سیمای سیاست در قرآن کریم براساس تفسیر نور

مشخصات کتاب

سرشناسه : نادری، مهدی، ۱۳۵۲ -، گردآورنده

عنوان و نام پدیدآور : سیمای سیاست در قرآن کریم براساس تفسیر نور/ گردآورنده مهدی نادری.

مشخصات نشر : تهران: موسسه فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری : ۲۷۱ ص.

شابک : ۸۰۰۰۰ریال: 978-600-5421-34-7

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتاب حاضر بر گرفته از کتاب "تفسیر نور"محسن قرائتی می‌باشد.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

موضوع : سیاست در قرآن

شناسه افزوده : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴- .تفسیر نور

شناسه افزوده : مرکز فرهنگی درسهائی از قرآن

رده بندی کنگره : BP۱۰۴ /س۹۴‌ن۲ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : ۳۱۶۸۴۲۲

اشاره

مقدمه مؤلف

بسم الله الرّحمن الرّحیم

ألحمدُ لله ربّ العالمین و صلّی الله علی محمّد و آله الطاهرین

پس از انتشار تفسیر نور، که با لطف الهی در سال 76 به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شناخته شد، برخی فارغ التحصیلان دانشگاهی به فکر افتادند به دلیل کاربردی بودن این تفسیر، هر کدام با نگاه خاصی که تخصص آن را در دانشگاه خوانده بودند، یک دور آن را مطالعه و در قالب موضوعاتی عرضه کنند.

اولین کار، کتابی به نام «سیصد نکته در مدیریت» بود و به دنبال آن «سیمای حقوق در قرآن» و «قرآن و متولیان فرهنگی» منتشر گردید و اکنون کتاب «سیمای سیاست در قرآن» ارایه می‌گردد، امید است به زودی کتاب «انسان در قرآن» نیز در اختیار خوانندگان محترم قرار گیرد.

هدف این کارها، مهجوریت زدایی از قرآن است تا دانشجویان و تحصیل‌کردگان ما گمان نکنند که معارف قرآن، محدود به مسائل عبادی و اخلاقی و اخروی است و لذا مسئولین نهاد رهبری در دانشگاه‌ها بعضی از این کتاب‌ها را تلخیص و به عنوان کتاب درسی بعضی رشته‌های دانشگاهی قرار دادند.

قرآن که از هرگونه کژی و انحراف و تحریف مصونیت دارد، کتاب جامعی است که به تمام ابعاد زندگی بشر از جمله مسائل سیاسی نظر دارد. در قرآن صدها آیه مربوط به مسائل سیاسی است و در روایات، پیامبر اکرم و اهل بیت معصومش علیهم السلام با لقب «ساسة العباد» معرفی شده اند. ناگفته پیداست که سیاست در قرآن برای به پاداشتن عدالت در سایه حاکمیت خداوند و انبیای الهی، با توکل بر او و حمایت‌های غیبی اوست.

اگر دین از سیاست جدا بود، آن­گونه که سکولارها می‌گویند، نباید انبیا و یارانشان کشته یا تبعید یا شکنجه می‌شدند. «وَ یقْتُلُونَ النَّبِیینَ بِغَیرِ الْحَقِّ» ⁽¹⁾

اگر دین فقط مربوط به مسائل معنوی و اخروی بود، مردم به حضرت شعیب اعتراض نمی‌کردند که چرا مانع آزادی آنان در هرگونه تصرف مالی می‌شود. «قالُوا یا شُعَیبُ أَصَلاتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ ما یعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فی أَمْوالِنا ما نَشاء» ⁽²⁾

اگر دین مربوط به مسائل معنوی و اخروی بود، حضرت یوسف خودش را برای خزانه‌داری مصر کاندیدا نمی‌کرد. «قالَ اجْعَلْنی عَلی خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفیظٌ عَلیمٌ» ⁽¹⁾

اگر دین فقط مربوط به مسائل معنوی و اخروی بود، مردم از حضرت موسی آب نمی‌خواستند. «وَ إِذِ اسْتَسْقی مُوسی لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَیناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ»⁽²⁾

اگر دین فقط مربوط به مسائل معنوی و اخروی بود، مردم از حضرت عیسی، غذا نمی‌خواستند. «إِذْ قالَ الْحَوارِیونَ یا عیسَی ابْنَ مَرْیمَ هَلْ یسْتَطیعُ رَبُّکَ أَنْ ینَزِّلَ عَلَینا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ» ⁽³⁾

اگر دین فقط مربوط به مسائل معنوی و اخروی بود، مردم از ذوالقرنین امنیت نمی‌خواستند. «قالُوا یا ذَا الْقَرْنَینِ إِنَّ یأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَکَ خَرْجاً عَلی أَنْ تَجْعَلَ بَینَنا وَ بَینَهُمْ سَدًّا» ⁽⁴⁾

اگر دین فقط مربوط به مسائل معنوی و اخروی بود، انبیا به دنبال تأمین مسکن مردم نبودند. «وَ أَوْحَینا إِلی مُوسی وَ أَخیهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُیوتاً وَ اجْعَلُوا بُیوتَکُمْ قِبْلَةً»⁽⁵⁾

اگر دین فقط مربوط به مسائل معنوی و اخروی بود، مردم از انبیا تعیین فرمانده نظامی را نمی‌خواستند. «إِذْ قالُوا لِنَبِی لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِکاً نُقاتِلْ فی سَبیلِ اللَّهِ»⁽⁶⁾

اگر دین فقط مربوط به مسائل معنوی و اخروی بود، خداوند به حضرت داود زره­سازی نمی‌آموخت. «وَ عَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ» ⁽⁷⁾

در قرآن، نفی طاغوت مقدمه­ی ایمان است. یعنی تا طاغوت‌ها را زیر پا نگذاریم به ایمان نمی‌رسیم. «فَمَنْ یکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یؤْمِنْ بِاللَّهِ»⁽⁸⁾

چگونه اسلام از سیاست جداست، در حالی که بزرگ‌ترین نامه‌های حضرت علی‌ علیه السلام در نهج البلاغه نامه سیاسی است.

چگونه اسلام از سیاست جداست، در حالی که اولین ماموریت حضرت موسی مبارزه با فرعون «اذْهَبْ إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی» ⁽⁹⁾و آزاد سازی مردم از اسارت بود. «أَنْ أَرْسِلْ مَعَنا بَنی إِسْرائیلَ» ⁽¹⁰⁾

در آیات قرآن، کلمات «لا تُطِعِ»⁽¹¹⁾،

«لا تُطیعُوا»⁽¹²⁾،

«لا تَتَّبِع»⁽¹³⁾

و «لا تَتَّبِعُوا»⁽¹⁴⁾

بسیار به چشم می‌خورد که فرمان عدم پیروی از طاغوت‌هاست.

برای بهتر شناختن سیاست در قرآن و سیاست در دنیای امروز، باید دو تابلو ترسیم کنیم و با تعیین مشخصات، تفاوت‌ها را مقایسه نماییم:

همان­گونه که در مهندسی یک خانه و شهرک، نباید تنها به درون خانه و مصالح ساختمانی نگاه کرد، بلکه باید به اموری از قبیل جغرافیای منطقه، هوای منطقه، مجاری سیل و زلزله، دسترسی به آب و گاز و برق و تلفن، امنیت و اقتصاد منطقه، فاصله آن با کارخانه‌ها و جاده‌های اطراف، راه‌های ورود و خروج، دوری از ازدحام و ترافیک، تجاری یا مسکونی بودن شهرک و مانند آن توجه شود، در پایه­ریزی سیاست نیز، باید شناخت ما نسبت به هستی و جهان روشن باشد، که آیا این خانه (کره زمین):

1- صاحب و حسابی دارد (مبدا و معاد) یا نه؟

2- نظارت و مسئولیتی هست یا نه؟

3- هدفی در کار هست یا نه؟

4- ساکنان خانه (انسان‌ها) چه نیازهایی دارند؟

5- نیازهایشان جسمی است یا جسمی و روحی؟

6- زندگی ساکنان خانه با مرگ خاتمه می‌یابد یا ابدی است؟

اگر این هستی صاحب و حساب و هدف و نظارتی ندارد و پرونده ما با مرگ تمام می‌شود، سیاست‌گذاری‌ها باید به سمت تأمین خوراک و پوشاک و مسکن و همسر و رفاه و لذت باشد و اگر غیر از این باشد، خسارت کرده‌ایم. و اگر ایمان داشتیم که این خانه صاحب و حساب و هدف و نظارتی دارد، باید تمام برنامه‌ریزی‌ها و سیاست‌ها در راستای رضای صاحب‌خانه (آفریدگار) و براساس اهدافی که برای آن آفریده شده‌ایم، قرار گیرد.

بنابراین نگاه مادی و الهی در برنامه­ریزی‌ها و سیاست‌گذاری‌ها تأثیرگذار است. در نگاه الهی، هر برنامه و سیاستی که برخلاف هدف و گفتار خالق باشد از اعتبار خارج است، ولی در نگاه مادی، سیاست‌ها براساس آن است که ما انسان‌ها چه دوست داریم. اصل، رفاه است، از هر راهی و به هر قیمتی که شد.

نگاه مادی، برهنگی را تمدن، اسراف و تجمل را نشانه شخصیت، استعمار را نشانه قدرت، و دروغ و ریا را نشانه سیاست می‌داند.

قرآن می‌فرماید: افرادی که زندگی را فقط زندگی دنیوی می‌دانند و به آخرت ایمان ندارند، کارهای خلافشان را زیبا می‌پندارند و در دنیای خیال سرگردانند. «إِنَّ الَّذینَ لا یؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَینَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ یعْمَهُونَ»⁽¹⁾

کسانی که به مبدا و معاد ایمان ندارند، پیشرفت خود را به خاطر علم و تخصص خود می‌دانند، همان‌گونه که قارون می‌گفت: ثروت من به خاطر تخصصی است که دارم. «قالَ إِنَّما أُوتیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدی» ⁽¹⁾

اما کسانی‌که ایمان به خدا دارند، در کنار تحصیل علم و تلاش و برنامه­ریزی، دست خدا را فوق همه دست‌ها می‌دانند. «یدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیدیهِمْ»⁽²⁾آنان معتقدند که:

تمام تدبیرها دست خداست. «فَلِلَّهِ الْمَکْرُ جَمیعاً» ⁽³⁾

تمام عزت‌ها از اوست. «فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمیعاً» ⁽⁴⁾

تمام قدرت­ها از اوست. «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمیعاً» ⁽⁵⁾

مثال افراد با ایمان، مثال کسی است که در حال آموزش رانندگی است. گرچه فرمان و گاز و ترمز ماشین به دست اوست، ولی او از نقش مربی غافل نیست که هر لحظه می‌تواند جلوی حرکت او را بگیرد. خدا نیز به انسان قدرت و اراده و انتخاب داده است، ولی ممکن است جلوی اعمال آن را بگیرد. همان­گونه که اختیار روشن کردن برق منزل بدست ماست، ولی ممکن است اداره برق به دلیلی برق را قطع کند. آری انسان اراده دارد ولی اراده خدا فوق همه اراده هاست.

اگر یک نگاه به دستورات حضرت علی و رفتار طاغوت­های امروز بکنیم، دو تابلویی که در نظر داشتیم روشن می‌شود؛ حضرت امیر به رزمندگان دستور می‌دهد به هنگام جنگ، درختان دشمن را قطع نکنید، آبشان را مسموم نکنید، به سالمندان و زنان آسیبی نرسانید و به فراریان کاری نداشته باشید، ولی سیاست­مداران امروز حاضرند برای پیروزی خود از همه نوع بمب‌های شیمیایی و هسته‌ای استفاده کنند.

از امتیازات اسلام آن است که سیاست اسلام از دیانت آن جدا نیست.

در نمازجمعه، عبادت عین سیاست و سیاست عین عبادت است. نمازجمعه به جای نماز ظهر است، ولی دو رکعت خوانده می‌شود، زیرا دو خطبه جایگزین دو رکعت نماز می‌شود و امام­جمعه در خطبه دوم مسایل جامعه و جهان را برای مردم بازگو و تحلیل می­کند. «وَ یخْبِرُهُمْ بِمَا وَرَدَ عَلَیهِمْ مِنَ الْآفَاقِ»⁽⁶⁾

و مردم باید با وضو و رو به قبله اخبار جهان را بشنوند، گویا در حال نمازند.

نه تنها در مسئله سیاست، بلکه در حقوق، اقتصاد، مدیریت و سایر رشته های علوم انسانی، باید اول نگاه ما به هستی و انسان و هدف‌ها و آینده روشن شود، تا ببینیم چگونه برنامه­ریزی و مدیریت کنیم.

سیاست قرآن، با توجه به حکمت الهی، نظارت الهی، عدل الهی، تکلیف الهی، پیروی از انبیای الهی، امداد های الهی، معجزات الهی، مهلت‌های الهی، آزمایش های الهی و سنت­های الهی است.

اگر امروز سیاسیون بر اساس سلطه­گری، تهدید، ارعاب، استثمار و درآمد بیشتر برنامه‌ریزی می‌کنند، سیاست در قرآن، به معنای برپایی عدالت است. قرآن یک جا می‌فرماید: «أَقیمُوا الدِّینَ»⁽¹⁾،

در جای دیگر می‌فرماید: «أَقیمُوا الصَّلاةَ»⁽²⁾و در جای دیگر می‌فرماید: «أَقیمُوا الْوَزْنَ»⁽³⁾

یعنی دین‌داری و عبادت و عدالت هر سه با یک تعبیر مطرح شده است.

قرآن، عدالت واقعی را در سایه پیروی از انبیا و قانون آسمانی می‌داند. «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»⁽⁴⁾

اسلام، عدالت را در امام جماعت، قاضی، شاهد، مرجع تقلید و رهبر شرط دانسته و به عدالت میان فرزندان، در وصیت و حتی با دشمن سفارش کرده است. «وَ لا یجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلی أَلاَّ تَعْدِلُوا» ⁽⁵⁾و می‌فرماید: شما با کسانی که به خاطر دین با شما نجنگیده‌اند و از خانه‌هایتان بیرونتان نکرده‌اند، نیکی کنید. «لا ینْهاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذینَ لَمْ یقاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیهِمْ إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ الْمُقْسِطینَ» ⁽⁶⁾

در سیاست قرآن، تأمین امنیت برای همه مردم حتی کفاری که در بلاد اسلامی زندگی می‌کنند مورد عنایت است، آن هم امنیت مالی، اقتصادی، روانی، جانی، اجتماعی، امنیت ملی، تا آنجا که اگر کسی دیگری را با اسلحه تهدید کند، گرچه از آن استفاده نکند، لقب «مفسد فی الارض» به او داده شده و با سخت‌ترین کیفر، قصاص می‌شود.

در سیاست اسلام آزادی وجود دارد، ولی در چارچوب دستورات دین. قرآن می‌فرماید: آنجا که خدا و رسول امری را مقرر کنند، هیچ زن و مرد با ایمانی حق انتخاب راه دیگری ندارند. «وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یکُونَ لَهُمُ الْخِیرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ» ⁽⁷⁾یعنی آزادی انسان در چهارچوب قوانین الهی است.

در سیاست قرآن، حکومت و قدرت مخصوص خدا، پیامبران و افراد معصوم است و در زمان غیبت و دسترسی نداشتن به معصوم، علمای ربانی باید براساس کتاب آسمانی حکومت کنند. البته این شیوه مخصوص اسلام نیست؛ بلکه در زمان حضرت موسی نیز این گونه بوده است. چنانکه قرآن

می‌فرماید: «إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فیها هُدیً وَ نُورٌ یحْکُمُ بِهَا النَّبِیونَ الَّذینَ أَسْلَمُوا لِلَّذینَ هادُوا وَ الرَّبَّانِیونَ وَ الْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتابِ اللَّهِ»⁽¹⁾یعنی پس از انبیا، علما باید براساس کتب آسمانی حکومت کنند، که این همان ولایت فقیه است.

امروزه سیاسیون دنیا، برای رسیدن به اهداف خود، از تهدید و تطمیع و فریب فروگذار نمی‌کنند، ولی سیاست قرآن اجازه نمی‌دهد که برای رسیدن به هدف ذره‌ای از راه حق منحرف شد. «وَ احْذَرْهُمْ أَنْ یفْتِنُوکَ عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیکَ» ⁽²⁾

در سیاست قرآن، انسان دارای کرامت است و مال و جان و آبروی او محترم است، و هیچ گونه تبعیض میان آدمیان روا نیست. برخورد نیکو، مدارا، تواضع، دلسوزی، سادگی، عیب­پوشی، نیکوکاری و انصاف، هدف سیاست دینی است.

در سیاست دینی، حرکت و رشد انسان باید آن‌گونه باشد که عقل و وحی می‌گوید، نه آن‌گونه که تمایلات شخصی یا جامعه می‌خواهد.

در سیاست دینی، نگاه به ابدیت است نه زندگی مادی.

در سیاست دینی، هدف از بدست آوردن قدرت، اقامه نماز و زکات و احیای امر به معروف و نهی از منکر است. «الَّذینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ» ⁽³⁾

در سیاست دینی، هدف از بدست آوردن قدرت، برداشتن غل و زنجیرهایی است که آداب و رسوم غلط به گردن مردم انداخته است. «وَ یضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتی کانَتْ عَلَیهِمْ» ⁽⁴⁾

قرآن نمونه هایی از حاکمان و سیاستمداران دینی را این گونه معرفی می‌کند:

الف) ما به ذوالقرنین قدرت دادیم و او در طی سفرهایی به شرق و غرب با کمک مردم و ساختن سدی بزرگ، ایجاد امنیت کرد.

ب) ما به یوسف تدبیری دادیم و او کشور را از قحطی نجات داد.

ج) ما به طالوت توان جسمی و علمی دادیم و او لشکر متجاوز را تار و مار کرد.

سیاسیون دینی، اطاعت مردم را بر اساس فرمان خدا می‌خواهند، برای وطن دوستی ارزش قائلند، ولی نه به قیمت وطن پرستی.

این سیاست قارونی است که برای رفت و آمد خود در جامعه، انواع تشریفات را ایجاد می‌کند. «فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فی زینَتِهِ» ⁽⁵⁾

این سیاست فرعونی است که خودش را خدای مردم می‌داند و می‌گوید: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی»⁽¹⁾

این سیاست نمرودی است که خود را مالک حیات و مرگ مردم می‌داند و می‌گوید: «قالَ أَنَا أُحْیی وَ أُمیتُ» ⁽²⁾

سیاسیون غیر الهی، پا به هر منطقه­ای بگذارند فساد می‌کنند. «إِنَّ الْمُلُوکَ إِذا دَخَلُوا قَرْیةً أَفْسَدُوها وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَ کَذلِکَ یفْعَلُونَ»⁽³⁾

در سیاست الهی، مقام‌ها بر اساس لیاقت است. خداوند حضرت ابراهیم را با چند حادثه سخت امتحان کرد و بعد فرمود: «إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً»⁽⁴⁾

در سیاست الهی ملاک عزل و نصب‌ها عبارت است از:

در سیاست الهی، از تمامی نیروها، گرچه از جنس ما نباشند، استفاده می‌شود. «وَ مِنَ الشَّیاطینِ مَنْ یغُوصُونَ لَهُ وَ یعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِکَ» ⁽¹²⁾

در سیاست الهی از تمامی نیروها تفقد می‌شود. «وَ تَفَقَّدَ الطَّیرَ» ⁽¹³⁾

در سیاست الهی، برای پیشرفت و توسعه تلاش می‌شود. «هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فیها» ⁽¹⁴⁾و برای توسعه، از ایمان وتقوا کمک گرفته می‌شود. «وَیا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیهِ یرْسِلِ السَّماءَ عَلَیکُمْ مِدْراراً وَ یزِدْکُمْ قُوَّةً إِلی قُوَّتِکُمْ وَ لا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمینَ» ⁽¹⁵⁾

یکی از ابعاد امامت، سیاست و حکومت است. در حدیث می‌خوانیم: بنای اسلام بر نماز و روزه و زکات و حج و ولایت است، ولی ولایت و سرپرستی امت که امری سیاسی است، در میان آنها برجسته‌ترین است. البته مسئله امامت، محدود به دنیا نیست بلکه تا قیامت ادامه دارد. قرآن می‌فرماید: به یادآور روزی را که هر گروهی از مردم را به همراه امامشان فرا می‌خوانیم.

قرآن، رهبران الهی را چنین معرفی می‌کند:

زندگی آنان مردمی: «رَسُولاً مِنْهُمْ» ⁽¹⁾، همراه با اخلاق نیکو: «وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیمٍ» ⁽²⁾، رفت و آمد و خوراکشان مثل سایر مردم: «وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلینَ إِلاَّ إِنَّهُمْ لَیأْکُلُونَ الطَّعامَ وَ یمْشُونَ فِی الْأَسْواقِ» (فرقان، 20) مردم را برادر خود می‌دانند: «وَ إِلی عادٍ أَخاهُمْ هُوداً»⁽³⁾، نسبت به مؤمنین رئوف و مهربانند. «بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُفٌ رَحیم» ⁽⁴⁾خود را شاه نمی‌دانند «وَ لا أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ»⁽⁵⁾در عمل به حرفشان پیشگام و مقاوم، اهل توکل و امید و حامی مظلوم هستند.

در سیاست الهی، غیر خودی هم­راز گرفته نمی‌شود: «یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ» ⁽⁶⁾

در سیاست الهی، وحدت جامعه حفظ می‌شود: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا» ⁽⁷⁾

در سیاست الهی، نزاع جایی ندارد: «وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ریحُکُمْ» ⁽⁸⁾

در سیاست الهی، جامعه روی پای خود می‌ایستد: «فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ» ⁽⁹⁾

در سیاست الهی، مکر و فریب و دغل­بازی جایی ندارد. قرآن می‌گوید: فریب تاکتیک دشمن را نخورید. جمعی از بزرگان یهود برای تهاجم و شبیخون فرهنگی طراحی کردند که صبح مسلمان شوند و غروب به یهودیت برگردند و با این کار هم بین مسلمانان تردید ایجاد کنند که چرا سخنان پیامبر اسلام آنان را جذب نکرد و هم یهودیان را در راه خود مقاوم کند که بگویند سران ما هم که رفتند، غروب برگشتند. «آمِنُوا بِالَّذی أُنْزِلَ عَلَی الَّذینَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَ اکْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ یرْجِعُونَ»⁽¹⁰⁾

باید بدانیم که دشمنان برای ما چه آرزوها و برنامه‌هایی دارند :

آرزو می‌کنند که در تنگنا قرار بگیریم: «وَدُّوا ما عَنِتُّمْ» ⁽¹¹⁾

آرزو می‌کنند از موضع خود کوتاه بیاییم. «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیدْهِنُونَ»⁽¹²⁾

آرزو می‌کنند غافل شویم. «وَدَّ الَّذینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ» ⁽¹³⁾

آرزو می‌کنند دست از مکتب خود برداریم. «وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَما کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَواءً» ⁽¹⁴⁾

نه تنها آرزو، بلکه تدبیر می‌کنند. «وَ یمْکُرُونَ وَ یمْکُرُ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیرُ الْماکِرینَ» ⁽¹⁵⁾

نه تنها تدبیر، بلکه پول و امکاناتی خرج می‌کنند. «إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا ینْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِیصُدُّوا عَنْ سَبیلِ اللَّهِ» ⁽¹⁶⁾

ولی خداوند قول داده که همه طرح‌ها را خنثی کند. «إِنهَُّمْ یکِیدُونَ کَیدًا وَ أَکِیدُ کَیدًا»⁽¹⁷⁾

قرآن می‌فرماید: علامت دشمن آن است که اگر به شما خیری از قبیل پیشرفت علمی صنعتی نظامی اقتصادی برسد، ناراحت می‌شوند. «إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ» ⁽¹⁾

در سیاست قرآنی، نباید در هیچ قرارداد و برنامه‌ای کفار راه نفوذ بر مسلمانان داشته باشند. «وَ لَنْ یجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرینَ عَلَی الْمُؤْمِنینَ سَبیلاً»⁽²⁾

قرآن به پیامبرش می‌فرماید: به فکر راضی کردن مخالفان نباش که آنها هرگز از تو راضی نمی‌شوند، مگر اینکه از آنها پیروی کنی. «وَ لَنْ تَرْضی عَنْکَ الْیهُودُ وَ لاَ النَّصاری حَتَّی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ»⁽³⁾

بارها در قرآن می‌خوانیم، اسلام سراسر زمین را فراخواهد گرفت. «لِیظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفی بِاللَّهِ شَهیداً» ⁽⁴⁾و سرانجام بندگان صالح وارث زمین خواهند شد. «وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یرِثُها عِبادِی الصَّالِحُونَ»⁽⁵⁾

در اسلام، استبداد ممنوع است و باید کارهای جامعه با مشورت انجام گیرد. «وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَینَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ ینْفِقُونَ»⁽⁶⁾و هیچ کس از مشورت بی نیاز نیست. «وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ» ⁽⁷⁾

باید از متخصصین گمنام و بی­نشان استفاده شود، همان­گونه که پادشاه مصر از یوسف که در زندان بود، برای تعبیر خوابش و حل مشکل قحطی استفاده کرد.

در سیاست قرآنی؛ رجوع به کارشناسان و خبرگان، اصل است. «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» ⁽⁸⁾توجه به اهم و مهم اصل است. قاعده لا ضرر اصل است: خواه ضرر به خانواده باشد، «وَ لا تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیقُوا عَلَیهِنَّ» ⁽⁹⁾خواه آموزش­های مضرّ و بی­فایده باشد. «وَ یتَعَلَّمُونَ ما یضُرُّهُمْ وَ لا ینْفَعُهُمْ»⁽¹⁰⁾خواه ضرر مکتبی باشد. «وَ الَّذینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً»⁽¹¹⁾خواه ضرر به مردم باشد. وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ ⁽¹²⁾

در سیاست اسلام، دعوت مردم به دین از طریق حکمت و موعظه و مناظره است. «اُدْعُ إِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتی هِی أَحْسَنُ» ⁽¹³⁾

در سیاست اسلام، حتی در جبهه جنگ اجازه تحقیق برای شناخت دین داده می‌شود. «وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتَّی یسْمَعَ کَلامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ» ⁽¹⁴⁾

در سیاست قرآن، دفاع از مستضعفین واجب و ترک آن مورد توبیخ قرار گرفته است. «وَ ما لَکُمْ لا تُقاتِلُونَ فی سَبیلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ» ⁽¹⁵⁾

این مقدمه با نگاهی گذرا به آیات سیاسی قرآن بود که بدون شک دین از سیاست جدا نیست. انشاءالله با مطالعه این کتاب به شناخت بیشتری در این زمینه خواهید رسید.

محسن قرائتی

پیشگفتار

عَنِ الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ علیه السلام : «أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللهِ (ع) مَا بَالُ الْقُرْآنِ لَا یَزْدَادُ عَلَی النَّشْرِ وَ الدَّرْسِ إِلَّا غَضَاضَةً فَقَالَ إِنَّ اللهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یَجْعَلْهُ لِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ وَ لِنَاسٍ دُونَ نَاسٍ فَهُوَ فِی کُلِّ زَمَانٍ جَدِیدٌ وَ عِنْدَ کُلِّ قَوْمٍ غَضٌّ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَة».⁽¹⁾

امام رضا علیه السّلام از پدر گرامی خویش نقل می‌کند که مردی از امام صادق علیه السّلام پرسید: چگونه است که بررسی و مطالعه و نشر مطالب قرآن جز بر تازگی و طراوتش نمی‌افزاید؟ ایشان در جواب فرمودند: زیرا خداوند متعال آن را برای زمان معین و مردم خاصی قرار نداده است (و همه مردم جهان در هرعصری مخاطب آن هستند) به همین دلیل در هر زمان تازه و جدید بوده و تا روز قیامت نزد هر قومی با طراوت و شاداب (قابل عمل و اجراء) می‌باشد».

قرآن کریم، کتاب جاوید مسلمانان، نوید دهنده راه زندگی و پاسخگوی ِ تمام مسائل زندگانی انسان در سطوح مادی و معنوی، دنیوی و اخروی است. عرصه عمومی و اجتماعی، و به تبع آن حوزه سیاست از جمله ابعاد زندگانی انسان خاکی می‌باشد که ناگزیر بدون اهتمام به اصول و مبانی معرفتی، امکان وصول به زندگی مطلوب فراهم نیست. در این میان، مکاتب مادی و غیر مادی، هر یک به زعم خود، تلاش‌هایی برای حصول به معرفت سیاسی انجام داده و فراتر از سپهر نظر، در عرصه عمل نیز تجربیات

کم و بیش موفق یا ناموفقی، به یادگار گذاشته‌اند. با این اجمال، سوالی که در بادی امر پیش می‌آید، چنین است: « تجربه تاریخی کدام یک از حکومت ها تا حال حاضر، از لحاظ موفقیت و کارآمدی، بی‌بدیل بوده است؟ و ماهیت چنین نظام سیاسی چه مشخصات ویژه ای داشته است؟». پاسخگویی به این سوال نیازمند نگاهی ژرف و همه جانبه به مقوله سیاست از مبدا (مبانی مشروعیت) تا غایت است. با این حال، تجربه تاریخی دو حکومت، مثال زدنی است. یکی، حکومت سیزده ساله پیامبر اکرم(ص) در مدینه النبی و دیگر، حکومت چهارساله و اندی امیرالمومنین علی(ع) در کوفه که به قضاوت هر انسان خردمند و با انصاف، بی بدیل است. این بی بدیلی ناظر بر ماهیت نظام سیاسی اسلام است که در واقع لوازم آن در منابعِ معرفت شناختی اسلام، قرآن و سنت، نهفته است. کتاب پیش روی خواننده محترم، تلاشی در راستای شناخت سازه‌های معرفتی نظام سیاسی اسلام در « قرآن کریم» است که البته تاحدود نسبتا ناچیزی، ظرفیت معرفتی قرآن را به نمایش گذاشته و

طبیعتا بی کاستی نیست.

زمانی که پیشنهاد انجام ِ چنین امر خطیری از طرف استاد ارجمند، حجه الاسلام و المسلمین

آقای قرائتی مطرح شد، در آغاز از توان خود و همچنین مثمر ثمر واقع شدن آن، تا حدودی به خود تردید راه دادم اما در ادامه کار، با پیشرفتهایی که حاصل شد بر دلگرمی حقیر در پیشبرد و اتمام کار افزوده شد. نگارنده به عنوان مجری اثر دو وظیفه بر عهده داشتم: نخست آنکه، با رویکردی سیاسی( مبتنی بر دانش سیاست و الزامات معرفت شناختی ِ اسلامی آن) به کندوکاو و در نهایت استخراج گزاره های معرفت سیاسی از نکات و پیام‌های «تفسیر نور» و تبویب آن بپردازم. و دوم، حاصل این تلاش را از لحاظ برداشتی (تفسیری) و تخصصی(سیاسی) به ترتیب با حاج آقای قرائتی، مفّسر تفسیر نور، و جناب آقای دکتر افتخاری کنترل نمایم. حاصل تلاش حقیر، و عنایت و اهتمام این اساتید ارجمند، اثر پیش رو است که لازمه پرداختن به آن، توجه به ملاحظلات زیر است:

«الف) این تفسیر از اصطلاحات فنی، ادبی، فقهی، کلامی، فلسفی که فهم آن مخصوص گروه خاصی است احتراز کرده و تنها درسهایی از قرآن را که قابل ترجمه به زبان‌های زنده‌ی دنیا و به صورت تابلو و پیام باشد آورده است.

ب) از تفسیر به رأی احتراز شده و تنها از متن آیات و یا روایاتی که از اهل بیت رسول اللّه صلی الله علیه و آله آمده استفاده شده است.

ج) بیشتر پیام‌ها و درسها از متون تفاسیر معتبر شیعه و سنی استفاده شده و برخی نکات از بنده یا همکاران عزیز بوده است».

نگارنده همین ترتیب منطقی را با عنایت به این استثناء که «نکته ها» را برای اجتناب از اطاله حذف نموده، و تنها در موارد نادری که به فهم استنباطی پیام کمک شایانی داشته، رعایت کرده است.

در پایان بر خود لازم می‌دانم از تلاش‌های علمی و فرهنگی ارزنده حجه الاسلام و المسلمین محسن قرائتی در راستای شکل گیری جامعه دینی و همچنین مشاوره های ایشان و نظرات ارزشمند جناب آقای دکتر اصغر افتخاری که راهگشای حقیر در تدوین اثر بوده است، کمال قدردانی را داشته باشم. در اثنای تدوین کتاب، از مشورت دوستانم آقایان مجتبی جاویدی، امید شفیعی قهفرخی، مجید بهستانی و سید هادی رضاییان استفاده کرده ام؛ نهایت سپاسگزاری را از آنها دارم. افزون بر این، از همسرم به پاس همدلی و همگامی در روند اصلاحات کتاب،

و من الله التوفیق

مهدی نادری

تهران، دانشگاه امام صادق (ع)

بهار 1392

فصل اول:خطوط کلی حاکم بر سیاست اسلامی

فصل اول: خطوط کلی حاکم بر سیاست اسلامی

درآمد

در شریعت مقدس اسلام، در حوزه عبادات و احکام همه کلیات و جزئیات بیان شده است. حال آنکه، در حوزه سیاسات و اجتماعیات، خطوط کلی در قران و سنت بیان شده و اجتهاد در جزئیات به تعقل واگذار شده است.⁽¹⁾

در عهدنامه حضرت علی علیه­السلام به مالک اشتر⁽²⁾بسیاری از این خطوط کلی سیاست اسلامی آمده است.

در جهان‌بینی اسلامی که جهان بینی توحیدی است؛ جهان خالقی داشته که مالکیت مطلق هستی بر جهان را داراست و همواره با عنایت و مشیت الهی نگه‌داری می‌شود. جهان به عبث و بیهودگی خلق نشده، بلکه هدف های حکیمانه‌ای در آفرینش آن نهفته است که در نتیجه آن، نظام موجود نظام احسن و اکمل می‌باشد. انسان در میان موجودات از شرافت و کرامت خاصی برخوردار است که چنین شرافت و کرامتی، وظیفه و رسالتی خاص را در راستای تربیت خود، تعهد و مسئولیت در برابر افراد دیگر و در نهایت اصلاح جامعه، برای وی به دنبال داشته است. نظام هستی بر اساس اسباب و مسببات بنیان نهاده شده است. در جهان بینی اسلامی، توحید قدرِمتیقن تمام ادیان به شمار آمده و همین اصل مبنای وحدت و همزیستی پیروان ادیان است. شریعت مقدس

اسلام به عنوان آخرین دین الهی با مشخصاتی از قبیل «کاملترین دین»، «رسالت جهانی» و «وعده پیروزی نهایی» از سایر ادیان متمایز شده است.

پرداختن به سیاست اسلامی نیازمند نگاه سیستماتیک به مقوله دین است. در این معنا، دین به مثابه پیکری می‌ماند که برای شناخت اجزاء آن باید به صدر و ذیل آن توجه داشت. در این فصل، تلاش شده است برای ورود به مسئله سیاست در قرآن، به صدر آن توجه شود. برای این منظور در قالب: الف) اصول ب) سنت‌ها ج) عبرت‌ها، به خطوط حاکم بر سیاست اسلامی اشاره می‌شود. نگاه ژرف به این خطوط، نقش تعیین کنندگی در تحلیل مباحث سیاسی در قرآن دارد. به عنوان مثال، بحث «حمایت‌های الهی» و «خلیفه الهی» به ترتیب در امدادهای الهی در میدان جنگ و تشکیل حکومت که از مباحث خاص سیاست در قرآن است نمود می‌یابد.

الف) اصول

1. سیاست در سایه جهان بینی الهی

اشاره

وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْ‌ضَ وَمَا بَیْنَهُمَا بَاطِلًا ذَٰلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُ‌وا مِنَ النَّارِ (ص/27)

و ما آسمان و زمین و آن چه را میان آنهاست بیهوده نیافریدیم، این، پندار کسانی است که کفر ورزیدند، پس وای از آتش (دوزخ) بر کسانی که کافر شدند!

أَلَمْ یَرَ‌وْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِیَسْکُنُوا فِیهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِ-رً‌ا إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

آیا ندیدند که ما شب را قرار دادیم تا در آن آرام گیرند و روز را روشنی بخش ساختیم؟ (تا در آن برای معاش خود تلاش کنند) حتماً در این امر برای کسانی که ایمان دارند عبرت‌هایی است. ⁽¹⁾

وَلَهُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ کُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ . وَهُوَ الَّذِی یَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَیٰ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ⁽²⁾

و هر که در آسمان‌ها و زمین است از آن اوست، همه برای او فرمانبردارند. و او کسی است که آفرینش را آغاز می‌کند، سپس آن را (بازمی‌گرداند و) تجدید می‌کند و این کار برای او (از آفرینش نخستین) آسان‌تر است، و قدرت برتر در آسمان‌ها و زمین مخصوص اوست؛ و او غلبه‌ناپذیر و دانا به حقایق امور است.

خداوند در همه چیز یکتاست:

در مالکیّت: « وَلَهُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ »

در عبادت: « کُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ »

در خالقیّت: « وَهُوَ الَّذِی یَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ »

در کمالات: « وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَیٰ»

الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَ‌زَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ⁽¹⁾

(متّقین) کسانی هستند که به غیب ایمان دارند و نماز را به پای می‌دارند و از آنچه به آنان روزی داده‌ایم، انفاق می‌کنند.

1.1. حاکمیت مطلق الهی

لَهُ الْمُلْکُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ⁽⁵⁾

آنچه در آسمان‌ها وآنچه در زمین است، برای خدا تسبیح می‌گویند. فرمانروایی، مخصوص او و ستایش نیز مخصوص اوست و او بر همه چیز تواناست.

قُلِ اللَّ-هُمَّ مَالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ⁽¹⁾

بگو: خداوندا! تو صاحب فرمان و سلطنتی. به هر کس (طبق مصلحت و حکمت خود) بخواهی حکومت می‌دهی و از هر کس بخواهی حکومت را می‌گیری و هر که را بخواهی عزّت می‌بخشی و هر که را بخواهی ذلیل می‌نمایی، همه خیرها تنها به دست توست. همانا تو بر هر چیز توانایی.

1.2. توکل به خداوند

وَلِلَّ-هِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْ‌ضِ وَکَفَیٰ بِاللَّ-هِ وَکِیلًا ⁽³⁾

و برای خداست آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است و خداوند بس کارساز است.

فَقَالُوا عَلَی اللَّ-هِ تَوَکَّلْنَا رَ‌بَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ . وَنَجِّنَا بِرَ‌حْمَتِکَ مِنَ الْقَوْمِ الْکَافِرِ‌ینَ ⁽⁴⁾

پس آنان گفتند: تنها بر خداوند توکّل کرده‌ایم، پروردگارا: ما را گرفتار سختی‌ها و آزمایش ستمگران قرار مده و ما را به رحمت خویش، از شرّ قوم کافر رهایی بخش.

1.3. حمایت‌های الهی

فَسَتَذْکُرُ‌ونَ مَا أَقُولُ لَکُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِ‌ی إِلَی اللَّ-هِ إِنَّ اللَّ-هَ بَصِیرٌ بِالْعِبَادِ . فَوَقَاهُ اللَّ-هُ سَیِّئَاتِ مَا مَکَرُ‌وا وَحَاقَ بِآلِ فِرْ‌عَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ ⁽⁶⁾

پس به زودی آن چه را برای شما می‌گویم متذکّر خواهید شد و من کارم را به خدا واگذار می‌کنم زیرا که او به (احوال) بندگان بیناست. پس خداوند او را از بدی‌های آن چه نیرنگ نمودند حفظ کرد و عذاب سختی آل فرعون را فراگرفت.

إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَ‌بُّنَا اللَّ-هُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُ‌وا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ ⁽¹⁾

همانا کسانی که گفتند: «پروردگار ما خداست، پس (بر این عقیده) مقاومت نمودند، فرشتگان بر آنان نازل می‌شوند (و می‌گویند:) نترسید و غمگین مباشید و بشارت باد بر شما به بهشتی که پی در پی وعده داده می‌شدید.

وَمَکَرُ‌وا وَمَکَرَ اللَّ-هُ وَاللَّ-هُ خَیْرُ الْمَاکِرِ‌ینَ ⁽²⁾

و (دشمنان حضرت عیسی) تدبیر خود را (برای کشتن او) بکار بستند. خداوند نیز تدبیر خود را (برای حفظ او) بکار برد و خداوند بهترین تدبیر کننده است.

1.4. نظارت الهی

انسان با ایمان، همیشه خود را در محضر خداوند و تمام افکار و اعمال خود را زیر نظر پروردگار می‌بیند. او معتقد است که زیر نظر اولیاء الهی نیز هست. به گفته قرآن و

روایات پیامبران، امامان معصوم، فرشتگان، زمین و زمان و حتی اعضاء بدن شاهد بر انسانند و روزگاری همه برای گواهی دادن به پا می‌خیزند( یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ).

وَیَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیدًا عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَجِئْنَا بِکَ شَهِیدًا عَلَیٰ هَ-ٰؤُلَاءِ

و(یاد کن) روزی را که در هر امّتی، شاهدی بر آنان از خودشان برانگیزیم و تو را بر آنان گواه آوریم. ⁽¹⁾

2. خلیفه اللهی انسان

اشاره

وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ ⁽³⁾

وهنگامی که پروردگارت به فرشتگان گفت: من بر آنم که در زمین جانشینی قرار دهم. فرشتگان گفتند: آیا کسی را در زمین قرار می‌دهی که در آن فساد کند و خون‌ها بریزد؟ در حالی که ما با حمد و ستایش تو، ترا تنزیه و تقدیس می‌کنیم. خداوند فرمود: همانا من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید.

جانشینی انسان نه به خاطر نیاز و عجز خداوند است، بلکه این مقام به خاطر کرامت و فضیلت رتبه‌ی انسانیّت است. علاوه بر آنکه نظام آفرینش بر اساس واسطه‌هاست. یعنی با اینکه خداوند مستقیماً قادر بر انجام هر کاری است، ولی برای اجرای امور،

واسطه‌هایی را قرار داده است و انسان، جانشین دائمی خداوند در زمین است. «جاعِلٌ» (کلمه «جاعل» اسم فاعل و رمز تداوم است.)

هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلَائِفَ فِی الْأَرْ‌ضِ فَمَنْ کَفَرَ فَعَلَیْهِ کُفْرُ‌هُ ⁽¹⁾

او کسی است که شما را در زمین جانشینان (پیشینیان) قرار داد؛ پس هر کس کفر ورزد بر ضررش خواهد بود .

مراد از خلیفه بودن انسان در این آیه، یکی از سه امر است: جانشینی ملّت‌ها از ملّت‌ها، جانشینی فرزندان آدم از انسان‌های پیش از خلقت آدم، جانشینی انسان از خداوند.

إِنَّا عَرَ‌ضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا ⁽²⁾

همانا ما امانت (الهی) را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کردیم، پس، از حمل آن سر باز زدند و از آن ترسیدند، ولی انسان آن را بر دوش گرفت، امّا او بس ستمکار و نادان است.

2.2. انجام تکلیف الهی

فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَکِّرٌ . لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ ⁽⁴⁾

پس تذکّر بده که همانا تو تذکّر دهنده‌ای. و بر آنان سیطره و تسلّطی نداری (که به ایمان آوردن مجبورشان کنی).

وَیَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَیٰ مَکَانَتِکُمْ إِنِّی عَامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذَابٌ یُخْزِیهِ وَمَنْ هُوَ کَاذِبٌ وَارْ‌تَقِبُوا إِنِّی مَعَکُمْ رَ‌قِیبٌ⁽¹⁾

و (شعیب گفت:) ای قوم من! (پس) هر چه در توان دارید انجام دهید، من (نیز) کار خودم را خواهم کرد. بزودی خواهید دانست (که) عذاب خوارکننده به سراغ چه کسی خواهد آمد و چه کسی دروغگوست. شما در انتظار باشید، من (نیز) همراه شما منتظرم.

2.3. اطاعت و پیروی از رسول خدا

وَأَطِیعُوا اللَّ-هَ وَأَطِیعُوا الرَّ‌سُولَ فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمَا عَلَیٰ رَ‌سُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِینُ ⁽³⁾

خداوند را (در اوامر و نواهی شریعت) اطاعت کنید و پیامبر را (در دستورات حکومت و سنّت‌هایش) پیروی نمایید، پس اگر روی گردانید، (بدانید که) همانا بر رسول ما جز پیام رسانی آشکار (وظیفه دیگری) نیست.

النَّبِیُّ أَوْلَیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ...⁽⁴⁾

پیامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است.

مَنْ یُطِعِ الرَّ‌سُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّ-هَ وَمَنْ تَوَلَّیٰ فَمَا أَرْ‌سَلْنَاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظًا ⁽⁵⁾

هر کس پیامبر را پیروی کند، بی‌شک خداوند را اطاعت کرده است و هر که اعراض کند و سرباز زند، ما تو را بر آنان نگهبان نفرستاده‌ایم.

3. وحدت ادیان آسمانی

3.1. دعوت توحیدی انبیاء

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَالَّذِینَ هَادُوا وَالنَّصَارَ‌یٰ وَالصَّابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللَّ-هِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُ‌هُمْ عِنْدَ رَ‌بِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ ⁽²⁾

همانا کسانی که (به اسلام) ایمان آورده و کسانی که یهودی شدند و نصاری و صابئان، هرکس که به خدا و روز قیامت ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد، پس برای آنها در نزد پروردگارشان، پاداش و اجر است و بر آنها ترسی نیست و آنها محزون نمی‌شوند.

قُلْ یَا أَهْلَ الْکِتَابِ تَعَالَوْا إِلَیٰ کَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّ-هَ وَلَا نُشْرِ‌کَ بِهِ شَیْئًا وَلَا یَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْ‌بَابًا مِنْ دُونِ اللَّ-هِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ

بگو: ای اهل‌کتاب! به سوی سخنی بیایید که میان ما و شما مشترک است. جز خداوند را نپرستیم وچیزی را شریک او قرار ندهیم و بعضی از ما بعضی دیگر را بجای خدا ارباب نگیرد. پس اگر (از این پیشنهاد) سرباز زدند، بگویید: گواه باشید که ما مسلمان و تسلیم خدائیم.⁽³⁾

قُلْ آمَنَّا بِاللَّ-هِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَیْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَیٰ إِبْرَ‌اهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ وَ الْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِیَ مُوسَیٰ وَعِیسَیٰ وَالنَّبِیُّونَ مِنْ رَ‌بِّهِمْ لَا نُفَرِّ‌قُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ⁽¹⁾

(ای مسلمانان!) بگویید: ما به خدا ایمان آورده‌ایم و به آنچه بر ما نازل شده و آنچه به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط (که پیامبرانی از نوادگان یعقوبند) و آنچه به موسی و عیسی و پیامبران دیگر از طرف پروردگارشان نازل شده است، (ایمان آورده‌ایم. و) ما بین هیچ یک از آنها جدایی قائل نیستیم (ومیان آنان فرق نمی‌گذاریم و) در برابر خداوند تسلیم هستیم.

وَإِنَّ هَ-ٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَ‌بُّکُمْ فَاتَّقُونِ ⁽²⁾

و البتّه این اُمت شما اُمت واحدی است، و من پروردگار شما هستم؛ از من پروا کنید.

3.2. رسالت جهانی اسلام

وَمَا أَرْ‌سَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِیرً‌ا وَنَذِیرً‌ا وَلَ-ٰکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ ⁽⁴⁾

و ما تو را به عنوان پیامبری مژده‌دهنده و بیم دهنده فرستادیم برای همه‌ی مردم، ولی بیش‌تر مردم نمی‌دانند.

یَا أَهْلَ الْکِتَابِ قَدْ جَاءَکُمْ رَ‌سُولُنَا ⁽⁵⁾

ای اهل کتاب! همانا پیامبر ما به سویتان آمد.

إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ لِلْعَالَمِینَ (ص/87).

او جز تذکّری برای جهانیان نیست.

ب) سنت­ها

1. قانونمندی تاریخ

سُنَّةَ اللَّ-هِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّ-هِ تَبْدِیلًا ⁽¹⁾

(این پیروزی شما و شکست کفّار،) سنّت خداوند است که از پیش جاری بوده است و هرگز برای سنّت‌های خداوند، تغییر و تبدیلی نخواهی یافت.

أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ ... ⁽²⁾

آیا خبر کسانی‌که قبل از شما بودند، (مثل غرق شدن) قوم نوح و (طوفان قوم) عاد و (صاعقه قوم) ثمود و کسانی‌که بعد از آن‌ها بودند، به شما نرسیده است؟

سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْ‌سَلْنَا قَبْلَکَ مِنْ رُ‌سُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِیلًا ⁽³⁾

این، سنّت ِهلاکت طغیان‌گران، درباره‌ی پیامبرانی که پیش از تو فرستادیم جاری بوده است و برای سنّت ما هیچ تغییری نمی‌یابی.

2. زمانبندی تاریخ

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ⁽¹⁾

برای هر خبری (که خداوند یا پیامبرش به شما می‌دهد) وقتی مقرّر است (که در آن واقع می‌شود) و به زودی خواهید دانست.

وَلِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا یَسْتَأْخِرُ‌ونَ سَاعَةً وَلَا یَسْتَقْدِمُونَ ⁽²⁾

و برای هر امّتی اجل و سرآمدی است. پس هرگاه اجلشان فرا رسید، نه می‌توانند لحظه‌ای تأخیر اندازند و نه پیشی گیرند.

3. اختیار و آزادی انسان

لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی لَا انْفِصامَ لَها وَ اللهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ⁽⁴⁾

در (پذیرش) دین، اکراهی نیست. همانا راه رشد از گمراهی روشن شده است، پس هر که به طاغوت کافر شود و به خداوند ایمان آورد، قطعاً به دستگیره محکمی دست یافته، که گسستنی برای آن نیست. وخداوند شنوای دانا است.

وَلَوْ شَاءَ اللَّ-هُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَ-ٰکِنْ یُضِلُّ مَنْ یَشَاءُ وَیَهْدِی مَنْ یَشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ⁽⁵⁾

و اگر خداوند خواسته بود (همه شما را به طور اکراه و اجبار) یک اُمّت (مؤمن و) متحد قرار داده بود، (تا میان شما هیچ اختلافی نباشد، ولی این اجبار و اکراه خلاف سنّت و برنامه اوست و لذا) هر که را بخواهد گمراه می‌کند (و به حال خودش

وامی‌گذارد) و هر که را بخواهد (و استحقاق هدایت دارد) هدایت می‌کند و قطعاً شما از آنچه انجام می‌دادید بازخواست خواهید شد.

وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَیٰ مَکَانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِیًّا وَلَا یَرْ‌جِعُونَ ⁽¹⁾

و اگر بخواهیم آنان را در جای خود مسخ می‌کنیم (و به مجسّمه‌هایی بی‌روح مبدّل می‌سازیم،) به گونه‌ای که نه بتوانند به راه خود ادامه دهند و نه بر گردند.

4. آزمایش انسان‌ها

در قرآن حدود بیست مرتبه مسئله آزمایش و امتحان مطرح شده واز سنّتهای الهی است. پیامبران نیز مورد آزمایش الهی قرار می‌گیرند. «واذ ابتلی ابراهیم»⁽²⁾

ثُمَّ جَعَلْنَاکُمْ خَلَائِفَ فِی الْأَرْ‌ضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ ⁽³⁾

سپس شما را پس از (هلاکت) آنان، جانشینانی در زمین قرار دادیم، تا ببینیم شما چگونه عمل می‌کنید.

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْ‌جَعُونَ⁽⁴⁾

آیا پنداشتید که شما را بیهوده آفریده‌ایم و شما به سوی ما بازگردانیده نمی‌شوید.

وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَ‌اتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِ‌ینَ ⁽⁵⁾

وقطعاً شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، زیان مالی وجانی وکمبود محصولات، آزمایش می‌کنیم وصابران (در این حوادث وبلاها را) بشارت بده.

5. هلاکت امت‌های گنهکار

یکی از وعده‌ها و سنّت‌های الهی، نصرت و دفاع از مؤمنین است و خداوند این دفاع و حمایت را به عنوان یک حقّ، بر خود لازم فرموده است: « وَکَانَ حَقًّا عَلَیْنَا نَصْ-رُ الْمُؤْمِنِینَ »⁽²⁾البتّه معنای دفاع و نصرت الهی، همیشه دفاع و نصرت فوری و کوتاه مدّت نیست، بلکه دفاع دراز مدّت را نیز شامل می‌شود، زیرا در آیات دیگر می‌فرماید: «والعاقبة للمتّقین» آری، ممکن است در یک درگیری و جنگ، مؤمنین به ظاهر شکست بخورند ولی عاقبت، اهداف و تفّکر آنان پیروز می‌شود.

أَلَمْ یَرَ‌وْا کَمْ أَهْلَکْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْ‌نٍ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْ‌ضِ مَا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَأَرْ‌سَلْنَا السَّمَاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرَ‌ارً‌ا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِ‌ی مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَکْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْ‌نًا آخَرِ‌ینَ ⁽³⁾

آیا ندیدند که چه بسیار امت‌های پیش از آنان را هلاک کردیم، با آنکه در زمین به آنان جایگاه و توانی داده بودیم که به شما نداده‌ایم؟ و (باران و برکت) آسمان را پی در پی برایشان فرستادیم و نهرهای آب از زیر پاهایشان جاری ساختیم، پس آنان را به کیفر گناهانشان هلاک کردیم و نسل دیگری پس از آنان پدید آوردیم.

وَمَا کَانَ رَ‌بُّکَ مُهْلِکَ الْقُرَ‌یٰ حَتَّیٰ یَبْعَثَ فِی أُمِّهَا رَ‌سُولًا یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِنَا وَمَا کُنَّا مُهْلِکِی الْقُرَ‌یٰ إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ ⁽⁴⁾

و پروردگارت قریه‌ها (و شهرها) را نابود نمی‌کند، مگر این‌که در میان آنان پیامبری برانگیزد، که آیات ما را بر آنان تلاوت کند. و ما هیچ آبادی را هلاک نکردیم مگر آنکه اهل آن ظالم بودند.

6. امدادهای الهی به مؤمنان

وَلَقَدْ کُذِّبَتْ رُ‌سُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُ‌وا عَلَیٰ مَا کُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّیٰ أَتَاهُمْ نَصْرُ‌نَا وَلَا مُبَدِّلَ لِکَلِمَاتِ اللَّ-هِ وَلَقَدْ جَاءَکَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْ‌سَلِینَ ⁽²⁾

و همانا پیش از تو نیز پیامبرانی تکذیب شدند، لیکن در برابر آنچه تکذیب شدند و آزار دیدند صبر کردند، تا یاری ما به آنان رسید. (تو نیز چنین باش زیرا) برای کلمات (و سنّت‌های) خداوند، تغییر دهنده‌ای نیست. قطعاً از اخبار پیامبران برای تو آمده است (و با تاریخ آنان آشنا هستی).

إِنَّ اللَّ-هَ یُدَافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ اللَّ-هَ لَا یُحِبُّ کُلَّ خَوَّانٍ کَفُورٍ⁽³⁾

قطعاً خداوند از کسانی که ایمان آورده‌اند دفاع می‌کند، بی‌شک خداوند هیچ خیانتکار ناسپاسی را دوست ندارد.

یکی از وعده‌ها و سنّت‌های الهی، نصرت و دفاع از مؤمنین است و خداوند این دفاع و حمایت را به عنوان یک حقّ، بر خود لازم فرموده است: « وَکَانَ حَقًّا عَلَیْنَا نَصْ-رُ الْمُؤْمِنِینَ »⁽⁴⁾البتّه معنای دفاع و نصرت الهی، همیشه دفاع و نصرت فوری و کوتاه مدّت نیست، بلکه دفاع دراز مدّت را نیز شامل می‌شود، زیرا در آیات دیگر می‌فرماید: «والعاقبة للمتّقین» آری، ممکن است در یک درگیری و جنگ، مؤمنین به ظاهر شکست بخورند ولی عاقبت، اهداف و تفّکر آنان پیروز می‌شود.

إِنَّا لَنَنْصُرُ رُ‌سُلَنَا وَالَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَیَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ ⁽⁵⁾

همانا ما پیامبران خود و کسانی را که ایمان آورده‌اند، هم در زندگی دنیا و هم روزی که گواهان (برای گواهی دادن) به پا می‌خیزند یاری می‌کنیم.

در قرآن سخن از نصرت الهی درباره‌ی انبیا و مؤمنان بسیار است و ما گوشه‌ای از آن را می‌آوریم تا مصداقی باشد بر این آیه و آیه‌ی « إِنْ تَنْصُرُ‌وا اللَّ-هَ یَنْصُرْ‌کُمْ »⁽¹⁾

یونس/ 73.

3) . انبیاء/ 69.

4) . صافات/ 134.

5) . یوسف/ 56 .

6) . هود / 94.

7) . هود / 66.

8) . هود / 58.

نصرت الهی در مورد پیامبران و مؤمنان به صورت‌های مختلف جلوه می‌کند:

گاهی با ایجاد الفت و گرایش دل‌ها « وَلِیَرْ‌بِطَ عَلَیٰ قُلُوبِکُمْ »⁽⁶⁾، « یُثَبِّتُ اللَّ-هُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا »⁽⁷⁾

گاهی با استجابت دعا، «فاستجاب له ربّه»⁽⁸⁾، « رَ‌بِّ لَا تَذَرْ عَلَی الْأَرْ‌ضِ مِنَ الْکَافِرِ‌ینَ دَیَّارً‌ا»⁽⁹⁾

گاهی با معجزه و استدلال، «ارسلنا رسلنا بالبینات»⁽¹⁰⁾

گاهی با عطای حکومت، « فَقَدْ آتَیْنَا آلَ إِبْرَ‌اهِیمَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیْنَاهُمْ مُلْکًا عَظِیمًا»⁽¹¹⁾

گاهی با غلبه در جنگ، « لَقَدْ نَصَرَ‌کُمُ اللَّ-هُ فِی مَوَاطِنَ کَثِیرَ‌ةٍ »⁽¹⁾

گاهی با سکینه و آرامش قلب، « فَأَنْزَلَ اللَّ-هُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ وَأَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَ‌وْهَا »⁽²⁾

گاهی با هلاکت دشمن یا انتقام از او، «فَاَغرقناهم»⁽³⁾

گاهی با امدادهای غیبی و نزول فرشتگان، « أَلَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَ‌بُّکُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ مُنْزَلِینَ »⁽⁴⁾

گاهی با ایجاد رعب در دل دشمن، « وَقَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّ‌عْبَ » ⁽⁵⁾

گاهی با گسترش فکر و فرهنگ و پیروان، « لِیُظْهِرَ‌هُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ »⁽⁶⁾

گاهی با نجات از خطرها، « فَأَنْجَیْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِینَةِ » ⁽⁷⁾

عنکبوت / 15.

و گاهی با خنثی کردن حیله‌ها و خدعه‌ها، « وَأَنَّ اللَّ-هَ مُوهِنُ کَیْدِ الْکَافِرِ‌ینَ » ⁽⁸⁾

7. سنت آسانی بعد از سختی

فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرً‌ا . إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرً‌ا ⁽¹⁰⁾

پس (بدان که) با هر سختی آسانی است. آری، با هر دشواری آسانی است.

می‌خوانیم: «سیجعل الله بعد عُسر یُسراً» ⁽¹⁾سختی‌ها و مشکلات زوال‌پذیرند و به آسانی تبدیل می‌شوند).

8. سنت مهلت الهی

وَاصْبِرْ عَلَیٰ مَا یَقُولُونَ وَاهْجُرْ‌هُمْ هَجْرً‌ا جَمِیلًا . وَذَرْ‌نِی وَالْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِیلًا ⁽²⁾

و بر آنچه می‌گویند صبر کن و به گونه‌ای نیکو از آنان کناره بگیر. و مرا با تکذیب کنندگان توانگر و خوشگذران واگذار و آنان را اندکی مهلت ده.

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُکِّرُ‌وا بِهِ فَتَحْنَا عَلَیْهِمْ أَبْوَابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتَّیٰ إِذَا فَرِ‌حُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ ⁽³⁾

پس چون اندرزهایی را که به آنان داده شده بود، فراموش کردند، درهای هرگونه نعمت را به رویشان گشودیم (و در رفاه و مادیات غرق شدند) تا آنگاه که به آنچه داده شدند دلخوش کردند، ناگهان آنان را (به عقوبت) گرفتیم پس یکباره محزون و نومید گردیدند.

پیامبر اکرم‌صلی الله علیه وآله فرمود: «اذا رأیت الله یعطی علی المعاصی فان ذلک استدراج منه»، اگر مشاهده کردی که دنیا به کام گنهکاران است خوشحال مباش، زیرا این استدراج الهی و به تدریج هلاک کردن اوست.⁽⁴⁾و آنگاه این آیه را تلاوت فرمودند.

امام باقرعلیه السلام در تأویل آیه فرمودند: چون مردم ولایت علی‌بن ابی‌طالب‌علیهما السلام را ترک کردند و حال آنکه به آن امر شده بودند، دولت آنان را در دنیا بسط دادیم، تا حضرت قائم‌علیه السلام قیام کند، « أخذناهم بغتة». ⁽⁵⁾

وَالَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا سَنَسْتَدْرِ‌جُهُمْ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ ⁽¹⁾

و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند، به تدریج، آنان را از جایی که ندانند، گرفتار خواهیم کرد.

مهلت و طول عمر دادن به عنوان «استدراج»، بارها در آیات قرآن آمده است، مثل این آیات: « وَلَا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُوا إِثْمًا»⁽²⁾کفّار گمان نکنند که مهلتی که به آنان می‌دهیم، خیر آنهاست بلکه ما از این جهت به آنان مهلت می‌دهیم تا بر گناهانشان بیافزایند، « فَذَرْ‌هُمْ فِی غَمْرَ‌تِهِمْ حَتَّیٰ حِینٍ»⁽³⁾، پس ایشان را در غفلتشان واگذار.⁽⁴⁾

قَالَ رَ‌بِّ فَأَنْظِرْ‌نِی إِلَیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ . قَالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِ‌ینَ ⁽⁵⁾

(ابلیس) گفت: پروردگارا! پس مرا تا روزی که مردم برانگیخته شوند، مهلت بده (و زنده بدار) (خداوند) فرمود: پس همانا تو از مهلت یافتگانی.

وَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْ‌یَةٍ أَمْلَیْتُ لَهَا وَهِیَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَیَّ الْمَصِیرُ ⁽⁶⁾

و چه بسیار از (شهرها و) آبادی‌هایی که به (اهل) آن مهلت دادم در حالی که ستمگر بودند (امّا از این مهلت، برای توبه و اصلاح خویش استفاده نکردند و بر کفر اصرار ورزیدند). سپس آن (ها) را با قهر خود گرفتم و بازگشت (همه) به سوی من است.

ج) عبرت های تاریخ

وَإِذْ قَالَ مُوسَیٰ لِقَوْمِهِ یَا قَوْمِ اذْکُرُ‌وا نِعْمَةَ اللَّ-هِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیَاءَ وَجَعَلَکُمْ مُلُوکًا وَآتَاکُمْ مَا لَمْ یُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِینَ ⁽¹⁾

و (به یاد آورید) زمانی که موسی به قوم خود گفت: ای قوم من! نعمت خدا را بر خود یاد آورید، هنگامی که در میان شما پیامبرانی قرار داد و شما را پادشاهان قرار داد (که صاحب اختیار مال و جان و ناموس و حکومت شدید) و به شما چیزهایی داد که به هیچ یک از جهانیان نداده بود.

تبدیل شد.

وَیَا قَوْمِ لَا یَجْرِ‌مَنَّکُمْ شِقَاقِی أَنْ یُصِیبَکُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْکُمْ بِبَعِیدٍ ⁽³⁾

و (حضرت شعیب گفت:) ای قوم من! دشمنی ومخالفت با من، شما را به کاری وادار نسازد که (عذابی) مثل آنچه به قوم نوح، یا قوم هود (و) یا قوم صالح رسید به شما هم برسد و(می‌دانید که ماجرای) قوم لوط (چندان) از شما دور نیست.

وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا کَذَّبُوا الرُّ‌سُلَ أَغْرَ‌قْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آیَةً وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِینَ عَذَابًا أَلِیمًا . وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّ‌سِّ وَقُرُ‌ونًا بَیْنَ ذَٰلِکَ کَثِیرً‌ا . وَکُلًّا ضَرَ‌بْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَکُلًّا تَبَّرْ‌نَا تَتْبِیرً‌ا ⁽¹⁾

و قوم نوح که پیامبران را تکذیب کردند، غرق نمودیم و آنان را برای مردم (تاریخ) عبرت قرار دادیم و برای ستمکاران عذابی دردناک آماده نمودیم. و قوم عاد و ثمود و اصحاب رَسّ و نسل‌های فراوان میان آنان را (هلاک کردیم). و برای هر یک نمونه‌هایی (برای پند گرفتن) آوردیم (و چون عبرت نگرفتند) همه را به سختی نابود کردیم.

وَکَأَیِّن مِّن قَرْیَةٍ هِیَ أَشَدُّ قُوَّةً مِّن قَرْیَتِکَ الَّتِی أَخْرَجَتْکَ أَهْلَکْنَاهُمْ فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ ⁽²⁾

و چه بسیار (مردم) شهرها که از (مردم) شهری که تو را بیرون کردند، نیرومندتر بودند، ما آنان را هلاک کردیم و برای آنان هیچ یاوری نبود.

فصل دوم:

سیاست داخلی

فصل دوم: سیاست داخلی

درآمد

هرگونه تفکر دینی جامع در باب سیاست، نیازمند درنظرگرفتن مبانی پایه‌ای و ثابت در قرآن و سنت است. در واقع، بررسی مبانی اندیشه سیاسی قرآن، نقطه عزیمت تبیین و تشریح مباحث اصلی فقه سیاسی، اندیشه سیاسی اسلام و در سطح کلان‌تر نظام سیاسی اسلام است.⁽¹⁾

به بیانی دیگر، بررسی آیات قرآنی که ذیل مبانی تفکر سیاسی قرآن مطرح شده است از یک‌سو زمینه لازم برای ورود به مباحث کلی سیاست و حکومت در اسلام را فراهم آورده و از سوی‌دیگر، مدخل ورود به مباحث جزئی و خاص‌تر سیاست از قبیل کرامت انسانی، حقوق‌شهروندی و مدنی، آزادی‌های سیاسی، مشارکت‌های سیاسی و... را رقم می‌زند.

اگرچه تقسیم‌بندی دقیق و جامعی در میان اندیشمندان سیاسی در رابطه با مباحث کلان تفکر سیاسی وجود ندارد، با این حال، در آغاز این فصل تلاش شده است مبانی کلان تفکر سیاسی در قرآن، ذیل مفاهیم عدالت، امنیت، آزادی، قدرت، اخلاق، انصاف، مصلحت و اکثریت آورده شود. این استخراج و تقسیم‌بندی براساس دو پیش‌فرض صورت گرفته است: نخست آنکه، اکثر این مفاهیم کلان شاکله‌های نظام سیاسی اسلام - اعم از سیاست داخلی و خارجی- را شکل می‌دهد. به عنوان مثال، عدالت در نظام

سیاسی اسلام کانون تفکر سیاسی به شمار آمده و نه تنها هدف از استقرار حکومت در نظام سیاسی اسلام، برپایی و استقرار عدالت بوده، بلکه اهمیت این اصل آنچنان کلیدی است که در عرصه روابط بین الملل، مناسبات سیاسی باید براساس عدالت حتی در قبال دشمنان، تنظیم گردد. دوم آنکه، برای اجتناب از اطاله و تکرار کلام، تلاش شده است برخی از مفاهیم ذیل سر فصل های خاص کتاب بیاید. مثلا، برپایه تفکر اسلامی اصالت بر صلح، و نه جنگ و خشونت است. اینکه چرا مفاهیمی نظیر «صلح» در ذیل «مبانی» نیامده و در ذیل «جهاد» آمده، بدین خاطر است که اولا تدوین‌گر درصدد ارایه تقسیم‌بندی نظام­مند از آیات سیاسی قرآن بر اساس مباحث متداول و رایج علم سیاست بدون تکرار برخی از مباحث، در صورت امکان بوده است. و در ثانی، حتی­المقدور تلاش شده است، قدرمتیقن مفاهیمی که مبانی اندیشه قرآنی به شمار آمده و حاکم بر تفکر سیاسی اسلام است را ذیل این بخش از فصل آورد و از تکرار مکررات بپرهیزد.

الف) مبانی تفکر سیاسی در قرآن

1. عدالت

1.1. لزوم اجرای عدالت

وَأُمِرْ‌تُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ ... ⁽¹⁾

و فرمان یافته‌ام تا میان شما به عدالت حکم کنم...

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّ-هِ وَلَوْ عَلَیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَ‌بِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیرً‌ا فَاللَّ-هُ أَوْلَیٰ بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَیٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِ‌ضُوا فَإِنَّ اللَّ-هَ کَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرً‌ا ⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همواره بر پا دارنده‌ی عدالت باشید و برای خدا گواهی دهید، گرچه به ضرر خودتان یا والدین و بستگان باشد. اگر (یکی از طرفین دعوا) ثروتمند یا فقیر باشد، پس خداوند به آنان سزاوارتر است. پس پیرو هوای نفس نباشید تا بتوانید به عدالت رفتار کنید. و اگر زبان بپیچانید (و به ناحق گواهی دهید) یا (از گواهی دادن به حقّ) اعراض کنید، پس (بدانید که) خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.

لَقَدْ أَرْ‌سَلْنَا رُ‌سُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ ... ⁽¹⁾

همانا ما پیامبرانمان را با معجزات و دلایل آشکار فرستادیم و همراه آنان کتاب (آسمانی) و وسیله­ی سنجش فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند...

1.2. اقسام عدالت

1.2.1. عدالت توزیعی

وَإِذِ اسْتَسْقَیٰ مُوسَیٰ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِ‌بْ بِعَصَاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَ‌تْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَ‌ةَ عَیْنًا قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَ‌بَهُمْ کُلُوا وَاشْرَ‌بُوا مِنْ رِ‌زْقِ اللَّ-هِ وَلَا تَعْثَوْا فِی الْأَرْ‌ضِ مُفْسِدِینَ

و (بخاطر بیاور) زمانی که موسی برای قوم خویش طلب آب کرد، به او گفتیم: عصای خود را به سنگ بزن، ناگاه دوازده چشمه‌ی آب از آن جوشید، (بطوری که) هر یک از افراد (طوائف دوازده‌گانه بنی‌اسرائیل) آبشخور خود را شناخت. (گفتیم:) از روزی الهی بخورید و بیاشامید و در زمین، تبهکارانه فساد نکنید! ⁽²⁾

1.2.2. عدالت قضایی

وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ⁽³⁾

ای صاحبان خرد! برای شما در قصاص، حیات (و زندگی نهفته) است. باشد که شما تقوا پیشه کنید.

1.2.3. عدالت اقتصادی

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْ‌بٍ مِنَ اللَّ-هِ وَرَ‌سُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُ‌ءُوسُ أَمْوَالِکُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ ⁽¹⁾

پس اگر چنین نکردید، (بدانید که با ربا خواری) اعلان جنگ با خدا و رسولش داده‌اید و اگر توبه کنید، (اصل) سرمایه‌های شما از آنِ خودتان است. (ودر این صورت) نه ستم می‌کنید و نه بر شما ستم می‌شود.

وَأَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُ‌وا الْمِیزَانَ ⁽²⁾

و وزن را بر اساس عدل بر پا دارید و در ترازو کم نگذارید.

أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ لَا تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِ-رِ‌ینَ . وَ زِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِیمِ⁽³⁾

حقّ پیمانه را ادا کنید و از کم فروشان نباشید. و با ترازوی درست بسنجید.

2. امنیت

2.1. اهمیت و جایگاه امنیت

وَاذْکُرُ‌وا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْ‌ضِ تَخَافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النَّاسُ فَآوَاکُمْ وَأَیَّدَکُمْ بِنَصْرِ‌هِ وَرَ‌زَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبَاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُ‌ونَ (انفال/26)

و به یاد آورید زمانی را که شما کم بودید و در زمین (مکّه) مستضعف بودید، می‌ترسیدید مردم (دشمنان) شما را بربایند، پس (خداوند در مدینه) پناهتان داد و با یاری خویش، شما را نیرومند کرد و از پاکیزه‌ها به شما روزی داد، باشد که شما شکرگزاری کنید.

وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَکُمْ لَا تَسْفِکُونَ دِمَاءَکُمْ وَلَا تُخْرِ‌جُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیَارِ‌کُمْ ثُمَّ أَقْرَ‌رْ‌تُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ⁽¹⁾

و هنگامی که از شما پیمان گرفتیم، خونهای یکدیگر را نریزید وهمدیگر را از سرزمین خود بیرون نکنید، پس شما (به این پیمان) اقرار کردید و خود بر آن گواه هستید.

وَعَدَ اللَّ-هُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْ‌ضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْ‌تَضَیٰ لَهُمْ وَلَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا یَعْبُدُونَنِی لَا یُشْرِ‌کُونَ بِی شَیْئًا وَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِکَ فَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ ⁽²⁾

خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، وعده داده است که حتماً آنان را در زمین جانشین قرار دهد، همان گونه که کسانی پیش از ایشان را جانشین کرد، و قطعاً دینی را که خداوند برای آنان پسندیده است، برای آنان استقرار و اقتدار بخشد و از پی ترسشان امنیّت را جایگزین کند، تا (تنها) مرا بپرستند و چیزی را برای من شریک نگیرند، و هر کس بعد از این، کفر ورزد پس آنان همان فاسقانند.

لِإِیلَافِ قُرَ‌یْشٍ . إِیلَافِهِمْ رِ‌حْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّیْفِ . فَلْیَعْبُدُوا رَ‌بَّ هَ-ٰذَا الْبَیْتِ . الَّذِی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ⁽³⁾

برای الفت دادن قریش (به این سرزمین، سپاه فیل را نابود کردیم تا مقدمه‌ای برای ظهور اسلام باشد). الفت آنان در سفرهای زمستانی و تابستانی. پس (به شکرانه این نعمت) باید پرورگار این خانه را پرستش کنند. همان که آنان را از گرسنگی (و قحطی نجات داد و) سیرشان کرد و از ترس (دشمن) امانشان داد.

2.2. اقسام امنیت

2.2.1. امنیت الهی

وَإِذْ قَالَ إِبْرَ‌اهِیمُ رَ‌بِّ اجْعَلْ هَ-ٰذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْ‌زُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَ‌اتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّ-هِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ قَالَ ... ⁽²⁾

و (بیاد آور) هنگامی که ابراهیم گفت: پروردگارا! این (سرزمین) را شهری امن قرارده و اهل آن را آنان که به خدا و روز آخرت ایمان آورده‌اند، از ثمرات (گوناگون) روزی ده.

وَهَذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ ⁽³⁾

و به این شهر (مکّه) امن سوگند.

وَضَرَ‌بَ اللَّ-هُ مَثَلًا قَرْ‌یَةً کَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیهَا رِ‌زْقُهَا رَ‌غَدًا مِنْ کُلِّ مَکَانٍ فَکَفَرَ‌تْ بِأَنْعُمِ اللَّ-هِ فَأَذَاقَهَا اللَّ-هُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا کَانُوا یَصْنَعُونَ ⁽⁴⁾

و خداوند (برای شما) قریه‌ای را مثال می‌زند که امن و آرام بود، روزیش از هر سو فراوان می‌رسید، امّا (مردم آن قریه) نعمت‌های خدا را ناسپاسی کردند، پس خداوند به (سزای) آنچه انجام می‌دادند، پوشش فراگیر گرسنگی و ترس را بر آنان چشانید.

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی مَقَامٍ أَمِینٍ ⁽¹⁾

به راستی پرهیزگاران در جایگاهی امن هستند.

بزرگ‌ترین نعمت، امنیّت است، زیرا « مَقَامٍ أَمِینٍ » قبل از سایر نعمت‌ها مطرح شده است. البتّه امنیّت در بهشت یک امنیّت جامع است، نه ترس از مرگ، نه رقیب، نه حسود، نه زوال و انقراض.

2.2.1.1.امنیت و آرامش روحی و روانی

وَکَیْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَ‌کْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّکُمْ أَشْرَ‌کْتُمْ بِاللَّ-هِ مَا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ عَلَیْکُمْ سُلْطَانًا فَأَیُّ الْفَرِ‌یقَیْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ⁽³⁾

و چگونه از چیزی که شریک خدا ساخته‌اید بترسم و حال آنکه شما آنچه را که خدا هیچ دلیلی درباره‌ی بر شما نازل نکرده است شریک او گرفته و نمی‌ترسید؟ اگر می‌دانید (بگویید که) کدام یک از ما دو دسته به ایمنی (در قیامت) سزاوارتر است؟

إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَیُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِیُطَهِّرَ‌کُمْ بِهِ وَیُذْهِبَ عَنْکُمْ رِ‌جْزَ الشَّیْطَانِ وَلِیَرْ‌بِطَ عَلَیٰ قُلُوبِکُمْ وَیُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ ⁽⁴⁾

(به یاد آورید) زمانی که (خداوند) از سوی خود برای آرامش شما، خوابی سبک بر شما مسلّط ساخت واز آسمان بارانی بر شما فرستاد تا شما را با آن پاک کند وپلیدی (وسوسه‌ی) شیطان را از شما بزداید و دلهای شما را محکم و گام‌هایتان را با آن استوار سازد.

ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّ-هُ سَکِینَتَهُ عَلَیٰ رَ‌سُولِهِ وَعَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَ‌وْهَا وَعَذَّبَ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا وَذَٰلِکَ جَزَاءُ الْکَافِرِ‌ینَ⁽⁵⁾

سپس خداوند، آرامش خود را بر پیامبرش وبر مؤمنان فرو فرستاد و سپاهیانی فرستاد که شما آنان را ندیدید و کافران را عذاب کرد، و این کیفر کافران است.

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدَادُوا إِیمَانًا مَعَ إِیمَانِهِمْ وَلِلَّ-هِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَکَانَ اللَّ-هُ عَلِیمًا حَکِیمًا ⁽²⁾

اوست که آرامش را به دل‌های مؤمنان نازل کرد، تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند و لشکریان آسمان‌ها و زمین برای خداست و خداوند، دانای حکیم است.

2.2.3. امنیت جانی

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالاً أَوْ رُکْبَاناً فَإِذَآ أَمِنتُمْ فَاذْکُرُواْ اللَّهَ کَمَا عَلَّمَکُم مَّا لَمْ تَکُونُواْ تَعْلَمُونَ

پس اگر (از دشمن یا خطری) بیم داشتید، پیاده یا سواره (به هر شکل که می‌توانید نماز گزارید) و آنگاه که ایمن شدید خدا را یاد کنید، همان گونه که آنچه را نمی‌توانستید بدانید به شما آموخت. ⁽⁴⁾

إِنَّهُمْ إِنْ یَظْهَرُ‌وا عَلَیْکُمْ یَرْ‌جُمُوکُمْ أَوْ یُعِیدُوکُمْ فِی مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا ⁽⁵⁾

زیرا اگر آنان (مشرکان) بر شما دست یابند، سنگسارتان خواهند کرد، یا شما را به آیین خودشان بازخواهند گرداند ودر این صورت هرگز رستگار نخواهید شد.

2.2.4. امنیت اجتماعی

وَمَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِیهَا وَغَضِبَ اللَّ-هُ عَلَیْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِیمًا ⁽¹⁾

و هر کس به عمد مؤمنی را بکشد پس کیفرش دوزخ است که همیشه در آن خواهد بود، و خداوند بر او غضب و لعنت کرده و برای او عذابی بزرگ آماده ساخته است

هست.)

مِنْ أَجْلِ ذَٰلِکَ کَتَبْنَا عَلَیٰ بَنِی إِسْرَ‌ائِیلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْ‌ضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُ‌سُلُنَا بِالْبَیِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ کَثِیرً‌ا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَٰلِکَ فِی الْأَرْ‌ضِ لَمُسْرِ‌فُونَ⁽³⁾

به همین جهت، بر بنی‌اسرائیل نوشتیم که هر کس انسانی را جز به قصاص یا به کیفر فساد در زمین بکشد پس چنان است که گویی همه‌ی مردم را کشته است، و هر که انسانی را زنده کند (و از مرگ یا انحراف نجات دهد) گویا همه مردم را زنده کرده است و البتّه رسولان ما دلایل روشنی را برای مردم آوردند، امّا (با این همه) بسیاری از مردم بعد از آن (پیام انبیا) در روی زمین اسرافکار شدند.

وَالسَّارِ‌قُ وَالسَّارِ‌قَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمَا جَزَاءً بِمَا کَسَبَا نَکَالًا مِنَ اللَّ-هِ وَاللَّ-هُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

مرد و زن دزد را به جزای کاری که انجام داده‌اند دستشان را قطع کنید. این کیفری است از سوی خداوند و خداوند مقتدر حکیم است. ⁽⁴⁾

یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذَا جَاءَکَ الْمُؤْمِنَاتُ یُبَایِعْنَکَ عَلَیٰ أَنْ لَا یُشْرِ‌کْنَ بِاللَّ-هِ شَیْئًا وَلَا یَسْرِ‌قْنَ وَلَا یَزْنِینَ وَلَا یَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا یَأْتِینَ بِبُهْتَانٍ یَفْتَرِ‌ینَهُ بَیْنَ أَیْدِیهِنَّ وَأَرْ‌جُلِهِنَّ وَلَا یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُ‌وفٍ فَبَایِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّ-هَ إِنَّ اللَّ-هَ غَفُورٌ رَ‌حِیمٌ ⁽⁵⁾

ای پیامبر! هنگامی که زنان با ایمان نزد تو آمدند تا با تو بیعت کنند که چیزی را شریک خدا نگیرند و دزدی نکنند و مرتکب زنا نشوند و فرزندانِ خود را نکشند و در میان دست و پای خود، مرتکب هیچ گونه نسبت ناروایی نشوند (و فرزندی را به دیگری به ناحق نسبت ندهند) و در هیچ کار خیری تو را نافرمانی نکنند، پس با آنان بیعت کن و برای آنان از خداوند آمرزش بخواه که خداوند آمرزنده و مهربان است.

الف) امنیّت مالی و اقتصادی، « وَلَا یَسْرِ‌قْنَ »

ب) امنیّت خانوادگی، « وَلَا یَزْنِینَ »

ج) امنیّت جانی، «لایقتلن»

د) امنیّت حیثیّتی و عِرضی، « وَلَا یَأْتِینَ بِبُهْتَانٍ »

ه-) امنیّت سیاسی، اجتماعی. « وَلَا یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُ‌وفٍ »⁽¹⁾

2.2.5. امنیت نظامی

وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاکِرُ‌ونَ ⁽²⁾

و به او (داود) فن زره سازی برای شما را آموختیم تا شمارا از (خطرات) جنگتان حفظ کند، پس آیا شما شکرگزار هستید؟!

2.2.6. امنیت ملی

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَیٰ یُوسُفَ آوَیٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْ-رَ إِنْ شَاءَ اللَّ-هُ آمِنِینَ ⁽³⁾

پس چون (پدر و مادر و برادران) بر یوسف وارد شدند، پدر و مادرش را در کنار خویش جای داد وگفت: به خواست خدا با أمن و امان داخل مصر شوید.

چنانکه گروهی در دل کوه خانه ساختند تا در امان باشند، ولی قهر خداوند امنیّت آنان را به هم زد. « وَکَانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتًا آمِنِینَ . فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُصْبِحِینَ»⁽¹⁾

3. آزادی

3.1. جایگاه آزادی

وَإِذْ قَالَ مُوسَیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُ‌وا نِعْمَةَ اللَّ-هِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجَاکُمْ مِنْ آلِ فِرْ‌عَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذَابِ وَیُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَکُمْ وَیَسْتَحْیُونَ نِسَاءَکُمْ وَفِی ذَٰلِکُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَ‌بِّکُمْ عَظِیمٌ ⁽²⁾

و (به یادآور) هنگامی که موسی به قوم خود گفت: نعمت خداوند بر خودتان را یاد کنید، آنگاه که شما را از فرعونیان نجات داد، آنها که شما را به بدترین نوع عذاب می‌کردند، پسرانتان را سر می‌بریدند و زنانتان را (برای کنیزی و هوسرانی خود) زنده نگاه می‌داشتند و در این امور، از طرف پرودگارتان آزمایش بزرگی بود.

3.2. آزادی در انتخاب راه و مکتب

لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی لَا انْفِصامَ لَها وَ اللهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ⁽³⁾

در (پذیرش) دین، اکراهی نیست. همانا راه رشد از گمراهی روشن شده است، پس هر که به طاغوت کافر شود و به خداوند ایمان آورد، قطعاً به دستگیره محکمی دست یافته، که گسستنی برای آن نیست. وخداوند شنوای دانا است.

لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِیَ دِینِ⁽⁴⁾

آیین شما برای خودتان و آیین من برای خودم.

وَلَوْ شَاءَ اللَّ-هُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَ-ٰکِنْ یُدْخِلُ مَنْ یَشَاءُ فِی رَ‌حْمَتِهِ وَالظَّالِمُونَ مَا لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ وَلَا نَصِیرٍ ⁽¹⁾

و اگر خدا می‌خواست مردم را امّت یگانه قرار می‌داد (ولی سنّت خدا بر دادن اختیار به مردم است) و هر کس را که بخواهد در رحمت خود وارد می‌کند و برای ستمگران هیچ سرپرست و یاوری (در آن روز) نیست.

وَإِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ وَمَا عَلَی الرَّ‌سُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِینُ

و اگر (مرا) تکذیب کنید (تعجب ندارد)، زیرا امّت‌های پیش از شما (نیز پیامبرانشان را) تکذیب کردند و بر پیامبر (خدا) جز تبلیغ روشن (مسئولیّتی) نیست. ⁽²⁾

3.3. آزادی در چارچوب قوانین الهی

وَمَا کَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَی اللَّ-هُ وَرَ‌سُولُهُ أَمْرً‌ا أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَ‌ةُ مِنْ أَمْرِ‌هِمْ وَمَنْ یَعْصِ اللَّ-هَ وَرَ‌سُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِینًا ⁽⁴⁾

و هیچ مرد و زن با ایمانی حقّ ندارند هنگامی که خدا و رسولش امری را مقرّر کنند، از سوی خود امر دیگری را اختیار کنند و هر کس خدا و رسولش را نافرمانی نماید، پس بدون شک به گمراهی آشکاری گرفتار شده است.

3.4. آزادی بیان

وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرَ‌اهِیمَ . إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ . قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاکِفِینَ . قَالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ . أَوْ یَنْفَعُونَکُمْ أَوْ یَضُرُّ‌ونَ . قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا

آبَاءَنَا کَذَٰلِکَ یَفْعَلُونَ . قَالَ أَفَرَ‌أَیْتُمْ مَا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ . أَنْتُمْ وَآبَاؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ ⁽¹⁾

(ای پیامبر!) سرگذشت ابراهیم را بر مردم بخوان. آن گاه که به پدرش (عمویش آذر) و قومش گفت: شما چه می‌پرستید؟ گفتند: بت‌هایی را می‌پرستیم که همواره ملازم آنهاییم. ابراهیم گفت: آیا هر گاه آنها را می‌خوانید (یا دعا می‌کنید) سخن شما را می‌شنوند؟ یا به شما سود و زیانی می‌رسانند؟ بت‌پرستان گفتند: (نه) بلکه پدرانمان را یافتیم که این‌گونه (پرستش) می‌کردند. ابراهیم گفت: آیا در آنچه می‌پرستید اندیشه و نگاه (عمیق) کرده‌اید؟ شما و پدران پیشین شما (دقّت کرده‌اید)؟

فَمَکَثَ غَیْرَ بَعِیدٍ فَقَالَ أَحَطْتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ ⁽²⁾

پس دیری نپایید که (هدهد آمد و به سلیمان) گفت: از چیزی آگاهی یافتم که تو از آن آگاه نشده‌ای و برای تو از (منطقه‌ی) سبا گزارشی مهم و درست آورده‌ام.

قَدْ سَمِعَ اللَّ-هُ قَوْلَ الَّتِی تُجَادِلُکَ فِی زَوْجِهَا وَتَشْتَکِی إِلَی اللَّ-هِ وَاللَّ-هُ یَسْمَعُ تَحَاوُرَ‌کُمَا إِنَّ اللَّ-هَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ ⁽³⁾

همانا خداوند سخن آن زنی که درباره همسرش با تو مجادله کرده و به سوی خدا شکوه و گلایه می‌کرد، شنید و خداوند گفتگوی شما دو نفر را می‌شنود، همانا خداوند شنوای بیناست.

4. قدرت

4.1. قدرت مطلق الهی

لِلَّ-هِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْ‌ضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحَاسِبْکُمْ بِهِ اللَّ-هُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشَاءُ وَیُعَذِّبُ مَنْ یَشَاءُ وَاللَّ-هُ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ⁽¹⁾

آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، تنها از آنِ خداست. (بنابراین) اگر آنچه را در دل دارید آشکار سازید یا پنهان دارید، خداوند شما را طبق آن محاسبه می‌کند. پس هر که را بخواهد (وشایستگی داشته باشد) می‌بخشد و هر که را بخواهد (ومستحقّ باشد) مجازات می‌کند و خداوند بر هرچیزی تواناست.

وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَهُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ ⁽²⁾

اوست که بر بندگان خود قاهر و مسلط است و اوست حکیم آگاه.

4.2. قدرت و حکومت برخی پیامبران

اصْبِرْ عَلَیٰ مَا یَقُولُونَ وَاذْکُرْ عَبْدَنَا دَاوُودَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ . إِنَّا سَخَّرْ‌نَا الْجِبَالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَالْإِشْرَ‌اقِ . وَالطَّیْرَ مَحْشُورَ‌ةً کُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ . وَشَدَدْنَا مُلْکَهُ وَآتَیْنَاهُ الْحِکْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطَابِ ⁽³⁾

(ای پیامبر!) بر آن چه می‌گویند شکیبا باش و بنده‌ی ما داود را یاد کن که صاحب قدرت بود، امّا با این حال، همواره روی به سوی درگاه ما داشت. و فرمانروایی و حکومت او را استوار داشتیم و به او حکمت و داوری عادلانه و فیصله بخش دادیم.

قَالَ رَ‌بِّ اغْفِرْ لِی وَهَبْ لِی مُلْکًا لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ⁽⁴⁾

و گفت: پروردگارا! مرا بیامرز و به من فرمانروایی و ملکی عطا کن که پس از من سزاوار هیچ کس نباشد، همانا تو بسیار بخشنده‌ای.

4.3. خیرخواهی در عین قدرت

فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقُلْ رَ‌بُّکُمْ ذُو رَ‌حْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا یُرَ‌دُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِ‌مِینَ ⁽¹⁾

(ای پیامبر!) اگر تو را تکذیب کردند پس بگو: پروردگارتان دارای رحمت گسترده است (امّا) عذاب او از قوم تبهکار، دفع نمی‌شود.

قَالَ یَا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلَالَةٌ وَلَ-ٰکِنِّی رَ‌سُولٌ مِنْ رَ‌بِّ الْعَالَمِینَ . أُبَلِّغُکُمْ رِ‌سَالَاتِ رَ‌بِّی وَأَنْصَحُ لَکُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّ-هِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ⁽²⁾

(نوح) گفت: ای قوم من! در من هیچ گونه انحراف و گمراهی نیست، بلکه من فرستاده‌ای از سوی پروردگار جهانیانم.پیام‌های پروردگارم را به شما می‌رسانم و خیرخواه و دلسوز شمایم و از (جانب) خدا چیزهایی می‌دانم که شما نمی‌دانید.

إِنَّ اللَّ-هَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِیتَاءِ ذِی الْقُرْ‌بَیٰ وَیَنْهَیٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُ‌ونَ ⁽³⁾

همانا خداوند (مردم را) به عدل و احسان و دادن (حق) خویشاوندان، فرمان می‌دهد و از کارهای زشت و ناپسند و تجاوز، نهی می‌فرماید او شما را موعظه می‌کند باشد که متذکّر شوید.

این آیه منشور جهانی اسلام است که امام باقرعلیه السلام آنرا در خطبه‌های نماز جمعه می‌خواندند. و به گفته فیض کاشانی در تفسیر صافی؛ اگر در قرآن همین یک آیه بود، کافی بود که بگوییم: قرآن، «تبیان کلّ شی» است، اوامر و نواهی این آیه در همه ادیان بوده و هرگز نسخ نشده است.

5. اخلاق

5.1. هدف وسیله را توجیه نمی­کند.

وَأَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّ-هُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْ‌هُمْ أَنْ یَفْتِنُوکَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّ-هُ إِلَیْکَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا یُرِ‌یدُ اللَّ-هُ أَنْ یُصِیبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ کَثِیرً‌ا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ ⁽¹⁾

و میان آنان طبق آنچه خداوند نازل کرده حکم کن، و از هوسهای آنان پیروی مکن، و بر حذر باش از این که تو را از برخی از آنچه خداوند بر تو نازل کرده منحرف سازند. پس اگر آنان (از حکم و داوری تو) روی‌گرداندند، پس بدان که خداوند می‌خواهد آنان را به خاطر پاره‌ای از گناهانشان مجازات کند، بی شک بسیاری از مردم فاسقند.

وَلَا تَطْرُ‌دِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَ‌بَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِیِّ یُرِ‌یدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَیْکَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُ‌دَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظَّالِمِینَ ⁽²⁾

و کسانی را که بامداد و شامگاه پروردگارشان را می‌خوانند، در حالی که رضای او را می‌طلبند، از خود مران. چیزی از حساب آنان بر عهده‌ی تو نیست و از حساب تو نیز چیزی بر عهده‌ی آنان نیست که طردشان کنی و در نتیجه از ستمگران شوی.

وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ یَعْدِلُونَ ⁽³⁾

و از کسانی که آفریده‌ایم، گروهی (دیگران را) به حقّ هدایت می‌کنند و به آن حکم می‌کنند.

5.2. کرامت انسانی

وَلَقَدْ کَرَّ‌مْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَ‌زَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا ⁽¹⁾

و به راستی ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنان را در خشکی و دریا [بر مرکبها] برنشاندیم و از چیزهای پاکیزه به ایشان روزی دادیم و آنها را بر بسیاری از آفریده‌های خود برتری آشکار دادیم.

5.2.1. کمک‌های بشر دوستانه

لَیْسَ عَلَیْکَ هُدَاهُمْ وَلَ-ٰکِنَّ اللَّ-هَ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَلِأَنْفُسِکُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّ-هِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ ⁽²⁾

هدایت یافتن آنان بر عهده تو نیست، بلکه خداوند هر که را بخواهد (و شایسته باشد) هدایت می‌کند. وآنچه را از خوبی‌ها انفاق کنید، به نفع خودتان است. و جز برای کسب رضای خدا انفاق نکنید و (پاداش) آنچه از خوبی‌ها انفاق کنید، به طور کامل به شما داده خواهد شد و بر شما ستم نخواهد شد.

5.2.2. حرمت جان انسانی

مِنْ أَجْلِ ذَٰلِکَ کَتَبْنَا عَلَیٰ بَنِی إِسْرَ‌ائِیلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْ‌ضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا ...⁽³⁾

به همین جهت، بر بنی‌اسرائیل نوشتیم که هر کس انسانی را جز به قصاص یا به کیفر فساد در زمین بکشد، چنان است که گویی همه‌ی مردم را کشته است، و هر که انسانی را زنده کند (و از مرگ نجات دهد) گویا همه‌ی مردم را زنده کرده است...

5.3. نفی تبعیض‌ها

وَقَالَتِ الْیَهُودُ وَالنَّصَارَ‌یٰ نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّ-هِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشَاءُ وَیُعَذِّبُ مَنْ یَشَاءُ ...⁽¹⁾

ویهودیان ومسیحیان گفتند: ما پسران خدا ودوستان (خاص) اوییم. بگو: پس چرا شما را به (کیفر) گناهانتان عذاب می‌کند؟! (چنین نیست) بلکه شما نیز انسان‌هایی از مخلوقات اویید (وامتیازی ندارید). (خداوند) هر که را بخواهد (وشایسته بداند) می‌آمرزد و هر که را بخواهد عذاب می‌کند...

وَهُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآیَاتِ لِقَوْمٍ یَفْقَهُونَ

و اوست کسی که شما را از یک نفْس آفرید، پس برخی قرار یافته (و به دنیا آمده‌اند) و برخی (در پشت پدرها و رحم مادرها) به امانت گذاشته شده‌اند. ما آیات خویش را برای گروهی که می‌فهمند به تفصیل بیان کردیم. ⁽²⁾

یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَیٰ وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَ‌فُوا إِنَّ أَکْرَ‌مَکُمْ عِنْدَ اللَّ-هِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللَّ-هَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ ⁽³⁾

ای مردم! ما شما را از مرد و زن آفریدیم و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید، همانا گرامی‌ترین شما نزد خدا، با تقواترین شماست، همانا خدا دانای خبیر است.

5.4. عفو و گذشت

فَبِمَا رَ‌حْمَةٍ مِنَ اللَّ-هِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْ‌هُمْ فِی الْأَمْرِ . . . ⁽¹⁾

(ای رسول ما!) به خاطر رحمتی از جانب خدا (که شامل حال تو شده،) با مردم مهربان گشته‌ای و اگر خشن و سنگدل بودی، (مردم) از دور تو پراکنده می‌شدند. پس از (تقصیر) آنان درگذر و برای آنها طلب آمرزش کن و در امور با آنان مشورت نما..،

وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ لَوْ یَرُ‌دُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمَانِکُمْ کُفَّارً‌ا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّیٰ یَأْتِیَ اللَّ-هُ بِأَمْرِ‌هِ إِنَّ اللَّ-هَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ⁽²⁾

بسیاری از اهل کتاب (نه تنها خودشان ایمان نمی‌آورند، بلکه) از روی حسدی که در درونشان هست، دوست دارند شما را بعد از ایمانتان به کفر بازگردانند، با اینکه حقّ (بودن اسلام و قرآن،) برای آنان روشن شده است، ولی شما (در برابر حسادتی که می‌ورزند، آنها را) عفو کنید و درگذرید تا خداوند فرمان خویش بفرستد، همانا خداوند بر هر کاری تواناست.

وَ قَاتِلُوهُمْ حَتَّیٰ لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَیَکُونَ الدِّینُ لِلَّ-هِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَی الظَّالِمِینَ ⁽³⁾

و با آنها بجنگید تا فتنه (بت‌پرستی وسلب آزادی از مردم،) باقی نماند و دین، تنها از آنِ خدا شود. پس اگر (از روش نادرست خود) دست برداشتند، (مزاحم آنها نشوید. زیرا) تعدّی جز بر ستمکاران روا نیست.

وَجَزَاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُ‌هُ عَلَی اللَّ-هِ إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ

و جزای بدی بدیی مانند آن است، پس هر که عفو کند و اصلاح نماید پس پاداش او بر خداست همانا او ستمکاران را دوست ندارد. ⁽¹⁾

فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِیثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِیَةً یُحَرِّ‌فُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُکِّرُ‌وا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَیٰ خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِیلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّ-هَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ ⁽²⁾

پس (بنی‌اسرائیل را) به خاطر شکستن پیمانشان لعنت کردیم (و از رحمت خویش دور ساختیم) و دل‌هایشان را سخت گردانیدیم. آنان کلمات (الهی) را از جایگاه‌های خود تحریف می‌کنند و بخشی از آنچه را به آنان تذکّر داده شده بود فراموش کردند، و تو همواره بر خیانتی از آنان آگاه می‌شوی (هر روز توطئه و خیانتی تازه دارند) مگر اندکی از ایشان (که سنگدل و تحریف‌گر و خائن نیستند). پس، از آنان درگذر و از لغزش‌هایشان چشم بپوش. همانا خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد.

5.5. حسن خُلق با مردم

5.5.1. خوشرویی

وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِی الْأَرْ‌ضِ مَرَ‌حًا إِنَّ اللَّ-هَ لَا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

و روی خود را از مردم (به تکبّر) بر مگردان، و در زمین مغرورانه راه مرو، زیرا خداوند هیچ متکبّر فخر فروشی را دوست ندارد. ⁽⁴⁾

5.5.2. گفتار نیکو

وَإِمَّا تُعْرِ‌ضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَ‌حْمَةٍ مِنْ رَ‌بِّکَ تَرْ‌جُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَیْسُورً‌ا ⁽¹⁾

و اگر به انتظار رحمتی از پروردگارت که به آن امیدواری، از آنان اعراض می‌کنی، پس با آنان سخنی نرم بگو.

اذْهَبَا إِلَیٰ فِرْ‌عَوْنَ إِنَّهُ طَغَیٰ . فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَیِّنًا لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَیٰ⁽⁷⁾

بروید به سوی فرعون که او طغیان کرده است. پس به نرمی با او سخن بگویید، شاید متذکّر شود، یا (از خدا) بترسد.

وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا ...⁽⁹⁾

و با مردم، به زبان خوش سخن بگویید.

5.5.3. رفتار برادرانه با مردم

وَإِلَیٰ مَدْیَنَ أَخَاهُمْ شُعَیْبًا قَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّ-هَ مَا لَکُمْ مِنْ إِلَ-ٰهٍ غَیْرُ‌هُ... ⁽¹⁾

و به سوی (مردم) مَدیَن، برادرشان شعیب را (فرستادیم. آن حضرت) گفت: ای قوم من! (تنها) خدا را بپرستید، جز او خدایی برای شما نیست...

وَإِذَا جَاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَیْکُمْ ... ⁽²⁾

ای پیامبر هرگاه کسانی که به آیات ما ایمان دارند نزد تو آیند، بگو: سلام بر شما!

5.5.4. مدارا با مردم

فَبِمَا رَ‌حْمَةٍ مِنَ اللَّ-هِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ...

به خاطر رحمتی از جانب خدا (که شامل حال تو شده،) با مردم مهربان گشته‌ای و اگر خشن و سنگدل بودی، (مردم) از دور تو پراکنده می‌شدند.⁽⁴⁾

5.5.6. تواضع

وَأَنْذِرْ عَشِیرَ‌تَکَ الْأَقْرَ‌بِینَ . وَاخْفِضْ جَنَاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

و خویشان نزدیکت را هشدار ده. و برای مؤمنانی که از تو پیروی کرده‌اند، بال خود را بگستر (و متواضع باش). ⁽⁵⁾

5.5.7. دلسوزی

قَالَ یَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّیِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلَا تَسْتَغْفِرُ‌ونَ اللَّ-هَ لَعَلَّکُمْ تُرْ‌حَمُونَ

صالح گفت: ای قوم من! چرا پیش از نیکی، شتابزده خواهان بدی هستید؟ چرا از خداوند آمرزش نمی‌خواهید تا مشمول رحمت گردید؟ ⁽⁶⁾

5.5.8. جذب مخالفان

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا ضَرَ‌بْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ فَتَبَیَّنُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَیٰ إِلَیْکُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا... ⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هرگاه در راه خدا (برای جهاد) گام برداشتید پس (در کار دشمن) تحقیق کنید و به کسی که نزد شما (با کلامی یا عملی یا سلامی یا پیشنهادی) اظهار اسلام و صلح می‌کند، نگویید: تو مؤمن نیستی،...

5.5.9. عیب پوشی

لَا یُحِبُّ اللَّ-هُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَکَانَ اللَّ-هُ سَمِیعًا عَلِیمًا ⁽²⁾

خداوند، آشکار کردن گفتار بد را دوست نمی‌دارد، مگر از کسی که به او ستم شده باشد و خداوند، شنوای داناست.

5.5.10. نیکوکاری

قَالُوا یَا أَیُّهَا الْعَزِیزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَیْخًا کَبِیرً‌ا فَخُذْ أَحَدَنَا مَکَانَهُ إِنَّا نَرَ‌اکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

(برادران) گفتند: ای عزیز! همانا برای او پدری است پیر و سالخورده، پس یکی از ما را به جای او بگیر (و او را رها کن)، همانا ترا از نیکوکاران می‌بینیم. ⁽³⁾

5.6. برخورد اخلاقی با مخالفان

وَلَا تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَلَا السَّیِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ⁽¹⁾

و نیکی با بدی یکسان نیست؛ (بدی دیگران را) با شیوه‌ی بهتر (که نیکی است) دفع کن، که این هنگام آن کس که میان تو و او دشمنی است همچون دوست گرم می‌شود (و عداوتش نسبت به تو تمام می‌شود).

وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ أَبِیکُمْ أَلَا تَرَ‌وْنَ أَنِّی أُوفِی الْکَیْلَ وَأَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ ⁽²⁾

و چون یوسف بارهای (غذایی) آنان را آماده ساخت، گفت: برادر پدری خود را (در نوبت آینده) نزد من آورید. آیا نمی‌بینید که من پیمانه را کامل می‌دهم و بهترین میزبان هستم.

اُدْعُ إِلَیٰ سَبِیلِ رَ‌بِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَ‌بَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ⁽³⁾

(ای پیامبر! مردم را) با حکمت (و گفتار استوار و منطقی) و پند نیکو، به راه پروردگارت بخوان و (با مخالفان) به شیوه‌ای که نیکوتر است جدال و گفتگو کن، همانا پروردگارت به کسی که از راه او منحرف شده آگاه‌تر است و (همچنین) او هدایت یافتگان را بهتر می‌شناسد.

این آیه برای همه مسئولان و مربیان و معلّمان و اساتید و علما، دستور جامعی می‌دهد که باید آنان برای موفقیّت خود، با شیوه‌های گوناگون نسبت به مخاطبان گوناگون، مجهز باشند، چرا که همه مردم را نمی‌توان با یک شیوه دعوت کرد، هر شخصی یک روحیه و ظرفیّتی دارد که باید با زبان خودش با او سخن گفت؛ خواص را با حکمت و استدلال، عوام را با موعظه نیکو، و مخالفان را با جدال نیکوتر.

5.6.1. کلام نیکو

وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْکِتَابِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ... ⁽¹⁾

و با اهل کتاب جز با بهترین شیوه مجادله نکنید.

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قَالُوا إِنَّ اللَّ-هَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْ‌یَمَ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ مِنَ اللَّ-هِ شَیْئًا إِنْ أَرَ‌ادَ أَنْ یُهْلِکَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْ‌یَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِی الْأَرْ‌ضِ جَمِیعًا وَلِلَّ-هِ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَمَا بَیْنَهُمَا یَخْلُقُ مَا یَشَاءُ وَاللَّ-هُ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ⁽²⁾

آنان که گفتند: خدا، همان مسیح پسر مریم است، قطعاً کافر شدند. (ای پیامبر! به آنان) بگو: اگر خداوند اراده کند که مسیح پسر مریم و مادرش و هرکس که در زمین است، همگی را هلاک کند، چه کسی در برابر (قهر) او از خود چیزی دارد؟ حکومت آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است از آن خداست، هر چه را بخواهد می‌آفریند و خداوند بر هر چیز تواناست.

5.6.2. کردار نیکو

ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا یَصِفُونَ ⁽³⁾

(ای پیامبر!) بدی را به بهترین روش دفع کن. (در مقام انتقام و مقابله به مثل مباش) ما به آنچه مخالفان توصیف می‌کنند آگاه‌تریم.

وَاصْبِرْ عَلَیٰ مَا یَقُولُونَ وَاهْجُرْ‌هُمْ هَجْرً‌ا جَمِیلًا . وَذَرْ‌نِی وَالْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِیلًا⁽⁴⁾

و بر آنچه می‌گویند صبر کن و به گونه‌ای نیکو از آنان کناره بگیر. و مرا با تکذیب کنندگان توانگر و خوشگذران واگذار و آنان را اندکی مهلت ده.

5.6.3. دلسوزی

رَ‌بِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیرً‌ا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی وَمَنْ عَصَانِی فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَ‌حِیمٌ

پروردگارا! همانا بت‌ها بسیاری از مردم را گمراه کرده‌اند، پس هر که مرا پیروی کند، از من است و هر کس با من مخالفت کند، همانا تو بخشنده‌ی مهربانی. ⁽¹⁾

5.6.4. دوری از ناسزا گویی

وَلَا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّ-هِ فَیَسُبُّوا اللَّ-هَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ ... ⁽²⁾

و به (معبود) کسانی که غیر خدا را می‌خوانند ناسزا نگویید که آنان نیز از روی جهل و دشمنی به خداوند ناسزا می‌گویند.

حساب لعن و نفرین و برائت، از حساب دشنام و ناسزا جداست. لعن و برائت که در آیات دیگر قرآن از سوی خداوند اعلام شده، در واقع بیانگر اظهار موضعِ ما در برابر ستمگران و مشرکان است که بیزاری خود را از راه آنان اعلام می‌کنیم. «لعنة اللّه علی الظالمین»⁽³⁾، «برائة من اللّه...»⁽⁴⁾

6. انصاف

لَیْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ یَتْلُونَ آیَاتِ اللَّ-هِ آنَاءَ اللَّیْلِ وَهُمْ یَسْجُدُونَ

همه اهل کتاب یکسان نیستند، طایفه‌ای از آنها (به طاعت خدا) ایستاده، آیات الهی را در دل شب تلاوت می‌کنند و سر به سجده می‌نهند. ⁽⁵⁾

لَ-ٰکِنِ الرَّ‌اسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَالْمُقِیمِینَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّ-هِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ أُولَ-ٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْرً‌ا عَظِیمًا ⁽¹⁾

ولی راسخان در علم از یهود و مؤمنان، به آنچه بر تو و آنچه پیش از تو نازل شده است ایمان دارند. و به ویژه برپا دارندگان نماز، و اداکنندگان زکات، و ایمان آورندگان به خدا و قیامتند. بزودی آنان را پاداش بزرگی خواهیم داد.

وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ لَوْ یَرُ‌دُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمَانِکُمْ کُفَّارً‌ا⁽²⁾

بسیاری از اهل کتاب (نه تنها خودشان ایمان نمی‌آورند، بلکه) دوست دارند شما را بعد از ایمانتان به کفر بازگردانند،

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَالَّذِینَ أَشْرَ‌کُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَ‌بَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَ‌یٰ ذَٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَرُ‌هْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا یَسْتَکْبِرُ‌ونَ

قطعاً سرسخت‌ترین مردم را در دشمنی نسبت به اهل ایمان، یهودیان و مشرکان خواهی یافت، و نزدیک‌ترینشان را از نظر دوستی با مؤمنان، کسانی خواهی‌یافت که می‌گویند: ما نصرانی هستیم. این (دوستی) به آن جهت است که برخی از آنان کشیشان وراهبانند وآنان تکبّر نمی‌ورزند. ⁽³⁾

7. مصلحت سنجی

الشَّهْرُ الْحَرَ‌امُ بِالشَّهْرِ الْحَرَ‌امِ وَالْحُرُ‌مَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَیٰ عَلَیْکُمْ وَاتَّقُوا اللَّ-هَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ مَعَ الْمُتَّقِینَ ⁽¹⁾

ماه حرام در برابر ماه حرام و (اگر دشمنان احترام آنرا شکستند و با شما جنگ کردند، شما نیز حقّ دارید مقابله به مثل کنید. زیرا) حرمت‌ها را (نیز) قصاص است وهرکس به شما تجاوز کرد، به مانند آن تجاوز، بر او تعدی کنید و از خدا بپرهیزید (که زیاده‌روی نکنید) و بدانید که خداوند با پرهیزگاران است.

قبل از اسلام در میان عرب‌ها، هر سال چهار ماه احترام خاصّی داشت که در آنها جنگ، حرام و ممنوع بود، سه ماه پی درپی، که عبارتند از: ذی‌القعده، ذی‌الحجّه و محرم، و یکی هم ماه رجب که جداست. اسلام این سنّت را پذیرفت و در هر سال، چهار ماه را آتش بس اعلام نمود، ولی دشمن همیشه در کمین بود تا از فرصت‌ها سوء استفاده کند.

وَکَذَٰلِکَ مَکَّنَّا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْ‌ضِ یَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَیْثُ یَشَاءُ نُصِیبُ بِرَ‌حْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلَا نُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ ⁽²⁾

و ما اینگونه به یوسف در آن سرزمین، مکنت وقدرت دادیم که در آن هر جا که خواهد قرار گیرد (وتصرّف کند.) ما رحمت خود را بر هرکس که بخواهیم می‌رسانیم و پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌گردانیم.

و مردی با ایمان از آل فرعون که ایمان خود را پنهان می‌داشت گفت: «آیا می‌خواهید مردی را که می‌گوید: پروردگار من خداوند است بکشید؟!⁽³⁾

ب) جایگاه حکومت در نظام سیاسی اسلام

درآمد

خواه سیاست در معنای خاص، «حفظ، کسب و توسعه قدرت» و خواه در معنای موسع و عام، «علم یا فن اداره یک کشور» قلمداد شود، با شکل‌گیری، استقرار و استمرار حکومت سر و کار دارد. سیاست در معنای عام، با قید تدبیر امور، با حضور مردم به طور مستقیم یا غیر مستقیم، وظایف و ساختار دولت، رهبری، تعیین اشکال و مقاصد حکومت و در نهایت برنامه‌ریزی در راستای تحقق آن سر و کار دارد.⁽¹⁾

در سنت اسلامی، ابونصر فارابی از چهار نوع نظام سیاسی – فاضله، جاهله، فاسقه و ضاله- نام می‌برد که منظور وی از نظام سیاسی فاضله، نظام سیاسی اسلام است. او رابطة فرماندهی و فرمانبری و خدمات حکومت خوب را «سیاست» می‌داند⁽²⁾

. با این حال، آنچه که از سیره ائمه اطهار(ع) به عنوان نصّ مفسر در کنار قرآن به عنوان نصّ اول در معنا و مفهوم سیاست برداشت می‌شود؛ بیانگر این امر است که سیاست، مدیریت مدبرانه مردم براساس معارف الهی جهت نیل به سعادت دنیوی و اخروی آنان

است.⁽¹⁾

بر این مبناست که خواجه نصیرالدین طوسی هدف از سیاست فاضله را «تکمیل خلق» و لازمه آن را «نیل به سعادت» می‌داند.⁽²⁾

عباسعلی عمید زنجانی، سیاست را به معنای « مدیریت کلان دولت و راهبرد عمومی در جهت مصلحت جمعی و انتخاب روشهای بهتر در اداره شئون کشور، یا علم اداره یک جامعه متشکل، و یا هنر تمشیت امور مردم در رابطه با دولت ، ]که[ همواره در ارتباط با بخشی از زندگی انسان مطرح است»، می‌داند و از آن رو که به عمل انسان مربوط می‌شود، ناگزیر با دین که متکفّل بیان شیوه‌های زیستن است تماس پیدا می‌کند و از این رو یا در تضادّ با آن و یا همسوی آن عمل می‌کند. در هر حال، دین به سیاست نظر دارد و سیاست نیز به نوبة خود در قلمرو دین عمل می‌کند.⁽³⁾

قدر مشترک تعاریف فوق، وجود یک رابطة تنگاتنگ بین دین و سیاست است و این دین است که سیاست را به خدمت می‌گیرد تا با رفع موانع و ایجاد مقتضیات، جامعه را به سوی مقصدی که صلاح فرد و جامعه است هدایت و تربیت کند. در گفتمان اسلامی، سیاست از مطالعة اینکه «چه کسی می‌برد، چه می‌برد، کی می‌برد و چگونه می‌برد؟»؛⁽⁴⁾

فراتر رفته و با نگاه به ذات انسان، به حقیقت وجودی او که «اشرف مخلوقات»⁽⁵⁾

است پی برده و با مبنا قرار دادن «کرامت انسانی»⁽⁶⁾نه هدفی برای استبداد، استعمار و استثمار، بلکه وسیله‌ای برای رساندن انسان به سعادت این جهانی و فرااین جهانی است. با این اجمال، شکل‌گیری نظام سیاسی اسلام در عالم واقع، مستلزم نگاهی

درونی به ماهیت، ساختار، اهداف و یا غایت حکومت است. در این بخش از جستارگشایی سیاست قرآنی، تلاش شده به حکومت و مسائل مربوطه که عمدتا مربوط به راس هرم نظام سیاسی اسلام است، توجه شود.

در یک مقایسه میان سیاست دینی و غیر دینی مشخص می‌شود:

o هدف سیاست دینی، حرکت جامعه به سوی کمال و رشد در سایه دستورات الهی است، ولی هدف سیاست غیر دینی رفاه مادی و تامین نیازهای دنیوی مردم است.

o سیاست دینی، یعنی آن گونه باشیم که عقل و وحی می‌گوید، سیاست غیر دینی یعنی آن گونه باشیم که تمایلات ما و مردم می‌گوید.

o در سیاست دینی، تدبیر امور باید همراه عزت و کرامت انسان‌ها باشد، اما در سیاست غیر دینی، کسب، حفظ و توسعه قدرت حاکمان، هدف است.

o مبنای سیاست دینی خدا محوری است، اما مبنای سیاست غیر دینی قدرت محوری است.

o در سیاست دینی، الگو رهبران معصوم هستند، اما در سیاست غیر دینی الگوها ابر قدرت‌ها هستند.

o در سیاست دینی، نگاه به ابدیت است، اما در سیاست غیر دینی نگاه به زندگی محدود دنیوی است.

1. حکومت

1.1. لزوم تشکیل حکومت

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّ-هَ وَأَطِیعُوا الرَّ‌سُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ... ⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید.

وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَ‌دُّوهُ إِلَی الرَّ‌سُولِ وَإِلَیٰ أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ... ⁽²⁾

هنگامی که خبری (و شایعه‌ای) از ایمنی یا ترس (پیروزی یا شکست) به آنان (منافقان) برسد، آن را فاش ساخته و پخش می‌کنند، در حالی که اگر آن را (پیش از نشر) به پیامبر و اولیای امور خود ارجاع دهند، قطعاً آنان که اهل درک و فهم و استنباطند، حقیقت آن را در می‌یابند.

وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِ‌بَاطِ الْخَیْلِ تُرْ‌هِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّ-هِ وَعَدُوَّکُمْ

و برای (آمادگی مقابله با) دشمنان، هرچه می‌توانید از نیرو و از اسبان سواری فراهم کنید تا دشمن خدا و دشمن خودتان را به وسیله آن بترسانید. ⁽³⁾

لَقَدْ أَرْ‌سَلْنَا رُ‌سُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِیَعْلَمَ اللَّ-هُ مَنْ یَنْصُرُ‌هُ وَرُ‌سُلَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللَّ-هَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ (حدید/25)

همانا ما پیامبرانمان را با معجزات و دلایل آشکار فرستادیم و همراه آنان کتاب (آسمانی) و وسیله سنجش فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند و آهن را که در آن نیرویی شدید است و منافعی برای مردم دارد فرو آوردیم (تا از آن بهره

گیرند) و تا خداوند معلوم دارد چه کسی او و پیامبرانش را به نادیده و در نهان یاری می‌کند. همانا خداوند، قوی و شکست‌ناپذیر است.

یَا أَیُّهَا الرَّ‌سُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَ‌بِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِ‌سَالَتَهُ وَاللَّ-هُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّ-هَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِ‌ینَ⁽¹⁾

ای پیامبر! آنچه را از سوی پروردگارت به تو نازل شده است (در مورد ولایت و جانشینی حضرت علی) اعلام کن واگر چنین نکنی، رسالت الهی را نرسانده‌ای و (بدان که) خداوند تو را از (شرّ) مردم (و کسانی که تحمّل شنیدن این پیام مهم را ندارند) حفظ می‌کند. همانا خداوند گروه کافران را هدایت نمی‌کند.

قَالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلَیٰ رُ‌کْنٍ شَدِیدٍ ⁽²⁾

(حضرت لوط) گفت: ای کاش در برابر شما قدرتی داشتم و یا به تکیه‌گاه محکمی پناه می‌بردم!

الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْ‌ضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّکَاةَ وَأَمَرُ‌وا بِالْمَعْرُ‌وفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَلِلَّ-هِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ ⁽³⁾

کسانی که اگر آنان را در زمین به قدرت رسانیم، نماز بر پا می‌دارند و زکات می‌دهند و (دیگران را) به خوبی‌ها دعوت می‌کنند و از بدی‌ها باز می‌دارند؛ و پایان همه‌ی امور برای خداست.

« قَالَ رَ‌بِّ اغْفِرْ لِی وَهَبْ لِی مُلْکًا لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (ص/35)

(حضرت سلیمان) گفت: پروردگارا! مرا بیامرز و به من فرمانروایی و ملکی عطا کن که پس از من سزاوار هیچ کس نباشد، همانا تو بسیار بخشنده‌ای.

وَکَذَٰلِکَ مَکَّنَّا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْ‌ضِ یَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَیْثُ یَشَاءُ نُصِیبُ بِرَ‌حْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلَا نُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ ⁽¹⁾

و ما اینگونه به یوسف در آن سرزمین، مکنت وقدرت دادیم که در آن هر جا که خواهد قرار گیرد (وتصرّف کند.) ما رحمت خود را بر هرکس که بخواهیم می‌رسانیم و پاداش نیکوکاران را ضایع نمی‌گردانیم.

1.2. مشروعیت حکومت

...هُوَ مَوْلَاکُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَیٰ وَنِعْمَ النَّصِیرُ ⁽²⁾

او مولا و سرپرست شماست، پس چه خوب سرپرستی است و چه خوب یاوری.

1.3. وظایف حکومت

1.3.1 . ایفای حقوق الهی

1.3.1.1. دعوت به خداپرستی

حضرت سلیمان که حکومت بی‌نظیری داشت، هنگامی که شنید خانمی کافر در منطقه‌ای حکومت می‌کند، در نامه‌ای او را به توحید دعوت کرد و او به­خدا ایمان آورد.

رَ‌بِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمَانَ لِلَّ-هِ رَ‌بِّ الْعَالَمِینَ⁽³⁾

پروردگارا! من به خودم ظلم کردم و (اکنون) همراه سلیمان، در برابر پروردگار جهانیان سر تسلیم فرود آورده‌ام.

1.3.1.2. اجرای احکام

قَالَ یَا مُوسَیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النَّاسِ بِرِ‌سَالَاتِی وَبِکَلَامِی فَخُذْ مَا آتَیْتُکَ وَکُنْ مِنَ الشَّاکِرِ‌ینَ ⁽¹⁾

(خداوند) فرمود: ای موسی! من تو را بر مردم با پیام‌هایم و سخنم برگزیده‌ام، پس آنچه (از الواح و تورات) به تو دادم بگیر و از سپاسگزاران باش.

الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْ‌ضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّکَاةَ وَأَمَرُ‌وا بِالْمَعْرُ‌وفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَلِلَّ-هِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ⁽²⁾

کسانی که اگر آنان را در زمین به قدرت رسانیم، نماز بر پا می‌دارند و زکات می‌دهند و (دیگران را) به خوبی‌ها دعوت می‌کنند و از بدی‌ها باز می‌دارند؛ و پایان همه‌ی امور برای خداست.

1.3.2. ایفای حقوق مردم

1.3.2.1. فرهنگی

الف) گسترش معروف‌ها و اصلاح جامعه

إِنَّ اللَّ-هَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِیتَاءِ ذِی الْقُرْ‌بَیٰ وَیَنْهَیٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُ‌ونَ⁽³⁾

همانا خداوند (مردم را) به عدل و احسان و دادن (حق) خویشاوندان، فرمان می‌دهد و از کارهای زشت و ناپسند و تجاوز، نهی می‌فرماید او شما را موعظه می‌کند باشد که متذکّر شوید.

یَأْمُرُ‌هُمْ بِالْمَعْرُ‌وفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّ‌مُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَ‌هُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ...⁽⁴⁾

(پیامبری که) آنان را به نیکی فرمان می‌دهد و از زشتی باز می‌دارد و آنچه را پاکیزه و پسندیده است برایشان حلال می‌کند و پلیدی‌ها را بر ایشان حرام می‌کند و از آنان بار گران (تکالیف سخت) و بندهایی را که بر آنان بوده برمی‌دارد (وآزادشان می‌کند).

خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْ‌فِ وَأَعْرِ‌ضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ ⁽¹⁾

عفو و میانه‌روی را پیشه کن (عذر مردم را بپذیر و بر آنان آسان بگیر)، و به کارهای عقل پسند و نیکو فرمان بده، و از جاهلان اعراض کن.

...إِنْ أُرِ‌یدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّ-هِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَإِلَیْهِ أُنِیبُ

(شعیب) گفت: من به جز اصلاح به مقدار توانم، خواسته‌ی دیگری ندارم و جز به لطف خداوند، توفیقی برای من نیست، (از این روی) بر او توکّل کرده‌ام و به سوی او بازگشته‌ام. ⁽³⁾

فَلَوْلَا کَانَ مِنَ الْقُرُ‌ونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُو بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِی الْأَرْ‌ضِ إِلَّا قَلِیلًا...

پس چرا در قرون قبل از شما، صاحبان علم و قدرتی نبودند تا مردم را از فساد در زمین باز دارند، مگر گروه کمی. ⁽⁴⁾

ب) تحکیم خانواده

اشاره

وَأَنْکِحُوا الْأَیَامَیٰ مِنْکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَرَ‌اءَ یُغْنِهِمُ اللَّ-هُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّ-هُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ . وَلْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لَا یَجِدُونَ نِکَاحًا حَتَّیٰ یُغْنِیَهُمُ اللَّ-هُ مِنْ فَضْلِهِ ... ⁽¹⁾

پسران و دختران بی‌همسر و غلامان و کنیزان شایسته (ازدواج) خود را همسر دهید. اگر تنگدست باشند، خداوند از فضل خود بی نیازشان می‌گرداند و خداوند، گشایشگر داناست. و کسانی که (وسیله‌ی) ازدواج نمی‌یابند، پاکدامنی و عفت پیشه کنند، تا آن که خداوند از کرم خویش، آنان را بی‌نیاز نماید...

1.3.2.2. اقتصادی

الف) خدمت به مردم

قرآن می‌فرماید: ما به ذوالقرنین تمام امکانات را دادیم. او با سفر به شرق و غرب، با استفاده از امکانات و قدرت خود، مشکلات آنان را حل می‌کرد.

ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا . حَتَّیٰ إِذَا بَلَغَ بَیْنَ السَّدَّیْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لَا یَکَادُونَ یَفْقَهُونَ قَوْلًا ⁽²⁾

سپس (برای سفری دیگر از اسبابی که در اختیار داشت) سببی را پیگیری کرد. تاآنگاه که به میان دو سدّ (کوه) رسید، پشت آن دو کوه مردمی را یافت که گویا هیچ سخنی را نمی‌فهمیدند.

رَ‌بِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَعَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحَادِیثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَ‌ةِ تَوَفَّنِی مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ⁽³⁾

(یوسف گفت:) پروردگارا؛ تو مرا (بهره‌ای) از حکومت دادی و از تعبیر خواب‌ها به من آموختی. (ای) پدیدآورنده‌ی آسمان‌ها و زمین، تنها تو در دنیا وآخرت مولای منی، مرا تسلیم خود بمیران و مرا به شایستگان ملحق فرما.

ب) فقر زدایی

إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَ‌اءِ وَالْمَسَاکِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّ‌قَابِ وَالْغَارِ‌مِینَ وَفِی سَبِیلِ اللَّ-هِ وَابْنِ السَّبِیلِ فَرِ‌یضَةً مِنَ اللَّ-هِ وَاللَّ-هُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (توبه/60)

همانا صدقات (زکات)، برای نیازمندان ودرماند‌گان وکارگزارانِ زکات وجلب دلها و آزادی بردگان وادای بدهی بدهکاران و(هزینه‌ی جهاد) در راه خدا وتأمین در راه مانده است، این دستور، فرمانی است از جانب خدا و خداوند، دانا و حکیم است.

وَیَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِ‌یَ إِلَّا عَلَی اللَّ-هِ وَمَا أَنَا بِطَارِ‌دِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلَاقُو رَ‌بِّهِمْ وَلَ-ٰکِنِّی أَرَ‌اکُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ⁽¹⁾

(نوح ادامه داد که) ای قوم من! از شما در برابر این دعوت، اجرتی درخواست نمی‌کنم، پاداش من تنها بر خداست و من کسانی را که ایمان آورده‌اند (به خاطر خواست نابجای شما) طرد نمی‌کنم، (چرا که) آنان پروردگارشان را ملاقات خواهند کرد (و از من شکایت خواهند نمود)، ولی من شما را قوم جاهلی می‌بینم.

أَمَّا السَّفِینَةُ فَکَانَتْ لِمَسَاکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَ‌دْتُ أَنْ أَعِیبَهَا وَکَانَ وَرَ‌اءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْبًا ⁽²⁾

اما آن کشتی (که سوراخ کردم) از آنِ بینوایانی بود که در دریا کار می‌کردند. خواستم آن را معیوبش کنم، (چون) در کمین آنان پادشاهی بود که غاصبانه و به زور، هر کشتی (سالمی) را می‌گرفت.

ج) تامین رفاه مردم

وَأَوْحَیْنَا إِلَیٰ مُوسَیٰ وَأَخِیهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوتًا وَاجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ ⁽³⁾

و به موسی و برادرش وحی کردیم که در مصر، برای قوم خودتان خانه‌هایی آماده کنید و خانه‌هایتان را مقابل هم (یا رو به قبله) بسازید و نماز به پا دارید و به مؤمنان بشارت بده (که سرانجام‌پیروزی با آنهاست).

وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِی إِسْرَ‌ائِیلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَ‌زَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّیِّبَاتِ ⁽¹⁾

و ما بنی‌اسرائیل را در جایگاه شایسته‌ای جا دادیم و از چیزهای پاکیزه به آنان روزی بخشیدیم.

د) مدیریت بحران

اشاره

قَالَ تَزْرَ‌عُونَ سَبْعَ سِنِینَ دَأَبًا فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُ‌وهُ فِی سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِیلًا مِمَّا تَأْکُلُونَ

(یوسف در جواب) گفت: هفت سال پی‌درپی کشت کنید و آنچه را درو کردید، جز اندکی را که می‌خورید، در خوشه‌اش کنار بگذارید. ⁽²⁾

1.3.2.3 . سیاسی

الف) تامین امنیت

إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِینَ یُحَارِ‌بُونَ اللَّ-هَ وَرَ‌سُولَهُ وَیَسْعَوْنَ فِی الْأَرْ‌ضِ فَسَادًا أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَأَرْ‌جُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْ‌ضِ ذَٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیَا وَلَهُمْ فِی الْآخِرَ‌ةِ عَذَابٌ عَظِیمٌ ⁽³⁾

همانا کیفر آنان که با خداوند و پیامبرش به محاربه برمی‌خیزند و (با سلاح و تهدید و غارت) در زمین به فساد می‌کوشند، آن است که کشته شوند، یا به دار آویخته شوند، یا دست و پایشان بطور مخالف بریده شود یا آنکه از سرزمین (خودشان) تبعید شوند. این کیفر ذلت بار دنیوی آنان است و در آخرت برایشان عذابی عظیم است.

ب) ایجاد و تقویت وحدت

قُلْ یَا أَهْلَ الْکِتَابِ تَعَالَوْا إِلَیٰ کَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ ⁽¹⁾

بگو ای اهل کتاب بیایید بر سر سخنی که میان ما و شما یکسان است بایستیم...

إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّ‌قْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرَ‌ائِیلَ وَلَمْ تَرْ‌قُبْ قَوْلِی ⁽²⁾

ترسیدم بگویی میان بنی‌اسرائیل تفرقه انداختی و سخنم را مراعات نکردی

ج) دسترسی به مسئولین

اشاره

وَجَاءَ إِخْوَةُ یُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَعَرَ‌فَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْکِرُ‌ونَ ⁽³⁾

برادران یوسف (به مصر) آمدند و بر او وارد شدند، آنگاه (یوسف) آنان را شناخت، ولی آنها او را نشناختند.

1.3.2.4. اجتماعی

الف) آسان‌گیری بر مردم

قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ یُرَ‌دُّ إِلَیٰ رَ‌بِّهِ فَیُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُکْرً‌ا . وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَیٰ وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِ‌نَا یُسْرً‌ا ⁽⁴⁾

(ذوالقرنین) گفت: امّا هر کس ستم کند، او را عذاب خواهیم کرد، سپس به سوی پروردگارش باز گردانده می‌شود، او هم وی را به سختی عذاب می‌کند. و امّا هر کس ایمان آورده و عمل شایسته انجام دهد، پس پاداش بهتر برای اوست و برای او از سوی خود، آسانی مقرّر خواهیم داد.

ب) منع آزار و اذیت مردم

اشاره

فَأْتِیَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَ‌سُولَا رَ‌بِّکَ فَأَرْ‌سِلْ مَعَنَا بَنِی إِسْرَ‌ائِیلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ⁽⁵⁾

پس به سراغ او بروید، پس (به او) بگویید: (ای فرعون) ما دو فرستاده‌ی پروردگار تو هستیم، وبنی‌اسرائیل را به همراه ما بفرست (وبیش از این) آنها را آزار مده.

1.4. مردم و حکومت

1.4.1. حکومت وسیله آزمایش

قَالُوا أُوذِینَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَیٰ رَ‌بُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَیَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْ‌ضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ ⁽¹⁾

(قوم موسی) گفتند: هم پیش از آنکه نزد ما بیایی آزار می‌شدیم و هم پس از آنکه آمدی! (پس چه باید کرد؟) موسی گفت: امید است پروردگارتان دشمن شما را نابود کند و شما را در این سرزمین، جانشین آنان سازد تا ببیند شما چگونه عمل می‌کنید.

1.4.2. تبعیت از زمامداران

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّ-هَ وَأَطِیعُوا الرَّ‌سُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ... ⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خدا را اطاعت کنید و از رسول و اولی الامر خود (جانشینان پیامبر) اطاعت کنید.

1.4.4. سرنوشت ملت‌ها

إِنَّ اللَّ-هَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّیٰ یُغَیِّرُ‌وا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَ‌ادَ اللَّ-هُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَ‌دَّ لَهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ ⁽³⁾

در حقیقت‌خدا حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا آنان حال خود را تغییر دهند و چون خدا برای قومی آسیبی بخواهد هیچ برگشتی برای آن نیست و غیر از او حمایتگری برای آنان نخواهد بود.

1.4.5. وطن دوستی

قَالُوا إِنْ هَ-ٰذَانِ لَسَاحِرَ‌انِ یُرِ‌یدَانِ أَنْ یُخْرِ‌جَاکُمْ مِنْ أَرْ‌ضِکُمْ بِسِحْرِ‌هِمَا وَیَذْهَبَا بِطَرِ‌یقَتِکُمُ الْمُثْلَیٰ ⁽¹⁾

(فرعونیان) گفتند: همانا این دو (موسی و هارون) قطعاً جادوگرند (که) می‌خواهند با سحرشان شما را از سرزمینتان بیرون کنند و آیین برتر شما را براندازند.

لِلْفُقَرَ‌اءِ الْمُهَاجِرِ‌ینَ الَّذِینَ أُخْرِ‌جُوا مِنْ دِیَارِ‌هِمْ وَأَمْوَالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّ-هِ وَرِ‌ضْوَانًا وَیَنْصُرُ‌ونَ اللَّ-هَ وَرَ‌سُولَهُ أُولَ-ٰئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ ⁽²⁾

(بخشی از فیئ) برای مهاجران فقیری است که از خانه‌ها و اموال خود بیرون رانده شدند و در پی فضل و رضوان الهی هستند و خدا و رسولش را یاری می‌کنند، آنان همان راستگویانند.

1.4.6. حمایت از حکومت در برابر دشمن

مَا کَانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَ‌ابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَ‌سُولِ اللَّ-هِ وَلَا یَرْ‌غَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَٰلِکَ بِأَنَّهُمْ لَا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ وَلَا یَطَئُونَ مَوْطِئًا یَغِیظُ الْکُفَّارَ وَلَا یَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلًا إِلَّا کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّ-هَ لَا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ ⁽³⁾

اهل مدینه و بادیه‌نشینان اطرافِ آنان، حقّ ندارند از (فرمانِ) رسول خدا تخلّف کنند و (به جبهه نروند و) جان‌های خود را از جان پیامبر عزیزتر بدانند. زیرا هیچ گونه تشنگی، رنج و گرسنگی در راه خدا به آنان نمی‌رسد و هیچ گامی در جایی که کافران را به خشم آورد برنمی‌دارند وهیچ چیزی از دشمن به آنان نمی‌رسد، مگر آنکه برای آنان به پاداش اینها عمل‌صالح نوشته می‌شود. قطعاً خداوند پاداش‌نیکوکاران را تباه نمی‌کند.

1.5. مسئولین و حکومت

1.5.1. ساده زیستی

أَتَبْنُونَ بِکُلِّ رِ‌یعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ . وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ ⁽¹⁾

(هود به مردم گفت:) آیا بر هر تپه‌ای بنا وقصری بلند از روی هوا و هوس می‌سازید؟ و کاخ‌های استوار می‌گیرید، به امید آنکه جاودانه بمانید؟

فَخَرَ‌جَ عَلَیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قَالَ الَّذِینَ یُرِ‌یدُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا یَا لَیْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِیَ قَارُ‌ونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ ⁽²⁾

(روزی قارون) با تمام تجمّل خود در میان قومش ظاهر شد، (با دیدن این صحنه) آنان که خواهان زندگانی دنیا بودند (آهی کشیده و) گفتند: ای کاش مثل آنچه به قارون داده شده، برای ما نیز بود. براستی که او بهره‌ی بزرگی (از نعمت‌ها) دارد.

1.5.2.خطر نفوذ اطرافیان

وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِیصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَیَا سَیِّدَهَا لَدَی الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَ‌ادَ بِأَهْلِکَ سُوءًا إِلَّا أَنْ یُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِیمٌ ⁽³⁾

و هر دو بسوی در سبقت گرفتند و آن زن پیراهن او را از پشت درید. ناگهان شوهرش را نزد در یافتند. زن (برای انتقام از یوسف یا تبرئه خود با چهره حقّ به جانبی) گفت: کیفر کسی که به همسرت قصد بد داشته جز زندان ویا شکنجه دردناک چیست؟

1.5.3. حساسیت رفتاری خانواده مسئولین

وَقَالَ نِسْوَةٌ فِی الْمَدِینَةِ امْرَ‌أَتُ الْعَزِیزِ تُرَ‌اوِدُ فَتَاهَا عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا إِنَّا لَنَرَ‌اهَا فِی ضَلَالٍ مُبِینٍ ⁽¹⁾

زنانی در شهر (زبان به ملامت گشودند و) گفتند: همسر عزیز با غلامش مراوده داشته و از او کام خواسته است. همانا یک غلام او را شیفته خود کرده است. به راستی ما او را در گمراهی آشکار می‌بینیم.

1.5.4. کنترل رفتار کارگزاران

إِنَّ فِرْ‌عَوْنَ عَلَا فِی الْأَرْ‌ضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعًا یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ یُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَیَسْتَحْیِی نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ ⁽²⁾

همانا فرعون در سرزمین (مصر) سرکشی کرده و مردم آنجا را فرقه فرقه نموده است، گروهی از آنان را به زبونی و ناتوانی کشانده، پسرانشان را سر می‌برد و زنانشان را (برای کنیزی) زنده نگه می‌دارد. به راستی که او از تبهکاران است.

1.6. حکومت و مخالفان

کَمَا أَخْرَ‌جَکَ رَ‌بُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِ‌یقًا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ لَکَارِ‌هُونَ⁽³⁾

(ناخشنودی بعضی مسلمانان از تقسیم غنائم) همانند آن (زمانی) است که پروردگارت تو را (برای جنگ بدر،) از خانه‌ات به حقّ خارج کرد، در حالی که گروهی از مؤمنان (از حضور در جنگ) ناخشنود بودند.

1.7. انحراف حکومت

1.7.1. عوامل انحراف حکومت

قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوکَ إِذَا دَخَلُوا قَرْ‌یَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَکَذَٰلِکَ یَفْعَلُونَ

(بلقیس) گفت: بی شک، هرگاه پادشاهان به منطقه‌ی آبادی وارد شوند (و هجوم برند،) آن جا را به تباهی می‌کشند و عزیزان آن جا را ذلیل می‌کنند و این، سیره‌ی همیشگی آنان است. ⁽¹⁾

2. مدیریت سیاسی و اجتماعی

2.1. قانون‌گرایی

2.1.1. جایگاه قانون

یَا بَنِی إِسْرَ‌ائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنَاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ وَوَاعَدْنَاکُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَیٰ⁽²⁾

ای بنی‌اسرائیل! همانا ما شما را از (دست) دشمنانتان نجات دادیم و با شما در سمت راست کوه طور، قرار و وعده گذاردیم و بر شما (غذاهای آماده‌ای همچون) منّ و سلوی نازل کردیم.

2.2.2 . التزام به قانون

قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِی رَ‌حْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ کَذَٰلِکَ نَجْزِی الظَّالِمِینَ ⁽³⁾

گفتند: کیفرش چنین است که هر کس پیمانه در بارش پیدا شود، خود او جزای سرقت است (که به عنوان گروگان یا برده در اختیار صاحب پیمانه قرار گیرد) ما (در منطقه کنعان) ظالم (سارق) را اینگونه کیفر می‌دهیم.

قَالَ مَعَاذَ اللَّ-هِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ ⁽¹⁾

(یوسف) گفت: پناه به خدا از اینکه کسی را به جز آنکه متاعمان را نزد او یافته‌ایم، بگیریم. زیرا که در این صورت حتماً ستمگر خواهیم بود.

2.2.3. ضابطه گرایی نه رابطه گرایی

فَنَجَّیْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِینَ . إِلَّا عَجُوزًا فِی الْغَابِرِ‌ینَ⁽²⁾

پس (دعایش را مستجاب کردیم و) او وتمام خاندانش را نجات دادیم. مگر پیرزنی (زن لوط) که در میان بازماندگان بود.

وَإِذْ قَالَ إِبْرَ‌اهِیمُ لِأَبِیهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِی بَرَ‌اءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ ⁽³⁾

و(به یاد آور) زمانی که ابراهیم به پدر (عمویش آزر) و قوم خود گفت: همانا من از آنچه شما می‌پرستید بیزارم.

تَبَّتْ یَدَا أَبِی لَهَبٍ وَتَبَّ ⁽⁴⁾

بریده باد دو دست ابولهب و نابود باد.

حَتَّیٰ إِذَا جَاءَ أَمْرُ‌نَا وَفَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهَا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَأَهْلَکَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ ⁽⁵⁾

(کفر و استهزا ادامه داشت) تا زمانی که قهر ما آمد و تنور فوران کرد. ما (به نوح) گفتیم که از هر زوج (حیوان و موجود زنده) یک جفت (نر و ماده) در آن (کشتی)

سوار کن، و (همچنین) خانواده‌ی خودت را، جز (همسر و یکی ازفرزندان و) کسانی که قبلاً در مورد آنها قول (عذاب) داده شده بود. و (نیز سوار کن) افرادی را که ایمان آورده‌اند، (امّا) جز گروه کمی، کسی همراه او ایمان نیاورده بود.

فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِی بِهِ فَلَا کَیْلَ لَکُمْ عِنْدِی وَلَا تَقْرَ‌بُونِ ⁽¹⁾

(ولی) اگر آن برادر را نزد من نیاورید، نه پیمانه‌ای (از غلّه) نزد من خواهید داشت و نه نزدیک من شوید.

2.2. انتصابات

2.2.1. شایسته‌سالاری

وَعَدَ اللَّ-هُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْ‌ضِ... ⁽³⁾

خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، وعده داده است که حتماً آنان را در زمین جانشین قرار دهد.

قَالُوا أَإِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ قَالَ أَنَا یُوسُفُ وَهَ-ٰذَا أَخِی قَدْ مَنَّ اللَّ-هُ عَلَیْنَا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَیَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّ-هَ لَا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ⁽⁴⁾

گفتند: آیا تو خود (همان) یوسفی؟ گفت: (آری) من یوسفم و این برادر من است. به تحقیق خداوند بر ما منت گذاشت. زیرا که هر کس تقوا و صبر پیشه کند، پس همانا خداوند پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کند.

2.2.1.2. رعایت سلسله مراتب

قَالَ فَمَا خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْ‌سَلُونَ ⁽¹⁾

سپس (ابراهیم) گفت: ای فرستادگان (الهی) کار شما چیست؟

2.2.2. گزینش افراد

2.2.2.1. لزوم گزینش در انتصابات

وَإِذِ ابْتَلَیٰ إِبْرَ‌اهِیمَ رَ‌بُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ⁽²⁾

و(به خاطر بیاور) هنگامی که پروردگارِ ابراهیم، او را با حوادث گوناگونی آزمایش کرد و او به خوبی از عهده آزمایش برآمد. خداوند به او فرمود: من تو را امام و رهبر مردم قرار دادم.

وَاخْتَارَ مُوسَیٰ قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَ‌جُلًا لِمِیقَاتِنَا... ⁽³⁾

و موسی برای (آمدن به) میعادگاه ما، از قوم خود هفتاد مرد را برگزید.

...وَالَّذِینَ آمَنُوا وَلَمْ یُهَاجِرُ‌وا مَا لَکُمْ مِنْ وَلَایَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتَّیٰ یُهَاجِرُ‌وا... ⁽⁴⁾

امّا کسانی که ایمان آورده، ولی هجرت نکردند، حقّ هیچ‌گونه دوستی و حمایت از آنان را ندارید، تا آنکه هجرت کنند.

أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَ‌ةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَ‌امِ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّ-هِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ لَا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّ-هِ وَاللَّ-هُ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ ⁽¹⁾

آیا آبرسانی به حاجیان و تعمیر مسجدالحرام را همانند کسی قرار داده‌اید که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و در راه خدا جهاد کرده است؟ این دو نزد خداوند یکسان نیست و خداوند گروه ستمگر را هدایت نمی‌کند.

2.2.2.2. ملاک ها

الف) سوابق

لَا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَلَ أُولَ-ٰئِکَ أَعْظَمُ دَرَ‌جَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقَاتَلُوا وَکُلًّا وَعَدَ اللَّ-هُ الْحُسْنَیٰ وَاللَّ-هُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ ⁽²⁾

کسانی از شما که پیش از فتح [مکه] انفاق و جهاد کرده‌اند [با دیگران یکسان نیستند] آنان از [حیث] درجه بزرگتر از کسانی‌اند که بعدا به انفاق و جهاد پرداخته‌اند و خداوند به هر کدام وعده نیکو داده است و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است

وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِ‌ینَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَ‌ضِیَ اللَّ-هُ عَنْهُمْ وَرَ‌ضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِ‌ی تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا ذَٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

و پیشگامان نخستین از مهاجران و انصار و کسانی که با نیکوکاری از آنان پیروی کردند خدا از ایشان خشنود و آنان [نیز] از او خشنودند و برای آنان باغهایی آماده کرده که از زیر [درختان] آن نهرها روان است، همیشه در آن جاودانه‌اند. این است همان کامیابی بزرگ. ⁽³⁾

ب) حال فعلی افراد

حتماً دست و پاهایتان را بر خلاف یکدیگر (یکی از راست و یکی از چپ) قطع خواهم کرد، سپس همه‌ی شما را به دار خواهم کشید. (ساحران در پاسخ فرعون) گفتند: (مهم نیست، هرچه می‌خواهی بکن) همانا ما به سوی پروردگارمان بازمی گردیم.

وَ صَدَّهَا مَا کَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّ-هِ إِنَّهَا کَانَتْ مِنْ قَوْمٍ کَافِرِ‌ینَ ⁽¹⁾

آنچه (آن زن) به جای خدا می‌پرستید، او را (از تسلیم شدن در برابر حقّ) بازداشته بود، و او از قوم کافران بود، (ولی بعد از کفر، ایمان آورد).

ج) امانتداری و تخصص

قَالَتْ إِحْدَاهُمَا یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْ‌هُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْ‌تَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ ⁽²⁾

یکی از آن دو (دختر شعیب، خطاب به پدر) گفت: ای پدر! او(موسی) را استخدام کن، زیرا بهترین کسی که (می‌توانی) استخدام کنی، شخصِ توانا و امین است.

وَقَالَ الْمَلِکُ ائْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی فَلَمَّا کَلَّمَهُ قَالَ إِنَّکَ الْیَوْمَ لَدَیْنَا مَکِینٌ أَمِینٌ

و پادشاه گفت: یوسف را نزد من آورید تا وی را (مشاور) مخصوص خود قرار دهم. پس چون با او گفتگو نمود، به او گفت: همانا تو امروز نزد ما دارای منزلتی بزرگ و فردی امین هستی.⁽³⁾

د) سایر ملاک‌ها

اشاره

قَالَ اجْعَلْنِی عَلَیٰ خَزَائِنِ الْأَرْ‌ضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ (یوسف/55)

(یوسف) گفت: مرا بر خزانه‌های این سرزمین (مصر) بگمار، زیرا که من نگهبانی دانا هستم.

در انتخاب و گزینش افراد، به معیارهای قرآنی توجّه کنیم. علاوه بر «حفیظ و علیم» بودن، معیارهای دیگری در قرآن ذکر شده است، از آن جمله:

بقره / 247 .

نساء / 95 .

2.3. نهادها و سازمان ها

2.3.1. وزارت

وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُ‌ونَ وَزِیرً‌ا ⁽¹⁾

و همانا به موسی کتاب (تورات) دادیم و برادرش هارون را کمک وهمراه او قرار دادیم.

2.3.2. سازمان نظارتی

وَیَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیَالَ وَالْمِیزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِی الْأَرْ‌ضِ مُفْسِدِینَ ⁽²⁾

و (حضرت شعیب تأکید کرد که) ای قوم من! پیمانه و ترازو را با انصاف و عدل پر کنید (وتمام دهید) و (از) اشیا (واجناس وحقوقِ) مردم (چیزی) را نکاهید و فسادکنان، در زمین تباهی مکنید.

وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُ‌ونَ بِالْمَعْرُ‌وفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ⁽³⁾

و از میان شما باید گروهی باشند که (دیگران را) به خیر دعوت نمایند و امر به معروف ونهی از منکر کنند و آنها همان رستگارانند.

وَمِنَ الشَّیَاطِینِ مَنْ یَغُوصُونَ لَهُ وَیَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَٰلِکَ وَکُنَّا لَهُمْ حَافِظِینَ ⁽⁴⁾

و گروهی از شیطان‌ها برای او (سلیمان) غوّاصی می‌کردند و کارهای غیر از این را (نیز) انجام می‌دادند و ما مراقب آنان بودیم، (تا از فرمان او تجاوز و سرکشی نکنند).

لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِیدًا أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطَانٍ مُبِینٍ ⁽¹⁾

قطعا او را به عذابی سخت عذاب می‌کنم یا سرش را می‌برم مگر آنکه دلیلی روشن برای من بیاورد

قَالَ تَزْرَ‌عُونَ سَبْعَ سِنِینَ دَأَبًا فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُ‌وهُ فِی سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِیلًا مِمَّا تَأْکُلُونَ

(یوسف در جواب) گفت: هفت سال پی‌درپی کشت کنید و آنچه را درو کردید، جز اندکی را که می‌خورید، در خوشه‌اش کنار بگذارید. ⁽²⁾

2.3.3. سازمان های اطلاعاتی و امنیتی

2.3.3.1. تشکیلات اطلاعاتی

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُ‌مُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِ‌کِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُ‌وهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْ‌صَدٍ ⁽³⁾

پس چون ماههای حرام سپری شود، مشرکان را هر جا یافتید بکشید و دستگیر کنید و در محاصره قرار دهید و در همه جا به کمین آنان بنشینید.

2.3.3.2. تحقیق به حد کافی

قَالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْکَاذِبِینَ . اذْهَبْ بِکِتَابِی هَ-ٰذَا فَأَلْقِهْ إِلَیْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا یَرْ‌جِعُونَ ⁽⁴⁾

(سلیمان بعد از شنیدن گزارش هدهد) گفت: به زودی خواهیم دید که آیا (در گزارشت) راست گفتی یا از دروغگویانی؟این نامه‌ی مرا ببر و به سوی آنها بیفکن؛ آن گاه از آنان روی‌برتاب، پس بنگر چه جوابی می‌دهند.

2.3.3.3. نفوذ در دستگاه دشمن

وَجَاءَ رَ‌جُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَیٰ قَالَ یَا مُوسَیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُ‌ونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُ‌جْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ⁽¹⁾

و (در این هنگام) مردی از دورترین نقطه شهر (و مرکز استقرار فرعونیان) شتابان (به سوی او) آمد و گفت: ای موسی! همانا سران قوم در مورد تو مشورت می‌کنند تا تو را بکشند، پس (فوراً) خارج شو، همانا که من از خیرخواهان و دلسوزان تو هستم.

2.3.4. زندان

وَالشَّیَاطِینَ کُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ . وَآخَرِ‌ینَ مُقَرَّ‌نِینَ فِی الْأَصْفَادِ ⁽²⁾

و جن‌های سرکش را (مسخّر او ساختیم) هر بنّا و غوّاصی از آنها را. و گروه دیگری از جن‌ها که در غل و زنجیر بودند.

2.4. توسعه و پیشرفت

...هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْ‌ضِ وَاسْتَعْمَرَ‌کُمْ فِیهَا فَاسْتَغْفِرُ‌وهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ...⁽³⁾

اوست که شما را از زمین پدید آورد و از شما خواست تا در آن آبادی کنید.

وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَکُمْ فِیهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْکُلُونَ . وَلَکُمْ فِیهَا جَمَالٌ حِینَ تُرِ‌یحُونَ وَحِینَ تَسْرَ‌حُونَ ⁽⁴⁾

وچهارپایان را آفرید، که برای شما در آنها وسیله گرمی وبهره‌هایی است و از (گوشت و شیر) آنها می‌خورید. و برای شما در چهارپایان، (شب هنگام) که از چراگاه برمی‌گردانید و (بامدادان) که به چراگاه می‌فرستید، شکوه و جلوه‌ای است.

2.4.1. الزامات پیشرفت

إِرَ‌مَ ذَاتِ الْعِمَادِ . الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهَا فِی الْبِلَادِ . وَثَمُودَ الَّذِینَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ . وَفِرْ‌عَوْنَ ذِی الْأَوْتَادِ . الَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلَادِ . فَأَکْثَرُ‌وا فِیهَا الْفَسَادَ . فَصَبَّ عَلَیْهِمْ رَ‌بُّکَ سَوْطَ عَذَابٍ ⁽¹⁾

ارم، (شهری) با بناهای ستون­دار بود. که مانندش در دیگر شهرها ساخته نشده بود. و قوم ثمود که در وادی خود تخته سنگها را (برای ساختن خانه) می‌بریدند. و فرعون، صاحب قدرت و سپاه عظیم. آنها که در شهرها طغیانگری کردند. و در آن فساد و تباهی افزودند. پس پروردگارت تازیانه عذاب بر آنان فرود آورد.

وَدَمَّرْ‌نَا مَا کَانَ یَصْنَعُ فِرْ‌عَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا کَانُوا یَعْرِ‌شُونَ ⁽²⁾

... و آنچه را فرعون وقومش (از کاخ) ساخته و آنچه را افراشته بودند ویران کردیم.

2.4.2. پیشرفت‌های صنعتی

أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِی السَّرْ‌دِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّی بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ ⁽³⁾

(و گفتیم:) زره‌های کامل و فراخ بساز و بافت آن را درست اندازه‌گیری کن. و کار شایسته انجام دهید، همانا من به آن چه عمل می‌کنید بینا هستم.

2.4.2.1. شهرسازی

وَأَوْحَیْنَا إِلَیٰ مُوسَیٰ وَأَخِیهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوتًا وَاجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ ⁽⁴⁾

و به موسی و برادرش وحی کردیم که در مصر، برای قوم خودتان خانه‌هایی آماده کنید و خانه‌هایتان را مقابل هم (یا رو به قبله) بسازید و نماز به پا دارید و به مؤمنان بشارت بده (که سرانجام‌پیروزی با آنهاست).

2.4.2.2. سد سازی

قَالَ مَا مَکَّنِّی فِیهِ رَ‌بِّی خَیْرٌ فَأَعِینُونِی بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَیْنَکُمْ وَبَیْنَهُمْ رَ‌دْمًا . آتُونِی زُبَرَ الْحَدِیدِ حَتَّیٰ إِذَا سَاوَیٰ بَیْنَ الصَّدَفَیْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّیٰ إِذَا جَعَلَهُ نَارً‌ا قَالَ آتُونِی أُفْرِ‌غْ عَلَیْهِ قِطْرً‌ا

(ذوالقرنین در پاسخ) گفت: آنچه پروردگارم در آن به من قدرت داده، (از کمک مالی شما) بهتر است. پس مرا با نیرویی کمک کنید تا میان شما و آنان سدّی محکم بسازم. پاره‌های آهن برای من بیاورید تا آنگاه که میان دو کوه (با انباشتن پاره‌های آهن) برابر شد، گفت: بدمید؛ تا وقتی که آن را (مانند) آتشی گرداند، گفت: مس گداخته و آب شده بیاورید تا روی آهن‌ها بریزم. ⁽¹⁾

2.4.2.3. زره سازی

وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاکِرُ‌ونَ ⁽²⁾

و به او (داود) فن زره سازی برای شما را آموختیم تا شمارا از (خطرات) جنگتان حفظ کند، پس آیا شما شکرگزار هستید؟!

2.4.2.4. کشتی‌سازی

فَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنَا وَوَحْیِنَا... ⁽³⁾

پس ما به نوح وحی کردیم: زیر نظر ما (وآموزش) و وحی ما کشتی بساز...

2.4.3. توسعه اقتصادی

وَیَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُ‌وا رَ‌بَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْ‌سِلِ السَّمَاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرَ‌ارً‌ا وَیَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلَیٰ قُوَّتِکُمْ وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِ‌مِینَ ⁽¹⁾

و (هود ادامه داد) ای قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش کنید، سپس به سوی او باز گردید و توبه نمایید تا او از آسمان پی در پی بر شما باران بفرستد، (چنانکه گویی همه‌ی آسمان در حال ریزش است) و نیرویی بر نیروی شما بیفزاید، و (از راه حق) به خاطر گناه اعراض نکنید و روی برنتابید.

3. رهبری

3.1. جایگاه رهبری

إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّ-هُ وَرَ‌سُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَ‌اکِعُونَ

ولیّ و سرپرست شما، تنها خداوند و پیامبرش و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع، زکات می‌دهند. (مائده/55)

فَلَمَّا أَحَسَّ عِیسَیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِ‌ی إِلَی اللَّ-هِ قَالَ الْحَوَارِ‌یُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّ-هِ آمَنَّا بِاللَّ-هِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ ⁽²⁾

پس چون عیسی از آنان (بنی‌اسرائیل) احساس کفر کرد، گفت: کیانند یاران من (در حرکت) به سوی خدا؟ حواریّون (که شاگردان مخصوص او بودند) گفتند: ما یاوران (دین) خدا هستیم که به خداوند ایمان آورده‌ایم و تو (ای عیسی!) گواهی ده که ما تسلیم (خدا) هستیم.

قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِ‌یُّ ⁽³⁾

(خداوند) فرمود: ما قوم تو را بعد از تو آزمایش کردیم و سامری آنها را گمراه کرد.

یَوْمَ نَدْعُو کُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولَ-ٰئِکَ یَقْرَ‌ءُونَ کِتَابَهُمْ وَلَا یُظْلَمُونَ فَتِیلًا⁽¹⁾

روزی که هر گروهی از مردم را با پیشوایشان فرامی‌خوانیم، پس هر کس نامه‌ی عملش به دست راستش داده شود، پس آنان نامه‌ی خود را (با شادی) می‌خوانند و کمترین ستمی بر آنان نمی‌شود.

3.2. اطاعت از رهبری

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّ-هَ وَأَطِیعُوا الرَّ‌سُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَکُمْ⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خدا را اطاعت کنید و از رسول (نیز) پیروی نمایید و کارهایتان را باطل نسازید.

یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذَا جَاءَکَ الْمُؤْمِنَاتُ یُبَایِعْنَکَ... وَلَا یَعْصِینَکَ فِی مَعْرُ‌وفٍ فَبَایِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّ-هَ إِنَّ اللَّ-هَ غَفُورٌ رَ‌حِیمٌ ⁽³⁾

ای پیامبر! هنگامی که زنان با ایمان نزد تو آمدند تا با تو بیعت کنند و در هیچ کار خیری تو را نافرمانی نکنند، پس با آنان بیعت کن و برای آنان از خداوند آمرزش بخواه که خداوند آمرزنده و مهربان است.

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّ-هَ وَرَ‌سُولَهُ وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ . وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا یَسْمَعُونَ⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا و فرستاده‌ی او اطاعت کنید و در حالی که (سخنان او را) می‌شنوید، از وی سرپیچی نکنید. و مثل کسانی نباشید که گفتند: «شنیدیم»، ولی (در حقیقت) آنها نمی‌شنیدند.

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّ-هِ وَرَ‌سُولِهِ وَإِذَا کَانُوا مَعَهُ عَلَیٰ أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتَّیٰ یَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ أُولَ-ٰئِکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللَّ-هِ وَرَ‌سُولِهِ ⁽²⁾

مؤمنان (واقعی) تنها کسانی هستند که به خدا وپیامبرش ایمان آورده و هرگاه با پیامبر بر کاری اجتماع نمایند، بدون اجازه او نمی‌روند. همانا کسانی که اجازه می‌گیرند، آنانند که به خدا وپیامبرش ایمان دارند.

3.3. ویژگی‌های رهبری

3.3.1. عدالت

وَ إِذِ ابْتَلَیٰ إِبْرَ‌اهِیمَ رَ‌بُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّ‌یَّتِی قَالَ لَا یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ ⁽³⁾

و(به خاطر بیاور) هنگامی که پروردگارِ ابراهیم، او را با حوادث گوناگونی آزمایش کرد و او به خوبی از عهده آزمایش برآمد. خداوند به او فرمود: من تو را امام و رهبر مردم قرار دادم. ابراهیم گفت: از فرزندان من نیز (امامانی قرار بده)، خداوند فرمود: پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد.

باشد، لایق امامت نیست.⁽¹⁾

3.3.2. بصیرت و آگاهی

وَیُعَلِّمُهُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَالتَّوْرَ‌اةَ وَالْإِنْجِیلَ ⁽²⁾

و خداوند به او کتاب و حکمت و تورات و انجیل را می‌آموزد.

قُلْ هَ-ٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُو إِلَی اللَّ-هِ عَلَیٰ بَصِیرَ‌ةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِی وَسُبْحَانَ اللَّ-هِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِ‌کِینَ (یوسف/108)

(ای پیامبر!) بگو: این راه من است. من و هرکس پیروی‌ام کرد، با بصیرت به سوی خدا دعوت می‌کنیم و خداوند (از هر شریکی) منزه است و من از مشرکان نیستم.

فَلَمَّا أَحَسَّ عِیسَیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِ‌ی إِلَی اللَّ-هِ قَالَ الْحَوَارِ‌یُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّ-هِ آمَنَّا بِاللَّ-هِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ ⁽³⁾

پس چون عیسی از آنان (بنی‌اسرائیل) احساس کفر کرد، گفت: کیانند یاران من (در حرکت) به سوی خدا؟ حواریّون (که شاگردان مخصوص او بودند) گفتند: ما یاوران (دین) خدا هستیم که به خداوند ایمان آورده‌ایم و تو (ای عیسی!) گواهی ده که ما تسلیم (خدا) هستیم.

أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَیٰ مَا آتَاهُمُ اللَّ-هُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنَا آلَ إِبْرَ‌اهِیمَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیْنَاهُمْ مُلْکًا عَظِیمًا⁽¹⁾

یا اینکه (یهودیان) نسبت به مردم (مسلمان) به خاطر آنچه که خداوند از فضل خویش به آنان داده است، حسد می‌ورزند. همانا ما قبلاً به آل‌ابراهیم (که شما از نسل او هستید نیز) کتاب آسمانی و حکمت و سلطنت بزرگی دادیم. (چرا اکنون به آل‌محمّدعلیهم السلام ندهیم؟)

3.3.3. تقوا و صالح بودن

اصْبِرْ عَلَیٰ مَا یَقُولُونَ وَاذْکُرْ عَبْدَنَا دَاوُودَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ . وَشَدَدْنَا مُلْکَهُ وَآتَیْنَاهُ الْحِکْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطَابِ ⁽²⁾

(ای پیامبر!) بر آن چه می‌گویند شکیبا باش و بنده‌ی ما داود را یاد کن که صاحب قدرت بود، امّا با این حال، همواره روی به سوی درگاه ما داشت... و فرمانروایی و حکومت او را استوار داشتیم و به او حکمت و داوری عادلانه و فیصله بخش دادیم.

3.3.4. سعه صدر

اصْبِرْ عَلَیٰ مَا یَقُولُونَ (ص/17)

(ای پیامبر!) بر آن چه می‌گویند شکیبا باش .

وَمِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَیَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللَّ-هِ وَیُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَرَ‌حْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَالَّذِینَ یُؤْذُونَ رَ‌سُولَ اللَّ-هِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ

برخی از منافقان، پیامبر را آزار می‌دهند ومی‌گویند: او سراپا گوش است. (و به سخن هر کس گوش می‌دهد.) بگو: گوش دادن او به نفع شماست، او به خداوند ایمان دارد و مؤمنان را تصدیق می‌کند و برای هر کس از شما که ایمان آورد، مایه رحمت است و آنان که رسول خدا را اذیّت وآزار می‌دهند، عذابی دردناک دارند. ⁽¹⁾

فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّ‌سُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ... ⁽²⁾

پس (ای پیامبر!) صبر کن همان گونه که پیامبران اولوا العزم صبر کردند و برای (عذاب) آنان شتاب نکن.

أَلَمْ نَشْرَ‌حْ لَکَ صَدْرَ‌کَ (شرح/1)

آیا برای تو سینه‌ات را نگشاده‌ایم.

قَالَ رَبِ‌ّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی ⁽³⁾

(موسی) گفت: پروردگارا! (اکنون که مرا به این کار بزرگ مأمور فرمودی) سینه‌ام را گشاده گردان (و بر صبر و حوصله‌ام بیفزا).

3.3.5. مردمی بودن

کَمَا أَرْ‌سَلْنَا فِیکُمْ رَ‌سُولًا مِنْکُمْ ⁽⁵⁾

همان گونه در میان شما، رسولی از نوع خودتان فرستادیم.

وَقَالُوا مَالِ هَ-ٰذَا الرَّ‌سُولِ یَأْکُلُ الطَّعَامَ وَیَمْشِی فِی الْأَسْوَاقِ… ⁽⁶⁾

(کفّار) گفتند : این چه پیامبری است که غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود؟

وَمَا أَرْ‌سَلْنَا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْ‌سَلِینَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ الطَّعَامَ وَیَمْشُونَ فِی الْأَسْوَاقِ…

و ما پیش از تو هیچ پیامبری نفرستادیم مگر آن که آنان (نیز) غذا می‌خوردند و در بازارها راه می‌رفتند. ⁽¹⁾

وَإِلَیٰ عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا… ⁽²⁾

و به سوی قوم عاد، برادرشان هود را فرستادیم.

لَقَدْ جَاءَکُمْ رَ‌سُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِ‌یصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَ‌ءُوفٌ رَ‌حِیمٌ ⁽³⁾

همانا پیامبری از خودتان به سوی شما آمده است که آنچه شما را برنجاند بر او سخت است، بر هدایت شما حریص و دلسوز، و به مؤمنان رئوف و مهربان است.

3.3.6. ساده زیستی رهبر

یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوَاجِکَ إِنْ کُنْتُنَّ تُرِ‌دْنَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا وَزِینَتَهَا فَتَعَالَیْنَ أُمَتِّعْکُنَّ وَأُسَرِّ‌حْکُنَّ سَرَ‌احًا جَمِیلًا ⁽⁵⁾

ای پیامبر! به همسرانت بگو: اگر شما زندگی دنیا و زینت (و زرق و برق) آن را می‌خواهید، بیایید تا شما را (با پرداخت مَهرتان) بهره‌مند سازم و به وجهی نیکو (بدون قهر و خشونت) رهایتان کنم.

3.3.7. قاطعیت

فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِی بِهِ فَلَا کَیْلَ لَکُمْ عِنْدِی وَلَا تَقْرَ‌بُونِ ⁽¹⁾

(ولی) اگر آن برادر را نزد من نیاورید، نه پیمانه‌ای (از غلّه) نزد من خواهید داشت و نه نزدیک من شوید.

الْحَقُّ مِنْ رَ‌بِّکَ فَلَا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِ‌ینَ⁽²⁾

حقّ، (آن است که) از سوی پروردگار توست، پس هرگز از تردیدکنندگان مباش.

3.3.8. انتقاد پذیری

فَتَبَسَّمَ ضَاحِکًا مِنْ قَوْلِهَا...⁽³⁾

پس (سلیمان) از سخن این مورچه با تبسّمی خندان شد ...

قَالُوا أُوذِینَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَیٰ رَ‌بُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَیَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْ‌ضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ ⁽⁴⁾

(قوم موسی) گفتند: هم پیش از آنکه نزد ما بیایی آزار می‌شدیم و هم پس از آنکه آمدی! (پس چه باید کرد؟) موسی گفت: امید است پروردگارتان دشمن شما را نابود کند و شما را در این سرزمین، جانشین آنان سازد تا ببیند شما چگونه عمل می‌کنید.

3.3.9. صراحت

وَیَضِیقُ صَدْرِ‌ی وَلَا یَنْطَلِقُ لِسَانِی فَأَرْ‌سِلْ إِلَیٰ هَارُ‌ونَ ⁽⁵⁾

و سینه‌ام تنگ می‌گردد و زبانم باز نمی‌شود، پس هارون را (نیز) رسالت بده (تا مرا یاری کند).

قُلْ لَا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزَائِنُ اللَّ-هِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَلَا أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا یُوحَیٰ إِلَیَّ ⁽¹⁾

(ای پیامبر! به مردم) بگو: من ادّعا نمی‌کنم که گنجینه‌های خداوند نزد من است و من غیب نمی‌دانم و ادّعا نمی‌کنم که من فرشته‌ام، من جز آنچه را به من وحی می‌شود پیروی نمی‌کنم.

3.3.10. صبر و استقامت

وَ لِرَبِّکَ فَاصْبِرْ(مدثر/7)

و به خاطر پروردگارت صبر کن.

3.3.11. پیشگامی

أَنَاْ أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ ⁽²⁾

من نخستین مسلمان و تسلیم پرودرگارم.

وَکَتَبْنَا لَهُ فِی الْأَلْوَاحِ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِیلًا لِکُلِّ شَیْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَکَ یَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا سَأُرِ‌یکُمْ دَارَ الْفَاسِقِینَ (اعراف/145)

و در الواح (تورات) برای موسی، در هر موردی پندی و برای هر چیز تفصیلی نوشتیم. (ای موسی!) آنها را با قوّت بگیر و به قوم خود فرمان بده که بهترین آنها (مثلاً از میان عفو و قصاص، عفو) را بگیرند. به زودی جایگاه فاسقان را به شما نشان می‌دهم.

3.4. وظایف رهبر

3.4.1. فرماندهی نظامی

وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ ... ⁽¹⁾

و (بیادآر) هنگامی که بامدادان (برای جنگ اُحد) از نزد خانواده‌ات بیرون شدی (تا) مؤمنان را در مراکزی برای جنگیدن جای دهی.....

یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ جَاهِدِ الْکُفَّارَ وَالْمُنَافِقِینَ وَاغْلُظْ عَلَیْهِمْ ⁽²⁾

ای پیامبر! با کافران و منافقان ستیز کن و بر آنان سخت‌گیر.

وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّ-هِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ ⁽³⁾

و اگر (دشمنان) به صلح تمایل داشتند، (تو نیز) تمایل نشان بده و بر خداوند توکّل کن، همانا او شنوا و داناست.

…إِذْ قَالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِکًا نُقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ… ⁽⁴⁾

آنگاه که به پیامبری از خود گفتند: پادشاهی برای ما بگمار تا در راه خدا پیکار کنیم⁽⁵⁾

3.4.2. امیدواری و دلگرمی

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَلَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَ‌بُّکُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ مُنْزَلِینَ⁽¹⁾

و (بیاد آور) هنگامی که به مؤمنان می‌گفتی: آیا شما را کفایت نمی‌کند که پروردگارتان شما را به سه هزار فرشته‌ی فرود آمده یاری کند؟

قَالَ مُوسَیٰ لِقَوْمِهِ اسْتَعِینُوا بِاللَّ-هِ وَاصْبِرُ‌وا إِنَّ الْأَرْ‌ضَ لِلَّ-هِ یُورِ‌ثُهَا مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ ⁽²⁾

موسی به قوم خود گفت: از خداوند یاری بجویید و صبر و مقاومت کنید، زیرا زمین از آنِ خداوند است که آن را به هر یک از بندگانش که بخواهد به ارث می‌گذارد و فرجام (نیک) از آنِ پرهیزکاران است.

3.4.3. اصلاح‌گری

…وَقَالَ مُوسَیٰ لِأَخِیهِ هَارُ‌ونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ ⁽³⁾

... و موسی (پیش از رفتن به این وعده‌گاه) به برادرش هارون گفت: در میان امّت من جانشین من باش (و کار مردم را) اصلاح کن و از راه وروش مفسدان پیروی مکن!

3.4.4. پاسخگویی

قَالَ یَا هَارُ‌ونُ مَا مَنَعَکَ إِذْ رَ‌أَیْتَهُمْ ضَلُّوا...⁽⁴⁾

(موسی در حالی که موی سر و صورت برادر را گرفته بود به او) گفت: ای هارون! زمانی که دیدی آنان گمراه شدند، چه چیز تو را بازداشت؟...

3.4.5. نظارت

وَإِلَیٰ مَدْیَنَ أَخَاهُمْ شُعَیْبًا قَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّ-هَ مَا لَکُمْ مِنْ إِلَ-ٰهٍ غَیْرُ‌هُ قَدْ جَاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَ‌بِّکُمْ فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَالْمِیزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْ‌ضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ⁽¹⁾

و به سوی (مردم) مَدیَن، برادرشان شعیب را (فرستادیم. آن حضرت) گفت: ای قوم من! (تنها) خدا را بپرستید، جز او خدایی برای شما نیست. همانا از طرف پروردگارتان (معجزه و) دلیلی‌روشن برایتان آمده است. پس پیمانه و ترازو را (در داد و ستدها) تمام ادا کنید و کالاهای مردم را کم نگذارید و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید. این (رهنمودها) برایتان بهتر است، اگر مؤمن باشید.

3.4.6. آگاهی دادن به مردم

وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنَاهُ آیَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطَانُ فَکَانَ مِنَ الْغَاوِینَ ⁽²⁾

و بر آنان، داستانِ آن کس (بَلعَم باعورا) را بخوان که آیات خود (از علم به معارف و اجابت دعا و صدور برخی کرامات) را به او داده بودیم، پس او (ناسپاسانه) خود را از آن آیات جدا ساخت، پس شیطان او را در پی‌خویش کشید تا از گمراهان شد.

3.4.7. تصمیم‌گیری نهایی

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّ-هِ وَرَ‌سُولِهِ وَإِذَا کَانُوا مَعَهُ عَلَیٰ أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتَّیٰ یَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ أُولَ-ٰئِکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللَّ-هِ وَرَ‌سُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّ-هَ إِنَّ اللَّ-هَ غَفُورٌ رَ‌حِیمٌ ⁽³⁾

مؤمنان (واقعی) تنها کسانی هستند که به خدا وپیامبرش ایمان آورده و هرگاه با پیامبر بر کاری اجتماع نمایند، بدون اجازه او نمی‌روند. همانا کسانی که اجازه می‌گیرند، آنانند که به خدا وپیامبرش ایمان دارند. پس (ای پیامبر!) اگر برای بعضی از

کارهای خود از تو اجازه خواستند، به هرکس از آنان‌که خواستی (ومصلحت بود) اجازه بده و برای آنان از خدا طلب آمرزش کن، که خداوند بخشنده ومهربان است.

3.4.8. انعطاف‌پذیری

... فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ ... ⁽¹⁾

(ای پیامبر!) اگر برای بعضی از کارهای خود از تو اجازه خواستند، به هرکس از آنان‌که خواستی (ومصلحت بود) اجازه بده . . .

3.4.9. حمایت از مظلومان

وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِینَ یَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّ-هَ لَا یُحِبُّ مَنْ کَانَ خَوَّانًا أَثِیمًا ⁽²⁾

و از کسانی که به خود خیانت می‌ورزند، دفاع مکن که خداوند خیانت‌پیشگان گنهکار را دوست ندارد.

3.4.10. بیعت گرفتن از مردم

إِنَّ الَّذِینَ یُبَایِعُونَکَ إِنَّمَا یُبَایِعُونَ اللَّ-هَ یَدُ اللَّ-هِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمَا یَنْکُثُ عَلَیٰ نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَیٰ بِمَا عَاهَدَ عَلَیْهُ اللَّ-هَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْرً‌ا عَظِیمًا ⁽³⁾

همانا کسانی که با تو بیعت می‌کنند، در واقع با خدا بیعت می‌کنند، دست خداوند بالای دست آنهاست، پس هر کس پیمان شکنی کند، به زیان خود پیمان می‌ش-کند و هر کس

به آنچه با خدا عهد بسته وفا کند، خداوند به زودی پاداش بزرگی به او خواهد داد.

4. کنترل قدرت

4.1. قدرت فسادآور است

قَالُوا نَحْنُ أُولُو قُوَّةٍ وَأُولُو بَأْسٍ شَدِیدٍ ⁽¹⁾

(اشراف) گفتند: ما سخت نیرومند و دلاوریم (و نباید در برابر نامه سلیمان از موضع ضعف برخورد کنیم).

وَ فِرْ‌عَوْنَ ذِی الْأَوْتَادِ . الَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلَادِ . فَأَکْثَرُ‌وا فِیهَا الْفَسَادَ ⁽²⁾

و با فرعون، صاحب قدرت و سپاه عظیم. آنها که در شهرها طغیانگری کردند. و در آن، فساد و تباهی افزودند.

إِنَّ قَارُ‌ونَ کَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَیٰ فَبَغَیٰ عَلَیْهِمْ وَآتَیْنَاهُ مِنَ الْکُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَ‌حْ إِنَّ اللَّ-هَ لَا یُحِبُّ الْفَرِ‌حِینَ⁽³⁾

همانا قارون از قوم موسی بود و بر آنان ستم نمود، با آن که ما آنقدر از گنج‌ها (و صندوق جواهرات) به او داده بودیم که حمل کلیدهایش بر گروه نیرومند نیز سنگین بود. روزی قومش به او گفتند: مغرورانه شادی مکن، به درستی که خداوند شادمانان مغرور را دوست نمی‌دارد.

4.2. تفکیک قوا

لَقَدْ أَرْ‌سَلْنَا رُ‌سُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ...(حدید/25)

همانا ما پیامبرانمان را با معجزات و دلایل آشکار فرستادیم و همراه آنان کتاب (آسمانی) و وسیله سنجش فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند و آهن را که در آن نیرویی شدید است و منافعی برای مردم دارد فرو آوردیم (تا از آن بهره گیرند)...

وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ شَدِیدُ الْعِقَابِ

و بترسید (و حفظ کنید خود را) از فتنه‌ای که تنها دامنگیر ستمگران شما نمی‌شود، (بلکه همه را فرا خواهد گرفت، چرا که دیگران نیز در مقابل ستمگران سکوت کردند) و بدانید که خداوند سخت کیفر است. ⁽¹⁾

«فتنه»، به معنای شرک، کفر، بلا و آزمایش، شکنجه و عذاب است و در این آیه به معنای بلا و مصیبت‌های اجتماعی است.⁽²⁾

وَالَّذِینَ کَفَرُ‌وا بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَکُنْ فِتْنَةٌ فِی الْأَرْ‌ضِ وَفَسَادٌ کَبِیرٌ

و کسانی که کفر ورزیدند، یاران یکدیگرند، (پس شما با آنان هم پیمان نشوید،) اگر شما (هم میان خود، همبستگی) نداشته باشید، فتنه و فساد بزرگی در زمین واقع خواهد شد. ⁽³⁾

وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَیْهِمْ مِنْ أَقْطَارِ‌هَا ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْهَا وَمَا تَلَبَّثُوا بِهَا إِلَّا یَسِیرً‌ا

و (آن منافقان و بیمار دلان چنان بودند که) اگر (دشمنان) از اطراف مدینه بر آنان وارد می‌شدند و از آنان تقاضای فتنه‌گری می‌کردند، به سرعت می‌پذیرفتند، و جز مدّت کمی درنگ نمی‌کردند. ⁽¹⁾

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَیٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ ⁽²⁾

ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! اگر فاسقی برای شما خبری مهم آورد تحقیق کنید، مبادا (از روی زودباوری و شتاب‌زدگی تصمیم بگیرید و) ناآگاهانه به گروهی آسیب رسانید، سپس از کرده‌ی خود پشیمان شوید.

ج) جامعه شناسی سیاسی

اشاره

درآمد

جامعه شناسی سیاسی، دانشی است که بر اصول مشترک جامعه شناسی و مبانی علم سیاست تاکید دارد .⁽¹⁾

مبتنی بر این تعریف، موضوع جامعه شناسی سیاسی از یک سو بررسی رابطه دولت و قدرت سیاسی و از سوی دیگر جامعه و قدرت اجتماعی و یا نیروها و گروه‌های اجتماعی است. در واقع، جامعه شناسی سیاسی پاسخ به این پرسش اصلی است: «چه نوع رابطه‌ای میان دولت و جامعه[نیروهای اجتماعی] وجود دارد ؟». از آنجا که در جامعه شناسی سیاسی به بررسی روابط دولت و جامعه و به ویژه تاثیرات جامعه بر روی دولت پرداخته می‌شود، لذا «شناخت جامعه و پیچیدگی‌های آن، نقطه عزیمت شناخت زندگی سیاسی» به شمار می‌آید. با این اجمال، تفاوت اصلی جامعه‌شناسی سیاسی و علم سیاست به تاکید بر نقطه عزیمت یعنی جامعه یا دولت باز می‌گردد. جامعه‌شناسی سیاسی نگرشی از «پایین به بالا» و بیشتر تاثیرات جامعه بر سیاست را مورد کندوکاو قرار می‌دهد. حال‌آنکه، علم سیاست نگرشی از «بالا به پایین» و بیشتر به بررسی ساختار قدرت و فرآیند سیاست و تصمیم‌گیری و تاثیرات آنها بر روابط اجتماعی می‌پردازد.⁽²⁾

در این بخش از فصل سیاست داخلی، در راستای پیشبرد موضوع کتاب، تلاش شده است با اهتمام به آیات قرآن کریم به مقوله معرفتی «جامعه شناسی سیاسی» که از

شاخه‌های اصلی دانش سیاست است، پرداخته شود. برای این منظور با اهتمام به تعریف آکادمیک از جامعه شناسی سیاسی و در نظر گرفتن الزامات و چارچوب‌های معرفت دینی، نگاهی درون گفتمانی به جامعه شناسی سیاسی از منظر قرآن داریم. در این راستا، ضمن تمایز معنایی و هنجاری از جامعه ایمانی و غیر ایمانی، به نیروها و شبکه‌های اجتماعی در قالب جریان شناسی سیاسی و کالبدشکافی بسترهای مشارکت سیاسی، عقلانیت سیاسی و احزاب سیاسی پرداخته شده است. در این رابطه، باید توجه کرد که فهم دینی از جامعه شناسی سیاسی، متمایز از معنای آکادمیک بوده و عناصر اعتقادی نظیر ایمان و کفر، حق و باطل و...مشخصه بارز جریان‌شناسی سیاسی، تفکیک گروه‌ها، مشارکت و تعاون قلمداد می‌شود. از این رو باید در معرفت قرآنی، چنین الزاماتی را در تحلیل جامعه سیاسی، در نظر گرفت.

1. جامعه ایمانی و غیر ایمانی

اشاره

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِکُمْ لَا یَأْلُونَکُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِی صُدُورُ‌هُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیَاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از غیر خودتان همراز نگیرید. آنان در تباهی شما کوتاهی نمی‌کنند، آنها رنج بردن شما را دوست دارند. همانا کینه و دشمنی از (گفتار) دهانشان پیداست و آنچه دلشان در بردارد، بزرگتر است. به تحقیق ما آیات (روشنگر و افشاگر توطئه‌های دشمن) را برای شما بیان کردیم اگر تعقّل کنید.

وَالَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُ‌وا وَجَاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولَ-ٰئِکَ مِنْکُمْ وَأُولُو الْأَرْ‌حَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتَابِ اللَّ-هِ إِنَّ اللَّ-هَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ⁽²⁾

و کسانی که بعداً ایمان آورده و همراه شما هجرت و جهاد کردند، آنان از شمایند. و در قانون الهی، خویشاوندان نسبت به یکدیگر اولویّت دارند. همانا خداوند به هر چیزی بسیار داناست.

وَأَوْحَیْنَا إِلَیٰ مُوسَیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ . فَأَرْ‌سَلَ فِرْ‌عَوْنُ فِی الْمَدَائِنِ حَاشِرِ‌ینَ

و به موسی وحی کردیم که بندگان مرا شبانه (از مصر) کوچ ده، زیرا شما تعقیب خواهید شد. پس فرعون (از این حرکت آگاه شد و) به شهرها مأمور فرستاد تا مردم را گردآورند. ⁽³⁾

وَتَرَ‌یٰ کَثِیرً‌ا مِنْهُمْ یُسَارِ‌عُونَ فِی الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ

و بسیاری از آنان (مدعیان ایمان) را می‌بینی که در گناه و ظلم و حرام‌خواری شتاب می‌کنند. به‌راستی چه زشت است آنچه انجام می‌دهند. ⁽¹⁾

1.1. وحدت و یکپارچگی جامعه اسلامی

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّ-هِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّ‌قُوا وَاذْکُرُ‌وا نِعْمَتَ اللَّ-هِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا...⁽⁴⁾

وهمگی به ریسمان خدا چنگ زنید وپراکنده نشوید ونعمت خدا را بر خود یاد کنید، آنگاه که دشمنان یکدیگر بودید، پس خداوند میان دلهایتان الفت انداخت ودر سایه نعمت او برادران یکدیگر شدید.

و (گروهی دیگر از منافقان) کسانی هستند که مسجدی برای ضربه زدن به اسلام و برای ترویج کفر و تفرقه‌افکنی میان مؤمنان و کمینگاهی برای (مساعدت) به دشمنان دیرینه‌ی خدا و پیامبرش ساختند، و همواره سوگند می‌خورند که جز خیر، قصدی نداریم! (ولی) خداوند گواهی می‌دهد که آنان دروغگویانند.

(هارون در جواب) گفت: (ای برادر و) ای فرزند مادرم! (موی) ریش و سر مرا (به مؤاخذه) مگیر، همانا من ترسیدم (با برخورد تند من، آنها متفرّق شوند و) تو بگویی میان بنی‌اسرائیل تفرقه انداختی و کلام مرا مراقبت نکردی!

وَلَمَّا جَاءَ عِیسَیٰ بِالْبَیِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَلِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللَّ-هَ وَأَطِیعُونِ ⁽¹⁾

و چون عیسی همراه با دلایل روشن (و معجزات) آمد، گفت: همانا من برای شما حکمت آورده‌ام (و آمده‌ام) تا بعضی از آنچه در آن اختلاف می‌کنید برای شما بیان کنم. پس از خداوند پروا و مرا اطاعت کنید.

1.2. مسئولیت در قبال جامعه

فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِینَ أُرْ‌سِلَ إِلَیْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْ‌سَلِینَ . فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَمَا کُنَّا غَائِبِینَ

پس قطعاً از مردمی که (پیامبران) به سویشان فرستاده شدند، سؤال خواهیم کرد و قطعاً از خود پیامبران (نیز) خواهیم پرسید.پس بی‌شک (از هر چه کرده‌اند،) از روی علم برایشان بازگو خواهیم کرد، و ما (از مردم،) بی‌خبر نبودیم. ⁽³⁾

1.2.1. مسئولیت در حد توان

...لَا تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا... ⁽⁴⁾

. هیچ کس جز به قدر توانش مکلف نمی‌شود.

لَا یُکَلِّفُ اللَّ-هُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا سَیَجْعَلُ اللَّ-هُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْرً‌ا ⁽¹⁾

خدا هیچ کس را جز [به قدر] آنچه به او داده است تکلیف نمی‌کند خدا به زودی پس از دشواری آسانی فراهم می‌کند.

1.3. صلاح و فساد جامعه

وَلَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْ‌ضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَ‌حْمَتَ اللَّ-هِ قَرِ‌یبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ ⁽²⁾

پس از اصلاح زمین، در آن دست به فساد نزنید و خداوند را با بیم و امید بخوانید، قطعاً رحمت خداوند به نیکوکاران نزدیک است.

ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَیٰ بِآیَاتِنَا إِلَیٰ فِرْ‌عَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا فَانْظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ ⁽³⁾

سپس موسی را پس از آن پیامبران پیشین، همراه با آیات و معجزات خود به سوی فرعون و سران (قوم) او مبعوث کردیم، امّا آنان به آیات ما ستم کردند (و کفر ورزیدند)، پس بنگر که پایان کار مفسدان چگونه است؟!

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَ‌بِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًی ⁽⁴⁾

ما داستان آنان (اصحاب کهف) را به درستی برای تو حکایت می‌کنیم. آنان جوانمردانی بودند که به پروردگارشان ایمان آوردند و ما بر هدایتشان افزودیم.

مردم در جامعه‌ی فاسد سه دسته‌اند:

الف) گروهی در جامعه‌ی فاسد هضم می‌شوند. (آنان که ایمان کامل نداشته باشند.)

ب) گروهی در جامعه‌ی فاسد، خود را حفظ می‌کنند. (مثل اصحاب کهف)

ج) گروهی جامعه‌ی فاسد را تغییر می‌دهند و اصلاح می‌کنند. (مثل انبیا و اولیا)⁽¹⁾

1.4. سرنوشت جامعه

تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا کَسَبَتْ وَلَکُمْ مَا کَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا کَانُوا یَعْمَلُونَ ⁽²⁾

آنها امتی بودند که درگذشتند، دستاورد آنها مربوط به خودشان و دستاورد شما نیز مربوط به خودتان است و شما از آنچه آنان انجام داده‌اند، بازخواست نخواهید شد.

ذَٰلِکَ بِأَنَّ اللَّ-هَ لَمْ یَکُ مُغَیِّرً‌ا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَیٰ قَوْمٍ حَتَّیٰ یُغَیِّرُ‌وا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّ-هَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ⁽³⁾

آن (کیفر) بدین سبب است که خداوند، نعمتی را که به قومی عطا کرده، تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند، و همانا خدا، شنوا و داناست.

1.5. استقلال جامعه

مُحَمَّدٌ رَ‌سُولُ اللَّ-هِ وَالَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُ‌حَمَاءُ بَیْنَهُمْ... مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرَ‌اةِ وَمَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْ‌عٍ أَخْرَ‌جَ شَطْأَهُ فَآزَرَ‌هُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَیٰ عَلَیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرَّ‌اعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفَّارَ⁽⁴⁾

محمّد، رسول خداست و کسانی که با او هستند، بر کفّار، سخت و در میان خودشان مهربانند... مَثَل آنان در تورات و مَثَل آنها در انجیل چون کشته‌ای است که جوانه

برآورد و آن را مایه دهد تا ستبر شود و بر ساقه‌های خود بایستد و دهقانان را به شگفت آورد تا [خدا] کافران را به خشم دراندازد.

1.6. انحرافات جامعه

1.6.1. بدعت و دین سازی

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتَابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هَ-ٰذَا مِنْ عِنْدِ اللَّ-هِ لِیَشْتَرُ‌وا بِهِ ثَمَنًا قَلِیلًا فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَوَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا یَکْسِبُونَ ⁽¹⁾

پس وای بر کسانی که مطالبی را با دست خود می‌نویسند، سپس می‌گویند: این از طرف خداست، تا به آن بهای اندکی بستانند، پس وای بر آنها از آنچه دست‌هایشان نوشت و وای بر آنها از آنچه (از این راه) به دست می‌آورند!

تنها آیه‌ای در قرآن که سه بار کلمه «ویل» در آن بکار رفته، همین آیه است که خطر علما و دانشمندان دنیاپرست را مطرح می‌کند.

1.6.2. رهبران فاسد

وَکَذَٰلِکَ جَعَلْنَا فِی کُلِّ قَرْ‌یَةٍ أَکَابِرَ مُجْرِ‌مِیهَا لِیَمْکُرُ‌وا فِیهَا وَمَا یَمْکُرُ‌ونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا یَشْعُرُ‌ونَ ⁽²⁾

و ما این گونه در هر دیاری مجرمان بزرگش را می‌گماریم تا در آن قریه‌ها و مناطق، حیله (و فسق و فساد) کنند، امّا جز به خودشان نیرنگ نمی‌کنند ولی نمی‌فهمند (که نتیجه‌ی حیله، به خودشان باز می‌گردد).

1.6.3. نافرمانی‌های الهی

وَتِلْکَ عَادٌ جَحَدُوا بِآیَاتِ رَ‌بِّهِمْ وَعَصَوْا رُ‌سُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ ⁽³⁾

و آن قوم عاد، آیات پروردگارشان را منکر شدند و پیامبرانِ او را نافرمانی کرده و از فرمان هر ستمگر لجوجی پیروی نمودند.

الف) کفر به آیات الهی. «جحدوا بایات ربّهم »

ب) نافرمانی از انبیا و رهبران حقّ. «عصوا رسله »

ج) پیروی از طاغوت‌ها. «اتبعوا امر کلّ جبّار»

1.6.4. رفاه‌زدگی

وَإِذَا أَرَ‌دْنَا أَنْ نُهْلِکَ قَرْ‌یَةً أَمَرْ‌نَا مُتْرَ‌فِیهَا فَفَسَقُوا فِیهَا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْ‌نَاهَا تَدْمِیرً‌ا

و هرگاه بخواهیم (مردم) منطقه‌ای را (به کیفر گناهشان) هلاک کنیم، به خوشگذرانان آنان فرمان می‌دهیم، پس در آن مخالفت و عصیان می‌کنند، که مستحقّ عذاب و قهر الهی می‌شوند، سپس آنجا را به سختی درهم می‌کوبیم. ⁽¹⁾

1.6.5. سقوط اخلاقی

وَجَاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَ‌عُونَ إِلَیْهِ وَمِنْ قَبْلُ کَانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئَاتِ قَالَ یَا قَوْمِ هَ-ٰؤُلَاءِ بَنَاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللَّ-هَ وَلَا تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَلَیْسَ مِنْکُمْ رَ‌جُلٌ رَ‌شِیدٌ⁽²⁾

و قوم لوط، که سابقه‌ی کارهای بد داشتند، به سرعت به سراغ او آمدند. (حضرت لوط، برای جلوگیری از تعرّض مردم به فرشتگان، با اشاره به دخترانِ خود، به آنان) گفت: ای قوم من! اینها دختران منند، (که می‌توانید با آنان ازدواج کنید. اگر قصدی دارید) آنها برای شما پاک‌ترند، پس از خدا پروا کنید (و دست به گناه نزنید) و مرا در پیش میهمانانم رسوا مسازید، آیا در (میان) شما یک نفر رشید (جوانمرد) وجود ندارد؟ (که بجای گناه ازدواج را بپذیرد؟)

1.7. لزوم برخورد با منحرفین در جامعه

قَالَ فَمَا خَطْبُکَ یَا سَامِرِ‌یُّ . قَالَ بَصُرْ‌تُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُ‌وا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّ‌سُولِ فَنَبَذْتُهَا وَکَذَٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی ⁽¹⁾

(سپس موسی به سامری) گفت: ای سامری! (منظور تو از) این کار (و فتنه‌ی) بزرگ که کردی چیست؟ (سامری) گفت: من به چیزی پی بردم که (دیگران) به آن پی نبردند، من مشتی از آثار رسول (حقّ) را بر گرفتم، پس آن را (در گوساله) افکندم و این گونه نفسم این کار را در نظرم بیاراست (وفریب داد).

2. جریان شناسی سیاسی

2.1. تقابل حق و باطل

ذَٰلِکَ بِأَنَّ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا اتَّبَعُوا الْبَاطِلَ وَأَنَّ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَ‌بِّهِمْ کَذَٰلِکَ یَضْرِ‌بُ اللَّ-هُ لِلنَّاسِ أَمْثَالَهُمْ ⁽²⁾

این (دو گونه سرانجام) به خاطر آن است که کسانی که کفر ورزیدند، از باطل پیروی کردند و کسانی که ایمان آوردند، از همان حقی که از طرف پروردگارشان (نازل شده) است پیروی نمودند. این گونه خداوند برای مردم، مثال حالشان را بیان می‌کند.

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَأَصْحَابُ الرَّ‌سِّ وَثَمُودُ . وَعَادٌ وَفِرْ‌عَوْنُ وَإِخْوَانُ لُوطٍ . وَأَصْحَابُ الْأَیْکَةِ وَقَوْمُ تُبَّعٍ کُلٌّ کَذَّبَ الرُّ‌سُلَ فَحَقَّ وَعِیدِ ⁽³⁾

پیش از اینان، قوم نوح و اصحاب رس و قوم ثمود، (پیامبرانشان را) تکذیب کردند. و (نیز قوم) عاد و فرعون و برادران(قبیله‌ای) لوط. و اصحاب ایکه (قوم شعیب) و قوم تبع (پادشاهان یمن) همگی پیامبران را تکذیب کردند، پس وعده عذاب من، بر آنان قطعی شد (و نابود شدند).

أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِ‌هَا فَاحْتَمَلَ السَّیْلُ زَبَدًا رَ‌ابِیًا وَمِمَّا یُوقِدُونَ عَلَیْهِ فِی النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْیَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ کَذَٰلِکَ یَضْرِ‌بُ اللَّ-هُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا یَنْفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْ‌ضِ کَذَٰلِکَ یَضْرِ‌بُ اللَّ-هُ الْأَمْثَالَ ⁽¹⁾

خداوند از آسمان آبی فرو فرستاد، پس رودخانه‌ها به اندازه (ظرفیّت) خویش جاری شده و سیلاب کفی را بر خود حمل کرد و از (فلزّات) آنچه که در آتش بر آن می‌گدازند تا زیور یا کالایی به دست آرند، کفی مانند کفِ سیلاب (حاصل شود) این‌گونه خداوند حقّ و باطل را(بهم) می‌زند، پس کف به کناری رفته (و نیست شود) و آنچه برای مردم مفید است در زمین باقی بماند. خداوند این‌گونه مثال‌ها می‌زند.

وَمَا نُرْ‌سِلُ الْمُرْ‌سَلِینَ إِلَّا مُبَشِّرِ‌ینَ وَمُنْذِرِ‌ینَ وَیُجَادِلُ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا بِالْبَاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آیَاتِی وَمَا أُنْذِرُ‌وا هُزُوًا⁽²⁾

وما پیامبران را جز بشارت دهندگان و بیم‌دهندگان نمی‌فرستیم، ولی کافران به باطل مجادله و ستیز می‌کنند تا به وسیله‌ی آن حقّ را در هم کوبند. و آنان نشانه‌ها و آیات مرا و آنچه را که به آن بیم داده شدند، به مسخره گرفتند.

الَّذِینَ آمَنُوا یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ وَالَّذِینَ کَفَرُ‌وا یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِیَاءَ الشَّیْطَانِ إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطَانِ کَانَ ضَعِیفًا ⁽³⁾

کسانی که ایمان آورده‌اند، در راه خدا جهاد می‌کنند و کسانی که کافر شده‌اند در راه طاغوت می‌جنگند. پس با دوستان و یاران شیطان بجنگید (و بیم نداشته باشید) زیرا حیله‌ی شیطان ضعیف است.

گرچه نیرنگ‌های شیطانی کفّار بزرگ است، «ومکروا مکراً کبّارا»⁽⁴⁾و نزدیک است کوهها از مکر کفّار، از جا کنده شود، «و ان کان مکرهم لتزول منه الجبال»⁽⁵⁾ولی در برابر اراده‌ی خداوند، سست و ضعیف است.

قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُ‌ونَ . لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ . وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ . وَلَا أَنَا عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْ . وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ . لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِیَ دِینِ⁽¹⁾

بگو: ای کافران! من نمی‌پرستم آنچه شما می‌پرستید. و نه شما می‌پرستید آنچه من می‌پرستم. و نه من می‌پرستم آنچه را شما پرستش کرده‌اید. و نه شما می‌پرستید آنچه را من می‌پرستم. آیین شما برای خودتان و آیین من برای خودم.

2.2. ملاک تشخیص حق از باطل

اللَّ-هُ الَّذِی أَنْزَلَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِیزَانَ... ⁽³⁾

خداست آنکه کتاب آسمانی و میزان را به حقّ نازل کرد .

وَإِذْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ وَالْفُرْ‌قَانَ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ⁽⁴⁾

و هنگامی که به موسی کتاب (تورات) و فرقان دادیم، تا شاید شما هدایت شوید.

فرقان، وسیله‌ای که حقّ را از باطل جدا می‌سازد. و چون در کتاب آسمانی حقّ از باطل جدا می‌شود، به آن فرقان گفته می‌شود. شاید هم مراد از فرقان، با توجّه به اینکه در کنار کتاب آمده، همان معجزات نُه‌گانه باشد که به حضرت موسی عطا شده است.

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّ-هَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْ‌قَانًا...⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر تقوای الهی پیشه کنید، خداوند برایتان فرقانی (قوّه‌ی شناخت حقّ از باطلی) قرار می‌دهد.

وسیله و معیار شناخت حقّ از باطل متعدّد است، از جمله:

الف) انبیا و اولیای الهی؛ چنانکه پیامبرصلی الله علیه وآله را فاروق نامیدند⁽²⁾ویا در حدیث می‌خوانیم: «مَن فارق علیّاً فقد فارق الله» ⁽³⁾هر کس علی‌علیه السلام را رها کند، خدا را رها کرده است.

ب) کتاب آسمانی؛ که با عرضه امور به آن می‌توان حقّ را از باطل تشخیص داد.

ج) تقوا، زیرا طوفان غرائز و حبّ و بغض‌ها ، مانع درک حقایق است.

د) عقل و خرد؛ که بدون آن نمی‌توان حتّی به سراغ وحی رفت.

تَبَارَ‌کَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْ‌قَانَ عَلَیٰ عَبْدِهِ لِیَکُونَ لِلْعَالَمِینَ نَذِیرً‌ا⁽⁴⁾

مبارک است آن که قرآن، وسیله‌ی شناخت حقّ از باطل را بر بنده‌اش نازل کرد، تا برای جهانیان مایه‌ی هشدار باشد.

2.3. وحدت حق و کثرت باطل

الر. کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِ‌جَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ...⁽⁶⁾

الف، لام، را، (این) کتابی است که آن را به سوی تو نازل کردیم تا مردم را از تاریکی‌ها(ی شرک وجهل) به سوی نور (ایمان) خارج کنی.

یَهْدِی بِهِ اللَّ-هُ مَنِ اتَّبَعَ رِ‌ضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَیُخْرِ‌جُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَیَهْدِیهِمْ إِلَیٰ صِرَ‌اطٍ مُسْتَقِیمٍ ⁽¹⁾

خداوند به وسیله‌ی آن (کتاب) کسانی را که بدنبال رضای الهی‌اند، به راه‌های امن و عافیت هدایت می‌کند، و آنان را با خواست خود از تاریکی‌ها به روشنایی درمی‌آورد، و به راه راست هدایت می‌کند.

وَأَنَّ هَ-ٰذَا صِرَ‌اطِی مُسْتَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّ‌قَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ...

و این (دستورها) راه مستقیم من است. پس آن را پیروی کنید و راههای دیگر را پیروی نکنید که شما را از راه خداوند پراکنده کند. ⁽²⁾

آنگونه که «نور» یکی است و «ظلمات» متعدّد، راه مستقیم یکی است و راه‌های انحرافی متعدّد. («صراط» مفرد آمده ولی «سُبل» جمع)

در روایات می‌خوانیم که مصداق عینی راه مستقیم، رسول خداصلی الله علیه وآله و امامان معصوم‌علیهم السلام از اهل‌بیت او هستند.⁽³⁾

2.4. ولایت الهی و غیرالهی

اللَّ-هُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِ‌جُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ وَالَّذِینَ کَفَرُ‌وا أَوْلِیَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِ‌جُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمَاتِ أُولَ-ٰئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ ⁽⁵⁾

خداوند دوست و سرپرست مؤمنان است، آنها را از تاریکی‌ها(ی گوناگون) بیرون و به سوی نور می‌برد. لکن سرپرستان کفّار، طاغوت‌ها هستند که آنان را از نور به تاریکی‌ها سوق می‌دهند، آنها اهل آتشند و همانان همواره در آن خواهند بود.

اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَ‌بِّکُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیَاءَ قَلِیلًا مَا تَذَکَّرُ‌ونَ

آنچه را از جانب پروردگارتان به سوی شما نازل شده، پیروی کنید و از سرپرستانی جز او پیروی نکنید. چه اندک پند می‌پذیرید!⁽¹⁾

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّ-هِ أَوْلِیَاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ⁽²⁾

مَثَلِ کسانی که غیر خدا را سرپرست خود برگزیدند، همانند مَثَل عنکبوت است که خانه‌ای ساخته؛ و البتّه سست‌ترین خانه‌ها خانه‌ی عنکبوت است اگر می‌دانستند.

2.5. جریان حق

آمَنَ الرَّ‌سُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَ‌بِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّ-هِ وَمَلَائِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُ‌سُلِهِ لَا نُفَرِّ‌قُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُ‌سُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَ‌انَکَ رَ‌بَّنَا وَإِلَیْکَ الْمَصِیرُ ⁽⁵⁾

پیامبر (خدا) بدانچه از جانب پروردگارش بر او نازل شده است ایمان آورده است، و مؤمنان همگی به خدا و فرشتگان و کتابها و فرستادگانش ایمان آورده‌اند (و گفتند:)

(میان هیچ یک از فرستادگانش فرق نمی‌گذاریم) و گفتند: شنیدیم و گردن نهادیم، پروردگارا، آمرزش تو را (خواستاریم) و فرجام به سوی تو است.

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْ‌تَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّ-هُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکَافِرِ‌ینَ یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ...

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هر کس از شما که از دین خود برگردد (به خدا ضرری نمی‌زند، چون) خدا در آینده قومی را خواهد آورد که آنان را دوست دارد و آنان نیز خدا را دوست دارند. آنان نسبت به مؤمنان نرم و فروتن و در برابر کافران سرسخت و قاطعند، در راه خدا جهاد می‌کنند و از ملامت هیچ کس نمی‌هراسند. ⁽¹⁾

وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَ‌بِّهِمْ یُرْ‌زَقُونَ

و هرگز گمان مبر آنها که در راه خدا کشته شده‌اند، مردگانند؛ بلکه آنها زندگانی هستند که نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند. ⁽²⁾

الصَّابِرِ‌ینَ وَالصَّادِقِینَ وَالْقَانِتِینَ وَالْمُنْفِقِینَ وَالْمُسْتَغْفِرِ‌ینَ بِالْأَسْحَارِ ⁽³⁾

(پرهیزگاران، همان) صابران و راستگویان و فرمان برداران فروتن و انفاق کنندگان و استغفار کنندگان در سحرها هستند.

2.6. جریان باطل

أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِ‌یدُونَ أَنْ یَتَحَاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُ‌وا أَنْ یَکْفُرُ‌وا بِهِ وَیُرِ‌یدُ الشَّیْطَانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِیدًا (نساء/60)

آیا کسانی را که می‌پندارند به آنچه بر تو و آنچه (بر پیامبران) پیش از تو نازل شده است، ایمان آورده‌اند نمی‌بینی که می‌خواهند داوری را نزد طاغوت (وحکّام باطل) ببرند، در حالی که مأمورند به طاغوت، کفر ورزند. و شیطان می‌خواهد آنان را گمراه کند، گمراهی دور و درازی!

یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ اتَّقِ اللَّ-هَ وَلَا تُطِعِ الْکَافِرِ‌ینَ وَالْمُنَافِقِینَ إِنَّ اللَّ-هَ کَانَ عَلِیمًا حَکِیمًا

ای پیامبر! از خداوند پروا کن و از کافران و منافقان اطاعت مکن که خداوند دانا و حکیم است. ⁽¹⁾

الف) وحدت رویه مخالفان

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالْأَحْزَابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَهَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَ‌سُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ وَجَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کَانَ عِقَابِ ⁽³⁾

پیش از این (کفّار مکّه) نیز قوم نوح و احزابی که بعدشان آمدند (پیامبرانشان را) تکذیب کردند و هر امّتی تصمیم گرفت تا پیامبرش را به عقوبت بگیرد و به وسیله‌ی باطل مجادله کردند تا حقّ را نابود نمایند، پس آنان را (به قهر خود) گرفتم، پس (بنگر که) کیفر من چگونه بوده است.

وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِی أُنْزِلَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاکْفُرُ‌وا آخِرَ‌هُ لَعَلَّهُمْ یَرْ‌جِعُونَ⁽⁴⁾

وگروهی از اهل کتاب گفتند: به آنچه بر مؤمنان نازل شده است، در آغاز روز ایمان آورید و در پایان روز کافر شوید، شاید (با این حیله، آنها از اسلام) باز گردند.

ب) توطئه دایمی

اشاره

وَإِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ أَوْ یُخْرِ‌جُوکَ وَیَمْکُرُ‌ونَ وَیَمْکُرُ اللَّ-هُ وَاللَّ-هُ خَیْرُ الْمَاکِرِ‌ینَ⁽¹⁾

و (به یاد آور) زمانی که کافران درباره‌ی تو نقشه می‌کشیدند تا تو را زندانی کنند، یا تو را بکشند یا (از مکّه) تبعید کنند. و آنان نقشه می‌کشیدند و خدا هم (با خنثی کردن توطئه‌های آنان) تدبیر می‌کرد و خداوند، بهترین تدبیرکنندگان است.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِیَصُدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّ-هِ فَسَیُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَکُونُ عَلَیْهِمْ حَسْرَ‌ةً ثُمَّ یُغْلَبُونَ وَالَّذِینَ کَفَرُ‌وا إِلَیٰ جَهَنَّمَ یُحْشَرُ‌ونَ ⁽²⁾

همانا آنان که کافر شدند، اموال خود را صرف می‌کنند تا از (رفتن مردم به) راه خدا جلوگیری کنند. در آینده نیز این گونه خرجها را خواهند داشت، سپس (اموال هزینه شده) مایه‌ی حسرت آنان می‌گردد و آنگاه شکست می‌خورند. و آنان که کافر شدند، به سوی دوزخ محشور خواهند شد.

إِنَّهُمْ یَکِیدُونَ کَیْدًا . وَأَکِیدُ کَیْدًا . فَمَهِّلِ الْکَافِرِ‌ینَ أَمْهِلْهُمْ رُ‌وَیْدًا ⁽³⁾

همانا کافران پیوسته نیرنگ می‌کنند. و من نیز تدبیر می‌کنم. پس کافران را مهلت ده و اندک زمانی آنان را به خود واگذار.

2.6.1.شیطان

یَا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْ‌ضِ حَلَالًا طَیِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ⁽¹⁾

ای مردم! از آنچه در زمین، حلال و پاکیزه است، بخورید و از گام‌های (وسوسه انگیز) شیطان، پیروی نکنید. براستی که او دشمن آشکار شماست.

وَیَوْمَ یَحْشُرُ‌هُمْ جَمِیعًا یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْ‌تُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقَالَ أَوْلِیَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَ‌بَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ... ⁽²⁾

و (به یاد آورید) روزی که خداوند، همه‌ی آنان را گرد می‌آورد (سپس به جِنّیان خطاب می‌فرماید:) ای گروه جنّ! از انسان‌ها (پیروان) بسیاری یافتید. و دوستان ایشان از نسل بشر گفتند: پروردگارا! ما انسان‌ها و شیاطین از یکدیگر بهره گرفتیم...

قَالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ (ص/82)

ابلیس گفت: به عزّت تو سوگند که همه (ی مردم) را گمراه خواهم کرد.

وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّیَاطِینُ عَلَیٰ مُلْکِ سُلَیْمَانَ وَمَاکَفَرَ سُلَیْمَانُ وَلَ-ٰکِنَّ الشَّیَاطِینَ کَفَرُ‌وا یُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ...⁽³⁾

و (یهود) آنچه (از افسون و سحر که) شیاطین (از جنّ وانس) در عصر سلیمان می‌خواندند، پیروی می‌کردند وسلیمان هرگز (دست به سحر نیالود و) کافر نشد ولکن شیاطین، کفر ورزیدند که به مردم سحر وجادو می‌آموختند

إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِ‌کُونَ ⁽⁴⁾

غلبه وسلطه‌ی شیطان بر کسانی است که (با پیروی از او) سلطه و ولایت او را می‌پذیرند، و کسانی که به خدا شرک آورده‌اند.

الف) سیاست شیطان

... وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ⁽²⁾

از گام‌های (وسوسه‌انگیز) شیطان پیروی نکنید، چرا که او دشمن آشکار شماست.

وَمَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّ‌حْمَ-ٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِ‌ینٌ ⁽³⁾

و هر که از یاد خدای رحمن روی گردان شود شیطانی بر او می‌گماریم که همراه و دمساز وی گردد.

سیاست شیطان گام به گام است: «خطوات»⁽⁴⁾

مرحله اول القای وسوسه است. «وسوس الیه»⁽⁵⁾

در مرحله دوم تماس می‌گیرد. «مسّهم طائف»⁽⁶⁾

مرحله سوم در قلب فرو می‌رود. «فی صدور الناس»⁽⁷⁾

مرحله چهارم در روح می‌ماند. «فهو له قرین» ⁽⁸⁾

مرحله پنجم انسان را عضو حزب خود قرار می‌دهد. «حزب الشیطان»⁽⁹⁾

مرحله ششم سرپرست انسان می‌شود. «و من یتخد الشیطان ولیاً» ⁽¹⁰⁾

نساء / 119.

مرحله هفتم انسان خود یک شیطان می‌شود. «شیاطین الانس»⁽¹⁾

انعام / 112.

ب) شیوه‌های شیطان

اشاره

وَقُلْ رَ‌بِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ ⁽³⁾

و بگو: پروردگارا! من از وسوسه‌های شیطان‌ها به تو پناه می‌برم.

ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَیْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَکْثَرَ‌هُمْ شَاکِرِ‌ینَ (اعراف/17)

سپس از روبرو و از پشت سر و از راست و چپشان بر آنان می‌تازم و بیشتر آنان را سپاسگزار نخواهی یافت.

...الشَّیْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَیٰ لَهُمْ ⁽⁴⁾

... شیطان (رفتار بد را) برایشان آراسته وآنان را با آرزوهای طولانی فریفته است.

2.6.2. کافران و مستکبران

الَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَ‌ةِ وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّ-هِ وَیَبْغُونَهَا عِوَجًا أُولَ-ٰئِکَ فِی ضَلَالٍ بَعِیدٍ ⁽⁵⁾

(کفّار) کسانی هستند که زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح می‌دهند و(مردم را) از راه خدا باز می‌دارند ومی‌خواهند آن‌را منحرف کنند، آنها در گمراهی عمیقی هستند.