دشت خرم دیوان میرزا عباسعلی اصفهانی متخلص به خرم

مشخصات کتاب

سرشناسه : خرم‌اصفهانی، عباسعلی‌بن هالو کاظم، ۱۲۲۷ - ۱۳۲۴ق.

عنوان و نام پدیدآور : دشت خرم: دیوان میرزا عباسعلی‌اصفهانی متخلص به خرم / مقدمه و تصحیح علیرضا لطفی (حامد اصفهانی)؛ زیر نظر اصغر منتظرالقائم.

مشخصات نشر : اصفهان : سازمان فرهنگی‌تفریحی شهرداری اصفهان ، ۱۳۸۹ .

مشخصات ظاهری : ۸۸۰ ص.

شابک : 978-600-1320-38-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : چاپ قبلی : پوران پژوهش ، ۱۳۸۶ .

یادداشت : این اثر با حمایت مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد اصفهان منتشر شده است.

یادداشت : واژ‌ه‌نامه.

موضوع : شعر فارسی -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : لطفی، علیرضا، ۱۳۴۲ -، مصحح

شناسه افزوده : مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد( اصفهان)

شناسه افزوده : سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان

رده بندی کنگره : PIR۷۶۷۳/۷/د۹‌۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۸فا۱/۶۲

شماره کتابشناسی ملی : ۲۱۷۳۷۴۸

اشاره

دشت خرم

دیوان میرزا عباسعلی اصفهانی

متخلّص به خرّم

مقدمه و تصحیح

علیرضا لطفی(حامد اصفهانی)

دشت خرّم

سراینده: میرزا عباسعلی اصفهانی(متخلّص به خرّم)

مقدمه و تصحیح: علیرضا لطفی (حامد اصفهانی)

زیرنظر: دکتر اصغر منتظر القائم

ناشر: کانون پژوهش

چاپ: اول 1387

شمارگان: 1000 نسخه

چاپ : اصفهان

شابک-: 5 - 66 - 6017 - 964 - 978

قیمت 6000 تومان

کلیه حقوق محفوظ است

سخن دانشنامه تخت فولاد

تخت فولاد سرزمین مقدّسی است که از دیر زمان مورد نظر علمای دین، عرفا، حکما و دانشمندان بوده و از شاخصه‌های هویّت اسلامی جهان اسلام و تشیّع و از نشانه‌های دینی و ملی مردم اصفهان می باشد. جاذبه های معنوی ، تاریخی و هنری این مزارستان آن را به یکی از بهترین مکان ها جهت جذب زائران مشتاق و توریست های ، داخلی و خارجی نموده‌است.

پس از دستور مقام معظم رهبری و تأکید علمای بزرگ شهر مبنی بر حفاظت و عمران تخت فولاد و گلستان شهدا، در دوره های گوناگون به ویژه در دوره اخیر، شهرداری اصفهان در کنار عمران تکایا و ساماندهی بافت تاریخی این مزارستان همچون بازسازی و مرمت و عمران اساسی گلستان شهدا ، تکایای خواجویی، فاضل اصفهانی، میر فندرسکی، درویش عبدالمجید طالقانی، بروجردی، ریزی، آقا محمد بیدآبادی، جهانگیر خان قشقایی، مهدوی، آغا باشی، کازرونی، صاحب روضات و ایجاد تسهیلات جهت استفاده زائران در بخش فرهنگی نیز اقدامات فراوانی انجام داده است که اهم آن ها عبارتست از:

1- تشکیل کار گروه علمی تحقیقاتی جهت تدوین دانشنامه تخت فولاد در پنج جلد.

2- تشکیل‌کار گروه مشاوران فرهنگی جهت تحلیل، بررسی و پیش برد اهداف فرهنگی.

3- چاپ کتاب با موضوع تکایا و آثار شخصیت های مدفون در این مزارستان‌ازجمله:

4- راه اندازی مجموعه موزه‌های تخت فولادگنجینه سنگ نوشته‌ها با عکس خانه و موزه روزنامه نگاران در تخت فولاد.

5- برگزاری همایش در بزرگداشت چهرههای برجسته مدفون در تخت فولاد همانند:

6- و... چاپ دهها نمونه بورشور از تکایا و زندگینامه بزرگان مدفون در تخت فولاد

7- راه اندازی تورهای تخت فولاد شناسی و راهنمای زائران شهری و کشوری.

8- برگزاری دوره های آموزشی اصفهان و تخت فولادشناسی که تا کنون پنج دوره برگزار شده است.

9- شرکت در نمایشگاه های مختلف شهری.

10- حمایت از ساخت فیلم خاک تابان.

از رسالت‌های مهم این مرکز در عرصه فرهنگی چاپ و احیای آثار بزرگان مدفون در این ارض مقدس می‌باشد و چاپ دیوان «دشت خرم» مجموعه اشعار مرحوم میرزا عباسعلی اصفهانی متخلص به خرّم در همین راستا به انجام رسیده است.

دانشنامه تخت‌فولاد اصفهان

مقدمه

اشاره

میرزا عباسعلی اصفهانی فرزند هالو کاظم متخلّص به خرّم لنبانی و ملقّب به کامل‌الدین و خلّاق المضامین از شعرای قرن سیزدهم هجری مقارن با دوران سلطنت ناصرالدین شاه قاجار است.

در خصوص تخلّص خرّم باید گفت به استناد کتاب فرهنگ سخنوران 21 شاعر با تخلّص خرّم وجود داشته است و مسلماً از آنجا که واژه‌ی خرّم در اشعار از واژه‌های خوش‌تراش و روان به شمار می‌آید که در وزن‌های عروضی مختلف به آسانی کاربرد دارد، اقبال شاعران در انتخاب این تخلّص نیز فراوان بوده است.

از این رو شناسایی آنان با پسوند مکانی امکان‌پذیر بوده است که از آن میان فقط 7 شاعر با تخلّص خرّم شیرازی و 4 شاعر با تخلّص خرّم اصفهانی دیده می‌شود و نیز شاعرانی با تخلّصهای خرّم، کاشانی، کرمانی، سنندجی، زنجانی، خراسانی، حیدرآبادی، قراچه‌داغی، مشهدی و... وجود داشته‌اند.⁽¹⁾

از چهار شاعر متخلّص به خرّم اصفهانی دو نفر از آنان معاصر با میرزا عباسعلی خرّم لنبانی اصفهانی‌بوده‌اند که یکی خرّم اصفهانی مشهور به آقابابا و از شعرای قرن سیزدهم بوده و دیگری خرّم اصفهانی که نامش میرزا هاشم آهنگر خرّم اصفهانی است و در مجمع‌الفصحا به نام او اشاره شده است.⁽²⁾

نام خرّم لنبانی فقط در چند اثر الذریعه شیخ آقابزرگ تهرانی، و رجال و مشاهیر اصفهان نوشته میر سیّد علی جناب و مزارات مرحوم مهدوی و اردستان‌نامه وجود دارد.

در سال تولّد این شاعر اختلاف‌نظر وجود دارد. مرحوم مهدوی در مزارات تولّد او

را سال 1237 قمری نوشته است⁽¹⁾که مبنای او بر این سال برگرفته از مقدمه‌ی دیوان دشت خرّم اوست چنانکه در مقدمه‌ی دیوان خویش نوشته است:

«تاکنون که سن و سالم چهار سال علاوه از هفتاد است(یعنی 74 سالگی) هنوز میل و خیالم به خدمت است» و در همان مقدمه تاریخ نگارش آن را اینچنین ذکر می‌کند:

«تمّت الدیباچه فی نهم شهر صفرالمظفّر سنه 1311 - یکهزار و سیصد و یازده من الهجرة النبویه الف سلام و تحیّه» 1237 = 74 - 1311

امّا به استناد یکی از ابیات غزلیاتش سن خود را 84 سال بیان کرده است:

سال عمر خرّم را هرکسی شود جویا

چار از ثمانین بیش، کم دو سه ز تسعین است

84 = (3 * 2) - 90 84 = 4 + 80

که در این صورت با کسر نمودن 84 از سال پایان نگارش دیباچه، زمان تولّد او سال 1227 قمری خواهد شد. 1227 = 84 - 1311

که این تاریخ نیز با توجّه به آخرین بیت مندرج در دیوان او باز صحیح به نظر نمی‌رسد زیرا در بیت آخر کتاب سال پایان دیوانش را اینگونه بیان کرده است.

هزار و سیصد و هجده چو از هجرت گذشت

دشت خرّم هم ز طبع و هم ز وزن اتمام گشت

بنابراین سال تولّد او را باید 1234 هجری قمری به حساب آورد:

1234 = 84 - 1318

با این حال در اردستان‌نامه تولّد او را 1241ه .ق. نقل می‌کند.⁽²⁾

درباره‌ی آثار این شاعر در کتاب الذریعه و مزارات و اردستان‌نامه فقط به دیوان

موسوم به دشت خرّم او اشاره گردیده است.

در کتاب الذریعه شیخ آقابزرگ تهرانی در بخش دیوان شعرا تحت شماره 1739 به دیوان خرّم لنبانی و سال طبعش چنین اشاره گردیده است:

«(1739: دیوان خرّم اصفهانی) و اسمه عباسعلی: طبع به اصفهان فی 1318 و به طهران بلاتاریخ و مرّ به عنوان دشت خرّم فی (ج‌8 ص‌171)»⁽¹⁾

دیوان او به صورت خوشنویسی شده به روش چاپ سنگی در سال 1318 تحت عنوان دشت خرّم در 500 صفحه به چاپ رسیده است که در آغاز آن دو نقاشی از میرزا احمد نقّاش‌باشی اصفهانی یکی در سنین جوانی خرّم در حال کشیدن غلیان و دیگری در سنین کهنسالی او در حال قلم‌زدن در قلمدان و کتاب دیوان در دست، ترسیم شده است و در حاشیه‌ی آن نیز به این دو تصویر که

ظاهراً او را زیباتر از آنچه در واقع بوده ترسیم کرده و هم به سال چاپ کتاب با ماده‌تاریخ اشاره دارد:

یکی شُکل من دید گفتا به طنز

تو بدصورتی از چه شُکلت نکوست؟!

هم از بهر تاریخ و هم در جواب

بگفتم قلم بود در دست دوست

1318

امّا علاوه بر دیوان دشت خرّم یاد شده با عنایت یکی از نوادگان مرحوم خرّم جناب آقای رجایی‌پور یک نسخه‌ی خطّی کامل با دست‌خط آن مرحوم در اختیار مجموعه فرهنگی تخت‌فولاد قرار گرفت که مبنای چاپ این دیوان است در این نسخه علاوه بر غزلها و دیگر اشعار به چاپ رسیده در دیوان سابق، اشعار نغز

و زیبای دیگری وجود دارد که حاکی از رشد ادبی اوست. علاوه بر آن چندین اثر دیگر به این مجموعه اضافه شده است که می‌تواند مورد توجّه پژوهشگران ادبی و تاریخی و اجتماعی قرار گیرد که از آن جمله می‌توان به مجموعه اشعار رباعی وصف‌الاصناف و رباعیات متفرقه و دو مجموعه ظرایف منظوم و منثور اشاره نمود که از چاپ دو مجموعه‌ی اخیر به دلیل رکاکت مطالب معذوریم.

در مورد شرح احوال و زندگی او هیچ مطلب مکتوبی به غیر از یک سطر مطلبی که در کتاب رجال و مشاهیر اصفهان نوشته میر سیّد علی جناب نوشته شده دیده نمی‌شود و آن یک سطر عبارت است از:

«اسمش کربلایی عباسعلی، از لُرهای جوزانی اصفهانی از نژاد بختیاری‌هایی که به اصفهان کوچانده شدند.»⁽¹⁾

که در دیوان او در ابیات مختصری به بختیاری بودن خود اشاره دارد از جمله ابیات زیر:

یکی گفتا به خرّم از کجایی؟ کیستی؟ گفتا

نژاد از بختیاری دارم و اهل صفاهانم

ز بخت بد من چو شکوه کردم سروش غیبم به گوش گفتا

اگرچه هستی ز بختیاری نه بخت یاری نه بخت داری

حاجیه خانم افتخارالملک خُرّمی از نوادگان آن مرحوم صرفاً به ضابط بودن او در دستگاه حاکمه‌ی قاجار و از ایل بختیاری بودن ایشان اشاره می‌کند و از چگونگی زندگی او اطلاع بیشتری ندارد.

چنانکه از اشعار او برداشت م

ی‌شود تحصیلات علمی چندان وسیعی نداشته است از این رو کمتر مضامین قرآنی و کلمات عربی و احادیث در اشعار او مشاهده می‌شود امّا از دست‌خط و نوشته‌های او برداشت می‌شود در کتابت و انشای مطالب خطی خوانا و زیبا داشته است و چنانکه در مقدمه دیوان دشت خرّم آورده است در کسب علوم ادبی و شعر و شاعری و صنایع بدیعی تلاشی وافر داشته و در این زمینه بسیار موفّق بوده است. چنانکه خود را خلّاق‌المضامین کامل‌الدّین معرفی می‌کند:

به دین‌داری و مضمون‌جویی خود فخر کن خرّم

که الحق کامل‌الدّینی و خلّاق‌المضامینی

در بین اشعار دیوانش به امور ضابط بودن و مباشر حکومت بودن در لنجان اشاره دارد که در قطعه مدح حاج میرزا اسداللّه سررشته‌دار لنجان و قطعه‌ای که به سرکار بیگلربیگی اصفهان در خصوص این مسؤولیت خود می‌نویسد معلوم می‌شود این ایّام بر او بسیار به سختی طی شده است. چنانکه از بیگلربیگی تقاضای استعفا می‌کند و در خصوص یکسال خدمتش در لنجان چنین می‌سراید:

القصّه غیر غصّه و رنج و الم دگر

چیزی به هیچ وجه ز لنجان ندیده‌ام

لنجان جهنّمی است پر از پشّه و مگس

آن را نظیر روضه‌ی رضوان ندیده‌ام

امّا از اشعار او چنین استنباط می‌شود که مدّتی نیز شغل تحویلداری حکومت را در اردستان به عهده داشته است.⁽¹⁾نکته‌ی قابل تأمّل در امورات او این که از ذوق ادبی و طبع شاعرانه‌ی خود برای حل و فصل مشکلات به خوبی بهره می‌گرفته است.

معاصران خرّم

از جمله شعرای معاصر و معاشر او می‌توان به میرزا سلیمان‌خان رکن‌الملک متخلّص به خلف و پرتو، مسکین، افسر، الفت، آشفته، بقا و مانی، مُنعم، اشتها، همایون بروجردی و... نام برد چنانکه در قصیده‌ای به مناسبت ضیافتی در منزل او نام هفت تن از شعرای یاد شده را بیان می‌کند امّا بیشترین ابراز ارادت او نسبت به میرزا سلیمان‌خان رکن‌الملک متخلّص به «خلف» بوده است.

در بین غزلیات او ااره‌ای به انجمن شعرا شده ولی از اینکه در کدام انجمن‌های عصر خود شرکت می‌کرده است اطلاع دقیقی وجود ندارد.

سبک شعر و صنایع و بدایع اشعار خرّم

از آنجا که دوران او مقارن با آغاز دوره‌ی بازگشت ادبی است. با بررسی غزلیات و اشعارش می‌توان گفت سبک اشعارش به سبک بازگشت ادبی بیشتر نزدیک است و از اشعار ظریف سبک هندی کمتر بهره گرفته است با این اوصاف در به‌کارگیری از صنایع ادبی و بدیعی بهره وافی برده است.

او از طبعی روان بهره‌مند بوده است و پیچیدگی و تکلّف کمتر در اشعارش دیده می‌شود. از جمله خصوصیات و سجایای اخلاقی او صداقت و صراحت لهجه است. او در مقدمه بدون هیچ تعصّب و حمیّتی نسبت به سروده‌هایش می‌پذیرد که برخی اشعارش از پختگی لازم برخوردار نیست امّا با این حال با استدلالی از آن اشعار ضعیف نیز چشم نمی‌پوشد و آنان را به فرزندان زشتی شبیه می‌داند که امکان بیرون کردن آنان از منزل وجود ندارد.

در خصوص سرایش اشعارش تنها حکایتی که در بین مردم رواج دارد این است که گاه مصرع و ابیاتی هنگام قضای حاجت به ذهنش خطور می‌کرده و از همان محل مستراح از همسرش می‌خواسته است که قلم و کاغذ را به او برساند تا قبل از اینکه

مضامین از ذهنش زدوده شود آن را به رشته تحریر درآورد.

مضامین اشعارش بسیار روان و عامیانه است از این رو کمتر شاعری را می‌توان سراغ داشت که مانند او از ضرب‌المثل‌های رایج عصر خویش بهره‌مند گردیده باشد. بهره‌مندی او از اصطلاحات و ضرب‌المثل‌های رایج فارسی بویژه در فرهنگ مردم اصفهان از مردمی بودن و اجتماعی بودن این شاعر حکایت می‌کند. از دیگر خصوصیات اخلاقی او که در اشعارش فراوان دیده می‌شود شوخ‌طبعی و بذله‌گویی اوست که شاید بتوان سرایش برخی اشعار نظربازانه را ناشی از این خصوصیت او به شمار آورد که تجزیه و تحلیل در خصوص این نوع اشعار نیازمند تحقیق و پژوهشی جداگانه می‌باشد و از حوصله‌ی این گفتار خارج است.

از ویژگیهای محتوایی اشعارش، عنایت ویژه‌ی او به مسئله‌ی مرگ است که می‌توان علّت این رویکرد را سن بالای او هنگام تدوین و سرایش اشعار دانست با این حال اشعار و غزلیات او از طراوت ایّام جوانی برخوردار است. که این نکته را می‌توان از مضمون بوسه گرفتن از لب معشوق و جان دادن در ازای آن استنباط کرد مضمونی که بسیار در غزلیاتش تکرار گردیده است و چنانچه خواننده‌ای اشعار او را با هم بخواند مضامین آن را بسیار تکراری می‌داند و به خلّاق‌المضامین بودن او تردید خواهد کرد. بویژه اینکه بسیاری از اشعارش را به تقلید از اشعار خواجه حافظ شیرازی سروده و آن را پاسخی به غزلیات حافظ دانسته است چنانکه در ابتدای دیوان او می‌خوانیم:

بسی در فن شعر زحمت کشیدم

که تا باز گردید این در به رویم

جواب غزلهای حافظ که گفتم

ندانم جواب خدا را چه گویم؟!

و بدیهی است بطور یقین در پاسخگویی و مقابله با اشعار حافظ کمتر کسی می‌تواند چنین ادّعایی داشته باشد و مرحوم خرّم نیز در این انگیزه‌ی خود کاملاً موفّق نبوده است.⁽¹⁾

«ملا زمانی یزدی شاعر زَبَردستی بود اگرچه دیوان او دیده نشد امّا از اشعار او ظاهر می‌شود که خیلی قدرت داشته، مشهور است که دیوان خواجه حافظ را جواب گفته به خدمت شاه‌عباس برده، گفت دیوان خواجه حافظ را جواب گفته‌ام شاه فرمود که جواب خدا را چه خواهی گفت.»(تذکره نصرآبادی، ص‌224).

احتمالاً مرحوم خرّم از این مطلب باخبر بوده است و به استناد این حکایت سروده است:

جواب غزلهای حافظ که گفتم

ندانم جواب خدا را چه گویم؟

وی در مثنوی که در بحر متقارب در خصوص نگارش دیوان خود آورده است آغاز سرایش شعر را از پانزده سالگی بیان کرده است:

درآوردم از بحر طبعم برون

من از پانزده سالگی تاکنون

وی در این مثنوی به صنایع و مضامینی که در اشعار دیوانش آورده است اشاره می‌کند و می‌گوید از سی سالگی شوق سرایش اشعار در او صد برابر می‌شود.

در بین مضامین اشعار او می‌توان به پایبندی و اعتقادات محکم او به حضرت حق و ابراز ارادتش به خاندان عصمت و طهارت علیهم‌السلام دست یافت. عشق و محبّت او به حضرت مولی‌الموحدین علی علیه‌السلام در جای‌جای اشعارش به وضوح دیده می‌شود با این حال به طور مستقل جز قصیده غدیریه و چند غزل در خصوص آن حضرت و اشعاری که در چهارده بندِ یازده بیتی در مصائب حضرت سیّدالشهدا علیه‌السلام سروده و آن را کفّاره‌ی اشعار مطایبه و مضحکات و هجو خود به شمار آورده، اشعار مذهبی خاص دیگری ندارد.

خانواده خرّم

پیرامون خانواده مرحوم خرّم در هیچ تذکره یا اثر مکتوب مطلبی بیان نشده است حتی نام پدر او را به استناد سنگ مزار او در تکیه صاحب‌روضات هالوکاظم لنبانی در این گفتار نقل نمودیم. و در مورد فرزندان او به استناد ابیاتی که در پایان نسخه‌ی

خطی دیوانش نگاشته است و تعداد فرزندان پسر خود را مطابق با خلق و خویشان و مشابهت با عناصر اربعه اینگونه نقل کرده است:

پسرهایم عناصروار چارند

ولی آرام و فرمانبر نه سرکش

جوادم خاک و نصراللّه باد است

تقی آب است و کاظم باشد آتش

امّا در آثار مکتوب او اشاره‌ای به فرزندان دختر او نشده است.

حاجیه خانم افتخارالملوک خرّمی فرزند نصراللّه و مادر آقای امیرحسین رجایی‌پور نوه‌ی مرحوم خرّم اکنون در قید حیات است و نسخه خطی جدّ خود را هنگام انحصار وراثت به عنوان ارث برگزیده است.

ممدوحان خرّم

در دیوان مطبوع دشت خرّم و نسخه‌ی خطی او ممدوحان متعدّدی مشاهده می‌شود که از جمله می‌توان به مدح ناصرالدّین شاه قاجار و مدح مسعود میرزا ظلّ‌السّلطان حاکم وقت اصفهان اشاره نمود. ناگفته نماند که مدح مسعودمیرزا بصورت مبسوط و مفصّل نیست و صرفاً در برخی غزلیات نامی از او برده شده است.

در پایان نسخه خطی چندین قطعه و قصیده در مورد کشته شدن ناصرالدین شاه آورده است.

امّا بیشترین مدح او درباره‌ی میرزا سلیمان‌خان فارسی(شیرازی) ملقّب به رکن‌الملک و متخلّص به «خلف» مشاور و معاون ظلّ‌السّلطان است که علاوه بر چندین قصیده ترکیب‌بندی ده بندی که هر بند از 11 بیت ترتیب یافته است که جمعاً ابیات آن هم‌عدد با نام ابجدی علی علیه‌السلام یعنی 110 می‌شود و در ردیف تمامی ابیات کلمه‌ی بخت را ردیف قرار داده است.

از دیگر ممدوحان او فقیه والامقام آقا نوراللّه نجفی و سیّد محمّدباقر شفتی

و افراد ذیل‌الذکر را یاد کرد:

میرزا فتحعلی خان صاحب‌دیوان شهزاده مؤیدالسلطنه رئیس اداره تلگراف میرزا زین‌العابدین فارسی ابراهیم‌خلیل‌خان حاکم یزد

میرزا حبیب‌اللّه خان فرزند عبداللّه خان امین‌الدوله اصفهانی

میرزا نصراللّه منشی‌باشی میرزا عباس شاعر بروجردی متخلّص به همایون حاجی سیّد محمّد رضی از ساکنان قریه فیروزن لنجان

میرزا اسداللّه(سررشته‌دار لنجان)

مصطفی قلی‌خان صمصام‌السلطنه(سرتیپ غلامان اردستان)

حسینقلی‌خان ایلخانی بختیاری میرزا سلیمان آغاباشی پیر مرتضی‌علی اردستانی

وفات خرّم

در سال وفات مرحوم خرّم نی اختلافاتی مشاهده می‌شود زیرا تنها اثر مکتوبی که به سال وفات او اشاره کرده است کتاب مزارات مرحوم مهدوی است که سال وفاتش را 1331 هجری قمری درج نموده و بر اساس سال تولّدی که قبلاً اشاره نمودیم عمر او بالغ بر 97 سال می‌شود. 97 = 1234 - 1331

در حالی که بر اساس اطلاعات مکتوب بر سنگ مزارش که آن سنگ در تاریخ 10/2/1342 توسط نوه‌ی او ابراهیم بن محمدتقی بر مزار او نصب گردیده سال وفات او را 1324 قمری نوشته است. بر اساس این تاریخ عمر او بالغ بر 90 سال می‌شود و هفت سال اختلاف در عمر او وجود دارد. 90

= 1234 - 1324

در یکی از غزلیاتش نیز به این نکته اشاره صریح دارد:

سال خرّم که ز سبعین و ثمانین بگذشت

طَمَع اینکه شود داخل تسعین دارد

امّا به استناد قطعه‌ای که خود خرّم در آخرین صفحات نسخه خطی دیوانش آورده و حتی ماده‌تاریخی در وفات خویش سروده است که مطلع و مقطع آن چنین است:

در وفات خویش خرّم گفت واویلا که من

مُردم و محروم گردیدم ز دیدار همه

. . .

گفت خرّم بهر تاریخ وفات خود چنین

«آه من مُردم خدا بادا نگهدار همه»

1323

بنابراین تاریخ ذکر شده در کتاب مزارات صحیح نیست و همان تاریخ 1324 حک شده بر سنگ مزارش صحیح است.

متن سنگ نوشته‌ی مزار او که در حدود بیست متری ضلع شمال شرقی بقعه‌ی صاحب‌روضات واقع گردیده چنین است:

یا هو

آرامگاه ابدی مرحوم مغفور آقای آمیرزا عباسعلی خرّم الشّعراء ولد مرحوم هالوکاظم لنبانی در سال 1324 قمری

تقدیمی ابراهیم بن محمّدتقی ولد مرحوم میرزا عباسعلی خرّم الشعراء 10/2/1342

تصویر نقاشی شده‌ی خرّم در حال کشیدن غلیان در پایین سنگ حک شده است و در حاشیه سنگ این ابیات مشاهده می‌شود:

نظر بر لطف رحمان است ما را

چه باک از مکر شیطان است ما را

گنه شوییم از دریای رحمت

چه غم از کوه عصیان است ما را

به حفظ ما بکوشد صوت قرآن

چرا کز حفظ قرآن است ما را

غم روزی مخور خرّم به عالم

که در جان تن گروگان است ما را

سخن مصحّح

در پایان جا دارد از بذل عنایت عزیزانی که این حقیر را در تصحیح و تدوین این دیوان با راهنمایی‌های خود یاری رسانیدند، از جمله جناب آقای دکتر اصغر منتظرالقائم، مسؤول تدوین دانشنامه تخت‌فولاد؛ آقای مهندس حمیدی، مدیر محترم مجموعه تاریخی - فرهنگی و مذهبی تخت‌فولاد و آقایان سیّد احمد عقیلی و حمید خلیلیان و جناب آقای محمدحسین رجایی از نوادگان مرحوم خرّم و آقای جنتیان که انتشار این اثر را به عهده داشتند تقدیر و تشکر نمایم.

بدیهی است ارائه‌ی هر اثری خالی از اشکال و نقصان نیست از این رو از خوانندگان گرامی و شعرا و ادبای ارجمند استدعا دارم اشکالات احتمالی را به این حقیر ارائه فرمایند. امید است این کوشش مورد توجّه و رضایت خداوند متعال قرار گیرد. ان‌شاءاللّه.

علیرضا لطفی

(حامد اصفهانی)

22/9/86

عکس

عکس

هذا الکتاب مسمی به دشت خرّم از افکار ابکار افصح الشعراء المتاخّرین میرزا عباسعلی اصفهانی المتخلّص به خرّم الملقّب به کامل‌الدین خلّاق‌المضامین.

ای خدایی که هستی از رأفت

با همه بندگان عطوف و رئوف

بندگان بندگیت گر نکنند

نکنی تو خدائیت موقوف

بسم‌اللّه الرحمن الرحیم و به نستعین

محمودی را حامدم و معبودی را عابد، که در هر دوری از ادوار و در هر عصری از اعصار و در هر مصری از امصار جهان به ید قدرت کامله ی خود خلقت شاعران شیرین گفتار و سخنوران نکته‌دان را خوش تکرار فرمود: نطق ناطقه در دهان عاشق‌پیشه‌گان موزون طبع خویش کلام عطا نموده که هر کدام در زمان حیات خود داد شاعری و سخنوری را داده‌اند که اغلب از آنها صاحب کتاب و دیوان هستند که بعد از فوتشان اهل کمال و ذوق از مطالعه‌ی دیوان اشعارشان مستفیض و محظوظ و بهره‌مند گردیده‌اند.

اینکه در این عهد و زمان توجّه به این ذرّه‌ی بیمقدار و فقیر خاکسار، اقل عباداللّه، الفانی میرزا عباسعلی اصفهانی المتخلّص به خرّم نهی و نهایت پریشانی و استیصال و کثرت عیال بدون امداد و استعانت، وظیفه و مدد معاش شاه و وزیر، خود را سوار اسب حکمت ساختم و در عرصه‌ی شاعری مانند پیل دمان رخ آورده تا ختم و با حریفان نکته‌دان سخن‌سنج شطرنج باختم تا آنکه از قاعده و قانون شعر و شاعری و علم قافیه و اوزان و بُحور خود را آگاه ساختم و عَلَم عِلم صنایع و محسّنات شعر را

سیما به تجنیس و ایهام و تصحیف و قلوب را افراختم و هر کجا از ارباب کمال، صاحب خرمنی را سراغ می‌کردم فوراً خوشه‌چین خرمنش می‌شدم. لمؤلفه:

خوشه‌چینی شدم از خرمن ارباب کمال

آنچه دادند به من گوشه‌ی خرمن کردم

کنون که سن و سالم هفتاد است هنوز میل و خیالم به خدمت استاد است.

آنکه در همین ایّام در مقطع غزلی عرض کرده‌ام. المولفه:

خرّم ز علم و فضل چه دیدی که گشته‌ای

پیر و هنوز خدمت استادی می‌کنی

و به مناسبت تخلّص که خرّم دارم دیوانی را موسوم به دشت خرّم نمودم چرا که از اثر خواندن آن، هر کسی شاد و خرّم می‌گردد. لناظمه قطعه:

اگر خواهی که گردی شاد و خرّم

بخوان دیوان خرّم را همه دم

به دشت خرّم از آن گشت موسوم

که محزون را کند خرّم به عالم

شود هر دشت، خرّم در بهاران

بهارودی بود این دشت خرّم

ان شاءاللّه به قبول خاطر اهل ذوق و دلپسند طبع مردم باشوق گردد و از عیوب و نقوص آن کتمان نمایند چرا که بعضی اشعار سست هم دارد که در زمانی که طبعم خام بود و مبتدی بودم گفته‌ام بعد از آنکه به اعتقاد خودم کلام پختگی به هم رسانید درک سستی آنها را کردم ولی چون شعرا شعر خود را به منزله‌ی اولاد می‌دانند که پاره‌ی جگر است و زشت و زیبایی او در نظر والدین یکسان است، چنانکه کس اولاد زشت خود را نمی‌تواند از خانه بیرون کند این ذرّه‌ی بی‌مقدار و فقیر خاکسار هم نتوانستم که اشعار سست را از دیوان خود خارج نمایم بنابراین متوقّع و ملتمس

از خوانندگان این کتاب چنان می‌باشم که در وقت خواندن زبان به طعن نگشایند و

چشم از عوایب و نواقص آن بپوشند و به مقتضای العُذر عند کرام الناس مقبولٌ، عذر این حقیر فقیر را در این باب بپذیرند. لناظمه:

زهر کس خانه و باغی بماند یادگار امّا

نشد احداث باغ و خانه‌ای در روزگار از من

نوشتم من هم این دیباچه را چون خود نمی‌مانم

خطی در صفحه‌ی عالم بماند یادگار از من

واللّه العالم لحقیقه الاحوال تمت الدّیباچه فی نهم شهر صفر المظفر سنه 1311 یکهزار و سیصد و یازده من الهجره النّبویه الف سلام وتحیته. هذا دشت خرّم من کلام میرزا عباسعلی اصفهانی المتخلّص به خرّم ساکن محله‌ی لنبان اصفهان.

بسی در فن شعر زحمت کشیدم

که تا باز گردید این در به رویم

جواب غزلهای حافظ که گفتم

ندانم جواب خدا را چه گویم؟!

بخش غزلیات

اشاره

نخواهد گشت آسان بر تو حلّ عقد مشکلها

نخوانی تا که درس عشق و ننشینی به محفلها

نخواهد گشت آسان بر تو حلّ عقد مشکلها⁽¹⁾

الا یا ایّها السّاقی ادر کأساً و ناولها

که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها

زمین دریا شد از آب دو چشمم، مردم آبی

از این پس آشنا کردند با سُکّان ساحلها

گر از تو درد دل دارم نگویم با کسی زیرا

که بی مهرت نمی بینم میان سینه‌ها دلها

عجب دارم ز گِلهایی که خُمّ می‌شده گویا

زخاک پاک طینت‌ها مخمّر گشته آن گلها

دلم شد بسته‌ی زلفت به آیینی که صیّادان

پس از کشتن فرو بندند بر فتراک بسملها

رهی دور و درازی باشدم در پیش و حیرانم

که تنها چون کنم در وقت رفتن طیّ منزلها

مه محمل نشین من سفر کرد و به دل گفتم

که من هم کاش بودم از شترداران محملها

به قتلم گرچه گردیدند خوبان متّفق امّا

گناه از جانب من بود بی‌جُرمند قاتلها

نه تنها خرّم از عشق تو مجنون گشت در عالم

که از این غم بسی دیوانه گردیدند عاقلها

به دست آر ز یک جام می دل ما را

بگیر ساقی مجلس به دست مینا را

به دست آر ز یک جام می دل ما را

اگر ز شهد لبت کام خود مگس یابد

به دل دگر نکند آرزوی حَلوا را

چو کرد لشگر عشق تو جای در جانم

شکیب نیست دگر جان ناشکیبا را

جفای عشق به جایی رساند کار که کرد

گدای راه‌نشین عاقبت زلیخا را

نظر به نیکی خود با بدان مکن که خدا

بیافریده ز یک جنس زشت و زیبا را

سخن به وصف تو موزون اگر شود نیکوست

وگرنه فایده‌ای نیست نطق گویا را

به جز من و تو که دیده که طفل نادانی

مطیع خود کند اینگونه پیر دانا را

بیا به میکده یک چند و واگذار به خود

فقیه مدرسه و موبد کلیسا را

تو را رقیب جدا ساخت آخر از خرّم

گرفت عاقبت از دست طفل خُرما را

اگر نمی‌دهی‌ام پس ببُر زبان مرا

بده تو بوسی و شیرین بکن دهان مرا

اگر نمی‌دهی‌ام پس ببُر زبان مرا

گرفت قابض ارواح چونکه جان مرا

کنید زین خبر آسوده دلستان مرا

حدیث عاشقی‌ام یک کتاب گردد اگر

مورّخان بنویسند داستان مرا

طلب کند زر اگر گویم ار تهیدستم

به زیر چوب کند سکّه استخوان مرا

فراق یار خلاصیش مرگ باشد و بس

خدا خلاص کند از فراق جان مرا

فروخت هیزم تر بس که مدّعی بر من

ز دود ساخت سیه روز دودمان مرا

منم به باغ جهان مرغ بال سوخته‌ای

که برق حادثه سوزانده آشیان مرا

کسی که چشمه‌ی خون نیست باورش که بود؟

به چشم او بنما چشم خون‌فشان مرا

شنیدم از کفنی این سخن که زال اجل

ز دوک چرخ و فلک رشته ریسمان مرا

چگونه شکر خدا را کنم که در همه عمر

ز سرد و گرم رسانیده آب و نان مرا

اجل به خانه‌ی خرّم چو آمدی روزی

به هیچ کس ننمایی دگر مکان مرا

تا از وفا نوازد عشّاق بینوا را

یارب وفا عطا کن آن شوخ بی‌وفا را

تا از وفا نوازد عشّاق بینوا را

از چشم بد نکردیم هرگز نظر به خوبان

آیا چه شد که از چشم انداختند ما را؟!

از جرم خوردن می ای شیخ بگذر از من

کز بهر دفع دردم خوردم من این دوا را

اوّل به عاشق خود یاری جفا نمی‌کرد

آیا کدام ظالم بگذاشت این بنا را؟

گوهر ز بحر طبعم می‌آورم به بازار

تا مشتری که گردد این جنسِ بی‌بها را

ای پادشاه خوبان شُکرانه‌ی تجمّل

دریاب از عدالت درویش بینوا را

گر می‌کنی عبادت مقبول و بی‌ریا کن

کایزد نمی‌پسندد طاعات با ریا را

چون بی‌حیاست عاشق رسوا شود غمش نیست

رسوا مکن خدایا معشوق باحیا را

خرّم، به روز وصلش باش از گناه قانع

ز اندازه‌ی گلیمت مگذار بیش پا را

تا با تن لاغر نکشم بار گران را

خواهم که فدای تو نمایم سر و جان را

تا با تن لاغر نکشم بار گران را

نخجیرگه روی تو را آهوی چشمی است

کاو از نگهی صید کند شیر ژیان را

برخیز کز اوّل به کناری بنشینیم

وآخر پی قتلم تو فروبند میان را

گویند به من خلق، زبان بند ز گفتار

با آن لب و دندان نتوان بست زبان را

از بس که غم هجر تو خوردم شده‌ام پیر

آری غم هجران بکند پیر جوان را

سودای تو تا کرد مکان بر سر خرّم

دیگر نخورد هیچ غم سود و زیان را

بگو که می‌کشد این کار عاقبت به کجا؟

غزل قافیه لزوم مالایلزم⁽¹⁾

ز هجر و وصل توام در میان خوف و رجا

بگو که می‌کشد این کار عاقبت به کجا؟

نترسم ار بدهم جان ز هجر، از آن ترسم

که من بمیرم و گویند فوت شد ز فجا

ز خاص و عام خجالت مکش تَکلّم کن

که تُرّهات تو، به باشد از کلام بجا

سخن بگوی و مگو خیرو شر نمی گویم

که خوش بود سخنت خواه مدح و خواه هجا

بنوش باده و از لوث آن مکن پرهیز

وز آب توبه بکن همچو خرّم استنجا

این دِین را ز گردن خود می‌کنم ادا

سر را به پای یار کنم عاقبت فدا

این دِین را ز گردن خود می‌کنم ادا

گر تیرم افکنی تو، نترسم از آن ولی

ترسم خدا نخواسته از من کند خطا

اوّل کسی که کشته‌ی عشقت شود منم

کارم از ابتدا تو رسانی به انتها

دفع رَمَد ز خاک کف پای یار کن

زیرا که آن به فایده باشد چو توتیا

بس دست و پا زدم به وصالش ولی چه سود؟

کز شدّت فراق فتادم ز دست و پا

بی‌کعبه‌ی حضور تو مجلس صفا نداشت

از سعی مقدم تو کنون یافته صفا

مَنعم مکن اگر کنم اندیشه از رقیب

زیرا که هست در دل سگ کینه‌ی گدا

خون جهان بریز که از چون تو قاتلی

هرگز کسی نمی‌طلبد وجه خون بها

خرّم به کار خویش خدا را بخوان مدام

چون کودکی که گرید و گوید خدا خدا

پرسیدم از خرد که در این شهر مرد کیست؟

گفت آن کسی که نام و نشان دارد از وفا

خان وزیر میرزا محمّد که گاه جود

بر گوش او ز غیب رسد بانک مرحبا

بهر یک پیمانه پیمایم ره میخانه را

غزل ذو مطلعین⁽¹⁾

پاره خواهم کرد زین پس سبحه‌ی صد دانه را

بهر یک پیمانه پیمایم ره میخانه را

در بهای باده دادم ملک و باغ و خانه را

هرچه دارم می‌فروشم می‌خرم میخانه را

حیف باشد ساعتی پیمانه‌ام خالی بود

تا شود پیمانه‌ام پُر، پُر کنم پیمانه را

هرکه عاشق شد شود دیوانه امّا عشق او

هست آن عشقی که عاقل می‌کند دیوانه را

خانه‌ی دل ساختم خالی برایش گفت من

خانه‌ی آباد می‌خواهم نه این ویرانه را

شمع روی تو اگر روشن شود در مجلسی

غیرتم آتش زند بال و پر پروانه را

در به روی آشنا بندی و گویی خلوت است

تا که در خلوت بیاری مردم بیگانه را

نیست حاجت شانه...⁽²⁾عود و آبنوس

موی خوشبوی تو خوشبو می‌کند هر شانه را

گرچه خرّم هست شاگردی ز استادان شعر

لیک او هم خوب گوید شعر استادانه را

فدای او کنم از شادی آن ساعت دل و جان را

اگر بینم ز چشم خویش یکدم روی جانان را

فدای او کنم از شادی آن ساعت دل و جان را

بدین شکل و شمایل زاهدی کو آن صنم بیند

ندانم چون کند آن مرد مؤمن حفظ ایمان را

مرا دعوت مکن ناصح به سوی شهر از صحرا

که عاقل شهر را خوش دارد و مجنون بیابان را

اگر آتش زند در هند، هندو مرده‌ی خود را

تو آتش می‌زنی زنده به ایران هر مسلمان را

تو این آشوب کافکندی به شهر اصفهان، ترسم

کزان آگاه گردانند اهل یزد و کرمان را

متاع حُسن تو اکنون رواج و قیمتی دارد

به جز این جنس رونق نیست دیگر هیچ دُکان را

کنی تا چند خرّم عاملی و خدمت دیوان

رها کن شغل دیوان را بده ترتیب دیوان را

تا به نگاهی آن جوان، باز کند جوان مرا

پیرم و خواهم این قدر، مرگ دهد امان مرا

تا به نگاهی آن جوان، باز کند جوان مرا

نقل و وصال تو مرا طرفه حکایتی بود

هیچ مگو به غیر از آن قصّه و داستان مرا

نیست به جسم زار من گوشت ز لاغری دگر

زخمی اگر زند رسد کارد به استخوان مرا

از لب مؤمن و شقی غیر حدیث عاشقی

سود نمی‌دهد دگر صحبت این و آن مرا

آنچه به من ز خوب و بد، گفت نگفتمش چرا

بس که سکوت کرده‌ام یافته بی‌زبان مرا

محمل یار از سفر، گر برسد چه فایده؟

منع کند ز دیدنش، غیرت ساربان مرا

قصد هلاکم ار کند یار ز کینه فی‌المثل

زیر زمین اگر روم خصم دهد نشان مرا

خوان عطا چو گُستری از ره بنده‌پروری

بر سر خوان خود شبی تو ز کرم بخوان مرا

خرّم زار در دعا گفت چنین که ای خدا

گر به من او نمی‌رسد زود به او رسان مرا

عمر برو برو برو مرگ بیا بیا بیا

غزل مدحیه

روزی ما نمی‌رسد در خور زندگی ما

عمر برو برو برو مرگ بیا بیا بیا

گفت پری‌رخی به من عشق که می‌کشد تو را؟

از سر شوق گفتمش عشق شما شما شما

شرم به روی هر کسی نیست بخوان تو عاقلش

تابع عقل هر کسی هست حیا حیا حیا

گفت یکی چه می‌کنی با اَلَم گرسنگی

گفتمش از صمیم دل شکر خدا خدا خدا

طاعت خُفیه خوش بود زانکه عیان به مسجدی

بُردن بوریا دهد بوی ریا ریا ریا

طالب علم گشته‌ام کامده‌ام به مدرسه

جهل برو برو برو علم بیا بیا بیا

گِرد عذار تو اگر سرزده خط غمین مشو

کز پس هر تعیّشی هست عزا عزا عزا

کرده عصا به پیری‌ام یاری و دستگیریم

چونکه ز مال دست من گشته عصا عصا عصا

داده به ما و تو خدا مال زیاد و فقر پُر

مال به تو به تو به تو فقر به ما به ما به ما

بر در دوست خُرّما حلقه بزن به نیم‌شب

گفت اگر که کیستی؟ گو که گدا گدا گدا

جایزه گر عبا شود جایز و خوش‌نما بود

زانکه قوافی از او قضا گشته عبا عبا عبا

از صحبت بیهوده نگهدار زبان را

ای پیر ملامت مکن از باده جوان را

از صحبت بیهوده نگهدار زبان را

زاهد اگر آید سوی میخانه ز مسجد

آن وقت ببیند کرم پیر مغان را

بازار جمال تو ز بس یافته رونق

هر حُسن فروشی ز حسد بست دکان را

نخجیرگه روی تو را طرفه غزالی ست

کان از نگهی صید کند شیر ژیان را

عُشّاق نترسند ز جان زآنکه ندانند

این بوالهوسان قدر سر و قیمت جان را

از ملک جهان باغچه‌ای من نخریدم

بی‌نقد عمل چون بخرم باغ جنان را

گمنام از آنم که فلک از ره کینه

گمنام کند مردم با نام و نشان را

دل تنگم از این غُصّه من از بس که برم رشک

کآیا که ببوسد لب آن تنگ دهان را؟

سودای تو تا کرد مکان بر سر خرّم

دیگر نخورد هیچ غم سود و زیان را

گر لطف شهنشاه شود شامل حالش

بیرون کند از دل پس از این غُصّه‌ی نان را

آن شاه که از حکم روان جانب انهار

ممنوع کند از جریان آب روان را

دارای جهان ناصرالدین شاه که وقعی

در حضرت او نیست سلاطین جهان را

عجب‌تر اینکه دهد مشک بوی موی تو را

گل و گلاب عجب می‌دهند بوی تو را

عجب‌تر اینکه دهد مشک بوی موی تو را

سیاحت همه روی زمین اگر بکنم

یقین نه روی تو را بینم و نه کوی تو را

به هوش باش و به مستی سرِ کسی مَشِکن

مباد سنگ قضا بشکند سبوی تو را

کرم بکن که کرم عزتت بیفزاید

طمع مکن که طمع ریزد آبروی تو را

مکش تو منّت مشّاطه را که خال و خطش

نمی‌کند به از این عارض نکوی تو را

ندیده روی تو را دیده‌ی کسی به جهان

پس از چه روی کند هر که جستجوی تو را؟!

بگفتگوی جمال تو عمر گشت تمام

ولی تمام نکردیم گفتگوی تو را

نه دوستی تو معلوم شد و نه دشمنی‌ات

نکرد فهم کسی درک طبع و خوی تو را

امید و آرزوی مرگ من چو در دل تست

خدا برآورد امّید و آرزوی تو را

نجات خویش کنون خرّم از اجل بطلب

گرفته لشگر غم چونکه چار سوی تو را

خوش دلیم از باختن، چون دست و دل بازیم ما

گر به نَرد عشقِ خوبان دست و دل بازیم ما

خوش دلیم از باختن، چون دست و دل بازیم ما⁽¹⁾

تا غلامی تو را ای خواجه کردیم اختیار

در میان خلق زین منصب سرافرازیم ما

با وجود تو به عالم ناز خوبان کی کشیم؟!

ناز کن بر ما که بر ناز تو می‌نازیم ما

گر بدِ ما می کشان را گفت زاهد باک نیست

زانکه پیش با تمیزان خوب و ممتازیم ما

از پی خوبان روان گردیم دایم در سفر

گاه یزد و گاه کرمان، گاه شیرازیم ما

پادشاهان در بیابان می‌روند از بهر صید

از پی صیدی به شهر اندر تک و تازیم ما

راز ما گر فاش گردیده ز چشم ما مبین

زانکه رسوای جهان از اشک غمّازیم ما

گر به نقد جان، خرم بوسی ز شوخی، مردمان

از طمع گویند خرّم با تو انبازیم ما

گر زیرکی معلوم کن ز آغازِ کار انجام را

در مجلسی کز ابتدا بشکست ساقی جام را⁽¹⁾

برخیز تا یک سو نهیم این دلق ازرق‌فام را

بر باد قلّاشی دهیم این شرک تقوا نام را

گر زیرکی معلوم کن ز آغازِ کار انجام را

شد ظاهر و باطن یکی از باده‌ی صافی مرا

زاهد چه داند صافی رندان دُردآشام را

واعظ که منع میکشان در مسجد و منبر کند

کی ره بود در میکده آن عام کالانعام را

کردی به پیش هر کسی بدگویی ما را بسی

از سرزنش باشد چه غم رسوای خاص و عام را

افتاده در پیری مرا عشق گل اندامی به سر

کز خنجر مژگان کِشَد در خون دو صد بهرام را

مردان با نام و نشان رفتند یک‌یک از میان

دیگر که آرد بر زبان نام من گمنام را؟!

هر دم ز عشق آن دهان، شیرین‌زبانی می‌کنم

تا آن شکر لب کی دهد کام من ناکام را

روی دلارام ای پسر آرام دل باشد بسی

گر تو دلارامی چرا از دل بری آرام را؟!

عهد تو با ما پیش از این محکم تر از امروز بُد

آیا دگر خواهیم دید آن عهد و آن ایّام را؟!

از آتش عشق بتان چون دیگ جوشیدم بسی

تا آنکه همچون پختگان پختیم طبع خام را

زین عاملان سنگدل هستند جمعی تنگدل

کو آنکسی کز ظلمشان آگه کند حُکّام را

هرگز نشد کز لطف تو من خلعتی پوشم بلی

تشریف تو لایق بود خوبان خوش‌اندام را

پیغام دادم کز تو من دارم تمنّا بوسه‌ای

گفتا که خرّم ترک کن این بوسه و پیغام را

که با این یار و این منزل نخواهم حور و مینو را

غزل ذومطلعین

گذشتم از جنان جُستم چو یار و منزل او را

که با این یار و این منزل نخواهم حور و مینو را

نمی خواهم کشد نقّاش نقش صورت او را

که می‌ترسم به روی او کشد شمشیر ابرو را

به چشم آید ز نادانی چو طفل شیرخوار امّا

چنان داناست او کز ماست بیرون می‌کشد مو را⁽¹⁾

به صد جان می‌فروشد بوسه و آن هم به سنگ کم

ندانم از کجا آورده این سنگ و ترازو را

بُتی مرغ دلم بگرفت و کرد او را رها گفتا

که عنقایی نکرده صید گنجشک و پرستو را

ز بی‌آسیبی یوسف به چاه افتادن و زندان

مُبرهن شد خدا هم دوست دارد روی نیکو را

به طرز کس نگویم شعر من اِلّا به سبک خود

اگرچه کرد حافظ اقتباس طرز خواجو را

ندارد قوّت زانو به پیری خرّم محزون

کزین غصّه ستون سر کند پیوسته زانو را

باشد به ذات پاک امّید نجات ما

گر پاک دامنی تو بود پاک ذات ما

باشد به ذات پاک امّید نجات ما

آبای ما ز عشوه‌ی این دهر زن صفت

کردند ترک شوهری اُمّهات ما

هر کس به حّجتی ز تو شد حاجتش روا

چون شد که یک قلم ننوشتی برات ما؟

تاری اگر ز طُرّه‌ی تو شانه بگسلد

گردد از این مقدّمه قطع حیات ما

جز وصف خالت ار بنویسیم نقطه‌ای

بی‌آب و رنگ باد مداد و دوات ما

گر در میان کعبه بُت خویش بنگریم

کعبه شود ز دیدن او سو منات ما

خرّم، به پیش سیم‌تنان گو سخن ز زر

زیرا که کم بود ز تره تُرهّات ما

از هرچه هست و نیست بود یار بس مرا

تا یار هست نیست تمنّا ز کس مرا

از هرچه هست و نیست بود یار بس مرا

یک جام باده گر برسد هست بس مرا

چه نو، چه کهنه، تازه شود زان نفس مرا

بگذشته چون گذشت هم آینده بگذرد

بیجا بود ملاحظه‌ی پیش و پس مرا

صیّاد بس نبود گرفتاریَّم که تو

بی‌همنفس گذاشته‌ای در قفس مرا؟

هر شب که یار همنفسم نیست تا سحر

ناله رفیق و آه بود همنفس مرا

بر کاروان نمی‌رسم امشب مگر ز راه

انداخته است دور صدای جرس مرا

من آن گریز پای غلامم که گر به هیچ

بفروشی‌ام دگر نخرد هیچ کس مرا

من مست و نیمه‌شب و شحنه به راه، اگر

بیرون روم ز خانه بگیرد عسس مرا

یک خواب خوش بهار نکردم چرا که نیست

آرام شب ز پشّه و روز از مگس مرا

عرض غلامت این بود ای خواجه گر به تو

ناخدمتی شود نفروشی به کس مرا

خواهم ز غُصّه مرکب چوبین شوم سوار

تا در برد ز عرصه‌ی دهر آن فرس مرا

امروز خرّم ار گنهی می‌کنم چه باک

فردا شوند آل علی دادرس مرا

آن به که ز خوردن بکشد دست هوس را

چون رخصت و راهی به عسل نیست مگس را

آن به که ز خوردن بکشد دست هوس را

یک حرف تو از من نشنیدی بده انصاف

تا کی شنوم بهر تو حرف همه کس را؟

یک صید نکردیم به نخجیرگه عشق

هر چند دواندیم در آن دشت فرس را

تا همنفسم می‌شود آن شوخ رقیبش

آید که به من تنگ کند راه نفس را

نه قافله‌ای آمد و نه محمل جانان

از دور همی می‌شنوم بانگ جرس را

شب بی‌گه و من مست گر از خانه در آیم

ترسم کسی آگاه کند میر عسس را

صاحب‌نفسی نیست دراین شهر خدایا

تا دفع کند درد من تنگ نفس را

عاقل نگرد پیش و پس کار خود امّا

عاشق نکند فکر نه از پیش و نه پس را

هر مرغِ گرفتار خلاصی طلبد لیک

خرّم بود آن مرغ که خوش کرده قفس را

نمی‌آید، مبادا بنگرم روی چو ماهش را

اگر باد آورد روزی به سوی من کلاهش را

نمی‌آید، مبادا بنگرم روی چو ماهش را

دیار عشق خوش شهریست امّا عزم آن هرکس

کند گمراه گردد گر نداند راه و چاهش را

نگارم گر شبی خواهد بیاید در برم آن هم

رقیبان تا سحر از هر طرف بندند راهش را

اگر عاشق کشد، یارم بود چون طفل نادانی

ملک در نامه‌ی اعمال ننویسد گناهش را

مه من شاه خوبان و سپاهش عشوه و غمزه

بده یا رب به جنگ عاشقان نصرت سپاهش را

تویی آن شهسوار ماه رخساری که با این رخ

به هر شهری روی از عشق سازی مات شاهش را

گذشت از عمر سال و ماه چندی ای دل غافل

دریغا ما ندانستیم قدر سال و ماهش را

اگر آهی کشد خرّم ز جور تو مشو خائف

چرا نبود ز فرط معصیت تأثیر آهش را

چون دید او که کهنه شده آستین ما

یاری ز نو گرفت بُت مه‌جبین ما

چون دید او که کهنه شده آستین ما

گر بی‌بضاعتیم چه چاره که اینچنین

روز ازل نوشته شده بر جبین ما

گردیده است صاحب خرمن، کسی که بود

در روزگار ریزه‌خور و خوشه‌چین ما

در ناز و نعمتند ز بس ماه‌طلعتان

رغبت نمی‌کنند به نان جوین ما

جم حشمتیم و محتشم از نام عاشقی

خوش اسم اعظمی شده نقش نگین ما

بی‌مهری زمانه چنان شد که عقد مهر

از ما بریده‌اند بنات و بنین ما

زاهد چو از طریقه‌ی خود گشت منفعل

ز آیین خود گذشت و درآمد به دین ما

از قول ما دروغ ز بس با تو گفته‌اند

پیش تو یاوه گشته کلام متین ما

در عرصه‌گاه دهر اگر ما پیاده‌ایم

شد صرف باده اسلحه و اسب و زین ما

خرّم، ز باده‌نوشی و رندی و عاشقی

غافل مشو که مرگ بود در کمین ما

که نه کاری گرفتم پیش و نه دست نگاری را

عجب بیهوده کردم صرف، عمر و روزگاری را

که نه کاری گرفتم پیش و نه دست نگاری را

به دستم دست یاری، دست یاری را نداد آری

نمی‌گیرد کسی بی‌دست یاری، دست یاری را

من وامانده و خسته، ضعیف و دست و پا بسته

چه‌سان گیرم عنان توسن چابکسواری را

اگر مُردم ز هجر تو مکن دفنم که می‌ترسم

کنم بیزار از زاری خود اهل مزاری را

رهی دور و درازی دارم و یک بار سنگینی

سبکباران ز دوشم گو که بردارند باری را

سر کوی تو خاکسترنشین از بهر آن گشتم

که تو برداری از خاک مذلّت خاکساری را

چه شبهایی که در راهت کشیدم انتظار آخر

برآر از انتظار خود شبی چشم انتظاری را

بیا چندی به کار می‌کشی مشغول شو خرّم

که برداری به زور می مگر از پیش کاری را

مطرب بزن که تا رود از چشم خواب ما

ساقی بیا که دیر شد امشب شراب ما

مطرب بزن که تا رود از چشم خواب ما

میزان عدل حق چو گذارند در میان

بی‌شک که از گناه بچربد ثواب ما⁽¹⁾

منّت خدای را که دورویی نکرده‌ایم

با هر کسی یکی‌ست حضور و غیاب ما

ما مِی خوریم و غُصّه‌ی روزی نمی‌خوریم

چون از ممرّ غیب رسد نان و آب ما

تنها همین نه روزی ما می‌رسد ز غیب

هر روزه می‌رسد جو و کاهِ دواب ما

رسوا شدیم اگرچه ز عشق بتان ولی

باشد به جا هنوز حیا و حجاب ما

گر بگذرد حساب تو و ما در این جهان

روز حساب هم گذرد هر حساب ما

گوییم شعر و ثبت نماییم در کتاب

کز ما به یادگار بماند کتاب ما

در خاک بوتراب اگر ما شویم خاک

بهر ثواب سبحه کنند از تراب ما

خرّم رسید بر لب بام آفتاب عمر

ناگه دمی غروب کند آفتاب ما

نه دگر پا باشد و نه عقل پابرجا مرا

بس دَواند عشق چون مجنون به هر صحرا مرا

نه دگر پا باشد و نه عقل پابرجا مرا

عشق یوسف‌طلعتانم چون زلیخا کور کرد

کاش کز اوّل نبودی دیده‌ی بینا مرا

گر روم بهر نشاط و عیش در باغ بهشت

در صف اهل جنان غم می‌کند پیدا مرا

غیر زحمت من که در دنیا ندیدم راحتی

از پی زحمت مگر می‌پرورد دنیا مرا؟!

تیغ کین چون می‌کشی، ما جمله گردن می‌کشیم

قصد تن‌ها کرده‌ای یا می‌کُشی تنها مرا؟!

گفتمش یک بوسه‌ات را من به صد جان می‌خرم

گفت می‌خواهی کنی مغبون از این سودا مرا؟

من که از یک طفل نادان می‌خورم دایم فریب

از چه می‌خوانند مردم عاقل و دانا مرا؟!

یک نگاهش کردم و چپ چپ نگاهم می‌کند

گر گذارم دست بر وی می‌کند رسوا مرا

گر کسی گوید که خرّم شعرهایت خوب نیست

گویمش دیگر مپوشان خلعت دیبا مرا

نه دل آرام و نه جان است ما را

نه دل تا عشق جانان است ما را

نه دل آرام و نه جان است ما را

نگویم دوست جانان است ما را

که جانان دشمن جان است ما را

اگر جانان نباشد جان نخواهیم

که جانان بهتر از جان است ما را

کمر در خدمتش بندیم چون مور

که جانان چون سلیمان است ما را

به حکم یار تا فرمان پذیریم

جهان در زیر فرمان است ما را

صلاح قتلم ار دانست غم نیست

که قاتل مصلحت‌دان است ما را

سر و سامان کس از عاشق نخواهد

نه سر باشد نه سامان است ما را

طواف کعبه‌ی کوی تو کردن

به عینه عید قربان است ما را

به وصلش آنچه دندان می‌کنم تیز

رقیبش ریگ‌دندان است ما را

بساط عیش ما را چرخ برچید

به مجلس یک نمکدان است ما را

از آن زلف پریشان تو باشد

که احوالی پریشان است ما را

ز بس این دور دور ما نگردد

بسی شکوه ز دوران است ما را

زما وحشت ندارد هیچ طفلی

دعای اُمّ صبیان است ما را

جنون از شهر ما را کرده بیرون

که منزل در بیابان است ما را

نگارم شیربان ما شیر مغلول

بجز او هرکه سگبان است ما را

به ما دل دادن تو هست مشکل

به تو جان دادن آسان است ما را

بیا در خانه‌ی ما تا بگوییم

فلان امروز مهمان است ما را

بت ترساییِ من خوب می‌گفت

که خرّم شیخ صنعان است ما را

نیست کس امّا چو من از جان خریدار شما

مشتری بسیار می‌آید به بازار شما

نیست کس امّا چو من از جان خریدار شما

گر شما بیزار گردیدید ای خوبان ز ما

ما نمی‌گردیم سیر از سِیر دیدار شما

در ازل شد سرنوشت هر که کاری تا ابد

جان‌فشانی کار ما شد دلبری کار شما

با بدان خوبید و با خوبان بدید از بهر چه؟!

کس نشد آگاه از اطوار و اسرار شما

سرفرازم سرشکسته نیستم در روزگار

گر سر من بشکند از سنگ دیوار شما

هرکه شد طرّار و شب‌رو دزد گردد عاقبت

زان سبب دل دزد گشته زلف طرّار شما

از شما خوبان نشد کس یار خرّم در جهان

از جهان او هم رود باشد خدا یار شما

چه می‌شد گر خدا معدوم می‌کرد از جهان غم را

به عالم غم رها هرگز نخواهد کرد آدم را

چه می‌شد گر خدا معدوم می‌کرد از جهان غم را⁽¹⁾

اگر غم در دل اهل جنان پیدا کند راهی

ز جنّت پیش گیرد هر کسی راه جهنّم را

فرود آید اگر غم در دل رستم کند کاری

که سازد کمتر از گرگین به روز جنگ رستم را

غم غربت، غم دوری، غم مردن، غم پیری

ببرد از خاطر من صحبت یاران همدم را

غرض غم دست رد بر سینه‌ی یک نفس نگذارد

چه نسوان مقنّع را چه مردان معمّم را

کند غم لاغر و باریک همچون پشّه پیلی را

کند هم بدتر از روباه پیری غم، ضیغم را

بجز غم من که در عالم ندیدم لحظه‌ای شادی

الهی شادتر گردان دل رندان بیغم را

گرفته لشگر انده و غم دور من محزون

کجایی ای اجل امداد کن دریاب خرّم را

غزلیات با ردیف حرف «با»

ترسم ندهند راهم امشب

آنجا که نشسته ماهم امشب

ترسم ندهند راهم امشب

این طور که دیدمش من امروز

مشکل که کند نگاهم امشب

از جور برادران چو یوسف

تا صبح میان چاهم امشب

مستیم چنان ز پا درآورد

کافتاده ز سر کلاهم امشب

از دوری تو دگر به جز مرگ

چیزی ز خدا نخواهم امشب

چشمم چو به خدّ و خطّت افتاد

مایل به گل و گیاهم امشب

ماهم چو ز در درآمد امروز

حاجت نبود به ماهم امشب

دوشینه گدا ز هجر بودم

از دولت وصل، شاهم امشب

مدّاح علی شدم که ایزد

بخشد ز کرم گناهم امشب

خرّم، نفسی نخفت از درد

از حالت وی گواهم امشب

یک ده آباد به باشد ز صد شهر خراب

ساقیا امشب به غیر از من مده کس را شراب

یک ده آباد به باشد ز صد شهر خراب⁽¹⁾

گر شرابم دیر گردد یک نفس چون مرده ام

زانکه ماهی زنده است از آب و میخوار از شراب

قطره‌ای می هر کجا بینم که می‌ریزد ز خاک

گویم از حسرت همی «یا لیتنی کُنت تراب»⁽²⁾

خواب دیدم توبه از مِی کرده‌ام دارم امید

نه به بیداری ببینم دیگر این را نه به خواب

روز و شب خرّم طهارت می‌کند از آب می

نیست زاهد تا کند از خبث این آب اجتناب

تا رسانم بر لبش لب را رسانم جان به لب

خواهم ار بوسم لبش را خواه روز و خواه شب

تا رسانم بر لبش لب را رسانم جان به لب

سال و ماه و هفته و ایّام از عمرم گذشت

کز فراق او نه روز آسودگی دارم نه شب

گفتمش ایّام هجرت هست هفته یا که سال

گفت هست از غِرّه شعبان الی سلخ رجب

از من دیوانه‌ی جاهل ادب هرگز مخواه

زانکه باشد لازم و ملزوم هم عقل و ادب

خواهم از وی بوسه‌ای شاید دهد اذن نگاه

فی‌المثل از مرگ گیرم تا شود راضی به تب⁽¹⁾

عکس خود بینم ز روی روشن او صبح و شام

کاینچنین آیینه‌ای هرگز نیارند از حلب کس نگردد اصل‌مند از جامه‌ی اطلس، مگر

هرکسی پوشد قصب او را بود اصل و نسب

آب آئین محمّد عاقبت خاموش ساخت

آتش جهل ابوجهل و لهیب بولهب گفتمش ای تُرک، خرّم جان به وصلت می‌دهد

گفت نه شیر شتر خواهم نه دیدار عرب⁽²⁾

چون شد که یاد کرده‌ای از من عجب عجب!!

بستی کمر به کشتنم امروز بی‌سبب

چون شد که یاد کرده‌ای از من عجب عجب!!

با من چه می‌شود که شبی را کنی تو روز

یک شب به روزگار نگردد هزار شب⁽¹⁾

ما از قماش حُسن شناسیم هرکه را

هرگز نمی‌رویم پی اطلس و قصب

در فعل بوسه کوش به فتوای چشم و دل

کاین کار واجب است به هرکس نه مُستحب

هرکس به روی تو نگرد عکس خویش را

دیگر چه سود کآینه آرند از حلب

گیرم شوم ادیب ز علم ادب، بگوی

با آن ادب کنم چه با طفل بی‌ادب

خرّم نشد فریفته‌ی ترکی ز صحبتت

چندانکه گفتی از عجم و خواندی از عرب

وای بر حال کسانی که جوانند و عَزَب

من که پیرم ز غمت آمده جانم بر لب

وای بر حال کسانی که جوانند و عَزَب

بس که دارم هوس صحبت اطفال نکو

شوق دارم که به پیری بروم در مکتب

عطش هرکه شود رفع به آبی و مرا

نشود رفع عطش تا نخورم آب عنب

زشت زیبا نشود هرچه موضّع گردد

چه لباسش شود اطلس چه حریر و چه قصب

چاه خوب است که آب آورد از خود بیرون⁽¹⁾

بهر عنّین⁽²⁾چه ثمر خوردن معجون یا حب

مرد بااصل و نسب را نبود نخوت و کبر

کبر و نخوت بود از مردم بی‌اصل و نسب

هرکه دارد ادب و فهم عزیز است نه خوار

دُب به از بی‌ادب است ای پسر آموز ادب

می‌کند هرچه ترش‌رویی و تلخی با من

باز باشد به سرم شوری از این شیرین‌لب

دوش واصل به وصالش شدم و آسودم

بهر من کاش هم امروز شود چون دیشب

می‌کند با همه خوش‌طبعی و شوخی و مزاح

چون به من می‌رسد از ناز کند قهر و غضب

دین و مذهب که در آن رحم و مروّت نبود

بگذرم من هم از آن دین و هم از آن مذهب

نام خرّم چو شد از شاعری و شعر بلند

به همین نام گذشت از سر جاه و منصب

تا ز وصل او نصیب من چه باشد، یا نصیب

هر کسی دارد نصیبی جز من از وصل حبیب

تا ز وصل او نصیب من چه باشد، یا نصیب⁽¹⁾

درد درد هجر و وصل او دوا، من دردمند

با چنین حالت نیاید چاره از دست طبیب

گشته گَردآلود سیب غبغبت از گرد خَط

یا که گردیده است ظاهر گَردِ بِهْ بَر گردِ سیب

عاشقان را درد بسیار است در عالم ولی

نیست زین بدتر که بیند یار باشد با رقیب

دل شود غمگین چو می‌گردد دچار زلف او

اینچنین باشد به هر جا حالت شام غریب

مهر هر کس از درون دل برون کردم ولی

از دلم بیرون نیاید تا ابد حُبّ حبیب

خرّم استدعای وصلت دارد از راه دعا

دارد امّید اجابت از خداوند مُجیب

می‌دیدمت به کام دل امروز بی‌نقاب

نازل نگشته بود اگر آیه‌ی حجاب

می‌دیدمت به کام دل امروز بی‌نقاب

گیرم که روی خویش بپوشی ز چشم ما

آخر ز زیر ابر برون آید آفتاب⁽¹⁾

پرورده‌ی عذاب فراقیم در حیات

بعد از وفات بیم نداریم از عذاب

خواهم اگر به یار نویسم کتابتی

مطلب ز بس که هست کتابت شود کتاب

گفتم کنم سؤال، جوابم نمی‌دهی؟

گفتا هزار بار تو را داده‌ام جواب

تا ما نمرده‌ایم بیا حال ما بپرس

بعد از...⁽²⁾چه سود که گویی تو سر حساب

دربانی جناب تو خرّم چو پیشه کرد

عالیجناب شد ز شرافات آن جناب

به عمر خود نشناسد شمال را زِ جنوب

خوشا کسی که نباشد ممیّزِ بد و خوب

به عمر خود نشناسد شمال را زِ جنوب

گر از نژاد زلیخا از او سوال کنند

دهد جواب که او بود دختر یعقوب از انبیا شنود گر حکایتی گوید:

که خضر گشت جوان‌مرگ و تندرست ایّوب طلوع شمس چو از خواب او شود بیدار

گمان کند که کنون آفتاب کرده غروب

چو شاهنامه بخواند ز هر کسی پُرسد

که رستم از چه به هر جنگ می‌شدی مغلوب

مُخلّع ار بشود گوید ای مسلمانان

چه کرده‌ام که مرا شاه ساخته مغضوب؟!

بدین صفات که شد ذکر هرکه موصوف است

بود به پیش بزرگان این زمان محبوب

نصیب بی‌هنران دولت است و اهل هنر

همیشه هست تهی‌دست و مفلس و منکوب

متاع فضل و هنر هم که آورد خرّم

به چشم بی‌هنران تحفه‌ایست نامرغوب⁽¹⁾

ز بخت بد نه بِهَم می‌شود نصیب نه سیب

تمام سیب و بِه باغ گر مراست نصیب

ز بخت بد نه بِهَم می‌شود نصیب نه سیب⁽¹⁾

به سیب غبغب تو مایلم نه سیب درخت

از این دو سیب به من تا شود کدام نصیب

به مکتبی که تو آیی بدین شمایل و شکل

ز خاطرش برود آنچه خوانده است ادیب

دعا کنم که رسم من به وصل تو امّید

که مستجاب کند این دعا خدای مجیب

طبیب درد مرا چون شناخت هیچ نگفت

چو مهلک است مرض گو کند چه چاره طبیب؟

میان عاشق و معشوق چون حسابی نیست

حساب ما و تو هم ماند تا به روز حسیب

بدون زیور و زیب اینقدر تو زیبایی

فغان اگر شوی آراسته به زیور و زیب

در آن شبی که شود منزلم غریبستان

رسد به داد من آن شب مگر امام غریب

غزلیات ردیف حرف «تا»

همه آباد ز آب و گل درویشان است

خانه‌ی شاه و گدا منزل درویشان است⁽¹⁾

همه آباد ز آب و گل درویشان است

گر توانگر ز تکبّر نظری جانبشان

نکند لطف خدا شامل درویشان است

آن دلی را که نشاط و غمی از سود و زیان

نبود هیچ به عالم دل درویشان است

جُویی از مزرعه‌ی دهر ندارند امّید

گندم باغ جنان حاصل درویشان است

گر شود بار دگر ساحت دنیا دریا

قعر آن بحر فنا ساحل درویشان است

در شب تار چراغ ار نفروزند چه باک

روشن از شمع فلک محفل درویشان است

خاص تا عام خلایق چه غنی و چه فقیر

هرکه را می‌نگرم مایل درویشان است

خرّم از حلقه‌ی این سلسله خارج نشود

هر دیاری که رود داخل درویشان است

بهر مشاهدان زحمات و مرارت است

تا کار شاهدان زمانه شرارت است

بهر مشاهدان زحمات و مرارت است

با ما بنای یار به شور و شرارت است

این شور و شر مقدّمه‌ی قتل و غارت است

کیسه مدوز از جهت سود روزگار

سودای روزگار تمامش خسارت است

ابنای روزگار به دنیا مسافرند

دنیا برای هرکه محلّ سفارت است

هر حکم می‌کنی تو مطیعند عاشقان

گر حکم خواجه، بنده نخواند جسارت است

گویند هر کسی که خورد می شود خراب

انصاف ده، خرابی می هم عمارت است

دست کسی عنب نکند دانه بی وضو

نفشاردش ز پای اگر بی‌طهارت است

حاجت به شست و شوی ندارد که جام می

زیرا نه کار شخص مُوَسوِس قصارت است⁽¹⁾

در هر دیار تاجر حُسنند شاهدان

زیرا که حسن به ز متاع تجارت است

هرکس که آورد خبر مردن مرا

جان مژده می‌دهم که برایم بشارت است

هر عاشق و وزیر شوند آخرش شهید

بدتر ز هرچه عاشقی است و وزارت است

مضمون که بکر و تازه بُوَد فخر شاعر است

زیرا که سرفراز عروس از بکارت است

بوسه ز بس زدم به لب او به خشم گفت

خرّم برو، بس است مگر بوسه غارت است

شیوه‌ی معشوق ناز و غمزه و طنّازی است

کار عاشق از محّبت روز و شب جانبازی است

شیوه‌ی معشوق ناز و غمزه و طنّازی است

گفتمش مُردم ز هجرت کی به وصلت می‌رسم

گفت وصل همچو من شوخی گمانت بازی است؟!

من به نقد جان شدم یک بوسه‌ات را مشتری

گو بیاید هر که را با من سر انبازی است

جامه‌ی زربفت بر هر قامتی شایسته نیست

زین زرّین لایق پشت سمند تازی است

در عراق و فارس هر کس شعر خرّم را شنید.

آنکه نشنیده است خواجه حافظ شیرازی است⁽¹⁾

این بوریا ز زُهد و ورع نیست از ریاست

زاهد اگر که فرش سرایش ز بوریاست

این بوریا ز زُهد و ورع نیست از ریاست

با دردمند عشق ندارد کسی حرج

«لیس علی المریض حرج» گفته‌ی خداست⁽¹⁾

عینک زیاد اگر نکند نور چشم ما

هر جا که روی خوب بود نور چشم ماست

در دیده خاک پای تو را می‌کشم که آن

کُحل الجواهریست که بهتر ز توتیاست

دستم عصا شده است ز پیری و نیستی

با من مگو جوان که چرا دست تو عصاست

ای پادشه، نظر به رَعیّت مکن به قهر

گر کدخدای ده نبود بنده‌ی خداست

مرد شکم‌پرست که عاشق نمی‌شود

عاشق به صبح و شام لبش خشک و ناشتاست

گر دشمنی رقیب کند با من گدای

قولیست از قدیم که سگ دشمن گداست⁽²⁾

هرگز من از تو خواهش بی‌جا نمی‌کنم

خواهش اگر ز بوسه کنم خواهشم بجاست

من آنچه دل دهم به دلش وقت گفتگوی

گوید که دل به صحبت من ده دلت کجاست

خرّم بهای بوسه‌ی جانان بود به جان

زیرا که جنس بوسه‌ی خوبان گران‌بهاست

شراب سرخ خورد، کان دوای هر درد است

کسی که از غم ایّام چهره‌اش زرد است

شراب سرخ خورد، کان دوای هر درد است

به نَرد عشق اگر باختم ز بَدنقشی است

اگر گناه نه از مُهره و نه از نرد است

کسی که سینه سپر ساخت پیش ناوک عشق

در این مجادله هر چند زن بود مرد است

به دفتری که شود نام عاشقان تو ثبت

خوش آنکه نام نکویش در اوّل فرد است

بگفتمش که بوصل تو می‌رسد خرّم

بخنده گفت که این حرف آهن سرد است

می پیاپی ده که چشم ما همه بر دست تُست

ساقیا از بهر جامی هر کسی پابست تُست

می پیاپی ده که چشم ما همه بر دست تُست

در خم زلف دلاویزت مُقیّد شد دلم

همچو مرغ و ماهی آن در بند دام و شَست تُست

چشم مستت خون خلقی ریخت تا هشیار شد

اینقدر از بهر چه بَد مست ترک مست تُست

خواهی ار زخمم زنی بر سر ز یکدستت مزن

از دو دستت زن که آن دست دگر هم دست تُست

نیست یارایم که تا با تو دم از هستی زنم

زانکه می‌دانم به عالم هرچه هست از هست تُست

پایت از اندازه‌ی خود گر رود بیرون مرنج

سرکشی گر آن کند پیوسته زیرِ دست تُست

گر نشانِ تیر خود سازی تن خُرّم ز ناز

نیستی بی‌اجر، جانش وجه مُزد شست تُست

آنها صلاح نیست صلاحم به مُردن است

عزم و اراده‌ای که نهان در دل من است

آنها صلاح نیست صلاحم به مُردن است

کردم نظر به حالت مرد و زن جهان

شد حالیم که مرد بود مرد و زن، زن است

از تنگ چشم، چشم بپوشان که چشم او

چشمی بود که تنگ تر از چشم سوزن است

ما خوشه چین خرمن حُسن و رخ توایم

بنمای رخ که مشت نشانی ز خرمن است⁽¹⁾

پیری که دردمند شود به نمی‌شود

زیرا که درد پیر علاجش به مُردن است

با دوست دوروی مگویید راز دل

وز او حذر کنید که بدتر ز دشمن است

هر کس مکان به خانه‌ای و گوشه‌ای گرفت

ما را همیشه گوشه‌ی میخانه مسکن است

بختم گهی موافق و گاهی منافق است

خنثی مگر بود که نه مرد است و نه زن است

خُرّم، پیاده رخ به ره آرد مشو سوار

آن اسب را که جلف و شموس و لگدزن است

به هیچ روی نظر برنگیرد از رویت

به چشم دل نگرد هر که چشم و ابرویت

به هیچ روی نظر برنگیرد از رویت

اگر که سامری این عهد بود می‌آموخت

هزار سحر به یکدم ز چشم جادویت

کسی ز حسن به عالم برابرت نشود

به حیرتم که چه سنگی است در ترازویت

به خنجرم مزن ای نازنین که می‌ترسم

خدا نکرده شود رنجه دست و بازویت

هزار گونه گل از سرخ و زرد بوییدم

نبود زان همه یک گل به بوی چون بویت

به هر کجا که روی می‌دوم به دنبالت

بدین امید که بنشانی‌ام به پهلویت

ز عشق سلسله‌ی طُرّه‌ی تو در عالم

چه خلق‌ها که فتاده به حلقه‌ی مویت

به کوی یار ز پا اوفتاده‌ای خرّم

مگر که نیست دگر قوّتی به زانویت

به هر کجا که نهد پای دست و دل پاک است

کسی که شُسته دل از آب روشن تاک است

به هر کجا که نهد پای دست و دل پاک است

مکن دریغ می از ما خدای را ساقی

ز لطف، باده کرم کن چه وقت امساک است

به پیش هر که مده آبروی خویش به باد

چرا که طینت شاه و گدا ز یک خاک است

بریز خون همه اهل شهر و بادیه را

که نظم مملکت از پادشاه سفّاک است

مگر معامله‌ی دوستی تو با من

شود درست وگرنه حساب من پاک است

خیال خواب به در برد از سرم گر چشم

دمی به هم نِهَم آن هم ز کیف تریاک است

ز زنگ خط اگر آیینه‌ی رخت شده تار

غمین مباش که صیقل به دست دلّاک است

عجب مدار که زلفت دلم غمین سازد

رسد چو شام به غربت غریب غمناک است

مزن به خرّم از این بیش چوب جور و جفا

که او فلک‌زده از کجرویِ افلاک است

کی ز دیدار رخ آن ماهرو مَهْ تاب داشت

گر شب مهتاب ماهم جای در مهتاب داشت

کی ز دیدار رخ آن ماهرو مَهْ تاب داشت

من به عمر خود ندیدم خوب‌روییی دوست دوست

هرچه دیدم دشمنی و کینه با احباب داشت

مرد کَم فرصت بود نامرد کز کم فرصتی

سالها رستم عزای کشتن سهراب داشت

من به مکتب خواندم از طفلی کتاب علم عشق

نه کتاب مختصر، هر فصل آن صد باب داشت

سرزنش بر دست تنگ و کهنه دلق من مکن

عاشق بی پا و سر، کی خرقه‌ی سنجاب داشت؟!

نه همین من گشته‌ام در عاشقی بیخواب و تاب

هر که عاشق شد به عالم کی به چشمش خواب داشت؟!

هرچه از دست غمش بگریختم نگذاشت باز

کرده پیدایم گمانم رمل و اصطرلاب داشت

می‌برد لذّت ز علم و خط به پیری آن کسی

کز جوانی شوق استعلام و استکتاب داشت

مسکرات دهر را یک یک چو کردم امتحان

به زِ هر یک کیف و کیفیّت مِیِ عنّاب داشت

هر کسی سیماب نفسش کشت بر مطلب رسید

کیمیاگر شد که علم کشتن سیماب داشت

بهره می‌بردند اصحاب از احادیث نبی

ورنه پیغمبر چه حَظ از صحبت اصحاب داشت؟!

زنده رودی می‌کنم هر دم روان از اشک چشم

عالمی از آن شود سیراب اگر میراب داشت

شعر بی‌اسباب بی‌معنی است خُرّم زان سبب

آنچه گوید دارد اسباب آنچه گفت اسباب داشت

ای توانگر چند می‌نازی به نان و آب خویش

خُرّم بیچاره هم یک روز نان و آب داشت

سقر هم تا بمیرم جای من نیست

اگر باغ جنان مأوای من نیست

سقر هم تا بمیرم جای من نیست

به غیر از من که جویم گلرخان را

دگر گلچهره‌ای جویای من نیست

مکن مأیوس زاهد از بهشتم

چرا جای تو هست و جای من نیست؟!

بدین حلوا خوران من بگویید

که بوی خیر در حلوای من نیست

چه از تیغ و چه از تیر و چه از مشت

قتیلم گر کنی پروای من نیست

خدا طبع مرا کرده است موزون

که این فن ارث از آبای من نیست

مترس از شاعران خُرّم، بگو فاش

که اکنون شاعری همتای من نیست

بَرَد گر آب عالم را غمش نیست

کسی کاندیشه‌ی بیش و کمش نیست

بَرَد گر آب عالم را غمش نیست

شد از زخم فراقت هر که مجروح

به جز داروی وصلت مرهمش نیست

بنازم ماه‌رویی را که از مهر

حجاب از محرم و نامحرمش نیست

به عالَم گردنِ گردن‌کِشان را

کمندی همچو زلف پر خمش نیست

کرم داری از آن درویش آموز

که از همّت طمع بر خاتمش نیست

جهان بنگر میان جام باده

که جامش هست اکنون گر جَمش نیست

نوای خسته‌ی عشقت بود زیر

چرا کز ضعف یارای بَمش نیست

نظر با هر کسی دارد و لیکن

نگاه مرحمت با خرّمش نیست

تا سلاح جنگ پوشیدیم ما دعوا گذشت

روی او نادیده سیر از پیش چشم ما گذشت

تا سلاح جنگ پوشیدیم ما دعوا گذشت

زشت باشد حسن هر صاحب‌جمالی پیش من

تا به پیش دیده‌ام آن دلبر زیبا گذشت

پرده‌ی عصمت دَرَد عشق ای جوان هشیار باش

ای بسا مستور کآخر از جهان رسوا گذشت

گر گدایی لاف صاحب‌دولتی زد باک نیست

در دویدن خر کی از اسب جهان‌پیما گذشت؟!

اینقدر در حضرتش ما بندگان خدمت کنیم

تا بگویند آن خداوند از گناه ما گذشت

وَعده‌ی امروز را دیروز داد امّا چه سود

باز می گوید که هم امروز و هم فردا گذشت

عزم بحرین نگاری کردم از روی شعف

گفت کز راه جبل رو، موسم دریا گذشت

بس که از دنیا و اهلش گشت خُرّم تنگ‌دل

میل عقبی کرد و از دنیا و مافیها گذشت

چون شه عالی‌نسب از همّت عالی که داشت

ترک ایران کرد و از دریای طوفان‌زا گذشت

سیّد معطی عطاشاه آنکه صیت جود او

چون صبا در طول و عرض ساحت دنیا گذشت

هم خون تو جوش آید هم شیر به پستانت

آرد صنما شیری گر روی به میدانت

هم خون تو جوش آید هم شیر به پستانت

چاهی پی تو یوسف کندند به شهر اخوان

آنگاه بیفکندند در چاه بیابانت

زاهد به من از توبه می‌کرد نصیحت گفت

رندی نکند گمراه از وسوسه شیطانت

دل بُردی و جان خواهی مهلت بدهم آخر

جان هم پی دل باشد همواره گروگانت⁽¹⁾

بازار جمال تو گرم است ز بس ره نیست

تا آنکه خریداری آید در دکّانت

امروز مکن کاری با خلق کز آن کرده

فردا چو شود هر دم بینند پشیمانت

تا ساده‌ای و گلرخ مانند بهاری تو

دیدیم بهارت را بینیم زمستانت

زاهد به تَغیّر گفت با من که تو بی دینی

گفتم که چه می گویی تو دانی و ایمانت

هر کس لقبش شد خان باید که بچیند خوان

خان گر بشوی خُرّم کو سفره و کو خوانت

رها ز حادثه‌ی چرخ فتنه‌انگیز است

غزل در مدح جناب میرزا فتحعلی خان صاحب دیوان

دلی که بسته‌ی آن طرهّ‌ی دلاویز است

رها ز حادثه‌ی چرخ فتنه‌انگیز است

فدای همّت ساقی شود سر و جانم

که هرچه می دهدم می پیاله لبریز است

به خوان پَهنِ جهان دست خود دراز مکن

که نیم خورده‌ی بسیار کس در این میز است

از این مقدّمه شیرین گزید لب چو شنید

لب شکر به صفاهان به کام پرویز است

پرید رنگ رخ کوهکن چو شیرین را

بدید با رخ گلگون سوار شبدیز است

مریض عشق دوا و غذاش خون دل است

چه حاجتش به دوا و طبیب و پرهیز است

دلم به حلقه‌ی زلف تو چون به دام افتاد

چو مرغ بسته در آن حلقه حلق‌آویز است

ز آه خرّم دلسوخته بترس، چرا

که شام گر بخورد باده، او سحر خیز است

زبان خامه‌ی من کُند شد ز بیم چو دید

که تیغ صاحب دیوان بُرنده و تیز است

به سنگ ری صله ار زر نوشت حشو برات

ببارزش ننویسد به وزن تبریز است

گر حرف حسابی نزنی نقل عذاب است

آن روز که گویند همه روز حساب است

گر حرف حسابی نزنی نقل عذاب است

مسکن مکن ای مهر نگارین به دل من

بیرون رو از این خانه که این خانه خراب است

گیرم که شوی حاضر و وصلت ندهد دست

اینگونه حضور تو که بدتر ز غیاب است

هر نامه نوشتم که جوابی ننوشتی

این هم که جوابی ننوشتی تو، جواب است

ناچار روم جانب بزمی که در آنجا

یک سیخ کباب و دو سه پیمانه شراب است

هر کس که کند قتل، گناه است و لیکن

یاری که کُشد عاشق خود عین ثواب است

هرگز در بیزنک مزن آن در بیزنگ

کو هم چو بود مجلس بی چنگ و رباب است

هر کس که به سر عشق ندارد ز بشر نیست

بی شبهه به فتوای خرد جزو دواب است

خرّم ز جهنّم نرسد بر تو عذابی

کز فرط گناه از تو جهنّم به عذاب است

انکار تو باعث ممات است

اقرار تو موجب حیات است

انکار تو باعث ممات است

در کوی تو هر که ساخت منزل

محفوظ و مصون ز حادثات است

وصفش نکنم دگر که او خود

موصوف به مجمع صفات است

گفتم به سر لبانت ما را

از دفتر عشق یک برات است

گفتا که لبان من تُیول است

مرفوع از این حواله‌جات است

با آن همه خشم و تندخویی

مطبوع به طبع کاینات است

عشقت نه همین به زندگانی است

تا آخر مدّت وفات است

هر جا که نکرد جلوه حُسنت

آنجا حسنات، سیّئات است

از وصل تو لذّتی نبردم

چون تشنه که بر لب فرات است

گفتم که زکات حُسن ده گفت:

کاین مال منزّه از زکات است

یک روز رُخ تو دید خُرّم

صد سال دگر ز غُصّه مات است

بیدار نگشته است به عمرش همه خواب است

پیری که به خاطر رسدش عهد شباب است

بیدار نگشته است به عمرش همه خواب است

ابروی تو خوش قبله‌نمایی است به عالم

ما را چه غم از مسجد و محراب خراب است

دوری پدر بهر پسر نیست غم اندوز

یوسف که عزیز است کجا در غم باب است

عهدی پشه‌ای خورد می و گشت عقابی

کز بیضه‌ی آن پشّه جهان پر ز عقاب است

از نشأه می مرده شود زنده از آن رو

گر زنده دلم من، ز خواص مِی ناب است

بیدار شد از خواب چو آن شوخ به من گفت:

بخت همه بیدار شد و بخت تو خواب است

دو بوسه طلب کردم از او داد یکی گفت:

دیگر ندهم من همه کارم به حساب است

گویند که امسال کم‌آبی است به عالم

پس چشمه‌ی چشمم ز چه اینقدر پر آب است

تا چند کنم فکر که گردد غزلم خوب

باید پی نان فکر کنم خربزه آب است⁽¹⁾

خُرّم که نماند ز جهان می رود از وی

چیزی که بماند به جهان چند کتاب است

چون تخم وفا کاشته‌ام حاصلم این است

کُشتیم و نگفتم به کسی قاتلم این است

چون تخم وفا کاشته‌ام حاصلم این است

دارم دل پر درد ز دلدارم و با وی

نتوان کنم اظهار که درد دلم این است

جز پیر مغانم نبود راه نمایی

چون مُرشد صاحب نفس کاملم این است

مشکل نبود دادن جان بهر تو امّا

گر پا ننهی تو به سرم مشکلم این است

بگذشته و آینده همه یار مراد است

در دل هوس ماضی و مستقبلم این است

امشب که بود یار بَرَم شمع و چراغی

روشن نکند کس که چراغ دلم این است

در کوی تو تا بار فکندم به بهشتم

حاشا که به فردوس روم منزلم این است

دیوانگی من همه دانند مگو تو

با خلق که هم مشورت عاقلم این است

در چشم تو خرّم اگر اندام ندارد

گوید که نِیَم زشت سرشت گِلم این است

تا چنین بنده بود زنده ز غم آزاد است

از خداوند خود آن بنده که دایم شاد است

تا چنین بنده بود زنده ز غم آزاد است

حاصل آینه در حجله چه باشد که عروس

گر بود خوب رخش آینه‌ی داماد است

گر کند عشق خرابم به جهان باکم نیست

کان خرابی که کند عشق ز مهر آباد است

این بنایی که تو بگذاشته‌ای در عالم

کار سخت است به عُشّاق گر این بنیاد است

پیش پای تو چرا جان ندهد قمری دل؟

که بر سرو قدت خاک نشین شمشاد است

هر حکایت کنم از قصّه‌ی عشّاق قدیم

سخن و صحبت شیرین من از فرهاد است

دوستان منع من از ناله و افغان مکنید

کار مرغان گرفتار همی فریاد است

ای که داری سر شاگردی عُشّاق برو

نزد خرّم که در این علم و عمل استاد است

هنوز عاشقیم کار و مِی کِشی عمل است

اگرچه عمر شد و در کمین من اجل است

هنوز عاشقیم کار و مِی کِشی عمل است

حدیث مرگ به گوشم نمی‌رود هر چند

بیان کنند گمانم که قصّه و مثل است

من و شنیدن دشنام و بوسه از لب او

همان حکایت زنبور و خوردن عسل است

به وصل یار به هر ساعتی رسی نیک است

اگر قمر نظرش مشتری است یا زُحل است

اگر خروش مؤذّن شب وصال از بام

شود بلند بگو کاین خروس بی‌محل است

به روزگار مرنجان دلی که این آیین

خلاف مذهب ما و منافی مِلَل است

اگر عزیز شوم یا که خار در عالم

ز غیر نیست از آن جانب و از آن قِبَل است

فریب نفس مخور کان تو را زره ببرد

که این رفیق تو هم دُزد راه و هم دغل است⁽¹⁾

تَمتّعی که بَرَد خُرّم از حیات و جهان

همین شنیدن اشعار و گفتن غزل است

ز می کن جامه‌ی تقوی قصارت

اگر وسواس داری در طهارت

ز می کن جامه‌ی تقوی قصارت

حقیرم گرچه پیش چشمت امّا

بزرگی می‌کنم با این حقارت

دلم چون نرگس مستت خراب است

به مِی کن این خرابی را عمارت

مرا بر آستان تو نشستن

بود خوشتر که در صدر صدارت

بدان چشمی که من روی تو بینم

نبیند هر که باشد بی بصارت

بهار حُسن تو گرم است چندان

کزان سوزم زمستان از حرارت

اگر چشمت بود قاتل عجب نیست

که کار ترک باشد قتل و غارت

مضامینم همه بکر است زیراک

خِجل باشد عروسِ بی‌بکارت

به صد جان گر خَرَم یک بوسه از وی

نمی‌بینم در این سودا خسارت

گرفتار غمش هرگز نگردد

خلاص از محنت و رنج و مرارت

اگر یک شب رخش بینم ز شادی

سه نوبت می‌زنم طبل بشارت

چه شیراز و چه اصفاهان و چه ری

به هر شهری روی داری امارت

مکن اظهار وصل یار خُرّم

که این دعوی بود عین جسارت

یعنی غزل یاوه‌ی لاطایلم این است

غزل مطایبه

بُود آن غزل حق و کنون باطلم این است

یعنی غزل یاوه‌ی لاطایلم این است

من می‌روم از کوی تو تا آنکه نگویی

هر جای که خواهم بروم اِنگِلم این است⁽¹⁾

هرچند زرنگی کنم از بهر تو من باز

گویی به همه عاشقک تنبلم این است

من دعوی دانش کنم و عقل مگو تو

پیش رفقایت که رفیق خُلم این است

گفتم که ترش رویی تو از چه بود گفت

زان است که در خُم طبیعت خِلَم⁽²⁾این است

من مدح امیرالوزرا کرده‌ام امّا

دانم که زند آنکه به زیر پِلَم⁽³⁾این است

هست کار او جفا، دیگر وفا در کار نیست

جور با ما کارِ یک روز و دو روزِ یار نیست

هست کار او جفا، دیگر وفا در کار نیست

من به عمر خویش یاری را ندیدم بی‌رقیب

خار بی‌گل هست در عالم، گل بی‌خار نیست

خاطر ما مِی‌کشان جمع است کامشب محتسب

پیش ما بنشسته دیگر در پس دیوار نیست

خواب غفلت کرده غافل خلق را از آخرت

ما همه خوابیم در دنیا کسی بیدار نیست

اسبْ بازاری ندارد این زمان خَر می‌خَرند

مشتریِ خَر فزون است اسبْ‌خَر بازار نیست

با همه خدمت به تو بوسی ز من کردی دریغ

خواجه چون ممسک بود در قید خدمتکار نیست

گفته‌ای بیکار خرّم پیش من آید چه کار

کار دارد هر که آید پیش تو بیکار نیست

بدین روز سیه ندهم به عالم تاری از مویت

سیه تا روزگارم را نموده شام گیسویت

بدین روز سیه ندهم به عالم تاری از مویت

نسیمی تا وزید از گلشن روی تو در گلشن

مُعطّر گشت گلهای چمن از نکهت بویت

شده بی‌تاب سنبل از شکنج زلف پرتابت

شده مخمور نرگس از خمار چشم جادویت

فرو هِل بُرقَع از رخ تا نظر بر رویت اندازد

ملامت گو که منع من کند از دیدن رویت

تمام خلق را قبله هویدا با شد از یک سو

من بیدل ندارم قبله جُز محراب ابرویت

کشیدی خنجر و گفتی به زیر خنجرت خُرّم

مزن خنجر که می‌گردد فدای دست و بازویت

روی و زلفی در جهان مانند صبح و شام است

دوش دیدم گلعذاری چشم خون‌آشام داشت

روی و زلفی در جهان مانند صبح و شام است

از غرور حسن مست و بُود سرخوش از شراب

او به دستی شیشه‌ی مِی، دست دیگر جام داشت

راست قدّش چون الف امّا به زیر جیم زلف

صفحه‌ی رخسار را ترکیب گاف و لام داشت

فاش دیدم مست شیخ شهر با دستار و کفش

حرکت کفّار بودش کسوت اسلام داشت

قاصد آمد زیر لب می‌گفت آهسته سخن

از زبان یار گویا بهر من پیغام داشت

بنده‌ات ای خواجه از روی ارادت سالها

گوش بر فرمان و حکمت چشم بر انعام داشت

چون دلم قصد طواف کعبه‌ی کوی تو کرد

همچو اهل حاج بر خود پرده‌ی احرام داشت

شعر را ناپخته می‌گوید فلان از این سخن

من کبابش می‌کنم زیرا که طبع خام داشت

پیکی آمد گفتم از احوال خرّم باز گوی

گفت دلتنگی ز دوران شکوه از ایّام داشت

هم از دل آرزو و هم از جانم آرزوست

از دل همین ندیدن جانانم آرزوست

هم از دل آرزو و هم از جانم آرزوست⁽¹⁾

بنمای رخ که باغ و گلستانم آرزوست

بگشای لب که قند فراوانم آرزوست

در این غزل اظهار دلتنگی شاعر از ری(تهران) به خوبی قابل لمس است.

عالم ز دیو و دد شده پر تا بُد آن گروه

فرمان و هم نگین سلیمانم آرزوست

مشکل شده است کار ز پیریم و نیستی

مرگ فجا و مردن آسانم آرزوست

بیدق زنم پیاده چه‌سان تا شود سوار

اسبی چو رخش رستم دستانم آرزوست

در شاعری شجاعم و از شاعران عصر

آیند هر کدام به میدانم آرزوست

عزم دیار ری نکنم دوستان که من

آب و هوای شهر صفاهانم آرزوست

پیرانه‌سر به مکتب اطفال می‌روم

کایّام کودکیّ و دبستانم آرزوست

مُنعم نِیَم که سفره بچینم برای دوست

مسکینم و ضیافت و مهمانم آرزوست

آب و هوای شهر ری‌ام سازگار نیست

آب و هوای کوه و بیابانم آرزوست

جان در بهای بوسه‌ی یارم دهم نه زر

کز روی یار بوسه‌ی ارزانم آرزوست

بانوی مصر گفت: عزیزم بر عزیز

امّا عزیزیِ مه کنعانم آرزوست

در باغ چون روم به زمستان شوم غمین

فصل بهار و مرغ خوش‌الحانم آرزوست

بعد از وفاتِ من به مزارم قدم گذار

کز لحن تو تلاوت قرآنم آرزوست

کردم اگر مصاحب نادان چه فایده

همصحبتی شخص سخندانم آرزوست

شیخ‌المشایخ است سخندان این زمان

کز یمن گفتگوی وی ایمانم آرزوست

شیخ ابن شیخ حاجی نوراللّه فقیه

کز دست زرفشان وی احسانم آرزوست

تخم امید کاشته‌ام در زمین دل

وز ابر فیض دست تو بارانم آرزوست

گفتم به خرّم آرزویت چیست در جهان

گفتا طواف شاه خراسانم آرزوست

ما را هم از شفقت تو این امید نیست

با ما تو را اگر سر گفت و شنید نیست

ما را هم از شفقت تو این امید نیست

هر کس به درد عشق شود مبتلا اگر

لقمان کند معالجه‌ی او مفید نیست

گفتم درِ وصال تو بگشاید از چه؟ گفت:

کاین گنج را به جز زر خالص کلید نیست

آید به سال و ماه بسی روز عید لیک

چون عید وصل یار، دگر هیچ عید نیست

ما داده‌ایم دست ارادت به پیر عشق

او را نظر ز عُجب به سوی مرید نیست

عاشق به خون خود نشود تا که سرخ‌روی

در نزد کشتگان بُتان رو سفید نیست

خرّم شده غلام تو هرچند در جهان

او را رخ مبارک و بخت سعید نیست

با سرو قامتت سر شمشاد و کاج نیست

ما را به غیر تو به کسی احتیاج نیست

با سرو قامتت سر شمشاد و کاج نیست

گر دولت وصال تو یابم من گدا

دیگر به هیچ پادشهم احتیاج نیست

امروز روز رونق دکّان سفله است

بازار اصل و جنس نسب را رواج نیست

ای دردمند عشق مجو چاره از طبیب

کاین درد را به غیر هلاکت علاج نیست

تو پادشاه حُسنی و تاجت کلاه توست

با آن کلاه، فرق تو محتاج تاج نیست

مینای می اگر بود و کاسه‌ی سفال

حاجت بساتکین بلور و زجاج نیست

شیرینی ار ز زشت‌بگیری تو، هست تلخ

حنطل بگیری ارز نِکویی اجاج نیست

خرّم دمی که با تو نشیند بود چو شاه

ز اسباب شاهیش سپه و تخت و تاج نیست

آنچه می‌گفتم غلط بود از شکر شیرین‌تر است

بارها گفتم به شیرینی لبت چون شکّر است

آنچه می‌گفتم غلط بود از شکر شیرین‌تر است

بوی زلفت می‌کند زخم دلم را التیام

مرهم زخم دل عاشق مگر از عنبر است

گر بخوانم سرو و شمشاد و صنوبر قامتت

باز بالای تو از آن‌ها همه بالاتر است

بارها می‌خواستم بفریبمش از سیم و زر

وین ندانستم که پیش او طلا خاکستر است

گفتمش با عجز و لابه کی به وصلت می‌رسم؟

گفت: چندی صبر کن در هجر، اللّه، اکبر است

از غرور حسن، دیگر عاشقان از در مران

شوکت شاه ممالک از وفور لشگر است

گر به دل داری خیال قتل خرّم زود باش

جنگ اوّل فی‌المثل بهتر ز صلح آخر است⁽¹⁾

زانکه «وصف‌العیش نصف‌العیش» قولی محکم است

آنچه وصف از عیش وصل او کنم افزون کم است

زانکه «وصف‌العیش نصف‌العیش» قولی محکم است

تخت شاهان را ثباتی نیست گر گویند هست

شاهد قول من اکنون تخت جمشید جم است

دیو و دد فرمان‌پذیر هر سلیمان اس نیست

کاسم اعظم او ندارد با خود اسمش اعظم است

من ز دنیا بگذرم امّا ز یارم نگذرم

گرچه از دنیا گذشتن کار ابن ادهم است

روزگاری رستمی آمد در این دنیا و رفت

دلخوشی هر کس که این ایّام دارد رستم است

از غم دینار و درهم نه همین من دَر همم

هر کسی این عهد و عصر از بهر دِرهم دَرهم است⁽¹⁾

گر پری‌رویی ز آدم می‌گریزد رسم اوست

ترک رسم خود نخواهد کرد آخر آدم است

در بهای بوسه‌ی جانان من ار صد جان دهم

بس که باشد بی‌مروّت باز می‌گوید کم است

گرچه محرم من بسی دارم ولی نامحرمند

راز دل با محرمی گویم که از دل محرم است

خرّم بیچاره محزون است از هجر نگار

گر به وصل او رسد آن وقت خُرّم، خُرّم است

منعم شد است مفلس و طاهر نَجِس شد است

اوضاع روزگار ز بس منعکس شد است

منعم شد است مفلس و طاهر نَجِس شد است

نادان مس بلاهت و حمقش شده طلا

دانا طلای فهم و کمالش چو مس شد است

با هم کنند خلق خصومت همه مگر

در قلب هر که خوشه کین منغرس شد است⁽¹⁾

پیری نه سست کرده یک اعضای من کزان

توهین چار عنصرم و پنج حس شد است

با عجز و لابه یار ز من جان کُند طلب

شاهی ببین که چون به گدا ملتمس شُد است

خرّم دگر به صدر مجالس مکان مکن

زیرا که دلق فاخر تو مُندَرس شد است

آن شب چو روزِ ابر بود کافتاب نیست

هر شب که در برابر چشمم شراب نیست

آن شب چو روزِ ابر بود کافتاب نیست

زاهد گر از تَرشّح مِی احتراز کرد

از لوث این گناه مرا اجتناب نیست

این عقده‌های سخت که باشد به کار من

در زلف هیچ یار چنین پیچ و تاب نیست

گفتی گناه نیست که عاشق رسد به قتل

گیرم گناه نیست تو را هم ثواب نیست؟!

هر صبح و شام بر گل عارض مزن گلاب

زیرا که آن طراوت گل با گلاب نیست

پیرانه‌سر به عشق جوانی شدم دچار

لیکن چه سود قوّت عهد شباب نیست⁽¹⁾

پیرانه‌سرم عشق جوانی به سر افتاد

وان راز که در دل بنهفتم به در افتاد

هر کس کشد عذاب شب هجر یار خویش

دیگر به روز حشر مر او را عذاب نیست

گفتی اگر تو را بکشم من چه می‌شود

بر طبق این سوال مجال جواب نیست

شد بی‌حساب جرم تو خرّم بسی مگر

بیم تو از محاسب روز حساب نیست

مردم همه دانند که آنجا خبری هست

هر جا که بَرِ من صنم سیم‌بری هست

مردم همه دانند که آنجا خبری هست

جز شام فراقت که ز پی صبح ندارد

هر شام که آید ز پی آن سحری هست

می راحت روح است مکش دست از این کار

هرچند که از خوردن آن دردسری هست

جان قیمت یک بوسه زمن خواهد اگر من

اینگونه خریدار نباشم دگری هست

گر خوردن می بَد بُود و عیب تو ای شیخ

آموز مرا بهتر از این گر هنری هست

بردم لب شیرین تو در کام و گزیدم

زنبور کند میل به هر جا شکری هست

تا دست نیارم به میانت ز کناری

معلوم نگردد به میانت کمری هست

مُنعم مکن از سیم و زَرت فخر به درویش

کاو هیچ نداند که تو را سیم و رزی هست

بی‌پرده درآ تا مه و خورشید بدانند

در روی زمین هم چو تو شمس و قمری هست

خرّم وطن اصلی ما نیست چو دنیا

ناچار تو را جانب عقبی سفری هست

که از کسوف حسد رنگ آفتاب گرفت

مگر ز چهره دگر ماه من نقاب گرفت

که از کسوف حسد رنگ آفتاب گرفت

به کار محتسب شهر هم حسابی نیست

که مِی نخورده مرا دوش بی‌حساب گرفت

مکن ملامت میخواره‌ای که مفلس شد

که داد دولت خود را همه شراب گرفت

همین نه دست غمت دامن جوان گیرد

غم تو نیز گریبان شیخ و شاب گرفت

چه حاجتش به گلاب است و عطر و عنبر و مشک

کسی که از عرق گلرخان گلاب گرفت

خوشا شبی که نشستیم ما و تو با هم

که تا تو را و مرا سخت کیف خواب گرفت

خیال مرگ، مرا مضطرب نکرد امّا

مرا ز فکر فراق تو اضطراب گرفت

کسی نگفت بر یار طالعی داری

که هرکه فال برایم ز هر کتاب گرفت

اگرچه عمر به رفتن شتاب داشت نه صبر

ولی چو پیر شدم بیشتر شتاب گرفت

شب گذشته ز هجرت گریست خّرم زار

به شدّتی که زمین را تمام آب گرفت

مردن هزار بار به از غُصّه خوردن است

بهتر ز هرچه بهر من امروز مُردن است

مردن هزار بار به از غُصّه خوردن است

مُردن حکایتی نبود گر علی بود

با بودنش حکایت فردوس بُردن است

چون بر سر همه علی آید به وقت نزع

از این سبب مرا هوس جان سپردن است

باشد سؤال رسم نکیرین و در جواب

از من ز هشت و چار یکایک شمردن است

نام مرا به لوح نوشته قلم ولی

گردیده‌ام چو پیر، زمان سُتردن است

خرّم اگر که شربت مرگ است ناگوار

این آب ناگوار به یک آب خوردن است

هر مرده را علی ببرد در بهشت عدن

آیا به فکر بردن من یا نبردن است

اگرچه تلخ بگوید به طعم چون قند است

ادای لفظ و بیان کز لب شکرخند است

اگرچه تلخ بگوید به طعم چون قند است

مرا ببند به زنجیر زلف و پند مده

که بهر اهل جنون بند بهتر از پنداست

بگیر جان من و بوسه‌ای عطا فرمای

زبنده خدمت و انعام با خداوند است

غم دلم به ترازوی عشق اگر سنجند

به سنگ و وزن برابر به کوه الوند است

به چشم دیده نگردد نشانی از کمرت

اگر که دیده شود آن هم از کمربند است

دلم ز دیدن روی تو روشن است از آن

که نور چشم پدر از جمال فرزند است

تو آن جواهر بی‌قیمتی که غیر از من

کسی درست نداند که قیمتت چند است

اگر پیاله‌ی زهری دهد به من از شوق

چنان خورم که بگویند شربت قند است

برید رشته‌ی الفت از آن ز تو خرّم

که پیش هرکه نگویی دگر به من بند است

قدر بالای تو از مرتبه‌ی پایین است

چند گویی دهنم تنگ و لبم شیرین است

قدر بالای تو از مرتبه‌ی پایین است⁽¹⁾

صنما گر به همه روی زمین یک چین است

هر خم طُرّه‌ی مشکین تو را صد چین است

رخ به هر عرصه که آری چه پیاده چه سوار

مات گردند اگر شاه و اگر فرزین است

بس که در شعر کنم وصف سراپای بتان

دارم اندیشه که گویند فلان بی‌دین است

پرتو حسن تو هرجا که ببیند شاهی

با همه سلطنت آن شاه برت مسکین است

دعوی حسن کند گر دگری با تو مرنج

سوره‌ی بولهب از قدر نه چون یاسین است

خواستم تا به حقیقت نگرم رویش گفت

عین تحقیق من از چشم حقیقت‌بین است

دختر فکر چو بکر است دهندش کابین

گر بود تلبیه گویند که بی‌کابین است

دست بر سر زنم از غیرت آن کس که تو را

همه شب تا به سحر همسر و هم‌بالین است

گر میسّر شودم وصل تو آن دم گویم

مطلب آن است مرا با تو و مقصد این است

گشت لطف شعرا شامل حال خرّم

که به یک شعر و غزل مورد صد تحسین است

دلم آسوده نیز پیش من است

پیش من تا که یار سیم‌تن است

دلم آسوده نیز پیش من است

دشمن من که یار تنها نیست

آسمان دشمن بزرگ من است

سنگ عشق است اینقدر سنگین

که به دل یک منش هزار من است

تا تو شیرین‌لب آمدی به میان

شور و شورش میان مرد و زن است

حفظ خود کن که گر سلیمانی

در کمینِ نگینت اهرمن است

به تو چشمی که بد نگاه کند

کور باد اگرچه چشم من است

بهر من خلعت ار کنی ارسال

خلعت بی‌تو بهر من کفن است

گر خریدار تو به جان گردم

مَثَل یوسف است و پیرزن است

شعر خرّم ز بس بود شیرین

نقل هر مجلسی و انجمن است

گناه از طرف ماست حق به جانب اوست

اگر که زنده کنَد دوست از تن من پوست

گناه از طرف ماست حق به جانب اوست

کلام تلخ ز شیرین‌لبان تعجّب نیست

که هرکه گشت نکوروی لاجرم بدخوست

قلندرا نه بگویم تو را همی طلبم

که ورد من همه یا حق و ذکر من یا هوست

رقیب با من اگر دم زند ز یک‌رنگی

چو ساج باد سیه‌رو که او چونان دو روست

بهشت را چه کنم با وجود تو حوری

که هر کجا که تو باشی در آن میان، مینوست

همه جوارح و اعضای تو ندارد بد

چو قال جعفر صادق یکایکش نیکوست⁽¹⁾

هزار زخم تو از یک کرشمه به گردد

چرا که ناز تو هم مرهم است و هم داروست

به هیچ راه قدم برمدار بی مِی و یار

که باده قُوت دل و یار قوّت زانوست

به پای صحبت خرّم نشین و دل خوش دار

که این حریف به غایت ظریف و نادره گوست

نار پستان نکو باشد و سیب زقن است

میوه‌ای را که به هر فصل بدان میل من است

نار پستان نکو باشد و سیب زقن است

من و هر کس که کنیم از لب تو بوسه هوس

همه را خوردن این لقمه زیاد از دهن است

زاهدی گفت به من توبه کیْ از مِی، گفتم

سر خود گیر که استاد تو شاگرد من است

دهنت هیچ و کسی هیچ نخواهد از هیچ

لیک من نگذرم از هیچ در اینجا سخن است

بیستون کنده شد از قوّت عشق شیرین

ورنه در دهر بسی کوه و بسی کوهکن است

هر پدر را نتوان گفت که دارد پسری

پسر آن است که آرام دل مرد و زن است

هرکه از جان گذرد عشق نگاری ورزد

این لباسی است که هرکس که بپوشد کفن است

گفتگوی تو و من هرکه ببیند گوید

زین جوان حیف که همصحبت پیرکهن است

دل من با تو بود پاک و نیم من ناپاک

زر قلبم نبود قلب، که آن ممتحن است

شور آن یار شکرلب به سر ماست ز بس

گوید از تلخ نرنجیم که شیرین سخن است

تو سلیمانی و لعل لب تو خاتم تست

در کمین تو به هر گوشه هزار اهرمن است

لب به بدحرفی و دشنام گشوده طفلی

که ز طفلی لبش آلوده هنوز از لبن است

همه گویند به حُسن حَسن اَحسن احسن

کاحسن از حُسن نکویان همه حُسن حَسن است

تا که خرّم به دیار تو نموده است سفر

آنچه در خاطر او نیست خیال وطن است

یا به غیر از گریه شب تا روز، کاری هست؟ نیست

بی‌تو پنداری که ما را روزگاری هست؟ نیست

یا به غیر از گریه شب تا روز، کاری هست؟ نیست

مهره‌ام در ششدر افتاده به نرد عاشقی

همچون من دیگر به عالم بدقماری هست؟ نیست

چون گرفتی کشور دل را نگهدارش درست

جز تو در این شهر دیگر شهریاری هست؟ نیست

تا به کی زاهد حدیث از توبه می‌گویی؟ مگو

کاین سخن را پیش دانا اعتباری هست؟ نیست

چند می‌گویی به من کز کوی خوبان پا بکش

گر تو پنداری به دستم اختیاری هست؟ نیست

در بیابان اسبْ‌تازی تا به کی از بهر صید؟!

چون دل من بهر تو دیگر شکاری هست؟ نیست

کار خرّم گفتن شعر و غزل باشد مدام

شاعران را بهتر از این یادگاری هست؟ نیست

ص104

خاطرم خسته ز حرف پدری نیست که نیست

در دلم حسرت زیباپسری نیست که نیست

خاطرم خسته ز حرف پدری نیست که نیست⁽¹⁾

روشن از پرتو رویت نظری نیست که نیست

منّت خاک درت بر بصری نیست که نیست

در همه کوچه و بازار حدیث تو بود

ذکر حسن تو در آن رهگذری نیست که نیست

به امیدی که در آیی ز سرایی ناگاه

به همین واسطه چشمم به دری نیست که نیست

عیب‌جویان چو بر اندام تو کردند نگاه

همه گفتند که او را هنری نیست که نیست

الم عشق دچار من اگر شد چه عجب

این مرض در دل صاحب‌نظری نیست که نیست

می‌روم شهر به شهر از پی خوبان و مرا

در دل غمزده عزم سفری نیست که نیست

هست از بهر تو در هر گذری منتظری

که به هر رهگذرت منتظری نیست که نیست

ص105

برّ و بحر همه‌ی روی زمین خرّم گشت

آگه از آب و گلِ خشک و تری نیست که نیست

در شکایت از گمنامی سروده است

باید من گمنام بگویم پسرم کیست

گویند همه بهر تفاخر پدرم کیست

باید من گمنام بگویم پسرم کیست

چون رد و قبول هنر و عیب تو دانی

غیر از تو دگر آنکه پسندد هنرم کیست؟

هر کس که رسد می‌دهدم دردسر و رنج

آن کس که کنون دفع کند دردسرم کیست؟

بس مرد پدر دار که دیدیم به عالم

باشد خر و گوید که خریدار خَرَم کیست؟

خرّم هنر آموز و بکن فخر مگو تو

دیگر به تفاخر پسرم یا پدرم کیست؟

روزی که از این عالم فانی بروم من

آن کس که به یاران برساند خبرم کیست؟

هرکس رسید گفت ولی مثل آن نگفت

گفتی بلال مرد دگر کس اذان نگفت!!

هرکس رسید گفت ولی مثل آن نگفت

شرح جدایی تو اگر گفت دل به خلق

با هیچ کس مشافهه هرگز زبان نگفت

هرکس حدیث عشق بیان کرد در جهان

امّا کسی چو من دگر این داستان نگفت

هر رَطب و یابسی که شنید از تو عاشقت

در دل نهفت و هیچ بر این و آن نگفت

قربان عاشقی که ز شمشیر عشق او

شد کشته بی‌امان و ز غیرت امان نگفت

جانا سؤال جان ز که کردی که بی‌دریغ

از صدق دل جواب سؤالت ز جان نگفت؟!

رزّاق دیگری چو بود از برای رزق

خرّم دگر تملّق اهل جهان نگفت

من با تو کار دارم کارم به کار کس نیست

جز صحبت تو دیگر در دل مرا هوس نیست

من با تو کار دارم کارم به کار کس نیست

در کوی ماهرویان از بس که فتنه خیزد

هرکس که کشته گردد آنجا کسی به کس نیست

مرغی که شد گرفتار یک روز یا که صد سال

صیّادش ار تو باشی دلتنگ از قفس نیست

گاهی ز لعل شیرین بوسی به عاشقان ده

دکّان قندریزان بی زحمت مگس نیست

باد صبا که مشهور گشته به مشک بیدی

دانند خلق عالم کان چون تو خوش‌نفس نیست

زان خال چون عدس من تنها نخود برنجم

کو آن کسی که چون ماش مایل بدان عدس نیست⁽¹⁾

ای بی‌هنر مکن عیب مردان باهنر را

زیرا که خر به میدان همپُویه با فرس نیست

چندانکه سعی کردم ممکن نشد وصالت

انصاف ده نگارا ما را فراق بس نیست؟!

در راه عشق خرّم با عاشقان روان شد

آخر رسد به منزل در قید پیش و پس نیست

گر بود همچون سلیمان خاتم گردان توست

هرکه را بینم به عالم پیرو فرمان توست

گر بود همچون سلیمان خاتم گردان توست

من طناب عهد خوبان را ز هم بگسیختم

گردنم زین‌پس به بند رشته‌ی پیمان توست

دست هر کس می‌رسد بی‌دردسر بر دست تو

غیر دست من که آن کوتاه از دامان توست

مکر و حیله پیش تو سودی ندارد عاقبت

آنکه خواهد بُرد جان از دست من دستان توست

مالک جان نیستم من تا فشانم در رهت

گرچه باشد در تن من جان ولیکن زان توست

گر به روی من گشایی در پس از چندین فراق

مانعم از فیض درک صحبتت دربان توست

در رواق هر کسی انداختن دیبا خطاست

در حقیقت فرش دیبا لایق ایوان توست

خوش گرامی‌دار خُرّم را فلک، زیرا که او

بر سر خوان جهان چندی دگر مهمان توست

ترجمه‌ی آن کند لعل سخنگوی دوست

آیتِ خوبی بود طلعت نیکوی دوست

ترجمه‌ی آن کند لعل سخنگوی دوست

یوسف اگر زامتحان پای به میزان نهاد

هست گران‌تر از آن سنگ ترازوی دوست

خلق همه بهر مشک، رو به خطا می‌روند

هست مرا مشک چین از خم گیسوی دوست

از پی قتلم بزد زخمی و شرمنده‌ام

زانکه بسی رنجه شد پنجه و بازوی دوست

پشت من از بار رشک خم شده چون زلف او

تا که بدیدم نشست غیر به پهلوی دوست

با منِ زار نزار هیچ نشد سازگار

قصّه‌ی آب است و نار طبع من و خوی دوست

بر سر و چشمش نشد بوسه زنم از حیا

بِهْ که زنم از ادب بوسه به زانوی دوست

از پی هر کار عشق روی نماید دلم

سِحر به کارش کند طُرّه‌ی جادوی دوست

خرّم اگر بهر دوست هر دو جهان را فروخت

هر دو جهان کی بود قیمت یک موی دوست

هرکه خواندش گوید ناسخ الدّواوین است

این غزل را در توصیف دیوان خود(دشت خُرّم) سروده است.

دشت خرّمِ خُرّم بس که نغز و شیرین است

هرکه خواندش گوید ناسخ الدّواوین است

این زمان در اصفاهان شاعری نمی‌بینم

شاعری که هست الحق مُنعم ابن مسکین است

در تمام عمر خود کس خوشی نمی‌بیند

هرکسی مه و سالی اسب دولتش زین است

وسوسه کند هرکس در میان این و آن

گرچه او مَلَک باشد بی‌شک از شیاطین است

از نشستن بالا، ابلهی نشد دانا

هرکسی که هست ابله جای او به پایین است

چشم از اغنیا پوشم جُبّه‌شان نمی‌پوشم

زانکه جُبّه‌ی درویش جُبّةالمساکین است

حالیا سوار فیل، شاه مملکت گردد

رخ دهد دمی کو را مرکب اسب چوبین است⁽¹⁾

تلخی و ترش‌روییی از تو هست شایسته

کانچه می‌کند خسرو در مذاق شیرین است

سال عمر خرّم را هر کسی شود جویا

چار از ثمانین بیش، کم دو سه ز تسعین است

84 سال(84 = 4 + 80 و یا 84 = 3 - 3 - 90)

چون ندارد درد عشق یار را بیمار نیست

تن‌درستی را به عالم درد عشق یار نیست

چون ندارد درد عشق یار را بیمار نیست

عاشق دین هیچ با دنیا ندارد دوستی

هرکه دارد دین، بود دیندار و دنیادار نیست

عشق شیرین داشت چون فرهاد، شیرین‌کار بود

کوهکن بسیار باشد لیک شیرین‌کار نیست

هر دو روزی دور می‌گردد به دوران یکی

اعتباری بر دوام گنبد دوّار نیست

هر کسی از ابلهی در خواب غفلت رفت رفت

تا بمیرد یک نفس در کار خود بیدار نیست

از سر و دستار خود ای شیخ تا کی غَرّه‌ای؟!

تا بگردانی کلاهت را سر و دستار نیست

چشم هر کس روی زیبا دید و آشفته نشد

در صف اعمی نشیند کز اولوالابصار نیست⁽¹⁾

بار عشقش را کِشم من روز و شب حمّال‌وار

گر نیابم وصل او یک بار بارم بار نیست

گشته خر بازار از بس مردمان خر می‌خرند

این زمان یک مشتریِ اسب در بازار نیست

غم مخور ای خواجه‌ی خوبان نداری گر غلام

خرّم محزون مگر بهر تو خدمتکار نیست؟!

از وجد ندانم چه حلال و چه حرام است

هر وقت که پیمانه‌ی من پر ز مدام است

از وجد ندانم چه حلال و چه حرام است

تا کامروایم ز لب ساقی و ساغر

گردون به مراد من و ایّام به کام است

زاهد مکن از باده مرا منع که هر کس

پیوسته چو من در طلب شُرب مدام است

امروز خلایق همه گویند که خاصیم!!

فردا همه دانند که خاص است و که عام است

هرکس که به دل عکس مه روی تو بیند

او گر نکند جان به فدایت زِلئام است

اسباب طرب در گرو باده نهادیم

چیزی که به جا مانده همی شیشه و جام است

در خانه‌ی من یار گر آید گهی آن هم

همسایه به قصد من و او بر لب بام است

هرکس که ببویید سر زلف نکویش

از نکهت آن غالیه پیوسته زُکام است

خرّم به همه کس کند از دور سلامی

از بس که فروتن بود او پیش‌سلام است

دارد طعمی از کَرَم آن که به کونین

بر خلق جهان جمله امام است و همام است⁽¹⁾

بهر یک یوسف ز هر سو صد خریدار آمده است

مشتری بسیار آن مه را به بازار آمده است

بهر یک یوسف ز هر سو صد خریدار آمده است

از پی قتلم تأمّل می‌کنی تا کی چرا

کار آسانی چنین پیش تو دشوار آمده است؟!

هرکه آید بر سر کوی تو خواهد جان دهد

کس نگوید کاخر این مسکین به زنهار آمده است

گندم خال تو آمد در بهشت آدم‌فریب

تهمتش در گردن شیطان غدّار آمده است

دوش بزمی داشتم در خانه کز بیرون یکی

گفت پنهان شو که شحنه پشت دیوار آمده است

در حقیقت عاشقی مانند من کم دیده‌ای

ورنه عاشق بر سر کوی تو بسیار آمده است

سبزه‌ی خَط، گِردِ رخسار تو هر کس دید گفت

کاندرین آیینه از آه که زنگار آمده است؟

من که در میخانه رفتم مست و بد هوش آمدم

شیخ با من بود می‌گویند هشیار آمده است

آنکه بود از بهر دِرهم دَرهم و غم سالها

این زمان با کیسه‌های پر ز دینار آمده است

منع خرّم را ز مِی خوردن مکن زاهد که او

پیر اگر شد اینچنین از کودکی بار آمده است

چونکه برداری ز دوش عاصیان بار گناه

یا علی خرّم به پیش تو به زنهار آمده است

که هر کجاست دلارام من، دلم آنجاست

نپرسد از من بیدل کسی دلت به کجاست؟

که هر کجاست دلارام من، دلم آنجاست

اگرچه بی‌گنهم کُشت، می‌کنم اقرار

که حق به جانب او باشد و گناه از ماست

بنای کجروی اطفال ماهرو بنهند

به قدر اینکه شناسند دست چپ از راست

تو را ببینم و اظهار عاشقی نکنم

چرا که قصّه‌ی عشق تو نقل موش و عصاست

ستم مکن به غلامت تو گر خداوندی

مُسلّم است که آن هم ز بندگان خداست

به مسجد ار فکنی بوریا چنان افکن

که کس نگویدت این بوریا ز روی ریاست

مکن ملامت درویش مو پریشان را

چرا که موی پریشان نشان فقر و غناست

کس از هنر ننماید هنر در این ایّام

چرا که گشته هنر عیب، عیب کار اینجاست

تفاوتی که میان گدا و شاه بود

در آخرت نبود هرچه هست در دنیاست

تو خوب‌صورتی و با بَدان بی‌معنی

نشستنت عبث و راه رفتنت بی‌جاست

اگر که سبزه‌ی خط، گرد عارضت سر زد

غمین مباش از این کاین نبات روح‌افزاست

چو هست دختر مضمون فکر شاعر بکر

تمام ملک زمینش صداق و شیربهاست

ببند پای دلم را به بند زلف چراک

گریزپای‌تر، این دل، ز وحشی صحراست

نیاوَرد به کسی سر فرود آنکه ز کبر

کنون به خدمت تو مُستعّد و پابرجاست

اگر بنای تو با عاشقان جفاست بکن

چه حدّ آنکه بگوید کسی که این چه بناست

تمام شد غم خرّم ز دیدن تو ولی

اگر که شاد شد امروز در غم فرداست

یک خانه‌ای عزا و یک خانه‌ای عروسی ست

تا هر زمان به گردش، این چرخ آبنوسی ست

یک خانه‌ای عزا و یک خانه‌ای عروسی ست

هرچه گریزم از غم پیدا کند مرا باز

در علم رَمل گویا خواجه نصیر طوسی ست

با یار خویش عاشق، نتوان کند ستیزه

زیرا که کار عاشق املاق و چابلوسی ست

اهل بهشت و دوزخ، نتوان شمرد کس را

گر مُقری مُعزّا یا مطرب عروسی ست

ای شیخ پاک‌دامن ناپاک نیست می کش

ناپاکی و کثافت با تابعان موسی ست

چشمِ سیاه یارم از بس که دوست دارم

از آن بود که مِیلم با او به دیده‌بوسی ست

خرّم به چشم مردم کمتر ز مور و پشّه است

نه شیر دشت اَرجن⁽¹⁾نه فیل منگلوسی⁽²⁾ست

آب شیرین از گلویم یک نفس پایین نرفت

تا شراب تلخ در کام من مسکین نرفت

آب شیرین از گلویم یک نفس پایین نرفت

دختر رز گرچه باشد بی‌جهاز امّا ز ناز

خانه‌ی مردی ز روی مهر بی‌کابین نرفت

ساکن میخانه هرکس گشت فردوسی بود

چون به مسجد از پی فردوس و حورالعین نرفت

گشت خسرو با لب شیرینِ شکّر تلخ‌کام

در سپاهان چون به کام خواهش شیرین نرفت⁽¹⁾

روز و شب با بخت، جنگ رستمانه می‌کنم

زانکه هرگز رخش اقبالم به زیر زین نرفت

نه غمی دارم ز نفرین نه نشاطی از دعا

چون نیامد از دعا کس نیز از نفرین نرفت

هر که می‌چیند گلی، دلداری بلبل ببین

کز گلستان از هجوم و غارت گلچین نرفت

با رقیبان هر طریقی راه رفت امّا ز کبر

هیچ راهی یک قدم او با من مسکین نرفت

مفتی ما از پی دین رفت تا گمراه شد

ای خوش آن کس کز ضلالت از پی آیین نرفت

برد بالا بنده‌ای را چون خدا از مال و جاه

هرگز از بالا ز سعی بنده‌ای پایین نرفت

جان خرّم چون ز لوث شرک، آلوده نبود

گفت توحید و ز دنیا مشرک و بی‌دین نرفت

زناب باده کُلاهش به خانه‌ی باداست

به خاکْ مستی اگر سربرهنه افتاده است

زناب باده کُلاهش به خانه‌ی باداست

بدین روش که دهد باده ساقی مجلس

مُسلّم است که در کار خویش استاد است

به راه کعبه و بتخانه از چه حیرانی؟

اگر که چاه خدا داد، چشم هم داده است⁽¹⁾

کسی که گشت غلام تو روسفید بود

سیاه رو شود آن دم که گویی آزاد است

حدیث عشق تو و من حکایتی است غریب

نه همچو قصّه‌ی شیرین و نقل فرهاد است

دلم خیال تو را تا میان جان جا داد

به روی غیر، در از هیچ باب نگشاد است

میان ما و تو عهدی است از زمان قدیم

تو را اگر که فراموش شد مرا یاد است

اگر به دولت وصلت رسم من مسکین

دگر چه غم که خدا نعمتی به من داد است

هزار مسجد آدینه شد خراب به دهر

بنای مکیده‌ی عشق باز آباد است

تو شاه حُسنی و بهر نثار تو هرکس

به رسم پیشکش و هدیه جان فرستاد است

مباش بر فَرسَ بادپای خود مغرور

که رخش عمرِ همه تندروتر از باد است

ز سیل چشمه‌ی چشمم حذر کنید که آن

چو زنده‌رود سپاهان و شطّ بغداد است

گرفته دور مرا لشکر غم و اندوه

اجل بیا تو که امروز روز امداد است

نظر به کس نکنی جز به روی او خرّم

مگر که چشم تو بر روشنایی افتاد است

زبان به مدح کسی برگشا که احمد را

خلیفه و وصی و ابن عم و داماد است

حیف و صد حیف که من پیرم و کارم شده است

نوجوانی ز وفا تازه نگارم شده است

حیف و صد حیف که من پیرم و کارم شده است

سالها از عقب طرفه غزالی رفتم

تا که امروز همان صید شکارم شده است

نه صُداع و نه تب و نه خفقان، نه یرقان

درد عشق است همانا که دچارم شده است

منعم از می کشی و عشق مکن کز این کار

نیستم عار که این شیوه شعارم شده است

من به یک خال سیاهی دو جهان باخته‌ام

تو چه دانی که چها صرف قمارم شده است؟!

ساقیا می ندهم هیچ که از اوّل صبح

دو سه جامی که زدم دفع خمارم شده است

گفتم ای مرکب خرّم ز چه لاغر شده‌ای

گفت بس هر که رسیده است سوارم شده است

چرا که آنچه کنی اختیار من، با تُست

تو هرچه سخت بگیری به من، نگردم سُست

چرا که آنچه کنی اختیار من، با تُست

دلم شد از غم وسواس پاک چون ساقی

زآب صاف مِیَم کاسه و پیاله بشست

به جستجوی بتان سالها شتافت دلم

نگار شوخ بسی جست لیک چون تو نجست

هزار سال اگر با تو مهر ورزم باز

محبّتم به نهایت فزون شود ز نخست

اگر که سبزه‌ی خط، گِرد عارضت سرزد

غمین مباش که بر گرد گل گیاهی رُست

طبیب یافت چو بیمار عشق روی توأم

نگفت هیچ، مگر دست و دل ز جانم شست

دلم رها نشود از کمند طُرّه‌ی او

مگر که بسته‌ی زلفش شده به ساعت بُست

مکن ملامت خرّم اگر که تو به شکست

که او به قاعده کاری نموده است دُرست

به بیگناهی این طایفه گواهی نیست

میان زمره‌ی عشّاق بیگناهی نیست

به بیگناهی این طایفه گواهی نیست⁽¹⁾

مرا به علّت پیری به صلُب باهی نیست

نُعُوظم ار که نگردد مرا گناهی نیست

ز دست‌برد همه مردم کُله بردار

به پای موزه‌ای و بر سرم کلاهی نیست

تو بوسه دادی و جان خواستی که دادم من

حساب ما و تو شد پاک، اشتباهی نیست

گدا و شاه در اقلیم فقر یکسانند

تفاوتی به میان گدا و شاهی نیست

زروی صدق بگو لااله الّا اللّه

که جز اِلهِ توانا دگر اِلهی نیست

عبادت ار کند از صدق برهمن در دیر

مکانِ معبد او کم ز خانقاهی نیست

بود معین و پناه همه خدای جهان

که بهر بنده به غیر از خدا پناهی نیست

ز ارض تا به سما شارعی است دور و دراز

به چشم مرده‌ی کوتاه‌بین که راهی نیست

گیاه سبزه‌ی خط تو مهر انگیز است

خواص و فایده‌ی آن به هر گیاهی نیست

مرا هلاک کن و از کسی مکن تشویش

که هرکه کشته شد این عهد، دادخواهی نیست

به شیری عشق تو آوردم و به گور بَرَم

چرا که عشق تو عمری است سال و ماهی نیست

گرفته دور من از شش جهت غم پیری

به غیر مرگ برایم گریزگاهی نیست

هزار چاه به راه فنا بود خرّم

گمان مبر که به جز چاهِ گور چاهی نیست

آن هم نداشت میل، به اصرار برگرفت

یک امشبی که پرده ز رخ یار برگرفت

آن هم نداشت میل، به اصرار برگرفت

دلتنگ شد ز بس که به خانه نشست

امروز راه کوچه و بازار برگرفت⁽¹⁾

از سعی من نبود که آواره شد رقیب

لطف خدا ز راه من این خار برگرفت

یک کهنه خرقه داشتم آن هم ز دوش دوش

بر رهن می به میکده خمّار برگرفت⁽²⁾

ما هم گرفت جان و به من داد بوسه‌ای

این ذرّه را ببین که چه مقدار برگرفت

گر باغبان ز در نگذارد روم به باغ

باید که دست بر سر دیوار برگرفت

چشمم به خواب بود که دلدار رو گشود

این فال بهر طالع بیدار برگرفت

زاهد فکند خرقه و دستار خویش را

آسوده شد ز دوش چو این بار برگرفت

خرّم ز عشق روی تو تسلیم کرد جان

یکباره دل ز دِرهم و دینار برگرفت

ور هست مهر روی تو، روز آفتاب چیست؟!

گر هست ماه روی تو، شب ماهتاب چیست؟!

ور هست مهر روی تو، روز آفتاب چیست؟!

هر دم به تار طُرّه‌ی تو چنگ می‌زنم

آواز و ساز مطرب و چنگ و رباب چیست؟!

کیفی که هست بر سر من از مِی الست

از آن مُدام سرخوش و مستم، شراب چیست؟!

در خانه‌ام کتاب نباشد که سینه‌ام

باشد کتابخانه برایم کتاب چیست؟!

از چاکری خویش جوابم مکن بُکش

زیرا که کشتنم بُوَد اُولی، جواب چیست ؟!

ای شاه حُسن شهر دلم را مکن خراب

از بهر شاه تصرّف شهر خراب چیست؟!

داری عرق، مزن به گل عارضت گلاب

با بوی نکهت عرق تو گلاب چیست؟!

جنگ من و تو دیدنی است و شنیدنی

تعریف جنگ رستم و افراسیاب چیست؟!

امشب اگر که با تو کنم صبح خوش شبی است

دیگر مگو بیا که بخوابیم، خواب چیست؟!

گر جوی آب می‌رود از دیده‌ام ز عشق

باید که جوی خون برود، جوی آب چیست؟!

خرّم مکن شتاب به حرکت که عنقریب

می‌میری از فراق نگارت، شتاب چیست؟!

از بهر مرگ در دل پیر اضطراب چیست؟!

پیری خوش است و عمر گذشته، شباب چیست؟!

از بهر مرگ در دل پیر اضطراب چیست؟!

با من که هست با تو حسابم درست و پاک

حرف حسابی تو به روز حساب چیست؟!

شرح و حدیث عشق نکویان مطّول است

هر باب صد کتاب شود، یک کتاب چیست؟!

با شیخ، شاب را نبود بحث و گفتگوی

کشف علوم شیخ کند، کار شاب چیست؟!

آوخ که استخوان مرا چرخ آرد ساخت

در پیش چرخ و گردش آن، آسیاب چیست؟!

هرجا که هست خوب بود خوب و بد بد است

بد را گر انتخاب کنند انتخاب چیست؟!

شرم از کسی مکن که بود شرم کار زشت

از بهر خوبروی حفاظ و حجاب چیست؟!

جز اینکه آمدیم و دگر باز می‌رویم

از بهر ما خواص، ایاب و ذهاب چیست؟!

از خون ما خضاب اگر می‌کنی بگوی

کفّ الخضیب را به کَفَتْ، این خضاب چیست؟!

خوابم نمی‌برد شب وصلش ز شوق و ذوق

بیدار کار خویشم و گویم که خواب چیست؟!

عالیجنابی ار که ببوسد جناب او

ادراک می‌کند شرف آن جناب چیست؟!

مهری بود به دلم دوزخ ار رَوم

جای عذاب عذب دهندَم، عذاب چیست؟!

خوانید دُرفشانی خرّم ز نظم و نثر

با شعر او جواهر و دُرّ خوشاب چیست؟!

که درد عشق تو درد کمی نیست

مگو با من تو را درد و غمی نیست

که درد عشق تو درد کمی نیست

ندانم راز دل را با که گویم

که در عالم رفیقِ محرمی نیست

نگردد دلبری همصحبت من

مرا یک دم به عالم همدمی نیست

اگر خون همه عالم بریزی

تو هستی چونکه قاتل، ماتمی نیست

رسوم آدمیّت هرکه داند

ولی چون تو به عالم آدمی نیست

به رخ آور عرق تا کس نگوید

چرا بر لاله و گل شبنمی نیست

به چاه عشق افتادم چو بیژن

خلاصم تا نماید، رستمی نیست

جهان از دیو و دد پر گشته این عهد

سلیمانی و اسم اعظمی نیست

کرم معدوم شد این عهد و ایّام

دِرَم بسیار هست و حاتمی نیست

مدارا کن به هست و نیست خرّم

که تا هستی دمی هست و دمی نیست

گر کسی جان برد از دست تو بیرون شیر است

تا به دست تو پِی کشتن ما شمشیر است

گر کسی جان برد از دست تو بیرون شیر است⁽¹⁾

تیر مژگان تو بُرنّده‌تر از پیکان است

تیغ ابروی تو خونریزتر از شمشیر است

من دلداده نه تنها شده‌ام از جان سیر

هرکه دل داد به دلدار خود از جان سیر است

سرو بالای تو را بید مُولّه چون دید

تا جهان هست از این شرم سرش در زیر است

گفته بودی تو که آخر بُکشم خرّم را

هرچه او را بُکشی زود نگارا دیر است

تا ز دست وی ننوشم باده دردم بی دواست

درد عشقی در دل من از غم آن دلرباست

تا ز دست وی ننوشم باده دردم بی دواست

تا گریبانم به دست عشق خوبان اوفتاد

از فراق یک به یک پیراهنِ صبرم قباست

هرکسی از راستی شد رستگار امّا رقیب

کج رود با من نمی‌دانم چه دید از راه راست؟!

فصل گل گشت و گه گلگشت باغ گل ولی

بی جمال گلعذاران باغ و گلشن بی‌صفاست

هرکه یاری دست و پا کرد از برای خویشتن

غیر خرّم بس که اندر عاشقی بی دست و پاست

ندیده نامه‌ی ما را درید و دور انداخت

نوشت هرکه به او نامه، دید و دور انداخت

ندیده نامه‌ی ما را درید و دور انداخت

به نامه ما ننوشتیم جز دعا و سلام

ز خواندش ز چه رنگش پرید و دور انداخت

به تلخ‌دستی من بین که آنچه شیرینی

گذاشتم به دهانش چشید و دور انداخت

مگر که خون دلم بود در میان انار

که تا گرفت ز دستم مکید و دور انداخت

لباس عشق تو ای شوخ هرکه در بر کرد

ز شوق جامه‌ی جان را درید و دور انداخت

ز تیر غمزه نکُشتم، مگر پشیمان شد

که تا به گوش کمان را کشید و دور انداخت

گُلِ عذار تو چون دید باغبان ز حسد

هزار غنچه‌ی نشکفته چید و دور انداخت

دلم گرفت و پی او روان شدم چون دید

که می‌روم ز قفایش دوید و دور انداخت

به من نداد خدا مال و دولتی هرگز

گمانم آنکه مرا آفرید و دور انداخت

طمع ز وصل تو خرّم برید، این دندان

ز ریشه از دهن خود کشید و دور انداخت

شاخی که به کس بر ندهد پس ثمرش چیست؟

مردی که کرم‌پیشه نباشد هنرش چیست؟

شاخی که به کس بر ندهد پس ثمرش چیست؟

گویند بود بادیه‌ی عشق خطرناک

جز دادن جان در ره جانان خطرش چیست؟

فکر پدر این است نبینم پسرش را

آگاه نگشتم که خیال پسرش چیست؟

یک بوسه خریدیم به صد جان و ندادی

سودای خوشی بود نگفتی ضررش چیست؟

آنجا که بود کوکب رخشان رخ دوست

دیگر فلک و جلوه‌ی شمس و قمرش چیست؟

از هیزم خشک تو به جز دود ندیدیم

جایی که بود خشک پر از دود، ترش چیست؟

خوانند در این شهر تو را خلق علی‌خان

شهری که تو باشی علییَش پس عمرش چیست؟

نالد ز فراق تو اگر ناله‌ی خرّم

چون موم نسازد دل سنگت اثرش چیست؟

جز خرقه رَهنِ مِی بدهم هیچ چاره نیست

در هفت آسمان که مرا یک ستاره نیست⁽¹⁾

جز خرقه رَهنِ مِی بدهم هیچ چاره نیست

با آن لباسهای نو و اطلس و حریر

البته میل تو به منِ جامه پاره نیست

مَشکن دلم به سنگ جفا کاین دل ضعیف

از نازکی چو شیشه بود، سنگ خاره نیست

در کشوری که عشق بود محتسب اگر

خواهد که امر و نهی کند عقل، کاره نیست

مشّاطه را بگوی عروسی که خوش‌لقاست

محتاج و مستحق گل و گوشواره نیست

خرّم، به سر رسید تو را عمر، با جهان

یکباره، کن وداع که عُمرت دوباره نیست

رنج و راحت، سُقم و صحت، عشرت و ماتم گذشت

آنچه آمد بر سر من از نشاط و غم گذشت

رنج و راحت، سُقم و صحت، عشرت و ماتم گذشت

روزیم بود آنچه کم یا بیش هر روزی رسید

بیش و کم هرگز نکردم تا به بیش و کم گذشت

کیسه‌ام از سیم و زر گر بود خالی سالها

از غم دینار و درهم بودم ار دَرهم گذشت

سست باشد گرچه پیمان نکورویان ولی

عهد آنها بهر من چه سست و چه محکم گذشت

گر پیاده عرصه‌ی عالم نمودم سیر و طی

یا که گردیدم سوار اشهب و ادهم گذشت⁽¹⁾

روزها بودیم گر، همصحبت یاران شوخ

یا که شبها را سحر کردیم بی‌همدم گذشت

هرکه زخمم زد زِ کین و خاطرم مجروح ساخت

یا کسی آورد بهرم از کرم مَرهَم گذشت

سالها در شاهراه شاعری رفتم اگر

بر کریمان مدح گفتم بر لئیمان ذم گذشت

گر به کام من نگردد عالم فانی چه غم

آید آن روزی که گویی خرّم از عالم گذشت

هزار تیر پیایی به یک نشان انداخت

خدنگ غمزه چو آن شوخ شق کمان انداخت

هزار تیر پیایی به یک نشان انداخت

دهان ز شکّر لعلش نساختم شیرین

به غیر از اینکه مرا بر سر زبان انداخت

به میهمانی دنیا نشاط نیست که او

مدام سفره‌ی غم بهر میهمان انداخت

فلک ز کجروی از بس که داد کاه به سگ

زمانه نیز به پیش خر، استخوان انداخت

ببرد بخت مرا گر بر آسمان ز زمین

ز کجروی به زمینم از آسمان انداخت

اگرچه دلبر شوخم جوان و نادان است

رسن به گردن پیران نکته‌دان انداخت

چو خصم سگ‌صفتی کرد و دشمنی، باید

ز دوستی بر او چند لقمه نان انداخت

چو نیستش غم فرزند زال دهر به دهر

هزار رستم و سهراب پهلوان انداخت

مکن ملامت خرّم اگر که در پیری

ز عشق پنجه در پنجه‌ی جوان انداخت

عهد عهدی است که هر کس به خیال خویش است

نه تو را یاد ز بیگانه نه فکر خویش است

عهد عهدی است که هر کس به خیال خویش است

پند واعظ مشنو در همه‌ی عمر که او

خود چو گرگ است ولیکن به لباس میش است⁽¹⁾

گاه شیرین‌سخنی می‌کند و گه تلخی

وه چه گویم که کلامش همه نوش و نیش است

زیر دندان هر آن کو که بود لذّت فقر

گر شود پادشه عصر همان درویش است

مست اگر جانب مسجد گذرم دارم بیم

می‌کنم روی به میخانه که بی‌تشویش است

گرچه لطف تو به من کم شده بسیار ولی

با تو اخلاصِ من از هرچه بگویی بیش است

زخم شمشیر فراق تو مرا خواهد کشت

مرهم وصل بیاور که دلم بس ریش است

منما راه حقیقت تو به خرّم ای شیخ

که به هر راه رود صد قدم از تو پیش است

نه مایل عیش است و نه مشتاق نشاط است

از بس که دلم تنگ در این کهنه رباط است

نه مایل عیش است و نه مشتاق نشاط است⁽¹⁾

دنیا چو رباط است و خلایق چو مسافر

منزلگه و مأوی مسافر به رباط است

پیری که به پیری نتواند بکند عیش

زیرا که جوان با شعف و دل به نشاط است

کس نگذرد آسان ز پُل عشق که این پل

مویی است که باریکتر از جِسرِ صراط است

خال لب تو زینت خطّت شده آری

خطّ خوش کُتّاب مُزیّن به نقاط است

اسباب طرب در گرو باده، نهادیم

زانست که مجلس تهی از ظرف و بساط است

جویا شود ار هر که ز خرّم همه گویید

ناقص به حیات است و تمام او به حیاط است

کمر قتل که را باز نمی‌دانم بست

تُرکم از خانه برون آمد و شمشیر به دست

کمر قتل که را باز نمی‌دانم بست

تا که نشکست سرم یار به جایش ننشست

سر او باد سلامت که سرم را بشکست

خال تو خواست شود گوشه‌نشین بر لب تو

زان سبب گوشه‌نشین گشت و بدان گوشه نشست

در بهشت ار ببرندش ننشیند با حور

هرکه در مدّت عمرش نفسی با تو نشست

مست از می نشود هر که به سر دارد هوش

لیک بیهوش شود مست چه مستی بد مست

گر پرستیم تو را میل بتی نیست چه باک

با تو زیبا صنمی زشت‌تر از من هم هست

بخت خرّم به جوانی به بلندی رو کرد

چونکه شد پیر دوباره فلک آوردش پست

بار عشقش را مکش دیگر که بارت بار نیست

غزلی ممتنع‌الجواب

هرکه بر من می‌رسد گوید که یارت یار نیست

بار عشقش را مکش دیگر که بارت بار نیست

گرچه کار عشق هم کاریست در عالم ولی

ترک کن این کار را ای دل که کارت کار نیست

مطربا تا کی مخالف می‌نوازی تار را؟!

من نمی‌دانم که مستی یا که تارت تار نیست؟!

زلف تو پنداشتم ماریست امّا اژدهاست

گفتم افسونش کنم دیدم که مارت مار نیست

گر تو را از صحبت ما آشنایان هست عار

همنشین گردی اگر با غیر عارت عار نیست

خُرّما تا زنده‌ای بر حال خود، خود گریه کن

چون بمیری هیچکس بر حال زارت زار نیست

زانکه تا هستم به عالم گاه هست و گاه نیست

گر تهی شد دست من از زر مرا اکراه نیست⁽¹⁾

زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نیست

در حق ما هرچه گوید جای هیچ اکراه نیست

زانکه تا هستم به عالم گاه هست و گاه نیست

یار هر ساعت ز ما چیزی تمنّا می‌کند

از تهیدستی ما گویا که او آگاه نیست

مرکب از من کاه و جو خواهد من از آن راه و دو

نشنود از من اگر گویم که جو یا کاه نیست

قصّه‌ی عشقش چو زلف او شبی خواهد بلند

این حکایت گفتنش خوش در شب کوتاه نیست

واعظ بیهوده‌گو گمراه خواند خلق را

غافل است از اینکه چون او هیچکس گمراه نیست

بعد عمری گر به وصل او رسم آن هم دمی است

این تمتّع بهر من آنی‌ست، سال و ماه نیست

تشنه کام آب چاه وصل جانانم ولی

ریسمان و دلو من اندازه‌ی آن چاه نیست

پادشاهان گرچه بسیارند امّا خسروی

در رعیت‌پروری چون ناصرالدین شاه نیست

مال شد چون مار از بس بهرخلق و جاه چاه

زان سبب خرّم دگر در بند مال و جاه نیست

با بودن خزان که همیشه بهار نیست

حسن و جمال ماه وشان پایدار نیست

با بودن خزان که همیشه بهار نیست

کردم ز یار چونکه تمّنای وصل گفت

کوهیست کوه من که در آنجا شکار نیست

خوفی که هست در دل من از شب فراق

اندیشه‌ام ز پرسش روز شمار نیست

جهل است گر پیاده رخ آرد به عرصه‌گاه

گر پیلتن بود که حریف سوار نیست

یاری به یار خویش کند هرکه هست یار

یاری به یار اگر نکند یار، یار نیست

گر بنده را خدای به فردوس بُرد، بُرد

ورنه به دست هیچکس اختیار نیست

گردند چون دوچار به من سائلین قبر

گویم دگر امام به جز این سه چار نیست

بعد از وفات من که ز من جز کتاب شعر

میراث و بازمانده‌ای و یادگار نیست

خرّم بهای بوسه‌ی تو جان و دل دهد

با او بکن معامله، بی‌اعتبار نیست

خِلَل به نظم وی اُفْتَد چو دست او خالیست

ولایتی که در آن بی‌بضاعتی والیست

خِلَل به نظم وی اُفْتَد چو دست او خالیست

شب فراق گذشت و رسید روز وصال

بیار باده که امروز روز خوشحالیست

مدام بار غم عشق را مکش ای دل

که حمل بار چنین احتمال حمّالیست

حدیث نُقل لبت بس که هرکه نقل کند

ز شام تا به سحر کار خلق نقّالیست

نمی‌کنم ز تو از مال و جان دریغ ای دوست

چرا که دوستیم با تو جانی و مالیست

دلم خوش است به خوش‌طبعیِ نگار دگر

مرا چه کار که طبعش دَنی است یا عالیست

عطا نمود به من یار بوسه‌ای آیا

که این وظیفه همین سال یا که هرسالیست

شکایت همه باشد ز یار و ُخّرم را

مدام شکوهِ ز بدبختی و بداقبالیست

یا آنکه هست و پیش من او را گذار نیست

یک یار بی‌مضایقه در این دیار نیست

یا آنکه هست و پیش من او را گذار نیست

بار فراق یار به دل می‌کشم ولی

گر بر وصال او نرسم بار بار نیست

گاهی اگر ببینمش آن هم ز بخت بد

جایی بود که موقع بوس و کنار نیست

هر ساز می‌زند به مقامش کنیم رقص

امّا به طبع ما نفسی سازگار نیست

جنگ من و تو دیدنی است و شنیدنی

این جنگ جنگ رستم و اسفندیار نیست

قلبم شکسته است ولی قلب نیستم

با تو زر صداقت من کم‌عیار نیست⁽¹⁾

از بس که هر که شد ز عطای تو ناامید

دیگر کسی به لطف تو امیداوار نیست

پرورده‌ام به نعمت پروردگار از آن

چشمم به نان بنده‌ی پروردگار نیست

مال صغار را مخور و می بخور که می

گرچه بود حرام چو مال صغار نیست

خرّم ز بس که سرزنش از بهر تو شنید

دیگر میان خلق جهان سردرار نیست⁽²⁾

گر نشد عاشق درخت عمر او بی‌حاصل است

هرکه شد دیوانه از عشق نکویان عاقل است

گر نشد عاشق درخت عمر او بی‌حاصل است

خلق گویندم غم عشق نکویان را مخور

خوردنش آسان بود امّا نخوردن مشکل است

بی مِی و معشوق هر کس زندگی یک دم کند

یا ز غم دل مرده باشد یا ز مردن غافل است

حق نگردد باطل و باطل نگردد حق ز مکر

تا جهان باقی ست حق حق است و باطل باطل است

گرچه از عشق نکویان پیر گردیدم ولی

تا که می‌آید نفس، طبعم جوان و جاهل است

گاه می‌گویم کنم چون پیشکش در پیش او

باز گویم کاین تقبّل بهر او ناقابل است

چون رسد منزل به آخر کاروان خوشدل شود

باش خرّم شاد از پیری، که آخر منزل است

شمس را پرتو چو روی عالم‌افروز تو نیست

کوکب بخت کسی چون بخت فیروز تو نیست

شمس را پرتو چو روی عالم‌افروز تو نیست

روز روز توست امروز آنچه می‌خواهی بکن

زانکه آید روزگاری کان زمان روز تو نیست

گرچه تیر عشق خوبان می‌خورم دایم ولی

هیچ یک چون ناوک مژگان دلدوز تو نیست

مرغ دل هرجا کند پرواز آید سوی تو

کس نگوید مرغ وحشی دست‌آموز تو نیست

روزگاری شد که بر ما می‌کنی جور و جفا

جور بیداد تو با ما کار امروز تو نیست

تا حیاتت هست خرّم، باش خود دلسوز خود

چون بمیری هیچ کس غمخوار و دلسوز تو نیست

پیر هم پیش جوانان چون جوانان گیر نیست

گر جوانان جهان را الفتی با پیر نیست

پیر هم پیش جوانان چون جوانان گیر نیست

چند شعری هرکه موزون کرد گوید شاعرم

کار هر مرغی به عالم خوردن انجیر نیست⁽¹⁾

هرچه می‌خواهی بخور جانا پیاز و سیر، سیر

کز دهان تو مرا نفرت ز بوی سیر نیست

حیله و تزویر باشد کار معشوقان به دهر

عاشقان بینوا را حیله و تزویر نیست

عاشقان پاکدل پاکند از لوث گناه

هیچ‌یک را ز آب طاهر حاجت تطهیر نیست

اسب تازی در بیابان تا به کی از بهر صید

به ز آهوی دل من بهر تو نخجیر نیست

وعده‌ی وصلت به فردای قیامت می‌دهم

خود بده انصاف تا روز قیامت دیر نیست؟!

خواهم ار شرح فراقت را نویسم خوش مرا

دست و کلک خوش‌نویسی حالت تحریر نیست

شد خطا تیری که بهر قتل من انداختی

این خطا از طالع من شد خطا از تیر نیست

گر نگردد یار یارم غم ندارم بهر من

یار پیدا می‌شود نایاب چون اکسیر نیست

خرّم از عشق جوانان پیر کردی خویش را

چون خودت کردی به خود، خود کرده را تدبیر نیست⁽²⁾

در گلستان سمن و یاسمنی نیست که نیست

فصل گل آمد و پر گل چمنی نیست که نیست

در گلستان سمن و یاسمنی نیست که نیست⁽¹⁾

هر طرف می‌گذری جانب باغ و صحرا

از چپ و راست روان مرد و زنی نیست که نیست

بوی می از دهن من آگر آید به بهار

از می آلوده بهاران، دهنی نیست که نیست

راه دین می‌زند از وسوسه هر دم دیوی

در پی ما همه جا اهرمنی نیست که نیست

هرچه گویی سخن تلخ به من شیرین است

از لب لعل تو شیرین‌سخنی نیست که نیست

بس که از عشق بتان داخل هر دیر شدم

کینه‌ی من به دل بَرهَمنی نیست که نیست

در ره عشق تو هستند شهیدان بسیار

اندر این مرحله خونین کفنی نیست که نیست

طلبد زر اگر آن سیمتن از من چه عجب

به خدا طالب زر سیمتنی نیست که نیست

عهد خوبان نبود ثابت و محکم زیرا

که در این طایفه پیمان‌شکنی نیست که نیست

گفتی اندر همه بزم است غزلخوان خرّم

آری آن دلشده در انجمنی نیست که نیست

ولی چه سود که آن هم پسند جانان نیست

به راه عشق مرا هدیه‌ای بِهْ از جان نیست

ولی چه سود که آن هم پسند جانان نیست

حدیث لعل تو آمد چو در میان دیگر

حکایتی به میان از عقیق و مرجان نیست

اگرچه عالم تجرید خوش‌صفاست ولی

کسی که انس نگیرد به مردم، انسان نیست

به هر کنار جهان صد هزار دیو و دد است

چه روی‌داده ندانم که یک سلیمان نیست

اگر به سفره‌ی دنیا کم است نان چه عجب

که میزبان دنی طبع، فکر مهمان نیست

چو تو به عالم اگر نیست آدمی سهل است

که در بهشت برین چون تو حور و غلمان نیست

که گفته است ز ما بوسه‌ای مضایقه کن

مگر که عاشق تو مستحقِ‌ّ احسان نیست

کسی که سینه نسازد سپر به عرصه‌ی عشق

اگرچه رستم زال است مرد میدان نیست

به درد عشق هر آن کو که مبتلا گردد

اگر ز درد بمیرد به فکر درمان نیست

عجب مدار اگر پیش یار خار شدم

که قدر و منزلتی زیره را به کرمان نیست

اگر به گفته‌ی من حشو و زایدی نگری

مگیر عیب چرا شعر گفتن آسان نیست

مدام مِی بخور و عاشقی بکن خرّم

کزین دو کار به عالم کسی پشیمان نیست

گر با تو هم این حرف زدم از دهنم جست

کُشتیم و نگفتیم به کسی یار مرا خست

گر با تو هم این حرف زدم از دهنم جست

از سستی اقبال من افسوس که هرچند

بخت تو بلند است بود طالع من پست

در کشتن من هست اگر دست تو تنها

شد با تو در این کار غم عشق تو همدست

باشد گِلَش از خاک تن عهد درستان

هر جام که انداخت ز کف ساقی و نشکست

تا چشم گشودم به جهان چرخ مُشعْبَد

ناگاه ز یک شعبده‌ای چشم مرا بست

آن را که ندادند به هیچ انجمنی جای

از جای چو برخاست به پهلوی تو بنشست

گر شاهد دولت بکند رو به فقیری

بی ساده شود عاشق و بی باده شود مست

جانا به حقارت منگر جانب خرّم

گر هیچ کسی نیست ز مردان خدا هست

هر کس که شود کشته کسی را به کسی نیست

امروز در خانه‌ی تو داد رسی نیست

هر کس که شود کشته کسی را به کسی نیست

رفتند رفیقان همه و ما همه خوابیم

افسوس کزان قافله بانگ جرسی نیست

گشته نفسم تنگ ز تنهایی و غربت

تا گفت و شنیدی بکنم همنفسی نیست

مرغ دل من بهر تو گنجشک ضعیفی است

یا حاجت عنقا به شکار مگسی نیست

در راه فنا هرکه به منزل رسد آخر

راهی ست که از بهر کسی پیش و پسی نیست

خواهم نفسی با تو اگر من بنشینم

از بهر من دلشده راه نفسی نیست

دارد هوسی هر نفسی از تو دل من

فریاد از این دل که چو او بوالهوسی نیست

از باده‌ی عشق تو شدم مست و گرفتار

در مملکت عشق گمانم عسسی نیست

گفتی که کسی نیست به پیش همه خرّم

پیش همه کس هست، به پیش تو کسی نیست

ولی چراغ کس از شام تا به صبح نسوخت

اگرچه هرکه به شب بهر خود چراغ افروخت

ولی چراغ کس از شام تا به صبح نسوخت

شهید او شوم آخر چرا که از اوّل

لباس کشته شدن بهر قامت من دوخت

اگر که علم ندارم از آن بود که به من

معلّمم عوض علم درس عشق آموخت

مکن ملامت هر شاعر از تهی دستی

اگر که مال نیندوخت او کمال اندوخت

فروخت خرّم اگر هرچه داشت در عالم

دلش خوش است که هرگز تو را به کس نفروخت

خورشید ز شرم در حجاب است

تا ماه رخ تو بی‌نقاب است

خورشید ز شرم در حجاب است

ای ماه ز شام تا سحرگاه

بی روی تو دیده‌ام پر آب است

حاجت نبود حنا گذاری

دستی که ز خون ما خضاب است

گر شیشه‌ی می شکست غم نیست

مینای دلم پر از شراب است

ننوشت جواب نامه‌ام را

گفتا که جواب تو جواب است

این قدر مکن تو بی‌حسابی

چون روز حساب هم حساب است

از عشق نکورخان چو خرّم

بر آتش غم دلم کباب است

نگارا گنج در ویرانه خاک است

تو را از خانه‌ی ویران چه باک است

نگارا گنج در ویرانه خاک است

تو ناپاکی کنی هرچند با من

دل من با تو ای ناپاک پاک است

برای جرعه‌ای می تا قیامت

چه منّت‌ها مرا بر سر ز تاک است

اگر میخانه تاریک است امن است

نه هیبت دارد و نه خوفناک است

چو دیدم روزی آن چاک گریبان

ز عشقش سینه‌ی من چاک چاک است

به روی خاک پا از کبر مگذار

که خیلی بهتر از تو زیر خاک است

هلاک خرّم ار خواهی مکش رنج

که او خود از برای تو هلاک است

کجا نوشت که هم پیر باشد و هم زشت؟!

غزل با مطلع مطایبه

قلم به لوح زن زشت بهرم ار بنوشت

کجا نوشت که هم پیر باشد و هم زشت؟!

نگار من به جهنّم اگر رود من هم

روم به قعر جهنّم نمی‌روم به بهشت

سرای میکده عالی بود عماراتش

که مِی کشان همه را دیده‌اند خشت به خشت

بپوش چهره‌ات از چشم مردم ناپاک

که هرکسی نبود پاک‌زاد و پاک‌سرشت

گنه کنیم و نترسیم هرچه بادا باد

به حشر یا به جهنّم رویم یا به بهشت

اگر که شیخ نبوسد تو را چه باک که نیست

به طائفان حرم حاجت بتان کنشت

اگر که زشت کند صبح و شام آرایش

چگونه خوب شود زانکه زشت باشد زشت

ز بندگی تو خرّم نمی‌شود آزاد

چرا که از خط خود خطّ بندگیت نوشت

گر رود از پیش ما دیگر به هر جا رفت رفت

یک نفس گر دلبر ما از بر ما رفت رفت

گر رود از پیش ما دیگر به هر جا رفت رفت

پیش ما امشب اگر آن ماه سیما ماند ماند

گر رود دیگر به هر جایی که فردا رفت رفت

هرکه را آورد پایین آسمان بالا نبرد

هرکه پایین آمد آمد هر که بالا رفت رفت

طفل نادانی اگر از کودکی از روی شوق

بهر تحصیل هنر در نزد دانا رفت رفت

هرکه در راه خدا چیزی به مسکین داد داد

ورنه با دست تهی وقتی ز دنیا رفت رفت

اهل ساحل را غم کشتی‌نشینان هیچ نیست

کشتی هریک فرو در قعر دریا رفت رفت

درد هر بیمار عشقش را مداوا کرد کرد

وانکه از دارالشفایش بی‌مداوا رفت رفت

تا دَرِ خُم باز گردد شیشه را پر کن ز مِی

کانچه در میخانه از خُمْ مِی به مینا رفت رفت

چون از این عالم رود خرّم نمی‌آید دگر

زآنکه از شاه و گدا هرکس ز دنیا رفت رفت

قرعه‌ی پستی به نامش در الست افتاده است

گر بزرگ نامداری زیر دست افتاده است

قرعه‌ی پستی به نامش در الست افتاده است

تا شکسته ساغرم کارم نمی‌گردد درست

از برای اینکه در کارم شکست افتاده است

منع من زاهد مکن از مِی پرستی کز ازل

نطفه‌ام از صلب مرد مِی پرست افتاده است

زلف تو شست و دل من ماهی و دریاست عشق

وندر این دریا بسی ماهی به شست افتاده است

غم گریبانش نگیرد هیچ تا دامان حشر

هرکه را دامان وصل او به دست افتاده است

گرچه حاضر نیست در چشمم ولی چشمم به اوست

بی‌حضور او ز چشمم هرچه هست افتاده است

از لب او کام من حاصل به مستی هم نشد

زآنکه هشیار است با وصفی که مست افتاده است

آنکه بند و بست کار خویش می‌کرد استوار

بند بندش زیر خاک از بند و بست افتاده است

گر کسی پرسد که خرّم را کجا دیدی مگو

دیدمش در گوشه‌ی میخانه مست افتاده است

که در آن عکس رویم خوب پیداست

مرا آیینه‌ی دل روی زیباست

که در آن عکس رویم خوب پیداست

به شهرم دعوت ای عاقل مفرما

که دایم منزل مجنون به صحراست

مرا در عاشقی گر زنده مانم

مخوان عاشق که اسمم نامسمّاست

به من ده وعده‌ی وصل دروغی

مگر روزی دروغ تو شود راست

دل ما آنچه خواهد تو نخواهی

ولی با ما کنی آنچه دلت خواست

بنای کجروی بگذارد آن ماه

شناسد چونکه او دست چپ از راست

زنم در بحر عشقش دل به دریا

دلم کشتی است گر عشق تو دریاست

نبندد چشم، خرّم از رخ خوب

که هر کوری

که با اهل زمین دایم به کین است

چه خصمی آسمان را با زمین است

که با اهل زمین دایم به کین است

به قصد من ز هر جانب چو صیاد

بتی ابرو کمانی در کمین است

تکلّم کن تو با من گرچه فحش است

که دشنام از لب خوبان متین است⁽¹⁾

اگر دشنام فرمایی وگر نفرین دعا گویم

جواب تلخ می‌زیبد لب لعل شکرخا را

مطابقت دارد.

مرا از خرمن حسنت چه حاصل

که این خرمن هزارش خوشه‌چین است

مرنج از من اگر بوسم لبت را

که قانون محبّت اینچنین است

نه غم پیوسته می‌ماند نه شادی

که بهر ما هم آن است و هم این است

چه باک از اهرمن دارد سلیمان

که اسم اعظمش نقش نگین است

تو با خرّم نگردی عاقبت دوست

گر او کور است کوری پیش‌بین است

در پیش تیر ناز تو ما را سپر، غم است

تا خط به گرد عارض تو چون سپر غم است

در پیش تیر ناز تو ما را سپر، غم است⁽¹⁾

تا از بهشت روی تو دورم به چشم من

گلزار و باغ و گلشن و گلبن جهنّم است

با منّت آب اگر دهدم کس نمی‌خورم

هرچند آب کوثر و تسنیم و زمزم است⁽²⁾

تکلیف من به توبه مکن زاهدا زیاد

مانند اهل زهد، مگر عقل من کم است

از شرّ دیو نفس نداریم باک چون

نقش نگین خاتم ما اسم اعظم است

از بهر ما شجاعت رستم چه فایده

هر کس به وصل او رسد امروز رستم است

نقل و نبات و قند مده بوسه‌ام بده

کز هر لوازمی به جهان بوسه الزم است

صد مُرده از دم تو شود زنده دم به دم

این معجزات از دم عیسی ابن مریم است

در روزگار هرکه به یک عِلْم شد عَلَم

در عِلْم عاشقی عَلَم امروز خرّم است

که شیرینیِ وصل توست هیهات

ز هجر تو مرا تلخ است اوقات

که شیرینیِ وصل توست هیهات

ندانم زنده‌ام یا مُرده آیا

که من هستم ز احیا یا ز اموات

به می تعجیل کن ساقی نه تأخیر

که می‌گویند فی‌التأخیر آفات⁽¹⁾

کرم کن نه کرامت زانکه بی‌حرف

کرم دارد شرافت بر کرامات

سواره یا پیاده چون رُخت را

ببینم می‌شوم از عشق تو مات⁽²⁾

اگر شاعر نگوید مدح حیدر

چه حاصل گفتن اشعار و ابیات

وجود ناصرالدین شاه عادل

بود محفوظ ز آفات و بلیّات

مکن خرّم به کس آزار زیرا

که این دنیا بود دار مکافات

برای ما و تو هم عمر رفته برمی‌گشت

غزل ذومطلعین

درخت خشک اگر باز سبز و تر می‌گشت

برای ما و تو هم عمر رفته برمی‌گشت

مرا اجل ز فراق تو دور سر می‌گشت

چو آمدی تو اجل رفت و باز برمی‌گشت

به تلخ‌کامی شیرین نکرد خسرو رحم

که رفت و شهر به شهر از پی شکر می‌گشت

پسر به مسند عزّت عزیز بود به مصر

پدر به سینه زنان از پی پسر می‌گشت

نمی‌زدم در دیگر بجز در تو اگر

رقیب از سر کوی تو در به در می‌گشت

اگر که خانه‌ی من پر زسیم و زر گردد

تمام صرف نکویان سیمبر می‌گشت

به جنگ تو سپر انداختم من بیدل

اگر که بود دلم سینه‌ام سپر می‌گشت

هزار زخم به من زد یکی نشد کاری

نکرد بخت مدد ورنه کارگر می‌گشت

هنر که عیب بزرگی برای خرّم شد

چو ابلهان جهان کاش بی‌هنر می‌گشت

ولی با جنگ و دعوی نه رضایت

به من گاهی کند بوسی عنایت

ولی با جنگ و دعوی نه رضایت

حدیث عشق ما و اوست شیرین

مکن از خسرو شیرین حکایت

اگر شیرین‌لبانم تلخ گویند

از آنها شکر دارم نه شکایت

به شهر خود نکویانند معروف

تو مشهوری به هر شهر و ولایت

اگر مضروب یا مقتول سازیم

نخواهد کرد کس از من حمایت

نکویان چند مغرورند و گمراه

خدا فرماید آنها را هدایت

نه منقولم بود نه غیر منقول

خلاصم از تکالیف وصایت

رعایت کن به ما ای شاه زیراک

رعیّت هست محتاج رعایت

سخن از توبه با خرّم مگویید

که دارد اینقدر عقل و کفایت

کنون که از بر من رفت زود برمی‌گشت

غزل ذومطلعین

اگر ز حال و دلم یار باخبر می‌گشت

کنون که از بر من رفت زود برمی‌گشت

اگر که آن پسر شوخ بی‌پدر می‌گشت

یتیم بود و به پیشم عزیزتر می‌گشت

خیال کشتنم او داشت و نکشتم اگر

که کشته بود یقین خون من هدر می‌گشت

سفر خوش است اگر خوش‌لقای خوش‌سفری

رفیق راه تو و با تو همسفر می‌گشت

ز کج‌روی فلک نیست راست کارم کاش

فلک به زیر زمین و زمین زبر می‌گشت

ز بوریا چه خوشی دیده کس اگر خوش بود

چو نی‌شکر نیِ آن هم پر از شکر می‌گشت

مباش کوچک و کوچک‌نواز باش و بزرگ

که بود کوچکی ار خوش، سُها قمر می‌گشت

کنون دُرُشکه‌نشین گشته است و اسب سوار

کسی که در همه عمرش سوار خر می‌گشت

ز گردش فلکی بختْ یار خرّم نیست

به‌سان طالع او کاش چرخ برمی‌گشت

بدین بها همه کس مشتری جانان است

بهای بوسه‌ی جانان اگر به صد جان است

بدین بها همه کس مشتری جانان است

کسی که دور زجان خود به دوران است

اگر که جان ندهد ممسک و گرانجان است

صلاح و مصلحت من بود می و معشوق

نصیحتم نکند هرکه مصلحت‌دان است

کسی ز مِی نکند توبه در جهان زنهار

اگر که توبه کند عاقبت پشیمان است

مخور فریب و حذر کن ز صحبت آن کس

که کافر است ز دل و ز زبان مسلمان است

حسد مبر به کسی جان من، چرا که حسود

همیشه تشنه‌ی آب و گرسنه‌ی نان است

به خوان پهن جهان دست خود دراز مکن

که نیمخورده‌ی بسیار کس در این خوان است

کسی که سینه سپر ساخت پیش ناوک عشق

اگرچه او زن پیرست مرد میدان است

مرا ز بادیه عاقل، مخوان به جانب شهر

که جای مردم دیوانه در بیابان است

شبی لب تو مکیدم ز بس که شیرین بود

هنوز لذّت آنم به زیر دندان است

ز شهر خرّم اگر کسی کند سوال بگوی

که اصفهان بود و مسکنش به لنبان است

چرا که دوستی تو محلّ تشویش است

کسی که با تو شود دوست، دشمن خویش است

چرا که دوستی تو محلّ تشویش است

تو را الم نرسد مرگ ما اگر برسد

ملوک را چه غم از مردن دراویش است

کم و زیاد رسد هرچه رزق، شاکر باش

تو را چه کار که گویی کم است یا بیش است

بِبُر زبان کسی را که بد کلام بود

که سوزش دلِ عقرب گزیده از نیش است

اگر رَوَم به کلیسا به پیش مغبچگان

مُخلّ و مدّعی من کشیشِ بد کیش است

هزار راست شنید از من و ولی نشنید

کسی که حرف کس نشنود کج‌اندیش است

اگرچه هرکه گرفته است راه عشق به پیش

ولیک خرّم وامانده از همه پیش است

عبث دلم پی این فکر باطل افتاده است

خیال وصال توام باز در دل افتاده است

عبث دلم پی این فکر باطل افتاده است

چگونه خانه‌ی ویران دل کنم آباد

که از فراق تو از دست من گل افتاده است

ز شهر تو نکنم من سفر به جای دگر

که در دیار تو بارم به منزل افتاده است

کدام ماه به محمل نشسته کز پی او

هزار قافله دنبال محمل افتاده است

اگر که کُشته‌ی معشوق زنده گردد باز

عجب مدار که چشمش به قاتل افتاده است

نه لیلی است و نه مجنون ولی از آن ایّام

هزار فتنه میان قبایل افتاده است

چراغ و شمع چه حاجت مرا که دیده‌ی من

به روشنایی آن شمع محفل افتاده است

من از قفای تو آیم اگرچه می‌گویند

که کامل از چه به دنبال جاهل افتاده است

ز عاشقان تو خرّم کنار رفت که او

میان این همه دیوانه عاقل افتاده است

چون شب وصل است امشب تا سحر روز من است

امشب از شمع جمال تو چراغم روشن است

چون شب وصل است امشب تا سحر روز من است

اوفتادم مست و لایعقل گر از یک جام می

ای ملامتگو مکن منعم که می مرد افکن است

زاهدا از توبه مفریبم که من علم فریب

آنقدر دانم که استاد تو شاگرد من است

گرچه باشد جرم میخواریم در گردن بسی

باز دستم با صراحی سخت دست و گردن است

دوستی با مدّعی کردم که گردم با تو دوست

باز او نگذاشت دانستم که دشمن دشمن است

هرچه می‌خواهم از این پس پیش گیرم راه دین

باز می‌بینم که در این راه شیطان رهزن است

گر زلیخا زد به یوسف تهمتی پیش عزیز

در میان یوسف و او بیّنه پیراهن است⁽¹⁾

گر بیایی پیش من از غیر پنهانت کنم

گله چون موسی شبانش باشد از گرگ ایمن است

روز وصل او به یک بوسه قناعت می‌کنم

زانکه می‌گویند مشتی هم نشان از خرمن است⁽²⁾

مال دنیا پیش دنیادار باشد بس عزیز

می‌برد عیسی ز عالم گر همه یک سوزن است

منّت از دونان مکش خرّم به امید دو نان⁽³⁾

زانکه تا باقی‌ست عالم مرد مرد و زن زن است

کند کسی که چو من با تو مهربانی کیست؟

به غیر من صنما با تو یار جانی کیست؟

کند کسی که چو من با تو مهربانی کیست؟

به خوبی تو کسی نیست در همه عالم

که اوّل همه خوبان تویی و ثانی کیست؟

لب تو آب حیات است و تشنه‌لب ماییم

خورد کسی که از این آب زندگانی کیست؟

بنای میکده‌ی عشق گر خراب شود

بنای ساختن آن مقام بانی کیست؟

گرفتم آنکه بمیرند دشمنانم پاک

به من کسی که بگوید تو زنده مانی کیست؟

به روزگار در این عهد غیر خرّم پیر

بگو کسی که به پیری کند جوانی کیست؟

تمتّع هم ز مِی هم از تو برده است

زمانی هر کسی می با تو خورده است

تمتّع هم ز مِی هم از تو برده است

به امیدی کنم خدمت سگت را

که هر راهی به رهداری سپرده است

ز شوق خمر بوسم پای خمّار

که از آن پای اَنگورش فشرده است

دریغ از آن نکونامی که نامش

اجل از صفحه‌ی هستی سِتُرده است

از آن رو شعر می‌گویم که شاعر

بود زنده ز شعرش، گرچه مرده است

به دست آور دل ما را که هر کس

دل خود را به دست تو سپرده است

به فصل گل ننوشد هر کسی مِی

یقین از شدّت غم دل فِسُرده است

تو خواهی غیر از بهرت بمیرد

هنوز از هجر تو خرّم نمرده است

آن هم به میل نیست بخواهی نخواهی است

گر بوسه‌ای دهد به من او گاه‌گاهی است

آن هم به میل نیست بخواهی نخواهی است

گشتم اگر گدای درش منع من مکن

زیرا که این گدایی من پادشاهی است

نان تهی و صحبت ماهی و خلوتی

خوشتر مرا ز اطعمه‌ی مرغ و ماهی است⁽¹⁾

بینی اگر برهنه‌سرم نی قلندرم

این سر برهنگی من از بی‌کلاهی است

هرگز به دست بنده نبوده است چشم ما

امید ما همیشه به لطف الهی است

چشمت کشیده است ز مژگان دو صف سپاه

اکنون جهان مسخّر ترک سپاهی است

گرگان کنند جلوه به صحرا و برخلاف

یوسف که او عزیز جهان است چاهی است

روی سفید را مَهِل از خط شود سیاه

زیرا که بهر تو سبب روسیاهی است

خواهی کُشیم تا شوم از شرّ غم خلاص

خیرت رسد که نیّت تو خیرخواهی است

راه نجات را که به خرّم دهد نشان؟

رفتند همرهانش و او نیز راهی است

تعریف مو به موی وی از موشکافی است

وصف جمال یار با جمال کافی است

تعریف مو به موی وی از موشکافی است

اجماعی است مسئله‌ی دین عاشقان

نه چون مسایلی است که آن اختلافی است

غیر از حدیث عاشقی ار عاقلی مخواه

زیرا دلایلش همه کافی و شافی است

ما عاشقان چو صاف‌دل و پاک دامنیم

با هرکه دوستیم به پاکی و صافی است

روزی که جان دهم ز فراقت تو بر سرم

آن روز پا گذار که روز تلافی است

خرّم مگر به گفتن اشعار عاجز است

ختم غزل که کرد ز ضیق قوافی است

می‌بایدم به میل تو دست از حیات شست

گر مایلی به کشتن من میل میل توست

می‌بایدم به میل تو دست از حیات شست

این چار روز عمر به مردم مگیر سخت

زیرا که این عمارت عمر است سخت سُست

گمنام پیش خلق ز دستِ تهی شدم

گم گشت هرکه نام نکویش دگر نَجُست

هر جام می ز سنگ حوادث که بشکند

ارزد چنین شکسته به عالم به صد درست

خرّم اگر به موسم گل توبه را شکست

کرده به عمر خویش همین کار را درست

کتاب شعر و قلمدان من بود میراث

غزل با ردیف حرف «ثاء»

پس از وفات ندارم اگر به خانه اثاث

کتاب شعر و قلمدان من بود میراث

ندارم و نبرم من به گور جز کفنی

که شاه هم نبرد از جهان سریر و رعاث

همین خجل نیم از وارثان به روی زمین

کشم به زیر زمین هم خجالت از ورّاث

رسید عمر من از شصت سال تا هفتاد

نشد به مدّت عمرم عمارتی احداث

به مرگ من نکند گریه کس مگر که کنند

برای من طلب مغفرت ذکور و اُناث

بود ملوّث اگر دامنم ز لوث گناه

ز آب لطف علی شسته گردد از الواث

کسی به گور به دادت نمی‌رسد خرّم

مگر که لطف علی گرددت مغیث و غیاث

این چشم را مباد به آن چشم احتیاج

غزل با ردیف حرف «جیم»

کحّال دید چشم تو را از پی علاج

این چشم را مباد به آن چشم احتیاج

با من چونان ساج دورو چون بود رقیب

رویش سیاه‌تر شود از پشت و روی ساج

امروز روز رونق دکّان سفله است

بازار جنس اصل و نسب گشته بی‌رواج

ای پادشاه کشور دل، ما رعیتیم

جان را ز ما مگیر به رسم خراج و باج

این عهد هرکه خوشگذراند ولی به من

خوش نگذرد ز فُرقت خوبان بدمزاج

تن‌ها به خاک رفت بسی از برای تخت

سرها به دار رفت بسی از برای تاج

خرّم مگو شعر و غزل چون نمی‌خرند

صد شعر شاعرانه به یک برگ اسفناج

تابیده باز با دل عُشّاق زار کج

تابیده است طُرّه‌ی خود را نگار کج

تابیده باز با دل عُشّاق زار کج

ابرو و زلف و خلق نگاهش همه کجند

من یک تن و مقابل چشمم چهار کج

اولی‌ست ترک بوسه که هر وقت خواستم

یک بوسه از لب تو، شنیدم هزار کج

با ما بیا تو راست، مرو کج که گفته‌اند

منزل نمی‌رسد بشود چون که بار کج⁽¹⁾

گر گردنم کج است بر تو عجب مدار

پیوسته هست گردن مرد فِکار کج

با اهل دل نباش تو نااهل و کج سلوک

با یاغیان شهر رود شهریار کج

ما سازگار و راست رویم و راست کار،

باشد پسند مردم ناسازگار کج

عصیان کجروی عمل بنده است و بس

با بنده نیست کار خداوندگار کج

مرد شکسته نفس درست است و راست کار

کز راستی به دهر نگردیده کار کج

با ما بیا تو راست که چون کج رود شکار

صیّاد هم رود عقب آن شکار کج

تنها همین نه یار به من کج‌روی کند

با من شده است این فلک کجمدار کج

تا هست میکده نروم سوی مسجدی

حاشا که پا نهد به رهی میگسار کج

تا هست اسب اگر که شود کس سوار خر

باشد یقین سلیقه‌ی آن خرسوار کج

خرّم به راه راست برو کج مرو تو چون

هرگز نرفته است به سوراخ مار کج

بازآید به قالب من روح

غزلیات ردیف حرف «حا»

گر شود باب وصل تو مفتوح

بازآید به قالب من روح

عالم از سیل چشم خونبارم

گشت طوفان کجاست کشتی نوح

دفع زخمش نمی‌کند جرّاح

هرکه از تیغ عشق شد مجروح

خط که ناپخته است و خامه‌ی خام

شرح هجرت چه‌سان کنم مشروح؟!

در وصل از چه کرده‌ای مسدود

دگر این باب را مکن مفتوح

گرچه گرگیم گوسفند توییم

همه را کُن ز تیغ کین مذبوح

خرّم از توبه کردن می‌کرد

آنچنان توبه‌ای که کرد نصوح

مرده را زنده می‌کنی چو مسیح

بگشا لب که از کلام فصیح

مرده را زنده می‌کنی چو مسیح

به منای وصالت ار برسیم

همه گردیم گوسفند ذبیح

از قصص آنچه خوانده‌ام نبود

قصه چون حدیث عشق صحیح

نتوانم نوشت شرح فراق

کز فراق تو گشته‌ام تشریح

بَرْهَمن بالد از بت و زُنّار

زاهد از مُهر و شانه و تسبیح

هر کجا شاعری که گوید شعر

با وی از قول من بگوی صریح

شعر گویی بگو ولیک بکن

درک حشو قبیح را ز ملیح

از صنایع بدان تو نیز که چیست

جمع، تفریق و صنعت توشیح

گفتمش خواهم از تو بوسی گفت

هست این حرف، خرّم از تو قبیح

از این سپس به خدا خون مفسد است مباح

این قطعه را مِن باب اصلاح محمد کریم‌خان سرتیپ اصفهانی و حاجی رضاخان یاور که در شب قدر صلح کردند گفته است. که به طور و طرز نصیحت و شکرگذاریِ این صلح سروده است.

میان یاور و سرتیپ شد ز صدق اصلاح

از این سپس به خدا خون مفسد است مباح

چو صلح شد به شب قدر قدر خود دانید

که هست قدر چنین شب چو روز استفتاح

چراغ صلح چو افروختید در شب قدر

خدا کند که نگردد خموش این مصباح

به قول حافظ شیراز آنکه روحش یافت

به باغ خلد شرافت ز اشرف ارواح

نزاع بر سر دنیای دون کسی نکند

به آشتی به برای نور دیده گوی فلاح

چنان وسیع بود بحر دوستی به جهان

که از میان به کنارش نمی‌رسد ملّاح

و یا فضای وسیعی که طول و عرضش را

نمی‌توان به مساحت درآورد مسّاح

مپاش تخم خصومت میان مزرع دل

که گفته‌اند به جز کشته ندرود فلّاح

نوشته‌اند که الصّلحُ خیر در هر جنگ

بود کلام چنین ثبت صفحه و الواح

صلاح صُلح به هر جنگ اصلح است به مرد

صلاح نیست مُسلّح شود ز کین به سلاح

کلید قفل مودّت به دهر دانی چیست؟

که هست قفل چنین را زبان خوش مفتاح

صلاح صلح تو چون یافتی همه گوییم

صلاح ما همه آن است کان تو راست صلاح

شنیده‌ایم و همه دیده‌ایم و می‌دانیم

که جز ضرر ز خصومت کسی ندیده رباح

به رغم خاطر مفسد سپس به مجلس عیش

ز دست هم بستانید جام و ساغر راح

به دهر بال و پر او تویی کنون زیرا

که سنگ حادثه آن مرغ را شکسته جناح

ز دست خرّم بیچاره برنیاید هیچ

به غیر از اینکه شود از دو جانب او مدّاح

همیشه تا بِه و تُفّاح در حدایق و شاخ

ز شمس رنگ بگیرند و رایحه ز ریاح

عذار مفسدتان باد زرد چون بِهِ زرد

جمال مصلحتان باد سرخ چون تُفّاح

تو را بود چه ثمر غیر طعنه و توبیخ

غزل ردیف «خا»

درخت مهر و وفا را اگر کَنی از بیخ

تو را بود چه ثمر غیر طعنه و توبیخ

حدیث عشق من و تو است قصّه‌ی شیرین

حکایتی است که باید نوشت در تاریخ

کبابم ار کنی از عشق خود بکن کاری

که نه کباب بسوزد ز آتش تو نه سیخ⁽¹⁾

کاری بکن بهر ثواب

نه سیخ بسوزد نه کباب

مدام کار تو خونریزی است و خونخواری

ستاره‌ی تو مگر خوی کرده با مریخ

وصال و صحبت آن ماه خورد سال طلب

که احتیاج ندارد به آهک و زرنیخ

ز تلخ گفتن تو رو ترش کنم هیهات

که حرف تلخ تو شیرین‌تر است از بطیخ

صلاح نیست به او چَکُّشی سخن گفتن⁽²⁾

گهی به نعل بزن خرّما گهی بر میخ⁽³⁾

چون مرغ روحش از قفس آزاد می‌کند

غزلیات ردیف «دال»

بیمار را ز خویش اجل شاد می‌کند

چون مرغ روحش از قفس آزاد می‌کند

رفتند بلبلان گلستان کجا که زاغ

بر شاخ گل نشسته و فریاد می‌کند؟!

نبود عجب اگر تو نیایی به پیش ما

کز آدم احتراز پریزاد می‌کند

از کین هزار خانه‌ی دل را کند خراب

تا خانه‌ای برای خود آباد می‌کند

این حسن را خدا به خداداد داد او⁽¹⁾

ناز از چه رو ز حسن خداداد می‌کند

دنیاست آن عروس که در حجله گه ز ناز

نگشاده روی پشت به داماد می‌کند

بغدادِ هرکه گشت خراب از گرسنگی

از اصفهان عزیمت بغداد می‌کند

تا زنده‌ام کسی نکند هیچ یاد من

مردم همین که هرکه ز من یاد می‌کند

هر موسمی که ابر ببارد به بیستون

آن ابر گریه از غم فرهاد می‌کند

خرّم که انتفاع نبرده ز شاعری

گردیده پیر و خدمت استاد می‌کند

همچو شتر به دست او نیست دگر مهار خود

هرکه به دست دل دهد رشته‌ی اختیار خود

همچو شتر به دست او نیست دگر مهار خود

آهوی چشمت ای پسر هر طرفی کند نظر

شیردلان شهر را می‌کند او شکار خود

از تو بسی جراحتم هست و ولی به راحتم

زخم زدی چه فایده خوب نکرد کار خود

هرکه غلام یار شد از پی او روان شود

شهر به شهر می‌رود از پی شهریار خود

بوسه‌ی تو به نقد جان هرکه خرد بگو به آن

تا به محک زند چو من آن زر کم‌عیار خود

وعده‌ی وصل یار را بس که به خویش داده‌ام

گشته‌ام از خلاف آن مُجرم و شرمسار خود

تا که حیات من بود می‌ندهم غمت به کس

به که به دوش خود کشم در همه عمر بار خود

بوسه به این و آن مده نه یک نه دو و نه سه

حیف بود تلف کنی دولت بیشمار خود

خرّم اگر گذاشت پا در سر کوی او دگر

رو به جنان نمی‌کند از سر کوی یار خود

پشت بر من رو به دشمن می‌کند

رو سوی دلبر دلِ من می‌کند

پشت بر من رو به دشمن می‌کند⁽¹⁾

هرکه در کوی تو مسکن می‌کند

خویش را بیخانه چون من می‌کند

چونکه شوهر رحم بر زن می‌کند

زن ز خانه عزم برزن می‌کند

تخم معنی کاشت در دل هر کسی

حاصلش را زود خرمن می‌کند

مهر خاموشی زده غم بر لبم

ناطقان را غصّه الکن می‌کند

باز دل هر جا کند پرواز باز

روی بام تو نشیمن می‌کند

می‌کنم حفظ تو من زیرا کلیم

گله را از گرگ ایمن می‌کند

آه کش ای دل که آه عاشقان

نرمتر از موم آهن می‌کند

بار عشق آن کس که بر دل کرد بار

احتمال سنگ صد من می‌کند

گاه بوسه می‌دهد او گاه فحش

نقل آن گاو لگدزن می‌کند⁽²⁾

شمع من روشن شود کی، هر کسی

در چراغ خویش روغن می‌کند

مرده از شیون نگردد زنده باز

مرده آن باشد که شیون می‌کند

می‌کند خرّم گر اظهار حیات

مردنی شد خانه روشن می‌کند⁽³⁾

تا که سر هست خیال کلهی باید کرد

دیده را باز به دیدار مهی باید کرد

تا که سر هست خیال کلهی باید کرد

از سر شام سیه تا اثر صبح سفید

دست در حلقه‌ی زلف سیهی باید کرد

خدمت میر وزیرم چو به منصب نرساند

بعد از این پیروی پیر رهی باید کرد

دم رفتن به سرم آی زمانی که مرا

به تو آن وقت به حسرت نگهی باید کرد

بی‌مشقّت نتوان رفت به کعبه زیرا

که به هر مرحله‌اش طیِّ رهی باید کرد

چون میسّر نشود وصل نگاری شب و روز

این هوس را به جهان سال و مهی باید کرد

گر به میخانه ندادند رهم روزی چند

روی از میکده در خانقهی باید کرد

چشم و مژگان تو دیدم که به هم می‌گفتند

در حقیقت حذر از ما سپهی باید کرد

مِی خورد خرّم و عصیان کند و گوید فاش

که به امید شفیعی گنهی باید کرد⁽¹⁾

نه تو را مشک دگر حاجت و نه شانه بود

زلف مشکین تو افشان به سر شانه بود

نه تو را مشک دگر حاجت و نه شانه بود

بس که بیگانه نوازی نشناسی ما را

کاشنایی تو با مردم بیگانه بود

خادم مدرسه هرگز به مقامی نرسد

عاقل آن است که جاروکش میخانه بود

قول رندان جهان نیست معلّل به غرض

هرچه گویند رفیقانه و رندانه بود

شمع می‌سوزد و بر حالت خود می‌گرید

دگر او را چه غم از مردن پروانه بود

زنده مردیست که با خانه و با زندگی است

مرده مردی است که بی زندگی و خانه بود

منم و خانه‌ی ویرانی و یک گنج کمال

مدفن گنج زر و سیم به ویرانه بود

نه عجب مدّعی ار پوست کند از تن من

موش هر جا که بود دشمن انبانه بود

با من از توبه زند دم همه دم واعظ شهر

نیست آگاه که افسون وی افسانه بود

یار شکّرلب اگر داد به خرّم جامی

بی‌تأمّل خورد ار زهر به پیمانه بود

کز مهر در برم شبی آن ماهرو بود

شد سالها که در دلم این آرزو بود

کز مهر در برم شبی آن ماهرو بود

همچون دل گرفته‌ی من صد هزار دل

در طُرّه‌ی تو بسته به یک تار مو بود

بر رهگذار یار نهم رو به روی خاک

کان خاک بهر من سبب آبرو بود

مگذار بهر کاسه‌ی مِی یا پیاله‌ای

منّت به دوش من، که به دوشم سبو بود

جاری ز دیده‌ام شده اشک آنچنان که خلق

آن آب را کنند گمان کاب جو بود

زخمی که از تو بر دل عشاق می‌رسد

مرهم‌پذیر نیست چه جای رفو بود

زان دم که وصف زلف تو را کرده‌ام هنوز

چون آهوی ختا نفسم مشکبو بود

من مست و نیست راه گریزم ز شش جهت

شب نیمه است و شحنه سر چارسو بود

شیرین کلامی‌ات به همین ذکر خرّم است

هر جا که لب به هم زنی این گفتگو بود

گهی زلفت به روی شانه باشد

گهی بر روی زلفت شانه باشد

گهی زلفت به روی شانه باشد

دلم مایل به خال توست آری

کبوتر را هوس بر دانه باشد

تو آن شمعی که هر جا برفروزی

به دورت صد چو من پروانه باشد

دلیری ای پسر در قتل عُشّاق

به طفلی جنگ تو مردانه باشد

دلم در هجر و وصلت بیقرار است

به هر احوال آن دیوانه باشد

حدیث دوزخ و فردوس واعظ

به گوشم یک به یک افسانه باشد

مرا با مسجد و منبر چه کار است

مکان مِیکشان میخانه باشد

مگر خرّم ز مِی از هوش رفته است؟!

که این سان ناله‌اش مستانه باشد

این خیالیست که بایست ز دل بیرون کرد

فکر وصل تو دل غمزده‌ام را خون کرد

این خیالیست که بایست ز دل بیرون کرد

داشتم تا طرب وصل تو را بودم شاد

ناگه آمد تعب هجر و مرا محزون کرد

ابرو و لعل تو معنی اشارات و شفاست

بوعلی ترجمه‌ی هر دو به یک قانون کرد⁽¹⁾

عاشقی باعث دیوانگی و رسوایی است

عشق لیلی نشنیدی که چه با مجنون کرد؟!

بوسه‌ای از لب او خواستم و کرد دریغ

خواهش بی‌غرضم را همه جا مضمون کرد

خوف داری اگر از من بِکُشم زار و مترس

بهر آسودگی خویش توان یک خون کرد

زلف تو مار سیاهیست که صد افسونگر

نتوانند که او را به دمی افسون کرد

هرکه یک بوسه خرید از تو به نرخ صد جان

نگذریم از حق و گوییم تو را مغبون کرد

قد موزون بتان در نظر موزونان

گر نباشد نتوانند غزل موزون کرد

خرّم از مفلسی و فقر مکن شکوه دگر

کارفرمای قضا بین که چه با قارون کرد

می‌کشم منّت مسعود شه راد که او

نان به من داد و مرا از کرمش ممنون کرد

تا فارغ از این ناله و فریاد نگردد

خواهم که دلم از غم تو شاد نگردد

تا فارغ از این ناله و فریاد نگردد

دلداری من می‌دهی ای جان و ندانی

کاین خانه خراب است که آباد نگردد

هر کس که کند قوت دل از شکّر شیرین

از کوهکنی خسته چو فرهاد نگردد

پیدا نشود دوست چو من بهر تو هر چند

آهن بشود تیغ چو فولاد نگردد

دنیا چو عروسی است فریبنده که خود را

در آید و پیرامُن داماد نگردد

هرگز دلم از غم نشود رسته که این مرغ

تا جان ندهد از قفس آزاد نگردد

شاگرد اگر طالب علم است بباید

رنگ رخش از سیلی استاد نگردد

خاک قدم خلق جهان باش چو خرّم

تا کلّه‌ات از عُجب پر از باد نگردد⁽¹⁾

واقف از طبع و ریا کاری زُهّاد نشد

تا به من طبع من دلشده معتاد نشد

واقف از طبع و ریا کاری زُهّاد نشد

خدمت مرشد خود هر که به اخلاص نکرد

خدمتش شد هدر و قابل ارشاد نشد

تا که غافل نشد از ذکر خدا جانوری

هرگز از تیر قضا کشته‌ی صیّاد نشد

آمده لشکر هّم و غم و پیری به سرم

آه یک لحظه به من از اجل امداد نشد

گفتم از خواندن اوراد به وصلش برسم

وصل او واصل من نیز ز اوراد نشد

هر که از روی ریا کرد عبادت نامش

ثبت در دفتر مستوفی عُبّاد نشد

بهر من وصل تو هم عیدی و هم عیدی بود⁽¹⁾

به از این عید مرا عیدی از اعیاد نشد

گرچه بعضی شعرا وارث شعر پدرند

شاعری ارثی من از اب و اجداد نشد

مکن از هیچکسی خوف و بکش خرّم را

فرض کن کز ازل او خلقت و ایجاد نشد

هرچه افزون طلبی باز بسی کم باشد

عهد و میثاق تو گر ثابت و محکم باشد

هرچه افزون طلبی باز بسی کم باشد

مرده را زنده نمایی به تکلّم گویا

نفست از دهن عیسی مریم باشد

گر نشاطی به غلط راه دل من پرسد

گو بفرمای که این خانه پر از غم باشد

عشق چیزی است که آن را به ملایک ندهند

این متاعی است که از زاده‌ی آدم باشد

کو سلیمان که اطاعت کندش دیو و پری

ورنه در حنصر آدم همه خاتم باشد⁽¹⁾

گر به وصلت برسم گریه امانم ندهد

چه توان کرد به عیدی که محرّم باشد

شرط آیین کرم نیست به حاتم نامی

سر دهد هر که ره دوست چو حاتم باشد

داروی وصل توأم دفع کند زخم فراق

کان نه زخمی است که محتاج به مرهم باشد

تویی امروز در این شهر خداوند جمال

کمترین بنده‌ی درگاه تو خرّم باشد

با همه بی‌حرمتی ما را گرامی می‌کند

یار اگر نسبت به ما بی‌احترامی می‌کند

با همه بی‌حرمتی ما را گرامی می‌کند

می‌کند تندی و گوید تلخ و من از شور عشق

اینچنین دانم که او شیرین‌کلامی می‌کند

ساده لوحیِ زلیخا بین که می‌کرد این خیال

چون خریدم یوسف از بهرم غلامی می‌کند

گرچه تاب آتش عشقت دلم را پخت و سوخت

با همه این پختگی آن باز خامی می‌کند

تا به کی خانه نشینی جانب بازار رو

شاهدان خانگی را کوچه نامی می‌کند

خواستم بر آستان او نشینم یار گفت

سفله را بین دعوی عالیمقامی می‌کند

غم ندارد خرّم ار میرد ز هجر دوست لیک

غم از این دارد که دشمن شادکامی می‌کند

مسجد و منبر و محراب وی آباد نشد

تا که زاهد سرش از عجب پر از باد نشد

مسجد و منبر و محراب وی آباد نشد

پیش داماد عروسی که رخش جلوه نکرد

بهره‌مند از کرم و صحبت داماد نشد

خانه بسیار شد آباد کسی گر گوید

خانه چون خانه‌ی میخانه شد آباد نشد

با وجودی که کنم دعوی صاحب نفسی

نفسی از غم عشق تو دلم شاد نشد

داد و بیداد ز بی‌رحمی دلدارم داد

که دلش سیر ز بی‌رحمی و بیداد نشد

بیستون کنده شد از قوّت عشق شیرین

این هنرها هم از قوّت فرهاد نشد

روسیاه است غلامی که شد آزاد ولی

روسفید است غلام تو که آزاد نشد

خرّم پیر چو کودک کند ار شاگردی

مکنش منع کسی پیش خود استاد نشد

بوی خیری مگر از خانه‌ی ما می‌آید

بر در خانه‌ی ما چند گدا می‌آید

بوی خیری مگر از خانه‌ی ما می‌آید

گر به قصد من بدبخت بلا می‌آید

بگذارید بیاید که بجا می‌آید

از عبادات عیان در نظر خلق جهان

محترز باش کزان بوی ریا می‌آید

کودکی از رحم مام نیاید بیرون

گر بداند که در این دار فنا می‌آید

من ز نفرین نکنم واهمه زیرا که کسی

نه ز نفرین برود نه ز دعا می‌آید

کار ما عاشقی و کار همه کاسبی است

چه توان کرد همین کار ز ما می‌آید

زدن بوسه به روی تو صلاح تو بود

چونکه صیقل زنی آیینه جلا می‌آید

گر روم در بر یارم ننشسته گوید

منشین زود برون رو که صدا می‌آید

گر کسی گفت بلا آید از این بعد مکن

باور از وی مگر از پیش خدا می‌آید؟!

مُلتجی گر بشوی غم مخور از این هر کس⁽¹⁾

که عروسی برود هم به عزا می‌آید

یار یک روز اگر پیش من آید یاران

غم مدارید که شب پیش شما می‌آید

خرّم ار داخل میخانه شود معذور است

دردمند است به امید دوا می‌آید

چو صبر نیست حریفان دل من آب شود

یک اربعین به خم انگور، تا شراب شود

چو صبر نیست حریفان دل من آب شود

بنای میکده یارب همیشه باد آباد

چنان مباد که یک خشت آن خراب شود

حدیث حسن تو بگذشت از هزار، اگر

شود نوشته ز هر باب یک کتاب شود

برآستان تو هر سفله روی بگذارد

مکان رتبه‌اش عالی از آن جناب شود

چه لعبتی تو ندانم به پیش اهل نظر

که از نظاره‌ی روی تو، شیخ شاب شود

ستم مکن به من ای خواجه زآنکه می‌گویند

چو کرد بنده گنه مورد عتاب شود

به غفلت ار ز رخت پرده اوفتد ماند

به روز ابر که ناگاه آفتاب شود

اگرچه ز اهل دهاتی ولی ز غایت حسن

شوی چو داخل هر شهر انقلاب شود

به بندگان تو خرّم از این کند خدمت

که تا غلامِ غلام تو او حساب شود

میان اهل عالم سرفراز و مفتخر باشد

هنر آموز زیرا هر که از اهل هنر باشد

میان اهل عالم سرفراز و مفتخر باشد

تو چون شمسی و باید هر مهی در خانه‌ای باشی

به یک هفته سه خانه گشتن آیین قمر باشد

بریدم رشته‌ی الفت ز هر بی‌مهر چون دیدم

بِبُرّد باغبان شاخی که بی‌برگ و ثمر باشد

نگارا چند خوابی صبح شد برخیز و کاری کن

که سوز عجز بیداران شب، پیش از سحر باشد

به تیغی کز تو آمد بر سرم از پای افتادم

بنازم ضرب دستی را که زخمش کارگر باشد

شبی در خواب شیرین دید، خسرو زهر می‌نوشد

مُعبّر گفت کاصفاهان به کام او شکر باشد⁽¹⁾

ز تیر آه مظلومی ندیدم ظالمی خائف

مگر این عهد آه هر ستمکش بی‌اثر باشد

تو بهتر از ملک هستی و خوشتر از پری جانا

مشو عاشق که عاشق‌پیشگی کار بشر باشد

به درس و بحث خرّم نیست عالِم هیچ در عالَم

که او نه مبتدا داند نه مخبر از خبر باشد

به شما آنچه نمایند به ما نیز کنند

نه به ما جور نکویان، به شما نیز کنند

به شما آنچه نمایند به ما نیز کنند

جان ز هجرت به لبم آمد و وصلت جویم

غرقه در بحر چو گردند شنا نیز کنند

بوعلی گر نبود ابروی و لعل تو بود

حکمت او به اشارات و شفا نیز کنند⁽¹⁾

مطربا چند زنی ساز مخالف به عراق

اصفهان ترک مُبدّل به نوا نیز کنند⁽²⁾

خوش بود مشک تر از طُرّه‌ی مشکین نگار

ورنه از نافه‌ی آهوی ختا نیز کنند

بسته‌ی زلف تو دل گشت و نگردید خلاص

پر هر مرغ که بندند رها نیز کنند

شاهدانند به عالم که ز تیر مژگان

خلق را قتل نمایند و ابا نیز کنند

یک خدا هست و شود بندگی او به دو قسم

قومی از صدق و گروهی ز ریا نیز کنند

آنچه کردند نکویان جهان با خرّم

می‌کند خوف که در روز جزا نیز کنند

از باطن می زندگی و خانه ندارد

هر کس که به خانه می و پیمانه ندارد

از باطن می زندگی و خانه ندارد

در بزم از آن دور تو گردم که نگویی

شمع رخ من بهر چه پروانه ندارد

در مملکت عشق چه بی‌خانه کسانند

جز ما در آنجا همه کس خانه ندارد

یارم به زبان رام نشد آه زبانم

مانند کلیدیست که دندانه ندارد

بیرون نرود از چه غم تو زدل من

گویا به جز این خانه دگر خانه ندارد

خویشیم حریفان همه در بزم که امشب

این مجلس ما یک تن بیگانه ندارد

زر خواست ز من پیش، که تا بوسه دهد بعد

گفتم صنما بوسه که بیعانه ندارد

جز خانه‌ی ما یانه ندارد همه دارند

ویران شود آن خانه که یک یانه ندارد⁽¹⁾

خرّم چو ز پر خوردن می منع کنندت

گو باده‌گساری گِز و پیمانه ندارد

نه لاله‌ی دمن و نه گل چمن دارد

غزل ذومطلعین

لطافتی که تن یار گلبدن دارد

نه لاله‌ی دمن و نه گل چمن دارد

زبان مرده سر صحبت و سخن دارد

ولی چه چاره کند خاک در دهن دارد

اگر که یوسف ما را برند در بازار

هزار مشتری غیر پیرزن دارد

دلم کباب شد از آتشت مزن دامان

کباب پخته چه حاجت به باد زن دارد

اگر که یار پری روی را نمایم رام

رقیب را چه کنم؟ خوی اهرمن دارد

به یمن عشق شدم شهره زانکه هر گنجشک

جلال و جاه و بزرگی ز نارون دارد

خوشم نیامد از این عیش و عشرتِ امشب

که بزم ما نه مُغنّی نه تارزن دارد

سفر خوش است و بود بر مسافری ناخوش

که روز و شب دل او حُبّی از وطن دارد

خوشا به حال دل مرده‌ای که بعد از مرگ

همین ز دولت و اموال یک کفن دارد

همه جسارت خرّم پی مطایبه است

امید عفو ز حضّار انجمن دارد

گر ز هر کس کینه‌ای دارد ز دل بیرون کند

یار من آلوده از می چون لب میگون کند

گر ز هر کس کینه‌ای دارد ز دل بیرون کند

هر که چون من گردد از شهر و دیارش تنگدل

می‌رود در دشت و هامون جای چون مجنون کند

دست بردم سوی زلف یار سر پس برد و گفت

هیچکس نتواند این مار سیه افسون کند

خواهد ار عشّاق را بیرون کند از کوی خود

ترسم از بی‌طالعی اوّل مرا بیرون کند

از می تنها نگردم مست با ساقی بگوی

کز برای من میان جام می افیون کند

می‌کنم دایم خیال وصل خوبان جهان

همچو مسکینی که فکر دولت قارون کند

گفتمش خرّم به جانی بوسه‌ات را مشتری است

گفت می‌خواهد کزین سودا مرا مغبون کند

بر صفحه‌ی عذارش رمزیست می‌نگارد

آن خال و خط نباشد کان دلربا گذارد

بر صفحه‌ی عذارش رمزیست می‌نگارد

از بهر خواب آن شوخ گر چشم هم‌گذارد

هر کس که هست بیدار کامی از او برآرد

در کشتزار عالم تا هست سبز آدم

هر کس به یک امیدی تخمی به دل بکارد

چون نیست نقش و طالع نرّاد پاک بازو

دیگر چرا شکایت از کعبتین دارد

من خاکسار بودم اکنون چو خاک گشتم

شاید امانتش را بر دست من سپارد

چون در قلم نیاید تعداد عاشقانش

پیوسته یک به یک را ز انگشت می‌شمارد

آورد و بُردِ گیتی رسم قدیم باشد

یک تن برد گر امروز، فردا دو تن بیارد

در چشم تو نباید از غایت تَجمّل

گر جای اشک عاشق از دیده خون ببارد

با هر کسی سر و کار آن شوخ دارد امّا

کاری به کار خرّم از هیچ رو ندارد