند که مرد پوشاندن بدن بر مرد واجب نیست حالا یا مشغول کارگری است یا نانواست یا کار یدی دارد یا بنّاست این با یک زیرپیرهن دارد بنّایی می‌کند دستش لخت است سینه‌اش لخت است بر این مرد پوشاندن واجب نیست اما معنایش این نیست که زن می‌تواند نگاه کند که عدم وجوب سَتْر مستلزم جواز نظر طرف مقابل نیست اگر از آیه إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا استفاده شد که وجه و کفّین را زن واجب نیست بپوشاند معنایش این نیست که پس مرد می‌تواند نگاه کند هیچ تلازمی هم بین آنها نیست (اولاً) و اطلاق قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ که حذف متعلّق از آن منشأ اطلاق است (ثانیاً) دلیل بر منع است و شامل نمی‌شود وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا برخیها مثل مرحوم آقای خویی خواستند بگویند که مَا ظَهَرَ مِنْهَا خود زینت است به دلیل اینکه در پایان فرمود: وَلاَ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ این زنها موقع راه رفتن آرام راه بروند پایشان را محکم به زمین نزنند که آن خلخال پایشان صدا بکند و معلوم بشود که پایشان خلخال است پس معلوم می‌شود که معیار زینت است دیگر ولی راه رفتن که ممنوع نیست محکم راه رفتن هم که ممنوع نیست دلیل منع از محکم راه رفتن این است که آن خلخال صدا می‌کند نامحرم می‌شنود نه می‌بیند پس معلوم می‌شود زینت معیار است. خب حالا شما چرا رفتید آخر آیه دارید قرینه می‌آورید در کنار همین که فرمود: وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ به صورت شفاف موضع زینت را مطرح کرده است این را قرینه نمی‌گیرید این را قرینه بگیرید که منظور از زِینَتَهُنَّ موضع زینت است برای اینکه این می‌گوید مقنعه را باید به سر بگذارد (یک) آن قدر وسیع باشد که جید و گردن را بپوشاند (دو) آن قدر وسیع باشد که جیب و گریبان را هم بپوشاند (سه).

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 31 تا 32 سوره نور 90/08/11

وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلَی عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلاَ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مَا یُخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَی اللَّهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (31 وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ (32)) احکام اسلام مشترک بین زن و مرد است مگر آن احکامی که مخصوص مرد یا مخصوص زن است غالباً در احکام مشترک فقط به صورت جمع مذکّر سالم ذکر می‌شود نظیر آنچه در طلیعه سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» آمد که قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ٭ الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاَتِهِمْ خَاشِعُونَ تا پایان که در آنجا زن و مرد هر دو مشمول آن آیات‌اند اختصاصی به مرد ندارد در محاوره وقتی می‌گویند مردم این‌چنین می‌گویند اعم از مردان و زنان است تعبیر عرفی عرب هم همین طور است یک وقت می‌گویند مردان در مقابل زنان است یک وقت می‌گویند مردم چنین می‌گویند مردم انقلاب کردند اینجا دیگر در قبال زن نیست. تعبیرات قرآن معمولاً عربیهایش شبیه همین فارسی است که دیگر زن را در برابر مرد ذکر نمی‌کند مگر در احکام مختصّه زن که جدا مطرح می‌شود و مگر در احکام مهم مثلاً جریان اقتصاد که در جاهلیّت برای زن یک استقلال اقتصادی قائل نبودند قرآن کریم بالصراحه برای زن یک استقلال اقتصادی قائل است جداگانه مردان را در برابر زنان قرار می‌دهد می‌فرماید: لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ که اینجا سخن از مردان و زنان‌اند نه سخنان از مردم. در بخشی از آیات برای اینکه روشن بشود خطوط کلی اسلامی مشترک بین زن و مرد است آنجا هم بالصراحه مسئله زنان را در برابر مردان ذکر می‌کند مثل آیه 35 سورهٴ مبارکهٴ «احزاب» که فرمود: إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِینَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِینَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِینَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِینَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِینَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِینَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاکِرِینَ اللَّهَ کَثِیراً وَالذَّاکِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِیماً که خطوط کلی اسلام را بیان فرمود که زن و مرد در احکام اسلامی مشترک‌اند و بازگشتش البته به نفی ذکورت و انوثت است نه اینکه حقیقت انسان دو صنف است یک صنفش مذکّر یک صنفش مؤنّث و اینها با هم برابرند بازگشتش به این است که روح انسان نه مذکر است نه مؤنث بدن انسان یا این‌چنین ساخته شده یا آن‌چنان و این احکام مشترک است ولی در جاهایی که خصوصیّت مطرح نیست به زبان مردم سخن می‌گوید مثل اول سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» و مانند آن, اما در جریان حجاب و عفاف برای اهمیت مسئله اینها را جدای از هم و در دو آیه مستقل ذکر فرمود آیه سی همین سورهٴ «نور» آن است قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ تا پایان آیهٴ 31 وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ.

مطلب دیگر آن است که از مجموع این بحثهای فروع چهارگانه به دست می‌آید که مرد نسبت به مرد, زن نسبت به زن, مرد نسبت به زن, زن نسبت به مرد حفاظش حجابش عفاف این فروع چهارگانه به خوبی از این آیات به دست می‌آید.

مطلب بعدی آن است که این حصرها حصرهای نسبی و اضافی است حصر مطلق و نفسی نیست اینکه فرمود: وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا این دوازده گروه را استثنا فرمود عمو و دایی را ذکر نکرد آسیبی نمی‌رساند چون درصدد حصر نفسی و مطلق نیست چه اینکه در بعضی از موارد کمتر از این مقدار دوازده‌گانه را ذکر کرد آیه 55 سورهٴ مبارکهٴ «احزاب» این است که لَا جُنَاحَ عَلَیْهِنَّ فِی آبَائِهِنَّ وَلاَ أَبْنَائِهِنَّ وَلاَ إِخْوَانِهِنَّ وَلاَ أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلاَ أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلاَ أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ وَلاَ نِسَائِهِنَّ آن بقیه را ذکر نکرد شوهر و پدرشوهر را ذکر نکرد پس بنابراین دیگر آن نکته‌ای که حالا چون عمو و دایی اگر ببینند ممکن است برای پسرعمو و پسردایی ذکر بکنند آن یک نکته ذوقی است دلیل بر حصر نیست چون این حصرها, حصرهای اضافی است نه مطلق و نسبی است و نه نفسی به دلیل اینکه در آیات دیگر از این دوازده‌تا هم مقداری حذف شده و نقل نشده.

مطلب بعدی آن است که این اِبدا مستحضرید که دو بخش داشت یکی وَلاَ یُبْدِینَ بود که اِبدای نفسی است بدون «لام» استعمال شده دوم اِبدایی بود برای دیگران ابدای اول معنایش آن است که باید بپوشاند ابدای دوم این است که می‌تواند نشان بدهد ابدای اول که فرمود: وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ یعنی سَتْر واجب است مگر آن مقداری که به طور عرف و عادت ظاهر است نظیر وجه و کفّین به معنای نشان دادن نیست به معنای نپوشاندن است ولی اِبدای دوم که با «لام» به کار رفته فرمود: وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ این حق ندارد به دیگران نشان بدهد مگر برای این دوازده گروه لذا با «لام» به کار رفته. خب تلازمی بین وجوب حفظ و حرمت نظر هست هر جا گفتند زن باید آن را بپوشاند یعنی مرد نباید نگاه کند اینجا تلازم هست و اگر مرد می‌توانست نگاه کند خب زن چرا بپوشاند اگر گفتند زن حتماً باید مو را بپوشاند جِید و جَیْب گردن و گریبان هر دو را بپوشاند یعنی نگاه مرد به مو گردن گریبان حرام است اما اگر گفتند فلان عضو پوشاندنش واجب نیست معنایش این نیست که مرد می‌تواند نگاه کند ما چنین تلازمی را از کجا استفاده کنیم به دلیل اینکه بر مرد پوشاندن گردن و گریبان و امثال اینها واجب نیست اما بر زن نگاه جایز نیست ممکن است پوشاندن واجب نباشد ولی نگاه هم جایز نباشد پس بین این امور چهارگانه فرق است هر جا گفتند سَتْر واجب است در مقابلش نظر می‌شود حرام این دو امر هر جا گفتند ستر واجب نیست در مقابلش جواز نظر را ما نمی‌توانیم کشف بکنیم این امور چهارگانه. اما اینکه فرمود: أَوْ نِسَائِهِنَّ فخررازی نقل می‌کند که بعضی از عرفا بالصراحه دستور دادند که در حمامها زنهای مسیحی و یهودی با زنهای مسلمان یکجا شرکت نکنند حمامشان باید جدا باشد برای اینکه این نِسَائِهِنَّ نشان می‌دهد که زن مسلمان فقط می‌تواند خود را به زن مسلمان نشان بدهد به زن غیر مسلمان نمی‌تواند نشان بدهد لذا در آن بخش از حکومت اسلامی بالصراحه حمامها تفکیک شده یعنی حمامهای زنهای مسلمان با زنهای غیر مسلمان جدا شد اما در مردها این‌چنین نبود که حالا حمام مردانه مسلمان و غیر مسلمان جدا باشد ولی این را فخررازی نقل می‌کند که دستور رسیده است. أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُنَّ هم که ملاحظه فرمودید مخصوص کنیزان است نه اینکه عبد و غلام هم بتواند مولات خود و مالکه خود را نگاه کند.

کلمهٴ «طفل» گرچه مفرد است ولی چون به منزلهٴ جنس است تعبیر جمعی درباره او به کار رفته أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ نه «الذی» این الَّذِینَ نشان می‌دهد که این طفل کاربرد جنسی دارد نه فردی. مسئله توبه دو قسم است یک وقت انسان توبه می‌کند و استغفار می‌کند و صرف‌نظر می‌کند این دیگر توبه کرد و تمام شد و رفت اما آن ندامت و پشیمانی باید مستمر باشد این تُوبُوا إِلَی اللَّهِ جَمِیعاً یعنی استمرار بدهید مسئله ندامت را که «کفی بالنّدم توبة» حالا اگر کسی گناهی کرد استغفار کرد و طلب بخشش کرد از ذات اقدس الهی و از آن کار صرف‌نظر کرد و پشیمان هم بود اما حالا دیگر استغفار مرتّب واجب باشد این‌چنین نیست درخواست مغفرت همان بار اول کافی است لکن ندم و پشیمانی باید مستمر باشد این‌چنین نیست که نسبت به گناه بی‌تفاوت باشد یا دلش به آن گناه علاقه‌مند باشد این دیگر با توبه هماهنگ نیست پس بنابراین توبه یک فعل محدود دارد و یک وصف نامحدود, فعل محدودش همان درخواست مغفرت است ترک گناه است و مانند آن اما پشیمانی باید مستمر باشد. مرحوم مجلسی(رضوان الله علیه) در بحارالأنوار نقل می‌کند که اگر کسی بیست سال قبل گناهی کرده است الآن در یک مجلس وعظی نشسته است خدای سبحان آن گناه بیست سال قبل را به یاد این می‌آورد که این یک ندامت جدید داشته باشد درخواست مغفرت جدید داشته باشد تا فیض تازه‌ای نصیب او بشود او توبه کرده است دیگر بر او واجب نیست توبه چون توبه حاصل شد و صرف‌نظر کرد و امثال ذلک لکن این استغفار جدید مزید لطف است این ندم جدید مزید لطف است وَتُوبُوا إِلَی اللَّهِ جَمِیعاً این جَمِیعاً به همه این چهار گروه خطاب دارد که هر کدام لغزشی کرده‌اند یعنی مرد نسبت به مرد, زن نسبت به زن, مرد نسبت به زن, زن نسبت به مرد هر کدام از اینها لغزشی کردند توبه کنند أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ این أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ پایان این آیه نظیر قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ آغاز سورهٴ مبارکهٴ «مؤمنون» است که این به زبان محاوره عادی است مثل اینکه می‌گویند مردم نه مردان گرچه تعبیر, تعبیر مذکر است ولی مؤمنات را هم شامل می‌شود یعنی در آیه سی خصوص مردان مطرح شدند در آیه 31 زنان مطرح شدند در پایان آیه 31 مردم مطرح شدند که اعم از مردان و زنان‌اند أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ.

در جریان استیذان مستحضرید فرمود تا به شما اذن نداند وارد نشوید در منزل پیغمبر(علیه و علی آله آلاف التحیّة و الثناء) ادب مجلس پیغمبر در سورهٴ مبارکهٴ «احزاب» آمده این است که سه دستور رسمی است برای شرفیابی که - ان‌شاءالله - در جای خودش مطرح می‌شود اما برای منزل افراد عادی قبلاً فرمود تا به شما اجازه ندادند وارد نشوید حالا که وارد شدید تمام اتاقها را بررسی نکنید که چطور ساخته شده چه کالایی در آن هست چطور هست این طور نباشد که با غضّ بصر وارد بشوید با غمض عین وارد بشوید گرچه برای کوی و برزن هم هست گرچه برای همه رفتارهای مرد در برابر زن هست ولی به دنبال استیذان ورود در منزل دیگران اگر اجازه ورود دادند به عنوان مهمان یا غیر مهمان رفتیم دیگر حالا تمام کالای اتاق را براندازی کنیم ببینیم که چه چیزی دارد چطور چیده این دیگر روا نیست اینکه فرمود: قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا بعد از جریان استیذان نشان همین است این یک ادب اجتماعی است این ادب اجتماعی باعث آن عفاف عمومی است.

مطلب دیگر آنکه فخررازی نقل می‌کند درست است انسان در حال صلات فقط باید خودش را به آن وضع اندام تناسلی را بپوشاند در غیر صلات هم چون در محضر ذات اقدس الهی است به عنوان ادبِ مع الله, «الله احق أن یستحییٰ منه» انسان شایسته است که خود را بپوشاند باز نباشد این ادب مع الله است که در پایان سورهٴ مبارکهٴ «علق» آمده که أَلَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی این ادب مع الله اقتضا می‌کند که انسان در غیر موارد قضای حاجت بالأخره خود را بپوشاند. روایتی که آمده است که هر جا که حفظ آمده حفظِ مِن السفاه و زناست مگر این آیه که راجع به حفظ مِن النظر است این هم یک حصر نسبی و اضافی است برای اینکه اختصاصی به نظر ندارد لمس را هم شامل می‌شود شنیدن صدای نامحرمانه نامحرم را هم شامل می‌شود گرچه صورت مرأه عورت نیست اما آهنگ ناروای او که عورت است بنابراین اگر در بعضی از نصوص آمده که هر جا سخن از حفظ است حفظ مِن الزناست مگر در اینجا که حفظ مِن النظر است این یک حصر نسبی است برای اینکه لمس را هم شامل می‌شود إِنَّ الْسَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ آنها را هم شامل می‌شود همه اینها را در برمی‌گیرد.

حالا راه‌حلی که قرآن کریم نشان می‌دهد چیست یک وقت است می‌گوید آ‌ن کار را نکنید بسیار خب نفی آسان است اما راه‌حلّی باید نشان داد فرمود راه‌حلّش این است که ازدواجتان را تأخیر نیندازید بیش از این هم غریزه نمی‌طلبد. این حرام نیست این حکمت الهی است انسان مثل فرشته نیست که بماند این نسل باید محفوظ بماند اوّلین هدف ازدواج هم مَا تُقَدِّمُوا لِأَنفُسِکُم مِنْ خَیْرٍ است یا نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتوْا حَرْثَکُمْ أَنَّی شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لْأَنْفُسِکُمْ همه جا سخن از فرزند صالح است این قَدِّمُوا لْأَنْفُسِکُمْ یعنی به فکر فرزند صالح باشید خب انسان که مثل فرشته نیست از مرگ مصون باشد کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ برای حفظ نسل, نکاح را ذات اقدس الهی مقرّر کرده بیش از این هم نیاز نیست مثل غذا خوردن است بالأخره انسان یک مقدار معیّنی به غذا نیازمند است بقیه اشتهای کاذب است و مرض‌آور است نکاح را گفت سنّت من است نیمی از دین به وسیله ازدواج حاصل می‌شود «مَن تزوَّج فقد أحرز نصف دینه» و نکاح سنّت من است و ذات اقدس الهی زن را برای سَکینت و آرامش مرد آفریده خَلَقَ لَکُم مِنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجاً لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا اگر این گونه از موارد جزء مَنهیات است محرّمات اسلام است آن هم راه‌حل نشان داد فرمود: وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ ملاحظه می‌فرمایید که جامعه را مسئول قرار داده این أَنکِحُوا خطاب به امّت اسلامی است خطاب به جامعه است به جوان نمی‌گوید زن بگیر به دختر جوان نمی‌گوید شوهر انتخاب بکن آن آیات دیگر است و وظیفه دیگر و روایات دیگر اما این آیه که جامعه را دارد متمدّن می‌سازد که در خیابان و بیابان چطور رفتار کنند چطور نگاه کنند جامعه را مسئول قرار داده که امر ازدواج را تسهیل کنید اِنکاح کنید نکاح بدهید فرزندانتان را یک وقت است به پدر و مادر خطاب می‌کند آن یک مسئولیّت محدودتری است یک وقت امّت اسلامی را مخاطب قرار می‌دهد که شما وسیله‌ای فراهم کنید که جوانها ازدواج کنند هم جهیزیه و مهریه را تعدیل کرد فرمود آن محضری که مهریه‌اش بالاست مشئومه و باشئامت است بهترین زن و بهترین نکاح آن است که «أقلهنّ مَهراً» باشد و اگر مهریه بالا اثر می‌کرد دستور می‌دادند جهیزیه هم بشرح ایضاً این بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) است که در ذیل آیه سورهٴ «نحل» گذشت که فرمود اگر کسی باایمان بود فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً حضرت فرمود: «هی القناعة» حیات طیّبه را خود انسان عقل‌مدار می‌سازد فرمود قناعت است. ما اگر بدانیم طرزی زندگی کردن که باری روی دوش جامعه و خود ما نباشد این حیات, حیات طیّبه است راحتیم منتها درک ما باید مقداری بالا بیاید اینها اول حیات طیّبه را معنا کردند بعد گفتند جهیزیه فراوان کمال نیست مهریه فراوان کمال نیست «أقلّهنّ مهراً» کامل است آن وقت جامعه را هم وادار کردند که جوانها اعم اغز دختر و پسر را انکاح کنند وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی أیامیٰ جمع أیِّم است أیِّم جمع از دختر و پسر است یعنی آن کسی که عیال ندارد چه پسر باشد می‌گویند اَیّم چه دختر باشد می‌گویند ایّم برخیها اَیّمه به کار بردند ولی اَیاما جمع أیّم است یعنی «مَن لا زوج له» نه «من لا زوجة له» زوجه خیلی فصیح نیست هم مرد زوج است هم زن زوج است زن زوجه نیست لذا در قرآن کریم هیچ جا زوجه به کار نرفته زوجات به کار نرفته همه‌اش ازواج به کار رفته خب وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ برخیها این توفیق را داشتند که مقداری وقف می‌کردند برای مَهریه مقداری وقف می‌کردند برای جهیزیه و مانند آن این بیان نورانی حضرت امیر بارها خب شنیدیم که حضرت فرمود بالأخره انسان دو وصیّت دارد یک وصیّت عهدی دارد که بعد از مرگ من چه کسی غسل بدهد چه کسی تحنیت کند چه کسی تکفین کند چه کسی نماز بخواند کجا دفن کنید اینها را می‌گویند وصیتهای عهدی این گونه از وصیتهای عهدی نیازمند به وصیّ است چون مربوط به بعدالموت است قِسم دوم وصیّت تملیکی است که با ثلث من چه بکنید در وصیّت تملیکی که در مقابل وصیّت عهدی است وجود مبارک حضرت امیر فرمود: «کُن وصیّ نفسک» خودت وصیّ خودت باش همین ثلث را که بعد از مرگ بخواهند عمل بکنند که آیا بکنند یا نکنند در زمان حیات خودت عمل بکن حالا یا با وقف یا غیر وقف جامعه اگر بداند سعادت آنها در این است که به جوانها همسر بدهند این وظیفهٴ دین است این تعبیر قرآن کریم است ما نباید فقط به جوانها بگوییم چرا ازدواج نمی‌کنی به دختر بگوییم چرا همسر قبول نمی‌کنی ما هم نزد خدا مسئولیم که اینها را همسر بدهیم زندگی برایشان تأمین کنید فرمود: وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ نه اینکه اینها نکاح بکنند البته اینها هم باید آمادگی‌شان را اعلام بکنند پدر و مادر هم باید زحمت بکشند ولی جامعه مسئول است حکومت اسلامی مسئول است وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ اینجا صالحین به معنای انسان وارسته و باتقوا نیست کسی قدرت اداره زندگی دارد صلاحیّت همسرگیری دارد کسی که همسر ندارد ولی قدرت اداره ندارد یا بیمار است یا ضعف فکری دارد آنها خیلی تحت امر نیستند اما آنهایی که تحت امرند کسی که شایسته است خانواده را اداره کند همسر را اداره کند این باشد وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی این مطلق است وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ آ‌ن روزی که متأسفانه بساط برده‌داری بود فرمود آنها هم نگذارید بی‌همسر باشند چه رسد به فرزندانتان این اَیاما غیر از عَبید و اِماست آنها که عبید و اِما هستند قدرت اداره دارند فرمود آنها هم نگذارید بی‌همسر باشند چون در جریان حفظ نظر که فرقی بین عبد و اَمه و حرّ نیست لذا در مسئله نکاح اول فرمود پسران و دخترانی که شما دارید جامعه دارند اَیّم و بی‌همسرند آنها را همسر بدهید اگر متأسفانه عصری بود که عصر عبد و اَمه بود آنها را هم همسر بدهید وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ می‌ماند مشکل مالی.

پرسش:... پاسخ: نه, اینجا که دارد مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ چون آنها قدرت اداره کردن را ندارند باید اول قدرت اداره کردن به آنها داد وگرنه دشواری ایجاد می‌کند مسئله طلاق را در بردارد اول باید صلاحیّت تدبیر منزل را داشته باشد یا او را راهنمایی کرد به او کمک کرد که بتواند زندگی را اداره کند بعد به او همسر بدهند وگرنه مشکلی بر مشکلات افزوده می‌شود.

فرمود: إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ فرمود شما با خدا معامله کنید بالأخره این دختر خانم یک روزی دارد آن آقا پسر هم یک روزی دارد مجرای رزق اینها هم برمی‌گردد این یکی در این خانه زندگی می‌کند آن یکی در آن خانه زندگی می‌کند وقتی با هم زیر یک سقف رفتند مسیر رزق هم برمی‌گردد برای اینکه روزی هر کسی مشخص است این طور نیست که این اگر در خانه پدر باشد رزق داشته باشد وقتی به خانه همسر آمده رزق نداشته باشد این‌چنین نیست. در سورهٴ مبارکهٴ «ذاریات» هم فرمود: إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ در سورهٴ مبارکهٴ «هود» هم فرمود در دفتر من تمام مار و عقرب هم سهمیه دارند مَا مِن دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا هیچ ماری هیچ عقربی هیچ حیوان دریایی هیچ حیوان صحرایی نیست فرمود من متکفّلم اینها عائله من هستند این خداست! مگر می‌شود حیوانی در درّه‌ای دریایی تَه کوه غاری به تعبیر سعدی که

حاجت موری به علم غیب بداند٭٭٭ در کوه غاری و صخره صمّا

فرمود اینها همه عائله من هستند در سورهٴ مبارکهٴ «هود» گذشت إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا منتها مقداری ما باید عاقلانه زندگی کنیم آن وقتی که لذّت زندگی است یعنی دهه سوم از بیست تا سی بعد دیگر از سی که گذشت کم کم فرود است دیگر حداکثر کسانی که هشتاد سال زندگی می‌کنند دوران غنیمت عمرشان تا چهل سالگی است از چهل سال به بعد دوران غرامت است مثل اینکه انسان چهل سال می‌رود بالای کوه چهل سال دیگر از آن طرف سرازیر می‌شود بیماریها و خوردن قرص و غصّه و اینها از چهل سال به بعد است دیگر, اگر زندگی لذّتی داشته باشد تا چهل سال اول است که غنیمت است آن چهل سال دوم دوران غرامت است فرمود بالأخره شما از زندگی بخواهید لذّت ببرید با آرامش لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا باشد باید با قناعت زندگی کنید إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ.

پرسش:... پاسخ: آن روز این‌چنین بود دیگر, آن روز متأسفانه مسئله عباد و اَمه بود مثل خمر بود بعد کم کم به لطف الهی با گشودن باب عِتق در رِتق بسته شد با انحای گوناگون آمده فرمود اگر فلان کار را کردید باید بنده آزاد کنید فلان غفلت را کردید بنده آزاد کنید قتلی که شد بنده آزادی کنید روزه‌ای خوردید بنده آزاد کنید تا کم کم بساطش را برچید دیگر اما آن روز بالأخره لازم بود الآن بدتر از آن روز است آن روزها که حرمت عبد و اَمه محفوظ بود اهانت کردن به آ‌نها حرام بود اما امروز متأسفانه مستحضرید که این استکبار این صهیونیست بسیاری از اینها را فلّه فلّه به صورت برده در آوردند دیگر خب.

إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ خدا دو روزی داد: یکی روزی که فرمود اینها همه عائله من هستند در دفتر من حساب و کتابی است که در سورهٴ مبارکهٴ «هود» است یکی فرمود من یک بخشش زائدی هم دارد از آن بخشش زائدم به اینها می‌دهم آن مقداری که إِلاَ عَلَی اللَّهِ رِزْقُهَا آ‌ن را می‌دهم این استرقابه قصّه‌ای را از برخی از بزرگان صدر اسلام نقل می‌کند که اسمش هم آنجا هست یک وقت معاویه خواست مغالطه کند چون این تفکّر جبری را اینها رواج دادند و اشاعره را که متفکّران جبری بودند اینها را پروراندند معتزله که تفکّر آزادی داشتند و آزادمنشی اینها را سرکوب کردند خدا غریق رحمت کند مرحوم حاج آقا رضای همدانی را این قصّه را ایشان هم نقل کرده در بحث طهارت که جبریه پاک‌اند مفوّضه پاک‌اند اینها مسائل عمیق نظری است مرحوم کاشف‌الغطاء فتوا به نجاستِ جبری مفوّضه داد فرمود حالا شما یک خردمند و فقیه و حکیمید برای شما روشن است اما برای بسیاریها مسائل جبر و اختیار مسائل نظری است مسائل ضروری نیست بعد اضافه می‌کند می‌فرماید جریان جبر را خیلی از این سلاطین دامن زدند برای اینکه مسئله جبر مسئولیت حکّام را کم می‌کند همه مسئولیتها را متوجه الله می‌کند - معاذ الله - این شخص دید معاویه خواست مغالطه کند عدّه‌ای را جمع کرد یک تورّم و گرانی بود معاویه خواست این را توجیه کند گفت مردم ایّها الناس! شما معتقدید در مخزن الهی همه روزیها هست گفتند بله گفت معتقدید که در سورهٴ مبارکهٴ «حجر» خدا فرمود: وَإِن مِّن شَیْ‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ خدا به قَدَر معلوم نازل می‌کند گفتند بله, گفت خدا برای شما به همین قدر نازل کرده است خب خیلیها که تفکّر جبری داشتند یا ساده‌نگر بودند رفتند قانع شدند این بزرگوار طبق بیان استرقابه فی معرفة الصحابه برخاست گفت معاویه اینجا سه مسئله است و تو داری مغالطه می‌کنی مسئله اول این است که در مخزن الهی همه نعمتها هست کسی حرفی ندارد مطلب دوم آن است که به اندازه نیاز بشر هر چه را که خودش حکمت بداند نازل می‌کند وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ این هم ما حرفی نداریم مطلب سوم این است که ذات اقدس الهی به اندازه نیاز ما نازل کرده است تو به جای اینکه به ما بدهی به خزانه خودت ریختی ما قیاممان برای همین است الآن قیام 99% مردم غرب هم همین است دیگر خدا به اندازه نیاز نازل کرده است آنها گرفتند در مخزن خودشان گفتند ما اشکالمان بر اساس این مطلب سوم است غرض این است که ذات اقدس الهی فرمود: إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ غیر از آن روزی که همگان سهمی دارند فضل الهی هست چون وَاللَّهُ وَاسِعٌ است منتها عَلِیمٌ است که به چه کسی عطا کند.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 32 تا 34 سوره نور 90/08/14

وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ (32 وَلْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً حَتَّی یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَالَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتَابَ مِمَّا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ فَکَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ وَلاَ تُکْرِهُوا فَتَیَاتِکُمْ عَلَی الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَمَن یُکْرِههُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِکْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِیمٌ (33) وَلَقَدَ أَنزَلْنَا إِلَیْکُمْ آیَاتٍ مُّبَیِّنَاتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِینَ خَلَوْا مِن قَبْلِکُمْ وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِینَ (34)) در جریان تشکیل خانواده و نکاح که مقدّمه تشکیل یک خانواده بزرگ و امّت اسلامی است چندین مطلب را ذات اقدس الهی گاهی به صورت توصیه اخلاقی گاهی به صورت حکم الهی بیان فرمود بعد از جریان آن حدّ مشخص چهار امر را در بین مطرح فرمود اول رعایت حجاب و عفاف است که هم زنها خود را بپوشانند هم مردها چشم‌پوشی کنند چه اینکه زنها هم باید چشم‌پوشی کنند چشم‌پوشی از نامحرم از دو طرف این اوّلین وظیفهٴ اجتماعی است که رعایت عفاف را به همراه دارد.

مطلب دوم فرمودند پدر و مادر دو طرف و همچنین جامعه مسئول تأمین ازدواج جوانها چه دختر چه پسر هستند که در سنّ نکاح‌اند که فرمود: وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی اگر فرمود: «النکاح سنّتی» یا فرمود: «مَن تزوَّج فقد أحرز نصف دینه» که این تکلیفها متوجّه به خود جوانهای عَذَب است به اولیای آنها و همچنین جامعه و مسئولان یک نظام سفارش می‌کند که وسیلهٴ ازدواج جوانها را فراهم بکنید وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ فرقی بین آزاد و بنده نیست.

مطلب سوم آن است که تا آن نکاح فراهم بشود اینها خودشان را با عفّت اُنس بدهند نه تنها نگاه به نامحرم نکنند بلکه مَلکهٴ عفّت را فراهم بکنند فرمود: وَلْیَسْتَعْفِفِ این الف و سین و تاء منقوط استعفاف نظیر استجابت نظیر استکبار که این الف و سین برای تحقیق است در حقیقت نه برای طلب, با رغبت تمام با کوشش این عفّت را به دست بیاورند و تحصیل کنند این غیر از آن اوامر و نواهی آیات 29 و بعد است که قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یُغُضُّوا, قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ این عفاف مَلکه‌ای است یک بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) در نهج‌البلاغه دارد که «لَکَادَ الْعَفِیفُ أَنْ یَکُونَ مَلَکاً مِنَ الْمَلاَئِکَةِ» نزدیک است که انسانِ عفیف فرشته‌ای از فرشته‌های الهی باشد این شبیه فرشته شدن به وسیله همین آداب است یک وقت است انسان کار حرام نمی‌کند یک وقت عفیف است این عفّت یک ملکه است یک ملکه نفسانی است غیر از غضّ بصر است آن هم با الف و سین و تاء که نشانه تحقیق و تأکید و امثال ذلک است اینکه می‌گوییم «استجب لنا» یا فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لَا أُضِیعُ این نشانه تحقیق است این وَلْیَسْتَعْفِفِ هم نشانه تحقیق است بکوشند که به ملکه عفّت برسند یعنی شبیه فرشته بشوند این در بیانات نورانی حضرت در نهج‌البلاغه هست که «لَکَادَ الْعَفِیفُ أَنْ یَکُونَ مَلَکاً مِنَ الْمَلاَئِکَةِ» از این تعبیرات روایی فقهای ما هم(رضوان الله علیهم) استفاده کردند که آن روز به عرضتان رسید مرحوم صاحب جواهر در کتاب صوم جواهر دارد که در فضیلت روزه همین بس که انسان شبیه فرشته می‌شود همین فرمایش مرحوم صاحب جواهر در عروه مرحوم آقا سیّد محمدکاظم هم آمده در بحث روزه‌های مستحب در اول عروه این بحث نیست صاحب جواهر در اول بحث صوم دارد ولی مرحوم سیّد در بحث روزه‌های مستحبّی آنجا این فرمایش را دارد که در فضیلت روزه همین بس که انسان شبیه فرشته می‌شود این اختصاصی به روزه گرفتن نیست درباره عفّت هم همین طور است فضایل دیگر هم همین طور است که انسان موظّف است یا مأمور است که تَشبّه به فرشته داشته باشد تخلّق به اخلاق فرشته داشته باشد.

غرض این است که فرمود اول آن اوامر و نواهی است که نگاه به نامحرم نباشد بعد دوم هم به مسئولان جامعه به پدر و مادر و مسئولان نظام به همه دستور می‌دهد که وسیله ازدواج جوانها را فراهم بکنند سوم هم به جوانها دستور می‌دهد تا اینکه ازدواج فراهم بشود خود را با عفّت آشنا کنند زیرا راحت می‌شوند مقداری اگر سختی تحمل بشود بقیه دیگر فَأَمَّا مَنْ أَعْطَی وَاتَّقَی ٭ وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَی ٭ فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْرَی ما او را برای کارهای خیر موفق می‌کنیم آسان می‌کنیم او به آسانی کارهای خیر را انجام می‌دهد و مانند آن.

مرحله چهارم آن است که هم به خود جوانها هم به اولیای جوانها به پدر و مادرِ پسر به پدر و مادرِ دختر می‌فرماید وعده الهی این است که با ازدواج, زندگی رونق بگیرد شما منتظر نباشید که زندگی رونق بگیرد بعد ازدواج کنید بلکه با ازدواج زندگی‌تان را رونق ببخشید. دو امر را ذات اقدس الهی گرچه امور فراوانی در این موضوع مطرح‌اند ولی در این بخش دو امر را وسیله سِعه رزق قرار داده است یکی همین مسئله نکاح است که فرمود: إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ خدا اینها را بی‌نیاز می‌کند این هم وعده است نسبت به جوانها هم وعده است نسبت به پدر و مادر هم وعده است نسبت به نظام, اگر مسئولین نظام بخشی از بودجه‌ها را در اختیار ازدواج جوانها قرار بدهند خداوند بودجه اینها را بیشتر می‌کند درآمد کشور را بیشتر می‌کند درآمد سرانه مملکت را بیشتر می‌کند این برای مملکت و نظام, پدر و مادر را هم می‌فرماید اگر إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ اِغنای فرزندان هم از راه اغنای پدر و مادر است این دو سوم هم به خود جوانها وعده جمیل داد که إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ هر کس نکاح کرد یا اِنکاح کرد مشمول این وعدِ جمیل الهی است که إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ. قسمت دوم همان مسئله تقواست که در سورهٴ مبارکهٴ «طلاق» آنجا فرمود: وَمَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَهُ مَخْرَجاً ٭ وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ آیه دوم و سوم سورهٴ مبارکهٴ «طلاق» این است وَمَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَهُ مَخْرَجاً هیچ انسان باتقوایی در کار نمی‌ماند درست است که مشکلات ممکن است از هر طرف رو بیاورد ولی راه خروج هست در سورهٴ مبارکهٴ «مائده» و مانند آن که شیطان تهدید کرد گفت لَآتِیَنَّهُم مِن بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَیْمَانِهِمْ وَعَن شَمَائِلِهِمْ فوق و تحت را مطرح نکرد در ذیل آن آیه بحث شد که چطور شیطان جهاد چهارگانه را گفته و جهت شش‌گانه را مطرح نکرده نگفت از بالا و پایین می‌آیم گفت از جلو و دنبال و طرف راست و طرف چپ می‌آیم گفتند این بالا و پایین را ذات اقدس الهی اجازه نمی‌دهد که شیطان راه پیدا کند بالا این است که انسان سر بلند کند دست بلند کند به طرف خدا بگوید «یا الله» پایین این است که سر خم کند سجده کند به خاک بیفتد بگوید «یا الله» راه سجده باز است راه دعا باز است این راه دعا را او نمی‌بندد این راه سجده را او نمی‌بندد ممکن است از راه فرزند از راه آینده‌نگری باطل از راه چپی بودن راستی بودن اینها بیاید آدم را تقویت کند یا فریب بدهد ولی راه دعا را نمی‌بندد راه سجده را نمی‌بندد این دو راه اصلی باز است لذا ذات اقدس الهی این دو راه را همواره نگه داشت هیچ کسی این راه را بسته نمی‌بیند خب فرمود: وَمَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَهُ مَخْرَجاً ٭ وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاَ یَحْتَسِبُ این راه تقوا هست بنابراین از دو منظر ذات اقدس الهی وعده سِعه رزق داد.

فتحصّل که در مقدّمات امر با اوامر و نواهی دخترها و پسرها راه حجاب را ذکر کرد بعد از آن راه, مسئولیّت مسئولان را آگاه کرد به اِنکاح کردن. مطلب سوم هم اینها را گفت تا نکاح حاصل بشود گذشته از اینکه موظّفید غَضّ بصر کنید آن عفاف را آن حجاب را آن عفّت را به هر وسیله است تحصیل کنید. چهارم هم آن وعده جمیل است که فرمود خداوند اینها را بی‌نیاز می‌کند و کم نیست روایاتی که دلالت دارد بر اینکه افرادی که ازدواج کردند ذات اقدس الهی وعده‌اش را اِنجاز می‌کند عملی می‌کند مخصوصاً اگر فرزنددار بشوند منتها ساده‌زیستن, حیات طیّبه است قناعت, حیات طیّبه است بعد هم که پیدا شد آدم یک زندگی با آسایش را فراهم می‌کند بدون اِتراف و بدون اسراف. خب این امور چهارگانه را که بیان فرمود اینها جزء موعظاتی است که در این سور‌ه بیان شده جزء آیات مبیّنی است که در این سور‌ه بیان شده.

پرسش:...

پاسخ: البته, دعا که مفتاح همه کارهاست دیگر دعا اختصاصی به طلب مغفرت و امثال ذلک ندارد برای همه امور است وَسْأَلُوا اللّهَ مِن فَضْلِهِ هم دعا به معنای خواندن هم دعا به معنای خواستن این دعای به معنی خواستن را تصریح کرده فرمود: وَسْأَلُوا اللّهَ مِن فَضْلِهِ از فضل خدا بخواهید که مشکل شما را حل کند این راهِ خواستن است دیگر چون او مسبِّب امور است.

پرسش:...

پاسخ: برای اینکه این أَنکِحُوا چرا اِنکاح نمی‌کنند برای اینکه آن که مسئول انکاح است چرا انکاح نمی‌کند برای اینکه می‌گوید ما نداریم خب اگر ذات اقدس الهی این کار را محمود و ممدوح می‌داند و وسیله سِعه رزق می‌داند آن که این وسیله را فراهم می‌کند مشکلش برطرف می‌شود. اصولاً اصلِ جامع این است که نظام اسلامی را امّت مسلمان را مسئولین امر را و افراد را می‌فرماید از فقر نترسید در سورهٴ مبارکهٴ «توبه» این بحثش گذشت وقتی که رابطهٴ با مشرکین را قطع فرمود, فرمود: إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاَ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هذَا اینها نباید اینجا بیایند یک عدّه می‌گفتند خب اینها وضع مالی‌شان خوب است می‌آیند اینجا کار تولید می‌شود شغل تولید می‌شود ما به حقوقی می‌رسیم و اینها در سورهٴ مبارکهٴ «توبه» فرمود اگر شما از فقر می‌ترسید از این تحریمها هراسی نداشته باشید آیه 28 سورهٴ مبارکهٴ «توبه» این است یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاَ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هذَا حالا اگر گفتید اینها وضع مالی‌شان خوب است اینها که بیایند اینجا ما مسافرخانه کرایه می‌دهیم بارهای اینها را حمل و نقل می‌کنیم چیزی به اینها می‌فروشیم درآمد سالانه‌مان را از اینجا تأمین می‌کنیم فرمود این خیال را نکنید وَإِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ عائله‌مند شدن عَیلَه یعنی فقر عائل یعنی نیازمند به انسانی که فقیر است می‌گویند عائله‌مند است صِرف عائله‌مندی که نشانه تنگدستی نیست از آن عَیله به معنی فقر گرفته شده فرمود اگر از فقر و عَیله و اینها می‌ترسید نگران نباشید چون او که مَقالید السماوات و الأرض به دست اوست او این دستور را دیده دیگر او کلید آسمانها و زمین به دست اوست. بنابراین اگر نظام می‌ترسد که کم بیاورد یُغْنِهِمُ اللَّهُ اگر پدر و مادر طرفین هراسناک‌اند یُغْنِهِمُ اللَّهُ اگر خود جوانها هراسناک‌اند یُغْنِهِمُ اللَّهُ اصل کلّی این است که به وعده الهی انسان باید اعتماد داشته باشد (یک) به دستور خدا عمل بکند و هراسناک روزی نباشد (دو) وَإِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ در مواردی که مسائل خیلی جزئی مطرح است ذات اقدس الهی مسئله خبیر را طرح می‌کند چه اینکه آیه سی همین سوره فرمود: إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ آگاه بودن, خبیر بودن به مسائل جزئی نزدیک‌تر است تا مسئله علیم بودن و اینکه در آیه سورهٴ مبارکهٴ «نساء» آیهٴ 31 فرمود: وَلاَ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ این آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ را در کنار بُعُولَتِهِنَّ ذکر نکرد برای اینکه اگر آنجا ذکر می‌کرد باید ضمیر جمع مذکّر سالم می‌آورد آن وقت این انسجام آسیب می‌دیدید گذشته از اینکه این انسجام آسیب می‌دید آن دو ابناء هم کنار هم قرار نگرفت برای دو نکته: یکی اینکه ضمیر جمع مذکّر سالم که بیاید در برابر ضمیر جمع مؤنث سالم این انسجام را به هم می‌زند دوم اینکه این دو ابناء آ‌ن وقت کنار هم قرار نمی‌گرفت بر اساس این دو نکته است که مسئله آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ را جدا کرده. خب فرمود: وَلْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً این کارها را انجام بدهند تا اینکه مشکلات اینها حل بشود. عمده این است که انسان به وعده الهی اطمینان داشته باشد اگر طمأنینه داشته باشد با آرامش زندگی را شروع می‌کند و خدای سبحان هم که لاَ یُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ خب.

مطلب بعدی آن است که آن روزی که متأسفانه نظام برده‌داری رایج بود برای برده‌ها هم قرآن برنامه‌ریزی کرده که آنها هم باید همسر داشته باشند (یک) باید زمینه آزادی آنها فراهم بشود (دو) این دو مسئله را کنار هم ذکر کرد اما دربارهٴ ازدواج آنها فرمود: وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ یعنی «أنکحوا» شما موظّفید این تنها اختصاصی به مالکان آنها ندارد نظام هم مسئول است جامعه هم مسئول‌اند که به این عَبید و اِما همسر بدهند. هم چون هر دو را مطرح فرمود یکی الْأَیَامَی مِنکُمْ یکی الصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ صالحین آ‌نها که قدرت تشکیل خانواده دارند. بعد مسئله آزادی آنها را مطرح کرد فرمود: وَالَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتَابَ مِمَّا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ مسئله عِتق رَقبه که جزء سنن الهی است حرفی در آن نیست در خیلی از موارد که کفّاره است از مصادیق کفّاره عِتق رقبه است آن هم حرفی در آن نیست اما حالا اگر بنده‌ای با مولای خود تعهّد کرد و پیشنهاد آزادی داد گفت من قِسطی آزاد می‌شوم من را آزاد کن من ماهانه این مقدار می‌پردازم این را می‌گویند مکاتبه که شارع مقدّس این را ترسیم کرده مشروع کرده و مکاتبه بیع نیست (یک) عِتق نیست (دو) یک عقد است از سنخ ایقاعات نیست (سه) بین مولا و عبد برگزار می‌شود منتها این عبد باید بالغ باشد عاقل باشد که پیشنهاد بدهد ایجاب و قبول کند و امثال ذلک از سنخ بیع و شراء نیست برای اینکه خود عبد و اَمه مِلک بایع‌اند آن وقت دیگر اتحاد مشتری و مبیع یا اتحاد بایع و مبیع که فرض ندارد بنابراین اینها قرارداد می‌کنند نوشته می‌دهند که اگر ماهانه یا سالانه این مبلغ را بپردازی آزاد می‌کنیم این عِتق نیست برای اینکه عتق یک امر ایقاعی است تعلیق برنمی‌دارد اینها قرارداد می‌گذارند مکاتبه می‌کنند این ایجاب است آن قبول که اگر این مبلغ قِسطی داده شد مثلاً تا فلان قسط این را آزاد بکند فرمود: وَالَّذِینَ یَبْتَغُونَ اِبتغا یعنی پیشنهاد می‌دهند درخواست مکاتبه می‌کنند در مِلک یمین شما فَکَاتِبُوهُمْ با اینکه مکاتبه کنید این عقدِ مکاتبه را که عقد مستقل است و زیرمجموعه کتاب عتق مطرح است این را انشاء کنید برقرار کنید البته إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً یک وقت است مصلحت این عبد در این است که نه تحصیل کرده است نه قدرت مدیریت دارد که می‌تواند خودش را در جامعه اداره کند این باید در تحت تکفّل کسی باشد این فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً نیست که در سورهٴ مبارکهٴ «نساء» درباره فرزندان خود آدم آمده درباره بچه‌های خود آدم فرمود وقتی اینها بالغ شدند صِرف بلوغ کافی نیست آن بلوغ اقتصادی و فکری هم باید رعایت بشود فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوَالَهُمْ در اوایل سورهٴ مبارکهٴ «نساء» فرمود مال مثل ستون فقرات جامعه است و این ستون فقرات را شما نشکنید مال را به دست هر کسی ندهید وَلاَ تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّهُ لَکُمْ قِیَاماً قیام یعنی مقاومت نه ایستادنِ فیزیکی خیلی از فقرا هستند که کنار دیوار می‌ایستند مرتب گدایی می‌کنند این نشسته است ایستاده نیست این قیام که در سورهٴ «نساء» مطرح است یعنی ایستادگی نه ایستادنِ فیزیکی فرمود ملّتی قدرت ایستادگی دارد که از نظر اقتصاد به کفایت برسد مال باعث قیام و مقاومت ملّت است وَلاَ تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّهُ لَکُمْ قِیَاماً این مضمون خب به سفها ندهید گفتند کسی که شارب‌الخمر است سفیه است کسی که بی‌جا مصرف قمارباز است سفیه است بالأخره مال را هدر می‌دهد در همان‌جا هم دارد که اگر فرزندانتان مالی دارند یا ایتامی که زیر تدبیر شما هستند مالی دارند وقتی مال اینها را در اختیار اینها قرار بدهید که فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً صِرف بلوغ پانزده‌سالگی کافی نیست باید این رشد اقتصادی داشته باشد که مال را هدر ندهد الآن هم که شما بخواهید با این عبد یا اَمه مکاتبه برقرار کنید آزاد کنید بدانید که این اگر آزاد بشود در اختیار بیگانگان قرار نمی‌گیرد و از او سوء استفاده نمی‌شود این بتواند خودش را اداره کند اگر توانست خودش را اداره کند إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً این مکاتبه را بپذیرید وگرنه به عنوان یک سرپرست مهربان این را زیرمجموعه خودتان داشته باشید خیر منظور این‌چنین است نه خیر به معنی تقوا و امثال ذلک آن وظیفه عمومی است.

مطلب دیگر آن است که منظور از علم یعنی حجّت شرعی حالا یا علم به معنای یقین است یا طمأنینه. منظور آن علم ریاضی نیست علمی که حجّت شرعی است حالا یا یقین ریاضی یا طمأنینه عقلایی إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً بعد برای اینکه مسئله عِتق سامان بپذیرد فرمود اینها را کمک بکنید بخشی از بیت‌المال باید صرف آزادسازی بردگان و کنیزان بشود آن را در سورهٴ مبارکهٴ «توبه» آیه شصت بیان فرمود زکات خب یکی از مصارف مهمّ حکومت اسلامی و جامعه اسلامی است در آیه شصت سورهٴ مبارکهٴ «توبه» فرمود: إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَابِ رقاب همین رقبه‌ها که در عتق رقبه صرف می‌شود یکی از مصارف هشت‌گانه زکات صرف این است که درباره آزادسازی بردگان صرف بشود این یکی از مصادیق وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ است گذشته از اینکه مصارف دیگری هم می‌تواند درباره آزادسازی بردگان مطرح بشود اختصاصی به آن زکات ندارد.

مطلب مهم آن است که درست است که اسلام اصل مالکیّت را امضا کرده بر خلاف جریان بنشویکی و بالصراحه فرمود: لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ فرمود هر کسی کسب حلال کرد مِلک او می‌شود و انسان مالک او می‌شود و مکرّر مسئله ملک و مال را به اشخاص اسناد داده است که این ملک اوست, مال اوست, مالهم, أَمْوَالُکُمْ, أَمْوَالُکُمْ این را نسبت داد و «الناس مسلطون علی اموالهم» هم یکی از اصول پذیرفته‌شده در اسلام است. پس با این راههای فراوان, اصل مالکیّت را ذات اقدس الهی امضاء کرده است اسلام امضاء کرده است و هر کسی کسب حلال کرد مالک او می‌شود بلا ریبٍ. اما این اصل یک اصل متعامل و متقابلِ انسانها با یکدیگر است نه اصلی که حاکم باشد انسان را در برابر خدا هم مالک بداند اگر این باشد که می‌شود فکرِ قارونی, وقتی به قارون گفته بودند که وَلاَ تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَا این گفت من خودم با استقلال اقتصادی اینها را به دست آوردم زکات بدهم چیست وجوه بدهم چیست سهم بیت‌المال را تأمین کنم چیست مال برای من است. این فکر همان اسلامی حرف زدن و قارونی فکر کردن است فرمود درست است شما مالکید هر کسی کسب حلال کرد مِلک طلق اوست چیزی را ارث برد ملک طلق اوست چیزی را به او هِبه کردند ملک طلق اوست این مالکیّت کاملاً در اسلام محفوظ و محترم است اما انسان بالقیاس به ذات اقدس الهی هم باز مالک است که به خدا بگوید من مالکم اختیار خودم را داردم «الناس مسلّطون علی أموالهم» یا در برابر خدا باید همین آیه سورهٴ مبارکهٴ «نور» را مطرح کرد وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ این مال, مال خداست به شما داده به عنوان امانت بنابراین این‌چنین نیست که ما در برابر ذات اقدس الهی هم مالک باشیم بگوییم ما اختیار مالمان را داریم این وجوه را نمی‌دهیم ما در برابر یکدیگر بله مستقلّیم هر کسی هر کاری کرده کسب حلالی کرده مِلک طلق اوست و بدون رضایت او هم تصرّف است و حرام اما در برابر اراده خدا, خدا اگر دستوری داد ما بگوییم ما خودمان کسب کردیم حرف قارون را بزنیم این روا نیست فرمود: وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ از این شفاف‌تر و روشن‌تر فرمود اینکه امور اعتباری است مالکیّت اینها با قرارداد حل می‌شود آنکه تکوینی است به نام چشم و گوش آن ملک شما نیست چه رسد به مال که امر اعتباری است ما الآن یک ملک تکوینی داریم که اعضا و جوارح ما در اختیار ماست یک ملک اعتباری داریم مالی که کسب کردیم مال ماست که لِلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا عقد بیع و سایر عقود یک عناوین اعتباری است که باعث نقل و انتقال ملکی است ولی چشم و گوش در اختیار خود ماست ذات اقدس الهی نسبت به این چشم و گوشی که به حسب ظاهر ملک تکوینی ماست به ما فرمود ما مالکیم نه شما أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ در آن بخش أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ همین است این أَمَّن یک «أم» منقطعه است با «مَن» وقتی ادغام شد می‌شود أَمَّن این «أم» منطقعه به معنی «بل» است یعنی آنها خدا نیستند این کسی که مضطرّ را می‌تواند نجات بدهد آن خداست آنها خدا نیستند این کسی که مالک چشم و گوش شماست او خداست أَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ لذا گاهی اجازه نمی‌دهد انسان چشم را ببندد با همان چشم باز جانش را می‌گیرد یا فرصت اینکه گوشش را تنظیم بکند اجازه نمی‌دهد درست است که ما تکویناً به حسب ظاهر در قبال یکدیگر مالک تکوینی چشم و گوشیم ولی نسبت به ذات اقدس الهی که مالک نیستیم این ملک تکوینی آن هم ملک اعتباری لذا فرمود: وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ بعد برده‌هایتان را هم نظیر جاهلی وادار به فحشا و منکر نکنید الیوم متأسفانه همین طور است دیگر این استکبار و صهیونیست می‌بینید فلّه فلّه بازار همین بردگی را دارند برای کسب درآمد فرمود شما مبادا کنیزانتان را وادار کنید به اینکه از راه بِغا و درآمد از این راه درآمدی برای شما فراهم کنند وَلاَ تُکْرِهُوا فَتَیَاتِکُمْ عَلَی الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً این برای مبالغه است وگرنه اگر إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً که دیگر اِکراه معنا ندارد خودشان دارند این کار را انجام می‌دهند که اکراه معنا ندارد خب فرمود مبادا این کار را بکنید لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا درآمدی کسب بکنید این درآمد در برابر این کسب حرام است حالا اگر یک وقت اشتباهی کردید این راه را طی کردید و آ‌نها را وادار کردید این طور نیست که راه توبه بسته باشد وَمَن یُکْرِههُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِکْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِیمٌ توبه کنید راه بازگشت باز است راه برگشت باز است و مانند آن.

ما در این آیات بسیاری از احکام را به صورت شفاف برای شما روشن کردیم داستان گذشته‌ها را کم و بیش مطرح کردیم موعظه ذکر کردیم وَعظ همان طوری که قبلاً ملاحظه فرمودید «جذب الخَلق الی الحق» است واعظ «جاذب الخَلق الی الحق» است آن حالتی که در شنونده کِشش ایجاد می‌کند این اِتّعاظ شنونده است و وعظ گوینده که وعظ «جذب الخلق الی الحق» است همه مردم را ذات اقدس الهی موعظه می‌کند لکن پرهیزکاران طرْفی می‌بندند از این جهت فرمود: وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِینَ.

پرسش:...

پاسخ: هر دو دیگر, چون هر دو هم او گناه کرده هم این منتها مِن بَعْدِ إِکْرَاهِهِنَّ ناظر به مُکرهان است چون فرمود: فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِکْرَاهِهِنَّ البته چون آنها معصیت کردند خدا غفور و رحیم است بعد از اکراه اگر کاری انجام شد آنها اگر مُکرَه بودند که «رُفع القلم عن المکره» آ‌نها معصیتی نکردند معصیت برمی‌گردد به اکراه کنندگان.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

پیرامون روز عرفه 90/08/15

امروز عرفه است و عرفه از بهترین روزهای سال است و در ادعیه و روایات ما به عنوان روزی که خداوند او را عظیم و شریف و کریم قرار داد مطرح است همان تعبیرهایی که درباره ماه مبارک رمضان است که می‌گوییم «هذا شَهْرٌ عَظَّمْتَهُ وَکَرَّمْتَهُ وَشَرَّفْتَهُ وَفَضَّلْتَهُ عَلَی الشُّهُورِ» ⁽¹⁾مشابه آن تعبیر درباره روز عرفه هم هست منتها «علی الأیّام» یا «علی الشهور» ندارد ⁽²⁾یعنی فی نفسه این روز عظیم شریف و کریم است. چون روز عرفه است و روز دعاست بحث را به دعای عرفه وجود مبارک امام سجاد(سلام الله علیه) در صحیفه نورانی سجادیه تبدیل می‌کنیم که لابد یا قرائت فرمودید یا بعد از ظهر همراه با دعای عرفه سالار شهیدان(سلام الله علیه) قرائت می‌کنید. این دعای نورانی که حدوداً هجده صفحه است از آن مصادیق بارز قرآن صاعد است اگر درباره دعا گفته شد که دعا قرآن صاعد است برای آن است که از بهترین مصادیق کلم طیّب است این اصل اول که صغرای مسئله است اصل دوم که کبرای مسئله است فرمود: إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ ⁽³⁾کلمات طیّب به طرف خدای سبحان صعود می‌کند پس دعا صاعد الی الله است.

مطلب بعدی آن است که دعا از داعی جدا نیست این طور نیست که به نحو تجافی از زمین و مُلک و آسمان و ملکوت صعود کند بلکه به نحو تجلّی است یک وقت است دود بالا می‌رود بخار بالا می‌رود یک وقت دعا بالا می‌رود دعا آن طور بالا نمی‌رود که بخار و دخان بالا می‌روند که به نحو تجافی باشد دعا آن طوری بالا می‌رود که قرآن آن طور نازل شده است اگر قرآن به نحو تجلّی نازل شد نه تجافی اگر قرآن مثل باران نازل نشد که خدا او را به زمین بیندازد بلکه مثل حبل وثیق از بالا آویخته شد نه انداخته, در عین حال که در بالاست در مراحل میانی هست در عین حال که در بالا و در مراحل میانی هست در مراحل نازل هست صعود هم بشرح ایضاً این طور نیست که دعا که قرآن صاعد است بالا می‌رود نظیر بالا رفتن بخار باشد یا دخان باشد بلکه در عین حال که در زمین است آسمانی می‌شود در عین حال که در مُلک است ملکوتی می‌شود و چون دعا وصف داعی است و حال داعی است هرگز داعی را رها نمی‌کند اگر دعا صعود دارد و اگر کلمات طیّب صاعدند إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ ⁽¹⁾متکلِّم آن کلم طیّب هم صاعد است داعیِ آن دعا هم صاعد است این طور نیست که آن داعی و دعا کننده و خواهنده و خواننده در زمین باشد و دعای او بالا برود اگر در سورهٴ مبارکهٴ «حج» فرمود: لَن یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلاَ دِمَاؤُهَا وَلکِن یَنَالُهُ التَّقْوَی مِنکُمْ ⁽²⁾آثارش این است که متّقی هم بالا می‌رود زیرا اگر تقوا بالا می‌رود و تقوا وصف متّقی است پس خود متّقی هم بالا می‌رود این‌چنین نیست که تقوا مثل دود یا دخان و بخار بالا برود و متّقی هم چنین در زمین بماند و مُلکی باشد بنابراین دعا این خصیصه را دارد که داعی را بالا می‌برد در عین حال که در مُلک و در زمین وجود دارد چون به نحو تجلّی است نه تجافی.

دعای نورانی امام سجاد(سلام الله علیه) که چهل و هفتمین دعای صحیفه سجادیه است چند بخش دارد بخش اوّلش به توحید برمی‌گردد وحدانیّت خدا ازلیّت خدا ابدیّت خدا اوّلیت خدا آخریّت خدا که اینها که عین هم‌اند مطرح‌اند خالقیّت خدا که جهان را بدون مادّه و مُدّه آفرید خدا بود و چیزی با او نبود بعد جهان را خلق کرد الگویی نداشت اُسوه‌ای نداشت مثالی نداشت صورتی نداشت که جهان را برابر با آنها بیافریند بلکه همه اینها نوآوری ذات اقدس الهی است.

بعد از اینکه این بخش توحید را که قسمت مهمّش به همین تسبیحات اربعه برمی‌گردد به «سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلاّ الله و اللهُ أکبر» برمی‌گردد اشاره می‌کند حضرت که شما حقیقت نامتناهی هستی اگر خدای سبحان حقیقت نامتناهی است چه اینکه هست آن وقت در قبال خدا چیزی نیست مگر سایه او و عکس او که او را نشان بدهد نظیر صورت مرآتیه که طبق بیان نورانی امام رضا(سلام الله علیه) آن طوری که مرحوم صدوق در کتاب توحید نقل کرد در باب «ذکر مجلس الرضا(علیه السلام)» آنجا فرمود خلق به منزله صورت مرآتیه حقّ‌اند ⁽¹⁾در برخی از خطبه‌های نهج‌البلاغه هم آمده است که خدای سبحان جهان را مَرائی خلق کرد ⁽²⁾ولی بالأخره سخن از مرآت است. منظور از مرآت این شیشه و جیوه و آن قاب نیست مرآتِ عرفی غیر از مرآت عرفانی است وقتی عرف می‌گوید مرآت یعنی این شیشه‌ای که پشتش جیوه است و قاب دارد به وسیلهٴ آن ما صورت را می‌بینیم این می‌شود مرآت, مرآت که اسم آلت است وسیلهٴ دیدن صورت است این معنای آینه در عرف ولی وقتی اهل معرفت می‌گویند مرآت به این شیشه‌ای که پشتش جیوه است و قطر و قاب دارد کاری ندارند منظورشان از مرآت, آن صورت است آن صورت, آلتِ رؤیتِ شاخص است آن صورت را می‌گویند آینه نه این شیشه را, این صورت است که شاخص را نشان می‌دهد و این صورت جا ندارد حجم ندارد وزن ندارد اما راست می‌گوید مثل سراب نیست سراب دروغ می‌گوید و فریب است صورتِ مرآتیه راست می‌گوید و حق است با اینکه چیزی نیست. این نور چشم بیننده وقتی به سطح شفاف آینه می‌تابد این نور منعکس می‌شود برمی‌گردد به آن شاخص حالا یا شخص است یا درخت یا غیر اینها آن وقت آن درخت را ما در این زاویه عطف می‌بینیم خیال می‌کنیم درخت را در آینه دیدیم در آینه هیچ چیزی نیست این طور نیست که عکسی همیشه در آینه باشد, اگر شما هستید, نور چشمتان تابید به صفحه شفاف آینه و این نور برگشت به انسان یا به شجر برخورد کرد آن وقت آن انسان یا آن شجر را در این زاویه انعطاف می‌بینیم خیال می‌کنیم در آینه دیدیم. خب این بیان نورانی امام رضا(سلام الله علیه) است که فرمود نه خدا در خلق است نه خلق در خدا, اشیا به منزله صورت آینه‌اند; حضرت به آن شخص فرمود: «أخْبرنی عن المرآة أنت فیها أم هی فیک» عرض کرد هیچ کدام, لذا فرمود نه خدا در خلق است نه خلق در خدا, خلق آن لیاقت را ندارد که حال یا محل باشد خلق مثل صورت مرآتیه است. ⁽³⁾

خب این محصول چه حقیقتی است محصول نامتناهی بودن خدای سبحان است در خیلی از کلمات اهل بیت هست در چندین خطبه نهج‌البلاغه این مضمون هست مخصوصاً آن خطبه اول که دارد «مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ» در اینجا وجود مبارک امام سجاد عرض می‌کند: «أَنْتَ الَّذِی لَا تُحَدُّ» بعد از آن حمدها و ازلیّت و ابدیّت و سرمدیّت و اینها را که فرمود, فرمود تو آن خدایی که حد نداری تا محدود بشوی «وَ لَمْ تُمَثَّلْ فَتَکُونَ مَوْجُوداً» موجود از «وَجَدَ» است یعنی یافتن, کسی تو را نمی‌یابد تو بعید المَنالی هیچ کس به تو دسترسی پیدا نمی‌کند «وَ لَمْ تَلِدْ فَتَکُونَ مَوْلُوداً» آن طوری که دیگران - معاذ الله - پنداشتند که خدای سبحان از کسی یا از چیزی متولّد شده است اگر دربارهٴ الوهیّت مسیح فکر می‌کردند الوهیّت عُزیر فکر می‌کردند یا مشکلاتی از این دست در بین هندیها مطرح بود و هست همه اینها را توحید اسلامی ابطال می‌کند فرمود شما حقیقت نامتناهی هستید «أَنْتَ الَّذِی لَا ضِدَّ مَعَکَ فَیُعَانِدَکَ وَ لَا عِدْلَ لَکَ فَیُکَاثِرَکَ وَ لَا نِدَّ لَکَ فَیُعَارِضَکَ» نه ضدّ داری نه شبیه داری نه مَثیل داری نه معاون داری اینها همه سالبه به انتفاء موضوع است برای اینکه تو حقیقت نامتناهی هستی هر چه در عالم فرض بشود سایه توست.

بعد از این «سُبْحَانَکَ», «سُبْحَانَکَ» که مربوط به اوصاف ذات اقدس الهی است اینها که به پایان می‌رسد و حمد الهی را به پایان می‌برد آن وقت عرض ادب به پیشگاه پیامبر و صلوات فرستادن بر پیامبر را شروع می‌کند ذات اقدس الهی مستحضرید که در سورهٴ مبارکهٴ «احزاب» هم خودش بر پیغمبر درود می‌فرستد هم ملائکه بر آن حضرت درود می‌فرستند. در همان سورهٴ مبارکهٴ «احزاب» هم خودش بر مؤمنین درود می‌فرستد هم ملائکه خدا بر مؤمنین درود می‌فرستند مرحوم خواجه طوسی روزی در اثنای درس از سیّد مرتضی(رضوان الله علیه) مطلبی را نقل کرد و بعد از اینکه نام شریف سیّد را برد گفت «صلوات الله علیه» شاگردان محضر ایشان تعجّب کردند که چطور ایشان بر سیّد مرتضی صلوات می‌فرستد بعد فرمود: «کیف لا یُصلّیٰ علی المرتضی» ⁽¹⁾کسی که به مقام مرتضایی رسیده است چگونه بر او صلوات نفرستیم.

اصل مسئله را در سورهٴ مبارکهٴ «احزاب» می‌شود یافت; در سورهٴ «احزاب» همین آیه معروف است که إِنَّ اللَّهَ وَمَلاَئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ ⁽¹⁾در همان سورهٴ «احزاب» دارد که هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَمَلاَئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُم مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ ⁽²⁾شما اگر مؤمن باشید خدا بر شما صلوات می‌فرستد ملائکه بر شما صلوات می‌فرستند حالا معلوم می‌شود ما چقدر خودمان را ارزان فروختیم این صلوات فرستادن مخصوص پیغمبر نیست این مثل نبوّت نیست این مثل رسالت نیست این مثل عصمت نیست این مثل خلافت کلّیه نیست هر دو آیه در سورهٴ «احزاب» است هم إِنَّ اللَّهَ وَمَلاَئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ در آن سور‌ه است هم هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَمَلاَئِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُم مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ در آن سور‌ه است حالا چقدر ما باید خودمان را ارزان بفروشیم [که آلوده به گناه شویم] مایی که می‌توانیم به جایی برسیم که خدا بر ما صلوات بفرستد ملائکه خدا بر ما صلوات بفرستند آن وقت خود را رایگان هدر بدهیم؟! ما باید ببینیم ما که می‌توانیم به جایی برسیم که ملائکه بر ما صلوات بفرستند خودمان را داریم به چه چیزی می‌فروشیم این روزهای عرفه و امثال عرفه چنین حال و هوایی را به همراه دارد.

آن وقت وجود مبارک حضرت درباره نبوّت و رسالت و خلافت و عظمت پیغمبر و مقام والای عصمت و مقام والای هدایت و مقام والای رهبری آن حضرت ذکر می‌کنند که مسئله نبوّت را به پایان می‌برند بعد وارد مسئله امامت می‌شوند بعد از مسئله توحید, نبوّت را مطرح فرمود بعد از مسئله نبوّت, مسئله امامت را مطرح می‌کند عرض می‌کند که «اللَّهُمَّ إِنَّکَ أَیَّدْتَ دِینَکَ فِی کُلِّ أَوَانٍ بِإِمَامٍ أَقَمْتَهُ عَلَماً لِعِبَادِکَ وَ مَنَاراً فِی بِلَادِکَ بَعْدَ أَنْ وَصَلْتَ حَبْلَهُ بِحَبْلِکَ وَ جَعَلْتَهُ الذَّرِیعَةَ إِلَی رِضْوَانِکَ وَ افْتَرَضْتَ طَاعَتَهُ وَ حَذَّرْتَ مَعْصِیَتَهُ وَ أَمَرْتَ بِامْتِثَالِ أَوَامِرِهِ وَ الِانْتِهَاءِ عِنْدَ نَهْیِهِ وَ أَلَّا یَتَقَدَّمَهُ مُتَقَدِّمٌ وَ لَا یَتَأَخَّرَ عَنْهُ مُتَأَخِّرٌ فَهُوَ عِصْمَةُ اللَّائِذِینَ وَ کَهْفُ الْمُؤْمِنِینَ وَ عُرْوَةُ الْمُتَمَسِّکِینَ وَ بَهَاءُ الْعَالَمِینَ» این را درباره امام ذکر می‌کند که در هر عصر و مصری تو ائمه(علیهم السلام) را که معصوم‌اند حبل آنها به حبل تو وصل است عروه وثقای دین‌اند مرجع مؤمنین‌اند اینها را قرار دادی تا دینت را حفظ بکنند «اللَّهُمَّ فَأَوْزِعْ لِوَلِیِّکَ شُکْرَ مَا أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَیْهِ وَ أَوْزِعْنَا مِثْلَهُ فِیهِ وَ آتِهِ مِنْ لَدُنْکَ سُلْطَاناً نَصِیراً وَ افْتَحْ لَهُ فَتْحاً یَسِیراً وَ أَعِنْهُ بِرُکْنِکَ الْأَعَزِّ وَ اشْدُدْ أَزْرَهُ وَ قَوِّ عَضُدَهُ وَ رَاعِهِ بِعَیْنِکَ وَ احْمِهِ بِحِفْظِکَ وَ انْصُرْهُ بِمَلَائِکَتِکَ وَ امْدُدْهُ بِجُنْدِکَ الْأَغْلَبِ وَ أَقِمْ بِهِ کِتَابَکَ وَ حُدُودَکَ وَ شَرَائِعَکَ وَ سُنَنَ رَسُولِکَ صَلَوَاتُکَ اللَّهُمَّ عَلَیْهِ وَ آلِهِ» همین دعاهایی که در ماه مبارک رمضان هست در دعای «افتتاح» هست در پایان دعای «افتتاح» مربوط به اهل بیت عصمت و طهارت است همان دعا را شما می‌بینید وجود مبارک حضرت در روز عرفه مطرح می‌کند که بعد از توحید, مسئله نبوّت است بعد از نبوّت, اهل بیت است که وصل است حبل اینها به حبل نبوی(علیهم آلاف التحیّة و الثناء) بعد فرمود: «وَ أَحْیِ بِهِ مَا أَمَاتَهُ الظَّالِمُونَ مِنْ مَعَالِمِ دِینِکَ وَ اجْلُ بِهِ صَدَاءَ الْجَوْرِ عَنْ طَرِیقَتِکَ وَ أَبِنْ بِهِ الضَّرَّاءَ مِنْ سَبِیلِکَ وَ أَزِلْ بِهِ النَّاکِبِینَ عَنْ صِرَاطِکَ وَ امْحَقْ بِهِ بُغَاةَ قَصْدِکَ عِوَجاً وَ أَلِنْ جَانِبَهُ لِأَوْلِیَائِکَ وَ ابْسُطْ یَدَهُ عَلَی أَعْدَائِکَ وَ هَبْ لَنَا رَأْفَتَهُ وَ رَحْمَتَهُ وَ تَعَطُّفَهُ وَ تَحَنُّنَهُ» که بخشی از اینها در دعای «ندبه» مربوط به وجود مبارک ولیّ عصر است «وَ اجْعَلْنَا لَهُ سَامِعِینَ مُطِیعِینَ وَ فِی رِضَاهُ سَاعِینَ وَ إِلَی نُصْرَتِهِ وَ الْمُدَافَعَةِ عَنْهُ مُکْنِفِینَ وَ إِلَیْکَ وَ إِلَی رَسُولِکَ صَلَوَاتُکَ اللَّهُمَّ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بِذَلِکَ مُتَقَرِّبِینَ» ما به تو نزدیک می‌شویم. مستحضرید راهی بالأخره گرچه ما حالا این راه را نرویم بالأخره حداقل آدرس این راه را باید بدانیم می‌گوییم ما کار را قربة الی الله انجام می‌دهیم این درست است یک عدّه مقرّبین الی الله‌اند این هم درست است از ما سؤال بکنند تقرّب به خدا به چیست؟ می‌گوییم زمانی نیست زمینی نیست این هم درست است اما با سلب و اوصاف سلبی که مشکل حل نمی‌شود, بالأخره راه‌حلّی باید نشان داد بین ما و خدا چقدر فاصله است چیست بالأخره؟ می‌گوییم معنوی است قرب معنوی است اینها هم درست است ولی اینها مشکل را حل نمی‌کند یک عالِم تا یک معیار علمی نداشته باشد آرام نیست وقتی یک معیار علمی داشت آرام می‌شود می‌فهمد راه هست منتها سعی می‌کند برود حالا تا چه اندازه موفق شد حرف دیگر است ولی همین کلی‌گویی باشد که معنوی است قُرب معنوی است زمانی نیست زمینی نیست در این صورت فرق بین عالِم و جاهل نیست, خب توده مردم هم همین حرف را می‌زنند دیگر بین ما و خدا قرب معنوی است ولی وقتی در فضای علم مطرح شد بالأخره یک اندیشمند از خود سؤال می‌کند ما یک سلسله مفاهیم داریم یک سلسله عناوین اعتباری داریم یک سلسله ماهیات داریم یک حقیقت وجودی داریم, دیگر غیر از این چیزی نیست, بین ما و خدا مفاهیم است نه عناوین اعتباری است نه ماهیّات است نه حقیقت هستی است بله, بین ما و او حقیقت هستی است خب این حقیقت هستی متباین است یا مشکِّک؟ اگر متباین بود که بریده بریده بود راه نبود بین ما و خدا راه هست صراط مستقیم است إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَی رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاَقِیهِ ⁽³⁾راه است اگر وجودات, حقایق متباینه بود گسیخته گسیخته, بریده بریده بود که راه نبود لابد مراتب است می‌شود تشکیک پس بین ما و خدا یعنی بین صورت مرآتیه و شاخص آن اصل یادمان نرفته بین صورت مرآتیه و شاخص صورت مرآتیه‌های ریز و درشتی هست بعضی آینه‌های کوچک‌اند تاریک و باریک, بعضی آینه‌های میانی‌اند بعضی آینه شفاف‌اند و بزرگ‌اند.

آن بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) این است که فرمود: «ما لله آیةٌ أکبر مِنّی» ⁽¹⁾خدای سبحان از من آیت بزرگ‌تر خلق نکرده است, البته نه در درون نه در بیرون اما در درون برای اینکه اینها مِن نورٍ واحدند در درون اهل بیت کسی از اینها بزرگ‌تر نیست چون مِن نور واحدند حساب رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) جداست بیرون هم که هیچ کس نیست همتای اینها باشد لذا فرمود: «ما لله آیةٌ أکبر مِنّی» خب اینها می‌شوند آینهٴ کبرای حق آیت کبرا یعنی آینه کبرا, مرآت کبرا. بین ما که یک صورت مرآتیه هستیم با ذات اقدس الهی این درجات وجودی هست و متّصل نه منقطع چون تباین نیست و تشکیک است باز ما قانع نخواهیم شد برای اینکه, اینکه درجات وجودی, مکانی نیست آدم سیر بکند زمانی نیست سیر بکند چطور ما این راه را سیر بکنیم این مسئله شدّت و ضعف مشکل ما را حل نمی‌کند ما به دبنال اِشتدادیم نه شدّت و ضعف, شدّت و ضعف یعنی این درجات فرق می‌کند بعضی ضعیف‌اند بعضی قوی‌اند بعضی اقوا, اما مشکل ما را اشتداد حل می‌کند یعنی حرکت جوهری وگرنه یکی ضعیف باشد یکی شدید چطوری مشکل ما حل می‌شود ولی وقتی حرکت جوهری داشتیم اشتداد یعنی اشتداد یعنی ضعیف می‌تواند شدید بشود شدید می‌تواند اشد بشود این راه باز است و هر اندازه که انسان جلوتر رفت دیگر خود را نمی‌بیند چون صورت مرآتیه مادامی که به مرآت وابسته است هیچ است اما وقتی که نشان می‌دهد بالأخره بهتر به آن ذوالصورة نزدیک می‌شود که این قرآن صاعد بودن می‌شود این.

اینکه حضرت عرض کرد مرا جزء مقرّبین قرار بدهید نماز قربانی است روزه قربانی است درباره نماز که وارد شده «الصلاة قربان کلّ تقی» ⁽¹⁾درباره زکات هم وارد شده ⁽²⁾هر انسان باتقوایی به وسیله نماز قربانی دارد یعنی متقرّب می‌شود به وسیله زکات قربانی دارد یعنی متقرّب می‌شود. وجود مبارک امام سجاد عرض می‌کند ما را جزء متقرّبین قرار بدهید حالا که انسان به مقام قرب رسید از اسرار, خیلیها باخبر است این طور نیست که آگاه شدن به اعمال مردم و درون مردم مخصوص انبیا(علیهم السلام) یا اهل بیت(علیهم السلام) باشد آنها مقامات خیلی برتری دارند که اصلاً به ذهن ما نمی‌آید اینکه فرمود: «فَلَأَنَا بِطُرُقِ السَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنِّی بِطُرُقِ الْأَرْضِ» ⁽³⁾اصلاً به ذهنمان نمی‌آید یعنی چه اگر کسی جزء مقرّبین شد اسرار دیگران را می‌فهمد اگر إنَّ کِتَابَ الأبْرَارِ لَفِی عِلِّیِّینَ ٭ وَمَا أَدْرَاکَ مَا عِلِّیُونَ ٭ کِتَابٌ مَرْقُومٌ که یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ ⁽⁴⁾ابرار, مردان بزرگ‌اند مردان پاک‌اند نیّت صدق دارند اعمالشان عقایدشان اوصافشان اخلاقشان در کتاب است آن کتاب به نام علیّین است این علیّین, مشهود مقرّبین است انسان می‌تواند به اینجاها برسد آن وقت صاف خودش را ارزان بفروشد؟! اینکه حضرت عرض می‌کند مرا جزء متقرّبین قرار بدهید یعنی این.

بعد از چند سطر عرض می‌کند «اللَّهُمَّ هَذَا یَوْمُ عَرَفَةَ یَوْمٌ شَرَّفْتَهُ وَ کَرَّمْتَهُ وَ عَظَّمْتَهُ نَشَرْتَ فِیهِ رَحْمَتَکَ وَ مَنَنْتَ فِیهِ بِعَفْوِکَ وَ أَجْزَلْتَ فِیهِ عَطِیَّتَکَ وَ تَفَضَّلْتَ بِهِ عَلَی عِبَادِکَ» آن جمله‌های معروف مربوط به ماه مبارک رمضان آن چهار فعل است که به نحو تنازع یک متعلّق دارد «هذا شَهْرٌ عَظَّمْتَهُ وَکَرَّمْتَهُ وَشَرَّفْتَهُ وَفَضَّلْتَهُ عَلَی الشُّهُورِ» ⁽⁵⁾این «عَلَی الشُّهُورِ» مفعول واسطه است برای چهار فعل به نحو تنازع این وسط نباید قطع کرد این چهار فعل را باید با یک نفس خواند این «عَلَی الشُّهُورِ» متعلّق به همه است اینجا «علی» ندارد که این یوم عرفه «علی الشّهور» یا «علی الأیّام» افضل باشد این یک شرافت نفسی است یعنی خود این روز کریم است عظیم است شریف است نه بر دیگران رجحان دارد خودش عظیم است چون رحمت تو در این روز منتشر می‌شود.

خب حالا ما چه کاره‌ایم؟ «اللَّهُمَّ وَ أَنَا عَبْدُکَ الَّذِی أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ قَبْلَ خَلْقِکَ» من که حضرت می‌فرماید «من» یعنی کلّ مخلوقات حالا خودش درک کرده این مطلب را ادراک کرده انسان سه مرحله را پشت سر گذاشت و یا با آنها همراه است در یک مرحله که «لا شیء» بود که ذات اقدس الهی به زکریا فرمود تعجّب نکن قَدْ خَلَقْتُکَ مِن قَبْلُ وَلَمْ تَکُ شَیْئاً ⁽¹⁾این «لیس» تامّه است این «کان»ی منفی این «کان»ای است که خبر ندارد فقط اسم دارد لَمْ یَکُ شَیْئاً ⁽²⁾یعنی معدوم بود از آن مرحله به بعد می‌رسد أَلَمْ یَکُ نُطْفَةً مِن مَنیٍّ یُمْنَی ⁽³⁾که قابل ذکر نیست هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنسَانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ که لَمْ یَکُن شَیْئاً مَذْکُوراً ⁽⁴⁾قابل ذکر نبود, کسی نام مَنیٍّ یُمْنَی را که نمی‌برد این مرحله دوم; مرحله سوم آن است که حالا علقه شدیم مضغه شدیم و فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ ⁽⁵⁾شدیم بعد وقتی مکلّف شدیم دستورهایی دادی ما اطاعت نکردیم نهیی کردی منزجر نشدیم البته این را به لسان قوم می‌فرماید ولی الآن در حضور شما صاغراً ذلیلاً حاضریم هر تصمیمی بگیری می‌توانی ما هم حاضریم «وَ هَا أَنَا ذَا بَیْنَ یَدَیْکَ صَاغِراً ذَلِیلًا خَاضِعاً خَاشِعاً خَائِفاً مُعْتَرِفاً بِعَظِیمٍ مِنَ الذُّنُوبِ تَحَمَّلْتُهُ وَ جَلِیلٍ مِنَ الْخَطَایَا اجْتَرَمْتُهُ مُسْتَجِیراً بِصَفْحِکَ لَائِذاً بِرَحْمَتِکَ مُوقِناً أَنَّهُ لَا یُجِیرُنِی مِنْکَ مُجِیرٌ وَ لَا یَمْنَعُنِی مِنْکَ مَانِعٌ» نه کسی ما را پناه می‌دهد نه اگر بخواهی ما را مشمول عفو نکنی کسی می‌تواند جلوی شما را بگیرد «فَعُدْ عَلَیَّ بِمَا تَعُودُ بِهِ عَلَی مَنِ اقْتَرَفَ مِنْ تَغَمُّدِکَ وَ جُدْ عَلَیَّ بِمَا تَجُودُ بِهِ عَلَی مَنْ أَلْقَی بِیَدِهِ إِلَیْکَ مِنْ عَفْوِکَ وَ امْنُنْ عَلَیَّ بِمَا لَا یَتَعَاظَمُکَ أَنْ تَمُنَّ بِهِ عَلَی مَنْ أَمَّلَکَ مِنْ غُفْرَانِکَ وَ اجْعَلْ لِی فِی هَذَا الْیَوْمِ نَصِیباً أَنَالُ بِهِ حَظّاً مِنْ رِضْوَانِکَ» مستحضرید همین امام وقتی در اوج سخن می‌گوید و حق می‌گوید آنجا که بالای منبر شام فرمود ما این هستیم همه‌اش حق است «أنا ابن مکّة و مِنیٰ» ⁽⁶⁾ما رفتیم خانه‌ات را آباد کردیم و آمدیم اگر نبود جریان کربلا و اهل بیت, مکّه همان بتکده بود که بود.

وجود مبارک امام سجاد عرض می‌کند خدایا! ما آمدیم خانه‌ات را زنده کردیم مکّه را سرزمین وحی کردیم مطاف را, قبله را زنده کردیم گرچه ما مِنا نرفتیم ولی منا را زنده کردیم «أنا ابن مکّة و مِنیٰ» همه اینها درست است اینها مربوط به فراز بود که درست است اما در مقام فرود, عرض می‌کند: «وَ سَأَلْتُکَ مَسْأَلَةَ الْحَقِیرِ الذَّلِیلِ الْبَائِسِ الْفَقِیرِ الْخَائِفِ الْمُسْتَجِیرِ» من که خب یک ذرّه‌ام ترس هم دارم «وَ مَعَ ذَلِکَ خِیفَةً وَ تَضَرُّعاً وَ تَعَوُّذاً وَ تَلَوُّذاً لَا مُسْتَطِیلًا بِتَکَبُّرِ الْمُتَکَبِّرِینَ وَ لَا مُتَعَالِیاً بِدَالَّةِ الْمُطِیعِینَ وَ لَا مُسْتَطِیلًا بِشَفَاعَةِ الشَّافِعِینَ وَ أَنَا بَعْدُ» هنوز هم وضع من این است «أَقَلُّ الْأَقَلِّینَ وَ أَذَلُّ الْأَذَلِّینَ وَ مِثْلُ الذَّرَّةِ أَوْ دُونَهَا» خدایا! از من ضعیف‌تر و پَست‌تر موجودی نداری این یعنی چه؟ خب اگر همه این جلال و شکوه آینه به آن شاخص است اگر آن شاخص, قدری لطفش را بردارد صورت مرآتیه چیزی نیست «أَنَا بَعْدُ أَقَلُّ الْأَقَلِّینَ وَ أَذَلُّ الْأَذَلِّینَ وَ مِثْلُ الذَّرَّةِ أَوْ دُونَهَا» بعد درخواست کمک می‌کند عرض می‌کند خدایا! من بسته‌ام «أَنَا الْمُرْتَهَنُ بِبَلِیَّتِهِ أَنَا القَلِیلُ الْحَیَاءِ أَنَا الطَّوِیلُ الْعَنَاءِ» من بسته‌ام برای اینکه به تو بدهکارم (یک) اگر کسی حقّ الله را ضایع کرده است مدیون است (دو) هر مدیونی باید گِرو بدهد (سه) حقّ الناس را که آدم بدهکار است خانه و زمین را گِرو می‌دهد اما حقّ الله را که بدهکار بود خود آدم را گِرو می‌گیرند خانه را که گِرو نمی‌گیرند اینکه در قرآن فرمود: کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ ⁽¹⁾یا کُلُّ امْرِئٍ بِمَا کَسَبَ رَهِینٌ ⁽²⁾همین است خود انسان را به بند می‌کشند. اینکه می‌بینید بعضیها می‌گویند ما هر چه می‌خواهیم نماز شب بخوانیم نمی‌توانیم یا هر چه می‌خواهیم جلوی زبانمان را نگه بداریم نمی‌توانیم هر چه می‌خواهیم جلوی چشممان را نگه بداریم نمی‌توانیم راست می‌گویند بیچاره‌ها چون در بند هستند این رهین بودن همین است.

بعد عرض می‌کند خدایا! آن توفیق موحّدان را به من بده که خلاصی پیدا کردند «وَ تَوَحَّدْنِی بِمَا تَتَوَحَّدُ بِهِ مَنْ وَفَی بِعَهْدِکَ وَ أَتْعَبَ نَفْسَهُ فِی ذَاتِکَ وَ أَجْهَدَهَا فِی مَرْضَاتِکَ» بخشهای پایانی این هم طلب دعاست عرض می‌کند که قلب مرا به حبّ دنیا مشغول نکن همین من و ما, همین دنبال القاب گشتن و دنبال مرید گشتن و همین بازیها عرض کرد: «وَ انْزِعْ مِنْ قَلْبِی حُبَّ دُنْیَا دَنِیَّةٍ تَنْهَی عَمَّا عِنْدَکَ وَ تَصُدُّ عَنِ ابْتِغَاءِ الْوَسِیلَةِ إِلَیْکَ وَ تُذْهِلُ عَنِ التَّقَرُّبِ مِنْکَ» اگر نماز تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنکَرِ ⁽¹⁾دنیا هم «تَنهی عن العبادة و التقرّب» اینها را وجود مبارک حضرت دارد تا می‌رسد به اینکه مرا جزء کسانی قرار بده که در قرآن وعده دادی که نُورُهُمْ یَسْعَی بَیْنَ أَیْدِیِهمْ ⁽²⁾من جزء آنها باشم «وَ أَمِتْنِی مِیتَةَ مَنْ یَسْعَی نُورُهُ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ» تو که در قرآن فرمودی یک عدّه نور پیشاپیش آنها حرکت می‌کند نور خودشان است دیگر نور آفتاب و اینها که نیست چون بساط آفتاب برچیده شد إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ ⁽³⁾شد, إِذَا النُّجُومُ انکَدَرَتْ ⁽⁴⁾شد نُورُهُمْ یَسْعَی بَیْنَ أَیْدِیِهمْ نه نور الشّمس نه برق است نه نور شمس و قمر, عرض می‌کند «وَ أَمِتْنِی مِیتَةَ مَنْ یَسْعَی نُورُهُ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ» بعد در بخشهای نهایی «اجْعَلْ هَیْبَتِی فِی وَعِیدِکَ وَ حَذَرِی مِنْ إِعْذَارِکَ وَ إِنْذَارِکَ وَ رَهْبَتِی عِنْد تِلَاوَةِ آیَاتِکَ» آیاتی که تلاوت می‌کنم رهبانیّتی در من پیدا بشود هراسی در من پیدا بشود و توفیقی عطا کن «وَ اعْمُرْ لَیْلِی بِإِیقَاظِی فِیهِ لِعِبَادَتِکَ وَ تَفَرُّدِی بِالتَّهَجُّدِ لَکَ» شبم را با نماز شب زنده نگه بدارم اینها را در دعای عرفه از ذات اقدس الهی مسئلت می‌کنند آن مسئلهٴ بَرد الیقینی که در بعضی از کتابها هست در این دعای نورانی آمده «وَ أَوْجِدْنِی بَرْدَ عَفْوِکَ» و در بهشت هیچ کینه‌ای بهشتیان نسبت به هم ندارند در سورهٴ مبارکهٴ «حشر» هم دارد که اینها دعا می‌کنند به خدا عرض می‌کنند: لاَ تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنَا غِلّاً لِلَّذِینَ آمَنُوا ⁽⁵⁾اینجا هم حضرت عرض می‌کند «وَ انْزِعِ الْغِلَّ مِنْ صَدْرِی لِلْمُؤْمِنِینَ» که من کینه هیچ کسی را در دل نداشته باشم در پایان دارد «وَ أَتْمِمْ لِی إِنْعَامَکَ إِنَّکَ خَیْرُ الْمُنْعِمِینَ وَ اجْعَلْ بَاقِیَ عُمُرِی فِی الْحَجِّ وَ الْعُمْرَةِ ابْتِغَاءَ وَجْهِکَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ» که خدا - ان‌شاءالله - همه حاجیان ما و معتمران ما و زائران ما را با حجّ مقبول و عمره مقبول و زیارت مقبول و ادعیه مستجاب به اوطانشان برگرداند و توفیق قرائت این دعاها را به همه ما مرحمت بکند و همه این مضمون را برای مسلمانهای شرق و غرب عالم محقَّق بفرماید.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 32 تا 35 سوره نور 90/08/17

وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ (32 وَلْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً حَتَّی یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَالَّذِینَ یَبْتَغُونَ الْکِتَابَ مِمَّا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ فَکَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِی آتَاکُمْ وَلاَ تُکْرِهُوا فَتَیَاتِکُمْ عَلَی الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَمَن یُکْرِههُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِکْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِیمٌ (33) وَلَقَدَ أَنزَلْنَا إِلَیْکُمْ آیَاتٍ مُّبَیِّنَاتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِینَ خَلَوْا مِن قَبْلِکُمْ وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِینَ (34) اللَّهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ کَأَنَّهَا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُبَارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لاَّ شَرْقِیِّةٍ وَلاَ غَرْبِیَّةٍ یَکَادُ زَیْتُهَا یُضِی‌ءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُّورٌ عَلَی نُورٍ یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَن یَشَاءُ وَیَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ(35)) بعد از اینکه جریان حفظ نظر را از یک جهت مطرح فرمود و سَتْر را از جهت دیگر طرح کرد ساختار جامعه را از نظر عفاف تأمین کرد یعنی جامعه‌ای که مردها مواظب چشمشان باشند زنها هم مواظب چشمشان باشند زنها هم مواظب حجابشان باشند چنین جامعه‌ای از گزند بی‌عفافی محفوظ است این فصل اول.

فصل دوم این است که انسان مثل فرشته نیست که مصون از مرگ باشد و قائم به شخص انسان محفوظ به نوع است نه به شخص کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ برای انسان است نه برای فرشته و مانند آن و برای حفظ نسل, نکاح مقدّر شده است نکاح برای لذّت نیست برای حفظ نسل است چه اینکه تغذیه برای لذّت نیست برای حفظ شخص است شخص بدون غذا محفوظ نمی‌ماند باید غذا بخورد تا بماند نوع بدون نکاح محفوظ نمی‌ماند باید نکاح کنند که نوع محفوظ بماند.

فصل سوم این است که این کار, کار دشواری است انسان که مثل حیوان نیست غذای او در طبیعت آماده باشد حیوانات غذایشان بر اساس مائده طبیعی و سفره طبیعی آماده است اگر علف‌خوارند که غذایشان آماده است و اگر گوشت‌خوارند که نیازی به طبخ ندارد و غذایشان آماده است. انسان نیازمند به غذاست تهیّه‌اش آسان نیست رنج دارد برای تحمّل این رنج دو کار شده: یکی فشار گرسنگی که دردآور است, یکی لذّت خوردن که در فضای ذائقه و دهن متمثّل است و دیگر هیچ! انسان این مزد کارگری خود را در حلّ این دو نیاز می‌بیند یکی فرو نشاندن آن درد گرسنگی, یکی بهره‌برداری و کامیابی از لذّت خوردن این لذّت خوردن, مزد آن کارگری است رفع درد, مزد آن کارگری است افراد عادی خیال می‌کنند که غذا می‌خورند که لذّت ببرند در حالی که مزد کارشان را دارند می‌گیرند لذا به همان اندازه‌ای که بدن نیاز دارد باید غذا خورد کم نیست روایاتی که فرمودند انسان اگر بعد از سیر شدن باز غذا بخورد هوش و استعداد خودش را از دست می‌دهد زیرا این روح مشغول هضم آن غذای زاید و برنامه زاید است دیگر مشغول کار خودش نیست مثل اینکه شما یک انسان فقیه یا حکیمی را وادار کنید که زباله‌های شهر را جمع بکند او این کار را می‌کند ولی حیف است. روح را ما سرگرم کنیم برای اینکه زباله بسازد و به دستشویی تحویل بدهد این واقعاً ظلم به روح است به همان اندازه که انسان نیازمند به غذاست آن را عاقلانه روح تأمین می‌کند. غرض آن است که این لذّتی که در فضای کام است این مزد کارگری است آن فرو نشاندن درد گرسنگی این مزد کارگری است برای بهره‌برداری از آن این مزد را می‌گیرند.

در جریان نکاح هم بشرح ایضاً تأمین زندگی ازدواج کردن اداره همسر تأمین مسکن کار آسانی نیست این کار سخت را ذات اقدس الهی بر انسان تحمیل کرد مزد این کارگری را آن لذّت نکاح قرار داد اینها خیال می‌کنند نکاح می‌کنند برای التذاذ در حالی که نکاح می‌کنند برای قَدِّمُوا لِأَنفُسِکُم است نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتوْا حَرْثَکُمْ أَنَّی شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لْأَنْفُسِکُمْ اینجا مزرعه است ولی به فکر نسل باشید بهترین دستوری که برای نکاح است تأمین نسل آینده و فرزندان صالح است که فرمود: قَدِّمُوا لْأَنْفُسِکُمْ بنابراین نکاح برای حفظ نسل است طبق این سه چهار فصل. دو مطلب را قرآن کریم در این آیات 32 و 33 مطرح کرد که گاهی خیال می‌کنند اینها با هم ناهماهنگ‌اند. در آیهٴ 32 فرمود اگر اینها فقیرند خدا اینها را بی‌نیاز می‌کند در آیهٴ 33 فرمود اگر کسی ندارد که ازدواج بکند عفّت بورزد و خویشتن‌دار باشد خب اگر شما وعدهٴ غنا دادید دیگر دستور به خویشتن‌داری برای چیست؟ گاهی خیال می‌شود که این جملهٴ إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ که وعده است مثلاً با جملهٴ وَلْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً هماهنگ نیست خب اگر کسی ندارد خدا او را بی‌نیاز می‌کند دیگر چرا شما او را ترغیب می‌کنید دستور می‌دهید به خویشتن‌داری. پاسخش این است که در تناقض که گفتند این دو آیه نقیض هم‌اند مستحضرید که یکی از این دو قضیه حتماً باید کلی باشد یعنی موجبه کلیه با سالبه جزئیه نقیض هم‌اند سالبه کلیه با موجبه جزئیه نقیض هم‌اند دو موجبه جزئیه دو قضیه جزئیه یکی موجبه یکی سالبه یا دو قضیه مهمله هرگز نقیض هم نیستند این دو آیه تقریباً در حکم قضیه جزئیه‌اند و هیچ کدام نقیض هم نیستند هیچ کلیّتی در آیه اول نیست که خدا هر فقیری را که قصد ازدواج داشت بی‌نیاز می‌کند اگر آیه پیامش این بود که هر فقیری را که قصد ازدواج داشت خدا او را بی‌نیاز می‌کند با آیه بعدی ناهماهنگ بود که فرمود اگر کسی نداشت صبر کند خویشتن‌داری کند خب شما که وعده دادید خدا بی‌نیاز می‌کند دیگر چرا دستور خویشتن‌داری می‌دهید؟ سرّ اینکه آن اوّلی هم در حکم قضیه جزئیه است و دومی در حکم قضیه جزئیه این است که درباره اوّلی فرمود اگر کسی نتوانست خویشتن‌دار باشد بالأخره نکاح برای او لازم شد یا نزدیک به لزوم است و به سراغ کسی رفت که فرزندی دارد دَم بخت آنها در اثر فقرِ این داماد آینده او را رد نکنند خداوند مُهتمَل است با امید به لطف الهی او را بی‌نیاز کند این وظیفه کسانی است که دختر دارند به آنها می‌فرماید اگر اینها آمدند و در منزل شما و نیازمندند در اثر فقر اینها, اینها را رد نکنید برای اینکه ممکن است خدا اینها را بی‌نیاز بکند وَاللّهُ وَاسِعٌ است منتها عَلِیمٌ است که چقدر بدهد به چه کسی بدهد چه موقع بدهد و مانند آن اما دومی مربوط به خود این جوانهاست این جوانها اگر وضع مالی‌شان مناسب نیست تا آنجا که ممکن است دست به آلودگی نزنند و خویشتن‌دار باشند آیه بعدی آیهٴ 33 وظیفه جوانها را مشخص می‌کند آیهٴ 32 که آیه قبلی است وظیفه اولیای دخترها را مشخص می‌کند که اگر کسی به سراغ دختر شما آمد اگر صالح بود و شرایط ازدواج را داشت به بهانه اینکه او وضع مالی‌اش ضعیف است او را رد نکنید البته برخیها این امر أَنکِحُوا را حمل بر وجوب کردند برخیها حمل بر استحباب کردند ولی یک ترغیب اخلاقی است به تعبیر بعضی از آقایانی که آیات الأحکام نویس‌اند می‌گویند اکثر فقها بر این‌اند که این امر برای وجوب نیست. نشانش آن است که در جریان عَبید واِما آن امر برای وجوب نیست و همین یک امر است که تکرار شده است فرمود: وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ یعنی از خود شما یعنی آزادها و احرار وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ خب انکاحِ عبد و اَمه که واجب نیست انکاح ابرار هم واجب نخواهد بود برای اینکه این دو امر در کنار هم‌اند البته مستحضرید که در اثر عطف کردن این عطف به منزلهٴ تکرار آن عامل است مثل اینکه وقتی فرمود: «واغتسل للجمعة و الجنابة» منافات ندارد که یکی مستحب باشد و دیگری واجب چون این عطف به منزلهٴ تکرار عامل است نه اینکه لفظ در عکس از معنا استعمال شده باشد گرچه آن هم جایز است «واغتسل بالجمعة, واغتسل للجنابة» این «اغتسل» دوم برای وجوب است آن «اغتسل» اول برای استحباب است این منافات ندارد اینجا هم وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ (یک), وَالصَّالِحِینَ یعنی «و أنکحوا الصالحین من عبادکم و امائکم» (دو).

پرسش: ببخشید این لسان آیه لسان امتنان است چطور با جزئیت فرق می‌کند...

پاسخ: بله آخر نه حرف ایجاب در آن هست نه امتنان با وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ منافات دارد چون فرمود: وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ کجا را خدا اِغنا می‌کند ما چه می‌دانیم او می‌داند.

پرسش: اما حالا که دستور می‌دهد که می‌خواهند ازدواج کنند...

پاسخ: بله, اما نفرمود همه را خدا انفاق می‌کند فرمود او واسع است چون رزقش وسیع است اما او می‌داند به چه کسی بدهد اگر در ذیل آیه فرمود او می‌داند به چه کسی بدهد چه اینکه در بعضی از آیات دیگر دارد لِمَن یَشَاءُ معلوم می‌شود به مشیئت او وابسته است ما هم که به مشیئت او آگاه نیستیم بنابراین برای ما قضیه فی‌الجمله می‌شود نه بالجمله و قضیه فی‌الجمله یعنی قضیه مهمله در حکم قضیه جزئیه است دیگر ما نمی‌توانیم تناقض دو آیه را ثابت کنیم که در آیه قبل فرمود: إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یعنی هر کس فقیر بود و قصد ازدواج داشت خدا او را بی‌نیاز می‌کند بعد هم فرمود اگر کسی نداشت خویشتن‌دار باشد تا بگوییم این دو آیه نقیض هم است. اینکه فرمود اگر فقیر بود خدا او را بی‌نیاز می‌کند خطاب به کسانی است که همان کسان مأمور به مخاطب به وَأَنکِحُوا هستند یعنی اولیا پدران دخترها و مانند آن به آنها می‌فرماید شما این فرزندانتان را, جوانهای جامعه را همسر بدهید و اگر صلاحیّت اداره خانواده داشتند به بهانه فقر اینها را رد نکنید امید است که خدا فقر اینها را ترمیم بکند چون او علیم است در آیه دیگر جوانها را مخاطب قرار داد که اگر شما نرفتید یک وقت ضرورت ایجاب می‌کند یک مطلب دیگر است اگر ضرورتی ایجاب نمی‌کند تا آنجا که ممکن است خویشتن‌دار باشید برای اینکه مبادا - خدای ناکرده - آن حریمتان و هویّتتان را آسیب برسانید به وسیله کار حرام.

خب مطلب دیگر این است که کلمه زوج هم درباره شوهر استعمال می‌شود هم درباره همسر و همه را می‌گویند زوج آنجا که قبلاً ضمیر مذکّر آورد معلوم می‌شود که شوهر مراد است آنجا که فرمود: خَلَقَ لَکُم مِنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجاً یعنی همسر چون این أَزْوَاجاً به معنی همسر شد زیرا مخاطب اوّلی مردان‌اند خَلَقَ لَکُم مِنْ أَنفُسِکُمْ این ضمیر جمع مذکر سالم نشان می‌دهد مخاطب مردند أَزْوَاجاً یعنی زنها آن‌گاه لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا ضمیر حتماً باید مؤنث باشد چه اینکه هست لذا آنجا اگر أَزْوَاجاً فرمود و ضمیر مؤنث آورد برای اینکه تفصیل قاطع شرکت است فرمود: خَلَقَ لَکُم مِنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجاً یقیناً این أَزْوَاجاً یعنی زنها دیگر آن وقت لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا ضمیر باید مؤنث باشد اما اینجا که فرمود صالحین برای تغلیب است چون صالح و صالحه داریم اما زوج و زوجه لغت فصیحی نیست یا اگر هم باشد قرآن به کار نبرده در هیچ جای قرآن سخن از زوجه و زوجات و اینها نیست. اینجا فرمود: وَالصَّالِحِینَ با اینکه اِما صالحات‌اند ولی تغلیباً فرمود: وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ.

فتحصّل که این انکاح, دستور اخلاقی یا اجتماعی است به اولیا به پدر و مادر به مسئولین نظام و مانند آن, حکم وجوبی نیست مگر یک وقت کسی احساس بکند که اگر اقدام نکند جامعه بالأخره آلوده می‌شود آن دیگر مطلب دیگر است وگرنه به حسب ظاهر نه وجوب عینی است نه وجوب کفایی چه اینکه برای افرادی که تنها بودن و عَذَب بودن برای آنها تحمل‌پذیر است نه واجب تعیینی است نه واجب تخییری بین ازدواج دائم و منقطع و مِلک یمین وقتی نتواند و احتمال وقوع به حرام باشد آن وقت وجوب تعیینی یا تخییری مطرح است.

پرسش:...

پاسخ: اِنکاح یعنی خرج مهریه و جهیزیه و اینهاست دیگر. نکاح است دیگر حالا تبعات دیگر حساب دیگری دارد. قرطبی نقل می‌کند که در اثر فقر شوهری آن قاضی خواست بین اینها بینونت ایجاد کند اراده تفریق کرد دیگری گفت این بر خلاف قرآن است چون قرآن نفرمود «إن یکونوا فقراء یفرّقون بینهما» فرمود: إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ شما دارید در اثر فقر شوهر حکم طلاق صادر می‌کنید این حرف را قرطبی از برخیها نقل کرد که به قاضی نقد کردند البته این کار وارد نیست برای اینکه ذات اقدس الهی وعده نداد وعده الهی تخلّف‌ناپذیر است مثل اینکه فرمود هر کس ایمان آورد و عمل صالح کرد از عذاب مصون است اینجا وعده الهی است إِنَّ اللّهَ لاَ یُخْلِفُ الْمِیعَادَ و خلف وعده نمی‌کند و مانند آن اما اینجا در حدّ امید است نه در حدّ وعده بعد جریان مکاتبه بیش از آن مقداری که مطرح شده بود اینجا فعلاً نه لازم است نه مصلحت است برای اینکه به لطف الهی در اثر استقرار اسلام در سراسر کشور این بردگی رخت بربست خب.

برخیها گفتند که منظور از این فقر و غنا مربوط به عفاف است اگر کسی از نظر خویشتن‌داری فقیر بود او حکم خاص دارد این بعید است منظور از فقر و غنا همان مسائل مالی است نه مسائل قدرت خویشتن‌داری لکن عدّه‌ای استفاده کردند که عباد و اِما یعنی عبد و اَمه اینها مالک می‌شوند برای اینکه خدای سبحان فرمود: إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ معلوم می‌شود اینها گاهی فقیرند گاهی غنی, فقر و غنا عدم و ملکه‌اند عدم و ملکه بودن برای کسانی است که شأنیّت ملک داشته باشند اگر کسی مالک نیست نه فقیر است نه غنی, اگر عبد و اَمه مالک نمی‌شوند اینها نه فقیرند نه غنی, برای اینکه فقر و غنا رفعشان محال نیست نقیض هم نیستند عدم ملکه هستند مثل اعما و بصیر یک شجر نه اعماست نه بصیر, یک حجر نه اعماست نه بصیر اینها نقیض هم نیستند که رفعشان محال باشد فقیر و غنی این‌چنین است یک شجر نه فقیر است نه غنی اما بالأخره یا موجود است یا معدوم این‌چنین نیست که وجود و عدم رخت‌پذیر باشد. از اینکه فرمود اگر عباد و اِما فقیر بودند خدا بی‌نیاز می‌کند و مانند آن معلوم می‌شود اینها مالک‌اند لذا برخیها به این فکر افتادند که این إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ را مخصوص همان اَیاما بدانند یعنی مربوط به احرار است نه مربوط به عباد و اِما یا اگر فقرِ آنهاست به قرینه مکاتبه‌ای که بعد در پیش است اینها وقتی که مکاتَب شدند مسئول تأمین هزینه خودشان خواهند بود تا بنده هستند البته حساب خاصّ خودشان را دارند اما وقتی که در شُرُف آزاد شدن هستند باید بدانند که هزینه را خودشان باید تأمین بکنند.

عمده آن است که اینها فرمود فقر و غنا آن فقر و غنای رایجِ توانگر و تهیدست نیست همین که بتوانند زندگی خودشان را اداره بکنند.

پرسش:...

پاسخ: نه آخر چون إِن یَکُونُوا خطاب به مأموران به انکاح نیست مأموران به همین عبد و اِماست وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی نفرمود «إن تکونوا فقرا» آنجا خطاب به اولیاست وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ إِن یَکُونُوا یعنی آن ایاما یا عباد و اما دیگر.

مطلب بعدی آن است که این استفاده‌ای که برخیها کردند که قرطبی گفته البته این استفاده ضعیف است وعده‌ای هم در کار نیست وجوب عینی یا کفایی هم در کار نیست و تناقضی هم در کار نیست حالا مهم‌ترین بحث این بخش از سور‌ه آیه مبارکهٴ نور است که فرمود: اللَّهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالأرْضِ مستحضرید که اگر قرآن همان علیّ حکیم بود برای خیلی از خواص قابل ادراک نبود چه رسد برای توده مردم این کتاب هُدی لِلنَّاسِ است یعنی همگانی است و همیشگی, همگانی است چون هُدی لِلنَّاسِ است همیشگی است ذِکْرَی لِلْبَشَرِ است وجود مبارک حضرت خاتم انبیا(علیهم الصلاة و علیهم السلام) است پس می‌شود همگانی و همیشگی. کتابی که برای توده مردم است باید زبانش طوری باشد که توده مردم بفهمند اگر این در حدّ آن علیّ حکیم بود آن معارف بلند را می‌داشت غالب مردم نمی‌فهمیدند و نمی‌توانستند ایمان بیاورند. مطلب دوم آن است که در عین حال که قرآ‌ن علیّ حکیم است إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِیّاً در عین حال که لَا یَمَسُّهُ إِلاّ الْمُطَهَّرُونَ همان مطالب عمیقِ علیّ حکیم را به صورت قصّه داستان و از آنها نازل‌تری و رقیق‌تر به صورت تمثیل بیان می‌کند تا همه بفهمند لذا در قرآن آیاتی است که بسیاری از حکما و فقها حریم می‌گیرند که درباره‌اش وارد بشوند اما همان مطالب را قرآن کریم رقیق می‌کند به صورت قصّه به صورت داستان به صورت تمثیل آن قدر پایین می‌آورد تا دسترس همه مردم قرار بگیرد «و هذا هو معنی الانزال و التنزیل» اگر کسی خواست یک مطلب عقلی را یا فقهی را یا قاعده عمیق را مطرح کند این برای اینکه مخاطبانشان خوب بفهمند آن را به صورت یک مَثل ذکر می‌کند از آن قاعده عقلی تنزّل می‌دهد به مرحله خیال و وهم از آنجا تنزّل می‌دهد به مرحله حس با مثال و اینها با مخاطبان خود روبه‌رو می‌شود قرآن کریم همین کار را کرده در بخشهای وسیعی آن مطالب عمیق را به صورت تمثیل ذکر کرده فرمود: لَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِی هذَا الْقُرْآنِ مِن کُلِّ مَثَلٍ, یَضْرِبُ اللَّهُ لِلنَّاسِ أَمْثَالَهُمْ, تِلْکَ الأمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا یَعْقِلُهَا إِلاّ الْعَالِمُونَ لذا با کتابهای علمی دیگر فرق دارد نور است در حقیقت که طوری است که همگان می‌فهمند هیچ مطلبی در قرآن نیست که ساده‌ترین فرد جامعه نفهمد قرآن آن را به صورت مثال و قصّه بیان کرده تا همگان بفهمند این آیه که از غرر آیات این سورهٴ مبارکهٴ است و اینکه از غرر کل آیات قرآن است می‌فرماید ذات اقدس الهی نُورُ السَّماوَاتِ وَالأرْضِ است قبلاً گذشت که موضوع و محمول با هم متّحدند (یک) تعیین محور اتحاد موضوع و محمول به دست محمول قضیه است نه موضوع قضیه (این دو) اگر جوشن کبیر را قرائت می‌کنیم و می‌خوانیم در هر موردی نام مبارک الله برده شد ضمیر فصل هم آمد ما را نباید مغرور کند که الله در این مرحلها ست تعیین اتّحاد موضوع و محمول به دست محمول قضیه است ضارّ و نافع فعل خداست گاهی ضارّ است گاهی نیست گاهی نافع است گاهی نیست گاهی اغنیٰ و اقنیٰ گاهی مغنی است گاهی نیست گاهی مقنی است گاهی نیست خب به تعبیر مرحوم کلینی(رضوان الله علیه) در همان جلد اول کافی اگر اینها اوصاف ذات بود که تخلّف‌پذیر نبود اوصاف ذات عین ذات است اگر اوصاف ذات بود چون ذات زوال‌پذیر نیست این اوصاف باید ازلی و ابدی باشد در حالی که گاهی شفا هست گاهی نیست گاهی رزق هست گاهی نیست گاهی خلق هست گاهی نیست معلوم می‌شود اینها خارج از حوزه ذات‌اند فعل ذات اقدس الهی‌اند ما با فعل خدا کار داریم و دیگر هیچ آنجا مقدور ما نیست.

مطلب بعدی آن است که کلّ جهان را ذات اقدس الهی آفرید اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ ظهور هر چیزی به هستی آنهاست حتی ظهور نور به هستی اوست این کلمه نور یعنی نون و واو و راء یک لفظ است یک مفهوم دارد ممکن است ماهیّت هم داشته باشد ولی نه این لفظ روشن است نه مفهوم نور روشن است نه ماهیّت نور, اگر این نور هستی یافت موجود شد روشن می‌کند و اگر موجود نشد چیزی را روشن نمی‌کند مفهوم نور روشنگر نیست ماهیّت نور روشنگر نیست این وجود نور است که روشن می‌کند خب. خدا نور سماوات و ارض است در ذیل این هم روایاتی هست که ملاحظه فرمودید یعنی منوّر سماوات و ارض است و از نظر معنا, هادی موجودات آسمان و زمین است بالأخره ظهور اشیاء به وسیله خدای سبحان است که او ظاهر به ذات است و مُظهِر غیر. این نور عمومی است که به همه هستی عطا می‌کند برابر رحمت مطلق است که فرمود: وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ این در صدر آیه بعد برای حفظ درجات که مدبّرات امر سهم دارند انبیا سهم دارند اهل بیت سهم دارند اولیا سهم دارند مثالهایی ذکر می‌کند که این مثالها آن نور را دریافت می‌کنند به ما می‌رسانند در حالی که هم دریافت کردن آن نور به عنایت الهی است هم رساندن آن نور به ما به عنایت الهی است هم او به ما از این دریافت‌کننده‌ها نزدیک‌تر است هم او به ما قدرتش برای رساندن از دریافت‌کننده‌ها قوی‌تر است حالا این در اثنا روشن می‌شود - ان‌شاءالله - . فرمود فضای هستی را او روشن می‌کند بعد مثالی ذکر می‌کند که در این مثال می‌فرماید این نه شرقی است و نه غربی مستحضرید خیلی از شماها این باغها را دیدید این باغهایی که دارای اشجار است سه قسمت است آن درختهایی که کنار دیوار شرقی است مقداری از روز در سایه است از آفتاب محروم است لذا میوه شاداب تحویل نمی‌دهد آن درختهایی که در کنار دیوار غربی است مقداری از روز از شعاع شمس محروم است لذا میوه شاداب نمی‌دهد این شجرهٴ ضاحیه یعنی شجره آفتاب‌گیر اینکه در وسط باغ است این نه شرقی است نه غربی, اگر آفتاب طلوع کرد او بهره دارد تا آفتاب هست او بهره دارد بهترین میوه را درختان وسط باغ می‌دهند. فرمود لطف خدا نه شرقی است نه غربی همیشه می‌تابد برای همه می‌تابد و اینها برای توده مردم است یک نور ویژه‌ای دارد که مردان الهی به سراغ آن می‌روند که آن فرمود: یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ نه «یهد الله له» این یک نور عمومی است که همگان بهره‌مندند اما یک نور خصوصی دارد که یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَن یَشَاءُ آن نور, رحمت خاصّه است آن نور در مسجد است آن نور در حسینیه است آن نور در حرم است آن نور در مسجدالحرام است آن نور در بقیع است که فرمود: فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ.

فتحصّل أنّ هاهنا نورین یک نور عمومی است که همگان از او بهره می‌برند یک نور خصوصی است آن نور خصوصی را آدرس داده فرمود: فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ آن نور خصوصی همه جا نیست که تتمّه‌اش - ان‌شاءالله - فردا.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 35 تا 37 سوره نور 90/08/18

اللَّهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ کَأَنَّهَا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُبَارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لاَّ شَرْقِیِّةٍ وَلاَ غَرْبِیَّةٍ یَکَادُ زَیْتُهَا یُضِی‌ءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُّورٌ عَلَی نُورٍ یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَن یَشَاءُ وَیَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ(35 فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ (36) رِجَالٌ لاَّ تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلاَ بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاَةِ وَإِیتَاءِ الزَّکَاةِ یَخَافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ (37)) چند نکته مربوط به آیه 32 و 33 مانده است که با بیان آنها این آیه نور - ان‌شاءالله - مطرح می‌شود. برخیها خواستند از وَأَنکِحُوا الْأَیَامَی مِنکُمْ ولایت اب و جد را استفاده کنند در حالی که این خطاب مخصوص اب و جد نیست (یک) و مسئولین جامعه را هم در برمی‌گیرد و ثانیاً اگر أَنکِحُوا دلیل بر ولایت باشد باید ولایت بر پسر بالغ رشید هم باشد در حالی که این‌چنین نیست و درباره دختر گفته شد بنابراین از وَأَنکِحُوا نمی‌شود عنوان ولایت استفاده کرد.

مطلب دوم آن است که این آیه 32 و 33 با هم هماهنگ‌اند نه متناقض در آیهٴ 32 فرمود: إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ اگر اینها نیازمندند خدا اینها را از فضل خود بی‌نیاز می‌کند این ناظر به مسئله انکاح است اگر کسی خواست دخترش را یا پسرش را برای آنها همسر انتخاب بکند یا پسر یا دختری به در خانهٴ او آمدند این بخواهد انکاح کند این افراد را به بهانه فقر رد نکند یک وقت است که کفّ دینی و اخلاقی نیستند آن یک عذر موجّهی است اما اگر کفّ دینی و اخلاقی‌اند صِرف فقر دلیل نیست مجوّز نیست که پدر و مادر دختر یا پسر آن طرف را رد کنند این دستور برای انکاح است برای منکحان است کسانی که می‌خواهند جوانِ عَذَب را همسر بدهند به آنها می‌فرماید: إِن یَکُونُوا اگر این اَیاما این عباد این اِما اینها فقرا هستند یُغْنِهِمُ اللَّهُ آیه 33 ناظر به خود جوانهاست فرمود اینها که لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً این لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً گرچه اطلاقش ممکن است شامل همه موارد بشود که یا همسر مناسبی نصیب او نشده یا همسر مناسب نصیب او شده ولی امکانات مالی ندارد همه اینها را ممکن است شامل بشود لکن به قرینه ذیل که فرمود: حَتَّی یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ معلوم می‌شود این لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً نه یعنی همسر پیدا نشده بلکه او قدرت ازدواج ندارد از نظر فقدان مسائل مالی.

مطلب دیگر آن است که این عدم وجدان گاهی برای آن است که اصلاً طرف نیست یا مال نیست یا مال هست و او دسترسی ندارد نظیر آنچه دربارهٴ عدم وجدان آب آمده آیهٴ شش سورهٴ مبارکهٴ «مائده» این است که أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً این فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً یا به این است که اصلاً آب نباشد مثل یک بیابان کویری یا آب هست ولی او توان آن را ندارد در اثر اینکه دستش بیمار است زخمی است آب برای او ضرر دارد و مانند آن, پس عدم وجدان آب دو مصداق دارد اینجا هم عدم وجدان نکاح دو مصداق دارد. لاَ یَجِدُونَ نِکَاحاً این دو مصداق دارد.

مطلب سوم آن است که گرچه در این آیهٴ 32 و 33 کلمهٴ «لعلّ», «عسی» که نشانه امید و رجا و امثال ذلک باشد نیست لکن تعبیرات قرآن کریم دو قسم است یک قسم آنچه مربوط به خود خدای سبحان است آن را بالصراحه با بیان قاطع ذکر می‌کند إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ, کَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِی اینها دیگر «لعلّ» و «لیت» در آن نیست اما آنچه مربوط به خود مکلّفین است ممکن است در معرض زوال قرار بگیرد انسان تا زنده است مسئولیتی دارد (یک) و تا زنده است چون در بستر حرکت و دگرگونی است ممکن است وضعش عوض بشود (دو) لذا اگر چیزی را به انسان وعده دادند که کارِ انسان هم در او سهیم است با «لیت» و «لعلّ» همراه است (این سه). در جریان روزه گرفتن که خب این روزه‌ای که «جُنّةُ من النّار» و از برترین عبادات است در سورهٴ مبارکهٴ «بقره» آیهٴ 183 به این صورت آمد یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ این‌چنین نیست که اگر کسی روزه گرفت حتماً بهشتی می‌شود چون تا نفس می‌کشد در معرض آزمون است پس بنابراین صِرف اینکه انسان روزه بگیرد نماز بخواند این شاید به بار می‌آورد نه باید آنجا که کارِ خداست باید است آنجا که کار بشر است شاید است چون جریان فقر و غنا با کسب بشر همراه است انسان مکلّف است کار کند تحصیل رزق بر انسان واجب است کار کردن برای تأمین نفقه واجب است لذا خدای سبحان در عین حال که وعده می‌دهد همان طوری که در طلیعه بحثهای این موضوع از آیه سورهٴ مبارکهٴ «توبه» کمک گرفته شده و معلوم شد که به امید وابسته است به مشیئت الهی وابسته است جای «لعلّ» و «لیت» است آیه 28 سورهٴ مبارکهٴ «توبه» که در آغاز این بحث خوانده شد این بود فرمود: وَإِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ اگر از تحریم می‌ترسید از اینکه گفتیم مشرکان نجس‌اند حقّ ورود به سرزمین وحی را ندارند شما بگویید اینها وضع مالی‌شان خوب است اینها سرمایه‌دارند کالای تجاری می‌آورند یا کالای ما را می‌خرند اگر آنها نیایند ما به فقر مبتلا می‌شویم این حرف را نزنید وَإِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً عائله‌مند شدن یعنی از فقر هراسانید فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ به قرینه إِن شَاءَ که در آن آیه آمده و «لیت» و «لعلّ» که در آیات مُسانخ این گونه از مسائل آمده آیات محلّ بحث با رجا همراه شده لذا هیچ کس نمی‌تواند بگوید که فلان شخص فقیر بود و ازدواج کرد و وضعش خوب نشد و - معاذ الله - خدا به وعده‌اش عمل نکرده چون شرایطی دارد همه این کارهایی که سهمی برای انسان هست وعده خدا بالجمله است نه فی‌الجمله به شهادت همان آیه سورهٴ «توبه» لذا اگر در آیه 32 محلّ بحث فرمود: إِن یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ و در آیه 33 هم فرمود: حَتَّی یُغْنِیَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ یعنی ان‌شاءالله لذا گاهی توانگری و رفاه در بینونت بین الزوج و الزوجه است لذا در بخشهایی از قرآن کریم فرمود: وَإِن یَتَفَرَّقا یُغْنِ اللّهُ کُلّاً مِن سَعَتِهِ آیه 130 سورهٴ مبارکهٴ «نساء» این است فرمود: وَلَن تَسْتَطِیعُوا أَن تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلاَ تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوهَا کَالْمُعَلَّقَةِ وَإِن تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللّهَ کَانَ غَفُوراً رَحِیماً ٭ وَإِن یَتَفَرَّقا یُغْنِ اللّهُ کُلّاً مِن سَعَتِهِ پس این‌چنین نیست که همه موارد اِغنای الهی و توانگر ساختن خدا در نکاح باشد گاهی در تفرقه است لذا همیشه به صورت فی‌الجمله است به صورت «لعلّ» است به صورت «لیت» است برای اینکه تتمیمش به کارِ خود شخص است بر خود شخص واجب است به دنبال کار برود بر خود شخص واجب است کاری که مناسب اوست انجام بدهد این به این فکر نباشد که حتماً میزی باشد دفتری باشد او را به کنار میز و دفتر ببرند آنکه هست کار کردن است تولید است به هر وضعی که باشد ما حالا عادت کردیم میزی باشد و دفتری باشد و کنار او بنشینیم این معنای رزق و شغل نیست. پس تحصیل کار, تحصیل رزق و اشتغال بر خود شخص واجب است اگر اینها را انجام داد همه علل و شرایط فراهم شد این شاید می‌شود باید.

مطلب دیگر اینکه باز مربوط به مسائل قبل از این آیه است این است که اینکه فرمود: إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً این خیر و آن صلاحی که در صالحین است همان صلاحیّتهای تدبیری است صلاحیّتهای اجتماعی است نه صلاحیّتهای تقوایی گاهی ممکن است انسان از نظر تقوا شایسته باشد ولی از نظر مدیریت فاقد شرایط مدیریت باشد شما مستحضرید که کمیل(رضوان الله تعالی علیه) از اصحاب خاصّ وجود مبارک حضرت امیر بود حضرت امیر که برای خیلیها وقت خصوصی صرف نمی‌کرد دست کمیل را از مسجد کوفه گرفت بیرون برد و آن تعبیرات بلند را که «یا کمیل إنّ هذه القلوب اوعیةٌ فخیرها اُوعاها» را به او تعلیم کرد دعای کمیل را او نقل می‌کند این از شاگردان مخصوص وجود مبارک حضرت امیر است ولی وقتی حکومت علوی مستقر شد منطقه‌ای است به نام هیط, هیط آن طوری که در نهج‌البلاغه هست منطقه‌ای است که در دسترس امویان هم بود این منطقه را وجود مبارک حضرت امیر در اختیار کمیل قرار داد که او مسئول آنجا بشود حالا یا فرماندار باشد یا بخشدار باشد مدیر آن منطقه باشد. امویان آمدند زدند بردند غارت کردند یک نامه گلایه‌آمیزی وجود مبارک حضرت امیر برای کمیل نوشت این نامه در نهج‌البلاغه هست که من به تو مأموریت دادم به تو قدرت دادم سلاح داشتی نیرو داشتی اینها آمدند زدند بردند چرا نتوانستی دفاع بکنی معلوم می‌شود بعضیها فقط به درد دعای کمیل می‌خورند نه به درد اداره یک منطقه خب کمیل که آدم کمی نبود این نامه هم که در بیهقی و ناسخ‌التوایخ نیست این نامه روشن وجود مبارک حضرت امیر است اگر کسی یک آدم خوبی بود باید در همان حوزه خوبیِ او به او سِمتی داد گِله حضرت امیر نسبت به کمیل در همین متن نهج‌البلاغه هست خب بنابراین این‌چنین نیست که اگر کسی صالح بود صلاحیّت تقوایی داشت اهل نماز شب بود بتوان به او سِمت داد اینجا هم که می‌فرماید: وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ آن صلاحیّت تدبیری و مدیریت زندگی است اینجا هم که درباره مکاتبه فرمود: إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیْراً این خیرِ مدیریت و تدبیر زندگی است که بتواند اقساط خودش را بدهد این عبدِ مکاتب.

خب درباره آیه نور که از غرر آیات است به تعبیر سیدناالاستاد.

پرسش: استاد ببخشید پس چرا در احکام ازدواج ظاهراً فرمودید که.. تولید نسل و بقای نسل است .بگوییم هدف نهایی ازدواج وسیله تقواست انسان باتقوا بشود.

پاسخ: آنکه در طلیعه گفته شد که «مَن تزوّج فقد أحرز نصف دینه» آن حدیث نورانی اول خوانده شد اما اساس کار در حفظ نظام که سنّت شد برای حفظ نسل است دیگر لذا در آن آیه‌ای که فرمود: نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتوْا حَرْثَکُمْ أَنَّی شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لْأَنْفُسِکُمْ اینجا جای مزرعه است اینجا جای کِشت است اینجا جای نهال‌پروری است وَقَدِّمُوا لْأَنْفُسِکُمْ.

پرسش:... پاسخ: بله, اینکه فرمود: «تناکحوا تناسلوا فانی اباحی بکم الامم» همین است آنجا فرمود: نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ برای تنها ارضای غریزه نیست اصل این کار را برای حفظ نسل بیان کرد که فرمود نساء مزرعه است ولی برای تأمین عفاف آن روایت نورانی خوانده شد که فرمود: «مَن تزوّج فقد أحرز نصف دینه» اینجا هم فرمود اگر کسی همسر پیدا نکرد یا امکانات مالی نداشت عفّت بورزد ولی اصل کار برای حفظ نسل است.

به هر تقدیر فرمود: اللَّهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) در بخشهایی از تفسیر شریف المیزان آیات خاصّی را می‌فرمایند جزء غرر آیات است این آیه اللَّهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ را می‌فرمایند جزء غرر آیات است آیه‌ای که قبلاً خواندیم برای اینها روشن می‌شود أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ در آن باره هم فرمود این جزء غرر آیات است چون اصلِ عالَم بر توحید است آنچه دربارهٴ ذات اقدس الهی است و آنچه نشان می‌دهد کلّ هستی به فیض خدای سبحان پدید آمد و به افاضه او اداره می‌شود و به اراده او تبدیل می‌شود به جهان معاد اینها جزء غرر آیات است که ناظر به اصول است. نه تنها مطلب آنها جزء اصول است بلکه سالک و عابد را هم به آن غرر معارف آشنا می‌کند انسان که سرگردان نیست (یک) به عقب هم که برنمی‌گردد (دو) این به جلو می‌رود آنها که خیلی جلو هستند مثل پیشوایان ما اینها راهشان را زودتر از دیگران طی کردند در مداری حرکت می‌کنند ماها که - ان‌شاءالله - پیروان آنهاییم این راه را طی می‌کنیم تا به مقصد برسیم اینها به مقصد رسیده‌اند (اولاً) و مقصود را یافتند (ثانیاً) و در مدار آن مقصود می‌گردند (ثالثاً) حرکت اینها حرکت استداره‌ای است نه استطاله‌ای. حرکت برای امام و مأموم حرکت, صراط مستقیم است اما صراط مستقیم غیر از صراط مستطیل است آن کسی که حول الحق حرکت می‌کند این «علی صراطٍ مستقیم» است آن کسی که إلی الحق حرکت می‌کند او هم «علی الصراط المستقیم» است صراط مستقیم غیر از صراط مستطیل است اگر گفته شد «علیٌّ مع الحق یدور معه حیث ما دار» حالا بنا بر اینکه «یدور» ضمیرش به حضرت علی برگردد «مداره» مدار حق باشد خب علی حق‌محور است حرکت او استداره‌ای است نه استطاله‌ای ولی حرکتش «علی صراط مستقیم» است صراط مستقیم علی قسمین است یک قسمتش مستطیل است مثل یَا أَیُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَی رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاَقِیهِ یک قسمتش مستدیر است مثل «علیّ مع الحق یدور معه حیث ما دار» اگر آن حقّ فعلی در مدار علی بگردد آن هم «علی صراطٍ مستقیم» است چون آن هم فعل خداست که در مدار ولیّ خدا می‌گردد. به هر تقدیر ما باید «علی صراط مستقیم» حرکت کنیم. آیاتی که این گونه از مطالب را به ما تفهیم می‌کند می‌شود جزء غرر آیات. آیاتی که می‌گوید نماز بخوانید زکات بدهید جهاد کنید حج بروید عمره بروید زیارت کنید دعا بخوانید اینها در سایه این آیات غرر معنا پیدا می‌کند فرمود ظهور آسمان و زمین به وسیله ذات اقدس الهی است الله باعث ظهور آسمان و زمین است گرچه در بعضی از روایات این نور به معنای منوِّر آمده به معنای هادی آمده چون قبلاً این روایات هم خوانده شد وقتی که در ذیل آیه ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْیُوفُوا نُذُورَهُمْ اینها رفتند دیدند که ضریح محاربی خدمت امام صادق(سلام الله علیه) رسیده و این آیه را به لقاء الامام معنا کرده زراره یا ابوبصیر اینها که از شاگردان سابقه‌دار حضرت بودند گفتند ما مدّتی خدمت حضرت بودیم ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْیُوفُوا نُذُورَهُمْ را به لقای امام معنا نکردند این یعنی چه؟ شاید این شخص راوی اشتباه می‌کند. حضور حضرت شرفیاب شدند عرض کردند که فلان راوی از شما نقل کرده که ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْیُوفُوا نُذُورَهُمْ یعنی لقاء الامام ما تا حال چنین تفسیری از شما نشنیدیم فرمود: «مَن یحتمل مِثل ما یحتمل ضریح» اینکه در زیارت جامعه که وجود مبارک امام هادی(سلام الله علیه) که این روزها میلاد آن حضرت است از برکت آن حضرت نصیب مسلمانها شده در آنجا دارد که بهترین خواسته‌ای که مؤمنین در مزار اهل بیت دارند همین جمله است که «مُحتملٌ لعلمکم» آن مقاماتی که برای آنها هست خب هست اما چه زائر می‌شود «بکم فتح الله, بکم یختم» بکم کذا این هست اما چه چیزی نصیب زائر می‌شود زائر اگر بیاید و زیارت بکند و برای طلب آمرزش خودش و پدران خودش که طرْفی نبسته این یک کار ساده‌ای است زائر در مزار ائمه مشرّف می‌شود که چیز یاد بگیرد بهترین یعنی بهترین جملهٴ زیارت جامعه که نصیب زائر است این است که به پیشگاه امام عرض بکند من آمدم اینجا چیزی که مقبول دیگران نیست فقط انبیا می‌توانند یاد بگیرند اولیا می‌توانند یاد بگیرند ملائکه می‌توانند یاد بگیرند و اوحدیّ از اهل ایمان من جزء اوحدیّ اهل ایمان باشم از آنها چیزی به ما بدهی شما که فرمودید حدیث ما صعب مستصعب است علم ما صعب مستصعب است «یا یحتمل الاّ نبیٌّ مرسَل أو مَلکٌ مقرّب أو عبدٌ امتحن الله قلبه للتقویٰ» من امیدوارم که جزء این عبد باشم «محتملٌ لعلمکم» این جمله خبریه‌ای است که به داعی انشاء القا شده چون دعاست یعنی کاری بکنید که من علم شما را حمل بکنم آن حدیث صعب مستصعب را به ما مرحمت کنید این بهترین و برجسته‌ترین این زیارت نورانی جامعه کبیر است این برای همه است برای اینکه اینها می‌توانند کیمیاگری کنند اینها می‌توانند حرّ را شهید کنند همین حرّی که ممکن بود به صورت عمر سعد در بیاید خب فیض الهی است دیگر. بنابراین آدم که می‌رود آنجا چیزهای بلندی باید بخواهد آیاتی که این گونه از معارف را در قرآن به همراه دارد جزء غرر است در آیات قبلی هم که گذشت مشابه این تعبیر بود فرمود در قیامت برای برخیها یا مثلاً خواص روشن می‌شود أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ که این کلمه هُوَ و الف و لام داشتن این نشانه حصر است که در آنجا معلوم می‌شود خدا حق بود و لاغیر و ما سوای خدا اگر سهمی از حق داشتند به برکت الهی بود آیه 25 همین سورهٴ «نور» که قبلاً گذشت این بود یَوْمَئِذٍ یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقَّ وَیَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ حالا بعضیها تا نمردند نمی‌بینند نمی‌فهمند که أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ بعضیها در اثر موت ارادی می‌فهمند أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ آن که عالم را دارد اداره می‌کند و روشن می‌کند یک نفر است اگر آن که عالم را دارد اداره می‌کند و روشن می‌کند یک نفر است اگر کسی به این مقام رسید هرگز بیراهه می‌رود نه راه کسی را می‌بندد شما می‌بینید در تمام برجستگیهایی که خدای سبحان برای ائمه قائل شده برای اولیا قائل شده برای انبیا قائل شده مسئله اذن را مطرح کرده فرمود اگر کسی مرده را زنده می‌کند به اذن ماست اگر کسی ابرص و اکمح را درمان می‌کند به اذن ماست وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنفُخُ فِیهَا فَتَکُونَ طَیْراً بِإِذْنِی وَتُبْرِئ الْأَکْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَی بِإِذْنِی این اذن همان ظهور آسمان و زمین است همان هستی آسمان و زمین است همان هستی‌بخش آسمان و زمین است اگر آیاتی از این قبیل بود جزء غرر آیات است و اگر کسی به اینها بار یافت جزء اوحدی از مؤمنین است که می‌تواند به جایی برسد که ائمه(علیهم السلام) در زیارتهایی که نصیب این شخص می‌شود از علومشان چیزی به این عطا کنند که بشود «یحتمله عبدٌ امتحن الله قلبه للتقویٰ».

پرسش:... پاسخ: اصلِ مطلب جزء غرر است اگر کسی چشمِ بینا داشت غرّه‌بین است و اگر نداشت مغرور است مطلب, مطلب اساسی است جزء اصول است دیگر در دین هم ما یک اصول دین داریم یک فروع دین داریم اگر کسی بخواهد به برکت فروع دین برسد باید آن اصول را قبول داشته باشد دیگر در ناحیه قبول اصول است که این فروع برکات دارد درباره وحی و نبوّت هم همین طور است چرا در آن حدیث آمده اگر کسی بین رکن و مقام آن همه عبادت بکند و ولایت اهل بیت را نداشته باشد بی‌قبول است برای اینکه آنکه اصل را ندارد فرع چه به درد او می‌خورد. اصل ولایت به نبوّت برمی‌گردد اصل ولایت و توحید و خلافت و رسالت به توحید برمی‌گردد آیاتی که بگوید کلّ عالم را یک نفر دارد اداره می‌کند همه هم به اذن او دارند کار می‌کنند خب اگر کلّ عالم را ذات اقدس الهی دارد اداره می‌کند این شمس چه کاره است ما الآن هزاران برکت از شمس و قمر می‌گیریم - معاذ الله - کسی می‌گوید ما آفتاب‌پرستیم یا ماه‌پرستیم خب علی و اولاد علی که به مراتب از شمس و قمر بالاترند اگر از آنها کمک گرفتیم یعنی - معاذ الله - ما مبتلا به شرک شدیم؟! وهابیّت نه آن توحید را درک می‌کند نه ولایت را درک می‌کند نه اذن خدا را درک می‌کند نه نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ را درک می‌کند الآن شما صدها کار از شمس و قمر می‌خواهید دیگر هر وقت گرمتان شد یک راهی, سردتان شد یک راهی, نور خواستید از اینها یعنی - معاذ الله - شمس و قمر مؤثّرند یا او جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیاءً وَالْقَمَرَ نُوراً فرمود ما این کار را کردیم دیگر نه اینکه ما کار را کردیم حدوثاً و بقائاً رها کردیم حدوثاً و بقائاً جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیاءً «یجعل الشمس ضیاءً, جاعل الشمس ضیاءً», «والقمر نوراً, جعل القمر نوراٌ یجعل القمر نوراً جاعل القمر نوراً» گذشته و حال و آینده او شمس را ضیاء و قمر را نور کرد دیگر مگر ما تردید داریم که شمس و قمر هزارها برکت به اهل زمین می‌دهند مگر ما تردید داریم اینها هیچ کاره‌اند فقط به اذن خدا این کار را می‌کنند یک وقت اراده کرده می‌شود إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ یک وقت اراده کرده به پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌فرماید: لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ درست است هم لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ که در قرآن بحثش گذشت و پیغمبر(صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌فرماید این حق است هم إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ حق است هم این شمس ظاهر را او آفرید و نورانی کرد هم آن شمس باطن را او آفرید و نورانی کرد خب چطور شما از آن شمس نور می‌گیرید و مشرک نیستید از این شمس که بالاتر از آن شمس است به مراتب بخواهیم نور بگیریم می‌شود - معاذ الله - غیر موحّد. سرّش این است که اینها واقعاً توحید را درک نکردند حضور و ظهور ذات اقدس الهی را در عالم درک نکردند اذن خدا را درک نکردند قُرب اولیای الهی اهل بیت را به الله درک نکردند. خب فرمود: اللَّهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ یک مَثل ذکر می‌کند در بحثهای قبل ملاحظه فرمودید گرچه مطالب بلند در قرآن کریم فراوان است ولی این را با تمثیل با قصّه آن قدر رقیق می‌کند که در دسترس فهم همه باشد هیچ کس نیست که بگوید من از این قرآن بهره نمی‌برم ساده‌ترین شخص می‌تواند از مطالب قرآن استفاده کند چون خدای سبحان آن مطالب را به صورت مَثل و قصّه و داستان رقیق کرده تا در دسترس فهم همه قرار بگیرد. فرمود حالا شما یک چراغی فرض کنید این چراغ در فضای باز نباشد که نورش پراکنده است در طاقچه‌ای باشد قبلاً در این دیوارها یک کوّه‌ای بود مداربسته برای اینکه چوب‌بستهایی که داشتند داربستهایی که داشتند قبلاً این داربستها را در همین لابه‌لای دیوار جاسازی می‌کردند این به صورت داربست فلزّی فعلی نبود که چیزی به نام طاقچه ولی کوچک نه بزرگ کوّه غیر نافذه که راه نداشته باشد پشت سرش بسته باشد که هر چه می‌گیرد جاسازی کند پراکنده نکند چنین طاقچه کوچکی در دیوار فرض کنید یک چراغ شفافی را در این طاقچه بگذاریم یک شیشه شفاف بدون غباری روی این چراغ بگذاریم یک روغن زیتونی که از بهترین درختها گرفته شده عصاره بهترین شجره زیتون است در جانفتی او جاروغنی او بگذاریم خب این چقدر شفاف می‌شود خود این روغن زیت خوش‌سوز است آن چراغ هم بدون نقص است آن زجاجه شفاف هم مایه شفافیّت این نور است این کوّه و مشکات و طاقچه هم هر چه گرفت پس می‌دهد این می‌شود نورٌ علی نور این یک نور قوی است که انسان کاملاً می‌تواند در سایه او زندگی کند تازه این یک گوشه نور است خب پس اللَّهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ (یک) «مَثَلُه» نیست چون خدا مَثل ندارد مَثَلُ نُورِهِ پس یک نور عمومی است که او حساب و کتابش جداست یک نوری برای این نور است (این دو) این نوری که برای نور خداست «الله نور السماوات والارض مثل نورِ نور الله» نه مَثل الله چون فَلاَ تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ مَثل نورِ خدا ضمیر برمی‌گردد به نور نه به الله مَثل نور خدا چنین جای شفافی است (این دو) خب خدا همین مقدار نور دارد نه خیر یک نور ویژه دارد فرمود: یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ الله یک نور ویژه‌ای دارد که آن دیگر در طاقچه و در مصباح و در زجاجه و اینها نمی‌گنجد این در مسجد و حرم هست فقط این فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ است این دیگر در کوّه باشد و در مصباح باشد و در زجاجه باشد با این مَثلها نیست این جاهای مخصوصی است فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ این در مسجد است در حرم است در بقیع است در حسینیه است این جاهاست خب چه کسی با او آشناست مردانی که شب و روز به یاد او هستند. فتحصّل که الله البته این الله اسمی از اسمای خداست نه هویّت مطلقه, هویّت مطلقه در هیچ جا موضوع بحث نیست الله که اسمی از اسمای الهی است موضوع قضیه است این مایه ظهور نظام هستی است این الله که مایه ظهور نظام هستی است این نور یک نور دیگری دارد که مَثل آن نور همین جریان مشکاه و مصباح و زجاجه و امثال ذلک است که این برای توده مردم است که فیض می‌برند یک نور ویژه‌ای دارد که در جاهای مخصوص است که یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَن یَشَاءُ آن نور کجاست فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وقتی قتاده خدمت امام باقر(سلام الله علیه) رسید حضرت فرمود من شنیدم فتوا می‌دهی عرض کرد آری, فرمود به چه چیزی فتوا می‌دهی؟ عرض کرد به قرآن, فرمود: «کیف تُفتی بالقرآن و ما وَرَّثک الله من القرآن حرفا» تو یک درس خواندی ولی یک حرف را به عنوان علم‌الوارثه از قرآن استفاده نکردی این قتاده مثل یک برده ضعیف در پیشگاه امام باقر حریم گرفته گفته من اینجا آمدم خیلی مرعوب شدم چه خبر است؟ فرمود: «أنت بین یدی بیتٍ أذن الله أن تُرفع» تو اینجا آمدی چنین جایی است من بیت الله نه تنها این مکان مبارک. بنابراین آن نور را خدا آدرس داد فرمود: فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ حالا این بحثها را - ان‌شاءالله - به طور عمیق مطالعه بفرمایید تا همه‌تان - ان‌شاءالله - از غرر آیات استفاده کنید.

«و الحمد لله ربّ العالمین»

آیات 35 تا 37 سوره نور 90/08/21

اللَّهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ کَأَنَّهَا کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُبَارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لاَّ شَرْقِیِّةٍ وَلاَ غَرْبِیَّةٍ یَکَادُ زَیْتُهَا یُضِی‌ءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُّورٌ عَلَی نُورٍ یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَن یَشَاءُ وَیَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ (35 فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ (36) رِجَالٌ لاَّ تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلاَ بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاَةِ وَإِیتَاءِ الزَّکَاةِ یَخَافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ (37)) یکی از نکاتی که مربوط به آیات قبل بود این است که گرچه ذات اقدس الهی فرمود: نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ

گرچه هدف اصلی نکاح حفظ نسل است از یک طرف و حفظ دین و عفاف است از طرف دیگر لکن اینکه فرمود: نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ

روشن است که مبنی بر غالب است زیرا در جهان مادّه و کثرت این‌چنین نیست که هیچ مزاحمتی و منعی در بین نباشد فرمود افرادی که ازدواج می‌کنند گاهی فقط از فرزند پسر و ذکور برخوردارند گاهی از فرزند اناث برخوردارند گاهی از مذکّر و مؤنث برخوردارند یَهَبُ لِمَن یَشَاءُ إِنَاثاً وَیَهَبُ لِمَن یَشَاءُ الذُّکُورَ ٭ أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْرَاناً وَإِنَاثاً وَیَجْعَلُ مَن یَشَاءُ عَقِیماً

این مبنی بر غالب است نه مبنی بر دوام آن هم ذات اقدس الهی اعلم است می‌داند که در چه موردی چه حکمت و مصلحتی هست. اما در جریان اللَّهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ

که به تعبیر سیدناالاستاد(رضوان الله علیه) جزء غرر آیات قرآن کریم است مستحضرید که الفاظ برای مفاهیم عام یا به اصطلاح دیگر برای روحِ معنا وضع شده است این کلمهٴ «نور» در طلیعه وضعش مصداق مادّی داشت نور آفتاب را نور چراغ را می‌گفتند نور ولی اطلاقش بر علم و معنویّت و موجودهای مجرّد عقلی, مجاز نیست مصداق مادّی با مجرّد فرق می‌کند نه اینکه مفهومها فرق بکند و این لفظ مشترک لفظی باشد و دارای چند مفهوم.

مطلب دوم آن است که خدا نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ

است دو تعبیری که از ابن‌عباس و امثال ابن‌عباس نقل شده است که تعبیر اللَّهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ

به «الله هادی أهل السماوات و الأرض» یا «منوّر السماوات و الأرض» معنا شده است این با تکلّف همراه است البته اگر یک روایت صحیحی از معصوم(علیه السلام) برسد کاملاً قابل پذیرش است اما حرفی که از ابن‌عباس و امثال ابن‌عباس رسیده است مطابق با ظاهر آیه هم نیست وجهی ندارد که انسان آیه را بر آن حمل بکند آیات دیگری هست که خدا را به عنوان هادی اهل سماوات و ارض می‌داند یا منوِّر شمس و قمر می‌داند که فرمود: جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیاءً وَالْقَمَرَ نُوراً

این «جَعل» همان تَنویر است اگر گفته شد جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیاءً وَالْقَمَرَ نُوراً

یعنی «منوّر الشمس و القمر» است اما اینجا که بالصراحه فرمود: اللَّهُ نُورُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ