ماه نو مبانی علمی رویت هلال

مشخصات کتاب

سرشناسه : حسن‌زاده، امیر، ۱۳۵۸ -

عنوان و نام پدیدآور : ماه نو: مبانی علمی رویت هلال/ امیر حسن‌زاده، محمد احمدی، یوسف شعبانی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۲۱۲ ص.: مصور (بخشی رنگی)، جدول، نمودار،عکس.

شابک : ۲۴۰۰۰ ریال : 978-964-971-250-5 ؛ ۳۸۰۰۰ ریال (چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا/ برون‌سپاری.

یادداشت : چاپ دوم: ۱۳۹۰.

یادداشت : واژه‌نامه.

یادداشت : کتابنامه.

عنوان دیگر : مبانی علمی رویت هلال.

موضوع : رویت هلال ماه

موضوع : رویت هلال ماه (فقه)

شناسه افزوده : احمدی، محمد

شناسه افزوده : شعبانی، یوسف

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش‌های اسلامی

رده بندی کنگره : QB۵۸۱/ح۵م۲ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۵۲۳/۳

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۸۸۹۷۹

اشاره

مبانی علمی رؤیت هلال

امیر حسن زاده، محمّد احمدی، یوسف شعبانی

چاپ دوم: 1390 / 1000 نسخه، وزیری / قیمت 38000 ریال

چاپ و صحافی: مؤسسة چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد: صندوق پستی 366-91735

مراکز توزیع:

تلفن و دورنگار واحد فروش بنیاد پژوهشهای اسلامی: 2230803

فروشگاههای کتاب بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد: 2233923، قم: 7733029

www.islamic-rf.ir

info - islamic-rf.ir

حق چاپ محفوظ است

فهرست مطالب

پیش‌گفتار مؤلفان.................................................................................. 7

فصل اوّل 11-23

آشنایی با نجوم کروی....................................................................... 11

طول و عرض جغرافیایی........................................................................................... 12

پیمایش در آسمان...................................................................................................... 14

دستگاه مختصات افقی............................................................................................... 16

دستگاه مختصات دایرة البروجی................................................................................ 18

دستگاه مختصات استوایی......................................................................................... 21

منابع............................................................................................................................. 23

فصل دوم 24-33

ویژگی‌های فیزیکی کره‌ی ماه............................................................. 24

سطح ماه...................................................................................................................... 24

دریاها.......................................................................................................................... 27

کوه‌ها........................................................................................................................... 28

گودال‌ها...................................................................................................................... 29

رگه‌ها.......................................................................................................................... 31

جوّ ماه......................................................................................................................... 31

پیدایش ماه.................................................................................................................. 32

منابع............................................................................................................................. 33

فصل سوم 34-49

ویژگی‌های مداری ماه......................................................................... 34

مدار ماه....................................................................................................................... 34

قوانین کپلر.................................................................................................................. 38

اهلّه‌ی ماه.................................................................................................................... 39

لیبراسیون ( رُخگرد، آزادش).................................................................................... 42

بررسی پدیده‌های وابسته به مدار ماه........................................................................ 45

منابع............................................................................................................................. 49

فصل چهارم 50-72

اصطلاحات و مبانی نجومی رؤیت هلال............................................ 50

جدایی زاویه‌ای.......................................................................................................... 50

مقارنه‌ی ماه و خورشید.............................................................................................. 52

سنّ ماه........................................................................................................................ 54

حدّ دانژون.................................................................................................................. 57

مدّت مکث.................................................................................................................. 59

ارتفاع هلال................................................................................................................. 63

اختلاف سمت............................................................................................................. 64

فاز ماه......................................................................................................................... 66

طول کمان هلال......................................................................................................... 67

ناپیوستگی هلال......................................................................................................... 67

ضخامت بخش میانی.................................................................................................. 68

فاصله‌ی ماه از زمین................................................................................................... 69

نامگذاری هلال........................................................................................................... 70

منابع............................................................................................................................. 71

فصل پنجم 73-81

تقویم هجری قمری............................................................................. 73

مبانی تقویم هجری قمری.......................................................................................... 74

تقویم هجری قمری هلالی......................................................................................... 76

چرا در تقویم هجری قمری اختلاف پیش می‌آید؟.................................................. 77

تقویم هجری قمری قراردادی................................................................................... 79

مقایسه‌ی تقویم هجری شمسی و هجری قمری....................................................... 79

منابع............................................................................................................................. 81

فصل ششم 82-100

رکوردهای رؤیت هلال........................................................................ 82

منابع.......................................................................................................................... 100

فصل هفتم 101-118

آشنایی با معیارهای رؤیت هلال..................................................... 101

مقدمه........................................................................................................................ 101

معیار بابلی‌ها............................................................................................................. 103

ضابطه‌های رؤیت دوره‌ی اسلامی.......................................................................... 105

معیار فادرینگهم (Fatheringham)..................................................................... 106

معیار ماندر(Mounder)........................................................................................ 108

معیار هندی- اسکچ (Schoch)........................................................................... 109

معیار بروین (Bruin)............................................................................................. 109

معیارهای رؤیت پذیری الیاس (Ilyas)................................................................. 110

معیار رصدخانه‌ی سلطنتی گرینویچ (RGO)........................................................ 113

معیار شوکت (Shaukat)...................................................................................... 113

معیار یالوپ(Yallop)............................................................................................ 113

معیار رصدخانه‌ی آفریقای جنوبیSouth African Astronomical Observatory (SAAO)... 115

معیار عوده (Odeh)................................................................................................ 117

منابع.......................................................................................................................... 117

فصل هشتم 119-167

راهنمای رصدگران هلال................................................................... 119

مقدمه........................................................................................................................ 119

تاریخ و زمان رصد.................................................................................................. 120

استخراج داده‌های رصدی....................................................................................... 122

بررسی و پیش‌بینی وضعیت رؤیت پذیری هلال................................................... 124

انتخاب رصدگاه....................................................................................................... 126

ابزارآلات رصدی..................................................................................................... 131

تلسکوپ‌ها............................................................................................................... 133

تلسکوپ‌های شکستی............................................................................................. 134

تلسکوپ‌های بازتابی............................................................................................... 136

تلسکوپ‌های شکستی – بازتابی............................................................................ 137

دوربین‌های دوچشمی.............................................................................................. 139

استقرار ابزارهای اپتیکی.......................................................................................... 140

استقرار سمت و ارتفاعی......................................................................................... 141

استقرار استوایی........................................................................................................ 141

مزایا و معایب تلسکوپ‌های بازتابی و شکستی.................................................... 142

روشهای جستجو و رؤیت هلال............................................................................. 144

روش مقدماتی.......................................................................................................... 145

روش جاروب افقی................................................................................................. 147

روش جستجوی سمت و ارتفاعی با ابزار.............................................................. 148

روش جستجوی استوایی......................................................................................... 150

روش اجرام هم میل................................................................................................. 151

روش رصد هوایی................................................................................................... 153

نحوه‌ی رصد و ثبت................................................................................................. 154

رؤیت هلال در روز................................................................................................. 156

توهّم در رؤیت هلال ماه......................................................................................... 158

نحوه‌ی گزارش‌نویسی.............................................................................................. 159

گزارش رؤیت هلال ماه ذی‌الحجه 1426............................................................... 164

منابع.......................................................................................................................... 167

مبانی فقهی رؤیت هلال.................................................................... 168

موارد اختلاف نظر در آغاز ماههای قمری به لحاظ شرعی.................................. 169

راههای ثابت شدن اول ماه...................................................................................... 170

راههای غیر مشهور در ثبوت اول ماه..................................................................... 174

مآخذ فتاوای مراجع عظام:...................................................................................... 177

آشنایی با نرم‌افزار MOON CALCULATOR......................... 178

فرم گزارش رؤیت هلال.................................................................... 195

واژه‌نامه........................................................................................... 199

تصاویر............................................................................................ 205

وَالْقَمَرَ قَدَّرْ نَاهُ مَنَازِلَ حَتَّی عَادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ

یس / 39

«برای ماه منزل‌هایی معین کرده‌ایم تا مانند شاخه‌ی خشکیده‌ی خوشه خرما برگردد»

پیش‌گفتار مؤلفان

مسلمانان جهان مناسک دینی و اعمال مذهبی خود را بر اساس تقویم هجری قمری به‌جای می‌آورند. مبنای این تقویم رؤیت هلال ماه است که در تاریخ علوم اسلامی بسیار مورد توجه منجّمان اسلامی قرار گرفته است. در سال‌های اخیر پیشرفت‌های بسیاری در زمینه ی استهلال پدید آمده که موفقیت‌های رصدگران ایرانی در عرصه های بین‌المللی گواه این سخن است. با این‌حال فقدان کتابی که به زمینه‌های علمی این قضیه بپردازد، نه تنها در ایران، بلکه در جهان مشکل بزرگی در افزایش آگاهی‌های علاقه‌مندان به این موضوع بوده است. از این رو، نگارندگان کتاب حاضر بر آن شدند تا به این مهم همّت بگمارند.

مؤلفان که از اعضای هیأت مدیره‌ی انجمن علمی پژوهشی نجم شمال هستند در راه نیل به اهداف این انجمن، تألیف کتابی در زمینه‌ی مبانی علمی و آموزشی رؤیت هلال را در برنامه‌ی کاری خود قرار دادند.

کتاب حاضر با رویکرد علمی به مسئله ی رؤیت هلال ماه می‌کوشد با تبیین مطالب با زبان ساده بر آگاهی‌های علمی جامعه در خصوص رؤیت ماه بیفزاید و زمینه برای نگارش کتب تخصصی‌تر فراهم آید.

مطالب کتاب در 8 فصل و چند ضمیمه تنظیم شده است. در فصل اوّل،

خواننده با مبحث نجوم کروی آشنا می‌شود که پیش‌نیاز ورود به مباحث دیگر است. در فصل‌های 2 و 3، ویژگی‌های فیزیکی و مداری ماه مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل4، به اصطلاحات و مفاهیم رؤیت هلال پرداخته و در فصل 5 به سراغ تقویم هجری قمری رفته‌ایم. در فصل‌های 6 و 7 بحث رکوردها و معیارهای رؤیت هلال ماه به تفصیل مطرح و در فصل آخر نیز مباحثی درباره نحوه‌ی رصد و رؤیت هلال بیان گردیده است.

به منظور پاسخ به سؤالات فقهیِ علاقه‌مندان، یکی از ضمیمه‌های کتاب به مبانی فقهی رؤیت هلال و راه‌های ثابت شدن اوّل ماه اختصاص یافته، حجة الاسلام والمسلمین علیرضا موحّدنژاد تألیف و تنظیم آن را عهده‌دار شده‌اند که بدین وسیله از ایشان تشکر و قدردانی می‌نماییم.

بی شک دریافت نظریات کارشناسان و علاقه‌مندان می‌تواند ما را در هر چه بهتر شدن این اثر در چاپهای بعد یاری رساند.

همچنین برای افزایش فعالیت های آموزش رؤیت هلال ماه، پایگاه اینترنتی با عنوان «ماه نو» به نشانی www.newmoon.ir راه‌اندازی شده است که مطالب و تصاویر ارائه شده در آن، مکمّل کتاب حاضر می‌باشد.

در پایان بر خود لازم می‌دانیم از افراد زیر تشکر و قدردانی داشته باشیم:

جناب آقای محمدرضا صیّاد، به عنوان پیشگام رؤیت هلال نوین در ایران که حق استادی بر گردن ما دارند.

حجة الاسلام و المسلمین علیرضا موحّد نژاد و آقای حمیدرضا گیاهی یزدی که از نظریات و راهنمایی‌های آنان بهره‌مند شدیم.

آقایان محسن قاضی میرسعید و علیرضا بوژمهرانی که با مطالعه‌ی متن اولیه‌ی کتاب، ما را در پیمودن هر چه بهترِ مسیر یاری نمودند.

آقای داوود همّتی که علاوه بر ارائه‌ی نظریات ارزشمند، ویراستاری کتاب حاضر را نیز پذیرفتند.

آقای مرتضی عموئی که متن اوّلیه‌ی کتاب را مطالعه کردند و تصحیحاتی را یادآور شدند.

تمامی اعضای انجمن علمی پژوهشی نجم شمال که همواره در کنار مؤلفان بوده و برای گسترش روحیه‌ی پژوهش در نجوم آماتوری کوشید‌ه‌اند.

تشکر از تمام رصدگران و محقّقان هلال ماه که کتاب حاضر نتیجه‌ی تلاش این عزیزان است.

و مدیر محترم بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، جناب حجة الاسلام و المسلمین علی اکبر الهی خراسانی، که نسبت به انتشار این اثر عنایت خاص داشته اند.

بر آن نقّاش قدرت، آفرین باد که گرد مه کشد خطّ هلالی

(حافظ)

امیر حسن زاده، محمّد احمدی، یوسف شعبانی

تیر 1387

فصل اوّل: آشنایی با نجوم کروی

اشاره

هنگامی که در یک محیط باز به آسمان نگاه می‌کنیم، این تصور پیش می‌آید که آسمان همانند نیمکره‌ای در بالای سر ما قرار دارد. شاید همین تصور باعث شده تا گذشتگان ما این تفکر را مطرح کنند که همه‌ی ستارگان و اجرام سماوی بر روی کره‌ای قرار دارند. کره‌ای که تمام عالم را در بر گرفته است و زمین در مرکز آن قرار دارد. اما امروزه می‌دانیم که اجرام سماوی در فواصل متفاوتی از ما قرار دارند. در واقع چشم انسان به تنهایی قادر به تشخیص فاصله‌ی اجرام دوردست نیست، زیرا فاصله‌ی دو چشم ما نسبت به فاصله‌ی اجرام سماوی بسیار کم است. در نتیجه قدرت تشخیص اینکه کدام جرم دورتر و کدامیک نزدیکتر است، از ما گرفته می‌شود. شما این موضوع را در زندگی روزمره‌ی خود به خوبی درک می‌کنید، زیرا تشخیص فاصله‌ی اجرام نزدیک، به مراتب راحت‌تر از تشخیص فاصله‌ی اجرام دورتر است. می‌توانید این آزمایش را با درختانی که در فاصله‌ی زیادی از شما هستند انجام دهید. ستارگان نیز به همین گونه‌اند. فاصله‌ی بسیار زیادِ آنها از ما باعث شده است که نتوانیم دوری یا نزدیکی آنها از یکدیگر را تشخیص دهیم و این گمان برای ما به وجود می‌آید که تمام اجرام سماوی در یک فاصله از ما و بر روی یک کره واقع شده‌اند.

می‌توان اینگونه تصوّر کرد که تمام اجرام سماوی بر روی کره‌ی بسیار بزرگی قرار دارند که ناظر در مرکز آن قرار گرفته است. به این کره، کره‌ی آسمان (کره‌ی

سماوی) می‌گوییم. بررسی موقعیت اجرام و زوایای بین آنها در کره‌ی آسمان در شاخه‌ای از نجوم به نام «نجوم کروی» مطرح می‌شود.

چون فرض می‌شود که اجرام بر روی این کره قرار دارند بنابراین نمی‌توان از هندسه‌های مسطحه‌ی رایج استفاده کرد. در نجوم کروی ناچار به استفاده از مثلثات کروی هستیم. در رؤیت هلال ماه استفاده از دستگاه‌های مختصات برای مشخص کردن موقعیت اجرام بر کره‌ی سماوی نقش اساسی دارد.

به دلیل تشابهات بین کره‌ی زمین و کره‌ی آسمان در مبحث نجوم کروی، ابتدا اشاره‌ی مختصری به دستگاه مختصات جغرافیایی در کره‌ی زمین می‌شود و سپس به سراغ کره‌ی سماوی و نجوم کروی می‌رویم.

طول و عرض جغرافیایی

زمین، سیاره‌ی ما، کره‌ای با شعاع تقریبی 6367 کیلومتر در جهت غرب به شرق، حول محور خودش می‌چرخد. نقاطی از کره‌ی زمین که توسط محور دوران قطع شده‌اند، قطبین زمین نامیده می‌شوند. در واقع اینگونه به نظر می‌آید که قطبین ثابت هستند و نقاط دیگر کره‌ی زمین حول این محور می‌گردند.

خط استوا دایره‌ای است که فاصله‌ی نقاط واقع بر آن تا قطب 90 درجه است. اگر کره‌ی زمین را مانند یک سیب فرض کنیم، دو سر سیب (بالا و پایین) قطب‌های آن هستند. دایره‌ی استوا همانند برش افقی است که سیب را به دو نیم تقسیم می‌کند، بطوری که هر یک از قطب‌ها در یک نیمکره قرار دارند.

دایره‌ی استوا موجب می‌شود که زمین به دو نیمکره‌ی شمالی و جنوبی تقسیم شود. دایره هایی که موازی استوا هستند، مدار نامیده می‌شوند. فاصله‌ی زاویه‌ای بین استوا و هر نقطه بر روی کره‌ی زمین عرض جغرافیایی نامیده می‌شوند. با این تعریف تمام نقاطی که بر روی یک مدار قرار دارند، عرض جغرافیایی یکسانی خواهند داشت. نقاطی که در نیمکره‌ی شمالی قرار دارند، دارای عرض

جغرافیایی شمالی (یا مثبت) و نقاطی که در نیمکره‌ی جنوبی واقعند، عرض جغرافیایی جنوبی (یا منفی) دارند. در واقع عرض جغرافیایی یک شهر مشخص می‌کند که آن شهر در چه فاصله‌ی زاویه‌ای از استوا واقع شده است و یا چقدر از قطبین شمال و جنوب فاصله دارد.

دایره‌هایی نیز وجود دارند که از دو قطب شمال و جنوب می‌گذرند. این دوایر نصف النهار نامیده می‌شوند. همانطور که در شکل 1-1 می‌بینید، نصف النهارها بر مدارها عمود هستند. نصف النهارها نسبت به یکدیگر هیچ برتری ندارند. در نتیجه برای مشخص شدن شرقی یا غربی بودن یک شهر می‌بایست نصف‌النهاری به عنوان مبنا قرارداده شود. نصف النهار گذرنده از تلسکوپ رصدخانه‌ی سلطنتی انگلیس در گرینویچ به عنوان نصف النهار مبنا، مورد پذیرش همه کشورهاست. فاصله‌ی زاویه‌ای هر نقطه از کره‌ی زمین از نصف‌النهار گرینویچ، طول جغرافیایی نامیده می‌شود.

طول جغرافیایی عددی بین صفر تا 180 درجه است. اگر نقطه‌ای در شرق نصف‌النهار مبدأ باشد، طول جغرافیایی آن شرقی و اگر در غرب آن باشد، طول جغرافیایی‌اش غربی است. معمولاً طول جغرافیایی غربی را با علامت منفی و طول جغرافیایی شرقی را با علامت مثبت نمایش می‌دهند. این در حالی است که عرض جغرافیایی بین صفر تا 90 درجه تغییر می‌کند و عرض‌های شمالی با علامت مثبت و عرض‌های جنوبی با علامت منفی نمایش داده می‌شوند. طول و عرض جغرافیایی بر حسب درجه و دقیقه‌ی قوسی (هر60 دقیقه‌ی قوس برابر 1 درجه است) بیان می‌شود. گاهی اوقات نیز مقدار دقیقه را بر 60 تقسیم کرده و به صورت اعشار به درجه اضافه می‌کنند. به عنوان مثال شهر تهران در 35 درجه و 42 دقیقه‌ی قوسیِ شمال استوا و 51 درجه و 25 دقیقه‌ی قوسیِ شرق نصف النهار گرینویچ قرار دارد. بنابراین طول و عرض جغرافیایی تهران 70/35 درجه‌ی شمالی 42/51 درجه‌ی شرقی است.

شکل 1-1 : طول و عرض جغرافیایی مکانی در کره زمین

با کمک طول و عرض جغرافیایی می‌توان مختصات هر نقطه را بر روی کره‌ی زمین مشخص کرد. متعاقباً برای هر نقطه بر روی کره‌ی زمین، می‌توان مختصات جغرافیایی تعیین کرد که فقط بدان نقطه اختصاص دارد.

پیمایش در آسمان

منجّمان برای مشخص کردن موقعیت اجرام نجومی از روشهای مشابه با مختصات جغرافیایی استفاده می‌کنند. در کره‌ی آسمان نیز قطب و استوا تعریف می‌شود. به دلیل چرخش غرب به شرق کره‌ی زمین به نظر می‌رسد که کره‌ی آسمان در جهت شرق به غرب در حال گردش است. این اثر مشابه آن است که وقتی شما در حال سبقت از اتومبیل کناری هستید به نظر می‌رسد که آن اتومبیل به سمت عقب در حال حرکت است.

شکل 1-2 : کره‌ی سماوی

قطبین سماوی نقاطی هستند که به نظر می‌رسد تمام ستارگان به دور آنها گردش می‌کنند. در واقع امتداد محور دوران زمین به دور خودش در کره‌ی آسمان، قطب های سماوی را به وجود می‌آورد. این محور (محور عالم) کره آسمان را در دو نقطه قطع می‌کند که به آنها قطب شمال و جنوب سماوی گفته می‌شود.

تصویر استوای زمین بر کره آسمان نیز استوای سماوی نامیده می‌شود. برای تجسم بهتر، اگر صفحه‌ی استوای زمین را از اطراف تا بینهایت ادامه دهیم تا کره‌ی آسمان را قطع کند، دایره‌ای فرضی به وجود می‌آید که آن را استوای سماوی می‌نامند.

همانطور که در کره‌ی زمین، فاصله‌ی زاویه‌ای استوا از قطبین 90 درجه است و کره‌ی زمین به دو نیمکره‌ی شمالی و جنوبی تقسیم می‌شود، در کره‌ی آسمان

نیز استوای سماوی کره‌ی سماوی را به دو نیمکره تقسیم می‌کند (شکل 1-2).

در نجوم کروی از سه دستگاه مختصات برای بیان موقعیت اجرام استفاده می‌شود که عبارتند از :

1- دستگاه مختصات افقی (سمت - ارتفاعی)

2 - دستگاه مختصات دایرة البروجی

3 - دستگاه مختصات استوایی (بُعد - میلی)

دستگاه مختصات افقی

همانطور که اشاره شد می‌توان تصور کرد که آسمان مانند گنبدی است که ناظر در مرکز آن قرار دارد. با این توضیح، جایی که به نظر می‌رسد آسمان و زمین به یکدیگر متصل شده‌اند، افق نامیده می‌شود. اگر در یک دشت باز یا در وسط دریا به آسمان نگاه کرده باشید به راحتی می توانید تصور درستی از دایره‌ی افق داشته باشید. نقطه‌ی فرضی که درست بالای سر ناظر قرار دارد، سمت الرأس(سر سو) نامیده شده است.

با این تعاریف می‌توانیم دستگاه مختصات نجومی افقی را توصیف کنیم. در این دستگاه مختصات از دو مشخصه‌ی ارتفاع و سمت برای بیان موقعیت اجرام در کره‌ی آسمان استفاده می‌شود. ارتفاع زاویه‌ی بین خط واصل جرم سماوی و ناظر با دایره‌ی افق است. به بیان دیگر ارتفاع یک جسم مشخص می‌کند که یک جسم چه مقدار بالای افق قرار دارد. ارتفاع ستاره‌ای که در افق قرار دارد صفر و هنگامی که در سمت الرأس قرار دارد، 90 درجه است. لازم به ذکر است که ارتفاع، عددی بین صفر و 90 درجه است.

اگر از سمت الرأس ناظر کمان فرضی بکشیم که از جرم سماوی عبور کند و بر صفحه‌ی افق عمود شود، به آن کمان، دایره‌ی عمودیِ جسم گفته می‌شود. سمت یک جسم عبارت است از فاصله‌ی زاویه‌ای بین نقطه شمال سماوی و محل

شکل 1-3 : موقعیت ستاره در دستگاه مختصات افقی

تلاقی دایره‌ی عمودی آن جسم با دایره‌ی افق که بر حسب درجه اندازه‌گیری می‌شود (شکل 1-3). معمولاً سمت در جهت عقربه‌های ساعت از شمال به شرق اندازه‌گیری می‌شود. بنابراین سمت باید عددی بین صفر تا 360 درجه باشد. مثلاً سمت نقطه‌ی شرق دقیقاً 90، سمت جنوب 180 و سمت غرب 270 درجه است. با کمک سمت و ارتفاع می‌توان موقعیت نقطه‌ی مورد نظر را در کره‌ی آسمان نشان داد. توجه داشته باشید ارتفاع یا سمت به تنهایی نمی‌توانند این کار را انجام دهند. در واقع ارتفاع مشخص می‌کند که یک جرم سماوی چقدر بالاتر از افق قرار دارد و سمت مشخص کننده‌ی جهت آن نسبت به شمال است. اگر گفته شود که ارتفاع و سمت یک جرم سماوی به ترتیب 30 و 145 درجه است، رصدگر متوجه می‌شود که این جرم 30 درجه بالاتر از افق جنوب شرقیِ منطقه قرار دارد.

دستگاه مختصات افقی بسیار ساده است و به راحتی می‌توان موقعیت اجرام سماوی را گزارش داد و به همین دلیل در رؤیت هلال ماه، کاربرد فراوانی دارد. اما همانطورکه اشاره شد، چرخش زمین به دور خودش باعث می شود که ستارگان و تمام اجرام نجومی حرکت منظّمی از جهت شرق به غرب داشته باشند.

در واقع به نظر می‌رسد که تمام اجرام سماوی در مسیری دایروی حول ستاره‌ی قطبی ( قطب شمال سماوی) و خلاف جهت چرخش زمین در حال گردش هستند. بنابراین یکی از مشکلات این دستگاه مختصات آن است که سمت و ارتفاع یک جرم سماوی با گذشت زمان تغییر می‌کند. سمت و ارتفاع اجرام سماوی علاوه بر زمان رصد به موقعیت جغرافیایی ناظر نیز وابسته است و با تغییر مکان ناظر، سمت و ارتفاع اجسام نیز تغییر می‌کنند. پس برای اینکه بتوان موقعیت جرم را به گونه ای بیان کرد که برای مکان‌ها و زمان‌های دیگر نیز مورد استفاده قرار گیرد، نیاز به یک دستگاه مختصات دیگری داریم.

دستگاه مختصات دایرة البروجی

به مسیر حرکت ظاهری خورشید در زمینه‌ی آسمان در مدت یک سال خورشیدی دایرة البروج گفته می‌شود. از نظر ناظر زمینی به نظر می‌رسد، خورشید در مدت یک سال مسیری را از بین صورتهای فلکی مختلف طی می‌کند. در واقع حرکت خورشید در دایرة البروج ناشی از حرکت سالیانه‌ی زمین به دور خورشید است. این پدیده همانند پدیده‌ی چرخش معکوس آسمان به دلیل چرخش زمین می‌باشد. به عبارت دیگر اگر مدار گردش زمین به دور خورشید را در کره‌ی آسمان گسترش دهیم، دایره‌ای به وجود می‌آید که دایرة البروج نامیده می‌شود.

شکل 1-4 : نحوه قرارگیری دایرة البروج نسبت به استوای سماوی

از آنجایی که صفحه‌ی چرخش مدار زمین حول خورشید بر استوای زمین منطبق نیست و با آن زاویه‌ای حدود 5/23 درجه می‌سازد، بنابراین استوای سماوی نیز با دایرة البروج هم صفحه نیست و زاویه‌ی بین آنها 5/23 درجه است. پس استوای سماوی و دایرة البروج یکدیگر را در دو نقطه قطع می‌کنند که به آنها نقاط اعتدالین گفته می‌شود. خورشید در روز اول فروردین و اول مهر به ترتیب در نقطه‌ی اعتدال بهاری و پاییزی قرار دارد. در حالی که خورشید در اول تیر (انقلاب تابستانی) و اول دی (انقلاب زمستانی) بیشترین فاصله را از استوای سماوی خواهد داشت (شکل 1-4). در این دستگاه مختصات مبنای سنجش، خودِ دایرة البروج است. به عبارت ساده فاصله‌ی زاویه‌ای عمودی بین اجرام سماوی با دایرة البروج را عرض دایرة البروجی می‌نامند.

در واقع اگر کمانی را از جرم سماوی بر دایرة البروج عمود کنیم، طول این قوس همان عرض دایرة البروجی است. اگر جرم مورد نظر بالای دایرة البروج باشد، مقدار عرض آن مثبت و اگر پایین آن باشد، منفی است. چون خورشید بر روی دایرة البروج جابجا می شود، پس عرض دایرة البروجیِ آن صفر است.

شکل 1-5 : موقعیت ستاره در دستگاه مختصات دایرة البروجی

طول کمانی که بین پای عمود و نقطه‌ی اعتدال بهاری قرار می‌گیرد، طول دایرة البروجی نام دارد که از نقطه اعتدال بهاری و در جهت غرب به شرق اندازه‌گیری می‌شود (شکل 1-5). طول دایرة البروجی عددی بین صفر تا 360 درجه است. به عنوان مثال خورشید در انقلاب تابستانی، یک ربع از مسیر خود را طی کرده است، بنابراین طول دایرة البروجی آن 90 درجه است و به همین نحو خورشید در اعتدال پاییزی و انقلاب زمستانی به ترتیب دارای طول دایرة البروجی 180 و 270 خواهد بود.

چون زاویه‌ی صفحه‌ی مدار ماه و سیارات منظومه‌ی شمسی با مدار زمین کم است، بنابراین ماه و سیارات در نزدیکی دایرة البروج حرکت می‌کنند. به همین دلیل از این دستگاه مختصات بیشتر برای مشخص کردن موقعیت اجرام منظومه شمسی و بخصوص ماه استفاده می‌شود.

دستگاه مختصات استوایی

با توضیحات ارائه شده در مورد عرض و طول جغرافیایی می‌توان دستگاه مختصات استوایی را تعریف کرد. پس از مشخص شدن قطبین و استوای سماوی، بر روی کره‌ی آسمان دایره‌هایی موازی استوا فرض می‌شوند که به مدارهای میل معروف هستند. اگر ستاره‌ای در شمال استوای سماوی باشد، دارای میل شمالی (مثبت) و اگر در جنوب آن باشد، دارای میل جنوبی (منفی) است. مشابه عرض جغرافیایی، میل یک جرم سماوی، فاصله‌ی زاویه‌ای آن از استوای سماوی است و میل اجرام از صفر تا 90 درجه‌ی شمالی یا جنوبی تغییر می‌کند. قطب شمال سماوی دارای میل 90 درجه‌ی شمالی و قطب جنوب آسمان دارای میل 90 درجه‌ی جنوبی است. مسلماً جسمی که بر روی استوای سماوی قرار می‌گیرد دارای میلی برابر صفر درجه خواهد بود.

برای بیان میل از درجه، دقیقه‌ی قوسی (60 / 1 درجه) و ثانیه‌ی قوسی ( 60 / 1 دقیقه‌ی قوسی) استفاده می‌شود.

همانطور که در کره‌ی زمین، نصف النهار مشخصی به عنوان مبدأ در نظر گرفته شده است. در کره‌ی آسمان نیز نصف النهار گذرنده از نقطه‌ی اعتدال بهاری به عنوان نصف النهار مبدأ تعریف شده است. فاصله‌ی زاویه‌ای بین نصف‌النهار گذرنده از جرم سماوی و نصف النهار مبدأ، بُعد نام دارد. بُعد مشابه طول جغرافیایی در کره زمین است (شکل 1-6). معمولاً بُعد را بر حسب ساعت، دقیقه و ثانیه بیان می‌کنند. چون کره‌ی سماوی در هر 24 ساعت یک چرخش کامل انجام می‌دهد بنابراین هر 24 ساعت معادل 360 درجه و هر 15 درجه برابر با 1 ساعت است.

شکل 1-6 : موقعیت ستاره در دستگاه

مختصات استوایی برحسب بعد و میل

همانطور که در کره‌ی زمین هر نقطه، مختصات جغرافیایی مشخصی دارد، در کره‌ی آسمان نیز بعد و میل هر ستاره با تقریب خوبی ثابت است .

مثلاً بعد ستاره‌ی قلب الاسد برابر 10 ساعت و 8 دقیقه و میل آن برابر 11 درجه و 59 دقیقه‌ی قوسی است. یکی از مهمترین ویژگی‌های این سیستم این است که داده‌های بدست آمده از این سیستم به مکان و زمان خاصی وابسته نیست. این ویژگی باعث می‌شود که بتوان راحت‌تر در مورد مکان اجرام در مناطق و زمان‌های مختلف صحبت نمود. مثلاً مختصات استوایی ستاره‌ی قلب الاسد برای تمامی مناطق زمین یکسان است. در حالی که سمت و ارتفاع این ستاره در مکان‌ها و زمان‌های مختلف، متفاوت است. البته برای اجرامی که در زمینه‌ی آسمان جابجا می‌شوند (مانند ماه و سیارات) مجبور هستیم مقادیر بعد و

میل را در زمانهای مشخص محاسبه کنیم.

دستگاه مختصات بُعد و میلی تقریباً شبیه به دستگاه مختصات دایرة البروجی است و تنها در مبنای اندازه‌گیری با هم تفاوت دارند. در واقع در مختصات بُعد و میلی، استوای سماوی و نقطه‌ی اعتدال بهاری اساس اندازه‌گیری است، در حالی که در مختصات دایرة البروجی، دایرة البروج و نقطه‌ی اعتدال بهاری برای اندازه‌گیری مشخصه‌ها انتخاب شده است.

منابع

L. Wen Xin, Lunar Visibility and the Islamic Calendar, Department of Mathematics, National

University of Singapore,

فصل دوم: ویژگی‌های فیزیکی کره‌ی ماه

اشاره

هنگامی که در20 ژوئیه 1969، نیل آرمسترانگ اولین قدم را بر سطح ماه گذاشت، می‌دانست که قدم بر کره‌ای نهاده که آشناترین جرمِ آسمانی در شب‌های تاریکِ زمینیان است. ماه، یاور همیشگی زمین است که حضور آن روشنایی بخش آسمان شب است. این قمر تأثیرات زیادی بر روی زمین دارد که جزر و مد، کسوف و خسوف تنها نمونه هایی از آن می‌باشند.

حجم ماه یک پنجاهم حجم زمین و جرم آن یک هشتاد و یکم جرم آن است. نزدیکی کره‌ی ماه به زمین سبب شده است که مطالعه‌ی آن آسان‌تر و جذاب‌تر از سایر اجرام سماوی باشد. از سطح زمین، ماه آنقدر بزرگ است که برای دیدنش به تلسکوپ نیازی نداریم. با چشم غیر مسلح نیز آثار زیادی را می توان بر روی آن مشاهده کرد. اشکال گوناگون ماه در شب‌های مختلف نمونه‌ای است که می‌توان با چشم غیر مسلح به بررسی آن پرداخت.

در این فصل سعی می‌کنیم شما را با پاره‌ای از ویژگی‌های فیزیکی کره‌ی ماه آشنا نماییم.

سطح ماه

سطح یا قسمت خارجی پوسته‌ی ماه همان بخش قابل مشاهده‌ی آن است. پوسته‌ی ماه ضخامت متغیری بین 60 تا 150 کیلومتر دارد. پدیده‌ی جالبی که در

سطح ماه

مورد کره‌ی ماه پیش آمده این است که هسته‌ی مرکزی ماه، در زمانی که هنوز کل کره مذاب بوده، به علت چگالی بیشتر با نیروی بیشتری به سمت زمین کشیده شده و باعث گردیده که هسته‌ی چگالتر در درون کره‌ی مذاب کمی جابجا گردد. به بیان دیگر مرکز هسته از مرکز کره فاصله گرفته و به همین علت، تفاوت ضخامت در پوسته‌ی ماه بوجود آمده است. در واقع در قسمت رو به زمین با نزدیک شدن هسته‌ی چگال به سطح از ضخامت لایه کاسته شده و برعکس، به علت دور شدن هسته از سطح طرف مقابل، باعث افزایش ضخامت پوسته در آن مناطق گردیده است. میانگین ضخامت پوسته در قسمتی که همیشه به سوی زمین است حدود 60 کیلومتر و در طرف مقابل که هیچگاه از زمین دیده نمی‌شود حدود 150 کیلومتر است. سطح ماه از یک لایه‌ی غبار نرم به نام رگولیت (سنگ پوش) پوشیده شده است. این لایه بر اثر نشستن ریزشهاب‌ها بر روی سطح ماه به‌وجود آمده است. ریزشهاب‌ها ذرات بسیار ریز گرد و غباری هستند که از مواد اولیه‌ی تشکیل دهنده‌ی سیارات منظومه‌ی شمسی باقی مانده‌اند. این ذرات بسیار ریز، که اندازه‌ی آنها در حدّ میکرون است، به آرامی بر سطح اجرام منظومه‌ی شمسی، از جمله ماه، می‌نشیند.

ضخامت رگولیت در مناطق مختلف ماه متفاوت است، میانگین ضخامت آن را حدود 20 متر ارزیابی کرده‌اند که البته این مقدار در کف درّه‌ها بیشتر و در دامنه‌ها و مناطق پرشیب کمتر است.

فضانوردانی که بر سطح ماه قدم زده‌اند جا پایی از خود به یادگار گذاشته‌اند که ممکن است میلیون‌ها سال بر سطح آن باقی بماند. این ردّ پا بر روی یک ساختار رگولیتی، که بسیار نرم و شکل پذیر نیز هست، باقی مانده است. فقدان فرسایش زیاد در سطح ماه دلیل ماندگاری این آثار در طی میلیون‌ها سال است. ما در سیاره‌ی خودمان، زمین، با فرسایش به اشکال مختلف مواجه هستیم که از مهمترین آنها می‌توان به آب، باد، حرکات زمین، اثرات انسانی و ... اشاره نمود.

شکل 2-1: لایه‌های داخلی کره ماه

اما در سطح ماه اثری از این عوامل نیست. ماه نه آب دارد و نه جوّ و نه موجودی که بر روی آن زندگی کند.

برخورد شهاب‌سنگ‌ها مهمترین عامل بروز تغییرات سطحی در ماه است. در واقع ما اثر این عامل را در سطح زمین بسیار کم مشاهده می‌کنیم، زیرا جوّ غلیظ و ضخیم زمین همانند سپری مانع از برخورد این اجرام به سطح آن می‌شود. اما در ماه جوّی به معنای واقعی وجود ندارد که بتواند از برخورد این شهاب‌سنگها با سطح ماه جلوگیری کند و این به معنی آن است که سطح ماه بطور مداوم توسط شهاب‌سنگ‌ها بمباران می‌شود. مطالعات نشان می‌دهد که در هر10 میلیون سال بر اثر برخورد شهاب‌سنگ‌ها دهانه‌ای به قطر10 کیلومتر، در هر ماه یکبار دهانه‌ای به قطر حدود 1 متر و در هر چند دقیقه یکبار گودالی به قطر 1 سانتی متر در سطح ماه پدید می‌آید.

در سطح ماه عارضه‌های بزرگ و کوچک زیادی وجود دارند که از مهمترین

آنها می‌توان به دریاها، کوه‌ها، رگه‌ها و گودال‌ها اشاره نمود.

دریاها

گالیله در اوایل قرن هفدهم این نام را برای ناحیه‌های تیره و هموار سطح ماه نهاد. در واقع اولین کسانی که به سطح ماه نگاه می‌کردند نیز همین تصور را داشتند. آنها اشکالی را بر سطح ماه تصور می‌کردند. اگر شما هم هنگام ماه کامل با چشم غیر مسلح به ماه نگاه کنید می‌توانید مناطقی را ببینید که

شکل 2-2 : بزرگترین دریاهای ماه

نسبت به نقاط دیگر ماه تیره‌تر هستند و ممکن است این تصور به وجود آید که

در سطح ماه دریا و اقیانوس وجود دارد. همچنین اگر با یک دوربین نجومی کوچک به سطح آن بنگرید این مناطق تیره را به صورت اشکالی تقریباً دایره‌ای و شبیه اقیانوس‌های زمین خواهید دید.

امروزه مشخص شده است که دریاها چیزی جز جریان گدازه در گذشته‌های دور بر سطح ماه بر اثر برخوردهای عظیم شهاب‌سنگی و بوجود آمدن سطحی تقریباً صاف بر روی آن نیستند. به بیان دیگر با خروج مواد مذاب از قسمت‌های درونی ماه و پخش این مواد بر سطح آن یک دشت پر از گدازه پدید آمده که پس از سرد شدن این گدازه‌ها، مناطقی صاف و هموار در سطح ماه ایجاد شده است. این مناطق سبب بوجود آمدن قسمت‌هایی صاف در سطحِ ماه شده‌اند. دریاها حدود 16 درصد از سطح کره‌ی ماه را اشغال کرده‌اند و بزرگترینِ آن «دریای بارش» نام دارد.

کوه‌ها

در کنار مناطق تیره یا دریاها در سطح ماه، مناطق روشنی نیز در سطح آن

شکل 2-3 : نمونه‌ای از عوارض ماه

مشاهده می‌شود. امروزه مشخص شده است که اینها کوه‌ها و کوهستان‌های ماه هستند که برخلاف دریاها دارای ارتفاع زیادی می‌باشند. این نواحی قدیمی‌ترین مناطق کره‌ی ماه به شمار می‌روند. به طور متوسط ارتفاع کوهها حدود 3 کیلومتر بیش از دریاها است. ارتفاع برخی از کوه‌های قطب جنوب ماه به اندازه‌ی قله‌های روی زمین و گاهی بیشتر از آن است.

گودال‌ها

هنگامی که گالیله با تلسکوپ کوچک خود به ماه نشانه رفت، سطح آن را پر از حفره‌های کوچک و بزرگ یافت. شاید باور آن برای بسیاری از مردم دشوار باشد که سطح ماه پر از گودال است. این دهانه‌ها که شبیه به دهانه‌های آتش‌فشانی زمین هستند در سرتاسر ماه وجود دارند به گونه‌ای که چهره‌ی آن را آبله گون کرده‌اند. حفره‌های ماه به نام دانشمندان، شخصیت‌های اساطیری و هنرمندان مشهور نامگذاری شده است. در بین این اسامی نام چند دانشمند ایرانی نیز به چشم می‌خورد که از آن جمله می‌توان عبدالرّحمن صوفی رازی، خواجه نصیر الدین طوسی، ابوریحان بیرونی، ابن سینا، عمرخیّام، خوارزمی و ... را نام برد. «گریمالدی» و «کلاویوس» با قطری حدود 240 کیلومتر بزرگترین حفره‌های ماه هستند. در مورد منشأ حفره‌ها دو نظریه ارائه شده است: 1- حفره‌ها به علت برخورد شهاب‌سنگها ایجاد شده‌اند. 2- حفره‌ها منشأ آتش‌فشانی دارند و مربوط به فعالیت‌های درونی خود ماه هستند. اکثر ماه‌شناسان با نظریه‌ی اول موافق هستند. برخی از این دهانه‌ها با دیواره‌های بلند به ارتفاع 4 تا 6 کیلومتر احاطه شده‌اندکه منشأ آتش‌فشانی یا برخوردی دارند. نکته‌ی جالب، اختلاف تعداد گودال‌های ماه در دو طرف آن است. آن طرفی از ماه که به زمین نزدیک است گودال‌های کمی دارد و برعکس، طرف دیگر ماه پر از گودال‌های شهاب‌سنگی است و این نشان می‌دهد که ماه همانند یک سپر، بسیاری از این ذرات را به

سوی خود کشانده و مانع از برخورد آنها با زمین شده است.

شکل 2-4 : تصویری از ماه که دهانه‌ها در مرز

تاریکی و روشنایی به خوبی در آن مشخص هستند.

با یک دوربین نجومی کوچک می‌توانید بسیاری از این گودال‌های ماه را در سطح آن ببینید. معمولاً این گودال‌ها وقتی جلب توجه می‌کنند که مرز بخش تاریک و روشن ماه از روی آنها عبور نماید. اوج این زیبایی را می‌توان در شب‌های حوالی 7 یا 21 ماه قمری مشاهده نمود. به دلیل وجود گودال‌های بسیار زیاد در این ناحیه می‌توانید به راحتی و با یک ابزار نجومی ساده، گودال‌های زیبای ماه را مشاهده کنید.

یکی از بزرگترین و در عین حال زیباترین گودال‌های سطح ماه، گودالی است که به نام کوپرنیک، منجّم مشهور لهستانی، نامگذاری شده است. مرز تاریک -

روشن ماه در حوالی شب‌های 8 و 9 ماه قمری بر روی این گودال قرار می‌گیرد و تصویری بسیار بدیع از این گودال عظیم بوجود می‌آورد.

دیدن گودال‌های ماه تجربه‌ای شیرین و لذّت‌بخش در خاطر بسیاری از کسانی است که به آنها نگریسته‌اند.

رگه‌ها

در بعضی نقاطِ سطح ماه مناطقی دیده می‌شود که شبیه کانال هستند. در گذشته و قبل از بررسی‌های دقیق، خیلی‌ها بر این عقیده بودند که این رگه‌ها کانالهای آبی هستند که بر سطح ماه جاری بوده‌اند. ولی دانشمندان دو دلیل برای ایجاد این عوارض بیان کرده‌اند. اول اینکه بر اثر فروریختن دهانه‌های گدازه‌ای بوجود آمده‌اند و دیگری اینکه به علت برخورد شهاب‌سنگ‌ها به سطح ماه و ایجاد گودال، مواد زیر سطح ماه به اطراف پراکنده شده‌اند و به دلیل تفاوت رنگ مواد پرتاب شده با سطح ماه، این رگه‌ها روشن به نظر می‌رسند.

جوّ ماه

یکی از عواملی که سبب می‌شود گازها در اطراف یک سیاره یا قمر قرار بگیرند و جوّ را بوجود آورند، جرم آن سیاره یا قمر است. زیرا هر چه جسم پرجرم‌تر باشد، نیروی گرانش آن بیشتر خواهد بود و نتیجه آن که مولکول‌ها به راحتی قدرت فرار از سطح آن را نخواهند داشت. شتاب گرانشی سطح ماه فقط یک ششم شتاب گرانش زمین است، در نتیجه اکثر گازهای کره‌ی ماه از سطح آن فرار کرده‌اند و می‌توان اینگونه نتیجه گرفت که ماه نباید دارای جوّ خاصی باشد. در واقع جوّ ماه آنقدر رقیق است که می‌توان گفت جوّ ندارد. اگر هم ماه زمانی دارای جوّ بوده، این جوّ پیشتر سطح آن را ترک کرده است. جوّ یک قمر یا سیاره نقش زیادی در تعادل دمای آن دارد. بنابراین سطح ماه در روز بسیار سوزان و در شب بسیار سرد خواهد بود و تغییرات دما در آن زیاد می‌باشد. متوسط دمای ماه

در روز (جایی که به آن خورشید می‌تابد) به حدود 100 درجه‌ی سانتیگراد و در شب (یا سایه) به 150درجه‌ی سانتیگراد می‌رسد.

پیدایش ماه

درباره‌ی پیدایش ماه نظریات مختلفی ارائه شده است که به طور کلی آنها را به چهارگروه جدایش ، ربایش، همزادش و برخورد بزرگ تقسیم می‌کنند.

الف) بر اساس فرضیه‌ی جدایش، زمین و ماه ابتدا یک توده‌ی گازیِ یکپارچه‌ی در حال چرخش بودند. سرعت بسیار زیاد چرخش این توده به دور خود سبب شده است که توده به شکل گلابی و سپس دمبل در آید و بعد با پاره شدن گلوگاه، بخشی از آن جدا گردد و جرم مستقلی را به نام ماه پدید بیاورد.

ب) نظریه‌ی دوم (ربایش) که هواداران بیشتری دارد بر این اساس است که کره‌ی ماه در آغاز جرم سماوی مستقلّی بوده که نزدیکی زیاد آن با زمین موجب شده است تا زمین آن را به دام خود بکشاند و دیگر رهایی از آن میسّر نگردیده است.

ج) بر اساس نظریه‌ی سوم (همزادش)، ماه و زمین همزمان و هماهنگ با دیگر سیارات منظومه‌ی شمسی در کنار هم زاده شده‌اند و به دلیل نزدیکی به هم تحت تأثیر جاذبه‌ی متقابل یکدیگر قرار گرفته و جذب هم شدند. نظریه‌ی مزبور را این گونه نیز می‌توان بیان نمود که مواد متشکّله در آغاز به صورت حلقه‌ای پیرامون زمین قرار داشته است که از اجتماع آنها ماه امروزی پدید آمده است.

د) اما نظریه‌ی دیگری نیز در این زمینه مطرح است که به نظریه‌ی برخورد بزرگ معروف است. بر اساس این نظریه قبل از سرد شدن و شکل گرفتن کامل زمین، برخورد یک جسم آسمانی به ابعاد مریخ و با زاویه‌ی خاص با زمین باعث شده است که قسمتی از جرم زمین از آن جدا شده و شروع به چرخش به دور آن نماید. این توده پس از متراکم و سرد شدن، ماه را بوجود آورد. این نظریه که

با شبیه سازی‌های رایانه‌ای مورد آزمایش و تأیید قرار گرفته است، علت وجود نداشتن هسته‌ی آهنی در ماه را تا حدّ زیادی توجیه می‌کند. همچنین این نظریه توضیح می‌دهد که چرا مواد تشکیل دهنده‌ی ماه بسیار شبیه مواد پوسته‌ی زمین هستند.

منابع

Chaisson - S. McMillan, Astronomy: A Beginner's Guide to the Universe, Fourth Edition, Prentice-Hall,

-P.

Grego, The Moon and How to Observe it, Springer,

Hamilton, The Moon : http://www.solarviews.com/eng/moon.htm

Palen, Astronomy, Schaum's Outlines series , McGraw-Hill,

6- محمد رضا خواجه پور، نجوم به زبان ساده، انتشارات گیتاشناسی، تالیف: مایر دگانی.

7- عباس جعفری، اطلس منظومه خورشیدی، انتشارات گیتاشناسی، تالیف: گری هانت و پاتریک مور.

8- علیرضا بوژمهرانی، جزوه‌ی آموزش هلال ماه.

فصل سوم: ویژگی‌های مداری ماه

اشاره

در فصل گذشته به برخی از ویژگی‌های فیزیکی کره‌ی ماه پرداختیم. در این فصل قصد داریم با خصوصیات مداری این قمر که ارتباط گسترده‌ای با مباحث رؤیت هلال ماه دارد، آشنا شویم.

مدار ماه

ماه نیز همانند دیگر سیارات منظومه‌ی شمسی که در مدارات بیضی شکل به دور خورشید گردش می‌کنند، در یک مدار بیضوی به دور زمین می‌گردد. در مدارهای بیضوی برخلاف مدارهای دایروی فاصله‌ی جرم گردش کننده از جرم مرکزی ثابت نیست. در یک مدار بیضی شکل، جسم گردنده گاهی در فاصله‌ی

شکل 3-1: مدار ماه به دور زمین

دورتری از جسم مرکزی و گاهی در فاصله‌ی نزدیکتری نسبت به آن قرار دارد. بنابراین در حرکت ماه به دور زمین، فاصله‌ی آن از ماه ثابت نیست و تغییر می‌کند. اختلاف حداکثر و حداقل فاصله‌ی ماه از زمین حدود 50 هزار کیلومتر است. چون این اختلاف چندان زیاد نیست گاهی اوقات فرض می‌کنند که مدار ماه دایروی است که در این صورت شعاع این مدار حدود 384400 کیلومتر خواهد بود که این عدد فاصله‌ی متوسط ماه از زمین خوانده می‌شود. هنگامی که ماه در بیشترین فاصله از کره‌ی زمین قرار دارد به آن اوج ماه گویند و مقدار آن حداکثر 407 هزار کیلومتر است. همچنین زمانی که ماه در نزدیک ترین فاصله‌ی خود از کره‌ی زمین قرار می‌گیرد آن را حضیض ماه می‌نامند که مقدار آن حداقل به 356 هزار کیلومتر می‌رسد (شکل3-1).

این تغییر فاصله باعث می‌شود قطر ظاهری ماه بین 38/29 و 53/33 دقیقه‌ی قوسی تغییر کند. منظور از قطر ظاهری، اندازه‌ی زاویه‌ای جسم در کره‌ی آسمان است. به عبارت دیگر زاویه‌ای است که بین دو خط رسیده از دو سر جسم در چشم راصد ایجاد می‌شود. دقیقه‌ی قوسی، یکی از واحدهای مورد استفاده در نجوم است. هر یک درجه معادل 60 دقیقه‌ی قوسی است. واضح است که هر چه جسم به حضیض مداریش نزدیکتر باشد قطر زاویه‌ای آن بیشتر است و هر چه دورتر باشد کوچکتر دیده خواهد شد(شکل 3-2).

شکل 3-2: تغییر قطر ظاهری ماه در اوج و حضیض

شکل 3-3 : اختلاف دوره نجومی و هلالی ماه

ماه به طور متوسط در هر 32/27 شبانه روز یکبار به دور زمین گردش می‌کند. به این مدت اصطلاحاً ماه نجومی گفته می‌شود. در واقع اگر فرض کنیم که ماه، زمین و ستاره‌ای مشخص در یک راستا باشند، در حرکت ماه به دور زمین، پس از این مدت ماه به نقطه‌یِ اولش و بر روی همان خط فرضی بر می‌گردد. اما ماه در هر 53/29 شبانه روز یک بار با زمین و خورشید هم راستا می‌شود. در واقع این بار خورشید ستاره‌ی مقایسه است. به این دوره، ماه هلالی می‌گویند. حال چرا بین ماه هلالی و نجومی اختلاف وجود دارد؟

در ماه نجومی ستاره‌ی دور دست و ثابت وسیله‌ی سنجش است اما در تعریف ماه هلالی، خورشید به عنوان ستاره‌ی شاخص در نظر گرفته می‌شود. نکته اینجاست که در این مدت، زمین نیز در مدار خود حرکت کرده و یا به تعبیر دیگر مکان خورشید ظاهراً بین ستارگان آسمان جابجا شده است. پس ماه برای اینکه دوباره بتواند با زمین و خورشید در یک خط قرار بگیرد مجبور است مقدار بیشتری از مدار خود را بپیماید. به طور متوسط حدود 19/2 روز طول می‌کشد تا ماه بتواند این حرکت زمین را جبران کند (شکل 3-3).

اما پدیده‌ی جالبی که در مورد حرکت ماه رخ می‌دهد این است که دوره‌ی گردش این کره به دور خود، برابر دوره‌ی گردش آن به دور زمین است. این پدیده که به پدیده‌ی همزمانی معروف است، سبب می‌شود که همیشه یک طرف ماه به سمت ناظر زمینی باشد. به عبارت دیگر یک ناظر زمینی تنها می‌تواند نیمی از سطح ماه را ببیند و نیم دیگر بر او پوشیده است. در واقع بشر قبل از پرتاب سفینه‌های فضایی به ماه، هرگز طرف دیگر ماه را ندیده بود.

همانطور که اشاره شد مدار ماه به دور زمین بیضوی است. اما مدار ماه دقیقاً در صفحه‌ی دایرة البروج (صفحه‌ی مدار گردش زمین به دور خورشید) قرار ندارد و با آن زاویه‌ای حدود 5 درجه و 9 دقیقه‌ی قوسی می‌سازد. این تمایل مداری باعث می‌شود که ماه در نیمی از مدت گردش خود به دور زمین بالای دایرة البروج و در نیم دیگر در پایین آن باشد. این مدار در دو نقطه صفحه‌ی دایرة البروج را قطع می‌کند که اصطلاحاً به آنها گره‌های مداری می‌گویند (شکل 3-4). به گره‌ای که ماه در حال عبور از پایین صفحه‌ی دایرة البروج به بالای آن است گره‌ی صعودی و به گره‌ی دیگر که ماه در هنگام عبور از بالای صفحه‌ی دایرة‌البروج به پایین، آن را قطع می‌کند، گره‌ی نزولی می‌گویند.

شکل 3-4 : گره‌های مداری ماه

با توجه به زاویه‌ی اشاره شده حداکثر فاصله عمودی ماه از دایرة البروج (عرض دایرة البروجی) ′ 9 ْ5 (5 درجه و 9 دقیقه‌ی قوس) بالای دایرة البروج یا همین مقدار پایین دایرة البروج است.

نکته‌ی دیگری که باید به آن اشاره کرد اختلاف بین محور چرخش ماه به دور خود با صفحه‌ی مداریش است. ماه همانند زمین، در صفحه‌ی مداریش به دور خودش نمی‌چرخد، بلکه استوای ماه با صفحه‌ی مداری آن زاویه‌ای حدود 1 درجه و 32 دقیقه می‌سازد. البته این زاویه در مقایسه با زاویه‌ی تمایل محور دوران زمین بسیار کم است. این مقدار برای کره‌ی زمین حدود 5/23 درجه است که باعث بوجود آمدن فصل‌ها در کره‌ی زمین شده است.

قوانین کپلر

یوهانس کپلر، دانشمند آلمانی قرن هفدهم، سه قانونِ معروف برای حرکت سیارات به دور خورشید ارائه کرد که امروزه به نام قوانین کپلر معروف هستند. او در قانون اولش بیان می‌کند که مدار سیارات منظومه‌ی شمسی به دور خورشید دایروی نیست، بلکه بیضوی است و خورشید در یکی از کانون‌های آن قرار دارد. شکل 3-5 : سیارات در زمانهای مساوی مساحت‌های مساوی را جاروب می‌کنند.

قانون دوم می‌گوید که سیارات در بازه‌های زمانی یکسان مساحت‌های یکسانی را از صفحه‌ی مداریشان جارو می‌کنند (شکل 3-5).

قانون سوم او نیز مشخص کننده‌ی ارتباطی بین دوره‌ی تناوب یک سیاره و فاصله‌ی آن از خورشید می‌باشد. ما در اینجا برای توضیح برخی حرکتهای ماه به دور زمین از این قوانین کمک می‌گیریم.

یکی از نتایجِ قانون دوم کپلر این است که در یک مدار بیضوی هر چه جسمی که در حال گردش به دور جسم دیگر است، به آن نزدیک باشد، سرعت آن بیشتر می‌شود. در نتیجه می‌توان اینگونه برداشت کرد که در حرکت ماه به دور زمین، هنگامی که ماه در حضیض است، سرعت گردشش بیشتر و وقتی که در اوج است کندتر در مدارش جابجا می‌شود. زیرا در حضیض، ماه به زمین نزدیکتر و در اوج از آن دورتر است.

اهلّه‌ی ماه

مطمئناً شما در شب‌های مختلف، کره‌ی ماه را به شکلهای گوناگونی دیده‌اید (شکل 3-6). از هلال باریک تا ماه کامل. اما چرا ماه به چنین حالت‌هایی دیده می‌شود؟ راز بوجود آمدن این اشکال، در مدار ماه و نحوه‌ی نورپردازی خورشید نهفته است. همانطور که در شکل 3-7 مشخص است، ماه در گردش خود به دور زمین در حالتهای مختلفی نسبت به ناظر زمینی قرار می‌گیرد. کره‌ی ماه نیز همانند سیارات از خود نوری ندارد و نور خورشید را بازتاب می‌کند. در نتیجه در هر لحظه تنها نیمی از سطح آن روشن است. اما چگونگی قرار گرفتن و یا به تعبیر دیگر موقعیت ماه در مدارش باعث می‌شود که ما آن را به حالتهای مختلفی ببینیم. به طور کلی به این اشکال، اهلّه‌ی ماه گفته می‌شود. حال بیاییم این اهلّه را از ابتدای یک ماه قمری تا آخر آن به صورت اجمالی بررسی کنیم.

شکل 3-6 : اهلّه‌ی ماه

هنگامی که ماه در مناطقی بین خط واصل زمین و خورشید قرار دارد سطح نورانی ماه دقیقاً در طرفی است که ما نمی‌توانیم آن را ببینیم. در این حالت اصطلاحاً گفته می‌شود که مقارنه‌ی ماه و خورشید یا ماه نو رخ داده است. با گذشت زمان، به تدریج ماه در مدار خود جابجا می‌شود و از دید ناظر زمینی از خورشید فاصله می‌گیرد. بطوری که بخش کوچکی از سطح روشن آن رو به ناظر زمینی قرار می‌گیرد. در این حالت می‌توانیم شاهد هلال باریک ماه در افق غربی باشیم. به مرورِ زمان این هلال ضخیم‌تر شده تا پس از حدود 7 روز نیمی از سطح روشن آن مقابل ناظر زمینی قرار بگیرد. اصطلاحاً به این حالت، تربیع اول

گویند (شکل 3-7). در تربیع اول، ماه یک چهارم مدار خود به دور زمین را طی کرده است. با گذشت زمان بر بخش روشن ماه افزوده می‌شود، بطوری که 3 یا 4 روز پس از حالت تربیع اول شکل ماه به حالتی می‌رسد که حدود سه چهارم سطح آن روشن است که آن را تثلیث (کوژ) اول می‌نامند. پس از گذشت 14 روز از لحظه‌ی مقارنه، ماه تقریباً در نقطه‌ی مقابل خود بر روی مدارش قرار می‌گیرد. در این مرحله عکس حالت اول رخ می‌دهد، یعنی تمام سطح روشن ماه در مقابل دید ناظر زمینی قرار می‌گیرد. در نتیجه، ماه به صورت یک قرص کامل دیده می‌شود. همانطور که می‌دانید به این حالت ماه کامل یا بَدْر گویند.

در این زمان ماه نیمی از مدار خود را به دور زمین طی کرده است. پس از آن تمام مراحل قبلی به صورت معکوس تکرار می‌شود. یعنی پس از ماه کامل، کوژ دوم و سپس تربیع دوم و در نهایت هلال آخر ماه رخ خواهد داد. با توضیحاتی که داده شد می‌توان نتیجه گرفت حدود 28 روز طول می‌کشد تا ماه این مراحل را طی کند. حدود 1 الی 2 روز نیز طول می‌کشد تا ماه از یک طرف خورشید به طرف دیگر آن تغییر مکان دهد که هلال در این مدت دیده نمی‌شود که به این

شکل 3-7 : حرکت مداری ماه به دور زمین و تشکیل اهلّه

شب‌ها مَحاق گفته می‌شود. نکته‌ای که باید به آن توجه شود آن است که در هلالِ آخر، ماه قبل از طلوع خورشید رؤیت می‌شود و مکان رؤیت آن نیز افق شرقی است، در حالی که هلال اول ماه بعد از غروب خورشید و در افق غربی رؤیت خواهد شد. بدین صورت این چرخه در ماههای بعدی نیز تکرار می‌شود.

لیبراسیون ( رُخگرد، آزادش)

اشاره

همانطور که گفتیم دوره‌ی گردش ماه به دور زمین با دوره‌ی گردش ماه به دور خودش برابر است. نتیجه‌ی این گفته آن است که ما همیشه باید فقط نیمی از سطح ماه، یعنی 50% آن را ببینیم. اما دقیقاً این اتفاق نمی‌افتد. بلکه یک ناظر زمینی در یک دوره‌ی ماه قمری می‌تواند حداکثر حدود 59 % از سطح آن را ببیند. در واقع فقط حدود 41 % درصد از سطح ماه تحت هیچ شرایطی از روی زمین رؤیت نخواهد شد. به طور کلی به تغییرات سطح قابل مشاهده‌ی ماه لیبراسیون شکل 3-8 : رخگرد باعث می شود برخی از عوارض پشت ماه دیده شود.

گفته می‌شود (شکل 3-8). حال چرا چنین پدیده‌ای رخ می‌دهد؟ جواب این سئوال در بررسی دقیق مدار ماه نهفته است..

با این مقدمه‌ی کوتاه وارد بررسی چگونگی بوجود آمدن پدیده رخگرد بر روی کره‌ی ماه می‌شویم. بطور کلی پدیده‌ی رخگرد به سه نوع اصلی و مهم طبقه بندی می‌شود:

الف) رُخگرد طولی ب) رُخگرد عرضی ج) رُخگرد روزانه

الف) رخگرد طولی

همانطور که گفته شد مدار ماه به دور زمین بیضوی است. بنابراین فاصله‌ی ماه از زمین ثابت نیست و گاهی به آن نزدیک و گاهی از آن دور می‌شود.

بر اساس قانون دوم کپلر هرگاه ماه به زمین نزدیکتر شود سرعت حرکت مداری آن بیشتر و هرگاه از آن دور شود سرعت حرکت مداری آن کمتر می‌شود. پس می‌توان اینگونه نتیجه گرفت که سرعت حرکت مداری ماه به دور زمین نیز ثابت نیست.

اما سرعت چرخش ماه به دورخود ثابت است. این تفاوت سرعت در حرکت انتقالی ماه با حرکت وضعی‌اش باعث جلو افتادن و یا عقب ماندن سطح رو به زمینِ ماه می‌شود که نتیجه‌ی آن نوسان چهره‌ی ماه به چپ و یا راست است. در نتیجه در مواقعی ما می‌توانیم بخش‌هایی از شرق یا غرب ماه را ببینیم که قبلاً دیده نمی‌شد. حداکثر مقدار این تغییر حدود 9/7 درجه می‌باشد. به این معنی که حداکثر جابجایی افقی قرص ماه 9/7 درجه است. این پدیده همانند آن است که شما یک کره را حول یکی از محورهای آن به سمت راست و یا چپ بچرخانید. در این حالت فرضاً با چرخاندن آن به سمت راست، مناطقی از سمت چپ آن دیده می‌شود، در حالی که مناطق لبه‌ی سمت راستِ آن از دید شما پنهان می‌شود. در نتیجه شما می‌توانید بخش‌های بیشتری از جسم را در طول یک

بازه‌ی زمانی ببینید.

نکته‌ی مهمی که باید به آن اشاره شود، این است که رخگرد ماه با چشم غیر مسلح و برای افراد عادی قابل تشخیص نیست. با بررسی عوارض سطح ماه، خصوصاً در لبه‌ها، با ابزارهای نجومی و همچنین کمی تجربه، می توان این پدیده را مشاهده نمود.

ب ) رخگرد عرضی

این نوع رخگرد به علت تمایل محور چرخش کره‌ی ماه با صفحه‌ی دایرة البروج (صفحه‌ی مدار حرکت زمین به دور خورشید) به وجود می‌آید. مقدار این تمایل محوری حداکثر حدود 6/6 درجه است که از مجموع تمایل مداری ماه با دایرة البروج (حدود 1/5 درجه) و تمایل محور چرخش ماه نسبت به مدار حرکتی‌اش (حدود 5/1 درجه) بدست می‌آید. رخگرد عرضی موجب می‌شود که ناظر زمینی اندکی فراتر از قطب شمال و اندکی پایین‌تر از قطب جنوب ماه که در حالت عادی قابل رویت نیستند، را مشاهده کند. به بیان ساده بر اثر این نوع رخگرد، ماه به سمت بالا یا پایین نوسان می‌کند.

ج ) رخگرد روزانه

این نوع رخگرد در اثر موقعیت ناظر در کره‌ی زمین به وجود می آید. نیمکره‌هایی از ماه که توسط دو ناظر که در دو سوی کره قابل مشاهده هستند، تفاوت‌هایی اندک با یکدیگر دارند. قطر زمین در مقایسه با فاصله‌ی آن از ماه قابل توجه است. پس از گذشت 12 ساعت (نصف شبانه روز) شخصی که روی استوا است، به اندازه‌ی قطر زمین در فضا جابجا می‌شود و این جابجایی باعث می‌شود که مکان ناظر نسبت به ماه تغییر کند و این شخص مناطق دیگری از سطح ماه را ببیند. البته مقدار این نوع رخگرد حداکثر 1 درجه خواهد بود و این مقدار به حدّی کم است که تشخیص آن به سختی میسّر است. برای این که این

پدیده را با یک مثال به خاطر بسپارید کافی است یک جسم را در فاصله‌ای در مقابل خود قرار دهید. آنگاه به سمت راست و یا چپ حرکت کنید. متوجه می‌شوید که در اثر این حرکت، زوایای مختلفی از جسم را می‌توانید ببینید.

پدیده‌ی رخگرد خصوصاً در مورد هلال‌های بسیار باریک می‌تواند نقش مهمّی در بررسی وضعیّت رؤیت پذیری هلال ایفا کند.

بررسی پدیده‌های وابسته به مدار ماه

الف) جزر و مد

یکی از پدیده‌های ناشی از حرکت مداری ماه، جزر و مد می‌باشد. این پدیده از زمانهای دور مورد توجه بود. مردم آن روزگار دریافته بودند که میان طلوع و غروب ماه و افزایش و کاهش ارتفاع آب دریاها و اقیانوس‌ها ارتباطی وجود دارد. اما از دلایل ایجاد آن بی‌خبر بودند.

شکل 3-9 : اختلاف نیروی گرانش عامل اصلی جذر و مد است.

به طور کلی به پایین رفتن آب دریاها و اقیانوس‌ها جزر و به بالا آمدن آن مد گفته می‌شود. نیوتن اولین کسی بود که با کشف قانون گرانش به توضیح این مساله پرداخت. وی جزر و مد را پدیده‌ای ناشی از نیروی گرانش ماه دانست.

در واقع ماه با اثر جاذبه‌ی خود باعث می‌شود که سطح آب در مناطقی از زمین بالا و در مناطق دیگری از زمین پایین برود. برای درک بهتر مطابق شکل 3-9 کره‌ی زمین را به 3 قسمت تقسیم می‌کنیم. مناطق A و C اقیانوس‌های زمین و B خود زمین است. فعلاً برای راحتی کار A و B و C را جدا از هم و به صورت ذره در نظر می‌گیریم (شکل 3-9).

کره‌ی ماه به علت جرم خود به این سه جسم نیرو وارد می‌کند. اما میزان نیروی وارد شده به این سه جسم یکسان نیست، بلکه هر چه فاصله‌ی جسم کمتر باشد نیروی وارد بر آن بیشتر است. در نتیجه به جسم A بیشتر از جسم B و به جسم B بیشتر از جسم C نیرو اعمال می‌شود. در نتیجه بنابر قانون دوم نیوتن شتاب‌های مختلفی به این اجسام داده می‌شود. همین اختلاف شتاب بین جسم‌ها باعث می‌شود که این جسمها از هم فاصله بگیرند. نتیجه این می‌شود که آبهایی که به سمت ماه هستند بیشتر به سمت آن کشیده شده و آبهای طرف دیگر شکل 3-10 : در مناطق C, A مد و در E, D جذر به وجود می آید.

کمتر از دو جسم دیگر کشیده شوند و از آنجایی که میزان سنجش ما برای ارتفاع آب، سطح زمین است نتیجه این می‌شود که جسم B (سطح زمین) از جسم C فاصله می‌گیرد. بنابراین سطح آبها درC بالا می‌آید و در این نقاط هم مد خواهیم

داشت. همچنین در مناطق D و E به علت کشیده شدن آبها به مناطق A و C، سطح آب دریاها پایین می‌آید و در این مناطق جزر اتفاق می‌افتد.

با این توضیحات و با توجه به شکل می‌توان نتیجه گرفت که در هر لحظه دو نقطه از سطح زمین دچار مد و دو نقطه‌ی دیگر، که بر راستای دو نقطه‌ی قبلی عمودند، دچار جزر می‌شوند. پس در یک شبانه روز در هر نقطه‌ی کره‌ی زمین دو بار جزر و دو بار مد رخ می‌دهد. زیرا زمین در این مدت یکبار دور خود می‌چرخد. علاوه بر جاذبه‌ی ماه، موقعیت ماه و خورشید، فاصله‌ی ماه از زمین نیز بر میزان این کشند تاثیر گذار است. هنگامی که زمین در یک طرف و ماه وخورشید در سویی دیگر باشند جزر و مد توسط جاذبه‌ی خورشید تقویت می‌شود و حداکثر مد که «مهکشند» نامیده می‌شود را پدید می آورد. اما هنگامی که ماه و خورشید نسبت به هم زاویه‌ی 90 درجه بسازند، یعنی ماه در حالت تربیع باشد، در این حالت جهت جاذبه‌ی خورشید بر جهت جاذبه‌ی ماه عمود می‌شود و مقدار جزر و مد به کمترین حالت خود می‌رسد که به آن «کهکشند» می‌گویند.

ب) خورشید گرفتگی ( کسوف )

پدیده‌ی دیگری که به مدار ماه وابسته است، خورشید گرفتگی است. به

شکل 3-11 : در خورشید گرفتگی، زمین در سایه ماه قرار می گیرد.

پوشیده شدن سطح خورشید توسط ماه، خورشید گرفتگی گفته می‌شود. هنگامی که ماه و خورشید و زمین در یک راستا قرار می‌گیرند به گونه‌ای که ماه بین خورشید و زمین قرار گیرد سایه‌ی ماه بر روی قسمتی از زمین می‌افتد و ساکنان آن قسمت مشاهده می‌کنند که بخشی یا تمام قرص خورشید توسط ماه پوشیده شده است (شکل 3-11). شاید به نظر برسد که در هر ماه قمری باید یک خورشید گرفتگی داشته باشیم. اما چرا چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد؟

با توجه به توضیحات ارائه شده، پاسخ این سوال ساده است. علت آن تمایلِ مدارِ گردش ماه به دور زمین نسبت به مدار حرکت زمین (دایرةالبروج) است که باعث می‌شود گاهی اوقات ماه بالا یا پایین دایرة البروج باشد و این عامل سبب می‌شود که سایه‌ی ماه از بالا یا پایین زمین عبورکند (شکل 3-12).

شکل 3-12: وضعیت سایه زمین و ماه در دو حالت مختلف

پس دو شرط برای رخ دادن خورشید گرفتگی نیاز است: اول این‌که ماه در راستای خورشید و زمین باشد و دوم آن‌که ماه تقریباً بر روی صفحه‌ی دایرةالبروج (نزدیک گره‌های مداری خود) باشد.

ج) ماه گرفتگی (خسوف)

ماه گرفتگی یا خسوف زمانی اتفاق می‌افتد که زمین بین ماه و خورشید قرار بگیرد. در این حالت سایه‌ی زمین بر روی ماه می‌افتد و ماه گرفتگی رخ می‌دهد. از آنجا که مخروط سایه‌ی زمین بزرگ است، بنابراین ماه گرفتگی در تمامی مناطقی از زمین که در آنها ماه بالای افق باشد، قابل مشاهده خواهد بود. در واقع سایه‌ی زمین از دو ناحیه‌ی مخروطی شکل درست شده است که یکی در داخل دیگری قرار دارد. بخش درونی یا قسمت سایه، ناحیه‌ای است که زمین مانع از رسیدن پرتوهای خورشید به سطح ماه می‌شود و بخش خارجی یا نیم سایه‌ای منطقه‌ای است که زمین فقط قسمتی از پرتوهای خورشید را مسدود می‌کند و تأثیر خیلی ضعیفی بر قرص ماه می‌گذارد. با این توضیحات می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت که ماه گرفتگی‌ها زمانی رخ می‌دهند که ماه در حالت کامل (بَدر) خود باشد.

منابع

Chaisson - S. McMillan, Astronomy: A Beginner's Guide to the Universe, Fourth

North, Observing the Moon: The Modern astronomers guide, Cambridge university press,

Hamilton, The Moon: http://www.solarviews.com/eng/moon.htm

Palen, Astronomy, Schaum's Outlines series , McGraw-Hill,

7- علیرضا بوژمهرانی، جزوه‌ی آموزش هلال ماه

8- عباس جعفری، اطلس منظومه خورشیدی، انتشارات گیتاشناسی، تالیف: گری هانت و پاتریک مور

9- محمد رضا خواجه پور، نجوم به زبان ساده، انتشارات گیتاشناسی، تالیف: مایر دگانی

فصل چهارم: اصطلاحات و مبانی نجومی رؤیت هلال

اشاره

هر علمی برای بیان نتایج و دستاوردهای خود نیازمند اصطلاحات و مبانی خاص خود است. بعنوان مثال برای فهم قوانین فیزیک می‌بایست با اصطلاحات و مفاهیم اوّلیه‌ی آن آشنا شویم. تنها در این صورت است که می‌توانیم درک درستی از آن علم داشته باشیم. این قضیه تقریباً در تمامی علوم صادق است. برای آشنایی بیشتر با مبحث رویت هلال نیز باید با اصطلاحات و مبانی آن آشنا شویم.

ما در فصل‌های گذشته مطالب کلی در مورد ماه و حرکت آن بیان نمودیم. اکنون قصد داریم تا در این فصل به طور خاص به اصول و مبانی رؤیت هلال ماه بپردازیم.

جدایی زاویه‌ای

همانطور که در فصل‌های گذشته مطرح شد، نحوه‌ی قرارگیری کره‌ی ماه در مدارش نسبت به ناظر زمینی باعث می‌شود که در یک دور گردش ماه به دور زمین، شکل‌های متفاوتی از ماه در آسمانِ زمین قابل رؤیت باشد. اهلّه‌ی ماه پدیده‌ای تکرار شونده است که در هر ماه قمری تکرار می‌شود. اگر در یک زمان مشخص و در شبهای مختلف، به مکان ماه در کره‌ی آسمان توجه کنید، متوجه

شکل 4-1 : جدایی زاویه‌ای ماه و خورشید

خواهید شد که ماه در آسمان جابجا شده و سطح روشن آن نیز تغییر کرده است. اصطلاحاً گفته می‌شود که جدایی زاویه‌ای ماه و خورشید تغییر کرده است. اگر دو خط فرضی از دو جسم مورد نظر به چشم راصد وصل کنیم، آنگاه به زاویه‌ای که این دو خط با هم می‌سازند، جدایی زاویه‌ای گفته می‌شود (شکل 4-1).

برای محاسبه‌ی جدایی زاویه‌ای بین دو جسم می‌توانیم از دو نقطه دید استفاده کنیم. اگر مبنای سنجش، ناظر واقع بر روی کره‌ی زمین باشد و خطوط در چشم راصد به هم برسند، به آن جدایی زاویه‌ای «راصد مرکزی» گفته می‌شود. اما گاهی اوقات ممکن است مبنا، راصدی فرضی واقع در مرکز کره ی زمین باشد که در این صورت به آن جدایی زاویه‌ای «زمین مرکزی» می گویند. توجه داشته باشید که جدایی زاویه‌ای یک فاصله‌ی ظاهری بین دو جسم سماوی است و بر حسب درجه بیان می‌شود. در نجوم یک درجه را به 60 قسمت مساوی تقسیم کرده و هر قسمت را یک دقیقه‌ی قوسی می‌نامند.

همواره جدایی زاویه‌ای عددی بین صفر تا 180 درجه است و نمی‌تواند از 180 درجه تجاوز کند. اما چه موقع جدایی زاویه‌ای ماه از خورشید به 180 درجه می‌رسد؟

جواب سئوال بسیار ساده است. این حالت در هنگام ماه بدر اتفاق می‌افتد، زیرا در این حالت ماه، زمین و خورشید حدوداً روی یک خط قرار گرفته‌اند و زاویه‌ی بین راستایِ زمین - خورشید با راستای زمین - ماه حدود 180 درجه خواهد بود.

مقارنه‌ی ماه و خورشید

برای بررسی تغییرات جدایی زاویه‌ای می‌توانیم مبدأی برای گردش ماه به دور زمین اختیار کنیم. در گردش ماه به دور زمین، لحظه‌ای وجود دارد که ماه کمترین جدایی زاویه‌ای را از خورشید دارد. در نجوم به این لحظه، لحظه‌ی مقارنه گفته می‌شود. در واقع مقارنه برای دو جسم سماوی تعریف می‌شود و آن زمانی است که جدایی زاویه‌ای آنها به کمینه برسد.

حداقل فاصله‌ی زاویه‌ای در دوره‌های مختلف گردش فرق می‌کند. برای روشن شدن موضوع توجه خود را بر روی ماه و خورشید معطوف می‌کنیم. همانطور که ذکر شد به مسیر حرکت ظاهری خورشید بر روی کره‌ی آسمان «دایرة البروج» گفته می‌شد. همچنین گفتیم که مدار سیارات و کره‌ی ماه با صفحه‌ی دایرة البروج زوایای خاصی می‌سازند. وجود چنین زاویه‌هایی باعث می‌شود که جسم سماویِ مورد نظر همیشه در روی صفحه‌ی دایرة البروج قرار نداشته باشد. زاویه‌ی بین مدار کره‌ی ماه با دایرة البروج حدود 5 درجه و 9 دقیقه‌ی قوس است. اگر چنین زاویه‌ای وجود نمی‌داشت، در آنصورت در هر ماه شاهد عبور ماه از جلوی خورشید و در نتیجه کسوف می‌بودیم و این بدین معنا است که کمترین جدایی زاویه‌ای مراکز آنها از یکدیگر همیشه برابر صفر درجه می‌شد. اما وجود چنین زاویه‌ای بین دو مدار و حرکت‌های ماه و زمین باعث می‌شود که کمینه‌ی جدایی مراکز ماه و خورشید از یک ماه تا ماه بعد تغییر کند.

از دید ناظر زمینی خورشید بر روی دایرة البروج حرکت می‌کند. بنابراین عرض دایرة البروجی خورشید صفر است. در نتیجه می‌توان خورشید را در دستگاه مختصات دایرة البروجی با یک مشخصه یعنی طول دایرة البروجی مشخص کرد. اما اجرام دیگر از جمله ماه در زمانهای مختلف عرض دایرةالبروجیِ متفاوتی نیز دارند. مقارنه (ماه نو) زمانی اتفاق می‌افتد که طول دایرةالبروجی شکل 4-2 : مقارنه ماه و خورشید زمانی است که طول دایرة البروجی ماه و خورشید یکسان شود

ماه و خورشید یکسان شود. از این بحث مشخص است که در زمان مقارنه بیشترین جدایی زاویه‌ای ماه و خورشید 5 درجه و 9 دقیقه و کمترین جدایی زاویه‌ای، صفر درجه می‌تواند باشد و حالت اخیر زمانی است که دقیقاً مرکز ماه از روی مرکز خورشید عبور کند

یعنی خورشید گرفتگی کامل رخ دهد. بنابراین ماه در زمان مقارنه در ماههای

مختلف دارای عرض دایرة البروجی متفاوتی است.

خورشید در مدت یک سال، یکبار دایرة البروج را طی می‌کند اما همانطور که اشاره شد ماه در مدت 3/27 روز این مسیر را طی می‌کند. بنابراین پس از مقارنه، طول دایرة البروجی ماه با سرعت بیشتری افزایش می‌یابد. یکی از مشخصه‌های نجومی مورد استفاده، اختلاف طول دایرة البروجی ماه و خورشید است که در نجوم دوره‌ی اسلامی اصطلاحاً «بعد سواء» نامیده می‌شده است.

اکنون به سراغ یکی دیگر از اصطلاحات مربوط به رؤیت هلال ماه می‌رویم. برای شروع بحث با مقدمه‌ای شروع می‌کنیم.

سنّ ماه

وقتی شخصی از شما می‌پرسد که چند سال دارید؟ شما در پاسخ به این سوال، تعداد سالهای گذشته از لحظه‌ی تولّدتان را محاسبه می‌کنید.

در مورد هلال نیز چنین اصطلاحی رایج است، یعنی می‌توان برای هلال ماه نیز سنّی قائل شد. همانطور که شما برای محاسبه‌ی سنّ خود از یک مبدأ زمانی که همان لحظه‌ی تولّدتان است استفاده می‌کنید. بنابراین برای محاسبه‌ی سنِّ هلال نیز به یک مبدأ نیاز داریم. اما چه مبدأی را برای محاسبه‌ی سنّ هلال انتخاب کنیم؟

شاید جواب دهید که هر مبدأی را می‌توان انتخاب کرد. جوابتان کاملاً صحیح است ولی اگر بخواهیم مقایسه‌ای بین سنّ هلال‌ها داشته باشیم و از نتایج این مقایسه برای بررسی‌های علمی استفاده کنیم، استفاده از مبدأ‌های مختلف کار را دشوار می‌سازد و عملاً مقایسه‌ی بین سنّ هلال‌ها امکان پذیر نمی‌باشد. مثلاً اگر شخصی مبدأ محاسبه‌ی سنّش را در تاریخ خاصی به غیر از زمان تولّدش قرار بدهد، نفر دوم هم در تاریخی دیگر و همین طور تا آخر. در این صورت مقایسه‌ی سن بین افراد مختلف کار بی‌معنایی خواهد بود. در مورد هلال نیز

همین طور است. پس باید مبدأی را انتخاب کنیم که هدف ما را از بیان سن برآورده کند. شاید بهترین ملاک برای مبدأ محاسبه‌ی سنّ هلال، لحظه‌ی مقارنه‌ی ماه و خورشید از دید ناظر زمین مرکزی باشد. این مبدأ بسیار شبیه به لحظه‌ی تولد انسان یا لحظه‌ی تحویل سال است.

با این توضیحات می‌توان اینگونه برداشت کرد که سنّ ماه در هر لحظه برابر با مدت زمان گذشته از لحظه‌ی مقارنه‌ی ماه و خورشید است. برای روشن شدن موضوع مثالی را ذکر می‌کنیم. فرض کنید لحظه‌ی مقارنه برای هلالی ساعت 11:42 روز 8 مهر باشد. اگر شما بخواهید سنّ ماه را در لحظه‌ی غروب همان روز بدانید، چه می‌کنید؟ همانطور که از تعریف سنّ ماه بر می‌آید باید اختلاف بین زمان غروب خورشید تا لحظه‌ی مقارنه را بدست آوریم. اگر بدانیم زمان غروب خورشید در روز 8 مهر، ساعت 17:51 است. در نتیجه می‌توان فهمید که سنّ هلال در لحظه‌ی غروب خورشیدِ روز 8 مهر برابر با 6 ساعت و 9 دقیقه خواهد بود.

بر اساس اینکه چه میزان از سنّ ماه گذشته، هلال‌ها را به سه دسته‌ی هلال‌های جوان ، هلال‌های میان سال و هلال‌های پیر دسته بندی می‌کنند. بر این اساس به هلال‌هایی که سنّشان از 20 ساعت کمتر باشد هلال جوان ، بین 20 تا 24 ساعت باشد هلال میان سال و بیشتر از 24 ساعت باشد هلال پیر گفته می‌شود. معمولاً سنّ ماه بیشتر برای حالتی استفاده می‌شود که ماه به شکل هلال است.

در فصل‌های گذشته اشاره شد که یک ماه قمری با هلال باریک ماه در افق غربی شروع شده و در نهایت با هلال باریک در افق شرقی و آن هم قبل از طلوع خورشید، پایان می‌یابد. پس در هر ماه قمری دو هلال داریم که اوّلی هلال باریکی در افق غربی است که بعد از غروب خورشید پدیدار می‌شود و به آن هلال شامگاهی (هلال اول ماه) و دیگری هلال باریکی که در افق شرقی و قبل

از طلوع خورشید رؤیت می‌شود که به آن هلال صبحگاهی (هلال آخر ماه) گویند. در حالت هلالِ آخر، ماه هنوز به لحظه‌ی مقارنه نرسیده است. در نتیجه یا باید سنّ آن را نسبت به زمان مقارنه‌ی همان ماه حساب کنیم که در این حالت به عنوان نمونه سنّ ماه ممکن است 27 روز و 15 ساعت و 29 دقیقه باشد. اما معمولاً سنّ هلال‌های صبحگاهی را نسبت به لحظه‌ی مقارنه‌ی ماه بعد می‌سنجند. در این حالت به مدت زمانی که بین لحظه‌ی فعلی هلال و لحظه‌ی مقارنه‌ی ماه بعد وجود دارد سنّ منفی هلال گفته می‌شود. در واقع می‌بینیم که تعریف سنّ منفی با تعریف سنّ مثبت هلال تفاوتی ندارد، تنها مقدار سنّ منفی هلال عددی است با علامت منفی و نمایان‌گر آن است که چنین هلالی، هلال قبل از مقارنه است و به اندازه‌ی سنّ هلال تا مقارنه فرصت باقی است. استفاده از سنّ منفی هلال امکان تفکیک و مقایسه‌ی بین هلال‌های صبحگاهی و هلال‌های شامگاهی را فراهم می‌سازد.

برگردیم به مثال قبل. فرض کنید که از شما سنّ هلال را در لحظه‌ی طلوع خورشید در روز 8 مهر خواسته‌اند و به شما گفته‌اند که لحظه‌ی طلوع خورشید ساعت 5 و 58 دقیقه است. برای محاسبه‌ی سنّ هلال کافی است که زمان طلوع خورشید (لحظه‌ی مورد نظر برای محاسبه‌ی سنّ هلال) را از زمان مقارنه‌ی ماه و خورشید کم کنید. با انجام این محاسبات سنّ ماه برابر با منهای 5 ساعت و 44 دقیقه خواهد بود. قرار دادن علامت منفی بسیار با اهمیت است و اگر نخواهیم که از علامت منفی استفاده کنیم حتماً باید لفظِ هلالِ صبحگاهی و یا هلال قبل از مقارنه را بیاوریم. در واقع علامت منفی نمایان‌گر هلال صبحگاهی است.

در اوایل فصل اصطلاحی به نام جدایی زاویه‌ای را تعریف کردیم. جدایی زاویه‌ای ماه و خورشید در بحث رؤیت هلال دارای کاربرد و اهمیت فوق العاده‌ای است. زیرا به عنوان نمونه می‌توان گفت که هر چه جدایی زاویه‌ای ماه از خورشید کمتر باشد، رؤیت هلال به علّت نزدیکی آن به خورشید سخت‌تر

می‌شود که در عمل نیز این چنین است.

اما آیا هر قدر هم که هلال به خورشید نزدیک شود، می‌توان هلال را هر چند با ابزارهای قوی مشاهده نمود؟

حدّ دانژون

در واقع این سئوال مهم و اساسی است که پاسخ به آن فوق العاده اهمیت دارد. در سال 1931 آندره دانژون، اخترشناس فرانسوی، با رؤیت هلالی با سنّ 2/16- ساعت دریافت که طول کمان این هلال حدود 80 درجه است. طول کمان هلال زاویه‌ای است که دو انتهای لبه‌ی هلال با مرکز قرص ماه ایجاد می‌کند. طول کمان هلال‌های باریک ماه بسیار کمتر از 180 درجه است. دانژون با جمع آوری داده‌ها و انجام رصدها متوجّه شد که هر چه جدایی زاویه‌ای ماه و خورشید کمتر باشد، طول کمان کوتاه‌تر است. او به این نتیجه رسید که اگر جدایی زاویه‌ای از حدّی کمتر باشد، طول کمان هلال تقریباً صفر درجه می‌شود و در نتیجه هلال قابل مشاهده‌ای وجود ندارد. دانژون بر اساس داده‌های جمع آوری شده به این نتیجه رسید که حداقل جدایی زاویه‌ای برای تشکیل شدن هلال 7 درجه است. یعنی قبل از اینکه جدایی زاویه‌ای هلال به 7 درجه برسد هلال ماه قابل مشاهده‌ای شکل نخواهد گرفت. امروزه این مقدار در بحث رؤیت هلال ماه به حدّ دانژون معروف است. اما چرا چنین پدیده‌ای رخ می‌دهد؟

حدود 70 سال پیش، دانژون دلیل این حد را اثر سایه‌ی کوه‌های ماه دانست. همانطور که در فصل گذشته اشاره شد، کره‌ی ماه در هر 3/27 روز یک بار به دور خود می‌چرخد. بنابراین شبانه روز در ماه خیلی طولانی‌تر از زمین است. این گفته به این معنی است که جابجایی خورشید در ماه خیلی آرام رخ می‌دهد. علاوه بر این لبه‌ی هلال ماه یک سطح صاف و هموار نیست و دارای کوه‌ها و درّه‌های زیادی است. در لبه‌ی ماه، رشته کوه‌هایی وجود دارند که مانع رسیدن

نور خورشید به دیگر مناطق سطح ماه می‌شوند. چون سرعت حرکت خورشید در آسمانِ ماه خیلی کم است، زمان بسیار بیشتری طول می‌کشد تا خورشید از پشت موانع طلوع کند و سطح ماه را روشن نماید. بنابراین کوه‌ها با ایجاد مانع بر سرِ مناطق روشن و همچنین ایجاد سایه، مانع از روشن شدن سطح ماه و همچنین رسیدن نورِ سطوح روشن به زمین می‌شوند. در نتیجه هلال برای مدتی تحت هیچ شرایطی رؤیت نمی‌شود. زیرا نوری از ماه به چشم راصد نمی‌رسد تا راصد بتواند آن را ببیند. مطابق این توضیح در این صورت امکان رؤیت هلال به هیچ وجه وجود نخواهد داشت. در واقع دانژون اعتقاد داشت که اگر ماه عاری از پستی و بلندی می‌بود آنگاه طول کمان هلال همیشه برابر 180 درجه می‌شد.

تاکنون نظرهای دیگری در مورد مقدار و دلیل حد دانژون مطرح شده است. برخی از محقّقین اعتقاد دارند که عامل عوارض لبه‌ی ماه در بروز این حد تأثیر‌گذار نیست. در مورد مقدار آن برخی جدایی 5/7 درجه و برخی دیگر جدایی 5 درجه را برای حدّ تشکیل هلال ماه صحیح می‌دانند.

با توجه به اینکه حداکثر جدایی زاویه‌ای ماه در لحظه‌ی مقارنه می‌تواند حدود 5/5 درجه باشد و اگر حد دانژون را 7 درجه به حساب بیاوریم آنگاه می‌توان نتیجه گرفت که ماه در یک دوره‌ی گردش به دور زمین در زمان‌های خاصی هرگز و تحت هیچ شرایطی رؤیت نخواهد شد. زیرا در زمان‌هایی مقدار جدایی زاویه‌ای ماه از خورشید از 7 درجه کمتر می‌شود.

البته نباید این تصوّر ایجاد شود که اگر جدایی زاویه‌ای هلالی از خورشید بیشتر از 7 درجه باشد آنگاه حتماً هلال رؤیت خواهد شد. زیرا رؤیت هلال تنها به عامل جدایی زاویه‌ای ارتباط نداشته و عوامل دیگری مثل ارتفاع و ضخامت هلال ماه در رؤیت پذیری هلال تأثیر‌گذارند. اما با توجه به حدّ دانژون و رصدهای موجود می‌توان گفت که اگر جدایی زاویه‌ای هلالی از حدّ دانژون کمتر باشد آنگاه عوامل دیگر نقشی در رؤیت پذیری و یا عدم رؤیت پذیری نخواهند

داشت. پس مشخص می‌شود که جدایی زاویه‌ای یکی از تأثیر‌گذارترین پارامترها در رؤیت پذیری هلال ماه است و باید با دقت زیادی مورد بررسی قرار گیرد.

مدّت مکث

رؤیت پذیری هلال ماه تنها به مشخصاتی مانند جدایی زاویه‌ای و سنّ ماه ارتباط ندارد. عوامل دیگری نیز به طور غیر مستقیم در قابل رؤیت بودن هلال تأثیرگذار هستند. یکی از این عوامل، روشنایی زمینه‌ی آسمان است که با کمیّتی به شکل 4-3: تصویری از خورشید در حال غروب

نام مدّت مکثِ ماه قابل تشخیص است. همانطور که اشاره شد در هلال‌های شامگاهی، پس از غروب خورشید تا مدتی هلال ماه در آسمان غربی حضور دارد. اصطلاحاً به اختلاف زمان غروب خورشید و غروب ماه، مدّت مکث گفته می‌شود.

برای اینکه بتوانیم به خوبی با این اصطلاح آشنا شویم می‌بایست درک دقیقی از زمان غروب خورشید داشته باشیم.

کره‌ی زمین دارای جوّی است که آن را در برگرفته است. جوّ زمین از لایه‌های گازی مختلفی تشکیل شده است که موجب پراکندگی نور خورشید و

در نتیجه روشنایی نسبتاً یکنواخت آسمان می‌شوند. به همین دلیل است که آسمان سیاراتی که جوّ ندارند، حتی در حضور خورشید نیز سیاه دیده می‌شوند. جوّ زمین باعث می‌شود تا مدتی قبل از طلوع خورشید و تا مدتی بعد از غروب خورشید همچنان آسمان روشن باشد. علاوه بر این نور خورشید در اثر عبور از جوّ از مسیر مستقیم خود منحرف می‌شود که به این پدیده شکستِ نور گفته می‌شود. یکی از نمونه‌های آشکار این پدیده، نزدیک به نظر رسیدن جسمی است که در ته یک استخرِ پر از آب قرار دارد.

وقتی به تدریج ارتفاع خورشید کاهش می‌یابد، لحظه‌ای که لبه‌ی بالایی قرص خورشید در زیر افق ناظر قرار می‌گیرد را زمان غروب خورشید برای ناظر می‌گویند. نورِگسیل شده از خورشید قبل از این‌که به ناظر برسد از جو عبور می‌کند. وجود جوّ باعث می‌شود که مسیر نور منحرف شده و خورشید بالاتر از موقعیت واقعی خود به نظر برسد. به طور کلی می‌توان گفت که اثر شکست موجب می‌شود که ارتفاع اجسام بیش از آنچه که است مشاهده شود. مقدار شکست به عوامل مختلفی مانند ارتفاع جسم، دما و فشار محیط بستگی دارد. هر چه ارتفاع جسم کمتر باشد مقدار شکست بیشتر است. به طور متوسط مقدار شکست در افق ناظر 34 دقیقه‌ی قوسی است. بنابراین بدون در نظر گرفتن اثر شکست، قرص خورشید 34 دقیقه‌ی قوسی پایین‌تر قرار دارد که در بحث‌های دقیق باید لحاظ شود(شکل 4-4). فرضاً اگر هنگامی که ارتفاع خورشید کم است ناگهان جو زمین را برداریم، آنگاه خورشید 34 دقیقه‌ی قوس (حدود نیم درجه) پایین‌تر از مکان قبلی دیده خواهد شد.

در نتیجه به طور دقیق زمان غروب خورشید لحظه‌ای است که مرکز قرص خورشید 50 دقیقه‌ی قوس زیر افق ناظر باشد که 34 دقیقه‌ی قوس آن به علت تأثیر پدیده‌ی شکست و 16 دقیقه‌ی قوس باقیمانده مربوط به شعاع ظاهری قرص خورشید است (قطر ظاهری خورشید به طور میانگین 32 دقیقه‌ی قوس

است). توجه داشته باشید که نرم‌افزارهای نجومی ارتفاع مرکز جسم را به عنوان ارتفاع آن جسم در نظر می‌گیرند.

شکل 4-4 : در اثر پدیده‌ی شکست، خورشید کمی بالاتر از مکان واقعی خود مشاهده می شود.

پس از این مقدمه با ذکر یک مثال به بحث تأثیر زمینه‌ی روشن آسمان در رؤیت پذیری هلال ماه بر می‌گردیم.

در یک زمینه‌ی تاریک به راحتی می‌توان نور شمع را تشخیص داد. اما مشاهده‌ی نور همان شمع در نزدیکی یک پروژکتورِ روشن امکان پذیر نخواهد بود. زیرا نور خیره کننده‌ی پروژکتور مانع از آن می‌شود که بتوانید نورِ به نسبت ضعیفِ شمع را ببینید. فرض کنید پروژکتور شما این قابلیّت را دارد که بتوان نور آن را به آرامی کم کرد. همانطور که نور پروژکتور را کم می‌کنید، به لحظه‌ای می‌رسید که می‌توانید شعله‌ی شمع را مشاهده نمایید. پس از آن دیدن شمع آسانتر می‌شود بطوری که پس از مدّتی براحتی و بدون زحمت می‌توانید شعله‌ی شمع را ببینید. دقیقاً مثل چنین پدیده‌ای برای رؤیت هلال اتفاق می‌افتد. زمینه‌ی روشنِ آسمان که به واسطه‌ی نور خورشید روشن شده همانند پروژکتور و هلال باریک ماه نیز مثل نور ضعیف شمع است. معمولاً روشنایی شدید آسمان در طول روز باعث می‌شود که هلال باریک ماه رؤیت نشود. اما پس از غروب خورشید رفته رفته آسمان تاریک می‌شود تا به مرزی برسد که نور هلال بر نور زمینه‌ی آسمان فایق شود. در این لحظه است که می‌توان هلال را رؤیت کرد.

معمولاً در لحظه‌ی غروب خورشید آسمانِ غربی به رنگ زرد مایل به قرمز

می‌گراید. رنگ هلال نیز زرد روشن است. یکی از سختی‌های رؤیت هلال تشابه رنگ هلال با رنگ زمینه‌ی آسمان است. اما هر چه از زمان غروب خورشید می‌گذرد از رنگ و نورانیّت زمینه‌ی آسمان کاسته می‌شود و به حدّی می‌رسد که تفکیک نورانیّت هلال و زمینه‌ی آسمان برای چشم ممکن می‌شود. در این لحظه است که در اصطلاح علمی تضادّ رنگی بوجود می‌آید و چشم قادر است که این دو رنگ را از هم تفکیک کند.

همانطور که اشاره شد مدّت مکث می‌تواند بیانگر روشنایی زمینه‌ی آسمان و ایجاد تضاد رنگی بین هلال و زمینه‌ی آسمان باشد. مدّت مکث نشان می‌دهد که هلال ماه پس از غروب خورشید چه مدت بالای افق می‌ماند. به بیان دیگر ماه چند دقیقه پس از غروب خورشید، غروب می‌کند. از آنجایی که هلال‌های ماه در نزدیکی خورشید قرار می‌گیرند، در نتیجه ماه به سرعت غروب خواهد کرد. بیشتر هلال‌های اول ماه مدّت مکثی بین 30 الی 90 دقیقه دارند. ولی چه ارتباطی بین پارامتر مدّت مکث ماه و روشنایی آسمان و تأثیر آن بر رؤیت پذیری هلال وجود دارد؟

پس از غروب خورشید، با گذشت زمان آسمان منطقه تاریکتر می‌شود. اگر مدت مکث کم باشد آنگاه ماه به سرعت غروب می‌کند در حالی که زمینه‌ی آسمان هنوز روشن است و این امکان برای راصد پدید نمی‌آید که بتواند هلال را رؤیت نماید، زیرا تضادّ رنگی هنوز ایجاد نشده است، در نتیجه رصد هلال بسیار سخت می‌شود. اما اگر مدّت مکث ماه زیاد باشد آنگاه راصد مدّت بیشتری پس از غروب خورشید فرصت دارد تا هلال را پیدا کند. در ضمن با گذشت زمان آسمان منطقه رو به تاریکی می‌گراید و شانس راصد برای رؤیت هلال افزایش می‌یابد. در مورد هلال‌های صبحگاهی، چون ابتدا ماه طلوع می‌کند، از مشخصه‌ی دیگری به نام «مدّت زمان بین طلوعین» استفاده می‌شود. منظور از مدّت زمان بین طلوعین، اختلاف زمان طلوع ماه و طلوع خورشید است. طبیعی است که هر چه

این مشخصه بیشتر باشد، شدت تابش خورشید دیرتر افق شرقی را روشن می‌کند و شانس رؤیت هلال بالا می‌رود.

ارتفاع هلال

یکی دیگر از اصطلاحات رایج در بحث هلال ماه میزان ارتفاع ماه از افق است. همانطور که در فصل اول بیان شد ارتفاع، زاویه‌ی بین افق و جسم مورد نظر است. به این معنی که اگر یک خط فرضی از هلال و همچنین خطی دیگر از نقطه‌ی تصویر هلال روی افق به چشمانمان وصل کنیم، زاویه‌ی بین این دو خط ارتفاع هلال را مشخص می‌کند.

شکل 4-5 : سه مشخصه طلایی رؤیت هلال ماه

ارتفاع هلال ماه یکی از مشخصه‌های تأثیر‌گذار در رؤیت هلال ماه است. هر چه ارتفاع هلال کمتر باشد، نور رسیده از آن از لایه‌های ضخیم‌تری از جوّ عبور می‌کند و درخشندگی آن بیشتر کاهش می‌یابد. علاوه بر این حتماً توجه کرده‌اید که در نزدیکی افق گرد و غبار بیشتری وجود دارد که می‌تواند موجب محو شدن هلال ماه شود. بنابراین هر چه قدر ارتفاع هلال کمتر باشد، غبار آن منطقه بیشتر است و نتیجه آن می‌شود که نور هلال توسط غبار، بیشتر جذب شده و رؤیت

هلال سخت‌تر می‌شود. بنابراین ارتفاع ماه یکی از مشخصه‌های تأثیرگذار در رؤیت هلال ماه است. معمولاً برای مقایسه‌ی ارتفاع هلال‌های مختلف، مقدار ارتفاع ماه را در زمان غروب خورشید مدّ نظر قرار می‌دهند. برخی از مشخصه‌های نجومی هلال ماه مستقل نبوده و به دیگر عوامل وابسته هستند. مثلاً هر چه ارتفاع ماه بیشتر باشد، مدّت مکث آن نیز بیشتر خواهد بود و یا اینکه در نیمکره‌ی شمالی زمین، اگر عرض دایرة البروجی ماه مثبت باشد ارتفاع هلال بیشتر خواهد بود.

اختلاف سمت

از دیگر مشخصه‌های تأثیرگذار بر رؤیت پذیری هلال می‌توان به میزان اختلاف سمت ماه و خورشید اشاره نمود. همانطور که گفتیم سمت یکی از مشخصه‌های مکانی جسم در نجوم کروی است که با استفاده از آن و ارتفاع می‌توان مکان ماه را بر روی کره‌ی آسمان پیدا کرد(شکل 4-5). اگر در زمان غروب خورشید اختلاف سمت ماه با خورشید را بدانیم می‌توان سمت ماه را به درستی تعیین نماییم.

لازم به ذکر است که از این به بعد منظور از اختلاف سمت، اختلاف سمت ماه از خورشید در لحظه‌ی غروب خورشید است، مگر اینکه به غیر آن اشاره شود.

فرض کنید که ارتفاع هلال ثابت است و می‌خواهیم تأثیر اختلاف سمت را مشاهد کنیم. ابتدا فرض می‌کنیم که هلال در بالای خورشید و در ارتفاع خاصّی قرار دارد. در این حالت اختلاف سمت آنها برابر صفر خواهد بود. حال مکان هلال را با همان ارتفاع به سمت چپ یا راست حرکت می‌دهیم(شکل 4-6). واضح است که هر چه هلال به سمت چپ یا راست حرکت کند، نورانیّت زمینه‌ی آسمان در آن منطقه کمتر می‌شود و همین امر باعث افزایش تضادّ رنگی هلال و آسمان خواهد شد.

شکل 4-6 : تاثیر اختلاف سمت در کاهش نورانیّت زمینه‌ی آسمان

پس هر چه هلال به سمت چپ (و یا راست) حرکت کند رؤیت آن راحت‌تر خواهد بود.

از این بحث می‌توان این نکته را نتیجه گرفت که اگر ارتفاع دو هلال در لحظه‌ی غروب خورشید با هم برابر باشد، هلالی راحت‌تر رؤیت خواهد شد که دارای اختلاف سمت بیشتری باشد.

اگر اختلاف سمت ماه و خورشید برابر صفر باشد، آنگاه هلال ماه در بالای خورشید قرار می‌گیرد.

در این حالت کاسه ی هلال به سمت بالا است و مانند این است که هلال از بالا و زیر چشمی به خورشید نگاه می‌کند. اصطلاحاً به چنین هلال‌هایی که اختلاف سمتشان حدود صفر باشد، هلال‌های خجالتی گفته می‌شود. سمت تقعّر چنین هلال‌هایی به سمت بالا است. اختلاف سمت می‌تواند مثبت و یا منفی باشد. اگر هلالی در سمت چپ خورشید قرار بگیرد آنگاه اختلاف سمت را با علامت منفی و اگر هلال در سمت راست خورشید باشد، اختلاف سمت را با علامت مثبت نمایش می‌دهند. اکثر هلال‌های شامگاهی که در نیمکره‌ی شمالی،

از جمله در ایران، رؤیت می‌شوند دارای اختلاف سمت منفی هستند و به ندرت اختلاف سمت آنها صفر و یا مثبت می‌شود.

فاز ماه

همانطور که پیش‌تر اشاره شد، ماه در یک دوره‌ی چرخش خود به دور زمین، از دید ناظر زمینی به شکل‌های متفاوتی دیده می‌شود و میزان سطح روشن آن تغییر می‌کند. اصطلاحاً به نسبت سطح روشن ماه به کل سطح آن، فاز ماه گفته می‌شود. فاز ماه را به دو صورت عدد یا درصد نشان می‌دهند. معمولاً شکل 4-7 : درصد بخش درخشان ماه را فاز می گویند

مقدار فاز ماه را به صورت عددی بین 0 و 1 نمایش می‌دهند. اگر مقدار فازِ عددی ماه را در 100 ضرب کنیم، مقدار فاز ماه بر حسب درصد به دست می‌آید(شکل 4-7). در حالتی که بخواهند فاز ماه را به صورت عددی بیان کنند، عدد 1 را برای ماه کامل در نظر می‌گیرند.

معمولاً هلال‌های جوان ماه، فازی کمتر از 2% دارند. هر چه میزان فاز ماه بیشتر باشد، سطح روشن آن بیشتر و هلال نورانی‌تر خواهد بود و شانس راصد برای رؤیت هلال بیشتر خواهد شد. گاهی اوقات هلال‌های اول ماه به قدری

درخشان هستند که می‌توان آنها را قبل از غروب خورشید و در طول روز، با کمک یک ابزار نجومی مشاهده کرد. فاز ماه ارتباط مستقیمی به جدایی زاویه‌ای ماه از خورشید دارد. هر چه جدایی زاویه‌ای ماه و خورشید بیشتر باشد، فاز ماه بیشتر است.

طول کمان هلال

در بحث حدّ دانژون اصطلاحی به نام طول کمانِ هلال مطرح شد. اکنون می‌خواهیم کمی بیشتر در مورد آن و اهمّیّتش صحبت کنیم.

طول کمان یکی از مهمترین مشخصه‌های هلال است که باید در هنگام رصدِ هلال، آن را ثبت نمود. معمولاً برای بیان طول کمان، از روش دایره‌ی ساعتی استفاده می‌کنند. در این روش قرص ماه را مانند یک ساعت فرض می‌کنند، به طوری که درجات ساعت بر روی کمان هلال منطبق شود. سپس موقعیّت نقاط ابتدایی و انتهایی هلال (نوک هلال) را بر روی ساعت تخمین می‌زنند.

سپس این اعداد را می‌خوانند. مثلاً می‌گویند که طول ساعتی کمان هلالی بین ساعت 1 الی 6 است. با داشتن این اعداد می‌توان طول کمان را به راحتی و با دقت خوب بدست آورد. از آنجایی که طول 12 ساعتی کمان هلال برابر با 360 درجه است، بنابراین هر یک ساعت برابر 30 درجه بوده، پس طول این کمان تقریباً برابر 150=30×(1- 6) درجه خواهد بود.

ناپیوستگی هلال

اما یک پدیده‌ی جالبِ دیگر نیز برای بعضی هلال‌های باریک رخ می‌دهد. گاهی اوقات پیش می‌آید که هلالی پیوسته دیده نمی‌شود. در این حالت کمان هلال ممکن است در یک یا چند نقطه منقطع باشد(شکل 4-8). معمولاً چنین پدیده‌ای با استفاده از ابزار‌های نجومی قابل تشخیص است. در واقع بر اثر

شکل 4-8 : کمان برخی هلال‌های باریک ناپیوسته هستند.

پدیده‌ی رخگرد ماه، گاهی اوقات کوه‌های بلند ماه با ایجاد مانع بر سر مناطق روشن باعث ایجاد شکاف در هلال می‌شوند.

به بیان دیگر این کوه‌های بلند مانع از عبور نور شده و باعث می‌شوند که هلال به صورت ناپیوسته و چند تکّه رؤیت شود. اگر چنین پدیده‌ای مشاهده شد حتماً باید در گزارش به آن اشاره و اگر امکان دارد باید مکان ناپیوستگی، چه با شیوه‌ی ترسیمی و چه با شیوه‌ی ساعتی، در گزارش ذکر شود.

ضخامت بخش میانی

یکی دیگر از واژه‌های مورد استفاده در زمینه‌ی هلال ماه، ضخامت بخش میانی هلال است. هلال ماه مانند کاسه‌ای است که در بخش میانی خود بیشترین ضخامت را دارد و هر چه به سمت لبه‌های هلال حرکت کنیم از ضخامت آن کاسته می‌شود. منظور از ضخامت میانی هلال ماه، پهنای بخش میانی کمان هلال است که بر حسب دقیقه یا ثانیه‌ی قوسی بیان می‌شود. طبیعی است که هر چه فاز ماه بیشتر باشد، ضخامت کمان هلال نیز بیشتر خواهد بود.

شکل 4-9: ضخامت بخش میانی هلال

فاصله‌ی ماه از زمین

از دیگر ویژگیهای مدار ماه که در بحث رؤیت پذیری هلال بسیار تأثیرگذار است، فاصله‌ی ماه از زمین است. در فصل‌های گذشته اشاره شد که به علت بیضوی بودن مدارِ کره‌ی ماه فاصله‌ی آن از زمین تغییر می‌کند. میزان این فاصله بر رؤیت پذیری هلال تأثیر می‌گذارد. برای درک راحت‌تر این مفهوم از مثالی استفاده می‌کنیم.

فرض کنید که در کنار جاده‌ای ایستاده‌اید و به ماشین‌های در حال عبور نگاه می‌کنید. ماشین‌ها به سرعت از کنار شما رد می‌شوند. در واقع تغییر مکان آنها در نزدیکی‌های شما بسیار زیاد است. اما اگر در آسمان به هواپیمایی که در آن لحظه در حال پرواز است نگاه کنید، می‌بینید با اینکه سرعت هواپیما چند ده برابر سرعت ماشین است، اما مقدار جابجایی آن در چشم شما (تغییر مکان آن) بسیار کمتر از ماشین است. این پدیده به این جهت رخ می‌دهد که تغییر مکان یک جسم در چشم ناظر تنها به سرعت یک جسم ارتباط ندارد، بلکه فاصله‌ی آن جسم از ناظر نیز اهمیت دارد. یا در مثال دیگر اگر دو جسم با سرعت یکسان در حال حرکت باشند، مطمئناً تغییر مکان جسمی که نزدیکتر است بیشتر خواهد

بود. در مورد ماه نیز چنین پدیده‌ای رخ می‌دهد. به علت بیضی بودن مدار ماه، فاصله‌ی آن از زمین ثابت نیست. در نتیجه تغییر مکان آن در بازه‌های زمانی ثابت همواره یکسان نیست. هنگامی که ماه در حضیض مداری خود قرار دارد سریعتر از حالتی که در اوج مداری خود قرار دارد در زمینه‌ی آسمان جابجا می‌شود. به عنوان نمونه فرض کنید که دو هلال، زمان مقارنه‌ی یکسانی دارند ولی یکی از هلال‌ها در اوج و دیگری در حضیض مداری است. در این حالت به ازای یک سنّ مشخص هلال، جدایی زاویه‌ای آنها از خورشید متفاوت خواهد بود. زیرا هلالی که در حضیض بوده سریعتر جابجا شده و جدایی‌اش بیشتر گشته است. در حالی که قرار گرفتن ماه در اوج مداری باعث می‌شود مقدار کمتری از خورشید فاصله بگیرد و جدایی زاویه‌ای آن نسبت به حالت حضیض کمتر شود. علاوه بر این وقتی هلال ماه در حضیض قرار دارد به زمین نزدیکتر است و در مقایسه با هلال مشابه‌ای که در اوج قرار دارد، درخشان‌تر دیده می‌شود. در نتیجه اگر در هنگام رصد هلال، ماه در حضیض مداری خود باشد احتمال رؤیت هلال بالا می‌رود، زیرا هم ماه در زمینه‌ی آسمان با سرعت بیشتری حرکت می‌کند و هم درخشندگی آن نسبت به حالت حضیض زیادتر خواهد بود. در ضمن با افزایش بیشترِ جدایی زاویه‌ای، فاصله‌ی بین زمان غروب خورشید و ماه (مدت مکث) افزایش می‌یابد.

نامگذاری هلال

اما در بخش پایانی این فصل قصد داریم، روش‌هایی را برای نامگذاری هلال‌ها شرح دهیم. برای نامگذاری هلال‌ها روش‌های متفاوتی وجود دارد.

یکی از روش‌های معمول روشی است که در آن از نامگذاری هلال‌ها بر اساس ماه قمری استفاده می‌شود. در این روش هلال را با دو مشخصه می‌شناسند. یکی ماه قمری است که آن هلال آغازگر آن ماه است و دیگر سالِ

قمری آن ماه است. مثلاً می‌گویند هلال صفر 1431 هجری قمری که در واقع این هلال در روز 29 و یا 30 محرّم باید رؤیت شود.

اما روش‌های دیگری هم وجود دارد. در این روش‌ها از یک سیستم شمارشی برای مشخص کردن هلال‌ها استفاده می‌شود. نام این روش‌ها، شماره‌ی ماه گرد اسلامی و شماره‌ی ماه گرد نجومی است.

شماره‌ی ماه گرد اسلامیِ هر ماه، به تعداد ماه‌های گذشته از اول محرّم سال هجرت پیامبر اسلامˆ از مکه به مدینه گفته می‌شود. مثلاً هلال رمضان 1429 با شماره‌ی ماه گرد اسلامی 17145 مشخص می‌شود. یعنی این هلال 17145 امین ماه قمری پس از اول محرم سال هجرت پیامبر اعظمˆ است.

شمارشگر دیگر به نام شماره‌ی ماه گرد نجومی معروف است که مبنای کار آن همانند شماره‌ی ماه گرد اسلامی است، با این تفاوت که مبدأ آن متفاوت است. در این سیستمِ شمارشی مبنا، هلال واقع در ژانویه سال 1923 میلادی است و در تعریف، منظور تعداد ماه‌های گذشته از این تاریخ است. این روش شمارش، که به «شماره‌ی ماه گرد برون» نیز معروف است، به پاس ارج نهادن به فعالیت‌های ارزشمند «ارنست برون» (Ernest Brown ، 1938 – 1866 م.) در زمینه‌ی هلال ماه، انتخاب گردید. به عنوان مثال شماره‌ی ماه گرد نجومی هلال رمضان 1429، برابر با 1060 است.

منابع

Shaukat, The Science of Moon Sighting:

http://www.ummah.net/moonsighting/science/moonscie.htm

2- محمد احمدی ، مختصری در مورد هلال ماه، پایگاه اینترنتی ماه نو به نشانی www.newmoon.ir

3- و.م.اسمارت، ترجمه داوود محمد زاده جسور ، نجوم کروی ، چاپ اول 75 ، مرکز نشر دانشگاهی

4- علیرضا بوژمهرانی، زوایای مهم بین ماه و خورشید، بخش آموزش پایگاه اطلاع رسانی کمان آسمانی به نشانی www.kamaneasemani.com

5- علیرضا بوژمهرانی، تأثیر زوایای مهم بین ماه و خورشید بر رویت پذیری هلال،بخش آموزش پایگاه اطلاع رسانی کمان آسمانی

6- امیر حسن زاده، رؤیت هلال ماه : مبانی و مشکلات، پایگاه اینترنتی ماه نو به نشانی www.newmoon.ir

7- ذوالفقار دانشی، همه‌ی آن چیزی که در مورد هلال باید بدانی، مدرسه اینترنتی تبیان: http://edu.tebyan.net/astronomy/17/01.htm

8- سید قاسم رستمی، بررسی عوامل مؤثر در کمیت مدت زمان مکث ماه، پایگاه اطلاع رسانی کمان آسمانی: www.kamaneasemani.com/lec/Lag_Moon.doc

9- یوسف شعبانی، محاسبه‌ی زمان طلوع و غروب خورشید، پایگاه اینترنتی ماه نو به نشانی www.newmoon.ir

10- علیرضا موحد نژاد و حمید رضا گیاهی یزدی، رؤیت هلال ماه، مجله نجوم،شماره 123،ص31 -26 ، آبان 1382

11- علیرضا موحد نژاد و حمید رضا گیاهی یزدی، راهنمای رصد هلالهای بحرانی، مجله نجوم،شماره 59،ص31 -26 ، مرداد 1375

12- داوود همتی ، سهیل خوشبین فر و امیر حسن زاده، گاهشمار نجومی سال 1385، انتشارات فرهنگ ایلیا، چاپ اول، فروردین 1385

فصل پنجم: تقویم هجری قمری

اشاره

از زمان‌های بسیار دور بشر به دنبال روش‌هایی بود تا به کمک آن بتواند گذشتِ زمان را اندازه‌گیری کند. اما نبود ابزارهای این کار موجب شد تا به این فکر بیافتد که از پدیده‌های طبیعی برای اندازه‌گیری زمان و تعیین تقویم استفاده کند. او فهمید که می‌تواند به راحتی از پدیده‌های تکرار شونده‌ی طبیعی در جهت کارهای خود بهره ببرد. شاید نخستین پدیده‌ی مورد توجه، حرکت ظاهری خورشید در آسمان بود. زیرا این پدیده هر روز تکرار می‌شد و به راحتی قابل رصد و تجربه بود. با طلوع خورشید آسمان روشن می‌گردد، کم‌کم خورشید بالا می‌آید تا ارتفاع آن به بیشترین مقدار خود می‌رسد و پس از آن از ارتفاعش کاهش یافته و در نهایت غروب می‌کند. پس از غروب خورشید، آسمان تاریک شده و ستارگان پدیدار می‌شوند و در روز بعد با طلوع مجدّد خورشید باز هم این چرخه تکرار می‌شود. بدین ترتیب شبانه روز به عنوان یکی از ارکان گاه‌شماری تعیین و مورد استفاده قرار گرفت. به طور کلی در تقویم‌ها از پدیده‌های تناوبیِ مختلفی استفاده شده است.

روز یا شبانه‌روز که ناشی از حرکت زمین حول محور دورانی خود است به صورت جابجایی روزانه‌ی خورشید در پهنه‌ی آسمان مشاهده می‌شود. این پدیده، کوچکترین واحد گاه‌شماری به شمار می‌آید.

پدیده‌ی دیگری که به عنوان یکی از ارکان تقویم و گاه‌شماری استفاده می‌گردد، حرکت ماه به دور زمین است. با نگاهی به تاریخ نجوم مشخص

شکل 5-1: نمونه‌ای از یک رصدخانه نجوم اسلامی

می‌شود که بسیاری از اقوام از ماه و تشکیل اهلّه برای تقویم استفاده می کرده‌اند. چند ویژگیِ ماه و حرکت آن سبب شده است که از آن به عنوان وسیله‌ای برای گاه‌شماری استفاده شود. اولاً شکل ظاهری آن به طور متناوب و در یک بازه‌ی زمانی خاص تغییر می‌کند. ثانیاً استفاده از آن بسیار راحت و در دسترس است. سال که بزرگترین رکن گاه‌شماری است، بسته به اینکه از گردش ماه به دور زمین یا زمین به دور خورشید استفاده شود، می‌تواند تقویم قمری یا شمسی را به وجود آورد.

مبانی تقویم هجری قمری

این تقویم از چهارده قرن پیش مورد استفاده‌ی مسلمانان جهان بوده است و

وقایع و رسوم مذهبی ما بر اساس تقویم هجری قمری تعیین و اعلام می‌شود.

همانطور که از نام این تقویم مشخص است، اساس آن بر حرکت ماه به دور زمین استوار است. در فصل‌های گذشته اشاره کردیم که ماه هلالی، مدت زمان بین دو لحظه‌ی ماه نوِ متوالی است که مقدار متوسط آن 53059/29 شبانه روز یا معادل 29 شبانه روز و 12 ساعت و 44 دقیقه و 9/2 ثانیه است. اما طول ماه هلالی ثابت نیست و به مقدار قابل توجهی تغییر می‌کند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که طول ماه هلالی می‌تواند با دامنه‌ای حدود 13 ساعت از مقدار متوسط انحراف داشته باشد.

در تقویم هجری قمری از سال هلالیِ متوسط استفاده می‌شود. سال هلالی متوسط برابر با طول 12 ماه هلالیِ متوسط است که مقدار آن برابر با 36708/354 شبانه روز است.

یکی دیگر از ارکان تقویم، مبدأ آن است. مبدأ تقویم هجری قمری، اول محرّمِ سالی است که پیامبر اعظمˆ از مکّه‌ی معظّمه به مدینه‌ی منوّره هجرت فرمودند. این مبدأ قراردادی است و قبل از هجرت پیامبر اکرمˆ اختیار شده است، زیرا به روایتی هجرت پیامبرˆ در اول ربیع الاول رخ داده است. این مبدأ در اغلب کشورهای اسلامی، روز جمعه 1 محرّم 1 هجری قمری، مطابق 27 تیر 1 هجری شمسی و مطابق 16 ژوئیه‌ی 622 میلادی اختیار شده است.

سال‌های این تقویم، شامل 12 ماه قمری هلالی است که به ترتیب عبارتند از : محرم، صفر، ربیع الاول، ربیع الثانی، جمادی الاول، جمادی الثانی، رجب، شعبان، رمضان، شوال، ذیقعده و ذیحجه.

همانطور که اشاره شد، طول مدت ماه هلالی متوسط تقریباً 53/29 شبانه روز است. مشخص است که طول ماه در تقویم می‌بایست عدد صحیحی باشد. بنابراین تعداد شبانه‌روز‌های هر ماه قمری می‌تواند 29 یا 30 شبانه روز باشد. در

تعیین 29 یا 30 روزه بودن طول ماه از دو روش استفاده می‌شود که بر این اساس تقویم هجری قمری بر دو نوع «تقویم هجری قمری هلالی» و « تقویم هجری قمری قراردادی» تقسیم بندی می‌شود .

تقویم هجری قمری هلالی

در این نوع تقویم که در کشورهای اسلامی به منظور تعیین اعیاد و مناسبت‌های مذهبی استفاده می‌شود، تاریخ اول هر ماه با رؤیت هلال ماه نو در شامگاه روز بیست و نهم یا سی‌اُم ماه قبل، تعیین می‌شود. در نتیجه، تعداد شبانه‌روزهای هر ماه قمری برابر با مدت زمان بین دو رؤیت متوالی هلال ماه نو است. این نوع روش آغاز ماه، پیش از اسلام به ویژه در بین اقوام سومری، بابلی و یهودی نیز رایج و سابقه‌ی طولانی داشته است.

پیش‌بینی وضعیت رؤیت هلال ماه‌های قمری به مقادیر مشخصه‌های ماه و خورشید و موقعیت جغرافیایی رصدگر در لحظه‌ی غروب خورشیدِ روز بیست و نهم ماه قبل، بستگی دارد. در واقع در این تقویم کارشناسان با محاسبه‌ی مشخصه‌های ماه و خورشید در زمان غروب خورشید روز 29 ماه قمری و مقایسه آن با معیارها و رکوردها، وضعیت رؤیت پذیری هلال ماه را پیش بینی می‌کنند (در فصل‌های آینده به طور مفصل در این مورد بحث خواهد شد). این امکان وجود دارد که هلال ماه نو در مکانی بر روی کره‌ی زمین، دقایقی بعد از غروب خورشید روز بیست و نهم رؤیت شود و در مکان دیگری رؤیت نشود که این اختلافِ یک شبانه روزی در رؤیت هلال ماه‌های قمری، اختلاف یک شبانه روزی را در تقویم هجری قمری هلالی کشورهای اسلامی سبب می‌شود.

مطابق حکم شرعی اگر هلال ماه در شامگاه 29 ماه رؤیت شود، آن ماه به پایان رسیده است و فردا اول ماه بعد است ولی اگر هلال ماه در شامگاه روز 29 رویت نشد ماه 30 روزه می‌شود. بنابراین ماه قمری نمی‌تواند 28 روزه یا 31

روزه باشد. ضمن آنکه در تقویم هجری قمری هلالی، برای توالی ماه‌های 29 و 30 روزه نظم و قاعده‌ی مشخصی وجود ندارد. از این رو ممکن است چند ماه متوالی 29 روزه یا 30 روزه وجود داشته باشد.

چرا در تقویم هجری قمری اختلاف پیش می‌آید؟

مشکل اختلاف تقویم هجری قمری از سه مقوله‌ی نجومی، انسانی و فقهی قابل بررسی است. امروزه با وجود نرم‌افزارهای مختلف نجومی محاسبه‌ی موقعیت و مشخصات ماه کار ساده‌ای است. اما مسئله‌ی رؤیت کار را پیچیده می‌کند.

همانطور که در توضیح حدّ دانژون اشاره شد، ممکن است از ماه نو گذشته باشد اما جدایی زاویه‌ای ماه و خورشید آنقدر کم باشد که هلال ماه تشکیل نشده باشد. در این حالت شخص رصدگر می‌داند که هلال ماه بالای افق و حتی در میدان دید تلسکوپ است اما قادر به رؤیت آن نیست.

در کشورهای مختلف اسلامی از ضوابط متفاوتی برای پیش بینی اول ماه قمری استفاده می‌شود. به عنوان مثال در تقویم کشورعربستان (ام القری) اگر مقارنه‌ی ماه و خورشید پس از غروب خورشید اتفاق افتد و در شهر مکّه ماه پس از خورشید غروب کند، فردای آن روز را اول ماه قمری در نظر می‌گیرند. اما همانطور که در فصل‌های آینده خواهیم دید این ضابطه لزوماً به معنی رؤیت پذیر بودن هلال ماه نیست. ضمن آنکه برخی کشورهای اسلامی از عربستان تبعیت می‌کنند و این امر باعث می‌شود که گاهی اوقات کشوری که در شرق ایران قرار گرفته است همزمان با عربستان که در غرب ما قرار دارد، اعلام اول ماه کند!

از طرف دیگر مسئله‌ی رؤیت یک امر انسانی است که با توجه به افراد و شرایط مختلف بسیار متغیر است. عوامل دیگری مثل وضعیت جوّی منطقه‌ی

رصد، وضعیت افق منطقه‌ی رصد، نوع و قدرت ابزار مورد استفاده، میزان رطوبت منطقه، آلودگی هوای منطقه، ارتفاع از سطح زمین، قدرت و توانایی چشم راصد و ... می توانند بر رؤیت پذیری هلال تأثیرگذار باشند. علاوه بر اینها .همواره احتمال بروز اشتباه وجود دارد. بررسی برخی از گزارش‌ها نشان می‌دهد که در برخی از آنها اشخاص دچار توهّم رؤیت شده‌اند.

به دلیل جنبه‌های مذهبیِ تقویم هجری قمری، اختلاف فتاوای مراجع تقلید نیز در اثبات اول ماه تأثیرگذار است. بحث‌هایی مانند حکم استفاده از ابزار، اتحاد افق و ... مباحثی فقهی هستند که مرتبط با اثبات اول ماه می‌باشند. بعنوان مثال برخی مراجع رؤیت هلال با ابزار (رؤیت با چشم مسلح) را برای اثبات اول ماه کافی می‌دانند. از آنجا که مباحث فقهی از حوزه‌ی بحث و تخصّص مؤلفان این کتاب خارج است، در ضمیمه‌ی شماره‌ی 1 کتاب برای آشنایی با راه‌های اثبات رؤیت هلال ماه از جنبه‌ی فقهی، مطالبی آورده شده است. برای بحث های تکمیلی علاقه مندان می‌توانند به کتب تخصّصی فقهی مراجعه کنند.

شایان ذکر است که تقویم رسمی کشور جمهوری اسلامی ایران توسط شورای مرکز تقویم موسسه‌ی ژئوفیزیک دانشگاه تهران و بر اساس نظرات فقهی مقام معظم رهبری استخراج می‌شود. از نظر مقام معظم رهبری، رؤیت هلال با چشم شرط است و استفاده از ابزار اپتیکی همانند دوربین دوچشمی و تلسکوپ مانعی ندارد.

در پایان این بخش متذکر می‌شویم که وضعیت رؤیت پذیری درماه‌های مختلف مستقل از یکدیگر هستند و هر یک به طور جداگانه قابل بررسی و پیش‌بینی است. تأکید بر رؤیت هلال ماه رمضان و شوال صرفاً به دلیل اهمیت شرعی این دو ماه است.

تقویم هجری قمری قراردادی

تاریخ نویسان و سایر پژوهشگران، برای سهولت در محاسبات روزمره‌ی تقویم هجری قمری و بر طرف کردن اشکالات ناشی از اختلاف در تقویم هجری قمری هلالی در کشورهای اسلامی، از تقویمی به نام«تقویم هجری قمری قراردادی» استفاده می کنند. البته این نوع تقویم در تعیین اول ماه‌های قمری کاربردی ندارد.

مبدأ تقویم و نام ماه‌های این تقویم، همانند تقویم هجری قمری هلالی است. اما تعداد شبانه روز ماه‌های این تقویم، متناوباً 30 و 29 شبانه روز است. یعنی ماه محرّم 30 شبانه‌روز، ماه صفر 29 شبانه‌روز و همین طور تا آخر در نظر گرفته می‌شود.

در تقویم‌های گوناگون، برای گردآوری کسرِ روزهای سال و تبدیل آنها به یک یا چند روز، از کبیسه‌گیری استفاده می‌شود. از آنجا که طول سال تقویم هجری قمری عدد صحیحی از شبانه روز نیست، به منظور انطباق تقریبی آغاز ماه‌های هجری قمری قراردادی و هلالی از دوره‌های کبیسه‌ی 30 ساله استفاده می‌شود. از آنجا که مدت سال قمری قراردادی به مقدار 30/11 354 خیلی نزدیک است، بنابراین دراین نوع کبیسه‌گیری، در هر دوره‌ی 30 سال، 11 سالِ کبیسه وجود دارد که ماه ذی الحجه در سال‌های عادی 29 و در سال‌های کبیسه 30 شبانه روز خواهد داشت. البته همانطور که ذکر شد، این نوع تقویم در تعیین اول ماه‌های قمری تقویم کشورهای اسلامی کاربردی ندارد.

مقایسه‌ی تقویم هجری شمسی و هجری قمری

در اینجا قصد داریم مقایسه‌ای اجمالی بین تقویم هجری قمری و تقویم هجری شمسی داشته باشیم. تقویم هجری قمری، همانطور که از نام آن بر می‌آید بر اساس حرکت ماه تنظیم گردیده است. هر سال قمری از 12 ماه تشکیل شده

است که هر ماه آن با رؤیت هلال اول ماه آغاز گردیده و تا رؤیت بعدیِ ماه ادامه دارد. مدت هر ماه قمری 29 یا 30 روز است. از آنجایی که ماه قمری نمی‌تواند 31 روزه باشد، لذا روز پس از سی ام ماه قمری، قطعاً روز اول ماه بعدی است، حتی اگر ماه به علت‌های گوناگون مثل بدی آب و هوا و ... رؤیت نگردد. برای اینکه این توضیحات کمی ملموس‌تر باشد مثالی عددی ذکر می‌کنیم. فرض کنید روز 8 آذر، روز 29 ماه قمری باشد. در نتیجه اگر هلال در شامگاه 8 آذر رؤیت شود، 9 آذر اول ماه بعدی است. اما اگر هلال رؤیت نشود، 9 آذر روز 30 ماه قمری است و مطمئناً 10 آذر اول ماه قمری بعدی خواهد بود.

اما تقویم رسمی کشور ما تقویم هجری شمسی است که با تقویم هجری قمری شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارد. مبدأ هر دو تقویم هجرت پیامبر اکرمˆ از مکّه به مدینه است. به طور دقیق‌تر مبدأ تقویم هجری شمسی اوّلین روز فروردین سالی است که هجرت اتفاق افتاده است. مبنای کارکرد تقویم هجری شمسی بر اساس حرکت زمین به دور خورشید است. سال خورشیدی همانند سال قمری از 12 ماه تشکیل یافته است. ماه‌های فصل بهار و تابستان، 31 روزه و ماه‌های فصل پاییز و زمستان، به استثنای اسفند، 30 روزه است. ماه اسفند در حالت عادی 29 روز دارد. بنابراین طول ماه‌های تقویم هجری شمسی و قمری متفاوت است و همگام با هم تغییر نمی‌کنند.

لحظه‌ی تحویل سال در تقویم هجری شمسی بر اساس محاسبات دقیق نجومی انجام می‌شود. اما در تقویم هجری قمری، آغاز سال معطوف به موقعیت نجومی خاصی نیست و با گذشت یک دورة 12 ماهه، سال جدید آغاز می‌گردد.

طول متوسط سال شمسی حدود 2422/365 شبانه روز است که عدد صحیحی نمی‌باشد. از آنجا که در تقویم، طول سال نمی‌تواند عدد غیر صحیح باشد، به منظور انطباق شروع سال با طبیعت، در تقویم هجری شمسی کبیسه‌ها اعمال می‌شوند. کبیسه‌های هجری شمسی 4 و گاهی اوقات 5 ساله است که

بحث دقیق در این مورد از اهداف کتاب خارج است.

گفتیم که طول متوسط سال قمری 36/354 شبانه روز است. ملاحظه می‌شود که سال شمسی حدود 11 روز بلندتر از سال قمری است. بنابراین سال‌های تقویم هجری شمسی و قمری متفاوت هستند و این اختلاف باعث شده است که فروردین سال 1387 معادل سال 1429 هجری قمری شود. به همین علت ماه‌های تقویم هجری قمری در بین ماه‌های تقویم شمسی جابجا می‌شوند. در نتیجه می‌بینیم که ماه‌های تقویم هجری قمری در سال‌های مختلف، در فصل‌های متفاوت قرار می‌گیرند.

منابع

http://www.phys.uu.nl/~vgent/islam/ummalqura.htm

-Mohammad

Odeh, The Actual Saudi Dating System

http://www.icoproject.org/sau.html

University of Singapore,

4- امیر حسن زاده، رؤیت هلال ماه : مبانی و مشکلات، پایگاه اینترنتی ماه نو به نشانی www.newmoon.ir

5- محمدرضا صیاد، تقویم هجری شمسی، مجله نجوم، شماره 37،ص29 -28 ، مهر 1373

6- محمدرضا صیاد، تقویم هجری شمسی، مجله نجوم، شماره 35،ص31 -29 ، مرداد 1373

فصل ششم: رکوردهای رؤیت هلال

اشاره

در بسیاری از رشته‌های علمی و ورزشی، شکستن رکوردهای مختلف به یکی از عوامل ایجاد هیجان و همچنین پیشرفتِ آن رشته تبدیل شده است، بطوری که مثلاً در زمینه‌ی ورزشی، ورزشکاران تمام تلاش خود را انجام می‌دهند تا بتوانند رکورد قبلی را شکسته و آن را بهبود بخشند.

جالب اینجاست که در مبحث رؤیت هلال ماه نیز رکوردهایی وجود دارد. وجود رکوردها علاوه بر بوجود آوردن حسّ رقابت سالم و ایجاد پیشرفت در آن، کارآیی مهمتری دارد و آن تأثیرگذاری در پیش‌بینی رؤیت پذیری و یا عدم رؤیت پذیری هلال ماه است.

رکوردهای هلال ماه به بحرانی ترین میزان مشخصه‌های تأثیرگذار هلال در لحظه‌ی رؤیت گفته می‌شود. به بیان دیگر اگر کسی هلالی را ببیند که حداقل در یکی از مشخصه‌ها (پارامترها) بحرانی‌ترین مقدار را تا آن روز داشته است، این شخص رکورد قبلی این مشخصه را شکسته و رکورد جدیدی را از خود برجای نهاده است.

یکی از روش‌های اوّلیه بررسی رؤیت پذیری هلال ماه، مقایسه‌ی مشخصه‌های نجومی هلال با مقادیر حدّی یا همان رکوردها است. اگر مشخصه‌های نجومی مؤثر در رؤیت هلال وضعیت بهتری از رکوردها داشته

باشند، می‌توان ادعا کرد که در صورت تحقّق شرایط مناسب یک رصدگر با تجربه قادر به رؤیت آن خواهد بود. اما همانطور که در فصل آینده به تفصیل توضیح داده خواهد شد، روش بهترِ پیش‌بینیِ رؤیت پذیری، تعیین معیارهای رؤیت است که برای حصول آن نیازمند نتایج رصدها و رکوردها هستیم. بنابراین مهمترین کارکرد رکوردها، تأثیرگذاری آنها در پیش‌بینی رؤیت پذیری هلال است. به این صورت که می‌توان با استفاده از رکوردهای بر جا مانده، به یک نتیجه‌ی خوب در مورد رؤیت پذیری و یا عدم رؤیت پذیری هلال ماه‌های گوناگون رسید.

با توجه به تعداد نسبتاً زیاد مشخصه‌های نجومی هلال ماه و همچنین انواع روش‌های مختلف رصد هلال اعم از رصد با چشم غیرمسلح، رصد با ابزار (چشم مسلح)، رصد هلال در روز و ... می‌توان ده‌ها نوع رکورد را در این زمینه مطرح نمود. اما نقش و میزان تأثیر مشخصه‌ها در رؤیت هلال متفاوت است. بهترین مشخصه‌ها برای بیان رکورد، سن و جدایی زاویه‌ای هستند. سنّ هلال ماه کمیّت ساده و راحتی برای بیان رکوردها است. همانطور که در برخی از رشته‌های ورزشی تلاش می‌شود تا در زمان کمتری فعالیّتی انجام شود، رکورد سن هلال هم به مفهوم آن است که رصدگر موفق شده است هلال جوان‌تری را مشاهده کند. اما همانطور که در فصول قبل اشاره شد، ممکن است هلالی با سنّ کمتر، جدایی زاویه‌ای بیشتری داشته باشد. به همین دلیل رکورد جدایی زاویه‌ای می‌تواند مفیدتر باشد. این کمیّت نشان می‌دهد که کدام هلال به خورشید نزدیکتر است و بنابراین درصد بخش درخشان (فاز) کمتری دارد. اما در برخی موارد توجه به کمیت‌های دیگری مانند ارتفاع و فاصله‌ی ماه نیز ضروری است.

البته استفاده و نتیجه گیری صحیح از این رکوردها، با توجه به ارتباط تنگاتنگ

بین پارامترها در رؤیت پذیری هلال ماه، کار آسانی نیست و تنها افرادی که در این زمینه تجربه و تبحّر کافی دارند می‌توانند از این رکوردها به درستی استفاده نمایند.

وجود رکوردها در پارامترهای هلال ماه را می‌توان از سه زاویه مورد بررسی قرار داد. یک بُعد قضیه ایجاد هیجان و نشاطِ زیاد و تحرّک و پویایی در مبحث رؤیت هلال ماه است. شاید اگر چنین ویژگی‌ای در مبحث هلال ماه مطرح نبود آنگاه رصدگرانِ هلال زحمت رفتن به صعب العبورترین جاها ، زحمت هماهنگی‌های فراوان و زحمت بسیاری از مشکلات سفرِ یک رصد هلال را به خود راه نمی‌دادند. از این رو، رکوردها عاملی تشویقی و تحریکی به حساب می‌آیند که البته نتیجه‌ی این حرکت چیزی جز پیشرفت علمی مبحث رؤیت هلال ماه نیست.

اما از طرفی دیگر می‌توان به بُعد علمی قضیه توجه نمود. بررسی رکوردهای مختلف هلال ماه و ارتباط آنها یکی از رایجترین و در عین حال دقیق‌ترین روش‌های پیش بینی وضعیت رؤیت پذیری هلال‌های گوناگون است که مختصری در این مورد شرح داده شد. این مسئله در مورد هلال‌های بحرانی و رکوردشکن به مراتب پیچیده‌تر می‌شود.

اما از دید سوم می‌توان به دادن درکی مناسب در مورد میزان پارامترهای هلال ماه به مخاطب اشاره نمود. از این دید می‌توان دو دسته اهداف را برای قرار دادن این بخش در این کتاب متصوّر شد. یکی از این اهداف جمع‌آوری اطلاعات مربوط به رکوردها به صورت یکجا بوده است. متأسفانه تاکنون چنین مجموعه‌ای که در دسترس همگان باشد بوجود نیامده است. یکجا بودن این اطلاعات و بررسی بر روی آنها می‌تواند دید بسیار خوبی به تحلیلگر در مورد ارتباط بین پارامترهای هلال ماه دهد.

هدف دیگر ما از آوردن رکوردها، دادن یک دید کلی از میزان پارامترهای هلال به مخاطبِ کتاب است. زیرا ممکن است مخاطب کتاب پس از خواندن مباحث علمیِ آن تصوّری نسبت به میزان پارامترهای هلال نداشته باشد. این دیدِ کلی باعث درک بهتر و عمیق مطالب ارائه شده می‌شود.

در این راستا سعی شده است که رکوردهای برتر هلال با یک ساختار خاص تهیه و تدوین گردد.

در یک دسته بندی کلی رصدهای هلال را به سه گروه رکوردهای رؤیت هلال با چشم مسلح، رکوردهای رؤیت هلال با چشم غیر مسلح و رکوردهای رؤیت هلال در روز تقسیم نمودیم. در رکوردهای رؤیت هلال با چشم مسلح و غیر مسلح هم به هلال‌های صبحگاهی و هم شامگاهی توجه شده است. رویت هلال در روز یکی از مباحث جدید است که با توجه به اهمیت آن سعی شده است که در یک جدول جداگانه به رکوردهای این نوع هلال‌ها بپردازیم که دلیل آن متفاوت بودن نحوه‌ی رصد و مشخصه‌های آن با دیگر جداول رؤیت هلال است. منظور از رؤیت هلال در روز، رؤیت هلال ماه در روشنایی روز و هنگامی است که خورشید ارتفاع قابل توجهی دارد. در هر یک از جداول به مشخصه‌های مختلف هلال اشاره شده است تا علاقه مندان بتوانند رصدهای مختلف را با هم مقایسه نمایند. برای انجام محاسبات از نسخه‌ی 6

نرم‌افزار(Moonc 6.0) Moon calculator استفاده شده است. محاسبات برای هلال‌های شامگاهی در زمان غروب خورشید و برای هلال‌های صبحگاهی در زمان طلوع خورشید به صورت راصد مرکزی و بدون در نظر گرفتن اثر شکست انجام شده است.

در سال‌های اخیر در مواردی رؤیت هلال با هواپیما نیز انجام شده است. در این حالت رصدها در بالای ابرها انجام شده است و به علت ارتفاع زیاد

شفافیت آسمان بالاتر بوده است.(ردیف 32 و 33 در جدول رکوردهای چشم مسلح)

تاکنون بهترین رکوردِ جدایی زاویه‌ای رؤیت هلال با چشم مسلح مربوط به رصد هلال صفر 1427 است (ردیف 51 در جدول) که در زمان رؤیت جدایی زاویه‌ای این هلال از خورشید 3/7 درجه بود. همچنین جوانترین هلال ماه مشاهده شده مربوط به رصد هلال رجب 1423 است که در زمان رؤیت، سنّ هلال ماه فقط 11 ساعت و 40 دقیقه بود.

نکته‌ای که در مورد طبقه بندی این جداول باید به آن اشاره نمود این است که مبنای طبقه‌بندی این جداول ترتیب زمانی رصدها بوده است .در تدوین این جداول، هلال‌های ماه پس از سال 1859 مورد توجه قرار گرفته و از منابع معتبر استفاده شده است. در این جداول امکان طبقه‌بندی بر حسب مشخصه‌های مختلف وجود نداشت. به عنوان مثال ممکن است در رصدی، جدایی زاویه‌ای هلال اهمیت داشته باشد، در حالی که در مورد دیگری ارتفاع ماه در زمان غروب خورشید بحرانی بوده است.

نکته‌ی مهم دیگر آنکه این رکوردها تا لحظه‌ی انتشار کتاب تدوین شده است و در هنگام مطالعه باید توجه نمود که ممکن است در آینده هلال‌هایی رؤیت شوند که رکورد جدیدی به حساب آیند. البته با مراجعه به پایگاه اینترنتی کتاب با عنوان «ماه نو» به نشانی www.newmoon.ir می‌توان این اطلاعات و راهنمایی‌ها را کسب نمود.

رکوردهای رویت هلال با چشم غیر مسلح*

ردیف

تاریخ میلادی

محل رصد

(رصدگر)

مختصات

جغرافیایی

جدایی زاویه‌ای

(راصد مرکزی)

ارتفاع ماه (درجه)

اختلاف سمت

(درجه)

سن ماه

(ساعت)

مدت مکث

(دقیقه)

فاصله ماه از زمینkm) )

نوع هلال

(تقویم هجری قمری)

شماره

ماخذ

1

27 اکتبر 1859

Schmidt))

0/38 شمالی

7/23 شرقی

05/21

51/4

38/20-

99/38

33

380987

شامگاهی

ربیع الثانی 1276

1 و 2

2

28 نوامبر 1913

Long))

9/33 جنوبی

5/18 شرقی

10/9

25/8

48/0-

97/15

53

373248

شامگاهی

محرم 1332

1 و 2

3

9 مارس 1978

Bishop))

1/45 شمالی

2/64 غربی

61/9

15/8

43/3-

64/19

5/53

376651

شامگاهی

ربیع الثانی 1398

1 و 2

4

28 ژانویه 1979

ACAC))

9/29 شمالی

3/81 غربی

21/9

37/8

29/0-

66/16

47

357060

شامگاهی

ربیع الاول 1399

1 و 2

5

12 دسامبر 1985

Laing))

38/32 جنوبی

81/20 شرقی

56/9

58/8

71/1

72/16

54

361368

شامگاهی

ربیع الثانی 1406

2

6

6 مه 1989

Shor))

07/34 شمالی

92/106 غربی

61/8

53/7

06/2

11/14

47

362882

شامگاهی

شوال 1409

11

7

25 مه 1990

O'Meara))

2/34 شمالی

1/118 غربی

92/8

08/8

20/0-

11/15

52

358315

شامگاهی

ذیقعده 1410

2 و 5

8

15 فوریه 1991

Islamabad

40/33 شمالی

08/73 شرقی

07/9

20/8

80/0

33/19

46

389468

شامگاهی

رمضان 1411

2

9

2 ژانویه 1995

O'Meara))

80/19 شمالی

50/155 غربی

84/9

84/8

82/1

98/16

46

364595

شامگاهی

شعبان 1415

2

10

30 ژانویه 1995

( قاضی میر سعید)

73/35 شمالی

28/51 شرقی

85/10

60/8

55/5

17/19-

52-

368757

صبحگاهی

شعبان 1415

15

11

7 مه 1997

( زاهد آرام )

88/32 شمالی

22/59 شرقی

0/10

01/6

30/7-

05/18

35

376074

شامگاهی

محرم 1418

11 و 12

12

7 مه 1997

Ramlah

83/31 شمالی

87/34 شرقی

76/10

95/6

45/7-

64/19

5/39

376364

شامگاهی

محرم 1418

4

13

16 اکتبر 2001

( قاضی میر سعید)

65/35 شمالی

25/52 شرقی

84/9

78/8

43/2-

75/16-

5/49-

362913

صبحگاهی

رجب 1422

15

14

4 نوامبر 2002

( قاضی میر سعید)

55/35 شمالی

28/51 شرقی

85/9

01/9

29/0

59/17-

5/52-

358177

صبحگاهی

شعبان 1423

7 و 15

15

30 آوریل 2003

( کریمی )

95/31 شمالی

28/51 شرقی

45/15

34/5

18/14

40/34-

30-

406010

صبحگاهی

صفر 1424

15

16

28 آوریل 2006

( رستمی )

40/32 شمالی

03/54 شرقی

36/10

49/9

81/0

31/19

55

370740

شامگاهی

ربیع الثانی 1427

8

رکوردهای رویت هلال با چشم مسلح *

ردیف

تاریخ میلادی

محل رصد

(رصدگر)

مختصات

جغرافیایی

جدایی زاویه‌ای

(راصد مرکزی)

ارتفاع ماه (درجه)

اختلاف سمت

(درجه)

سنّ ماه

(ساعت)

مدت مکث

(دقیقه)

فاصله ماه از زمینkm) )

ابزار رصدی

نوع هلال

(تقویم هجری قمری)

مرجع

1

13 اوت 1931

Danjon))

6/52 شمالی

9/13 شرقی

58/9

42/8

45/2

76/16-

76-

364962

تلسکوپ

صبحگاهی

ربیع الثانی 1350

1 ، 2 و 3

2

16 مارس 1972

Moran))

5/35 شمالی

6/117 غربی

51/8

27/7

60/2

39/14

42

360611

دوربین دوچشمی

شامگاهی

صفر 1392

1 و 2

3

1 ژوئیه 1973

Austin))

0/44 جنوبی

5/170 شرقی

61/9

27/6

48/6

52/17

5/50

359183

دوربین دوچشمی

شامگاهی

جمادی الثانی 1393

1 و 2

4

6 مه 1989

Hunefeld))

0/43 شمالی

7/85 غربی

06/8

19/7

74/0

03/13

5/52

362739

تلسکوپ

10 اینچ

شامگاهی

شوال 1409

2 ، 5 و 11

5

6 مه 1989

Pearce))

3/30 شمالی

0/97 غربی

27/8

94/6

81/2

37/13

42

362783

دوربین دوچشمی

70 × 10

شامگاهی

شوال 1409

2 ، 5 و 11

6

6 مه 1989

Pearson))

7/39 شمالی

5/105 غربی

65/8

76/7

02/1

23/14

53

362797

دوربین دوچشمی

35 × 7

شامگاهی

شوال 1409

2 و 11

7

6 مه 1989

Victor))

7/42 شمالی

8/84 غربی

02/8

15/7

81/0

96/12

52

362730

دوربین دوچشمی

80 × 11

شامگاهی

شوال 1409

15،11،5،2

8

25 مه 1990

Bach))

6/35 شمالی

5/83 غربی

76/7

92/6

22/0

86/12

46

358144

؟

شامگاهی

ذیقعده 1410

15،11،5،2

9

31 ژانویه 1995

( قاضی میر سعید )

73/35 شمالی

28/51 شرقی

70/8

72/7

59/1

21/15

46

373744

دوربین دوچشمی

45 × 12

شامگاهی

رمضان 1415

15،13،11

10

31 ژانویه 1995

( موحدنژاد )

13/36 شمالی

67/50 شرقی

71/8

74/7

51/1

24/15

46

373749

دوربین دوچشمی

60 × 20

شامگاهی

رمضان 1415

15،13،11،10

11

21 ژانویه 1996

Patchick))

22/34 شمالی

06/118 غربی

74/7

77/6

42/1

33/12

41

358435

دوربین دوچشمی

80 × 11

شامگاهی

رمضان 1416

15،11،5،2

12

21 ژانویه 1996

Schwaar))

75/32 شمالی

25/113 غربی

62/7

59/6

73/1

07/12

39

358412

تلسکوپ

10 اینچ

شامگاهی

رمضان 1416

15،11،5،2

13

21 ژانویه 1996

Stamm))

4/32 شمالی

0/111 غربی

55/7

50/6

82/1

92/11

5/38

358400

تلسکوپ

8 اینچ

شامگاهی

رمضان 1416

15،11،5،2

14

7 مه 1997

( بوژمهرانی )

70/32 شمالی

33/52 شرقی

22/10

26/6

36/7-

50/18

5/36

376156

دوربین دوچشمی

70 × 12

شامگاهی

رمضان 1416

7

15

30 دسامبر 1997

Signal

Hill

92/33 جنوبی

41/18 شرقی

42/13

51/5

84/11

06/25

5/33

374560

؟

شامگاهی

رمضان 1418

2

16

27 ژانویه 1998

Houston

77/29 شمالی

37/95 غربی

08/9

20/7

24/4

78/16-

5/41

370283

؟

صبحگاهی

رمضان 1418

2 ، 15

17

28 ژانویه 1998

Houston

77/29 شمالی

37/95 غربی

25/9

37/8

88/0-

91/17

46

365601

؟

شامگاهی

شوال 1418

2 ، 15

18

10سپتامبر 1999

Alsharah

40/30 شمالی

50/35 شرقی

92/8

48/6

12/5-

80/17

35

386998

تلسکوپ

10 اینچ

شامگاهی

جمادی الثانی 1420

2 ، 4

19

7 ژانویه 2000

( احمدیان )

70/32 شمالی

33/52 شرقی

05/8

40/6

53/3-

43/19

40

403336

دوربین دوچشمی

60 × 20

شامگاهی

شوال 1420

2 ، 4 ، 13

20

19 اوت 2001

( موحدنژاد )

50/29 شمالی

80/56 شرقی

37/7

03/6

68/2-

91/11

5/33

357312

دوربین دوچشمی

150 × 40

شامگاهی

جمادی الثانی 1422

5 ، 7 ، 15

21

19 اوت 2001

Mubrek

23/30 شمالی

48/35 شرقی

15/8

56/6

43/3-

34/13

36

357360

تلسکوپ

10 اینچ

شامگاهی

جمادی الثانی 1422

4

22

8 اوت 2002

( بوژمهرانی )

72/32 شمالی

88/51 شرقی

55/9

68/8

78/0-

40/17-

52-

369019

دوربین دوچشمی

70 × 12

صبحگاهی

جمادی الثانی 1423

7 ، 15

23

8 اوت 2002

( قاضی میر سعید )

0/35 شمالی

80/50 شرقی

54/9

70/8

33/0-

40/17-

5/53-

369018

دوربین دوچشمی

45 × 12

صبحگاهی

جمادی الثانی 1423

7 ، 15

24

7 سپتامبر 2002

( قاضی میر سعید )

1/31 شمالی

5/56 شرقی

36/7

09/6

50/2-

34/11

5/33

359022

دوربین دوچشمی

150 × 40

شامگاهی

رجب 1423

15،7،5،4

25

4 نوامبر 2002

( بوژمهرانی )

78/32 شمالی

87/51 شرقی

92/9

08/9

25/0-

70/17

51-

358176

دوربین دوچشمی

70 × 12

صبحگاهی

شعبان 1423

7 ، 15

26

5 نوامبر 2002

( بوژمهرانی )

08/30 شمالی

10/52 شرقی

36/9

82/5

59/6-

12/17

34

360380

دوربین دوچشمی

70 × 12

شامگاهی

رمضان 1423

7 ، 15

27

30 آوریل 2003

( بوژمهرانی )

60/32 شمالی

65/51 شرقی

48/15

18/5

28/14

44/34-

29-

406008

دوربین دوچشمی

80 × 15

صبحگاهی

صفر 1424

7 ، 15

28

30 آوریل 2003

( قاضی میر سعید )

78/35 شمالی

47/51 شرقی

56/15

36/4

68/14

51/34-

26-

406006

دوربین دوچشمی

45 × 12

صبحگاهی

صفر 1424

7 ، 15

29

27 اوت 2003

( قاضی میر سعید )

98/34 شمالی

85/50 شرقی

70/8

40/7

82/2-

35/15-

5/44-

378409

دوربین دوچشمی

60 × 20

صبحگاهی

جمادی الثانی 1424

15،7،5

30

22 ژانویه 2004

( بوژمهرانی )

00/30 شمالی

72/56 شرقی

93/9

35/5

78/7-

60/16

34

368468

دوربین دوچشمی

80 × 15

شامگاهی

ذیحجه 1424

7 ، 15

31

21 مارس 2004

Shoubak

40/30 شمالی

50/35 شرقی

10/8

34/6

77/3-

15/17

5/34

390135

تلسکوپ

10 اینچ

شامگاهی

ذیحجه 1424

4

32

13 نوامبر 2004

تاکستان

رصد از هواپیما

12/36 شمالی

28/50 شرقی

05/13

74/3

23/12-

09/23

5/27

363102

دوربین دوچشمی

80 × 15

شامگاهی

شوال 1425

7 ، 16

33

13 نوامبر 2004

غرب بروجرد

رصد از هواپیما

90/33 شمالی

98/47 شرقی

14/13

32/4

10/12-

31/23

30

363088

دوربین دوچشمی

60 × 20

شامگاهی

شوال 1425

7 ، 16

34

4 سپتامبر 2005

فسا

75/28 شمالی

63/53 شرقی

72/8

52/5

96/5-

97/19

5/29

410911

تلسکوپ

14 اینچ

شامگاهی

شعبان 1426

7

35

4 اکتبر 2005

فریدن- اصفهان

27/33 شمالی

17/50 شرقی

01/13

77/4

76/11-

87/27

28

392288

دوربین دوچشمی

80 × 20

شامگاهی

رمضان 1426

7 ، 17

36

4 اکتبر 2005

کوه پنجه- اصفهان

52/32 شمالی

30/51 شرقی

96/12

90/4

64/11-

80/27

5/28

392299

دوربین دوچشمی

120 × 20

شامگاهی

رمضان 1426

7 ، 17

37

4 اکتبر 2005

(خدام محمدی)

63/29 شمالی

52/52 شرقی

96/12

47/5

27/11-

79/27

5/30

392306

دوربین تک چشمی

50 × 20

شامگاهی

رمضان 1426

7 ، 17

38

4 اکتبر 2005

(کریمی)

83/29 شمالی

52/52 شرقی

90/12

42/5

29/11-

74/27

30

392306

تلسکوپ

5 اینچ

شامگاهی

رمضان 1426

7 ، 17

39

4 اکتبر 2005

(شریفی)

22/29 شمالی

57/53 شرقی

86/12

53/5

18/11-

67/27

5/30

392315

تلسکوپ

14 اینچ

شامگاهی

رمضان 1426

17

40

4 اکتبر 2005

(زمانی)

46/29 شمالی

89/51 شرقی

91/12

51/5

27/11-

78/27

5/30

392300

دوربین دوچشمی

120 × 20

شامگاهی

رمضان 1426

17

41

4 اکتبر 2005

(ابراهیمی سراجی)

67/33 شمالی

48/46 شرقی

14/13

75/4

90/11-

11/28

28

392254

دوربین دوچشمی

120 × 20

شامگاهی

رمضان 1426

7 ، 17

42

2 دسامبر 2005

کوار- فارس

20/29 شمالی

70/52 شرقی

72/12

51/4

55/11-

50/22

31

371003

دوربین دوچشمی

70 × 10

شامگاهی

ذیقعده 1426

7

43

2 دسامبر 2005

گردنه خروس گلو سمیرم

62/31 شمالی

73/51 شرقی

75/12

96/3

82/11-

47/22

29

371006

تلسکوپ

5 اینچ

شامگاهی

ذیقعده 1426

7

44

2 دسامبر 2005

نجف آباد

52/32 شمالی

22/51 شرقی

76/12

75/3

92/11-

47/22

28

371006

تلسکوپ

10 اینچ

شامگاهی

ذیقعده 1426

7

45

2 دسامبر 2005

شاهدان- نجف آباد

52/32 شمالی

21/51 شرقی

76/12

73/3

92/11-

47/22

28

371006

تلسکوپ

10 اینچ

شامگاهی

ذیقعده 1426

7

46

2 دسامبر 2005

شهر رضا

00/32 شمالی

87/51 شرقی

74/12

86/3

85/11-

45/22

28

371009

دوربین دوچشمی

70 × 15

شامگاهی

ذیقعده 1426

7

47

2 دسامبر 2005

فریدن- اصفهان

27/33 شمالی

17/50 شرقی

80/12

60/3

01/12-

52/22

27

371001

دوربین دوچشمی

80 × 15

شامگاهی

ذیقعده 1426

7

48

28 فوریه 2006

گردنه خروس گلو سمیرم

62/31 شمالی

73/51 شرقی

46/7

06/6

86/2-

99/13

5/34

357463

دوربین دوچشمی

120 × 20

شامگاهی

صفر 1427

7

49

28 فوریه 2006

شهرضا- سمیرم

70/31 شمالی

75/51 شرقی

46/7

06/6

87/2-

99/13

5/34

357463

دوربین دوچشمی

150 × 40

شامگاهی

صفر 1427

7

50

28 فوریه 2006

شاهدان-نجف آباد

52/32 شمالی

21/51 شرقی

48/7

03/6

99/2-

01/14

35

357464

دوربین دوچشمی

120 × 20

شامگاهی

صفر 1427

7

51

28 فوریه 2006

(محسن شریفی)

90/29 شمالی

98/56 شرقی

27/7

95/5

61/2-

66/13

33

357442

تلسکوپ

14 اینچ

شامگاهی

صفر 1427

6 ، 7 ، 8

52

25 ژوئن 2006

فسا - فارس

93/29 شمالی

65/53 شرقی

98/7

12/7

35/0-

66/14-

5/44-

386057

تلسکوپ

14 اینچ

صبحگاهی

جمادی الاول 1427

8

53

23 سپتامبر 2006

سمیرم

63/31 شمالی

70/51 شرقی

76/11

86/3

79/10-

74/26

5/22

405878

دوربین دوچشمی

120 × 20

شامگاهی

رمضان 1427

8

54

23 اکتبر 2006

شاهدان- اصفهان

52/32 شمالی

38/51 شرقی

31/15

91/3

56/14-

65/32

5/25

400275

دوربین دوچشمی

70 × 15

شامگاهی

شوال 1427

8

55

15 ژوئن 2007

(ابوالفتح)

96/35 شمالی

78/50 شرقی

50/8

75/7

62/0-

70/12

46

369745

تلسکوپ شکستی 110 میلی متر

شامگاهی

جمادی الثانی 1428

8 ، 9

56

12 سپتامبر2007

ارتفاعات کامه

تربت حیدریه **

46/35 شمالی

18/59 شرقی

83/11

80/2

34/11-

53/25

17

401000

تلسکوپ شکستی 120 میلی متر

شامگاهی

رمضان 1428

8 ، 9

57

12 اکتبر 2007

مراد تپه

غرب قزوین **

43/36 شمالی

60/59 شرقی

65/15

34/3

14/15-

16/33

17

406240

تلسکوپ 2/5 اینچ سلسترون

شامگاهی

شوال 1428

8 ، 9

** هلال ماه دقایقی قبل از غروب خورشید رؤیت شد.

رکوردهای رویت هلال در روز

ردیف

تاریخ

ماه قمری

محل رصد

مختصات جغرافیایی

آخرین(یا اولین) *

زمان رویت

جدایی زاویه‌ای

(راصد مرکزی) (درجه)

فاز ماه

(درصد)

سنّ هلال ماه (ساعت)

فاصله ماه از زمینkm) )

ارتفاع

ماه (درجه)

ارتفاع خورشید (درجه)

ابزار رصدی

1

17 اوت 2001

27 جمادی الاول 1422

محمدآباد- جیرفت

0/29 شمالی، 93/57 شرقی

13:30

34/25

67/4

92/41-

360742

56

71

چشم غیر مسلح

2

5 سپتامبر 2002

27 جمادی الاخر1423

اطراف کرمان

3/30 شمالی، 3/57 شرقی

13:30

21/25

67/4

17/42-

365478

57

64

چشم غیر مسلح

3

15 اکتبر 2004

29 شعبان 1425

تهران

7/35 شمالی، 4/51 شرقی

11:48

43/16

93/1

5/29

371221

37

46

دوچشمی 100×25

4

3 نوامبر 2005

30 رمضان 1426

چترود- کرمان

3/30 شمالی، 0/57 شرقی

11:25

55/16

95/1

51/30

380863

34

44

تلسکوپ 11 اینچ

5

3 نوامبر 2005

30 رمضان 1426

میاب- مرند

7/38 شمالی، 8/45 شرقی

11:42

79/16

98/1

79/30

380823

24

36

دوچشمی 120×20

6

9 آوریل 2005

29 صفر 1426

آریزونا- آمریکا

24/32 شمالی، 0/111 غربی

13:34

06/12

11/1

04/23

381104

69

65

تلسکوپ 8 اینچ

7

29 دسامبر 2005

26 ذیقعده 1426

تفت

75/35 شمالی، 15/54 شرقی

13:45

13/24

14/4

94/40-

371285

12

29

چشم غیر مسلح

8

30 ژانویه 2005

29 ذیحجه 1426

فسا

95/28 شمالی، 65/53 شرقی

12:26

61/11

03/1

69/18

357798

42

43

تلسکوپ 14 اینچ

8

30 ژانویه 2005

29 ذیحجه 1426

فسا

95/28 شمالی، 65/53 شرقی

12:26

61/11

03/1

69/18

357798

42

43

تلسکوپ 14 اینچ

9

26 فوریه 2006

27 محرم 1427

تفت

75/35 شمالی، 15/54 شرقی

12:07

61/24

33/4

89/39-

359048

33

50

چشم غیر مسلح

10

26 فوریه 2006

27 محرم 1427

دولت آباد- اصفهان

13/32 شمالی، 10/51 شرقی

13:25

02/24

07/4

59/38-

358897

26

46

چشم غیر مسلح

11

27 فوریه 2006

28محرم 1427

سیرچ- کرمان

21/30 شمالی، 57/57 شرقی

12:02

55/10

76/0

98/15-

357129

43

51

تلسکوپ 14 اینچ

12

28 آوریل 2006

29 ربیع الاول 1427

خرمن کوه - فارس

22/29 شمالی، 57/53 شرقی

13:56

50/8

60/0

70/14

369948

66

58

تلسکوپ 14 اینچ

13

29 آوریل 2006

1 ربیع الثانی 1427

خرمن کوه - فارس

22/29 شمالی، 57/53 شرقی

12:50

16/21

37/3

60/37

374238

83

70

چشم غیر مسلح

14

18 فوریه 2007

29 محرم 1428

نیاسر- کاشان

92/33 شمالی، 13/51 شرقی

11:52

29/9

65/0

13/16

362339

44

44

تلسکوپ 8 اینچ

منابع

7- پایگاه اطلاع رسانی رؤیت هلال در ایران به نشانی اینترنتی www.kamaneasemani.com

8- پایگاه اطلاع رسانی گروه غیر حرفه‌ای رویت هلال ماه به نشانی اینترنتی www.ugcs.ir

9- پایگاه اطلاع رسانی هلال ماه به نشانی اینترنتی www.helalemah.ir

10- علیرضا موحدنژاد و حمیدرضا گیاهی یزدی، گزارشی از رویت هلال اوّل ماه رمضان، ماهنامه نجوم ، مجلد شماره 44و45 ، اردیبهشت و خرداد 1374

11- محمدرضا صیاد، محمد باقری و حسن طارمی راد، رویت هلال ماه طی سالهای 1418- 1415 هجری قمری، مرکز پژوهشهای بنیادی معاونت پژوهشی و آموزشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، تابستان 1378

12- محمدرضا صیاد، محمد باقری و حسن طارمی راد، رکورد را شکستند!، ماهنامه نجوم ، مجلد شماره 70 ، تیر 1376

13- محمدرضا صیاد، محمد باقری و حسن طارمی راد، بررسی نقش مشخصه سن هلال ماه در پیش بینی رویت هلال ماههای قمری ، ماهنامه نجوم ، مجلد شماره 63، آذر 1375

14- محمدرضا صیاد، رقابتهای مسالمت آمیز برای رویت هلال ماه، ماهنامه نجوم، مجلد شماره 104، اردیبهشت و خرداد 1379

15- سید محسن قاضی میرسعید، روش‌ها،رتبه‌ها و تجارب رصدی و عملی رؤیت هلال، نشریه تحقیقات اسلامی(ویژه نامه استهلال)، بنیاد دایرة المعارف اسلامی ، بهار 1383

16- حسین جانقربانی، رقابت کم نظیر شکارچیان هلال ماه، ماهنامه نجوم، مجلد شماره 148، تیر 1384

17- سید محسن قاضی میرسعید، جویندگان هلال شامگاهی رمضان، ماهنامه نجوم، مجلد شماره 154/153، آذر و دی 1384

فصل هفتم: آشنایی با معیارهای رؤیت هلال

مقدمه

در فصل چهارم با مشخصه‌های تأثیرگذار بر رؤیت پذیری هلال ماه آشنا شدیم. همانطور که بیان شد با آشنایی و شناخت این پارامترها و دانستن مقادیر رکوردهای آن می‌توانیم رؤیت پذیر بودن یا نبودن برخی از هلال‌ها را پیش‌بینی کنیم. به عنوان مثال اگر تمام مقادیر مشخصه‌های یک هلال کمتر از مقادیر رکوردها باشد، آنگاه می‌توان گفت که این هلال به احتمال زیاد قابل مشاهده نخواهد بود. بنابر این هلال‌هایی که مقادیر مشخصه‌های رصدی آن خیلی کمتر از مقادیر رکوردها باشند را می‌توانیم بر حسب تجربه، غیرقابل رؤیت پیش‌بینی کنیم و در صورتی که مقادیر پارامترهایی نظیر ارتفاع هلال, جدایی زاویه‌ای, سن و مدّت مکث ماه به مقدار قابل توجهی از حدود بحرانی و رکوردها بیشتر باشند نیز می‌توان گفت که هلال به راحتی رؤیت خواهد شد. اما باید توجّه داشت که موارد بسیاری وجود دارد که به راحتی نمی‌توان درباره‌ی آنها اظهار نظر کرد. چرا که مقادیر مشخصه‌های رصدی آنها نه از مقادیر بحرانی کمتر هستند و نه به مقدار قابل توجهی از آنها بیشترند. از اینرو اظهارنظر درباره‌ی آنها نیازمند به تأمل بیشتری است.

از سال‌ها قبل منجّمان در هنگام مواجهه با چنین هلال‌هایی از ضوابط خاصی بهره می‌جستند که به این ضوابط در اصطلاح «معیارهای رؤیت پذیری هلال ماه» می‌گویند. این معیارها در ابتدا دقّت چندانی نداشتند و گاهی اوقات تنها از یک

پارامتر برای پیش‌بینی رؤیت پذیری استفاده می‌شد. این نقص با گذشت سال‌ها و به وسیله‌ی رصدهای فراوان و تجربه‌اندوزی بسیار به تدریج رفع گردید و معیارهای جامع‌تری ارائه شد.

از دوران بابلی‌ها در 2500 سال قبل تاکنون، منجّمان روش‌ها و ضابطه‌هایی را برای پیش‌بینی زودترین لحظه‌ی ممکنِ رؤیت هلال در هر ماه به کار برده‌اند. در نتیجه این تلاش‌ها معیارهای مختلفی توسعه و مورد استفاده قرار گرفته است که بسیاری از آنها در یک قرن گذشته محقّق گردید. در سال 1910 منجّمی به نام «فادرینگهم» با استفاده از داده‌های جدید، معیاری برای پیش‌بینی رؤیت پذیری هلال ماه طراحی کرد. تحقیقات وی منجر به پیشرفت مهمی در پیش‌بینی رؤیت هلال گردید. در سال 1977 ستاره‌شناس دیگری به نام «بروین» ضابطه‌ی فادرینگهم را با پایه‌های تئوری بیشتری ارتقا بخشید. در اواخر دهه‌ی 1980 در یک فراخوان، رصدهایی به صورت منظّم از سرتاسر شمال آمریکا گردآوری شد. در سال 1988 محمّد الیاس، محقّق و منجّم مسلمان به پیشرفت‌هایی در معیارش نائل آمد. در سال‌های بعد استفاده از دوربین‌های دوچشمی و تلسکوپ‌ها در رؤیت هلال ماه متداول گردید و رکوردهای جدیدی به دست آمد که باعث به وجود آمدن معیارهای دقیق‌تر شد. درسال‌های اخیر، رؤیت هلال ماه در ایران گسترش قابل توجهی داشته و رصدگران کشورمان توانسته‌اند با ثبت رکوردهای جدید معیارهای گذشته را زیر سئوال ببرند که این امر بر پویایی و تحوّل این مبحث افزوده است.

امروزه نرم‌افزارهای رایانه‌ای مانند MoonCalc جهت تسریع در محاسبه و بررسیِ وضعیت رصدی هلال ماه بر پایه‌ی معیارهای مختلف توسعه یافته‌اند و پیش‌بینی‌های خود را بر اساس این معیارها انجام می‌دهند.

اکنون به بررسی این معیارها با جزئیات بیشتر می‌پردازیم.

معیار بابلی‌ها

این معیار اولین معیار نجومی برای پیش‌بینی وضعیّت رؤیت پذیری هلال اول ماه به شمار می‌رود. بابلی‌ها بر اساس رصدهای خود اعتقاد داشتند هلال ماه زمانی قابل رؤیت است که:

1- در زمان محلی غروب خورشید، سنّ ماه بیش از 24 ساعت باشد.

2- در زمان غروب خورشید فاصله‌ی زمانی میان غروب خورشید و غروب ماه (مدّت مکث) بیش از 48 دقیقه باشد .

در سال 1983، محمّد الیاس با بررسی این ضابطه نشان داد که این معیار نمی‌تواند برای عرض‌های جغرافیایی مختلف صحیح باشد.

در سال 1994 «داگت» و «شفر» با بررسی و ارزیابی ضابطه‌ی بالا نموداری بر حسب سنّ ماه و درصد خطا، ضابطه ترسیم کردند. این نمودار مشخص ساخت که ضابطه‌ی فوق بسیار ابتدایی و پیش‌داورانه است به طوری که در پیش‌بینی رؤیت پذیری هلال‌هایی با سن 18 الی 24 ساعته بیش از 50 درصد خطا دارد.

توجه به رؤیت هلال‌هایی با سنّ کمتر از 24 ساعت با چشم غیر مسلح از یک سو و آگاهی بر این موضوع که هلالی با سنّ 40 ساعت ممکن است قابل مشاهده نباشد نشان می‌دهد که استفاده از ضابطه‌ی ساده‌ی سنّ ماه بدون در نظر نگرفتن عوامل دیگر ناکارآمد است.

در مورد ضابطه‌ی مدت مکث (که برای رؤیت باید بیش از 48 دقیقه باشد) داگت و شفر نشان دادند که این ملاک در موارد مختلف با خطای قابل توجهی همراه است.

در واقع در این معیار موقعیت مکانی ناظر لحاظ نشده است. در عرض‌های جغرافیایی بالا در مقایسه با استوا، دایرة البروج نسبت به افق متمایل‌تر است. به عبارت دیگر مدّت مکث هلال ماه بسیار کمتر خواهد بود. زمانی که خورشید غروب می‌کند و هنوز آسمان روشن است، ماه نیز در حال غروب است و

بنابراین رؤیت هلال بسیار مشکل خواهد بود. اما در مناطق استوایی، خورشید تقریباً عمود بر افق غروب می‌کند و آسمان سریعتر تاریک می‌شود. پس هلال ماه راحت‌تر قابل مشاهده خواهد بود.

اما چرا هنگامی که دایرة البروج مایل است زمان بیشتری طول می‌کشد تا آسمان تاریک شود؟ برای پاسخ به این سئوال باید مشخص نماییم که چه زمانی روشنایی آسمان پس از غروب خورشید (شفق) پایان می‌پذیرد.

روشنی آسمان پس از غروب خورشید به علّت بازتاب برخی پرتوهای نور خورشید توسط جوّ، بوجود می‌آید. به‌طوری که اگر این جوّ نبود به محض غروب خورشید هیچ پرتوی از آن به ما نمی‌رسید. با پایین رفتن بیشتر خورشید پرتوهایی که به چشم ناظر می‌رسند رفته‌رفته کاهش پیدا کرده و به زمانی می‌رسیم که دیگر امکان رسیدن هیچ پرتویی از نور خورشید به چشم ما وجود ندارد. در این زمان ارتفاع خورشید به حدود منهای 18 درجه رسیده و دیگر هیچ پرتوی از خورشید به چشم ناظر نمی‌رسد.

وجود تمایل دایرة البروج با افق در مناطق مختلف باعث می‌شود که زمان رسیدن خورشید به ارتفاع 18 درجه متفاوت باشد. زیرا هر چه زاویه‌ی مداری بین افق و دایرة البروج کمتر باشد، خورشید باید مسیر بیشتری را طی کند تا به این ارتفاع برسد و این بدان معناست که زمان بیشتری برای رسیدن به این ارتفاع مورد نیاز است. پس تاریکی هوا به تعویق می‌افتد.

به همین جهت است که نمی‌توان تنها با بررسی میزان مدّت مکث ماه (بدون توجه به منطقه‌ی مورد نظر و عوامل دیگر) در مورد رؤیت پذیر بودن هلال با اطمینان صحبت نمود.

بنابراین مدّت مکث 48 دقیقه برای رؤیت، معیار مناسبی برای رؤیت هلال در عرض‌های مختلف جغرافیایی نیست. در عرض‌های جغرافیایی پایین (نزدیک به استوا) هلال‌هایی با مدت مکث 35 دقیقه نیز رؤیت شده‌اند، در حالی که در

عرض‌های جغرافیایی بالا هلال‌هایی با مدت مکث 75 دقیقه ممکن است غیر قابل رؤیت باشند.

ضابطه‌های رؤیت دوره‌ی اسلامی

مسلمانان در دوره‌ی شکوفایی و رشد علم در اسلام فعالیت‌ها و کوشش‌های فراوانی در زمینه‌ی تعیین ضابطه‌های خاص برای رؤیت هلال انجام دادند که ماحصل کار آنها در بعضی از زیج‌ها آمده است. منجّمان مسلمان توجه داشتند که برای ارائه معیار، نیازمند استفاده از چندین مشخصه برای پیش‌بینی رؤیت هلال ماه هستند.

احتمالاً نخستین ضابطه‌ی چند مشخصه‌ای در قرن دوم هجری توسط یعقوب بن طارق ارائه شد. وی معتقد بود که برای رؤیت هلال باید مدّت مکث ماه حداقل 48 دقیقه (معادل 12 درجه) و جدایی زاویه‌ای ماه از خورشید حداقل 25/11 درجه باشد یا اینکه مکث ماه حداقل 10 درجه و جدایی ماه از خورشید بزرگ‌تر یا مساوی با 15 درجه باشد.

در قرن سوم هجری، حبش حاسب منجّم مسلمان ایرانی, ضابطه‌ی دیگری را ارائه نمود. در این معیار اگر در زمان غروب ماه، خورشید حداقل10 درجه در زیر افق باشد (درجه‌ی انحطاط خورشید حداقل 10 درجه باشد) آنگاه رؤیت هلال ممکن خواهد بود.

در اواخر قرن سوم، بتّانی معیار دیگری ارائه کرد که بدین قرار بود: اگر اختلاف طول دایرة البروجی ماه و خورشید حداقل 33/13 درجه و مدّت مکث ماه 8/10 درجه (برابر با 3/43 دقیقه زمانی) باشد هلال دیده می‌شود.

در اواخر قرن ششم هجری در زیج سنجری مجموعه‌هایی از ضابطه‌های رؤیت هلال وجود دارد. خازنی در این زیج به 4 پارامتر هلال پرداخته است که برای هر کدام دو حدّ در نظر گرفته است. جدایی زاویه‌ای بین 10 تا 12 درجه،

مدّت مکث بین 34 تا 40 دقیقه، ارتفاع ماه در لحظه‌ی غروب خورشید بین 66/6 تا 8 درجه و انحطاط خورشید یا ارتفاع منفی خورشید در هنگام غروب ماه بین 5/7 تا 9 درجه که اعداد اول مربوط به حضیض ماه و اعداد دوم مربوط به اوج آن می‌باشند. اگر مقادیر این مؤلفه‌ها در هلال‌ها بیشتر از مقادیر حدّی ذکر شده باشند، آنگاه هلال قابل رؤیت است. اهمّیت معیار خازنی در این است که وی به تأثیر فاصله‌ی ماه از زمین توجه داشته است. خازنی با درک درست از این عامل جداول خود را بر اساس تغییر سرعت زاویه‌ای ماه تنظیم کرد و وضعیّت رؤیت پذیری هلال را بسته به مشخصه‌های آن به سه حالت شایع، معتدل و نادر تقسیم‌بندی کرد و برای اولین بار بحث احتمال رؤیت را مطرح نمود.

در اواخر قرن هفتم هجری در زیج ایل خانی از خواجه نصیر الدّین طوسی ضابطه‌ی« بعد سواء» و «بعد معدّل» به کار گرفته شده است. بعد سواء، اختلاف طول دایرة البروجی ماه و خورشید و بعد معدّل، مدّت مکث بر حسب درجه است. از آنجایی که هر 60 دقیقه‌ی زمانی معادل 15 درجه است، بنابراین به عنوان مثال اگر مدّت مکث هلال 48 دقیقه باشد گفته می‌شود بعد معدّل آن 12 درجه است. استفاده از این مشخصه‌ها در آثار بعدی نجوم اسلامی نیز به چشم می‌خورد.

معیار فادرینگهم (Fatheringham)

در سال 1910، فادرینگهم مجموعه ای از 76 رصد با چشم غیر مسلح، شامل رصدهای موفق و ناموفق را که بین سال‌های 1880 – 1859 انجام شده بود، جمع‌آوری کرد. این رصد‌ها غالباً گزارش «جی اشمیت» در آتن بود. اشمیت منجّمی اهل آتن بود که داده‌های رصدی او به گسترش تقویم اسلامی کمک کرد. فادرینگهم برای هر دسته از داده‌های رصدی، ارتفاع و اختلاف سمت را در زمان غروب خورشید محلی محاسبه کرد و به صورت منحنی بر روی نموداری خاص

ترسیم نمود. منحنیِ رسم شده بیانگر خط متمایزگری بود که رصدهای موفق (نقاط بالای منحنی) و رصدهای ناموفق (نقاط پایین منحنی) را از هم تفکیک می‌کرد. در نموداری که وی رسم نموده است دو رصد موفق به چشم می‌خورد که با معیار وی تطابق ندارد.

برای استفاده از این معیار، برای هر هلال ارتفاع و اختلاف سمت ماه را در زمان طلوع یا غروب خورشید به دست آورده و مختصات آن را بر روی نمودار مشخص می‌کنیم. اگر مختصات آن در بالای منحنی قرار گیرد هلال قابل رؤیت است و چنانچه نقطه‌ی مورد نظر در پایین منحنی قرار گیرد هلال غیرقابل رؤیت پیش‌بینی می‌شود.

با دقّت بر منحنی متوجه می‌شویم که هر چه اختلاف سمت افزایش یابد، میزان ارتفاع مورد نیاز برای رؤیت شدن هلال کاهش می‌یابد. فادرینگهم برای اختلاف سمت‌های مختلف، حداقل ارتفاع هلال را برای رؤیت پذیر بودن بیان می‌کند. یعنی این گونه نیست که چون هلالی صرفاً بالای افق است، رؤیت شود. همچنین این معیار فرض می‌کند که آسمان هر جای دنیا همان وضوح آسمان آتن را دارد که این خود یک نقص بزرگ است.

اختلاف

سمت ماه و خورشید در زمان غروب خورشید

(درجه)

حداقل

ارتفاع هلال ماه در زمان غروب خورشید

(درجه)

صفر

0/12

5

9/11

10

4/11

15

0/11

20

0/10

23

7/7

جدول 7-1 : مقادیر حدّی معیار فادرینگهم در زمان غروب خورشید

شکل 7-1 : معیار فادرینگهم برای پیش بینی رؤیت پذیری هلال ماه: محور افقیِ نمودار اختلاف سمت ماه و خورشید و محور عمودی، ارتفاع ماه در زمان غروب خورشید است.

ضابطه‌ی فوق عواملی مانند فصل‌های سال، عرض جغرافیایی، میزان رطوبت، ارتفاع از سطح دریا و پاک و شفاف بودن آسمان را در نظر نمی‌گیرد. از طرفی چون این فاکتورها با تغییر فصول سال و تغییر موقعیت مکانی تغییر می‌کند پس حداقل ارتفاع رؤیت در لحظه‌ی غروب خورشید نه تنها از مکانی به مکان دیگر بلکه از ماهی به ماه دیگر نیز تغییر می‌کند. علاوه بر این خط رؤیت بر پایه‌ی رصدهایی ترسیم شده است که ممکن است برخی از این رصدها دارای خطا باشند.

معیار ماندر(Mounder)

در سال 1911 «ماندر» بار دیگر گزارشات رصدی اشمیت را به همراه چند منحنی کمی پایین‌تر از منحنی فادرینگهم قرار می‌گرفت. به عبارت دیگر در معیار ماندر، حداقل ارتفاع لازم برای رؤیت پذیری هلال در اختلاف سمت‌های

شکل 7-2 : مقایسه‌ی معیارهای فادرینگهم، ماندر و هندی

مختلف کمتر از مقداری است که در معیار فادرینگهم آمده است.

هنگامی که اختلاف سمت ماه و خورشید صفر باشد، حداقل ارتفاع رؤیت پذیری هلال در زمان غروب خورشید در معیار فادرینگهم 12 درجه بود اما در معیار ماندر این مقدار به 11 درجه تقلیل یافت.

معیار هندی- اسکچ (Schoch)

در تقویم‌های نجومی هندی از معیاری استفاده می‌شد که تفاوت اندکی با دو معیار ماندر و فادرینگهم داشت و منحنی آن اندکی پایین‌تر از منحنی موجود در معیار ماندر بود. این معیار در ابتدا توسط «کارل اسکچ» تهیه شد.

معیار بروین (Bruin)

بروین در سال 1977 جزییات معیار تئوری خود را بر پایه‌ی «ضخامت میانی هلال» و «ارتفاع ماه و خورشید» منتشر کرد. محور افقی معیار بروین، انحطاط خورشید و محور عمودی آن مجموع انحطاط خورشید و ارتفاع ماه از سطح افق

شکل 7-3: معیار نظری بروین

است. شکل کلی این نمودار مجموعه‌ای از منحنی‌های V شکل می‌باشد.

هر منحنی ضخامت معینی از هلال را نشان می‌دهد.

بروین مقدار 5/0 دقیقه‌ی قوسی را به عنوان حدّ ضخامت هلال در نظر گرفت. این منحنی‌ها بیانگر میزان انحطاطی بودند که هلال را قابل رؤیت می‌سازند. انحطاط یا ارتفاع منفی بیان می‌کند که خورشید چند درجه در زیر افق قرار دارد. واضح است که هر چه انحطاط خورشید بیشتر باشد، آسمان تاریک‌تر می شود. بعدها این معیار به دلیل استفاده از مفروضات نادرست مورد انتقاد قرار گرفت. در سال 1984 محمّد الیاس پیشنهاد کرد که حدِ رؤیت پذیری به جای ضخامت 5/0 دقیقه‌ی قوسی به 25/0 دقیقه‌ی قوسی کاهش یابد.

معیارهای رؤیت پذیری الیاس (Ilyas)

پروفسور محمّد الیاس از کشور مالزی در زمینه‌ی رؤیت هلال ماه و تقویم‌های قمری به تحقیقات گسترده‌ای پرداخت. معیار اول وی بر پایه‌ی «ارتفاع

ماه در زمان غروب خورشید» و «جدایی زاویه‌ای ماه و خورشید در لحظه‌ی غروب خورشید» می‌باشد. محور افقیِ نمودار الیاس جدایی زاویه‌ای و محور

عمودی آن، ارتفاع هلال ماه بود.

شکل 7-4 : معیار الیاس بر اساس ارتفاع ماه و جدایی زاویه‌ای

شکل 7-5 : معیار تصحیح شده بابلیها که توسط محمّد الیاس ارائه شد

اگر مختصات هلال در بالای منحنی قرار گیرد هلال قابل رؤیت پیش‌بینی می‌شود. منحنی الیاس نشان می‌داد که حدّ جدایی زاویه‌ای رؤیت هلال با چشم غیر مسلح 5/10درجه است.

الیاس با در نظر گرفتن تأثیر عرض جغرافیایی، معیار سنّ بابلی‌ها را تصحیح کرد و به صورت معیار دوم خود مطرح کرد.

عرض جغرافیایی

(درجه)

حداقل مدت مکث هلال

(دقیقه)

صفر

1 ±41

30

2 ± 46

40

4 ± 49

50

1 ± 55

جدول

7-2 : حداقل مدت مکث هلال برای عرض‌های

جغرافیایی مختلف بر اساس معیار الیاس

الیاس معیار سوم خود را در سال 1988 با ایجاد تغییراتی در ضابطه‌ی اول خود به دست آورد. در این معیار، وی محور افقی معیار خود را با «اختلاف سمت ماه و خورشید» جایگزین کرد. در این معیار حداقل ارتفاع در اختلاف سمت صفر درجه، 5/10 درجه ذکر شده است.

شکل 7-6 : معیار الیاس بر اساس ارتفاع ماه و اختلاف سمت

معیار رصدخانه‌ی سلطنتی گرینویچ (RGO)

رصدخانه‌ی سلطنتی گرینویچ جداولی را حاوی اطلاعاتی درباره‌ی وضعیت هلال ماه منتشر می‌کرده است. مبنای محاسبات، بهترین زمان و مکان برای فراهم شدن امکان اوّلین مشاهده‌ی هلال بوده است. بر اساس اوّلین معیار این رصدخانه، بهترین مکان از کره‌ی زمین برای مشاهده‌ی هلال ماه، نقطه‌ای است که سمت ماه و خورشید برابر بوده (ماه دقیقاً بالای خورشید باشد) و ارتفاع ماه در هنگام غروب خورشید 10 درجه باشد. در معیار تکمیلی اشاره شده است که اگر در زمانی که انحطاط خورشید 3 درجه است، اختلاف سمت ماه و خورشید بیش از 5 درجه و همچنین جدایی زاویه‌ای آنها بیش از 10 درجه باشد، هلال ماه قابل رؤیت خواهد بود.

معیار شوکت (Shaukat)

خالد شوکت در سال 1997 بر اساس داده‌های رصدی جمع آوری شده، معیاری را بر اساس ارتفاع لبه‌ی پایینی هلال ماه و ضخامت بخش میانی هلال در زمان غروب خورشید ارائه کرد.

معیارهایی که تاکنون به آنها پرداختیم همگی رؤیت پذیری هلال ماه را تنها با چشم غیر مسلح بررسی می‌کنند. اما معیارهای جدیدتر، به رؤیت هلال با چشم مسلح نیز توجه داشته‌اند.

معیار یالوپ(Yallop)

در سال 1997 تا 1998 دکتر «برنارد یالوپ»، منجّم انگلیسی، با تکمیل و رفع نقص‌های معیار هندی و بابلی به ضابطه‌ی جدیدی دست یافت. داده‌های رصدی این معیار شامل 295 گزارش رؤیت هلال ماه طی سالهای ۱۸۵۹ تا ۱۹۹۶ است که وی آنها را از مقاله‌ی شفر و داگت اخذ کرده است. در مدل یالوپ پارامتری به نام «q» تعریف و محاسبه می‌شود که بر اساس آن رؤیت پذیری هلال پیش‌بینی

می‌گردد. برای محاسبه‌ی پارامتر q از «اختلاف ارتفاع ماه و خورشید در دستگاه زمین مرکزی، ARCV » و « ضخامت میانی هلال در دستگاه مختصات ناظر مرکزی، W' » استفاده می‌شود و این مشخصه به صورت زیر تعریف می گردد:

q = (ARCV - (11·8371 - 6·3226 W' + 0·7319 W' 2 - 0·1018 W' 3 )) / 10

در این رابطه ضخامت بخش میانی هلال بر حسب دقیقه‌ی قوسی و اختلاف ارتفاع بر حسب درجه است.

نکته‌ی قابل توجه در این معیار این است که محاسبات برای زمان غروب خورشید انجام نشده است. او به این نکته توجه کرد که رؤیت هلال‌های بحرانی (شامگاهی) پس از غروب خورشید رخ می‌دهد. در واقع رصدگران مجبور هستند منتظر بمانند تا تضادّ رنگی بین هلال ماه و آسمان به وجود آید. با دانش به این مطلب او پیشنهاد می‌کند که محاسبات در «بهترین زمان» ( (Best timeانجام شود و این زمان هنگامی است که از لحظه‌ی غروب خورشید به میزان چهار نهم مدّت مکث گذشته باشد.

در نهایت مقدار پارامتر q «کیو» تعیین کننده ی وضعیت رویت پذیری هلال ماه است.

q > +0.216 وضعیت A

+0.216 ³ q > -0.014 وضعیت

B

-0.014 ³ q > -0.160 وضعیت C

0.160 ³ q > -0.232

وضعیت D

-0.232 ³ q > -0.293 وضعیت E

-0.293 ³ q وضعیت F (زیر حد دانژون)

اگر هلال در بخش (A) قرار گیرد، با چشم غیر مسلح به راحتی قابل رؤیت است.

اگر هلال در بخش(B) قرار گیرد، در صورتی که شرایط جوّی کاملاّ مساعد و مکان رصدی به دور از آلودگی باشد، هلال با چشم غیر مسلح قابل رؤیت است.

اگر هلال در بخش (C) قرار گیرد، با ابزارآلات اپتیکی قابل رؤیت است و رؤیت آن با چشم غیر مسلح محتمل است.

اگر هلال در بخش (D) قرار گیرد، رؤیت آن تنها با چشم مسلح ممکن است.

اگر هلال دربخش (E) قرار گیرد، هلال قابل رؤیت نیست. در حالی که جدایی زاویه‌ای آن بالاتر از حدّ دانژون است.

اگر هلال در بخش (F) قرار گیرد، جدایی زاویه‌ای هلال از حد دانژون کمتر است. پس هلال غیر قابل رؤیت می‌باشد.

معیار رصدخانه‌ی آفریقای جنوبیSouth African Astronomical Observatory (SAAO)

این معیار توسط «جان کالدول» و «دیوید لانی» از رصد خانه‌ی آفریقای جنوبی ارائه شده است. داده‌های رصدی این دو، گزارشات مستند رؤیت هلال از سال 1859 تا 2000 است. معیار مربوطه به صورت ناظر مرکزی محاسبه شده است و بر

مبنای «ارتفاع لبه‌ی پایینی هلال ماه از سطح افق در لحظه‌ی غروب ظاهری خورشید» و «اختلاف سمت میان ماه و خورشید در زمان غروب خورشید» تنظیم شده است. در این معیار بر خلاف تمامی معیارهای مشابه قبلی در نمودار ارتفاع اختلاف سمت دو منحنی رسم شده است. بدین صورت که اگر موقعیت هلال مورد نظر در بالای منحنی اول (منحنی پیوسته) قرار گیرد، رؤیت آن امکان پذیر خواهد بود و اگر موقعیت هلال میان منحنی اول و دوم قرار گیرد رؤیت آن محتمل است و هنگامی که در پایین منحنی دوم قرار گیرد، رصد آن غیر ممکن می‌باشد. پیش‌بینی بر اساس این دو منحنی را می‌توان به صورت دیگری نیز توصیف نمود: هنگامی که هلال در بالای منحنی اول قرار گیرد با چشم غیر مسلح قادر به رؤیت آن هستیم. اما اگر در بین دو منحنی قرار گیرد با استفاده از ابزار اپتیکی می‌توانیم آن را رصد کنیم و مطابق این معیار، در صورتی که هلال در پایین منحنی دوم قرار گیرد حتی با چشم

مسلح نیز قادر به رؤیت آن نخواهیم بود.

شکل 7-7 : معیار رصدخانه آفریقای جنوبی. محور عمودی ارتفاع لبه‌ی پایینی هلال ماه از سطح افق در لحظه‌ی غروب ظاهری خورشید و محور افقی اختلاف سمت میان ماه و خورشید در زمان غروب خورشید است.

معیار عوده (Odeh)

مهندس محمد شوکت عوده (انجمن نجوم کشور پادشاهی اردن هاشمی) در سال 2006 میلادی معیار جدیدی در زمینه‌ی رؤیت پذیری هلال ارائه نموده است. این معیار از نظر مبانی شباهت زیادی به معیار دکتر برنارد یالوپ دارد. او برای ارائه‌ی معیار خود، 737 گزارش مستند رصد هلال را مورد بررسی قرار داده که از جمله نقاط قوّت کار وی به حساب می‌آید.

وی به تقلید از یالوپ مشخصه‌ای به نام V به صورت زیر تعریف می‌کند و پیشنهاد می‌کند که محاسبات در «بهترین زمان» انجام شود.

V = ARCV - (- 0·1018 W 3 + 0·7319 W 2 - 6·3226 W +7.1651)

در ادامه بسته به مقدار V نواحی مختلفی را برای مشخص کردن وضعیت رؤیت پذیری هلال ماه به صورت زیر تعیین می‌کند:

ناحیه A V ≥ 5.65 هلال با چشم غیر مسلح قابل رؤیت است.

ناحیه B V<5.65 ≥ 2

هلال با ابزار قابل مشاهده است. امکان رؤیت

با چشم غیر مسلح نیز وجود دارد.

ناحیه C ≤V<2 -0.96

هلال فقط با چشم مسلح قابل رؤیت است.

ناحیه D V<-0.96 هلال ماه غیر قابل رؤیت است.

در پایان این بخش نباید از یاد ببریم که تمام معیارهای پیش‌بینی رؤیت پذیری هلال ماه، تنها یک پیش‌بینیِ علمی هستند و احتمال وجود خطا در آنها وجود دارد. هر چند که در معیارهای جدید میزان خطا بسیار کاهش پیدا کرده است.

امید است با پیشرفت‌های انجام شده، معیارهای جدیدتر و دقیق‌تری ارائه شود که هم اکنون زمزمه‌هایی از سوی محقّقینِ ایرانی در این زمینه به گوش می‌رسد.

منابع

www.ummah.net/ildl/moonc.zip

.

Caldwell, J.A.R. - Laney, C.D., “First Visibility of the Lunar Crescent”, African Skies,

John K. Fotheringham, On the Smallest Visible Phase of the Moon , Monthly Notices of the Royal Astronomical Society,

Mohammad Ilyas, Age as a Criterion of Moon’s Earliest Visibility”, The Observatory,

Mohammad Ilyas, The Danjon Limit of Lunar Visibility: A Re-Examination, Journal of the Royal Astronomical Sociey of Canada,

Mohammad Ilyas, Limb Shortening and the Limiting Elongation for the Lunar Crescent’s Visibility , Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society,

Mohammad Ilyas, Lunar Crescent Visibility Criterion and Islamic Calendar, Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society,

Mohammad Odeh, New Criterion for Lunar Crescent Visibility, Experimental Astronomy,

Bradley E. Schaefer,Visibility of the Lunar Crescent, Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society,

B. Zainal , A Selective Literature Review of Young Moon Crescent Visibility Studies: www.icoproject.org/pdf/zainal_.pdf

18- علی ابراهیمی سراجی، چگونه می‌توان پارامتر q را محاسبه کرد.، بخش مقالات پایگاه اطلاع رسانی کمان آسمانی به نشانی http://www.kamaneasemani.com/lec.html

19- علیرضا بوژمهرانی، بررسی رویت پذیری هلال رمضان 1424، بخش مقالات پایگاه اطلاع رسانی کمان آسمانی به نشانی http://www.kamaneasemani.com/lec.html

20- امیر حسن زاده، نقدی بر معیار یالوپ، پایگاه اینترنتی ماه نو به نشانی www.newmoon.ir

21- امیر حسن زاده، پویا احمدی فرد، یوسف شعبانی، تحلیل و تصحیح معیار های رویت پذیری هلال ماه نو، مقاله نامه نهمین گردهمایی پژوهشی نجوم ایران ، دانشگاه فردوسی مشهد ، بهمن 1383

22- علیرضا موحد نژاد و حمید رضا گیاهی یزدی، رویت هلال ماه، مجله نجوم،شماره 123،ص31 -26 ، آبان 1382

23-علیرضا بوژمهرانی، نقدی بر معیار برنارد یالوپ در تعیین خط رویت هلال با چشم مسلح، نشریه تحقیقات اسلامی(ویژه نامه استهلال2)، بنیاد دایرة المعارف اسلامی ، زمستان 1384

فصل هشتم: راهنمای رصدگران هلال

مقدمه

تا اینجا درباره‌ی ماه، ویژگی‌های فیزیکی، حرکتی و مشخصه های تأثیرگذار بر رؤیت هلال به تفصیل صحبت کردیم. اکنون نوبت آن است که با شناخت و درکی که نسبت به هلال ماه داریم به رصد آن بپردازیم. این فصل را می‌توان مهمترین بحث کتاب حاضر خواند زیرا حاصل تمام فصل‌های گذشته در این فصل محقّق می‌شود. حال سؤال این است که چگونه می‌توان هلال ماه را رصد نمود؟ تلاش این فصل ارائه‌ی روش‌ها و راهکارهایی است که به وسیله‌ی آن بتوانیم هلال ماه را رؤیت کنیم.

برای رؤیت هلال چه باید کرد؟ این سؤال و سؤالات مشابهِ آن پرسشهایی است که اکنون باید به دقت به آن پاسخ دهیم. اما چرا رصد هلال ماه معمولاً دشوار است؟ در پاسخ باید گفت اول آنکه هلال‌های اول و آخر ماه معمولاً باریک هستند، دوم اینکه این هلال‌ها معمولاً به خورشید نزدیک می باشند و این کار را دشوارتر می کند، زیرا بخشی از آسمان که هلال ماه در آن قرار دارد روشن‌تر از بخش‌های دیگر آسمان است. دلیل سوم این است که ماه فاصله‌ی اندکی از افق دارد و خط دید در نزدیکی افق از ضخامت بیشتری از جوّ عبور کرده و در نتیجه غبار و تلاطم جوّی رصد را دشوار می‌سازد و بالاخره آنکه به دلیل نزدیکی ماه به خورشید مدّت مکث هلال اندک است و راصد فرصت کمی برای رؤیت هلال دارد. به هلال‌هایی که نتوان در مورد رؤیت پذیری آنها نظر

قطعی داد، هلال‌های بحرانی گویند. گاهی مشاهده‌ی چنین هلال‌هایی بسیار دشوار است. با توضیحاتی که داده شد متوجه می‌شویم مشاهده‌ی یک هلال چندان هم ساده نیست. اما تعداد اینگونه هلال‌ها نسبت به کل هلال‌ها آنچنان زیاد نمی‌باشد. پس برای رصدِ هلال فراهم نمودن مقدمات رصد و برنامه‌ریزی صحیح، امری ضروری به نظر می‌رسد. در ادامه سعی می‌کنیم، مراحلی را که برای رؤیت یک هلال باید پیمود را به تفکیک و مرحله به مرحله توصیف و بررسی نماییم.

قبل از هرچیز باید بدانیم که چه زمانی باید برای رؤیت هلال ماه اقدام کرد. در گام بعد استخراج داده‌های رصدی و پیش‌بینی اولیه‌ی وضعیتِ رصدی از اهمیت بالایی برخوردار است.

انتخاب مکانی مناسب به عنوان رصدگاه، تهیه‌ی وسایل مورد نیاز رصد، بکارگیری ابزار اپتیکی مناسب و نیز استفاده از یک روش مناسب جهت یافتن هلال و همچنین گزارش‌نویسی از دیگر مراحلی است که یک رصدگر و علاقه مند به رؤیت هلال باید به آن توجه کند.

تاریخ و زمان رصد

هلال ماه را بسته به زمان رؤیت می‌توان به سه گروه زیر تقسیم کرد:

هلال شامگاهی

هلال صبحگاهی

هلال در روز

هلال شامگاهی به هلالی گفته می‌شود که بتوان در آن هلال را بعد از غروب خورشید و یا اندکی قبل از غروب خورشید رصد نمود.

هلال صبحگاهی به هلالی اطلاق می‌شود که بتوان هلال ماه را قبل از طلوع خورشید و یا اندکی بعد از طلوع خورشید رصد کرد.

همچنین رصد هلال در روز به رصدی اطلاق می‌شود که در طول روز انجام گیرد. به عبارت دیگر رصد هلال زمانی باشد که نور خورشید آسمان را تحت تأثیر خود قرار داده باشد.

همانطور که قبلاً اشاره شد، رؤیت هلال اول ماه که یک هلال شامگاهی است در حوالی زمان غروب خورشید در روز 29 یا 30 ماه قمری انجام می‌شود. در صورتیکه هلال ماه در روز 29 ماه قمری رؤیت نشد، فردای آن روز قابل رؤیت خواهد بود. اما رؤیت هلال صبحگاهی که به آن هلال آخر ماه نیز گفته می‌شود، معمولاً در حوالی زمان طلوع خورشید در روزهای 27 یا 28 ماه قمری انجام می‌شود. به طور دقیق‌تر هلال صبحگاهی، آخرین هلال ماهِ قابل مشاهده، قبل از مقارنه‌ی ماه و خورشید است.

شکل 8-1: تلاش برای رؤیت هلال شامگاهی ماه شوال 1428

گاهی اوقات به دلیل ارتفاع بسیار کم هلال ماه در زمان طلوع یا غروب خورشید، امکان رؤیت آن وجود ندارد. در این مواقع رؤیت آن در روز فرصت

خوبی برای به دام انداختن هلال ماه است. رؤیت هلال در روز را می‌توان به دو شکل هلال در روز صبحگاهی و شامگاهی تقسیم‌بندی نمود. رصد هلال در روز صبحگاهی قبل از مقارنه‌ی ماه و خورشید انجام می‌شود.

در این حالت ماه زودتر از خورشید طلوع کرده است و در غرب آن قرار دارد ولی در رصد هلال در روزِ شامگاهی از مقارنه‌ی ماه و خورشید گذشته است و ماه در شرق خورشید قرار دارد.

رصدگر باتوجه به اینکه قصدِ رصد کدام نوع از این سه گروه را دارد، رصدگاه و نحوه‌ی انجام محاسبات نجومی را انتخاب می‌کند.

لازم به ذکر است که با توجه به اهمیت هلال‌های شامگاهی در بحث تقویم هجری قمری، مطالب ارائه شده بیشتر بر اینگونه هلال‌ها متمرکز شده است.

استخراج داده‌های رصدی

یک رصدگر قبل از آنکه به جستجوی جرم سماوی در آسمان بپردازد، ابتدا موقعیت آن را به کمک نرم افزارهای نجومی بررسی نموده و تعیین می‌کند که در چه زمانی و با چه ابزاری می‌توان جسم مورد نظر را رصد کرد. با استفاده از نرم افزارهای معتبر و دقیقی مانند Redshift و Starry night و ... می‌توان این کار را با دقّت بالا انجام داد. در بحث رؤیت هلال ماه نیز استخراج مشخصه‌های نجومی مانند جدایی زاویه‌ای، سمت و ارتفاع هلال و ... به رصدگر کمک می‌کند تا وی بداند که در چه زمانی و چگونه باید هلال ماه را رؤیت نماید. نرم‌افزارهای تخصصی نیز به همین منظور تهیه شده‌اند که دو نمونه‌ی معروف آن Moon Calculator (MoonC) و Accurate Times هستند که خوشبختانه از اینترنت به صورت رایگان قابل تهیه بوده و کارکردن با آنها نیز ساده است. (در پیوست کتاب، راهنمای استفاده از نرم‌افزار MoonC ارائه شده است.)

شکل 8-2: نرم افزار moonc نمونه‌ای از نرم افزار‌های تخصصی هلال ماه

راصد به کمک این نرم‌افزارها قادر خواهد بود مقادیر مشخصه‌های هلال مانند سن، جدایی زاویه‌ای، ارتفاع، سمت، مدت مکث، فاز ماه، ضخامت میانی هلال، میل و بعد ماه و خورشید و ... را برای رصدگاه مورد نظر خود، در زمان مورد نظر محاسبه نمایید. همانطور که اشاره شد زمان رصد به نوع هلال بستگی دارد. از آنجایی که معمولاً رصد هلال شامگاهی در هنگام غروب خورشید آغاز می‌شود، بسیاری از راصدان هلال اطّلاعات هلال ماه را برای لحظه‌ی غروب خورشید استخراج می‌نمایند. زیرا این کار باعث می‌شود که امکان مقایسه بین هلال‌های مختلف فراهم آید.

از بین مشخصه‌های هلال، داده‌هایی هستند که هر رصدگر معمولاً برای پیدا‌کردن ماه در آسمانِ منطقه به آن نیاز دارد. بعضی از این مشخصه‌ها عبارتند از زمان غروب خورشید و ماه، سمت غروب واقعی خورشید، ارتفاع و سمت ماه در مدت رصد. بهتر است قبل از اقدام به رصد، علاوه بر موارد بالا، ارتفاع و سمت ماه و خورشید با فواصل زمانی کم (مثلاً 5 دقیقه) محاسبه و در جدولی تنظیم گردیده تا در هنگام رصد بتوان به راحتی از آن استفاده نمود (برای مثال به جدول داده‌های هلال ربیع الثانی 1430 در انتهای این فصل مراجعه کنید.)

حتی در صورتی که اجرام پرنوری مانند سیاره‌ی زهره و یا سیارات پرنور دیگر در کنار ماه باشند سمت، ارتفاع، اختلاف سمت و اختلاف ارتفاع آن را نسبت به هلال ماه استخراج و در جداول ویژه‌ای یادداشت می‌کنند تا با اطمینان بیشتری در زمان رصد به جستجوی هلال بپردازند. این اجرام نقاط کمکی بسیار مناسبی برای پیدا کردن هلال ها، خصوصاً هلال‌های بحرانی هستند.

در هلال‌های صبحگاهی نیز استخراج داده‌های هلال در حوالی زمان طلوع خورشید انجام می‌شود. در این نوع هلال ها، رصدگر از زمان طلوع ماه تا زمان طلوع خورشید فرصت دارد تا هلال را مشاهده کند. اما در مورد هلال در روز، بازه‌ی زمانی رصد طولانی‌تر است و معمولاً محاسبه سمت و ارتفاع ماه و خورشید در فواصل بلندتر (مثلاً 15 دقیقه) انجام می‌شود

بررسی و پیش‌بینی وضعیت رؤیت پذیری هلال

هر فرد عاقلی قبل از انجام کاری سعی می‌کند که از تجربه و دانش کارشناسان و افرادی که قبلاً دست به انجام آن کار زده‌اند استفاده کند و یا حداقل نظرات آنها را مرور نماید. در مبحث رؤیت هلال نیز رصدگر پیش از انجام رصد به پیشنهادات کارشناسان و نیز پیش‌بینی ضابطه‌های مهم، توجّه می‌کند و به کمک آنها و اندیشیدن تدابیر مناسب، احتمال رؤیت شدن هلال را افزایش می‌دهد. پس اکنون نوبت آن است که فرد راصد به معیار‌ها، ضابطه‌ها و نظرات کارشناسان مراجعه کند و ببیند که آنها چه نظری درباره‌ی هلال مربوطه دارند و پیش‌بینی آنها در مورد آن هلال چیست، آیا هلال مورد نظر به وسیله‌ی چشم غیر مسلح قابل رؤیت است یا آنکه باید یک ابزار اپتیکی قوی برای رؤیت آن فراهم کرد؟ استقرار در کدام ناحیه‌ی کشور احتمال رؤیت آن را افزایش می‌دهد؟ و بالاخره استفاده از چه تکنیک رصدی برای رؤیت آن مناسب‌تر است؟ جواب سؤالاتی از این قبیل را می‌توانید از نرم‌افزار های تخصصی هلال، بخش

شکل 8-3 : نظرات مختلف کارشناسان در مورد رؤیت پذیری هلال شامگاهی محرم 1426. هلال در مناطقی که در زیر خط رؤیت پذیری قرار دارند غیرقابل رؤیت پیش‌بینی شده است.

معیارها، و همچنین مقالاتی که توسط کارشناسان و صاحب نظران هلال نوشته شده و معمولاً چند روز قبل از زمان رؤیت هلال در سایت‌های تخصصی هلال ماه قرار می‌گیرد، پیدا نمود.

پس از آشنایی با وضعیت رؤیت پذیری هلال ماه، رصدگر باید مکانی را برای رؤیت هلال ماه انتخاب کند که با ابزارهای موجود امکان رؤیت هلال ماه در آن منطقه وجود داشته باشد و البته این مکان باید دارای ویژگی‌های خاصی نیز باشد که در ادامه به آن می‌پردازیم.

انتخاب رصدگاه

در نجوم رصدی انتخاب رصدگاه همواره یکی از دغدغه‌های منجّمان علاقه مندان به آسمان شب است. هر چه آسمان شب تاریک‌تر باشد ستارگان و اجرام سماوی بیشتری در آسمان قابل رؤیتند. شاید اهمیت انتخاب یک رصدگاه خوب و مناسب اگر بیشتر از اهمیت مراحل دیگر نباشد، کمتر از آنها نیست. در بحث رؤیت هلال این موضوع اهمیت دوچندانی دارد، زیرا امر رؤیت هلال ماه یک امر دیداری و بصری است و مطمئناً عواملی که روی دید راصد اثر بد می‌گذارد حتی المقدور باید در رصدگاه دیده نشود و یا حداقل باید کاهش یابند. به بیان دیگر هر چه شرایط و عوامل تأثیرگذار بر مشاهده‌ی ماه مناسب‌تر باشد، احتمال رؤیت هلال نیز مطمئناً افزایش می‌یابد. میزان پوشیدگی افق، رطوبت هوا، آلودگی نوری محیط، گرد و غبار حاصل از وزش باد، آلودگی صنعتی و ... همه از عوامل مهم در انتخاب رصدگاه به شمار می‌روند. گهگاه هر کدام از این عوامل به تنهایی می‌توانند مانع از مشاهده‌ی هلال باریک ماه شوند. بنابراین یک شکارچی هوشمند هلال کسی است که بهترین مکان ممکن را برای رصد هلال انتخاب کند. شاید مهمترین ویژگی‌ای که یک رصدگاه خوب برای رصد هلال باید داشته باشد، یک افق غربی باز (برای هلال‌های شامگاهی) و یا یک افق شرقی باز (برای هلال‌های صبحگاهی) است. به طور کلی افق در مسیر حرکت ماه مانعی نداشته باشد که مزاحم دید راصد گردد. زیرا اگر رصدگاه طوری انتخاب شود که موانعی در افق مزاحم کار راصد شود. حتی اگر شرایط جوّی در بهترین وضعیت و هلال نیز هلال خوبی برای رصد کردن باشد باز هم ماه را نمی‌توانیم ببینیم، زیرا جسمی جلوی دید راصد قرار گرفته که نمی‌گذارد راصد، هلال ماه را مشاهده نماید. این مانع می‌تواند ساختمان، دیوار، درخت، کوه و ... باشد.

شکل 8-4: تصویری از یک رصدگاه با افق باز

ارتفاع محل رصد یکی دیگر از ویژگیهایی است که می‌تواند در انتخاب یک رصدگاه خوب دخیل باشد. معمولاً ارتفاع یک محل نسبت به سطح آبهای آزاد اندازه‌گیری و بیان می‌شود. معمولاً منطقه‌ای برای رصد خوب است که علاوه بر داشتن ارتفاع نسبتاً زیاد، نسبت به مناطق اطراف خود نیز مرتفع باشد. مرتفع بودن منطقه‌ی رصد نسبت به مناطق اطراف باعث می‌شود که موانع دید کاهش یابد، آنگاه مطمئناً افق باز و بدون مانعی را در منطقه خواهیم داشت. هر چه ارتفاع منطقه‌ی رصد از مناطق اطراف بیشتر باشد، افق منطقه به سمت افق صفر بیشتر نزدیک می‌شود. گاهی این اختلاف ارتفاع با مناطق اطراف به حدّی است که حتی افق منفی نیز در منطقه رؤیت می‌شود.

منظور از افق منفی، امکان مشاهده‌ی اجسام پایین‌تر از سطح تراز است، یعنی وضعیتی که در شرایط عادی به دست نمی‌آید. البته توجه داشته باشید که معمولاً رفتن به مناطق مرتفع با آن خصوصیاتی که برای آن ذکر کردیم، کار آسانی نیست. هیچگاه نباید به تنهایی به چنین مناطقی عزیمت کرد. اگر قصد رصد در

چنین مناطقی را دارید، با تجهیزات کامل ماشینی و انسانی به این مهم دست زنید. در ضمن معمولاً این مناطق فوق‌العاده سرد هستند. لباس گرم و وسایل کمک‌های اولیه از ضروریّات چنین سفرهایی است، زیرا ممکن است نبود این ابزارها رصد را برای تیم رصدی تلخ نماید. پیشنهاد می‌شود که تنها زمانی از این مناطق برای رصد هلال ماه استفاده شود که رؤیت شدن هلال تا حدّی وابسته به انجام رصد در چنین مناطقی بوده و یا اینکه هلال ماه مورد نظر از جنبه‌های مختلف، هلال ارزشمندی باشد.

شاید فکر کنید که مناطق کویری باید مکان مناسب برای رصد هلال باشند، زیرا معمولاً ارتفاعات خاصی در این مناطق دیده نمی‌شود و افق باز و بدون مانعی دارند. اما وجود گرد و غبار بسیار زیاد در این مناطق باعث می‌شود که معمولاً از کویرها به عنوان رصدگاه‌های هلال ماه استفاده نشود. کویر، طبیعتی خاکی دارد و دانه‌های شن به راحتی با وزش باد بر می‌خیزند و در محیط اطراف پراکنده می‌شوند. البته ناگفته نماند که آسمان شبِ کویر بی‌نظیر است. اما آنچه که برای رصد هلال اهمیت دارد، افق منطقه است که متأسفانه در مناطقِ کویری بسیار غبارآلود می‌باشد.

نکته‌ی دیگر آنکه اگر در مناطق کوهستانی و مرتفع رصد می‌کنید، بهتر است خط رؤیت هلال از روی مناطق کوهستانی عبور کند، نه از روی مناطق کم ارتفاع و دشت. منظور از خط رؤیت هلال خطی است که بر روی زمین از مکان راصد شروع شده و به مکان تقریبی هلال ختم می‌شود.

به بیان ساده‌تر اگر در مناطق کوهستانی رصد می‌کنید، بهتر است بین شما و هلال دشت نباشد. البته توجه به این عامل موقعی اهمیت پیدا می‌کند که شما چند رصدگاه یکسان دارید. در این شرایط بهتر است از بین نقاط کوهستانی، آن نقطه‌ای انتخاب گردد که خط رؤیت هلال از روی کوه‌های مشرف بگذرد. در این نوع رصدگاه‌ها ضمن اینکه افق بازی دارید، از احتمال صعود گرد و غبار به

ارتفاعات بالاتر و کم شدن دید مصون هستید.

یکی دیگر از ویژگی‌هایی که باید برای انتخاب رصدگاه مورد توجه قرار گیرد، دور بودن منطقه‌ی رصد از شهرها و خصوصاً از مناطق صنعتی است. وجود بسیار زیاد آلاینده‌های هوا در این مناطق تأثیر قابل توجهی بر رؤیت‌پذیری هلال دارند. کسانی که در شهرهای بزرگ مانند تهران زندگی می‌کنند، معمولاً یک لایه تیره را در اطراف افق خود مشاهده می‌کنند. حتی اگر رصدگاه بیرون از شهر انتخاب گردد اما خط رؤیت هلال از روی شهر بگذرد، باز هم آلودگی شهر تأثیر خود را خواهد گذاشت. این اثر در مورد شهرهای با آب و هوای خشک به مراتب بیشتر است. زیرا در مناطق پر باران به علت ریزش متناوب نزولات آسمانی معمولاً آلاینده‌ها مرتباً شسته شده و شفافیت آسمان مطلوب‌تر است. اما در مناطق خشک، انباشت بیش از حد این آلاینده‌ها باعث از بین رفتن دید مناسب می‌شود، مگر اینکه وزش باد تا حدّی این آلاینده‌ها را پراکنده نماید و از شدت آنها بکاهد. البته گاهی وزش باد به ضرر راصد تمام می‌شود، اگر رصدگاه خود را در حومه‌ی شهرهای صنعتی انتخاب می‌کنید به جهت وزش باد توجه کنید. پس یک رصدگاه خوب و ایده‌آل ترجیحاً باید از شهرها، خصوصاً شهرهای بزرگ، دور باشد.

میزان رطوبت موجود در هوا نیز یکی از عوامل منطقه‌ای تأثیرگذار بر رؤیت پذیری هلال ماه است. وجود ذرات بخار آب در هوا باعث انحراف پرتوهای نور می‌شوند. در نتیجه هر چه میزان رطوبت هوا بیشتر باشد، مولکول‌های آبِ موجود در جوّ می‌توانند نور بیشتری را پراکنده کنند. هلال ماه نیز یک جسم به نسبت کم نور است. در نتیجه هر چه رطوبت هوا بیشتر باشد، نور ضعیف هلال بیشتر پراکنده شده و هلال کم نورتر می شود. مثلاً ساحل دریا با وجود آنکه افق بازی دارد مکان مناسبی برای رصد هلال به شمار نمی‌رود. چرا که فراوانی مولکول‌های بخار آب خود

مانع رصد هلال می‌گردد.

بهتر است قبل از انتخاب رصدگاه از پیش‌بینی سازمان هواشناسی و یا سایر سایتهای معتبر هواشناسی برای منطقه‌ی رصد مطّلع گردید. وجود ابر در افق عامل بازدارنده‌ای برای رؤیت هلال ماه است.

داشتن آب و هوای پایدار نیز می‌تواند به عنوان ویژگیِ خوب رصدگاه به حساب آید. مناطقی که آب و هوای متغیر دارند برای رصد مناسب نیستند. زیرا هیچ تضمینی نیست که هوا در لحظه‌ی جستجوی هلال ماه مساعد باشد.

یادمان نرود که تمام ویژگی‌های مطرح شده برای یک رصدگاه تنها زمانی می‌تواند مفید باشد که رصدگاه، امنیّت داشته باشد. امنیّت منطقه‌ی رصد شاید مهمترین ویژگی برای انتخاب یک رصدگاه مناسب باشد. زیرا عدم وجود احساس امنیت موجب عدم تمرکز رصدگر می‌شود. در صورت انتخاب رصدگاه در مناطق دور افتاده حتماً باید امنیّت آن را قبل از رصد بررسی نمود. به همراه داشتن یک سلاح ساده دفاعی می‌تواند مفید باشد و در صورت لزوم می‌توان با نیروهای انتظامی آن ناحیه هماهنگی‌های لازم را انجام داد. اگر قرار باشد رصد در زمین‌هایی انجام گیرد که ملک شخصی فرد و یا جزء املاک سازمانی به شمار می‌رود، حتماً باید رصد با اجازه‌ی شخص مربوطه و یا مجوّز آن سازمان انجام گیرد.

همراه داشتن لباس گرم، کلاه، شال گردن و دستکش گاهی اوقات از هر وسیله‌ی دیگری برای رؤیت هلال ضروری‌تر به نظر می‌رسد. همواره به یاد داشته باشید که سرمای هوا می‌تواند باعث شود که فکر رصد کردن از سرتان بپرد! بنابراین متناسب با رصدگاه، لباس گرم نباید فراموش شود. اگر رصد در مناطق بیابانی که بوته‌های خار در آنجا می روید انجام شود، بهتر است از کفش‌های ساق بلند و یا پوتین استفاده نمود تا بوته‌های خار مزاحم تیم رصدی

نگردد.

در مناطق شمالی و در دشت‌ها و چمن‌زارها وجود حشرات موزی در هنگام غروب آزار دهنده است و باعث به هم خوردن تمرکز می‌شود. استفاده از اسپره‌های حشره‌کش می‌تواند راه حل خوبی برای فراری دادن این‌گونه حشرات باشد. البته استفاده از لباس آستین بلند و قراردادن قسمت دمپای شلوار در جوراب می‌تواند راه کارهای ساده‌تری باشد! اگر در مناطق کوهستانی به رصد می‌پردازید حتماً از پرتگاه‌ها و مناطق خطرناک فاصله بگیرید. همراه داشتن ابزارهای مورد نیاز یک راصد مانند چراغ قوه، زیرانداز مناسب، مداد، پاک کن، کاغذ و فرم‌های ثبت هلال جزء ضروریات یک رصد است.

پس از انتخاب رصدگاه و انجام محاسبات برای آن، لازم است از ابزارهای رصدی برای رؤیت هلال ماه و نحوه‌ی کار با آنها اطلاع کسب کنیم.

ابزارآلات رصدی

منجّمان برای مشاهده‌ی ستارگان و اجرام سماوی در آسمان شب بیش از هر چیز نیازمند یک جفت چشم سالم هستند. حال آنکه بکارگیری یک دوربین دوچشمی و یا یک تلسکوپِ کوچک می‌تواند اجرام بسیار بیشتری را به رصدگر نشان دهد. پس بکارگیری ابزار اپتیکی نیز می‌تواند برای منجّمان و علاقه مندانِ آسمان شب مؤثر واقع شود. مشخصه‌ی اصلی هر وسیله‌ی اپتیکی، اندازه‌ی قطر عدسی شیئی یا آینه‌ی اصلی آن می‌باشد. به همین دلیل مهمترین و ارزشمندترین قطعه در ابزار اپتیکی، عدسی شیئی یا آینه‌ی اصلی آن است. هر ابزار اپتیکی دارای سه توان مختلف می‌باشد:

1- توان جمع آوری نور

2- توان تفکیک

3- توان بزرگنمایی

شکل 8-5 : دوربین‌های دوچشمی از ابزارهای

پرکاربرد در رؤیت هلال ماه هستند

یک ابزار اپتیکی، نور منبع ساطع کننده را جمع کرده و موجب پرنور شدن آن می‌گردد. این ویژگی ابزارهای اپتیکی توان جمع آوری نور نامیده می‌شود. همچنین این ابزارها جزییات بیشتری از اجسام را آشکار می‌کند که این ویژگی مربوط به توان تفکیک است. علاوه بر این یک ابزار اپتیکی موجب می‌شود که جسم مورد نظر بزرگتر دیده شود که آن را بزرگ‌نمایی ابزار اپتیکی می‌نامند.

دو توان اول در هر ابزاری ثابت و تابعِ قطر عدسی یا آینه‌ی آن است ولی توان سوم معمولاً متغیر و تابع فاصله‌ی کانونی عدسی شیئ یا آینه‌ی اصلی و همچنین فاصله‌ی کانونی عدسی چشمی است.

برای رؤیت هلال نیز شکارچیان هلال در وهله‌ی اول نیازمند یک جفت چشم سالم هستند تا به وسیله‌ی آن و با دقت و تمرکز به موقعیت ماه بتوانند هلال را مشاهده کنند. اما گهگاه رصد هلال باریک ماه فراتر از توانایی چشم انسان است و اینجاست که پای ابزار اپتیکی به میان کشیده می‌شود.

عامل اصلی رؤیت پذیر بودن هلال بوجود آمدن تضادّ رنگی میان هلال باریک ماه و زمینه‌ی افق است. با ایجاد چنین تضادّی است که چشم، وجود هلال ماه را تشخیص می‌دهد. از این رو هر ابزار اپتیکی که بتواند«توان جمع آوری نور» را افزایش دهد در رؤیت هلال به ما کمک خواهد کرد. چون توان جمع آوری نور با قطر عدسی شیئ یا آینه رابطه‌ی مستقیم دارد، پس هر چه قطر عدسی شیئ بیشتر باشد هلال راحت‌تر قابل رؤیت خواهد بود. البته در برخی هلال‌ها بزرگ‌نمایی هم در رؤیت نقش دارد اما معمولاً افزایش بزرگ‌نمایی باعث کاهش اندازه‌ی میدان دید و همچنین وضوح تصویر می‌شود. پس باید میان توان جمع‌آوری نور و میزان بزرگ‌نمایی تعادلی ایجاد کرد.

ابزارهای اپتیکی مورد استفاده در رؤیت هلال را به دو بخش عمده تقسیم می‌کنیم.

تلسکوپ‌ها

اشاره

تلسکوپ یا دوربین نجومی وسیله‌ای جهت مشاهده‌ی اجرام سماوی است. این وسیله علاوه بر اینکه اجرامی مانند ماه و سیارات را بزرگتر نشان می‌دهد موجب می‌شود که تصاویر آنها روشن‌تر و واضح‌تر دیده شوند. زیرا به علت قطر بیشتر عدسی و یا آینه‌هایشان نسبت به مردمکِ چشم انسان، قابلیّت جمع‌آوری نور بیشتری را داشته که نتیجه‌ی این امر پرنورتر دیده شدن جسم خواهد بود. به همین جهت است که وقتی به وسیله‌ی تلسکوپ‌ها به آسمان و ستارگان نگاه می‌کنیم اجرامی را می‌بینیم که هرگز با چشم نمی‌توانستیم آنها را ببینیم.

از لحاظ ساختار، تلسکوپ یک وسیله‌ی اپتیکی - مکانیکی بشمار می‌آید که کارش ارائه‌ی یک تصویر دقیق، روشن و واضح از اجرام آسمانی است.

بطور کلی تلسکوپ‌هایی را که با نور مرئی کار می‌کنند به سه دسته‌ی اصلی تقسیم می‌کنند:

1- تلسکوپ شکستی (انکساری)

2- تلسکوپ بازتابی ( انعکاسی)

3- تلسکوپ شکستی - بازتابی

اکنون به توصیف هر کدام از این نوع تلسکوپ‌ها می‌پردازیم.

تلسکوپ‌های شکستی

برای اولین بار در سال 1609 میلادی، دانشمندی ایتالیائی به نام گالیلئو گالیله از این وسیله در علم نجوم و اخترشناسی استفاده کرد. این نوع از تلسکوپ‌ها از لحاظ ساختار چندان تنوّعی ندارند و از یک عدسی شیئ و یک عدسی چشمی تشکیل یافته‌اند.

مبنای کار اینگونه تلسکوپ‌ها بر اساس شکست نور در درون عدسی‌ها است. به این ترتیب که پرتوهای نور که از جسم به ما می‌رسند با عبور از عدسی اولیه، که به عدسی شیئ معروف است، می‌شکنند و در یک نقطه کانونی می‌شوند. سپس عبور نور شکسته شده از درون عدسی ثانویه، که به عدسی چشمی معروف است، باعث تشکیل تصویر جسم می‌شود. این تصویر وارونه و بزرگتر از اندازه‌ی واقعی است.

به دلیل شکست نور در این گونه تلسکوپ‌ها، کیفیت تلسکوپ از بعضی جهات افت می‌کند. با توجّه به قوانین فیزیک، چون رنگ‌های مختلف نور تحت زوایای مختلف می‌شکنند، در نتیجه رنگهایی که نور سفید را تشکیل می‌دهند پس از شکست، در یک نقطه کانونی نمی‌شوند. شما این پدیده را با قرار دادن یک منشور جلوی نور خورشید و تشکیل رنگهای مختلف همانند رنگین کمان می‌توانید مشاهده نمایید.

شکل 8-6: نمونه‌ای از یک تلسکوپ شکستی و ساختار اپتیکی آن

به خاطر وجود چنین پدیده‌ای رنگهایی همانند آبی و قرمز در اطراف جسم، خصوصاً اجرام پرنور مانند ماه، بوجود می‌آید. این پدیده که به کج‌نمایی رنگی معروف است تأثیر بسیار بدی بر روی کیفیت تصویر می‌گذارد. برای خنثی کردن اثر این پدیده باید از نوع خاصی از عدسی‌های چشمی به نام عدسی‌های آپوکروماتیک استفاده نمود. این عدسی‌ها با حذف این پدیده، کیفیت تصویر را به شدت افزایش می‌دهند. البته قیمت این نوع از عدسی‌ها به نسبت بالا است.

علاوه بر این، عدسی‌ها معمولاً دارای عیب‌هایی مانند کج‌نمایی کروی نیز هستند. این خطا، باعث می‌شود که پرتوهای نور پس از عبور از عدسی، دقیقاً در یک نقطه کانونی نشوند. استفاده از عدسی‌های چند قطعه ای می‌تواند باعث از بین رفتن این عیب گردد.

اما یکی از ویژگی‌های مثبت این نوع از تلسکوپ‌ها، ایجاد تصویری به مراتب

شفاف‌تر از بسیاری از تلسکوپ‌های آینه‌ای (بازتابی) است. این ویژگیِ تلسکوپ‌های شکستی در بحث رؤیت هلال ماه بسیار به کمک راصد می‌آید، زیرا هر چه تصویر تشکیل شده شفاف‌تر باشد احتمال رؤیت شدن هلال ماه نیز بیشتر خواهد شد.

اما از دیگر معایب این نوع از تلسکوپ ها می‌توان به قیمت نسبتاً زیاد آنها نسبت به مشابه آینه‌ای آن اشاره نمود. همچنین محدود بودن قطر عدسی شیئ تلسکوپ‌های شکستی نسبت به تلسکوپ‌های بازتابی، یکی دیگر از معایبی است که می‌توان برای اینگونه از تلسکوپ‌ها برشمرد. سختی ساخت عدسی شیئ بزرگ و همچنین هزینه‌ی بالای تمام شده برای ساخت آنها مانع از آن می‌شود که عدسی‌هایی با قطرهای نسبتاً زیاد مورد استفاده‌ی عموم قرار گیرد.

تلسکوپ‌های بازتابی

همانطور که از نام اینگونه ابزارها برمی‌آید بازتاب نور، نقش اساسی را در اینگونه تلسکوپ‌ها ایفا می‌کند. عامل بازتاب کننده یک آینه است. اما این آینه یک آینه‌ی معمولی نیست، بلکه یک آینه‌ی مقعر است. آینه‌ای که به درون فرو رفته و سطح فرو رفته نقره اندود و صیقلی شده است. خصوصیّت این نوع آینه این است که همانند عدسی‌ها می تواند پرتوهای موازی نور را در یک نقطه جمع و اصطلاحاً کانونی نماید. با این تفاوت که این کار را با شکستن نور انجام نمی‌دهد بلکه پرتوها را با بازتاب نورکانونی می‌کند.

این نوع تلسکوپ ها از یک آینه‌ی مقعر در انتهای لوله‌ی تلسکوپ و یک آینه‌ی تخت با زاویه‌ی 45 درجه در جلوی لوله‌ی تلسکوپ و یک عدسی چشمی تشکیل شده است. پرتوهای موازی نور ابتدا وارد لوله‌ی تلسکوپ می‌شوند و به آینه‌ی اصلی برخورد می‌کنند و به صورت همگرا باز می‌تاباند.

شکل 8-7: نمونه‌ای از یک تلسکوپ بازتابی و ساختار اپتیکی آن

سپس پرتوهای بازتابیده با بازتاب از آینه‌ی 45 درجه منحرف شده و به درون لوله‌ای که عدسی چشمی در آن قرار دارد هدایت می‌شوند. در نهایت با ورود پرتوهای نور به عدسی چشمی تصویر تشکیل می‌شود. اولین بار نیوتون از این نوع تلسکوپ استفاده کرد. این نوع تلسکوپ‌ها به افتخار او، تلسکوپ‌های نیوتنی یا آینه‌ای نیز نامیده می‌شوند.

کیفیت آینه‌ی مقعر از لحاظ شکل، پوشش سطحی و صیقل مناسب سطح نقش تعیین کننده‌ای در کیفیّت تصویر دارد. هر چه شکل آینه به سهمی نزدیک‌تر باشد کیفیتش بهتر است. در تلسکوپ‌های بازتابی به دلیل عدم وجود عدسی و در نتیجه شکست نور خطای رنگی و خطای کروی وجود ندارد.

تلسکوپ‌های شکستی – بازتابی

دراین نوع تلسکوپ‌ها از یک عدسی و یک آینه به صورت همزمان برای تشکیل تصویر استفاده می‌شود. چون ساخت آینه‌ای بدون عیب‌های ذکر شده بسیار

شکل 8-8: نمونه‌ای از یک تلسکوپ شکستی – بازتابی

دشوار است از عدسی برای تصحیح عیب‌های کج‌نمایی رنگی و کروی استفاده می‌شود. یکی از نمونه‌های این نوع تلسکوپ‌ها، تلسکوپ‌های اشمیت- کاسگرین هستند که کاربرد فراوانی در نجوم آماتوری دارند. به علّت قطر زیاد آینه‌ی این تلسکوپ‌ها، کیفیّت مطلوب آنها و همچنین مجهز بودن به هدایت روباتیک و با کمک نرم‌افزارهای رایانه‌ای، امروزه استفاده از آنها بسیار کارا و سودمند است. بطوری که بسیاری از رکوردهای هلال توسط چنین ابزارهایی شکسته شده است. به عنوان نمونه می‌توان به تلسکوپ‌هایی از این نوع با قطر آینه‌ی 14 اینچ (حدود 35 سانتی متر) اشاره نمود.

همچنین طول نسبتاً کوتاه این تلسکوپ‌ها نسبت به تلسکوپ‌های بارتابی از دیگر مزایای تلسکوپ‌های بازتابی به شمار می‌رود که این مسئله حمل و نقل این ابزارها را آسان‌تر می‌کند.

دوربین‌های دوچشمی

دوربین‌های دوچشمی ابزارهایی هستند که برای مشاهده‌ی اجرام دوردست مورد استفاده قرار می‌گیرند و از آنها به وفور در رؤیت هلال ماه استفاده می‌شود.

دوربین‌های دوچشمی در ابعاد و اندازه‌های متفاوتی ساخته می‌شوند. این وسیله را در اندازه‌هایی مانند 35×7 ، 35×10، 70×15،80×15، 60×20 ،80×20 ،100×25 ، 120×20 ، 150×40 می‌توان یافت. عدد اول از سمت چپ نشان دهنده‌ی بزرگنمایی وسیله‌ی اپتیکی و عدد دوم نشان دهنده‌ی قطر عدسی شیئ بر حسب میلی متر است. در مورد دوربین‌های دوچشمی غول پیکر و قدرتمندی نظیر80×20 ، 100×25، 120×20 و 150×40 می‌توان گفت که این ابزارها حتماً باید بر روی سه پایه قرار گیرند، زیرا وزن بسیار زیاد آنها باعث می‌شود که نتوان آن را بر روی دست نگاه داشت. همچنین به علت بزرگ‌نمایی نسبتاً بالای این ابزارها با کمترین لرزش دست، تصویر دچار حرکت‌های زیاد می شود که این امر باعث عدم تمرکز راصد خواهد شد.

دوربین‌های دوچشمی را می‌توان گونه‌ای از تلسکوپ‌های شکستی برشمرد. پس بسیاری از خصوصیات تلسکوپ‌های شکستی را دارا هستند. اما چند مزیّت عمده باعث شده است که استفاده از این وسیله در رؤیت هلال ماه بسیار چشمگیر باشد. یکی از ویژگی‌های خاص این ابزار را می‌توان در استفاده‌ی ساده از آن نام برد. نصب و استفاده از این وسیله بسیار آسان است. همچنین به علت ابعاد کوچک، حمل و نقل آن بسیار راحت است. از آنجایی که راصد در هنگام استفاده از دوربین دوچشمی باید در پشت ابزار قرار بگیرد در نتیجه تسلط مناسبی بر ابزار خواهد داشت. از دیگر ویژگی‌های خاص این گونه ابزارها می‌توان به میدان دید نسبتاً وسیع آن اشاره نمود. به طور معمول میدان دید این ابزارها بین 5/2 تا 5 درجه است که میدان دید نسبتاً وسیعی است.

به علت اینکه راصد در هنگام استفاده از دوچشمی‌ها از هر دو چشم خود استفاده می‌کند، آنچنان احساس خستگی نمی‌کند. در حالی که برای رصد با تلسکوپ‌ها حتماً یکی از چشم‌ها باید بسته باشد که همین امر در دراز مدّت باعث خستگی چشم و در نتیجه عدم تمرکز راصد می‌شود. اما ویژگی دیگری که باعث افزایش کاربرد این وسیله شده است قیمت نسبتاً پایین دوربین‌های دوچشمی نسبت به تلسکوپ‌های بازتابی و شکستی است. این مزیّت باعث شده که در بین علاقه مندان به رؤیت هلال از این وسیله بیشتر استقبال شود.

از معایب دوربین‌های دوچشمی می‌توان محدود بودن ابعاد قطر عدسی شیئ آن را نام برد که به مراتب کوچکتر از آینه‌ی تلسکوپ‌ها است. در نتیجه قدرت جمع آوری نوری کمتری دارند. همچنین به وسیله‌ی آنها نمی‌توان از سیستم‌های دقیق‌تر جستجوی هلال همچون سیستم استوایی و ... استفاده نمود. دوربین‌های دوچشمی معمولاً دارای کج‌نمایی رنگی و کج‌نمایی کروی در لبه‌های تصویر هستند. پس اگر هلالی در هنگام جستجو در کناره‌های میدان دید قرار بگیرد، احتمال رؤیت آن کاهش می‌یابد.

استقرار ابزارهای اپتیکی

اشاره

تلسکوپ‌ها را به دو شیوه‌ی اصلی می‌توان مستقر نمود:

1- استقرار سمت- ارتفاعی یا افقی

2- استقرار استوایی یا قطبی

هر کدام از این نوع استقرارها دارای کاربردها و مدلهای مختلفی هستند. در استقرار نوع افقی از سه پایه ساده و با درجات سمت و ارتفاع استفاده می‌شود ولی در نوع قطبی از سه پایه پیچیده‌تر و سنگین‌تر استفاده شده و سیستم بر اساس مختصات استوایی (درجات بُعد و میل) کار می‌کند.

استقرار سمت و ارتفاعی

در این نوع استقرار تلسکوپ توانایی حرکت 360 درجه‌ای در سمت و 90 درجه‌ای در ارتفاع را دارد. معمولاً دوربین‌های دوچشمی با این شیوه مستقر می‌شوند. استفاده از این استقرار برای تلسکوپ‌های کوچک نیز متداول است. از مزایای استقرار سمت و ارتفاعی آن است که کار با آن بسیار ساده بوده و نیاز به تنظیمات اولیه و پیچیده ندارد. پایه‌های دوربین‌های عکسبرداری و فیلمبرداری نمونه‌ای از این نوع پایه‌ها هستند. این پایه‌ها در دو جهت سمت و ارتفاع قابل تغییر هستند و اگر پایه تراز شده باشد، این امکان را به کاربر می‌دهد که جسم مورد نظر خود را با استفاده از سمت و ارتفاع آن پیدا نماید. هنوز بسیاری از رصدگران هلال ماه از این نوع پایه‌ها برای رصد هلال ماه استفاده می‌کنند، زیرا استفاده از آن بسیار راحت است. همچنین به علت راحتی استفاده، راصد تسلط خوبی بر ابزار دارد و به راحتی می‌تواند آن را به سمت مکان مورد نظر خود هدایت نماید.

استقرار استوایی

اگر یکی از محورهای استقرار تلسکوپ را به گونه‌ای تنظیم کنیم که در امتداد محور زمین قرار گیرد به صورتی که تلسکوپ بتواند به آسانی حول این محور بچرخد، می‌توان چرخش زمین به دور خود را فقط با چرخش یک محور خنثی کرد. به این نوع استقرار، استقرار استوایی یا قطبی گوییم. از مزیت‌های این روش دقت بیشتر آن در یافتن اجرام سماوی است.

یکی از فواید اینگونه پایه‌ها این است که اگر یک موتور ردیاب به آنها وصل گردد، تلسکوپ همانند زمین شروع به چرخش در جهت مخالف می‌کند، بطوری که تأثیر حرکت زمین را خنثی می‌نماید. در نتیجه می‌توان بر روی یک جسم قفل کرد و همیشه آن را در میدان دید ابزار خود داشت.

شکل 8-9: یک تلسکوپ شکستی با استقرار استوایی

البته برای انجام این کار حتماً باید محور مخصوص پایه‌ی ابزار به طور دقیق به سمت ستاره‌ی قطبی باشد که این تنظیم تا حدّی مشکل است. در ادامه و در قسمت شیوه‌های رصد به کاربرد این نوع سیستم اشاره خواهیم کرد.

مزایا و معایب تلسکوپ‌های بازتابی و شکستی

در این بخش، با جمع‌بندی مطالب گفته شده در مورد تلسکوپ‌ها مزایا و معایب هر یک از انواع آنها را بر می شماریم. این جمع‌بندی می‌تواند دید مناسبی به راصد برای انتخاب ابزار مورد استفاده‌ی خود بدهد.

از مهمترین مزایای تلسکوپ‌های شکستی می‌توان به وضوح تصویر بالا، میدان دید نسبتاً وسیع و راحت‌تر بودن کار با آنها اشاره نمود. اما در عین حال خطاهایی همانند کج نمایی رنگی و کج نمایی کروی در بسیاری از انواع

تلسکوپ‌های شکستی و دوربین‌های دوچشمی دیده می‌شود. میزان این کج‌نمایی در لبه‌های میدان دید بیشتر است. در نتیجه در صورت قرارگیری هلال در کناره‌های میدانِ دید، احتمال رؤیت هلال کاهش می‌یابد. همچنین به علت مشکلاتی که گفته شد، ساخت عدسی‌هایی با قطر زیاد رایج و متداول نیست.

اما تلسکوپ‌های بازتابی نیز دارای ویژگیهای مثبت فراوانی هستند که از آنها می‌توان به عدم وجود خطاهایی همانند کج‌نمایی رنگی و کروی، متداول بودن استفاده از آینه‌هایی با قطرهای زیاد، که نتیجه‌ی آن افزایش توان جمع آوریِ نور ابزار خواهد بود. همچنین قیمت نسبتاً مناسب این ابزارها نسبت به تلسکوپ‌های هم تراز شکستی از دیگر ویژگیهای مثبت این ابزارها است.

در عین حال نواقصی همچون میدان دید نسبتاً کوچک (که البته با استفاده از عدسی‌های چشمی مخصوص می‌توان تا حدّ زیادی این مشکل را رفع کرد) و سخت‌تر بودن کار با این تلسکوپ‌ها خصوصاٌ نسبت به دوچشمی‌ها را می‌توان نام برای این ابزارها برشمرد. البته سال به سال شاهد آن هستیم که با پیشرفت تکنولوژی این نواقص یکی پس از دیگری کمرنگ‌تر می‌شود.

نکته‌ی دیگری که می‌توان در اینجا به آن پرداخت، استفاده‌ی راحت‌تر از تلسکوپ‌های شکستی ، خصوصاً دوچشمی‌ها، نسبت به بازتابی‌ها است. اگر بار دیگر به اشکال این دو نوع تلسکوپ‌ها نگاهی بیاندازید متوجه می‌شوید که به علت عمود بودن محور نوری عدسی چشمی با محور نوری آینه (یا جسم) برای کار با تلسکوپ‌های آینه ای به مهارت بیشتری نیاز است. به همین جهت برای استفاده‌ی راحت‌تر از این ابزارها از وسایلی همانند «جوینده‌ها» استفاده می‌کنند. جوینده‌ها، تلسکوپ‌های شکستی بسیار کوچکی هستند که بر روی بدنه‌ی تلسکوپ و در راستای محور نوری آن قرار می‌گیرد. جوینده‌ها دارای بزرگ‌نمایی کم و میدان دید وسیع هستند. در نتیجه پیدا کردن جسم از درون جوینده‌ها بسیار راحت‌تر است. از آنجایی که محور جوینده موازی محور

تلسکوپ است پس با پیدا کردن جسم در جوینده و قرار دادن آن در مرکز جوینده، جسم در چشمیِ ابزار نیز قابل رؤیت خواهد بود. به عبارت ساده‌تر جوینده‌ها همان کار مگسک را در تفنگ‌ها انجام می‌دهند.

روشهای جستجو و رؤیت هلال

اشاره

پس از انتخاب رصدگاه مناسب و انجام محاسباتِ مورد نیاز و همچنین انتخاب یک ابزار رصدی خوب، نوبت به اصلِ کار، یعنی جستجو برای رؤیت هلال ماه می‌رسد. راصد باید زمان لازم برای عزیمت به رصدگاه و احیاناً استقرار ابزار رصدی را در نظر گرفته و زودتر در محل رصد آماده باشد.

اگر هدف، رؤیت هلال شامگاهی باشد باید تیم رصدی قبل از غروب خورشید در رصدگاه مستقر شده و منتظر غروب خورشید باشند. در این بین تیم رصدی باید تمامی وسایل مورد نیاز خود را بررسی کرده و از نبود مشکل در آنها مطمئن گردد. اگر از ابزارهای رصدی استفاده می‌شود، حتماً باید آنها را آماده کار نمود. اگر ابزار رصدی روی پایه قرار می‌گیرد، پایه را باید در یک مکان مطمئن و در جایی که هیچ مانعی جلویش نباشد مستقر نموده و آن را تراز کرد. تراز بودن پایه تأثیر به سزایی در دقّت کار رصدی دارد. تنظیم (فوکوس) بودن ابزار رصدی را می‌توان به وسیله‌ی درختان و یا کوه‌های دوردست آزمایش نمود و در صورت تار بودن تصویر، با چرخاندن پیچ تنظیم، تصویر را واضح (فوکوس) کرد. چه بسا راصدان زیادی با ابزار رصدی به جستجوی هلال پرداخته‌اند، اما به دلیل عدم تنظیم دقیق نتوانسته‌اند هلال ماه را رؤیت کنند. کوچکترین تغییر در تنظیم (فوکوس) ابزار رصدی می‌تواند به قیمت ندیدن و یا حداقل دیرتر دیده شدن هلال تمام شود. همکاران راصد باید کاغذ، قلم و فرم‌های رصدی را آماده نموده و تمام مراحل بالا را بار دیگر مرور نماید تا از نبود هر نوع مشکلی اطمینان حاصل گردد. مهمترین کار در این لحظات حفظ آرامش، خصوصاٌ برای راصد و

برقراری نظم و سکوت در رصدگاه است.

راصد بسته به میزان تجربه و امکانات خود، می‌تواند روشهایی را برای جستجوی هلال بکار ببرد که در ادامه به آنها اشاره خواهد شد.

روش مقدماتی

مطمئناً قبلاً زمان غروب خورشید را برای رصدگاه مورد نظر محاسبه کرده‌اید. اما ممکن است به دلیل وجود عوارض در افق، خورشید زودتر از زمان محاسبه شده، در پشت کوه‌ها و یا موانع دور دست غروب کند. ثبت این زمان بسیار ارزشمند است و حتماً باید در گزارش رصد ذکر گردد.

اولین قدم برای رصد هلال ماه، تعیین و به خاطر سپردن مکان غروب خورشید بر روی افق است. برای اینکه این مکان از یاد نرود بهتر است نشانه‌ای را به وسیله‌ی عوارض موجود در افق شناسایی نمود. مثلاً اینکه خورشید در کنار قله‌ی کوه غروب کرد و یا اینکه در بالای فلان درخت دوردست ناپدید شد. این عوارض به راصد کمک می‌کند که بدون خطا مکان تقریبی غروب خورشید را به خاطر بسپارد. روش کمکی دقیق‌تر، رسم عوارض افق می‌باشد.

با دانستن میزان سمت ماه در هر لحظه و همچنین محاسبه‌ی تفاضل آن با سمت لحظه‌ی غروب خورشید، اختلاف سمت مکان ماه و مکان غروب خورشید در هر لحظه بدست می‌آید. اگر سمت ماه کمتر از سمت غروب خورشید باشد، این به معنای آن است که اختلاف سمت ماه و خورشید منفی است و ماه در سمت چپ خورشید قرار دارد.

پس از آن کافی است راصد به اندازه‌ی این اختلاف سمت، از مکان غروب خورشید در راستای افق به سمت راست و یا چپ (بسته به مکان ماه) حرکت نماید. سپس کافی است از نقطه‌ی جدید به اندازه‌ی ارتفاع ماه و عمود بر افق به سمت بالا نشانه رود. به همین راحتی می‌توان مکان تقریبی ماه را بدست آورد.

شکل 8-10: روش‌های ساده برای اندازه گیری زوایا

ولی در عمل چگونه این زوایا را در آسمان اندازه‌گیری کنیم؟ ساده‌ترین روش برای پیدا کردن زوایا، استفاده از دستان راصد است. به طور میانگین یک وجب انسان در راستای بازوی او زاویه‌ی 20 درجه و همچنین میزان مشت بسته در راستای بازوی او زاویه‌ی 10 درجه را در آسمان مشخص می‌کند. روش دیگر این است که اگر خط‌کشی در فاصله‌ی 57 سانتی متری از چشم راصد قرار بگیرد، آنگاه هر یک سانتی متر خط کش، برابر 1 درجه بر روی کره‌ی آسمان خواهد بود. برای اینکه فاصله‌ی 57 سانتی متر دقیقاً رعایت شود می‌توان از یک نخ به همین اندازه استفاده نمود.

البته رصدگران هلال از وسایل دقیقتری نیز استفاده می‌کنند. یکی از این ابزارهای دقیق تئودولیت است. تئودولیت یک ابزار مهندسی است که کاربردهای مختلفی در نقشه‌برداری دارد. اگر این دستگاه با دقّت تنظیم گردد، می‌تواند سمت و ارتفاع اجسام را با دقّت بسیار بالا به دست آورد. شیوه‌ی معمول دیگر برای اندازه‌گیری این زوایا در آسمان استفاده از صفحات مدرّج سمت و ارتفاع در قسمت مقرّ تلسکوپ یا دوربین دوچشمی است. چنانچه سه پایه‌ی مخصوصِ ابزار رصدی دارای سیستم سمت و ارتفاعی باشد، معمولاً از چنین صفحات مدرّجی برخوردار است. دوربین‌های دوچشمی مانند 120×20 و 150×40 که

سه پایه‌ی مخصوص دارند نیز دارای چنین صفحاتی هستند. این صفحات مدرج ممکن است بر حسب درجه از 0 تا 360 درجه یا بر حسب میلیِم از صفر تا6400 میلیِم شماره‌گذاری شده باشند.

روش جاروب افقی

معمولاً پیدا کردن مکان دقیق ماه با خطاهایی همراه است. واضح‌ترین این خطاها، خطا در میزان اندازه‌ی مشت و وجب افراد است. زیرا این مقادیر به طور متوسط بیان شده‌اند و برای افراد مختلف متفاوت است. در نتیجه نمی‌توان تنها با نشانه‌روی به منطقه‌ای که احتمال حضور ماه را در آن منطقه می‌دهیم، مطمئن باشیم که هلال را در مرکز دید ابزار خود خواهیم داشت. هر چه میدان دید ابزار رصدی کوچکتر باشد این احتمال کمتر می‌شود. برای مقابله با این مشکل و برای پیدا کردن هلال ماه می‌توان از روش «جاروب افقی» استفاده نمود. یعنی به جای اینکه چشم و ابزار رصدی در یک منطقه ثابت نگاه داشته شود، راصد منطقه‌ی بزرگتری را برای رصد هلال جستجو می‌کند. در این روش، راصد ابزار رصدی را در اطراف مکان هلال به طور افقی حرکت داده و میدان دید خود را در هر

شکل 8-11: روش جاروب افقی

لحظه تحت نظر دارد که آیا هلال در آنجا وجود دارد یا خیر. پس از آن ابزار را کمی بالا یا پایین برده و این عمل را مجدّداً تکرار می‌کند. با این روش یک منطقه‌ی مستطیلی شکل اطراف مکان احتمالی حضور ماه، برای رؤیت هلال جستجو می‌شود.

استفاده از این روش می‌تواند خطاهای ذکر شده را به شدّت کاهش داده و احتمال رؤیت هلال ماه را افزایش دهد. تمرکز حواس در این بخش فوق العاده اهمیت دارد، زیرا راصد به دنبال چیزی می‌گردد که بسیار شبیه رنگ زمینه‌ی آسمان است. همچنین چون در این روش ابزار رصدی در حال حرکت است، راصد باید تمرکز خود را برای رؤیت هلال دوچندان کند. این روش هم برای رصد با ابزار قابل استفاده است و هم برای رصد با چشم غیر مسلح. در واقع کسانی که بدون ابزار رصد می‌کنند، به طور ناخودآگاه این روش را برای رؤیت هلال بر می‌گزینند.

روش جستجوی سمت و ارتفاعی با ابزار

این روش موقعی مورد استفاده قرار می‌گیرد که راصد بخواهد از دوربین دوچشمی قوی یا تلسکوپی با استقرار سمت- ارتفاعی برای رؤیت هلال ماه استفاده کند. ابتدا باید با استفاده از فیلتر مناسب جلوی دوربین یا تلسکوپ را به طور کامل پوشاند. لازم به ذکر است که حتماً باید از کیفیّت فیلتر اطمینان داشته باشیم. معروفترین و بهترین فیلتر خورشیدی برای این کار فیلتر مایلار است. سپس باید ابزار خود را به سوی خورشید نشانه رفت. باید توجه داشت که هرگز بدون استفاده از فیلترهای خورشیدی نباید به طور مستقیم به خورشید خیره شد، چون ممکن است لطمات جبران ناپذیری به چشمان راصد وارد نماید. با تماشای خورشید در درون ابزار آن را در مرکز میدان دید قرار داده، سپس پیچ تنظیم وضوح را آنقدر باید بچرخانیم تا تصویر خورشید کاملاً واضح گردد. تنظیم

وضوح تصویر (فوکوس کردن) را می‌توان با استفاده از لکه‌های روی سطح خورشید انجام داد. گام بعدی مراجعه به جداول سمت و ارتفاع خورشید و قرائت سمت و ارتفاع آن برای آن لحظه است (برای نمونه به جدول داده‌های انتهای فصل مراجعه کنید). با این اعداد درجات سمت و ارتفاع ابزار را تنظیم می‌نماییم. این کار با قرار‌دادن درجات سمت و ارتفاع بر روی این اعداد امکان‌پذیر است. سپس فیلتر را برداشته و با کمک مقادیر سمت و ارتفاع ماه یا اختلاف سمت و ارتفاع ماه و خورشید که از نرم‌افزار استخراج شده‌اند، دوربین یا تلسکوپ را به سمت ماه نشانه می‌رویم تا هلال در میدان دید قرار گیرد. اکنون میدانِ دید ابزار حوالی منطقه‌ی قرار گیری هلال است. در صورت عدم مشاهده‌ی هلال، راصد باید وسیله‌ی رصدی خود را اندکی به سمت چپ و یا راست حرکت دهد. سپس اندکی ارتفاع دوربین را کم یا زیاد کرده تا مطمئن شود که تمام محدوده‌ی اطراف هلال را هم جاروب کرده است. تا قبل از غروب خورشید می‌توان از پارچه یا لباسی استفاده کرد و بر روی سر خود و قسمت چشمیِ وسیله‌یِ رصدی قرار داد به طوری که تمام قسمت صورت شما را بپوشاند و مانع رسیدن نورهای مزاحم به چشم گردد. در صورتی که سیارات پرنور آسمان در فاصله‌ی کمی از ماه قرار داشته باشند و فرصت هم کافی باشد می‌توان با همین روش این سیارات را در روشنایی روز مشاهده کرد. این کار دقّت رصد را برای پیدا کردن هلال بالا خواهد برد. برای رؤیت هلال در روز از این روش بسیار استفاده می‌شود.

برای رؤیت هلال‌های شامگاهی می‌توان از روش بالا اینگونه استفاده نمود. ابتدا مکان غروب خورشید را باید نشانه گذاری کرده و در ذهن داشته باشیم. سپس بلافاصله موقعیت علامت‌گذاری شده را در مرکز میدان دید قرار داده و به کمک جداول استخراجی، سمت دوربین یا تلسکوپ را بر روی سمت خورشید تنظیم کنیم. سپس دوربین را به اندازه اختلاف سمت در راستای افق در جهت

چپ (اگر سمت ماه کمتر از خورشید است) یا در جهت راست (در صورتی که سمت ماه بیش از خورشید است) حرکت می‌دهیم، پس از قرار دادن سمت ماه در میدان دید، حال به اندازه‌ی ارتفاع ماه دوربین را به طور عمودی بالا می‌آوریم تا هلال ماه در میدان دید ابزار رصدی قرار گیرد. اطلاع از اندازه‌ی میدان دید ابزار رصدی کمک قابل توجهی در تعیین زوایا دارد. همچنین تراز بودن ابزار رصدی در این روش شرط اساسی است و اگر ابزار تراز نباشد، این روش کارآیی نخواهد داشت.

روش جستجوی استوایی

اما روشهای ذکر شده رصدگران حرفه‌ای هلال ماه را راضی نمی‌کند. زیرا هلال‌های زیادی وجود دارد که برای رؤیت آنها حتماً باید مکان دقیق هلال را پیدا نموده و تنها در آن منطقه به دنبال هلال گشت. رصد اینگونه هلال‌ها فوق العاده سخت است و راصد باید تنها بر آن نقطه تمرکز کند تا شاید بتواند هلال را برای مدّت کمی ببیند. اما برای اینکه بتوانند مکان ماه را با دقت بالایی بدست آورند روش‌های متفاوت و جالبی را ابداع کرده‌اند که به نمونه‌هایی از آن اشاره خواهیم نمود.

یکی از این روش‌ها استفاده از تلسکوپ‌های مجهز به سیستم استوایی و حتی المقدور هدایت کامپیوتری و تمام روباتیک است.

برای استفاده از این روش اصطلاحاً باید تلسکوپ را قطبی کنیم. یعنی باید محور چرخش پایه‌ی تلسکوپ در راستای ستاره‌ی قطبی و موازی با محور چرخش زمین قرار بگیرد. اگر سیستم روباتیک نباشد، برای قطبی کردن پایه به مهارت و تجربه‌ی بسیار زیادی نیاز است. اما اگر ابزار مجهّز به سیستم روباتیک برای قطبی شدن باشد، برای قطبی کردن باید از تنظیم دو ستاره استفاده نمود. در این روش پس از تراز کردن و تنظیم اولیه با وارد کردن موقعیت جغرافیایی

رصدگاه و زمان، تلسکوپ به سمت ستاره‌ای پرنور و مشخص هدایت می‌شود. سپس اگر در این مرحله موفق به شکار ستاره شده باشد، با کمک بُعد و میل ستاره‌ی اول تلاش می‌کند، ستاره یا سیاره‌ای دیگر را در مرکز میدان دید قرار دهد. پس از چند بار آزمایش و تصحیح خطا توسط کاربر، تلسکوپ آماده است تا به سمت ماه یا هر جرم سماوی دیگر نشانه رود. البته در عمل، کار به این آسانی نیست و گاهی باید بارها این مراحل انجام شود تا دقّت کار بالا رود. بهترین حالت آن است که این مراحل در شب قبل از رصد انجام شود و تا موعد رصد برای رؤیت هلال منتظر ماند.

امروزه تلسکوپ‌های نجومی به دستگاه‌هایی مجهزند که با کمک سیستم موقعیت‌یابی جهانی (GPS) و سیستم هدایت خودکار(GO-TO ) کنترل تلسکوپ را به دست می‌گیرند. این نوع تلسکوپ‌ها این قابلیت را دارند که با کمک نرم‌افزارهای دقیق، نشانه‌روی بر روی اجرام نجومی را انجام دهند. هر چند که کار کردن با آنها نیاز به تجربه دارد. در سال‌های اخیر از این تلسکوپ‌ها به وفور در رؤیت هلال ماه استفاده می‌شود.

روش اجرام هم میل

یکی از ویژگیهای سیستم مختصات استوایی این است که اگر به یک نقطه‌ی خاص از آسمان نشانه رفته و در مدت یک شبانه روز مختصات استوایی اجرامی که از آن نقطه عبور می‌کنند را استخراج کنیم به نتیجه‌ی جالبی می‌رسیم و آن اینکه میل تمام اجرامی که از یک نقطه‌ی خاص عبور می‌کنند با هم برابر است. از همین ویژگی می‌توان برای جستجوی هلال استفاده نمود. کلیّات استفاده از این روش این است که می‌خواهیم به وسیله‌ی اجرامی که هم میل ماه هستند (میل ماه در بهترین لحظه برای رؤیت) مکان نسبتاً دقیق هلال را بدست آوریم. در زیر شرح این روش به صورت اختصار آمده است.

شکل 8-12: امروزه تلسکوپ‌های نجومی مجهز

به کمک رؤیت هلال ماه آمده‌اند

ابتدا در زمانی خاص که احتمال می‌رود بهترین زمان برای رؤیت هلال باشد، باید میل ماه و همچنین ارتفاع آن را محاسبه نمود. سپس با استفاده از نرم‌افزارهای نجومی، اجرام پرنوری را که دارای این میل بوده و در شب قبل از رصد قابل رؤیت می‌باشند مشخص نماییم. در گام بعدی زمانی را که جسم هم میل با ماه به ارتفاع ماه در لحظه‌ی مورد نظر می‌رسد را از نرم‌افزار بدست می‌آوریم. در اینجا تنها کاری که انجام شده این است که مکان ماه را در زمانی که بهترین زمان برای رؤیتِ آن است با استفاده از یک جسمی که راحت‌تر دیده می‌شود، بدست آورده‌ایم.

در قدم بعدی باید در شب قبل از رصد هلال در منطقه‌ی رصد حاضر شده و

جسم مورد نظر را پیدا نمود. سپس در لحظه‌ای که ارتفاع آن جسم با ارتفاع ماه برابر می شود، (این زمان را نیز می‌توان از نرم‌افزار استخراج کرد) پیچ‌های حرکت ابزار رصدی را کاملاً محکم می‌نماییم تا ابزار به هیچ وجه تغییر نکند. خیلی بهتر است پس از تنظیم اولیه، این روش با استفاده از چند جرم هم میلِ دیگر آزمایش گردد تا اگر خطایی بوجود آمده بتوان آن را تصحیح نمود. در گام آخر کافی است که در زمان رصد هلال و در زمانی که ارتفاع ماه به ارتفاع مورد نظر می‌رسد، موتور ردیاب را روشن نمود. در واقع پس از آنکه مکان ماه در داخل میدان دید ابزار قرار گرفت، با روشن کردن موتور ردیاب دیگر مکان ماه را از دست نخواهید داد. در ادامه کافی است که راصد تمرکز خود را حفظ کرده و تنها به جستجوی هلال در آن میدان دید بپردازد. اجرام هم میل مورد استفاده می‌توانند ستارگان نسبتاً پرنور یا سیّارات باشند.

لازم به ذکر است که به علت پیچیدگی خاص این روش و همچنین نیاز به امکانات خاص، مانند تلسکوپ مجهز به پایه‌ی قطبی و موتور ردیاب، زمانی از این روش استفاده می‌شود که دیدن هلال بسیار سخت و یا اهمیتِ رصد هلال بسیار بالا است. معمولاً به دلایل گفته شده این روش توسط رصدگران ماهر و با تجربه‌ی هلال ماه که به این امکانات دسترسی دارند مورد استفاده قرار می‌گیرد.

روش رصد هوایی

گاهی اوقات پیش می‌آید که شرایط برای رصد در روی زمین مناسب نیست مثلاً بیم وجود یک توده‌ی ابری گسترده در کشور و عدم موفّقیّت رصدگران زمینی می‌رود و در عین حال هلال نیز از اهمّیّت خاصی برخوردار است (مانند هلال‌های رمضان و شوال)، در این حالت از این روش برای رؤیت هلال ماه استفاده می‌کنند. این نوع رصد، یک رصد کاملاً ویژه است و

فقط در شرایط خاص مورد استفاده قرار می‌گیرد. زیرا در این روش باید از

هواپیما استفاده کرد.

مزیّت این روش نسبت به سایر روشها، این است که راصد می‌تواند در بالای ابرها به رصد بپردازد و نگران آسمان ابری نباشد. در ضمن به علت ارتفاع بالا شفافیت آسمان به مراتب بهتر است. ضمن اینکه بعضی از مشخصه‌های هلال مانند ارتفاع و مدّت مکث بهبود می‌یابد. زیرا هنگامی که در ارتفاع زیادی نسبت به سطح افق قرار می‌گیرید چنانچه خورشید در سطح زمین غروب کند ولی همچنان می‌توان خورشید را در ارتفاعات مشاهده نمود. به عبارت دیگر با ارتفاع گرفتن از سطح زمین خورشید دیرتر غروب می‌کند و در همین فاصله‌ی زمانی شرایط رصد مهیاتر می‌گردد.

این روش بدین صورت انجام می‌پذیرد که راصدان به همراه تجهیزات مورد نیاز خود به وسیله‌ی هواپیماهای مخصوص به بالای ابرها صعود می‌کنند و خلبان با هماهنگی راصدان در جهت خاصی حرکت می‌کند تا رصدگران از پنجره‌های هواپیما به جستجوی هلال ماه بپردازند. از مهمترین ضعف‌های این روش می‌توان به فضای محدود رصدگر، کدری و اعوجاج شیشه‌های هواپیما و همچنین استرس راصد نام برد.

نحوه‌ی رصد و ثبت

برای جستجوی هلال در هر تیمی حداقل به دو نفر نیاز است، یکی خود راصد است که در پشت دوربین یا تلسکوپ قرار می‌گیرد و دیگری فردی است که به عنوان همکار، کارهایی از قبیل ثبت ویژگی‌های افق منطقه، وضعیت جوّی منطقه از لحاظ میزان ابری بودن و غبار در افق و همچنین زمان غروب خورشید در افق محلی را انجام می‌دهد. همچنین همکار راصد باید در هنگام جستجوی هلال در زمان‌های تعیین شده داده‌ها و مشخصات

ماه و خورشید را به راصد اعلام کند و هنگامی که راصد توانست هلال را

برای اولین بار رؤیت کند، زمان آن را سریعاً یادداشت نماید. همچنین همکار راصد می‌تواند پس از اعلام رؤیت توسط راصد پشت ابزار قرار گرفته و وی نیز با رؤیت خود بر درستی رؤیت هلال صحّه گذارد. اگر امکان رؤیت هلال با چشم غیر مسلح وجود دارد، پس از رصد به کمک دوربین باید سعی شود که رؤیت هلال به کمک چشم غیر‌مسلح نیز صورت پذیرد. گام بعدی ثبت مشخصات هلال جهت تکمیل گزارش خواهد بود که بخش وابسته به پارامترهای رؤیتی را راصد به همکار اعلام داشته و وی یادداشت می‌کند و بخش دیگر بر عهده‌ی همکار راصد است. مشخصات وابسته به رؤیت می‌تواند شامل سمت، ارتفاع، رنگ، میزان پیوستگی هلال، اندازه‌ی طول کمان هلال و ... باشد. برای اندازه‌گیری طول کمان هلال از شیوه‌ی دایره‌ی ساعتی استفاده می‌کنیم بدین صورت که شکل هلال را از پشت دوربین یا تلسکوپ به صورت یک دایره‌ی ساعت تصور کرده و تخمین می‌زنیم که دو سر کمان هلال از چه ساعتی تا چه ساعتی کشیده شده است.

رنگ هلال ممکن است سفید، سفید مایل به زرد و حتی زرد باشد. همچنین ممکن است که سایه‌ی کوه‌های سطح ماه و یا وجود مناطق تیره در هلال سبب گردد که هلال پیوسته مشاهده نشده و بریده بریده به نظر آید. در این حالت باید مکان ناپیوستگی هلال را در گزارش رصدی مشخص نمود. روشنی هلال را می‌توان از «بسیار کم نور و ضعیف» تا «بسیار روشن و واضح» به چند بخش تقسیم کرد. آخرین لحظه‌ی رؤیت هلال ماه را چه با چشم مسلح و چه با چشم غیر‌مسلح باید یادداشت کرد. همچنین می‌توان در گزارش رصد به رنگ زمینه‌ی آسمان در حوالی مکان حضور ماه اشاره نمود.

ثبت رنگ آسمان و همچنین عوارض افق را می‌توان با عکاسی از منطقه‌ی

رصد انجام داد و با نشان دادن مکان ماه بر روی آن، به اعتبار و دقّت گزارش

رصد افزود. این کار به مستند‌سازی کار رصدی بسیار کمک می‌کند.

در جستجوی هلال خصوصاً با چشم مسلح هنگامی که برای اولین بار راصد موفق به مشاهده‌ی هلال گردید برای حصول اطمینان بهتر است چند بار چشمان خود را باز و بسته کرده و بر روی تصویر متمرکز شود و در صورت اطمینان رؤیت آن را اعلام کند.

رؤیت هلال در روز

مباحثی که تا اینجا مطرح شد بیشتر بر هلال شامگاهی تاکید داشت. اما همانطور که در ابتدای فصل هم اشاره شد، دو نوع دیگرِ رصد هلال هم متصوّر است که عبارتند از هلال صبحگاهی و هلال در روز.

رصد هلال صبحگاهی از بسیاری از جهات به رصد هلال شامگاهی شباهت دارد. مهمترین اختلاف بین این دو نوع رصد، زمان رؤیت هلال است. مشکلِ رصد هلال صبحگاهی آن است که زمان رصد هنگامی است است که خورشید طلوع نکرده است و بنابراین نمی‌توان از موقعیت خورشید برای یافتن هلال استفاده کرد. بهترین روش برای رصد اینگونه هلال‌ها استفاده از موقعیت سیارات و ستارگان پرنور جهت پیدا کردن مکان هلال می‌باشد.

رصد هلال صبحگاهی به طور مستقیم تأثیری در مبانی تقویم هجری قمری ندارد، اما رصد اینگونه هلال‌ها برای بررسی و مقایسه‌های علمی رؤیت هلال ماه تأثیر قابل توجّهی دارد.

سومین نوع رصد هلال، رصد هلال در روز است. این روش در سال‌های اخیر کاربرد شرعی در اثبات اول ماه یافته و رواج پیدا کرده است. از آنجایی که اطّلاعات در زمینه‌ی این نوع هلال نسبت به دو نوع دیگر کمتر است، به طور خلاصه به آن خواهیم پرداخت.

شکل 8-13: رؤیت هلال در روز - رمضان 1428

گاهی اوقات پیش می‌آید که در شب یا شب‌های پس از مقارنه به علت زاویه‌ی کم دایرة البروج با افق، هلال ماه در ارتفاع بسیار کمی از افق قرار می‌گیرد. این در حالی است که ممکن است سن هلال و فاز آن بالا باشد، ولی به علت ارتفاع بسیار کم هلال در زمان غروب خورشید احتمال رؤیت آن ضعیف است. زیرا به علّت مدت مکث و ارتفاع کم، هلال بلافاصله پس از غروب خورشید در غبار افق ناپدید شده و غروب می‌کند. این در حالی است که اگر چنین هلالی در ارتفاع بالاتری قرار می‌گرفت به علّت جدایی زاویه‌ای نسبتاً زیاد احتمالاً با ابزار رؤیت می‌شد. اما اگر بخواهیم هلال را در زمانی که ارتفاع آن بیشتر است رصد کنیم آن موقع باید رصد را زودتر شروع نماییم که به مشکل دیگری بر می‌خوریم و آن حضور خورشید و وجود روشنایی روز است. در این حالت هر چند که آسمان روشن است، اما رصدگر نگران مدّت مکث کم، غبار یا مانع در افق و محدودیت‌های دیگر نیست.

اما نکته‌ای که راصد را امیدوار به رؤیت هلالِ ماه در روز می‌کند، جدایی

زاویه‌ای نسبتاً زیاد و همچنین فاز بالای چنین هلال‌هایی است. زیاد بودن این دو عامل سبب می‌شود که بتوان چنین هلالی‌هایی را با ابزارهای رصدی و در طول روشنایی روز نیز رؤیت نمود. بنابراین رؤیت هلال در روز نه تنها ممکن، بلکه برای رؤیت برخی هلال‌ها مفید هم است. در صورت رؤیت هلال در طول روشنایی روز می‌توان آن را تا جایی که امکان دارد تعقیب نمود.

توهّم در رؤیت هلال ماه

درصد بالایی از افراد کم‌تجربه‌ای که به رصد هلال می‌پردازند، ممکن است دچار توهّم دیدن هلال شوند و فکر کنند که هلال را دیده‌اند. در حالی که هلال رؤیت نشده و خطای چشم و ذهن آنها باعث شده است که اینگونه تصوّر نمایند.

این پدیده به عنوان توهّم در رؤیت هلال ماه شناخته می‌شود. این امر نه تنها در بین افراد عادی که به رصد هلال می‌پردازند دیده می‌شود، بلکه در بین رصدگران هلال نیز شایع است. با این تفاوت که راصدان هلال می دانند چگونه برای خود ثابت کنند که آیا واقعاً هلال را دیده‌اند یا خیر؟

روش‌های مختلفی برای فرار از این مشکل می‌توان پیشنهاد داد. مهمترین این روش‌ها خیره شدن به جسم حداقل به مدت 10 ثانیه است. در واقع اگر چیزی که راصد می‌بیند بر اساس توهم شکل گرفته باشد، پس از اندک زمانی باید اثر آن از بین برود. برای افزایش دقت بهتر است در حین این عمل راصد دو و یا سه بار چشم خود را به مدت چند ثانیه بسته و دوباره باز نماید. اگر این کار را چند بار انجام داده و در تمامی آنها جسم را دید، پس می‌توان گفت وی موفّق به رؤیت هلال ماه شده است. حتی گاهی بازتاب نور خورشید از بین ابرهای لب افق، ممکن است موجب شود تا لایه‌ی نازک ابر به شکل هلال دیده شود. البته این اتّفاق گذرا است و پس از مدّت کوتاهی راصد می‌تواند با کمی دقّت و

تجربه متوجّه شود که آیا واقعاً هلال ماه را دیده و یا چیز دیگری بوده است. لرزش کوچکی در ابزار رصدی هم می‌تواند مشخص کند که جسم مورد مشاهده، حقیقی است یا خیر؟

همچنین تمرکز شدید راصد برای جستجوی هلال و خستگی چشم او باعث می‌شود که هراز چند گاهی احساس کند که هلال را می‌بیند. اما یک راصدِ دقیقِ هلال ماه هرگز نباید تا زمان اطمینان از رؤیت هلال، اعلام رؤیت نماید. توهّم در رؤیت هلال معمولاً درافراد کم تجربه بیشتر است. بحث توهّم در رؤیت هلال گاهی حتی سبب اختلاف نظر در رؤیت هلال ماه گردیده است. آمار نشان می‌دهد که 15 درصد افرادی که به رصد هلال می‌پردازند دچار توهّم در رؤیت می‌گردند. به عبارت دیگر اگر برای هلالی حساس و بحرانی 1000 رصدگر در جای جایِ کشور مشغول مشاهده‌ی هلال شوند ممکن است حدود 150 تن از آنان دچار توهّم شده و به اشتباه اعلام رؤیت کنند که این آمار قابل توجه است. در صورتی که رصدگران کم‌تجربه راه‌های مقابله با این عامل را فرا نگرفته باشند، این موضوع به خصوص در ماه‌های رمضان و شوال به خاطر هیجان بالای آن دوچندان می‌شود.

نحوه‌ی گزارش‌نویسی

در علم نجوم گزارش نویسیِ رصد اهمیّت خاصی دارد. هر گزارش رصدی را می‌توان به دو بخش عمومی و اختصاصی تقسیم نمود. در بخش عمومی به اطّلاعاتی اشاره می‌شود که در تمام گزارش‌های رصد وجود دارد. در حالی که بخش اختصاصی برای هر نوع رصد متفاوت و به سوژه‌ی رصد بستگی دارد. مانند رصد هلال ماه، رصد بارش شهابی، رصد خورشید گرفتگی و غیره.

اما در بخش عمومیِ هر گزارش به نکات زیر اشاره می‌شود :

زمان رصد: اینکه در چه روزی رصد انجام شده است. خیلی بهتر است این

زمان بر اساس تقویم هجری شمسی، هجری قمری و میلادی نوشته شود. نکته‌ی بعدی اینکه بازه‌ی زمانی که در آن رصد انجام پذیرفت را باید ذکر کنیم. مثلاً گفته شود رصد هلال از ساعت 18:40 آغاز و تا ساعت 19:30 پایان یافت. همچنین بهتر است زمان استقرار و نکات دیگری را نیز که با زمان ارتباط دارند در این بخش از گزارش ذکر شود.

مکان رصد: یکی از مهمترین اطلاعاتی که باید در گزارش ثبت گردد، مکان رصد است. ذکر جزییّات در این بخش نسبت به رصدهای دیگر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. خیلی خوب است که علاوه بر ذکر نام محل و همچنین نشانی معمولِ آن، مختصات جغرافیایی محل نیز با هر دقّتی که امکان دارد ذکر گردد، بخصوص برای رصدهایی مانند هلال ماه که با جابجایی رصدگاه، ممکن است مشخصه‌های آن دچار تغییرات زیادی شوند. اگر ارتفاع منطقه‌ی رصد از سطح دریا نیز معلوم باشد، باید آن را درگزارش ذکر نمود.

شرایط جوی منطقه‌ی رصد: اگر در آسمان ابر وجود دارد یا اینکه در افق غبار مشاهده می‌شود یا اگر باد می‌وزد و به طور کلی هر نوع شرایط جوی که در منطقه‌ی رصد حاکم است، باید در گزارش ذکر گردد. در مورد غبار بهتر است اشاره شود که آیا غبار زیاد است و یا کم. همچنین منطقه‌ای را که در آن غبار رؤیت می شود را باید ثبت نمود. به عنوان نمونه می‌توان اینگونه نوشت «غبار نسبتاً غلیظ تا ارتفاع 5 درجه‌ای و غبار رقیق تا ارتفاع 9 درجه‌ای افق در غربی مشاهده می‌شود که باعث سرخی بیش از حدّ افق شده است».

ابزار رصدی مورد استفاده: احتمال دارد که بخواهید برای رصد هلال از ابزارهای رصدی استفاده نمایید. در این قسمت شما باید به نوع ابزار به همراه

بعضی از مشخصات آن اشاره نمایید. به عنوان نمونه «دوربین دوچشمی 70×15 SkyWatcher ، به همراه سه پایه».

راصدان و همکاران: ذکر نام راصد و یا کسانی که در این رصد به عنوان همکار شرکت داشته‌اند، الزامی است.

اما بخش اختصاصی رصد هلال ماه، اهمیت فراوانی در اعتبار گزارش رصد دارد. این بخش نیز موارد زیر را شامل می‌شود که به اختصار شرح و توضیح می‌دهیم.

وضعیت افق منطقه‌ی رصد یکی از این موارد مهم، تشریح دقیق افق منطقه‌ی رصد در حوالی مکان هلال ماه است. مثلاً اگر کوه‌هایی در دوردست وجود دارد، باید ذکر گردد. مثلاً «از سمت حدود 240 تا سمت 270، ارتفاع کوه‌ها 1 درجه و از سمت 270 تا سمت 290 ارتفاع کوه‌ها 5/1 درجه است.» همچنین اگر عامل مزاحمی پیش روی راصد باشد باید ذکر گردد. مثلاً «در سمت حدود 250 درجه، یک ساختمان به ارتفاع 5 درجه وجود دارد.» البته اگر بتوان از افق منطقه‌ی خود عکس هایی نیز تهیه و آنها را ضمیمه گزارش کرد، دقّت کار رصدی را بالا می‌رود.

در بخش دیگر گزارش برخی از مشخصه‌های مهم هلال ماه را ذکر می‌کنیم. در این بخش داده‌هایی را که از نرم‌افزارهای خاص استخراج کرده‌ایم در گزارش وارد می‌کنیم. به عنوان نمونه می‌توان به شماره ماه گرد نجومی و اسلامی، زمان مقارنه‌ی ماه، زمان محاسباتی غروب خورشید، سمت غروب خورشید، زمان محاسباتی غروب ماه، سمت غروب ماه، سمت ماه در لحظه‌ی غروب خورشید، ارتفاع ماه در لحظه‌ی غروب خورشید، جدایی زاویه‌ای از خورشید، اختلاف سمت ماه با خورشید در لحظه‌ی غروب خورشید، مدّت مکث ماه، فاز ماه،

ضخامت بخش میانی هلال ، فاصله‌ی ماه از زمین و ... اشاره کرد. توجّه داشته باشید که این اطلاعات، داده‌های محاسباتی بوده و قبل از رصد استخراج شده‌اند.

اما پاره‌ای از اطلاعات را باید در حین رصد اندازه‌گیری و ثبت کرد. در نتیجه اهمیتی که برای گزارش رصد ذکر شد متوجه این قسمت است. به تعدادی از این اطلاعات به اجمال اشاره می‌شود: زمان و سمت غروب خورشید در افق ناظر، زمان و سمت غروب ماه در افق ناظر، ترسیم افق منطقه‌ی رصد (اگر از افق عکس گرفته شود بهتر است).

اما در قسمت دیگر گزارش باید اطلاعاتی را ثبت کرد که مربوط به رؤیت هلال می‌شود. اطلاعات رصدی هلال مانند: زمان رؤیت، شکل ظاهری و طول کمان هلال در اولین و آخرین لحظه‌ی رؤیت. این داده‌ها می‌تواند بر اساس رصد با ابزار و رصد با چشم غیر مسلح تفکیک شود. ممکن است در یک گروه، رصدگران در زمانها و با ابزارهای متفاوتی موفق به رؤیت شوند، بنابراین باید زمان رؤیت هر رصدگر به طور مجزا ثبت گردد. درج زمان اولین رؤیت برای هلال‌های شامگاهی و زمان آخرین رؤیت برای هلال‌های صبحگاهی از اهمیت بالایی برخوردار است (برای نمونه به گزارش رؤیت هلال ذی الحجه 1426 مراجعه کنید).

در گزارش‌نویسی می‌توان به موارد دیگری هم اشاره نمود و آنچه که گفته شد، مهمترین مشخصه‌هایی است که باید در یک گزارش رصد ذکر گردد.

در پایان امیدواریم کتاب حاضر توانسته باشد شما را با یکی از مصادیق زیبای خلقت آشنا کرده و دریچه‌ی جدیدی را پیش رویتان گشوده باشد.

داده‌های رصدی هلال ماه ربیع‌الثانی 1430

محاسبات

در زمان غروب خورشید

سمت غروب خورشید

274 درجه و 10 دقیقه

جدایی زاویه‌ای از خورشید

11 درجه و 56 دقیقه

اختلاف سمت با خورشید

1 درجه و 49 دقیقه

ارتفاع ماه

11 درجه و 02 دقیقه

میزان سطح روشن ماه (فاز ماه)

0126/0

ضخامت هلال

34/0 دقیقه

سنّ ماه

22 ساعت و 7 دقیقه

فاصله‌ی ماه از زمین

378910 کیلومتر

زمان غروب ماه (محلی)

19:33

سمت غروب ماه

285 درجه و 13 دقیقه

مدّت مکث ماه

63 دقیقه

مختصات جغرافیایی

شهر رشت

37:16 شمالی

49:35 شرقی

تاریخ

7 فروردین 1388

27 مارس 2009

29 ربیع الاول 1430

زمان مقارنه

26 مارس 2009

16:07 گرینویچ

زمان غروب خورشید

18:30

شماره‌ی ماه گرد نجومی

1067

شماره‌ی ماه گرد اسلامی

17152

هلال ماه ربیع‌الثانی 1430 – 7 فروردین

1388

سمت

ارتفاع

زمان

دقیقه

درجه

دقیقه

درجه

38

271

40

16

18:00

22

272

43

15

18:05

07

273

46

14

18:10

51

273

49

13

18:15

34

274

52

12

18:20

18

275

56

11

18:25

02

276

59

10

18:30

45

276

03

10

18:35

29

277

06

9

18:40

13

278

10

8

18:45

56

278

14

7

18:50

40

279

19

6

18:55

23

280

24

5

19:00

07

281

29

4

19:05

51

281

53

3

19:10

35

282

42

2

19:15

19

283

49

1

19:20

مشخصات سمت و ارتفاع ماه در هنگام رصد

این داده‌ها برای هلال ربیع الثانی 1430 استخراج شده است که به عنوان نمونه‌ای از جدول داده‌های رصدی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

گزارش رؤیت هلال ماه ذی‌الحجه 1426

تاریخ شمسی: 11 دی 1384

تاریخ قمری: 29 ذی‌القعده 1426

تاریخ میلادی: 1 ژانویه 2006

مکان رصد: 10 کیلومتری شمال شهر رشت (پیرده پیربازار ) در مزارع برنج

طول جغرافیایی رصدگاه: ' 34 ْ 49

عرض جغرافیایی رصدگاه: ' 19 ْ 37

نام راصدان: داوود همّتی – پویا احمدی فرد – محمّد احمدی

ابزار آلات رصدی: دوربین دوچشمی 70×15 Night Sky

زمان آغاز رصد: 15:30

زمان پایان رصد: 18:00 (رصد به دلیل شرایط منطقه قبل از غروب ماه پایان یافت)

شماره‌ی ماه گرد نجومی: 1027

شماره‌ی ماه گرد اسلامی: 17112

زمان مقارنه(زمان محلی): (9 دی) 23:42

زمان غروب خورشید: 17:05

سمت غروب خورشید: 4/241

زمان غروب ماه: 18:26

سمت غروب ماه: 7/238

ارتفاع ماه (در لحظه غروب خورشید):

2/12

سمت ماه (در لحظه غروب خورشید): 7/225

جدایی زاویه‌ای ماه و خورشید:

3/20

فاز ماه: 9/2 %

فاصله ماه از زمین: 363300 کیلومتر

ضخامت بخش میانی هلال: 7/61 ثانیه قوسی

مدت مکث ماه: 81 دقیقه

موقعیت ماه نسبت به اجرام دیگر (سیارات یا ستارگان پر نور ): سیاره‌ی زهره در 5/7 درجه‌ای ماه قرار دارد

زمان غروب خورشید در افق ناظر: 16:56

وضعیت جوی : کمی ابری، بدون باد، وجود غبار در افق

میزان ممانعت در افق: در افق غربی منطقه حدود 1 الی 5/1 درجه مانع کوه وجود دارد. (البته به علت وجود غبار غلیظ این کوه‌ها رؤیت نمی‌گردید)

وضعیت غبار در افق: تا حدود 3 درجه از افق غبار غلیظ وجود داشت.

اولین رؤیت هلال ( با چشم مسلح )

زمان: 16:45 نام رصدگر: داوود همّتی

ابزار مورد استفاده: دوربین دوچشمی 70×15 Night Sky

اندازه کمان هلال: از ساعت 5/1 الی 7 (حدود 165 درجه)

کیفیت هلال (پیوستگی، درخشندگی ، رنگ): پیوسته، درخشان، -

اولین رؤیت هلال ( با چشم غیر مسلّح )

زمان: 16:56 نام رصدگر: پویا احمدی فرد

اندازه کمان هلال: از ساعت 5/1 الی 7 (حدود 165 درجه)

کیفیت هلال (پیوستگی، درخشندگی ، رنگ): پیوسته، درخشان، -

آخرین رؤیت هلال ( با چشم غیر مسلّح )

زمان: به علت شرایط منطقه، رصد زودتر از غروب ماه پایان پذیرفت. در نتیجه این زمان ثبت نگردید نام رصدگر:-

اندازه کمان هلال: - کیفیت هلال (پیوستگی، درخشندگی ، رنگ):-

آخرین رؤیت هلال ( با چشم مسلّح )

زمان: به علت شرایط منطقه، رصد زودتر از غروب ماه پایان پذیرفت. در نتیجه این زمان ثبت نگردید نام رصدگر:

ابزار مورد استفاده: -

اندازه کمان هلال: - کیفیت هلال (پیوستگی، درخشندگی ، رنگ): -

متن گزارش رصدی:

برای رصد این هلال از سیاره زهره استفاده کردیم، چون جدایی ماه و زهره در آن زمان کم (حدود5/7 درجه) بود و همچنین به علت نورانیت فوق العاده زهره می‌توانستیم به راحتی آن را در روز پیدا کنیم. متأسفانه در مکانی که ماه و زهره حضور داشتند لایه نازکی از ابر وجود داشت که باعث شد هلال زهره و متعاقب آن هلال ماه دیرتر رؤیت شوند.

همچنین گروه در این رصد دو هلال را رصد کرد. یکی هلال ماه و دیگری هلال زهره.

توضیحات بیشتر : مشاهده‌ی چند گودال در قسمت برجسته‌ی ماه

عکسبرداری از هلال زهره و ماه با دوربین دیجیتال Canon Powershot A400

طول ساعتی کمان هلال (احمدی فرد) 5/1 تا 7

طول ساعتی کمان هلال (احمدی) 5/1 تا 7

طول ساعتی کمان هلال (همتی) 5/1 تا 7

زمان رصد هلال سیاره زهره با دوربین (راصد: همتی) 16:14 در شرایط کمی ابری

زمان رصد زهره با چشم غیر مسلّح (راصدان: احمدی فرد و احمدی) 16:35 در شرایط کمی ابری

منابع

1- محمد احمدی ، مختصری در مورد هلال ماه، پایگاه اینترنتی ماه نو به نشانی www.newmoon.ir

2- علیرضا بوژمهرانی، دوربین های دوچشمی و روش تنظیم آن برای چشم رصدگر، بخش آموزش پایگاه اطلاع رسانی کمان آسمانی

3- امیر حسن زاده، رویت هلال در روز، پایگاه اطلاع رسانی کمان آسمانی به نشانی www.kamaneasemani.com

4- امیر حسن زاده، بررسی حد دانژون در رویت هلال ماه، سومین همایش رویت هلال وتقویم، مرکز تقویم موسسه‌ی ژئوفیزیک دانشگاه تهران، شهریور 1386

5-محمد رضا خواجه پور، نجوم به زبان ساده، انتشارات گیتاشناسی، تالیف: مایر دگانی

6- علیرضا موحد نژاد و حمید رضا گیاهی یزدی، راهنمای رصد هلالهای بحرانی، مجله نجوم،شماره 59،ص31 -26 ، مرداد 1375

7- ذوالفقار دانشی، همه‌ی آن چیزی که در مورد هلال باید بدانی، مدرسه اینترنتی تبیان: http://edu.tebyan.net/astronomy/17/01.htm

8- سید قاسم رستمی، مدل مثلثی ایران در پیش بینی رؤیت هلال ماه در روز، سومین همایش رویت هلال ماه و تقویم، مرکز تقویم موسسه‌ی ژئوفیزیک دانشگاه تهران، شهریور 1386

9- سید قاسم رستمی و سید محسن قاضی میرسعید، راهنمای رصدی 96 هلال ماه در سال 1385، گروه غیرحرفه ای رویت هلال ماه: www.ugcs.ir

10- سید محسن قاضی میرسعید، روش‌ها،رتبه‌ها و تجارب رصدی و عملی رؤیت هلال، نشریه تحقیقات اسلامی(ویژه نامه استهلال)، بنیاد دایرة المعارف اسلامی ، بهار 1383

11- سعدالله نصیری قیداری، طراحی و ساخت تلسکوپ های اپتیکی و رادیویی، چاپ اول، انتشارات گیتاشناسی، شهریور 1384

12- سید جواد نورایی،محمدتقی عدالتی، فن آوری تلسکوپ ها: مقدمه ای بر ستاره شناسی کاربردی، انتشارات آستان قدس رضوی، تالیف سی.آر. کیچین

13- پایگاه اطلاع رسانی رویت هلال در ایران به نشانی اینترنتی www.kamaneasemani.com

14- پایگاه اطلاع رسانی گروه غیر حرفه ای رویت هلال ماه به نشانی اینترنتی www.ugcs.ir

15- پایگاه اطلاع رسانی هلال ماه به نشانی اینترنتی www.helalemah.ir

16- پایگاه اطلاع رسانی انجمن علمی پژوهشی نجم شمال به نشانی اینترنتی www.nssra.ir

و تجربیات رصدی کارشناسان و رصدگران هلال ماه

ضمیمه‌ی 1: مبانی فقهی رؤیت هلال

اشاره

براساس احادیث متعدد از پیامبر اسلام و عترت پاکش (که سلام و صلوات خداوند بر آنان باد) مسلمانان موظفند با دیدن هلال ماه، ماه قمری را آغاز نمایند، همچنین چندین روایت از آن بزرگواران نقل شده است که ماه قمری (شهر) 30 روز و یا 29 روز است.

به عنوان نمونه می‌توانید به کتاب وسایل الشیعه ج7 ، ص 182 ، باب انّ علامة شهر رمضان و غیره رؤیة الهلال و در کتب اهل سنت به کتاب التاج الجامع للاصول ج2 ، ص 54 ، الباب الثالث- یجب الصوم و الافطار برؤیة الهلال، مراجعه نمایید.

با وجود این روایات صریح و روشن، راه بر هر گونه قرارداد انسانی برای تعیین آغاز ماههای قمری که با دیده شدن هلال ارتباطی نداشته باشد بسته می‌شود. اولین رؤیت هلال بعد از آنکه دو یا سه شب ماه در آسمان دیده نشده و به اصطلاح در محاق بوده نشانه‌ی شروع ماه جدید است. این رؤیت معمولاً پس از غروب خورشید رخ می‌دهد. بنابراین اولین روز ماه قمری با شب شروع می‌شود یعنی شب اول ماه، قبل از روز اول ماه می‌آید و مرسوم است که مثلاً می‌گوییم شب جمعه و فردای آن را روز جمعه می‌نامیم (برای توضیح بیشتر به کتاب آثارالباقیه، تألیف ابوریحان بیرونی، فصل اول در حقیقت شب و روز رجوع نمایید. همچنین به عنوان مستند فقهی می‌توانید به کتاب التهذیب؛ تألیف شیخ

طوسی؛ ج4 ، ص 72 ، حدیث 197 مراجعه کنید.)

موارد اختلاف نظر در آغاز ماه‌های قمری به لحاظ شرعی

با وجود اتفاق نظر بین فقهای اسلام در این که اول ماه‌ها با رؤیت اثبات می‌شود و ماه قمری 29 و یا 30 روزه است و نه کمتر و نه بیشتر امّا در فروع و جزئیات مسائل اختلافاتی وجود دارد که به تعدادی از آن‌ها اشاره می‌شود.

در هفت مورد ذکر شده که اغلب موارد اختلاف نظر فقهی در زمینه‌ی رؤیت هلال را در بر می‌گیرد، فقها با برداشت‌های خود از روایات گوناگون رسیده در

بحث رؤیت هلال و با استدلال‌هایی که براساس آن روایات می‌آورند به نظرات مختلفی می‌رسند که هر مسلمان با توجه به مذهب خود و با مراجعه به فقیهی که قول و نظر او را برای خود معتبر و لازم الاطاعه می‌داند تکلیف شرعی و الهی خود را شناخته و بر طبق آن عمل می‌نماید.

در کتب حدیثی روایات مربوط به رؤیت هلال را در باب صوم یا صیام می‌آورند. (مثلاً می‌توانید به کتاب وسایل الشیعه ج7 و کتاب التاج الجامع للاصول ج2 مراجعه کنید.) و فقها نیز نظرات خود را در این زمینه در رساله‌هایشان در بخش مربوط به روزه (معمولاً اواخر بحث روزه) ذکر می‌کنند.

راههای ثابت شدن اول ماه

⁽¹⁾ اول: خود انسان ماه را ببیند.

رؤیت با چشم مسلح

س1- آیا رؤیت با چشم مسلح (دوربین یا تلسکوپ) نیز شرعاً حجیت دارد؟

حضرات آیات بهجت، خامنه‌ای، فاضل و نوری: بله

دوم: عده‌ای که از گفته ی آنان یقین پیدا می‌شود، بگویند ماه را دیده‌ایم و همچنین است هر چیزی که به‌واسطه‌ی آن یقین پیدا شود.

س2- اگر عده‌ای که از گفته‌ی آنان اطمینان پیدا شود بگویند ماه را دیده‌ایم، اول ماه ثابت می‌شود؟

حضرات آیات خوئی، گلپایگانی، بهجت، تبریزی، خامنه‌ای، صافی، وحید، سیستانی (اطمینان از یک منشأ عقلایی) و زنجانی (اطمینان نوعی و نه اطمینان شخصی خلاف متعارف): بله

پیشگویی منجّمین

س3- آیا اول ماه با پیشگویی منجّمین ثابت می‌شود؟

نه، ولی اگر انسان از گفته‌ی آنان یقین پیدا کند باید به آن عمل نماید.

حضرات آیات خوئی، بهجت، تبریزی، خامنه‌ای، سیستانی، وحید: یقین یا اطمینان.....

آیت‌الله گلپایگانی: یا اطمینان که در نظر عرف، علم محسوب شود.....

آیت‌الله زنجانی: یا اطمینان برای خود انسان یا نوع مردم حاصل شود.....

سوم: شهادت

دو مرد عادل بگویند که در شب ماه را دیده‌ایم ولی اگر صفت ماه را بر خلاف یکدیگر بگویند اول ماه ثابت نمی‌شود.

امام(ره): یا شهادتشان خلاف واقع باشد مثل این که بگویند داخل دایره‌ی ماه طرف افق بود اول ماه ثابت نمی‌شود اما اگر در تشخیص بعضی خصوصیات اختلاف داشته باشند، مثل آن‌که یکی بگوید ماه بلند بود و دیگری بگوید نبود به گفتة آنان اول ماه ثابت می‌شود و با صاف بودن هوا و اجتماع مردم برای رؤیت و حصول خلاف و تکاذب بین آنها به نحوی که احتمال اشتباه در دو شاهد عادل قوی شود، قبول شهادت آن دو محل اشکال است.

آیت‌الله گلپایگانی و صافی: یا هوا ابری باشد و یا اگر آسمان صاف باشد هیچکس غیر از این دو نفر نبیند، کفایت نمی‌کند.

آیت‌الله زنجانی: و به جهتی مثل صاف بودن هوا و منحصر بودن گواهان به دو نفر، اطمینان نوعی به اشتباه آنها نباشد.

آیت‌الله سیستانی: و همچنین است اگر انسان یقین یا اطمینان به اشتباه آنها داشته باشد یا شهادت آنها مبتلا به معارض- یا در حکم معارض- باشد مثلاً اگر گروه زیادی از مردم شهر استهلال نمایند، ولی بیش از دو نفر عادل کسی دیگر ادعای رؤیت ماه را نکند یا آن‌که گروهی استهلال کنند و دو نفر عادل از میان آنان ادعای رؤیت کنند و دیگران رؤیت نکنند، حال آن‌که دو نفر عادل دیگر در

میان آنها باشند که در دانستن جای هلال و در تیزبینی مانند آن دو عادل اول باشند و آسمان صاف باشد و مانع احتمالی از دیدن آن دو نباشد در این چنین موارد، اول ماه به شهادت دو عادل ثابت نمی‌شود.

آیت‌الله نوری: و یا آسمان صاف باشد و جمعیت زیادی با دقت تمام برای دیدن ماه اجتماع کنند و نبینند، در این صورت که احتمال عقلایی برای اشتباه آن دو نفر هست، بگویند، اول ماه ثابت نمی‌شود.

آیت‌الله وحید: و همچنین اگر قابل تصدیق نباشند مثل این که آسمان صاف باشد و عده‌ی استهلال‌کنندگان زیاد باشند و غیر از این دو، دیگران هر چه دقت کنند نبینند.

چهارم: سی روز از اول ماه قبلی بگذرد.

پنجم: حکم حاکم

حاکم شرع حکم کند که اول ماه است در این صورت کسی هم که تقلید او را نمی‌کند باید به حکم او عمل نماید ولی کسی که می‌داند حاکم شرع اشتباه کرده نمی‌تواند به حکم او عمل نماید.

آیت الله خویی: اول ماه به حکم حاکم شرع ثابت نمی‌شود و رعایت احتیاط، اولی است.

آیت الله سیستانی: ثابت نمی‌شود مگر این‌که از حکم او یا ثابت شدن ماه نزد او، اطمینان به دیده شدن ماه حاصل شود.

آیت الله زنجانی و وحید: ثبوت ماه با حکم حاکم، محل اشکال است، بله اگر موجب اطمینان شود کافی است.

آیت الله تبریزی: و چنانچه حاکم شرع بگوید دو عادل نزد من به رؤیت هلال شهادت داده‌اند نیز کافی است.

] آیت الله مجتبی تهرانی: اگر برای مجتهدی اول ماه ثابت شود، اگر اعلام ثبوت ماه و اشاعه‌ی آن موجب اختلاف و تفرقه بین مسلمین و وهن به اسلام

شود و یا موجب تضعیف نظام اسلامی شود، اعلام و اشاعه‌ی آن جایز نیست.[

دیر غروب کردن ماه

مسأله‌ی 1: بلند بودن ماه یا دیر غروب کردن آن، دلیل نمی‌شود که شب پیش، شب اول ماه بوده است.

رؤیت در شهرهای دیگر

مسأله‌ی 2: اگر در شهری اول ماه ثابت شود، برای مردم شهر دیگر فایده ندارد مگر آن دو شهر با هم نزدیک باشند یا انسان بداند که افق آنها یکی است.

حضرات آیات اراکی، زنجانی و مکارم: یا شهری که ماه در آن دیده شده است در شرق آن شهر باشد.

آیت الله خامنه‌ای: یا در شهرهایی که در شرق آن شهر واقع شده‌اند هلال دیده شود ولی اگر اختلاف بین شهرها به مقداری باشد که با فرض رؤیت هلال در یکی هلال در دیگری قابل رؤیت نباشد کفایت نمی‌کند.

آیت الله گلپایگانی: یا در شهری که دیده شده آفتاب زودتر از شهر خودش غروب کند.

آیت الله بهجت: اگر در شهری ماه دیده شد در صورتی برای ساکنین شهر دیگر مفید است که یقین یا اطمینان بکنند اگر در آسمان یا زمین مانعی نبود در آنجا هم ماه دیده می‌شد. چه در شرق باشد یا در غرب، ولی اگر به این مطلب یقین نداشته باشند، نمی‌توانند به دیدن ماه در شهر دیگر اکتفا کنند.

آیت الله سیستانی: اگر در شهری اول ماه ثابت شود، در شهرهای دیگر که در افق با او متحد می‌باشند، اول ماه نیز ثابت می‌شود و مقصود از اتحاد افق در اینجا آن است که اگر در شهر اول، ماه دیده شود در شهر دوم اگر مانعی مانند ابر نباشد دیده می‌شود و این در موردی محقق می‌شود که شهر دوم اگر غرب شهر اول باشد در خط عرض نزدیک به آن باشد و اگر در شرق آن است در صورتی ثابت می‌شود که وحدت افق معلوم باشد هر چند از این جهت که زمان ماندن ماه

در افق شهر اول بیش از مقدار اختلاف بین غروب دو شهر باشد.

حضرات آیات خوئی، تبریزی و فاضل: اگر در شهری اول ماه ثابت شود در شهرهای دیگر چه دور باشند چه نزدیک چه در افق متحد باشند یا نه، نیز ثابت می‌شود در صورتی که در شب، مشترک باشند ولو به اینکه اول شب یکی آخر شب دیگری باشد.

آیت الله وحید: شهرهایی که بیشتر طول شب با هم مشترک باشند هم افق هستند.

آیت الله نوری: همین قدر که در شب بودن آن شب (مثل مکه و کراچی یا لندن و کابل، نه مثل تهران و واشنگتن) اشتراک داشته باشند ثابت می‌شود.

] آیت الله سید سعید حکیم: وجود هلال در شهری موجب دخول ماه جدید در آن شهر و در تمامی شهرهای غربی مطلقاً، بلکه در شهرهای شرقی اگر شهری که در آن هلال ظاهر شد از شهرهای عالم قدیم، یعنی از قاره‌های آسیا و اروپا و آفریقا (به غیر دو قاره‌ی آمریکا) باشد و ظهور هلال در دو قاره‌ی آمریکا موجب ثبوت ماه جدید در شهرهای عالم قدیم نمی‌شود، بلی وجود هلال در بعضی شهرهای آن دو قاره در دخول ماه در بقیه‌ی شهرهای آن دو قاره کفایت می‌کند.[

راههای غیر مشهور در ثبوت اول ماه

رؤیت هلال پیش از ظهر

حضرات آیات خوئی، تبریزی، زنجانی و وحید: اگر ماه پیش از ظهر دیده شود آن روز اول ماه محسوب می‌شود.

استفتا (از مراجع فعلی): اگر هلال بعد از ظهر دیده شود ولی هنگام غروب خورشید به دلیل ارتفاع کمِ هلال، قابل رؤیت نباشد آیا این رؤیتِ قبل از غروب خورشید، اثبات کننده‌ی اولِ ماه بودن روز بعد خواهد بود یا نه ؟

آیت الله صافی و نوری: نه، فردای آن روز، اول ماه محسوب نمی‌شود.

طوق داشتن ماه (تطوّق)

آیت الله خوئی و تبریزی: اگر ماه طوق داشته باشد معلوم می‌شود مال شب سابق بوده.

آیت الله زنجانی: اگر ماه طوق داشته باشد علامت این است که آن شب، شب دوم ماه است، بنابراین اگر احتمال دهیم که ماه در شب یا روز قبل قابل رؤیت بوده و به جهتی مثلاً ابری بودن هوا دیده نشده و در شب بعد ماه طوق داشته باشد، آن شب، شب دوم به حساب می‌آید ولی اگر یقین داشته باشیم که در شب و روز قبل چنانچه هوا صاف هم می‌بود امکان رؤیت ماه نبوده، طوق داشتن ماه در شب بعد، کفایت نمی‌کند.

آیت الله بهجت: ممکن است از چیزهایی که به‌واسطه‌ی آن یقین یا اطمینان به ثبوت اول ماه حاصل می‌شود طوق‌دار بودن ماه باشد یعنی علاوه بر نیم دایره ی هلال که کاملاً نورانی است نیمه‌ی دیگر آن که تاریک است همراه با هاله‌ای از نور کم دیده شود که چنین حالتی می‌تواند نشانه‌ی این باشد که روز گذشته روز اول ماه بوده و فردا روز دوم است.

آیت الله وحید: ثبوت اول ماه به طوق داشتن ماه، محل اشکال است.

دیده شدن ماه در شب سیزدهم به صورت بدر

آیت الله بهجت: ممکن است از چیزهایی که به واسطه ی آن یقین یا اطمینان به ثبوت اول ماه حاصل می‌شود این باشد که اگر به دلیل دیده نشدن ماه در شب سی‌ام ماه گذشته بنابر استصحاب حکم شود که آن روز روز سی‌ام است اما در شب سیزدهم ماه آینده، ماه به صورت بدر کامل دیده شود که همین علامت می‌تواند نشانه‌ی این باشد که آن شب در واقع شب چهاردهم ماه است و ماه گذشته بیست و نه روز بوده است.

تعارض شهادت شهود با راصدین دیگر و نظر منجمین

استفتای 1: اگر هلال با دوربین‌های دو چشمی قوی یا تلسکوپ رؤیت نشود،

آیا می‌توان سخن مدعیان رؤیت با چشم غیر مسلح را پذیرفت؟

استفتای 2: در برخی از ماهها متخصصین رؤیت هلال بالاتفاق بر این عقیده هستند که هلال ماه اصلاً قابل رؤیت نیست و در عین حال عده‌ای به رؤیت هلال شهادت می‌دهند آیا شهادت آنها قابل قبول است؟

آیت الله بهجت: 1 و 2- علم به خطای شهود، مانع از قبول است نه ظن به آن.

آیت الله تبریزی: 1- چنانچه با چشم مسلح فحص از وجود هلال نموده و هلال را در نقطه‌ی خاصی نبینند و با این‌حال اشخاصی ادعا کنند که هلال را با چشم متعارف دیده‌اند، با اتحاد زمان و نقطه ی رؤیت، شهادت اشخاص مزبور به رؤیت هلال، محل اشکال است.

آیت الله خامنه‌ای: 1و 2- در دو فرض مذکور، قبول شهادت شهود بر رؤیت هلال، مورد تردید و اشکال است.

آیت الله زنجانی: 1- شهادت شهودی که اطمینان نوعی به اشتباه آن باشد اعتبار ندارد همچون مورد سؤال.

2- شهادت شهود با اطمینان نوعی به اشتباه بودن آن اعتبار ندارد.

آیت الله سیستانی: 1 و 2- در فرضی که موجب اطمینان به اشتباه آنها باشد شهادت آنان کافی نیست.

آیت الله صافی: 1 و 2- اگر از قول مدعیان رؤیت اطمینان حاصل شود کافی است.

آیت الله فاضل: 1- دلیلی بر کذب مدعیان در فرض سؤال وجود ندارد و حجیت قول آنها به دلیل مذکور مختل نمی‌شود مگر این‌که اطمینان برخلاف حاصل شود.

2- اگر شهود عادل باشند قول آنها حجت است و اظهار نظر اهل فن قول آنها را از حجیت ساقط نمی‌کند.

آیت الله مکارم: 1- پذیرفتن آن بسیار مشکل است مشروط بر این که استفاده کننده از دوربین و تلسکوپ، محل ماه را بداند و سؤال مربوط به یک مکان یا

مکانهای مشابه باشد.

2- در صورتی که شیاعی حاصل نشود در فرض سؤال اعتماد به قول مدعیان مشکل است.

آیت الله نوری: 1 و 2- در مقام تعارض، هر یک از متعارضین که موجب اطمینان بیشتر است مقدم است.

آیت الله وحید (در پاسخ شفاهی): 2- شهادت شهود محل تأمل است با آن‌که عدالت آنها محرز است ولی نمی‌توان اصالت عدم الاشتباه را جاری کرد.

مآخذ فتاوای مراجع عظام

1- کتاب توضیح‌المسائل مراجع (گردآورنده: محمد حسن بنی‌هاشمی خمینی- دفتر انتشارات اسلامی).

2- استفتائات صورت گرفته توسط مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی- نجومی در قم (در نیمه‌ی سال 1383).

3- گزارش دیدار اعضای ستاد استهلال دفتر مقام معظم رهبری با مراجع عظام در پائیز سال 1381.

تنظیم و ترتیب مباحث: حجت الاسلام و المسلمین علیرضا موحدنژاد.

ضمیمه‌ی 2: آشنایی با نرم‌افزار MOON CALCULATOR

یکی از کارهای سخت و وقت‌گیر منجّمانِ قدیم، انجام محاسبه‌ی موقعیّت اجرام نجومی با استفاده از روابط مختلف بود. به همین جهت یک منجّم برای استخراج داده‌های مورد نیاز خود مجبور بود علاوه بر فراگیری علوم مختلف، همچون ریاضی، وقت بسیار زیادی را نیز صرف بدست‌آوردن آنها کند. خوشبختانه با پیشرفت علم علاوه بر بدست‌آمدن روش‌های دقیق‌تر و سریع‌تر، رایانه‌ها نیز به کمک بشر آمدند تا با ویژگیهای منحصر به فردشان، از جمله سرعت بالا، او را در رسیدن به اهدافش یاری نمایند. وجود رایانه‌ها در مبحث هلال ماه نیز منشأ خدمات بزرگی شده است.

خوشبختانه امروزه استخراج بسیاری از داده‌های نجومی توسط نرم‌افزارهای قدرتمند و پیشرفته امکان‌پذیر شده است که بسیاری از آنها می‌توانند تمامی اطلاعات مورد نیاز کاربر را در کمتر از چند ثانیه در اختیار وی قرار دهند. در بحث هلال ماه نیز با توجه به اهمّیت موضوع، نرم‌افزارهای تخصصی تهیه گردیده است که تعداد این نرم‌افزارها نیز در حال افزایش می‌باشد.

یکی از قدیمی‌ترین و در عین حال دقیق‌ترین نرم‌افزارهای تخصصی هلال ماه، نرم‌افزار محاسبه‌گر ماه (Moon Calculator) می‌باشد که در نسخه‌های متعدد ارائه گردیده است. با توجه به این‌که اولین گام برای یک راصد هلال، استخراج داده‌های هلال برای رصدگاه مورد نظر اوست، بر آن شدیم تا با شرح مختصر

بخش‌های مهم این نرم‌افزار، این مسیر را برای استفاده‌ی علاقه‌مندان به مبحث هلال ماه هموار نماییم. در این بخش ویرایش ششم این نرم‌افزار تشریح خواهد شد که نسخه‌ای از آن در پایگاه اینترنتی ماه نو (www.Newmoon.ir) در دسترس قرار گرفته است.

با این‌که نرم‌افزار Moon Calculator در محیط DOS اجرا می‌شود اما قابلیت‌های بسیار جالبی را می‌توان در این نرم‌افزار مشاهده نمود. این نرم‌افزار به طور اختصاصی برای مبحث هلال ماه طراحی شده است و برای کاربر این امکان را فراهم می‌آورد که تمامی اطلاعات مورد نیاز خود در مورد هلال ماه را از طریق آن و برای هر نقطه از جهان بدست آورد. در ادامه‌ی این مقاله به شرح جزئیات و چگونگی استفاده از این نرم‌افزار خواهیم پرداخت.

پس از اجرای برنامه، صفحه‌ای که شامل گزینه‌های متعدد است، ملاحظه خواهید نمود که این گزینه‌ها به شرح زیر می باشند.

گزینه‌ی شماره یک (1) : داده‌های مختلف ماه را در اختیار کاربر قرار خواهد داد.

گزینه‌ی شماره دو و سه(2 و 3) : این دو گزینه به نمایش آسمان منطقه‌ی مورد نظر به همراه نشان دادن مکان ماه، خورشید و سایر سیارات در آسمان می‌پردازد. با این تفاوت که در گزینه‌ی دوم از سیستم استوایی (بُعد و میلی) و در گزینه‌ی سوم از سیستم سمت و ارتفاعی استفاده شده است.

گزینه ی شماره چهار (4) : نمایی نزدیک از ماه را در اختیار کاربر قرار می‌دهد.

گزینه‌ی شماره پنج (5) : وضعیت رؤیت پذیری هلال را با استفاده از معیارهای مختلف برای مناطق گوناگون جهان به نمایش می‌گذارد.

گزینه‌ی شماره شش (6) : این بخش اختصاص به تقویم هجری قمری دارد.

گزینه‌ی شماره هفت (7) : وضعیت رُخگرد (لیبراسیون) ماه را در طی یک ماه

نشان می‌دهد.

گزینه‌ی شماره هشت (8) : گرفتها (ماه گرفتگی و خورشید گرفتگی) را برای سال مورد نظرِ کاربر محاسبه می‌کند.

گزینه‌ی شماره نه (9) : در این قسمت این امکان برای کاربر پیش‌بینی شده است که بتواند شهر مورد نظر خود را به فهرست شهرها اضافه نماید و یا این‌که آن را تصحیح و یا حذف نماید. با اضافه‌کردن شهر جدید، اطلاعات شهر در برنامه ذخیره می‌شود.

گزینه‌ی شماره صفر (0) : بدین وسیله می‌توان تغییراتی را در ویژگی‌های نرم‌افزار ایجاد نمود. تغییر معیار رؤیت‌پذیری که نرم‌افزار از آن برای پیش‌بینی استفاده می‌کند، در این بخش امکان‌پذیر است.

گزینه‌ی X : به وسیله‌ی این گزینه می‌توان از نرم‌افزار خارج شد.

هر یک از گزینه‌های ذکر شده دارای قابلیت‌های خاصی هستند که بدین وسیله به کاربر این اجازه را می‌دهند که بسیاری از اطلاعات هلال ماه را بدست آورد. اما با توجه به محدودیت‌های موجود تنها به شرح بخش‌هایی از نرم‌افزار خواهیم پرداخت که برای یک راصد و علاقه‌مند به هلال ماه مورد استفاده قرار می‌گیرد. علاقه‌مندان برای کسب جزییات بیشتر می‌توانند به نسخه‌ی اصلی راهنمای نرم‌افزار مراجعه نمایند.

گزینه‌های پرکاربرد برای یک راصد هلال، گزینه‌های 1 ، 4 و 5 می‌باشد که ما در اینجا از این گزینه‌ها صحبت به میان خواهیم آورد.

گزینه 1 : (Summary Tables of Moon Data)

در این گزینه اطلاعات نجومی و مشخصه‌های مختلف هلال ماه قابل دسترسی است. پس از ورود به این گزینه (که با قرار گرفتن بر روی این گزینه و زدن کلید Enter و یا فشردن عدد 1 میسّر می‌شود) در گام اول باید شهری را که می‌خواهیم اطلاعات را برای آن منطقه استخراج کنیم، وارد نماییم. اگر شهر مورد نظر در لیست شهرهای نرم‌افزار وجود داشت می‌توان به راحتی آن شهر را از روی منوی سمت راست انتخاب نمود. در غیر این صورت باید مختصات شهر (طول و عرض جغرافیایی) به نرم‌افزار داده شود. این امر بدین صورت محقّق می‌شود که ابتدا نام شهر را وارد می‌نماییم. در گام بعدی مشخص می‌کنیم که منطقه‌ی مورد نظر از نظر عرض جغرافیایی، شمالی (North) است و یا جنوبی (South) که این کار با وارد‌کردن حرف اول حروف لاتین آن محقّق می‌شود. در گام بعدی باید میزان عرض جغرافیایی را به صورت درجه و دقیقه وارد نماییم. همین کارها را برای طول جغرافیایی انجام می‌دهیم. البته باید مشخص شود که منطقه‌ی مورد نظر شرقی (East) است و یا غربی(West). کشور عزیزمان ایران، کشوری است که مناطق آن دارای عرض جغرافیایی شمالی و طول جغرافیایی شرقی است. پیشنهاد می‌شود که اگر از این منطقه‌ی مورد نظر به وفور استفاده

می‌نمایید، ابتدا آن را به لیست شهرهای نرم‌افزار اضافه نمایید و سپس از منوی سمت راست استفاده نمایید تا کار با نرم‌افزار راحت‌تر صورت گیرد. چگونگی این عمل در انتهای فصل مورد توجه قرار گرفته است و مراحل بالا مجدّد تشریح خواهد شد.

در ادامه‌ی کار باید اختلاف ساعت مکان مورد نظر با گرینویچ (Time Zone) را وارد نمود که این زمان برای ایران 5/3 ساعت است. در ادامه سؤال می‌شود که آیا شهر مورد نظر دارای ساعت تابستانی است یا نه. بهتر است برای رصدگاههای ایران، پاسخ این سؤال را منفی داده و در صورتی‌که تاریخ مورد نظر در شش ماه اول سال شمسی است، با افزودن یک ساعت به زمان‌ها خودتان ساعت تابستانی را لحاظ کنید. در نهایت ارتفاع منطقه (Height above sea level) خواسته می‌شود که بسته به منطقه‌ی مورد نظر مقدار ارتفاع آن منطقه را وارد خواهیم کرد. با خروج و ورود مجدد به نرم‌افزار باید تمام اطلاعات شهر مورد نظر را بار دیگر

وارد نمود. به عبارت دیگر این اطلاعات در نرم‌افزار ذخیره نمی‌شود. اگر شهر مورد نظر را که قبلاً به لیست شهرها وارد کرده‌اید، از فهرست انتخاب نمایید، دیگر نیازی به وارد‌کردن اطلاعات بالا نیست و تنها نام شهر را وارد خواهید نمود.

گام بعدی واردکردن زمان مورد نظر برای انجام محاسبات است. این کار مرحله به مرحله با وارد کردن سال، ماه، روز، ساعت، دقیقه و ثانیه انجام می‌پذیرد. در نهایت پنجره‌ای شامل داده‌های گوناگون ظاهر خواهد شد. در این حالت با فشردن هر بار کلید Enter مشخصات و شکل پنجره‌ها تغییر می‌نماید. تعداد این پنجره‌ها چهار تا است و با زدن مجدد کلید Enter دوباره این روند ادامه پیدا خواهد کرد.

پنجره‌ی اول اطلاعات ماه را برای زمان مورد نظر (زمانی که ابتدا به برنامه داده‌ایم) ارائه می‌دهد. در پنجره‌ی دوم اطّلاعات ماه در لحظه‌ی غروب خورشیدِ همان روز نمایش داده می‌شود. پنجره‌ی سوم همین داده‌ها را برای زمانی که ارتفاع خورشید 5 درجه پایین‌تر از افق است، محاسبه می‌کند و پنجره‌ی چهارم یا آخر اختصاص به نمایش اطلاعاتی در مورد تقویم هجری قمریِ روز مورد نظر دارد.

هر یک از این پنجره‌ها از پنج بخش اصلی تشکیل شده‌اند که در شکل به ترتیب با حروف A ، B ، C ، D و E مشخص شده‌اند. در بین پنجره‌های چهارگانه بخش‌های A ، C ، D و E ثابت هستند و تنها مؤلفه‌های بخش B تغییر می‌کند.

در ابتدا به تشریح بخش‌های ثابت پنجره‌ها خواهیم پرداخت:

بخش A مختص به اطلاعاتی همچون مکان (با ذکر مشخصات آن همچون طول و عرض جغرافیایی محل)، تاریخ (Date) ، زمان استخراج داده‌ها (Time)،

زمان غروب ظاهری خورشید (Apparent sunset)، زمان طلوع ظاهری خورشید (Apparent sunrise) و ... می‌باشد.

در بالا، سمت راست پنجره، دو گزینه به نام‌های Topo و Refrac ON به چشم می‌خورد. این دو گزینه برای بحث‌های دقیق‌تر اهمّیت بسیار بالایی دارند و می‌توانند تغییر زیادی در مشخصات هلال ایجاد نمایند. گزینه‌ی Topo به ما می‌گوید که این داده‌ها برای حالت ناظر مرکزی محاسبه شده‌اند. زیرا می‌توان اطلاعات هلال ماه را به صورت زمین مرکزی (حالتی که ناظر در مرکز زمین فرض شده است) نیز بدست آورد. در حالتی که محاسبات به صورت زمین مرکزی انجام شود به جای گزینه‌ی Topo ، گزینه‌ی Geo نمایش داده خواهد شد.

اما گزینه‌ی Refrac نشان دهنده‌ی در نظر گرفتن یا نگرفتن اثر شکست نور در جوّ می‌باشد. اگر گزینه‌ی ON نمایش داده شود بیانگر این مطلب است که در محاسبه‌ی پارامترهای هلال، اثر شکست جوّ در نظر گرفته شده است، اما اگر گزینه‌ی OFF مشاهده شود، داده‌ها بدون تأثیر اثر شکست جوّ استخراج شده‌اند.

به‌طور پیش‌فرض، این نرم‌افزار داده‌های هلال را براساس حالت ناظر مرکزی (Topo) و با تأثیر اثر شکست نور در جوّ (Refrac ON) استخراج می‌کند.

در بخش C گزینه‌هایی همچون زمان و سمت طلوع ماه (MoonRise , Azimuth)، زمان و سمت غروب ماه (MoonSet , Azimuth)، اختلاف زمانی بین طلوع ماه و طلوع خورشید (SunRise-MoonRise) و اختلاف زمانی بین غروب ماه و غروب خورشید (SunSet-MoonSet) به چشم می‌خورد.

اما بخش D اطلاعاتی را در مورد تاریخ و زمان لحظه‌ی مقارنه یا ماه نو (Newmoon)، ماه کامل (Full Moon)، زمان حضیض مداری ماه (perigee) و زمان اوج مداری ماه (Apogee) در اختیار کاربر قرار می‌دهد. دانستن زمان به‌وقوع پیوستن لحظه‌ی اوج و یا حضیض ماه از این نظر اهمیت دارد که با دانستن این زمان‌ها و مقایسه‌ی آن با لحظه‌ی مقارنه می‌توان تحلیل درست‌تری از رؤیت‌پذیری هلال داشت. به عنوان مثال اگر زمان حضیض مداری نزدیک به زمان مقارنه باشد، آنگاه شانس راصد برای رؤیت هلال افزایش می‌یابد و می‌توان هلال‌های جوانتری را رؤیت نمود.

در بخش E امکاناتی در اختیار کاربر قرار داده می‌شود تا وی بتواند به وسیله‌ی آنها بر زمان استخراج داده‌ها مدیریّت نموده و بر حسب نیاز آن را تغییر دهد. خلاصه‌ی این عملکردها به شرح زیر است:

عملکرد

کلید

افزایش

یا کاهش ماه

-/+

افزایش

یا کاهش روز

DEL/INS

افزایش

یا کاهش ساعت

END/HOME

افزایش

یا کاهش دقیقه

PAGE DOWN/UP

برای برگشتن به منوی اصلی از کلید Space Bar و برای رفتن به پنجره‌ی بعدی از کلید Enter استفاده می‌شود.

اما بخش B، یا همان بخش متغیر بین پنجره‌ها، در سه پنجره‌ی اول بسیار شبیه به هم هستند و تفاوت اساسیشان در این است که پارامترهای هلال را برای زمانهایی خاص و متفاوت محاسبه می‌نماید. در پنجره‌ی اول، محاسبات برای لحظه‌ای که در ابتدای برنامه وارد کرده‌ایم انجام می‌گیرد. در حالی که در پنجره‌ی دوم محاسبات برای لحظه‌ی غروب خورشید در همان روز و در پنجره‌ی سوم برای زمانی است که ارتفاع خورشید به منهای 5 درجه رسیده است، انجام می‌پذیرد.

از آنجایی که توضیحات لازم در متن کتاب داده شده است تنها به برگردان فارسی کلمات به کار رفته در این بخش اکتفا می‌نماییم.

ترجمه

اصطلاح

ترجمه

اصطلاح

سمت ماه

Moon Azi

ارتفاع ماه

Moon Alt

بُعد ماه

Moon RA

میل ماه

Moon Dec

سمت خورشید

Sun Azi

ارتفاع خورشید

Sun Alt

بُعد خورشید

Sun RA

میل خورشید

Sun Dec

اختلاف سمت ماه و خورشید

Rel Azi

اختلاف ارتفاع ماه و

خورشید

Rel Alt

سنّ ماه

Moon Age

جدایی زاویه‌ای ماه از

خورشید

Elongation

قدر ظاهری ماه

Mag

فاز ماه

Phase

نیم قطر ماه

Semi-Diam

ضخامت بخش میانی هلال

Width

فاصله‌ی ماه از زمین

Distance

در پنجره‌ی چهارم اطلاعات مفیدی در مورد تقویم هجری قمری در اختیار کاربر قرار می‌گیرد که از آنها می‌توان به شماره‌ی ماه گرد اسلامی (Islamic Lunation No) و شماره‌ی ماه گرد نجومی (Astronomical Lunation No) اشاره نمود. همچنین نرم‌افزار براساس معیار مورد استفاده، پیش‌بینی‌ای در مورد تقویم هجری قمری انجام می‌دهد که به دلیل در نظر نگرفتن مسایل بسیاری که در بحث تقویم هجری قمری تأثیر گذار است، نمی‌توان به طور یقین به پیش‌بینی آن اتّکا و اطمینان نمود. اگر در یک جمله بخواهیم کارکرد این بخش از نرم‌افزار را توضیح دهیم می‌توانیم بگوییم که یک راصد هلال ماه می‌تواند بسیاری از اطلاعات مورد نیاز خود را برای رصد از این بخش از نرم‌افزار تهیه نماید.

گزینه 4 : (Close-up of Moon)

اما گزینه‌ی بعدی که باید به آن بپردازیم گزینه‌ی 4 (Close-up of moon) یا بخش نمای نزدیک از ماه می‌باشد. پس از ورود به این بخش ابتدا باید نام شهر یا

مختصات آن و همچنین زمان مورد نظر را وارد کنیم. پس از واردکردن اطلاعات، شکل ماه برای لحظه‌ی داده شده نشان داده خواهد شد. اگر زمان وارد شده همان زمان رصد باشد نرم‌افزار شکل هلال و نحوه‌ی قرار گیری دو لبه‌ی آن را نسبت به هم نشان می‌دهد که این امر باعث می‌شود که راصد تصوّری درست از شکل هلال داشته باشد.

از امکانات دیگری که در این بخش برای کاربر فراهم شده است می‌توان به نمونه‌های زیر اشاره نمود.

با زدن کلید C می‌توان مکان گودالهای بزرگ ماه را بر روی سطح آن مشاهده نمود. در بررسی‌های تخصصی قرار گرفتن گودالها و یا کوه‌ها در لبه‌ی ماه می‌تواند تأثیر بسیار زیادی در رؤیت پذیری هلال داشته باشد. همچنین به علت پدیده‌ی رُخگرد (لیبراسیون) مکان این گودال‌ها در لبه‌ی ماه ثابت نیست. به همین جهت باید از نرم‌افزارهای تخصصی برای این امر استفاده نمود.

با فشردن دکمه‌ی N،

نام دریاها و گودالهای بزرگ بر سطح ماه به نمایش در می‌آید.

اگر کسی بخواهد شبکه‌های مختصاتی ماه را مشاهده نماید، تنها کافی است که دکمه G (Grid) را فشار دهد.

یکی از مهمترین کارآیی این بخش از نرم‌افزار پیش بینی طول کمان هلال است. در فصل‌های گذشته اشاره شد که به علت وجود کوه‌ها در سطح ماه، طول کمان هلال از 180 درجه کمتر دیده می‌شود. با زدن کلید L می‌توان شکل و میزان این طول را برای هلال‌های مختلف بر روی نمایشگر مشاهده نمود. البته در حالت عادی نرم‌افزار طول کمان را کامل فرض می‌گیرد و تا زمانی که کلید L فشرده نشود طول واقعی نمایش داده نخواهد شد. طول این کمان با عنوان Arc Length در پایین سمت چپ تصویر به نمایش در می‌آید. البته این بدان معنی نیست که طول کمان پیش‌بینی شده‌ی نرم‌افزار با مقدار رصد شده دقیقاً یکی خواهد بود.

همچنین با استفاده از کلیدهای -/+ ، DEL/INS ، END/HOME و PAGE UP/DOWN می‌توان زمان داده شده به نرم‌افزار را تغییر داد و بدین وسیله تغییر وضعیت و شکل اهلّه‌ی ماه را نیز مشاهده نمود. اگر رنگ هلال سفید باشد مفهوم این رنگ آن است که هلال بالای افق قرار دارد و اگر به رنگ آبی درآید، مفهوم آن این است که ماه زیر افق قرار دارد و در منطقه‌ی مورد نظر قابل رؤیت نیست.

گزینه 5 : (First Crescent Sighting- Global Scan)

اما شاید یکی از پرکاربردترین بخش‌های نرم‌افزار MoonC 6.0 گزینه‌ی 5 یا همان گزینه First Crescent Sighting (Global Scan) (اولین رؤیت هلال- پردازش جهانی) باشد. این گزینه براساس معیار پیش‌فرض و یا معیاری که ما برای آن تعیین می‌کنیم، وضعیت رؤیت‌پذیری هلال جوان ماه را برای تمامی

نقاط جهان در اختیار کاربر قرار می‌دهد. با توجه به این‌که معیار یالوپ به عنوان معیار پیش‌فرض مورد استفاده قرار می‌گیرد، این پیش‌بینی‌ها براساس این معیار انجام می‌گیرد. اگر کاربر، معیار مورد استفاده را تغییر دهد آنگاه این بررسی براساس معیار جدید انجام خواهد گرفت.

پس از ورود به این بخش دیگر نیازی به وارد کردن شهر نیست. زیرا قرار است وضعیت رؤیت پذیری برای تمامیِ مناطق جهان مورد توجه قرار گیرد. تنها کافی است که سال، ماه و روزِ نزدیک به زمان مقارنه را وارد نماییم. پس از آن نرم‌افزار این امکان را به ما می‌دهد که با فشردن کلید 1 یا 2 وضعیت رؤیت پذیری هلال را برای دو روز مشاهده کنیم. اگر کلید 1 را بزنیم، وضعیت رؤیت پذیری برای همان روزی که مقارنه در آن اتفاق می‌افتد محاسبه شده و اگر گزینه‌ی 2 فشرده شود، این امر برای روز پس از مقارنه انجام خواهد شد. با زدن یکی از دو کلید فوق برنامه شروع به کار نموده و نقشه‌ی زمین را توسط نقاط رنگی می‌پوشاند. با توجه به رنگ و تراکم نقاط در منطقه‌ی مورد نظر، سنّ هلال و وضعیت رؤیت پذیری از دیدِ آن معیار مشخص می‌شود. به عنوان مثال براساس معیار یالوپ مناطق و رنگ‌ها معانی خاصی دارند که به آنها اشاره می‌کنیم.

معیار یالوپ مناطق زمین را به 5 بخش تقسیم می‌کند. مناطقی که تماماً توسط نقاط رنگی پوشیده شده‌اند (مناطق A)، مناطقی هستند که هلال در آنجا به راحتی و با چشم غیر مسلح رؤیت خواهد شد. در مناطق B که کمی از چگالی نقطه‌های آن کاسته شده است، هلال ماه در صورتی که تمام شرایط مناسب باشد (چه از نظر جوّی و افق و ...) با چشم غیر مسلح رؤیت می‌شود. اما مناطق C، که با کاهش بیشتر تعداد نقطه‌ها مشخص شده است، مناطقی هستند که برای پیدا کردن هلال در این مناطق به ابزار نجومی نیازمندیم. اما در آخرین منطقه‌ی رنگی که همان مناطق D باشد، تنها هلال به وسیله‌ی ابزار قابل رؤیت خواهد بود. در

سایر مناطق که هاشور نخورده‌اند اصلاً هلالی، چه با چشم غیر مسلح و چه با ابزار، رؤیت نخواهد شد.

امروزه ثابت شده است که این معیارها دچار نقص‌های عمده خصوصاً در پیش‌بینی هلال‌های بحرانی هستند و صِرف اتکا به آنها نمی‌تواند معقولانه باشد. در واقع هم اکنون نیاز به تصحیح و یا آماده سازی معیاری جدید که درصد خطای کمی داشته باشد احساس می‌شود.

یکی از مهمترین کارآیی‌های این بخش آن است که به کاربر دیدی کلی در مورد وضعیت رؤیت پذیری هلال از نظر آسانی و یا سختی رؤیت می‌دهد.

تا اینجا یک علاقه‌مند به رؤیت هلال می‌تواند بسیاری از اطلاعات رصدی خود را برای رصد یک هلال در رصدگاه انتخابی خود بدست آورد. در ادامه به چند نکته برای تکمیل کار با نرم افزار اشاره می‌نماییم.

چگونگی اضافه نمودن یک شهر به لیست شهرهای نرم افزار :

به‌طور کلی تمام کارها، اعم از اضافه نمودن، حذف کردن و یا ویرایش مشخصات شهرها که مربوط به مناطق رصدی می‌شود در گزینه‌ی شماره‌ی 9 طبقه‌بندی شده است. به این بخش که با نام (Add/Delete/Change Atlas Data) نام گذاری شده است وارد می‌شویم. در این بخش پنج گزینه به چشم می‌خورد. اضافه کردن، حذف کردن، ویرایش، مشاهده‌ی اطلاعات و خروج از این بخش. برای اضافه کردن یک شهر گزینه‌ی اول (Add Data) را انتخاب می‌کنیم. در ابتدا نام شهر یا منطقه از ما خواسته می‌شود که آن را وارد می‌نماییم. در سؤال بعدی باید مشخص کنیم که این شهر مربوط به کدام کشور است. در قدم بعدی باید عرض جغرافیایی محل وارد شود که ابتدا باید شمالی (North) یا جنوبی (South) بودن آن را مشخص نماییم که این کار با فشردن حرف اول لاتین این کلمات امکان پذیر است. سپس بخش درجه‌ای عرض جغرافیایی محل را وارد می‌نماییم (مثلاً عرض جغرافیایی شهر تهران 35 درجه است). در گام بعدی قسمت دقیقه‌ی عرض جغرافیایی را وارد نموده و پس از هر بار وارد نمودن اطلاعات کلید Enter را می‌فشاریم. گام بعدی وارد نمودن طول جغرافیایی محل به ترتیبی همانند عرض جغرافیایی آن است با این تفاوت که باید شرقی (East) یا غربی (West) بودن محل را در ابتدا تعیین نمود. بقیه‌ی مراحل همانند قبل است.

پس از وارد نمودن اطلاعات، نرم‌افزار اطلاعات وارده را بر روی صفحه به نمایش می‌گذارد و زیر هم سؤالی را مطرح می‌کند و آن میزان اختلاف زمانی ساعت منطقه با ساعت جهانی است که برای کشور ایران این زمان مثبت 5/3 ساعت (5/3+) می‌باشد. این عدد را وارد می‌نماییم. در سؤال بعدی ارتفاع منطقه از سطح دریا خواسته می‌شود که آن را نیز بر حسب متر وارد می‌نماییم. سؤال بعدی از ما می‌پرسد که آیا در محل مورد نظر ساعت تابستانی لحاظ می‌شود و یا خیر. که اگر جواب مثبت باشد کلید Y و در غیر این صورت کلید N را می‌فشاریم.

پس از این مرحله شهر جدید به لیست شهرهای نرم‌افزار افزوده می‌شود و با زدن کلیدSpace Bar به منوی قبلی باز می‌گردیم. برای حذف و یا ویرایش و یا مشاهده‌ی مشخصات شهرهای دیگر می‌توان به ترتیب از گزینه‌های Delete data، Change data و یا View data استفاده نمود. بدین وسیله فرا گرفتیم که چگونه یک شهر جدید را به لیست شهرها اضافه نماییم. اضافه کردن رصدگاهِ مورد نظر باعث سادگی و راحتی کار با نرم‌افزار می‌گردد.

چگونگی تغییر معیار مورد استفاده‌ی نرم‌افزار :

در این قسمت قصد داریم چگونگی تغییر معیار رؤیت پذیری را یاد بگیریم. به‌طور کلی برای تغییرات در نرم‌افزار باید گزینه «تغییر اختیارات » و یا همان (Change Options) را انتخاب نماییم که این گزینه با عدد صفر مشخص شده است.

پس از وارد شدن به این بخش، گزینه‌ی « اختیارات پیشرفته» (Advanced Options) را انتخاب می‌نماییم. پس از ورود به این قسمت گزینه‌های متعددی به چشم می‌خورد که معیار رؤیت پذیری مورد استفاده در بالای صفحه به نمایش درآمده است. برای تغییر در این بخش همانطور که در زیر صفحه نیز اشاره شده باید

کلید Space Bar را بفشاریم. پس از زدن این کلید تمام معیارهایی که این برنامه در اختیار دارد به نمایش در خواهد آمد. در این صفحه کاربر 12 معیار را مشاهده می‌نماید. برای تغییر معیار کافی است عدد معیار مورد نظر را نوشته و کلید تأیید را بزنید. در گام‌های بعدی سؤالات تخصصی دیگری هم پرسیده می‌شود که چون تغییر آنها ممکن است برای کاربران عادی ایجاد مشکل کند نیازی به تغییر آنها دیده نمی‌شود. در اینجا تنها کافی است که کلید Enter را مرحله به مرحله بزنیم تا پیش‌فرض‌های نرم‌افزار تأیید شود. در نهایت نرم‌افزار از ما سؤال می‌کند که آیا می‌خواهید اطلاعات تغییر یافته، ذخیره شود که کاربر با فشردن کلید Y تغییرات خود را ذخیره کرده و اگر به هر دلیلی از تغییر منصرف گردید کلید N را برای عدم ذخیره سازی فشار خواهد داد. بدین ترتیب به راحتی قادر خواهید بود که معیار مورد استفاده‌ی خود را تغییر داده و نتایج آن را مشاهده نمایید.

در این بخش سعی شد تا علاقه‌مندان به مبحث هلال ماه با چگونگی استخراج داده‌های هلال آشنا شده و بتوانند شخصاً تمام داده‌های مورد نیازشان را تهیه نمایند.

ضمیمه‌ی 3: فرم گزارش رؤیت هلال

تاریخ شمسی:

تاریخ قمری:

تاریخ میلادی:

مکان رصد:

طول جغرافیایی رصدگاه:

عرض جغرافیایی رصدگاه:

نام راصد:

نام همکاران:

ابزار آلات رصدی:

زمان آغاز رصد:

زمان پایان رصد

شماره ماه گرد نجومی:

شماره ماه گرد اسلامی:

زمان مقارنه (زمان محلی):

زمان غروب خورشید:

سمت غروب خورشید:

زمان غروب ماه:

سمت غروب ماه:

ارتفاع ماه (در لحظه غروب خورشید):

سمت ماه (در لحظه غروب خورشید):

جدایی زاویه ای ماه و خورشید:

فاز ماه:

فاصله ماه از زمین:

ضخامت بخش میانی هلال:

مدت مکث ماه:

موقعیت ماه نسبت به اجرام دیگر (سیارات یا ستارگان پر نور):

زمان غروب خورشید در افق ناظر:

وضعیت جوی:

میزان ممانعت در افق:

وضعیت غبار در افق:

اولین رؤیت هلال ( با چشم مسلح )

زمان: نام رصدگر:

ابزار مورد استفاده:

اندازه کمان هلال: کیفیت هلال (پیوستگی، درخشندگی، رنگ):

اولین رؤیت هلال ( با چشم غیر مسلح )

زمان: نام رصدگر: اندازه کمان هلال:

کیفیت هلال (پیوستگی، درخشندگی، رنگ):

آخرین رؤیت هلال ( با چشم غیر مسلح )

زمان: نام رصدگر: اندازه کمان هلال:

کیفیت هلال (پیوستگی، درخشندگی، رنگ):

آخرین رؤیت هلال ( با چشم مسلح )

زمان: نام رصدگر:

ابزار مورد استفاده:

اندازه کمان هلال: کیفیت هلال (پیوستگی، درخشندگی ، رنگ):

تکمیل گزارش رصدی:

ضمیمه‌ی 4: واژه‌نامه

ابزار اپتیکی

Optical

instrument

اختلاف سمت

Relative

azimuth

ارتفاع

Altitude

ارتفاع از سطح

دریا

Height

above sea level

استقرار

Mounting

استوا

Equator

استوای سماوی

Celestial

equator

اعتدال بهاری

Vernal

equinox

اعتدال پاییزی

Autumnal

equinox

افق

Horizon

انحطاط خورشید

Solar

depression

انقلاب

تابستانی

Summer

solstice

انقلاب زمستانی

Winter

solstice

اوج خورشیدی

Aphelion

اوج زمینی

Apogee

اهلّه‌ی ماه

Phase

of the moon

بُعد

Right

ascension

بهترین زمان

Best

time

بیضوی

Elliptic

پوسته‌ی ماه

Lunar crust

تثلیث اول

waxing

gibbous Moon

تثلیث دوم

waning

gibbous Moon

تربیع اول

First

quarter

تربیع دوم

Last

quarter

تضادّ رنگی

Contrast

تقویم

Calendar

تقویم شمسی

Solar

calendar

تقویم هجری

قمری

Hijri

lunar calendar

تلسکوپ

Telescope

تلسکوپ

اشمیت-کاسگرین

Schmidt-Cassegrain

telescope

تلسکوپ بازتابی

(انعکاسی)

Reflecting

telescope

تلسکوپ شکستی

(انکساری)

Refracting

telescope

تمایل محوری

Axial

tilt

تنظیم (فوکوس)

Focus

توان بزرگ‌نمایی

Magnifying

power

توان تفکیک

Resolving

power

توان جمع آوری

نور

Light-gathering

power

ثانیه‌ی قوسی

Arcsecond

جاذبه

Gravity

جنوب

South

جدایی زاویه‌ای،

کشیدگی

Elongation

جرم سماوی

Celestial

body

جزر و مد

(کشند)

Tides

جوّ

Atmosphere

جوینده

Finder

scope, Finder

چشم غیر مسلّح

Naked

eye

چشم مسلّح

Optical

eye

حدّ دانژون

Danjon

limit

حرکت انتقالی

Translational

motion

حرکت وضعی

Rotational

motion

حضیض

Perihelion

/ Perigee

خورشید

Sun

خورشید گرفتگی

(کسوف)

Solar

eclipse

دایرة

البروج

Ecliptic

درجه

Degree

دریا ]ی ماه[

Mare

دستگاه مختصات

استوایی

Equatorial

coordinate system

دستگاه مختصات

افقی

Horizontal coordinate system

دستگاه مختصات دایرة

البروجی

Ecliptic

coordinate system

دقیقه‌ی قوسی

minute

of arc

دوربین دوچشمی

Binoculars

دوره‌ی نجومی

Sidereal

period

دوره‌ی هلالی

Synodic

period

دهانه‌ی ماه

Lunar

crater

راصد مرکزی

Topocentric

رُخگرد

(لیبراسیون)

Libration

رخگرد روزانه

Diurnal

libration

رخگرد طولی

Libration

in latitude

رخگرد عرضی

Libration

in longitude

رصدگاه،

رصدخانه

Observatory

رصدگر

Observer

رکورد

Record

رگولیت (سنگ

پوش)

Regolith

رگه‌های ماه

Lunar

rays

رؤیت

Sighting

رؤیت پذیری

هلال

Crescent

visibility

زمان

Time

زمین

Earth

زمین مرکزی

Geocentric

زیج

zij

سال قمری

Lunar

year

سال کبیسه

Leap

year

سایه

Umbra

ستاره

Star

ستاره‌ی قطبی

Polaris

سطح ماه

Surface

of moon

سمت

Azimuth

سمت الرأس

(سرسو)

Zenith

سنّ ماه