آیین بندگی در کلام علوی

مشخصات کتاب

سرشناسه : مهدوی دامغانی، علی، ۱۳۴۱ -

عنوان و نام پدیدآور : آیین بندگی در کلام علوی: نگرشی در آخرین وصایای مولی‌الموحدین امیرالمومنین (علیه‌السلام)/ علی مهدوی دامغانی.

مشخصات نشر : تهران: دلیل ما، ۱۳۹۶.

مشخصات ظاهری : ۴۷۲ ص.

شابک : ۲۶۰۰۰۰ ریال: 978-600-442-054-9

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [۴۲۵] - ۴۴۲؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

عنوان دیگر : نگرشی در آخرین وصایای مولی‌الموحدین امیرالمومنین (علیه‌السلام).

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب ، (ع) ، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- وصیت‌نامه

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Wil

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

موضوع : 'Ali ibn abi-Talib‪, Imam I, 600-661

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- فضایل

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Virtues

رده بندی کنگره : BP۱۴۲/۲/آ۹م۹ ۱۳۹۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۲۱۵

شماره کتابشناسی ملی : ۴۸۰۶۶۱۸

اشاره

فهرست مطالب

تقریظ۱۷

مقدمه‌ی مولّف 21

پیشگفتار 25

بخش اول

فصل اول

تامّلی کوتاه در شخصیّت امیرالمومنین علی(ع) 29

تامّلی کوتاه در شخصیّت امیرالمومنین علی31

مقام امیرالمومنین(ع) در آیات قرآن 35

شخصیّت امیرالمومنین(ع)در کلام پیامبر(ص)

حدیث غدیر 38

امام مبین 40

جایگاه امیرالمومنین(ع) در کلام خود آن حضرت 42

امیرالمومنین(ع) از دیدگاه اهل سنّت 46

فصل دوم

اهمیّت وصیت از نگاه اسلام 49

وصیت در لغت و اصطلاح 51

1- اهمیت وصیت در مسایل مالی از دیدگاه قرآن و نگاه روایات 52

آثار وصیت 53

2- وصیت در مسایل اخلاقی از لسان قرآن و عترت 54

فصل سوم

وصیت امیرالمومنین(ع) در کتب احادیث 59

وصیت امیرالمومنین(ع) در کتب احادیث 61

مخاطبان امیرالمومنین(ع) به هنگام وصیت 63

فصل چهارم

سخنی با قصاص کنندگان 65

سخنی با قصاص کنندگان 67

مساله‌ی ولایت بعد از امیرالمومنین67

جایگاه قتل نفس در اسلام 69

حکم قتل نفس در احکام اسلام 70

حقوق بازماندگان مقتول در احکام اسلامی 70

متن کامل وصیت به همراه ترجمه 74

آغاز وصیت 76

بخش دوم

فصل اول

ذکر و یاد خداوند در کلام امیرالمومنین(ع) 83

ذکر و یاد خداوند در کلام امیرالمومنین(ع)85

اهمیّت نام خداوند در آغاز کارها 87

اقرار به شهادتین در ابتدای وصیت 89

فصل دوم

وصیت به تقوا و سرانجامی همراه با تسلیم در کلام امیرالمومنین(ع) 95

وصیت به تقوا در کلام امیرالمومنین(ع) 97

حقیقت تقوا101

اهمیّت و آثار تقوا در بعضی از آیات قرآن 101

گنج با ارزش قرآن در اختیار متّقین 102

معیّت خداوند با متّقین 102

محبّت خداوند به پرهیزکاران و اهل تقوی 103

پرهیزکاری تنها راه نجات 103

امنیّت در سایه‌ی تقوا 104

آسان شدن کارها در سایه‌ی تقوا 104

تقوا عامل زدودن گناهان و اصلاح درکارها 104

تقوا عامل پذیرش اعمال 105

تقوا معیار سنجش انسان‌ها 105

بهشت در انتظار متّقین 106

اهمیّت تقوا در کلام اهل بیت عصمت و طهارت(ع) 106

راه‌های کسب تقوا 112

محاسبه‌ی نفس 113

فراز دوم: پایانی سبز در زیر لوای اسلام در کلام امیر کلام 114

راه دست یابی به حسن عاقبت و مرگ سلیم 117

فصل سوم

اهمیّت اتحاد و همبستگی در کلام امیرالمومنین(ع) 129

اهمیّت اتّحاد و همبستگی در کلام امیرالمومنین(ع)131

اتّحاد در کلام امیرالمومنین(ع) 131

الف: اتّحاد در فرهنگ دین و کیفیّت آن 132

اهمیّت اتّحاد از دیدگاه قرآن کریم 132

مروری کوتاه در تاریخ 136

عقد اخوّت 137

سیره‌ی امیرالمومنین در تحکیم اتحاد 139

ب: لزوم اصلاح ذات البین 140

اهمیت اصلاح ذات البین در قرآن کریم 140

الف: اثر فردی 141

ب: اثر اجتماعی 142

اهمیّت اصلاح ذات البین در کلام معصومین(ع) 144

تفرقه افکنی علامت بدترین مردم 145

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)147

فصل چهارم

اهمیّت صله‌ی رحم در کلام امیرالمومنین(ع) 149

اهمیّت صله‌ی رحم در کلام امیرالمومنین(ع) 151

اهمیّت صله رحم در اسلام 151

مذمّت قاطع رحم در فرهنگ اسلام 155

آثار نیک دنیوی و اُخروی صله‌ی رحم 156

آثار سوء دنیوی و اُخروی قطع رحم 160

والدین مصداق مهم صله‌ی رحم 161

احترام به والدین در بعضی از آیات قرآن 162

احترام به والدین در روایات خاندان وحی(ع) 165

آثار دنیوی و اُخروی احترام به والدین 166

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)168

فصل پنجم

ایتام در کلام نورانی امیرالمومنین(ع) 169

ایتام در کلام نورانی امیرالمومنین(ع)171

تکریم یتیم از دیدگاه دین 171

لفظ یتیم در لغت و در اصطلاح 172

پیشینه‌ی تکریم ایتام در ادیان آسمانی 173

منزلت ایتام در قرآن کریم 173

جایگاه ایتام در شماری از روایات عترت طاهرین(ع) 174

پیشگیری حکیمانه‌ی دین اسلام از عواقبی تلخ 176

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع) 178

فصل ششم

عمل به قرآن کریم در وصیت امیرالمومنین(ع) 181

عمل به قرآن کریم در وصیت امیرالمومنین(ع) 183

مقدمه 183

عظمت قرآن از کلام قرآن 185

اهمیّت توجه به قرآن کریم در کلام معصومین(ع) 187

نقش قرآن در زندگی انسان 191

آثار اعجاز آمیز قرآن در روح و روان انسان 191

پیام های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع) 193

فصل هفتم

همسایگان در کلام امیرالمومنین(ع) 197

همسایگان در کلام امیرالمومنین(ع) 199

جایگاه همسایه در اسلام 199

آثار و عظمت تکریم همسایگان 200

جایگاه همسایه در قرآن کریم 200

اهمیّت همسایه در بعضی از روایات 202

اقسام همسایگان 206

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع) 210

فصل هشتم

عظمت حج و کعبه معظّمه در کلام امیرالمومنین(ع) 211

عظمت حج و کعبه معظّمه در کلام امیرالمومنین(ع)213

مقدمه 213

عظمت حج وکعبه‌ی معظّمه در کلام وحی 215

پیامبران الهی خادمان کعبه 217

حرمت کعبه‌ی معظّمه 218

اولین و مهم‌ترین مکان برای عبادت 219

کعبهی معظّمه محور هدایت 219

حج وعظمت کعبه در کلام عترت(ع) 220

مُهر کفر بر پیشانی تارک حج 220

حج از ارکان مهم اسلام 221

حج و توصیف کعبه در کلام امیرالمومنین(ع)223

بر پایی دین بر پایه‌ی کعبه 225

آثار و برکات حج 225

محل نزول برکات 227

عظمت حج در ادعیه‌ی ماه مبارک رمضان 228

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)230

فصل نهم

اهمیّت نماز در کلام امیرالمومنین(ع) 233

اهمیّت نماز در کلام حضرت مولی الموحدین امیرالمومنین(ع) 235

اهمیّت نماز 235

تاکید بر نماز در بعضی از آیات قرآن 236

نماز در سیره و بعضی از کلمات معصومین(ع) 237

اهمیت نماز اول وقت 241

برخی از آثار نماز در کلام عترت(ع) 242

نماز عامل کبرزدایی 244

نماز سبب قبولی اعمال 245

آثار ترک و سبک شمردن نماز 245

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع) 248

فصل دهم

زکات در وصیت امیرالمومنین(ع) 251

زکات در وصیت امیرالمومنین(ع)253

اهمیت زکات در اسلام 253

واژه‌ی «زکات» در لغت و اصطلاح 254

علت وجوب زکات در احکام اسلام 255

جایگاه زکات در کلام وحی 257

زکات در آیینه‌ی احادیث 258

آثار و برکات پرداخت زکات 262

نتیجه‌ی ترک زکات 265

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)268

فصل یازدهم

عظمت ماه صیام در کلام امیرالمومنین(ع) 271

عظمت ماه صیام در کلام امیرالمومنین(ع)273

واژه‌ی «رمضان» در لغت 273

واژه‌ی «برکت» و «مبارک» در لسان وحی 274

معرفت مقام و عظمت ماه مبارک رمضان 276

جایگاه و عظمت ماه صیام در کلام رسول الله (ع) 277

حکمت وجوب روزه در قرآن کریم 279

حکمت وجوب روزه از لسان کوثر قرآن فاطمه‌ی زهرا(س) 280

آثار مادی و معنوی صوم 281

وجود مبارک پیامبر عظیم الشان اسلام(ص) و اجر مجاهدین مخلص 281

عطیه‌ی بی بدیل ویژه‌ی صائمین مخلص 283

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع) 284

فصل دوازدهم

جایگاه مساکین در وصیت امیرالمومنین(ع) 287

جایگاه مساکین در وصیت امیرالمومنین(ع) 289

اهمیّت و جایگاه فقرا و مساکین در فرهنگ اسلامی 289

تفاوت میان فقیر و مسکین 290

اهمیّت کمک به نیازمندان در برخی از آیات قرآن کریم 290

کیفیت انفاق از نگاه قرآن 293

آثار انفاق در برخی از آیات الهیّه‌ی قرآن کریم 293

آثار انفاق در برخی از احادیث 295

هدف از انفاق به فقرا و مساکین در فرهنگ اسلام 298

انفاق کنندگان نمونه 300

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع) 300

فصل سیزدهم

اهمیّت جهاد در کلام امیرمومنان علی(ع) 305

اهمیّت جهاد در کلام امیرمومنان علی(ع)307

اهمیّت جهاد از منظر دین مبین اسلام 307

اهمیت جهاد در کلام عترت طاهرین(ع)309

اقسام جهاد 311

جهاد اکبر 314

فضیلت مجاهد از منظر قرآن و عترت(ع) 316

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)317

فصل چهاردهم

عظمت اهل بیت پیامبر(ص) در کلام امیرالمومنین(ع) 321

عظمت اهل بیت پیامبر(ع) در کلام امیرالمومنین(ع) 323

مقدمه 323

اهل بیت عصمت و طهارت(ع) در قرآن مجید 325

نگاهی به دو روایت 345

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان348

فصل پانزدهم

اصحاب پیامبر درکلام امیرالمومنین(ع) 353

اصحاب پیامبر درکلام امیرالمومنین(ع)355

بدعت در لغت و اصطلاح 356

بدعت در برخی روایات 358

ظهور بدعت در جامعه‌ی اسلامی 359

بدعت و آثار سوء آن 361

بدعت عامل پایمال شدن سنت‌ها 362

واژه‌ی صحابه در لغت و اصطلاح 362

جامعه در زمان پیامبر(ص)364

مقصود از صحابه در کلام پیامبر اکرم(ع) وامیرالمومنین(ع) 369

فصل شانزدهم اهمیّت حقوق زنان در کلام امیرالمومنین(ع) 371

اهمیّت حقوق زنان در کلام امیرالمومنین(ع)373

مقدمه 373

جایگاه و اهمیّت زنان در قرآن کریم 374

1 - خلقت مادی انسان از نگاه بعضی از آیات قرآن 375

2 - آفرینش روح در بعضی از آیات 376

ابعاد معنوی زن 379

جایگاه زن در احادیث 381

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع) 383

فصل هفدهم

شیوه گفتار و امر به معروف در کلام امیرالمومنین(ع) 385

شیوه گفتار و امر به معروف در کلام امیرالمومنین(ع)387

تکلّم از ویژگی‌های انسان 387

اهمیّت امر به معروف و نهی از منکر 391

جایگاه امر به معروف و نهی از منکر 394

اهمیّت امر به معروف و نهی از منکر در روایات 395

مراتب امر به معروف و نهی از منکر 397

مذمت ترک امر به معروف و نهی از منکر 400

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع) 401

رابطه‌ی میان ترک امر به معروف و نهی از منکر و تسلط اشرار 402

فصل هجدهم

اهمیّت تعاون و همکاری در کلام امیر مؤمنان(ع) 405

اهمیّت تعاون و همکاری در کلام امیر مومنان(ع)407

مقدمه 407

واژه‌شناسی 409

اهمیّت تعاون در بعضی از آیات قرآن کریم 412

نهی از تکبر و فخر فروشی 414

تعاون یک ضرورت اجتماعی 415

تعاون و همکاری در روایات عترت طاهرین(ع) 417

1.حیات پرخیر 417

2.حق واجب 417

3.آداب اجتماعی 418

4.امنیّت در آخرت 418

5.خیانت کار به خدا و رسول او 419

آثار قهر و آشتی در آیینه‌ی روایات 420

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)421

خاتمه 423

کتابنامه 425

تقریظ استاد عالی قدر دانشمند معظم دکتر احمد مهدوی دامغانی دامت برکاته

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله ربّ العالمین وصلّی الله علی سیّدنا و نبیّنا محمّد و آله الطاهرین والسلام علی سیّد الأوصیاء والأولیاء والشّهداء والمظلومین علیّ أمیرالمؤمنین و علی أولاده المعصومین.

خداوند متعال را شکر می کنم که به لطف و عنایت و رحمت و منّت خود به نور چشم معظّم این بنده ناچیز ، برادر زاده‌ی عزیز فاضل دانشمندم حجة‌الاسلام‌و المسلمین آقای حاج شیخ علی مهدی دامغانی دامت برکاته، استعداد و دانش و همّتی مرحمت فرموده است که بتواند با استمداد از کلام‌الله حمید مجید و استفاده از علوم و احادیث معصومین(ع) که حَمَله‌ی وحی و مفسّران واقعی قرآن اند، بقدر الوُسع در مقام تفسیر و تشریح معانی قرآن مجید و تبیین و توضیح کلمات رسول اکرم و ائمه طاهرین سلام الله علیهم اجمعین برآید و با زحمت و دقّت در این کار سودمند صرف وقت کند و آن معانی والا را به نحو مطلوبی بیان کند و از این طریق، مانند پدر و اجداد پدری و مادری خود که به قول سعدی(رحمة الله علیه) «همه قبیله او عالمان دین بودند» به خدمتگزاری به اهل بیت عصمت و طهارت(ع) موفّق شود- و لله الحمد.

آنچه در این کتاب به نظر خوانندگان فاضل و محترم می رسد توضیح و تفسیری است که ایشان از سخنان گهربار حضرت مولی الموالی صلواة الله علیه - که در وصف سخن آن حضرت گفته اند: دُونَ کلام الخالق وفوق کلام المخلوق و این سخنان به صورت آخرین «وصیّت» آن وجود مبارک است که در آخرین لحظات زندگانی این جهانی اش و در حالِ اشتیاق شدیدی که به عُروج

به «رفیق اعلا» و رُجوع به الله تعالی را از حضرتش مشاهده می شد، فرموده است و در حقیقت بیانِ تفصیلیِ سخنانی است که پیش تر از آنکه آن ضربه کُشنده بر تارک همایونش فرود آید و عاشقانه و سپاسگزارانه بگوید: «فُزْتُ و ربّ الکعبة» به مردمان فرموده بود:

«امّا وصیّتی: فالله لا تُشرِکُوا به شیئاً و محمّداً، فلا تُضَیّعوا سُنّتَه، أقیمُوا هذینِ العَمُودَینِ وأوقِدُوا هذینِ المصبَاحین.» ⁽¹⁾

که به تفصیل بیشتر به دو فرزند، دو نور چشم خود دو پسر حضرت صدّیقه کبری فاطمه زهرا (س)، حضرت مجتی و حضرت سیّد الشهداء(ع) به تأکید وصیّت می فرماید.

اینک آقای حاج شیخ علی دامت برکاته آن آخرین سخنان حضرت مولی الموالی را که امام(ع) در طول عمر شریفش همواره برای احیاء و اقامه و ترویج آن به معنای واقعی مجاهدت فرموده است و اکنون با سُکُون و آرامش، به تعبیر رسول اکرم(ص): به «رفیق أعلاء» و لقاء الله مشرّف می شود، به بهترین وجهی برای علاقه مندان به قرآن و عترت به فارسی تشریح و تفسیر کرده است الهی که حق تعالی این خدمتش را به لطف و عنایت خود بپذیراد و ثواب آن را بر او ارزانی داراد و إن شاء الله توفیق مستمرّ و مزید سعی در ترویج معارف اسلامی و خدمتگزاری به محمّد و آل محمّد(ص) را به ایشان مرحمت فرمایاد بالنّبی صلّی الله علیه وآله الأمجاد.

فقیر فانی - احمد مهدی دامغانی

تصویر دست‌خط مبارک حضرت استاد دکتر احمد مهدوی دامغانی دامت برکاته

تصویر دست‌خط مبارک حضرت استاد دکتر احمد مهدوی دامغانی دامت برکاته

مقدمه‌ی مولّف

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله علی هدایته لدینه، و التوفیق لما دعی إلیه من سبیله، وخیر الصلاة و السلام علی خیر خلقه و خاتم رسله سیدنا أبی القاسم محمد و علی أهل بیته الطاهرین سیما علی مولانا بقیة الله الأعظم أرواحنا و أرواح العالمین له الفداء، واللعن علی أعدائهم وغاصبی حقوقهم من الآن إلی لقاء یوم الدین.

أما بعد، عن رسول الله(ص):

یا عَلی أَنَا وَ أَنْتَ أَبَوَا هَذِهِ الْاُمَةِ ⁽¹⁾

کلام امیر کلام امام المتقین امیرالمومنین علیه أفضل صلوات المصلّین فوق کلام مخلوق ودون کلام خالق است، و این حقیقتی است که کسی به آن نمی‌رسد مگر آن‌که احاطه برفنون کلام عرب داشته باشد، و در کلمات بلغا و فصحای‌شان غور نموده، آن‌گاه در می یابد که آنچه از آن مصدر علم و نور و طهارت صادر شده است ممکن نیست از غیر حضرتش صادر شود.

و در بین کلمات آن عَلَم علم و حلم، وصیت آن حضرت دارای خصایصی است که ابتدا باید توجه داشت که گوینده‌ی این کلمات پدر جمیع اُمت مرحومه است آن‌طور که رسول اکرم(ص) فرمود:

یا عَلی أَنَا وَ أَنْتَ أَبَوَا هَذِهِ الْاُمَةِ.

اگر تامّل شود که هر پدری چه درجه ای از محبت و خیرخواهی نسبت به فرزندان خود دارد، به نحوی حتی حاضر است برای حفظ او خود را در مخاطره افکند، آن‌گاه چگونه است درجه ی محبت پدر این اُمت که همانا رسول اکرم(ص) فرمود.

و نیز باید توجه به ظرف صدور این وصیت داشته باشیم که فرق مبارک حضرتش به شمشیر ملعون ازل و ابد شکافته شده، و خداوند متعال فقط می داند چه گذشت در آن لحظات بر اوّل مظلوم عالم، در آن لحظاتی که از شدت درد و تاثیر سمّ بر خود می پیچید، آن‌گاه اهمیت آنچه در خیرخواهی اُمت در آن حالت فرموده تا حدی معلوم می گردد.

و در این مقام باید توجه داشت که وصیت مذکور متوجه به جمیع افراد اُمت اسلامی است چنانچه که خود تصریح می فرماید: «ومن بلغه کتابی».

ابتدا وصیت را به اظهار شهادتین و امر به تقوای الهی آغاز فرموده، و سرّش این است که آنچه موجب سعادت ابدی هر بشری است، دو پایه و اساس آن ایمان و عمل صالح است، و بر هر مومن لازم است که دایماً و در جمیع حالات تحفّظ بر این دو رکن اساسی نماید.

لذا در آیات متعددی از قرآن کریم فوز به نِعَم اُخروی که غایت آمال المومنین است، اناطه شده بر تحقق این دو رکن رکین، و حقیقت تقوا محقق نمی شود مگر به اتیان واجبات و ترک محرمات که گرچه بر لسان آسان ولی در عمل در غایت صعوبت است.

و در مرحله‌ی بعد امر به صلاح ذات البین و رعایت صله‌ی رحم فرموده، و این ناشی از کمال اهمیت این امر است، و بعد حضرت توصیه فرموده به مواردی از لزوم رعایت حال یتامی، و توجه به قرآن کریم، و رعایت حال همسایگان، و نیز حج

بیت الله الحرام، و اتیان صلاة و زکاة و صوم ماه رمضان، و رعایت فقرا و مساکین، و لزوم جهاد که به اموال و اَنفس و اَلسنه، و توجه به ذرّیه‌ی رسول اکرم(ص)، و لزوم رعایت احوال آن دسته از صحابه‌ی رسول مکرّم(ص) که احداث حدثی نکرده باشند، کنایه از این‌که از طریقِ آن حضرت تخطّی ننموده باشند نه جمیع صحابه، و در عین حال اشاره فرموده که آن گروه آخر مورد لعن آن حضرت واقع شده اند، و سایر اموری که آن حضرت با توجه به درجات اهمیت یکی بعد از دیگری بیان فرموده اند.

اکنون جای دو سوال است: آیا هر یک از ما اگر این وصیت را در جمیع شئون زندگی دایماً مدّ نظر قرار داده و به آن عمل نماییم چه تحوّل عظمی در هر یک اتفاق خواهد افتاد؟

و دیگر این‌که اگر تمامی افراد جامعه به آن عمل نمایند چگونه خواهد بود حال آن مجتمع؟

و این آن مدینه‌ی فاضله ای است که نتیجه‌ی بعثت جمیع انبیا صلوات الله علیهم اجمعین می‌باشد، قهراً اگر خللی در هر یک از اشخاص و در جامعه به نحو عموم مشهود باشد، به هر مرتبه ای همگی از قصور و تقصیر خود ماست و الّا حجج الهیّه همه ی حقایق نورانیّه را بیان فرموده و خود اول عامل به آن بوده اند.

اللهمّ وفّقنا لما تحبّ وترضی، و أعنّا علی أنفسنا بما تعین به الصالحین علی أنفسهم، واختم أعمالنا بأحسنها، واجعل ثوابنا منها الجنة برحمتک، وآخر دعوانا أن الحمد لله ربّ العالمین.

علی مهدوی دامغانی

عفی عنه وعن والدیه

14 ربیع المولود 1438

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله ربّ العالمین، و الصلاة و السلام علی سیدنا محمد و آله الطاهرین،

و اللعن الدائم علی أعدائهم أجمعین

پیش گفتار

وصیت پیش رو، وصیت انسانی است که تمام قرآن و انوار وحی از وجود مبارکش متجلی می گردد، و خود می‌فرماید:

وَ لا ضَلَلْتُ وَ لَا ضُلَّ بی؛⁽¹⁾

نه هرگز گمراه شدم و نه دیگران به واسطه‌ی من گمراه شدند.

بلکه نور پر فروغ هدایت و معرفت و حقانیت از وجود من پرتو افشان است که فرمود:

إنَّما مثَلَی بَینَکُمْ کَمَثَلِ السّراجِ فی الظُّلْمَةِ؛⁽²⁾

کسی که در ظلمت به آن چراغ نزدیک شود همانا از آن نور برخوردار می‌گردد.

این توصیه‌های حکیمانه، سفارش انسانی است که با روشنایی باطن، و

محاسبه‌ای دقیق و بی‌نظیر، دنیای فانی را رصد کرده، و بدون هیچ تردیدی به طور کامل آگاهست که خوشبختی و سعادت واقعی و جاودان، تنها در سایه‌ی اطاعت آگاهانه از فرمان خداوند سبحان تحقق می‌یابد؛ زیرا او خود سالار کاروان انسانیّت است، مبدا و مقصد را به خوبی می‌شناسد، و خود را نیز عضوی از آن کاروان می‌داند، و از تمام جزئیات در طی طریق آن مطلع است، و حقایق پنهان و آشکار همه‌ی دیدنی‌ها و نادیدنی‌ها در برابر دید‌گانش مساوی و یک سان هستند که فرمود:

لَوْ کُشِفَ الْغِطاءُ مَا ازَدَدتُ یقیناً؛ ⁽¹⁾

او در طول زندگی خویش، با بینش صحیح و علم لدنّی و یقین ربّانی زندگی کرد، و صفحه‌ی پاک و مطهّر دل را - که عرش کبریایی خداوندگار است⁽²⁾- از هر گونه وابستگی و آلودگی حفظ نمود، و لحظه‌ای و حتی کم‌تر از لحظه‌ای در وجود حق شک نکرد و فرمود:

ما شَکَکْتُ فی الَحقٍّ مُذْ أرِیتُهُ؛ ⁽³⁾

وتنها در توحید محض مستغرق شد.

در نتیجه، دنیا در نزد دید‌گانش به اندازه‌ای دنیّ و پست جلوه کرد که او را سه طلاقه نمود⁽⁴⁾، و فقط قلب نازنین و پاکیزه‌ی خود را، لبریز از عشق معبودش نمود،

مشتاقانه و بی صبرانه، لقای ربّ العالمین را انتظار می‌کشید.

طبق سنت هر ساله که والد معظّم حضرت آیت الله شیخ علی مهدوی دامغانی دامت برکاته در ماه مبارک رمضان بعد از نماز ظهر و عصر ، بحث تفسیر قرآن کریم را دارند، برای رعایت همه امور و جوانب در ایام شهادت حضرت امیرالمومنین صلوات الله وسلامه علیه (رمضان المبارک 1436 ق) برای مدت چند جلسه با بیان شیوا ونافذ خویش به تبیین و توضیح آخرین وصیت حضرت مولی الموالی پرداختند، و خوشا به حال آنان که توفیق اندیشه و تدبّر در کلمات اول مظلوم عالم را دارند، و از چشمه‌ی زلال معارفش جرعه جرعه سیراب می‌گردند.

و بحمد الله تمام مطالب و درس های ارزشمند و پُر محتوایی که در آن جلسات مطرح گردید، جمع آوری شده، وبعد از تحقیق و پژوهش در منابع آن، و شرح بیش‌تر بعضی مباحث آن، و منظّم و مدوّن نمودن سخنان معظم له ، اکنون به صورت کتاب حاضر به زیور طبع آراسته گردیده است.

بیان چند نکته را لازم می دانم:

١- وصایا و سفارشات مختلف ومتعددی از حضرت امیرالمومنین(ع) به دست شیعیان رسیده است ، اما این وصیت متمایز از دیگر فرمایشات حضرت است؛ زیرا در آخرین لحظات غم بار عمر شریف و با فرقی شکافته به عنوان پدری دلسوز، تمام راه و روش بندگی و رسیدن به سعادت ابدی را با کوتاه ترین کلمات بیان فرموده اند.

٢- در این کتاب مواردی که مربوط به نقل قضایای تاریخی در صدر اسلام و بعد از آن بوده که محل اختلاف آرا و انظار است، سعی و همّت بر آن شده که از کتب معتبر اهل سنت مطالب آن نقل شود.

٣- مطالب این کتاب در دوبخش دسته بندی شده و عمده مباحث آن در بخش دوم می باشد که شامل هجده فصل است.

بخش اول: تاملی کوتاه در شخصیت مولی الموحدین امیرالمومنین(ع) و اهمیّت وصیّت در اسلام.

بخش دوم: شرح و بررسی وصیت حضرت امیر(ع).

در خاتمه از همه‌ی بزرگوارانی که به نوعی در تهیه و آماده سازی این اثر ما را یاری نمودند کمال تشکر و سپاس را دارم، و برای آنان حُسن عاقبت از خدای رحمان خواستارم، و از شما خوانندگان فاضل و ارجمند که با قبول زحمت خواندن این کتاب شریف بر ما منّت نهاده اید، در رفع نواقص و عیوب احتمالی مدد و یاری خواسته تا در چاپ‌های بعد لحاظ گردد.

ان شاء الله این تلاش مورد رضایت پروردگار متعال سبحانه و تعالی و موجب خشنودی قطب عالم امکان حضرت بقیة الله الأعظم - عجّل الله تعالی فرجه الشریف - قرار گیرد.

محمدجواد مهدوی دامغانی

بخش اول

فصل اول:تامّلی کوتاه در شخصیّت امیرالمومنین علی(ع)

اشاره

تامّلی کوتاه در شخصیّت امیرالمومنین علی(ع)

بعد از رسول اکرم(ص) اولین شخصیّت بی همتا و بی نظیر عالم خلقت، ثانی وجود پیامبر خاتم(ص)، امیرالمومنین علی بن ابی طالب(ع) است.

همان گونه که توصیف وجود مبارک پیامبر اکرم(ص) از حدود مراتب خارج و مقدور کسی نیست، وصف مقام با عظمت امیرالمومنین و سایر معصومین هم جز از زبان پیامبر گرامی اسلام(ص) مقدور احدی نخواهد بود.

هنگامی که خاتم پیامبران(ص) در خطاب به امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب(ع) می‌فرماید:

یا عَلِی مَا عَرَفَ اللهَ حَقَ مَعْرِفَتِهِ غَیرِی وَ غَیرُکَ ، وَ مَا عَرَفَکَ حَقَّ مَعْرِفَتِکَ غَیرُ اهِله وَ غَیرِی؛ ⁽¹⁾

یا علی! کسی به غیر از من و تو خدا را نشناخت، و کسی جز من و خدا تو را نشناخته است (یعنی از مخلوقات کسی جز پیامبر نمی تواند علی را بشناسد).

این کلام از لسان انسانی بیان شده است که قرآن در وصف او می‌فرماید:

 وَما ینْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْی یوحَی ⁽²⁾

پیامبری که در کلامش نه اضافه می‌گوید و نه از آن کم می‌کند، و هر کلمه را در جای خود استفاده می‌نماید، و آیه‌ی وَمَا هُوَ عَلَی الْغَیبِ بِضَنینَ⁽¹⁾در شان او نازل شده است.

با توجه به مقام و مرتبت رسول اکرم(ص) در این دو آیه، روشن خواهد شد که دیگری را که به مبدأ وحی اتصالی نباشد، توان وصف و معرفی شخصیت امیرالمومنین(ع) را که « باب الله»⁽²⁾، «وجه الله» ⁽³⁾، «ولی الله» ⁽⁴⁾«کلمة الله»⁽⁵⁾و «آیة الله العظمی»⁽⁶⁾در عالم خلقت است، را ندارد.

این تعبیر زیبا و درست دارای اسرار و مفاهیم بلند است که ریشه در آیات وحیانی دارد؛ زیرا در قرآن کریم درباره‌ی توصیف کلمه‌ی الله آمده است:

«اگر کسی بخواهد کلمات پروردگار را ثبت کند، اگر تمام آب دریاها مرکب شوند و دریاهای دیگر هم بر آن افزوده شوند، و تمام درختان روی زمین قلم شوند، باز عظمت کلمات آن ذات مقدس به قدری است که هر گز موفّق به ثبت کلمات الله نخواهند شد».

و به نص قرآن که فرموده است:

قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً⁽⁷⁾

و هم چنین در آیه‌ی دیگر می‌فرماید:

(وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ یمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ الله)⁽¹⁾

و اگر همه‌ی درختان روی زمین قلم شود، و دریا برای آن مرکّب گردد، و هفت دریاچه به آن افزوده شود، این‌ها همه تمام می‌شود ولی کلمات خدا پایان نمی‌گیرد.

جابر می‌گوید: از حضرت امام محمد باقر(ع) در باره‌ی تفسیر این آیه‌ی کریمه از قرآن کریم که فرمود: (ع)یرِیدُ اللهَ أَنْ یحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِماتِهِ وَ یقْطَعَ دابِرَ الْکافِرِینَ⁽²⁾سوال کردم، امام(ع) فرمود:

«تفسیر آیه در باطن این است که خداوند اراده دارد یعنی هنوز انجام نداده، و معنای «یحِقَ الْحَقَّ بِکَلِماتِهِ» یعنی احقاق حق آل محمد(ص) را کند، اما «بِکَلِماتِهِ» در باطن، علی(ع) کلمه‌ی اللَّه است، «وَ یقْطَعَ دابِرَ الْکافِرِینَ» منظور بنی امیه است که خداوند دمار از روزگار آن ها می‌کشد، و این که فرموده: «لِیحِقَّ الْحَقَّ» یعنی تا احقاق حق آل محمد را بکند هنگام قیام حضرت قائم⁽³⁾

از این رو، با توجه به فرمایش حضرت امام محمد باقر(ع)، مفهوم کلام

حضرت(ع) این است همان گونه که همگی در شمارش و ثبت «کلمه‌ی الله» عاجز و ناتوانند، آگاهی و احاطه به مقام با عظمت و ملکوتی نفس نفیس پیامبر اکرم(ص) هرگز ممکن نخواهد بود.

اگر تمام آب دریاها مرکب و تمام درختان قلم شوند و بخواهند فضایل علی بن ابی طالب(ع) را بنویسند، هرگز کارشان پایان نخواهد داشت، و آن ها نیز از نوشتن آن عاجز و ناتوان خواهند بود؛ زیرا او به جز مقام منیع نبوت، در سایر مراتب کمال و معنویت، همتای مقام پیامبران الهی هم چون حضرت نوح، ابراهیم، موسی، عیسی(ع) و محمد(ص) می‌باشد.

چگونه می‌توان در باره‌ی شخصیّتی سخن گفت در حالی که او دومین پایه و اساس جهان خلقت و دین الهی است! زبان ها الکن و قلم ها قاصرند که بتوانند امیرالمومنین(ع) را وصف و یا معرفی کنند.

شاعر می‌گوید:

چو عقول و افئده را نشد، لمعات سرّ تو منکشف

ز بیان وصف تو هر کسی، رقم گمان زده مختلف

همه گفته‌اند و نگفته شد، ز بیان وصف تو یک الف

فصحای دَهْر و به عجز خود، ز ادای وصف تو معترف

بُلغای عصر و به نطق خود، شده‌اند لالِ تو یا علی

فضایل آن بزرگوار از حد شمارش خارج است، تنها کلام وحیانی قرآن کریم و بیان ربّانی حضرت پیامبر خاتم(ص) و نفس و جان رسول الله، یعنی شخص امیرالمومنین می‌توانند وجود نورانی آن حضرت را وصف کنند، و لکن ما در این مقام، به تعدادی چند از فضایل او، از کتاب خدا و لسان رسول اکرم(ص) و ولیّش یعنی امیرالمومنین(ع) اکتفا می‌کنیم.

مقام امیرالمومنین(ع) در آیات قرآن

ابن عباس مفسّر قرآن، و از راویان حدیث است که در نزد شیعه و سنی از جایگاه قابل اعتمادی برخوردار است، طبق گفتار او بیش از سیصد آیه از آیات قرآن کریم، در شان علی بن ابی طالب(ع) نازل شده است ⁽¹⁾

یکی از آیات مهم قرآن که ولایت و رهبری امیرالمومنین را بر همه حجّت می‌کند، و در پرتو آن، اطاعت و پیروی مردم را از امام معصوم لازم می‌شمارد، آیه‌ی شریفه ی (إِنَّما وَلِیکُمُ الله وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ)⁽²⁾می‌باشد.

این آیه‌ی کریمه در میان علمای شیعه مشهور و معروف به آیه ی ولایت است، و به اتفاق اکثر مفسّرین شیعه و سنّی این آیه در شان و منزلت امیرالمومنین(ع) نازل شده است ⁽³⁾در آن هنگامی که امیرالمومنین علی(ع) انگشتر خود را در نماز در حال رکوع به سائل عطا فرمود.

ثعلبی نیشابوری در تفسیر «الکشف و البیان» در ذیل آیه‌ی شریفه ی (إِنّما

وَلِیکُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ(ص) می‌گوید: مقصود خداوند متعال از این آیه، حضرت علی بن ابی طالب(ع) است، هنگامی که آن حضرت در حال رکوع بود، سائلی وارد مسجد شد، آن امام(ع) انگشتر خود را به او اعطا فرمودند.

و هم چنین این مفسّر قرآن در ادامه، از لسان ابوذر غفاری نقل می‌کند که او گفت: روزی با رسول خدا مشغول نماز بودیم، سائلی به کنار در مسجد آمد و تقاضای کمک کرد، اما کسی به او چیزی عطا نکرد.

در این هنگام امیرالمومنین(ع) در حال رکوع بود، پس او با خنصر دست راست خود به آن سائل اشاره کرد، انگشتری در آن دست داشت، سائل به اشاره‌ی آن حضرت متوجه شد، پیش آمد و انگشتر را از انگشت آن حضرت گرفت و رفت.

وقتی رسول خدا(ص) این صحنه را مشاهده نمود، سر به سوی آسمان بلند کرد و فرمود:

اللّهم إنّ نَبیکَ مُوسَی ابْنَ عِمْرانْ سَألَکَ فَقال: (رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی* وَ یسِّرْ لِی أَمْرِی* وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی* یفْقَهُوا قَوْلِی* وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی* هارُونَ أَخِی* اشْدُدْ بِهِ ازری *وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی⁽¹⁾

اللَّهُمَّ أَنَا مُحَمَّدٌ نَبِیکَ وَ صَفیکَ، اللَّهُمَّ فَاشْرَحْ لِی صَدْرِی وَ یسِّرْ لِی أَمْرِی، وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی عَلیاً، اُشْدُدْ بِهِ ظَهْری؛

خدایا در حقیقت پیامبرت موسی بن عمران از تو تقاضا کرد و گفت: پروردگارا ! سینه ی مرا بگشای، و کارم را به من آسان کن، و گره از زبان من باز کن، تا گفتارم را بفهمند، و برای من وزیری از کسانم مقرر فرما،

هارون برادرم را، و پشت من به او محکم کن، و او را شریک کارم گردان.

تو دعای او را مستجاب کردی در جواب او این آیه را نازل فرمودی:

(سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ)⁽¹⁾

به زودی بازویت را به وسیله ی برادرت قوی می‌کنیم.

پروردگارا من محمد نبی و برگزیده‌ی تو هستم، خداوندا ! صدر مرا شرح بده، و امر مرا سهل و آسان بفرما، برای من وزیری از اهل من قرار ده که او علی بن ابی طالب باشد، و با او پشت مرا محکم گردان.

هنوز دعای حضرت تمام نشده بود که جبرئیل این آیه را بر او نازل کرد⁽²⁾

شخصیّت امیرالمومنین (ع)در کلام پیامبر(ص)

رسول خدا(ص) در طول رسالت خویش، همواره امیرالمومنین(ع) را در کنار خود قرار می‌داد، و در هر فرصت مناسبی جایگاه و مقام و منزلتش را در نزد خداوند متعال و خود به مردم گوشزد می‌کرد، و عشق و محبّت خود را نسبت به او ابراز می‌داشت.

وقتی دعوت خویش را آغاز نمود، مقام امامت و جانشینی او را به همراه رسالت خود برای مردم بازگو کرد، رسول اکرم فضیلتی را که برای امیرمومنان(ع) بیان فرمود، برای احدی از مردم بیان نکردند.

حدیث غدیر

مهم‌ترین و جامع‌ترین بیان او که جایگاه و منزلت امیرمومنان حضرت علی(ع) را به طور کامل برای همه‌ی مردم معرفی می‌کند؛ حدیث غدیر است، این حدیث شریف از سوی راویان دو فرقه‌ی شیعه و سنّی روایت شده است.

و نقل آن به گونه‌ای است که به حدّ تواتر رسیده، و ما اکنون به چند فراز آن بسنده می‌کنیم.

رسول مکرم اسلام(ص) فرمود:

فَاعْلَمُوا مَعَاشِرَ النَّاسِ وَ افْهَمُوهُ! وَ اعْلَمُوا أَنَّ الله قَدْ نَصَبَهُ لَکُمْ وَلِیاً وَ إِمَاماً مُفْتَرَضَةً طَاعَتُهُ عَلَی الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ، وَ عَلَی التَّابِعِینَ بِإِحْسَانٍ، وَ عَلَی الْبَادِئِ وَ الْحَاضِرِ وَ الْأَعْجَمِی وَ الْعَرَبِی وَ الْحُرِّ وَ الْمَمْلُوکِ وَ الصَّغِیرِ وَ الْکَبِیرِ، وَ عَلَی الْأَبْیضِ وَ الْأَسْوَدِ، وَ عَلَی کُلِّ مُوَحِّدٍ مَاضٍ حُکْمُهُ، جَائِزٌ قَوْلُهُ، نَافِذٌ أَمْرُهُ، مَلْعُونٌ مَنْ خَالَفَهُ، مَرْحُومٌ مَنْ صَدَّقَهُ، قَدْ غَفَرَ الله لِمَنْ سَمِعَ لَهُ وَ أَطَاعَ لَهُ؛

ای مردم! بدانید که خداوند علی را بر شما ولی و امام قرار داده و اطاعت از او را بر مهاجران و انصار، و آنان که به نیکی از ایشان پیروی می‌کنند، و بر هر صحرانشین و شهرنشین، و برهر عجم و عرب، و بر هر آزاد و بنده، و بر هر کوچک و بزرگ، و بر هر سیاه و سفید و بر هر موحدی واجب نموده است، و حکم او را مشروع، و سخن او را مجاز، و امر او را نافذ گردانیده است.

کسی که با او مخالفت کند ملعون و از رحمت خداوند دور است، و کسی که از او پیروی نماید مورد رحمت خداست، و کسی که سخن او را تصدیق کند خداوند او و کسانی که آن سخن را از او می‌شنوند و اطاعت

می‌کنند، می‌آمرزد.

در فرازی دیگر از آن حدیث، جایگاه با عظمت امامت او را با بیانی شفاف اعلام کرده و فرمودند:

مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِی مَوْلَاهُ، وَ هُوَ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَخِی وَ وَصِیی، وَ مُوَالاتُهُ مِنَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَهَا عَلی؛ ⁽¹⁾

ای مردم! هر کس را که من مولای او هستم این علی‌ مولای اوست؛ زیرا که علی برادر و وصی من، و دوستی او بر من، به حکم پروردگار است.

و هم چنین در برتری امیرالمومنین نسبت به سایر مردم می‌فرمایند:

مَعَاشِرَ النَّاسِ! فَضِّلُوا عَلِیاً؛ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدِی مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثَی، بِنَا أَنْزَلَ اللهُ الرِّزْقَ وَ بَقِی الْخَلْق؛

ای مردم! علی(ع) را افضل و برتر بدانید؛ برای این که او بعد از من، افضل از جمیع اهل عالم است، چه مرد باشند یا زن، روزی خلایق به وسیله‌ی ذوات کامله‌ی ما از حضرت واهب العطایا به شما می‌رسد، و به واسطه‌ی ما مردم زنده هستند.

در فرازی دیگر، به موضوع علم و دانش مولای متقیان علی می‌پردازد، و در شیوه‌ی کسب دانش او می‌فرمایند:

مَعَاشِرَ النَّاسِ! مَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا وَ قَدْ أَحْصَاهُ اللهُ فِی ، وَ کُلُّ عِلْمٍ عَلِمْتُ فَقَدْ أَحْصَیتُهُ فِی إِمَامِ الْمُتَّقِینَ، وَ مَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا عَلَّمْتُهُ عَلِیاً وَ هُوَ الْإِمَامُ الْمُبِینُ؛ ⁽²⁾

ای گروه مردم! بدانید که هیچ علمی نیست مگر آن‌که خداوند آن را در من احصا نمود و به شمار آورده است، و من آن را در امام پرهیزکاران احصا کردم، و هیچ علمی نیست مگر این‌که آن را به علی(ع) آموخته‌ام، و او همان امام مبین و پیشوای روشنگران است.

امام مبین

در قرآن کریم درباره‌ی اسرار الهی آمده است:

(وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلاَّ فی کِتابٍ مُبین⁽¹⁾

و هیچ تر و خشکی نیست مگر این که در کتابی روشن ثبت است.

و در آیه‌ی دیگر نیز فرموده است همه‌ی موجودات عالم، در محضر امام مبین احصا شده است:

(کُلَّ شَی‌ءٍ أَحْصَیناهُ فی إِمامٍ مُبین⁽²⁾

همه‌ی اشیا را در امام مبین احصا کردیم.

آن امام مبین، مولی الموالی حضرت علی بن ابی طالب است.

در کتاب «معانی الاخبار» به سندی از امام باقر(ع) از پدر بزرگوارش، از جدش(ص) روایت نموده که حضرت فرمود:

«آیه‌ی (وَ کُلَّ شَی‌ءٍ أَحْصَیناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ) بر رسول خدا(ص) نازل شد، ابو بکر و عمر سوال کردند که: «امام مبین» تورات است؟

رسول خدا فرمود: نه.

آن ها گفتند: انجیل است؟

حضرت فرمود: نه.

عرض کردند: قرآن است؟

پیامبر فرمود: نه.

گفتند: پس امام مبین چیست؟

در آن هنگام امیر مومنان(ع) وارد شد، رسول خدا (به حضرت امیر اشاره کرد و) فرمود:

هُوَ هَذَا؛ إِنَّهُ الْإِمَامُ الَّذِی أَحْصَی اللهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِیهِ عِلْمَ کُلِّ شَی؛

امام مبین این شخص است که خداوند تبارک و تعالی علم هر چیزی را در او احصا فرموده است ⁽¹⁾

«عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْبَاقِرِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ(ع) قَالَ: «لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ عَلَی رَسُولِ الله(ص)وَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ قَامَ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ مِنْ مَجْلِسِهِمَا فَقَالَا: یَا رَسُولَ اللهِ هُوَ التَّوْرَاةُ ؟

قَالَ : لَا.

قَالَا : فَهُوَ الْإِنْجِیلُ ؟

قَالَ : لَا.

قَالَا : فَهُوَ الْقُرْآنُ ؟

قَالَ : لَا.

قَالَ : فَأَقْبَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ رَسُولُ اللهِ(ص) : هُوَ هَذَا؛ إِنَّهُ الْإِمَامُ الَّذِی أَحْصَی اللهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِیهِ عِلْمَ کُلِّ شَیْ»

جایگاه امیرالمومنین(ع) در کلام خود آن حضرت

امیرالمومنین(ع) حقیقت هر چیزی را آن طور که هست، بدون هیچ گونه ابهام و تغییر و تبدیلی اظهار می‌کند، بعد از رسول خدا(ص) فقط او می‌تواند جایگاه خود را برای همه معرفی نماید، شاهد این مدعا این نقل تاریخ است که روزی آن حضرت در شهر بصره بر فراز منبر نشسته بود، فرمود:

أَیهَا النَّاسُ! سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی، سَلُونِی عَنْ طُرُقِ السَّمَاوَاتِ؛ فَإِنِّی أَعْرَفُ بِهَا مِنْ طُرُقِ الْأَرْضِ؛

ای مردم! پیش از آن که مرا از دست بدهید از من بپرسید، از راه های آسمان از من پرسش کنید؛ زیرا من راه های آن را از راه های زمین بهتر می‌شناسم ⁽¹⁾

او شخصیتی است که دانش او به تمام کتب آسمانی محیط است، و تمام تاویلات و تمثیلات و بطون تورات موسی، انجیل عیسی، زبور داود(ع)، و فرقان محمد(ص) در قلب او جای دارد.

در یکی از ایام در میان مردم خطبه ای خواند، و راجع به شان و منزلت خود فرمودند:

وَ الَّذِی نَفْسِی بِیدِهِ لَوْ طُوِی لِی الْوِسَادَةُ فَأَجْلِسُ عَلَیهَا لَقَضَیتُ بَینَ أَهْلِ التَّوْرَاةِ بِتَوْرَاتِهِمْ، وَ لِأَهْلِ الْإِنْجِیلِ بِإِنْجِیلِهِمْ، وَ لِأَهْلِ الزَّبُورِ بِزَبُورِهِمْ، وَ لِأَهْلِ الْفُرْقَانِ بِفُرْقَانِهِم؛ ⁽²⁾

به خدا قسم! اگر تکیه‌گاه حکومت برای من آماده می‌شد، بین اهل تورات با تورات‌شان، و بین اهل

انجیل با انجیل شان و بین اهل زبور با زبورشان، و اهل قرآن با قرآن شان قضاوت می‌کردم.

امیر المومنین(ع) نیز درباره‌ی علم و دانشی را که رسول خدا به او اعطا نموده است می‌فرماید:

عَلَّمَنِی رَسُولُ الله(ص) أَلْفَ بَابٍ مِنَ الْعِلْمِ، فِی کُلِّ بَابٍ أَلْفُ بَابٍ؛⁽¹⁾

رسول خدا هزار باب از دانش را به من آموخت، و در هر باب هزار باب وجود داشت.

آنچه را که از آیات وحی و کلام گهربار پیامبر خاتم(ص) و از لسان خود آن حضرت(ع) در مقام و منزلت او بیان کردیم، قطره ای از دریای بیکران فضایل آن وجود مقدّس و آسمانی است.

برای آشنایی بیش تر از میزان علوم امیرالمومنین، اشاره‌ای به داستان حضرت سلیمان در قرآن کریم نیز لازم است؛ زیرا حضرات معصومین(ع) در ذیل این آیات در باره‌ی فضیلت امیرالمومنین(ع) بیانات متعدد و سخنان فراوانی دارند.

قرآن کریم قصه‌ی حضرت سلیمان نبی(ع) را با گویش شیرین و حکیمانه‌ای بیان می‌فرماید: آن گاه که حشمت الله یعنی حضرت سلیمان نبی(ع) می‌گوید:

«چه کسی قادر است که تخت بلقیس را نزد من حاضر کند؟».

در آن هنگام کسی که نزد او دانشی از کتاب الهی بود گفت: پیش از آن که چشم خود را برهم زنید من آن را برایت حاضر می‌کنم:

(قالَ الَّذی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یرْتَدَّ إِلَیکَ طَرْفُکَ⁽¹⁾

هنگامی که از فرسنگ ها راه آن را برای او حاضر کرد، و سلیمان آن تخت را نزد خود مستقر دید گفت:

این از فضل پروردگار من است تا مرا بیازماید که آیا سپاس گزارم یا ناسپاسی می‌کنم، و هر کس سپاس گزارد، تنها به سود خویش سپاس می‌گزارد، و هر کس ناسپاسی کند، بی‌گمان پروردگارم بی‌نیاز و کریم است.

(فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیبْلُوَنی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما یشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِی کَریم)⁽²⁾

مورّخان و مفسران با نقل روایات از معصومین(ع) می‌گویند: مرد صالح و با ایمانی که در کنار حضرت سلیمان نشسته بود - که به نقل تاریخ خواهر زاده و وصی و وزیر حضرت سلیمان(ع) بود، و نام او را آصف بن برخیا نوشته اند - مقداری از «علم کتاب الهی» داشت، چنان که قرآن در باره‌ی او می فرماید:

(قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یرْتَدَّ إِلَیکَ طَرْفُکَ)؛

کسی که علم و دانشی از کتاب داشت گفت: من تخت او را قبل از آن که چشم برهم زنی نزد تو خواهم آورد.

چنین شخصیّتی با بهرمندی از آن «علم من الکتاب» که در اختیار اوست، خود مظهری از اسمای اعظم الهی گشته و در پرتوی آن اسم اعظم الهی، قادر بود چنین کار خارق العاده را انجام دهد، و در یک چشم به هم زدن، تخت بلقیس را در مقابل چشمان حضرت سلیمان(ع)حاضر کند ⁽¹⁾

اما نکته‌ای بسیار ظریف و با اهمیّت این است کسی که مقداری از علم کتاب در اختیار اوست چنین قدرت نمایی می کند، آن وقت کسی که علم و دانش تمام کتاب آسمانی در اختیار اوست و با جان او عجین شده است، دارای چگونه قدرت و توانایی خواهد بود؟!

امام صادق فرمود: «آصف بن برخیا که تخت بلقیس را در نزد حضرت سلیمان(ع) حاضر نمود، علمش در مقابل علم امیرالمومنین(ع) مانند پشه ای است که اگر خودش را به دریا بزند، چه مقدار می‌تواند از آب دریا بهره بگیرد؟! علم علی بن ابی طالب(ع) همانند آب دریاست، و علم آصف بن برخیا به اندازه ی رطوبتی است که اندام پشه از دریا کسب می‌کند ⁽²⁾

قَالَ : «الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ، هُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(ع) » ، وَ سُئِلَ عَنِ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَعْلَمُ أَمِ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ؟

فَقَالَ : «مَا کَانَ عِلْمُ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ عِنْدَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ إِلَّا بِقَدْرِ مَا تَأْخُذُ الْبَعُوضَةُ بِجَنَاحِهَا مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ»

حضرت موسی(ع) در کنار دریا نشسته بود، ناگهان دید مرغی با منقار خود به آب دریا نوک زد، قطره‌ای آب از نوک مرغ در آب دریا ریخت، پروردگار عالم به

پیامبر خود حضرت موسی (ع) فرمود: این صحنه برای توضیح و روشن نمودن توست تا از چیزی آگاه شوی، آن قطره‌ی آبی که از منقار این پرنده به آب دریا ریخت، به منزله ی علم توست، و این دریا به منزله‌ی علم محمد و آل محمد(ص) است ⁽¹⁾

حدیث 12.

امیرالمومنین(ع) از دیدگاه اهل سنّت

احمد بن حنبل پیشوای بزرگ فرقه‌ی حنبلی ها از اهل سنّت که از شاگردان ابن ادریس شافعی است، از نظر آگاهی جزو دانشمندان بزرگ است که بر علوم مختلفه، از جمله علم عروض و علم لغت، تسلط قابل ملاحظه ای داشت.

او درباره‌ی امیرالمومنین (ع) می‌گوید: راجع به هیچ یک از اصحاب پیامبر(ص) به اندازه‌ی علی بن ابی طالب فضایلی از رسول الله نقل نشده است ⁽²⁾

عبدالله فرزند احمد بن حنبل می‌گوید: روزی پیش پدرم نشسته بودم، گروهی از اهل کوفه وارد شدند و در باره ی خلافت خلفا صحبت کردند، ولی راجع به خلافت امام علی(ع) کلام طولانی شد، پدرم سر بلند کرد و گفت: در باره ی علی(ع) و خلافت بحث می‌کنید؟! خلافت علی را زینت نداد، بلکه علی خلافت را زینت داده است ⁽³⁾

هم چنین بسیاری از اهل سنّت حدیث تشبیه را از پیامبر اکرم(ص) درباره‌ی امیرالمومنین نقل نموده‌اند که پیامبر(ص) فرمود:

من أَرَادَ أَنْ یرَی آدَمَ فی عَلِمِهِ، وَ نُوحاً فی طَاعَتِهِ، وَ إِبراهیم فی خَلَّتِهِ، وَ مُوسَی فی قُرْبَتِهِ، و عِیسَی فی صَفْوَتِهِ، فَلْینْظُرْ إلَی عَلِیَّ بنِ أبِی طالِبٍ؛⁽¹⁾

هر کس می‌خواهد حضرت آدم(ع) را در علمش، و ابراهیم خلیل(ع) را در خلتش، و حضرت موسی(ع) را در قربتش، و حضرت عیسی(ع) را در صفوتش ببیند، به حضرت علی بن ابی طالب(ع) بنگرد.

گویا همه‌ی فضایل انبیای الهی(ع) مانند: علم، حلم، مناجات و صبر و دیگر اوصاف آن ها، در وجود مبارک ایشان جمع شده است.

آنچه خوبان همه دارند تو تنها داری.

فصل دوم:اهمیّت وصیت از نگاه اسلام

اشاره

وصیت در لغت و اصطلاح

اشاره

«وصیت» در لغت به معنای اندرز دادن و نصیحت کردن است ⁽¹⁾، و در اصطلاح فقه و حقوق، عملی است که به موجب آن، شخص مالی را برای زمان بعد از فوتش به دیگری تملیک می‌کند، و یا این که فرد یا افرادی را برای زمان پس از فوتش مامور انجام کاری می‌نماید ⁽²⁾

و در اصطلاح علم اخلاق، به معنای سفارش کردن و توصیه نمودن به انجام کارهای پسندیده و معروف، و هم چنین بازداشتن از کارهای ناهنجار و منکر است ⁽³⁾

دین مقدّس اسلام به عنوان یک دین حنیف و سرآمد همه‌ی ادیان الهی که اساس آن ارائه و حفظ ارزش های انسانی، و هم چنین نفی تمام ضد ارزش هاست در باره‌ی مسایل عقیدتی، اخلاقی، مالی، حقوقی، احکام و در سایر زمینه‌ها، راهکارهایی را ارائه داده و قوانینی را وضع نموده است، و حتی از بیان کوچک‌ترین امور نیز فروگذار نکرده است.

این دین الهی و آیین آسمانی، در باره‌ی وصیت هم، چه در مسایل حقوقی و

مالی و چه در زمنیه‌ی اخلاقی و سلوک انسانی، سخن‌ها گفته است که در این نوشتار به طور اختصار به هر دو بُعد آن اشاره می‌کنیم.

در قرآن کریم لفظ «وصیت» هم در مسایل حقوقی و هم در مسایل اخلاقی استعمال شده است.

1- اهمیت وصیت در مسایل مالی از دیدگاه قرآن و نگاه روایات

اشاره

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

(کُتِبَ عَلَیکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیراً الْوَصِیةُ لِلْوالِدَینِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ)⁽¹⁾

بر شما نوشته شده هنگامی که یکی از شما را مرگ فرا رسد، اگر چیز خوبی (مالی) از خود به جای گذارده، برای پدر و مادر و نزدیکان، به‌طور شایسته وصیت کند، این حقّی بر پرهیزکاران است.

وصیت اگر چه در دین اسلام به عنوان یک حکم الزامی در باره ی مسایل مالی، واجب شمرده نشده ولی جزو مستحبّات مُؤکّد، و به عنوان امری مشروع و دارای آثار فقهی مثبت شمرده شده است، شرع مقدّس اسلام با اصرار در این امر و اهتمام به آن، هم معرّف جایگاه معنوی وصیت کننده است که می‌فرماید: انسان های متقی و پرهیزکار توفیق عمل به آن را پیدا می‌کنند، و هم اهمیّت توجه به نزدیکان و ذوی الحقوق را معیّن نموده است.

حضرت رسول اکرم می‌فرمایند:

مَنْ مَاتَ بِغَیرِ وَصِیةٍ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیةً؛ ⁽²⁾

«کسی که بدون وصیت این دنیای فانی را ترک کند، او به مرگ دوران جاهلیت از این دنیا وداع کرده است».

به این ترتیب، شایسته است انسان به انجام این امر مهم اهتمام ورزد و وصیت نماید.

و هم چنین از سفارش‌های رسول اکرم این است:

مَا ینْبَغِی لِامْرِئٍ مُسْلِمٍ أَنْ یبِیتَ لَیلَةً إِلَّا وَ وَصِیتُهُ تَحْتَ رَأْسِهِ؛⁽¹⁾

برای انسان مسلمان شایسته است هنگامی که شبان گاهان سر به بالشت استراحت می‌گذارد و می‌خوابد، وصیتش در زیر سرش باشد.

که این کلام رسول خدا(ص) به اهمیّت امر وصیت دلالت دارد.

زید شحّام می‌گوید: از امام صادق(ع) در باره‌ی وصیت پرسیدم، حضرت(ع) فرمودند:

هِی حَقٌّ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ؛

وصیت حق هر مسلمانی است .⁽²⁾

آثار وصیت

تشریع قانون وصیت برای حفظ اموال شخص و تکریم حقوق دیگران برای بعد مرگ اوست، و یکی از مهم‌ترین آثار وصیت این است که علاوه بر بستگان نزدیک - که هر کدام سهم معیّنی دارند - آن دسته از کسانی که نیاز مبرم به کمک‌های مالی دارند نیز می‌توانند از آن بهره مند شوند.

از آثار دیگر این که ممکن است شخص در زمان حیاتش به خاطر نیازهای مالی و مشکلات دیگر موفق به انجام امور خیریّه نشده باشد، وصیت نمودن فرصتی را برای وصیت کننده فراهم می‌کند که کارهای خیری را که در زمان حیاتش موفق نشده است، بعد از مرگش از آثار و پاداش آن امور محروم نماند.

یکی دیگر از آثار وصیت، جلو گیری از تضییع حقوق دیگران است که هریک از ذوی الحقوق بر طبق نظر وصیت کننده به حق خود برسند.

از جمله آثار دیگر وصیت، اثر دفعی آن است که وصیت کننده با وصیت پیشاپیش خود، از خطر اختلاف و تفرقه، نسبت به بازماندگان جلوگیری می‌کند، و ظلم آن ها بر یک دیگر را دفع و پیوند میان بستگان و خویشاوندان را مستحکم‌تر می‌کند.

2- وصیت در مسایل اخلاقی از لسان قرآن و عترت

در قرآن کریم، در راستای سفارش به بعضی از مسایل مهم عقیدتی اخلاقی، از لفظ و ماده‌ی «وصیت» استفاده شده است که مواردی چند از آن را یادآور می‌شویم.

در باره‌ی احسان و تکریم به پدر و مادر می‌فرماید:

(وَ وَصَّینَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَیهِ حُسْناً)⁽¹⁾

ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند.

هم چنین در آیات دیگر درباره‌ی تکریم والدین و رعایت حقوق آنان، همین واژه بکار رفته است .⁽²⁾

(وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَیْهِ)

و ما به انسان در باره ی پدر و مادرش سفارش کردیم.

و هم چنین در سوره‌ی احقاف آیه‌ی 15 فرمود:

(وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَیْهِ إِحْسَاناً)

ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند.

خداوند متعال در سفارش به یکی از مهم‌ترین ارزش‌های معنوی یعنی تقوا، لفظ وصیت را بکار برده و می‌فرماید:

(وَ لَقَدْ وَصَّینَا الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیاکُمْ أَنِ اتَّقُوا الله) ⁽¹⁾

و در حقیقت ما به کسانی که پیش از شما کتاب آسمانی به آن ها داده شده بود، و هم چنین به شما نیز سفارش کردیم که از نافرمانی خداوند بپرهیزید.

یکی از موارد دیگر آن است که وقتی خدای تبارک و تعالی می‌خواهد به همه‌ی مردم، و علی الخصوص به شخص حضرت رسول اکرم(ص) فرمان دهد تا در اقامه‌ی احکام دینی و حفظ و اتحاد، اهتمام ورزند، و از هم پاشید‌گی جلوگیری کنند، آنچه را که به پیامبران عظیم الشان گذشته سفارش فرموده با واژه ی وصیت در جمله ی خبریّه به پیامبر اکرم(ص) امر می‌کند و می‌فرماید:

(شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مَا وَصَّی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَینَا إِلَیکَ وَ مَا وَصَّینَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَی وَ عِیسَی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاَ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ) ⁽²⁾

(پروردگارمتعال) آیینی را برای شما تشریع کرد که به نوح توصیه کرده بود، و آنچه را بر تو وحی فرستادیم و به ابراهیم و موسی و عیسی

سفارش کردیم این بود که دین را برپا دارید و در آن تفرقه ایجاد نکنید.

در قرآن کریم وصیت را به عنوان سیره‌ی پاک پیامبران گذشته برشمرده و فرمود:

(وَ وَصَّی بِها إِبْراهیمُ بَنیهِ وَ یعْقُوبُ یا بَنِی إِنَّ اللهَ اصْطَفی لَکُمُ الدِّینَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ) ⁽¹⁾

و ابراهیم و یعقوب (در واپسین لحظات عمر) فرزندان خود را به این آیین وصیت کردند، (و هر کدام به فرزندان خویش گفتند:) فرزندان من! خداوند این آیین پاک را برای شما برگزیده است، و شما جز به آیین اسلام (تسلیم در برابر فرمان خدا) از دنیا نروید.

با توجه به آیات قرآن کریم، وصیت یکی از برنامه‌ها حکیمانه و از اعمال بسیار پسندیده و خوب آیین مقدّس اسلام است.

امیرالمومنین علی بن ابی طالب(ع) - که تمام آیات الهی و همه¬ی حقایق قرآنی از وجود مبارک او تجلی و ظهور می‌کند - به عنوان یک پدری دلسوز و مهربان، و مرّبی حکیم فرزانه و یک زمامدار عادل و انسان کامل در طول زندگی با برکت خویش، در فرصت‌های مناسب، با خطبه‌های فصیح و بلیغ و نامه‌های خردمندانه و نصایح حکیمانه، راه بندگی و روش های سلوک معنوی را، به همه‌ی حاضرین زمان خود، و آیندگان معرفی نموده‌اند.

در لحظات آخر عمر شریف و گرانقدرش نیز، وصیتی کوتاه و پر محتوایی را به عنوان سرمایه‌ای گران‌بها، برای امت اسلام به یادگار گذاشت، وصیتی که گرچه از حیث کمیّت دارای حجمی اندک است، اما از نظر کیفیّت، تمام محتوای بنیادی و اصولی، علمی و عملی، اعم از اعتقادی، اخلاقی و عبادی و اجتماعی قرآن در آن نهفته است.

اگر بگوییم: وصیتی است که عصاره ی قرآن کریم و خلاصه ی کلام الله مُنزل است، گزاف نگفته‌ایم.

حضرت(ع) در این وصیت، ابتدا به مسایل اصولی و اساسی دین یعنی توحید، نبوت، معاد، عدل و امامت اشاره دارد، و بعد از آن به سفارش-های اخلاقی و هم چنین اعمال عبادی می‌پردازد.

آن امام همام(ع) در آستانه‌ی مرگ، مهم‌ترین جوهر معارف دینی و پیوند ناگسستنی میان اعتقاد، اخلاق و عبادت را بیان، و تقابل میان امور اعتقادیّه و اخلاق کریمه و اعمال صالحه را به عنوان یک زنجیر به هم پیوسته، از یک دیگر جدایی ناپذیر دانست، و آن سه اصل را به مانند سه ضلع یک مثلث مایه‌ی قوام یک دیگر برشمرد.

فصل سوم:وصیت امیرالمومنین(ع)در کتب احادیث

اشاره

وصیت امیرالمومنین(ع) در کتب احادیث

در متون روایی، تعدادی چند از توصیه ها و سفارشات، تحت عنوان وصیت از امیرالمومنین(ع) روایت شده است که بعضی از آن ها در کتاب قیّم و ارزشمند «نهج البلاغه» و تعدادی از آن ها در کتب دیگر حدیثی نقل شده است.

یکی از آن وصیت‌های معروف آن است که امیرمؤمنان علی(ع) در آخرین لحظات غروب غم انگیز عمر شریفش، در حالی که در بستر شهادت بود، بیان فرمودند.

نویسند‌گان و راویان احادیث، گاه به صورت مُسند و گاه به صورت مرسل، این وصیت را در کتاب های خود نقل نمودند ،⁽¹⁾

سُلیم بن قیس هلالی در کتاب خود معروف به کتاب سلیم بن قیس یا اسرار آل محمد(ص) ج 2 ص 925 و 926، فتّال نیشابوری در روضة الواعظین ج 1 ص 136، طبرانی در معجم کبیر ج 1 ص 102، ابوجعفر طبری در حوادث سال چهلم تاریخ طبری ج 4 ص 113، ابن ابی الحدید معتزلی در شرح نهج البلاغه ج 6 ص 120، ابن کثیر در البدایه و النهایه ج 7 ص 363 و 136، هیثمی در مجمع الزوائد ج 9 ص 143

شیخ صدوق از علمای بر جسته‌ی جهان تشیّع که عمر شریف و گرانقدر خود را در تبلیغ و ترویج دین مبین اسلام و مذهب حقّه‌ی شیعه سپری نمود، و آثار بسیار ارزشمندی را از خود به یادگار گذاشت.

از ویژگی های منحصر به فرد شیخ صدوق(ره) این است که ایشان در نقل حدیث، بسیار دارای وسواس و دقّت نظر بود، و برای این که یک راوی از سلسه روات در سند حدیث کم شود، تا واسطه‌ها به حداقل برسند، مشقّت‌های طاقت فرسا را متحمل شده و سفرهای طولانی را طی می‌کرد، ایشان در کتاب «من لا یحضره الفقیه»⁽¹⁾این وصیت حضرت(ع) را از سُلیم بن قیس هلالی روایت کرده است.

از جمله کسانی که این وصیت امیرالمومنین(ع) را نقل فرموده ثقة الاسلام مرحوم شیخ یعقوب کلینی است، ایشان نیز یکی از علما و موثّق‌ترین راویان احادیث است، و از آثار بسیار گران‌سنگ ایشان، کتاب شریف «کافی» می‌باشد که آن نیز یکی از کتب اربعه‌ی شیعه است، و در میان علما و فقها جایگاه بسیار والایی را به خود اختصاص داده است.

مرحوم کلینی بخش آغازین از این وصیت را - که توصیه‌ی شخصی و ودیعت نمودن کتاب و سلاح و ابلاغ سلام به امام محمد باقر است - در کتاب «کافی» ذکر نفرمود، ولی بخش دوم آن را که با «بسم الله الرحمن الرحیم» شروع و آخر آن با «لا اله الا الله» خاتمه می‌یابد همانند مرحوم صدوق(ع) به طور کامل بیان فرمودند ⁽²⁾

مرحوم مجلسی(ع) نیز در کتاب شریف «بحار الانوار» این وصیت ارزشمند را به طور کامل روایت کرده است، و ما در این نوشتار ابتدا اصل این وصیت را نقل، و بعد به شرح مختصر آن می پردازیم.

مخاطبان امیرالمومنین به هنگام وصیت

حضرت علی بن ابی طالب(ع) در این وصیت، دو گروه حاضر و غایب را مخاطب خود را قرار داده که گروه اول از مخاطبان او، فرزندان و اهل خانه و هم‌چنین از اصحاب و انصاری بودند که برای عیادت حضرت(ع) در کنار آن بزرگوار حضور داشته‌اند، و دسته‌ی دوم، آینده‌گانی را مورد مخاطب خود قرار داده که این پیام ارزشمند به دست آن‌ها می‌رسد و آن را استماع می‌کنند.

امیرالمومنین(ع) در هنگام وصیت، همه‌ی حاضران را به شهادت گرفت، و سپس امام مجتبی(ع) را به عنوان وصیّ و جانشین خود قرار داد، و بعد سلاح و کتاب خود را به آن حضرت سپرد، اما او در واپسین لحظات عمر خود، به نکته‌ای اشاره نمودند که بسیار جای تامّل و دقت دارد، و آن این که وصیت من همانند وصیت رسول خدا(ص) است که به من وصیت فرمود، و من نیز هر عملی را که انجام می‌دهم به سفارش آن وجود مقدّس است، از این رو می‌فرمایند:

«همان گونه که رسول خدا(ع) سلاح و کتاب خود را به دست من سپرد، من نیز به تبعیّت آن وجود مقدّس آن را به شما تقدیم می‌کنم تا این که شما نیز، یکی پس از دیگری این سنّت را ادامه دهید و آن را به شخص بعد از خود بسپارید.

آن گاه رو به حضرت سیّد الساجدین امام زین العابدین کرد و فرمود:

«آن را به دست فرزند برومند خود حضرت امام محمّد باقر بسپار، و سلام رسول خدا(ع) و مرا هم به او ابلاغ فرما».

از لطف و عنایت بی پایان امیرالمومنین در این وصیت این است که در کنار اهل بیت خویش، آینده گان را نیز مورد خطاب قرار داده و همه را با لطف و

مرحمت، از فرزندان معنوی و خویشاوندان خود دانسته و فرمودند:

«ثُمَّ إِنِّی أُوصِیکَ یا حَسَنُ وَ جَمِیعَ أَهْلِ بَیتِی وَ وُلْدِی وَ مَنْ بَلَغَهُ کِتَابی» تا با این بیان شیرین به کلام رسول رحمت، حضرت ختمی مرتبت محمد مصطفی(ص) نیز جامه عمل بپوشاند که فرمود: «أَنَا وَ عَلِی أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ» ⁽¹⁾

آن حضرت(ع) خان کرم خویش را آن گونه گسترده کرد تا حتی کسانی که در آینده به این وصیت دست می‌یابند، از آن متنعّم شوند.

آری! آسمان رحمت و برکت وجود مبارک حضرت(ع) مانند ابر بهاران باریدن گرفت، تا همه‌ی کسانی را که حبّ حیدر را در دل دارند، از وسعت رحمت بی انتهای او بهرمند شوند، کلام گهربارش مانند آبی زلال از ابر پربار لطف وجودش در گستره‌ی زمان نازل شد، تا در بستر آن جاری شود و به ابدیّت به پیوندد، و عاشقان نسل های آینده را نیز از آن بهرمند کند، و عطش حقیقت طلب وجودشان را فرو بنشاند.

فصل چهارم:سخنی با قصاص کنندگان

اشاره

سخنی با قصاص کنندگان

امیرالمومنین(ع) در آن واپسین لحظات عمر، در ادامه‌ی وصیت خویش سخنی با قصاص کنندگان دارد و در باره‌ی سرنوشت قاتل خود پیامی کریمانه و بسیار محبت آمیزی را به فرزندان و یاران خود توصیه می‌کند، لذا رو به فرزندش حضرت امام حسن مجتبی(ع) کرد و فرمودند:

«فرزند عزیزم! تو ولی امر و ولی دم هستی، پس اگر عفو کنی حقّ تو است، و اگر من از ضربت ابن ملجم کشته شوم، پس کیفر او ضربتی به جای ضربتی خواهد بود، و در انتقام مرتکب گناه مشو (و زیاده روی مکن)».

مساله ی ولایت بعد از امیرالمومنین(ع)

نکته‌ی قابل توجه و در خور تامّل در بیان امیرالمومنین این است که حضرت(ع) فرمود:

«پسرم! تو ولی امر هستی «یا بُنَی أَنْتَ وَلِی الْأَمْرِ» نه ولی امر من».

در واقع امیرمومنان(ع) در خطاب به امام مجتبی(ع) مساله ی ولایت و امامت پس از خود را بیان فرموده که بیانگر این است که ولایت و امامت امام مجتبی(ع) نیز از سوی خداوند متعال معیّن شده است، و حضرت علی بن ابی طالب(ع) فقط درمقام معرفی اوست.

یعنی همان گونه که حضرت رسول اکرم(ص) در غدیر خم امیرالمومنین(ع) را به عنوان وصی و جانشین خود، به مردم معرفی نمود، او نیز چنین عملی را در باره‌ی امام حسن انجام داده است.

اما نکاتی که در این قطعه از کلام مولی وجود دارد این است که سبط اکبر حضرت امام حسن(ع) در تمام زمینه‌ها، حتی در باره ی قصاص قاتل پدر خود، صاحب اختیار کامل است، هم می‌تواند قاتل و مجرم را قصاص نماید و هم می‌تواند از آن بگذرد و عفو کند.

شاید شبهه‌ای در خیال بعضی تداعی کند که چرا امام مجتبی(ع) قصاص را بر عفو و گذشت ترجیح داد؟!

در پاسخ باید گفت: در باره‌ی ابن ملجم ملعون، دو نوع قصاص صدق می‌کند که یکی حق شخصی می‌باشد و دیگری از حقوق الهی است که چنانچه کسی بر امام زمان خود خروج کند از دیدگاه اسلام مهدور الدم است.

ممکن است آن حضرت نه از باب این که پدر ایشان بود قصاص کرد - اگر چه این نیز حق واقعی ایشان بوده است - بلکه به عنوان این که بر امام معصوم(ع) خروج کرد محکوم به قتل است، و در واقع امام(ع) در اجرای حدود الهی، به زندگی ابن ملجم پایان داد.

و مهم‌تر این که وقتی امیرالمومنین(ع) به شهادت رسید، قهراً مقام منیع و رفیع امامت به حضرت امام مجتبی منتقل می‌گردد، و اوست که دارای عصمت کامله و واسطه ی وصول فیض الهی به خلق است، و کسی حق اعتراض و چرایی در مقابل امام معصوم(ع) نداشته و نخواهد داشت.

جایگاه قتل نفس در اسلام

لازم می‌دانیم در این قسمت به گونه ای اختصار به دیدگاه حکیمانه‌ی اسلام درباره‌ی قصاص اشاره‌ای داشته باشیم.

دین مبین اسلام مانند سایر ادیان آسمانی، آیین رافت، رحمت و مهربانی است، قتل نفس در اسلام، از اعمال بسیار شنیع و از گناهان کبیره شمرده شده است، و خداوند تبارک و تعالی برای کسی که مرتکب آن عمل فجیع شود، عذابی دردناک در نظر گرفته است و می فرماید:

(وَ مَنْ یقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِداً فِیهَا وَ غَضِبَ اللهُ عَلَیهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذَاباً عَظِیماً)⁽¹⁾

و هر کس فرد با ایمانی را از روی عمد به قتل برساند، مجازاتِ او دوزخ است در حالی که جاودانه در آن می‌ماند، و خداوند بر او غضب می‌کند، و او را از رحمتش دور می‌سازد، و عذاب عظیمی برای او آماده ساخته است.

و در آیه‌ی دیگر قتل یک انسان بی گناه را برابر با قتل همه‌ی انسان-ها، و حیات بخشیدن یک نفر را همانند احیای همه‌ی مردم بر شمرده و می‌فرماید:

(مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیا النَّاسَ جَمِیعاً) ⁽²⁾

حکم قتل نفس در احکام اسلام

دین مبین اسلام برای حفظ قوام اجتماع، و با در نظر گرفتن مصالح آن، احکام و مجازاتی را برای افراد شرور و عضو فاسد و مزاحم جامعه تدوین نموده است تا در سایه سار آن، بستر سعادت مردم و امنیّت جامعه را فراهم کند.

یکی از آن قوانین و مجازات، قصاص در مقابل قتل نفس است، اگر کسی مرتکب چنین جنایتی شد، در محکمه‌ی عدل الهی محکوم به قصاص می‌باشد، از این رو فرمود:

(یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیکُمُ الْقِصَاصُ فِی الْقَتْلَی)⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! حکم قصاص در مورد کشتگان، بر شما نوشته (واجب) شده است.

رعایت حقوق عموم مردم، و در نظر گرفتن مصالح آن ها، و صدور چنین حکمی، در واقع نوعی تکریم به آحاد افراد و تامین و تضمین امنیت جامعه است که اگر این حکم نباشد، جان و مال و ناموس مردم از تعرّض بدخواهان و جانیان شرور در امان نخواهد بود.

حقوق بازماندگان مقتول در احکام اسلامی

حکم قصاص در احکام اسلامی، اگر چه علیه قاتل است، و او باید خود را تسلیم ولی دَمْ نماید، اما برای اولیای دم، حکم قصاص واجب شمرده نشده، بلکه او را در انتخاب یکی از سه امر مخیّر نموده که هر یک آن ها را که بخواهد می تواند انتخاب کند، و جانی و قاتل را به حکم شرع مقدّس، قصاص نماید، و یا او را طبق

سفارش قرآن کریم، مورد عفو و بخشش قرار دهد، و یا با اخذ دیه با او مصالحه کند.

این حقوق ولیّ دم، در قرآن کریم به طور اجمال، و در احکام فقهی به طور مفصل و وسیع بیان شده است که در این نوشتار مجال بیان آن ها نیست ⁽¹⁾

اگر چه در اسلام حکم قصاص قاتل، حق مسلّم اولیای دم است، اما کیفیّت اجرای آن را شرع مقدّس در چهار چوب معیّنی وضع کرد که منافی با قسط و عدل نباشد و ستمی به قاتل روا نگردد.

در حکم قصاص، تساوی میان قاتل و مقتول شرط است مانند این که هر دو در مذکر و مؤنّث و یا حرّیت و عبدیت با هم برابر باشند که خداوند در این زمینه متعال می‌فرماید:

(الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثَی بِالْأُنْثَی)؛

(حکم قصاص در مورد کشتگان بر شما نوشته شده است) آزاد در برابر آزاد، و برده در برابر برده، و زن در برابر زن.

(سوره‌ی بقره آیه‌ی 178)

اهمیّت قصاص در اسلام

حکم قصاص اگر چه به ظاهر در دیدگاه بعضی شکل خشونت دارد، اما خردمندان و صاحبان اندیشه و کمال، همیشه از شکل ظاهری آن دست برداشته و به آثار باطنی آن توجه می‌کنند که باطن آن رحمت است، و به ظاهر با مجازات و مرگ شخص جانی و قاتل تحقق پیدا می‌کند، اما با آثار حیات بخش و مصلحتی همراه ا‌ست که حیات و امنیت جامعه‌ی انسانی را تضمین می کند، لذا در قرآن کریم آمده است:

(وَ لَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ)؛

و برای شما در حکم قصاص حیات و زندگی است، ای صاحبان خِرد! امید است تقوا پیشه کنید.

(سوره‌ی بقره آیه‌ی 179)

حکمت و آثار حکم قصاص در روایات اسلامی

اهل بیت عصمت و طهارت(ع) نیز به عنوان مفسّران واقعی قرآن کریم و مجریان حقیقی شریعت، آثار بسیاری را درباره‌ی این حکم الهی بیان فرمودند که به نقل تعدادی چند از آن اکتفا می‌کنیم.

الف: عامل بازدارندگی

یکی از حکمت‌های مجازات اسلامی علی الخصوص حکم قصاص، حفظ حیات بشری و بهترین مانع بازدارنده‌ی مردم از اقدام به قتل نفس است، اگر افراد جامعه بدانند که با مرتکب شدن به قتل یک انسان، حکم قصاص در حق آن ها جاری می‌شود، و هیچ استثنایی برای کسی در اجرای این حدود الهی وجود ندارد، جرات بر اقدام چنین جنایتی بزرگ پیدا نمی‌کنند.

در نتیجه حکم قصاص، قبل از هر چیز مایه‌ی حیات تصمیم گیرنده‌ی به قتل و بعد از آن نوعی پیش گیری از اختلال در امنیّت جامعه است، و این آثار ارزشمند، در روایات عترت طاهرین بسیار به چشم می‌آید.

حضرت امام سجاد(ع) در تفسیر آیه ی شریفه ی (لَکُم فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ) می‌فرمایند:

ولکم یا اُمّة محمد فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ؛ لأنَّ مَنْ هَمَّ بالْقَتْلِ یَعرفُ أنّه یُقْتَصُّ مِنْهُ، فَکَفَّ لِذلِکَ عَنْ الْقَتْلِ اَلّذی کَانَ حَیَاةً لَلّذی کَانَ هَمَّ بِقَتْلِهِ، وَ حَیَاةً لِهَذَا اَلْجَانی اَلّذی أَرَادَ أن یَقْتُلَ، وَحَیَاةً لِغیرِهِمَا مِنَ النّاسِ، إذ عَلِمُوا أنّ القِصَاصَ وَاجبٌ، لایَجْسُرونَ عَلَی الْقَتْلِ؛ مَخافَةً الْقِصاصْ، یا اُولِی الْأَلْبابِ! اُولی الْعقُوُلِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ؛

(تفسیر نور الثقلین ج 1 ص 158 حدیث 522)

بعدازآنچه درباره قصاص گفته شد،اکنون به سفارش امیرالمومنین (ع)مراجعه میکنیم ، کاملا بیان آن حضرت باتمام آیات قرآن هماهنگ است.

امام (ع)ازآن هامیخواهدکه بیش تر ازیک ضربت به قاتل واردنسازند، ودرزمینه های

ای امت محمد(ص) برای شما در قصاص، حیات و زندگی است؛ زیرا کسی‌که تصمیم به قتل می گیرد، می‌داند که مورد قصاص واقع می‌شود و از خوف آن مرتکب قتل نمی‌شود، و این سبب حیات کسی است که تصمیم به قتل او گرفته شده است و موجب حیات کسی است که تصمیم به قتل دارد، و برای سایر افراد نیز مایه ی حیات است؛ زیرا می‌دانند که به دنبال قتل، قصاص وجود دارد و از خوف آن مرتکب قتل نمی شوند، ای صاحبان خرد و اندیشه! بسیار اندیشه کنید، امید است پرهیزکار شوید.

ب: بزرگداشت حدود الهی

امیر المومنین حضرت علی(ع) تشریع حکم قصاص را مایه‌ی حفظ جان مردم و بزرگداشت حدود الهی و عامل بازدارنده ی تعدی برای مردم از برنامه‌های الهی می‌داند و می‌فرماید:

فَرَضَ اللهُ...الْقِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ، وَ إِقَامَةُ الْحُدُودِ إِعْظَاماً لِلْمَحَارِم؛

خداوند متعال قصاص را تشریع کرد تا عامل حفظ جان مردم، و اقامه ی حدود سبب بزرگداشت محرمات الهی باشد.

(نهج البلاغه حکمت 252)

ج: تشریع حکم قصاص تفضّل پروردگار

حضرت ثامن الحجج امام رضا(ع) نیز در حدیثی، حکم قصاص را تفضّل و رحمتی از جانب خداوند متعال معرفی می‌کنند:

أنّ الله عَزَّ وَجلَّ جَعَل فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ طولًا مِنه وَ رَحمة؛ لِئلّا یَتَعدی الناسُ حُدُودَ اللهِ؛

به درستی که خداوند از روی تفضّل و رحمت، حیات را در قصاص قرار داده است تا مردم از حدود الهی تجاوز نکنند (وآن را پاس دارند).

(فقه الرضا ص 311)

اجرای حدود الهی دچار تعدی و تجاوز نشوند، و از مُثله ⁽²⁾کردن آن به پرهیزند، و بر جنازه‌ی او آسیبی نرسانند.

متن کامل وصیت به همراه ترجمه

از سلیم بن قیس هلالی(ع) روایت شده است که گفت: من شاهد و ناظر صحنه‌ی وصیت علیّ بن ابی طالب(ع) بودم، در آن هنگام که به پسرش حسن(ع) وصیت کرد، و حسین(ع) و محمّد و همگی فرزندان و سران خانواده و یاران خود را به شهادت گرفت، و آن گاه کتاب و سلاح را به او سپرد، سپس فرمود:

(یا بُنَی! أَمَرَنِی رَسُولُ اللهِ (ص) أَنْ اُوصِی إِلَیکَ وَ أَنْ أَدْفَعَ إِلَیکَ کُتُبِی وَ سِلَاحِی کَمَا أَوْصَی إِلَی رَسُولُ اللهِ (ع) وَ دَفَعَ إِلَی کُتُبَهُ وَ سِلَاحَهُ، وَ أَمَرَنِی أَنْ آمُرَکَ إِذَا حَضَرَکَ الْمَوْتُ أَنْ تَدْفَعَهُ إِلَی أَخِیکَ الْحُسَینِ)؛

ای فرزند عزیزم! رسول خدا(ص) به من امر فرمود تا تو را به وصایت برگزینم، و کتاب ها و سلاحم را به تو بسپارم، همان طور که رسول خدا(ص) مرا به وصایت خویش برگزید، و کتاب ها و سلاحش را به من سپرد، و آن حضرت به من فرمان داد تا تو را مامور سازم که چون مرگت فرا رسد آن را به برادرت حسین(ع) بسپاری.

راوی گفت: آن گاه امام(ع) روی به فرزندش حسین‌ آورد و فرمود:

وَ أَمَرَکَ رَسُولُ اللهِ(ع) أَنْ تَدْفَعَهُ إِلَی ابْنِکَ عَلِی بْنِ الْحُسَینِ(ع) ؛

و رسول خدا(ع) به تو فرمان داده است که آن را به پسرت علیّ بن الحسین تسلیم کنی.

آن گاه رو به نوه اش علی بن الحسین(ع) کرد و فرمود:

وَ أَمَرَکَ رَسُولُ اللهِ أَنْ تَدْفَعَ وَصِیتَکَ إِلَی ابْنِکَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِی(ع) ، فَأَقْرِئْهُ مِنْ رَسُولِ اللهِ (ع) وَ مِنِّی السَّلَامَ؛

و رسول خدا(ص) تو را مامور ساخته است که وصیت خود را به پسرت محمد بن علی بسپاری، پس سلام رسول خدا و سلام مرا به او برسان.

آن¬گاه رو به فرزندش حسن(ع) کرد و فرمود:

یا بُنَی! أَنْتَ وَلِی الْأَمْرِ وَ وَلِی الدَّمِ، فَإِنْ عَفَوْتَ فَلَکَ، وَ إِنْ قَتَلْتَ فَضَرْبَةً مَکَانَ ضَرْبَةٍ وَ لَا تَأْثَمْ؛

فرزند عزیزم! تو ولیّ امر و ولیّ دم هستی، پس اگر عفو کنی، حقّ تو است، و اگر من از ضربت ابن ملجم کشته شوم، پس کیفر او ضربتی به جای ضربتی خواهد بود، و در انتقام مرتکب گناه مشو.

آغاز وصیت

امام(ع) در ادامه فرمود:

اکْتُبْ بِسْمِ الله الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، هَذَا مَا أَوْصَی بِهِ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ، أَوْصَی أَنَّهُ یشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا الله وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ؛ لِیظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ؛

ثُمَ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیای وَ مَماتِی لِله رَبِّ الْعالَمِینَ، لا شَرِیکَ لَهُ، وَ بِذلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ؛

ثُمَّ إِنِّی اُوصِیکَ یا حَسَنُ! وَ جَمِیعَ أَهْلِ بَیتِی وَ وُلْدِی وَ مَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی بِتَقْوَی اللهِ رَبِّکُمْ، وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ، وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا؛ فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ یقُولُ: صَلَاحُ ذَاتِ الْبَینِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَ الصِّیامِ، وَ إِنَّ الْمُبِیرَةَ الْحَالِقَةَ لِلدِّینِ فَسَادُ ذَاتِ الْبَینِ، وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ الْعَلِی الْعَظِیمِ؛

انْظُرُوا ذَوِی أَرْحَامِکُمْ فَصِلُوهُمْ یهَوِّنِ الله عَلَیکُمُ الْحِسَابَ؛

بنویس به نام خدای بخشنده ی مهربان، این همان چیزی است که علی بن ابی طالب به آن وصیت کرده است، او وصیت کرده و شهادت می‌دهد که معبود حقّی جز خداوند تبارک وتعالی نیست، تنها و یگانه است و همتا ندارد، و نیز شهادت می دهد که حضرت محمّد(ع) بنده و فرستاده ی او است.

او را به آیین هدایت، و دین حقّ فرستاده است تا بر همه‌ی ادیان جهان غلبه پیدا کند، اگر چه مشرکین آن را اکراه می‌دارند.

سپس نماز من، و عبادت و قربانی و هم چنین زندگی و مرگ من، از آنِ

الله رب العالمین است که هر گز او را شریک و همتایی نیست، و من به این راه و رسم مامور شده‌ام، و من نیز یکی از مسلمانانم.

سپس ای فرزندم حسن! همانا من تو را و همه‌ی فرزندان، و کلیه ی افراد خاندانم و تمام کسانی را که این نامه‌ی من به او برسد، وصیت می کنم که تقوای الهی را پیشه ی خود سازید، و جز به آیین مسلمانی زندگی خود را به پایان نرسانید، و همه‌ی شما به ریسمان وحی الهی چنگ زنید و پراکنده نشوید، و نزول نعمت خدا بر خویشتن را بیاد آورید، و آن زمان را فراموش نکنید که با یک-دیگر دشمن بودید، سپس خداوند منّان به فضل و رحمت خود، میان دل هاتان انس و الفت برقرار کرد؛ زیرا من از رسول خدا شنیدم که می‌فرمود:

اصلاح میان مردم از همه‌ی اقسام نماز و روزه برتر و والاتر است، و بغض و عداوت ریشه‌کن‌کننده‌ی دین، و علّت فساد در روابط مسلمین است.

به خویشاوندان تان بنگرید، پیوند یاری و مددکاری را با ایشان برقرار کنید، صله ی رحم نمایید که خداوند متعال با این عمل شما، حساب روز قیامت را بر شما آسان می سازد.

الله الله فِی الْأَیتَامِ فَلَا تُغَیرُوا أَفْوَاهَهُمْ، وَ لَا تضیعوا [یضِیعُوا] بِحَضْرَتِکُمْ، فَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ(ص) یقُولُ: مَنْ عَالَ یتِیماً حَتَّی یسْتَغْنِی أَوْجَبَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ بِذَلِکَ الْجَنَّةَ، کَمَا أَوْجَبَ اللهُ لِآکِلِ مَالِ الْیتِیمِ النَّار؛

اللهَ اللهَ فِی الْقُرْآنِ، فَلَا یسْبِقْکُمْ إِلَی الْعَمَلِ بِهِ أَحَدٌ غَیرُکُمْ؛

اللهَ اللهَ فِی جِیرَانِکُمْ؛ فَإِنَّ النَّبِی(ص) أَوْصَی بِهِمْ، وَ مَا زَالَ رَسُولُ الله یوصِی بِهِمْ حَتَّی ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیوَرِّثُهُمْ؛

اللهَ اللهَ فِی بَیتِ رَبِّکُمْ، فَلَا یخْلُو مِنْکُمْ مَا بَقِیتُمْ؛ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا، وَ أَدْنَی مَا یرْجِعُ بِهِ مَنْ أَمَّهُ أَنْ یغْفَرَ لَهُ مَا سَلَفَ؛

اللهَ الهَ فِی الصَّلَاةِ؛ فَإِنَّهَا خَیرُ الْعَمَلِ، وَ إِنَّهَا عَمُودُ دِینِکُمْ؛

اللهَ اللهَ فِی الزَّکَاةِ؛ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ رَبِّکُمْ؛

اللهَ اللهَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ، فَإِنَّ صِیامَهُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ؛

اللهَ اللهَ فِی الْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاکِینِ فَشَارِکُوهُمْ فِی مَعَایشِکُمْ؛

اللهَ اللهَ فِی الْجِهَادِ بِأَمْوَالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ وَ أَلْسِنَتِکُمْ؛ فَإِنَّمَا یجَاهِدُ رَجُلَانِ: إِمَامٌ هُدًی، أَوْ مُطِیعٌ لَهُ مُقْتَدٍ بِهُدَاهُ؛

اللهَ اللهَ فِی ذُرِّیةِ نَبِیکُمْ، فَلَا یظْلَمُنَّ بِحَضْرَتِکُمْ وَ بَینَ ظَهْرَانَیکُمْ، وَ أَنْتُمْ تَقْدِرُونَ عَلَی الدَّفْعِ عَنْهُمْ؛

و خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی یتیمان که صدای شان به گریه بلند نشود، و در حضور شما پایمال و تباه نشوند؛ زیرا که من از رسول خدا(ص) شنیدم که می‌فرمود:

کسی که یتیمی را کفالت کند تا بی‌نیاز گردد، خدا بهشت را بر او واجب می‌سازد، همان طور که دوزخ را برای خورنده ی مال یتیم واجب می‌دارد.

و خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی قرآن، مبادا که دیگران در عمل به آن بر شما سبقت گیرند.

و خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی همسایگان تان که سفارش پیامبر شماست، پیوسته سفارش آن ها را می‌کرد تا این که گمان کردیم از یک دیگر ارث خواهند برد.

و خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی خانه ی پروردگارتان، مبادا که تا باقی هستید آن خانه از شما خالی گردد؛ زیرا اگر آن بیت مقدّس متروک شود، شما از آن پس مهلتی نیابید، و منقرض خواهید شد، و کم ترین ره‌آوردی که زایر آن بیت با خود

می‌آورد، آمرزش گناهان گذشته ی او خواهد بود.

و خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی نماز؛ زیرا که آن بهترین عمل، و ستون دین شما است

و خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی زکات؛ زیرا که آن آتش خشم پروردگار شما را خاموش می کند.

و خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی روزه ی ماه رمضان؛ زیرا که روزه داشتن آن سپری در برابر آتش دوزخ است.

و خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره ی فقرا و مساکین، پس ایشان را در معیشت خودتان شریک سازید.

و خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی جهاد در راه خدا با اموال تان و جان های تان؛ زیرا دو کس در راه خدا جهاد می‌کنند: یکی پیشوای هدایت، و دیگری مطیع او و اقتدا کننده به هدایت او.

و خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی ذریه ی پیامبرتان، مبادا که ایشان در میان شما دست خوش ستم قرار گیرند در حالی که شما برای دفاع از ایشان قادر باشید.

اللهَ اللهَ فِی أَصْحَابِ نَبِیکُمُ الَّذِینَ لَمْ یحْدِثُوا حَدَثاً وَ لَمْ یؤْوُوا مُحْدِثاً؛ فَإِنَّ رَسُولَ الله أَوْصَی بِهِمْ، وَ لَعَنَ الْمُحْدِثَ مِنْهُمْ وَ مِنْ غَیرِهِمْ وَ الْمُؤْوِی لِلْمُحْدِثِ؛

اللهَ اللهَ فِی النِّسَاءِ وَ فِیمَا مَا مَلَکَتْ أَیمَانُکُمْ؛ فَإِنَّ آخِرَ مَا تَکَلَّمَ بِهِ نَبِیکُمْ أَنْ قَالَ: اُوصِیکُمْ بِالضَّعِیفَینِ؛ النِّسَاءِ وَ مَا مَلَکَتْ أَیمَانُکُمْ؛

الصَّلَاةَ الصَّلَاةَ الصَّلَاةَ، لَا تَخَافُوا فِی الله لَوْمَةَ لَائِمٍ، یکْفِیکُمُ الله مَنْ آذَاکُمْ وَ مَنْ بَغَی عَلَیکُمْ.

قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً کَمَا أَمَرَکُمُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ لَا تَتْرُکُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنَکْرِ، فَیوَلِّی اللهُ أَمْرَکُمْ شِرَارَکُمْ، ثُمَّ تَدْعُونَ فَلَا یسْتَجَابُ لَکُمْ عَلَیهِمْ؛

وَ عَلَیکُمْ یا بُنِی بِالتَّوَاصُلِ وَ التَّبَاذُلِ وَ التَّبَارِّ، وَ إِیاکُمْ وَ التَّقَاطُعَ وَ التَّدَابُرَ وَ التَّفَرُّقَ، وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی، وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ، وَ اتَّقُوا الله؛ إِنَّ الله شَدِیدُ الْعِقابِ.

حَفِظَکُمُ الله مِنْ أَهْلِ بَیتٍ، وَ حَفِظَ فِیکُمْ نَبِیکُمْ، أَسْتَوْدِعُکُمُ الله وَ أَقْرَأُ عَلَیکُمُ السَّلَامَ وَ رَحْمَةَ اللهِ؛⁽¹⁾

و خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی آن گروه از اصحاب پیامبرتان که بدعتی به وجود نیاوردند، و بدعت‌گزاری را پناه ندادند؛ زیرا رسول خدا(ع) در باره‌ی ایشان سفارش فرمود، و بدعت‌گزار از آن ها و غیرشان را، و پناه دهنده ی بدعت‌گزار را نفرین کرد.

و خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی زنان و بردگان تان، مبادا که در راه اطاعت و اجرای احکام خدا از سرزنش سرزنش‌کننده‌ای بترسید؛ زیرا خدا شرّ کسی را که قصد شما کند، و ستم بر شما روا دارد از شما دفع می‌کند.

با مردم سخن نیک بگویید و رفتار شایسته داشته باشید، همان طور که خداوند عزّ و جلّ به شما امر فرموده است.

مبادا که امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنید که اگر چنین کنید، خدا اشرارتان را بر شما مسلّط می¬کند، و آن گاه دعا می‌کنید، ولی دعای‌تان مستجاب نمی‌شود.

بر شما باد ای فرزندان من! به ایجاد و تحکیم ارتباط، و به بذل کردن در راه کمک به یک دیگر، و خوبی نسبت به هم دیگر، و از جدایی و روی برتافتن از یک دیگر و پراکنده شدن بپرهیزید.

بر اجرای نیکوکاری و تقوا همکاری کنید، و در کار گناه و ظلم دست یاری به یک دیگر ندهید، و از خشم خدا بپرهیزید؛ زیرا که خدا (بدکاران را) سخت کیفر می‌دهد.

خداوند شما اهل بیت را حفظ کند، و احترام پیامبرتان را در جمع شما محفوظ بدارد، و من شما را به خدا می‌سپارم، و به همه درود می‌فرستم و از شما وداع می‌کنم.

سپس هم چنان به ذکر«لا إله إلّا الله» سرگرم شد تا در نخستین شب از دهه ی آخر در شب جمعه بیست و یکم ماه رمضان، چهل سال پس از هجرت روح پاک و روان تاب¬ناکش - که درود و رحمت خدا بر او باد - به مقام قرب خداوند سبحان شتافت.

بخش دوم

اشاره

فصل اول:ذکر و یاد خداونددر کلام امیرالمومنین(ع)

ذکر و یاد خداوند در کلام امیرالمومنین(ع)

اکْتُبْ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ هَذَا مَا أَوْصَی بِهِ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ؛

اکنون به شرح بخش دوم از وصیت امیرالمومنین(ع) می‌پردازیم که در واقع آغاز سفارشات و نصایح گهربار ایشان می‌باشد.

امیرعوالم هستی و امیر بیان حضرت علی(ع) وصیت خویش را با نام خداوند رحمان و آیه‌ی «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» آغاز نمود، مفسّر واقعی قرآن کریم - که تا پایان عمر با برکت و در تمام شئون زندگی از یاد خدای سبحان لحظه‌ای غافل نبود - شروع کلامش با نام حق، دربردارنده‌ی رمز و راز معنوی است.

از این رو در این مقام مطالبی کوتاه را در شان و مقام و منزلت و اهمیت کلمه‌ی طیّبه‌ی «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» از دیدگاه قرآن و عترت طاهرین به عنوان تبرّک بیان می‌کنیم.

در اهمیّت این آیه‌ی شریفه، همین بس که قرآن کریم سر فصل یک-صد و سیزده سوره از سور‌ه های مبارکه ی آن با همین جمله‌ی با عظمت بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ شروع شده است.

و این سیره و روش فقط بعد از ظهور دین مبین اسلام از سوی آخرین سفیر

الهی، خاتم المرسلین حضرت محمد(ص) به عنوان روش مستمر قرار نگرفت، بلکه این سیره‌ی همه‌ی پیامبران الهی بوده، و رسولان عظیم الشان قبل از پیامبر خاتم نیز به این روش نیکو پایبند بوده و به آن عمل می‌کردند که حضرت امام جعفر صادق فرمودند:

مَا أَنْزَلَ اللهٌ مِنَ السَّمَاءِ کِتَاباً إِلَّا وَ فَاتِحَتُهُ بِسْمِ الهِو الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، وَ إِنَّمَا کَانَ یعْرَفُ انْقِضَاءُ السُّورَةِ بِنُزُولِ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ ابْتِدَاءً لِلْأُخْرَی؛ ⁽¹⁾

هر کتابی که از سوی خداوند عزّ وجلّ بر پیامبران بزرگوار خود نازل فرمود، ابتدای آن بسم الله الرحمن الرحیم بوده است، و خاتمه ی هر سوره ای با نازل شدن بسم الله الرحمن الرحیم شناخته می-شود که نشان دهنده ی آغاز سوره ی دیگر است.

قرآن مجید قصه‌ی حضرت سلیمان نبی(ع) را چنین بیان می‌فرماید که وجود مبارک و نورانی حضرت سلیمان(ع) در ابتدای نامه‌ی خود به ملکه‌ی سبا این گونه کتابت می‌کند:

(إِنَّهُ مِنْ سُلَیمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم) ⁽²⁾

قرآن کریم اسم خداوند سبحان را منشا برکات می‌داند؛ زیرا ساحت قدس و کبریایی پروردگار متعال، پیوسته منشا همه ی برکات می‌باشد، و تمام نعمت های بیکران حق - که همه‌ی عالم امکان را فرا گرفته است - از ظهور و تجلی ذات کبریایی اوست، لذا می‌فرماید:

(وَ مَا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللهِ)⁽³⁾

و هر نعمتی که دارید از خداست.

پنجمین نور درخشان آسمان ولایت حضرت امام محمد باقر(ع) فرموده‌اند:

إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یقْرَأَ أَوْ یعْمَلَ عَمَلًا فَیقُولُ: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ؛ فَإِنَّهُ تُبَارَکُ لَهُ فِیهِ؛⁽¹⁾

همانا بنده‌ی خدا اگر بخواهد مطلبی را بخواند و یا کاری را انجام دهد بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ بگوید، کارش به سبب نام مبارک حق

مبارک می‌شود.

اهمیّت نام خداوند در آغاز کارها

دین مبین اسلام در پرتو هدایتش، ادب دینی را در شروع کارها، ذکر نام خدای سبحان می‌داند، و وظیفه‌ی همه را معلوم نمود که اهل بیت عصمت و طهارت(ع) نیز در این باره قولاً و فعلاً به این امر مهم، بسیار سفارش نموده‌اند، و ذکر نام مبارک حق را در آغاز هر کاری، لازم و ضروری دانسته‌اند که چند فراز از کلام گهربار آن ذوات مقدسه و نورانی را بیان می‌کنیم:

خاتم پیامبران رسول گرامی اسلام فرمودند:

کُلُّ أَمْرٍ ذِی بَالٍ لَا یذْکَرُ بِسْمِ اللهِ فِیهِ فَهُوَ أَبْتَرُ؛⁽²⁾

هر عملی که در شروعش با نام مبارک خالق هستی خداوندگار یکتا جل جلاله نباشد عملی نا فرجام است.

حضرت ثامن الحجج علی بن موسی الرضا می‌فرمایند:

بِسْمِ‌اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَقْرَبُ إِلَی اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ مِنْ بَیاضِ الْعَینِ إِلَی سَوَادِهَا؛ ⁽¹⁾

نزدیک بودن بسم الله الرحمن الرحیم به اسم اعظم، از سفیدی چشم به سیاهی آن هم نزدیک تر است.

مولای متقیان امیرمومنان علی(ع) می‌فرماید:

فَقُولُوا عِنْدَ افْتِتَاحِ کُلِّ أَمْرٍ صَغِیرٍ وَ عَظِیمٍ: بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ، أَی أَسْتَعِینُ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ بِاللهِ؛ ⁽²⁾

به هنگام آغاز هر کار کوچک و بزرگ، بسم الله الرحمن الرحیم بگویید، یعنی به سبب این امر، از خداوند متعال کمک می خواهم.

تمام عالم هستی، از ذره تا دره، و از کوه تا کهکشان، از جمادات و نباتات، همگی مستمر و پیوسته مشغول ذکر خداوند سبحان و تسبیح پروردگار عالم هستند، لذا اگر عملی از انسانی سر زند که با نام و یاد خدا همراه نباشد، بر خلاف وضع حاکم بر عالم آفرینش است، و آن کار سهمی از بقا نخواهد داشت، و از پایانی درست محروم خواهد بود، ثمر دادن هر کاری مرهون آن است که در آغاز آن، نام خداوند متعال باشد.

اگر کشتی عظیم شیخ الانبیا حضرت نوح پیامبر(ع) در طوفان سهمگین دریا، و در امواج پی در پی متلاطم، سالم به مقصد رسید، و اگر آتش نمرودیان، بر بت شکن بزرگ جضرت ابراهیم خلیل گلستان گشت؛ برای آن بود که نام خدا را در آغاز کار با تمام وجود و اعتقادی راسخ بر زبان جاری نمودند.

تذکر این نکته ضروری است که نام خداوند قدیر و علیم، زمانی چنین اثری را

دارد که از وجود انسانی از خود رسته و به حق پیوسته بر خیزد، انسانی که توحید محض در جان مبارکش خوش درخشیده، و فقط و فقط آن یگانه‌ی بی همتا را مؤثر در تمام کارها می‌داند و بس.

لذا امیرالمومنین(ع) نیز وصیتش کاملا هماهنگ با قرآن مجید و سیره‌ی پیامبران و فرمان مبارک رسول اکرم(ص) و تجلّی صراط المستقیم است.

اقرار به شهادتین در ابتدای وصیت

روح عالم هستی و جان خاتمیت⁽¹⁾

فَمَنْ حَاجَّکَ فیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللهِ عَلَی الْکاذِبینَ.

هر گاه بعد از علم و دانشی که (در باره‌ی مسیح) به تو رسیده، (باز) کسانی با تو به محاجّه و ستیز برخیزند، به آن‌ها بگو: بیایید ما فرزندان خود را دعوت کنیم، شما هم فرزندان خود را، ما زنان خویش را دعوت نماییم، شما هم زنان خود را، ما از نفوس خود دعوت کنیم، شما هم از نفوس خود، آن گاه مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغ‌گویان قرار دهیم.

لَوْ لَا أَنَّ اللهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَلَقَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ لِفَاطِمَةَ مَا کَانَ لَهَا کُفْوٌ عَلَی ظَهْرِ الْأَرْضِ مِنْ آدَمَ وَ مَنْ دُونَهُ؛

اگر خداوند تبارک و تعالی امیر المومنین را خلق نمی کرد، در روی زمین از حضرت آدم تا آخر کسی هم کفو فاطمه نبود.

(کافی ج 1 ص 461 حدیث 1، وسائل الشیعه ج 20 ص 74 حدیث 25067).

أَنَّهُ یشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا الله وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ؛ لِیظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ، ثُمَ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیای وَ مَماتِی لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ، لا شَرِیکَ لَهُ، وَ بِذلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ؛

مولای متقیان حضرت علی(ع) اگر چه خود ممحض در توحید است و نفس نفیس پیامبر خاتم خود اوست که مُبیَّن قرآن است و مُشّرع دین، با تمام وجود و بدون کوچک ترین ریب و تردیدی، با جان و دل در وصیت خود شهادت به وحدانیت حق و نبوت و رسالت پیامبر خاتم حضرت محمد(ص) و قبولی آیین اسلام را با لسان مبارکش ابراز کرده و آشکارا شهادتین را بر لسان مبارک خود جاری می‌نماید.

شهادت او به یگانکی معبود مطلق، چنان آمیخته با وجود اوست که پیامبر خاتم فرمود:

لاَ تَسُبُّوا عَلیاً؛ فإنَّه مَمْسُوسٌ فِی ذَاتِ اللهِ تَعالَی؛ ⁽¹⁾

به علی ناسزا نگویید؛ برای این‌که او شیفته و دلداده‌ی ذات خداوند است.

شهادت کسی است که فرمود:

مَا شَکَکْتُ فِی الْحَقِّ مُذْ ارُیتُه؛⁽²⁾

از وقتی که حق را یافتم شک و تردیدی در حق ننموده‌ام.

و لذا شهادت او را با شهادت دیگران مقایسه نتوان نمود، این شهادت و عمل حضرت(ص) دارای نکاتی مُهم، و ارزشی بی حد و حصر است، اول این که او با این

عمل خود، هم شیوه‌ی وصیت کردن را به همگان آموخت و هم به تمام جهانیان خاطر نشان کرد که اصل و حقیقت توحید و شهادت به ذات باریتعالی و نبوت نبی مکرم زمانی پذیرفته و مقبول است که تنها حرف و لقلقه‌ی زبان نباشد، بلکه با تصدیق قلبی همراه باشد، ولی در عین حال، اقرار آن به لسان نیز در نزد شارع حکیم، لازم و ضروری است، و باید با زبان نیز این ذکر بیان شود.

دوم این¬که قبولی آیین اسلام، باید به همراه قبولی و پذیرفتن تمام اصول دینی باشد، برای دست یافتن به این امر مهم، در حد وسع بیان مطلبی به طور اجمال لازم و ضروری است.

یکی از مهم‌ترین وظایف رسالت تمام پیامبران عظیم الشان الهی‌ در انجام امر خطیر و با عظمت نبوت و رسالت، تبلیغ و ترویج و تعلیم سه اصل اساسی یعنی توحید، نبوت و معاد است.

خداوند سبحان جلّ جلاله بهترین کلام را کلام کسی می‌داند که دعوت به سوی توحید می‌نماید و عملی صالح و تنها برای خدا انجام می‌دهد و پیوسته قایل است که من از تسلیم شدگان در برابر عظمت حق هستم:

(وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَی اللهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّ-نی مِنَ الْمُسْلِمینَ)⁽¹⁾

در نتیجه بهترین کلام، آن کلامی است که در باره‌ی سه اصل مهم توحید، نبوت و معاد گفته شود که بر همگان لازم است به آن معرفت پیدا کنند، ولی شناخت و معرفت این سه اصل دینی، و معتقد شدن به آن‌¬ها، تنها از طریق تعقّل

و تفکر و با استمداد از وحی مقبول است، و تقلید از دیگران، در مباحث اعتقادی، مورد پذیرش و قبول دین نیست، در میان این سه رکن اساسی دین، توحید مهم‌ترین آن¬هاست.

انسان که خود اشرف مخلوقات در میان آفریده‌های خداوند گار عالم است، ابتدا لازم است خود را از هرگونه آلودگی‌های شرک و کفر و دوگانگی پاک کند، سپس لباس تسلیم بر قامت خود بپوشاند و مسلمان گردد، و این عمل ابتدا با گفتن «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ» آغاز می‌شود.

ولی صرف اقرار به وحدانیت ذات لایزال الهی کافی نیست، بلکه برای این¬که بتواند در طی طریق بدون انحراف به سوی هدف گام بردارد و سالم به مقصد نهایی بار یابد، و در سایه¬ی رحمت الهی برای همیشه آرام گیرد، و مشمول فضل بیکران الهی شود، لازم است تا آخر حیات زندگانی خویش، به طور مستمر و به هم پیوسته بر این عقیده ثابت قدم و استوار بماند.

امیرالمومنین‌ در ادامه¬ی وصیت فرمودند:

«وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ»، در واقع بلا فاصله پذیرش بی ریب و شک رسالت و نبوت خاتم پیامبران حضرت محمد را خاطر نشان کرده، و شهادت دادن به رسالت، و پذیرفتن نبوت او را یکی از اساسی‌ترین اصول دین مبین اسلام بر شمرده‌اند.

اکنون اگر به متن وصیت نگاه دوباره داشته باشیم که می‌فرماید:

أَنَّهُ یشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهَ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ؛ لِیظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ؛ ⁽¹⁾

خواهیم دید که حضرت آیه‌ی شریفه¬ی سوره‌ی توبه را برای شهادت به رسالت بیان می‌فرماید، از این جهت که این آیه‌ی شریفه، ضمن بیان رسالت حضرت خاتم این مطلب مهم را تذکر می‌دهد که هدایت به همراه او، و آیین او دینی بر حق است، و بشارت می‌دهد که دین او بر تمام ادیان عالم غلبه خواهد نمود لِیظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ، و در واقع این بشارت به ظهور یگانه منجی عالم بشریت حضرت ولی عصر (أرواحنا و أرواح العالمین له الفداء) است.

حضرت در لحظات آخر عمر، با آن شرایط خاص، به همگان بشارت می‌دهد که به زودی این دین فراگیر خواهد شد، و با ظهور پسرم حضرت مهدی دنیا پر از عدل و داد خواهد گشت و «یملَأُ اللهُ الأَرْضَ قِسْطاً و عَدْلاً بَعْدَ مَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً» ⁽¹⁾

حضرت علی بن ابی طالب در این فقره از وصیت، با اشاره به آیه‌ی شریفه‌ی ثُمَ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیای وَ مَماتِی لِله رَبِّ الْعالَمِینَ لا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذلِکَ امِرْتُ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ⁽²⁾می‌خواهد برساند که در تعبّد محض و تسلیم کامل و اخلاص تمام قرار دارد، و هر چه هست از آن اوست، چه اعمال و کردار، نماز و نُسک حج، زندگی و مرگ، حیات و ممات، همه از آن اوست، و برای اوست و به سوی اوست، شریکی ندارد، و همین تعبد محض و اخلاص کامل وظیفه است که «اُمرت بذلک» و من در مقابل همه‌ی اوامر او تسلیم محض هستم «وأنا من المسلمین».

در قرآن کریم پیامبر گرامی اسلام مورد خطاب آیه¬ی شریفه است، و

خداوند حکیم با این¬گونه گفتار - که مشتمل بر تعالیم عالیه است - رسول گرامی خود را به آن مؤدب نمود، سرّش این است اگر منادی و مبلّغی که در میان مردم تبلیغ می‌کند و دیگران را به تبعیت آن دعوت می‌نماید، و همه را برای قبول آن فرا می‌خواند، خود بدان عمل کند و پایبند به آن باشد، و خود را نیز عضو همان قافله بداند، تاثیر وافر و چشم¬گیری خواهد داشت، به دین سبب، مامور است توحید خالص و طریقه‌ی عبودیت خود را اعلام بدارد، و دیگران را نیز به رعایت آن توصیه کند.

کعبه‌ی عاشقان و اسوه¬ی سالکان امیرمومنان علی نیز به یگانه دردانه‌ی عالم هستی حضرت محمد بن عبدالله اقتدا می‌کند، و همانند او این آیه را تلاوت می¬فرماید: ثُمَ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیای وَ مَماتِی لِله رَبِّ الْعالَمِینَ لا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ.

در واقع از تمام شئون زندگی و عمر با برکت خویش خبر می‌دهد که تمام آن را برای پروردگار عالمیان می‌داند، لذا نه عبادت تاجرانه را می‌پسندد که به اشتیاق بهشت عبادت کند «مَا عَبَدْتُکَ شَوْقاً اِلَی الْجَنّةِ»، و نه عبادت از خوف آتش جهنم را خوش دارد «وَ لا خَوْفاً مِنْ نَارِکَ»، بلکه عبادت محض و خالص برای ذات آن سبّوح قدّوس را سر فصل زندگی خویش قرار داد؛ زیرا تنها او را شایسته¬ی پرستش دانست «وَ لَکِنْ وَجَدْتُکَ اَهْلاً لِلْعِبادَةِ فَعَبَدْتُکَ»⁽¹⁾

لذا امیرالمومنین در وصیت خود نیز حقیقت قلبی و باور دینی و اندیشه‌ی الهی خود را این¬گونه بیان می‌کند.

فصل دوم:وصیت به تقواو سرانجامی همراه با تسلیم

اشاره

وصیت به تقوا در کلام امیرالمومنین(ع)

اشاره

ثُمَّ إِنِّی اُوصِیکَ یا حَسَنُ وَ جَمِیعَ وُلْدِی وَ أَهْلَ بَیتِی وَ مَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ بِاللهِ بِتَقْوَی اللهِ رَبِّکُمْ، فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ؛

سپس ای حسن! من تو را و همگی فرزندان، و کلیه ی افراد خاندانم را، و هر آن کس از مومنین که این نامه‌ی من به او برسد را، وصیت می‌کنم که تقوای پروردگارتان را پیشه ی خود سازید، و همواره رعایت تقوای الهی نمایید، تا زمان اجل و پایان عمر هنگامی که مرگ فرا می‌رسد تسلیم محض پروردگار باشید.

این قطعه از کلام امیرالمومنین(ع) را می‌توان به دو قسمت تقسیم کرد.

قسم اول: پدر مهربان امّت

این سفارش امیرالمومنین حامل پیامی برای اهل بیت گرامی(ع) خصوصاً و تمام جهانیان عموماً است، امیرالمومنین(ع) در وصیت ابتداً وجود مبارک امام حسن مجتبی(ع) را مخاطب قرار می‌دهد، و ایشان را در میان تمام فرزندان با ذکر نام امتیاز می‌بخشد، و سپس تمام فرزندان را مورد خطاب قرار می‌دهد «و جمیع ولدی»، آن گاه با عنوان «أهل بیتی» تمام خویشان سببی و نسبی را مورد لطف و محبت خاص خود گردانید.

سپس مومنین و تمام مردم را در همه‌ی زمان ها و مکان ها، و در هر عصری و نسلی مخاطب کریمانه‌ی خود قرارداد، «وَ مَنْ بَلُغَهُ کِتابی مِنَ المومنین»، و همگی را مشفقانه و دلسوزانه چون پدری مهربان به پرهیز کاری و انجام اعمال شایسته سفارش می‌کند؛ زیرا به تعبیر زیبا و دلنشین فخر کاینات حضرت محمد(ص) پدر این امّت است که فرمود: «أَنَا وَ عَلِی أَبَوَا هَذِهِ الْاُمَّةِ» .⁽¹⁾

قسم دوم: تبین اصول اخلاقی

اشاره

امیربیان حضرت علی(ع) در این بخش از فرمایشات نورانی خود، به سه مساله ی اساسی و مهم و زیر بنایی سفارش می‌کنند که هریک در جایگاه خود دارای اهمیّتی ممتاز است.

امام المتقین در ابتدا همه را به تقوا و پرهیزکاری دعوت می‌کند، و از همه می‌خواهد که از خداوند متعال - که در همه‌ی احوال حیّ و حاضر و ناظر بر اعمال انسان‌هاست - پروا نمایند.

و در ثانی از همگان می‌خواهد تا پایان عمر، و هنگام مرگ، بر حقایق شریعت اسلام - که ره آورد خاتم پیامبران حضرت محمد(ص) است - استوار و ثابت قدم بمانند، و در حالی که مسلمان و تسلیم محض رب العالمین هستند، از دار دنیا رحلت کنند، همان طوری که وجود نازنین آن حضرت چنین بود که در آخرین لحظات عمر شریفش فرمود: «فُزْتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ» .⁽²⁾

به پروردگار کعبه رستگار شدم

و در مرحله‌ی سوم در دنباله‌ی وصیت، همگی را به اتّحاد، برادری و هم دلی و همبستگی سفارش می‌کند.

فراز اول: تقوای الهی

از اهم سفارشات و وصایایی - که جامع جمیع وصایای اوست - توصیه و سفارش مولای متقیان امیرالمومنین علی(ع) به رعایت تقوای الهی است که آن حضرت با اشاره به آیه‌ی شریفه‌ی (ع) فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ(ع) در واقع بالاترین مقام، و عالی‌ترین مراحل تقوا را به همه توصیه فرمودند که بالاترین آن، تسلیم بی قید وشرط و خالص و دایمی است که برای هر کس میسّر نیست.

البته صِرف کسب تقوا کافی نیست، بلکه تداوم آن هم نیز مهم است، به دین سبب امر شده که همه موظفند تا هنگام مرگ و زمان فرا رسیدن اجل، تقوا را به همراه داشته باشند.

از اهم موضوعاتی که خداوند عزّ و جلّ در قرآن کریم آیات فراوانی در باره‌ی آن نازل فرموده، موضوع تقوا است، در هشتاد موضع از قرآن به تقوا امر شده، و در چهل ونه موضع متقین را ستوده، و در هشتاد و سه موضع از پاداش ها و اثرات نیک تقوا یاد نموده است.

در قرآن کریم آمده است: خداوند متعال امّت های پیشین را به تقوا دعوت کرده، و هم آیند گان را نیز به رعایت تقوی سفارش نمود، آن جا که می فرماید:

(وَ لَقَدْ وَصَّینَا الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیاکُمْ أَنِ اتَّقُوا اللهَ)⁽¹⁾

و پیامبر گرامی اسلام هم در باره‌ی این آیه‌ی شریفه می‌فرماید:

وَ قَدْ أَجْمَعَ اهُدْ تَعَالَی مَا یتَوَاصَی بِهِ الْمُتَوَاصُونَ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ فِی خَصْلَةٍ وَاحِدَةٍ وَ هِی التَّقْوَی؛

به راستی که خداوند متعال آنچه را که گذشتگان و آیندگان را به آن

سفارش کرده و آن را در یک خصلت جمع نموده و آن تقواست.

و سپس این آیه‌ی شریفه را قرائت فرمود:

(وَ لَقَدْ وَصَّینَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیاکُمْ أَنِ اتَّقُوا اللهَ)⁽¹⁾

و ما به کسانی که پیش از شما به آنان کتاب داده شده، و (نیز) به شما سفارش کردیم که از خداوند پروا نمایید و تقوای الهی داشته باشید ⁽²⁾

به نقل تاریخ، پیامبر اکرم اولین خطبه ای را که در نخستین روز ورود خود به مدینه ی منوره ایراد کردند، درآغاز آن فرمودند:

اُوصِیکُمْ بِتَقْوَی اللهِ؛ فَإِنَّهُ خَیرُ مَا أَوْصَی بِهِ الْمُسْلِمُ الْمُسْلِمَ أَنْ یحُضَّهُ عَلَی الْآخِرَةِ، وَ أَنْ یأْمُرَهُ بِتَقْوَی اللهِ؛⁽³⁾

شما را به تقوای الهی و پرهیزکاری سفارش می‌کنم؛ چون که بهترین سفارشی که هر فرد مسلمان وظیفه دارد نسبت به برادر مسلمانش بنماید این است که او را به کار آخرت ترغیب کند، و به پرهیزکاری خدا فرمان دهد.

با توجه به سفارش خداوند متعال، و رسول گرامی اسلام، و هم چنین امیرمومنان علی به مساله‌ی تقوا، این سوال به ذهن تداعی می‌کند که چه حکمتی در تقوا نهفته است که این چنین مورد سفارش قرار گرفته است؟!

اکنون برای جواب این سوال، به کلام خداوند حکیم و سخنان معصومین باید مراجعه کنیم تا به قدر اقتضای کلام، به اهمیّت و آثار تقوا آشنا شویم.

حقیقت تقوا

«تقوا» یک ملکه‌ی نفسانی است که در اثر ممارست به انجام فرایض و واجبات، و ترک مناهی و محرّمات، و صیانت نفس از نافرمانی خداوند متعال، در وجود انسان پدید می‌آید. با توجه به آیاتی که در این زمینه نازل شده است، و مراجعه به سخنان معصومین(ع) این مفهوم کشف می شود که حقیقت تقوا یک حالت روحانی و معنوی است که آن نفس سرکش، و لجام گسیخته را مطیع، و هوا و هوس را مهار می‌کند.

لذا به عنوان یک ملکه‌ی نفسانی در تقویت روح، و کنترل نفس اماره، و حفظ انسان از گناهان نقش بسیار مهم و اساسی دارد.

و انسان متقّی کسی است که وقتی به زیور تقوا آراسته شد، خود را در حصن حصین ⁽¹⁾آن قرار داده و در نتیجه از لغزش های عملی و چه بسا اعتقادی مصون خواهد بود.

اهمیّت و آثار تقوا در بعضی از آیات قرآن

اشاره

با توجه به آیاتی که در قرآن کریم در باره ی تقوا نازل شده است، چند نکته‌ی اساسی به چشم می‌آید که نشان گر آن است که در مکتب وحی، مهم‌ترین خیر و نیکویی، تقوا است که قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

(وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَی)⁽²⁾

و شرط حسن عاقبت، و دست یافتن به فلاح و رستگاری، تنها با رعایت تقوا ممکن است.

1.گنج با ارزش قرآن در اختیار متّقین

خداوند متعال، قرآن کریم را موجب هدایت و نجات انسان ها از تاریکی های ضلالت، رسیدن به شاهراه رستگاری و نور می‌داند، در ابتدای سوره‌ی مبارکه‌ی بقره، به این نکته اشاره دارد که تنها کسانی به گنج‌گران بهای قرآن دست می‌یابند، و در طریق هدایت واقع می‌شوند که لباس تقوا را بر قامت خویش بپوشانند، و لذا می‌فرماید:

(ذلِکَ الْکِتَابُ لاَ رَیبَ فِیهِ هُدًی لِلْمُتَّقِینَ)⁽¹⁾

آن کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد، و مایه ی هدایت پرهیزکاران است.

2.معیّت خداوند با متّقین

خداوند سبحان نیز پیوسته دست گیر متقین و اهل تقوا است، در نتیجه انسان با مزّین شدن به تقوا، مورد توجه خاص حضرت حق قرار می‌گیرد که فرمود:

(وَ اتَّقُوا اللهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ)⁽²⁾

و از خدا بپرهیزید (و زیاده روی ننمایید) و بدانید خدا با پرهیزکاران است.

هم چنین در آیه‌ی دیگر می‌فرماید:

(إِنَّ اللهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ)⁽³⁾

خداوند با کسانی است که تقوا پیشه کرده‌اند، و کسانی که نیکوکارند.

3.محبّت خداوند به پرهیزکاران و اهل تقوی

پروردگار مهربان به آن دسته از کسانی که پاکی پیشه می‌کنند عشق می‌ورزد و می‌فرماید:

(بَلیَ مَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ وَ اتَّقَی فَإِنَّ اللهَ یحِبّ الْمُتّقینَ)⁽¹⁾

آری! هر کس به پیمانش وفا کند و پرهیزکاری پیشه نماید، (خدا او را دوست می‌دارد؛ زیرا) خداوند پرهیزکاران را دوست دارد.

4.پرهیزکاری تنها راه نجات

کسانی که از یگانه معبود خود پروا کنند و او را شاهد و ناظر اعمال خود بدانند، هر لحظه که در بند و زنجیز مشکلات گرفتار شوند، خداوند قدیر از فضل و رحمت خود آن ها را از بند سختی‌ها نجات می‌بخشد، در این باره در قرآن کریم آمده است:

(إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفَازاً)⁽²⁾

مسلّماً برای پرهیزکاران نجات و پیروزی بزرگی است.

و نیز در آیه‌ی شریفه ی دیگری فرموده است:

(وَ مَنْ یتّقِ الله یجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا * وَ یرْزُقْهُ مِنْ حَیثُ لا یحْتَسِبُ)⁽³⁾

و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌کند، و او را از جایی که گمان نمی‌برد روزی می‌دهد.

5.امنیّت در سایه ی تقوا

انسان های متّقی و پرهیزکار در حصن حصین حق، در امنیّت کامل به سر می‌برند، و شرّ اشرار و کید کفار، آسیبی به آن ها نمی زند، و این گونه به آن ها نوید جان بخش می‌دهد:

(وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاَ یضُرُّکُمْ کَیدُهُمْ شَیئاً)⁽¹⁾

اما اگر در برابرشان صبر و استقامت و پرهیزکاری پیشه کنید، نقشه‌های (خائنانه‌ی) آنان به شما زیانی نمی‌رساند.

6.آسان شدن کارها در سایه ی تقوا

تقوا شب تاریک بندگان گرفتار را به نور روشنایی بدل می‌کند، و گره از کارهای مشکل و دشوار آن ها می‌گشاید:

(وَ مَنْ یتَّقِ اهَاَ یجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یسْراً)⁽²⁾

و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند کار را بر او آسان می‌سازد.

7.تقوا عامل زدودن گناهان و اصلاح درکارها

شیطان دشمن قسم خورده‌ی انسان با ابزار هوا و هوس، پیوسته در حال وسوسه ی انسان است، و او را دچار عصیان و گناه می‌کند، پروردگار غفار به پرهیزکاران وعده می‌دهد:

(وَ مَنْ یتَّقِ الله یکَفِّرْ عَنْهُ سَیئَاتِهِ وَ یعْظِمْ لَهُ أَجْراً)⁽³⁾

و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند گناهانش را می‌بخشد و پاداش او را بزرگ می‌دارد.

در آیه‌ی کریمه‌ی دیگر می‌فرماید:

(یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ... یصْلِحْ لَکُمْ أَعْمَالَکُمْ وَ یغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ)⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! تقوای الهی پیشه کنید... تا خدا کارهای شما را اصلاح کند و گناهان-تان را بیامرزد.

8.تقوا عامل پذیرش اعمال

تقوا مهر استاندارد اعمال انسان در بازار قیامت است که نخستین مشتری آن خداوند بی نیاز و غنی علی الاطلاق است، در قرآن کریم فرموده است:

(إِنَّمَا یتَقَبَّلُ اللهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ)⁽²⁾

همانا خداوند، تنها از پرهیزکاران می‌پذیرد.

9.تقوا معیار سنجش انسان ها

خداوند منّان به هرگونه برتری طلبی و تبعیض و شرافت های غیر واقعی کذایی و بزرگ بودن‌های خیالی، مهر بطلان می‌زند، و در هنگام سنجش انسان ها، مدال پر افتخار کرامت را به گردن کسی می‌آویزد که در تقوا از دیگران گوی سبقت ربوده باشد، لذا می‌فرماید:

(إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللهَ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ)⁽¹⁾

گرامی‌ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست، و خداوند متعال عالم به همه‌ی اشیا و با خبر از تمام امور است.

10.بهشت در انتظار متّقین

جنّت و رضوان - با تمام وصفی که خداوند در قرآن کریم از آن نموده است - فقط در انتظار پاکدامنان و پرهیزکاران است، لذا به متّقین بشارت داد و فرمود:

(وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ اُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ)⁽²⁾

و بهشتی که وسعت آن، آسمان ها و زمین است برای پرهیزکاران آماده شده است.

اهمیّت تقوا در کلام اهل بیت عصمت و طهارت(ع)

متقین واقعی و تنها کسانی که به فرمان وحیانی (اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ⁽³⁾لبیک گفته اند، اهل بیت پاک و خاندان عظیم الشان نبوت و رسالت هستند که آنی و کم تر از آنی از یاد خدا غافل نبودند تا این که مرغ جان شان با ندای:

(یا أَیتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِی إِلَی رَبِّکِ رَاضِیةً مَرْضِیةً * فَادْخُلِی فِی عِبَادِی * وَ ادْخُلِی جَنَّتِی)⁽⁴⁾فراخوانده شده و به عنوان متّقی حقیقی و انسانی کامل در جوار

رحمت حضرت حق، دایماً متنعّم و مستفیض می‌باشند.

آنان که حلاوت قرب حق را چشیده‌اند و به وصال حق نایل شدند و خود سرآمد متقّین گشته‌اند، در باره‌ی تقوا سفارشات زاید الوصفی نموده‌اند.

پیامبر عظیم الشان اسلام در وصیت خود به ابوذر غفاری می‌فرماید:

اُصِیکَ بِتَقْوَی اللهِ؛ فَإِنَّهُ رَأْسُ الْأَمْرِ کُلِّهِ؛⁽¹⁾

یا اباذر! تورا به پرهیز و پروای از حضرت حق سفارش می‌کنم؛ زیرا آن در مرتبه‌ی بالای تمام کارها قرار دارد.

و در بیان نورانی دیگری به ایشان فرمود:

کُنْ بِالْعَمَلِ بِالتَّقْوَی أَشَدَّ اهْتِمَاماً مِنْکَ بِالْعَمَلِ بِغَیرِهِ؛⁽²⁾

یا اباذر! در عمل به تقوا، نسبت به انجام اعمال دیگر سخت‌گیرتر و مصمم‌تر باش.

اسوه‌ی متّقین امیرالمومنین(ع) می‌فرماید:

التُّقَی رَئِیسُ الْأَخْلَاقِ؛⁽³⁾

پارسایی پیشوا و سرآمد اخلاق است.

وجود مقدّس امام صادق  می‌فرمایند:

إِنَّ قَلِیلَ الْعَمَلِ مَعَ التَّقْوَی خَیرٌ مِنْ کَثِیرِ الْعَمَلِ بِلَا تَقْوَی؛⁽⁴⁾

عمل کمی که با پرهیزکاری همراه باشد، بهتر است از عمل زیادی که بدون تقوا انجام شود.

نگاهی دوباره به وصیت مولای متقیان که کلام امیر، امیر کلام است.

امیرمومنان علی(ع) در وصیت به تقوا، از تعبیر زیبایی استفاده می‌کنند و می‌فرمایند:

بِتَقْوَی اللهِ رَبِّکُمْ؛

شما را وصیت می‌کنم به رعایت تقوای پروردگار شما.

یعنی آن کسی که باید از او بپرهیزید و پروا نمایید، او مربی و پروردگار شماست، این کلام دلربای ایشان، حاوی این نکته‌ی مهم نیز هست که مربی و تربیت کننده ی همگان، پروردگار متعال است، و اگر امر به تقوا می‌کند در مقام تربیت و شکوفایی صفات نیکو در نهاد انسان است.

لذا به همان اندازه که به آیات قرآن کریم، و سخنان رسول اکرم مراجعه شد سرّ سفارش مؤکّد امیرالمومنین به تقوا نیز روشن شد و آن این که تقوا، مستجمع جمیع عبادت های صالحه در مقام عبودیت حضرت حق است.

به همین خاطر، نه تنها در آخرین وصیت عمر مبارکش، بلکه در هر فرصت مناسبی که پیش می‌آمد، از آن فرصت استفاده می‌کرد، و به همراهان و اصحاب خود پند و اندرز می‌داد، و مهم‌ترین سفارشاتش در باره‌ی تقوا بود، از آغاز خطبه‌ی نماز جمعه گرفته که می‌فرمود:

«اُوصُیکُم وَ نَفْسی عِبادَ الله بِتَقْوَی اللهِ»⁽¹⁾تا در بقیّه ی سخنرانی ها، و یا نوشتن نامه به کارگزاران و هم چنین در موارد دیگر.

سید رضی(ره) در کتاب قیّم و ارزشمند «نهج البلاغه» قصه‌ی بازگشت امیرالمومنین(ع) از جنگ صفین را نقل می‌کند می‌گوید: هنگامی که آن وجود

مقدس در ورودی شهر کوفه در کنار قبرستان ایستاد، و به خاک خفتگان آن دیارِ خاموش را مخاطب خود قرار داد و فرمود:

یا أَهْلَ الدِّیارِ الْمُوحِشَةِ! وَ الْمَحَالِّ الْمُقْفِرَةِ! وَ الْقُبُورِ الْمُظْلِمَةِ! یا أَهْلَ التُّرْبَةِ! یا أَهْلَ الْغُرْبَةِ یا أَهْلَ الْوَحْدَةِ! یا أَهْلَ الْوَحْشَةِ! أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ سَابِقٌ، وَ نَحْنُ لَکُمْ تَبَعٌ لَاحِقٌ؛

أَمَّا الدُّورُ فَقَدْ سُکِنَتْ، وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُکِحَتْ، وَ أَمَّا الْأَمْوَالُ فَقَدْ قُسِمَتْ، هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا، فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَکُمْ؟؛

ای ساکنان خانه‌های وحشتناک! و مکان‌های خالی و قبرهای تاریک! ای خاک‌نشینان! ای غریبان! ای تنهایان! ای وحشت زدگان! شما در این راه بر ما پیش قدم شدید و ما نیز به شما ملحق خواهیم شد.

(اگر از اخبار دنیا بپرسید به شما می‌گویم:) اما خانه‌های‌تان را دیگران ساکن شدند، و همسران‌تان به ازدواج افراد دیگر در آمدند، و اموال‌تان تقسیم شد، این خبری است که در نزد ما است، در نزد شما چه خبر؟

آن¬گاه امیرالمومنین‌ رو به اصحاب خود کرد و فرمود:

أَمَا لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِی الْکَلَامِ، لَأَخْبَرُوکُمْ أَنَّ خَیرَ الزَّادِ التَّقْوی؛ ⁽¹⁾

آگاه باشید! اگر به آنان اجازه‌ی سخن گفتن داده می‌شد، هر آینه به شما خبر می‌دادند که بهترین توشه برای سفر آخرت تقوا و پرهیزکاری است.

امیرمومنان (ع) در این فرصت مناسب، با سفارش وتوصیه به تقوا، در واقع از راه بسیار وحشتناک و دشوار قیامت و مشکلات و رنج های غیر قابل تحمل زندگی پس از مرگ خبر می‌دهد و می‌فرماید:

آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِیمِ الْمَوْرِدِ؛⁽¹⁾

آه از کمی توشه و درازی راه و دوری سفر و سختی منزل¬گاه.

این بیان نورانی از لسان مبارک شخصیّتی گفته می‌شود که رسول اکرم(ع) - که (وَ ما ینْطِقُ عَنِ الْهَوی* إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْی یوحَی⁽²⁾درباره‌اش نازل شده - او را ستوده و در باره‌ی آن حضرت فرموده است:

ضَرْبَة عَلیٍّ یوْمَ الْخَنْدَقِ أفضلُ مِنْ عِبَادةِ الثَّقَلَینِ؛⁽³⁾

یک ضربت امیرالمومنین علی در روز جنگ خندق بهتر از عبادت جنّ و انس است.

آگاه باشیم! وقتی کسی که یک ضربتش در جنگ خندق برتر از عبادت جن و انس است، چنین ناله می‌زند و می‌فرماید:

«آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِیمِ الْمَوْرِدِ» ⁽⁴⁾، تکلیف دیگران چه باید باشد؟!

در جایی که عقاب پر بریزد

از پشه‌ی لاغری چه خیزد

جُناده بن ابی امیّه می‌گوید: هنگامی که لحظات عمر شریف حضرت امام حسن مجتبی(ع) رو به پایان بود، من در کنار بسترش حاضر شدم و عرضه داشتم:

ای پسر رسول خدا! مرا موعظه کن، «عِظْنِی یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ».

حضرت فرمود: «برای سفر به آخرتت آماده باش، و قبل از آن‌که هنگام مرگت فرا رسد، زاد و توشه‌ای را به دست آور»:

اسْتَعَدَّ لِسَفَرِکَ، وَ حَصِّلْ زَادَکَ قَبْلَ حُلُولِ أَجَلِکَ؛ ⁽¹⁾

برگ عیشی به گور خویش فرست

کس نیارد ز پس تو پیش فرست

امام مجتبی‌ نیز در این پیام، از دشواری راه و زندگی مشقت بار پس از مرگ خبر می‌دهد، و به ذخیره نمودن توشه راه فرمان می‌دهد که قرآن کریم می‌فرماید:

(وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیرَ الزَّادِ التَّقْوَی)⁽²⁾

و زاد و توشه تهیه کنید که بهترین زاد و توشه، پرهیزکاری است.

به همین سبب، باید هوشیار بود، تا زمانی که پیمانه‌ی عمر انسان لبریز نشده، و فرشته‌ی مرگ به فرمان حق، از راه نرسیده، و انسان فرصت و توان آن را دارد تا برای سرای آخرت و زندگی پس از مرگ خود توشه‌ای بردارد، لازم است از اعمال گذشته‌ی خود توبه کند، و به درگاه خداوند متعال استغفار نماید، و به انجام اعمال شایسته روی آورد تا در دنیای دیگر آسوده و راحت باشد:

ای که دستت می‌رسد کاری بکنپیش از آن کز تو نیاید هیچ کار

مهم‌ترین پیام حضرت در این وصیت، عمل نمودن به دستورات اوست، نکند نسبت به سفارشات امیرالمومنین بی اعتنا باشیم، و آن را رها کرده و تنها نام مبارکش را بر زبان جاری کنیم و علی علی بگوییم، ولی هیچ یک از رفتار ما با کلام نورانی و توصیه‌ها و دستورات آن حضرت شبیه نباشد، بلکه لازم است در کنار

گفتن آن ذکر دلنشین و زمزمه کردن نام مبارکش، به فرموده‌های او جامه‌ی عمل بپوشیم.

امیرالمومنینی که نام مبارکش از نام حق مشتق شده است:

«فَاسْمُهُ مِنْ شَامِخٍ عَلی عَلی اشْتُقَّ مِنَ الْعَلی» ⁽¹⁾

اشاره به قصه‌ی ولادت با سعادت مولی الکونین ابوالحسنین امام علی بن ابی طالب(ع) است، هنگامی که آن وجود مقدّس و نورانی چشم به جهان گشود، و درآغوش افتخار اسلام حضرت ابو طالب بود، چیزی مانند سحاب از آسمان به سمت زمین آمد، و بر سینه‌ی حضرت ابی طالب نشست.

حضرت ابو طالب(ع) نیز آن را با امام امیرالمومنین که قنداقه‌ای در آغوش او بود به سینه چسباند، زمانی که افق صبح از مشرق دمید و خورشید عالم تاب جهان را روشن کرد، دید آن شی، لوحی بود که از آسمان آمده و در آن نوشته است:

خُصِّصْتُمَا بِالْوَلَدِ الزَّکِیِ

وَ الطَّاهِرِ الْمُنْتَجَبِ الرَّضِیِ

فَاسْمُهُ مِنْ شَامِخٍ عَلیٍّ

عَلیٌّ اشْتُقَّ مِنَ الْعَلیِّ

شما برگزیده شدید به این فرزند پاکیزه‌ی پاک و بزرگ و مقام پسندیده، پس نام او از جانب خداوند، علی است که مشتق از نام علی می‌باشد که اسم خدا است

علی علی گفتن لقلقه ی زبان نیست، و چه خوش سروده است:

هزار مرتبه شستن دهان به آب گلاب

هنوز نام تو بردن کمال بی ادبی است

راه‌های کسب تقوا

تقوا احساس مسئولیت درونی در برابر فرمان الهی، خمیر مایه‌ی تمام برنامه‌های

الهی، و مهم‌ترین کلید ورود به بهشت است، هسته‌ی اصلی منشا پیدایش این امر مهم، ایمان به خدا و ترس از گناه و میل به رستگاری و کسب رضای الهی است؛ زیرا تقوا ابتدا در دل پدید می‌آید، و از دل به سایر اعضا و جوارح جریان می‌یابد.

تقوا عملی است تحصیلی که انسان باید با تلاش و کوشش مستمر آن را در وجود خود شکوفا کند، اگر چه در ابتدا دشوار است، ولی با تمسک به ذات حضرت حق جلّ جلاله و توسل به ذیل عنایات ائمه ی معصومین دست یافتن به این مقام معنوی برای انسان سهل و آسان می‌شود.

قرآن کریم می‌فرماید:

(وَ الَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِینَّهُمْ سُبُلَنَا وَ إِنَّ اللهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ)⁽¹⁾

و آن ها که در راه ما (با خلوص نیت) جهاد کنند، قطعاً به راه‌های خود، هدایت‌شان خواهیم کرد، و خداوند با نیکوکاران است.

همت بلند دار که مردان بزرگبا همت بلند به جایی رسیده اند

اگر بخواهیم محبوب خدا شویم و مزیّن به لباس تقوا، لازم است که در نخستین گام، محاسبه‌ی نفس داشته باشیم.

محاسبه‌ی نفس

رسول گرامی اسلام حضرت محمد فرمود:

حاسَبُوا أنْفُسَکُمْ قَبْلَ أنْ تُحاسَبُوا، وَ وَزَنُوهَا قَبْلَ أَنَ تَوَزَنُوا؛⁽²⁾

پیش از آن‌که مورد بررسی قرار گیرید اعمال خود را بررسی کنید، رفتار

خود را بسنجید پیش از آن‌که آن را در ترازوی سنجش قرار دهند و (این عمل را برای ارائه ی روز بزرگ یعنی قیامت انجام دهید).

حضرت در این بیان کوتاه و نورانی به همه‌ی پیروان خویش برّرسی دقیق در اعمال را توصیه می‌فرمایند؛ زیرا به فرموده‌ی قرآن کریم:

( کُلّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهینَةٌ) ⁽¹⁾تمام انسان‌ها در گروه اعمال خویشتن هستند، پس اگر انسان اعمال خود را مورد دقّت و محاسبه قرار دهد، به کمبودها و کاستی‌ها آگاه می‌شود، در این صورت روزنه‌ی امیدی به سوی او باز می‌گردد، و تا زمانی که بقیه‌ی عمر باقی است به یاری خداوند متعال می‌تواند گذشته را جبران کند.

در کتاب شریف کافی آمده است: امام موسی بن جعفر فرمود:

لَیسَ مِنّا مَنْ لَمْ یحَاسِبْ نَفْسَهُ فی کُلَّ یومِ؛ ⁽²⁾

از ما نیست کسی که در هر روز نفس خود را محاسبه نکند.

فراز دوم: پایانی سبز در زیر لوای اسلام در کلام امیر کلام(ع)

مولی الموحدین امیرالمومنین در ادامه‌ی وصیت خود، به این آیه از قرآن کریم (فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ اشاره می‌کند که در حقیقت، این سفارش امیر بیان علی (ع) ) ریشه در یک انسان‌شناسی دارد؛ زیرا انسان فطرتاً طالب بقاست، و همیشه آروز می‌کند که بقای او به همراه آسایش و رفاه در تمام زمینه‌ها باشد، اگر چه در دنیا با هوای نفس، در دام گناه گرفتار می‌شود، عصیان پروردگار خویش

می‌نماید، ولی آروزهای قلبی او این است که با اعمالی مقبول، این دنیای فانی را ترک کند، غافل از آن‌که رستگار شدن، و در ناز ونعمت جاودان ماندن، تنها آرزومندی آن را در سر داشتن نیست، بلکه با مخالفت از هوای نفس و اطاعت فرمان پروردگار یکتا به دست می‌آید.

اسوه‌ی سالکان کوی حق، رهبر پاک‌دامنان عالم حضرت علی بن ابی طالب مهم‌ترین مقصد رفاه و آسایش و فلاح و رستگاری را در جمله‌ای کوتاه بیان می‌فرماید که تنها با تسلیم و منقاد بودن در محضر حق، تا آخرین لحظات زندگی می‌توان به عاقبتی نیک و شایسته، و به زندگی جاودان و بهشت برین دست یافت.

لذا با استفاده از آیه‌ی شریفه‌ی قرآن کریم می‌فرمایند:

(وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ)، و جز به آیین مسلمانی زندگی را بپایان مبرید، به آئین مسلمانی و تسلیم در قبال حضرت حق مردن، شرط سلامت به مقصد رسیدن است.

آنچه در سرآمد زندگی انسان مهم است، متّقی مردن به همراه تسلیم در محضر حق است، و انسان‌ها در قیامت، هر کدام در کنار سفره‌ی عقاید و اعمال خود می‌نشینند، و در نتیجه، با عقیده‌ای که از دنیا رفته‌اند، به همان صورت محشور می‌شود.

وقتی امیرالمومنین سفارش می‌فرماید:

(وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ)، تمام شئون زندگی او نیز تنها برای خداوند عزّ وجلّ بوده است.

اگر می‌فرماید:

(إِنَّ صَلاَتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیای وَ مَمَاتِی لِله رَبِّ الْعَالَمِینَ) ⁽¹⁾مسلمان زندگی می‌کند، مسلمان می‌میرد، و به همان اخلاص و درجه ای که دارد، در قیامت محشور می‌شود.

اشاره به این نکته نیز لازم است که این وصیت حضرت (ع) در واقع سفارش همه‌ی پیامبران الهی به فرزندان‌شان می‌باشد.

قرآن کریم وصیت بزرگ بت شکن تاریخ حضرت ابراهیم خلیل و حضرت یعقوب(ع) به فرزندان‌شان را نقل می‌کند که آن‌ها چنین وصیت فرمودند:

(وَ وَصَّی بِهَا إِبْرَاهِیمُ بَنِیهِ وَ یعْقُوبُ یا بَنِی إِنَّ الله اصْطَفَی لَکُمُ الدِّینَ فَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ)⁽²⁾

و ابراهیم و یعقوب (در واپسین لحظات عمر) فرزندان خود را به این آیین وصیت کردند، (و هر کدام به فرزندان خویش گفتند:) فرزندان من! خداوند این آیین پاک را برای شما برگزیده است، و شما جز به آیین اسلام (تسلیم در برابر فرمان خدا) از دنیا نروید.

حضرت یوسف نیز دست دعا به درگاه بی نیاز حق بلند می‌کند، و از خداوند متعال چنین طلب می‌نماید:

(رَبِّ قَدْ آتَیتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحَادِیثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِیی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْ-نِی بِالصَّالِحِینَ)⁽³⁾

پروردگارا! بخشی(عظیم) از حکومت به من بخشیدی، و مرا از علم تعبیر خواب‌ها آگاه ساختی، ای آفریننده‌ی آسمان‌ها و زمین! تو ولیّ و سرپرست من در دنیا و آخرت هستی، مرا مسلمان بمیران، و به صالحان ملحق فرما.

راه دست یابی به حسن عاقبت و مرگ سلیم

اشاره

یکی از راه‌های کسب عاقبتی رستگارانه و پسندیده و مرگ سلیم، این است که شخصی پیوسته دست تضرع به درگاه حق دراز نماید و خداوند بخشنده و مهربان را در حوادث ناگوار و خواطر افکار، این‌گونه بخواند:

(رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَیتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ)⁽¹⁾

(راسخانِ در علم می‌گویند:) پروردگارا! دل‌های‌مان را بعد از آن‌که ما را هدایت کردی، (از راه حق) منحرف مگردان! و از سوی خود رحمتی بر ما ببخش؛ زیرا تو بخشنده‌ای.

با مراجعه به ادعیه و مناجاتی که ازسوی اهل بیت عصمت و طهارت(ع) به دست ما رسیده است، راه سلامت به مقصد رسیدن را، در کلامی بسیار زیبا به همراه معارفی بلند بیان داشتند.

چه زیباست که به تاسی از آن عترت طاهرین، ما نیز همیشه و پیوسته، در همه حال، خاصه در سجده‌ها پروردگار خویش را این‌گونه بخوانیم:

إِلَهِی أَصْبَحْتُ وَ أَمْسَیتُ عَبْداً دَاخِراً لَکَ، لَا أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لَا ضَرّاً إِلَّا

بِکَ، أَشْهَدُ بِذَلِکَ عَلَی نَفْسِی، وَ أَعْتَرِفُ بِضَعْفِ قُوَّتِی وَ قِلَّةِ حِیلَتِی، فَأَنْجِزْ لِی مَا وَعَدْتَنِی، وَ تَمِّمْ لِی مَا آتَیتَنِی، فَإِنِّی عَبْدُکَ الْمِسْکِینُ الْمُسْتَکِینُ الضَّعِیفُ الضَّرِیرُ الْحَقِیرُ الْمَهِینُ الْفَقِیرُ الْخَائِفُ الْمُسْتَجِیرُ؛⁽¹⁾

خداوندا! شب را به روز می‌آورم و روز را به شب می‌رسانم در حالی که بنده‌ی ذلیل تو هستم، مالک سود و زیان خود نیستم مگر به نیروی تو، بر این شهادت می‌دهم و به ناتوانی و بیچارگی خود معترفم.

پس ای معبود من! آن وعده که مرا داده‌ای برآور، و هر چه مرا عطا کرده‌ای به کمال رسان که من بنده‌ی بینوا، زار، ناتوان، زیان دیده، حقیر و بی‌مقدار، فقیر و ترسان به تو پناهنده شدم.

اگر چه بنده در هر لحظه که بتواند با یگانه معبود خویش ارتباط برقرار کند، بسیارعالی و شایسته است که از آن فرصت استفاده کند و با خالق خود به راز و نیاز بپردازد، اما مربیّان اخلاق و پرچمداران هدایت، و اسوه‌های پاکی و طهارت، بعضی از زمان‌های خاص را برای مناجات و دعا به درگاه خداوند متعال، سفارش نموده اند که یکی از آن‌ها ماه مبارک رمضان است، ماهی که شب با عظمت قدر در آن قرار دارد که خداوند متعال آن شب را بهتر از هزار ماه ⁽²⁾

(لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ)

شب قدر بهتر از هزار ماه است.

چقدر زیبا و شایسته است که نجوای عاشقانه‌ی حضرت امام جعفر صادق(ع) را در آن شب با عظمت با تضرّع زمزمه کنیم:

رَبِّ لَا تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی طَرْفَةَ عَینٍ أَبَداً لَا أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ وَ لَا أَکْثَر؛⁽¹⁾

پروردگارا! مرا یک چشم به هم زدن به خودم وامگذار، نه کم‌تر از آن و نه بیش‌تر.

ام سلمه نقل می‌کند که:

«نیمه‌ی شب در پی یگانه دُرّ عالم هستی حضرت خاتم الانبیا به راه افتادم، دیدم در در انتهای خانه ایستاده و دست‌هایش رو به آسمان و با حال گریان مشغول دعا است، در ضمن دعایش چنین زمزمه می‌کند:

رَبِّ لَا تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی طَرْفَةَ عَینٍ أَبَداً؛

ام سلمه گفت: به آن حضرت عرضه داشتم: شما لنگر زمین و آسمان، قطب عالم امکان، فخر همه‌ی مخلوقات وسیّد المرسلین می‌باشید، همه‌ی مردم در بند تو، و تمام گنه‌کاران امید شفاعت از تو دارند، و آیه‌ی کریمه‌ی (وَ مَا أَرْسَلْنَاکَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعَالَمِینَ)⁽²⁾در شان تو نازل شده، تو نه تنها رحمت برای آدمیان، بلکه رحمت برای تمام عالمیانی، آیا چنین دعا می‌کنید؟!

رسول گرامی اسلام در پاسخ او فرمودند، بله! من نیز هر لحظه محتاج و نیازمند لطف و عنایت او هستم؛ زیرا برادرم حضرت یونس، یک لحظه غفلت کرد، به امر خداوند حی و قدیر، در شکم ماهی گرفتار شد، و در آن ظلمات ثلاث فریاد بر آورد، تسبیح حق نمود تا این‌که خداوند منان، به فضل و رحمت واسعه‌اش، او را از آن شرایط سخت و دشوار نجات بخشید ⁽³⁾

218 حدیث 6.

خداوند تبارک و تعالی در قرآن کریم شرح حال یونس پیامبر را این‌گونه بیان می‌فرماید:

(وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیهِ فَنادی فِی الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمینَ)⁽¹⁾

و ذا النون (یونس) را (به یاد آور) در آن هنگام که خشمگین (از میان قوم خود) رفت، و چنین می‌پنداشت که ما بر او تنگ نخواهیم گرفت، (امّا موقعی که در کام نهنگ فرو رفت) در آن ظلمت‌ها‌ی متراکم صدا زد: خداوندا! جز تو معبودی نیست! منزّهی تو! من از ستمکاران بودم.

لذا پیام امیرالمومنین(ع) این است که می‌فرماید: ای کسانی که نامه‌ی من به‌دست شما می‌رسد! به هوش باشید، سعی نمایید که مسلمان بمیرید، به گونه‌ای زندگی نکنید که امروز شما مساوی و یا بدتر از روز گذشته‌ی شما باشد؛ زیرا کسی که دو روزش برابر باشد دچار زیان شده است همان‌گونه که در روایت آمده:

مَنِ اعْتَدَلَ یوْمَاهُ فَهُوَ مَغْبُون؛ ⁽²⁾

تاریخ بهترین گواهی است که رفتار و کردار نیک و شایسته، و هم‌چنین اعمال زشت و ناپسند، و غیر انسانی گذشتگان را روایت می‌کند، تا آیندگان با مطالعه نمودن آن، از سرگذشت آن‌ها پند گیرند.

برخی از انسان‌ها در طول عمر خود در مسیر باطل گام برداشتند، اما هنگامی که به اشتباه خود پی بردند از کردارهای زشت و ناپسند و منکر خود دست برداشتند و توبه کردند و اهل نجات گشته و در زمره‌ی رستگاران در آمدند.

از سوی دیگر، گروهی نیز در کارهای خیر و پسندیده، از دیگران گوی سبقت می‌ربودند، و در مسیر حق گام بر می‌داشتند، اما در اواخر عمر خود، تابع هوای نفس شده و تمام ارزش‌های دینی و انسانی خود را پشت سر نهاده، و از صراط المستقیم خارج گشته و به جنود شیطان پیوستند.

یکی از کسانی که از جنود شیطانی به جنود رحمانی پیوست، و از مسیر باطل به شاهراه هدایت رسید، و در صراط مستقیم قرار گرفت، شخصیت بزرگ، سردار کم نظیر، جناب حُر بن یزید ریاحی بود، او که در حادثه‌ی کربلا هنگامی که سِمت سرداری لشگریان یزیدی را به عهده داشت، در مقابل امام زمان خود قد علم نمود، و راه را بر اهل بیت عصمت و طهارت بست، و آن‌ها را در محاصره‌ی نظامی خود قرار داد.

اما طولی نکشید با بازگشت به خویشتن، از عمل ناروای خود سخت پشیمان گشت، و خود را به آستان پاک سرور و سالار شهیدان حضرت سید الشهدا رساند، و با اظهار ندامت و پشیمانی از گناه خود توبه کرد، و با خلوص نیّت عرض ارادت خود را به آن وجود مقدس و ذریّه‌ی رسول، و فرزند دلبند بتول ابراز داشت.

اما آن خامس آل عبا، و پنجمین اهل کسا، حضرت اباعبدالله الحسین با عطوفت و مهربانی، توبه‌ی او را پذیرفت و او را در کنار سفره‌ی با کرامت بخشش خود نشاند، و خطای او را نادیده گرفت.

و در مقابل عطوفت امام، حر بن یزید ریاحی نیز به همراه فرزند گرامی‌اش در ظهر عاشورا، آزادانه و با انتخابی آگاهانه و عارفانه در رکاب ارباب عالمیان، حاضر شدند، و تا رمق در بدن داشتند بر علیه یزیدیان و دشمنان اهل بیت‌ جنگیدند، و دنیای پست و بی ارزش را وانهاده و عاشقانه در زمره‌ی شهدای کربلا

قرار گرفتند، و عاقبتی سبز و با سعادت را تا قیام قیامت برای خود خریداری نمودند.⁽¹⁾

اما در مقابل، کسانی که مایه‌ی افتخار اسلام و مسلمین بودند و در نشر و ترویج دین تا پای مرگ جانانه رزمیدند، و حماسه‌ها آفریده و افتخارها کسب نمودند، اما در پایان، راه درست را وانهاده و آخرت خود را به دنیای خویش فروختند که به دو نمونه‌ی از آن‌ها اشاره می‌کنیم.

1. زبیر بن عوام

زبیر فرزند عوام و مادرش صفیّه عمه‌ی رسول خدا بود، در سن پانزده سالگی دین مبین اسلام را پذیرفت، او از مهاجران حبشه بود، سپس به مدینه آمد.

او در جنگ های اسلامی خوش درخشید، و در جنگ‌های اُحد و خندق و حنین هم شرکت داشت.

او یکی از شخصیّت‌های برجسته و صحابه‌ی نام‌دار رسول اکرم بوده، و هم‌چنین به مولای متقیان امیرمومنان عشق و علاقه‌ا‌ی وافر داشت، و از دوستان خاص آن حضرت بود.

بعد از رحلت جان‌گداز رسول اکرم(ص) کینه توزان و منافقان، و دشمنان امیرالمومنین(ع) در سقیفه‌ی بنی ساعده گردهم آمدند، و با دسیسه‌های شیطانی، نقاب از چهره‌ی واقعی خویش برداشته و با وقاهت تمام، در مقابل حضرت علی بن ابی طالب‌ قد علم کردند، و ولایت امیرالمومنین(ع) و هم‌چنین جانشنینی و وصایت حقیقی او را منکر شدند، در نتیجه خلافت را غصب کرده، و رهبر حقیقی و وصی به حق رسول الله را به ظاهر از صحنه

حذف، و در خانه نشاندند.

امیرالمومنین علی(ع) به همراهی اولین مدافع ولایت، حضرت صدیقه‌ی طاهره فاطمه‌ی زهرا‌ در چند شب پی در پی بر درخانه‌ی مهاجر و انصار رفته و آن‌ها را برای دفاع از ولایت دعوت کرد ⁽¹⁾

حضرت در ملاقات مهاجر و انصار، ابتدا آن‌ها را سوگند می‌داد و می‌فرمود:

«به حق فاطمه همان که پدر بزرگوارش در حق او فرمود:

أَلَا إِنَّ فَاطِمَةَ بَضْعَةٌ مِنِّی فَمَنْ آذَاهَا فَقَدْ آذَانِی، وَ مَنْ سَرَّهَا فَقَدْ سَرَّنِی؛⁽²⁾

فاطمه پاره‌ی تن و بخشی از وجود من است، هر کس او را آزار دهد مرا آزار داده است.

و ماجرای غدیر خم را نیز به آن‌ها یاد آورد می‌شد، و از آن‌ها می‌پرسید:

«به حق این فاطمه! آیا در قضیه‌ی غدیر خم نبودید؟!»

همگی اعتراف کردند که ما بوده‌ایم و دیدیم و شنیدیم که پیامبر گرامی اسلام شما را به جانشینی بعد از خود معرفی کرد.

حضرت به آن‌ها فرمودند:

«حال که این‌گونه اقرار می‌کنید، فردا سرها را تراشیده و برای یاری من در مسجد حاضر شوید تا اسلام را در مسیر خود قرار دهید».

به فرموده‌ی امیرالمومنین چهل نفر از اصحاب، به او وعده داده و قسم یاد کردند برای یاری حضرت حاضر شوند، اما روز موعود که فرا رسید نقض عهد کردند، تنها چهار نفر از آن‌ها به یاری حضرت شتافتند ⁽³⁾

در این ماجرا زبیر بن عوام یکی از کسانی بود که سر خود را تراشیده و طبق وعده‌ای که داده بود در مسجد حاضر شد.

و هم‌چنین او یکی از کسانی بود که در شورای شش نفره خود را هیچ انگاشت، و امیرالمومنین(ع) را افضل و برتر از خود دانست، رأی به وصایت و جانشینی حضرت علی بن ابی طالب  داده است.

اما چون دومی سفارش کرده بود که در هر سمتی که عبدالرحمن بن عوف قرار دارد بر دیدگاه سایرین ترجیح دارد، و از سوی دیگر، سعد ابن ابی وقاص وعبدالرحمن بن عوف به خلافت عثمان رای دادند، و عثمان را به عنوان خلیفه و جانشین پذیرفتند.

در نتیجه با عمل نمودن به وصیت خلیفه‌ی ثانی سیزده سال دیگر به خانه نشستن امیرالمومنین افزوده شد که آن حضرت سال‌ها صبوری پیشه کرد، و به تعبیر خود، آن روزگار پر از درد و رنج و طاقت فرسا را، استخوان در گلو و خار در چشم، پشت سر گذاشت:

فَرَأَیتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَی هَاتَا أَحْجَی، فَصَبَرْتُ وَ فِی الْعَینِ قَذًی وَ فِی الْحَلْقِ شَجًا؛ ⁽¹⁾

2. طلحه

یکی دیگر از کسانی که از تحت لوای امن اسلام خارج شد، و روی به تاریکی آورد، طلحه فرزند عبید الله بن عثمان از طایفه‌ی قریش بود، او نیز به عنوان یکی از صحابی پیامبر شهرت داشت.

او به همراه زبیر بن عوام ایمان آورد، و پیامبر گرامی اسلام میان آن دو عقد اخوت بست.

طلحه شخصیّتی بود که در عصر پیامبر گرامی اسلام(ص) گاهی کلمات نامناسبی بر زبان جاری می‌کرد، که نشانگر جاه طلبی و غرور و تکبّر او بود. طلحه می‌گفت: محمد(ص) دستور می‌دهد که دختر عموها در برابر ما حجاب داشته باشند، ولی با زنان، بعد از جدا شدن از ما، ازدواج می‌کند، به یقین هر گاه از جهان چشم بپوشد، با زنان او ازدواج خواهیم کرد. در این هنگام مربوط به تحریم ازدواج با زنان پیامبر خدا آیه‌ی 53 سوره‌ی مبارکه‌ی احزاب نازل شد ⁽¹⁾

هنگامی که خلیفه‌ی سوم مقتول گشت، مردم بر آن شدند که با امیرالمومنین(ع) بیعت نمایند، امیرالمومنین(ع) همه را مخیّر گذاشت که یا با او بیعت نمایند، و یا با طلحه و زبیر دست بیعت دهند، آن‌ها در لحظه‌ی آخر در قبول پیشنهاد سخاوتمندانه و شرافتمندانه‌ی علی بن ابی طالب مردد شدند، اما چیزی را اعلام داشتند که در قلب راضی به آن نبودند.

لذا هنگامی که امیرمومنان(ع) به طلحه دستور می‌دهد دستت را دراز کن تا با تو بیعت کنم، پاسخی غیر منتظره از او شنید که گفت: تو به بیعت سزاوارتری.

در نتیجه این دو صحابه، در میان مردم به امیرالمومنین دست بیعت دادند .⁽²⁾

اما بعد از استقرار خلافت حضرت امیر آتش حسرت و حسد در

دل‌های‌شان شعله ور شد، و حبّ جاه و مقام، چشمان حقیقت بین آن‌ها را کور کرد، و با وسوسه های شیطانی و خواسته¬های نفسانی، در صدد افشای خصومت‌های خود نسبت به امیرالمومنین بر آمدند.

اما چون بستر مخالفت مهیا نبود، منتظر فرصت نشستند تا این‌که زخم عدوات و دشمنی زنی سبک سر - یعنی عایشه - با امیرمومنان به بهانه‌ی خون‌خواهی عثمان، سر باز کرد، و با بی‌شرمی تمام، به طور آشکار در مقابل امام المتقین علی بن ابی طالب‌ ایستاد، و جنگ جمل را به راه انداخت.

در چنین شرایطی، طلحه و زیبر فرصت را غنیمت شمرده و آن همه رشادت‌ها و سوابق ارزشمند به دست آمده را فراموش کرده و به حمایت عایشه، پا در رکاب شده و به همراهی او در مقام جنگ با امیرالمومنین‌ بر آمدند.

اما سرنوشت این دو نفر این‌گونه رقم خورد که زبیر بن عوام در جنگ جمل با نصیحت امیرالمومنین از جنگ با حضرت منصرف شد، و از صحنه‌ی جنگ گریخت، و در نهایت، در بیابان اطراف «وادی السباع» در حال نماز به دست شخصی به نام «ابن جرموز» کشته شد.

به روایتی، وقتی شمشیر او به دست امیرالمومنین رسید، و حضرت از مرگ او با خبر شد، فرمود:

طَالَمَا وَ اللهِ جَلَا بِهِ الْکَرْبَ عَنْ وَجْهِ رَسُولِ اللهِ، وَ لَکِنَّ الْحَینَ وَ مَصَارِعَ السَّوْءِ؛ ⁽¹⁾

به خدا سوگند که این شمشیر مدّت‌های مدید رنج و مصیبت را از رخسار

مبارک رسول خدا زدود، ولی جای تاسّف است که سوء قضا در آخر کار او را به هلاکت و بدبختی انداخت.

اما طلحه تا آخرین لحظه در جنگ جمل، در رکاب عایشه بود، و به مبارزه ادامه داد تا این‌که مروان بن حکم او را نشانه‌گیری کرد و با تیر او را مجروح ساخت، و بر اثر همان جراحت در همان صحنه از دنیا رفت.

در خبری آمده است که بعد از پایان جنگ، امیرالمومنین از کنار کشته‌ی او گذشت و فرمود:

«این همان کسی است که بیعت مرا شکست و مردم را برای کشتن من و خاندانم دعوت کرد».

در این لحظه حضرت امیر دستور داد که جسم بی جان او را بلند کنند و بنشانند، اصحاب نیز چنین کردند، امام رو به جنازه‌ی او کرد و فرمود:

«ای طلحه! من آنچه را که خداوند وعده داده بود در حق تو یافتم، تو چطور؟»

سپس فرمود: «او را بخوابانید» و حرکت کرد.

بعضی از همراهان عرض کردند: ای امیرمومنان! آیا با طلحه بعد از مرگ او صحبت می¬کنی؟

حضرت فرمود: «به خداوند سوگند، او سخن مرا می¬شنود همان‌گونه که بدن‌های سرد و بی جان کفّار مکه - که در جنگ بدر در چاه بدر افکنده شدند - سخنان رسول خدا را می‌شنیدند» ⁽¹⁾

سرانجام آن دو تن با خسران و بی ایمان، این دنیای فانی را وداع گفتند.

این گونه سرنوشت هشداری برای همه است و نباید مغرور شد، بلکه باید هوشیار بود و زمان را سنجید همان‌گونه که در حدیث آمده:

«الْعَالِمُ بِزَمَانِهِ لَا تَهْجُمُ عَلَیهِ اللَّوَابِسُ»⁽¹⁾، و حق و باطل را شناخت و سپس وارد صحنه‌ی دفاع شد؛ زیرا شیطان تنها طلحه و زبیر را وسوسه نمی‌کرد، بلکه همه‌ی ما نیز در معرض آسیب شیطان هستیم، فقط باید از شرّ این دشمن قسم خورده، به خداوند متعال پناه برد، و همواره متوجه بود و دعا نمود:

(رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ)⁽²⁾

و مستمر این دعا را زمزمه بنماییم: «الهی لاَ تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی طَرْفَةَ عَینٍ».

فصل سوم:اهمیّت اتحاد و همبستگی در کلام امیرالمومنین(ع)

اشاره

اهمیّت اتّحاد و همبستگی در کلام امیرالمومنین(ع)

اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا؛ فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ یقُولُ: صَلَاحُ ذَاتِ الْبَینِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَ الصِّیامِ، وَ إِنَّ الْمُبِیرَةَ الْحَالِقَةَ لِلدِّینِ فَسَادُ ذَاتِ الْبَینِ، وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِی الْعَظِیمِ؛

همگی به ریسمان الهی چنگ زنید و پراکنده نشوید، از رسول اکرم شنیدم که فرمودند: آشتی دادن میان مردم، از نماز و روزه در طول سال بهتر است، و آنچه دین را زایل می‌کند و از بین می‌برد، فساد ذات البین است، و هیچ نیرو و قدرتی نیست مگر از طرف خدای بلند مرتبه و بزرگ.

اتّحاد در کلام امیرالمومنین(ع)

اشاره

مولی الموحدین امیرالمومنین(ع) در این فراز از وصیت با استفاده از آیه‌ی شریفه، به دو موضوع مهم در میان مسلمین و خصوصاً مومنین توصیه فرموده که یکی اتحاد اُمت و دیگری اصلاح ذات البین است.

این پیام آن حضرت حامل نکات و درس‌های بسیار سرنوشت‌ساز و حیاتی است، و ما که در این عصر و زمان زندگی می‌کنیم نیز مخاطب این پیام ماندگار امیر بیان هستیم، قهرا شایسته است که در وصیت حضرت

اندیشه کنیم؛ زیرا سفارش حکیمانه و جان‌بخش حضرت‌ می‌تواند بهترین چراغ راه در اصلاح نا هنجاری‌ها و خاموش نمودن فتنه‌ها و بر طرف کردن اختلافها در میان اقشار جامعه باشد. لذا در این مقام، این قطعه از کلام نورانی امیرالمومنین در دو قسم، با دو عنوان اتحاد در فرهنگ دینی و کیفیت آن، و لزوم اصلاح ذات البین، به طور اختصار بیان می‌شود.

الف: اتّحاد در فرهنگ دین و کیفیّت آن

اشاره

با مطالعه‌ی تاریخ صدر اسلام این موضوع کاملا به چشم می‌آید که ایجاد اتحاد و انسجام در میان مسلمین، همواره یکی از دغدغه‌های مهم پیامبر اکرم(ع) بوده است، هم‌چنین ائمه‌ی معصوم نیز این امر را ضروری دانسته در تأسی از رسول خدا نسبت به ایجاد همدلی و اتّحاد در میان مردم، از هیچ کوششی دریغ نورزیدند، هم خود عملا وارد صحنه می‌شدند هم به یاران و دوستان خود نیز دایما در باره‌ی این امر سفارش می‌نمودند.

آن‌ها همیشه در تلاش بودند تا زمینه‌ی مناسبی برای ایجاد هم دلی و هم‌گرایی درمیان شیعیان و پیروان خویش برقرار کنند؛ زیرا جامعه‌ی مسلمان اگر بخواهد در سایه‌ی امنیت زندگی آرام و بدون تنش داشته باشد، باید در تحقق هدف ارزشمند دست به دست یک‌دیگر داده تا با مساعدت مستمر و مجاهدت مستقر، این امر مهم در سطح جامعه تحقق پیدا کند.

اهمیّت اتّحاد از دیدگاه قرآن کریم

قرآن کریم بارها مسلمانان را به عنوان یک امت واحده مخاطب قرار داده و فرموده:

(کُنْتُمْ خَیرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ)⁽¹⁾

شما بهترین امتی بودید که به سود انسان‌ها آفریده شده‌اند.

و هم‌چنین در آیه‌ی شریفه‌ی دیگر می‌فرماید:

(وَ کَذلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَی النَّاسِ)⁽²⁾

شما را نیز امّت میانه‌ای قرار دادیم (در حد اعتدال میان افراط و تفریط؛) تا بر مردم گواه باشید.

در نتیجه اساس اتحاد میان مسلمانان و همبستگی آنان از سوی قرآن بنا نهاده شده است.

اما اگر بخواهیم این موضوع مهم و با ارزش در جامعه‌ی اسلامی تحقق پیدا کند، تنها با چنگ زدن و اعتصام به ریسمان الهی میسّر خواهد شد، که قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

(اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا)⁽³⁾

این دعوت خداوند حکیم جل جلاله در بیان این امر مهم است که تنها راه حفظ پیوندهای اجتماعی و ایمانی، و جلوگیری از تفرقه و جدایی، چنگ زدن به ریسمان الهی است که قرآن کریم و عترت طاهرین مصداق اتم آن حبل المتین و عروة الوثقای الهی هستند.

منادی توحید حضرت محمد در حدیث ثقلین - که معروف و متواتر میان عامه وخاصه است - فرموده‌اند:

کَأَنِّی دُعِیتُ فَأَجَبْتُ، وَ إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَینِ أَحَدُهُمَا أَکْبَرُ مِنَ الْآخَرِ: کِتَابُ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِِ وَ عِتْرَتِی أَهْلُ بَیتِی، فَانْظُرُوا کَیفَ تَخْلُفُونَنِی فِیهِمَا؛ ⁽¹⁾

إنَّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ: کِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی أهْلَ بَیْتِی، وَ إنِّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حتی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ، مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا؛

همان من در میان شما دو چیز گران‌بها می‌گذارم: (و آن دو) کتاب خدا و عترت پاک و اهل بیت من هستند، آن دو هرگز از یک‌دیگر جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند، هر کس به آن دو تمسک کند هرگز گمراه نخواهد شد.

همانا من از سوی خداوند تبارک و تعالی دعوت شدم و اجابت می‌کنم، و من در میان شما دو چیز گران‌بها به یادگار گذاشتم که یکی از آن‌ها بزرگ‌تر از دیگری است، و آن کتاب خدای عزوجل می‌باشد که ریسمانی آویخته از آسمان به سوی زمین است، و دیگری عترت و اهل بیت من هستند، پس بنگرید که چگونه در باره‌ی آن دو خلیفه‌ی من رفتار می‌کنید.

و البته کیفیت تمسک به ریسمان الهی نیز در این آیه‌ی کریمه بیان شده است، زیرا خداوند متعال این امر مهم را به لفظ «جمیعا» بیان فرمودند که تداعی کننده‌ی این مفهوم است، اگر با هم باشید این امر تحقق پیدا می‌کند ولی اگر مسلمانان و مومنان متفرق باشند و با یک‌دیگر نباشند، اعتصام به حبل الهی محقق نشده است.

لذا بعد از آن بلا فاصله از افتراق و جدایی - که یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌های جدّی میان مسلمانان است- نهی فرموده (ولا تفرقوا).

و این موضوع به قدری با اهمیّت است که در خیلی از آیات دیگر قرآن کریم نیز، هرگاه خواست از موضوع ارزشی اتحاد سخن بگوید، مفهوم ضد ارزشی اختلاف را هم در کنار آن هشدار داده و از آن نهی فرموده است، مثلا در سوره‌ی مبارکه‌ی شوری می‌فرماید:

(أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لاَ تَتَفَرَّقُوا فیهِ)⁽¹⁾

دین را برپا دارید و در آن تفرقه ایجاد نکنید.

و در آیه‌ی شریفه‌ی دیگر می‌فرماید:

(وَ أَطِیعُوا اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاَ تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ)⁽²⁾

و (فرمان) خدا و پیامبرش را اطاعت نمایید، و نزاع (و کشمکش) نکنید تا سست نشوید، و قدرت (و شوکت) شما از میان نرود.

هم‌چنین آن دسته از کسانی که در جامعه دو گانگی و اختلاف ایجاد می‌کنند، راه و روش آن‌ها را از طریق رسول خدا جدا دانسته و فرموده است:

(إِنّ الّذینَ فَرّقُوا دینَهُمْ وَ کانُوا شِیعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فی شَی‌ءٍ إِنّما أَمْرُهُمْ إِلَی اللهِ ثُمّ ینَبِّئُهُمْ بِما کانُوا یفْعَلُونَ)⁽³⁾

کسانی که آیین خود را پراکنده ساختند، و به دسته‌های گوناگون(و مذاهب مختلف) تقسیم شدند، تو هیچ گونه رابطه‌ای با آن‌ها نداری،

سر و کار آن‌ها تنها با خداست، سپس خدا آن‌ها را از آنچه انجام می‌دادند، با خبر می‌کند.

با توجه به آیات مذکوره‌ی قرآن، اختلاف و پراکندگی موجب افزایش آسیب‌های فراوان اجتماعی خواهد شد، و در پی آن ضعف و ناتوانی دامن‌گیر مسلمین خواهد شده و موجب سقوط تمام معنویات و ارزش‌های اسلامی می‌شود، و تنها در سایه‌ی همبستگی است که تکامل و ترقی در جامعه تحقق پیدا می‌کند، و اخوت همراه با دینداری در جامعه سایه می‌افکند.

مروری کوتاه در تاریخ

تاریخ کاملا واضح و روشن بیان می‌کند که پیامبر عظیم الشان اسلام و رحمة العالمین، از نظر علمی و عملی به طوری جدی درصدد تحکیم میان مسلمین بوده است.

رسول اکرم پس از تشکیل حکومت در مدینه‌ی منوره، برای تقویت صفوف مسلمین و ترویج آیین آسمانی اسلام، بر همبستگی ظاهری و باطنی میان آن‌ها بسیار تاکید داشت، او برای این‌که بتواند قلب‌های خمود و خفته‌ی مشرکین را، با گرمی نور وحی بیدار کند و به آن‌ها جان دوباره ببخشد، و اتحاد و برادری را مستحکم کند، گفتن لفظ جلاله‌ی تهلیل (لا اله الا الله) را مهم‌ترین عامل جذب مردم قرارد داد تا هریک با گفتن این کلمه‌ی توحید، بر گرد پیامبر رحمت حلقه زنند. تا از این طریق هم روح برادری و همدلی را در میان آن‌ها پدید آورد، و هم رسالت جهانی خویش را عملی سازد.

یکی از اقدمات مهم پیامبر گرامی اسلام طرح عقد اخوّت میان مسلمین بوده است.

عقد اخوّت

هنگامی که رسول خدا از مکه هجرت نمود و به مدینه وارد شد، فصل جدیدی در پیش روی او گشوده شد، رسول اکرم قبل از ورود به مدینه انگیزه‌اش این بود که قلوب مردم را با مهربانی و عطوفت و رفتار درست به سمت خود جلب کند، و در پی آن، آیین یکتاپرستی را - که مامور تبلیغ آن بود - به مردم ابلاغ نماید، امّا بعد از استقرار، با هوشمندی کامل متوجه شد که سه خطر بزرگ همواره در کمین است و باید ابتدا این سه مشکل را حل نماید، و سپس به اهداف بلند خود ادامه دهد.

اول خطر حمله‌ی قریشیان و بت پرستان شبه جزیره‌ی عربستان، دوم یهودیان و ثروتمندان یثرب، سوم خطر بزرگ قبیله‌ی «اوس» و «خزرج» بود که این دو گروه صد و بیست سال با یک‌دیگر در مبارزه بودند و دشمن خونی هم به شمار می‌رفتند.

آن حضرت از طرف پروردگار عالمیان مامور گشت که بین مهاجرین و انصار عقد اخوّت بر قرار کند، و برای انجام این ماموریت، روزی در یک اجتماع عمومی، به همه‌ی پیروان و دوستداران خود دستور داد که دو تا دوتا با یک‌دیگر پیمان برادری دینی بر قرار سازید ،⁽¹⁾و کسانی که در آن اجتماع حضور داشتند، فرمان پیامبر گرامی اسلام را اطاعت کردند و با یک‌دیگر برادر شدند.

در نتیجه سیصد نفر از مهاجرین و انصار با یک‌دیگر برادر شدند، به این ترتیب کار اخوّت به پایان رسید ⁽²⁾

امّا اشاره به یک عقد اخوّت که بسیار مهم بود، و در سرنوشت اسلام چه در حیات پیامبر اکرم و چه بعد از وفات آن بزرگوار، نقش اساسی داشت، لازم و ضروری است، و آن عقد اخوّت، میان اشرف مخلوقات حضرت رسول اکرم با شایسته ترین و با وفاترین و نخستین مسلمان و مومن یعنی حضرت امیرالمومنین علی بن ابی طالب بوده است.

وقتی مهاجر و انصار به فرمان پیامبر هر یک با دیگری برادر دینی شدند، ناگهان امیرمومنان علی با چشمان اشکبار به نزد پیامبر اسلام آمد، عرض کرد:

«یا رسول الله! یاران خود را با یک‌دیگر برادر کردید، ولی عقد و اخوّتی میان من و دیگری برقرار نفرمودی!».

در این هنگام پیامبر گرامی اسلامی با آغوشی باز و روی گشاده به علی مرتضی رو کرد و فرمود:

أَنْتَ أَخی فی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ؛⁽¹⁾

تو در دنیا و آخرت برادر من هستی.

و در نقلی دیگر این جریان به طور کامل‌تر بیان شده که پیامبر خدا در جواب سوال امیرالمومنین فرمود:

«به خدایی که مرا برای هدایت مردم مبعوث فرموده سوگند، کار برادری با تو را برای این به تاخیر انداختم که می‌خواستم در پایان با تو

برادر شوم، تو نسبت به من مانند هارونی نسبت به موسی جز این‌که پس از من پیامبری نیست، تو برادر و وارث من هستی»⁽¹⁾

وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ مَا أَخَّرْتُکَ إِلَّا لِنَفْسِی، وَ اَنْتَ مِنّی بِمَنْزِلة هارِوُنِ مِنْ مُوسی اِلّا أنَّهُ لاَ بَنْیَ بَعْدی، وَ اَنْتَ أخی وَ وارثی

سیره‌ی امیرالمومنین(ع) در تحکیم اتحاد

سیره و روش امیرمومنان علی‌ بعد از رحلت غمبار رسول اکرم دعوت به اتحاد و همبستگی و انسجام بوده است، امیرمؤمنان گرچه مقام منیع و رفیع جانشینی و خلافت بلا فصل رسول اکرم و امامت و ولایت تامّه برکافّه‌ی مخلوقات از سوی خداوند متعال و حکیم علی الاطلاق به او تفویض شده بود، برای حفظ جایگاه رسالت و امامت از هیچ کوششی دریغ نکرد تا بتواند هم حق مسلم خویش را از دست غاصبان خلافت به دست آورد، و هم مسیر اهداف رسالت و امامت را از انحراف، و مُسلمین را از گمراهی و ضلالت نجات بخشد.

اما هنگامی که در مقابل کسانی قرار گرفت که با کمال بی شرمی و قساوت، مهم‌ترین حقیقت دینی یعنی ولایت مولی الموالی را منکر شده و بی شرمانه و به ناحق بر آن منصب الهی چنگ انداختند، برای حفظ اتحاد جامعه اسلامی و جلوگیری از افتراق و جدایی مسلمین دست به شمشیر نبرد، و با تعبیری لطیف که حاکی از دل پُر خون اوست در خطبه‌ی شقشقیه فرمود:

فَرَأَیتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَی هَاتَا أَحْجَی، فَصَبَرْتُ وَ فِی الْعَینِ قَذًی وَ فِی الْحَلْقِ شَجًا؛ ⁽²⁾

استخوان در گلو و خار در چشم داشته ولی صبر را پیشه ساختم.

این صبر تلخ و انتظار طاقت فرسای او برای حفظ میراث گران‌بهای رسول اکرم بیست و پنج سال به طول انجامید تا از این طریق از شکاف و تفرقه‌ی میان مسلمانان جلوگیری نماید.

و هم‌چنین بعد از مرگ خلیفه‌ی سوم، وقتی به اصرار مردم امر خلافت را پذیرفت، ابتدا در شورانگیز‌ترین خطبه‌ی خود، مهم‌ترین سر فصل‌های امور اجتماعی مردم را در زمینه‌های مختلف بیان فرمود، و سپس هر گونه گرایش و انحراف به چپ و راست و افراط و تفریط را مردود دانسته، و تنها میانه روی را مهم‌ترین راه صحیح و شرط سالم رسیدن به مقصد معرفی نمودند که فرمود:

الْیمِینُ وَ الشِّمَالُ مَضَلَّةٌ وَ الطَّرِیقُ الْوُسْطَی هِی الْجَادَّةُ؛ ⁽¹⁾

ب: لزوم اصلاح ذات البین

اشاره

فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ الله یقُولُ: صَلَاحُ ذَاتِ الْبَینِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَ الصِّیامِ، وَ إِنَّ الْمُبِیرَةَ الْحَالِقَةَ لِلدِّینِ فَسَادُ ذَاتِ الْبَینِ، وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِالله الْعَلِی الْعَظِیمِ؛

از رسول اکرم شنیدم که می‌فرمودند: آشتی دادن میان مردم از نماز و روزه در طول سال بهتر است، و آنچه دین را زایل می‌کند و از بین می‌برد، فساد ذات البین است، ولاقوة الا بالله العلی العظیم.

اهمیت اصلاح ذات البین در قرآن کریم

اشاره

در شریعت اسلام اصلاح ذات البین از اهمیّت ویژه و خاصی برخوردار است؛

زیرا هر اندازه صلح و آشتی در میان مردم گسترده تر شود نشانه‌ی ایمان و در مسیر حق بودن مردم است، و آثار و برکات دین کاملا در میان مردم هویدا می‌گردد، و هر اندازه کینه توزی و نزاع و کشمکش در جامعه شیوع پیدا کند و تفرقه و جدایی در میان مردم بیش‌تر شود، نشانه‌ی کفر وفسق و تبعیت از طریق شیطان آشکار می‌گردد که در واقع این امر یک نوع جامعه شناسی دینی است و کاملا می‌توان جامعه‌ی بیمار را از جامعه‌ی سالم تمییز داد.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

(فَاتَّقُوا اللهَ وَ أَصْلِحُوا ذَاتَ بَینِکُمْ)⁽¹⁾

از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، و خصومت‌هایی را که در میان شماست، برداشته و یک‌دیگر را آشتی دهید.

این امر مهم، می‌تواند با دو اثر مفید و سازنده و زیر بنایی فردی و اجتماعی همراه باشد.

1- اثر فردی

کانون خانواده اولین مکان تربیت و آموزش است، مهم‌ترین و بیش‌ترین زیر ساخت‌های شخصیتی انسان از نظر روحی و روانی، در خانواده شکل می‌گیرد، اگر خانواده‌ای با صلح و صفا و آرامش همراه باشد، و اعضای خانواده، مخصوصا مربیان آن - یعنی پدر و مادر - یک‌دل و هم صدا باشند، و از تفاهم اخلاقی و مدیریتی برخوردار باشند، هم پیوند و وحدت و همبستگی آن‌ها مایه‌ی پرورش درست و تربیت صحیح فرزندان است، و هم نیروهای مفید و کارآمد و مسئولیت

پذیر و مهربان وارد عرصه‌ی جامعه می‌شوند.

ولی اگر به جای صلح و دوستی، جنگ و دشمنی، و به جای محبّت و مهربانی، نفرت و عداوت در محیط خانواده حاکم گردد، و اعضای خانواده از یک‌دیگر بیزاری بجویند، اعضای خانواده کاملاً متفرق شده و آسیب‌های جدی خواهند دید.

2- اثر اجتماعی

از سوی دیگر، جامعه متشکل ازخانواده‌های به هم پیوسته است، هر اجتماعی به روابط میان افراد آن نیازمند است، تنها عامل پیوند میان آن‌ها همدلی و دوستی و آشتی میان آنان است، از این جهت اجتماع نیز مهم‌ترین بهره را از اصلاح ذات البین خواهد برد.

و از آثار دیگر آن این است که صلح و آشتی سبب ارتقای جامعه می‌گردد، و جامعه‌ی پویا و رو به شد، جامعه‌ای است که مردم آن همدل و همگون بر پایه و اساس رفتاهای انسانی، و با پشت کار و دل‌گرمی در پیشرفت جامعه در کنار یک‌دیگر باشند، و ثمره‌ی چنین همدلی و به هم پیوستگی، امنیّت و آسایش است که محیط جامعه را از آسیب جنجال‌های مخرّب و خانمان سوز در امان نگه می‌دارد؛ زیرا درگیری‌ها و فتنه‌ها موجب انحطاط و عقب ماندگی جامعه خواهد شد.

اگر پیوستگی‌ها و دوستی‌ها جای خود را با کینه‌توزی و از هم پاشیدگی و دشمنی و عداوت عوض کند، آن جامعه فروخواهد پاشید و سقوط خواهدکرد.

از این رو دین اسلام - که دین برادری و اخوّت است - شعار خود را برای تحکیم برادری این‌گونه بیان می‌فرماید:

(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَینَ أَخَوَیکُمْ وَ اتَّقُوا اللهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ)⁽¹⁾

مومنان برادر یک‌دیگرند، پس دو برادر خود را صلح و آشتی دهید و تقوای الهی پیشه کنید، باشد که مشمول رحمت او شوید.

دین اسلام محبت، مهرورزی و همدلی را مایه‌ی نعمت پروردگار عالمیان می‌داند، و از سوی دیگر نفرت و بیزاری را موجب فساد و از بین بردن ارزش‌های اسلامی می‌شمارد، در قرآن کریم آمده است:

(وَ الَّذِینَ یصِلُونَ مَا أَمَرَ اللهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ وَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ)⁽²⁾

و آن‌ها که پیوندهایی را که خدا دستور به برقراری آن داده، برقرار می‌دارند، و از پروردگارشان می‌ترسند، و از بدی حساب(روز قیامت) بیم دارند (پایان نیک سرای دیگر، ویژه‌ی آنان است).

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

(وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَینَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتی تَبْغی حَتَّی تَفی‌ءَ إِلی أَمْرِ اللهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَینَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللهَ یحِبُّ الْمُقْسِطینَ)⁽³⁾

و هر گاه دو گروه از مومنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آن‌ها را آشتی دهید، و اگر یکی از آن دو بر دیگری تجاوز کند، با گروه متجاوز پیکار

کنید، تا به فرمان خدا بازگردد، و هر گاه بازگشت(و زمینه‌ی صلح فراهم شد) در میان آن دو به عدالت، صلح برقرار سازید، و عدالت پیشه کنید که خداوند عدالت پیشگان را دوست می‌دارد.

اتّحاد و برادری در میان مومنان تا اندازه‌ای مهم است که خداوند منّان این‌گونه به این امر مهم می‌پردازد و نسبت به آن سفارش می‌کند.

اهمیّت اصلاح ذات البین در کلام معصومین(ع)

عترت طاهرین(ع) - که وجود مبارک‌شان در میان مردم سبب امان ملت از هرج و مرج و دوگانگی است - خود عملا در اصلاح ذات البین تلاش و کوشش می‌کردند، و دیگران را هم به این امر مهم ترغیب و تشویق می‌نمودند.

رسول اکرم می‌فرمایند:

أَ لاَ أُخْبِرُکُمْ بِأَفْضَلَ مِنْ دَرَجَةِ الصِّیامِ وَ الصَّدَقَةِ وَ الصَّلَاةِ؟؛

آیا شما را به چیزی بالاتر از روزه‌داری و صدقه و نماز آگاه سازم؟

عرض کردند: آری یا رسول الله.

حضرت فرمود:

صَلَاحُ ذَاتِ الْبَینِ وَ فَسَادُ ذَاتِ الْبَینِ وَ هِی الْحَالِقَة؛⁽¹⁾

آشتی دادن بین مردم؛ زیرا برهم زدن بین مردم نابود کننده است.

رییس مذهب جعفری حضرت امام صادق به مفُضّل فرمود:

إِذَا رَأَیتَ بَینَ اثْنَینِ مِنْ شِیعَتِنَا مُنَازَعَةً، فَافْتَدِهَا مِنْ مَالِی؛⁽²⁾

هنگامی‌که دیدی میان دو نفر از شیعیان ما نزاعی رخ داد، (آتش

دشمنی شعله ورشد)، آن را با مال من خاموش کن و میان آن‌ها

صلح نما.

و حدیثی دیگر از آن بزرگوار نقل شده است که فرمودند:

صَدَقَةٌ یحِبُّهَا اللهُ إِصْلَاحٌ بَینِ النَّاسِ إِذَا تَفَاسَدُوا، وَ تَقَارُبٌ بَینِهِمْ إِذَا تَبَاعَدُوا؛⁽¹⁾

صدقه‌ای که خداوند آن را دوست می‌دارد، برقراری صلح است میان مردمی که به هم پشت کرده و اختلاف و دشمنی نموده‌اند، و برقراری الفت است میان کسانی که از هم دوری جسته‌اند. امام صادق در مورد دیگر می‌فرماید:

مَنْ أَصْلَحَ بَینَ النَّاسِ أَصْلَحَ اللهُ بَینَهُ وَ بَینَ الْعِبَادِ فِی الْآخِرَةِ؛ ⁽²⁾

کسی که میان مردم صلح و دوستی برقرار کند، خداوند تبارک و تعالی نیز میان او و بندگانش در آخرت اصلاح می‌کند.

تفرقه افکنی علامت بدترین مردم

روزی رسول اکرم (ص) برای این‌که بتواند درس مهم اخلاقی را به همراهان و یاران خود بیاموزد، و آن‌ها را از خطر بزرگی که پیوندهای خانوادگی و فامیلی، و همچنین وحدت و همدلی جامعه را تهدید می‌کند، آشنا می‌نماید، در خطبه‌ای خطاب به اصحاب خود فرمودند:

«آیا بدترین و شرورترین و فتنه‌گر‌ترین مردم را، برای شما معرفی کنیم؟

أَ لَا اُخْبِرُکم بِشِرَارِکُمْ؟

همگی یک‌صدا عرضه داشتند: بلی ای رسول خدا.

آن حضرت فرمودند:

الْمَشَّاؤُونَ بِالنَّمِیمَةِ، الْمُفَرِّقُونَ بَینَ الْأَحِبَّةِ، الْبَاغُونَ لِلْبُرَآءِ الْعَیبَ؛⁽¹⁾

آن‌هایی که به جهت سخن‌چینی رفت و آمد می‌کنند، و میان دوستان جدایی می‌افکنند، و کسانی که در مقام عیب جویی نسبت به پاک‌دامنان بر می‌آیند.

به همین مضمون حضرت امام جعفر صادق نیز از امیرمومنان نقل می‌فرماید که آن حضرت فرمودند:

شِرَارُکُمُ الْمَشَّاؤُونَ بِالنَّمِیمَةِ، الْمُفَرِّقُونَ بَینَ الْأَحِبَّةِ، الْمُبْتَغُونَ لِلْبُرَآءِ الْمَعَایبَ؛⁽²⁾

بدترین شما کسانی هستند که در میان مردم سخن چینی می‌کنند، و بین برادران تفرقه و جدایی می‌افکنند، و در صدد عیب جویی پاکان بر می‌آیند.

اهمیّت دوستی و برادری در میان مومنان، و هم‌چنین فاجعه‌ی وجود دشمنی و تفرقه به آن اندازه است که در اسلام اجازه داده شده به بعضی از راه‌هایی مانند دورغ گفتن - که حتی به شوخی و مزاح در حالت عادی روا نیست - برای برقراری صلح میان دو کس، و یا نجات مومن، به عنوان حکم ثانوی استفاده شود، لذا

رییس مذهب حضرت امام جعفر صادق می‌فرمایند:

الْمُصْلِحُ لَیسَ بِکَذَّابٍ؛⁽¹⁾

شخص اصلاح کننده دروغ‌گو نیست.

و در حدیث دیگر فرمودند:

لَیسَ بِکَاذِبٍ مَنْ أَصْلَحَ بَینَ اثْنَینِ؛ ⁽²⁾

کسی که میان دو نفر صلح کند دروغ‌گو نیست.

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)

اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا؛ فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ یقُولُ: صَلَاحُ ذَاتِ الْبَینِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلَاةِ وَ الصِّیامِ، وَ إِنَّ الْمُبِیرَةَ الْحَالِقَةَ لِلدِّینِ فَسَادُ ذَاتِ الْبَینِ، وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ الْعَلِی الْعَظِیمِ.

اکنون با نگاهی دوباره به کلام حضرت، اهمیّت این عمل روشن‌تر می‌شود که چرا امیرالمومنین‌ در این وصیت، مخاطبان خود را گسترش داده و افزون بر فرزندان وخانواده و خویشاوندان، همه‌ی کسانی که تا قیامت این وصیت نامه به دست ایشان می‌رسد را به این امر مهم سفارش نموده است.

نکته‌ی اول: درسی که از این بیان شریف امیرمومنان باید آموخت این است که «وَ إِنَّ الْمُبِیرَةَ الْحَالِقَةَ لِلدِّینِ فَسَادُ ذَاتِ الْبَینِ» کینه و دشمنی دین را ریشه کن کرده، و پیوند را تباه می‌سازد، در این رهگذر اقتدار و سلامت یک اُمت به همبستگی و همدلی و یک پارچگی وابسته است که اگر این امر نادیده انگاشته

گردد، مسلمین جامعه عموماً، و مومنین خصوصاً، قربانی ستمِ فرصت طلبان و زور گویان خواهند شد.

مولای متقیان در ادامه‌ی این قطعه از وصیت، از جمله‌ی مبارکه‌ی «حوقله» لاحول ولا قوة الا بالله العلی العظیم استفاده می‌فرمایند.

گویا مسلمین بسیار فراوان از این قضیه و واقعه آسیب دیده‌اند که وجود مبارکش بسیار از آن متاثر شده است؛ زیرا وجود با عظمت آن ثانی وجود، چه دیگران بدانند ویا نخواهند که بدانند، امام مفترض الطاعه و واسطه‌ی فیض خالق به خلق بوده، و چون به شکل ظاهری قریب به چهار سال و نیم زعامت و رهبری مردم را در قالب حکومت به دست گرفت، کاملا مشاهده کرد که چه کسانی در اثر کج فهمی تندروی‌های خود خواهانه، قربانی اختلاف و دو گانگی شدند، و به‌جای این‌که به صلح و آشتی روی بیاورند، به جنگ و خون ریزی توسل جستند، در نتیجه هم خود را از رسیدن به سعادت ابدی محروم کردند و هم با کج اندیشی جامعه را از وجود با برکت امیرالمومنین محروم نمودند.

نکته‌ی دیگر: بر همگان لازم است برای رفع خصومت‌ها و اختلاف‌ها و ایجاد انس و الفت میان مردم اقدام، و با مهرورزیِ دلسوزانه میان دل‌ها پیوند برادری و اخوت ایجاد کنند، در نتیجه بغض و عداوت را ریشه کن کرده و جامعه را به صلح و امنیّت و سیر تکاملی و ترقی همیشگی برسانند.

فصل چهارم:اهمیّت صله‌ی رحم در کلام امیرالمومنین(ع)

اشاره

اهمیّت صله‌ی رحم در کلام امیرالمومنین(ع)

انْظُرُوا ذَوِی أَرْحَامِکُمْ فَصِلُوهُمْ، یهَوِّنِ اللهُ عَلَیکُمْ الْحِسَابَ؛

به خویشاوندان‌تان بنگرید، پیوند یاری و مددکاری را با ایشان برقرار کنید که خداوند به‌وسیله‌ی این عمل حساب را بر شما آسان می‌سازد.

یکی از سفارشات مهم امیرالمومنین در باره‌ی پیوند با خویشاوندان است. امام(ع) با وصیت به آن، به یکی از حیاتی‌ترین عوامل پیوند، و بزرگ‌ترین مانع از هم گسستگی میان انسان‌ها توصیه نمودند.

اگر بخواهیم به قدر فهم خود به اهمیّت آن دست یابیم، ابتدا باید جایگاه این مساله را در حد توان، از دو منبع غنی اسلام یعنی قرآن و عترت بشناسیم تا اهمیّت و سرّ تاکید حضرت در سفارش به آن روشن شود.

اهمیّت صله رحم در اسلام

اشاره

جامعه متشکل از واحدهای کوچک خانواده است، اگر همه‌ی اعضای این نهاد، همیشه متحد، یک‌دل و هم صدا باشند، و از نظر اخلاقی و معنوی رشد کنند، موجب تقویت و شکوفایی استعدادها و باعث عظمت و شکوه اجتماع نیز خواهد شد؛ زیرا یکی از راه¬های مهم رُشد، و تکامل معنوی، پیوند با خویشاوندان علی الخصوص پدر و مادر است که بعد از ایمان به خدا، مهم‌ترین عامل معنوی است.

از طرفی، قطع صله‌ی رحم نیز از گناهان کبیره شمرده شده و موجب دوری از رحمت خداوند متعال می‌باشد، لذا صله‌ی رحم از آن دسته احکامی است که قرآن مجید نفیاً و اثباتاً آن را بیان فرموده است.

قابل ذکر است که آن دسته از احکامی را که خداوند در قرآن کریم نفی و اثبات آن را بیان کرده، از اهمّیت بیش‌تری برخور دار است.

1- اهمیّت صله‌ی ارحام در بعضی از آیات قرآن

خداوند عزّ وجلّ پیشینه‌ی مساله‌ی پیوند با خویشاوندان و احسان به پدر و مادر را در بیانی شیوا فرموده است:

(وَ إِذْ أَخَذْنا میثاقَ بَنی إِسْرائیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ الله وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً وَ ذِی الْقُرْبی وَ الْیتامی وَ الْمَساکینِ)⁽¹⁾

در این آیه‌ی کریمه، به احسان و نیکی کردن به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و مساکین فرمان داده شده، این امر آن چنان از اهمیّتی خاص برخوردار است که خداوند متعال از قوم بنی اسرائیل پیمان گرفت که چنین عملی را انجام دهند.

امام صادق در باره‌ی این آیه‌ی شریفه (وَ اتَّقُوا اللهَ الَّذِی تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلَیکُمْ رَقِیباً) ⁽²⁾می‌فرماید:

«هِی أَرْحَامُ النَّاسِ؛ إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِصِلَتِهَا وَ عَظَّمَهَا، أَ لَا تَرَی أَنَّهُ

جَعَلَهَا مِنْهُ؟» ⁽¹⁾

آن ارحام مردم است که خدای عزّ و جلّ به صله‌ی آن امر فرموده و بزرگش داشته است، مگر نمی‌بینی که آن را در ردیف خود قرار

داده است؟

بدین ترتیب خداوند متعال، مبادرت کنندگان به پیوند و دوستی، و پیشگامان به صله‌ی ارحام را تمجید و درباره‌ی آن‌ها و فرموده است:

(الَّذینَ یصِلُونَ ما أَمَرَ اللهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ وَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یخافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ)⁽²⁾

و آن‌ها که پیوندهایی را که خدا دستور به برقراری آن داده، برقرار می‌دارند، و از پروردگارشان می‌ترسند، و از بدی حساب (روز قیامت) بیم دارند.

اکنون توضیح و تذکر یک مطلب لازم است و آن این‌که احسان هرکس به فراخور شخصیت او است، از این رو، رعایت اصول اخلاقی و هم‌چنین مسئولیت‌های اجتماعی هریک می تواند مصداق احسان باشد، یعنی احسان فرزندان نسبت به پدر و مادر، با درست سخن گفتن، و نگه‌داری از آن‌ها تحقق پیدا می‌کند، و احسان افراد توانمند و دارای قدرت، نسبت به بی‌سرپرستان با مواظبت و سرپرستی یتیمان صورت پیدا می‌کند، و احسان بر ضعیفان و فقرا با کمک رسانی و یاری کردن آن‌ها محقق می‌شود.

2- اهمیّت صله‌ی ارحام در برخی از روایات

حضرت ختمی مرتبت محمد بن عبدالله فرمودند:

أُوصِی الشَّاهِدَ مِنْ أُمَّتِی وَ الْغَائِبَ مِنْهُمْ وَ مَنْ فِی أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ أَرْحَامِ النِّسَاءِ إِلَی یوْمِ الْقِیامَةِ أَنْ یصِلَ الرَّحِمَ وَ إِنْ کَانَتْ مِنْهُ عَلَی مَسِیرَةِ سَنَةٍ؛ فَإِنَّ ذَلِکَ مِنَ الدِّینِ؛⁽¹⁾

تمام امتم را، از حاضر و غایب و آن‌هایی را که تا روز قیامت در صلب پدران و مادران خود هستند، به صله‌ی رحم سفارش می‌کنم، اگر چه یک‌سال راه فاصله باشد، و این از (برنامه‌های) دین اسلام است.

حضرت ثامن الحجج علی بن موسی الرضا در باره‌ی اهمیّت صله‌ی رحم می¬فرمایند:

إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِثَلَاثَةٍ مَقْرُونٍ بِهَا ثَلَاثَةٌ أُخْرَی أَمَرَ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ، فَمَنْ صَلَّی وَ لَمْ یزَکِّ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ صَلَاتُهُ، وَ أَمَرَ بِالشُّکْرِ لَهُ وَ لِلْوَالِدَینِ، فَمَنْ لَمْ یشْکُرْ وَالِدَیهِ لَمْ یشْکُرِ اللهَ، وَ أَمَرَ بِاتِّقَاءِ اللهِ وَ صِلَةِ الرَّحِمِ، فَمَنْ لَمْ یصِلْ رَحِمَهُ لَمْ یتَّقِ اللهَ عَزَّ وَ جَلّ؛⁽²⁾

همانا خداوند به سه چیز امر فرموده که همراه و وابسته با سه چیز دیگر هستند، به نماز و زکات امر فرموده ، پس هر کس نماز بخواند و زکات ندهد نماز او مورد قبول واقع نمی‌شود، و به شکر خود و تشکر از پدر و مادر امر نموده، پس هر کس از والدین تشکر نکند شکر خدا را به‌جا نیاورده است، و به تقوای الهی و صله‌ی رحم امر کرده، پس هر کس صله‌ی رحم نکند از خدا هم پروا ندارد.

مذمّت قاطع رحم در فرهنگ اسلام

الف: آیات

خدواند متعال در قرآن کریم همان‌گونه که صله‌ی رحم کنندگان را مدح و ستایش نمود، و جایگاه نیک و سرانجام خوش را به آن‌ها بشارت داده است، در مقابل، کسانی را که با قطع رحم، به تفرقه و جدایی روی می-آورند، و پیوند خویشاوندی را مهم نمی‌شمارند، در زمره‌ی پیمان شکنان، زیان کاران و ملعونین قرار داده و درباره‌ی آن‌ها فرموده است:

(وَ الَّذینَ ینْقُضُونَ عَهْدَ اللهِ مِنْ بَعْدِ میثاقِهِ وَ یقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ وَ یفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ)⁽¹⁾

آن‌ها که عهد الهی را پس از محکم کردن می‌شکنند، و پیوندهایی را که خدا دستور به برقراری آن داده قطع می‌کنند، و در روی زمین فساد می‌نمایند، برای آن‌ها لعنت و بدی (و مجازات) سرای آخرت است.

و هم‌چنین خداوند متعال در آیه‌ی شریفه‌ی دیگر می‌فرماید:

(فَهَلْ عَسَیتُمْ إِنْ تَوَلَّیتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحَامَکُمْ * أُولَئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمَی أَبْصَارَهُمْ)⁽²⁾

اگر (از این دستورها) روی‌گردان شوید، جز این انتظار می‌رود که در زمین فساد و قطع پیوند خویشاوندی کنید؟ آن‌ها کسانی هستند که خداوند متعال آنان را از رحمت خویش دور ساخته و گوش‌های‌شان را کر و چشم‌های‌شان را کور کرده است.

ب: روایات

در کلام عترت طاهرین قاطع رحم، سخت مورد مذمت قرار گرفته و نکوهش شده است، قطع رحم عملی بسیار زشت و گناه بسیار بزرگی است تا اندازه‌ای که حضرت امام زین العابدین از مصاحبت با پنج طایفه منع کرده که یکی از آن پنج طایفه، قطع کنندگان رحم هستند، آن‌جا که فرمود:

وَ إِیاکَ وَ مُصَاحَبَةَ الْقَاطِعِ لِرَحِمِهِ؛ فَإِنِّی وَجَدْتُهُ مَلْعُوناً فِی کِتَابِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی ثَلَاثِ مَوَاضِعَ؛⁽¹⁾

از مصاحبت و معاشرت با کسی که قطع رحم کرده است بپرهیز؛ چون که او را در سه جای کتاب خدای عزّ و جلّ ملعون و دور از رحمت حق یافتم.

این بیان شریف و نورانی سید الساجدین به سه آیه‌ی کریمه اشاره دارد که قاطعان رحم از دایره‌ی رحمت حق خارج و از رحمت بی انتهای آن بی‌بهره‌اند ⁽²⁾

آثار نیک دنیوی و اُخروی صله‌ی رحم

1. آسانی در حساب

وجود مبارک حضرت امیرالمومنین(ع) در همین وصیت درباره‌ی آثار صله‌ی رحم می‌فرمایند:

یهَوِّنِ اللهُ عَلَیکُمْ الْحِسَابَ؛

خداوند به وسیله‌ی این عمل، حساب را بر شما آسان می‌سازد.

این بیان حکمت‌آمیز امیرمومنان(ع) به یکی از ارکان اصولی دین اسلام یعنی باور به معاد اشاره دارد، روزی که سخت دشوار و بی‌نهایت هراس انگیز است.

روزی که همه‌ی انسان‌ها برای دریافت پرونده‌ی اعمال خود در پای میز عدالت حق حاضر می¬شوند تا گناه‌کاران نتیجه‌ی اعمال زشت، و نیکوکاران ثمره‌ی کارهای شایسته‌ی خود را در یافت کنند.

روزی که به فرموده‌ی قرآن حتی ذره‌ای از کارهای خوب و بد بررسی و جزا داده می‌شود:

(فَمَنْ یعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یرَهُ *وَ مَنْ یعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یرَهُ)⁽¹⁾

پس هر کس به اندازه‌ی ذرّه‌ای نیکی کند، نتیجه‌ی آن را خواهد دید، و هر کس هم‌وزن ذرّه‌ای بدی کند نتیجه‌ی آن را خواهد دید.

و هم‌چنین کوچک‌ترین اعمال انسان که در هر نقطه ای از زمین و آسمان نهفته باشد در آن روز موعود آورده می‌شود که قرآن از لسان حضرت لقمان حکیم چنین می‌فرماید:

(یا بُنَی إِنَّهَا إِنْ تَکُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فی صَخْرَةٍ أَوْ فی السَّمَاوَاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یأْتِ بِهَا الله)⁽²⁾

ای پسر من! اگر عملِ تو به اندازه‌ی سنگینی دانه‌ی خَردلی باشد و در دل سنگی یا در (گوشه‌ای از) آسمان‌ها یا در زمین باشد، خداوند آن را در قیامت برای حساب می‌آورد.

و یا در آیه‌ی دیگر نیز می‌فرماید:

(وَ وُضِعَ الْکِتابُ فَتَرَی الْمُجْرِمینَ مُشْفِقینَ مِمَّا فیهِ وَ یقُولُونَ یا وَیلَتَنَا مَا لِهذَا الْکِتَابِ لاَ یغادِرُ صَغیرَةً وَ لاَ کَبیرَةً إِلاَّ أَحْصَاهَا وَ وَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِراً وَ لاَ یظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً)⁽¹⁾

و کتاب (نامه‌ی اعمال همه‌ی انسان‌ها) در آن‌جا گذارده می‌شود، پس گنه‌کاران را می‌بینی که از آنچه در آن است، ترسان و هراسانند و می‌گویند: ای وای بر ما! این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرونگذاشته مگر این‌که آن را به شمار آورده است؟! و (این در حالی است که) همه‌ی اعمال خود را حاضر می‌بینند، و پروردگارت به هیچ کس ستم نمی‌کند.

نتیجه چنین به دست می‌آید که محاسبه‌ی اعمال بسیار دقیق و حساس، و پاسخ‌گویی هر عمل و رفتار نیز بسیار ظریف و دشوار است، امیرالمومنین(ع) برای رهایی از آن شرایط دشوار و سخت، توصیه می‌کند که صله‌ی رحم نمایید که این عمل می‌تواند حساب روز قیامت را بر شما آسان کند.

2. عمر طولانی

رسول اکرم فرمودند:

إِنَّ الرَّجُلَ لَیصِلُ رَحِمَهُ وَ قَدْ بَقِی مِنْ عُمُرِهِ ثَلَاثُ سِنِینَ، فَیمُدُّهَا⁽²⁾اللهُ إِلَی ثَلَاثٍ وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً؛⁽³⁾

همانا مردی صله‌ی رحم می‌کند در حالی که از عمرش سه سال باقی مانده است، خداوند متعال عمر او را سی سال می‌کند.

3. اخلاق شایسته

رییس مذهب حقّه جعفری امام صادق(ع) فرمودند:

صِلَةُ الْأَرْحَامِ تُحَسِّنُ الْخُلُقَ وَ تُسَمِّحُ الْکَفَّ وَ تُطَیبُ النَّفْسَ‌وَ تَزِیدُ فِی الرِّزْقِ وَ تُنْسِئُ فِی الْأَجَلِ؛ ⁽¹⁾

صله‌ی ارحام خُلق را خوش و دست را باز و ذات را پاکیزه می‌کند، سبب زیادی روزی، و مرگ را به تاخیر می‌اندازد.

4. زیادی رزق

انس بن مالک می‌گوید: از پیامبر اکرم شنیدم که می‌فرمودند:

مَنْ سَرَّهُ أَنْ یبْسَطَ لَهُ فِی رِزْقِهِ وَ ینْسَأَ لَهُ فِی أَجَلِهِ فَلْیصِلْ رَحِمَهُ؛⁽²⁾

هر کس وسعت رزق و تاخیر افتادن اجلش، او را خوشحال و مسرور می‌کند، لازم است صله‌ی رحم نماید.

5. آبادانی شهرها

رسول خدا فرمودند:

صِلَةُ الرَّحِمِ تَعْمُرُ الدِّیارَ وَ تَزِیدُ فِی الْأَعْمَارِ وَ إِنْ کَانَ أَهْلُهَا غَیرَ أَخْیارٍ؛⁽³⁾

پیوند با خویشاوندان شهرها را آباد می‌سازد، و بر عمرها می‌افزاید هر چند انجام دهندگان آن از نیکان هم نباشند.

آثار سوء دنیوی و اُخروی قطع رحم

اشاره

از مطالبی را که در آثار نیک صله‌ی رحم گفته شد چنین برمی‌آید که آنچه در مقابل آثار نیک قرار گیرد، می‌تواند از آفات قطع رحم باشد که در این جا به تعدادی چند از آن اشاره می‌شود.

1. کوتاهی عمر

پیامبر خدا فرمود:

وَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیقْطَعُ رَحِمَهُ وَ قَدْ بَقِی مِنْ عُمُرِهِ ثَلَاثٌ وَ ثَلَاثُونَ سَنَةً، فَیبْتُرُهَا اللهُ إِلَی ثَلَاثِ سِنِینَ؛⁽¹⁾

و کسی که دیدار نزدیکان خود را ترک می‌کند، اگر از عمرش سی و سه سال مانده باشد، خداوند عمرش را تا سه سال کوتاه می‌کند.

2. مانع استجابت دعا

پیامبر اکرم(ص) در بیانی دیگر فرمودند:

قَطِیعَةُ الرَّحِمِ تَحْجُبُ الدُّعَاءَ؛⁽²⁾

قطع رحم کردن مانع و پنهان کننده‌ی دعا می‌شود.

3. تسلط اشرار

مولای متقیان امیرمومنان‌ فرمودند:

إِذَا قَطَّعُوا الْأَرْحَامَ جُعِلَتِ الْأَمْوَالُ فِی أَیدِی الْأَشْرَارِ؛ ⁽¹⁾

هرگاه مردم صله‌ی رحم را قطع کنند، اموال و دارایی‌ها در دست اشرار قرار می‌گیرد.

4. محرومیّت از بوی خوش بهشت

قاطعین رحم حتی از بوی خوش بهشت هم محرومند، پیامبر رحمت حضرت محمّد(ص) فرمود:

إِیاکُمْ وَ عُقُوقَ الْوَالِدَینِ؛ فَإِنَّ رِیحَ الْجَنَّةِ تُوجَدُ مِنْ مَسِیرَةِ أَلْفِ عَامٍ، وَ لَا یجِدُهَا عَاقٌّ وَ لَا قَاطِعُ رَحِمٍ؛⁽²⁾

از آزردن پدر و مادر بپرهیزید؛ زیرا بوی بهشت از مسافت هزار سال استشمام می‌شود، ولی عاقّ والدین و قطع‌کننده‌ی رحم از آن بوی استشمام نمی‌کند.

والدین مصداق مهم صله‌ی رحم

صله‌ی رحم دارای موارد و مصادیقی متعدّد است و شامل بستگان نسبی مانند: پدر و مادر، پدر بزرگ، مادر بزرگ، دختر، پسر، همسر، برادر، و خواهر، و بقیه‌ی ارحام نسبی نیز می‌شود، و هم‌چنین خویشاوندان سببی مانند پدر زن، مادر زن و داماد نیز مصداق صله‌ی رحم می‌باشند.

از مهم‌ترین مصادیق روشن و جلیّ انجام صله‌ی رحم، احترام به والدین است، در فرهنگ دین مبین اسلام، پدر و مادر از جایگاه مهم و ویژه ای برخوردارند، قرآن کریم و معصومین(ع) در باره‌ی احترام به پدر ومادر بسیار سفارش نموده‌اند.

در این فصل از دو منبع قرآن و عترت به شناخت جایگاه والدین می‌پردازیم.

احترام به والدین در بعضی از آیات قرآن

خداوند متعال در قرآن کریم فرموده است:

(وَ قَضَی رَبُّکَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِیاهُ وَ بِالْوَالِدَینِ إِحْسَاناً إِمَّا یبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلاَهُمَا فَلاَ تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَ لاَ تَنْهَرْهُمَا وَ قُلْ لَهُمَا قَوْلاً کَریماً)⁽¹⁾

و پروردگارت فرمان داده جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید، هر گاه یکی از آن دو، یا هر دوی آن‌ها نزد تو به سن پیری رسند، کم‌ترین اهانتی به آن‌ها روا مدار، و بر آن‌ها فریاد مزن، و گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه به آن‌ها بگو.

خداوند کریم، احسان به پدر و مادر را در کنار توحید و نام با عظمت خویش قرار داده است تا از این طریق نیز شرافت و بزرگی والدین را تذکر دهد.

و هم‌چنین در آیات دیگر نیز به احسان و احترام و نیکی به این دو گوهر ارزنده و بی نظیر، توصیه نموده است.

(وَ وَصَّینَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلی وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فی عامَینِ أَنِ

اشْکُرْ لی وَ لِوالِدَیکَ إِلَی الْمَصیرُ)؛ ⁽¹⁾

و ما به انسان در باره‌ی پدر و مادرش سفارش کردیم، مادرش او را با ناتوانی روی ناتوانی حمل کرد، (به هنگام بارداری هر روز رنج و ناراحتی تازه‌ای را متحمّل می‌شد) و دوران شیرخوارگی او در دو سال پایان می‌یابد، (آری به او توصیه کردم) که برای من و برای پدر و مادرت شکر به‌جا آور که بازگشت (همه‌ی شما) به سوی من است.

در آیه‌ی کریمه‌ی دیگر نیز در این باره می‌فرماید:

(وَ وَصَّینَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّی إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعینَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتی أَنْعَمْتَ عَلَی وَ عَلی والِدَی وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَ أَصْلِحْ لی فی ذُرِّیتی إِنِّی تُبْتُ إِلَیکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمینَ)⁽²⁾

ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند، مادرش او را با ناراحتی حمل می‌کند و با ناراحتی وضع حمل می‌کند، و دوران حمل و از شیر بازگرفتنش سی ماه است تا زمانی که به کمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگی برسد، می‌گوید: پروردگارا مرا توفیق ده تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم دادی به‌جا آورم، و کار شایسته‌ای انجام دهم که از آن خشنود باشی، و فرزندان مرا صالح گردان، من به سوی تو بازمی‌گردم و توبه می‌کنم، و من از مسلمانانم.

با نگاهی به آیات قران وظایف ما در مقابل پدر و مادر کاملا روشن می‌شود، در آیات کلام الله مجید، نیکی به پدر و مادر، از مهم‌ترین سفارشات خداوند متعال

است که احترام به آن‌ها را به طور مطلق بیان نموده.

اگر شیوه‌ی رفتار با آن‌ها در کهن سالی را تذکر می‌دهد، برای این است که آن‌ها در آن شرایط سخت بیش‌تر از هر زمان نیازمند توجه و محبّت هستند، مقام و منزلت آن‌ها در نزد خداوند متعال تا اندازه ای است که حتی شرک آنان نسبت به ذات باریتعالی نیز مانع از احترام به آن‌ها نمی‌شود.

(وَ إِنْ جَاهَدَاکَ عَلَی أَنْ تُشْرِکَ بی مَا لَیسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاَ تُطِعْهُمَا وَ صَاحِبْهُمَا فِی الدُّنْیا مَعْرُوفاً)⁽¹⁾

و هر گاه آن دو، تلاش کنند که تو چیزی را همتا و شریک من قرار دهی که از آن آگاهی نداری (بلکه می‌دانی باطل است)، از ایشان اطاعت مکن، ولی با آن دو در دنیا به طرز شایسته‌ای رفتار کن.

یکی از مهم‌ترین برنامه ها، رویارویی با والدین است، لذا به شیوه‌ی گفتار با آنان بسیار سفارش شده است که به «آن‌ها پرخاش‌گری نکنید» و با «احترام و ادب با آن‌ها سخن بگویید»؛ زیرا در شرایطی هستند که هرسخن سخت و زننده آنان را محزون و دلگیر می‌کند، لذا کوچک‌ترین و کوتاه ترین کلام که اُف باشد، در مقابل آن‌ها نهی شده است.

و هم‌چنین مصاحبت و همراهی به آن‌ها و احسان و نیکی نمودن به آن دو، در تحت هیچ شرایطی و با هیچ دلیلی قابل چشم پوشی و ترک نیست، بلکه تا آخر عمر، ملازمت و احترام و احسان به آن‌ها لازم و ضروری است.

احترام و احسان به پدر و مادر تا آن اندازه مهم و پر اهمیّت است که پیامبران عظیم الشان الهی نیز از خداوند تبارک و تعالی مسالت می‌کنند تا توفیق خدمت

به آن‌ها را عنایت فرماید.

حضرت عیسی(ع) به خداوند متعال عرض می‌کند:

(إِنِّی عَبْدُ اللهِ آتانِی الْکِتابَ وَ جَعَلَنی نَبِیا * وَ جَعَلَنی مُبَارَکاً أَینَ مَا کُنْتُ وَ أَوْصَانی بِالصَّلاَةِ وَ الزَّکَاةِ مَا دُمْتُ حَیا * وَ بَرًّا بِوالِدَتی وَ لَمْ یجْعَلْنی جَبَّاراً شَقِیا)؛⁽¹⁾

(ناگهان عیسی زبان به سخن گشود و) گفت: من بنده خدایم، او کتاب (آسمانی) به من داده و مرا پیامبر قرار داده است، و مرا هر جا که باشم وجودی پربرکت قرار داده، و تا زمانی که زنده‌ام، مرا به نماز و زکات توصیه فرموده است، و مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده و جبّار و شقی قرار نداده است.

احترام به والدین درروایات خاندان وحی

در باره‌ی پدر و مادر احادیث بسیاری از پیامبر گرامی اسلام و خاندان پاک و مطهرش روایت شد، و آن‌ها در مواضع مختلف و موارد متعدّد، در باره‌ی آن‌ها سفارش نموده‌اند، و هم‌چنین نیز خود نسبت به احترام آن‌ها عملا لحظه ای درنگ نکردند.

در بیان شریف رسول اکرم(ص) آمده است که فرموده‌اند:

«سَیدُ الْأَبْرَارِ یوْمَ الْقِیامَةِ رَجُلٌ بَرَّ وَالِدَیهِ بَعْدَ مَوْتِهِمَا» ⁽²⁾

بزرگ و آقای نیکوکاران در قیامت، آن مردی است که به پدر و مادر

خود، پس از مرگ‌شان نیکی کند.

امام پنجم حضرت باقر العلوم‌ فرمود:

ثَلَاثٌ لَمْ یجْعَلِ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَحَدٍ فِیهِنَّ رُخْصَةً: أَدَاءُ الْأَمَانَةِ إِلَی الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ، وَ الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ لِلْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ، وَ بِرُّ الْوَالِدَینِ؛ بَرَّینِ کَانَا أَوْ فَاجِرَین؛⁽¹⁾

خداوند متعال در سه چیز برای هیچ کسی رخصتی قرار نداده است: ادای امانت به نیکو کار و بد کار، وفای به عهد برای خوب و بد، و نیکی به پدر و مادر چه نیکو کار باشند و یا بد کار.

منصور بن حازم از امام جعفر صادق(ع) پرسید با فضیلت‌ترین کردار کدام است؟

حضرت در پاسخش فرمودند:

الصَّلَاةُ لِوَقْتِهَا.... وَ بِرُّ الْوَالِدَینِ وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللهِ؛⁽²⁾

نماز در اول وقت،... و نیکی به والدین و جهاد در راه خدا.

آثار دنیوی و اُخروی احترام به والدین

اشاره

نیکی به پدر و مادر دارای آثاری است که هم در دنیا شامل حال انسان می‌شود و هم در آخرت از آن بهره‌مند خواهد شد، کسانی که نسبت به آن‌ها بی‌توجه هستند، از آن آثار پُر خیر و برکت محرومند.

1. موجب نزول رحمت آسمانی

رسول خدا فرمود:

یفَتَّحُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ بِالرَّحْمَةِ فِی أَرْبَعِ مَوَاضِعَ: عِنْدَ نُزُولِ الْمَطَرِ، وَ عِنْدَ نَظَرِ الْوَلَدِ فِی وَجْهِ الْوَالِدَینِ، وَ عِنْدَ فَتْحِ بَابِ الْکَعْبَةِ، وَ عِنْدَ النِّکَاحِ؛ ⁽¹⁾

درهای رحمت آسمان در چهار زمان گشوده می‌شوند: اول هنگام نزول باران، دوم وقتی که فرزندی به چهره‌ی پدر و مادر نگاه می‌کند، سوم هنگام گشوده شدن درِ خانه‌ی کعبه، چهارم هنگام ازدواج و نکاح.

2. سبب بهره‌مندی از سایه‌ی عرش الهی

حضرت امام جعفر صادق فرمودند:

«زمانی که حضرت موسی بن عمران(ع) با پروردگار خود راز و نیاز می‌نمود، مردی را مشاهده کرد که در سایه‌ی عرش خداوندگار یکتا ماوا گزیده است، عرضه داشت:

یا رَبِّ! مَنْ هَذَا الَّذِی قَدْ أَظَلَّهُ عَرْشُکَ؟! فَقَالَ هَذَا کَانَ بَارّاً بِوَالِدَیهِ وَ لَمْ یمْشِ بِالنَّمِیمَة؛⁽²⁾

پروردگارا این کیست که در زیر سایه‌ی عرش تو است؟ خداوند متعال فرمود: این کسی است که به پدر و مادر خود نیکی می‌کرد و سخن چینی نکرده است.

3. یکی از اوصاف شیعیان

امام جعفر صادق‌ به جابر فرمودند:

یا جَابِرُ!...فَوَ اللهِ مَا شِیعَتُنَا إِلَّا مَنِ اتَّقَی اللهَ وَ أَطَاعَهُ وَ مَا کَانُوا یعْرَفُونَ یا جَابِرُ إِلَّا...وَ الْبِرِّ بِالْوَالِدَینِ؛ ⁽¹⁾

ای جابر! به خداوند سوگند شیعیان ما کسانی هستند که تقوی داشته باشند و از خداوند اطاعت کنند، و آن‌ها شناخته نمی شوند مگر با... و نیکی کردن به پدر و مادر.

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)

«انْظُرُوا ذَوِی أَرْحَامِکُمْ فَصِلُوهُمْ، یهَوِّنِ اللهُ عَلَیکُمْ الْحِسَابَ» بیاییم با لبیک گفتن به پیام گران‌بهای امیرمومنان علی(ع) در پیوند با خویشاوندان، و احترام به والدین بکوشیم تا از این جهت هم حساب خود را در قیامت سهل و آسان کنیم، و هم در لیست شیعیان امیرالمومنین ثبت نام نموده، و خود را در زمره‌ی محسنین قرار دهیم.

بیاییم با عمل کردن به این وصیت حضرت عمر خود را طولانی، اموال‌مان را حفظ، و اسباب استجابت دعا را فراهم کرده، و با این عمل خدا پسندانه، عذاب قیامت را از خود دور، و خود را در سایه‌ی عرش الهی قرار داده، و از بوی بد جهنم فاصله گرفته و بوی خوش و دل انگیز بهشت را استشمام کنیم.

فصل پنجم:ایتام در کلام نورانی امیرالمومنین(ع)

اشاره

ایتام در کلام نورانی امیرالمومنین(ع)

اللهَ اللهَ فی الأَیتَامِ فَلاَ تُغَیرُوا أَفْوَاهُهُمْ وَ لاَ تضیعوا بِحَضْرَتِکُمْ؛ فَإِنَّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللهَ(ص) یقُولُ: مَنْ عَالَ یتِیماً حتی یسْتَغْنِی أَوْجَبَ اللهَ لَهُ الْجَنَّةَ کَمَا أَوْجَبَ لآِکِلِ مَالِ الْیتِیمِ النَّارَ؛

و خدا را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی یتیمان که صدای‌شان به گریه بلند نشود، و در حضور شما پایمال و تباه نشوند؛ زیرا من از رسول خدا شنیدم که می‌فرماید: کسی که یتیمی را کفالت کند تا بی‌نیاز گردد، خدا بهشت را بر او واجب می‌سازد همان‌طور که دوزخ را برای خورنده‌ی مال یتیم واجب می‌دارد.

تکریم یتیم از دیدگاه دین

یکی از پدیده‌های ناگوار اجتماعی، یتیم شدن بعضی از افراد است که قبل از رسیدن به سن بلوغ از داشتن نعمت با ارزش پدر محروم و بی‌سرپرست می‌گردند، این موضوع همیشه در جوامع انسانی مطرح است، مردم جامعه نیز با این گونه افراد بر خوردهای مختلفی داشته و دارند، بعضی‌ها به دیده‌ی ترحّم و عطوفت آن‌ها را گرامی داشته، و بعضی دیگر نیز به نوعی دیگر به آن‌ها برخورد کرده و بر مشکلات ایتام افزوده‌اند.

دین مقدس اسلام به عنوان یک آیین حنیف آسمانی و جهانی که برای تمام زمینه‌ها و برنامه‌ها، راهنمایی‌های هدفمند و حکیمانه‌ا‌ی ارائه کرده است، یکی از موضوعاتی که بسیار آن را مورد توجه قرار داده، موضوع «ایتام» است که برای مدیریت مسایل مادی و حفظ اموال آنان، و هم‌چنین برای مسایل تربیتی و معنوی آن‌ها، برنامه‌های عالی و کافی را ارائه داده، و در باره‌ی آن‌ها توصیه‌های فراوانی نموده است که بعضی از آن‌ها در قرآن کریم و بعضی دیگر در کلمات گهربار پیشوایان معصوم آمده است.

پیش از آن‌که جایگاه و اهمیت این موضوع را از دو منبع غنی و پربار قرآن و عترت بررسی نماییم، ابتدا به وجه تسمیّه‌ی آن اشاره‌ای می‌کنیم.

لفظ یتیم در لغت و در اصطلاح

«یتیم» در لغت به معنای تنها و منفرد است، و از «یُتْم» می‌باشد، و در انسان به انقطاع و جدایی کودک از پدر یا از دست دادن او قبل از سن بلوغ اطلاق می‌شود ⁽¹⁾

و «یتیم» در اصطلاح به کسی گفته می‌شود که پدرش را از دست داده و از نعمت آن محروم است، و اما به کسی که مادرش از دنیا رفته «یتیم» نمی‌گویند.

بعضی از مفسرین نیز این دیدگاه را پذیرفته و می‌گویند: عرب کودکی را که تنها مانده و پدرش را - که حامی و دفاع کننده و نفقه دهنده‌ی او بوده - از دست داده، یتیم می‌داند، و این مطلب درباره‌ی مادر صدق نمی‌کند؛ زیرا با از دست دادن مادر بی‌سرپرست نمی‌ماند⁽²⁾

پیشینه‌ی تکریم ایتام در ادیان آسمانی

مساله‌ی ایتام تا اندازه‌ای دارای اهمیّت است که نه تنها در دین مقدس اسلام نسبت به رعایت حال و حفظ حقوق آنان سفارش فراوان شده، بلکه در ادیان الهی گذشته نیز از اهمیت خاصی برخوردار بوده است، قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

(وَ إِذْ أَخَذْنَا میثَاقَ بَنی إِسْرَائیلَ لاَ تَعْبُدُونَ إِلاّ اللهَ وَ بِالْوَالِدَینِ إِحْسَانًا وَ ذِی الْقُرْبَی وَ الْیتَامَی)⁽¹⁾

به یاد آرید آن هنگام را که از بنی‌اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدا را نپرستید، و به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان نیکی کنید.

حضرت ختمی مرتبت محمد مصطفی می‌فرمایند:

پروردگار عزّ وجلّ درباره‌ی یتیمان به حضرت عیسی چنین موعظه فرمود:

یا عِیسَی! إِنَّکَ مَسْئُولٌ، فَارْحَمِ الضَّعِیفَ کَرَحْمَتِی إِیاکَ، وَ لَا تَقْهَرِ الْیتِیمَ؛ ⁽²⁾

ای عیسی! همانا تو مسئولیت سنگین به عهده داری، مانند رحمت و مهربانی من به تو، به ضعیفان و بیچار‌گان رحم نما، و هرگز بر یتیمان و بی‌سر پرستان خشمگین نشو و بر آن‌ها غضب نکن.

منزلت ایتام در قرآن کریم

خداوند تبارک و تعالی عزّ شأنه، در قرآن کریم درباره‌ی یتیمان، به پیامبر

عظیم الشأن اسلام توصیه می‌فرماید:

(فَأَمّا الْیتیمَ فَلاَ تَقْهَرْ)⁽¹⁾

یتیم را گرامی داشته و از تحقیر آن بپرهیز.

به این سبب کاملا مشهور است که اگر آن‌ها نعمت پدر را از دست داده و سایه‌ی مهربان او بر سرشان نیست، اما دست مهربان حق همواره بر روی سر آن‌ها قرار دارد و از رحمت بیکران او متنعّم هستند.

جایگاه احترام و تکریم ایتام در شماری از روایات عترت طاهرین(ع)

رسول رحمت حضرت محمد(ص) شرافت و فضیلت خانه را در آن می‌داند که فرزند یتیم در آن از حسن برخورد و اخلاق شایسته به گونه‌ای بهره‌مند باشد که طعم تلخ فراق پدر در کام او به حلاوت بنشیند.

آن حضرت در این باره فرمودند:

خَیرُ بُیوتِکُمْ بَیتٌ فِیهِ یتِیمٌ یحْسَنُ إِلَیهِ، وَ شَرُّ بُیوتِکُمْ بَیتٌ یسَاءُ إِلَیهِ؛ ⁽²⁾

بهترین خانه‌های شما خانه‌ای است که در آن یتیمی مورد احسان قرار گیرد، و بدترین خانه‌ها خانه‌ای است که در آن به یتیمی بدرفتاری و ستم شود.

و هم‌چنین پیامبراکرم در یکی دیگر از سخنان نورانی خود جنّت را ارزانی کسی می‌داند که نه تنها کفالت یتیمی را به عهده بگیرد، بلکه خود را در

تمام رفتارها با او برابر و مساوی بداند، از این رو حضرت فرمودند:

مَنْ کَفَلَ یتِیماً بَینَ الْمُسْلِمینَ فأدْخَلَهُ إِلَی طَعَامِهِ وَ شَرَابِهِ أدْخَلَهُ اللهُ الْجَنَّةَ الْبَتَّةَ إِلّا أنْ یعْمَلَ ذَنْباً لَا یغْفَرُ؛⁽¹⁾

کسی که متکفل یتیمی شود، او را به خانه‌ی خود ببرد و در خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها شریک خویش نماید، البته خداوند او را داخل بهشت می‌فرماید مگر آن که گناه غیر قابل بخششی مرتکب شده باشد.

حضرت امام محمد باقر فرمودند:

أرْبَعُ مَنْ کُنَّ فِیهِ بَنَی اللهُ لُهِ بَیتاً فِی الْجَنَّةِ: مَنْ آوَی الْیتِیمَ، وَ رَحِمَ الضَّعیفَ، وَ أشْفَقَ عَلَی وَالِدَیهِ، وَ رَفَقَ بِمَمْلُوکِهِ؛⁽²⁾

هر کس دارای چهار خصلت باشد، خداوند خانه‌ای در بهشت برایش بنا می‌کند: یتیمی را سرپرستی کند، و بیچاره‌ای را ترحم کند، و با پدر و مادر مهربان باشد، و با مملوک خود نیکی و مدارا کند.

رییس مذهب حضرت امام جعفر صادق بهشت را در انتظار کسی می‌داند که فرزند محروم از مهر و وجود پدر را در زیر بال محبّت خود گرفته و از او تا زمانی که به سن بلوغ برسد، نگه‌داری و مساعدت کند، لذا حضرت می‌فرماید:

مَنْ عَالَ یتِماً حتی ینْقَطِعَ یتْمُهُ، أوْ یسْتَغْنِیَ بِنَفْسِهِ أوْجَبَ اللهُ عَزَّوَجلَّ لَهُ الْجَنَّةَ کَمَا أوْجَبَ النَّارَ لِمَنْ أکَلَ مَالَ الْیتِیمَ؛ ⁽³⁾

کسی که یتیمی را در خاندان خود نگاهداری کند تا دوران کودکیش سپری گردد و از سرپرستی بی‌نیاز شود، با این عمل بهشت را خداوند بر او واجب می‌کند، همان‌گونه که برای خورنده‌ی مال یتیم آتش را واجب و لازم کرده است.

پیش‌گیری حکیمانه‌ی دین اسلام از عواقبی تلخ

اشاره

توصیه به نگه‌داری و چگونه مصرف کردن اموال آن‌ها، نگاه حکیمانه و آینده نگرانه‌ی خداوند رحیم است که از فیض و رحمت او سرچشمه می‌گیرد. او برای پیشگیری از رهاشدن یتیمان بی‌سرپرست به حال خود، و سوء استفاده‌ی دیگران از اموال آنان، بهترین راه را پیشنهاد می‌کند که مهم‌ترین آن‌ها، در قالب سه راهکار بسیار مهم و اصولی، در برنامه‌های اسلامی در موضوع ایتام تعیین فرموده که عبارتند از:

1. حفظ و سرپرستی ایتام

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

(وَ یسْئَلُونَکَ عَنِ الْیتامَی قُلْ إِصْلاَحٌ لَهُمْ خَیرٌ وَ إِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُکُمْ)⁽¹⁾

از تو درباره‌ی یتیمان می‌پرسند، بگو: اصلاح کار آنان بهتر است، و اگر زندگی خود را با زندگی آن‌ها بیامیزید، آن‌ها برادران دینی شما هستند.

بهترین نوع خدمتی که می‌تواند در حق آن‌ها مفید باشد، مدیریت و هدفمند کردن امور مادی، معنوی و تربیتی آن‌هاست که این امر مهم در کانون پر مهر و

محبت خانوادگی به شایسته‌ترین وجه ممکن تحقق پیدا می‌کند، احادیثی که در تحت عنوان اهمیت جایگاه ایتام بیان شد فضیلت نگه‌داری و سرپرستی آن‌ها را گوشزد نمود.

2.کیفیت رفتارایتام

یکی از مهم‌ترین وظیفه‌ی مردم در برابر یتیمان، شیوه‌ی رفتار با آن‌ها می‌باشد که بسیار دارای اهمیّت است، خداوند حکیم در قرآن کریم راجع به ازدواج با دختران یتیم، مردم را به رفتار مساوات و عادلانه دعوت می‌کند و می‌فرمایند:

(وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّ تُقْسِطُوا فِی الْیتامی فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ)⁽¹⁾

و اگر می‌ترسید که به هنگام ازدواج با دختران یتیم عدالت را رعایت نکنید، از ازدواج با آنان چشم پوشی کنید و با زنان پاک دیگر ازدواج نمایید.

پیامبر عظیم الشان اسلام در بیانی نورانی در باره‌ی ترحّم و عطوفت به یتیمان فرمودند:

مَنْ مَسَحَ یدَهُ عَلَی رَأْسِ یتِیمٍ تَرَحُّماً لَهُ کَتَبَ اللهُ لَهُ بِکلُلَّ شَعْرَةِ مَرَّتْ عَلَیهِ یدُهُ حَسَنَةً؛⁽²⁾

کسی که دست نوازش و محبت به سر یتیمی بکشد، به عدد هر مویی که از زیر دستش گذشته، خداوند حسنه و پاداش به او عنایت می‌فرماید.

3. حفظ اموال ایتام

در این زمینه خداوند متعال می‌فرماید:

(وَ آتُوا الْیتَامَی أَمْوَالَهُمْ وَ لاَ تَتَبَدّلُوا الْخَبیثَ بِالطّیبِ وَ لاَ تَأْکُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَی أَمْوَالِکُمْ إِنّهُ کَانَ حُوبًا کَبیرًا)⁽¹⁾

و اموال یتیمان را (هنگامی که به حد رشد رسیدند) به آن‌ها بدهید، و اموال بد خود را با اموال خوب آن‌ها عوض نکنید، و اموال آنان را همراه اموال خودتان (با مخلوط کردن یا تبدیل نمودن) نخورید؛ زیرا این گناه بزرگی است.

و در آیه‌ی کریمه‌ی دیگر خطر پنجه انداختن در اموال یتیمان و استفاده کردن از راه ستم را تذکر داده و فرمود:

(إِنّ الّذینَ یأْکُلُونَ أَمْوَالَ الْیتَامَی ظُلْمًا إِنّمَا یأْکُلُونَ فی بُطُونِهِمْ نَارًا وَ سَیصْلَوْنَ سَعیرًا)⁽²⁾

کسانی که اموال یتیمان را به ظلم و ستم می‌خورند، در حقیقت تنها آتش می‌خورند، و به زودی در شعله‌های آتش دوزخ می‌سوزند.

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)

با مطالبی که از آیات نورانی قرآن کریم و اهلبیت عصمت و طهارت متذکر شدیم، بار دیگر کلام و وصیت مولای متقیان امیرمؤمنان را دوباره مرور می‌کنیم تا از اسرار گران‌بها و ارزشمند آن کلمات کوتاه ولی جامع و پرمحتوا حظی بیش‌تر ببریم.

امیرمومنان علی در کلام جانبخش خود به همه بشارت می‌دهد که آن دسته از کسانی که بال محبت بر روی کودکان بی‌سرپرست و ایتام می‌گسترانند، و با مهربانی و عطوفت به آن‌ها توجه کرده و در حقّ‌شان احسان روا می‌دارند، و غبار بی کسی و تنهایی را از چهره‌ی معصوم‌شان پاک می‌کنند، و رنج و تلخی تنهایی آن‌ها را با کرامت انسانی به آسایش و شیرین کامی مبدل می‌کنند، بهشت خدا - که جایگاه اولیاء الله است و شایسته‌ترین، برجسته‌ترین و با کرامت‌ترین خلق خدا در آن قرار دارند - در انتظار آنان است.

امیر کلام در ادامه‌ی وصیت نورانی خود به این قطعه از کلام نورانی پیامبر عظیم الشأن اسلام استشهاد کرده و با بیان آن، کمیّت و کیفیّت سرپرستی یتیم را نیز متذکر شدند که مساعدت و نصرت یتیمان تنها یک و یا چند بار کافی نیست، اگر چه این عمل نیز در مقام خود لازم و خالی از اجر و ثواب نخواهد بود که خداوند متعال در قرآن می‌فرماید:

(إِنّ اللهَ لاَ یضیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنینَ) ⁽¹⁾، اما اگر کسی بخواهد در روضه‌ی رضوان، خالد و جاودان باشد، باید کفالت و سرپرستی او را به عهده گرفته و به بهترین روش با آن‌ها رفتار کرده و از اموال‌شان مواظبت نماید تا زمانی که آن‌ها به حد بلوغ برسند، و اموال آنان را سالم و کامل به آن‌ها تحویل نماید.

کلام مفسّر وحی امیرالمومنین علی در تمسک به کلام گهربار پیامبر گرامی اسلام به این مطلب مهم نیز اشاره دارد که آن عده از کسانی که از روی طمع، ستمگرانه به اموال یتیمان دست می‌آویزند، اگر چه به ظاهر اموال یتیمان را با اشتهای فراوان و با لذت اکل می‌کنند، اما چهره‌ی واقعی و صورت

حقیقی آن، شعله‌های آتشی سوزان است که در شکم‌های خود قرار می‌دهند، علاوه بر این که آن‌ها در صحرای محشر در جهنمی سوزان و بر افروخته معذب خواهند بود. عصمنا الله و جمیع المومنین، آمین رب العالمین.

فصل ششم:عمل به قرآن کریم در وصیت امیرالمومنین(ع)

اشاره

عمل به قرآن کریم در وصیت امیرالمومنین(ع)

اللهَ اللهَ فِی الْقُرْآنِ فَلَا یسْبِقَنَّکُمْ إِلَی الْعَمَلِ بِهِ غَیرُکُمْ؛

خداوند متعال را اطاعت کنید، و به یاد خداوند باشید در باره‌ی قرآن کریم که مبادا دیگران در عمل به آن بر شما سبقت گیرند.

مقدمه

قرآن کریم آخرین کتاب آسمانی و مهیمن و محیط بر کتب آسمانی دیگر است، این صحیفه‌ی هستی به عنوان جامع‌ترین و کامل‌ترین کتاب هدایت است، این کتاب آسمانی برای رهایی و نجات انسان از جهل و ضلالت، از طرف خداوند عزیز و مقتدر، و حکیمِ جهان آفرین، بر آخرین فرستاده‌ی الهی رسول عظیم الشان اسلام حضرت محمد بن عبدالله نازل گردیده که به عنوان بزرگ‌ترین معجزه‌ی جاودان تمام پیامبران تلقی می‌شود، و حامل تمام اسرار عالم خلقت ⁽¹⁾

وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ لا یَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ یَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فی ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلاَّ فی کِتابٍ مُبینٍ.

کلیدهای غیب تنها نزد اوست و جز او کسی آن‌ها را نمی‌داند، او آنچه را در خشکی و دریاست می‌داند، هیچ برگی (از درختی) نمی‌افتد مگر این‌که از آن آگاه است، و نه هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین، و نه هیچ تر و خشکی وجود دارد جز این‌که در کتابی آشکار (در کتاب علم خدا) ثبت است.

و هم‌چنین در سوره‌ی مبارکه‌ی یونس آیه‌ی 61 فرمود:

وَ ما یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرَ إِلاَّ فی کِتابٍ مُبینٍ.

و هیچ چیز در زمین و آسمان، از پروردگار تو مخفی نمی‌ماند حتّی به اندازه‌ی سنگینی ذرّه‌ای، و نه کوچک‌تر از آن و نه بزرگ‌تر مگر این‌که (همه‌ی آن‌ها) در کتاب آشکار (و لوح محفوظ علم خداوند) ثبت است.

توصیه‌های اخلاقی، و برنامه‌های تربیتی اعم از باید‌ها و نبایدها، و زیربنایی‌ترین احکام اسلامی در زمینه‌های مختلف، و در بردارنده‌ی مهم‌ترین اعمال عبادی است که به گونه‌ای حکیمانه، عمیق و دقیق در آن بیان شده که می‌فرماید:

(وَ کُلَّ شَی‌ءٍ أَحْصَینَاهُ فِی إِمَامٍ مُبِینٍ) ⁽¹⁾

و هم‌چنین در سوره‌ی مبارکه‌ی نبا آیه‌ی 29 نیز به این موضوع اشاره دارد.

حضرت امیرالمومنین نیز در باره‌ی دربرداشتن اسرار شگفت انگیز، و عمیق بودن مفاهیم قرآن مجید می‌فرماید:

وَ إِنَّ الْقُرْآنَ ظَاهِرُهُ أَنِیقٌ، وَ بَاطِنُهُ عَمِیقٌ، لَا تَفْنَی عَجَائِبُهُ، وَ لَا تَنْقَض-ِی غَرَائِبُهُ، وَ لَا تُکْشَفُ الظُّلُمَاتُ إِلَّا بِهِ؛⁽²⁾

قرآن دارای ظاهری شگفت‌انگیز و باطنی عمیق است، مطالب شگفت‌انگیز آن پایان ناپذیر و عجایب آن کهنه ناشدنی است، و تاریکی‌های جهالت جز با آن برطرف نخواهد شد.

عظمت قرآن از کلام قرآن

این کتاب هدایت، همگی را به تدبر، تفکر، تامل، اطاعت و عمل به آن دعوت نموده و می‌فرماید:

( أَ فَلاَ یتَدَبّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کَانَ مِنْ عِنْدِ غَیرِ اللهِ لَوَجَدُوا فیهِ اخْتِلاَفًا کَثیرًا)⁽¹⁾

قرآن کریم خود را با لسان حکمت ستوده: (تِلْکَ آیاتُ الْکِتَابِ الْحَکِیمِ)⁽²⁾، و با تعابیر لطیف و مختلفی خود را وصف و معرفی نموده است که به چند آیه‌ی آن اشاره می‌کنیم:

کتابی مبارک برای اندیشیدن و تفکر نمودن و پند آموختن خردمندان و صاحبان عقل و درایت به سوی تو فرو فرستادیم:

( کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَیکَ مُبَارَکٌ لِیدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبَابِ) ⁽³⁾

(این) کتابی مبارک است که آن را به سوی تو نازل کرده‌ایم تا در (باره‌ی) آیات آن بیندیشند، و خردمندان پند گیرند.

قرآن کتاب هدایت و نجات بخش است:

( کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَیکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَی صِرَاطِ الْعَزیزِ الْحَمیدِ) ⁽⁴⁾

(این) کتابی است که بر تو نازل کردیم تا مردم را از تاریکی‌های شرک و ظلم و جهل به سوی روشنایی (ایمان و عدل و آگاهی) به فرمان پروردگارشان در آوری، به سوی راه خداوند عزیز و حمید هدایت نمایی.

و به تعبیر دیگر، هدایت کننده و بشارت دهنده‌ی مومنین است:

(وَ هُدیً وَ بُشْرَی لِلْمُؤْمِنینَ) ⁽¹⁾

در بیان دیگری هدایت‌گر و پند دهنده برای پرهیز کاران است:

(وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقینَ) ⁽²⁾

بهترین طبیب و درمان کننده و شفا بخش قلوب مومنین و امین‌ترین و حکیم‌ترین نصیحت کننده، و استوار‌ترین کتاب هدایت و بزرگ‌ترین منشا رحمت و برکت برای مومنین است:

(أَیهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفَاءٌ لِمَا فِی الصُّدُورِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ) ⁽³⁾

راست‌گو‌ترین راهنما و صادق‌ترین امید بخش برای تسلیم شدگان در برابر خالق یکتاست، هدایت‌گر و نوید دهنده‌ی مسلمانان:

(وَ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمینَ) ⁽⁴⁾

با توجه به آیات الهی کاملا اسرار حکمت آمیز سفارشات امام المتقین حضرت

امیرالمومنین روشن می‌شود که در واقع توصیه حضرت راهنمایی به سمت و سوی نور و هدایت، و رهایی از هلاکت و گمراهی است که این‌گونه مهربانانه در سخت‌ترین حال جسمی خود به همه نصیحت می‌فرماید:

اللهَ اللهَ فِی الْقُرْآنِ، فَلَا یسْبِقَنَّکُمْ إِلَی الْعَمَلِ بِهِ غَیرُکُمْ.

اهمیّت توجه به قرآن کریم در کلام معصومین(ع)

وجود پر برکت و عظیم الشان پیامبر گرامی اسلام خود طبیبی است که جان‌های بیمار و خسته را درمان می‌نماید.

این تعبیر نمکین و دلنشین، از وجود مقدس و مبارک مولی الموحدین امیرالمومنین است که در وصف حبیب خود حضرت محمّد مصطفی فرمود:

طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ، قَدْ أَحْکَمَ مَرَاهِمَهُ وَ أَحْمَی مَوَاسِمَهُ، یضَعُ مِنْ ذَلِکَ حَیثُ الْحَاجَةُ إِلَیهِ مِنْ قُلُوبٍ عُمْی وَ آذَانٍ صُمٍّ وَ أَلْسِنَةٍ بُکْمٍ ⁽¹⁾

این طبیب شفابخش، و بر طرف کننده‌ی دردهای انسان دردمند، کتابی به همراه دارد که در آن داروهای شفا بخش نهفته است.

آن وجود مقدس که خود حامل قرآن است، درباره‌ی آن می‌فرماید:

الْقُرْآنُ هُوَ الدَّوَاءُ؛ ⁽²⁾

قرآن درمان هر درد است.

وجود چنین طبیب روحانی به همراه گنجینه‌ی بی نظیر از داروهای درمانی، ترکیبی زیبا برای رهایی جامعه‌ی انسانی ایجاد نموده است.

هم‌چنین جانشین به حق رسول گرامی اسلام حضرت امیرالمومنین - علیه افضل صلوات المصلّین - که کلام امیر، امیر کلام است در باره‌ی اهمیّت قرآن کریم، و هم‌چنین تلاوت و عمل نمودن به کلام وحی، تعبیرات بسیار زیبا و مهمی دارند که در کتاب شریف «نهج البلاغه» آمده است، و اکنون به ذکر چند فراز از آن اکتفا می‌کنیم.

حضرت مولی الموالی در ضمن خطبه‌ی 182 برای از دست رفتن اصحاب و همراهان صدیقش، با تاسف توأم با سوز و آه می‌فرمایند:

أَوَّهْ عَلَی إِخْوَانِی الَّذِینَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْکَمُوهُ، وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ، أَحْیوُا السُّنَّةَ، وَ أَمَاتُوا الْبِدْعَةَ، دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا، وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ.

دریغا بر برادرانم! همان‌ها که قرآن را می‌خواندند و به کار می‌بستند، در باره‌ی واجبات قرآن می‌اندیشیدند و آن‌ها را به‌پا می‌داشتند، سنّت‌ها را زنده کرده و بدعت‌ها را از میان می‌بردند، به جهاد خوانده می‌شدند و آن را می‌پذیرفتند، و به پیشوای خود اطمینان داشتند و صمیمانه از او پیروی می‌کردند.

و هم‌چنین در طی نامه¬ای که به یار باوفای خود جناب حارث & مرقوم فرمودند، یادآور می‌شوند:

وَ تَمَسَّکْ بِحَبْلِ الْقُرْآنِ وَ اسْتَنْصِحْهُ، وَ أَحِلَّ حَلَالَهُ وَ حَرِّمْ حَرَامَهُ؛⁽¹⁾

به ریسمان محکم قرآن چنگ بزن و از آن پند بگیر، حلالش را حلال و حرامش را حرام بشمار.

امیرالمومنین در کلام دلنشین و نورانی دیگر به مطالبی اشاره می‌فرماید که با وصیت به هنگام شهادت‌شان کاملا هماهنگ است، حضرت فرمودند:

وَ اعْلَمُوا أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ هُوَ النَّاصِحُ الَّذِی لَا یغُشُّ، وَ الْهَادِی الَّذِی لَا یضِلُّ، وَ الْمُحَدِّثُ الَّذِی لَا یکْذِبُ، وَ مَا جَالَسَ هَذَا الْقُرْآنَ أَحَدٌ إِلَّا قَامَ عَنْهُ بِزِیادَةٍ فِی هُدًی أَوْ نُقْصَانٍ مِنْ عَمًی؛⁽¹⁾

بدانید که این قرآن پند دهنده و خیر خواهی است که خیانت نمی‌کند، هدایت کننده‌ای است که گمراه نمی‌سازد، و محدثی است که دروغ نمی‌گوید، کسی هم‌نشین این قرآن نشده مگر این که چون از کنار آن برخاسته در او فزونی یا کاهش پدید آمده است؛ فزونی در هدایت و صلاح، و کاهش در کوردلی و فساد.

باید کاملا هوشیار بود که خیرخواهی، و هدایت‌گری، سخنوری با صداقت و هم‌نشینی درست پیمان، تنها در تلاوت، قرائت و تجوید قرآن خلاصه نمی‌شود، اگر چه این‌ها نیز لازم است، و لکن آنچه مقصود اصلی اُسوه‌ی سالکان امیرالمومنین می‌باشد این است که باید به محتوای قرآن توجه نموده و آن را به خاطر سپرد و عمل نمود.

پر واضح است که تمام این امور، مقدمه برای عمل به قرآن مجید است، لذا با لحنی سرشار از محبّت می‌فرماید:

«فَلَا یسْبِقَنَّکُمْ إِلَی الْعَمَلِ بِهِ غَیرُکُمْ» مبادا بیگانگان از عمل به آن از شما گوی سبقت

گیرند و به محتوا و دستورات آن عمل کنند، و سفارشات را عملا به معرض نمایش بگذارند ولی شما رعایت نکنید!

امیرالمومنین هنگامی که عبد اللّه بن عباس را برای احتجاج با خوارج فرستاد، به او این چنین سفارش فرموند:

لاَ تُخَاصِمْهُمْ بِالْقُرْآنِ؛ فَإِنَّ الْقُرْآنَ حَمَّالٌ ذُو وُجُوهٍ، تَقُولُ وَ یقُولُونَ، وَ لَکِنْ خَاصِمْهُمْ بِالسُّنَّةِ؛ فَإِنَّهُمْ لَنْ یجِدُوا عَنْهَا مَحِیصاً؛ ⁽¹⁾

با آیات قرآن با آن‌ها محاجّه نکن؛ زیرا قرآن معانی مختلف و تفسیرهای گوناگون دارد، تو یک معنا را اراده می‌کنی ولی آن‌ها معانی دیگر را می‌فهمند، بلکه بهترین راه در احتجاج با آن‌ها این است که با سنّت پیامبر اکرم با آن‌ها احتجاج نمایی که هرگز در برابر آن راه فراری نخواهند داشت.

شیخ الائمه امام به حق ناطق، جعفر بن محمد الصادق فرمودند:

مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَ هُوَ شَابٌّ مُؤْمِنٌ اخْتَلَطَ الْقُرْآنُ بِلَحْمِهِ وَ دَمِهِ، وَ جَعَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَعَ السَّفَرَةِ الْکِرَامِ الْبَرَرَةِ؛⁽²⁾

هر انسانی در شباب و جوانی با ایمان به خداوند متعال قرآن را قرائت نماید، قرآن کریم به گوشت و خون او آمیخته می‌شود، و خداوند عزّ و جلّ او را با سفیران والام مقام و نیکوکار قرار می‌دهد.

هم‌چنین آن حضرت در بیانی نورانی دیگر فرمودند:

اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ مُقَطَّعٌ فِی أُمِّ الْکِتَابِ؛⁽¹⁾

اسم اعظم خداوند جلّت عظمتُه به طور پراکنده در قرآن کریم قرار دارد.

حضرت ثامن الائمه الهداة و ضامن الأمة العصاة علی بن موسی الرضا فرمودند:

أُمِرَ النَّاسُ بِالْقِرَاءَةِ فِی الصَّلَاةِ لِئَلَّا یکُونَ الْقُرْآنُ مَهْجُوراً مُضَیعاً؛⁽²⁾

مردم مامور شدند تا سوره‌ای از قرآن را در نمازهای واجب و مستحب بخوانند تا قرآن مهجور نماند، و حق قرآن مجید ضایع نگردد.

نقش قرآن در زندگی انسان

قرآن کتاب هدایت زندگی انسان است، زیباترین و بهترین حیاتِ سعادتمندانه و جاودانه در پرتو قرآن و عمل به آن تحقق می‌یابد؛ زیرا این کتاب آسمانی مطالبی حق و هدفمند در مورد چگونه زیستن وچگونگی رفتار را به خوبی تبیین نموده است که قهراً اگر سر فصل زندگی انسان قرار گیرد، و فرموده‌های آن عملی شود، حقیقی‌ترین شکل زندگی چه در این سرای فانی و چه در آن سرای جاودان باقی، تحقق پیدا می‌کند، و جدایی از آن نیز خسرانِ جبران ناپذیری برای انسان در پی خواهد داشت.

آثار اعجاز آمیز قرآن در روح و روان انسان

از آن نظر که آیات قرآن به گونه‌ای است که با فطرت انسان کاملاً هماهنگ

است، (فِطْرَةَ اللهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیهَا لاَ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللهِ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیمُ)⁽¹⁾، در نتیجه تاثیر عجیبی بر روح و جان و عملکرد انسان دارد که در هیچ کتابی دیگر این تأثیر وجود ندارد، تمام کلمات و آیات قرآن در موضوعات مختلف آفاق و انفس و احکام کاملا با روح انسان ملایمت دارد.

این کتاب آسمانی برای درمان بیماری‌های مومنان به همراه رحمت بیکران، نازل شده است.

آیات نورانی آن و نقش سازنده‌اش شامل حال کسانی می‌شود که دارای قلب سلیم و طاهری باشند، آنان که با یاد آوری و شنیدن آیات قرآن قلب های‌شان نورانی و ایمان‌شان افزایش می‌یابد همان‌گونه که فرمود:

(إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذَا ذُکِرَ اللهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذَا تُلِیتْ عَلَیهِمْ آیاتُهُ زَادَتْهُمْ إِیمَاناً وَ عَلَی رَبِّهِمْ یتَوَکَّلُونَ)⁽²⁾

مومنان تنها کسانی هستند که هر گاه نام خدا برده شود، دل‌هاشان ترسان می‌گردد، و هنگامی که آیات او بر آن‌ها خوانده می‌شود، ایمان‌شان فزونتر می‌گردد، و تنها بر پروردگارشان توکل دارند.

در بیانی دیگر از آثار این کتاب شریف و آسمانی، مومنین را از انواع برکات بهره‌مند کرده و مرض‌های قلبی آنان را از بین برده و حالت صحت و استقامت را در قلب آن‌ها مستقر می‌کند که در سوره‌ی مبارکه‌ی اسرا می‌فرماید:

(وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ)

اما آن دسته از کسانی که قلب‌های آن‌ها بیمار است و زنگار گناه آن را تیره و تار کرده است، آن‌ها نیز با تبعیت از هوای نفس راه ظلمت و ستمگری را پیشه کردند، نه تنها از این آیات الهی سودی نمی‌بینند، بلکه این آیات الهی سبب افزایش خسران و زیان آن‌ها خواهد بود لذا در ادامه می¬فرماید:

(وَ لا یزیدُ الظَّالِمینَ إِلاَّ خَساراً)⁽¹⁾

و از قرآن آنچه شفا و رحمت است برای مومنان نازل می‌کنیم، و ستمگران را جز خسران (و زیان) نمی‌افزاید.

پیام های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)

بار دیگر با توجهی عمیق تر، در کنار خوان با برکت امیر بیان بنشینیم تا از اقیانوس بیکران او، عطش جان را فرو بنشانیم.

قرآن برای سعادت بشر، دارای برنامه‌ی منظم و قابل اجرا است، و دقیق‌ترین پاسخ‌های مورد نیاز را در تمام زمینه ها، با زیباترین شکل ممکن به انسان ارائه می‌دهد.

بدین سبب قرآن کریم انسان را همیشه و در حد وسع، از قرائت گرفته تا تدبّر، به پیوستن به این مجموعه‌ی آسمانی فرا می‌خواند که در آیه‌ای با لفظ صریح می‌فرماید:

(فَاقْرَؤُا مَا تَیسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ)⁽²⁾

و در ادامه‌ی آیه با اسم ضمیر به قرائت آن دعوت می‌کند و می‌فرماید:

فَاقْرَؤُا ما تَیسَّرَ مِنْه.

ولی الله مطلق حضرت امیرالمومنین با فرقی شکافته، در آخرین لحظات عمر شریفش، در باره‌ی قرآن سفارش می‌کند و می‌فرماید:

«سعی کنید در عمل به قرآن از دیگران عقب نمانید «فَلَا یسْبِقَنَّکُمْ إِلَی الْعَمَلِ بِهِ غَیرُکُمْ».

شیعه‌ی مولای متقیان امیرمومنان باید در عمل نمودن به کلام وحی از دیگران سبقت بگیرد تا در این رهگذر از سایرین عقب نماند

محبّان و دلباختگان، عاشقان و دلدادگان به امیرپاکی‌ها، حضرت امیرالمومنین علی بن ابی طالب هر گاه بخواهند اطاعت، محبت و دلداگی خویش را به مولی و مقتدای خود و صاحب اختیار خویش ابراز نمایند، لازم و ضروری است که به اوامر و نواهی قرآن عمل کنند.

لَوْ کَانَ حُبُّکَ صَادِقاً لَأَطَعْتَهُ إِنَّ الْمُحِبَّ لِمَنْ یحِبُّ مُطِیعُ ⁽¹⁾

اگر محبت تو صادق باشد، محبوب را اطاعت می‌کنی؛ زیرا محبّ و دوستدار، مطیع کسی است که او را دوست می‌دارد.

شیعه، هر اندازه موفق به تلاوت آیات کلام الله مجید شد و به آن عمل نمود، همان اندازه توانست کلام از دل برخاسته‌ی اول مظلوم عالم حضرت علی بن ابی طالب را نصب العین خود قرار داده و ادعای دوستی و محبت امیرالمومنین نماید.

خسران و زیان انسان زمانی است که نسبت به این پیام دلنشین مولای متقیان حضرت علی بن ابی طالب‌ بی توجه بوده و به آن اعتنایی نکند، اگر در کلام

حضرت در باره‌ی قرآن مبین با تاکید فراوان چنین سفارش شده است:

«اللهَ اللهَ فِی الْقُرْآنِ، فَلَا یسْبِقَنَّکُمْ إِلَی الْعَمَلِ بِهِ غَیرُکُمْ»، برای آن است که پندها واندرزها و بایدها و نبایدها، برای رشد و تکامل و سعادت انسان، و جدایی و رها شدن او از این عالم خاکی تا رسیدن و وصول به عالم ملکوت، در آن بیان شده است، قبل از آنی که سفره‌ی عقد، به قرآن مزین شود، ابتدا باید سفره‌ی دل با نور پر فروغ و راه‌گشای قرآن مزین گردد، و پیش از آن‌که صرفاً به نیت تیمن و تبرک، آن را وارد خانه‌ی گلی نماییم، لازم است اهل خانه، خانه‌ی دل را با کلام روح بخش آن مزیّن و متبرک کنند.

خداوند به حق فرق شکافته‌ی حضرتش، توفیق قرائت، تدبّر و تأمل در آیات و عمل به احکام آن را به همه‌ی ما مرحمت فرماید، و ما را از عمل کنندگان به وصیت مولی الموالی قرار بدهد، آمین رب العالمین.

فصل هفتم:همسایگان در کلام امیرالمومنین(ع)

اشاره

همسایگان در کلام امیرالمومنین(ع)

اللهَ اللهَ فِی جِیرَانِکُمْ؛ فَإِنَّ النَّبِی أَوْصَی بِهِمْ، وَ مَا زَالَ رَسُولُ اللَّهِ  یوصِی بِهِمْ حَتَّی ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیوَرِّثُهُم؛

خداوند را اطاعت کنید و او را به یاد بیاورید در باره‌ی همسایگان‌تان؛ زیرا که رسول خدا پیوسته در حقّ آنان سفارش فرمودند که گمان بردیم آن‌ها از یک‌دیگر ارث خواهند برد.

جایگاه همسایه در اسلام

یکی از مهم‌ترین سفارشات امیرالمومنین در باره‌ی همسایگان است؛ زیرا دین مبین اسلام همان‌گونه که برای والدین و خویشاوندان حقی عظیم قایل است، برای همسایگان نیز حقی را معیّن نموده و برای آن‌ها احترام، ارزش و جایگاه ویژه‌ای را در نظر گرفته و به آن سفارش نموده است.

و خداوند متعال در قرآن کریم، و هم‌چنین پیامبر رحمت در بیانات فراوان، حقوق اجتماعی، اخلاقی و عاطفی نسبت به همسایگان را بیان کردند.

مولای متقیان امیرمومنان حضرت علی نیز که خود مفسّر و مبیّن قرآن

است، و هم‌چنین در فکر و گفتار و رفتار تاسّی⁽¹⁾

لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ الله أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کَانَ یَرْجُو اللهَ وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَکَرَ اللهَ کَثِیراً.

مسلّماً برای شما در زندگی رسول خدا سرمشق نیکویی بود برای آن‌ها که امید به رحمت خدا و روز رستاخیز دارند، و خدا را بسیار یاد می‌کنند.

آثار و عظمت تکریم همسایگان

تکریم همسایگان دارای آثار و فواید فراوان است، در واقع یک دعوت همگانی به حفظ ارزش‌های اجتماعی است که یکی از مهم‌ترین آثار آن، نهادینه شدن اتحاد، انسجام و یک پارچگی در جامعه است که ابتدا از همسایه آغاز می‌شود، و با پیوند دوستی و محبت با همسایگان، غبار غم‌ها زودوده می‌شود، وشادی‌ها افزایش می‌یابند، و با تکریم نزدیکان، بسیاری از دشواری‌ها آسان می‌گردد.

خداوند متعال احترام به همسایگان را در ردیف احترام خود قرار داده است ⁽²⁾، و اگر بخواهیم عظمت و احترام به همسایگان برای ما روشن گردد، لازم است به قرآن کریم مراجعه کنیم، ابتدا اهمیّت این موضوع را از دیدگاه آیات قرآن و روایات پی می‌گیریم تا هرچه بهتر از کلام زیبای امیرمومنان استفاده کنیم.

جایگاه همسایه در قرآن کریم

خداوند متعال هنگامی که می‌خواهد اهمیّت و ارزش مساله‌ای را بیان کند، در

برخی موارد آن را در کنار توحید یادآور می‌شود، در قرآن کریم می‌فرماید:

(وَ اعْبُدُوا اللهَ وَ لاَ تُشْرِکُوا بِهِ شَیئاً وَ بِالْوَالِدَینِ إِحْسَاناً وَ بِذِی الْقُرْبَی وَ الْیتَامَی وَ الْمَسَاکینِ وَ الْجَارِ ذِی الْقُرْبَی وَ الْجَارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبیلِ وَ مَا مَلَکَتْ أَیمَانُکُمْ إِنَّ اللهَ لاَ یحِبُّ مَنْ کَانَ مُخْتَالاً فَخُوراً) ⁽¹⁾

و خدا را بپرستید و هیچ چیز را شریک و همتای او قرار ندهید، و به پدر و مادر نیکی کنید، هم‌چنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان، و همسایه¬ای که خویش شماست و همسایه بی¬گانه و دوستانی که در همسایگی شما هستند و واماندگان در سفر و بردگانی که مالک آن‌ها هستید؛ زیرا خداوند کسی را که متکبر و فخر فروش است (و از ادای حقوق دیگران سرباز می‌زند) دوست نمی‌دارد.

بخشی از مهم‌ترین وظایف یک مسلمان، در این آیه‌ی شریفه بیان شده است، مرحوم طبرسی - رضوان الله تعالی علیه - این آیه‌ی کریمه را از ارکان دین مبین اسلام می‌داند ⁽²⁾

در این کلام نورانی الهی از احسان شوندگان به ترتیب نام برده شد که یکی از آن‌ها همسایه است.

از نکات مهم آیه‌ی شریفه این است که همسایه را به طور مطلق بیان می‌کند، و احسان نسبت به آن را به قیدی مانند: اسلام، تقوی، عدالت، احتیاج و فقر، و نیز موانعی مثل: غنی بودن، یا شرک و فسق مقیید نکرده است، بلکه به عنوان یک

وظیفه‌ی اجتماعی و اخلاقی، از باب تکریم به یک انسان، آن را لازم و ضروری می‌داند.

نکته‌ی دیگر این‌که خداوند متعال همان عذابی را که برای منکران و مشرکان در نظر گرفته و درباره‌ی آنان «مُخْتالاً فَخُوراً» بکار برده است، همان کلمات را در باره‌ی کسانی که نسبت به همسایگان بی‌اعتنا هستند هم بکار می‌برد، در واقع آن‌ها را مختال فخور (متکبر فخر فروش) می‌خواند.

اهمیّت همسایه در بعضی از روایات

اشاره

در روایات و احادیثی که از سوی عترت طاهرین بیان شده، حدود و حقوق همسایگان و مسایل دیگر به روشنی معیّن و مشخص شده است.

حدود همسایگی

یکی از مهم‌ترین نکته‌ها، تشخیص مصداق همسایه است، با توجه به بیان شریف رسول اکرم که فرمود:

کُلُّ أَرْبَعِینَ دَاراً جِیرَانٌ مِنْ بَینِ یدَیهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ؛ ⁽¹⁾

تا چهل منزل از هر سمت و جهت به عنوان همسایه محسوب می‌شوند.

شعاع دایره‌ی همسایگی بسیار گسترده است که با محاسبه‌ی دقیق، گویا یک روستا و یک شهر کوچک مصداق همسایه و در همسایگی هر شخص قرار دارند، لذا کلیه‌ی حقوقی که برای یک همسایه در نظر گرفته شده شامل حال آن‌ها نیز می‌شود.

حقوق همسایه

انسان موظّف و مکلّف است در تمام زمینه‌های مادی و معنوی تا حد امکان، یار و مددکار همسایگان باشد، و در عبادات و ادعیه‌ی خود نیز آن‌ها را فراموش نکند.

در حدیثی رسول اکرم بعضی از حقوق همسایگان را این گونه بیان فرموده است:

هَلْ تَدْرُونَ مَا حَقُّ الْجَارِ؟ مَا تَدْرُونَ مِنْ حَقِّ الْجَارِ إِلَّا قَلِیلًا، أَلَا لَا یؤْمِنُ بِاللهِ وَ الْیوْمِ الْآخِرِ مَنْ لَا یأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ، فَإِذَا اسْتَقْرَضَهُ أَنْ یقْرِضَهُ، وَ إِذَا أَصَابَهُ خَیرٌ هَنَّأَهُ، وَ إِذَا أَصَابَهُ شَرٌّ عَزَّاهُ، لَا یسْتَطِیلُ عَلَیهِ فِی الْبِنَاءِ یحْجُبُ عَنْهُ الرِّیحَ إِلَّا بِإِذْنِهِ، وَ إِذَا اشْتَرَی فَاکِهَةً فَلْیهْدِ لَهُ، فَإِنْ لَمْ یهْدِ لَهُ فَلْیدْخِلْهَا سِرّاً، وَ لَا یعْطِی صِبْیانَهُ مِنْهَا شَیئاً یغَایظُونَ صِبْیانَهُ؛

آیا حقوق همسایه را می‌دانید؟ حقوق همسایه را جز به مقدار اندک نمی‌دانید، آگاه باشید کسی که همسایه هایش از مزاحمت و آزار او در امان نباشند او ایمان به خدا و روز قیامت نیاورده است، باید هنگامی که از او وام می‌خواهد به او وام بدهد، و اگر خیر به او برسد به او تبریک بگوید، و اگر مصیبتی به او رسد تسلیت گوید.

و خانه‌ی خود را آن‌قدر بلند نکند که مانع هوا شود مگر با اجازه‌ی او، و هنگامی که میوه‌ای می‌خرد هدیه‌ای از آن برای او بفرستد، و اگر هدیه ای نمی فرستد به صورت پنهان میوه را وارد منزل کند، و آشکارا چیزی از آن را به دست کودکان خود ندهد که مایه‌ی ناراحتی کودکان همسایه شود.

آن‌گاه رسول خدا فرمود:

الْجِیرَانُ ثَلَاثَةٌ؛ فَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ ثَلَاثَةُ حُقُوقٍ: حَقُّ الْإِسْلَامِ وَ حَقُّ الْجِوَارِ وَ حَقُّ الْقَرَابَةِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ حَقَّانِ: حَقُّ الْإِسْلَامِ وَ حَقُّ الْجِوَارِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ حَقٌّ وَاحِدٌ؛ الْکَافِرُ لَهُ حَقُّ الْجِوَارِ؛ ⁽¹⁾

همسایگان بر سه دسته‌اند: برای بعضی از آن‌ها (دسته‌ی اول) سه حق است: حق مسلمانی، حق همسایگی و حق خویشاوندی، و برای برخی از آنان (دسته‌ی دوم) دو حق می‌باشد: حق مسلمانی و حق همسایگی، و برای گروه دیگر (دسته‌ی سوم) یک حق بیش‌تر نیست، آن شخص کافر است که تنها یک حق دارد، آن فقط حق همسایگی است.

دعا نمودن در حق همسایگان

یکی از کسانی که به معنای اتمّ به گفتار پیامبر جامه‌ی عمل پوشاند، حضرت صدیقه‌ی طاهره فاطمه‌ی زهرا بود که او یک الگوی تمام عیار برای جوامع بشری است، و پیامبر اکرم بارها درباره‌اش فرمود:

فِدَاهَا أبُوهَا؛ ⁽²⁾

پدرش فدایش باد.

او شخصیّتی است که قطب عالم امکان حضرت ولی عصر امام زمان در باره‌ی او می‌فرماید:

وَ فِی ابْنَةِ رَسُولِ اللهِ لِی أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ؛⁽¹⁾

حدیث 9.

و دخت گرامی رسول خدا الگوی حسنه و خوبی برای من است.

امام حسن مجتبی می‌فرماید:

رَأَیتُ أُمِّی فَاطِمَةَ قَامَتْ فِی مِحْرَابِهَا لَیلَةَ جُمُعَتِهَا، فَلَمْ تَزَلْ رَاکِعَةً سَاجِدَةً حَتَّی اتَّضَحَ عَمُودُ الصُّبْحِ، وَ سَمِعْتُهَا تَدْعُو ِللْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ، وَ تُسَمِّیهِمْ وَ تُکْثِرُ الدُّعَاءَ لَهُمْ، وَ لَا تَدْعُو لِنَفْسِهَا بِشَی‌ءٍ.

فَقُلْتُ لَهَا: یا أُمَّاهْ! لِمَ لَا تَدْعِینَ لِنَفْسِکِ کَمَا تَدْعِینَ لِغَیرِکِ؟

فَقَالَتْ: یا بُنَی! الْجَارَ ثُمَّ الدَّارَ؛⁽²⁾

شب‌های جمعه مادرم فاطمه را می‌دیدم که تا طلوع صبح در محرابش مشغول رکوع و سجود و عبادت پروردگار است، و می‌شنیدم که برای مومنین دعا می‌کند و در دعایش نام آن‌ها را ذکر می‌نماید، ولی برای خود دعا نمی‌کند.

به او گفتم: مادرم! چرا برای خودت دعا نمی‌کنی؟

آن حضرت در جواب فرمود: پسرم! اوّل باید همسایه را دعا کرد و سپس خود و اهل خانه را.

و این کلام حضرت که فرمود: «الجار ثُمَّ الدّار» چون خورشید تابناک، روشنگر راه بشریت است.

اقسام همسایگان

در آیه‌ای که خداوند متعال در باره‌ی همسایگان سفارش فرمود، به سه طایفه از آن‌ها اشاره کرد، لذا در دین اسلام برای هر کدام حقوقی در نظر گرفته شده که ضمن بیان اقسام آنان، به حقوق آن‌ها نیز به اختصار اشاره می‌شود:

1- «وَ الْجَارِ ذِی الْقُرْبَی» همسایه‌ای که از خویشاوندان انسان است، که دارای سه حقِ مسلمانی، همسایگی و خویشاوندی است، پروردگار مهربان، علاوه بر هم کیش بودن و مسلمان بودن، حقِ همسایگی و حق قرابت و خویشاوندی را نیز به عهده‌ی انسان قرار می‌دهد که هر مسلمانی موظف است در بهبودی امور، و وضع معاش، و اقتصاد مسلمان دیگر اهتمام ورزد.

پیامبر اکرم می‌فرماید:

مَنْ أَصْبَحَ وَ لَا یهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِینَ فَلَیسَ بِمُسْلِمٍ؛⁽¹⁾

کسی که شب را به صبح رساند در حالی که به رسیدگی کار مسلمانی اهتمام نداشته باشد، مسلمان نیست.

طبق این حدیث اگر انسان به آن‌ها اعتنا نکند از دایره‌ی شریعت اسلام خارج است، و چون از خویشاوندان است، اکرام او به لحاظ خویشاوندی نیز لازم است، و آیات و روایات بسیاری درباره‌ی اکرام اقربا و خویشان وارد شده است.

2- «و الصّاحِبُ بِالجَنب»، همسایه‌ای که بیگانه است و از خویشان انسان نیست، قهراً دارای دو ویژگی است که هم مسلمان و هم همسایه می‌باشد، و منادی حق پیامبر اکرم در باره‌ی حقوق همسایه فرمود:

وَ مَا زَالَ جَبْرَئِیلُ یوصِینِی بِالْجَارِ حَتَّی ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَیوَرِّثُهُ؛⁽¹⁾

پیوسته جبرئیل مرا در باره‌ی همسایه سفارش می‌کرد تا این‌که گمان کردم که همسایه نیز (مانند بستگان) ارث می‌برد.

سیّد الساجدین امام زین العابدین می‌فرماید:

«وَ أَمَّا حَقُّ جَارِکَ، فَحِفْظُهُ غَائِباً، وَ إِکْرَامُهُ شَاهِداً، وَ نُصْرَتُهُ إِذْ کَانَ مَظْلُوماًً، وَ لَا تَتَبَّعْ لَهُ عَوْرَةً، فَإِنْ عَلِمْتَ عَلَیهِ سُوءاً سَتَرْتَهُ عَلَیهِ، وَ إِنْ عَلِمْتَ أَنَّهُ یقْبَلُ نَصِیحَتَکَ، نَصَحْتَهُ فِیمَا بَینَکَ وَ بَینَهُ، وَ لَا تُسْلِمْهُ عِنْدَ شَدِیدَةٍ، وَ تُقِیلُ عَثْرَتَهُ، وَ تَغْفِرُ ذَنْبَهُ، وَ تُعَاشِرُهُ مُعَاشَرَةً کَرِیمَةً، وَ لا قُوَّةَ إِلا بِاللهِ؛⁽²⁾

حق همسایه نسبت به تو این است که هنگامی که در خانه‌اش نیست (در سفر است) از منزلش محافظت کنی، و زمانی که حضور دارد او را گرامی بداری، و هنگامی‌که مظلوم واقع شد یاریش کنی، و هرگز از خفای او جست‌وجو نکن، و اگر از عیب او آگاه شدی آن را بپوشان، و اگر تذکر و نصیحت تو را می‌پذیرد، هنگامی که تو و او با هم تنها هستید او را نصیحت کن، و در زمان سختی‌ها او را تنها نگذار، و از لغزش او درگذر، و گناهش را ببخش و محترمانه با او معاشرت داشته باش، و لا قوة الا بالله.

3 - «وَالْجَارُ الجُنُب»، همسایه‌ای که نسبت قرابتی و خویشاوندی و دینی با انسان ندارد، تنها در نزدیکی انسان زندگی می‌کند که با این بیان حتی کافر هم حق همسایگی دارد و البته این حق توسعه دارد حتی شامل هر مصاحب و همراه

نیز می‌شود.

حضرت امام سجاد  در باره‌ی حقوق هم‌نشین انسان می‌فرماید:

وَ أَمَّا حَقُّ الصَّاحِبِ، فَأَنْ تَصْحَبَهُ بِالتَّفَضُّلِ وَ الْاِنْصَافِ، وَ تُکْرِمَهُ کَمَا یکْرِمُکَ، وَ لَا تَدَعْهُ یسْبِقْ إِلَی مَکْرُمَةٍ، فَإِنْ سَبَقَ کَافَأْتَهُ، وَ تَوَدُّهُ کَمَا یوَدُّکَ، وَ تَزْجُرُهُ عَمَّا یهُمُّ بِهِ مِنْ مَعْصِیةٍ، وَ کُنْ عَلَیهِ رَحْمَةً، وَ لَا تَکُنْ عَلَیهِ عَذَاباً، وَ لا قُوَّةَ إِلّا بِاللهِ؛ ⁽¹⁾

و اما حق رفیق و همراه تو آن است که با تفضّل و انصاف با او رفتار کنی، و او را گرامی بداری، همان طور که او تو را محترم می‌دارد، و مگذاری که در کار نیک و احسانی بر تو پیشی گیرد، و اگر گرفت آن را جبران کنی، و او را دوست بداری چنان که تو را دوست می‌دارد، و از انجام معصیت خدا بازش بداری، و برای او رحمت باشی نه عذاب و رنج، و هیچ نیرویی نیست مگر از طرف خداوند متعال.

حضرت امام جعفر صادق از پدر بزرگوارش حضرت امام باقر روایت نموده و فرمودند:

أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَاحَبَ رَجُلًا ذِمِّیاً، فَقَالَ لَهُ الذِّمِّی: أَینَ تُرِیدُ یا عَبْدَ اللَّهِ؟

فَقَالَ: أُرِیدُ الْکُوفَةَ.

فَلَمَّا عَدَلَ الطَّرِیقُ بِالذِّمِّی، عَدَلَ مَعَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ.

فَقَالَ لَهُ الذِّمِّی: أَ لَسْتَ زَعَمْتَ أَنَّکَ تُرِیدُ الْکُوفَةَ؟

فَقَالَ لَهُ: بَلَی.

فَقَالَ لَهُ الذِّمِّی: فَقَدْ تَرَکْتَ الطَّرِیقَ!

فَقَالَ لَهُ: قَدْ عَلِمْتُ.

قَالَ: فَلِمَ عَدَلْتَ مَعِی وَ قَدْ عَلِمْتَ ذَلِکَ؟

فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ: هَذَا مِنْ تَمَامِ حُسْنِ الصُّحْبَةِ أَنْ یشَیعَ الرَّجُلُ صَاحِبَهُ هُنَیئَةً إِذَا فَارَقَهُ، وَ کَذَلِکَ أَمَرَنَا نَبِینَا.

فَقَالَ لَهُ الذِّمِّی: هَکَذَا قَالَ؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ الذِّمِّی: لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَبِعَهُ مَنْ تَبِعَهُ لِأَفْعَالِهِ الْکَرِیمَةِ، فَأَنَا أُشْهِدُکَ أَنِّی عَلَی دِینِکَ، وَ رَجَعَ الذِّمِّی مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌، فَلَمَّا عَرَفَهُ أَسْلَمَ؛⁽¹⁾

ای بنده خدا کجا می‌روی؟

حضرت فرمود: به کوفه می‌روم.

وقتی راه ذمّی از راه کوفه جدا شد، علی نیز به راه آن مرد ذمّی رفت.

ذمّی از آن حضرت پرسید: مگر نگفتی به کوفه می‌روی؟

حضرت فرمود: بلی.

ذمّی به او گفت: راه کوفه را ترک کردی!

امام فرمود: می‌دانستم.

ذمّی گفت: پس چرا با وجوی این که می‌دانی، مسیرت را عوض کردی؟

حضرت فرمود: این عمل من کمال نیکی در رفاقت است که انسان

وقتی رفیقش از او جدا می‌شود اندکی او را مشایعت کند، و پیامبر ما این گونه به ما دستور داده‌اند.

ذمّی پرسید: واقعا او چنین گفته است؟

امام فرمود: بلی.

ذمّی گفت: پس معلوم می‌شود هر کس از او پیروی کرده، به خاطر کردارهای شایسته‌اش بوده است، و من تو را گواه می‌گیرم که در دین تو هستم.

ذمّی با علی (به کوفه) برگشت، وقتی آن حضرت را شناخت مشرف به دین اسلام شد.

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)

امام در بخشی از توصیه‌ی خود، از حقوق همسایگان خبر داد و فرمود:

خداوند متعال را به یاد آورید و او را اطاعت کنید و با همسایگان مدارا نمایید که مدارا با آنان سفارش پیامبر شماست، و آن رسول گرامی چندان به آن پایبند بود که ما می‌پنداشتیم به زودی آنان را در ارث شریک می‌کند.

این بیان و وصیت حضرت اگر چه کوتاه و مختصر است، اما پیامی بسیار بلند، سازنده و راه گشاست، و بر شیعیان و پیروان امیرمومنان لازم است کلام جانبخش آن حضرت را با عمل نمودن، حیات ببخشند و به عنوان یک لوح زرّین در سر فصل زندگی خویش قرار دهند.

فصل هشتم:عظمت حج و کعبه معظّمه در کلام امیرالمومنین(ع)

اشاره

عظمت حج و کعبه معظّمه در کلام امیرالمومنین(ع)

اللهَ اللهَ فِی بَیتِ رَبِّکُمْ، فَلَا یخْلُوَنَّ مِنْکُمْ مَا بَقِیتُمْ؛ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا، فَإِنَّ أَدْنَی مَا یرْجِعُ بِهِ مَنْ أَمَّهُ أَنْ یغْفَرَ لَهُ مَا سَلَفَ مِنْ ذَنْبِهِ؛

پروردگار متعال را به یاد آورید و او را اطاعت کنید در باره‌ی خانه‌ی پروردگارتان، مبادا که تا باقی باشید آن خانه از شما خالی گردد؛ زیرا اگر آن بیت مقدّس متروک شود، شما از آن پس مهلتی نیابید و منقرض خواهید شد، و کم‌ترین ره‌آوردی که زایر آن بیت با خود می‌آورد، آمرزش گناهان گذشته‌ی او است.

مقدمه

دین مبین اسلام تنها دین کامل و جامع از سوی پروردگار عالمیان است، و این آیین آسمانی دارای دو ویژ‌گی منحصر به فردِ کلّیّت و دوام است که در هر زمان و مکان برای هر نسلی و در همه‌ی زمینه ها، بهترین برنامه‌ها و راهکارهای مادی و معنوی را برای هدایت انسان‌ها به همراه دارد.

یکی از مهم‌ترین برنامه‌های آن، فریضه‌ی حج است که حامل پیام‌های توحید، عبودیّت، اطاعت، اتّحاد، تقوا، عدالت، معاد و دستورات اخلاقی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادیِ دنیوی و اخروی است.

حج نمایش با شکوه و گسترده‌ی حیات فردی و اجتماعی و دربردارنده‌ی فرهنگ حیات بخش مکتب اسلام است، و از اهم واجبات شمرده شده است، و پروردگار متعال با ندای زیبا و دعوتی دلنشین، همه‌ی عاشقان و عابدان، و انسان‌های مستعد و مستطیع را برای انجام این فریضه‌ی مهم فرا می‌خواند.

حج در واقع دانشگاه آموزش بالاترین و غنی‌ترین مسایل انسان سازی است، در سر زمین وحی و محل نزول فرشتگان و بهترین مکان یعنی حرم امن الهی، زیر بنایی‌ترین و اصولی‌ترین مسایل یکتاپرستی علمی و عملی به زایران بیت حق آموخته می‌شود، در مکانی که همه‌ی انسان‌ها، از هر قبیله و نژاد، در آن‌جا یک‌سان و برابرند.

کعبه خانه¬ای است که به نام پروردگار جهانیان مشرّف است، و پایه‌های آن به دست با کفایت حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل بنا نهاده شد، و سپس پروردگار بلند مرتبه به این دو معمار بیت خود فرمود:

(وَ عَهِدْنَا إِلَی إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ أَنْ طَهِّرَا بَیتِی لِلطَّائِفِینَ وَ الْعَاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ)⁽¹⁾

و ما به ابراهیم و اسماعیل امر کردیم که خانه‌ی مرا برای طواف‌کنندگان و معتکفان و رکوع‌کنندگان و سجده کنندگان، پاک و پاکیزه کنید.

از این رو، این خانه‌ی امن الهی⁽²⁾و مبارک⁽³⁾همه ساله در موسم حج تمتع وغیر

آن، پذیرای هزاران زایر مسلمان و مومن از سراسر جهان می‌باشد.

یکی از وصیت‌های مهم امیرالمومنین(ع) به هنگام شهادت، سفارش همه‌ی فرزندان نسبی و معنوی به گرامیداشت این فریضه‌ی مهم الهی است.

برای این‌که بتوانیم به مقدار وسع، به اهمیّت سفارش حضرت علی بن ابی طالب در انجامِ این عمل عبادی و مراسم با شکوه معنوی حج دست یابیم، ابتدا به دو ثقل گران‌بها، یعنی قرآن و عترت مراجعه می‌کنیم؛ زیرا سیمای راستین حج و محتوای واقعی آن در کلام خداوند متعال و سخنان معصومین مشهود است.

عظمت حج وکعبه‌ی معظّمه در کلام وحی

1- عظمت حج

حج عبادتی است که تمام اعمال عبادی را به همراه دارد، و همه‌ی انبیا در این عمل عبادی شرکت کردند که دقت در آن، در خور تامّل است، پروردگار متعال آن را بر انسان مستطیع فقط یک مرتبه در طول عمر واجب نموده و فرموده:

(وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِی عَنِ الْعَالَمِینَ)⁽¹⁾

و از حقوق خداوند بر مردم است که قصد خانه‌ی (او) نمایند، برای آن‌ها که توانایی رفتن به سوی آن دارند، و هر کس کفر ورزد (و حج را ترک کند، به خود زیان رسانده) خداوند از همه‌ی جهانیان بی‌نیاز است.

و هم‌چنین در آیه‌ی دیگری فرموده است:

(وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یأْتُوکَ رِجالاً وَ عَلی کُلِّ ضامِرٍ یأْتینَ مِنْ کُلِّ فَجٍ عَمیقٍ)⁽¹⁾

و مردم را دعوت عمومی به حج کن تا پیاده و سواره بر مرکب‌های لاغر از هر راه دوری به سوی تو بیایند.

2- عظمت کعبه معظّمه و بیت الله الحرام

این بیت معظّم و شریف به عنوان محور حج و نقطه‌ی مرکزی کره‌ی زمین است که درباره‌ی بزرگی و عظمتش همین کافی است که خداوند متعال می‌فرماید:

(فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَیعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللهُ بِغافِلٍ عَمَّا یعْمَلُونَ)⁽²⁾

پس روی خود را به سوی مسجدالحرام کن، و هر جا باشید روی خود را به سوی آن بگردانید، در حقیقت اهل کتاب نیک می‌دانند که این تغییر قبله از جانب پروردگارشان به‌جا و درست است، و خدا از آنچه انجام می‌دهند غافل نیست.

همه‌ی مکلّفین، در هر روز و هر شب هنگام نماز باید روی به آن بیت الله العظیم داشته باشند.

در عظمت کعبه‌ی معظّمه همین بس که بنّاء و کمک بنّای آن شیخ الانبیا

حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل ذبیح الله  می‌باشند.

(وَ إِذْ یرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیتِ وَ إِسْمَاعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ)⁽¹⁾

و نیز به یاد آورید هنگامی را که ابراهیم و اسماعیل، پایه‌های خانه (کعبه) را بالا می‌بردند، و می‌گفتند: پروردگارا! از ما بپذیر که تو

شنوا و دانایی.

3- پیامبران الهی خادمان کعبه

کعبه خانه ای است که خادم و نظافت کننده‌ی آن، از بزرگ‌ترین پیامبران، حضرت ابراهیم خلیل است که خداوند فرمود:

(وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهیمَ مَکانَ الْبَیتِ أَنْ لا تُشْرِکْ بی شَیئاً وَ طَهِّرْ بَیتِی لِلطَّائِفینَ وَ الْقائِمینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ)⁽²⁾

و چون برای ابراهیم جای خانه (کعبه) را آماده کردیم (به او گفتیم:) چیزی را با من شریک مگردان، و خانه‌ام را برای طواف‌کنندگان و قیام‌کنندگان و رکوع‌کنندگان و سجده‌کنندگان پاک ساز.

در آیه¬ی شریفه‌ی دیگر خداوند متعال نام مبارک حضرت اسماعیل را نیز در کنار نام مبارک پدر بزرگوارش، به عنوان تطهیر کننده¬ی خانه خود ذکر نموده و می¬فرماید:

(عَهِدْنَا إِلَی إِبْرَاهیمَ وَ إِسْمَاعیلَ أَنْ طَهِّرَا بَیتِی لِلطَّائِفینَ وَ الْعَاکِفینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ)⁽¹⁾

و به ابراهیم و اسماعیل فرمان دادیم که خانه‌ی مرا برای طواف کنندگان و معتکفان و رکوع و سجودکنندگان پاکیزه کنید.

پروردگار عالم با انتخاب برگزیده¬گان خود برای تطهیر خانه ی کعبه، پیام قداست و مقام و منزلت کعبه را به گوش جهانیان می رساند.

4- حرمت کعبه ی معظّمه

پروردگار عزیز جلّ جلاله کعبه را به عنوان عامل قیام همه‌ی انسان‌ها قرار داده و فرمود:

(جَعَلَ اللهُ الْکَعْبَةَ الْبَیتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاس)⁽²⁾

خداوند کعبه بیت الحرام را وسیله‌ای برای استواری و سامان بخشیدن به کار مردم قرار داده است.

زیرا در این عمل عبادی، اهداف تمام پیامبران تحقق پیدا می‌کند، فرستادگان الهی در دوران رسالت خود سعی کردند تا هرگونه تبعیض‌های نژاد پرستانه و برتری‌های خود خواهانه‌ی مردم را نفی کنند، و اختلاف‌ها و پراکندگی‌های متفاوت را در یک سو نهاده و همه‌ی مردم را به یک‌دیگر آشنا نمایند، و کرامت واقعی و امتیاز اساسی را به آن‌ها بشناسانند، و عدالت و مساوات را در میان انسان‌ها تحقق ببخشند که این امر مهم در هنگام انجام فریضه‌ی حج کاملا محقق می‌شود.

امام صادق فرمود:

لَا یزَالُ الدِّینُ قَائِماً مَا قَامَتِ الْکَعْبَةُ؛⁽¹⁾

دین خدا همواره قایم و پابرجاست تا زمانی که کعبه پابرجاست.

5- اولین و مهم‌ترین مکان عبادت

کعبه‌ی معظمه خانه‌ای است که به عنوان اولین عبادتگاه قرار داده شده:

(إِنَّ أَوَّلَ بَیتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکاً)⁽²⁾

نخستین خانه‌ای که برای مردم (و نیایش خداوند) قرار داده شد، همان است که در سرزمین مکّه است که پربرکت می‌باشد.

و در آیه‌ی دیگر فرموده:

(وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِیمَ مُصَلًّی)⁽³⁾

و به خاطر بیاورید هنگامی که خانه‌ی کعبه را محل بازگشت و مرکز امن و امان برای مردم قرار دادیم، و (برای تجدید خاطره) از مقام ابراهیم، عبادتگاهی برای خود انتخاب کنید.

6- کعبه‌ی معظّمه محور هدایت

خداوند متعال کعبه‌ی معظّمه را به عنوان تامین کننده‌ی هدایت تمام بندگان

جهان معرفی نموده و می‌فرماید: (وَ هُدًی لِلْعَالَمِینَ) ⁽¹⁾

و هم‌چنین در آیه‌ی دیگر فرموده است:

(فِیهِ آیاتٌ بَینَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کَانَ آمِناً)⁽²⁾

در آن کعبه نشانه‌های روشن (از جمله) مقام ابراهیم است، و هر کس داخل آن خانه‌ی خدا شود در امان خواهد بود.

مشاهده‌ی آیات حق، و رسیدن به امنیّت و وصول به مقام ابراهیم، به دخول در آن حرم و زیارت آن بیت شریف محقق خواهد شد.

حج وعظمت کعبه در کلام عترت(ع)

اشاره

همان‌گونه که گفته شد، حج دارای اسرار فراوانی است، به همین علت روایات بسیاری در اهمیّت و ویژ‌گی‌های آن از طرف عترت طاهرین وارد شده که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.

الف: مُهر کفر بر پیشانی تارک حج

رسول اکرم در وصیت به امیرالمومنین فرمودند:

یا عَلِی! کَفَرَ بِاللهِ الْعَظِیمِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَشَرَةٌ....وَ مَنْ وَجَدَ سَعَةً فَمَاتَ وَ لَمْ یحُجَّ، یا عَلِی تَارِکُ الْحَجِّ وَ هُوَ مُسْتَطِیعٌ کَافِرٌ، یقُولُ اللهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی:

(وَ لِله عَلَی الناسِ حِجُّ الْبَیتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِی عَنِ الْعالَمِینَ)⁽³⁾

حدیث 14164.

یا علی! از این امّت ده طایفه به خدای عظیم کافر شده‌اند.... کسی که با داشتن ثروت بمیرد در حالی که حجّ نکرده باشد.

یا علی! کسی که مستطیع باشد ولی حج را ترک کند کافر است؛ زیرا خداوند عظیم فرمود: و از حقوق خداوند بر مردم است که قصد خانه‌ی (او) نمایند، برای آن‌ها که توانایی رفتن به سوی آن دارند، و هر کس کفر ورزد (و حج را ترک کند، به خود زیان رسانده) خداوند از همه‌ی جهانیان بی‌نیاز است.

ب: حج از ارکان مهم اسلام

امام پنجم حضرت باقر العلوم فرمودند:

بُنِی الْإِسْلَامُ عَلَی خَمْسٍ: عَلَی الصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ الْوَلَایةِ، وَ لَمْ ینَادَ بِشَی‌ءٍ کَمَا نُودِی بِالْوَلَایةِ؛⁽¹⁾

دین اسلام بر پنج پایه استوار است: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت، ولی هیچ چیزی به مانند ولایت، به آن فراخوانده نشدند.

از مهم‌ترین و اساسی‌ترین درس‌هایی را که انسان در حج می‌آموزد ولایت حضرت امیرالمومنین امام المتقین علی بن ابی طالب است، اگر حج به عنوان یکی از فروعات دینی، از ارکان اسلام است، زمانی دارای ارزش و اعتبار است که به ولایت امیرالمومنین و اولاد طاهرینش مزیّن باشد تا مورد قبول و پذیرش واقع شود که فرمود:

«تَمَامُ الْحَجِّ لِقَاءُ الْإمامِ(ع)»⁽²⁾، و الّا بدون ولایت آن‌ها، هیچ عبادتی نه تنها به

عنوان پایه و اساس دین اسلام قرار نمی گیرد، بلکه به عنوان یک عمل عادی هم از انسان مورد پذیرش و قبول حضرت حق جلّ جلاله واقع نخواهد شد.

حضرت صدیقه‌ی طاهره فاطمه‌ی زهرا در خطبه‌ی فدکیّه می‌فرماید:

وَ الْحَجَّ تَسْنِیةً لِلدِّینِ؛ ⁽¹⁾

و خداوند متعال حجّ را برای ترفیع یا تشدید و محکم ساختن دیانت و آیین بر بندگان واجب کرده است.

امام صادق  فرمود:

الْحَجُّ وَ الْعُمْرَةُ سُوقَانِ مِنْ أَسْوَاقِ الْآخِرَةِ؛⁽²⁾

عمل حج و عمره دو بازار از بازارهای آخرت هستند.

به خاطر عظمت و آثاری که در این فریضه‌ی الهی بوده است، ائمه‌ی طاهرین همگان را در باره‌ی آن سفارش می کردند، و خود نیز مکرّر پیاده و سواره مشرّف می‌شدند که در روایت آمده است:

سبط اکبر امام حسن مجتبی‌ بیست و پنج مرتبه با پای پیاده به سفر حج عزیمت نمودند⁽³⁾

إِنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ  حَجَّ خَمْساً وَ عِشْرِینَ حِجَّةً مَاشِیاً.

امام سجاد در دعای عرفه به درگاه الهی عرضه می‌دارد:

وَ اجْعَلْ بَاقِی عُمُرِی فِی الْحَجِ وَ الْعُمْرَةِ ابْتِغَاءَ وَجْهِکَ یا رَبَّ الْعَالَمِینَ؛ ⁽⁴⁾

پروردگار! باقی‌مانده‌ی عمر مرا در عمل حج و عمره در جهت رضایت خویش قرار بده ای پروردگار عالمیان.

ج: حج و توصیف کعبه در کلام امیرالمومنین(ع)

حضرت علی بن ابی طالب(ع) در بیانات مختلفی از این فریضه‌ی الهی و عمل عبادی، حقایق و لطایف و اسراری را بیان می‌نماید، و کلام امیر، امیر کلام است، و یکی از بیانات آن حضرت سخنی است که مرحوم سید رضی در بخشی از خطبه‌ی اول «نهج البلاغه» آورده است، حضرت می‌فرماید:

وَ فَرَضَ عَلَیکُمْ حَجَّ بَیتِهِ الَّذِی جَعَلَهُ قِبْلَةً لِلْأَنَامِ، یرِدُونَهُ وُرُودَ الْأَنْعَامِ، وَ یأْلَهُونَ إِلَیهِ وُلُوهَ الْحَمَامِ، جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلَامَةً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ، وَ إِذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِهِ، وَ اخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ سُمَّاعاً أَجَابُوا إِلَیهِ دَعْوَتَهُ، وَ صَدَّقُوا کَلِمَتَهُ، وَ وَقَفُوا مَوَاقِفَ أَنْبِیائِهِ، وَ تَشَبَّهُوا بِمَلَائِکَتِهِ الْمُطِیفِینَ بِعَرْشِهِ، یحْرِزُونَ الْأَرْبَاحَ فِی مَتْجَرِ عِبَادَتِهِ، وَ یتَبَادَرُونَ عِنْدَهُ مَوْعِدَ مَغْفِرَتِهِ.

جَعَلَهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی لِلْإِسْلَامِ عَلَماً، وَ لِلْعَائِذِینَ حَرَماً، فَرَضَ حجّه وَ أَوْجَبَ حقّه، وَ کَتَبَ عَلَیکُمْ وِفَادَتَهُ، فَقَالَ سُبْحَانَهُ:

(وَ لِلَّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیهِ سَبِیلًا وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِی عَنِ الْعالَمِینَ) ⁽¹⁾

خداوند حج بیت الحرام را بر شما واجب کرده، و همان خانه‌ای که آن را قبله‌ی مردم قرار داده است که هم‌چون تشنه کامانی که به آب‌گاه می‌روند، به سوی آن رو می‌آورند، و همانند کبوتران به آن پناه می‌برند.

خداوند آن را مظهر تواضع مردم در برابر عظمتش، و تسلیم آنان در

مقابل عزتش قرار داده، و از میان مخلوقش شنوندگانی را برگزیده که دعوت او را به سوی این خانه اجابت کردند، و سخنش را تصدیق نمودند، و در مواقف پیامبران قرار گرفتند، هم‌چون فرشتگان که به دور عرش می‌گردند، به گرد آن طواف کردند، و سودهای فراوان در این تجارت‌خانه‌ی عبادت به دست می‌آورند، و به سوی میعادگاه آمرزشش می‌شتابند.

خداوند متعال این خانه‌ی خود را پرچمی برای اسلام قرار داد، و حرم امنی برای پناهندگان به آن، و به‌جا آوردن حج آن را از فرایض شمرده، و ادای حق آن را واجب کرد، و بر همه‌ی شما مقرر داشت که به زیارت آن بروید و فرمود:

آن کس که استطاعت رفتن به خانه‌ی خدا داشته باشد، حج بر او فرض است، و آن کس که کفر ورزد خداوند از همه‌ی جهانیان بی نیاز است.

این کلام امیرالمومنین چراغ هدایت بشریت، برای سوق و رغبت به بیت الله الحرام و حج و عمره است.

رییس مذهب امام جعفر صادق(ع) می‌فرماید:

الْحَجُّ وَ الْعُمْرَةُ سُوقَانِ مِنْ أَسْوَاقِ الْآخِرَةِ، اللَّازِمُ لَهُمَا فِی ضَمَانِ اللهِ، إِنْ أَبْقَاهُ أَدَّاهُ إِلَی عِیالِهِ، وَ إِنْ أَمَاتَهُ أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ؛⁽¹⁾

فریضه‌ی حج و عمره، دو بازار از بازارهای آخرت هستند، بنده در آن دو بازار در پناه خداوند است، اگر عمرش باقی باشد و او را زنده نگه‌داشت، به اهلش باز می‌گرداند، و اگر بمیراند، او را داخل بهشت می‌کند.

د: بر پایی دین بر پایه‌ی کعبه

در حدیثی از امام جعفر صادق آمده است:

لَا یزَالُ الدِّینُ قَائِماً مَا قَامَتِ الْکَعْبَةُ؛⁽¹⁾

این دین برپاست تا وقتی که کعبه برپاست.

آثار و برکات حج

الف: مغفرت و آمرزش گناهان

رحمت و مغفرت ذات حضرت حق جلّ جلاله در دو نقطه، بیش‌تر از همه‌ی مواضع دیگر شامل حال انسان می‌گردد، یکی در ماه مبارک رمضان که ماه ضیافت الله است، و دیگری در سفر پر فضیلت حج که بنده در این سفر نیز مهمان معبود خویشتن است، در این سفر معنوی و روحانی، امید پذیرش توبه و آمرزش گناهان بیش‌تر از زمان‌های دیگر است.

حضرت علی بن موسی الرضا در این باره فرمودند:

إِنَّمَا أُمِرُوا بِالْحَجِّ لِعِلَّةِ الْوِفَادَةِ إِلَی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ طَلَبِ الزِّیادَةِ، وَ الْخُرُوجِ مِنْ کُلِّ مَا اقْتَرَفَ الْعَبْدُ تَائِباً مِمَّا مَضَی، مُسْتَأْنِفاً لِمَا یسْتَقْبِلُ؛ ⁽²⁾

مردم از آن جهت به حج مکلف شدند تا به جانب پروردگار بزرگ رو آورند، و خواستار افزونی نعمت شوند، و از گناهان بیرون آیند، و از گذشته‌ی خویش توبه کنند، و در آینده دینداری و تعهد پیشه سازند.

ب: مهمانی پروردگار

ایام حج مهمانی یگانه معبود بی همتاست که او خوان با برکت خود را گسترانده و همه را به آن دعوت نموده، و انسان همان‌گونه که در شهر الله، در حالی‌که صایم است، به مهمانی خدا دعوت می‌شود، در حج نیز این چنین است.

امام صادق‌ می‌فرماید:

إِنَّ ضَیفَ اهِ ص عَزَّ وَ جَلَّ رَجُلٌ حَجَّ وَ اعْتَمَرَ فَهُوَ ضَیفُ اللهِ حَتَّی یرْجِعَ إِلَی مَنْزِلِهِ؛⁽¹⁾

مردی که حج و عمره گزارده مهمان خداوند است تا به خانه‌ی

خود باز گردد.

امام به حق ناطق جعفر بن محمد الصادق در کلام زیبا و پرمحتوای دیگر فرمودند:

مَنْ لَمْ یغْفَرْ لَهُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ، لَمْ یغْفَرْ لَهُ إِلَی قَابِلٍ إِلَّا أَنْ یشْهَدَ عَرَفَةَ؛ ⁽²⁾

گناه‌کاری که در ماه مبارک رمضان مورد مغفرت و بخشودگی واقع نشود، تا سال دیگر مورد مغفرت قرار نخواهد گرفت، مگر این‌که به حج برود و در صحرای عرفات مورد مغفرت حق واقع گردد.

این بیان نورانی حاکی است که پس از این مهمانی عام ماه مبارک رمضان، ضیافت دیگر و مهمانی خاصه‌ی الهیه فقط در زیارت بیت الله الحرام تحقق پیدا می‌کند که فوق ماه مبارک رمضان انسان را تطهیر نموده و موجب تعالی و ترقی بشر

می‌گردد، لذا همه‌ی انبیا و اوصیا حول آن طواف کردند، و همه‌ی آن‌ها مناسک به‌جا آوردند.

محل نزول برکات

تمام فیوضات حضرت حق جلّ جلاله از عرش اعلی، و سدرة المنتهی بر بیت المعمور و از آن‌جا به کعبه‌ی معظّمه ترواش می‌کند و به خلایق ارزانی می‌گردد.

هنگامی که خداوند منّان از خانه‌ی کعبه به عنوان مکانی که آیات روشن الهی ⁽¹⁾از آن متجلی است، یاد می‌کند که یکی از آن رحمت‌های واسعه، آمرزش گناهان است.

و پیامبر اکرم در حجة الوداع فرمود:

إنَّ ربَّکم تَطَوَّلَ عَلَیکُمْ فی هَذَا الْیومِ، وغَفَرَ لِمُحْسِنِکُمْ، وَ شَفَّعَ مُحسِنَکُمْ فی مُسیئِکُمْ؛⁽²⁾

پروردگارشما امروز شما را مورد عنایت خود قرار داد، نیکوکاران شما را بخشید، و شفاعت نیکوکاران شما را در حقّ گناه‌کاران‌تان پذیرفت.

خداوند متعال در هر لحظه یک‌صد و بیست نظر رحمت در آن‌جا نازل می‌فرماید، شصت نظر رحمت برای طواف کنندگان، چهل نظر رحمت برای نمازگزاران، و بیست نظر رحمت برای ناظرین و نگاه کنندگان به کعبه‌ی معظمّه است ⁽³⁾

عظمت حج در ادعیه‌ی ماه مبارک رمضان

ماه پرفیض و مبارک رمضان از عظمت خاصی بر خوردار است که در بیان رسول خدا از آن به عنوان ماه خدا و ماهی که دارای خیرات و برکات بسیار می‌باشد تعبیر شده است:

قَدْ اَقْبَلَ إلَیکُمْ شَهْرُالله بِالْبَرَکَة وَ الرَّحْمَةَ وَ الْمَغْفِرَةِ؛⁽¹⁾

ماه خدا، با برکت و رحمت و آمرزش به شما روی کرده است.

و دعاهای فراونی در این ماه وارد شده است، و خداوند متعال نیز به رسول رحمت خود فرمود:

هرگاه بندگان من از تو در باره‌ی من پرسیدند، در جواب آن‌ها بگو: من به آن‌ها نزدیک هستم، و هر که مرا بخواند دعای او را اجابت می‌کنم، پس شما هم دعوت مرا اجابت کنید، و به من ایمان بیاورید امید آن است که هدایت شده و به مقصد برسید:

(إِذا سَأَلَکَ عِبَادی عَنِّی فَإِنِّی قَریبٌ أُجیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیسْتَجیبُوا لی وَ لْیؤْمِنُوا بی لَعَلَّهُمْ یرْشُدُونَ)⁽²⁾

با توجه به دعاهای ماه مبارک رمضان، دو مساله‌ی محوری و مهم همواره در آن‌ها به چشم می‌آید که یکی مساله مغفرت، و دیگری توفیق زیارت و حج بیت الله الحرام است.

آنچه جلب نظر می‌کند، این است که گویا این دو مساله، علت و معلول

یک‌دیگرند، معلول عبارت است از مغفرت و خلاصی از آتش جهنم، و وصول به جنت و نایل شدن به فوز عظیم است، و علت تامّه‌ی رسیدن به فیض الهی و وصول به بهشت، انجام فریضه‌ی حج و عمره است.

مهم‌ترین بخشی‌هایی که در بسیاری از دعاهای این ماه و هم‌چنین در آغاز دعای افتتاح آماده این است:

اللّهُمَّ ارْزُقْنی حَجَّ بَیتِکَ الْحَرَامِ، فی عَامی هَذَا وَ فی کُلِّ عَامٍ، وَ اغْفِرْ لِی تِلْکَ الذُّنُوبَ الْعِظامَ؛ فَإِنَّهُ لاَ یغْفِرُهَا غَیرُکَ یا رَحْمَنُ یا عَلَّامُ؛ ⁽¹⁾

پروردگارا! در این سال و همه‌ی سال‌ها زیارت بیت الله الحرام را روزی من گردان، و آن گناهان بزرگ مرا ببخش، گناهانی که کسی غیر از تو نمی‌تواند ببخشد، ای بخشنده‌ی بسیار دانا.

حضرت امام صادق‌ با این دعا و با چنین الفاظ پرمحتوا در ماه مبارک رمضان، به درگاه پروردگار خویش عرض می‌کرد:

اللَّهُمَّ إِنِّی بِکَ أَتَوَسَّلُ، وَ مِنْکَ أَطْلُبُ حَاجَتِی، مَنْ طَلَبَ حَاجَةً إِلَی النَّاسِ فَإِنِّی لَا أَطْلُبُ حَاجَتِی إِلَّا مِنْکَ، وَحْدَکَ لَا شَرِیکَ لَکَ، وَ أَسْأَلُکَ بِفَضْلِکَ وَ رِضْوَانِکَ، أَنْ تُصَلِّی عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عَلَی أَهْلِ بَیتِهِ، وَ أَنْ تَجْعَلَ لِی فِی عَامِی هَذَا إِلَی بَیتِکَ الْحَرَامِ سَبِیلًا، حَجَّةً مَبْرُورَةً مُتَقَبَّلَةً زَاکِیةً خَالِصَةً لَکَ، تُقِرُّ بِهَا عَینِی وَ تَرْفَعُ بِهَا دَرَجَتِی؛⁽²⁾

پروردگارا! همانا من به تو توسّل می جویم، و حاجتم را تنها از تو می‌خواهم، کسی که حاجت خود را از مردم بخواهد من حاجتم را نمی‌خواهم مگر از تو.

تو تنهایی و همتایی نداری، (پروردگارا!) فضل بی‌کران و بهشت رضوان را از تو طلب می‌کنم، و از تو می‌خواهم بر محمّد و اهل بیت او رحمت فرستی، و برای من در این سال زیارت خانه‌ی خود را فراهم کنی، حجی که مبرور و قبول شده و پاک و خالص تنها برای تو باشد، و به واسطه‌ی او نور چشمانم روشن شود، و مقام من به سبب آن در درگاه تو بالاتر رود.

با مراجعه به کتب ادعیه و مخصوصا «مفاتیح الجنان» محدّث بزرگوار حاج شیخ عباس قمی در اعمال مشترکه‌ی ماه رمضان، و دعاهای مخصوص شب‌ها و روزهای این ماه مبارک، و با تامل در اعمال پر فضیلت شب‌های قدر، برجستگی این دو مساله کاملاً به چشم می‌آید.

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)

اکنون که به مختصری از اسرار حج و عظمت کعبه‌ی معظمه آگاهی یافتیم، باری دیگر در کنار خوان پر برکت مولای متقیان امیرمومنان می‌نشینیم، و سرّ سفارش آن حضرت را در آخرین لحظات زندگی با نگاهی عمیق‌تر می‌نگریم.

اللهَ اللهَ فِی بَیتِ رَبِّکُمْ، فَلَا یخْلُوَنَّ مِنْکُمْ مَا بَقِیتُمْ؛ فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا، فَإِنَّ أَدْنَی مَا یرْجِعُ بِهِ مَنْ أَمَّهُ أَنْ یغْفَرَ لَهُ مَا سَلَفَ مِنْ ذَنْبِهِ؛

از خدا پروا کنید و از خداوند اطاعت نمایید در باره‌ی خانه‌ی پروردگارتان، مبادا که تا باقی باشید آن خانه از شما خالی گردد؛ زیرا اگر آن بیت معظم متروک شود، شما از آن پس مهلتی نیابید و منقرض خواهید شد، و کم‌ترین ره‌آوردی که زایر آن بیت با خود می‌آورد، آمرزش گناهان گذشته‌ی او است.

پیام اول این‌که امیرالمومنین‌ سفارش به حج نمود که حج از اهم واجبات

است، و آن حضرت همه‌ی مسلمین جهان را به انجام این فریضه‌ی الهی تشویق می‌فرمایند.

پیام دوم این‌که مهم‌ترین و بالاترین عبادتی که جامع عبادات است، حج می‌باشد که تمام اعمال و رفتار در آن نهفته است، و انسان با انجام آن، کبر و خود خواهی را - که بزرگ‌ترین مانع تکامل و منشا بسیاری از گناهان است - از خود دور می‌کند.

پیام سوم این‌که اعمال حج سیره‌ی عملی پیامبران الهی از زمان حضرت ابراهیم و حتی پیش از آن ⁽¹⁾بوده است، و برگزیدگان الهی برای اعمال حج به سوی این خانه می‌شتافتند.

هم‌چنین معصومین‌ نیز در طول عمر خود، چندین بار به زیارت بیت الله الحرام می‌رفتند و بر گرد خانه‌ی توحید طواف می‌کردند، و لذا انجام این مناسک تاسّی به انبیا و ائمه‌ی طاهرین است.

از این رو، بر انسان مسلمان علی الخصوص شیعه‌ی امیرالمومنین لازم است زمانی که مستطیع شد اسباب این سفر روحانی را فراهم نماید، و برای انجام فریضه‌ی حج، عاشقانه عزم دیار یار کرده و هجرت نماید.

هجرت از خلق به خالق، هجرت از نفس به معبود، هجرت از پلیدی به پاکی و طهارت، هجرتی که عبادت، ولایت، برائت، اخوّت، و سایر ارزش‌های مکتب اسلام در آن نهفته است.

اما شایسته است زایری که دعوت حق را لبیک می¬گوید، خود را به اوصافی

مزین کند تا در مهمانی خدا مشمول تکریم خاص الهی گردد.

قرآن کریم، وصف مهمان بیت الله الحرام را زیبا بیان می‌کند، کسانی که عهد و پیمانی را که با خدا بستند وفا دار باشند و اهل رکوع و سجود باشند؛ زیرا که حضرات ابراهیم خلیل و اسماعیل ذبیح‌ ماموریت یافتند تا خانه‌ی امن الهی را برای رکوع کنندگان و سجده کنندگان پاکیزه و تطهیر نمایند:

(طَهِّرا بَیتِی لِلطّائِفینَ وَالْعّاکِفینَ والرّکَّعِ السُّجُودِ) ⁽¹⁾

مصداق بارز رکوع کنند‌گان و سجده کنندگان، پیامبر خاتم حضرت محمد و پیروان آن حضرت هستند که قرآن فرموده:

(مُحَمَّدٌ رَسولُ اللهِ والَّذینَ مَعَهُ اَشِدّاءُ عَلَی الکُفّارِ رُحَمَاءُ بَینَهُم تَرَاهُم رُکَّعًا سُجَّدًا یبتَغونَ فَضْلاً مِنَ اللهِ ورِضْوَاناً) ⁽²⁾

و چه خوش باشد که انسان در صحرای عرفات، شمیم و رایحه‌ی طیّبه‌ی یوسف زهرای مرضیه را - که در آن‌جا بیش‌تر است و قطعا حضرتش در عرفات حاضر می‌باشند - استشمام نماید، و چه سعادتی اگر بتواند محضر مبارکش شرفیاب شود، و صورت برجای پای او نهد که امام باقر فرمود: «تَمَامُ الْحَجَّ لِقَاءُ الْإِمَامِ» ⁽³⁾

چه خوش است صوت قرآن ز تو دلربا شنیدن

به رخت نظاره کردن سخن خدا شنیدن

فصل نهم:اهمیّت نمازدر کلام امیرالمومنین(ع)

اشاره

اهمیّت نماز در کلام حضرت مولی الموحدین امیرالمومنین(ع)

اللهَ اللهَ فِی الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا خَیرُ الْعَمَلِ وَ إِنَّهَا عَمُودُ دِینِکُمْ؛

اطاعت کنید خداوند را و به یاد داشته باشید او را در باره‌ی نماز؛ زیرا که آن بهترین عمل و ستون دین شما است.

عنایت خاص و توجه مخصوص امیرالمومنین و سفارش او درباره‌ی نماز که «خیر العمل» و «عمود دین» است، به این لحاظ می‌باشد که تضمین کننده‌ی حیات معنوی بشر است؛ زیرا انسان در شبانه روز با سر گرم شدن به کارهای مختلف، احیاناً میل به دنیای او بیش‌تر و غفلت از آخرت او افزون‌تر می‌گردد.

در نتیجه بر قلب او - که مرکز دریافت الهامات ربانی است - غبار می‌نشیند و تیره و تار می‌شود، مهم‌ترین عملی که می‌تواند زنگار از قلب بزداید، و آن را صیقل و جلا دهد تا نور ایمان در او بتابد، نماز است، بدین سبب هم بهترین عمل است و هم عمود خیمه‌ی آیین اسلام است.

اهمیّت نماز

نماز مصداق بارز و کامل لطف پروردگار متعال و هدیه‌ای ارزشمند به انسان است، این ارمغان الهی به اندازه‌ای دارای اهمیّت است که در ادیان آسمانی دیگر دیگر نیز واجب بوده، و در قرآن کریم و تمام کتب آسمانی به انجام آن سفارش شده است.

از میان تمام عبادت‌ها، نماز در برنامه‌های دینی سرآمد است، نماز عبادتی است که اگر به درگاه ایزد متعال پذیرفته شود، اعمال دیگر نیز مورد پذیرش قرار می‌گیرند:

إِنَّ أَوَّلَ مَا یحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ الصَّلَاةُ، فَإِنْ قُبِلَتْ قُبِلَ مَا سِوَاهَا ⁽¹⁾

نماز عبادتی است که انسان با عمل به آن هم‌صدا با همه‌ی مخلوقات جهان آفرینش به تسبیح و تقدیس حق مشغول می‌شود، و در مقابل عظمت خالق متعال کرنش می‌نماید، و برای تعظیم او رکوع و سجود انجام می‌دهد.

تاکید بر نماز در بعضی از آیات قرآن

وقتی¬ خداوند متعال آخرین فرستاده و برترین رسولش را کوثر عطا می‌فرماید، به او فرمان می‌دهد:

(فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَانْحَرْ)⁽²⁾

إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ * فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَانْحَرْ.

ما کوثر را به تو عطا کردیم، پس برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن.

نماز بگذار و قربانی کن.

پروردگار متعال در آیه‌ی دیگر فرموده است:

(فَأَقِیمُوا الصَّلاَ ةَ إِنَّ الصَّلاَةَ کَانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتَاباً مَوْقُوتاً)⁽³⁾

نماز را اقامه کنید؛ زیرا نماز وظیفه‌ی ثابت و معینی برای مومنان است.

و هم‌چنین در سوره‌ی عنکبوت می‌فرماید:

(وَ أَقِمِ الصَّلاَةَ إِنَّ الصَّلاَةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْکَرِ)⁽¹⁾

و نماز را برپا دار که نماز(انسان را) از زشتی‌ها و گناه بازمی‌دارد.

این عبادت تا آن اندازه در نزد خداوند متعال دارای اهمیّت است که به فرستاده‌ی خود ¬فرمود:

(وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیهَا)⁽²⁾

و کسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شکیبا باش.

در آیه‌ی شریفه‌ی دیگر سفارش می کند:

(وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبیرَةٌ إِلاَّ عَلَی الْخَاشِعینَ)⁽³⁾

از شکیبایی و نماز یاری جویید، و به راستی این (کار) گران است مگر بر فروتنان.

و در آیه‌ی دیگر نیز می فرماید:

(قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّی * وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی)⁽⁴⁾

رستگار آن کس است که خود را پاک گردانید، و نام پروردگارش را یاد کرد و نماز گزارد.

نماز در سیره و بعضی از کلمات معصومین(ع)

نماز مهم‌ترین رشته‌ی ارتباط انسان با خداوند متعال، و عالی‌ترین زمان ابراز

محبّت و دوستی میان بنده و پروردگار، نور مومن ⁽¹⁾

رسول خدا فرمود: الصَّلاةُ نورُ المُؤمِنِ

صَلاةُ الرَّجُلِ نورٌ فی قَلبِهِ، فَمَن شاءَ مِنکُم فَلیُنَوِّرْ قَلبَهُ.

نماز راز و نیاز مشتاقان و دردمندان، و ذکر ذاکرین و مهم‌ترین نردبان کمال و ترقّی است.

و اهل بیت عصمت و طهارت در گفتار و رفتارخود، اهمیّت نماز را مکرر متذکر شده‌اند.

الف: در گفتار

رسول اکرم فرموده‌اند:

جُعِلَ قُرَّةُ عَینِی فِی الصَّلَاةِ؛⁽³⁾

ج 2 ص 144 حدیث 1755.

نماز نور چشم من است.

و هم‌چنین وجود مقدسش فرمود:

الصلاة مِعْراجُ المُؤْمِنِ؛⁽⁴⁾

نماز وسیله‌ی عروج مومن است.

و در روایتی دیگر فرمود:

الصَّلاَةُ قُرْبَانُ کُلِّ تَقی؛ ⁽⁵⁾

نماز وسیله‌ی تقرب هر پرهیزکار (به خداوند) است.

حضرت سید الشهدا فرمودند:

إِنِّی أُحِبُّ الصَّلَاةَ؛ ⁽¹⁾

من نماز را دوست دارم.

رسول خدا(ص) در حدیث دیگر فرمود:

رَکْعَتَانِ فِی جَوْفِ اللَّیلِ أَحَبُّ إِلَی مِنَ الدُّنْیا وَ مَا فِیهَا؛ ⁽²⁾

دو رکعت نماز در دل شب در نزد من از دنیا و آنچه را که در آن قرار دارد بهتر است.

نمازبرای تعظیم پروردگار

امیرالمومنین به درگاه خداوند عرض می‌کند:

إِلَهِی! هَذِهِ صَلَاتِی صَلَّیتُهَا لَا لِحَاجَةٍ مِنْکَ إِلَیهَا، وَ لَا رَغْبَةٍ مِنْکَ فِیهَا إِلَّا تَعْظِیماً وَ طَاعَةً وَ إِجَابَةً لَکَ إِلَی مَا أَمَرْتَنِی.

إِلَهِی إِنْ کَانَ فِیهَا خَلَلٌ أَوْ نَقْصٌ مِنْ رُکُوعِهَا أَوْ سُجُودِهَا فَلَا تُؤَاخِذْنِی، وَ تَفَضَّلْ عَلَی بِالْقَبُولِ وَ الْغُفْرَانِ، بِرَحْمَتِکَ یا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ؛⁽³⁾

خدایا این نمازی که من به‌جا آوردم نه به خاطر احتیاجی است که از تو به آن داری، و نه رغبتی در آن داشتی، و نیست جز برای تعظیم و فرمانبرداری تو و پذیرفتن آنچه مرا به آن مامور کردی.

خدایا اگر در این نماز من خللی یا نقصی در رکوع یا سجودش هست، مرا

بدان مواخذه مفرما، و با پذیرش آن و آمرزش و بخشش، به من تفضل فرما.

ب: در سیره‌ی عملی

روایت شده که امیرالمومنین در جنگ صفین و میان کارزار، همواره به آسمان نگاه می‌کرد، و برای اقامه نماز منتظر زوال خورشید بود، ابن عباس عرضه داشت: یا امیرالمومنین به هنگام پیکار چرا به آسمان خیره شدی (و نمی‌جنگی)؟

حضرت‌ فرمود:

أَنْظُرُ إِلَی الزَّوَالِ حَتَّی نُصَلِّی؛

به زوال خورشید نگاه می‌کنم تا نماز بخوانم.

ابن عباس گفت: آیا اکنون که ما در حال نبرد با دشمن هستیم وقت مناسبی برای چنین عملی است؟

امام فرمود:

عَلَی مَا نُقَاتِلُهُمْ؟ إِنَّمَا نُقَاتِلُهُمْ عَلَی الصَّلَاةِ؛ ⁽¹⁾

پس ما برای چه چیزی با دشنمان می‌جنگیم؟ ما فقط برای نماز با آن‌ها پیکار می‌کنیم.

امام صادق می‌فرمایند:

کَانَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ اقْشَعَرَّ جِلْدُهُ، وَ اصْفَرَّ لَوْنُهُ، وَ ارْتَعَدَ کَالسَّعَفَةِ؛ ⁽²⁾

حدیث 39

وقتی زمان اقامه‌ی نماز فرامی‌رسید، پوست بدن مبارک سید الساجدین امام زین العابدین تغییر می‌کرد، و رنگ رُخ مبارکش زرد می‌شد، و بدن نازنینش مانند بید می‌لرزید.

حضرت علی بن موسی الرضا در مجلس مناظره¬ای که از سوی مامون عباسی تشکیل شده بود، حاضر شد، در آن مجلس - که در واقع کنفرانس بین المللی بود - روسای ادیان مختلف مانند: جاثلیق نصرانی و راس الجالوت، و روسای صائبین، و هِربِذْ اکبر، و اصحاب زردشت و قسطاس رومی و متکلّمین حضور داشتند.

امام رضا به پرسش‌ها و شبهات آنان با برهان قاطع پاسخ می‌داد، وقتی گفت‌وگو با آن‌ها تا اذان ظهر ادامه یافت و هنگام اقامه‌ی نماز شد، امام‌ جلسه را ناتمام گذاشت و بقیه را برای بعد از اقامه‌ی نماز موکول نمود و فرمود:

من اینک نماز می‌خوانم و بار دیگر در این‌جا حاضر خواهم شد ⁽¹⁾

اهمیت نماز اول وقت

یکی از مهم‌ترین سیره‌ی اهل بیت تاکید و سفارش به نماز اول وقت است، پیامبر گرامی اسلام فرمود:

أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ الصَّلَاةُ لِأَوَّلِ لِوَقْتِهَا؛⁽²⁾

بهترین اعمال، نماز اول وقت است.

و در کلام نورانی دیگر فرمود:

لَا یزَالُ الشَّیطَانُ هَائِباً لِابْنِ آدَمَ ذَعِراً مِنْهُ مَا صَلَّی الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ لِوَقْتِهِنَّ، فَإِذَا ضَیعَهُنَّ اجْتَرَأَ عَلَیهِ فَأَدْخَلَهُ فِی الْعَظَائِمِ؛ ⁽¹⁾

تا زمانی که انسان نماز های پنج‌گانه را در وقتش می‌خواند شیطان هراسناک و ترسان و از انسان بر کنار است، اما وقتی نمازهایش را ضایع کند و در وقت خود نخواند، بر او جرات پیدا می‌کند و او را به گناهان بزرگ وامی‌دارد.

و هم‌چنین از آن بزرگوار نقل شده که فرمود:

مَا مِنْ صَلَاةٍ یحْضُرُ وَقْتُهَا إِلَّا نَادَی مَلَکٌ بَینَ یدَی النَّاسِ: قُومُوا إِلَی نِیرَانِکُمُ الَّتِی أَوْقَدْتُمُوهَا عَلَی ظُهُورِکُمْ فَأَطْفِئُوهَا بِصَلَاتِکُمْ؛⁽²⁾

وقت هر نمازی که می‌رسد فرشته‌ای برابر مردم ندا می‌دهد که برخیزید و آتشی که بر جان خود افروختید با نمازتان خاموش کنید.

برخی از آثار نماز در کلام عترت(ع)

مهم‌ترین آثار

اشاره

رسول اکرم در بیانی کوتاه، بعضی از آثار با عظمت نماز را بیان فرموده است، راوی می‌گوید: از رسول خدا در باره‌ی نماز پرسیدند، حضرت در پاسخ فرمود:

الصَّلَاةُ مِنْ شَرَائِعِ الدِّینِ، وَ فِیهَا مَرْضَاةُ الرَّبِّ عَزَّ وَ جَلَّ، فَهِی مِنْهَاجُ الْأَنْبِیاءِ، وَ لِلْمُصَلِّی حُبُّ الْمَلَائِکَةِ وَ هُدًی وَ إِیمَانٌ وَ نُورُ الْمَعْرِفَةِ، وَ بَرَکَةٌ فِی الرِّزْقِ، وَ رَاحَةٌ لِلْبَدَنِ، وَ کَرَاهَةٌ لِلشَّیطَانِ، وَ سِلَاحٌ عَلَی الْکُفَّارِ، وَ إِجَابَةٌ لِلدُّعَاءِ، وَ قَبُولٌ

لِلْأَعْمَالِ، وَ زَادٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الدُّنْیا إِلَی الْآخِرَةِ، وَ شَفِیعٌ بَینَهُ وَ بَینَ مَلَکِ الْمَوْتِ، وَ أَنِیسٌ فِی قَبْرِهِ، وَ فِرَاشٌ تَحْتَ جَنْبِهِ، وَ جَوَابٌ لِمُنْکَرٍ وَ نَکِیرٍ.

وَ تَکُونُ صَلَاةُ الْعَبْدِ عِنْدَ الْمَحْشَرِ تَاجاً عَلَی رَأْسِهِ، وَ نُوراً عَلَی وَجْهِهِ، وَ لِبَاساً عَلَی بَدَنِهِ، وَ سِتْراً بَینَهُ وَ بَینَ النَّارِ، وَ حُجَّةً بَینَهُ وَ بَینَ الرَّبِّ جَلَّ جَلَالُهُ، وَ نَجَاةً لِبَدَنِهِ مِنَ النَّارِ، وَ جَوَازاً عَلَی الصِّرَاطِ، وَ مِفْتَاحاً لِلْجَنَّةِ، وَ مُهُوراً لِلْحُورِ الْعِینِ، وَ ثَمَناً لِلْجَنَّةِ.

بِالصَّلَاةِ یبْلُغُ الْعَبْدُ إِلَی الدَّرَجَةِ الْعُلْیا؛ لِأَنَّ الصَّلَاةَ تَسْبِیحٌ وَ تَهْلِیلٌ وَ تَحْمِیدٌ وَ تَکْبِیرٌ وَ تَمْجِیدٌ وَ تَقْدِیسٌ وَ قَوْلٌ وَ دَعْوَةٌ؛⁽¹⁾

نماز از واجبات دین است، موجب خوشنودی خداست، طریقه‌ی پیغمبران، و موجب جلب محبّت ملائکه است، نماز هدایت، ایمان، نورِ معرفت، برکت رزق و راحت بدن است، برای شیطان ناخوش‌آیند است، حربه‌ای در مقابل کفار، سبب مستجاب شدن دعا و قبولی اعمال است، توشه‌ی آخرت مومن است، شفیع نزد ملک الموت، و مونس قبر و فرش قبر اوست، جواب نکیر و منکر است.

نماز بنده در محشر، تاجی بر سرش، و نوری در صورتش، و لباسی بر تنش می‌باشد، پرده‌ای است بین او و آتش، حجتی است بین او و پروردگارش، موجب نجات از جهنم و عبور از پل صراط است، کلید بهشت، و مهر حور العین و بهای بهشت است.

به واسطه‌ی نماز است که بندگان به بالاترین درجات می‌رسند؛ چون مشتمل بر انواع عبادات از تسبیح و تهلیل و تکبیر و تحمید و تقدیس

پروردگار و سخن گفتن با خداوند و دعا کردن در درگاه او است.

هر یک از فقرات این حدیث شریف بهت‌آور است، و جای تامل بسیار دارد، و ارزش و جایگاه نماز را می‌رساند.

نماز عامل کبرزدایی

امیرالمومنین می‌فرماید:

فَرَضَ اللَّهُ الْإِیمَانَ تَطْهِیراً مِنَ الشِّرْکِ، وَ الصَّلَاةَ تَنْزِیهاً عَنِ الْکِبْرِ؛⁽¹⁾

خداوند ایمان را به خاطر تطهیر دل از شرک، و نماز را برای پاک شدن از تکبّر واجب فرمود.

بالاترین عضو از اعضای بدن انسان پیشانی است که در نماز بر روی خاک قرار می‌گیرد تا او را از غرور و تکبر، منیّت و خود خواهی برهاند؛ زیرا کبر ریشه‌ی بسیاری از اوصاف رذیله و در بسیاری موارد موجب کفر و گمراهی انسان می‌شود، از این رو حضرت امام محمّد باقر نیز به تاسی از اجداد طاهرینش در این باره به جابر جعفی می‌فرماید:

یا جَابِر! الصَّلَاةُ تَثْبِیتٌ لِلْإِخْلَاصِ وَ تَنْزِیهٌ عَنِ الْکِبْرِ؛ ⁽²⁾

نماز اثبات کننده‌ی اخلاص و پاک کننده‌ی انسان از کبر است.

نماز سبب قبولی اعمال

رسول خدا فرمود:

أَوَّلُ مَا یحَاسَبُ الْعَبْدُ الصَّلَاةُ، فَإِنْ قُبِلَتْ قُبِلَ مَا سِوَاهَا، وَ إِنْ رُدَّتْ رُدَّ مَا سِوَاهَا؛⁽¹⁾

نخستین چیزی که از اعمال بنده مورد بررسی قرار می‌گیرد نماز است، اگر پذیرفته شود، سایر اعمال او نیز مورد قبول و اگر مورد پذیرش قرار نگیرد، بقیه‌ی اعمال او نیز مورد قبول نخواهد شد.

آثار ترک و سبک شمردن نماز

الف: در کلام خداوند

خداوند کریم جلّ جلاله همان‌گونه که نماز گزاران را مورد مدح و ستایش خود قرار داده و پاداش عظیمی را برای آن‌ها در نظر گرفته است، در مقابل، آن دسته از کسانی را که نماز را ترک کنند و یا سبک بشمارند، اهل جهنم دانسته و مورد مذمت و سر زنش قرار داده و عذابی دردناک را برای آن‌ها در نظر گرفته است.

در قرآن مجید آمده است:

اهل بهشت از اهل جهنم می‌پرسند چه عملی سبب شد که شما اهل جهنم شدید؟

آن‌ها در پاسخ می‌گویند:

(لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ)⁽²⁾

ما از نمازگزاران نبودیم.

و هم‌چنین در آیه‌ی دیگر راجع به کسانی که نسبت به نماز بی اعتنا هستند می‌فرماید:

(فَوَیلٌ لِلْمُصَلِّینَ * الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاَتِهِمْ سَاهُونَ)⁽¹⁾

پس وای بر نمازگزارانی که در نماز خود سهل‌انگاری می‌کنند.

ب: در لسان روایات معصومین(ع)

کفر تارک الصلاة

عبیدة بن زراره می‌گوید: از حضرت امام جعفر صادق پرسیدم گناهان کبیره چیست؟

حضرت در جواب فرمودند:

هُنَّ فِی کِتَابِ عَلِیسَبْعٌ: الْکُفْرُ بِاللهِ، وَ قَتْلُ النَّفْسِ، وَ عُقُوقُ الْوَالِدَینِ، وَ أَکْلُ الرِّبَا بَعْدَ الْبَینَةِ، وَ أَکْلُ مَالِ الْیتِیمِ ظُلْماً، وَ الْفِرَارُ مِنَ الزَّحْفِ، وَ التَّعَرُّبُ بَعْدَ الْهِجْرَةِ؛

آن گناهان در کتاب جدّم امیرالمومنین هفت مورد است: 1 - کفر به خدا، 2 - قتل نفس، 3 - عقوق و ناسپاسی حقّ پدر، 4 - خوردن ربا پس از علم به حرمتش، 5 - خوردن مال یتیم به ناحق، 6 - گریز از جبهه‌ی جهاد، 7 - تعرّب پس از هجرت ⁽²⁾

دوباره از حضرت پرسیدم آنچه را نام بردید از گناهان کبیره هستند؟

حضرت فرمود: «نَعَمْ» آری.

از آن حضرت پرسیدم خوردن یک درهم از مال یتیم از روی ظلم بزرگ‌تر است یا ترک نماز؟

امام فرمودند:

تَرْکُ الصَّلَاةِ؛

ترک نماز.

پرسیدم شما ترک نماز را از گناهان کبیره نشمردید؟!

حضرت در پاسخ فرمود:

أَی شَی‌ءٍ أَوَّلُ مَا قُلْتُ لَکَ؟

آن را که به عنوان اول برایت گفتم چه بود؟

عرض کردم: کفر بود.

امام صادق در ادامه فرمود:

فَإِنَّ تَارِکَ الصَّلَاةِ کَافِرٌ، یعْنِی مِنْ غَیرِ عِلَّةٍ؛⁽¹⁾

به راستی که ترک کننده‌ی نماز بدون سبب و عذری کافر است.

محرومیت از شفاعت

رسول اکرم‌ فرمودند:

لَا ینَالُ شَفَاعَتِی مَنِ اسْتَخَفَّ بِصَلَاتِهِ، فَلَا یرِدُ عَلَی الْحَوْضَ؛⁽²⁾

کسانی که نماز را سبک بشمارند، به شفاعت ما نمی‌رسند، و در کنار حوض کوثر نیز بر من وارد نخواهند شد.

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)

اکنون با تامّلی دوباره به کلام امیرالمومنین بهتر درمی‌یابیم که حضرت در این وصیت چه پیامی دارد.

اللهَ اللهَ فِی الصَّلَاةِ؛ فَإِنَّهَا خَیرُ الْعَمَلِ، وَ إِنَّهَا عَمُودُ دِینِکُمْ؛

اطاعت کنید خداوند را و تقوای الهی را رعایت کنید در باره‌ی نماز؛ زیرا که آن بهترین عمل و ستون دین شما است.

اولاً: حضرت همه‌ی مردم مخصوصا شیعیان خود را از اهل خود دانسته و به آن‌ها سفارش کرد که نماز را بپا دارید؛ زیرا او که به حق، خود قرآن ناطق است، در این امر نیز تاسی به قرآن نموده که خداوند در قرآن کریم فرستاده‌اش فرمود:

(وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاَةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیهَا)⁽¹⁾

خانواده‌ی خود را به نماز فرمان دِه و بر انجام آن شکیبا باش.

حضرت امیر در آن حال، همه‌ی مومنین را چون اهل خود فرض نموده آن‌ها را امر به نماز نموده است.

ثانیاً: حضرت در آن لحظات سخت و حال احتضار، سفارش به نماز کرده است، و قرآن مجید و پیامبران الهی و معصومین نیز به این امر سفارش نموده اند رازش این است که نفس سفارش و توصیه نمودن به نماز، از نظر شرع دارای اهمیّت و مطلوبیت است، و هر چه بیش‌تر گفته شود بهتر است.

مؤید این مدعا این است که در شرع مقدس به گفتن اذان و اقامه و اظهار آن دستور داده شده است، و این نه تنها برای مؤذن است، بلکه حتی بر نماز گزاری که برای اقامه‌ی نماز مهیا شده است نیز مستحب مؤکد است که در چنین حالی نیز «حی علی الصلاه» و« قدقامت الصلاه» را بگوید؛ زیرا ترک آن، حقیقت نماز را کم‌رنگ می‌کند.

ثالثاً: تعبیر امیرالمومنین‌ نسبت به نماز بسیار زیباست که فرمود:

فَإِنَّهَا خَیرُ الْعَمَلِ؛

نماز بهترین عمل است.

پروردگار متعال نیز برای انجام این بهترین عمل، بهترین زمان را برای گفت‌وگو با بنده‌ی گریز پای خود انتخاب کرد که بنده‌ی او در چنین ساعاتی به سوی راز و نیاز با او بشتابد.

ندای آسمانی «حی علی الصّلاة» و «حی علی الفلاح»، و «حی علی خیر العمل» از کنگره‌ی عرش با آوازی بلند به گوش می‌رسد، همان‌گونه که رسول اکرم فرمود:

مَا مِنْ صَلَاةٍ یحْضُرُ وَقْتُهَا إِلَّا نَادَی مَلَکٌ بَینَ یدَی النَّاسِ: أَیهَا النَّاسُ! قُومُوا إِلَی نِیرَانِکُمُ الَّتِی أَوْقَدْتُمُوهَا عَلَی ظُهُورِکُمْ فَأَطْفِئُوهَا بِصَلَاتِکُمْ؛⁽¹⁾

هیچ نمازی وقتش فرا نمی‌رسد مگر آن‌که فرشته‌ای در برابر مردم ندا می‌دهد که به‌پا خیزید و آتش‌هایی را که بر پشت خویش برافروخته‌اید، با نماز خود خاموش کنید.

بر شیعه‌ی امیرالمومنین‌ لازم است با شیندن اذان، خویش را برای مناجات عاشقانه با معبود آماده کند و به نماز روی آورد.

رابعاً: «وَ إِنَّهَا عَمُودُ دِینِکُم» و نماز عمود و ستون دین شماست.

و تعبیر پر محتوای امیرالمومنین که فرمود: ستون دین شماست، نه ستون دین خداست، دلیل آن این است که نماز، انسان را پیوسته به یاد خدا می‌اندازد، و روح تقوا را در انسان زنده می‌کند، و او را از فحشا و منکرات و ترک طاعات باز می‌دارد.

به این ترتیب، خیمه‌ی دین برپا می‌ماند، و ترک آن نیز موجب فروپاشی خیمه‌ی دین می‌شود؛ زیرا سقف خیمه‌ی بی‌عمود، توان استواری و

ایستادگی ندارد.

فصل دهم:زکات در وصیت امیرالمومنین(ع)

اشاره

زکات در وصیت امیرالمومنین(ع)

اللهَ اللهَ فِی الزَّکَاةِ؛ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ رَبِّکُمْ؛

خداوند متعال را به یاد آورید و او را اطاعت کنید در باره‌ی زکات؛ زیرا که زکات آتش خشم پروردگار شما را خاموش می‌کند.

اهمیت زکات در اسلام

خداوند حکیم عزّ اسمه برای دست یافتن انسان، به برترین و با فضیلت‌ترین کمال و سعادت در دو سرای دنیا و آخرت، برنامه‌ای کامل و حکیمانه‌ای را فراهم نموده، و عمل به آن را به عنوان عملی واجب بر عهده‌ی بند‌گان قرار داد تا با به کار گرفتن آن، حوایج مادّی و معنوی، روحانی و جسمانی آن‌ها تامین گردد.

خداوند قادر متعال، اعمال مخصوصی چون نماز و روزه را به عنوان یک امر عبادی بر انسان واجب نموده است تا از این طریق، انسان لباس کبر و غرور و نخوت را از تن بیرون آورده و لباس بندگی بپوشد، و در مقام قدس ربوبی و ملکوتی او سر تعظیم فرود آورده و خاک‌ساری کند.

بعضی دیگر از وظایف انسان، در برابر مسئولیت اجتماعی است که گاهی در فریضه‌ای بزرگ و مهم و ارزشمندی چون امر به معروف و نهی از منکر، جلوه می‌کند که در این صورت بر مکلّف لازم و ضروری است تا وارد عرصه شود، و با

گفتار و کردار، آن را پاس بدارد، ره آورد عمل به این فریضه‌ی الهی دو اثر ارزشمند است که از یک سو جامعه را از هر گونه تباهی و بی‌بند و باری نجات می‌بخشد، و اثری دیگر امنیّت را - که یکی از بزرگ‌ترین نعمت¬ها، از سوی خداوند متعال به بنده‌گان است - برای همه‌ی مردم جامعه به ارمغان می‌آورد.

و برخی از وظایف اجتماعی و مسئولیت انسانی، در مسایل مالی و کمک در اداره‌ی امور اقتصادی مردم جامعه، در فریضه‌ای مانند زکات ظهور می‌کند که این امر مهم، به عنوان یکی از فروعات دینی، بر انسان واجب شده، و در مسایل مدوّن فقه اسلامی، حدود و اندازه‌ی آن کاملا مشخص، و موارد مصرف آن در قرآن و شریعت بیان شده است که در واقع وجوب این امر از سوی خداوند تبارک و تعالی، مانند سایر برنامه‌های تربیتی برای سعادت، رشد و تکامل انسان است.

اکنون، با پیروی از بیان شریف امیرالمومنین‌ که در باره‌ی زکات فرمودند:

«اللهَ اللهَ فِی الزَّکَاةِ؛ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ رَبِّکُمْ»

به طور اختصار به بیان اهمیت و جایگاه رفیع آن در کلام نورانی خداوند سبحان و سخنان گهربار اهل‌بیت پرداخته و سپس به برخی از آثار و برکات زکات و عواقب عدم پرداخت، و سبک شمردن این فریضه‌ی الهی اشاره می کنیم.

واژه‌ی «زکات» در لغت و اصطلاح

زکات در لغت و در لسان قرآن، به دو معنای «طهارت و پاکیزگی و رشد و نموّ» به کار رفته است .⁽¹⁾

واژه‌ی زکات در احکام اسلامی به آن اندازه از سهمی اطلاق می‌شود که بعد از حد نصاب رسیدن مال، انسان مومن آن را از اموال خود جدا نموده و در موارد مقرره - که درقرآن و شریعت معیّن شده است - به مصرف می‌رساند که با این عمل و انجام فریضه ی الهی به تزکیه‌ی نفس و روح خود می پردازد و هم موجب رُشد و نمو و افزایش اموال خود گشته، و هم گامی مثبت در راه رضای خالق و خلق برداشته که (خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ)⁽¹⁾مصداق آن شده باشد.

علت وجوب زکات در احکام اسلام

از با ارزش‌ترین برنامه‌های اقتصادی در جوامع دینی و مذهبی در شرع مقدس اسلام فریضه‌ی زکات است که در میان واجبات دینی هیچ واجبی به اندازه‌ی نماز و زکات مورد تأکید و توجه قرار نگرفته و به انجام آن سفارش نشده است.

خداوند متعال در قرآن کریم، هدف از تشریع زکات را این‌گونه بیان فرمود:

(وَ إِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسْرَائِیلَ لاَ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللهَ وَ بِالْوَالِدَینِ إِحْسَاناً وَ ذِی الْقُرْبَی وَ الْیتَامَی وَ الْمَسَاکِینِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ أَقِیمُوا الصَّلاَ ةَ وَ آتُوا الزَّکَاةَ)⁽²⁾

به یاد آورید هنگامی را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که به جز خدای را نپرستید، به پدر و مادر خود نیکی کنید، (و هم‌چنین ) به خویشاوندان و یتیمان و فقیران (نیز نیکی نمایید)، و به زبان خوش با مردم سخن بگویید، و نماز بپای دارید و زکات مال را خود بدهید.

به روشنی معلوم است که هدف از وجوب پرداخت زکات از سوی شرع مقدّس، در واقع تأمین نیازها و هزینه‌های گوناگون اداره‌ی امور جامعه اسلامی، و حذف و یا کم رنگ کردن اختلاف طبقاتی است؛ زیرا مردم جامعه از نظر قدرت مالی در طبقات مختلف در کنار هم زندگی می‌کنند، عده¬ای از مردم از مال و ثروت بسیار و بیش از حد نیاز خود، برخوردارند، و از نظر معیشت و اداره‌ی امور زندگی دچار مشکل نشده و به طور متعادل، در رفاه و آسایش زندگی می‌کنند.

بعضی دیگر با در اختیار داشتن اموال بسیار، به دام اسراف گرفتار شده و در تمام ابعاد زندگی، به تجمل گرایی روی آوردند، و با بنا نهادن ساختمان‌های خیره کننده، وپوشیدن لباس‌های فاخر، در میان مردم به فخرفروشی مشغولند، و با غرور و تکبّر زندگی می‌کنند، و خود را از سایرین ممتاز می‌دانند.

ولی در مقابل این دو گروه، دسته‌ای قرار دارند که از نظر مالی و اقتصادی، بسیار ضعیف و نا توان، و با فقر و تنگ‌دستی زندگی سخت و مشقت باری را می‌گذرانند، و تامین نمودن کم‌ترین میزان معیشت، یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌های آن‌هاست.

از طرفی، آفت فقر یکی از موانع رشد و ترقّی و شکوفایی استعداهای انسانی شمرده می‌شود که امام امیرالمومنین علی در بیان کوتاه اما پر محتوا، آن را به عنوان مرگ بزرگ توصیف می‌کند و می‌فرمایند: «الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَکْبَرُ»⁽¹⁾

دین مبین اسلام، برای ارتقا بخشیدن سطح کمی و کیفی زندگی مردمان ضعیف و فقر زدایی، و هم‌چنین تنظیم امور اقتصاد و معیشت، و برای مساعدت و حمایت مردمان ضعیف و ناتوان و نیازمند جامعه، پرداخت‌های مالی چون

خمس و زکات را به عنوان یکی از مسایل مهم و ضروری، واجب نموده تا بتواند از طریق ثروتِ ثروتمندان، و اموالِ افراد پردرآمد، بزرگ‌ترین عامل رکود و اختلاف طبقاتی را تا حد امکان بهبود ببخشد.

جایگاه زکات در کلام وحی

خداوند عزّ و جلّ در قرآن کریم در باره‌ی زکات می‌فرماید:

(وَ أَقِیمُوا الصَّلاَةَ وَ آتُوا الزَّکَاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ)⁽¹⁾

نماز بپادارید و زکات پرداخت نمایید و با رکوع کننده‌گان رکوع کنید.

در آیه‌ی شریفه‌ی دیگر فرمود:

(وَ أَقِیمُوا الصَّلاَةَ وَ آتُوا الزَّکَاةَ وَ مَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ الله)⁽²⁾

نماز بپادارید و زکات پرداخت نمایید، و آنچه از کارهای خیری را برای خود از پیش می‌فرستید، همان را در نزد خداوند جلّ جلاله می‌یابید.

اهمیت جایگاه زکات در آیات شریفه‌ی قرآن کریم هنگامی بیش‌تر هویدا می‌شود که در کنار نماز - که عمود الدین می‌باشد - سفارش به آن شده است.

در موارد دیگر از آیات قرآن کریم، پروردگار متعال کسانی را که انجام این فریضه‌ی الهی را ترک نموده‌اند، به منزله و ماند افرادی می-شمارد که گویا اصلا ایمان و اعتقادی به آخرت و قیامت ندارند، لذا می‌فرماید:

(الَّذِینَ لاَ یؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کَافِرُونَ)⁽³⁾

آن دسته از کسانی که زکات مال خود را پرداخت نمی‌کنند، آن‌ها منکر قیامت هستند.

و هم‌چنین در باره‌ی ثروتمندان و مال اندوزانی که از مال خود انفاق نمی کنند فرموده:

(وَ الَّذِینَ یکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاَ ینْفِقُونَهَا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِیمٍ)⁽¹⁾

و کسانی که طلا و نقره را ذخیره می‌کنند و در راه خدا انفاق نمی کنند، آن‌ها را به عذابی بسیار درد ناک بشارت دِه.

با توجه به این آیات کریمه، به روشنی پیداست که حضرت امیرالمومنین همه را به اطاعت از فرمان خداوند متعال و قرآن کریم وصیت می‌کند:

وَ اللهَ اللهَ فِی الزَّکَاةِ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ رَبِّکُمْ.

روشن است که کلام امام، امام کلام است و باید نصب العین همگان

قرار گیرد.

زکات در آیینه‌ی احادیث

در کتب روایی شیعه و سنی⁽²⁾

مَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَلَمْ یُؤَدِّ زَکَاتَهُ مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِیبَتَانِ یُطَوَّقُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَیْهِ - یَعْنِی بِشِدْقَیْهِ - یَقُولُ: أَنَا مَالُکَ، أَنَا کَنْزُکَ؛

کسی‌که خداوند به او مالی عط-ا فرمای-د و زکاتش را ندهد، روز قیامت آن مال به صورت مار کچلی که دو نقطه‌ی سیاه بر روی چشم دارد، ظاهر می‌شود، و دور  گردنش می‌پیچد، سپس استخوان بیخ دو گوشش را می‌گیرد و می‌گوید: من مال تو ام، من گنج تو ام.

هم‌چنین در صحیح مسلم ج 3 ص 70 و سنن کبری بیهقی ج 4 ص 137 از رسول گرامی اسلام روایت می‌کنند که فرمود:

مَا مِنْ صَاحِبِ ذَهَبٍ وَلَا فِضَّةٍ لَا یُؤَدِّی مِنْهَا حَقَّهَا إِلَّا إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ صُفِّحَتْ لَهُ صَفَائِحُ مِنْ نَارٍ، فَأُحْمِیَ عَلَیْهَا فِی نَارِ جَهَنَّمَ، فَیُکْوَی بِهَا جَنْبُهُ وَجَبِینُهُ وَظَهْرُهُ، کُلَّمَا بَرَدَتْ أُعِیدَتْ لَهُ فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّی یُقْضَی بَیْنَ الْعِبَادِ؛

هر صاحب طلا و نقره‌ای که حق آن (زکاتش) را پرداخت نکند، روز قیامت برایش قطعه هایی از آتش ساخته می‌شود که در آتش جهنم داغ م-ی‌گ-ردد، و پ-هل-و و پیش-ان-ی و پشتش با آن داغ گردد، و چون سرد شود دوباره داغ کرده شود در آن روزی که به اندازه‌ی پنجاه هزار سال است تا در میان بندگان حکم صورت گیرد.

و نیز در مورد فضیلت پرداخت زکات در مسند احمد حنبل ج 2 ص331 و صحیح بخاری ج 2 ص 113 روایتی از آن بزرگوار نقل کردند که فرمود:

مَنْ تَصَدَّقَ بِعَدْلِ تَمْرَةٍ مِنْ کَسْبٍ طَیِّبٍ - وَلاَ یَقْبَلُ اللَّهُ إِلاَّ الطَّیِّبَ - وَإِنَّ اللَّهَ یَتَقَبَّلُهَا بِیَمِینِهِ، ثُمَّ یُرَبِّیهَا لِصَاحِبِهِ کَمَا یُرَبِّی أَحَدُکُمْ فَلُوَّهُ حَتَّی تَکُونَ مِثْلَ الْجَبَلِ؛

کسی‌که به اندازه‌ی خرمایی از کسب حلال صدقه دهد - و خداوند جز پاک را نمی‌پذیرد - همانا خداوند آن را با دست راست قدرتش قبول می‌کند و برای صاحبش پرورش می‌دهد، هم‌چنان‌که یکی از شما کره اسب خود را پرورش می‌دهد تا این‌که مثل کوه بزرگ شود.

معصومین اهمیت و جایگاه خاص زکات را بیان نموده‌اند که به بعضی از آن‌ها را اشاره می‌شود.

رسول مکرّم اسلام در بیانی لطیف، مومنین را تشویق و ترغیب به پرداخت زکات می‌کند و می‌فرماید:

آتُوا الزَّکَاةَ مِنْ أَمْوَالِکُمُ الْمُسْتَحِقِّینَ لَهَا مِنَ الْفُقَرَاءِ وَ الضُّعَفَاءِ، لَا تَبْخَسُوهُمْ وَ

لَا تُوکِسُوهُمْ، وَ لَا تَیمَّمُوا الْخَبِیثَ أَنْ تُعْطُوهُمْ؛ فَإِنَّ مَنْ أَعْطَی زَکَاةَ مَالِهِ طَیبَةً بِهَا نَفْسُهُ، أَعْطَاهُ اللهُ بِکُلِّ حَبَّةٍ مِنْهَا قَصْراً فِی الْجَنَّةِ مِنْ ذَهَبٍ، وَ قَصْراً مِنْ فِضَّةٍ، وَ قَصْراً مِنْ لُؤْلُؤٍ، وَ قَصْراً مِنْ زَبَرْجَدٍ، وَ قَصْراً مِنْ زُمُرُّدٍ، وَ قَصْراً مِنْ جَوْهَرٍ، وَ قَصْراً مِنْ نُورِ رَبِّ الْعَالَمِینَ؛

زکات اموال‌تان را همانا به مستحقیّن آن که همان فقرا و مساکین هستند بدهید، و به آن‌ها کم و جنس نامرغوب و پست ندهید؛ زیرا کسی که زکات مالش را با میل و رغبت از بهترین مال بدهد، پروردگار متعال در مقابل هر دانه‌ای که به عنوان زکات می‌دهد، کاخی از طلا، و قصری از نقره، و کاخی از مروارید، و قصری از زبرجد، و کاخی از زمرّد، و قصری از گوهر، و کاخی از نور پروردگار عالمیان به او عنایت می‌فرماید.

حضرت امام جعفر صادق به عمار ساباطی فرمودند:

یا عَمَّارُ! أَنْتَ رَبُّ مَالٍ کَثِیرٍ؟

ای عمار! تو اموال بسیاری در اختیار داری؟

عمار عرض کرد: آری فدایت شوم.

امام فرمود:

فَتُؤَدِّی مَا افْتَرَضَ اللهُ عَلَیکَ مِنَ الزَّکَاةِ؟

آیا زکاتی را که خداوند متعال بر تو واجب نموده می‌پردازی؟

عرض کرد: آری.

امام صادق فرمود:

یا عَمَّارُ! فَتُخْرِجُ الْحَقَّ الْمَعْلُومَ مِنْ مَالِکَ؟

ای عمار آیا حقّ معلوم را از مال خود بیرون می‌کنی؟

عمار گفت: آری.

حضرت فرمود:

فَتَصِلُ قَرَابَتَکَ؟

به خویشاوند خود رسیدگی می‌نمایی؟

عرض کرد: بلی.

امام فرمود:

وَ تَصِلُ إِخْوَانَکَ؟

به برادران دینی خود رسیدگی می‌کنی؟

عمار گفت: آری.

تا آن‌جا که امام فرمود:

أَمَا إِنَّهُ مَا قَدَّمْتَ فَلَنْ یسْبِقَکَ وَ مَا أَخَّرْتَ فَلَنْ یلْحَقَکَ؛⁽¹⁾

آگاه باش هرچه را که از پیش فرستادی از بین نخواهد رفت و به دیگری نخواهد رسید، و آنچه را که پس از خود برجای نهادی به تو نخواهد پیوست.

این بیان شریف امام صادق حامل پیامی است، و آن این که آنچه را که انسان در راه رضایت و خشنودی معبود خود پرداخت می‌نماید، فانی نشدنی است، و اگر کسی خودش برای فلاح و آسایش خود در سرای دیگر اقدام به عملی نکند، دیگران قادر به چنین کار و خدمتی در حق او نخواهند بود.

برگ عیشی به گور خویش فرستکس نیارد ز پس تو پیش فرست

آثار و برکات پرداخت زکات

1- فرو نشاندن غضب پروردگار

یکی از مهم‌ترین آثار زکات، خاموش نمودن آتش عضب پروردگار است که امیرالمومنین‌ به آن اشاره دارد که پرداخت زکات، غضب پروردگار را زایل می‌کند «فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ رَبِّکُمْ».

البته ناگفته نماند همان‌گونه که سیّد الساجدین امام زین العابدین به هنگام مناجات به درگاه ایزد یکتا عرضه می‌دارد:

«ای کسی که رحمت بی منتهایت بر خشم و غضب تو پیشی می‌گیرد: یا مَنْ سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ»، پیوسته رحمت واسعه‌ی خداوند مهربان بر قهر و غضب او سبقت می‌گیرد.

امیرالمومنین علی در جنگ صفّین، در یوم الهریر، هنگامی که آتش جنگ شعله ور شد و کار بر رزمندگان اسلام دشوار گشت، برای سربازان و دوستان خود دعایی خوانده و پرورگار متعال خویش را با همین جمله توصیف فرموده است: «یا مَنْ سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ» ⁽¹⁾

و در «قصص الانبیا» خبری روایت شده که بسیار حیرت انگیز است، و آن این‌که خدای سبحان به مدّت چهار صد سال به دشمن خود فرعون، مهلت داد و او را به عذاب خود مواخذه نکرد، و فرعون نیز در تمام این مدّت با نخوت غرور، ادّعای ربوبیت می‌کرد.

و سرّ مهلت خداوند به فرعون، به این سبب بود که او با همه‌ی قدرت و عظمتش از اخلاق شایسته‌ای برخوردار بود به گونه‌ای که مردم به آسانی به دربار او

راه می‌یافتند، و مشکلات خود را عنوان می‌کردند.

او هرگز بر سر سفره‌ی غذا نمی‌نشست مگر این‌که در کنار سفره‌ی او یتیمان و مساکین هم حضور داشته باشند.

از حضرت امیرالمومنین روایت شده که فرمود:

«مهلت دادن خداوند به فرعون به جهت آسان‌گیری او در اجازه دادن به مردم، و بخشش و اطعام او به طبقات مختلف مخصوصاً نیازمندان بود، و خداوند متعال هم در این دنیای فانی به او مهلت داد تا اعمالی را به انجام برساند» ⁽¹⁾

با توجه به این خبر شریف، رحمت بی‌انتهای حق، هر شخص کریم و سخاوتمندی را که از اموال خود به دیگران ببخشد شامل می‌شود اگر چه آن شخص دشمن او فرعون باشد.

2 - افزایش مال

یکی از آثار و برکات پرداخت زکات، افزایش و فزونی در اموال است که حضرت امام موسی کاظم‌ در این باره می‌فرماید:

إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَضَعَ الزَّکَاةَ قُوتاً لِلْفُقَرَاءِ، وَ تَوْفِیراً لِأَمْوَالِکُمْ؛⁽²⁾

همانا پروردگار متعال زکات را برای تهی دستان قوت و روزی، و برای شما عطا کنندگان، سبب افزایش اموال‌تان قرار داد.

امیرالمومنین علی بن ابی طالب می‌فرماید:

جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِی فَقَالَ: عَلِّمْنِی عَمَلًا...وَ یثْرِی اللهُ مَالِی...

فَقَال:... وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ یثْرِی اللهُ مَالَکَ فَزَکِّهِ؛⁽¹⁾

شخصی نزد رسول خدا مشرف شد و عرض کرد: کاری را به من بیاموز که وقتی آن را انجام دادم بر مال من افزوده شود، حضرت فرمود: اگر می‌خواهی خداوند مال تو را زیاد کند، زکات مال خود را پرداخت کن.

3 - زیادی روزی

از آثار و برکات پرداخت زکات، افزایش در رزق می‌باشد، معلوم است که زیادی روزی، غیر از فزونی مال است، چون رزق در امور مختلفه جریان دارد، و مال یک قسم از اقسام روزی است.

حضرت امام محمد باقر فرمودند:

وَ الزَّکَاةُ تَزِیدُ فِی الرِّزْقِ؛⁽²⁾

زکات رزق و روزی را افزایش می‌دهد.

هم‌چنین صدیقه‌ی کبری فاطمه‌ی زهرا در خطبه‌ی فدکیّه فرمودند:

فَفَرَضَ اللَّهُ... وَ الزَّکَاةَ زِیادَةً فِی الرِّزْقِ؛⁽³⁾

خداوند متعال زکات را به جهت فزونی و فراوانی رزق و روزی

واجب کرد.

4 - حفظ اموال

یکی دیگر از آثار پرداخت زکات، تأمین کننده‌ی امنیّت و حفظ و حراست از اموال است، امام جعفر صادق‌ فرمودند:

مَا ضَاعَ مَالٌ فِی بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ إِلَّا بِتَضْییعِ الزَّکَاةِ فَحَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ بِالزَّکَاةِ؛ ⁽¹⁾

هیچ مالی در خشکی و یا در دریا از بین نرفت مگر این‌که نسبت به پرداخت زکات آن کوتاهی شد، پس اموال خود را با پرداخت زکات حفظ کنید.

با توجه به بیان شریف امام صادق، زکات حصن حصین اموال است.

نتیجه‌ی ترک زکات

همان گونه که پرداخت زکات آثار حیات بخش را با خود به همراه دارد، عدم پرداخت آن نیز دارای آثاری سوء است که دامن‌گیر انسان می‌شود، آن دسته از کسانی که زکات پرداخت نمی‌کنند از دایره‌ی اسلام خارج هستند.

امام صادق  در این باره فرمود:

مَنْ مَنَعَ قِیرَاطاً مِنَ الزَّکَاةِ فَلَیسَ بِمُؤْمِنٍ وَ لَا مُسْلِمٍ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ :⁽²⁾

حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیمَا تَرَکْتُ کَلاَّ إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَ مِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ؛

آ ن‌ها هم‌چنان به راه غلط خود ادامه می‌دهند تا زمانی که مرگ یکی از آنان فرارسد، می‌گوید: پروردگار من مرا بازگردانید شاید در آنچه ترک کردم و کوتاهی نمودم عمل صالحی انجام دهم، ولی به او می‌گویند: چنین نیست! این سخنی است که او  به زبان می‌گوید، (و اگر بازگردد، کارش هم‌چون گذشته است)، و پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند.سوره‌ی مومنون آیه‌ی 99 - 100

(رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ)⁽¹⁾

هر کس قیراطی⁽²⁾از زکات واجب را نپردازد، نه مومن است و نه مسلمان، بلکه همان کسی است که خدای تعالی درباره‌اش فرموده: زمانی که مرگ یکی از آنان فرارسد، می‌گوید:) پروردگار من! مرا بازگردانید شاید در آنچه ترک کردم (و کوتاهی نمودم) عمل صالحی انجام دهم.

و در آیه‌ی شریفه‌ی دیگر می‌فرماید:

(وَ أَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یأْتِی أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیقُولَ رَبّ‌ِ لَوْ لاَ أَخّرْتَنی إِلَی أَجَلٍ قَریبٍ فَأَصّدّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّالِحینَ)⁽³⁾

از آنچه به شما روزی داده‌ایم انفاق کنید پیش از آن‌که مرگ یکی از شما فرا رسد و بگوید: پروردگارا چرا (مرگ) مرا مدت کمی به تاخیر نینداختی تا (در راه خدا) صدقه دهم و از صالحان باشم؟!

شخصی از رسول خدا درباره‌ی این دو آیه‌ی شریفه‌ی پرسید:

(وَیلٌ لِلْمُشْرِکِینَ * الَّذِینَ لا یؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ)⁽¹⁾

وای بر مشرکان، همانا آن‌ها که زکات را نمی‌پردازند، و آخرت را منکرند.

حضرت فرمود:

یعَاقِبُ اللهُ الْمُشْرِکِینَ، أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَهُ:

(فَوَیلٌ لِلْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ الَّذِینَ هُمْ یراؤُنَ وَ یمْنَعُونَ الْماعُونَ) ⁽²⁾

أَلَا إِنَّ الْمَاعُونَ الزَّکَاةُ؛

خداوند مشرکان را عقاب می‌فرماید، مگر این سخن حق را نشنیده‌ای که می‌فرماید:

«وای بر نماز گزاران، آنان که در نماز خود غافلند، و آنان که خود نمایی می‌کنند و ماعون را نمی پردازند».

بدانید و آگاه باشید که «ماعون» همان زکات است.

سپس رسول اکرم فرمود:

وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیدِهِ مَا خَانَ اللهَ أَحَدٌ شَیئاً مِنْ زَکَاةِ مَالِهِ إِلَّا مُشْرِکٌ بِاللهَ؛ ⁽³⁾

سوگند به آن که جان محمد در دست قدرت اوست، هیچ کس در هیچ چیزی از زکات مال خود به خدا خیانت نکرد (و آن را پرداخت ننمود) مگر آن‌که مشرک به خداست.

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)

اللهَ اللهَ فِی الزَّکَاةِ؛ فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ رَبِّکُمْ.

اما توجه به این نکته لازم است که زکات منحصردر امور تسعه ⁽¹⁾(نه گانه) نیست، بلکه توسعه دارد، و بسیاری از امور از نظر اخلاقی دارای زکات هستند، حال چه به صورت واجب یا مستحب.

فهم این نکته با تاملی در وصیت حضرت کاملا روشن می‌گردد، امیرالمومنین در وصیت پر محتوای خویش، زکات را به طور مطلق بیان فرموده‌اند، و قید و شرطی برای آن ذکر نکرد، او که کلام مبارکش فوق کلام مخلوق و دون کلام خالق است، و عالم و آگاه به همه‌ی امور، و مشرف بر همه چیز است، چنین وصیت کند: «اللهَ اللهَ فِی الزَّکَاةِ».

بیان نورانی آن حضرت، حامل این پیام است که هر چیزی دارای زکات می‌باشد، و زکات هر چیزی به حسب حال و وضع خودش است.

امیرالمومنین در کلام نورانی دیگر با صراحت، جامعیت زکات را بیان نموده و فرمودند :⁽²⁾

زَکَاةُ الْعِلْمِ أَنْ تُعَلِّمَهُ عِبَادَ اللهِ؛

زکات علم این است که آن را به بندگان خدا بیاموزی.

کافی ج 1 ص 41 حدیث 3، مرآة العقول ج 1 ص 135 حدیث 3، مستدرک الوسائل ج 7 ص 46 حدیث 7615.

 و کلام زیبای امام صادق که فرمود:

لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ زَکَاةٌ، وَ زَکَاةُ الْعِلْمِ أَنْ یُعَلِّمَهُ أَهْلَهُ.

بحار الانوار ج 93 ص 136 حدیث 16،

زَکَاةُ الْعِلْمِ نَشْرُهُ، زَکَاةُ الْجَاهِ بَذْلُهُ، زَکَاةُ الْحِلْمِ الاِحْتِمَالُ، زَکَاةُ الْمَالِ الْإِفْضَالُ، زَکَاةُ الْقُدْرَةِ الْاِنْصَافُ، زَکَاةُ الْجَمَالِ الْعَفَافُ، زَکَاةُ الظَّفَرِ الْإِحْسَانُ، زَکَاةُ الْبَدَنِ الْجِهَادُ وَ الصِّیامُ، زَکَاةُ الْیسَارِ بِرُّ الْجِیرَانِ وَ صِلَةُ الْأَرْحَامِ، زَکَاةُ الصِّحَّةِ السَّعْی فِی طَاعَةِ اللهِ، زَکَاةُ الشَّجَاعَةِ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللهِ؛⁽¹⁾

زکات علم نشر آن است، زکات پُست و مقام بخشش است، زکات بردباری تحمّل است، زکات مال بخشش به دیگران می‌باشد، زکات قدرت انصاف است، زکات زیبائی عفت و پاکدامنی می‌باشد، زکات پیروزی نیکی کردن است، زکات بدن جهاد و روزه گرفتن می‌باشد، زکات یسار و توانگری نیکی بر همسایگان و صله‌ی رحم است، زکات تندرستی کوشش در اطاعت از خداوند، و زکات شجاعت جهاد در راه خدا متعال است.

بر شیعیان و پیروان امیرالمومنین لازم است که در پیروی از کلام نورانی آن وجود مقدس کوشا باشند، و گوش جان به وصیت حضرت سپرده و آن را نصب العین خود قرار دهند تا در انجام واجبات و پرداخت زکات و هم‌چنین در نشر معارف دینی موفق باشند.

فصل یازدهم:عظمت ماه صیام در کلام امیرالمومنین(ع)

اشاره

عظمت ماه صیام در کلام امیرالمومنین(ع)

اللهَ اللهَ فِی صِیامِ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّ صِیامَهُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ؛

خداوند متعال را اطاعت کنید و او را به یاد داشته باشید در باره‌ی روزه‌ی ماه مبارک رمضان؛ زیرا که روزه داشتن آن، سپری در برابر آتش دوزخ است.

این قطعه از بیان نورانی مولای متقیان علی مانند سایر سخنان گهربار و دلنشین او، منشا وحیانی دارد.

با مراجعه به آیات قرآن کریم و احادیث اهل بیت گرامی پیامبر اسلام، عظمت این نصیحت گران سنگ بیش‌تر روشن و هویدا می‌گردد.

واژه‌ی «رمضان» در لغت

«رمضان» در لغت از «رمضاء» به معنای شدّت حرارت گرفته شده و معنای سوزانیدن را به همراه دارد⁽¹⁾؛ چون در این ماه شریف گناهان آمرزیده می شود، به این جهت آن را «رمضان» گفته‌اند.

پیامبر اکرم هم در باره‌ی نام ماه مبارک «رمضان» می فرماید:

إنّما سُمّی الْرّمضانُ لَأنَّهَ یرْمِضُ الذّنوبَ؛⁽¹⁾

ماه رمضان به این نام خوانده شده است؛ زیرا گناهان را می سوزاند».

در میان همه‌ی شهور قمری، تنها نام رمضان در قرآن آمده است، لذا از این ماه با عظمت در متون اسلامی به نام «ماه مبارک» نام برده شده که خداوند متعال در قرآن کریم لفظ «برکت» و« مبارک» را در موارد مختلفی برای مسمّای امر با ارزش و دارای فواید و خیر کثیر، استعمال نموده است.

واژه‌ی «برکت» و «مبارک» در لسان وحی

در کلام وحی بعضی از مقدسات: «قرآن کریم»⁽²⁾

هَذَا کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَکٌ

این کتابی است که ما آن را نازل کردیم، کتابی است پربرکت.

و در آیه‌ی مبارکه‌ی 155 می فرماید:

هَذَا کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبارَکٌ فَاتَّبِعُوهُ وَ اتَّقُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ

این کتابی است پر برکت که ما (بر تو) نازل کردیم، از آن پیروی کنید و پرهیزکاری پیشه نمایید، باشد که مورد رحمت (خدا) قرار گیرید.

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذی بِبَکَّةَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعالَمینَ

نخستین خانه‌ای که برای مردم (و نیایش خداوند) قرار داده شد، همان است که در سرزمین مکّه است که پربرکت و مایه‌ی هدایت جهانیان است.

الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذی بَارَکْنَا حَوْلَهُ

مسجد الاقصی که پیرامون آن را برکت داده‌ایم.

إِنَّا أَنْزَلْناهُ فی لَیْلَةٍ مُبارَکَةٍ

ما آن (قرآن) را در شبی پربرکت نازل کردیم.

جَعَلَنی مُبارَکاً أَیْنَ ما کُنْت

خداوند مرا هر جا که باشم وجودی پربرکت قرار داده.

هم‌چنین در سوره‌ی مبارکه‌ی صافات آیه‌ی 113 راجع به حضرت ابراهیم و اسحاق فرمود:

بَارَکْنَا عَلَیْهِ وَ عَلَی إِسْحَاقَ

ما به او (ابراهیم) و اسحاق برکت دادیم.

سرّ مبارک بودن ماه رمضان با کمی دقت و تامل در شناخت انسان، آشکار می‌گردد؛ زیرا انسان این موجود پر رمز و راز عالم، خلقتش متشکّل از روح و جسم است، یعنی علاوه بر زندگی مادی و جنبه‌های حیوانی و نیازهای آن، از فضایل روحی، و زندگی معنوی هم برخورد دار است که معرّف حقیقت گوهر وجود اوست.

این‌که از سایر موجودات اشرف و افضل است، تردیدی نیست، اما در عین حال در تمام امور مادی و معنوی، بسیار نیازمند و ناتوان است، خداوند متعال و حکیم برای رفع نیاز‌های مادی او نعمت‌های فراوانی را در نظر گرفته است تا انسان آن نعمت‌های ارزشمند را به دست آورد و نیاز او بر طرف گردد.

( أَ لَمْ تَرَوْا أَنَّ اللهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَیکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً)⁽¹⁾.

آیا ندیدید خداوند آنچه را در آسمان‌ها و زمین است مسخّر شما کرده، و

نعمت‌های آشکار و پنهان خود را به طور فراوان بر شما ارزانی داشته است؟!

ابر و باد و مه و خورشید فلک درکارند

تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

اگر انسان بخواهد به زندگی مادی صبغه‌ی الهی داده و خدا مدارانه زندگی کند، و هم‌چنین نیاز معنوی خود را بر طرف ساخته و حیات جاویدان و ابدی خود را آباد نماید، بستری دیگر و زمانی ویژه لازم است که آن بستر و زمان استثنایی، ماه مبارک رمضان است که خداوند متعال با واجب نمودن روزه در آن، یک فرصت ویژه را در اختار بندگان خویش قرار داد.

ماه مبارک رمضان، ماه رُشد و بالندگی و تامین خواسته‌های معنوی، و هدفمند کردن رفتارهای عملی است، بر جسته ترین و مهم‌ترین دستاورد این ماه مبارک، تقوا است که خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

«ای مومنان! روزه بر شما واجب شده همان‌گونه که بر مردمان پیش از شما نیز واجب بوده است، و این عمل به این علت بر شما واجب شده به امید آن‌که با انجام این امر مهم پرهیزکاری را پیشه کنید ⁽¹⁾

یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

معرفت مقام و عظمت ماه مبارک رمضان

از مهم‌ترین وظایف همه‌ی بند‌گان و مکلّفین، کسب آگاهی و معرفت لازم درباره‌ی عظمت این ماه عزیز و با شرافت است که حضرت سید الساجدین امام زین العابدین معرفت آن را ملتمسانه از پروردگارش طلب می کند و عرضه

می‌دارد:

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ أَلْهِمْنَا مَعْرِفَةَ فَضْلِهِ، وَ إِجْلَالَ حُرْمَتِهِ؛⁽¹⁾

خدایا! بر محمد و آل او درود فرست و شناخت فضیلت ماه رمضان و بزرگداشت حرمتش را به ما الهام فرما.

معرفت عظمت و شناخت جایگاه این ماه است که کیفیت برخورد و چگونگی رفتار با آن را بر بندگان روشن می‌کند، از نشانه‌های عزّت و فضیلت آن این است که پیامبر عظیم الشان اسلام به هنگام حلول این ماه، با رفتاری ویژه و قرائت دعا از آن استقبال می‌کند، و حلول آن را به مومنین بشارت داده، و نسبت به گرامی داشت آن سفارش بسیار نموده‌اند.

جایگاه و عظمت ماه صیام در کلام رسول الله (ص)

پیامبر اکرم در اواخر ماه شعبان المعظّم و در آستانه‌ی ورود رمضان المبارک، با بیان خطبه‌ای غرّاء، فضیلت و ویژگی‌های آن را بر شمرده که سرشار از معارف اعتقادی و اخلاقی، و در حقیقت برنامه و دستور العملی کامل، برای سلوک الی الله است.

این بیان نورانی رسول خدا یک دوره برنامه‌ی مدونی را در حرکت به سوی هدایت الهیّه، و سعادت ابدیّه و عمل به آن، خاصه در ماه مبارک ماه ضیافت خداوند متعال، برای رسیدن به کمالات نفسانیّه و مراتب عالیّه‌ی بشری و درجات سامیه‌ی انسانی کاملا مفید است.

پیامبر رحمت در باره‌ی ماه مبارک رمضان می‌فرماید:

ای مردم! همانا ماه خدا به همراه برکت، رحمت و آمرزش به سوی شما روی آورده است؛

أَیهَا النَّاسُ! إِنَّهُ قَدْ أَقْبَلَ إِلَیکُمْ شَهْرُ اللهَ بِالْبَرَکَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ.

آن حضرت در ادامه فرمود:

این ماه با عظمت و با فضیلت، در نزد خداوند مقتدرِ حکیم و جهان آفرین، از مقام و منزلتی خاص برخور دار است که در بین ماه‌های سال با فضیلیت‌ترین آن‌هاست:

«شَهْرٌ هُوَ عِنْدَ اللهَ أَفْضَلُ الشُّهُورِ».

و هم‌چنین روزها و شب‌ها و ساعات آن، اشرف و افضل از ماهای دیگر است:

«وَ أَیامُهُ أَفْضَلُ الْأَیامِ، وَ لَیالِیهِ أَفْضَلُ اللَّیالِی، وَ سَاعَاتُهُ أَفْضَلُ السَّاعَاتِ».

ای بندگان خدا! در این ماه با عظمت، و پر خیر و برکت، به مهمانی آفریدگار جهان هستی دعوت شده اید:

«هُوَ شَهْرٌ دُعِیتُمْ فِیهِ إِلَی ضِیافَةِ اللهِ».

او با چنین دعوت مهربانانه و عطوفانه، بار دیگر⁽¹⁾

وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضیلا؛

ما آدمیزادگان را گرامی داشتیم، و آن‌ها را در خشکی و دریا (بر مرکب‌های راهوار) حمل کردیم، و از انواع روزی‌های پاکیزه به آنان روزی دادیم، و آن‌ها را بر بسیاری از موجوداتی که خلق کرده‌ایم، برتری بخشیدیم.

(سوره‌ی اسرا آیه‌ی 70).

«وَ جُعِلْتُمْ فِیهِ مِنْ أَهْلِ کَرَامَةِ اللهِ».

چه کرامتی که نظیر آن یافت نمی شود! کرامتی بزرگ‌تر و با عظمت تر از این‌که رسول خدا ندا می‌دهد:

«ای مردم! در این ماه نفس‌های شما تسبیح حق محسوب می‌شود:

« أَنْفَاسُکُمْ فِیهِ تَسْبِیحٌ».

و زمان استراحت و خواب‌تان به عنوان عبادات به حساب می‌آید: «وَ نَوْمُکُمْ فِیهِ عِبَادَةٌ».

مطمئن باشید که اعمال شما مورد پذیرش خداوند بی نیاز است: «وَ عَمَلُکُمْ فِیهِ مَقْبُولٌ».

و یقیناً دعاهای شما در نزد خداوند متعال و رحیم به اجابت خواهد رسید: «وَ دُعَاؤُکُمْ فِیهِ مُسْتَجَابٌ».

اما آگاه باشید! آفریدگار و معبود خویش را با نیّت صادق (نه ریا کارانه و منافقانه)، و با قلبی پاک و بی آلایش (نه قلبی سر شار از حب دنیا و آلودگی‌های خود خواهانه) بخوانید:

« فَاسْأَلُوا اللهَ رَبَّکُمْ بِنِیاتٍ صَادِقَةٍ، وَ قُلُوبٍ طَاهِرَةٍ» ⁽¹⁾

حکمت وجوب روزه در قرآن کریم

آنچه از عظمت و برتری و فضیلت این ماه عزیز از کلام وحی و بیان شریف پیامبر گرامی اسلام گفته شد در سایه‌ی امساک و خویشتن داری است که عاید انسان خواهد شد.

حکمت وجوب روزه و صوم در آیه‌ی کریمه، دست‌یابی به تقوا و پرهیزکاری می‌باشد که این مقام تقوا، بزگ‌ترین عامل بازدارنده و یا حرکت دهنده در جنبه‌های منفی و مثبت در وجود انسان است، و انسان با آراسته شدن به لباس تقوا، در زمینه‌های دیگر نیز توانمند می‌گردد⁽¹⁾

(یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیکُمُ الصِّیامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ)⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! روزه بر شما مقرر شده است، همان گونه که بر کسانی که پیش از شما بودند مقرر و تکلیف شده بود، تا پرهیزکار شوید.

حکمت وجوب روزه از لسان کوثر قرآن فاطمه‌ی زهرا(س)

حضرت فاطمه‌ی زهرا در خطبه‌ی فدکیّه، در باره‌ی صوم می‌فرماید:

فَفَرَضَ اللَّهُ... الصِّیامَ تَبْییناً لِلْإِخْلَاصِ؛⁽³⁾

خداوند تبارک و تعالی روزه را برای آشکار شدن اخلاص بنده واجب نموده است.

یکی از خواصی که در صوم بهتر و بیش‌تر از عبادات دیگر وجود دارد، خالی بودن روزه از ریا است؛ زیرا که تا شخص اظهار نکند که روزه است، معلوم نمی‌شود که او صائم است، ولی در سایر عبادات نیازی به ابراز نیست، ظاهرش روشنگر آن

می‌باشد، و لذا روزه خالی از ریا است، و به اخلاص نزدیک‌تر از سایر عبادات می‌باشد.

آثار مادی و معنوی صوم

اشاره

در آثار و فواید این عمل عبادی و با فضیلت همین بس که خداوند متعال خود را اجر و ثواب آن قرار داده است که حضرت امام جعفر صادق‌ فرمود:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یقُولُ: الصَّوْمُ لِی وَ أَنَا أَجْزِی عَلَیهِ؛⁽¹⁾

خداوند تبارک و تعالی (در حدیث قدسی) می‌فرماید: روزه مال من است، من خودم اجر و جزای آن را می‌دهم.

لازم به تذکر است که این حدیث قدسی، در متون روایی هم به صورت فعل معلوم «أَجْزِی» و هم فعل مجهول «اُجْزَی»روایت شده است که اگر به صورت معلوم گفته شود معنایش این است که من خودم جزای او را می¬دهم، و دست دیگری در ادای پاداش آن دخیل نیست.

ولی اگر به صورت مجهول قرائت شود معنایش این می¬شود که من خودم جزای روزه هستم! و این بالاترین مقامی است که می توان تصور نمود که نفس نفیس ذات قدوس جلّت عظمته، پاداش و جزای روزه¬ی صائم می¬باشد، و این معنا موجب حیرت کُمَّل است و فوق درک عقل بشری، سبحان ما أعظم لطفه.

الف: وجود مبارک پیامبر عظیم الشان اسلام(ص) و اجر مجاهدین مخلص

منادی وحی در سیره‌ی عملی خود، مطلب مهمی را به همین مضمون در جنگ حنین به اصحاب و انصار خود فرمود، هنگامی که ایشان غنائم حاصل از جنگ را

تقسیم می نمود، از راه عطوفت و مهربانی و مهرورزی و برای آنکه دل ها را به سمت و سوی اسلام جذب کند کمک‌های چشم‌گیر و فراوانی را به مردم مکّه و سران قریش مثل ابوسفیان بن حرب تعدد یکصد شتر و به دیگران پنجاه یا چهل شتر تفضّل نموده، و اموال بسیاری را به آن‌ها هدیه کرد.

عطا و بخشش به اندازه‌ای بود که برخی به پیامبر گرامی اسلام اعتراض نمودند که مشرکان منکر آیین ما بوده‌اند، اکنون شما خوان کرامت خود را به سمت و سوی آن‌ها گسترانیده اید؟

رسول اکرم که تمام رفتار و گفتارش جز وحی نیست، و هر گونه عمل او از حکمت سرچشمه می‌گیرد، در پاسخ آن‌ها فرمودند:

«روشنایی‌ها را خاموش کنید، تا در این تاریکی شب تار هر کس مطلبی دارد به راحتی بازگو کند».

پس از رد و بدل شدن مطالب، حضرت در جواب آن‌ها فرمودند:

«آن‌ها به دنبال اموال و متاع ناچیز هستند، و من نیز آنان را از برخوردار شدنِ آن اموال، نا امید نکردم، اما شما که به همراه من هستید من خود را به شما داده¬ام، و بعد از این، در مکّه‌ی معظمه نمی‌مانم، و به همراه شما به مدینه‌ی منوّره برمی‌گردم، اکنون اختیار با شماست، هر کدام را انتخاب کنید، آیا عاشق من هستید و یا به مال چشم دوخته اید؟! من جزای اعمال شما هستم»⁽¹⁾

این بالاترین مراتب کمال است (فی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلیکٍ مُقْتَدِرٍ) ⁽²⁾

ب: عطیه‌ی بی بدیل ویژه‌ی صائمین مخلص

وجود مبارک پیامبر گرامی اسلام در بیانی دیگر از بیانات نورانی و امید بخش خود به صائمین در ماه مبارک رمضان چنین فرمودند:

«هیچ مومنی نیست که ماه رمضان را فقط به حساب خدا روزه بگیرد مگر آن‌که خداوند تبارک و تعالی هفت صفت را برای او ثابت و لازم فرماید:

اول: هر چه از حرام در پیکر اوست ذوب خواهد شد و از بین می‌رود.

دوم: به رحمت بیکران خداوند عزّ و جلّ نزدیک می‌شود.

سوم: کفّاره‌ی خطای پدرش حضرت آدم را پرداخت می‌نماید.

چهارم: خداوند مهربان لحظه‌ی جان کندن را بر وی آسان می‌گرداند.

پنجم: از گرسنگی و تشنگی روز قیامت در امان خواهد بود.

ششم: خداوند بخشنده بهترین طعام‌ها و شراب‌های بهشتی را نصیب او می‌گرداند.

هفتم: خداوند عزّ و جلّ آزادی و برائت از آتش دوزخ را به او عطا می¬فرماید ⁽¹⁾

أَوَّلُهَا: یَذُوبُ الْحَرَامُ مِنْ جَسَدِهِ.

وَ الثَّانِیَةُ: یَقْرُبُ مِنْ رَحْمَةِ الله عَزَّ وَ جَلَّ.

وَ الثَّالِثَةُ: قَدْ کَفَّرَ خَطِیئَةَ أَبِیهِ آدَمَ.

وَ الرَّابِعَةُ: یُهَوِّنُ اللهُ عَلَیْهِ سَکَرَاتِ الْمَوْتِ.

وَ الْخَامِسَةُ: أَمَانٌ مِنَ الْجُوعِ وَ الْعَطَشِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

وَ السَّادِسَةُ: یُطْعِمُهُ الله عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ طَیِّبَاتِ الْجَنَّةِ.

وَ السَّابِعَةُ: یُعْطِیهِ الله عَزَّ وَ جَلَّ بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ.

خصال شیخ صدوق ج‌2 ص 346 حدیث 14، وسائل الشیعه ج 10 ص 240 حدیث 13317

پیام‌های جاودان در برداشت از کلام مولای متقیان(ع)

پس از نگرشی مختصر در بیانات وحی از قرآن و سنّت در شرح کلام امیرالمومنین - علیه أفضل صلوات المصلّین - اکنون بار دیگر بر کنار چشمه‌ی پر فیض می‌نشینیم، و با نگاهی عمیق‌تر به آن می‌نگریم که حضرت فرمودند: «فَإِنَّ صِیامَهُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ».

با آن‌که فضایل ماه مبارک رمضان و جایگاه ویژه‌ی آن را متذکر شدیم، ولی حضرت در باره‌ی روزه گرفتن این ماه صیام، به علت و ریشه‌ی این تکلیف عظیم الهی اشاره نموده و نکته‌ی زیبایی را بیان می‌فرمایند.

او صائمین ماه مبارک را به بهشت، حورالعین، لحوم الطیر و غیر این‌ها وعده نداده است، بلکه به امری مهم‌تر اشاره نموده وفرمودند:

«فَإِنَّ صِیامَهُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ» روزه‌ی این ماه سپری در برابر آتش سوزان جهنم است.

آن دسته از کسانی که در ماه مبارک موفق به گرفتن روزه می‌شوند، گرسنگی و تشنگی تحمل می‌نمایند و خویش را از جهنم و شعله‌های آتش آن حفظ نموده و طریق جنت عدن را طی کرده و مشمول رحمت خاصه-ی حضرت حق جلّ ذکره واقع می‌شوند.

یقیناّ نجات و آزادی از جهنم مهم‌ترین و اساسی ترین مساله برای هر فرد است؛ زیرا در ادعیه ی متعدده از جمله در دعای عرفه‌ی حضرت سید الشهداء وارد است که حضرت به درگاه الهی عرض می کند:

مولای من! خواسته ی من چیزی است که اگر آن را به من عطا فرمایی قهراً محرومیتم، ازغیر آن، ضرری بر من نمی رساند، و اگر آن را از من دریغ کنی اعطای دیگر امور نفعی برایم ندارد، و آن درخواست من رهایی از آتش جهنم است:

اللَّهُمَّ حَاجَتِی الَّتِی إِنْ أَعْطَیتَنِیهَا لَمْ یضُرَّنِی مَا مَنَعْتَنِی، وَ إِنْ مَنَعْتَنِیهَا لَمْ

ینْفَعْنِی مَا أَعْطَیتَنِی وَ هِی فَکَاکُ رَقَبَتِی مِنَ النَّار ⁽¹⁾

و نیز در روایات متعدده¬ای از جمله در نصایح خود مولی الموالی وارد شده است که فرمود:

وَ مَا خَیرٌ بِخَیرٍ بَعْدَهُ النَّارُ، وَ مَا شَرٌّ بِشَرٍّ بَعْدَهُ الْجَنَّةُ، کُلُّ نَعِیمٍ دُونَ الْجَنَّةِ مَحْقُورٌ، وَ کُلُّ بَلَاءٍ دُونَ النَّارِ عَافِیةٌ ⁽²⁾

خیری که در پی آن آتش باشد خیر نیست، و شرّی که پس از آن بهشت است شرّ نیست، هر نعمتی غیر از بهشت حقیر و ناچیز است، و هر بلایی غیر از آتش عافیت و سلامتی است.

این جا است که اهمّیت کلام حضرتش بهتر روشن می شود که فرمود:

فَإِنَّ صِیامَهُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ؛

روزه¬اش سپر آتش جهنم است.

فصل دوازدهم:جایگاه مساکین در وصیت امیرالمومنین(ع)

اشاره

جایگاه مساکین در وصیت امیرالمومنین(ع)

اللهَ اللهَ فِی الْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاکِینِ، فَشَارِکُوهُمْ فِی مَعِیشَتِکُمْ؛

خداوند را به یاد بیاورید و از او اطاعت کنید در باره‌ی فقرا و مساکین، پس ایشان را در معیشت خودتان شریک سازید.

اهمیّت و جایگاه فقرا و مساکین در فرهنگ اسلامی

یکی از مهم‌ترین برنامه‌های اسلامی، نوع دوستی و کمک به فقرا و مساکین است، در دین مبین اسلام، یاری درماندگان از فضایل اخلاقی می‌باشد، و بسیار برای آن سفارش شده است، اگر کسی موفق انجام شد، تنها راه پذیرش آن به درگاه خداوند متعال اخلاص در عمل به آن است که اسوه‌ی سالکان امیرمومنان علی‌ وقتی درباره‌ی فقرا و مساکین سفارش می‌کنند، در تأکید و اهمیّت آن می‌فرمایند:

«خدا را اطاعت کنید، و او را به یاد داشته باشید».

در واقع کلام نورانی امیر بیان حامل این پیام است که انسان این عمل را فقط و فقط برای خداوند متعال انجام دهد و بس.

تفاوت میان فقیر و مسکین

در وصیت امیرمومنان فقرا و مساکین، به طور جدا گانه ذکر شده‌اند، و در این گویش تفاوت ظریف و نکته‌ای لطیف نهفته است، هنگامی که لفظ «فقیر» و «مسکین» در یک جمله کنار یک‌دیگر قرار بگیرند «مسکین» در مقایسه با «فقیر» کسی است که در حالت اضطرار بیش‌تری به سر می‌برد، و به عبارت دیگر «أسوء حالاً» است و به توجه زیادتری نیازمند است.

اما وقتی این دو لفظ به طور جداگانه استعمال می‌شوند، به یک معنا هستند و آن معنای نیازمند و درماندگی است.

لذا علما و بزرگان فرموده اند: « الفقیر و المسکین اذا اجتمعا افترقا، واذا افترقا اجتمعا» ⁽¹⁾

فقیر و مسکین زمانی‌که با یک‌دیگر در یک عبارت بیایند به دو معنای مختلف هستند، ولی اگر هریک به تنهایی استعمال شود هردو به یک معنا می‌باشند.

اهمیّت کمک به نیازمندان در برخی از آیات قرآن کریم

مردمی که در یک جامعه زندگی می‌کنند به طور عادی وجود فقیر، یتیم و مسکین در میان آن‌ها امری اجتناب‌ناپذیر می‌باشد، خداوند متعال برای رفع نیاز و مشکلات و مساعدت و کمک به این دسته از مردم، تکالیفی را به عهدی بندگان قرارد داده، و بسیار در باره‌ی آن سفارش نموده است.

در یکی از آیات قرآن کریم آمده است:

(یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یأْتِی یوْمٌ لا بَیعٌ فیهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ)⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از آنچه به شما روزی داده‌ایم، انفاق کنید! پیش از آن‌که روزی فرا رسد که در آن، نه خرید و فروش است (تا بتوانید سعادت و نجات از کیفر را برای خود خریداری کنید)، و نه دوستی و رفاقت‌های مادی سودی دارد، و نه شفاعت؛ (زیرا شما شایسته‌ی شفاعت نخواهید بود).

در آیه‌ی شریفه‌ی دیگر می‌فرماید:

(وَ ما ذا عَلَیهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللهِ وَ الْیوْمِ الْآخِرِ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللهُ وَ کانَ اللهُ بِهِمْ عَلیماً)⁽¹⁾

چه می‌شد اگر آن‌ها به خدا و روز بازپسین ایمان می‌آوردند، و از آنچه خدا به آنان روزی داده (در راه او) انفاق می‌کردند؟! و خداوند از (اعمال و نیات) آن‌ها آگاه است.

در آیه‌ی کریمه‌ی دیگر فرمود:

(آمِنُوا بِاللهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفینَ فیهِ فَالَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ أَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ کَبیرٌ)⁽²⁾

به خدا و رسولش ایمان بیاورید، و از آنچه شما را جانشین و نماینده (ی خود) در آن قرار داده انفاق کنید؛ (زیرا) کسانی که از شما ایمان بیاورند و انفاق کنند، اجر بزرگی دارند.

در آیه‌ی نورانی دیگر، به توانمندان و ثروتمندان چنین فرمان می‌دهد:

(لِینْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیهِ رِزْقُهُ فَلْینْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللهُ لا یکَلِّفُ اللّهُ نَفْساً إِلاَّ ما آتاها سَیجْعَلُ اللهُ بَعْدَ عُسْرٍ یسْراً)⁽¹⁾

آنان که امکانات وسیعی دارند، باید از امکانات وسیع خود انفاق کنند، و آن‌ها که تنگ‌دستند، از آنچه که خدا به آن‌ها داده انفاق نمایند؛ خداوند هیچ کس را جز به مقدار توانایی که به او داده تکلیف نمی‌کند، خداوند به زودی بعد از سختی‌ها آسانی قرار می‌دهد.

و هم‌چنین در آیاتی دیگر آمده است:

(وَ أَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یأْتِی أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیقُولَ رَبِّ لَوْ لاَ أَخَّرْتَنِی إِلَی أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصَّالِحِینَ)⁽²⁾

از آنچه به شما روزی داده‌ایم انفاق کنید پیش از آن‌که مرگ یکی از شما فرا رسد و بگوید: پروردگارا! چرا (مرگ) مرا مدت کمی به تاخیر نینداختی تا (در راه خدا) صدقه دهم و از صالحان باشم؟!.

و در سوره‌ی مبارکه‌ی مزّمّل فرمود:

(وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللهَ هُوَ خَیراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً)⁽³⁾

و بدانید آنچه را از کارهای نیک برای خود از پیش می‌فرستید، آن را نزد خداوند به بهترین وجه و بزرگ‌ترین پاداش باز خواهید یافت.

و در سوره‌ی ذاریات می‌فرماید:

(وَ فی أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ)⁽¹⁾

و در اموال‌شان برای سائل و محروم حقّی معین بود.

کیفیت انفاق از نگاه قرآن

در دین مبین اسلام مهم‌ترین شرط اساسی هر عملی، کیفیّت در آن است، انفاق اگر چه به ظاهر در جهت رفع نیاز گرفتاران و مساکین در نظر گرفته شده است، اما در واقع یکی از بهترین راه‌های رشد و تکامل معنوی، و از مهم‌ترین دستگیره‌های نجات الهی برای انفاق کننده است.

خداوند متعال با چنین فرمانی می‌خواهد انسان را از هرگونه وابستگی و تعلق خاطر نسبت به اموال، نجات بخشد، و کسب مدال پر افتخار نیکو کاری و احسان را شامل حال کسانی می‌داند که امور دوست داشتنی خود را در راه خدا انفاق کنند، به‌دین ترتیب می‌فرماید:

(لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) ⁽²⁾، نه آنچه را کهنه و مندرس شده و از چشم و دل افتاده، و فاقد ارزش و یا دارای کم‌ترین ارزش است.