سیمای انسان در قرآن بر اساس تفسیر نور

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : سیمای انسان در قرآن بر اساس تفسیر نور/ محسن قرائتی؛ گردآورنده روح الله فیض‌الهی.

مشخصات نشر : تهران: موسسه فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری : ۲۷۲ص.

موضوع : انسان (اسلام) -- جنبه‌های قرآنی

شابک : ۷۵۰۰۰ ریال : 978-600-5421-40-8

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

شناسه افزوده : فیض‌الهی، روح‌اله، ۱۳۶۳ -، گردآورنده

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

رده بندی کنگره : BP۱۰۴ /الف۸‌ق۴۳ ۱۳۹۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۲۷۴۵۲۰

اشاره

فهرست مطالب

مقدمه. 11

فصل اول:

آفرینش انسان و ماجرای آدم. 14

فصل دوم:

هدف از آفرینش انسان. 52

1-2. عبادت.. 57

2-2. رحمت.. 60

3-2. آزمایش... 61

1-3-2. همگانی بودن آزمایش خداوند. 64

2-3-2. طرق آزمایش... 65

آزمایش به وسیله جان و مال. 65

آزمایش به وسیله مال و فرزند. 66

آزمایش به وسیله نعمت‌ها 67

آزمایش به وسیله احکام و دستورات دینی.. 67

آزمایش به وسیله فرستادن انبیا 68

آزمایش مردم به وسیله یکدیگر. 69

3-3-2. توصیه‌هایی برای آزمایشهای سخت.. 70

4-2. آگاهی از علم و قدرت خداوند. 73

مؤمنان. 74

حمایت از پیامبر و پیروی از قرآن. 75

تسلیم بودن در برابرخدا 75

خشنودی خداوند. 75

کسانی که میزانِ سنگینی دارند. 76

عبادت کنندگان و نیکوکاران. 76

حزب اللّه.. 76

یاد خدا و نعمت‌های او. 77

تقوا و پرهیزکاری.. 77

تزکیه نفس... 77

مصلحان و آمران به معروف.. 78

جهاد در راه خدا 78

توبه به سوی خدا 78

دوری از بخل. 78

اجتناب از پلیدی‌ها 79

فصل سوم:

جایگاه انسان در نظام آفرینش... 82

زمین و راه‌های آن. 89

آسمان و رزق پاکیزه 89

شب و روز، ماه و خورشید و ستارگان. 89

دریا و منافع آن. 90

باغها و درختان میوه 90

حیوانات.. 90

فصل چهارم:

رابطه خدا با انسان. 94

تنها ولیّ و سرپرست انسان. 98

ممنوعیت پذیرش ولایت غیرخدا 103

ولایت انبیا و امامان در طول ولایت خدا است.. 105

مقدر کردن روزی برای همه موجودات.. 119

مفهوم مقدر شدن روزی.. 121

رزق مادی و رزق معنوی.. 122

تفاوت انسان در رزق.. 122

فصل پنجم:

انسان و سایر مخلوقات.. 136

1-2. ویژگی‌های فرشتگان. 139

فرشتگان، موجودات گرامی و نیکوکار. 139

فرشتگان تسلیم محض هستند. 139

فرشتگان درجات متفاوت دارند. 140

منظور از بال فرشتگان. 141

در همه حال تسبیح‌گوی خدا هستند. 141

فرشتگان، کارگزاران و مأموران انجام فرامین خداوند. 142

2-2. فرشتگان و انسان. 144

ایمان به فرشتگان. 144

برتری انسان بر فرشتگان. 144

ارتباط فرشتگان با انسان. 145

حفاظت از انسان و ثبت اعمال او. 145

دعا و استغفار برای مؤمنان و لعن کفار. 146

یاری رساندن به مؤمنان. 147

قبض روح.. 148

برخی از مأموریت­های فرشتگان. 149

خوشامدگویی به مؤمنان. 149

شفاعت.. 149

مأموران عذاب.. 149

تقسیم روزی انسان 150

رابط بین مُلک و ملکوت.. 150

بشارت می­دهند و با اولیای الهی سخن می­گویند. 151

مسئول نزول وحی هستند. 151

گاهی به صورت انسان ظاهر می­شوند. 151

1-3. جن. 152

مقایسه­ی انسان و جن. 152

خلقت آنها قبل از خلقت انسان بوده 152

از آتش آفریده شده‌اند. 152

دارای تشخیص حق از باطل و منطق و استدلال هستند. 152

مکلّف هستند. 153

از نعمت‌های زمین استفاده می­کنند. 153

2-3. شیطان. 154

1-2-3. ویژگی‌های شیطان. 154

2-2-3. شیطان و انسان 156

3-2-3. دشمنی شیطان با انسان. 157

4-2-3. هشدارهای مکرر خداوند درباره شیطان. 158

5-2-3. برنامه گام به گام شیطان. 159

6-2-3. برخی ترفندهای شیطان. 160

فصل ششم:

ابعاد وجودی انسان. 162

1-2. معانی روح در قرآن. 166

2-2. انتساب روح انسان به خدا 167

3-2. دیدن رؤیا از نشانه‌های استقلال روح.. 167

1-3. مفهوم قلب.. 170

2-3. انواع قلب.. 171

3-3. حالات قلبی انسان. 172

4-3. امراض قلبی انسان. 173

5-3. ویژگی‌های قلب مؤمن و کافر. 179

1-4. عقل و جهل. 179

2-4. هماهنگی عقل و دین. 181

3-4. سیمای خردمندان در قرآن 183

4-4. موارد دعوت قرآن به تعقل و تفکر. 185

قرآن. 185

آیات تکوینی و پدیده‌ها و نظم جهان. 185

احکام دینی.. 186

سرگذشت پیشینیان. 186

داستان‌های حکمت‌آموز. 186

ترجیح دادن آخرت بر دنیا 186

معبودهای دیگر (غیر خدا) نفعی ندارند. 187

عمل به کتاب خدا و امانت‌دار بودن نسبت به آن. 187

رعایت ادب و اخلاق.. 187

تصدیق آنچه از طرف خدا آمده است.. 188

رویگردانی از دین بی‌خردی است.. 188

فصل هفتم:

فطرت انسان. 196

1-5. ستایش‌های قرآن. 202

ویژگی‌های منحصر به فرد انسان و برتری او بر سایر مخلوقات.. 202

برخورداری از کرامت.. 203

قابلیت پذیرش امانت الهی.. 203

برخوردار از روح الهی است.. 204

قابلیت فراگیری علوم و اسرار هستی.. 204

برخورداری از فطرت الهی.. 204

توانایی تشخیص خوب و بد. 205

قابلیت جانشینی خداوند. 205

2-5. نکوهش‌های قرآن. 206

انسان بسیار ستمگر و نادان است.. 206

انسان پیوسته در زیان است.. 206

انسان در برابر خدا مغرور است.. 206

انسان طغیان‌گر و کفران‌پیشه است.. 207

انسان عجول و کم ظرفیت است.. 207

انسان حریص و بخیل است.. 208

انسان فخرفروش است.. 208

انسان ضعیف است.. 208

انسان بسیار جدال کننده است.. 209

پندپذیری انسان اندک است.. 209

فصل هشتم:

اختیار و قدرت انسان. 214

قرآن و اختیار انسان. 215

اول: انسان در انتخاب مسیر زندگی مختار است.. 215

دوم: خدا به اجبار هدایت نمی‌کند. 217

سوم: ارسال پیامبران و انزال کتب آسمانی.. 218

چهارم: بشارت به کارهای نیک و نکوهش نسبت به کارهای بد. 218

پنجم: انسان با عمل اختیاری‌اش مورد آزمایش قرار می‌گیرد. 219

ششم: پاداش و عقوبت انسان. 219

هفتم: تغییر سرنوشت دست خود انسان است 219

هشتم: پشیمانی انسان در قیامت.. 220

نهم: آیاتی که انسان را به تغییر سرنوشتش امر می‌کند. 220

دهم: حکمت اختلاف مردم. 221

یازدهم. نقش محیط در اراده انسان. 222

دوازدهم: خدا کسی را گمراه نمی‌کند. 226

سیزدهم: اراده انسان مطلق و تمام کننده نیست.. 227

فصل نهم:

مراحل و مراتب حیات.. 236

1-2. حیات دنیوی..

1-1-2. ویژگی‌های زندگی دنیا 240

اول: دنیا جای عمل است.. 240

دوم: نعمت‌های دنیا برای انسان است.. 240

سوم: دنیا همراه با سختی است.. 242

چهارم: دنیا بازار و انسان تاجر است.. 242

پنجم: شاهدان اعمال انسان. 248

ششم: در دنیا امکان جبران وجود دارد. 249

هفتم: زندگی دنیا با مرگ پایان می‌پذیرد. 249

هشتم: زندگی ادامه دارد. 249

2-1-2. آفات زندگی دنیا 251

اول: دنیاطلبی.. 251

دوم: زندگی دنیا بازیچه است.. 255

سوم: بهره زندگی دنیا اندک است.. 258

چهارم: زندگی دنیا، مایه‌ی غرور و اغفال. 258

پنجم: مال و فرزند هم جلوه‌های زندگی دنیا و هم وسیله عذاب.. 258

ششم: دنیا برای هیچ کس گُل نمی‌شود. 260

هفتم: دنیا مانند گیاه بیریشه است.. 261

2-2. حیات برزخی.. 261

3-2. حیات ابدی.. 264

مقایسه دنیا و آخرت.. 264

حیات اخروی، حقیقی و جاودانه است.. 266

زمان دنیا و برزخ در برابر آخرت ناچیز است.. 267

حیات ابدی، روحانی و جسمانی است.. 267

در آخرت، نتیجه اعمال خود را می‌بینیم. 267

شخصیت اخروی، بازتابی از شخصیت دنیوی است.. 270

در زندگی اخروی جای جبران و عذرخواهی نیست.. 272

مقدمه

بسم الله الرّحمن الرّحیم

ألحمدُ لله ربّ العالمین و صلّی الله علی محمّد و آله الطاهرین

به فضل الهی، پس از پایان تفسیر ترتیبی قرآن کریم و ارائه آن در قالب دوره ده جلدی تفسیر نور، به فکر تفسیر موضوعی برگرفته از آن افتادم و بحمدالله عزیزانی این راه را دنبال کردند و گام­هایی برداشته شد. از جمله:

گام اول، کتاب سیصد نکته در مدیریت، توسط کارشناس ارشد رشته مدیریت و زیر نظر اساتید این رشته در دانشگاه امام صادق.

گام دوم، کتاب سیمای حقوق در قرآن کریم، توسط دانشجوی دکتری حقوق و زیر نظر آقای دکتر میرمحمدصادقی استاد دانشکده حقوق دانشگاه تهران. این کتاب تلخیص و توسط نهاد مقام معظم رهبری در دانشگاه، به عنوان کتاب درسی دانشکده­های حقوق ارائه شد.

گام سوم، کتاب قرآن و متولیان فرهنگی، توسط دانشجوی دکتری معارف و حافظ کل قرآن کریم.

گام چهارم، اخلاق نظامی و انتظامی، شامل مباحث دینی کاربردی در نیروهای نظامی و انتظامی، نظیر بحث امنیت، آبرو، امر به معروف و نهی از منکر، شیوه برخورد، نحوه اجرای قانون و ... که توسط نیروی انتظامی چاپ و در رده کتاب­های آموزشی آن عزیزان قرار گرفت.

گام پنجم، کتاب اخلاق آموزش، که به سفارش نهاد رهبری در دانشگاه نگاشته و منتشر گردید.

گام ششم، کتاب سیمای سیاست در قرآن کریم، توسط فارغ التحصیل رشته علوم سیاسی و زیر نظر آقای دکتر افتخاری، استاد دانشگاه امام صادق.

گام هفتم، کتاب سیمای انسان در قرآن، که توسط جناب آقای روح اله فیض الهی یکی از فارغ التحصیلان دانشگاه امام صادق تدوین و آماده عرضه گردیده است.

در این کتاب همان­گونه که از فهرست آن پیداست، موضوعاتی همچون آفرینش انسان و مراحل آن، اهداف آفرینش، عوامل رستگاری و سعادت، تفاوت انسان با سایر مخلوقات، روابط چهارگانه انسان با خالق، خلق، خلقت و خود، نعمت اراده و اختیار، مسئله آزمایش انسان، ضرورت پرهیزگاری و تقوای الهی، رابطه انسان با فرشتگان و شیطان، اصالت روح و جهان ابدی، قانون عمل و عکس العمل و دهها مسئله دیگر، بر اساس نکات و پیام­های تفسیر نور و دیگر آثار اینجانب، استخراج و ارائه شده است. (هذا من فضل ربّی)

امام کاظم علیه السلام می­فرماید: «وَجَدْتُ عِلْمَ النّاسِ فی أرْبَع: أَوَّلُها أنْ تَعْرِفَ رَبَّکَ، وَ الثّانِیَةُ أنْ تَعْرِفَ ما صَنَعَ بِکَ، وَ الثّالِثَةُ أنْ تَعْرِفَ ما أرادَ مِنْکَ، وَ الرّابِعَةُ أنْ تَعْرِفَ ما یُخْرِجُکَ عَنْ دینِکَ»، علم مورد نیاز مردم را در چهار چیز یافتم: 1. شناخت خداوند، 2. شناخت خود، 3. شناخت هدف آفرینش، 4. شناخت خطراتی که انسان را از مسیر حق منحرف می­کند.

امید است مطالعه این کتاب، خواننده را در جهت عمل به این سخن امام کاظم علیه السلام یاری نماید.

محسن قرائتی

فصل اول: آفرینش انسان و ماجرای آدم

اشاره

1. آفرینش انسان

« هَلْ أَتَیٰ عَلَی الْإِنْسَانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئًا مَذْکُورً‌ا ». (انسان/ 1)

آیا بر انسان دوره‌ای از روزگار گذشت که چیزی قابل ذکری نبود؟

« الرَّ‌حْمَٰنُ… خَلَقَ الْإِنْسَانَ ». (الرحمن/ 1- 3)

خداوند رحمن... انسان را آفرید.

« أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ . أَمْ خَلَقُوا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضَ بَلْ لَا یُوقِنُونَ ». (طور/35 و36)

آیا از هیچ آفریده شده‌اند یا خود آفریدگار خویشند؟! آیا آسمان‌ها و زمین را آفریده‌اند! بلکه (حق این است که) یقین نمی‌جویند.

آیا انسان نه آفریدگار خویش است نه آفریدگار غیر خویش. « أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ . أَمْ خَلَقُوا السَّمَاوَاتِ...»

2. منشأ آفرینش

یکی از مباحث انسان شناسی این است که انسان از چه چیزی آفریده شده است؛ قرآن در مورد منشأ آفرینش انسان تعبیرات گوناگونی دارد:

توضیح: وقتی چیزی از اجزا یا مراحل و عوامل گوناگون بوجود آمده باشد، اگر آن پدیده را به هرکدام از آنها نسبت بدهند، صحیح است. مثلاً من می‌نویسم. اگر بگویند: گچ نوشت یا بگویند: انگشتان من نوشت، مچ من نوشت، بازوی من نوشت، خودم نوشتم، روحم نوشت، سوادم نوشت همه و همه به لحاظی درست است، لذا آیاتی که می‌گوید: انسان از آب یا خاک یا گل یا نطفه بود با هم تعارضی ندارند.

« الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِینٍ . ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِینٍ ». (سجده/ 7 و8)

کسی که هر چه را آفرید نیکو آفرید و آفرینش انسان را از گِل آغاز کرد. سپس (بقای) نسل او را از عصاره‌ای از آب پست و بی‌مقدار مقرر فرمود.

3. مراحل آفرینش

«أَلَمْ نَخْلُقْکُمْ مِنْ مَاءٍ مَهِینٍ . فَجَعَلْنَاهُ فِی قَرَ‌ارٍ مَکِینٍ . إِلَیٰ قَدَرٍ مَعْلُومٍ».

آیا ما شما را از آبی پست خلق نکردیم. پس آن را در قرارگاهی استوار قرار دادیم. تا مدتی معین. (مرسلات/20- 22)

هدف: تکامل اختیاری و معنوی انسان. «و ما خلقت الجنّ و الانس الاّ لیعبدون»

مواد اولیه: تراب و نطفه. « مِنْ مَاءٍ مَهِینٍ »

محل تولید: « فِی قَرَ‌ارٍ مَکِینٍ »

طرح و برنامه تولید: «نطفة، علقة، مضغة،...»

زمان‌بندی: « إِلَیٰ قَدَرٍ مَعْلُومٍ »

برنامه‌ریزی درونی: «فالهمها فجورها و تقواها»، همراه با کنترل بیرونی: «انّا هدیناه السبیل» و «انّ علینا للهدی»

خدمات پس از تولید: «نحن قسمنا بینهم معیشتهم».

تعمیر و اصلاح: «یقبل التوبة»، «انّه غفور رحیم».

4. آفرینش انسان از نفس واحده

« یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَ‌بَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِ‌جَالًا کَثِیرً‌ا وَنِسَاءً... ». (نسا/ 1)

ای مردم! از پروردگارتان پروا کنید، آن کس که شما را از یک نفس آفرید و همسرش را نیز از (جنس) او آفرید و از آن دو، مردان و زنان بسیاری را (در روی زمین) پراکنده ساخت.

5. آفرینش انسان و صورتگری او

«هُوَ الَّذِی یُصَوِّرُ‌کُمْ فِی الْأَرْ‌حَامِ کَیْفَ یَشَاءُ لَا إِلَ-ٰهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ».

او کسی است که شما را آنگونه که می‌خواهد در رحم‌ها صورتگری می‌کند، جز او که قادر شکست‌ناپذیر و حکیم است، معبودی نیست. (آل عمران/ 6)

« خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضَ بِالْحَقِّ وَصَوَّرَ‌کُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَ‌کُمْ وَإِلَیْهِ الْمَصِیرُ ».

آسمان‌ها و زمین را به حق آفرید و شما را (در رحم مادر) صورتگری کرد و صورت شما را نیکو قرار داد و بازگشت (همه) به سوی اوست. (تغابن/ 3)

« أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ . وَلِسَانًا وَشَفَتَیْنِ ». (بلد/ 8 و 9)

آیا برای او دو چشم قرار ندادیم؟ و یک زبان و دو لب.

مژه، دربان و پلک، پوشش چشم است. ابرو، سایبان و خطوط پیشانی برای انحراف عرق به دو سوی صورت است. هر شبانه روز ده‌ها هزار عکس رنگی می‌گیرد، بدون آن که به فیلم و یا تنظیمِ خاصی نیاز داشته باشد.

آیا وجود دوربینی که از پیه ساخته شده و ده‌ها سال عکسبرداری و فیلم‌برداری می‌کند، نشانه قدرت معجزه‌گری حکیم و قدیم نیست؟!

چشم، مظهر عاطفه و غضب و تعجب و ادب و زیبایی و عشق است. چشم، رابط انسان با جهان خارج و زبان، وسیله ارتباط انسان با دیگر انسانها و بهترین و ارزان‌ترین و ساده‌ترین و عمومی‌ترین وسیله مبادلات علمی و فرهنگی و اجتماعی است.

چشم، راه نفوذ در دیگران است. تفاوت شاگردی که استاد را ببیند و در چشم او نگاه کند با شاگردی که از طریق بلندگو یا نوار سخنی را بشنود، بسیار است.

زبان و لب، با هم کلمه را می‌سازند و بدون همکاری آنها بسیاری از حروف ساخته نمی‌شوند. تنوع زبان و لهجه‌ها، از آثار قدرت خداست. انسان در خلق کلمات و جملات محدودیتی ندارد. زبان همچنین وسیله چشیدن و تشخیص مزه‌هاست.

6. آفرینش انسان در بهترین قالب

« لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ . ثُمَّ رَ‌دَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِینَ». (تین/ 4 و 5)

همانا ما انسان را در بهترین قوام و نظام آفریدیم. سپس او را به پایین‌ترین مرحله بازگرداندیم.

«ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَ‌کَ اللَّ-هُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ». (مؤمنون/ 14)

و همانا ما انسان را از عصاره‌ای از گِل آفریدیم. سپس او را به صورت نطفه در جایگاهی استوار قرار دادیم. سپس از نطفه، لخته خونی آفریدیم، آن گاه لخته خون را پاره‌گوشتی ساختیم و پاره گوشت را به صورت استخوان‌هایی در آوردیم و استخوان‌ها را با گوشت پوشاندیم، سپس آن را آفرینش تازه‌ای دادیم، پس شایسته‌ی تکریم و تعظیم است، خداوندی که بهترین آفرینندگان است.

الف) خالقیت او دائمی است.

ب) محدودیت به اشیای خاصی ندارد.

ج) تنوع درآن نامحدود است.

د) از ساده‌ترین چیز مهم‌ترین را می‌سازد.

ه) مواد اولیه‌اش از خودش می‌باشد.

و) در ساختن تقلید نمی‌کند.

ز) پشیمانی و تردید در او راه ندارد.

ح) بر اساس رحمت می‌آفریند و تمام ساخته‌هایش هدفدار است.

ط) ساخته او با نظام هستی هماهنگ است.

آفرینش او بهترین است: «فَتَبَارَ‌کَ اللَّ-هُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ»

کتاب قرآن او بهترین است: «نزّل احسن الحدیث»

قصه‌های او بهترین است: «احسن القصص»

نام‌های او بهترین است: «ولله الاسماء الحسنی»

پاداش‌های او بهترین است: «فله جزاء الحسنی»

وعده‌های او بهترین است: «وعدالله الحسنی»

حکم او بهترین است: «و من احسن من الله حکماً»

خداوند از ما نیز خواسته است که در تمام کارها، بهترین‌ها را انتخاب کنیم. مثلاً:

توضیح: وقتی خداوند درخلقت انسان می‌گوید: بهترین خالقم، «أَحْسَنُ الْخالِقینَ» یعنی تو بهترین مخلوقی. وقتی کسی یک قالی را بافت و بافنده‌ی قالی گفت: بهترین قالی­بافم، یعنی این که بافتم، بهترین قالی‌است. وقتی معمار به ساختمانش نگاه می‌کند و می‌گوید: بهترین معمارم، یعنی این بنا بهترین ساختمان است. «أَحْسَنُ الْخالِقینَ». بعد می‌گوید: بهترین ساختمان را به تو دادم: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فی أَحْسَنِ تَقْویم». (تین/ 4) احسن تقویم، یعنی بهترین ساختمان را به تو دادم.

7. آفرینش انسان و وجود تفاوت‌ها

« وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّ-هُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلَیٰ بَعْضٍ لِلرِّ‌جَالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ وَاسْأَلُوا اللَّ-هَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّ-هَ کَانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمًا». (نساء/ 32)

و آنچه را که خداوند سبب برتری بعضی از شما بر بعضی دیگر قرار داده، آرزو نکنید. برای مردان از آنچه بدست آورده‌اند، بهره‌ای است و برای زنان نیز از آنچه کسب کرده‌اند، بهره‌ای می‌باشد و (به جای آرزو وحسادت) از فضل خداوند بخواهید که خداوند به هر چیزی داناست.

دهیم؛ مثلا مقداری شیر است و می­خواهند آن را تقسیم کنند و همه یک جور لیوان دارند، اگر برای عده­ای پُر و برای عده­ای دیگر نصف و کمتر بریزند. این «تبعیض» است؛ چون شرایط و امتیازات مساوی است، پس ظلم است؛ اما «تفاوت» این است که شخصی یک دختری پانزده ساله دارد و یک چهار ساله. می‌روند بازار، برای اولی سه متر چادر و برای دومی یک متر می‌خرد، این «تفاوت» است و عدالت و حق است.

بنابراین باید آرزوی عدالت داشت؛ ولی تمنای یکسان بودن همه چیز و همه کس نابجاست. اعضای یک بدن و اجزای یک ماشین از نظر جنس و شکل و کارایی متفاوت­اند؛ اما تفاوت آنها حکیمانه است. اگر خداوند، همه را یکسان نیافریده، طبق حکمت است. بنابراین اموری که بدست ما نیست، مثل جنسیت، زیبایی، استعداد، بیان، هوش، عمر و... باید به تقسیم و تقدیر الهی راضی بود. ما که خدا را عادل و حکیم می‌دانیم، اگر در جایی هم دلیل و حکمت چیزی را نفهمیدیم، نباید قضاوت عجولانه و جاهلانه به خداوند حکیم داشته باشیم و یا بر دارندگان این نعمت‌ها حسد ورزیم، چرا که با فزونی هر نعمتی، مسئولیت بیشتر می‌شود و آمدن هر نعمتی، با غم از دست دادنش همراه است.

«انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَیٰ بَعْضٍ وَلَلْآخِرَ‌ةُ أَکْبَرُ دَرَ‌جَاتٍ وَأَکْبَرُ تَفْضِیلًا».

بنگر که چگونه بعضی از آنان را بر بعض دیگر برتری دادیم و قطعاً درجات آخرت، بزرگتر و ارزشمندتر است. (اسراء/ 21)

«أَهُمْ یَقْسِمُونَ رَ‌حْمَتَ رَ‌بِّکَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَرَ‌فَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَ‌جَاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِ‌یًّا وَرَ‌حْمَتُ رَ‌بِّکَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ». (زخرف/ 32)

آیا آنان رحمت پروردگارت (در مورد تعیین پیامبر) را (میان خود) تقسیم می‌کنند در حالی که ما معیشت آنان را در زندگی دنیا میانشان تقسیم کرده‌ایم (تا چه رسد به اعطای مقام والای نبوت) و درجات بعضی انسان‌ها را بر برخی دیگر برتری دادیم تا برخی از آنان برخی دیگر را به خدمت گیرند و رحمت پروردگار تو از آنچه آنان می‌اندوزند، بهتر است.

اولا؛ برتری در ساختار جسمی، فکری، استعدادها و ذوق، شرایط خانوادگی، جغرافیایی و امثال آن است که اینها لطف خداوند، همراه با مسئولیت و آزمایش است و این امر سبب احساس نیاز به یکدیگر و خدمت به همدیگر را به دنبال دارد و بدین وسیله جامعه تشکیل می‌شود. انسان در این برتری نقشی ندارد. «رفعنا بعضهم فوق بعض درجات»

ثانیا؛ برتری است که خداوند بر اساس تلاش انسان عطا می‌کند، نظیر آیه: «یرفع الله الّذین آمنوا منکم والّذین اوتوا العلم درجات» که خداوند کسانی را که به سراغ علم و ایمان رفتند، برتری می‌دهد.

توضیح: این حقیقت را در نهج‌البلاغه می‌خوانیم. در موارد اختیاری، باید با کوشش و تلاش و پرهیز از کسالت و تنبلی، در رقابتی سالم به قوت و کثرت و استقلال رسید و اجازه‌ی استثمار و استعمار به دیگران نداد و در مواردی که بدست ما نیست، باید تفاوت‌ها را دلیل بر رشد و آزمایش و تحرک و تعاون و پیوستگی جامعه دانست؛ زیرا اگر همه یکسان باشند: جامعه‌ای تشکیل نمی‌شود.

از طرف دیگر در صورت یکسان بودن همه انسانها، صفات انسانی شکوفا نمی‌شود؛ مثلا سخاوت، شجاعت و ایثار در انسان رشد نمی‌کرد. انسان در لابلای فراز و نشیب‌ها خود را نشان می‌دهد. انسانی که با دیگران حرکت می‌کند وپیوند می‌خورد، نمی‌توان فهمید که چه کسی صابربا اخلاق است و چه کسی حلم دارد؟ وقتی یکی قوی است و دیگری ضعیف. ضعیف صبر می‌کند و قوی کمک. صفت صبر در فقیر شکوفا می‌شود و صفت بخشش در قوی. اگر همه به یک میزان علم و دانش داشته باشند، دیگر نه شاگردی وجود دارد و نه استادی. به این ترتیب جامعه‌ای تشکیل نمی‌شود. صفاتی شکوفا نمی‌شود. تعاون به وجود

نخواهد آمد. اگرانگشت شَصت بگوید: چرا من تک افتاده­ام؟ انسان با پنج انگشت همسان و بلند، نمی‌تواند خیلی از کارها را انجام دهد، نمی‌توان بیل دست گرفت. انگشت‌ها وقتی تفاوت دارند، با هم همکاری می‌کنند. اگر همه مثل هم باشند، تعاون و همکاری بوجود نمی­آید.

تفاوت را قبول کردم، حالا سؤال این است که چرا من پایین باشم و بوعلی سینا بالا؟ بوعلی سینا پایین بیاید و من بالا بروم. در این صورت، اگر شما بوعلی سینا شدی و بوعلی سینا شما شد، آیا اشکال حل می‌شود یا اشکال سر جایش است؟ اشکال سر جایش است؛ چون بوعلی سینا که پایین رفت، حالا او اعتراض می‌کند که چرا من پایین هستم؟ هر کس بالا باشد و هر کس پایین باشد، اشکال سر جایش است. منتها خداوند این اشکال را چطور حل کرده است؟

این تفاوت‌ها بدین صورت حل می‌شود که اگر هر کس در هر مرتبه‌ای که قرار دارد، مسیر حرکت و هدفش را گم نکند، به مقصد می‌رسد و مهم نیست که کجا باشد.

به عنوان مثال؛ من و بوعلی سینا به کتابخانه می‌رویم و دو ساعت مطالعه می‌کنیم. بوعلی سینا سی مطلب می‌فهمد و من یک مطلب. اجر کدام یک بیشتر است؟ اجر هر دو یکی است. قرآن می‌گوید: «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعی». (نجم/ 39) من دو ساعت در کتابخانه بودم و یک مطلب فهمیدم. او هم دو ساعت بود و سی مطلب فهمید؛ اما من چیزی کم نگذاشتم. بنابراین اجر من و بوعلی سینا یکسان است؛ چون خدا از ما سعی می‌خواهد. حتی کار هم نمی‌خواهد. اگر کار می‌خواست، می‌گفت: «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما عَمل» هر چه عمل کردی. خدا از ما عمل نمی‌خواهد.

مثال دیگر، اگر کسی که ده تومان دارد، یک تومان به فقیر بدهد و کسی ده میلیارد دارد، یک میلیارد به فقیر بدهد. ثواب کدامیک بیشتر است؟ هر دو یکسان است، چون هر دو یک دهم از مال خویش را داده­اند. یک تومان از ده تومان، یک دهم می­شود. یک میلیارد از ده میلیارد هم، یک دهم می­شود. این است معنای جمله‌ای که در دعا می‌خوانیم. «یا من سوی التوفیق بین الضعیف والقوی» ای خدایی که قرب به خودت را بین فقیر و غنی یکسان قرار دادی.

زمانی که آیت الله العظمی مکارم شیرازی زمان شاه در مهاباد تبعید بود. برای نوشتن تفسیر نمونه به آنجا می‌رفتیم. یکی از بستگانشان به دیدن ایشان آمده بود، وقتی می‌خواست برود، آهی کشید و گفت: خوشا به حال شما که دارید تفسیر می‌نویسید و رفت! من به آیت الله مکارم گفتم: روز قیامت این تفسیر نمونه ثوابش بیشتر است یا آه او؟ اگر کسی می‌خواهد کاری بکند، نیتش صادقانه باشد، خداوند اجر آن کسی که این کار را می‌کند، به او می‌دهد.

دیگر این است که تفاوت در آفرینش، منشأ تفاوت در تکلیف خواهد بود. کسی که پول یک نان را دارد، آه گرسنه‌ها او را نمی­گیرد. آن کس که پول دو تا نان را دارد، مسئول خودش و مسئول همسایه‌اش است. کسی که پول هزار تا نان را دارد، مسئولیت سیر کردن هزار نفر را بر عهده دارد. اگر بوعلی سینا هوشش بیشتر است، تکلیفش هم بیشتر است.

سؤال: چرا من بوعلی سینا نشدم؟

جواب: 1. با نیت صادق می‌توانی بوعلی سینا شوی و با آه صادقانه می‌توانی اجر او را ببری.

8. آفرینش انسان به صورت زن و مرد

« وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَالْأُنْثَیٰ ». (نجم/ 45)

و همواست که دو زوج نر و ماده را آفرید.

« هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِیَسْکُنَ إِلَیْهَا... ».

او خدایی است که شما را از یک نفس (جان) آفرید و همسرش را از (نوع) او قرار داد تا بدان آرام گیرد. (اعراف/ 189)

« یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَیٰ... ». (حجرات/ 13)

ای مردم! ما شما را از مرد و زن آفریدیم

« وَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَیٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَ-ٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا یُظْلَمُونَ نَقِیرً‌ا ». (نساء/ 124)

و هر فردی که کارهای شایسته انجام دهد، چه مرد باشد و چه زن، در حالی که مؤمن باشد، پس آنان به بهشت وارد می‌شوند و کمترین ستمی به آنان نمی‌شود.

« إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِینَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِینَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِ‌ینَ وَالصَّابِرَ‌اتِ وَالْخَاشِعِینَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِینَ وَ الْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِینَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِینَ فُرُ‌وجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاکِرِ‌ینَ اللَّ-هَ کَثِیرً‌ا وَالذَّاکِرَ‌اتِ أَعَدَّ اللَّ-هُ لَهُمْ مَغْفِرَ‌ةً وَأَجْرً‌ا عَظِیمًا ». (احزاب/ 35)

همانا مردان مسلمان و زنان مسلمان، و مردان با ایمان و زنان با ایمان، و مردان مطیع خدا و زنان مطیع خدا، و مردان راستگو و زنان راستگو، و مردان شکیبا و زنان شکیبا، و مردان فروتن و زنان فروتن، و مردان انفاق‌گر و زنان انفاق‌گر، و مردان روزه دار و زنان روزه دار، و مردان پاکدامن و زنان پاکدامن و مردانی که خدا را بسیار یاد می‌کنند و زنانی که بسیار به یاد خدا هستند، خداوند برای (همه‌ی) آنان آمرزش و پاداشی گرانقدر و بزرگ آماده کرده است.

9. ماجرای آفرینش آدم و اعتراض ملائکه

ماجرای خلقت انسان و سجده فرشتگان، در سوره‌های بقره، اعراف، حجر، اسراء و کهف آمده و تکرار این داستان بیانگر تعصب و نژادپرستی ابلیس و حسادت بر انسان و خطر تکبر و عدم توبه و عذرخواهی است که در طول تاریخ، همه‌ی انسان‌ها به نحوی با آن درگیر هستند. از سوی دیگر برای توجه دادن به مقام انسانیت انسان است، انسانی که مسجود فرشتگان است باید هشیار باشد که ارزش خود را هدر ندهد.

«وَإِذْ قَالَ رَ‌بُّکَ لِلْمَلَائِکَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْ‌ضِ خَلِیفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِیهَا مَنْ یُفْسِدُ فِیهَا وَیَسْفِکُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَنُقَدِّسُ لَکَ قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ».

و هنگامی که پروردگارت به فرشتگان گفت: من بر آنم که در زمین جانشینی قرار دهم. فرشتگان گفتند: آیا کسی را در زمین قرار می‌دهی که در آن فساد کند و خون‌ها بریزد؟ درحالی که ما با حمد و ستایش تو، ترا تنزیه و تقدیس می‌کنیم. خداوند فرمود: همانا من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید. (بقره/ 30)

سؤال: چرا خداوند در آفرینش انسان، موضوع را با فرشتگان مطرح کرد؟

جواب: انسان، مخلوق ویژه‌ای است که ساخت مادّی او به بهترین شکل و قالب می­باشد: «احسن تقویم» و در او روح خدایی دمیده شده و بعد از خلقت او خداوند به خود تبریک گفت: «فتبارک الله » همین موضوع نشان دهنده مقام و جایگاه ممتاز انسان است. خدا هر چه می‌خواست خلق کند، خلق کرد و با هیچ

کس مطرح نکرد؛ اما در آفرینش انسان، مسأله را طرح کرد. انسان برای خرید قوطی کبریت یا صابون با کسی مشورت نمی‌کند؛ اما در انتخاب همسر یا برای خرید خانه مشورت می‌کند؛ یعنی چیزی که مهم است قبل از اجرا طرح می‌شود. انسان تنها موجودی است که خداوند موضوع آفرینش او را مطرح کرد. این خودش دلیل بر مقام انسان و اهمیت مسأله است.

«وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا ثُمَّ عَرَ‌ضَهُمْ عَلَی الْمَلَائِکَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمَاءِ هَ-ٰؤُلَاءِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ». (بقره/ 31)

و خداوند همه‌ی اسما (حقائق و اسرار هستی) را به آدم آموخت، سپس آنها را به فرشتگان عرضه داشت و فرمود: اگر راست می‌گویید، از اسامی اینها به من خبر دهید؟

« قَالُوا سُبْحَانَکَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ ». (بقره/ 32)

فرشتگان گفتند: پروردگارا! تو پاک و منزهی، ما چیزی جز آنچه تو به ما آموخته‌ای نمی‌دانیم، همانا تو دانای حکیمی.

«قَالَ یَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ». (بقره/ 33)

(خداوند) فرمود: ای آدم فرشتگان را از نام‌های آنان خبر ده. پس چون آدم آنها را از نام‌هایشان خبر داد، خداوند فرمود: که آیا به شما نگفتم که اسرار آسمان‌ها و زمین را می‌دانم و آنچه را آشکار می‌کنید و آنچه را پنهان می‌داشتید (نیز) می‌دانم.

10. دستور سجده بر آدم

« وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ أَبَیٰ وَاسْتَکْبَرَ وَکَانَ مِنَ الْکَافِرِ‌ینَ ». (بقره/ 34)

و هنگامی که به فرشتگان گفتیم برای آدم سجده کنید، همگی سجده کردند جز ابلیس که سر باز زد و تکبر کرد و از کافران گردید.

الف) سجده‌ی عبادت که مخصوص خداست، مثل: سجده‌ی نماز.

ب) سجده‌ی اطاعت، مثل: سجده‌ی فرشتگان بر آدم که برای اطاعت فرمان خداوند بود.

ج) سجده‌ی تحیت، تکریم و تشکر از خداوند، مثل: سجده‌ی یعقوب بر عاقبت یوسف.

11. ماجرای آدم و شیطان

« قَالَ یَا إِبْلِیسُ مَا لَکَ أَلَّا تَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَ ». (حجر/ 32)

(خداوند) فرمود: ای ابلیس! چه شد تو را که همراه (فرشتگان) سجده‌کنان نیستی؟

« قَالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ ». (حجر/ 33)

(ابلیس) گفت: من این‌گونه نیستم که برای بشری که او را از گِلی خشک، از گِلی سیاه و بدبو آفریده‌ای، سجده کنم.

« قَالَ فَاخْرُ‌جْ مِنْهَا فَإِنَّکَ رَ‌جِیمٌ . وَإِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلَیٰ یَوْمِ الدِّینِ ». (حجر/ 34 و35)

(خداوند) فرمود: پس از صف فرشتگان (و این مقام) خارج شو که همانا تو رانده و مطرودی و البته تا روز جزا بر تو لعنت خواهد بود.

« قَالَ رَ‌بِّ فَأَنْظِرْ‌نِی إِلَیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ . قَالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِ‌ینَ ». (حجر/ 36 و 37)

(ابلیس) گفت: پروردگارا! پس مرا تا روزی که مردم برانگیخته شوند، مهلت بده (و زنده بدار) (خداوند) فرمود: پس همانا تو از مهلت یافتگانی.

« إِلَیٰ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ ». (حجر/ 38)

(اما نه تا روز قیامت، بلکه) تا روزی که وقت آن معلوم است.

سؤال: چرا خداوند به ابلیس مهلت داد و او را بر انسان مسلط کرد؟

جواب: مهلت دادن به بدکاران، از سنت‌های الهی و در مسیر آزمایش و امتحان انسان است، علاوه بر آن که باید اسباب خیر و شر فراهم باشد و انسان با اختیار خویش راهی را انتخاب کند؛ زیرا ابلیس انسان را مجبور به انحراف نمی‌کند و تنها وسوسه می‌کند، چنان که در آیه‌ی 22 سوره‌ی ابراهیم آمده است.

از طرف دیگر رابطه‌ی شیطان با انسان و امکان تأثیر او در آدمی، بیشتر و زیادتر از تأثیر غرائز حیوانی در انسان نیست. خداوند در مقابل آن غرائز، اندیشه و تعقل و وجدان را عطا فرمود و بهترین وسیله‌ی تعدیل و تنظیم غرائز را در اختیار آدمی قرار داده است. علاوه بر آن که شیطان، بر انسان سلطه ندارد و اراده و اختیار را از انسان نمی‌گیرد، چنان که خودش می‌گوید: «ما کان لی علیکم من سلطان الاّ أن دعوتکم فاستجبتم لی فلا تلومونی و لوموا انفسکم ما انا بمصرخکم و ما انتم بمصرخی» کار او کمک به غرائز حیوانی است و اگر بخواهد تأثیری بگذارد، مجبور است با یکی از قوای درونی، یعنی غرائز و توهمات و وسوسه‌ها وارد

شود که در مقابل

آنها دو نیروی عقل و وجدان همواره انسان را به خیرات و نیکی‌ها دعوت می‌کنند.

« قَالَ رَ‌بِّ بِمَا أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْ‌ضِ وَلَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ ». (حجر/ 39)

(ابلیس) گفت: پروردگارا! به سبب آنکه مرا گمراه ساختی، من هم در زمین (بدی‌ها را) برایشان می‌آرایم و همه را فریب خواهم داد.

« إِلَّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ ». (حجر/ 40)

مگر بندگان اخلاص­مند (و برگزیده تو را) از میان آنان.

« ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَیْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَکْثَرَ‌هُمْ شَاکِرِ‌ینَ ». (اعراف/ 17)

سپس از روبرو و از پشت سر و از راست و چپشان بر آنان می‌تازم و بیشتر آنان را سپاسگزار نخواهی یافت.

« قَالَ هَ-ٰذَا صِرَ‌اطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ ». (حجر/ 41)

(خداوند) فرمود: این (اخلاص و نجات مخلصان) راه مستقیمی است که خود بر عهده دارم.

« إِنَّ عِبَادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغَاوِینَ ». (حجر/ 42)

همانا برای تو بر بندگان (برگزیده) من تسلطی نیست، مگر از گمراهانی که تو را پیروی کنند.

سؤال: اگر ابلیس حریف بندگان برگزیده نمی‌شود، پس وسوسه آدم بر خوردن از درخت ممنوعه چه بود؟

جواب: ابلیس درانحراف آنان طمع دارد و وسوسه هم می‌کند و گاهی آنان را به ترک اولی وادار می‌کند، لیکن آنان را گمراه و منحرف نمی‌کند.

12. هبوط آدم

«فَقُلْنَا یَا آدَمُ إِنَّ هَ-ٰذَا عَدُوٌّ لَکَ وَلِزَوْجِکَ فَلَا یُخْرِ‌جَنَّکُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَیٰ».(طه/ 117)

پس گفتیم: ای آدم! همانا این (ابلیس) دشمن تو و همسر توست، پس (مواظب باش که با وسوسه‌هایش) شما را از بهشت بیرون نکند که به رنج و مشقت خواهی افتاد.

« وَقُلْنَا یَا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَزَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَکُلَا مِنْهَا رَ‌غَدًا حَیْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَ‌بَا هَ-ٰذِهِ الشَّجَرَ‌ةَ فَتَکُونَا مِنَ الظَّالِمِینَ ». (بقره/ 35)

و گفتیم: ای آدم! تو و همسرت در این باغ سکونت گزین و از (هر کجای) آن هر چه می‌خواهید به فراوانی و گوارایی بخورید، اما به این درخت نزدیک نشوید که از ستمگران خواهید شد.

آنچه از آیات دیگر قرآن و روایات استفاده می‌شود، باغی که آدم در آن مسکن گزید، بهشت موعود نبوده است، زیرا:

نهی حضرت آدم، نهی تکلیفی نبود که انجامش حرام باشد، بلکه جنبه‌ی توصیه و راهنمایی داشت.

«فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطَانُ قَالَ یَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلَیٰ شَجَرَ‌ةِ الْخُلْدِ وَمُلْکٍ لَا یَبْلَیٰ».(طه/ 120)

پس شیطان او را وسوسه کرد (و) گفت: ای آدم! آیا (می‌خواهی که) تو را به درخت جاودانگی و مُلک (و پادشاهی) فنا ناپذیر راهنمایی کنم؟!

« وَقَاسَمَهُمَا إِنِّی لَکُمَا لَمِنَ النَّاصِحِینَ ». (اعراف/ 21)

و (شیطان برای آن که وسوسه‌اش تأثیر کند،) برای آن دو سوگند یاد کرد که به راستی من از خیرخواهان شمایم.

« فَأَکَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا یَخْصِفَانِ عَلَیْهِمَا مِنْ وَرَ‌قِ الْجَنَّةِ وَعَصَیٰ آدَمُ رَ‌بَّهُ فَغَوَیٰ ». (طه/ 121)

پس (آدم و همسرش فریفته شده و) هر دو از آن (درخت ممنوعه) خوردند، پس (به ناگاه لباس‌هایشان ریخت و) شرمگاهشان برای آنان ظاهر شد و (به­ناچار) هر دو به چسبانیدن برگ (درختان) بهشت بر خودشان مشغول شدند و (این چنین) آدم پروردگارش را نافرمانی کرد و به بیراهه رفت.

بغرور»، پس وای به حال ما که شیطان از ابتدا به قصد اغوا و فریب می‌آید. «فبعزّتک لاغوینّهم اجمعین»

الف) برای آدم و حوا سوگند یاد کرد. «قاسمهما»

ب) قیافه‌ی خیرخواهانه به خود گرفت و گفت: من از خیرخواهان شما هستم. «انّی لکما لمن النّاصحین»

ج) وعده ابدیت داد که اگر این گیاه را بخورید، زندگی و حکومت ابدی خواهید داشت. «شجرة الخلد و ملک لا یبلی»

د) دروغ گفت و به ذات حق تهمت زد. «مانهاکما ربّکما عن هذه الشجرة الا ان تکونا ملکین او تکونا من الخالدین» یعنی پروردگارتان شما را نهی نکرد مگر از ترس این که شما فرشته شوید یا به زندگی ابدی برسید.

در ارتباط با جمله «عصی آدم ربّه فغوی» چند احتمال داده شده است:

الف) آدم گناه نکرد؛ بلکه مرتکب ترک اولی شد و«غوی» یعنی رشد نکرد، نه اینکه گمراه شد.

ب) نهی آدم از درخت ممنوعه، نهی ارشادی بود، نه نهی مولوی.

ج) «عصیان» هم در ترک واجب بکار می‌رود و هم در ترک مستحب.

اما هیچ کدام از این احتمالات مورد پذیرش نیست، زیرا:

اولاً؛ این آیه و آیات مشابه آن صراحت در عصیان آدم دارند.

ثانیاً؛ دلیلی بر ارشادی بودن نهی نداریم.

ثالثاً؛ ادعای تکلیفی نبودن حکم(ترک واجب نکرده است) درست نیست؛ زیرا در این صورت باید بگوییم که شیطان هم مرتکب خلافی نشده و گناه نکرده است.

رابعاً؛ مگر توبه از کار منهی­عنه با نهی ارشادی معنا دارد؟

خامساً؛ عصیان در قرآن، تنها به معنای گناه بکار رفته است.

بنابراین بهتر است به سراغ امام معصوم برویم آنجا که مأمون از امام رضا علیه السلام پرسید: اگر پیامبران معصومند، پس معنای آیه «و عصی آدم ربّه فغوی» چیست؟ امام علیه السلام فرمودند: «کان ذلک من آدم قبل النبوة... من الذنوب الّتی تجوز علی الانبیاء قبل نزول الوحی علیهم...»؛ یعنی نافرمانی حضرت آدم قبل از بعثت او بوده است و خلافی بوده که ارتکاب آن با مقام نبوّت منافاتی ندارد.

« فَأَزَلَّهُمَا

الشَّیْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَ‌جَهُمَا مِمَّا کَانَا فِیهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَکُمْ فِی الْأَرْ‌ضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَیٰ حِینٍ ». (بقره/ 36)

پس شیطان آن دو را به لغزش انداخت وآنان را از باغی که در آن بودند، خارج کرد و (در این هنگام به آنها) گفتیم: فرود آیید! در حالی که بعضی شما دشمن برخی دیگر است و برای شما در زمین قرارگاه و تا وقتی معین بهره و برخورداری است.

می‌شود، پس از آن مجازات تخلف از تکلیف و ورود به زمین و تلاش برای تکامل صورت می‌گیرد و همه‌ی این مراحل بر پایه‌ی علم الهی صورت گرفت،

چنان که حضرت علی علیه السلام پس از بیان این مراحل واستقرار انسان بر روی زمین می‌فرماید: «علم خداوند در مورد او به وقوع پیوست».

« فَتَلَقَّیٰ آدَمُ مِنْ رَ‌بِّهِ کَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّ‌حِیمُ ». (بقره/ 37)

پس آدم از سوی پروردگارش کلماتی دریافت کرد، (وبا آن کلمات توبه کرد) پس خداوند لطف خود را بر او بازگرداند. همانا او توبه‌پذیر مهربان است.

طبق آنچه از روایات شیعه و سنی استفاده می‌شود، مراد از کلماتی که آدم به وسیله‌ی آن توبه نمود، توسل به بهترین خلق خدا، یعنی حضرت محمد و اهل بیت او (علیه و علیهم‌السلام) است. چنان که از ابن عباس نقل شده است که آدم برای پذیرش توبه‌اش، خداوند را به این نام‌ها قسم داد: «بحّق محمّد و علیّ و فاطمة و الحسن و الحسین»⁽¹⁾

البته برخی معتقدند: مراد از کلمات، همان جمله‌ای است که در

سوره‌ی اعراف آمده است: «ربّنا ظلمنا أنفسنا و اِن لم تَغفر لنا و تَرحمنا لنکوننّ من الخاسرین» خدایا! ما به خود ستم کردیم و اگر تو ما را نیامرزی و مورد رحمت

قرار ندهی، حتماً از زیانکاران خواهیم بود. بنابراین اولین توبه در روی زمین، با توسل به محمد و آل محمد پذیرفته شد.

فصل دوم: هدف آفرینش انسان

اشاره

فصل دوم:

هدف از آفرینش انسان

1. آفرینش بازیچه و بدون هدف نیست

« أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لَا تُرْ‌جَعُونَ ». (مؤمنون/ 115)

پس آیا گمان می‌کنید که ما شما را بیهوده آفریده‌ایم و شما به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید؟

و هدف آفرینش انسان، در این جهان خلاصه نمی‌شود. «أفحسبتم...لاترجعون»

« وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضَ وَمَا بَیْنَهُمَا لَاعِبِینَ . مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَ-ٰکِنَّ أَکْثَرَ‌هُمْ لَا یَعْلَمُونَ ». (دخان/ 38 و 39)

و ما آسمان‌ها و زمین و آنچه را بین آنهاست به بازی نیافریدیم. ما جز بر اساس حق آسمان و زمین را نیافریدیم، ولی اکثر مشرکان نمی‌دانند.

توضیح: «لعب» کار بی‌هدف، بی‌برنامه و بی‌نتیجه است، مثل بازی‌های کودکانه. قرآن می‌گوید: (آیا هیچ فکر کرده­اید که) اگر شما بمیرید و خاک شوید، همان طور که اولش خاک بودید، دراین میان(دنیا) چه می‌کنید؟! تلاش جهت بدست آوردن نان و نان خوردن برای کار کردن و مجدداً کار کردن برای خوردن. انسان هفتاد سال این زندگی تکراری را ادامه می‌دهد و بعد چه می‌شود؟ بعد هم پوچ می‌شود و می‌میرد و بعد از مرگ هم که خبری نیست. اگر ما بمیریم و خاک شویم، کار خدا کاری است که یک کوزه‌گر مست هم انجام نمی‌دهد، یک کوزه‌گر مست حاضر نیست کوزه‌ای که ساخته است را بشکند، مثل کار بعضی از بچه‌ها که بادکنک می‌خرند و آن را باد می‌کنند و دو مرتبه بادش را خالی می‌کنند و خدای حکیم هرگز چنین کاری انجام نمی‌دهد.

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا من بخورم و رفاه و مسکن و آزادی داشته باشم. به خورشید بگویم: بتاب! اقیانوس بخار شو و بخار ابر شو. ابر باران شو. جاذبه زمین باران را پایین بکش. درخت مواد غذایی را از زمین بالا بکش. من می‌خورم، خوب بعد از آن چه؟ هیچ! یعنی ابر و باد و مه و خورشید و فلک همه برای انسان است و انسان به سوی هیچ است. این جهان بینی مادی است. کسی که خدا را کنار گذاشت، تفسیرش از هستی این­گونه خواهد بود!

یک وقت کسی از من پرسید «چرا خدا ما را خلق کرد؟» من همین طور نگاهش کردم، گفت: آقای قرائتی با شما هستم! خدا برای چی ما را خلق کرد؟ باز نگاهش کردم! مجدداً گفت. من به سکوتم ادامه دادم. آن شخص ناراحت شد. من گفتم: برای همین آفرید! شما می‌گویی آقای قرائتی تو که می‌توانی، چرا جواب

نمی‌دهی؟! اگر کسی بتواند کار خوبی بکند و انجام ندهد، بخیل است. خدا می‌تواند از عدم به وجود بیاورد و اگر این کار را نکند، بخل ورزیده است. خدا می‌تواند از خاک سیب زمینی و گندم برویاند و از گندم اسپرم و نطفه درست کند و از نطفه، انسان. اگر خدا خلق نمی‌کرد، بخیل بود. همان طور که اگر یک مهندس بتواند از معدن، آهن استخراج کند و آهن تصفیه کند و ذوب کند و قطعه سازی کند و ماشین بسازد و انجام ندهد، این بخل است. کسی که می‌تواند دست یک نیازمند را بگیرد و این کار را نکند، ظالم است. اگر یک بچه‌ی با استعداد رفوزه شود، او را سرزنش می‌کنند؛ اما کسی از یک درخت را مؤاخذه نمی‌کند که چرا درس نخوانده است.

برای بررسی هدف دنیا باید به چند اصل توجه کنیم:

اصل اول: هدف هر چیز بیرون از او است؛ نمی‌شود چیزی هدفش در خودش باشد. مانند: ماشینی که حرکت می‌کند، هدفش در خود ماشین نیست؛ بلکه هدفش بیرون است و هندوانه که آفریده شده، هدف هندوانه در هندوانه نیست؛ بلکه هدفش رفع عطش انسان است. ما در دنیا، هدف دنیا را در خود دنیا می‌خواهیم. در این صورت است که به مشکل برمی­خوریم. در نتیجه هدف دنیا هم باید بیرون از دنیا باشد. همان‌طور که ما هدف هر چیزی را در بیرون جستجو می‌کنیم، باید هدف دنیا را نیز در بیرون آن پیدا کنیم.

همچنان­که امیرالمؤمنین می‌فرماید: «الدُّنْیَا خُلِقَتْ لِغَیْرِهَا وَ لَمْ تُخْلَقْ لِنَفْسِهَا».⁽¹⁾

یعنی آفرینش دنیا برای غیر دنیاست. پس هدف دنیا مال نیست؛ چون مال جزو خود دنیاست. اگر هدف زندگی مال بود، باید آدم‌هایی که به پول رسیده‌اند، دیگر مسأله‌ای نداشته باشند؛ اما می‌دانیم آدم‌های بسیار پول‌دار هم مشکل دارند. اگر

هدف دنیا مقام باشد، باید کسی که به مقام رسید، مشکل نداشته باشد و ما می‌بینیم که همه مشکلات دارند. پس هدف در دنیا نیست.

اصل­دوم: حالا که هدف هر چیزی بیرون از خود او است. برای شناخت هدف باید به بیرون فکر کنیم و برای شناخت، باید بیرون را بنگریم و تفکر کنیم. ماهی اگر خواست بفهمد آب چیست، باید بیاید بیرون از آب تا بفهمد.

اصل­سوم: دنیا نمی‌تواند هدف باشد، اصلاً دنیا ارزشش بخاطر ما است، «سَخَّر لَکُمْ، خَلَقَ لَکُمْ، مَتَاعٌ لَکُمْ»، یعنی ابر و باد و مه و خورشید و فلک برای انسان است، پس انسان اصل است.

اصل­چهارم: بیش از ظرفیت خود توقع نداشته باشیم. گاهی وقت‌ها هدف‌ها عالی است؛ منتها ما ظرف‌مان نمی‌کشد. فرض کنید که در جنگلی میلیون‌ها درخت هست، هر درختی هزاران برگ دارد، روی یک برگش یک کرم کوچک تکان می‌خورد. این کرم بگوید که هدف از آفرینش چیست؟

اصل­پنجم: مسأله دیگر این که از وسائل درونی موجود در یک چیز می‌توان هدف آن را کشف کرد. مثلاً از وسایل موجود در بخش‌های مختلف یک خانه می‌توان هدف آنجا را فهمید، در جایی که ظرف و اجاق و... گذاشته شده، می‌توان فهمید که هدف از به وجود آوردن این مکان پختن غذا است.

همان طور که در بازدید از خانه از چیزهایی که در اتاق هست، هدف از اتاق را کشف می‌کنیم، از چیزهایی که در انسان هست نیز هدف از خلقت انسان را کشف می‌کنیم. اگر انسان به خودش و امکاناتش نگاه کند، متوجه می‌شود که چیست و برای چه آفریده شده است. در انسان علاوه برخوردن و خوابیدن، استعدادهای دیگری هم هست که اگر هدف تنها زندگی مادی بود، این همه

استعداد لازم نبود. در انسان غیر از مسائل مادی نیازهای معنوی هم هست. عشق، عاطفه، فطرت، نیازهای روحی و روانی هم وجود دارد.

اگر در انسان فقط شهوت بود، این درست بود که انسان برای لذت است، اگر انسان فقط شکم بود، می‌توان فهمید که انسان برای خوردن است؛ اما وقتی که در وجود استعدادها و گرایش‌های متعدد انسان تأمل می‌کنیم، درمی‌یابیم که انسان موجودی جامع است.

اصل­ششم: تمایل انسان به بی‌نهایت است و امور محدود او را راضی نمی‌کند، دنیا محدود است. حتی کره‌ی زمین را که تسخیر کند، می‌خواهد ماه را بگیرد، انسان وجودش بی‌نهایت طلب است، پس این که انسان وجودش بی‌نهایت طلب است از این هم می‌توانیم بفهمیم که هدف انسان بی‌نهایت است و محدود نیست.

اصل­هفتم: اگر هدف مادیات باشد، خسارت کرده‌ایم. مثلاً انسان درس می‌خواند برای مدرک، مدرک برای استخدام، استخدام برای زندگی، زندگی برای چی؟ هیچی! اگر این باشد، سرانجام زندگی پوچ می‌شود. هدف اگر مادیات باشد، این گونه خواهد بود.

اصل­هشتم: برای کشف هدف باید از صاحب هستی سؤال کرد. اصولاً هر صانعی و سازنده‌ای، هدف ساخت خودش را بهتر می‌داند. در مورد هر کالا و محصولی باید از سازنده‌اش پرسید. یک ساعت‌ساز وقتی ساعت می‌سازد، باید از او هدف ساعت را پرسید.

اگر یک قطعه زمین را به یک کشاورز بدهند، می‌گوید: برای کاشتن خوب است، اگر به فوتبالیست بدهند، می‌گوید: چمن‌کاری شود، برای بازی مناسب است. اگر به بی‌خانه داده شود، می‌گوید: برای خانه ساختن.

درباره هدف آفرینش انسان، اگر از فروید بپرسیم، هدف چیست؟ می‌گوید: شهوت و اگراز مارکس بپرسیم، می‌گوید: اقتصاد. وقتی از مکتب‌های شرقی و غربی پرسیده شود که هدف آفرینش چیست، هرکدام نظری می‌دهند.

یک عده که همه کور بودند، دور فیل را گرفتند، وقتی خواستند او را توصیف کنند، یکی دست مالید به پاهای فیل، گفت: فیل ستون است، یکی دست مالید به گوشش، گفت: فیل بادبزن است، یکی دست مالید به شکمش، گفت: فیل شکل تخت است. فیل همه اینها را دارد؛ اما هیچ کدام از اینها به تنهایی فیل نیست. انسان شهوت دارد؛ ولی انسان فقط شهوت نیست. انسان شکم دارد؛ اما انسان فقط شکم نیست. نمی‌شود از مارکس و انگلس پرسید؛ چون این‌ها عینک‌های خاصی گذاشته‌اند و همه چیز را با همان عینک می‌بینند؛ اما خداوند بهتر از همه آنها می‌داند که انسان برای چیست و برای فهم این سؤال باید به قرآن مراجعه کرد.

2. اهداف آفرینش انسان از دیدگاه قرآن

1-2. عبادت

« وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ ». (ذاریات/ 56)

و جن و انس را نیافریدم، مگر برای آن که مرا عبادت کنند.

نیکی که با هدف الهی انجام شود، عبادت گفته می‌شود. اگر گفته شود: «عبادت به جز خدمت خلق نیست»، غلط است. همچنین است اگر گفته شود: «عبادت فقط نماز نیست» هم غلط است. عبادت هم نماز است. هم خدمت به خلق. هم کار است و هم تفکر و تربیت. همه این‌ها عبادت است. عبادت شامل خدمت به خلق و نماز و جبهه و اختراع و... است. عبادت یک مجموعه است؛ عبادت یعنی کاری که جهت خدایی دارد.

امیرالمؤمنین می‌فرماید: انبیا آمدند برای این که بگویند: از این طرف برو.⁽¹⁾باران می‌بارد، توان شما این است که نهر آب هدر نرود. حالا که آب می‌رود، بگذار یک جایی برود و به زمینی سرازیر شود که کشت هم بشود.

سؤال: اگر هدف از آفرینش بشر عبادت است، پس چرا این هدف بطور کامل تحقق نیافته است؟

جواب: بارها خداوند در قرآن فرموده؛ اگر می‌خواستیم، همه را به اجبار هدایت کرده، به بندگی خود در می‌آوردیم؛ اما خداوند بشر را آزاد آفرید، تا آگاهانه و آزادانه عبادت کند.

سؤال: آیا خداوند به عبادت ما نیاز دارد؟

جواب: قرآن بارها می‌فرماید: خداوند از هر جهت غنی است، نه تنها از انسان؛ بلکه از همه هستی بی­نیاز است. اگر به ما دستور دادند که منزل خود را رو به آفتاب بسازیم، نباید کسی گمان کند که خورشید به خانه ما نیاز دارد، این ما هستیم که به نور و انرژی آن محتاجیم. عبادت انسان، هدف آفرینش انسان است، نه هدف آفریننده. او نیازی به عبادت ما ندارد، اگر همه مردم زمین کافر شوند او بی‌نیاز است: «ان تکفروا انتم و من فی الارض جمیعاً فانّ الله لغنی...» با این که عبادت خدا بر ما واجب است؛ چون خالق و رازق و مربی انسان است؛ ولی باز هم در برابرادای تکلیف، پاداش می‌دهد و این نهایت لطف اوست.

سؤال: چرا خدا را عبادت کنیم؟

جواب: در چند جای قرآن پاسخ این پرسش چنین آمده است:

آنچه انسان را وادار به عبادت می‌کند، اموری است، از جمله:

2-2. رحمت

« إِلَّا مَنْ رَ‌حِمَ رَ‌بُّکَ وَلِذَٰلِکَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ کَلِمَةُ رَ‌بِّکَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ ». (هود/ 119)

مگر کسی که پروردگارت به او رحم کند و (خداوند) برای همین (رحمت) مردم را آفرید و فرمان پروردگارت صادر شده که دوزخ را از جن و انس پر خواهد کرد.

توضیح: فلسفه‌ی خلقت بشر، پذیرش و دریافت رحمت الهی است. «و لذلک خلقهم» چنانچه امام صادق علیه السلام فرمود: خدا انسان را آفرید تا کارهایی انجام دهد و مستحق رحمت شود. مثل این که کسی می‌خواهد پولی را به کارمندش که نیازمند است، بدهد و به او می‌گوید: دو ساعت اضافه­کار بمان یا مثلاً پنج‌شنبه و جمعه هم بیا، «لِذلِکَ خَلَقَهُمْ»؛ اما با این تفاوت که معمولاً ما که می‌خواهیم کاری کنیم یا می‌خواهیم سودی را جلب کنیم یا می‌خواهیم شری را دفع و رفع کنیم یا ... معمولاً هدف‌های ما اینهاست. خداوند نه سود می‌خواهد نه ضرر به خدا می‌رسد. پس هدف خدا چیزی جز لطف نیست. یک شعر از قدیم یاد ما داده‌اند:

من نکردم خلق تا سودی کنم بلکه تا بر بندگان جودی کنم

3-2. آزمایش

«الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ».

او مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما کار بهتری انجام می‌دهید و اوست عزتمند و آمرزنده. (ملک/ 2)

« أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَ‌کُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا یُفْتَنُونَ ». (عنکبوت/ 2)

آیا مردم گمان کردند به حال خود رها می‌شوند و آزمایش نخواهند شد؟

توضیح: خداوند می‌فرماید: خیال می‌کنید که ما شما را آفریده‌ایم و همین که بگویید ما مسلمانیم کافیست؟ باید امتحان شوید، دنیا خوابگاه و عشرتکده و میخانه نیست؛ دنیا میدان رشد است وشما باید در میان ناگواریها و تضادها عبور کنید تا رشد کنید. اگر این سختی‌ها و ناگواریها نبود، ما رشدی نداشتیم؛ درسختی­ها است که آدم درگیر می‌شود و رشد پیدا می‌کند؛ باید سختی و تاریکی باشد تا اختراع برق در انسان شکوفا شود، باید ناگواری‌های بیماری باشد تا رشد علم داروسازی در ما شکوفا شود؛ هر پیش آمد و سختی که برای انسان پیش آمده، استعداد انسان را شکوفا کرده، همه ما باید امتحان شویم. در قرآن حدود بیست مرتبه آمده که ما همه شما را آزمایش می‌کنیم.

سؤال: مگر هر آزمایشی برای سنجش افراد نیست و اگر خدا همه چیز را می‌داند، پس چرا انسان را آزمایش می‌کند؟

جواب: آزمایش بندگان توسط خداوند برای دانستن و آگاهی خداوند نیست؛ زیرا او همه چیز را از قبل می‌داند؛ بلکه برای آن است که با اعمالی که انجام می­دهیم، جایگاه خویش را بشناسیم. «لیبلوکم ایّکم احسن عملاً» (مثل استادی که معلومات شاگردش را می‌داند؛ ولی او را امتحان می‌کند تا استحقاق نمره شاگرد جلوه کند) خدا همه چیز را درباره بندگانش می‌داند؛ اما بنا نیست خدا روی دانستن و علم خودش مزد بدهد. مگر شما نمی‌دانید که این آقا لحاف­دوزی بلد است، آیا تا ندوزد پولش می‌دهید؟ می‌دانم لحاف­دوز است؛ اما تا ندوزد پولش را نمی‌دهم. می‌دانیم ساخت و ساز بلد است، تا نسازد پول به او نمی‌دهیم. همین‌طور که شما بر اساس دانش و علمت، پول به لحافدوز نمی‌دهی، خدا هم براساس دانستنش مزد به کسی نمی‌دهد. درنهج البلاغه داریم که امیرالمؤمنین علیه السلام می‌گوید: خدا می‌داند، می‌داند، می‌داند؛ اما اجر بر اساس دانستن نیست. بر اساس عمل است.

1-3-2. همگانی بودن آزمایش خداوند

گرچه امتحانات الهی متفاوت است، بعضی مشکل، بعضی آسان و بالطبع نتایج آنها نیز با هم فرق دارد؛ اما آزمایش برای همه هست، قرآن مجید به امتحان عمومی انسان اشاره کرده و درآیات مکرری از عباراتی مانند: «لَنَبْلُوَنَّکُم» (قطعاً شما را آزمایش می‌کنیم) «وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» (بدون تردید کسانی را که پیش از ایشان بودند، آزمودیم) استفاده می‌کند تا حتمی بودن آزمایش را به همه انسان‌ها یادآوری کند. در این آزمایشگاه همه انسان‌ها حتی پیامبران نیز آزمایش می‌شوند؛ بلکه آزمایشات آنها بسیار دشوارتر از بقیه انسان‌هاست:

« وَإِذِ ابْتَلَیٰ إِبْرَ‌اهِیمَ رَ‌بُّهُ ». (بقره/ 124)

خداوند ابراهیم را امتحان کرد.

« فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِینِ . وَنَادَیْنَاهُ أَنْ یَا إِبْرَ‌اهِیمُ ». (صافات/ 103 و104)

پس چون هر دو تسلیم (فرمان ما) شدند و ابراهیم، گونه‌ی فرزند را بر خاک نهاد (تا ذبحش کند)، او را ندا دادیم که ای ابراهیم!

« قَدْ صَدَّقْتَ الرُّ‌ؤْیَا إِنَّا کَذَٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ». (صافات/ 105)

حقّاً که رؤیایت را تحقق بخشیدی (و امر ما را اطاعت کردی)، همانا ما نیکوکاران را این گونه پاداش می‌دهیم (و نیت عمل خیر آنان را به جای عمل قبول می‌کنیم).

« إِنَّ هَ-ٰذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِینُ ». (صافات/ 106)

همانا این همان آزمایش آشکار بود.

در مورد سایر انبیا نیز بحث آزمایش مطرح شده است:

«... وَظَنَّ دَاوُودُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَ‌بَّهُ وَخَرَّ رَ‌اکِعًا وَأَنَابَ ». (ص/ 24)

و داود متوجه شد که ما او را (با این صحنه و طرح نزاع) آزمایش کردیم، پس (از قضاوت خود قبل از شنیدن سخن طرف مقابل پشیمان شد و) از پروردگارش آمرزش خواست و به رکوع در افتاد و توبه و انابه کرد.

« وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمَانَ وَأَلْقَیْنَا عَلَیٰ کُرْ‌سِیِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ ». (ص/ 34)

و به راستی ما سلیمان را آزمودیم و بر تخت او جسدی افکندیم، پس به درگاه خدا انابه و توبه کرد.

2-3-2. طرق آزمایش

خداوند متعال، همه‌ی انسان‌ها را بدون استثنا آزمایش می‌کند و آزمایش و امتحان همه یکسان نیست؛ وسایل آزمایش الهی نیز تمام حوادث تلخ و شیرین زندگی انسان را در برمی‌گیرد. قرآن کریم نمونه‌های مختلفی از امتحانات الهی را بیان می‌دارد تا ما با شیوه آزمون الهی آشنا شویم:

آزمایش به وسیله جان و مال

« وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَ‌اتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِ‌ینَ ». (بقره/ 155)

و قطعاً شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، زیان مالی و جانی و کمبود محصولات، آزمایش می‌کنیم و صابران (در این حوادث و بلاها را) بشارت بده.

آزمایش به وسیله مال و فرزند

« وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُکُمْ وَأَوْلَادُکُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّ-هَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ ». (انفال/ 28)

و بدانید که اموال و فرزندانتان آزمایشی (برای شما) هستند و البته نزد خداوند (برای کسانی که از عهده‌ی آزمایش برآیند)، پاداشی بزرگ است.

الف) امکان شرکت شیطان در مال و فرزند انسان. «شارکهم فی الاموال و الاولاد»

ب) افزون‌خواهی در مال و فرزند و آثار منفی آن. «تکاثر فی الاموال و الاولاد»

ج) بازدارندگی فرزند و مال از یاد خدا. «لا تلهکهم أموالکم و لا أولادکم عن ذکر الله»

د) نجات‌بخش نبودن اموال و اولاد در قیامت. «لن تغنی عنهم أموالهم و لا أولادهم»

مال سبب آزمایش است؛ زیرا باید از راه حلال بدست آید و باید به مصرف حلال برسد و باید حقوق واجب آن پرداخت شود و شکر آن ادا شود.

فرزند، سبب آزمایش است؛ زیرا والدین باید درانتخاب همسر، درپرداخت مهریه حلال به همسر، درتغذیه فرزند، درمحبت و نظارت بر تعلیم و تربیت، درازدواج، در اشتغال، درگرایش‌های گوناگون او کمال دقت را داشته باشند که عبور از تمام

این مراحل امتحانی سخت است؛ البته اگر والدین وظیفه خود را به خوبی انجام دهند واز عهده آزمایش برآیند، در تمام کارهای خوب فرزند شریک خواهند بود.

اولاً؛ آیه با جمله‌ی هشدار «و اعلموا» آغاز شده است.

ثانیاً؛ کلمه‌ی «انّما» نشان می‌دهد که آزمایش با مال و فرزند حتمی است.

ثالثاً؛ خود مال و فرزند فتنه شمرده شده‌اند، نه آن که وسیله آزمایش و فتنه باشند.

آزمایش به وسیله نعمت‌ها

آزمایش به وسیله احکام و دستورات دینی

«... وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّ‌سُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلَیٰ عَقِبَیْهِ...». (بقره/ 143)

... و ما آن قبله‌ای را که قبلاً بر آن بودی برنگرداندیم، مگر برای آن که افرادی را که از پیامبر پیروی می‌کنند از آنها که به جاهلیت باز می‌گردند، بازشناسیم.

از نمونه‌های آزمایش مردم؛ ماجرای نهی بنی‌اسرائیل از ماهی‌گیری در روز شنبه است که قرآن از آن به عنوان آزمایش یاد کرده است:

«وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْ‌یَةِ الَّتِی کَانَتْ حَاضِرَ‌ةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ­تَأْتِیهِمْ حِیتَانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّ‌عًا وَیَوْمَ لَا یَسْبِتُونَ لَا تَأْتِیهِمْ کَذَٰلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمَا کَانُوا یَفْسُقُونَ».

و (ای پیامبر!) از آنان درباره‌ی (مردم) آن آبادی که کنار دریا بود، سؤال کن! آن گاه که (به قانون) در روز شنبه تجاوز می‌کردند، هنگامی که روز تعطیل (شنبه)، ماهی‌ها (به روی آب در) کناره‌های دریا نزد آنان می‌آمدند، و(لی) روزی که تعطیل نبودند، ماهیان آشکار نمی‌شدند. ما این گونه آنان را بخاطر تجاوز و فسقشان آزمایش می‌کردیم. (اعراف/ 163)

آزمایش به وسیله فرستادن انبیا

« وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْ‌عَوْنَ وَجَاءَهُمْ رَ‌سُولٌ کَرِ‌یمٌ ». و همانا ما قبل از این، کفّار قوم فرعون را آزمودیم و پیامبرِ با کرامتی به سراغشان آمد. (دخان/ 17)

« وَقَالُوا مَالِ هَ-ٰذَا الرَّ‌سُولِ یَأْکُلُ الطَّعَامَ وَیَمْشِی فِی الْأَسْوَاقِ لَوْلَا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَلَکٌ فَیَکُونَ مَعَهُ نَذِیرً‌ا . أَوْ یُلْقَیٰ إِلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ تَکُونُ لَهُ جَنَّةٌ یَأْکُلُ مِنْهَا...». (فرقان/ 7 و 8)

(کفار) گفتند: این چه پیامبری است که غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود؟ چرا فرشته‌ای به سوی او نازل نشده است تا همراه او بیم دهنده باشد (و ادعای او را

تأیید کند)؟ یا (چرا) به او گنجی عطا نشده، یا چرا برای او باغی نیست تا از (محصولات) آن بخورد (و امرار معاش کند)؟

آزمایش مردم به وسیله یکدیگر

اشاره

« وَکَذَٰلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَهَ-ٰؤُلَاءِ مَنَّ اللَّ-هُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنَا أَلَیْسَ اللَّ-هُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِ‌ینَ ». (انعام/ 53)

واین گونه بعضی از مردم را به وسیله‌ی بعضی دیگر آزمایش کردیم، تا (از روی استهزا) بگویند: آیا اینانند آنهایی که خداوند، از میان ما بر آنها منّت نهاده است؟ آیا خداوند به حال شاکران داناتر نیست؟

انسانی خود را در برابر گروه دوم انجام می‌دهند یا نه؟ لذا تفاوت‌های اجتماعی، گاهی وسیله‌ی آزمایش و شکوفا شدن خصلت‌ها و رشد آنهاست.

3-3-2. توصیه‌هایی برای آزمایش­های سخت

« مَا أَصَابَ مِنْ مُصِیبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّ-هِ وَمَنْ یُؤْمِنْ بِاللَّ-هِ یَهْدِ قَلْبَهُ وَاللَّ-هُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ». (تغابن/ 11)

هیچ مصیبتی، جز با اذن خداوند به کسی نرسد و هر کس به خداوند ایمان آورد، خداوند قلب او را (به صبر و شکیبایی) هدایت کند و خداوند به همه چیز آگاه است.

نمونه هدایت قلب که مایه آرامش مؤمنان مصیبت زده می‌شود، در سوره بقره آمده است: «الّذین اذا اصابتهم مصیبة قالوا انّا لله و انّا الیه راجعون . اولئک علیهم صلوات من ربهم و رحمة و اولئک هم المهتدون» کسانی‌که هنگام برخورد با مصیبت می‌گویند: ما برای خدا هستیم و به سوی او بازمی‌گردیم، آنان علاوه بر دریافت صلوات و رحمت الهی، هدایت یافتگان واقعی هستند.

« لِکَیْلَا تَأْسَوْا عَلَیٰ مَا فَاتَکُمْ وَلَا تَفْرَ‌حُوا بِمَا آتَاکُمْ... ». (حدید/ 23)

تا بر آنچه از دست دادید، تأسف نخورید و به آنچه به شما داده شد، (سرمستانه) شادمانی نکنید... .

تمام حوادث تلخ و شیرین، همچون پله‌هایی از سنگ‌های سیاه و سفید، برای بالا رفتن و به کمال رسیدن است بدون توجه به رنگِ پله‌ها، باید به سرعت از آنها گذشت. کارمند بانک، یک روز مسئول گرفتن پول از مردم و روز دیگر مسئول پرداخت است. نه روز اول خود را می‌بازد و نه روز دوم خوشحالی می‌کند؛ زیرا می‌داند که او کارمندی امین بیش نیست. خداوند با مقرر کردن حوادث و فراز و نشیب‌ها، می‌خواهد روح انسان را به قدری بالا ببرد که تلخی‌ها و شیرینی‌ها در آن أثر نکند، چنان که حضرت زینب سلام الله علیها بعد از حوادث کربلا فرمود: من به جز زیبایی چیزی ندیدم، «و ما رأیتُ الا جمیلا» و امام حسین صلی الله علیه و آله وسلم در گودال قتلگاه و در آخرین لحظات زندگی‌اش فرمود: خداوندا! راضی هستم به حکم تو و بردبارم بر بلا و امتحان تو، «رضاً بقضائک، صبراً علی بلائک» و امام علی علیه السلام اشتیاق و انس خود را به شهادت از انس کودک به سینه مادر بیشتر می‌داند. «و الله لابن ابی طالب آنس بالموت من الطفل بثدی امّه»

حضرت علی علیه السلام فرمود: «تمام زهد در دو کلمه قرآن است، سپس این آیه را تلاوت کرده و فرمودند: و آنچه از دست دادید، تأسف نخورید و بر آنچه به شما داده می‌شود، دلخوش نباشید و کسی که چنین باشد، زاهدی جامع الاطراف است».

« مَا أَصَابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْ‌ضِ وَلَا فِی أَنْفُسِکُمْ إِلَّا فِی کِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَ‌أَهَا إِنَّ ذَٰلِکَ عَلَی اللَّ-هِ یَسِیرٌ». (حدید/ 22)

هیچ مصیبتی در زمین و نه در جسم و جانتان به شما نرسد، مگر آن که پیش از آن که آن را پدید آوریم در لوحی ثبت است، همانا این امر بر خداوند آسان است.

« وَمَا أَصَابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَیَعْفُو عَنْ کَثِیرٍ ». (شوری/ 30)

و آنچه از مصیبت به شما رسد پس بخاطر دست آورد خودتان است و او از بسیاری (گناهانتان) در می‌گذرد.

سؤال: اگر مصیبت‌ها بخاطر عملکرد خود انسان است، پس مصائب اولیای خداوند چه توجیهی دارد؟

جواب: برنامه‌ها و سنت‌های الهی متعدد است، یکی از سنت‌ها الهی چشاندن مزه تلخ عمل انسان گناهکار به او است که درآیه آمده است؛ ولی یکی دیگر از سنت‌های الهی رشد مردم در لابلای حوادث و آزمایش‌های پی­در­پی است، لذا حوادث تلخ که برای معصومین رخ می‌دهد برای رشد معنوی و دریافت درجه و الگو بودن آنان برای دیگران است. در حدیث می‌خوانیم: «البلاء للظالم ادب و

للمؤمن امتحان و للاولیاء درجة» حوادث تلخ برای ظالم وسیله ادب و برای مؤمن وسیله آزمایش و برای اولیای الهی وسیله قرب بیشتر است.

4-2. آگاهی از علم و قدرت خداوند

« اللَّ-هُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْ‌ضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَأَنَّ اللَّ-هَ قَدْ أَحَاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْمًا ». (طلاق/ 12)

خداست آن که هفت آسمان را آفرید و از زمین نیز همانند آن‌ها (بیافرید) فرمان الهی میان آن‌ها نازل می‌شود تا بدانید که خداوند بر هر چیزی تواناست و علم او بر همه چیز احاطه دارد.

فلسفه‌ی آفرینش انسان، در آیات قرآن با عناوین مختلفی مطرح شده است؛ عبادت، آزمایش، برخورداری از رحمت الهی، آگاهی از علم و قدرت خداوند. در ظاهر به نظر می‌رسد که فلسفه‌ی آفرینش انسان، سه عنوان متفاوت یعنی: عبادت، آزمایش و رحمت است؛ اما با کمی دقت متوجه می‌شویم که هر سه موضوع دارای یک نقطه‌ی مشترک هستند و آن تکامل روحی و معنوی انسان

است، یعنی هدف از آفرینش هستی، تکامل است و تکامل در گرو عبادت و أثر عبادت، رسیدن به تقوا و نهایت تقوا، رستگاری است.

در جمع‌بندی این آیات به این نتیجه می‌رسیم که هدف اصلی، بندگی خداوند است؛ لیکن عبادت نیازمند معرفت است که در جمله «لتعلموا» بیان شده است و در عبادت که همان پذیرفتن راه الهی و رها کردن راه‌های غیر الهی است، انسان آزمایش می‌شود که در جمله «لیبکوکم» آمده است.

3. سعادت و رستگاری انسان

در قرآن کریم به موضوع سعادت انسان اشاره شده است و در موارد متعددی کلمه‌ی «فلاح» (رستگاری) به کار رفته است؛ برترین و آخرین هدف تمام برنامه‌های اسلام، فلاح و رستگاری است. در بسیاری از آیات قرآن از تقوا سخن رفته است و هدف از احکام دین هم رسیدن به تقوا است: «لعلّکم تتّقون» و آخرین هدف تقوا نیز فلاح است: «و اتّقوا الله لعلّکم تفلحون» مهم‌ترین و آخرین هدف دین اسلام در اولین شعار آن که از زبان پیامبر به مردم گفته می‌شد؛ آمده است: «قولوا لا اله الاّ الله تفلحوا» به یگانگی خداوند ایمان آورید و «لا اله الاّ الله » بگویید تا رستگار شوید. هر شبانه روز، در اذان و اقامه‌ی نمازهای یومیه جمله‌ی «حَیّ علی الفَلاح» را بیست بار بر زبان می‌آوریم و هدف نهایی را با فریاد رسا اعلام می‌کنیم، تا راه را گم نکنیم.

اما این که سعادت و رستگاری انسان در چیست و از نظر قرآن کریم چه کسانی رستگارند؟ آیاتی اعمالی را به عنوان راه رسیدن به رستگاری بیان کرده وکسانی را به عنوان سعادتمند معرفی کرده است:

مؤمنان

« قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ». (مؤمنون/ 1)

قطعاً مؤمنان رستگار شدند.

در آیات بعدی برای مؤمنان صفاتی را ذکر می‌کند؛ از جمله خشوع در نماز، رویگردانی از لغو و بیهودگی، پرداخت زکات و پای عهد و امانت بودن.

حمایت از پیامبر و پیروی از قرآن

« الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّ‌سُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرَ‌اةِ وَالْإِنْجِیلِ یَأْمُرُ‌هُمْ بِالْمَعْرُ‌وفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّ‌مُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَ‌هُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُ‌وهُ وَنَصَرُ‌وهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ». (اعراف/ 157)

(رحمت الهی، شامل کسانی است که علاوه بر ایمان، زکات و تقوا) از رسول و پیامبر درس نخوانده‌ای پیروی می‌کنند که (نام و نشانه‌های او را) نزد خویش در تورات و انجیل نوشته می‌یابند. (پیامبری که) آنان را به نیکی فرمان می‌دهد و از زشتی باز می‌دارد و آنچه را پاکیزه و پسندیده است، برایشان حلال می‌کند و پلیدی‌ها را بر ایشان حرام می‌کند و از آنان بار گران (تکالیف سخت) و بندهایی را که بر آنان بوده برمی‌دارد (و آزادشان می‌کند). پس آنان که به او ایمان آورده و او را گرامی داشته و یاری کنند و از (قرآن) نوری که همراه او نازل شده است، پیروی کنند، آنان همان رستگارانند.

تسلیم بودن در برابرخدا

« إِنَّمَا کَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذَا دُعُوا إِلَی اللَّ-هِ وَرَ‌سُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ». (نور/ 51)

(ولی) چون مؤمنان را به خدا وپیامبرش فراخوانند، تا میانشان داوری کند، سخنشان جز این نیست که می‌گویند: شنیدیم و اطاعت کردیم، اینان همان رستگارانند.

خشنودی خداوند

« فَآتِ ذَا الْقُرْ‌بَیٰ حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ ذَٰلِکَ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یُرِ‌یدُونَ وَجْهَ اللَّ-هِ وَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ». (روم/ 38)

پس حق خویشاوند و تنگدست و در راه مانده را ادا کن. این (انفاق) برای کسانی که خواهان خشنودی خدا هستند بهتر است و آنان همان رستگارانند.

کسانی که میزانِ سنگینی دارند

« وَالْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ». (اعراف/ 8)

و در آن روز (قیامت) سنجش (اعمال بر پایه‌ی) حق است. پس هر کس کارهای سنجش شده‌اش سنگین باشد، پس آنان همان رستگارانند.

سعادت انسان در گرو اعمال صالح اوست و توقع رستگاری و پاداش بدون عمل بیهوده است.

عبادت کنندگان و نیکوکاران

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْ‌کَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَ‌بَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ». (حج/ 77)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! رکوع کنید و سجده نمایید و پروردگارتان را عبادت کنید و کار نیک انجام دهید، باشد که رستگار شوید.

سعادت و رستگاری انسان در انجام دادن چند عمل است:

الف) برنامه‌های ثابت؛ مانند: رکوع و سجود و عبادت‌های دیگر.

ب) برنامه‌های متغیر و تابع زمان و مکان که در هر زمان کار خیر مصداق خاصی دارد.

همچنین از این آیه استفاده می‌شود که فلاح و رستگاری، آخرین مرحله‌ی تکامل است که بعد از انجام عبادات و کارهای خیر باید امیدوار بود. دیگر این که حتی

با رکوع و سجود و تعبد و کار خیر، رستگاری خود را قطعی ندانیم؛ زیرا آفاتی چون غرور و حبط عمل در کار است.

حزب اللّه

« أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّ-هِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ». (مجادله/ 22)

حزب خدا رستگارند.

در دو آیه از قرآن به «حزب الله » اشاره شده و در یک آیه اشاره به «حزب شیطان» شده است. در دو موردی که از حزب خدا سخن می‌گوید، روی مسأله «حب فی الله و بغض فی الله» و ولایت اولیای حق تکیه کرده است، در آیات مورد بحث نیز روی قطع رابطه دوستی با دشمنان خدا تکیه می‌کند، بنابراین خط حزب­اللَّه همان خط ولایت و بریدن از غیر خدا و پیامبر و اوصیای او است. در مقابل هنگام توصیف حزب شیطان که در همین سوره به آن اشاره شده، بارزترین نشانه‌های آنها را نفاق و دشمنی با حق و فراموشی یاد خدا و دروغ و نیرنگ می‌شمرد.

یاد خدا و نعمت‌های او

« وَاذْکُرُ‌وا اللَّ-هَ کَثِیرً‌ا لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ». (انفال/ 45)

خدا را بسیار یاد کنید تا رستگار شوید.

«... فَاذْکُرُ‌وا آلَاءَ اللَّ-هِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ». (اعراف/ 69)

پس نعمت‌های خدا را به یاد آورید، باشد که رستگار شوید.

یاد نعمت‌های الهی، رمز رستگاری است. زیرا یاد نعمت‌ها عشق و محبت می‌آورد و محبت، اطاعت در پی دارد و اطاعت نیز رستگاری را به دنبال دارد.

تقوا و پرهیزکاری

« فَاتَّقُوا اللَّ-هَ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ». (مائده/ 100)

ای خردمندان! تقوا پیشه کنید تا رستگار شوید.

تزکیه نفس

« قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّیٰ ». (اعلی/ 14)

به راستی رستگار شد آن کس که خود را (از پلیدی‌ها) پاک گردانید.

تزکیه آن است که فکر از عقاید فاسد ونفس از اخلاق فاسد واعضا از رفتار فاسد پاک شود و زکات پاک کردن روح از حرص و بخل و مال از حقوق محرومان

است. در مکتب انبیا، رستگاران پاکان هستند: « قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّیٰ » ولی درمکتب طاغوتیان، رستگاران پیروز شدگانند حال به هر طریقی که باشد فرقی نمی­کند. فرعون می‌گفت: هر کس پیروز شود، رستگار است. «قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلی»

مصلحان و آمران به معروف

« وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُ‌ونَ بِالْمَعْرُ‌وفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ». (آل‌عمران/ 104)

و از میان شما باید گروهی باشند که (دیگران را) به خیر دعوت نمایند و امر به معروف و نهی از منکر کنند و آنها همان رستگارانند.

جهاد در راه خدا

« وَجَاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ». (مائده/ 35)

در راه خدا جهاد کنید تا رستگار شوید.

توبه به سوی خدا

« وَتُوبُوا إِلَی اللَّ-هِ جَمِیعًا أَیُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ». (نور/ 31)

ای اهل ایمان! همگی توبه کنید تا رستگار شوید.

« فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَیٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ ». (قصص/ 67)

اما هر کس (در این دنیا) توبه کند و ایمان بیاورد و کار شایسته‌ای انجام دهد، پس امید است که از رستگاران باشد.

دوری از بخل

« وَمَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ». (حشر/ 9)

کسانی که خداوند آنها را از بخل و حرص نفس خویش بازداشته رستگارند.

اجتناب از پلیدی‌ها

« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِ‌جْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ». (مائده/ 90)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همانا شراب و قمار و بت‌ها و تیرهای قرعه، پلید و از کارهای شیطان است، پس از آنها بپرهیزید، تا رستگار شوید.

بر اساس این آیه اعمال انسان و دوری از حرام‌خواری، در سعادت و رستگاری او مؤثر است.

در ابتدای سوره بقره نیز مؤمنانی که صفات پنجگانه را در خود جمع کرده‌اند، به عنوان رستگار معرفی شده‌اند:

« ذَٰلِکَ الْکِتَابُ لَارَ‌یْبَ فِیهِ هُدًی لِلْمُتَّقِینَ . الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَ‌زَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ . وَالَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَبِالْآخِرَ‌ةِ هُمْ یُوقِنُونَ . أُولَ-ٰئِکَ عَلَیٰ هُدًی مِنْ رَ‌بِّهِمْ وَأُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ». (بقره/ 2- 5)

این کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد و مایه هدایت پرهیزکاران است. (پرهیزکاران) آنها هستند که به غیب (آنچه از حس پوشیده و پنهان است) ایمان می‌آورند و نماز را بر پا می‌دارند و از تمام نعمت‌ها و مواهبی که به آنها روزی داده‌ایم، انفاق می‌کنند. آنها به آنچه بر تو نازل شده و آنچه پیش از تو (بر پیامبران پیشین نازل گردیده) ایمان می‌آورند، و به رستاخیز یقین دارند. آنان را خداوند هدایت کرده و آنها رستگارانند.

در حقیقت هدایت مؤمنان و همچنین رستگاریشان از سوی خدا تضمین شده است و تعبیر «به مِنْ رَبِّهِمْ» اشاره به همین حقیقت است. تعبیر «عَلی هُدیً مِنْ

رَبِّهِمْ» اشاره به این است که هدایت الهی همچون مرکب راهواری است که آنها بر آن سوارند و به کمک این مرکب به سوی رستگاری و سعادت پیش می‌روند (زیرا کلمه «علی» معمولاً در جایی به کار می‌رود که مفهوم تسلط و علوّ و استیلا را می‌رساند) همچنین تعبیر به «هُمُ الْمُفْلِحُونَ» دلیل بر انحصار است، یعنی تنها راه

رستگاری راه این گروه است که با کسب پنج صفت ویژه مشمول هدایت الهی گشته‌اند.

بر اساس این آیه پاداش اهل تقوا که به غیب ایمان دارند و اهل نماز و انفاق و یقین به آخرت هستند، رستگاری و فلاح است. رستگاری، بلندترین قله سعادت است؛ زیرا خداوند هستی را برای بشر و بشر را برای عبادت و عبادت را برای رسیدن به تقوا و تقوا را برای رسیدن به فلاح و رستگاری قرار داده است.

همچنین قرآن به کسانی اشاره می‌کند که رستگار نخواهند شد؛ از جمله:

از مجموعه آیات مربوط به رستگاری انسان، می‌توان چنین نتیجه گرفت که از نظر قرآن کریم رستگاری انسان دریک کلام عبارت است از «ایمان به خدا و عبودیت او» و درآیات متعدد، اموری به عنوان لوازم و ملزومات ایمان به خدا مطرح شده‌اند؛ مانند: تسلیم بودن در برابرخدا، پیروی از قرآن، در خط ولایت پیامبر و جانشینان او بودن، کسب خشنودی خدا به وسیله عمل خالصانه، تزکیه

نفس، عبادت، نیکوکاری، تقوا، خشوع در نماز، رویگردانی از لغو، عفت، پای­بند بودن به عهد و امانت، جهاد، توبه، دوری از بخل، اجتناب از پلیدی‌ها.

همچنین در برخی آیات به نتایج عبودیت خداوند اشاره شده است؛ مانند سنگینی اعمال نیکو در آخرت که موجبات سعادت جاودان را برای انسان فراهم می‌کند.

فصل سوم: جایگاه انسان در نظام آفرینش

اشاره

فصل سوم:

جایگاه انسان در نظام آفرینش

با مراجعه به قرآن کریم، آیاتی که به جایگاه انسان در نظام آفرینش دلالت می‌کند و بیان‌گر منزلت انسان و نسبت او با جهان می­باشد را به چند دسته می‌توان تقسیم کرد.

1. جانشین خداوند در زمین

« وَإِذْ قَالَ رَ‌بُّکَ لِلْمَلَائِکَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْ‌ضِ خَلِیفَةً...». (بقره/ 30)

و هنگامی که پروردگارت به فرشتگان گفت: من بر آنم که در زمین جانشینی قرار دهم.

سؤال: خدایی که دائماً حاضر و ناظر و قیوم است چه نیازی به جانشین و خلیفه دارد؟

جواب: اولاً؛ جانشینی انسان نه بخاطر نیاز و عجز خداوند است؛ بلکه بخاطر کرامت و فضیلت انسان است، یعنی تواین قدر عزیز هستی که لیاقت جانشینی من را داری. مانند افرادی که منزلت و جایگاه و مقامی دارند که آنها را به عنوان مشاور برمی‌گزینند.

ثانیاً؛ نظام آفرینش بر اساس واسطه‌هاست، یعنی با این که خداوند بدون واسطه قادر بر انجام هر کاری است؛ ولی برای اجرای امور، واسطه‌هایی را قرار داده که نمونه‌هایی را بیان می‌کنیم:

پس انسان می‌تواند جانشین خداوند شود و اطاعت از او، همچون اطاعت از خداوند باشد. «من یطع الرّسول فقد أطاع الله » و بیعت با او نیز به منزله‌ی بیعت با خداوند باشد. «انّ الّذین یبایعونک... انّما یبایعون الله» و محبت به او مثل محبت خدا باشد. «من احبّکم فقد احبّ

سؤال: آیا این خلافت ویژه حضرت آدم است یا آن که به انسان‌های دیگر نیز منتقل می‌شود؟

جواب: آیه شریفه نه تنها دلالتی بر انحصاری بودن خلافت در حضرت آدم ندارد؛ بلکه با اعتراض ملائکه به خدا درباره خون‌ریزی و فساد او متوجه می‌شویم که مقصود منحصر در آدم علیه السلام نیست؛ البته مسلم است که منظور از این آیه خلافت بالفعل همه انسان‌ها نیست؛ چرا که مقام خلافتی که فرشتگان لایق آن نبودند؛ به طریق اولی به انسان‌های فاسد و خون‌ریز نمی‌رسد و این مقام ویژه آدم علیه السلام و برخی از فرزندان اوست که علم به همه اسما را دارا هستند. کسانی چون انبیا و ائمه معصومین (علیهم‌السلام) که در زیارت جامعه کبیره می‌خوانیم: «رضیکم خلفاء فی ارضه» و تا پایان خلقت انسان، خلیفه خدا بر زمین وجود خواهد داشت.

به این ترتیب انسان جانشین دائمی خدا در زمین قرار داده شد. گرچه زمینه و شأن و استعداد خلیفه خدا شدن در فطرت همه‌ی انسان‌ها وجود دارد؛ اما همه انسانها به مقام «خلیفه اللهی» نیستند.

2. انسان برتر از سایر مخلوقات

« وَلَقَدْ کَرَّ‌مْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَ‌زَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا ». (إسراء/ 70)

و همانا فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنان را در خشکی و دریا (بر مرکب‌ها) حمل کردیم و از چیزهای پاکیزه روزی‌شان دادیم و آنان را بر بسیاری از آفریده‌های خود برتری کامل دادیم.

است،

نظیر «أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ» که در خلقت انسان آمده است. مراد از «کَرَّمْنا» در این آیه، احتمالا وجه دوم باشد. کرامت انسان هم در خلقت و هوش و عقل و استعداد است و هم در دارا بودن قانون آسمانی و رهبری معصوم و مسجود فرشتگان واقع شدن.

الف) انسان مسجود فرشتگان است.

ب) فرشته عقل محض است و شهوت ندارد و از این روارزش کمالی او به اندازه ارزش کمال انسان نیست. هر که عقلش بر شهوتش غلبه دهد، برتر از فرشته است.

ج) در شب معراج، جبرئیل به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم گفت: تو امام جماعت باش تا به تو اقتدا کنم؛ زیرا خداوند شما را بر ما برتری داده است.

الف) کرامت، امتیازی است که در دیگران نیست؛ اما فضیلت امتیازی است که در دیگران نیز هست.

ب) کرامت اشاره به نعمت‌های خدادادی در وجود انسان است، بدون تلاش؛ ولی فضیلت اشاره به نعمت‌هایی است که با تلاش خود انسان همراه با توفیق الهی بدست آمده است.

ج) کرامت مربوط به نعمت‌های مادی است؛ ولی فضیلت مربوط به نعمت‌های معنوی است.

توضیح: دلیل برتری انسان بر سایر موجودات برخورداری از قدرت شناخت و انتخاب است. خیلی از انسان‌ها اصول دینشان سه تاست، خوراک، پوشاک و مسکن. اگر انسان تنها این باشد، ما امتیازی برحیوان نداریم! چون حیوان هم همین خوراک و پوشاک و مسکن را دارد.

امتیازاتی هم حیوان دارد که ما نداریم؛ یعنی حیوان راحت‌تر می‌خورد. سرخ کردن و پوست کندن و مسمومیت غذایی هم ندارد. لباسش هم دوخت و اتو نمی‌خواهد. مسکنش هم صف سیمان و پروانه ساخت نمی‌خواهد. شرافت ما به خوراک و پوشاک و مسکن نیست.

انسان بخاطرداشتن قدرت شناخت و انتخاب، انسان است. اگر کسی آگاهانه پا روی انتخاب و شناخت صحیح گذاشت با این که فهمید، گفت: نمی‌فهمم. با این

که می‌داند راه حق کدام است؛ ولی لج کرد. از حیوان پست‌تر است؛ چون امتیاز انسانیش را از دست داده است. شخصی الاغی داشت و شکستنی بار الاغ کرده بود و می‌رفت، کسی به او رسید و با چماغی که دستش بود، زد به یک طرف

خورجین. گفت: اینها چیست؟ گفت: اگر یکی دیگر هم آن طرفش بزنی، هیچی! اگر ارزش انسان به این است که انسان شناخت دارد و انتخاب صحیح دارد، در صورتی که او شناختش را نادیده گرفت یا نشناخت، یا شناخت و لج کرد، یا نفهمید که انتخاب کند و یا فهمید و نرفت و پا روی فهم و تشخیص خویش گذاشت، امتیاز انسانیت را از خودش سلب کرده است.

3. انسان امانت‌دار الهی

« إِنَّا عَرَ‌ضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا ». (احزاب/ 72)

همانا ما امانت (الهی) را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کردیم، پس، از حمل آن سر باز زدند و از آن ترسیدند، ولی انسان آن را بر دوش گرفت، اما او بس ستمکار و نادان است.

4. آفرینش هستی برای انسان

در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که آفرینش تمام هستی را برای انسان در راستای بهره‌گیری او می‌داند و این موضوع را با عبارات صریحی چون «لکم= برای شما»، «خلق لکم= برای شما آفرید»، «جعل لکم = برای شما قرار داد» و «سخر لکم= برای شما مسخر نمود»، «أنشأ لکم= برای شما به وجود آورد) اظهار کرده است:

« هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ مَا فِی الْأَرْ‌ضِ جَمِیعًا ثُمَّ اسْتَوَیٰ إِلَی السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ». (بقره/ 29)

اوست آن کس که آنچه در زمین است، همه را برای شما آفریده، سپس به آفرینش آسمان پرداخت و آنها را به صورت هفت آسمان، استوار نمود و او بر هر چیزی آگاه است.

« وَسَخَّرَ لَکُمْ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْ‌ضِ جَمِیعًا مِنْهُ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُ‌ونَ ». (جاثیه/ 13)

و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، همه از اوست که برای شما رام نمود، همانا در این تسخیر برای کسانی که فکر کنند، قطعاً نشانه‌هایی است.

علاوه بر تصریح خداوند به آفرینش هستی برای انسان، در آیات متعددی از قرآن

پس از ذکر موردی نعمت‌ها، بلافاصله تأکید می‌کند که اینها برای انسان آفریده شده است:

زمین و راه‌های آن

« الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْ‌ضَ مَهْدًا وَسَلَکَ لَکُمْ فِیهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَ‌جْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّیٰ». (طه/ 53)

خدایی که زمین را برای شما بستر آسایش قرار داد و راه‌هایی را در آن برای شما ایجاد کرد و از آسمان آبی فرستاد، پس به واسطه‌ی آن، انواع زوج‌های گوناگون گیاهان را (از خاک) بیرون آوردیم.

« وَمَا ذَرَ‌أَ لَکُمْ فِی الْأَرْ‌ضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُ‌ونَ ». (نحل/ 13) و (همچنین) آنچه را در زمین با رنگ‌های گوناگون برای شما پدید آورد. البتّه در این آفریده‌ها برای پندگیران عبرت و نشانه‌ای روشن است.

آسمان و رزق پاکیزه

« اللَّ-هُ الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْ‌ضَ قَرَ‌ارً‌ا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَ‌کُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَ‌کُمْ وَرَ‌زَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبَاتِ ذَٰلِکُمُ اللَّ-هُ رَ‌بُّکُمْ فَتَبَارَ‌کَ اللَّ-هُ رَ‌بُّ الْعَالَمِینَ ». (غافر/ 64)

خداوند کسی است که زمین را محل استقرار شما و آسمان را سر پناه قرار داد و شما را نقش­بندی کرد، پس صورت‌های شما را نیکو نمود و از پاکیزه‌ها به شما روزی داد، این است خدایی که پروردگار شماست، پس پر برکت و بلند مرتبه است خدایی که پروردگار جهانیان است.

شب و روز، ماه و خورشید و ستارگان

« وَسَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَ‌اتٌ بِأَمْرِ‌هِ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ». (نحل/ 12)

و خداوند شب و روز و خورشید و ماه را در خدمت و بهره‌دهی شما قرار داد و ستارگان به فرمان او تسخیر شده‌اند البته در این امر برای گروهی که تعقل می‌کنند، نشانه‌هایی قطعی (از عظمت و قدرت و حکمت و رأفت) اوست.

مراد از تسخیرِ خورشید و ماه در این آیه بهره‌گیری انسان از آنهاست؛ یعنی خداوند آنها را در خدمتِ بشر و رشد و کمال او قرار داده است.

دریا و منافع آن

« اللَّ-هُ الَّذِی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِ‌یَ الْفُلْکُ فِیهِ بِأَمْرِ‌هِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُ‌ونَ ». (جاثیه/ 12)

خداوند کسی است که دریا را برای شما رام کرد تا به فرمان او کشتی‌ها در آن جریان پیدا کنند و تا از فضل او جستجو کنید و شاید شکرگزاری کنید.

باغها و درختان میوه

« فَأَنْشَأْنَا لَکُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَأَعْنَابٍ لَکُمْ فِیهَا فَوَاکِهُ کَثِیرَ‌ةٌ وَمِنْهَا تَأْکُلُونَ ».

پس به وسیله‌ی آن (آب) برای شما باغ‌هایی از خرما و انگور پدید آوردیم که در آن باغ‌ها برای شما میوه‌های فراوانی است و از آنها می‌خورید. (مؤمنون/ 19)

حیوانات

اشاره

« وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَکُمْ فِیهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْکُلُونَ ». (نحل/ 5)

و چهارپایان را آفرید که برای شما در آنها وسیله گرمی و بهره‌هایی است و از (گوشت و شیر) آنها می‌خورید.

لعلّکم تشکرون؛ شاید شکرگزاری کنید». خدا همه این پدیده‌ها را برای انسان مسخر نمود تا انسان نیز با اختیار خود مسخر پروردگارش باشد. (کلمه‌ی «لعلّ» به معنای شاید، نشانه تردید خداوند نیست؛ بلکه نشانه اختیار انسان است که می‌تواند شاکر باشد و یا ناسپاس)

5. آیاتی که انسان را جدای از سایر مخلوقات قرار می‌دهد

« اقْرَ‌أْ بِاسْمِ رَ‌بِّکَ الَّذِی خَلَقَ . خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ ». (علق/ 1و2)

بخوان به نام پروردگارت که (هستی را) آفرید. (او که) انسان را از خون بسته آفرید.

« وَفِی الْأَرْ‌ضِ آیَاتٌ لِلْمُوقِنِینَ . وَفِی أَنْفُسِکُمْ أَفَلَا تُبْصِرُ‌ونَ ». (ذاریات/ 20و21)

و در زمین برای اهل یقین، نشانه‌هایی است. و در (آفرینش) خودتان (نیز نشانه‌هایی از قدرت، عظمت و حکمت الهی است.) پس چرا (به چشم بصیرت) نمی‌نگرید؟

نشان‌گر برتری انسان در نظام خلقت است و در تعالیم قرآنی شأن انسان بسیار بالاتر از آن است که هم ردیف سایر مخلوقات پنداشته شود.

«أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّ-هَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضَ بِالْحَقِّ إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَیَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ». (ابراهیم/ 19)

آیا ندیدی که خداوند آسمان‌ها و زمین را به حق آفرید؟ اگر بخواهد شما را می‌برد و آفریده‌ای جدید (به جای شما) می‌آورد.

فصل چهارم: رابطه خدا با انسان

اشاره

فصل چهارم:

رابطه خدا با انسان

1. خداوند و اداره شئون انسان (ربوبیت)

«رب» به معنای پروردگار و تدبیر کننده است و خداوند علاوه بر این که تنها خالق و مالک هستی است، تنها مدبّر و پرورنده جهان و انسان است. رب کسی است که اختیار کامل مربوب خود را دارد و می‌تواند هر گونه که بخواهد در آن تصرف کند.

ربوبیت الهی اقتضا می‌کند که:

اولاً؛ همه موجودات از جمله انسان، لحظه ­به ­لحظه، هستی خود را از او دریافت می‌کنند و نه از خود هستی دارد و نه از چیز دیگری می‌تواند هستی بگیرد.

ثانیاً؛ او کمال‌بخش موجودات است و هر موجودی کمالات شایسته خود را از وی می‌یابد. این همان ربوبیت تکوینی خداوند است که بر اساس آن انسان از راه اراده و اختیار خویش کامل شود. به همین جهت خداوند به انسان هم نیروی تشخیص خوب و بد و هم گرایش به هر یک از خوبی‌ها و بدی‌ها را عطا کرده است و از آنجا که عقل آدمی به تنهایی برای فهم همه خوبی‌ها و بدی‌ها کافی نیست؛ خداوند احکام و قوانینی مقرر کرده است تا توسط آنها انسان به کمال

واقعی خویش دست پیدا کند که همان ربوبیت تشریعی خداوند است که از ربوبیت تکوینی او جدا نیست. خداوند هم انسان را با راهنمایی انبیا تربیت می‌کند، (تربیت تشریعی) و هم انسان و نباتات و حیوانات را رشد و پرورش می‌دهد. (تربیت تکوینی)

ربوبیت تنها برای خدا است واعتقاداتی که دیگران برای ستارگان و بت‌ها و افرادی همچون فرعون و عالمان یهود و نصارا قائل بودند، منفور و مطرود است.

« اتَّخَذُوا أَحْبَارَ‌هُمْ وَرُ‌هْبَانَهُمْ أَرْ‌بَابًا مِنْ دُونِ اللَّ-هِ...». (توبه/ 31)

(اهل کتاب،) دانشمندان و راهبانِ خود و مسیح فرزند مریم را به جای خداوند به خدایی گرفتند...

ربوبیت الهی اقتضا می‌کند که خداوند همه شئون انسان را از ابتدا تا انتها اداره کند؛ لذا خداوند در جاهای متعددی در قرآن کریم به این مطلب اشاره می‌کند.

« مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَ‌هُ . ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَ‌هُ . ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَ‌هُ . ثُمَّ إِذَا شَاءَ أَنْشَرَهُ ».

از نطفه ناچیزی او را آفرید، سپس اندازه‌گیری کرد و موزون ساخت. سپس راه را برای او آسان ساخت. بعد او را میراند و در قبر پنهان نمود. سپس هر زمان بخواهد او را زنده می‌کند. (عبس/ 19-22)

«الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ . وَالَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَیَسْقِینِ . وَإِذَا مَرِ‌ضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ . وَالَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ . وَالَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ».(شعراء/ 78-82)

همان پروردگاری که مرا آفرید و همو راهنماییم می‌کند. او که م-را (هنگام گرس-نگی)

طعام می‌دهد و (هنگام تشنگی) سیرابم می‌نماید و هر گاه بیمار شوم، همو مرا شفا می‌بخشد. او کسی است که مرا می‌میراند، سپس زنده‌ام می‌کند. او کسی است که امید دارم روز جزا خطاهای مرا ببخشد.

متوجه می‌شویم که همه کاره‌ی هستی خداست و این یکی از مراتب توحید است. (توحید افعالی) هر کجا زمینه شرک وجود دارد، شرک‌زدایی لازم است. (در نعمت هدایت، اطعام و شفا، سه بار ضمیر «هو» به کار رفته است؛ ولی در خلقت و مرگ و حیات، به کار نرفته، شاید به این خاطراست که در ذهن همه انسانها خلقت و مرگ دست خداوند است و جای هیچ شک و شبهه و شرک نیست؛ ولی هدایت و اطعام و شفا به دارو، پزشک و غذا نسبت داده می‌شود، لذا قرآن در اینگونه امورضمیر «هو» به کار برده است)

« قُلِ اللَّ-هُمَّ مَالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ». (آل­عمران/ 26)

بگو: خداوندا! تو صاحب فرمان و سلطنتی به هر کس (طبق مصلحت و حکمت خود) بخواهی حکومت می‌دهی و از هر کس بخواهی حکومت را می‌گیری و هر که را بخواهی عزت می‌بخشی و هر که را بخواهی ذلیل می‌نمایی، همه خیرها تنها بدست توست. همانا تو بر هر چیز توانایی.

« الَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکَافِرِ‌ینَ أَوْلِیَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَیَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّ-هِ جَمِیعًا ». (نساء/ 139)

آنان که کافران را به جای مؤمنان، سرپرست و دوست خود می‌گیرند آیا عزت را نزد آنان می‌جویند؟ همانا عزت به تمامی از آن خداست.

سرچشمه‌ی عزت، یا علم است یا قدرت و دیگران از علم و قدرت بی‌بهره‌اند. در مناجات شعبانیه می‌خوانیم: «الهی بیدک لابید غیرک زیادتی و نقصی» خداوندا! زیادی وکاستی من تنها در دست توست؛ البته منظور از اراده و مشیت الهی در این آیه این نیست که بدون حساب و بی‌دلیل چیزی را به کسی می‌بخشد و یا از او می‌گیرد؛ بلکه مشیت او از روی حکمت و مصلحت است. گاه حکومت‌ها بخاطر شایستگی‌ها است و گاه حکومت ظالمان هماهنگ با ناشایستگی و خواست خود امت‌ها است. چنانچه می‌فرماید.

« مَا یَفْتَحِ اللَّ-هُ لِلنَّاسِ مِنْ رَ‌حْمَةٍ فَلَا مُمْسِکَ لَهَا وَمَا یُمْسِکْ فَلَا مُرْ‌سِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ». (فاطر/ 2)

هر رحمتی را که خداوند (به روی) مردم بگشاید، بازدارنده‌ای برای آن نیست و هر چه را خدا دریغ دارد، پس غیر او فرستنده‌ای برای آن نیست و اوست عزیز و حکیم.

اگرخداوند نعمتی را عطا و یا از نعمتی جلوگیری کند، هیچ­کس و هیچ­چیز نمی‌تواند در اراده خداوند تغییری ایجاد کند و درپایان آیه صفت حکیم خداوند بیان شده است؛ یعنی دادن‌ها و گرفتن‌های خداوند، همراه با حکمت است.

« قُلْ مَنْ یَکْلَؤُکُمْ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّ‌حْمَ-ٰنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِکْرِ رَ‌بِّهِمْ مُعْرِ‌ضُونَ ».

بگو کیست که شما را در شب و روز از (عذاب) خدای رحمان نگاه می‌دارد؟! امّا (باز) آنان از یاد پروردگارشان روی می‌گردانند. (انبیاء/ 42)

اولاً؛ انسان دائماً نیاز به حفاظت و حمایت الهی دارد.

ثانیاً؛ بدون خواست خداوند، هیچ قدرتی نمی‌تواند انسان را از خطرات حفظ کنند.

ثالثاً؛ حفاظت خداوند، دائمی و نسبت به همه انسانها؛ حتی کفار است. از حفاظت آسمان‌ها تا رام بودن حیوانات، تا دفاع در برابر میکروب‌هایی که وارد بدن می‌شود، صدها نوع حفاظت در هر لحظه برای انسان وجود دارد.

2. ولایت و سرپرستی خداوند

«ولی» یکی از اسمای حسنای خداوند است و به معنای «سرپرست و تدبیرکننده امور» است.

تنها ولیّ و سرپرست انسان

« وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْ‌ضِ وَمَا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّ-هِ مِنْ وَلِیٍّ وَلَا نَصِیرٍ ».

و شما نمی­توانید (خدا) را در زمین به عجز آورید (و از سلطه او خارج شوید) و برای شما از غیر خداوند هیچ سرپرست و یاوری نیست. (شوری/ 31)

«اللَّ-هُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِ‌جُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ وَالَّذِینَ کَفَرُ‌وا أَوْلِیَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِ‌جُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمَاتِ أُولَ-ٰئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ». (بقره/ 257)

خداوند دوست و سرپرست مؤمنان است، آنها را از تاریکی‌ها(ی گوناگون) بیرون و به سوی نور می‌برد. لکن سرپرستان کفّار، طاغوت‌ها هستند که آنان را از نور به تاریکی‌ها سوق می‌دهند، آنها اهل آتشند و همانان همواره در آن خواهند بود.

«اللهُ وَلِیُّ» اما درباره‌ی کفار می‌فرماید: « أَوْلِیَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ » یوسف علیه السلام نیز در دعوت کفار به همین معنا استدلال کرد: «أَأَرْ‌بَابٌ مُتَفَرِّ‌قُونَ خَیْرٌ أَمِ اللَّ-هُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ » (یوسف/ 39) آیا صاحبان متعدد و پراکنده بهترند یا خدای یگانه و قدرتمند؟!

« إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّ-هُ وَلِیُّهُمَا وَعَلَی اللَّ-هِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ».

آن گاه که دو گروه از شما بر آن شدند که (در جنگ) سستی کنند، اما خداوند ولیّ آنان بود (و به آنان کمک کرد که از این فکر باز گردند،) پس مؤمنان تنها به خدا توکّل کنند. (آل‌عمران/ 122)

« بَلِ اللَّ-هُ مَوْلَاکُمْ وَهُوَ خَیْرُ النَّاصِرِ‌ینَ ». (آل‌عمران/ 150)

بلکه خداوند مولای شماست و او بهترین یاوران است.

« وَاللَّ-هُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِکُمْ وَکَفَیٰ بِاللَّ-هِ وَلِیًّا وَکَفَیٰ بِاللَّ-هِ نَصِیرً‌ا ». (نساء/ 45)

و خداوند به دشمنان شما داناتر است و کافی است که خدا سرپرست شما باشد و کافی است که خدا یاور شما باشد.

« وَمَنْ یَتَوَلَّ اللَّ-هَ وَرَ‌سُولَهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّ-هِ هُمُ الْغَالِبُونَ ». (مائدة/ 56)

و هرکس که خدا و پیامبرش و چنان مؤمنانی را ولی خود بگیرد (از حزب خداست) همانا حزب خدا پیروز است.

«قُلْ أَغَیْرَ اللَّ-هِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَهُوَ یُطْعِمُ وَلَا یُطْعَمُ».(أنعام/ 14)

بگو: آیا غیر از خدا را سرپرست خود بگیرم؟ در حالی که او آفریدگار آسمان‌ها و زمین است، او همه را طعام می‌دهد، ولی کسی به او طعام نمی‌دهد.

« لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَ‌بِّهِمْ وَهُوَ وَلِیُّهُمْ بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ ». (أنعام/ 127)

سرای سلامت نزد پرردگارشان، تنها برای آنان است و او به پاداش اعمالی که انجام می‌دادند، سرپرست و پشتیبان و دوست آنان است.

« اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَ‌بِّکُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیَاءَ قَلِیلًا مَا تَذَکَّرُ‌ونَ ».

آنچه را از جانب پروردگارتان به سوی شما نازل شده، پیروی کنید و از سرپرستانی جز او پیروی نکنید. چه اندک پند می‌پذیرید! (أعراف/ 3)

« إِنَّ وَلِیِّیَ اللَّ-هُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتَابَ وَهُوَ یَتَوَلَّی الصَّالِحِینَ ». (أعراف/ 196)

همانا ولی و سرپرست من، خدایی است که این کتاب آسمانی را نازل کرده است و او همه‌ی صالحان را سرپرستی (و هدایت) می‌کند.

« وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ مَوْلَاکُمْ نِعْمَ الْمَوْلَیٰ وَنِعْمَ النَّصِیرُ ». (أنفال/ 40)

و اگر(باز هم) سرپیچی کرده و روی بگردانند، بدانید که خداوند، مولی و سرپرست شماست، چه خوش مولایی و چه نیکو یاوری است.

ممنوعیت پذیرش ولایت غیرخدا

« لَا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکَافِرِ‌ینَ أَوْلِیَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ...». (آل‌عمران/ 28)

نباید اهل ایمان، بجای مؤمنان، کافران را دوست و سرپرست خود برگزینند

« وَمَنْ یُشَاقِقِ الرَّ‌سُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدَیٰ وَیَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّیٰ وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِیرً‌ا ». (نساء/ 115)

و هرکس پس از آن که هدایت برایش آشکار شد با پیامبر مخالفت کند و راهی جز راه مؤمنان را پیروی کند، او را بدان سوی که روی کرده بگردانیم و او را به دوزخ افکنیم که سرانجام بدی است.

« …وَمَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطَانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللَّ-هِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَ‌انًا مُبِینًا ». (نساء/ 119)

و هر کس به جای خدا، شیطان را دوست و سرپرست خود بگیرد، بی‌گمان زیان کرده است، زیانی آشکار.

« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَالنَّصَارَ‌یٰ أَوْلِیَاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ وَمَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّ-هَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ ». (مائده/ 51)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! یهودیان و مسیحیان را سرپرست و یاور نگیرید، (زیرا) بعضی از آنان یار و یاور بعض دیگرند و هر کس از شما که آنان را ولیّ خود قرار دهد، پس قطعاً از آنان است. همانا خداوند، قوم ستمگر را هدایت نمی‌کند.

«... إِنَّا جَعَلْنَا الشَّیَاطِینَ أَوْلِیَاءَ لِلَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ » (أعراف/ 27)

ما شیاطین را دوستان و سرپرستان کسانی که ایمان نمی‌آورند قرار دادیم.

« مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّ-هِ أَوْلِیَاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ ». مَثَلِ کسانی که غیرخدا را سرپرست خود

برگزیدند، همانند مَثَل عنکبوت است که (برای خود) خانه‌ای ساخته؛ و البتّه سست‌ترین خانه‌ها خانه‌ی عنکبوت است اگر می‌دانستند. (عنکبوت/ 41)

ولایت انبیا و امامان در طول ولایت خدا است

اشاره

«... الَّذِینَ یَقُولُونَ رَ‌بَّنَا أَخْرِ‌جْنَا مِنْ هَ-ٰذِهِ الْقَرْ‌یَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیرً‌ا ». (نساء/ 75)

... آنان که می‌گویند: پروردگارا! ما را از این شهری که مردمش ستمگرند بیرون بر و از جانب خود رهبر و سرپرستی برای ما قرار ده و از سوی خودت، یاوری برای ما تعیین فرما.

«وَمُصَدِّقًا لِمَا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرَ‌اةِ وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّ‌مَ عَلَیْکُمْ». (عیسی فرمود:) من تصدیق کننده توراتی هستم که پیش‌روی من است و (آمده‌ام) تا برخی از چیزهایی که بر شما (به عنوان تنبیه) حرام شده بود برایتان حلال کنم. (آل‌عمران/ 50)

« إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّ-هُ وَرَ‌سُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَ‌اکِعُونَ ». (مائده/ 55)

ولیّ و سرپرست شما، تنها خداوند و پیامبرش و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع، زکات می‌دهند.

بود، در حال رکوع، انگشتر خود را به سائل بخشید. در تکریم این بخشش، این آیه نازل شد و شیعه و سنّی در این شأن نزول، توافق دارند.

عمّار یاسر می‌گوید: پس از انفاق انگشتر در نماز و نزول آیه بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «مَن کنتُ مولاه فعلیّ مولاه».

3. خداوند و تسلط بر اراده انسان (قاهریت)

« وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَهُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ ». (انعام/ 18)

اوست که بر بندگان خود قاهر و مسلط است و اوست حکیم آگاه.

کلمه‌ی «قهر»، به آن نوع غلبه‌ای گفته می‌شود که مقهور، ذلیلِ قاهر باشد.

« وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَیُرْ‌سِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً حَتَّیٰ إِذَا جَاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُ‌سُلُنَا وَهُمْ لَا یُفَرِّ‌طُونَ ». (انعام/ 61)

و تنها اوست که قهر و اقتدارش مافوق بندگان است و نگهبانانی بر شما می‌فرستد، تا آن که چون مرگ یکی از شما فرا رسد، فرستادگان ما (فرشتگان) جان او را بازگیرند و در کار خود، هیچ کوتاهی نکنند.

4. علم خداوند به مقدرات انسان

« قُلْ لَنْ یُصِیبَنَا إِلَّا مَا کَتَبَ اللَّ-هُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَی اللَّ-هِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ».

بگو: هرگز جز آنچه خداوند برای ما مقرر کرده است، به ما نخواهد رسید. او مولای ماست و مؤمنان باید تنها بر خداوند توکل کنند. (توبه/ 51)

برخلاف کسانی که می‌گویند خداوند تنها به کلیات علم دارد، او به همه چیز دانا و از همه‌ی جزئیات هستی آگاه است؛ قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

« وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَیْبِ لَا یَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَیَعْلَمُ مَا فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَ‌قَةٍ إِلَّا یَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِی ظُلُمَاتِ الْأَرْ‌ضِ وَلَا رَ‌طْبٍ وَلَا یَابِسٍ إِلَّا فِی کِتَابٍ مُبِینٍ ».

و گنجینه‌های غیب، تنها نزد خداست و جز او کسی آن را نمی‌داند و آنچه را در خشکی و دریاست می‌داند و هیچ برگی از درخت نمی‌افتد، جز آن که او می‌داند و هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین و هیچ تر و خشکی نیست، مگر آن که (علم آن) در کتاب مبین ثبت است. (انعام/ 59)

5. خداوند و هدایت انسان

هدایت انسان از جانب خداوند از جمله موضوعات مهمی است که در قرآن تأکید زیادی برآن شده است و یکی از موارد مهم رابطه خداوند با انسان است؛ آنچه درباره هدایت انسان در قرآن ذکر شده را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد:

اول: هدایت از جانب خداوند، امری حتمی است:

«إِنَّ عَلَیْنَا لَلْهُدَی». (لیل/ 12) مسلماً هدایت کردن بر عهده ما است.

دوم: هدایت انسان تنها بدست خداست:

«وَمَنْ یَهْدِ اللَّ-هُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِیَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُ‌هُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَیٰ وُجُوهِهِمْ عُمْیًا وَبُکْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ کُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِیرً‌ا».

و هر که را خدا هدایت کند، پس همو هدایت یافته است و هر که را گمراه سازد، هرگز یاورانی جز خدا برای آنان نخواهی یافت و ما در روز قیامت، آنان را واژگون (به صورت خزنده) کور و کر و لال محشور می‌کنیم و جایگاهشان دوزخ است که هرگاه خاموش شود، آتش آنان را بیافزاییم. (اسراء/ 97)

فراهم کرده باشد، مانند آیه‌ی «یضّل الله الظالمین» خداوند «ستمگران» را گمراه می‌کند و آیه «و ما یضلّ به الا الفاسقین» خداوند جز «فاسقان» را گمراه نمی‌کند.

سوم: هدایت خداوند به نور تشبیه شده است:

«اللهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ مَثَلُ نُورِ‌هِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِی زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ کَأَنَّهَا کَوْکَبٌ دُرِّ‌یٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَ‌ةٍ مُبَارَ‌کَةٍ زَیْتُونَةٍ لَا شَرْ‌قِیَّةٍ وَلَا غَرْ‌بِیَّةٍ یَکَادُ زَیْتُهَا یُضِیءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَیٰ نُورٍ یَهْدِی اللهُ لِنُورِ‌هِ مَنْ یَشَاءُ وَیَضْرِ‌بُ اللهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ». (نور/ 35)

خداوند، نور آسمان‌ها و زمین است. مَثَل نور او همچون چراغدانی است که در آن چراغی (پر فروغ) باشد. آن چراغ در میان حبابی شیشه‌ای و آن شیشه همچون ستاره‌ای تابان و درخشان، چراغ از روغن درخت پربرکت زیتونی برافروخته شده که نه شرقی است و نه غربی. (روغنش به قدری صاف و شفّاف است) که بدون تماس آتش نزدیک است (شعله‌ور شود و) روشنی دهد. نوری است بر فراز نور دیگر. هر کس را خداوند بخواهد به نور خویش هدایت می‌کند و خداوند برای مردم مَثَل‌ها می‌زند و خداوند به هر چیزی آگاه است.

سرچشمه گرما و حرارت و آنچه بستر موجودات را گرم نگه می‌دارد، همان نور آفتاب است؛ حتی گرمی آتش که از چوب درختان و یا ذغال سنگ و یا نفت و مشتقات آن به دست می‌آید نیز از گرمی آفتاب است.

خلاصه هر چه در این پدیده عجیب عالم، یعنی نور می‌نگریم و دقیق‌تر می‌شویم، آثار گرانبها و برکات عظیم آن آشکارتر می‌شود؛ امّا عجیب است که بشر با این همه پیشرفت علمی از شناخت حقیقت نور که یک امر مادی است، عاجز مانده و آن وقت در پی­شناخت ذات و حقیقت خداست و چه بسا این نیز یکی از وجوه تشبیه خدا به نور باشد.

حال اگر بخواهیم برای ذات پاک خدا تشبیه و تمثیلی از موجودات حسی انتخاب کنیم (گر چه مقام با عظمت او از هر شبیه و نظیری برتر است) آیا جز از واژه «نور» از واژه دیگری می‌توان استفاده کرد؟ همان خدایی که پدید آورنده تمام هستی است، روشنی‌بخش عالم است، همه موجودات به برکت او زنده‌اند و همه مخلوقات بر سرخوان نعمت او هستند که اگر لحظه‌ای لطف خود را از آنها باز گیرد، همگی در ظلمت فنا و نیستی فرو می‌روند.

«کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِ‌جَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَ‌بِّهِمْ إِلَیٰ صِرَ‌اطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ ». (ابراهیم/ 1)

(این) کتابی است که آن را به سوی تو نازل کردیم تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکی‌ها(ی شرک و جهل) به سوی نور (ایمان) خارج کنی، به سوی راه خداوند عزیز حمید.

نکته دیگری که از آیات مربوط به نور و ظلمت می‌توان استفاده کرد، این است که واژه «نور» در همه آنها مفرد و واژه «ظلمت» به صورت جمع (ظلمات) آمده است؛ در نتیجه معلوم می­شود که ظلمت‌ها بسیارند؛ اما نور یکی است. چرا که حق یکی است، ولی باطل بسیار.

چهارم: هدایت الهی همگانی است:

« قَالَ رَ‌بُّنَا الَّذِی أَعْطَیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَیٰ». (طه/ 50)

گفت: پروردگار ما کسی است که به هر چیزی آفرینش خاص آن را عطا کرده و آن گاه (آن را به راه کمال) هدایت فرمود.

« وَقَالَ إِنِّی ذَاهِبٌ إِلَیٰ رَ‌بِّی سَیَهْدِینِ ». (صافات/ 99)

و (ابراهیم) گفت: من به سوی پروردگارم رهسپارم، او مرا راهنمایی خواهد کرد.

و نیز موسی و هارون مشمول هدایت الهی شدند:

« وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَیٰ مُوسَیٰ وَهَارُ‌ونَ ». (صافات/ 114)

و به راستی ما بر موسی و هارون منّت نهادیم

« وَهَدَیْنَاهُمَا الصِّرَ‌اطَ الْمُسْتَقِیمَ ». (صافات/ 118)

و آن دو را به راه راست هدایت کردیم.

پنجم: همیشگی است و خداوند در همه دوران‌های بشر از هدایت انسان غافل نبوده؛ تا جایی که اولین انسان، پیامبر بوده تا بشر هیچ‌گاه بدون هدایت نماند.

«إِنَّ اللهَ اصْطَفَیٰ آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَ‌اهِیمَ وَآلَ عِمْرَ‌انَ عَلَی الْعَالَمِینَ».(آل‌عمران/ 33)

به راستی که خدا، آدم ونوح وخاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان برگزید.

و جریان ارسال پیامبران برای بشر در طول تاریخ همواره ادامه داشته است:

«اِنَّا أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ کَمَا أَوْحَیْنَا إِلَیٰ نُوحٍ وَالنَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَیْنَا إِلَیٰ إِبْرَ‌اهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِیسَیٰ وَأَیُّوبَ وَیُونُسَ وَهَارُ‌ونَ وَسُلَیْمَانَ وَ آتَیْنَا دَاوُودَ زَبُورً‌ا ». (نساء/ 163)

(ای پیامبر!) ما به تو وحی کردیم، آن گونه که به نوح و پیامبران پس از او وحی کردیم و (همچنین) به ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب، اسباط (- فرزندان یعقوب)، عیسی، ایوب، یونس، هارون و سلیمان وحی کردیم و به داود «زبور» دادیم.

« وَرُ‌سُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَرُ‌سُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ...».(نساء/ 164)

و به پیامبرانی که پیش از این داستان آنان را برایت باز گفته‌ایم و پیامبرانی که ماجرای آنان را برای تو نگفته‌ایم نیز وحی کردیم ...

ششم: هدایت تشریعی خداوند در مورد انسان جبری نیست و علی‌رغم این که از جانب خداوند حتمی است؛ ولی پذیرش آن از طرف انسان اجباری نیست و در گرو اراده خود انسان است؛ چنان که می‌فرماید:

« وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَیٰ عَلَی الْهُدَیٰ... ». (فصلت/ 17)

واما قوم ثمود، آنان را هدایت کردیم، ولی کوردلی را بر هدایت ترجیح دادند.

« قُلْ مَنْ کَانَ فِی الضَّلَالَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّ‌حْمَ-ٰنُ مَدًّا حَتَّیٰ إِذَا رَ‌أَوْا مَا یُوعَدُونَ... ».

بگو: هرکه در گمراهی است، خداوند رحمان (طبق سنت خود) مدتی به او مهلت و مدد می‌دهد، تا زمانی که آنچه را وعده داده می‌شوند، ببینند. (مریم/ 75)

خداوند بر هدایتش می‌افزاید. «و یزیدالله الّذین اهتدوا هدیً». قرآن کریم در این باره تشبیه زیبایی دارد:

« وَالْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُ‌جُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَ‌بِّهِ وَالَّذِی خَبُثَ لَا یَخْرُ‌جُ إِلَّا نَکِدًا کَذَٰلِکَ نُصَرِّ‌فُ الْآیَاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُ‌ونَ ». (اعراف/ 58)

و سرزمین پاک (و آماده)، گیاهش به اذن پروردگارش بیرون می‌آید؛ اما زمینی که خبیث (و شوره‌زار) است، جز محصولی اندک و بی‌فایده بیرون نمی‌دهد. ما این چنین آیات خویش را برای گروه شکرگزار، گونه‌گون بیان می‌کنیم.

هفتم: هدایت خدا دارای مراحل و درجاتی است:

«وَ یَزِیدُ اللهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا هُدًی وَ الْبَاقِیَاتُ الصَّالِحَاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَ‌بِّکَ ثَوَابًا وَ خَیْرٌ مَرَ‌دًّا». (مریم/ 76)

کسانی که هدایت یافته‌اند، خداوند بر هدایتشان می‌افزاید و نیکی‌های ماندگار، ثوابش نزد پروردگارت بهتر و خوش فرجام‌تر است.

« وَالَّذِینَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًی وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ ». (محمد/ 17)

و کسانی که هدایت یافته‌اند، خداوند هدایتشان را بیافزاید و روح پرهیزگاری به آنان عطا کند.

هشتم: هدایت به نفع انسان است:

« مَنِ اهْتَدَیٰ فَإِنَّمَا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا یَضِلُّ عَلَیْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَ‌ةٌ وِزْرَ أُخْرَ‌یٰ وَمَا کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّیٰ نَبْعَثَ رَ‌سُولًا ». (اسراء/ 15)

هر کس هدایت یافت، پس همانا به سود خویش هدایت یافته است و هر کس گمراه شد، تنها به زیان خویش گمراه شده است و هیچ کس بار گناه دیگری را به دوش

نمی‌کشد و ما هرگز عذاب کننده نبوده‌ایم، مگر آن که پیامبری بفرستیم. (و اتمام حجت کنیم)

به همین دلیل قرآن کریم از کسانی که بخاطر ایمان آوردنشان بر پیامبر منت گذاشتند؛ انتقاد می‌کند:

« یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلَامَکُمْ بَلِ اللهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدَاکُمْ لِلْإِیمَانِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ ». (حجرات/ 17)

آنان بر تو منت می‌گذارند که اسلام آورده­اند. بگو: اسلام آوردنتان را بر من منت ننهید، بلکه این خداوند است که بر شما منت دارد که شما را به سوی ایمان هدایت کرد، اگر راست می‌گویید.

نهم: هدایت الهی مستمر و در همه مراحل زندگی است. چنانچه می‌فرماید:

« الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ ». (شعراء/ 78)

همان پروردگاری که مرا آفرید و همو راهنماییم می‌کند.

به یقین آنان که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، پروردگارشان آنان را بخاطر ایمانشان هدایت می‌کند و در باغ‌های پرنعمت که نهرها از زیر پایشان جاری است، اقامت دارند.

لذا گرچه مؤمن هدایت یافته است؛ ولی همواره نیازمند هدایت الهی است. همه‌ی این هدایت‌ها از مفهوم کلیِ «یهدیهم» بر می‌آید که شامل همه‌ی این موارد می­شود.

دلخوشی‌اش: «فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْم». (غافر/ 83) «وَفَرِ‌حُوا بِالْحَیَاةِ الدُّنْیَا ». (رعد/ 26) «فَرِحُوا بِما أُوتُوا». (انعام/ 44)

6. خداوند و رازقیت

مقدر کردن روزی برای همه موجودات

« وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْ‌ضِ إِلَّا عَلَی اللَّ-هِ رِ‌زْقُهَا...». (هود/ 6)

و هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست، مگر آن که روزی او بر خداست... .

سؤال: اگر خداوند برای همه روزی مقدر کرده است، چرا این همه گرسنه وجود دارد؟

جواب: در سوره‌ی ابراهیم آیات 32 تا 34 خداوند می‌فرماید: ما باران فرستادیم و میوه‌ها رویاندیم تا رزق شما باشد. کشتی‌ها، نهرها، خورشید و ماه و شب و روز را مسخر شما کردیم و هر چه خواستید دادیم و اگربخواهید نعمت‌های الهی را بشمارید، نمی‌توانید:

« وَآتَاکُمْ مِنْ کُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّ-هِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ ». (ابراهیم/ 34)

و (خداوند) از هر آنچه که از او خواستید (و نیاز داشتید) به شما داده است، و اگر (بخواهید) نعمت خدا را بشمارید، نمی‌توانید آنها را به دقت شماره کنید. همانا انسان بسیار ستمگر و ناسپاس است.

عوامل تولید در اختیار انسان است. (آب، خاک و نور خورشید ...) و خداوند هم منابع رزق را در اختیار ما قرار داده و هم عقل و وسیله‌ی استخراج، اکتشاف و تحصیل آن را به ما عطا کرده است واگر نارسایی و کمبودی وجود دارد، بخاطر، تنبلی مدیریت‌های ناقص و توزیع‌های ناعادلانه و اسراف و تبذیرها و کارهای ظالمانه است. چنانچه در پایان می‌فرماید: «وَآتاکُمْ مِنْ کُلِّ... إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ»

«لَهُ مَقَالِیدُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ یَبْسُطُ الرِّ‌زْقَ لِمَنْ یَشَاءُ وَیَقْدِرُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ».

کلیدهای آسمان‌ها و زمین برای اوست، برای هر که بخواهد رزق را توسعه می‌دهد و یا تنگ می‌گیرد، همانا او به هر چیز آگاه است (و توسعه و تضییق او بر اساس علم و حکمت است). (شوری/ 12)

« قُلْ إِنَّ رَ‌بِّی یَبْسُطُ الرِّ‌زْقَ لِمَنْ یَشَاءُ وَیَقْدِرُ وَلَ-ٰکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ ».

بگو: همانا پروردگار من برای هر که بخواهد روزی را گشایش می‌دهد یا تنگ می‌گرداند، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند. (چرا که عامل رزق را واسطه‌ها، تدبیرها و کار خود می‌دانند و از خداوند غافلند) (سبأ/ 36)

مفهوم مقدر شدن روزی

در آیات متعددی آسمان منشاء رزق انسان دانسته شده است؛ از جمله این آیه:

« وَفِی السَّمَاءِ رِ‌زْقُکُمْ وَمَا تُوعَدُونَ ». (ذاریات/ 22)

روزی شما در آسمان است و آنچه به شما وعده داده می‌شود.

الف) مراد باران باشد که از آسمان نازل می‌شود و همچنین نور و ابر و باد و...

ب) تقدیر امور زمینیان در آسمان‌هاست.

ج) رزق ابدی که بهشت است، در آسمان‌هاست.

د) تحقق وعده‌های الهی (نزول رحمت یا عذاب) از سمت آسمان است.

رزق مادی و رزق معنوی

از آنجایی که خداوند روزی را برای همه مخلوقات مقدر کرده است و مخلوقات نیز اعم از مادی و معنوی هستند؛ رزق نیز شامل رزق مادی ومعنوی می‌شود.

در رزق مادی انسان با موجودات دیگری مانند حیوانات مشترک است و قرآن در مواردی که از برخی نعمت‌های مادی سخن به میان می‌آورد، می‌فرماید: ما این نعمت‌ها را آفریدیم تا هم شما و هم دام‌هایتان از آن برخوردار شوید: «متاعاً لکم و لانعامکم». اما رزق معنوی مخصوص انسان و مجردات است، لذا رزق همیشه مادی نیست؛ چرا که در دعا می‌خوانیم: «الّلهم ارزقنی توفیق الطاعة و بُعد المعصیة» خداوندا! توفیق بندگی خودت و دوری از گناه را روزی من کن. یا در زیارت

عاشورا می‌خوانیم: «اللهم ارزقنی شفاعة الحسین» خدایا! شفاعت امام حسین صلی الله علیه و آله وسلم را روزی من بفرما. بدیهی است که توفیق بندگی و شفاعت امام حسین صلی الله علیه و آله وسلم امور مادی نیستند؛ بلکه دراز معنویات زندگی انسان به شمار می‌روند.

تفاوت انسان در رزق

اشاره

گرچه سعی و تلاش و دانش بشری، شرط لازم برای کسب رزق و روزی است؛ ولی شرط کافی و علت نهایی نیست. خداوند در آیات متعددی کم و زیاد شدن روزی انسان را به خود نسبت می‌دهد:

« وَاللَّ-هُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلَیٰ بَعْضٍ فِی الرِّ‌زْقِ… ». (نحل/ 71)

و خداوند بعضی از شما را بر بعضی دیگر در روزی برتری داده است.

« اللَّ-هُ یَبْسُطُ الرِّ‌زْقَ لِمَنْ یَشَاءُ وَیَقْدِرُ وَفَرِ‌حُوا بِالْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا فِی الْآخِرَ‌ةِ إِلَّا مَتَاعٌ ». (رعد/ 26)

خداوند برای هر که بخواهد روزی را گسترش می‌دهد و (یا) تنگ می‌گرداند و (مردم) به زندگی دنیا دل‌خوشند، در حالی که زندگی دنیا در (برابر زندگی) آخرت جز یک کامیابی (موقت و اندک) نیست.

این صفات شکوفا نمی‌شود، اگر کسی نعمتی داشت و دیگری کمتر یا آن نعمت را نداشت، صفت تعاون و سخاوت از طرف دارنده نعمت و صفت قناعت و عفت و صبر از سوی فاقد آن نعمت شکوفا می‌شود.

در برخی آیات و روایات، بعضی علل و حکمت‌های آن بیان شده، از جمله:

همان­گونه که عطاهای الهی لطف است، گاهی محرومیت‌ها نیز لطف است. رزق بدست او و سبب تربیت و تکامل انسان است. کم یا زیاد کردن روزی افراد به وسیله‌ی خداوند، عالمانه و حکیمانه و بر اساس معیارهای پیدا و ناپیداست. در حدیث می‌خوانیم: مصلحت بعضی بندگان خدا، گسترش روزی است و اگر در تنگنای معیشت قرار گیرند، فاسد می‌شوند و بر عکسِ این گروه، صلاح گروهی دیگر در تنگنا بودن است که اگر در توسعه واقع شوند، به فساد کشیده می‌شوند.

7. خداوند و مالکیت جهان و انسان

« وَتَبَارَ‌کَ الَّذِی لَهُ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَمَا بَیْنَهُمَا...». (زخرف/ 85)

پر برکت و زوال ناپذیر است کسی که مالک و حاکم آسمان‌ها و زمین و آنچه در میان آن دو است، می‌باشد.

قرآن مالکیت همه هستی از جمله انسان را تنها از آن خدا می‌داند و از سایر موجودات، مانند: بت‌ها، سلب مسئولیت می‌کند:

« قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللهِ لَا یَمْلِکُونَ مِثْقَالَ ذَرَّ‌ةٍ فِی السَّمَاوَاتِ وَلَا فِی الْأَرْ‌ضِ وَمَا لَهُمْ فِیهِمَا مِنْ شِرْ‌کٍ وَمَا لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِیرٍ ». (سبأ/ 22)

بگو کسانی را که غیر از خدا (معبود خود) می‌پندارید، بخوانید (آنها هرگز گرهی از کار شما نمی‌گشایند، چرا که) آنها به اندازه ذره‌ای در آسمان‌ها و زمین مالک نیستند و نه در (خلقت و مالکیت) آنها شریکند و نه یاور او (در آفرینش) بوده‌اند.

8. مسئول بودن انسان در برابر خدا

مسئولیتِ پاسخگویی انسان در قبال کارهایی که انجام می‌دهد، بارها در قرآن مطرح شده است و انسان در قبال کارهایش مسئول و متعهد است. از جمله:

« فَوَرَ‌بِّکَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ . عَمَّا کَانُوا یَعْمَلُونَ ». (حجر/ 92و93)

پس به پروردگارت سوگند ما از همه آنان (در قیامت) بازخواست خواهیم کرد . از آنچه انجام می‌داده‌اند.

و یا در جایی دیگر می‌خوانیم:

« وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ ». (صافات/ 24)

آنها را متوقف کنید، آنها باید بازخواست شوند.

« لَا یُسْأَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَهُمْ یُسْأَلُونَ ». (انبیاء/ 23)

او (خداوند) از آنچه انجام می‌دهد، سؤال نمی‌شود، اما آنها (مردم، در انجام کارهایشان) مورد بازخواست قرار می‌گیرند.

9. حرکت انسان به سوی خدا

« یَا أَیُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَیٰ رَ‌بِّکَ کَدْحًا فَمُلَاقِیهِ ». (انشقاق/ 6)

هان، ای انسان! تو به سوی پروردگارت تلاش بسیاری داری و سرانجام به لقای او خواهی رسید.

10. نیازمندی انسان و بی‌نیازی خدا

صریح‌ترین آیه‌ای که به این اصل مهم اشاره می‌کند، آیه شریفه زیر است:

« یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَ‌اءُ إِلَی اللهِ وَاللهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ ». (فاطر/ 15)

ای مردم! این شمایید که به خدا نیاز دارید و (تنها) خداوند، بی‌نیاز و ستوده است.

« ذَٰلِکَ بِأَنَّهُ کَانَتْ تَأْتِیهِمْ رُ‌سُلُهُمْ بِالْبَیِّنَاتِ فَقَالُوا أَبَشَرٌ یَهْدُونَنَا فَکَفَرُ‌وا وَتَوَلَّوْا وَ اسْتَغْنَی اللهُ وَاللهُ غَنِیٌّ حَمِیدٌ ». (تغابن/ 6)

این (کیفر) بخاطر آن است که پیامبرانشان همراه با دلایل روشن (و معجزات) به سراغ آنها آمده بودند و آنان (به جای پذیرش و ایمان به آنها) گفتند: آیا انسانی (مثل خودمان) ما را هدایت کند؟ از این رو کفر ورزیدند و (به پیامبران و دستورات الهی) پشت کردند و خداوند (از ایمان آنان) بی‌نیاز است و خداوند بی‌نیاز و ستوده است.

11. بندگی و عبودیت انسان

انسان باید به حکم عقل، بندگی خداوند را بپذیرد. ما انسان‌ها عاشق کمال و نیازمند رشد و تربیت هستیم و خداوند نیز جامع تمام کمالات است. اگر به مهر و محبت نیازمندیم؛ او رحمان و رحیم است و اگر از آینده دور نگرانیم، او صاحب اختیار و مالک آن روز است؛ پس چرا به سوی دیگران برویم؟! عقل حکم می‌کند تنها باید او را پرستید و از او کمک خواست. نه بنده هوی و هوس خود بود و نه بنده زر و زور دیگران. لذا فلسفه عبادت، ربوبیت خداوند است؛ چنانکه قرآن کریم می‌فرماید:

« إِنَّ اللَّ-هَ رَ‌بِّی وَرَ‌بُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هَ-ٰذَا صِرَ‌اطٌ مُسْتَقِیمٌ ». (آل­عمران/ 51)

به راستی که خداوند، پروردگار من و پروردگار شماست، پس او را بپرستید که این راه مستقیم است.

بندگان شایسته خدا و فرشتگان هرگز از عبودیت خداوند سرپیچی نکردند:

« لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْدًا لِلهِ وَلَا الْمَلَائِکَةُ الْمُقَرَّ‌بُونَ وَمَنْ یَسْتَنْکِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَیَسْتَکْبِرْ فَسَیَحْشُرُ‌هُمْ إِلَیْهِ جَمِیعًا ». (نساء/ 172)

و هرگز مسیح از این که بنده خدا باشد، استنکاف ندارد و فرشتگان مقرب نیز (سرپیچی ندارند) و هر کس از بندگی خداوند سرپیچی کند و تکبر ورزد، پس (بداند که) بزودی همه را به نزد خود محشور می‌کند.

12. یاری خواستن انسان از خدا و توکل به او

یاری خواستن و پناه بردن به خداوند در سختی‌ها و مشکلات از موارد مهم نیازمندی انسان است:

« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّ-هَ مَعَ الصَّابِرِ‌ینَ ». (بقره/ 153)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! (در برابر حوادث سخت زندگی) از صبر و نماز کمک بگیرید، همانا خداوند با صابران است.

« قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَهُوَ یُجِیرُ وَلَا یُجَارُ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ».

بگو: اگر می‌دانید (بگویید) فرمانروایی همه‌ی موجودات بدست کیست؟ او که (به همه) پناه می‌دهد، ولی کس در برابر او پناه ندارد. (مؤمنون/ 88)

و پروردگار شما از (شر) هر متکبری که به روز حساب ایمان ندارد، پناه می‌برم.

من مریم و نسل او را در پناه تو قرار می‌دهم.

« وَتَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لَا یَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَکَفَیٰ بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِیرً‌ا ».

و بر (خدای) زنده‌ای که هرگز نمی‌میرد توکّل کن و به ستایش او تسبیح‌گوی همین بس که او به گناهان بندگانش آگاهی دقیق دارد. (فرقان/ 58)

دعوت به پرستش خدا و دوری از توجه به دیگران و تنها او را مؤثر دانستن، بارها در قرآن تذکر داده شده است. از جمله این که خدا می فرماید، اگر انسان، تنها از من درخواست کند، من حتماً او را پاسخ می‌دهم.

«وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِ‌یبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَلْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْ‌شُدُونَ ». (بقره/ 186)

و هر گاه بندگانم از تو درباره من پرسند (بگو:) همانا من نزدیکم دعای نیایشگر را آن گاه که مرا می‌خواند، پاسخ می‌گویم. پس باید دعوت مرا بپذیرند و به من ایمان آورند، باشد که به رشد رسند.

اما اگر به سراغ دیگران رفت و از آنها حاجت خواست، بداند آنها نمی‌شنوند و اگر هم بشنوند، اجابت نمی‌کنند:

« إِنْ تَدْعُوهُمْ لَا یَسْمَعُوا دُعَاءَکُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَکُمْ وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ یَکْفُرُ‌ونَ بِشِرْ‌کِکُمْ وَلَا یُنَبِّئُکَ مِثْلُ خَبِیرٍ ». (فاطر/ 14)

اگر آن (بت)ها را بخوانید، دعای شما را نمی‌شنوند و اگر بشنوند پاسخی به شما ندهند و روز قیامت شرک شما را انکار خواهند کرد و هیچ کس مانند (خداوند) خبیر، تو را (به حقیقت کارها) آگاه نکند.

13. یاد خدا و آرامش انسان

« الَّذِینَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللهِ أَلَا بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ». (رعد/ 28)

(هدایت شدگان) کسانی هستند که ایمان آورده و دل‌هایشان به یاد خدا آرام می‌گیرد. بدانید که تنها با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد.

« أَلَا بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ » ممکن است به این معنا باشد که به واسطه ذکر و یادی که خدا از شما می‌کند، دل‌هایتان آرام می‌گیرد، یعنی اگر بدانیم خداوند ما را یاد می‌کند و ما در محضر او هستیم، دل‌هایمان آرامش می‌یابد. چنان­که

حضرت نوح به واسطه کلام الهی «اصنع الفلک باعیننا» آرام گرفت و امام حسین صلی الله علیه و آله وسلم به هنگام شهادت علی اصغرش با عبارت «هیّن علیّ انّه بعین الله » این آرامش را ابراز فرمود و یا در دعای عرفه آمده است: «یا ذاکر الذاکرین»

«وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ».(حشر/ 19)

همچون کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند، پس خدا نیز آنان را به خود فراموشی گرفتار کرد. آنان همان فاسقانند.

الف) نقش خدا در زندگی انسان،

ب) نقش غیر خدا در زندگی انسان؛

با این حال چگونه ممکن است یک انسان آگاه او را رها کند و به دنبال موجودات و اشخاص دیگر برود؟ اما با این که مرگ و حیات و گذشته و حال و آینده انسان بدست خداوند است؛ ولی باز انسان سرکشی و ناسپاسی می‌کند.

فصل پنجم: انسان و سایر مخلوقات

اشاره

فصل پنجم:

انسان و سایر مخلوقات

1. جمادات، نباتات و حیوانات

قرآن می‌فرماید: تمام هستی اعم از جمادات وگیاهان و حیوانات برای انسان آفریده شده‌اند.

اولاً؛ در قرآن درباره آنها لفظ «مَن» به کار رفته است (حرف «مَن» برای موجودات دارای عقل و شعور به کار برده می‌شود):

«وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ طَوْعًا وَکَرْ‌هًا وَإِلَیْهِ یُرْ‌جَعُونَ ». (آل­عمران/ 83)

در حالی که هر که در آسمان‌ها و زمین است، خواه ناخواه فقط تسلیم اوست و به سوی او بازگردانده می‌شوند.

ثانیاً؛ در برابر خدا خوف و خشیت دارند:

«... وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللَّ-هِ...». (بقره/ 74)

... و بعضی از سنگ‌ها از خوف خدا (از فراز کوه) به زیر می‌افتد... .

ثالثاً؛ همواره در حال تسبیح خداوند هستند:

« سَبَّحَ لِلهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ... ». (حدید/ 1)

آنچه در آسمان‌ها و زمین است، برای خداوند تسبیح گویند.

الف) قرآن، تسبیح موجودات را آگاهانه و از روی علم و شعور می‌داند: «کلٌّ قد علم صلاته و تسبیحه»

ب) هرکسی نمی‌تواند تسبیح سایر موجودات را درک کند: «و لکن لاتفقهون تسبیحهم»

ج) تسبیح موجودات، گوناگون است. امام سجاد صلی الله علیه و آله وسلم از امیرالمؤمنین نقل فرمود که مرغان در هر صبحگاه خدا را تسبیح نموده و قوت روز خود را مسئلت می‌کنند.

در نتیجه، تمام موجودات هستی، نوعی شعور دارند و طبق همان شعور، به تسبیح الهی مشغولند؛ ولی گوش ما صدای آنها را نمی‌شنود. این نظر با ظاهر آیات سازگارتر است. نطق داشتن اجسام محال نیست؛ چون در قیامت تحقق می‌یابد،

«اَنطق کلّ شیء» حتی سنگ هم علم و خشیت دارد و از خوف خدا از کوه سقوط می‌کند، «و اِنّ منها لما یَهبط من خشیة الله» حضرت سلیمان سخن مورچه را می‌فهمید و منطق‌الطیر می‌دانست. هدهد انحراف مردم را تشخیص می‌داد که نزد سلیمان آمد و گزارش داد. خداوند کوه‌ها را مخاطب قرار داده: «یا جبال اوّبی معه» (ای کوه‌ها! همراه با داود نیایش کنید) در قرآن علاوه بر این موارد از تسبیحِ دیگر موجودات نیز سخن به میان آمده است.

رابعاً؛ همه کارهای آنها بر اساس راهی است که خداوند پیش رویشان گذاشته است و با هدایت الهی است. چنانچه خداوند درباره زنبور عسل می‌فرماید:

« ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَرَ‌اتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَ‌بِّکِ ذُلُلًا یَخْرُ‌جُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَ‌ابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِیهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُ‌ونَ ». (نحل/ 69)

سپس از همه میوه‌ها بخور، پس راههای پروردگارت را خاضعانه طی کن. از

شکم‌های آنها نوشیدنی رنگارنگ بیرون می‌آید که در آن شفای مردم است، البتّه در این (زندگی زنبور) برای کسانی که فکر می‌کنند، قطعاً عبرتی است.

2. فرشتگان

قرآن کریم درباره‌ی فرشتگان مطالبی دارد که می‌توان آنها را اینگونه بیان کرد:

1-2. ویژگی‌های فرشتگان

فرشتگان، موجودات گرامی و نیکوکار

« عِبَادٌ مُکْرَ‌مُونَ ». (انبیاء/ 26)

(فرشتگان) بندگانی گرامی هستند.

(برخلاف باور نادرست کافران که آنها را فرزندان خدا می‌دانستند)

فرشتگان تسلیم محض هستند

«وَلِلهِ یَسْجُدُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْ‌ضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلَائِکَةُ وَهُمْ لَایَسْتَکْبِرُ‌ونَ».

و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از جنبده و فرشتگان، تنها برای خداوند سجده می‌کنند و تکبر و سرپیچی نمی‌کنند. (نحل/ 49)

«یَخَافُونَ رَ‌بَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَیَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُ‌ونَ ». (نحل/ 50)

و از پروردگارشان که حاکم و محیط بر آنهاست، می‌ترسند و آنچه را فرمان داده شده‌اند، انجام می‌دهند.

« لَا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِ‌هِ یَعْمَلُونَ ». (انبیاء/ 27)

(فرشتگان) در کلام بر او سبقت نمی‌گیرند و (تنها) به فرمان او عمل می‌کنند.

نگیرند و به این دلیل خداوند از فرشتگان با عنوان بندگان گرامی خود یاد کرده است. «بل عباد مکرمون . لایسبقونه بالقول و هم بامره یعملون»

فرشتگان درجات متفاوت دارند

« وَ مَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ . وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ . وَ إِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ ».

(فرشتگان گویند:) و هیچ کس از ما نیست مگر آن که برای او (مرتبه و) جایگاهی معیّن است و این ما هستیم که (برای اطاعت فرمان خداوند) صف کشیده‌ایم و این ماییم که تسبیح‌گوی (خداوند) هستیم. (صافات/ 164- 166)

منظور از بال فرشتگان

« الْحَمْدُ لِلَّ-هِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ جَاعِلِ الْمَلَائِکَةِ رُ‌سُلًا أُولِی أَجْنِحَةٍ مَثْنَیٰ وَثُلَاثَ وَرُ‌بَاعَ...». (فاطر/ 1)

ستایش، مخصوص خداوندی است که آفریدگار آسمان‌ها و زمین است؛ فرشتگان را که دارای بال‌های (قدرت) دوتادوتا و سه­تاسه­تا و چهارتاچهارتا هستند، رسولانی قرار داد.

منظور از این آیه، وجود سلسله مراتب قدرت در فرشتگان و وجود تفاوت در نقش و قدرت آنها است.

در همه حال تسبیح‌گوی خدا هستند

آیات بالا اشاره می‌کند که فرشتگان برای اطاعت فرمان خداوند، گوش به فرمان هستند و در حال تسبیح خداوند. از پیامبر اکرم نقل شده است: در تمام آسمان‌ها حتی به اندازه یک وجب مکانی وجود ندارد، مگر این که در آنجا فرشته‌ای است که نماز می‌خواند و تسبیح خدا می‌گوید؛ سپس این آیات را قرائت فرمود: «وَ إِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ . و انّا لنَحنُ المسبّحون». (صافات / 165 و 166)

«وَلَهُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَمَنْ عِنْدَهُ لَا یَسْتَکْبِرُ‌ونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَلَا یَسْتَحْسِرُ‌ونَ . یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ لَا یَفْتُرُ‌ونَ». (انبیاء/ 19و20)

و برای اوست هر که در آسمان‌ها و زمین است و کسانی که نزد او هستند (فرشتگان) از (برای) عبادت او تکبّر نمی‌ورزند و خسته و درمانده نمی‌شوند.

آنان شبانه­روز بی­آن که سستی ورزند، خدا را به پاکی می‌ستایند و اگر انسان‌ها از عبادت خدا کوتاهی کنند، آنها هرگز از عبادت کوتاهی نمی‌کنند:

« فَإِنِ اسْتَکْبَرُ‌وا فَالَّذِینَ عِنْدَ رَ‌بِّکَ یُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَهُمْ لَا یَسْأَمُونَ ».

و اگر (گروهی از مردم از عبادت خداوند) تکبر ورزیدند، پس (باکی نیست زیرا) کسانی (از فرشتگان) که نزد پروردگارت هستند، شب و روز برای او تسبیح می‌گویند و خسته نمی‌شوند. (فصلت/ 38)

امام صادق صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: فرشتگان، اهل خوردن و آشامیدن و آمیزش جنسی نیستند. «انّ الملائکة لا یأکلون و لا یشربون و لاینکحون»

فرشتگان، کارگزاران و مأموران انجام فرامین خداوند

اشاره

سؤال: به چه دلیل خداوند فرشتگان را مأمور انجام امور اداره هستی قرار داده است؛ مگر خود به تنهایی نمی‌تواند هستی را تدبیر کند؟

جواب: در جواب این سؤال باید گفت: مگر فرشتگان خودشان جزیی از عالم هستی و مخلوق نیستند و مگر نه این است که خدا وجود ملائکه را نیز تدبیر می‌کند؟ پس آفرینش ملائکه به این معنی نیست که خدا برای تدبیر عالم نیاز به کمک دارد. انجام امور با واسطه فرشتگان، مانند استفاده انسان از وسایل نیست؛ بلکه خداوند خود به آنها وجود می‌دهد و ضامن استمرار بقای آنهاست. خداوند، بی‌نیاز مطلق است و به هیچ یاوری در اداره امور جهان ندارد و اگر اموری را به دیگران می‌سپارد، مانند واگذاری تدبیر به فرشتگان، از روی عجز و ناتوانی نیست؛ بلکه از روی حکمت و در مسیر تربیت و رشد انسان است.

2-2. فرشتگان و انسان

ایمان به فرشتگان

« مَنْ کَانَ عَدُوًّا لِلَّ-هِ وَمَلَائِکَتِهِ وَرُ‌سُلِهِ وَجِبْرِ‌یلَ وَمِیکَالَ فَإِنَّ اللَّ-هَ عَدُوٌّ لِلْکَافِرِ‌ینَ ».

هر که دشمن خدا و فرشتگان و پیامبران او و جبرئیل و میکائیل باشد (کافر است و بداند که) خداوند دشمن کافران است. (بقره/ 98)

برتری انسان بر فرشتگان

با توجه به آیات آفرینش آدم و ماجرای فرشتگان، تردیدی باقی نمی‌ماند که انسان از فرشته برتر است، زیرا:

الف) انسان، مسجود فرشتگان است.

ب) فرشته، عقل محض است و شهوت ندارد و از این رو کمالش به ارزش کمال انسان نیست. هر که عقلش را بر شهوتش غلبه دهد، برتر از فرشته است.

ج) در شب معراج، جبرئیل به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم گفت: تو امام باش تا به تو اقتدا کنم؛ زیرا خداوند شما را بر ما برتری داده است.

د) یک جهت دیگر برتری انسان بر فرشتگان، بخاطر ظرفیت فراگیری علم است که خداوند در سرشت انسان قرار داده است:

«وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا ثُمَّ عَرَ‌ضَهُمْ عَلَی الْمَلَائِکَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمَاءِ هَ-ٰؤُلَاءِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ».(بقره/ 31)

و خدا همه اسما (حقائق واسرار هستی) را به آدم آموخت، سپس آن‌ها را به فرشتگان عرضه داشت وفرمود: اگر راست می‌گویید، از اسامی این‌ها به من خبر دهید؟

ارتباط فرشتگان با انسان

قرآن کریم می‌فرماید: فرشتگان، در همه احوال دنیا و آخرت (برزخ و قیامت) با انسان ارتباط دارند، گاهی بر او درود و صلوات می‌فرستند، «یصلی علیکم و ملائکته» گاهی برای او استغفار و طلب بخشش می‌کنند، «و یستغفرون للذین آمنوا» و زمانی هم برای او دست به دعا برمی‌دارند، «ربّنا و ادخلهم جنّات عدن» در هنگام مرگ و شروع عالم برزخ نیز با شعار و تلقین «الاتخافوا و لاتحزنوا» و با جمله «سلام علیکم» جان آنها را می‌گیرند. «الّذین تتوفّاهم الملائکة طیّبین یقولون سلام علیکم» و در آخرت نیز از هر سو بر آنان سلام می‌کنند.

در این جا به برخی از این آیات اشاره می‌شود:

حفاظت از انسان و ثبت اعمال او

فرشتگان هم از جان و اعمال انسان­ها حفاظت می­کنند «ان علیکم لحافظین یرسل علیکم حفظة» وهم از ایمان و فکر آنها در برابر انحرافات و وساوس شیطانی؛ زیرا «یحفظونه» هم شامل روح می‌شود و هم شامل جسم. چنان که می‌فرماید:

« لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّ-هِ...». (رعد/ 11)

برای انسان فرشتگانی است که پی‌درپی او را از پیش‌رو و از پشت سر از فرمان خداوند حفاظت می‌کنند.

« إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْهَا حَافِظٌ ». (طارق/ 4)

هیچ کس نیست مگر آن که بر او نگهبانی است.

و در جای دیگر می‌خوانیم:

« وَإِنَّ عَلَیْکُمْ لَحَافِظِینَ . کِرَ‌امًا کَاتِبِینَ . یَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ ». (انفطار/ 10- 12)

بر شما نگهبانانی گماشته شده که بزرگوارانه، بدون کینه و سوء ظنّ، کارهای شما را می‌نویسند و آنچه انجام می‌دهید، می‌دانند.

« مَا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَ‌قِیبٌ عَتِیدٌ ». (ق/ 18)

انسان هیچ سخنی را تلفظ نمی‌کند، مگر این که نزد او فرشته‌ای است مراقب و آماده برای انجام مأموریت.

درآیه قبل می‌فرماید:

« إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیَانِ عَنِ الْیَمِینِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِیدٌ ». (ق/ 17)

بخاطر بیاورید، هنگامی را که دو فرشته راست و چپ که ملازم شما هستند، اعمال شما را تلقی و ثبت می‌کنند.

دعا و استغفار برای مؤمنان و لعن کفار

« الَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْ‌شَ وَمَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَ‌بِّهِمْ وَیُؤْمِنُونَ بِهِ وَیَسْتَغْفِرُ‌ونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَ‌بَّنَا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَ‌حْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِیمِ ». (غافر/ 7)

کسانی که عرش (خدا) را حمل می‌کنند وآنان که اطراف آن هستند، پروردگارشان را با سپاس و ستایش تسبیح کرده (و به پاکی یاد می‌کنند) و به او ایمان دارند و برای کسانی که ایمان آورده‌اند (از خداوند) آمرزش می‌خواهند (و می‌گویند:) پروردگارا! رحمت و علم تو همه چیز را فراگرفته است، پس کسانی را که توبه کرده و راه تو را پیروی کرده‌اند، بیامرز و آنان را از عذاب دوزخ حفظ کن.

«أُولَ-ٰئِکَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللَّ-هِ وَالْمَلَائِکَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ».(آل­عمران/ 87)

آنان (که با آن همه دلایل روشن و سابقه‌ی ایمان، مرتدّ شدند،) کیفرشان آن است که لعنت خدا و فرشتگان و عموم مردم بر آنان باشد.

یاری رساندن به مؤمنان

« إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَ‌بَّکُمْ فَاسْتَجَابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ مُرْ‌دِفِینَ ».

(به یاد آورید) زمانی که (درجنگ بدر) از پروردگارتان فریادرسی می‌طلبیدید، پس او دعا و خواسته‌ی شما را اجابت کرد (و فرمود:) من یاری‌دهنده شما با فرستادن هزار فرشته‌ی پیاپی هستم. (انفال/ 9)

« وَمَا جَعَلَهُ اللَّ-هُ إِلَّا بُشْرَ‌یٰ وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّ-هِ إِنَّ اللَّ-هَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ». (انفال/ 10)

و خداوند، آن (پیروزی و نزول فرشتگان) را جز برای بشارت و این که دل‌هایتان با

آنان آرامش یابد قرار نداد و نصرت و پیروزی، جز از سوی خدا نیست، (به قدرت

خود و امداد فرشته هم تکیه نکنید) همانا خداوند، شکست‌ناپذیر حکیم است.

فرشتگان صورت می­گیرد:

« إِذْ یُوحِی رَ‌بُّکَ إِلَی الْمَلَائِکَةِ أَنِّی مَعَکُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِینَ آمَنُوا سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا الرُّ‌عْبَ ... ». (انفال/ 12)

خداوند به فرشتگان وحی کرد که من با شمایم، پس شما مؤمنان را پایدار و ثابت قدم سازید، من در دل کفار وحشت خواهم افکند….

خداوند حتی هنگام جان دادن هم فرشتگان را می‌فرستد تا با القای حق، مؤمن را از وسوسه‌های شیطان حفظ کند.

دیگری هم القای ترس و وحشت است که از سوی شیطان انجام می‌شود:

« إِنَّمَا ذَٰلِکُمُ الشَّیْطَانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیَاءَهُ ...». (آل‌عمران/ 175)

سخنان شیطان در هوادارانش تأثیر گذارده و آنان را می‌ترساند.

قبض روح

قرآن کریم در موارد متعددی به موضوع قبض روح انسان بدست فرشتگان اشاره می‌کند:

« إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِکَةُ...». (نساء/ 97)

همانا کسانی که فرشتگان، جانشان را می‌گیرند... .

«وَ النَّازِعَاتِ غَرْ‌قًا . وَ النَّاشِطَاتِ نَشْطًا . وَ السَّابِحَاتِ سَبْحًا . فَالسَّابِقَاتِ سَبْقًا . فَالْمُدَبِّرَ‌اتِ أَمْرً‌ا ». (نازعات/ 1- 5)

سوگند به فرشتگانی که جان (کافران) را به سختی می‌گیرند. سوگند به فرشتگانی که جان (مؤمنان) را به آسانی و نشاط می‌گیرند. سوگند به فرشتگانی که (در انجام

فرمان الهی) به سرعت شناورند. و(در انجام مأموریّت) بر یکدیگر سبقت گیرند. و امور (بندگان) را تدبیر کنند.

به فرموده امام علی علیه السلام فرشتگان با آرامی و رفاقت جان مؤمنین را می‌گیرند: «یقبضون ارواح المؤمنین یسلّونها سلاً رفیقاً»

اولاً؛ هر دسته از فرشتگان مأمور کاری مخصوص‌اند و با این که تدبیر هستی با خداست: «یدبّر الامر» ولی خداوند به فرشتگان نیز اجازه تدبیر داده است: «فالمدبّرات امراً»

ثانیاً؛ تمام هستی میدان کار فرشتگان است و فرشتگان، کار خود را به نحو احسن انجام می‌دهند.

برخی از مأموریت­های فرشتگان

خوشامدگویی به مؤمنان

«... وَالْمَلَائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بَابٍ ». (رعد/ 23)

... و فرشتگان از هر دری (برای تبریک و تهنیت) بر آنان وارد می‌شوند.

شفاعت

«... وَلَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْ‌تَضَیٰ وَهُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ ». (انبیاء/ 28)

...و آنان (فرشتگان) جز برای کسی که خداوند رضایت دهد، شفاعت نمی‌کنند واز ترس او (پروردگار) بیمناکند.

مأموران عذاب

« ...عَلَیْهَا مَلَائِکَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا یَعْصُونَ اللَّ-هَ مَا أَمَرَ‌هُمْ وَیَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُ‌ونَ ».

...آتشی که بر آن فرشتگانی درشتخو و سخت­گیر نگهبانند و خدا را در آنچه فرمانشان دهد، نافرمانی نکنند و آنچه را فرمان یابند، انجام دهند. (تحریم/ 6)

تقسیم روزی انسان

« فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْرً‌ا ». (ذاریات/ 4)

پس به فرشتگانی که کارها را تقسیم می‌کنند، سوگند.

امام رضا علیه السلام فرمود: مراد از «المقسّمات امراً» ملائکه‌ای هستند که هر روز ارزاق مردم را بین طلوع فجر تا طلوع خورشید تقسیم می‌کنند.

رابط بین مُلک و ملکوت

« تَنَزَّلُ الْمَلَائِکَةُ وَالرُّ‌وحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَ‌بِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ ». (قدر/ 4)

در آن شب، فرشتگان و روح به اذن پروردگارشان برای انجام هر کاری فرود آیند.

با نزول فرشتگان بر قلب پیامبر و امام معصوم در شب قدر، ارتباط زمین با آسمان، مُلک با ملکوت و طبیعت با ماوراء طبیعت برقرار می‌شود. در روایات آمده است که با منکران امامت، با سوره قدر احتجاج کنید؛ زیرا بر اساس این سوره، فرشتگان هر سال در شب قدر نازل می‌شوند. در زمان حیات پیامبر بر وجود شریف حضرتش وارد می‌شدند. پس از آن حضرت بر چه کسانی نازل

می‌شوند؟ روشن است که هر کسی نمی‌تواند میزبان فرشتگان الهی در شب قدر

باشد و باید او همچون پیامبر، معصوم بوده، ولایت امور بشر به عهده او باشد و او کسی جز امام معصوم نیست که در زمان ما، حضرت مهدی علیه السلام می‌باشد و فرشتگان در شب قدر

شرفیاب محضرش می‌شوند.

بشارت می­دهند و با اولیای الهی سخن می­گویند

با حضرت زکریا سخن گفتند و او را به فرزندی به نام یحیی بشارت دادند «نادته الملائکة» و همین فرشتگان با حضرت مریم گفتگو کردند: «اذ قالت الملائکة یا مریم»

بشارت دهنده به رزمندگان در جنگ هستند. «بجنود لم تروها»

بشارت دهنده در مورد فرزنددار شدن (به حضرت ابراهیم) هستند. «انا نبشرک بغلام اسمه یحیی»

بشارت دهنده به مؤمنان در لحظه‌ی مرگ هستند. «الاّ تخافوا و لا تحزنوا»

مسئول نزول وحی هستند

« یُنَزِّلُ الْمَلَائِکَةَ بِالرُّ‌وحِ مِنْ أَمْرِ‌هِ عَلَیٰ مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ أَنْ أَنْذِرُ‌وا أَنَّهُ لَا إِلَ-ٰهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ ». (نحل/ 2)

خداوند فرشتگان را همراه با وحی که از فرمان اوست، بر هر کس از بندگانش که بخواهد، فرو می‌فرستد که مردم را هشدار دهید که معبودی جز من نیست؛ پس تنها از من پروا کنید (و مخالف دستورم عمل نکنید)

گاهی به صورت انسان ظاهر می­شوند

اشاره

در مواردی فرشتگان به شکل انسان ظاهر شده‌اند که نمونه‌هایی از آن در قرآن آمده است، همچون: نزول جبرئیل بر حضرت مریم به شکل بشر، حضور هاروت و ماروت در حکومت سلیمان و نزول فرشتگان بر حضرت ابراهیم در قالب انسان و مأموریت عذاب مجرمان در دنیا، مانند قوم لوط.

3. جن و شیطان

1-3. جن

کلمه «جن» به معنای پوشاندن است و همین معنا در همه مشتقات کلمه جریان دارد؛ مانند «جنین» چون از نظرها پنهان است. «جن» طایفه‌ای از موجوداتند که از حواس ما پنهانند و در قرآن کریم بسیار اسمشان برده شده و مانند ما مکلّف به تکالیفند و همچون ما زندگی و مرگ و حشر دارند.

مقایسه­ی انسان و جن

خلقت آنها قبل از خلقت انسان بوده

« وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ . وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ ». (حجر/ 26و27)

ما انسان را از گل خشکیده‌ای که از گل بدبوی (تیره رنگی) گرفته شده بود، آفریدیم و جن را پیش از آن از آتش گرم و سوزان خلق کردیم.

از آتش آفریده شده‌اند

بر اساس دو آیه بالا، مبدأ آفرینش انسان آب و خاک بوده و مبدأ آفرینش جن باد و آتش است و شیطان نیز برای سجده نکردن خود دلیل می‌آورد که من از آتش آفریده شده­ام.

دارای تشخیص حق از باطل و منطق و استدلال هستند

همچنان که در سوره جن از قول آنها آمده است:

« قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْ‌آنًا عَجَبًا ». (جن/ 1)

بگو به من وحی شده است که جمعی از جن به سخنانم گوش فرا داده‌اند، سپس گفته‌اند: ما قرآن عجیبی شنیده‌ایم!

« یَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ ». (الرحمن/ 33)

ای گروه جنّ و انس! اگر می‌توانید از مرزهای آسمان‌ها و زمین نفوذ کنید، نفوذ کنید. هرگز نمی‌توانید مگر به واسطه قدرتی فوق العاده.

مکلّف هستند

جن نیز همچون انسان، اختیار داشته و می‌تواند مرتکب گناه گردد.

« فَیَوْمَئِذٍ لَا یُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ ». (الرحمن/ 39)

پس در آن روز (و آن موقف خاص) هیچ یک از انس و جن، از گناهش پرسیده نشود.

بخاطر همین در میان آنها مؤمن و کافر وجود دارد؛ در قرآن کریم از قول اجنّه نقل شده است:

« وَأَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَٰلِکَ کُنَّا طَرَ‌ائِقَ قِدَدًا. ...وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقَاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولَ-ٰئِکَ تَحَرَّ‌وْا رَ‌شَدًا ». (جن/ 11-14)

و این که در میان ما افرادی صالح و افرادی غیر صالحند و ما گروه‌های متفاوتی هستیم. ...و این که گروهی از ما مسلمانان و گروهی ظالمند، هر کس اسلام را اختیار کند راه راست را برگزیده.

از نعمت‌های زمین استفاده می­کنند

اشاره

خداوند نعمت‌ها را برای رشد و تربیت انسان و جن آفریده است؛ چنانچه می‌فرماید

« وَالْأَرْ‌ضَ وَضَعَهَا لِلْأَنَامِ ». (الرحمن/ 10)

و زمین را برای زمینیان قرار داد

و پس از آن انسان و جن را مخاطب قرار می‌دهد که:

« فَبِأَیِّ آلَاءِ رَ‌بِّکُمَا تُکَذِّبَانِ ». (الرحمن/ 13)

(ای انسان و جن)؛ کدامین نعمت پروردگارتان را انکار می‌کنید؟

2-3. شیطان

شیطان به هر موجود موذی و منحرف‌کننده گفته می‌شود، موجودی که از راه راست برکنار بوده، در صدد آزار دیگران است، موجودی که سعی درایجاد دودستگی و اختلاف و فساد دارد و این که به «ابلیس» هم شیطان اطلاق شده، بخاطر فساد و شرارتی است که در او وجود دارد.

ابلیس اسم یک موجود خاص است؛ اما شیطان به هر متمرد و فاسدی می‌گویند و لذا قرآن می‌فرماید: « شَیَاطِینَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ ». (انعام/ 112) به هر موجود مضر شیطان می‌گویند؛ ولی به هرکس ابلیس نمی‌گویند. ضرب المثلی است، می­گویند: «هر گردویی گرد است؛ ولی هر گردی گردو نیست». ابلیس شیطان است، ولی هر شیطانی ابلیس نیست.

1-2-3. ویژگی‌های شیطان

کلمه شیطان نزدیک به هفتاد بار در قرآن ذکر شده که شامل موجودات ناپاک و موذی و... می­شود؛ اما کلمه ابلیس یازده مرتبه در قرآن آمده و به تصریح قرآن ازجنیان است؛ از این رو در مبحث جن به آن پرداخته شده است:

«وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ کَانَ مِنَ الْجِنِّ...».(کهف/ 50)

به یاد آرید زمانی را که به فرشتگان گفتیم برای آدم سجده کنید، آنها همگی سجده کردند، جز ابلیس، او از جن بود.

در آیات مربوط به داستان آدم مطرح شد که پس از سرپیچی شیطان از دستور سجده بر آدم و رانده شدن از درگاه الهی به عزت خداوند قسم خورد که انسان را گمراه کند و به همین خاطر در فرهنگ قرآنی شیطان نقش مهمی در سرنوشت انسان دارد و به همین خاطر خداوند مکررخطر او را به انسان یادآوری می کند.

سؤال: چرا خدا شیطان را آفرید و به او مهلت داد و او را بر انسان مسلط کرد؟ چرا درخواست او را درباره ادامه حیاتش پذیرفت و چرا فوراً نابودش نکرد؟

جواب: اولاً؛ خداوند شیطان را شیطان نیافرید، خلقت شیطان از آغاز، پاک و بی‌عیب بود و به همین دلیل، سالیان دراز در صف مقربان درگاه خدا و فرشتگان بزرگ جای گرفته بود. سپس با قیاس بی­مورد، بنای طغیان و سرکشی گذاشت و رانده درگاه خداوند گردید و لقب شیطان به خود اختصاص گرفت و انحرافش بر أثر خواست خودش بود.

ثانیاً؛ مهلت دادن به بدکاران، از سنت‌های الهی و در مسیر آزمایش و امتحان انسان است، علاوه بر آن که باید اسباب خیر و شر فراهم باشد و انسان با اختیار، راهی را انتخاب کند.

سؤال: آیا اغوای شیطان همواره به وسیله خود او انجام می‌گیرد یا آن که دستیارانی دارد؟

جواب: شیطان دارای دستیارانی است که قرآن درباره آنها تعبیرات متفاوتی دارد؛ گاهی تعبیر «ذریه» (فرزندان) شیطان را به کار می‌برد و گاهی از تعبیر «جنود» شیطان (لشکر) استفاده می‌کند و گاهی کلمه «قبیله» را به کار می‌برد.

«...إِلَّا إِبْلِیسَ کَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَ‌بِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّ‌یَّتَهُ أَوْلِیَاءَ مِنْ دُونِی...»

جز ابلیس، او از جن بود، سپس از فرمان پروردگارش خارج شد، آیا (با این حال) او و فرزندانش را به جای من اولیای خود انتخاب می‌کنید. (کهف/ 50)

« وَجُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ ». (شعراء/ 95)

و همچنین لشکریان ابلیس عموما.

« ...إِنَّهُ یَرَ‌اکُمْ هُوَ وَقَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لَا تَرَ‌وْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّیَاطِینَ أَوْلِیَاءَ لِلَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ ». (اعراف/ 27)

... چه این که او و همکارانش شما را می‌بینند و شما آنها را نمی‌بینید (اما بدانید) ما شیاطین را اولیای کسانی قرار دادیم که ایمان نمی‌آورند.

2-2-3. شیطان و انسان

شیطان به عزت خداوند سوگند یاد کرده که با استمداد از حزب و قبیله‌اش و از راه زینت دادن، وعده‌ها، تبلیغات، وسوسه‌ها و...، از هر سو انسان را شکار کند و مردم در برابر این سوء قصد به چند گروه تقسیم می‌شوند، از جمله:

« قَالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ . إِلَّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ ». (ص/ 82 و83)

ابلیس گفت: به عزّت تو سوگند که همه (ی مردم) را گمراه خواهم کرد. مگر بندگان تو آنان که خالص شده‌اند.

پیامبران الهی معصومند و شیطان نمی­تواند دردرون آنها وسوسه کند و با آنان تماس بگیرد؛ مانند موسی که خداوند از او به عنوان بنده مخلص یاد می‌کند.

« وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ مُوسَیٰ إِنَّهُ کَانَ مُخْلَصًا وَکَانَ رَ‌سُولًا نَبِیًّا ». (مریم/ 51)

و در این کتاب از موسی یاد کن؛ زیرا که او بنده‌ی (برگزیده و) خالص شده (خدا) و فرستاده‌ای پیامبر بود.

«مُخلَص» آن گروه از افراد برگزیده‌ای هستند که شیطان راه نفوذ بر آنان را ندارد و خداوند، افرادی را برای رسالت خالص کرده است.

« إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّیْطَانِ تَذَکَّرُ‌وا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُ‌ونَ ».

همانا کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند، هرگاه وسوسه‌های) شیطانی به آنان نزدیک شود، متوجّه می‌شوند (و خدا را یاد می‌کنند) آن گاه بینا می‌گردند. (اعراف/ 201)

« مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ . الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ ». (ناس/ 4 و5)

از شرّ وسوسه شیطان. آن که اندیشه بد در دل مردمان افکند.

« وَمَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّ‌حْمَ-ٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِ‌ینٌ ». (زخرف/ 36)

و هر که از یاد خدای رحمن روی گردان شود، شیطانی بر او می‌گماریم که همراه و دمساز وی گردد.

3-2-3. دشمنی شیطان با انسان

«أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یَا بَنِی آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّیْطَانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ . وَأَنِ اعْبُدُونِی هَ-ٰذَا صِرَ‌اطٌ مُسْتَقِیمٌ». (یس/ 60 و61)

ای فرزندان آدم! مگر با شما پیمان نبستم که شیطان را اطاعت نکنید که همانا او برای شما دشمنی آشکار است و تنها مرا بپرستید که راه مستقیم همین است.

« إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا یَدْعُو حِزْبَهُ لِیَکُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِیرِ ». (فاطر/ 6)

بی‌گمان شیطان دشمن شما است، پس شما نیز او را دشمن بگیرید؛ جز این نیست که او دار و دسته‌ی خود را فرا می‌خواند تا از اصحاب دوزخ باشند.

4-2-3. هشدارهای مکرر خداوند درباره شیطان

«یَا بَنِی آدَمَ لَا یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطَانُ کَمَا أَخْرَ‌جَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِیُرِ‌یَهُمَا سَوْآتِهِمَا إِنَّهُ یَرَ‌اکُمْ هُوَ وَقَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لَا تَرَ‌وْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّیَاطِینَ أَوْلِیَاءَ لِلَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ». (اعراف/ 27)

ای فرزندان آدم! مبادا شیطان فریبتان دهد، آنگونه که پدر و مادرِ (نخستین) شما را از بهشت بیرون کرد، (با وسوسه‌ی خوردن از آن درخت) لباس را از تن آن دو برکند تا عورت‌هایشان را بر آنان آشکار سازد. همانا شیطان و گروهش شما را از آنجا که شما آنها را نمی‌بینید، می‌بینند. ما شیاطین را دوستان و سرپرستان کسانی که ایمان نمی‌آورند، قرار دادیم.

« وَقُلْ لِعِبَادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطَانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ إِنَّ الشَّیْطَانَ کَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوًّا مُبِینًا ». (اسراء/ 53)

و به بندگانم بگو: سخنی گویند که نیکوتر است، چرا که شیطان (با سخنان ناموزون) میان آنان فتنه و فساد می‌کند. همانا شیطان همواره برای

انسان، دشمنی آشکار بوده است.

خداوند در این آیه و آیات دیگر هشدار می‌دهد که شیطان، همواره دشمن انسان بوده، در دشمنی لحظه‌ای درنگ نمی­کند.

5-2-3. برنامه گام­به­گام شیطان

« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ وَمَنْ یَتَّبِعْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّ-هِ عَلَیْکُمْ وَرَ‌حْمَتُهُ مَا زَکَیٰ مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَ-ٰکِنَّ اللَّ-هَ یُزَکِّی مَنْ یَشَاءُ وَاللَّ-هُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ». (نور/ 21)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! گام‌های شیطان را پیروی نکنید و هرکس پیرو گام‌های شیطان شود، همانا که او به فحشا و منکر فرمان می‌دهد و اگر فضل و رحمت خداوند بر شما نبود، هرگز هیچ یک از شما پاک نمی‌شد. ولی خداوند هر کس را بخواهد، پاک می‌سازد و خدا شنوا و داناست.

مرحله اول؛ القای وسوسه. «وسوس الیه»

مرحله دوم؛ تماس می‌گیرد. «مسّهم طائف»

مرحله سوم؛ در قلب فرو می‌رود. «فی صدور الناس»

مرحله چهارم؛ در روح می‌ماند. «فهو له قرین»

مرحله پنجم؛ انسان را عضو حزب خود می‌کند. «حزب الشیطان»

مرحله ششم؛ سرپرست انسان می‌شود. «و من یتخد الشیطان ولیاً»

مرحله هفتم؛ انسان خود یک شیطان می‌شود. «شیاطین الانس و...»

6-2-3. برخی ترفندهای شیطان

کارهای سراسر شرشیطان در قرآن عبارتند از: وسوسه، امر به فحشا و زشتی، زینت دادن کارهای زشت، ایجاد ترس و وحشت و دشمنی، وعده فقر و تهیدستی­دادن ، بدقولی و خلف وعده­کردن، اسراف و بازداشتن از یاد خدا، اختلاف و تفرقه، تمرد و نافرمانی، ایجاد شک و تردید، شرک و انحراف ومشغول کردن انسان به آرزوهای طولانی.

شیطان، هر کس را به گونه‌ای گمراه می‌کند:

البته قرآن راه درمان و فرار انسان از شیطان را در دو چیز معرفی می‌کند:

یکی آن که به دید دشمن به او بنگرد، «انّ الشّیطان لکم عدوّ فاتّخذوه عدوّاً»

دیگر آن که از شرور شیطان، به خداوند پناه ببرد. «و امّا ینزغنّک من الشّیطان نزغ فاستعذ بالله» وگرنه شیطان خارجی، «الشّیطان سوّل لهم» و شیطان درونی، «وکذلک سوّلت لی نفسی» انسان را به هلاکت و نابودی می‌رسانند.

فصل ششم: ابعاد وجودی انسان

اشاره

فصل ششم:

ابعاد وجودی انسان

1. دوبعدی بودن انسان

« ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِیهِ مِنْ رُ‌وحِهِ... ». (سجده/ 9)

سپس (اندام) او را موزون ساخت و از روح خویش در وی دمید

« أَوَلَیْسَ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضَ بِقَادِرٍ عَلَیٰ أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَیٰ وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِیمُ ». (یس/ 81)

آیا کسی که آسمان‌ها و زمین را آفرید، توانا نیست که مثل آنها را بیافریند؟ آری، (می‌تواند) و او آفریدگار بسیار داناست.

« اللهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَالَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضَیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَیُرْ‌سِلُ الْأُخْرَ‌یٰ إِلَیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُ‌ونَ ». (زمر/ 42)

خداوند است که جان‌ها را به هنگام مرگشان به طور کامل می‌گیرد، و (جان) آن را که نمرده است در هنگام خواب (می‌گیرد)، پس آن را که مرگ بر او قطعی شده نگاه می‌دارد و جان‌های دیگر را (که مرگش فرا نرسیده) برای مدتی معین (به جسم آنان) باز می‌گرداند. بی شک در این (گرفتن و دادن روح هنگام خواب و بیداری)، برای گروهی که فکر می‌کنند، نشانه‌هایی بزرگ (از قدرت خدا) وجود دارد.

توضیح: انسان بخاطر برخورداری از بعد مادی و بعد معنوی، موجودی دو بعدی است؛ موجودات سه گروه هستند:

شرافت انسان و وجه تمایز او از سایر موجودات این است که انسان هم وظیفه دارد و هم غریزه. انسان بخاطر برخورداری از دو بعد متفاوت، شخصیت و نیازهای متفاوتی با سایر موجودات دارد. نیازهای انسان را به دو دسته می‌توان تقسیم کرد:

اجتماعی است؛ یعنی اگر انسان تنها زندگی می‌کرد، این نیازها وجود نداشت؛ اما

اگر پانصد نفر خواستند در یک جا زندگی کنند، مقررات می‌خواهد در زندگی جمعی نیازهای جدیدی هست؛ مانند: نیاز به مسئول، انواع قانون و مقررات و... .

در حقیقت انسان بین دو بی­نهایت قرار دارد. اگر اوج گرفت تا بی‌نهایت اوج می‌گیرد و از فرشته برتر می‌شود و اگر سقوط کرد تا بی‌نهایت سقوط می‌کند و آن قدر پست می‌شود که قرآن می‌فرماید: « ثُمَّ رَ‌دَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِینَ ». (تین/ 5) انسان می‌تواند از همه‌ی بدها بدتر شود. موش دزد است و یک انسان می­تواند به اندازه‌ی همه‌ی موش‌های دنیا، دزدی کند، گرگ درنده است و یک انسان می‌تواند به اندازه‌ی تاریخ خلقت گرگ درندگی کند. روباه حیله­گراست و انسان می‌تواند به اندازه‌ی روباه‌های کره‌ی زمین حیله­گری کند و مار نیش می‌زند و زبان انسان می‌تواند به اندازه‌ی همه‌ی مارهای دنیا نیش بزند و شتر کینه دارد و

انسان می‌تواند کینه‌ی صد ساله داشته باشد. انسان موجودی است که می­تواند از

ملائکه بهتر‌شود و اگر تربیت انبیا شامل او نشود از حیوان هم پست‌تر شود. اگر انسان هدایت انبیا شامل او نشود، هیتلر می‌شود و اگر شامل او شود، امام علی می‌شود. انسان موجودی است که فراز و نشیب زیادی دارد.

بزرگترین خسارت انسان این است که حقیقت خود را فراموش کند. خدا می‌گوید: وقتی می‌خواهیم انسانی را مجازات کنیم، کاری می‌کنیم که خودش را فراموش کند. «نَسُوا الله ». مردم خدا را فراموش می‌کنند، ما هم کاری می‌کنیم که «فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ». (حشر/ 19) خودشان را فراموش کنند؛ یعنی قابلیت و استعداد و نیروهای مادی و معنوی و جایگاه و منزلت خودت را فراموش می‌کنی. دنیای غرب انسان را چنان از خود غافل می‌کند که می‌گوید: انسان یعنی، کار، شهوت و رفاه. مگر انسان برای خوراک و پوشاک خلق شده؟ اگر این طور است، پس این همه استعداد برای چه می‌خواستیم؟ اگر من برای زندگی مادی و این جهانی خلق شده بودم، این همه استعداد نمی‌خواستم.

قرآن می‌گوید: انسان بی‌نهایت بزرگ است؛ اگر بداند که چه قدر می‌ارزد، زود خود را به امور دنیوی و مادی نمی‌فروشد. گاهی آدم نمی‌داند این مس است یا طلا؛ چون شناخت ندارد، ممکن است فریب بخورد. گاهی آدم نمی‌داند که چه قدر می‌ارزد، خودش را ارزان می‌فروشد، اگر بنزین لیتری یک میلیون تومان باشد، در آن صورت مردم همه جا سوار ماشین شخصی نمی‌شوند و فقط برای کارهای خیلی مهم سوار ماشین شخصی می‌شوند. اگر آدمی بفهمد که چقدر ارزشمند است، زود و ارزان خودش را نمی‌فروشد. چشم، گوش، استعداد و عمرش را راحت در اختیار دیگران قرار نمی­دهد.

2. روح در قرآن

1-2. معانی روح در قرآن

کلمه‌ی «روح» بیست و یک مرتبه در قرآن آمده و در موارد زیر بکار رفته است:

الف) روحی که در کالبد انسان دمیده شده است. «نفخ فیه من روحه»،

ب) وحی. «یُلقی الرّوح من أمره علی مَن یشاء من عباده»،

ج) قرآن. «کذلک اَوحینا الیک روحاً من أمرنا»،

د) روح القدس. «ایّدناه بروح القدس»،

ه) فرشته برتر. «تنزّل الملائکة والروح»،

« وَیَسْأَلُونَکَ عَنِ الرُّ‌وحِ قُلِ الرُّ‌وحُ مِنْ أَمْرِ رَ‌بِّی وَمَا أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا ».

و از تو درباره‌ی روح می‌پرسند. بگو: روح از امور پروردگارم (و مربوط به او) است و جز اندکی از دانش به شما نداده‌اند. (اسراء/ 85)

امام باقر صلی الله علیه و آله وسلم کلمه‌ی «قلیل» را به علم قلیل تفسیر نکردند؛ بلکه به معنای افراد قلیل تفسیر فرمودند. یعنی علم کامل، تنها به اندکی از مردم داده شده و تنها آنان به حقیقت روح آگاهی دارند.

« وَهُوَ الَّذِی یَتَوَفَّاکُمْ بِاللَّیْلِ وَیَعْلَمُ مَا جَرَ‌حْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضَیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْ‌جِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمَا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ». (انعام/ 60)

و او کسی است که (روح) شما را در شب (به هنگام خواب) می‌گیرد و آنچه را در روز انجام می‌دهید می‌داند، سپس شما را از خواب برمی‌انگیزد تا مدّت معیّن (عمر

شما) سپری شود. عاقبت بازگشت شما به سوی اوست پس شما را به آنچه انجام می‌دهید، خبر می‌دهد.

«...وَلَوْ تَرَ‌یٰ إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَرَ‌اتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلَائِکَةُ بَاسِطُو أَیْدِیهِمْ أَخْرِ‌جُوا أَنْفُسَکُمُ... ». (انعام/ 93)

و (ای پیامبر!) اگر ببینی زمانی را که ستمگران در سکرات مرگ قرار گرفته و فرشتگان (برای قبض روح آنان) دست‌های (قدرت) خویش را گشوده و فرمان جان دادن می‌دهند.

2-2. انتساب روح انسان به خدا

« ...وَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُ‌وحِی... ». (حجر/ 29)

از روح خود در او دمیدم

3-2. دیدن رؤیا از نشانه‌های استقلال روح

در قرآن خواب‌های متعددی نقل شده که تعبیر شدن آنها در بیداری، از نشانه‌ی استقلال روح و رابطه‌ی آن با امور غیبی است، از جمله:

الف) خواب حضرت یوسف

« إِذْ قَالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یَا أَبَتِ إِنِّی رَ‌أَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَ‌أَیْتُهُمْ لِی سَاجِدِینَ ». (یوسف/ 4)

آن گاه که یوسف به پدر خویش گفت: ای پدر! همانا من (در خواب) یازده ستاره با خورشید و ماه دیدم، آنها را در برابر خود سجده‌کنان دیدم.

ب) خواب حاکم مصر

« وَقَالَ الْمَلِکُ إِنِّی أَرَ‌یٰ سَبْعَ بَقَرَ‌اتٍ سِمَانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ یَابِسَاتٍ یَا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی رُ‌ؤْیَایَ إِنْ کُنْتُمْ لِلرُّ‌ؤْیَا تَعْبُرُ‌ونَ ». (یوسف/ 43)

و (روزی) پادشاه (مصر) گفت: من هفت گاو فربه که هفت گاو لاغر آنها را می‌خورند و هفت خوشه سبز و (هفت خوشه) خشکیده‌ی دیگر را (در خواب) دیدم، ای بزرگان قوم! اگر تعبیر خواب می‌کنید درباره‌ی خوابم به من نظر دهید.

ج) خواب زندانیان مصر

« وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَیَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّی أَرَ‌انِی أَعْصِرُ خَمْرً‌ا وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّی أَرَ‌انِی أَحْمِلُ فَوْقَ رَ‌أْسِی خُبْزًا تَأْکُلُ الطَّیْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِیلِهِ إِنَّا نَرَ‌اکَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ ».

و با یوسف، دو جوان دیگر وارد زندان شدند. یکی از آن دو (نزد یوسف آمد و) گفت: من در خواب خود را دیدم که (انگور را) برای شراب می‌فشارم و دیگری گفت: من خود را در خواب دیدم که بر سرم نانی می‌برم و پرندگان از آن می‌خورند، ما را از تعبیر خوابمان آگاه ساز! همانا ما تو را از نیکوکاران می‌بینیم. (یوسف/ 36)

د) خواب پیامبر اسلام

« لَقَدْ صَدَقَ اللَّ-هُ رَ‌سُولَهُ الرُّ‌ؤْیَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَ‌امَ إِنْ شَاءَ اللَّ-هُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُ‌ءُوسَکُمْ وَمُقَصِّرِ‌ینَ لَا تَخَافُونَ... ». (فتح/ 27)

همانا خداوند، آن رؤیا را برای پیامبرش به حق تحقق بخشید. شما مسلمانان انشاءاللّه آسوده خاطر، در حالی که (موی) سرهای خود را تراشیده و تقصیر (و مو و ناخن)

کرده‌اید کوتاه کرده‌اید و از هیچ‌کس ترس و وحشتی ندارید، به مسجد الحرام داخل خواهید شد.

ه) خواب حضرت ابراهیم

« ...قَالَ یَا بُنَیَّ إِنِّی أَرَ‌یٰ فِی الْمَنَامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَ‌یٰ... ». (صافات/ 102)

گفت: ای فرزندم! همانا در خواب (چنین) می‌بینم که تو را ذبح می‌کنم، پس بنگر که چه می‌بینی و نظرت چیست؟ ...

توضیح: در یک تقسم­بندی عوالم عبارتند از: عالم طبیعت، عالم مثال، عالم عقل.

روح انسان بخاطر تجردی که دارد، در خواب با آن دو عالم ارتباط برقرارمی‌کند و به میزان استعداد و امکان خویش، حقایقی را درک می‌کند. اگر روح کامل باشد، حقایق را به همان صورت واقعی درک و فهم می‌کند و اگرنه حقایق به گونه­ای دیگرخود را نشان می­دهند و آنها را در قالب‌های دیگر می‌یابد. همان طور که در بیداری، شجاعت را در شیر و حیله را در روباه و بلندی را در کوه می­دانیم و می‌بینیم، در خواب نیز علم را در قالب نور، ازدواج را در قالب لباس و جهل و نادانی را به صورت تاریکی مشاهده می‌کنیم.

کسانی‌که خواب می‌بینند، چند دسته‌اند:

دسته اول؛ کسانی‌که روح کامل و مجردی دارند و بعد از خواب رفتنِ حواس، با عالم عقل مرتبط شده و حقایقی را صاف و روشن از دنیای دیگر دریافت می‌کنند. (نظیر تلویزیون‌های سالم با آنتن‌های مخصوص جهت‌دار که امواج ماهواره‌ای را از نقاط دور دست می‌گیرد.) این­گونه خواب‌ها که دریافتش مستقیم و صاف است، نیازی به تعبیر ندارد.

دسته دوم؛ کسانی هستند که دارای روح متوسط هستند و در عالم رؤیا، حقایق را ناصاف و همراه با برفک و تشبیه و تخیل دریافت می‌کنند. (که باید مفسری در

کنار دستگاه گیرنده، ماجرای فیلم را توضیح دهد و به عبارتی، عالمی آن خواب را تعبیر کند)

دسته سوم؛ کسانی هستند که روح آنان به قدری متلاطم و ناموزون است که خواب آنها مفهومی ندارد. (نظیر صحنه‌هایِ پراکنده و پربرفک تلویزیونی که کسی چیزی سردرنمی‌آورد.) این نوع رؤیاها که قابل تعبیر نیستند، در قرآن به «اضغاث احلام» تعبیر شده است.

3. قلب در قرآن

1-3. مفهوم قلب

در قرآن قلب به معانی مختلفی به کار رفته است:

اول: به معنی «عقل و درک»

« إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَذِکْرَ‌یٰ لِمَنْ کَانَ لَهُ قَلْبٌ... ». (ق/ 37)

در این مطالب تذکر و یادآوری است برای آنان که نیروی عقل و درک داشته باشند.

« خَتَمَ اللَّ-هُ عَلَیٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَیٰ سَمْعِهِمْ وَعَلَیٰ أَبْصَارِ‌هِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ ».

خدا بر دلها و گوشهای آنان مهر نهاده و بر چشم‌های آنها پرده افکنده و عذاب بزرگی در انتظار آنها است. (بقره/ 7)

« إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَذِکْرَ‌یٰ لِمَنْ کَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَهُوَ شَهِیدٌ ». (ق/ 37)

قطعاً در سرگذشت پیشینیان تذکر و اندرزی است، برای آن کس که عقل دارد یا گوش فرا دهد و حاضر باشد.

دوم: به معنی «روح و جان»

« ...وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ… ». (احزاب/ 10)

هنگامی که چشم‌ها از وحشت فرو مانده و جان‌ها به لب رسیده بود.

« قُلْ مَنْ کَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِ‌یلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَیٰ قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللَّ-هِ مُصَدِّقًا لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَ هُدًی وَبُشْرَ‌یٰ لِلْمُؤْمِنِینَ ». (بقره/ 97)

بگو کسی که دشمن جبرئیل باشد (در حقیقت دشمن خدا است) چرا که او به فرمان خدا قرآن را بر قلب تو نازل کرده است، قرآنی که کتب آسمانی پیشین را تصدیق می‌کند و هدایت و بشارت برای مؤمنان است.

سوم: به معنی «مرکز عواطف»

« ...وَأُشْرِ‌بُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِ‌هِمْ... ». (بقره/ 93)

و دل‌های آنها با محبت گوساله بر أثر کفر آبیاری شد.

« فَبِمَا رَ‌حْمَةٍ مِنَ اللَّ-هِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ... ». (آل‌عمران/ 159)

(ای رسول ما!) پس بخاطر رحمتی از جانب خدا (که شامل حال تو شده،) با مردم مهربان گشته‌ای و اگر خشن و سنگدل بودی، (مردم) از دور تو پراکنده می‌شدند... .

« ...سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا الرُّ‌عْبَ... ». (انفال/ 12)

به زودی در دل کافران ترس ایجاد می‌کنم.

2-3. انواع قلب

قرآن سه نوع قلب معرفی می‌کند:

الف) قلبی که جز خدا در او نیست. «لیس فیه احد سواه»

ب) قلبی که پیرو راهنمای حق، توبه کننده از گناه و تسلیم حق باشد.

ج) قلبی که از حب دنیا، سالم باشد.

د) قلبی که با یاد خدا، آرام گیرد.

ه) قلبی که در برابر خداوند، خاشع است.

البته قلب مؤمن، هم با یاد خداوند آرام می‌گیرد و هم از قهر او می‌ترسد. «اذا ذُکر الله وَجِلَت قلوبهم» همانند کودکی که هم با والدین آرام می‌گیرد و هم از آنان حساب می‌برد.

الف) قلبی که از خدا غافل است و لایق رهبری نیست. «لاتطع من اغفلنا قلبه»

ب) دلی که دنبال فتنه و دستاویز می‌گردد. « فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ »

ج) دلی که قساوت دارد. «جعلنا قلوبهم قاسیة»

د) دلی که زنگار گرفته است. «بل ران علی قلوبهم ما کانوا یکسبون»

ه) دلی که مُهر خورده است. «طبع الله علیها بکفرهم»

قلب منیب، آن است که بعد از توجه به انحراف و خلاف، توبه و انابه کرده و به سوی خدا باز گردد. ویژگی بارز آن تغییر حالات در رفتار و گفتار انسان است.

امام صادق صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند: این جمله (آیه) را زیاد بگویید و خود را از انحراف ایمن و درامان ندانید.

3-3. حالات قلبی انسان

«... وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحَاسِبْکُمْ بِهِ اللَّ-هُ فَیَغْفِرُ لِمَنْ یَشَاءُ وَیُعَذِّبُ مَنْ یَشَاءُ وَاللَّ-هُ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ». (بقره/ 284)

اگر آنچه را در دل دارید آشکار سازید یا پنهان دارید، خداوند شما را طبق آن محاسبه می‌کند. پس هر که را بخواهد (و شایستگی داشته باشد) می‌بخشد و هر که را بخواهد (و مستحق باشد) مجازات می‌کند و خداوند بر هرچیزی تواناست.

4-3. امراض قلبی انسان

قرآن می‌فرماید: بعضی از دلها پاک هستند و بعضی از دلها مریض و ناپاک. دل مریض مملو است از شک و بدگمانی و انکار و تعصب و لجبازی و غرور و...، دل سالم هم پر از مهر و ایمان و خلوص و توحید است.

اگر دل مریض باشد، مانند ظرف نشسته‌ای است که در آن شیر بریزی. هرچه بیشتر در ظرف نشسته شیر بریزی، شیر زودتر فاسد می‌شود. باید به امراض قلبی دقت کرد. امام زین العابدین علیه السلام در سحر ماه رمضان از خواب بر می‌خیزد و می‌گوید: «اللَّهُمَّ فَلَکَ الْحَمْدُ عَلَی مَا نَقَّیْتَ مِنَ الشِّرْکِ قَلْبِی» خدایا! تو را شکر که قلب مرا از شرک پاک کردی.

قلب سالم قلبی است که آرامش دارد؛ چون می‌داند که بیهوده نیست و می‌داند که کارهایش زیر نظر خداست. «أَلا بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ». (رعد/ 28) آدم از چه

چیزی دلهره دارد؟ انسانی که می‌ترسد، ترس او یا از نابود شدن است یا از به اسارت رفتن. کسی که به خدا ایمان دارد، آگاه است که نابود نمی‌شود. و می­داند که مرگ نابوی نیست؛ بلکه با مرگ خانه را عوض می‌کند و لباسش عوض می‌شود. آدم مؤمن خود را در محضر خدا می‌بیند. هیچ­گاه غصه نمی‌خورد که کاش این طور می‌شد. بنابراین قلب سالم، قلبی است که لجاجت نمی‌کند، پس از فهمیدن، باور می‌کند و تسلیم می‌شود.

« أَفَمَنْ شَرَ‌حَ اللَّ-هُ صَدْرَ‌هُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَیٰ نُورٍ مِنْ رَ‌بِّهِ فَوَیْلٌ لِلْقَاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللَّ-هِ أُولَ-ٰئِکَ فِی ضَلَالٍ مُبِینٍ ». (زمر/ 22)

آیا کسی که خدا سینه‌اش را برای (پذیرش) اسلام گشاده است، پس او از طرف خدا بر (فراز مرکبی از) نور است (مثل کسی است که در تنگنای تعصب و لجاجت و غرور است؟ نه) پس وای بر آنان که از سنگدلی یاد خدا نمی‌کنند! آنان در گمراهی آشکارند.

توضیح: عوامل قساوت چیست؟درروایاتی بعضی از عوامل قساوت بیان شده است ازجمله: پرخوری، پرخوابی، پرگویی، سر و کله زدن با آدم احمق، نشست و برخاست با آدم‌های عیاش، شنیدن لهو و لعب، خنده‌ی زیاد، آرزوی زیاد.

یکی دیگر از عوامل قساوت قلب تغذیه است: «حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللهِ ...». (مائده/ 3) گوشت مرده خوردن حرام است. خون خوردن حرام است. لذا سفارش شده است که یک سری از غذاها را نخورید که «قسی القلب» می‌شوید.

«کَلَّا بَلْ رَ‌انَ عَلَیٰ قُلُوبِهِمْ مَا کَانُوا یَکْسِبُونَ . کَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَ‌بِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ».

چنین نیست، بلکه آنچه کسب می‌کردند بر دلهایشان زنگار نهاده است. آنان در آن روز از(الطاف) پروردگارشان محجوب و محرومند. (مطففین/ 14 و 15)

توضیح: گاهی دل آدم زنگ می‌زند. امام باقر صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: هیچ بنده‌ای نیست، مگر آن که قلبش سفید است. با انجام هر گناه، در آن سفیدی نقطه‌ی سیاهی پدید می‌آید و اگر توبه کند، آن سیاهی محو می‌شود و اگر اصرار بر گناه کند، سیاهی

توسعه یافته و تمام سفیدی قلب را فرامی‌گیرد و دیگر انسان به خیر و سعادت راه پیدا نمی­کند.

« رَ‌بَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ رَ‌حْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ ».

(راسخان در علم می‌گویند:) پروردگارا! پس از آن که ما را هدایت کردی، دلهای ما را به باطل مایل مگردان و از سوی خود ما را رحمتی ببخش. به راستی که تو خود بسیار بخشنده‌ای. (آل‌عمران/ 8)

توضیح: «زیغ» به معنی انحراف از راه حق است. افراد با تقوا یکی از دعاهایشان این است: « رَ‌بَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا » (آل­عمران/ 8) بعد از آن که ما را هدایت کردی و در خط قرار دادی، قلب ما را منحرف نکن.

بعد از آن که باور کردم، شک نکنم. حضرت یوسف را در چاه انداختند، در زندان انداختند، درها را به رویش بستند، توطئه‌ای برای به فساد کشاندن او راه انداختند. از همه‌ی این خطرات به سلامت خارج شد؛ اما این که حکومت را در اختیار گرفت، چون حکومت آدم را مست می‌کند، گفت: خدایا! حالا که مرا رئیس حکومتم کردی، خدایا! وقتی جان مرا می‌گیری، من مسلمان باشم! علی بن ابیطالب علیه السلام پای سخنرانی پیغمبر بود. پیغمبر در سخنرانی اعلام کرد: یا علی! تو را خواهند کشت! حضرت علی نترسید و هیچ سؤالی نکرد که چه کسی؟ چرا؟ چه زمانی و چگونه می‌کشد؟ فقط پرسید: یا رسول خدا! وقتی مرا می‌کشند «أَفِی سَلَامَةٍ مِنْ دِینِی»⁽¹⁾دین خواهم داشت یا بی‌دین خواهم بود؟ و نکند منحرف شده باشم. علی علیه السلام به فکر انحراف است. یوسف به فکر انحراف است. انحراف یکی از امراض قلبی است.

این درس بزرگی است، این انسان است که در یک چشم به هم زدن ممکن است، منحرف شود. آدم شدن مثل رانندگی است، کسی ممکن است چهل سال راننده باشد و با لحظه‌ای چرت زدن به دره بیافتد. امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: شیطان شش هزار سال عبادت کرد، ولی در یک چشم به هم زدن در برابر خدا لجبازی کرد. گفت: سجده نمی‌کنم. با یک لحظه لجبازی هزاران سال عبادتش از بین رفت.

قرآن می‌گوید: «فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ». (آل­عمران/7)

آنهایی که در دلشان انحراف است، از متشابهات پیروی می‌کند. آیات محکم را رها و متشابه را می‌گیرد. انسان‌های مریض به سراغ آیه‌های دو پهلو می‌روند. آدم‌های سالم در برابر آیه‌های دو پهلو صبر می‌کنند و می‌گویند: علم این آیه‌ها نزد ائمه است. صبر کنیم تا روشن شود. قضاوت عجولانه نمی‌کنند و روی آیه‌های محکم، تأمل می‌کنند.

« خَتَمَ اللَّ-هُ عَلَیٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَیٰ سَمْعِهِمْ وَعَلَیٰ أَبْصَارِ‌هِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِیمٌ ».

خداوند بر دلها و بر گوش آنان مهر زده است و در برابر چشمانشان پرده‌ای است و برای آنان عذابی بزرگ است. (بقره/ 7)

«یَطْبَعُ اللهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ»

خدا بر دل افراد متکبّر و ستم‌پیشه مهر می‌زند.

توضیح: یکی دیگر از مرض‌های قلبی ختم است. در آیه‌هایی از قرآن داریم: «خَتَمَ اللهُ عَلی قُلُوبِهِمْ» خدا بر دل‌هایشان مهر می‌زند. چگونه خداوند بر دلها مهر می‌زند؟ اگر در هر برخوردی بین دنیا و آخرت، طرفدار دنیا بودی، دنیاپرست شدی و آخرت را پشت سر انداختی، قلب انسان مهر خواهد خورد.

« إِنَّمَا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِاللَّ-هِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَارْ‌تَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَ‌یْبِهِمْ یَتَرَ‌دَّدُونَ ». (توبه/ 45)

تنها کسانی از تو اجازه می‌گیرند (به جبهه نروند) که به خدا و روز قیامت ایمان ندارند و دلهایشان مردد گشته است، پس آنان در شک و تردیدشان سرگردانند.

توضیح: از امراض قلبی شک و ریب است. قرآن می‌فرماید: «و ارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ» هرچه برایشان استدلال می‌آوری، شک دارند و قبول نمی‌کنند. دل‌هایشان شکاک است. البته دو نوع شک داریم. گاهی شک مخرب است، گاهی شک سازنده است. شکی که خراب می‌کند، شکی است که به آدم اجازه‌ی تصمیم‌گیری نمی‌دهد. این شک مغزم را نگه داشته و مچ پایم را گرفته و نمی‌گذارد، تصمیم بگیرم؛ اما بعضی شک‌ها شک سازنده‌اند. یعنی ابتدا شک می‌کند، سپس به دنبال تحقیق می‌رود. اگر در شک ماندی، شک خراب می‌کند، اما اگر شک کردیم و به

دنبال شک قدم در راه گذاشتیم برای انجام تحقیق، این شک سازنده است. پس گاهی شک سکوی تحقیق است. گاهی شک بازدارنده‌ی تصمیم و قاطعیت است. این شک بد است.

5-3. ویژگی‌های قلب مؤمن و کافر

قلب مؤمن و کافر هریک خصوصیاتی دارد، از جمله:

قلب مؤمن:

قلب کافر:

القلوب»

4. عقل در قرآن

1-4. عقل و جهل

« وَإِذْ قَالَ مُوسَیٰ لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّ-هَ یَأْمُرُ‌کُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَ‌ةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّ-هِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْجَاهِلِینَ ». (بقره/ 67)

و (بخاطر بیاورید) هنگامی که موسی به قوم خود گفت: خداوند به شما فرمان می‌دهد (برای یافتن قاتل) ماده گاوی را ذبح کنید، گفتند: آیا ما را به تمسخر می‌گیری؟ (موسی) گفت: به خدا پناه می‌برم از این که از جاهلان باشم.

« وَمَنْ یَرْ‌غَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَ‌اهِیمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَیْنَاهُ فِی الدُّنْیَا وَإِنَّهُ فِی الْآخِرَ‌ةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ ». (بقره/ 130)

کیست که از آئین ابراهیم روی بگرداند، مگر کسی که خود را (فریب داده و) بی‌خردی کند؟ و همانا ما او را در این جهان برگزیدیم و قطعاً او در جهان دیگر (نیز) از صالحان است.

توضیح: در قرآن، به افرادی که حقائق را نادیده انگاشته و کفران نعمت کنند، سفیه گفته می‌شود. چنان که به بنی‌اسرائیل به جهت بهانه‌های بی­موردی که درباره‌ی تغییر قبله می‌گرفتند، سفیه گفته شده است: «سیقول السفهاء» در ذیل آیه‌ی «و لاتؤتوا السفهاء اموالکم»

امام معصوم علیه السلام فرمود: کسی که شراب بخورد، سفیه است. چنین شخصی به جای نوشیدنی‌های مفید و حلال، به سراغ آشامیدنی مضر و حرام می‌رود. کسانی که راه حق را رها نموده، بی‌راهه می‌روند، سفیه هستند و آن کس که در انتخاب رهبر و مکتب، قدم درست بردارد، عاقل است.

در حدیث می‌خوانیم: عقل همان چیزی است که به وسیله آن خدا عبادت شود، وگرنه شیطنت است.

« وَإِذَا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَیٰ بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّ-هُ عَلَیْکُمْ لِیُحَاجُّوکُمْ بِهِ عِنْدَ رَ‌بِّکُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ». (بقره/ 76)

و (همین یهودیان) هنگامی که مؤمنان را ملاقات می‌کنند، می‌گویند: ایمان آوردیم، ولی هنگامی که بعضی از آنها با بعضی دیگر خلوت می‌کنند، می‌گویند: چرا آنچه را که خداوند (درباره‌ی صفاتِ پیامبر اسلام) برای شما (در تورات) گشوده (و بیان کرده، به مسلمانان) بازگو می‌کنید تا (روز رستاخیز) در پیشگاه پروردگارتان بر ضد شما به آن استدلال کنند؟ پس آیا تعقل نمی‌کنید؟

2-4. هماهنگی عقل و دین

«... فَاتَّقُوا اللَّ-هَ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ الَّذِینَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّ-هُ إِلَیْکُمْ ذِکْرً‌ا ». (طلاق/ 10)

...پس ای خردمندان که ایمان آورده‌اید! از خدا پروا کنید. همانا خداوند وسیله تذکر برای شما فرستاده است.

« وَقَالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرِ ». (ملک/ 10)

و گویند: اگر ما (حق را) می‌شنیدیم یا تعقل می‌کردیم، در زمره اهل آتش نبودیم.

« وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّ-هُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَیْنَا عَلَیْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ کَانَ آبَاؤُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ شَیْئًا وَلَا یَهْتَدُونَ ». (بقره/ 170)

و هنگامی که به آنها (مشرکان) گفته شود: آنچه را خدا نازل کرده است پیروی کنید، گویند: بلکه ما از آنچه پدرانِ خود را بر آن یافتیم پیروی می‌نماییم. آیا (از آنان پیروی می‌کنند) هرچند پدرانشان چیزی نمی‌فهمیدند و هدایت نیافته بودند؟

«أَفَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَ‌بِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمَیٰ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ».

پس آیا کسی که می‌داند آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده حق است، مانند کسی است که نابیناست؟ همانا تنها صاحبان خرد پند می‌گیرند. (رعد/ 19)

«یَا قَوْمِ لَاأَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرً‌ا إِنْ أَجْرِ‌یَ إِلَّا عَلَی الَّذِی فَطَرَ‌نِی أَفَلَاتَعْقِلُونَ». (هود/51)

(هود گفت:) ای قوم من! من از شما در برابر رسالتم پاداشی درخواست نمی‌کنم، پاداش من نیست مگر بر عهده آن کس که مرا آفریده است، پس آیا تعقل نمی‌کنید؟!

« أَمْ تَأْمُرُ‌هُمْ أَحْلَامُهُمْ بِهَ-ٰذَا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ ». (طور/ 32)

آیا عقل‌هایشان آنان را دستور می‌دهد به این (که به پیامبر تهمت بزنند؟) بلکه آنان خود قومی طغیانگرند؟

هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ »

3-4. سیمای خردمندان در قرآن

« وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ». (بقره/ 179)

وای صاحبان خرد، برای شما در قصاص حیات وزندگی است تا شما تقوا پیشه کنید.

« ...وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَیٰ وَاتَّقُونِ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ ». (بقره/ 197)

و زاد و توشه تهیه کنید که البتّه بهترین زاد و توشه، پرهیزگاری است. ای خردمندان! تنها از من پروا کنید.

« ...لَآیَاتٍ لِأُولِی الْأَلْبَابِ . الَّذِینَ یَذْکُرُ‌ونَ اللَّ-هَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَیٰ جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُ‌ونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ رَ‌بَّنَا مَا خَلَقْتَ هَ-ٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ».

خردمندان... در آفرینش آسمان‌ها و زمین اندیشه می‌کنند (و از عمق جان می‌گویند:) پروردگارا! این هستی را باطل و بی‌هدف نیافریده‌ای، تو (از کار عبث) پاک و منزهی، پس ما را از عذاب آتش نگهدار. (آل­عمران/ 191)

« لَقَدْ کَانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَ‌ةٌ لِأُولِی الْأَلْبَابِ... ». (یوسف/ 111)

در سرگذشت‌های آنها درس عبرتی برای صاحبان اندیشه است.

« الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَ-ٰئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّ-هُ وَأُولَ-ٰئِکَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ ». (زمر/ 18)

کسانی که سخنان را می‌شنوند و از نیکوترین آنها پیروی می‌کنند، آنها کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده، و آنها خردمندانند.

« أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّیْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا یَحْذَرُ الْآخِرَ‌ةَ وَیَرْ‌جُو رَ‌حْمَةَ رَ‌بِّهِ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ ». (زمر/ 9)

آیا چنین کسی با ارزش است یا کسی که در ساعات شب به عبادت مشغول است و در حال سجده و قیام، از عذاب آخرت می‌ترسد، و به رحمت پروردگارش امیدوار است، بگو آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند یکسانند؟ تنها صاحبان مغز متذکر می‌شوند.

« لَآیَاتٍ لِأُولِی الْأَلْبَابِ . الَّذِینَ یَذْکُرُ‌ونَ اللَّ-هَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَیٰ جُنُوبِهِمْ ».

(خردمندان) کسانی هستند که ایستاده و نشسته و (خوابیده) بر پهلو یاد خدا می‌کنند.

«أَفَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَ‌بِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمَیٰ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ».

پس آیا کسی که می‌داند آنچه از جانب پروردگارت بسوی تو نازل شده حق است، مانند کسی است که نابیناست؟ همانا تنها صاحبان خرد پند می‌گیرند. (رعد/ 19)

«... إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ . الَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّ-هِ وَلَا یَنْقُضُونَ الْمِیثَاقَ ».

(رعد/ 19و20)

(خردمندان) کسانی هستند که به پیمان الهی وفا می‌کنند و عهد (او را) نمی‌شکنند.

«... إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ... وَالَّذِینَ یَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّ-هُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَیَخْشَوْنَ رَ‌بَّهُمْ وَیَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ ». (رعد/ 19- 21)

و (خردمندان) کسانی هستند که آنچه را خداوند به پیوند با آن فرمان داده پیوند می‌دهند و در برابر پروردگارشان (بخاطر شناختی که دارند خشوع و) خشیت دارند و از سختی حساب می‌ترسند.

«... إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ... وَالَّذِینَ صَبَرُ‌وا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَ‌بِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَ‌زَقْنَاهُمْ سِرًّ‌ا وَعَلَانِیَةً وَیَدْرَ‌ءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولَ-ٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ»

و (خردمندان) کسانی هستند که برای جلب توجه پروردگارشان صبر پیشه کرده و نماز بپا داشتند و از آنچه روزیشان کردیم پنهانی و آشکارا انفاق کردند و بدی را با نیکی پاک می‌کنند. آنانند که سرای آخرت مخصوص آنهاست. (رعد/ 19- 22)

« کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَ‌کٌ لِیَدَّبَّرُ‌وا آیَاتِهِ وَلِیَتَذَکَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ ». (ص/ 29)

(این) کتاب مبارکی است که به سوی تو فرو فرستادیم تا در آیات آن تدبّر کنند و خردمندان پند گیرند.

4-4. موارد دعوت قرآن به تعقل و تفکر

قرآن

« لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَیْکُمْ کِتَابًا فِیهِ ذِکْرُ‌کُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ». (انبیاء/ 10)

همانا بر شما کتابی نازل کردیم که در آن وسیله‌ی تذکر شماست، آیا نمی‌اندیشید؟

آیات تکوینی و پدیده‌ها و نظم جهان

« وَهُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِیلًا مَا تَشْکُرُ‌ونَ . وَهُوَ الَّذِی ذَرَ‌أَکُمْ فِی الْأَرْ‌ضِ وَإِلَیْهِ تُحْشَرُ‌ونَ . وَهُوَ الَّذِی یُحْیِی وَیُمِیتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ». (مؤمنون/ 78- 80)

و اوست که برای شما گوش و چشم‌ها و دل‌ها آفرید، چه اندک سپاس گزارید و اوست که شما را در زمین آفرید و به سوی او محشور می‌شوید و اوست که زنده می‌کند و می‌میراند و رفت و آمد شب و روز برای اوست، پس آیا نمی‌اندیشید؟

احکام دینی

« قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّ‌مَ رَ‌بُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلَّا تُشْرِ‌کُوا بِهِ شَیْئًا وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَکُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْ‌زُقُکُمْ وَإِیَّاهُمْ وَلَا تَقْرَ‌بُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّ‌مَ اللَّ-هُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَٰلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ». (انعام/151) بگو: بیایید تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده بخوانم: چیزی را با او شریک مگیرید و به پدر و مادر نیکی کنید و فرزندانتان را از ترس تنگدستی نکشید. ماییم که به شما و آنان روزی می‌دهیم و به کارهای زشت، چه آشکار و چه پنهان، نزدیک نشوید، و نفسی را که خداوند (کشتن آن را) حرام شمرده، جز به حق (مثل قصاص یا دفاع) نکشید، اینهاست آنچه خداوند شما را به آن توصیه فرموده، باشد که تعقل و اندیشه کنید.

سرگذشت پیشینیان

«

أَفَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُ‌ونِ یَمْشُونَ فِی مَسَاکِنِهِمْ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِأُولِی النُّهَیٰ ». (طه/ 128)

پس آیا مردمانی که پیش از این مورد قهر و هلاکت ما قرار گرفتند و (اینان امروز) در خانه‌های آنان رفت و آمد می‌کنند، برای هوشیاری و هدایتشان کافی نیست؟! همانا در آن (حوادث) برای صاحبان عقل و اندیشه نشانه‌ها و عبرت‌هاست.

داستان‌های حکمت‌آموز

« ...فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُ‌ونَ ». (أعراف/ 176)

پس این داستان را (برایشان) بازگو کن، باشد که بیندیشند.

ترجیح­دادن آخرت بر دنیا

« وَمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَ‌ةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ».

و زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست و البتّه خانه‌ی آخرت، برای تقوا پیشگان بهتر است. آیا نمی‌اندیشید؟ (انعام/ 32)

معبودهای دیگر (غیر خدا) نفعی ندارند

«قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّ-هِ مَا لَا یَنْفَعُکُمْ شَیْئًا وَلَا یَضُرُّ‌کُمْ . أُفٍّ لَکُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّ-هِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ». (انبیاء/ 66 و67)

(ابراهیم) گفت: پس آیا شما بجای خداوند چیزی را می‌پرستید که هیچ سودی برای شما ندارد و هیچ زیانی به شما نمی‌رساند؟! اُف بر شما و بر هر چه که غیر از خدا پرستش می‌کنید، آیا نمی‌اندیشید؟!

عمل به کتاب خدا و امانت‌دار بودن نسبت به آن

«فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِ‌ثُوا الْکِتَابَ یَأْخُذُونَ عَرَ‌ضَ هَ-ٰذَا الْأَدْنَیٰ وَیَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ یَأْتِهِمْ عَرَ‌ضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ أَلَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثَاقُ الْکِتَابِ أَنْ لَا یَقُولُوا عَلَی اللَّ-هِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَ‌سُوا مَا فِیهِ وَالدَّارُ الْآخِرَ‌ةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ». (اعراف/ 169)

پس از آنان، فرزندانی (ناصالح) جانشینان آنها شدند که کتاب آسمانی (تورات) را به ارث بردند (ولی قدر آن را ندانستند) متاع ناپایدار این دنیا را می‌گرفتند (و با رها کردن قانون خدا) می‌گفتند: به زودی ما بخشوده خواهیم شد و اگر بار دیگر همان منافع مادّی پیش آید، باز هم آن را می‌گیرند (و قانون خدا را رها می‌کنند) آیا از آنان در کتاب آسمانی، پیمان گرفته نشده که جز حقّ، نسبتی به خدا ندهند؟ با این که مطالب آن کتاب و پیمان را بارها (به صورت درس) خوانده‌اند، (ولی در عمل، دنیا پرستند) در حالی که خانه آخرت برای اهل تقوا بهتر است. آیا تعقل نمی‌کنید؟

رعایت ادب و اخلاق

« إِنَّ الَّذِینَ یُنَادُونَکَ مِنْ وَرَ‌اءِ الْحُجُرَ‌اتِ أَکْثَرُ‌هُمْ لَا یَعْقِلُونَ ». (حجرات/ 4)

همانا کسانی که از پشت حجره‌ها تو را می‌خوانند، اکثرشان تعقل نمی‌کنند.

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید: «دین و ادب نتیجه عقل است» و نیز می‌فرماید: «کسی که ادب ندارد، در واقع عاقل نیست».

تصدیق آنچه از طرف خدا آمده است

« کُلَّمَا أُلْقِیَ فِیهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ . قَالُوا بَلَیٰ قَدْ جَاءَنَا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّ-هُ مِنْ شَیْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلَالٍ کَبِیرٍ . وَقَالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرِ ». (ملک/ 8 - 10) هر زمان گروهی در آن افکنده می‌شوند نگهبانان دوزخ از آنها سؤال می‌کنند: مگر انذارکننده الهی به سراغ شما نیامد! می‌گویند: آری، انذارکننده به سراغ ما آمد، ولی ما او را تکذیب کردیم و گفتیم خداوند هرگز چیزی نازل نکرده و شما در گمراهی بزرگی هستید! و می‌گویند: اگر ما گوش شنوا داشتیم، یا تعقل می‌کردیم، جزو دوزخیان نبودیم.

رویگردانی از دین بی‌خردی است

اشاره

« وَمَنْ یَرْ‌غَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَ‌اهِیمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ ». (بقره/ 130)

کیست که از آئین ابراهیم روی بگرداند، مگر آن که خود را (فریب داده و) بی‌خردی کند.

« بِالْبَیِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُ‌ونَ ».

(ما پیامبران پیش از تو را) همراه با معجزات و کتب (آسمانی فرستادیم) و به سوی تو ذکر (قرآن) را فرو فرستادیم، تا برای مردم آنچه را که برایشان نازل شده روشن بیان کنی و شاید بیاندیشند. (نحل/ 44)

«وَمَا أَرْ‌سَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ إِلَّا رِ‌جَالًا نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَ‌یٰ أَفَلَمْ یَسِیرُ‌وا فِی الْأَرْ‌ضِ فَیَنْظُرُ‌وا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الْآخِرَ‌ةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا أَفَلَا تَعْقِلُونَ».(یوسف/109) و پیش از تو (پیامبری) نفرستادیم، جز مردانی از اهل آبادی‌ها را که به آنان نیز وحی می‌کردیم. (با وجود این) آیا در زمین سیر نکرده‌اند تا عاقبت کسانی را که پیش از آنان بوده‌اند بنگرند؟ و قطعاً سرای آخرت برای کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند بهتر است. آیا نمی‌اندیشید؟

«إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّ-هِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لَا یَعْقِلُونَ ». (انفال/ 22)

همانا بدترین جنبندگان نزد خداوند، (کسانی هستند که نسبت به شنیدن حق) کراند (و نسبت به گفتن حق) لال‌هایند، آنها که تعقل نمی‌کنند.

گاهی به مرده تشبیه شده‌اند: «فانّک لا تسمع الموتی»

گاهی به چهارپایان: «اولئک کالانعام»، «یأکلون کما تأکل الانعام»

گاهی به بدتر از چهارپایان: «کالانعام بل هم أضلّ»

و گاهی به بدترین جنبنده: « شَرَّ الدَّوَابِّ »

سؤال: چرا انسان منحرف از چهارپایان بدتر است؟

جواب: 1. حیوان بیش از آنچه که هست، نمی­تواند رشد کند؛ ولی انسان می‌تواند و زمینه و امکانات رشد کامل برای او فراهم است.

5. نفس در قرآن

در قرآن و روایات و دعاها، چند گونه نفس برای انسان بیان شده است:

الف) نفس امّاره: همواره انسان را به بدی‌ها فرمان می‌دهد و اگر با عقل و ایمان مهار نشود، انسان را به سقوط و تباهی می‌کشاند. در قرآن می‌خوانیم: « إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَ‌ةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَ‌حِمَ رَ‌بِّی » به درستی که نفس (انسان را) به کارهای زشت و ناروا فرمان می‌دهد مگر آنکه پروردگارم رحم کند.

توبه، مرا به طفره وامی‌دارد. در حدیث دیگری می‌خوانیم: بعد از نماز، از خدا چنین بخواهید: «الهی لا تکلنی الی نفسی طرفة عین ابداً» حتی به اندازه چشم بر هم زدنی مرا به نفس خودم وامگذار.

به اتهام سرقت بیان کردند، حضرت یعقوب به آنان فرمود: « قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ...». (یوسف/ 83) (یعقوب) گفت: (این چنین نیست) بلکه (بار دیگر) نفس شما (با نسبت دزدی به بنیامین یا تعیین کیفر گروگان‌گیری) مسئله را برای شما آراسته است... .

« وَمَا أُبَرِّ‌ئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَ‌ةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَ‌حِمَ رَ‌بِّی إِنَّ رَ‌بِّی غَفُورٌ رَ‌حِیمٌ ». (یوسف/ 53)

و من نفس خود را تبرئه نمی‌کنم، چرا که نفس آدمی بدون شک همواره به بدی امر می‌کند، مگر آن که پروردگارم رحم کند که همانا پروردگار من آمرزنده مهربان است.

یکی کفار که می‌فرماید: «ختم الله علی قلوبهم و علی سمعهم» و دیگری هواپرستان که می‌فرماید: «ختم الله علی سمعه و قلبه»

ب) نفس لوامه: که در سوره قیامت به آن اشاره شده است:

« لَا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیَامَةِ . وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ ». (قیامت/ 1و2)

به روز قیامت قسم می‌خورم و به نفس ملامت‌گر قسم می‌خورم (که شما پس از مرگ زنده خواهید شد)

پشیمانی است که می‌تواند مقدمه توبه باشد و یا بستری برای یأس و خودباختگی فراهم آورد.

ج) نفس مطمئنه: که در أثر نماز و یاد خدا حاصل می‌شود و انسان به آرامش و اطمینان دست پیدا می‌کند. حالتی است که تنها انبیا واولیا وتربیت شدگان واقعی دارند و در هر وسوسه و حادثه‌ای، پیروزمندانه بیرون می‌آیند و دلبسته‌ی خدایند.

« یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ . ارْ‌جِعِی إِلَیٰ رَ‌بِّکِ رَ‌اضِیَةً مَرْ‌ضِیَّةً ». (فجر/ 27و28)

هان ای روح آرام یافته! به سوی پروردگارت بازگرد که تو از او راضی و او از تو راضی است.

پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و علی و فاطمه و حسن و حسین و سایر امامان علیهم‌السلام را می‌بیند. فرشته می‌گوید: اینان دوستان تو هستند. مؤمن هم با دیدن این صحنه راضی می‌شود و در این هنگام خطاب «یا ایّتها النفس المطمئنّة» را می‌شنود.

فصل هفتم: فطرت انسان

اشاره

فصل هفتم:

فطرت انسان

1. کاربرد فطرت در قرآن

کلمه «فطرت» از ریشه «فطر» گرفته شده که به معنای آفریدن است. واژه «فطر» و مشتقات آن اختصاص به انسان ندارد و در مورد سایر موجودات نیز به کار رفته است؛ اما واژه «فطرت» تنها یک بار و آن هم درباره انسان به کار رفته است:

« فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَ‌تَ اللَّ-هِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّ-هِ ذَٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَ-ٰکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ ». (روم/ 30)

روی خود را متوجه آئین خالص پروردگار کن این فطرتی است که خداوند انسان را بر آن آفریده؛ دگرگونی در آفرینش خدا نیست؛ این است دین و آئین محکم و استوار؛ ولی اکثر مردم نمی‌دانند.

«وَإِذْ أَخَذَ رَ‌بُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِ‌هِمْ ذُرِّ‌یَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَیٰ أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَ‌بِّکُمْ قَالُوا بَلَیٰ شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هَ-ٰذَا غَافِلِینَ».

بخاطر بیاور زمانی را که پروردگارت از پشت و صلب فرزندان آدم، ذریّه آنها را برگرفت و آنها را گواه بر خویشتن ساخت (و فرمود:) آیا من پروردگار شما نیستم؟!

گفتند آری، گواهی می‌دهیم (چرا چنین کرد؟) برای این که در روز رستاخیز نگویید ما از این غافل بودیم (و از پیمان فطری توحید و خداشناسی بی‌خبر). (أعراف/ 172)

« أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَ‌کَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَکُنَّا ذُرِّ‌یَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِکُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ ». (اعراف/ 173)

یا نگویید: پدران ما پیش از ما مشرک بودند و ما نیز فرزندانی از پس آنان بودیم (و ناچار راهشان را ادامه دادیم)؟ آیا ما را بخاطر عملکرد اهل باطل، مجازات و هلاک می‌کنی؟

«الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّ-هِ مِنْ بَعْدِ مِیثَاقِهِ وَیَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّ-هُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْ‌ضِ أُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْخَاسِرُ‌ونَ ». (بقره/ 27)

(فاسقان) کسانی هستند که پیمان خدا را پس از آن که محکم بستند، می‌شکنند و پیوندهایی را که خدا دستور داده برقرار سازند، قطع می‌کنند و در زمین فساد می‌کنند، قطعاً آنان زیان‌کارانند.

2. ویژگی‌های امور فطری

توضیح: هر چیزی که این چهار ویژگی را داشته باشد، فطری است:

مثل علاقه مادر به فرزندش؛ چون در هر زمان و درهر مکان و در هر سن و در هر رژیم مادر بچه‌اش را دوست دارد. به همین خاطر، علاقه‌ی به فرزند، فطری است. فطرت معلم نمی‌خواهد؛ یعنی کسی در کلاس درس به مادران نمی‌گوید: اگر بچه‌دار شدید، وظیفه‌ی شما این است که طبق تبصره‌ی فلان از ماده‌ی فلان باید همه بچه‌هایتان را دوست داشته باشید. امور فطری نه کلاس و نه ­تمرین و نه ­تلقین می‌خواهد و اینها از علامات فطرت است؛ اما سیگار کشیدن فطری نیست، پوشیدن فلان لباس فطری نیست، چرا که هر کس در هر زمان و هر مکان آن لباس را دوست ندارد.

دین فطری است، چرا که در هر زمان، در هر مکان، در هر سن، در هر رژیم انسان گمشده‌ای دارد و می‌خواهد بداند که هستی سرچشمه‌اش کجاست؟ و برای چه به این دنیا آمده است و سرانجام به کجا خواهد رفت؟

از دلایل فطرتی بودن خدا در انسان، پناه بردن او در شدائد و سختی‌ها به خداوند و تقاضای حل مشکلات از درگاه او است؛ قرآن کریم نیز در آیاتی به این مطلب اشاره می‌کند:

« وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا کَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّ‌هُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنَا إِلَیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ کَذَٰلِکَ زُیِّنَ لِلْمُسْرِ‌فِینَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ ». (یونس/ 12)

وهنگامی که ضرری به انسان برسد، در حالی که به پهلو خوابیده یا نشسته و یا ایستاده است، ما را می‌خواند، ولی چون ضرر را از او برطرف ساختیم، چنان به راه خود می‌رود که گویی هرگز ما را برای گرفتاری که به وی رسیده بود، نخوانده است. این‌گونه برای اسرافکاران، عملکردشان زیبا جلوه می‌کند.

3. غبار گرفتن فطرت

سؤال: اگر خداشناسی فطری است، پس چرا انسان‌های زیادی وجود دارند که به خدا و خداپرستی بی‌تفاوت هستند؟

جواب: اولاً؛ باید یادآوری کرد که از ویژگی‌های امور فطری زوال ناپذیری آنهاست؛ همچنان که خداوند در آیه فطرت می‌فرماید: «لاتبدیل لخلق الله» در

خلقت الهی تغییر و تبدیلی نیست. فطرت الهی ممکن است که مورد غفلت قرار گیرد؛ اما هرگز نابود نمی‌شود.

ثانیاً؛ از خصوصیات امور فطری این است که درانسان بالقوه بوده و به مرور زمان فعلیت پیدا می‌کنند. این امور در آغاز تولد در انسان فعال نبوده و به مرور زمان رشد و نمو پیدا می‌کنند. انسان مانند بذر گیاه است که قابلیت یک گیاه کامل شدن را دارد، اما اگر شرایط لازم مانند خاک مناسب، آب، نور و... برای آن فراهم نشود و موانعی بر سر رشد آن به وجود بیاید، قابلیت آن کامل نمی‌شود. در نتیجه امور فطری که در سرشت همه وجود دارد، نیاز به رشد دارد و زمانی رشد صحیح پیدا می‌کند که درست هدایت شده باشد. بنابراین اگر در بعضی افراد برخی گرایشات فطری وجود ندارد، ممکن است که در أثر عدم پرورش صحیح، ظهورشان برای مدتی متوقف شده باشد.

به این ترتیب می توان گفت که گرایشات فطری انعطاف پذیرند و عواملی نظیر اختیار فرد، محیط اجتماعی، تعلیم و تربیت و ضربه‌های روحی، می‌توانند موجب عدم بروز آنها شوند. از طرف دیگر دامن زدن به غرایز حیوانی و امور طبیعی انسان، باعث سرکوبی جهات فطری است و در شرایطی که انسان توجه خود را معطوف به یک بعد کند، از ابعاد دیگر وجود خویش باز می‌ماند.

ثالثاً؛ این که مسئله‌ای فطری است، لازمه‌اش این نیست که همیشه حواس انسان به آن باشد. مثلا دوستی فرزند و علاقه به مال، فطری است؛ ولی گاهی اوقات آن را فراموش می‌کند، در زمان زلزله پول و فرزند و... را فراموش می‌کند. همین انسان در زمان جاهلیت بچه‌ی خود را (زنده) زیر خاک می‌کردند، چون عقیده داشتند که هر کس دختر دارد، آبرو ندارد و چون آبروی خود را هم دوست داشتند، این دوستی بر آن دوستی غالب می‌شد. علاقه‌ی به سلامتی فطری است؛ ولی گاهی یک فوتبالیست در حین بازی با این که زخمی شده؛ ولی توجه ندارد،

علاقه غالب می‌شود، عقیده‌ی به خداوند هم فطری است؛ ولی گاهی بعضی از مسائل مانند هوسها و غرضها، مانع این گرایش فطری می‌شود.

اما چطور می‌شود که دل آدمی غبار می‌گیرد؟ برخی امور در کم‌رنگ شدن فطرت خداشناسی انسان تأثیرگذار است، بعضی از آنها عبارتند از:

4. مفهوم «شاکله» در قرآن

« قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَیٰ شَاکِلَتِهِ فَرَ‌بُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَیٰ سَبِیلًا ». (اسراء/ 84)

بگو: هر کس بر ساختار و خُلق و خوی خویش عمل می‌کند، پس پروردگارتان داناتر است به کسی که به هدایت نزدیک‌تر است.

است، انگیزه‌ها، خلق و خوی، عادات و بافت فکری و خانوادگی افراد است و عمل هر کس هم در گرو آنهاست.

5. ستایش‌ها و نکوهش‌های قرآن درباره انسان

قرآن کریم درباره خوبی و بدی سرشت انسان دوگونه اظهار نظر کرده است؛ عالی‌ترین مدح‌ها و ستایش‌ها و همچنین بدترین مذمت‌ها و نکوهش‌ها در قرآن مربوط به انسان است. نزدیک به شصت آیه در قرآن کریم وجود دارد که در آنها انسان به طریقی مذمت شده و مورد نکوهش قرار گرفته است؛ در آفرینش انسان، امور متضاد قرار داده شده و این رمز تکامل است. نفس، انسان را به بدی سوق می‌دهد: «انّ النّفس لأمّارة بالسّوء» ولی عقل، انسان را از آن باز می‌دارد: «نَهی النّفس عن الهَوی» و رشد انسان در انتخاب میان این تقابل‌هاست که به تربیت و تزکیه انسان می‌انجامد.

1-5. ستایش‌های قرآن

ویژگی‌های منحصر به فرد انسان و برتری او بر سایر مخلوقات

در قرآن کریم انسان دارای خصلت ها و ویژگی‌های ممتاز و بی‌نظیری است که بخاطر آنها به بالاترین مقام در میان مخلوقات دست یافته است؛ در حقیقت انسان

عصاره عالم خلقت و چکیده جهان ملک و ملکوت و گل سرسبد عالم آفرینش است؛ انسان، مخلوق ویژه‌ای است که ساخت مادی او به بهترین قوام است: «احسن تقویم» و بعد از خلقت او، خداوند به خود تبریک گفت: «فتبارک اللّه».

به خاطر این ویژگی‌های منحصر به فرد، بر همه مخلوقات برتری یافت و مسجود فرشتگان گردید؛ یعنی فرشتگان نیز در خدمت بشر و مسخر اویند.

برخورداری از کرامت

« وَلَقَدْ کَرَّ‌مْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَ‌زَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا ». (اسراء/ 70)

ما بنی آدم را گرامی داشتیم و آنها را در خشکی و دریا (بر مرکب‌های راهوار) حمل کردیم و از انواع روزی‌های پاکیزه به آنها روزی دادیم و بر بسیاری از خلق خود برتری بخشیدیم.

قابلیت پذیرش امانت الهی

« إِنَّا عَرَ‌ضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا ». (احزاب/ 72)

همانا ما امانت (الهی) را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کردیم، پس، از حمل آن سر باز زدند و از آن ترسیدند، ولی انسان آن را بر دوش گرفت، اما او بس ستمکار و نادان است.

صورت نامحدود، آمیخته با اراده و اختیار و رسیدن به مقام انسان کامل و بنده خاص خدا و پذیرش ولایت الهی است.

برخوردار از روح الهی است

از دیگر افتخارات انسان، برخورداری از روح الهی است که این تعبیر را قرآن درباره هیچ موجود دیگری به کار نبرده است: «نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» از روح خودم در او دمیدم.

قابلیت فراگیری علوم و اسرار هستی

« وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا ثُمَّ عَرَ‌ضَهُمْ عَلَی الْمَلَائِکَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمَاءِ هَ-ٰؤُلَاءِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ ». (بقره/ 31)

و خدا همه اسما (حقائق و اسرار هستی) را به آدم آموخت، سپس آنها را به فرشتگان عرضه داشت و فرمود: اگر راست می‌گویید، از اسامی اینها به من خبر دهید؟

برخورداری از فطرت الهی

انسان به نحوی آفریده شده است که فطرتاً خداشناس است و پیامبران تنها به آنها تذکر می‌دهند و این فطرت انسان را به او یادآوری می‌کنند تا غبار زندگی دنیایی را از آن بزدایند و آن را در مسیر صحیح هدایت کنند:

« الَّذِینَ آمَنُوا وَلَمْ یَلْبِسُوا إِیمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَ-ٰئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ ». (انعام/ 82)

کسانی که ایمان آورده و ایمانشان را به ستم و شرک نیالودند، آنانند که برایشان ایمنی (از عذاب) است و آنان هدایت یافتگانند.

توانایی تشخیص خوب و بد

« فَأَلْهَمَهَا فُجُورَ‌هَا وَتَقْوَاهَا ». (شمس/ 8)

خداوند بایدها و نبایدها را به او تعلیم داد.

توضیح: انسان به حکم فطرت خوبی را می‌فهمد و آن را دوست دارد؛ مثلاً چند تا دزد شریک می‌شوند و چیزهایی را می‌دزدند و می‌گویند: «حالا عادلانه تقسیم کنیم»؛ یعنی با این که اصل کارشان غلط و اشتباه است؛ اما دم از عدالت می‌زند. یا این که خودش چشم‌چرانی می‌کند؛ اما وقتی می‌خواهد داماد شود، به مادرش می‌گوید: یک دختر پاک برای من پیدا کن، یا این که خودش چیزی به او بدهی برمی‌دارد؛ اما اگر خودش مالی داشته باشد به یک آدم امین می‌سپارد و می‌گوید تو آدم سالمی هستی این پول نزد تو امانت باشد. یعنی با این که امین نیست؛ اما امین­بودن را دوست دارد. این را می‌گویند « فَأَلْهَمَهَا فُجُورَ‌هَا...» می‌فهمد که خیانت بد است و امین بودن خوب است.

قابلیت جانشینی خداوند

اشاره

« وَإِذْ قَالَ رَ‌بُّکَ لِلْمَلَائِکَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْ‌ضِ خَلِیفَةً...». و هنگامی که پروردگارت به فرشتگان گفت: من بر آنم که در زمین جانشینی قرار دهم. (بقره/ 30)

داده است که می‌تواند در نمایاندن کمالات حق تعالی، کامل‌ترین و برترین مخلوقات باشد و صفاتش پرتوی از صفات پروردگار شود.

2-5. نکوهش‌های قرآن

انسان بسیار ستمگر و نادان است

« إِنَّا عَرَ‌ضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْ‌ضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا ». (احزاب/ 72)

همانا ما امانت (الهی) را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کردیم، پس، از حمل آن سر باز زدند و از آن ترسیدند، ولی انسان آن را بر دوش گرفت، امّا او بس ستمکار و نادان است.

انسان پیوسته در زیان است

« إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ ». (عصر/ 2)

انسان‌ها همه در زیانند.

انسان در برابر خدا مغرور است

« یَا أَیُّهَا الْإِنْسَانُ مَا غَرَّ‌کَ بِرَ‌بِّکَ الْکَرِ‌یمِ ». (انفطار/ 6)

ای انسان چه چیز تو را در برابر پروردگار کریمت مغرور ساخته است؟

در برابر خالق خویش است.

انسان طغیان‌گر و کفران‌پیشه است

« کَلَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَیَطْغَیٰ . أَنْ رَ‌آهُ اسْتَغْنَیٰ ». (علق/ 6 و7)

چنین نیست که انسان حق‌شناس باشد مسلماً طغیان می‌کند. بخاطر این که خود را بی­نیاز می‌بیند!

بچه نیاز دارد به پدر می‌گوید: بابا جان. همین که بزرگ شد در مقابل او می‌ایستد، پس ریشه طغیان احساس بی­نیازی است.

« وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبَادِهِ جُزْءًا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَکَفُورٌ مُبِینٌ ». (زخرف/ 15)

(مشرکان گفتند: ملائکه دختران خدایند) و برای او از بندگانش جزیی قرار دادند. همانا انسان، کفران پیشه آشکار است.

انسان عجول و کم ظرفیت است

« وَیَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَیْرِ وَکَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا ». (اسراء/ 11 )

و انسان (شتاب­زده و نادان) همان گونه که خیر را می‌طلبد، شر را هم می‌طلبد و انسان همواره عجول است.

« خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِ‌یکُمْ آیَاتِی فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ ». (أنبیاء/ 37)

انسان از عجله آفریده شده، ولی عجله نکنید من آیات خود را به زودی به شما ارائه می‌دهم.

« وَلَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنَّا رَ‌حْمَةً ثُمَّ نَزَعْنَاهَا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَئُوسٌ کَفُورٌ ». (هود/ 9)

و اگر به انسان از جانب خود نعمتی بچشانیم، سپس آن را از او باز پس گیریم، همانا او نومید و ناسپاس خواهد بود.

انسان حریص و بخیل است

« إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا . إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا . وَإِذَا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعًا ».

همانا انسان، بی‌تاب و حریص آفریده شده است. هرگاه بدی به او رسد، نالان است و هرگاه خیری به او رسد، بخیل است. (معارج/ 19- 21)

« قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِکُونَ خَزَائِنَ رَ‌حْمَةِ رَ‌بِّی إِذًا لَأَمْسَکْتُمْ خَشْیَةَ الْإِنْفَاقِ وَکَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورً‌ا ». (اسراء/ 100)

بگو: اگر شما خزانه‌دار رحمت پروردگارم بودید، قطعاً از ترس انفاق (و تهی‌دستی) چیزی به کسی نمی‌دادید. و انسان تنگ‌نظر و بخیل است!

انسان فخرفروش است

« وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ نَعْمَاءَ بَعْدَ ضَرَّ‌اءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئَاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِ‌حٌ فَخُورٌ ».

و اگر پس از سختی و محنتی که به انسان رسیده، نعمتی به او بچشانیم (چنان مغرور می‌شود که) می‌گوید: همانا گرفتاری‌ها از من دور شد (و دیگر به سراغم نخواهد آمد) بی‌گمان او شادمان و فخرفروش است. (هود/ 10)

انسان ضعیف است

« یُرِ‌یدُ اللَّ-هُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِیفًا ». (نساء/ 28)

خداوند می‌خواهد (با آسان کردن قوانین ازدواج، بار تکلیف) شما را سبک کند و انسان، ضعیف آفریده شده است.

«وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَی الْإِنْسَانِ أَعْرَ‌ضَ وَنَأَیٰ بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ کَانَ یَئُوسًا». (اسراء/83)

و هرگاه که به انسان نعمتی عطا کردیم، روی گرداند و شانه‌ی خود را (از روی تکبر) چرخاند و چون (کمترین) گزندی به او رسد (از همه چیز) مأیوس و نومید شود.

انسان بسیار جدال کننده است

« وَلَقَدْ صَرَّ‌فْنَا فِی هَ-ٰذَا الْقُرْ‌آنِ لِلنَّاسِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ وَکَانَ الْإِنْسَانُ أَکْثَرَ شَیْءٍ جَدَلًا ».

و البته ما در این قرآن از هر مثلی برای مردم متنوع بیان کردیم، و(لی) انسان بیش از هر چیز جدال کننده است. (کهف/ 54)

پندپذیری انسان اندک است

اشاره

« اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَ‌بِّکُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیَاءَ قَلِیلًا مَا تَذَکَّرُ‌ونَ ».

آنچه را از جانب پروردگارتان به سوی شما نازل شده، پیروی کنید واز سرپرستانی جز او پیروی نکنید. چه اندک پند می‌پذیرید! (اعراف/ 3)

6. انسان نکوهش شده، انسان ستایش شده

قرآن برای انسان دو گونه صفت نقل کرده است. یکی صفت‌های مثبت در حد اعلی و صفت‌های پست. انسان که معجونی از صفات خوب و بد است، باید تلاش کند تا به آن صفات عالی برسد، انسان خاسر « إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْرٍ» (عصر/2) قرار است کاری کند که عابد، عالم، صابر، شاکر و در یک کلمه خلیفه خدا باشد. از انسانی که پر ازنقطه ضعف است، می‌خواهیم انسانی با آن نقاط قوت بسازیم. مثل این ایت که از زمینی که تاریک و پست و زباله‌دان و متعفن است، می‌خواهیم آپارتمانی بسازیم که بلند، روشن، شیک و باامکانات باشد، چنین کاری بدون یک مهندس طراح امکان پذیر نیست و این تحول تنها در سایه لطف خدا و طرح و برنامه الهی امکان پذیر است.

معمار انسان کیست؟ چه کسی باید برنامه­های انسان را بریزد تا بتواند با برنامه­ریزی او را بسازد؟ آیا فلاسفه می­توانند معمارانسان باشند؟ آیا می­توان انسان را به دست انگلس و مارکس‌ها بدهیم؟ یا می­توان به دست سلاطین بدهیم؟ جواب: یک کلمه است. خیر؛ زیرا آنها عیب‌هایی دارند:

دوست دارد و شهوت دارد و تولید و مصرف­ می­کند؛ اما انسان فقط اینها نیست. هرکس یک بعد انسان را شناخته است. مانند: ماجرای فیل‌شناسی در تاریکی است. از گروه­های بالا می­پرسی انسان چیست؟ یکی می‌گوید: فهمیدم! انسان

شکم است، پس اصل، اقتصاد است. عده­ای دیگر می‌گویند: بعد دیگرانسان را گرفته‌اند و انسان را تعریف کرده­اند و هرگروه قضاوت خودشان را درست می‌دانند. به هر مادری بگویند؛ کدام بچه خوشگل­تر است؟ بچه خودش را می‌آورد. ما نمی‌توانیم انسانیت را در اختیار اینها بگذاریم؛ چون هیچ کدام انسان را جمیع الاطراف نشناخته‌اند.

این جواب‌ها همه دلیل بر آن است که حقیقت انسان شناخته نشده است و به قول آن مرد دانشمند «انسان موجودی ناشناخته است». کسی که می‌خواهد طرح بدهد، باید نقشه را بداند. این معماری که می‌گوید، این را این طور بساز، از کجا می‌گوید؟ اگر کسی خواست طرح سالمی بدهد، باید اطلاعات کاملی داشته باشد. اگر می­خواهد ساختمان بسازد، باید خاکش و فضایش را بشناسد. آیا خاک تحمل چنین ساختمانی را دارد یا نه؟ این زمین زلزله خیز هست یا نیست؟ درآینده این خانه به خیابان برخورد می‌کند یا نه؟ ما دیدیم که دانشمندان و نوابغ و فیلسوف­نماها، انسان را در حد یک حیوان که هدفش خوراک، پوشاک، مسکن، رفاه است، تنزل دادند.

خدا نیست. مرا دوست دارد. این ایمان به خدا باعث می‌شود که من قانون خدا را مقدس بدارم؛ اما حقوقدانان، انسانهایی هستند، مثل باقی آدمها و حقوق بگیران و به وظیفه‌شان عمل می‌کنند. در روی کره زمین از وقتی سازمان بین الملل تأسیس شد، تا حالا حقوق ملتهای محروم بیشتر پایمال شده است و این سازمان اهرام فشاری برای آنها بوده است. آیا این قدر که این سازمان­ها از بودجه ملت‌های جهان سومی خوردند، برای آنها کار کردند؟ چه مظلومی را حمایت کردند؟ بنابراین حرف اینها جذبه ندارد. چون اینها هم انسان‌هایی مثل ما هستند، من هوا و هوس دارم، آنها هم بیشتر دارند، من اشتباه می‌کنم، آنها هم بیشتر اشتباه می‌کنند. من وقتی­که آفریده شدم، آزاد آفریده شدم. آنها هم آزاد آفریده شدند. هیچ قداست و ارزش و تقدمی بر من ندارند. ممکن است زمانی با تهدید و تطمیع و فریب افرادی را به اطاعت وادار کنند؛ اما اینها هیچ کدام جذبه عقلی و منطقی نمی­آورد

فصل هشتم: اختیار و قدرت انسان

اشاره

فصل هشتم:

اختیار و قدرت انسان

1. اختیار

انسان به طور فطری می‌فهمد که دارای اراده و اختیار است و دلایلی نیز وجود دارد، از جمله:

الف) تردید: گاهی آدم تردید می‌کند. همین تردید دلیل بر این است که ما آزاد هستیم. انسان اگر مجبور بود، هیچ وقت شک نمی‌کرد. این کره‌ی زمین مجبور است دور خود و خورشید بچرخد و هیچ وقت شک نمی‌کند. درخت هیچگاه شک نمی‌کند که امسال بهار ما سبز می‌شویم یا نه؟ گاو هیچ وقت شک نمی‌کند که بالاخره شیر بدهم یا نه؟ در اجبار شک نیست؛ اما ما شک می‌کنیم. می‌فهمیم که آزاد هستیم.

این که گویی این کنم یا آن کنم این دلیل اختیار است ای صنم

ب) پشیمانی: گاهی انسان یک کاری می‌کند و بعد پشیمان می‌شود. اگر آدم مجبور باشد، هیچ وقت پشیمان نمی‌شود. من پشیمان نیستم که چرا دندان‌هایم سفید است؛ چون رنگ دندان­ها دست من نیست. اما وقتی آدم کاری را با اراده کرد، پشیمان می‌شود. اگر آدم مجبور باشد، پشیمان نمی‌شود. اگر دستت را

بلرزانی و چایی را بریزی پشیمان می‌شوی. مرد مرتعش هیچ وقت پشیمان نیست؛ (اگرچه ناراحت می­شود) چون این لرزش دست خودش نیست؛ اما اگر شما دستت را لرزاندی پشیمان می‌شوی.

ج) تأدیب: همه‌ی مردم دنیا بچه‌هایشان را می‌فرستند تا ادب بیاموزند. اگر آدمی مجبور باشد، هیچ وقت او را تأدیب نمی‌کنند. اگر او را تأدیب می‌کنی، یعنی بچه می‌تواند ادب بیاموزد؛ اگر بچه مجبور باشد، آموختن ادب معنا ندارد.

د) انتقاد: در دنیا انسانها از همدیگر انتقاد می‌کنند. همین که من و شما از هم انتقاد می­کنیم، انتقاد دلیل بر این است که من می‌توانستم این کار را نکنم؛ اما اگر آدم مجبور باشد دیگر انتقاد معنا ندارد، مثل این است که من از درخت گردو انتقاد کنم که چرا گردوهایت بالا هستند. کمی پایین‌تر بود بهتربود. دست خود درخت گردو نیست که گردویش کجا باشد.

گاهی انسان کارش را توجیه می‌کند و معتقد می‌شود که همه‌ی کارها دست خداست و خودش را در حاشیه امن قرار می­دهد که من تقصیر نداشتم. آری، همان خدایی که همه‌ی کارها دست اوست، یکی از کارهایش این است که به ما عقل و اراده داده است.

قرآن و اختیار انسان

علاوه بر دلایل وجدانی، آیات قرآن کریم نیز بر اراده و اختیار انسان دلالت می‌کنند:

اول: انسان در انتخاب مسیر زندگی مختار است

« وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَ‌بِّکُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْیَکْفُرْ... ». (کهف/ 29)

و بگو: حقّ از سوی پروردگار شما رسیده است، پس هر که خواست ایمان آورد و هر که خواست کافر شود.

« إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرً‌ا وَإِمَّا کَفُورً‌ا ». (إنسان/ 3)

ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد (و پذیرا گردد) یا کفران کند.

ویژگی منحصر به فرد انسان که او را ممتاز و سرآمد خلقت قرار داده است، برخورداری از اختیار است. اگر خدا می‌خواست، می‌توانست کاری کند که او انسان خوبی باشد؛ اما خدا می‌گوید: برنامه ما این طور نیست که کسی را با زور و اجبار به راه مستقیم بداریم. ما انسان را آزاد می‌گذاریم، او هرکس هر کاری خواست بکند؛ چون اگر مردم مجبور بودند که خوب باشند، مثل زنبور عسل­ می­شدند، زنبور عسل مجبور است عسل بدهد، این طور نیست که زنبور عسل بگوید ما سه­شنبه عسل نمی‌دهیم. حالا چهارشنبه یک خرده عسل می‌دهیم. پنج­شنبه را تعطیل می­کنیم. زنبور عسل بالاجبار عسل می‌دهد و گاو بالاجبار شیر می‌دهد. اگر انسان بالاجبار خوب شود، تازه مثل زنبور عسل می‌شود. شرافت به این است که آزاد باشد. اگر خواست، خوب شود و اگر خواست بد. ارزش ما به آزادی است. اگرهمه انسانها لال شوند و گفته شود چه آدم‌های خوبی؛ اصلاً غیبت نمی‌کنند، مورد قبول نیست. ارزش انسان به این است که زبان داشته باشد

و رذایل اخلاقی انجام ندهد. با این که عصبانی می‌شود و قوه خشم و غضب هم دارد؛ اما فحش نمی‌دهد. این کمال است؛ یعنی ارزش انسان به اختیار اوست.

دوم: خدا به اجبار هدایت نمی‌کند

« قُلْ فَلِلَّ-هِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاکُمْ أَجْمَعِینَ ». (انعام/ 149)

بگو: دلیل روشن و رسا تنها برای خداوند است، پس اگر می‌خواست همه‌ی شما را (به اجبار) هدایت می‌کرد.

و با این همه، مشرکان دلیلی بر شرک خود ندارند و اگر راه غیر خدا را بپویند، از لجاجت و عدم بکارگیری فکر و عقل و بکارگیری هوا و هوس بوده است.

سؤال: بر اساس آیه: « سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَ‌کُوا لَوْ شَاءَ اللَّ-هُ مَا أَشْرَ‌کْنَا وَلَا آبَاؤُنَا... ». به زودی کسانی که شرک ورزیده‌اند، خواهند گفت: اگر خدا می‌خواست، نه ما و نه پدرانمان شرک نمی‌آوردیم... . (انعام/ 148)

این آیه سخن مشرکان را نقل می‌کند که اگر خدا از شرک ما راضی نیست، چرا ما را از آن باز نمی‌دارد، پس شرک ما مورد رضای خداست؟!

جواب: هیچ عملی از مَدار قدرت خدا بیرون نیست؛ لیکن اراده و مشیت خدا آن است که انسان راه خود را آزادانه انتخاب کند. دولت که آب و برق و گاز را به منزل ما می‌آورد، این امکانات، دلیل راضی بودن دولت به سوءاستفاده ما نیست. او به انسان عقل داده و وحی فرستاده است و راه حق و باطل را به او نشان داده و او را در انتخاب آزاد گذاشته؛ ولی اراده و اختیار انسان، نشانه راضی بودن خدا به خلاف کردن ما نیست. خداوند، خواهان ایمان اختیاری مردم است نه اجبار آنان به ایمان آوردن. در قرآن بارها آمده است که: اگر خدا می‌خواست، همه را هدایت می‌کرد و پیامبر هم حق اکراه و اجبار مردم به ایمان را ندارد.

سوم: ارسال پیامبران و انزال کتب آسمانی

« رُ‌سُلًا مُبَشِّرِ‌ینَ وَمُنْذِرِ‌ینَ لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللَّ-هِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّ‌سُلِ وَکَانَ اللَّ-هُ عَزِیزًا حَکِیمًا ». (نساء/ 165)

پیامبرانی (را فرستادیم) که بشارت دهنده و بیم دهنده بودند، تا پس از پیامبران، برای مردم بر خداوند حجتی نباشد و خداوند همواره شکست‌ناپذیر و حکیم است.

چهارم: بشارت به کارهای نیک و نکوهش نسبت به کارهای بد

« إِنَّا أَرْ‌سَلْنَاکَ بِالْحَقِّ بَشِیرً‌ا وَنَذِیرً‌ا وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِیمِ ». (بقره/ 119)

(ای رسول!) ما تورا به حق فرستادیم تا بشارت‌گر و بیم‌دهنده باشی و تو مسئول (گمراه شدن) دوزخیان (و جهنم رفتن آنان) نیستی.

فرستادن پیامبری معصوم با منطقی حق. حال مردم خودشان هستند که آزادانه راه حق را می‌پذیرند و یا سرسختانه لجاجت می‌کنند و به باطل می­روند.

پنجم: انسان با عمل اختیاری‌اش مورد آزمایش قرار می‌گیرد

« إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَی الْأَرْ‌ضِ زِینَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ». (کهف/ 7)

ما آنچه را روی زمین است زینت آن قرار دادیم، تا آنها را بیازماییم، کدامینشان بهتر عمل می‌کنند؟

ششم: پاداش و عقوبت انسان

« مَنْ عَمِلَ سَیِّئَةً فَلَا یُجْزَیٰ إِلَّا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَیٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَ-ٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْ‌زَقُونَ فِیهَا بِغَیْرِ حِسَابٍ ». (غافر/ 40)

هر کس کار بدی انجام دهد، جز به همان مقدار کیفر داده نمی‌شود و هر کس از مرد یا زن که مؤمن باشد و کار شایسته‌ای انجام دهد، پس اینانند که داخل بهشت می‌شوند و در آن جا بی‌حساب روزی داده می‌شوند.

هفتم: تغییر سرنوشت دست خود انسان است

« ...إِنَّ اللَّ-هَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّیٰ یُغَیِّرُ‌وا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَ‌ادَ اللَّ-هُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَ‌دَّ لَهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ ». (رعد/ 11)

خداوند سرنوشت هیچ قوم (و ملتی) را تغییر نمی‌دهد، مگر آن که آنها خود را تغییر دهند و هنگامی که خدا اراده سویی به قومی (بخاطر اعمالشان) کند، هیچ چیز مانع آن نخواهد شد و جز خدا سرپرستی نخواهند داشت.

هشتم: پشیمانی انسان در قیامت

« قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّ-هِ حَتَّیٰ إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا یَا حَسْرَ‌تَنَا عَلَیٰ مَا فَرَّ‌طْنَا فِیهَا وَهُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزَارَ‌هُمْ عَلَیٰ ظُهُورِ‌هِمْ أَلَا سَاءَ مَا یَزِرُ‌ونَ ». (انعام/ 31)

قطعاً کسانی که دیدار خداوند (در قیامت) را تکذیب کردند، زیانکار شدند، همین که ساعت موعود ناگهان به سراغشان آید، در حالی که بار سنگین گناهان خویش را بر پشتشان می‌کشند، گویند: دریغا از آن کوتاهی‌هایی که در دنیا کرده‌ایم، آگاه باشید که چه بد باری است آنچه به دوش می‌کشند.

« وَقَالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا کَرَّ‌ةً فَنَتَبَرَّ‌أَ مِنْهُمْ کَمَا تَبَرَّ‌ءُوا مِنَّا کَذَٰلِکَ یُرِ‌یهِمُ اللَّ-هُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَ‌اتٍ عَلَیْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِ‌جِینَ مِنَ النَّارِ ». (بقره/ 167)

و (در آن موقع) پیروان گویند: ای کاش! بار دیگری برای ما بود (که به دنیا برمی‌گشتیم) تا از این پیشوایان بیزاری جوئیم، همان‌گونه که آنها (امروز) از ما بیزاری جستند. بدین سان خداوند اعمال آنها را که مایه حسرت آنهاست، به آنها نشان می‌دهد و هرگز از آتش دوزخ، بیرون آمدنی نیستند.

نهم: آیاتی که انسان را به تغییر سرنوشتش امر می‌کند

«... وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ». (آل‌عمران/ 102)

...و نمیرید مگر این که مسلمان باشید.

دهم: حکمت اختلاف مردم

« وَلَوْ شَاءَ رَ‌بُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ ». (هود/ 118)

و اگر پروردگارت می‌خواست، هر آینه همه‌ی مردم را (با اجبار)، یک امت واحده (و دارای یک عقیده‌ی حق) قرار می‌داد، در حالی که همچنان اختلاف می‌ورزند.

سؤال: مطابق آیاتی مانند: « یَمْحُو اللَّ-هُ مَا یَشَاءُ وَیُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْکِتَابِ ». (رعد/ 39)

خداوند هر چه را بخواهد محو یا اثبات می‌کند و اُم الکتاب تنها نزد اوست.

آیا مشخص کردن «تقدیر انسان در ام‌الکتاب» نشانه­ی عدم اختیار انسان نیست؟

جواب: آنچه از آیات و روایات بدست می‌آید، مقدرات الهی چندگونه است:

این تغییرات، نشانه جهل خداوند متعال و یا تجدید نظر وپشیمانی او نیست؛ بلکه این تغییرات بر اساس حکمت و تغییر شرایط و یا پایان دوره‌ی آن امر است.

قرآن در این زمینه نمونه‌های زیادی را بیان کرده که به چند نمونه اشاره می‌کنیم:

الف) «اُدعونی استجب لکم» دعا کنید تا مستجاب کنم. انسان با تضرع و دعا می‌تواند مصالح خود را بدست آورد و سرنوشت خود را تغییر دهد.

ب) «لعلّ الله یحدث بعد ذلک امراً» شاید خداوند با پدید آمدن شرایط لازم، برنامه جدیدی را بوجود آورد.

ج) «کلّ یوم هو فی شأن» خداوند، هر روز در شأن مخصوص همان روز است.

د) «فلّما زاغوا، ازاغ الله » چون راه‌انحرافی را انتخاب کردند، خدا هم منحرفشان ساخت.

ه) «و لو انّ اهل القری آمنوا واتقوا لفتحنا علیهم برکات» با ایمان و تقوا، مسیر قهر الهی به لطف و برکت تغییر می‌یابد.

و) «ان الله لایغیّر مابقوم حتّی یغیّروا ما بانفسهم» خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنها خودشان را تغییر دهند.

ز) «الاّ مَن تاب و آمن و عمل عملا صالحاً فاولئک یبدّل الله سیئاتهم حسنات» کسانی‌که توبه کنند، ایمان آورند و عمل نیکو انجام دهند، خداوند بدی‌های آنان را به خوبی و حسنه تبدیل می‌کند.

ح) «ان عُدتم عُدنا» اگر شما برگردید، ما هم برمی‌گردیم.

یازدهم. نقش محیط در اراده انسان

جبری‌ها می‌گویند: انسان از خودش اختیاری ندارد. هر کاری که می‌کند، کار خداست و خدا خواسته که تو این کار را بکنی و تو هیچ نقش در انجام دادن یا ندادن آن نداری جز اینکه یک وسیله هستی. عده‌ای از سلاطین و خلفا و حکام تبلیغ جبر می‌کردند؛ چرا که می‌خواستند به مردم بگویند: خدا خواسته ما بر شما حکومت کنیم. خدا تو را کتک خور و ما را کتک زن خلق کرده است، دست من

نیست. بخاطر این که بگویند: ما باید حاکم باشیم و تو باید محکوم باشی. حاکم این عقیده را تبلیغ کرد تا پشتوانه حکومتش شود.

بعضی از مکاتب غربی هم می‌گویند: یک ماشین اقتصادی است. ساخته تصادف است، یک موجود مجبور است. مثل آسانسور که دکمه‌اش را زدی، خودش تا طبقه پنجم می­رود. دکمه انسان را زده‌اند تا همین طور کار کند. حالا یا جبر الهی یا جبر اقتصادی یا جبر اجتماعی انسان را به سمت خاصی می‌برد. برخی مکتب‌ها انسان را یک موجود مجبور، در حد یک حیوان یا یک موجود بیهوده دانسته­اند. وقتی زندگی مادی شد، می‌گوید: کار کن برای این که بخوری. برای این که بتوانی کار کنی و همین طور کار کن برای خوردن و بخور برای کار کردن. مکاتب مادی انسان را هفتاد سال در این مدار می‌چرخانند؛ ولی پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم آمد و گفت: انسان خلیفه خداست. این خیلی مهم است. پس قائم مقام خدا باید کارهای خدایی بکند. اسلام می‌گوید: انسان اراده دارد و با اراده‌اش می‌تواند در برابر همه چیز بایستد و طبیعت را بشکند. در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که توانایی غلبه انسان بر محیط را نشان می‌دهد:

« الْأَعْرَ‌ابُ أَشَدُّ کُفْرً‌ا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا یَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّ-هُ عَلَیٰ رَ‌سُولِهِ وَاللَّ-هُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ». (توبه/ 97)

بادیه‌نشینانِ عرب (بخاطر دوری از تعلیم و تربیت و سخنان پیامبر) در کفر و نفاق شدیدترند و به این که حدود آنچه را خدا بر پیامبرش نازل کرده، ندانند سزاوارتر و خداوند دانا و حکیم است

« وَمِنَ الْأَعْرَ‌ابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللَّ-هِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَیَتَّخِذُ مَا یُنْفِقُ قُرُ‌بَاتٍ عِنْدَ اللَّ-هِ وَصَلَوَاتِ الرَّ‌سُولِ أَلَا إِنَّهَا قُرْ‌بَةٌ لَهُمْ سَیُدْخِلُهُمُ اللَّ-هُ فِی رَ‌حْمَتِهِ إِنَّ اللَّ-هَ غَفُورٌ رَ‌حِیمٌ ».

امّا برخی از عرب‌های بادیه‌نشین، کسانی هستند که به خداوند و روز قیامت ایمان دارند و آنچه را انفاق می‌کنند، وسیله‌ی قرب به خدا و (جلب) دعا و صلوات رسول می‌دانند. آگاه باشید که همین انفاق‌ها، برای آنان موجب قرب است. به زودی خدا آنان را در رحمت خویش وارد می‌کند. همانا خداوند آمرزنده و مهربان است. (توبه/ 99)

«وَقَالَ رَ‌جُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْ‌عَوْنَ یَکْتُمُ إِیمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَ‌جُلًا أَنْ یَقُولَ رَ‌بِّیَ اللَّ-هُ وَقَدْ جَاءَکُمْ بِالْبَیِّنَاتِ مِنْ رَ‌بِّکُمْ وَإِنْ یَکُ کَاذِبًا فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ وَإِنْ یَکُ صَادِقًا یُصِبْکُمْ بَعْضُ الَّذِی یَعِدُکُمْ إِنَّ اللَّ-هَ لَا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِ‌فٌ کَذَّابٌ».(غافر/ 28)

و مردی با ایمان از آل­فرعون که ایمان خود را پنهان می‌داشت گفت: آیا می‌خواهید مردی را که می‌گوید: پروردگار من خداوند است بکشید؟! در حالی که او از طرف پروردگارتان با دلایل روشن نزد شما آمده است، اگر او دروغگو باشد دروغش به زیان خود اوست ولی اگر راستگو باشد، بعضی از آنچه را به شما وعده می‌دهد به شما خواهد رسید، همانا خداوند کسی را که اسرافکار (و) بسیار دروغگو است هدایت نمی‌کند.

« وَضَرَ‌بَ اللَّ-هُ مَثَلًا لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَ‌أَتَ فِرْ‌عَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَ‌بِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتًا فِی الْجَنَّةِ وَنَجِّنِی مِنْ فِرْ‌عَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ ». (تحریم/ 11)

و خداوند برای کسانی که ایمان آورده‌اند، به همسر فرعون مثل زده است. آن گاه که گفت: پروردگارا! برای من نزد خویش در بهشت خانه‌ای بساز و مرا از فرعون و کردار او نجات بده و مرا از گروه ستمگر رهایی بخش.

توضیح: فشار محیط و جامعه، وابستگی اقتصادی، زن بودن، تقاضای همسر و ترس از آوارگی، هیچ کدام دلیل بر بی‌دینی نمی‌شود. « وَضَرَ‌بَ اللَّ-هُ مَثَلًا لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَ‌أَتَ فِرْ‌عَوْنَ ...»

برخی می گویند: شخصیت انسان مطابق با طبقه و گروهی که در آن زندگی می‌کند، شکل می­گیرد؛ یعنی هر کس در هر جوی که قرار گرفت، فکرش هم همان جور می‌شود. آیه این منطق را رد می‌کند.

از قرآن درس گرفتیم؛ اگر کسی اراده کند که راهی را انتخاب کند، طبقه و جامعه نمی‌تواند جلوی اراده او را بگیرد وانسان برخلاف جامعه‌ای که در آن رشد کرده، می‌تواند گام بردارد، زن نوح در خانه نوح، سالها دعوت حق را شنید. خانه مذهبی، شوهرش پیغمبر، نیاز اقتصادی به شوهر دارد و نان شوهر را می‌خورد، بر خلاف جریان اقدام می‌کند؛ چون اراده کرده بود که خیانت کند و چون نخواست حرف رسول الهی را گوش بدهد و راه فطرت و حق و حقیقت را برود، پس این

حرف درست نیست که جوّ آدم را می‌سازد؛ بله جوّ درآدم‌های بی‌اراده تأثیرگذار است. آدمی که اراده و هدف داشته باشد، جوّ نمی‌تواند در او تأثر بگذارد.

زن فرعون، درخانه فرعون و با فراهم بودن کلیه وسایل رفاهی و تفریحی و زینتی و... بزرگ شد؛ اما این زن علیه رژیمی که در آن بزرگ شد و تربیت شد، گام برمی‌دارد، البته طبقه ومحیط مؤثر است؛ اما نقش صددرصد و کامل در انسان

ندارد. پس اصل اراده است نه محیط، محیط مؤثر است؛ اما علت تامه نیست. برق مهم است؛ اما شبی که برق نیست، اگر کسی بخواهد، می‌تواند مطالعه کند. برق در مطالعه کردن مؤثر است؛ ولی اراده دانشجو در مطالعه أثرش بیشتر است. مهمتر از همه جوهر و اراده آدم است. محیط و طبقه و معلم همه أثر دارد؛ اما اگر کسی بخواهد أثر همه اینها را خنثی می­کند، مثل این دو زن.

محیط در زندگی ما أثر می‌کند، به همین دلیل هم گفته‌اند هجرت کن:

« إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِکَةُ ظَالِمِی أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قَالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْ‌ضِ قَالُوا أَلَمْ تَکُنْ أَرْ‌ضُ اللَّ-هِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُ‌وا فِیهَا فَأُولَ-ٰئِکَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِیرً‌ا ». (نساء/ 97)

همانا کسانی که فرشتگان، جانشان را می‌گیرند، درحالی که بر خویشتن ستم کرده‌اند، از آنان می‌پرسند: شما در چه وضعی بودید؟ گویند: ما درزمین مستضعف بودیم (و به ناچار درجبهه‌ی کافران قرار داشتیم) فرشتگان (در پاسخ) گویند: مگر زمین خداوند گسترده نبود تا در آن هجرت کنید؟ آنان، جایگاهشان دوزخ است و بد سرانجامی است.

اگر می‌توانید، محیط را تغییر دهید، وگرنه از آنجا هجرت کنید تا مؤاخذه نشوید. «أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها»

دوازدهم: خدا کسی را گمراه نمی‌کند

« وَقَالَ الَّذِینَ أَشْرَ‌کُوا لَوْ شَاءَ اللَّ-هُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا... ».

و کسانی‌که شرک ورزیدند، گفتند: اگر خدا می‌خواست نه ما و نه پدرانمان هیچ چیزی را غیر از او نمی‌پرستیدیم... . (نحل/ 35)

مطلب در آیه 148 سوره انعام و آیه 20 سوره زخرف نیز از قول مشرکان مطرح شده است.

سؤال: آیا همین که خداوند جلوی انحراف مردم را نمی‌گیرد، نشانه­ی رضایت او نیست؟

جواب: خیر؛ زیرا خداوند اسباب هدایت مردم را فراهم کرده است، پیامبران و کتاب‌ها فرستاده است، پس نمی‌خواسته کسی منحرف شود؛ ولی کسی را هم بر ایمان آوردن مجبور نکرده است. دست آخر این ما هستیم که یا پیروی از خدا و رسولانش را می­پذیریم یا از آن سرباز می­زنیم. در هردوصورت باید از انتخاب خود بهره ببریم. به عنوان مثال، منبع آبی وجود دارد که وزارت نیرو و سازمان آب آن را ساخته و از آنجا هدایت می‌شود و مسیر لوله­کشی هم دست ما نیست؛ اما بالاخره آب در اختیار ما هست. درست است که منبع آب و لوله کشی و خیابان دست ما نیست؛ اما بالاخره در لحظه‌ی آخر شیر را چه کسی باز می‌کند؟ چون شیرآب را ما باز و مصرف می­کنیم، پس پول آب را هم باید بدهیم.

« قَالَ فَبِمَا أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَ‌اطَکَ الْمُسْتَقِیمَ ». (أعراف/ 16)

(شیطان) گفت: پس بخاطر آن که مرا گمراه کردی! من هم برای (فریب دادن) آنان حتماً بر سر راه راست تو (به کمین) خواهم نشست.

سیزدهم: اراده انسان مطلق و تمام کننده نیست

اشاره

« وَلَا تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَٰلِکَ غَدًا . إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّ-هُ وَاذْکُرْ رَ‌بَّکَ إِذَا نَسِیتَ وَقُلْ عَسَیٰ أَنْ یَهْدِیَنِ رَ‌بِّی لِأَقْرَ‌بَ مِنْ هَ-ٰذَا رَ‌شَدًا ». (کهف/ 23 و24)

درباره‌ی هیچ چیز و هیچ کار، مگو که من آن را فردا انجام می‌دهم، مگر آن که (بگویی:) اگر خدا بخواهد و اگر فراموش کردی (گفتن: ان شاءاللّه، همین که یادت آمد) پروردگارت را یاد کن و بگو: امید است که پروردگارم مرا به راهی که نزدیک‌تر است، راهنمایی کند.

البته مراد از گفتن «إِنْ شاءَاللَّهُ» و «أَعُوذُ بِاللَّهِ» و امثال آن، لقلقه‌ی زبان نیست؛ بلکه داشتن چنین بینشی در تمام ابعاد زندگی و در باور و دل انسان است. امام صادق صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: در نوشته‌های خود نیز «إِنْ شاءَاللَّهُ» را فراموش نکنید. روزی دستور داد، نامه‌ای بنویسند، هنگامی که نامه را بدون «إن شاءالله» دید، فرمود: «کیف رجوتم أن یتم هذا؟» چگونه امید دارید که این کار به سامان برسد؟ پیامبر

اسلام هنگام ورود به قبرستان می‌فرمود: «و انا ان شاءالله بکم لاحقون» اگر خدا بخواهد ما هم به شما خواهیم پیوست، در حالی که مرگ، حتمی است.

2. قدرت انسان

قدرت انسان را به چند نوع می‌توان تقسیم کرد:

الف) قدرت طبیعی و علمی

انسان می‌تواند با این توانایی بر طبیعت فائق شود. همان‌طور که قرآن می‌فرماید: «سَخَّرَ لَکُمْ، مُتاعٌ لَکُمْ، خَلَقَ لَکُمْ» به عنوان مثال، می‌تواند در برابر زلزله خانه‌ای ضد زلزله بسازد؛ می‌تواند با جاذبه‌ی زمین مبارزه کند و پرواز کند و خودش را از زمین بکند. می‌تواند از دریا استفاده کند: « وَهُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِ‌یًّا ». (نحل/ 14) می‌تواند موجودات زنده و حیوانات را تحت امرخودش در

بیاورد: « وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَکُمْ فِیهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْکُلُونَ ». (نحل/ 5) می‌تواند مهار کند و از آنها بارکشی کند و...

علاوه بر این، انسان می‌تواند بر موجوداتی مانند جن سلطه پیدا کند که در قرآن به آن اشاره شده است:

« وَالشَّیَاطِینَ کُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ . وَآخَرِ‌ینَ مُقَرَّ‌نِینَ فِی الْأَصْفَادِ ». (ص/ 37 و38)

و جن‌های سرکش را (مسخّر او ساختیم) هر بنّا و غوّاصی از آنها را . و گروه دیگری از جن‌ها که در غل و زنجیر (و تحت سلطه‌ی او) بودند.

نمونه‌هایی از قدرت علمی و تکنولوژیکی در قرآن ذکر شده است، مانند:

«وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَکُمْ لِتُحْصِنَکُمْ مِنْ بَأْسِکُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاکِرُ‌ونَ».

و به او (داود) فن زره سازی برای شما را آموختیم تا شما را از (خطرات) جنگتان حفظ کند، پس آیا شما شکرگزار هستید؟! (أنبیاء/ 80)

« قَالَ مَا مَکَّنِّی فِیهِ رَ‌بِّی خَیْرٌ فَأَعِینُونِی بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَیْنَکُمْ وَبَیْنَهُمْ رَ‌دْمًا . آتُونِی زُبَرَ الْحَدِیدِ حَتَّیٰ إِذَا سَاوَیٰ بَیْنَ الصَّدَفَیْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّیٰ إِذَا جَعَلَهُ نَارً‌ا قَالَ آتُونِی أُفْرِ‌غْ عَلَیْهِ قِطْرً‌ا ». (کهف/ 95 و96)

(ذوالقرنین در پاسخ) گفت: آنچه پروردگارم در آن به من قدرت داده، (از کمک مالی شما) بهتر است. پس مرا با نیرویی کمک کنید تا میان شما و آنان سدّی محکم بسازم. پاره‌های آهن برای من بیاورید تا آنگاه که میان دو کوه (با انباشتن پاره‌های آهن) برابر شد، گفت: بدمید؛ تا وقتی که آن را (مانند) آتشی گرداند، گفت: مس گداخته و آب شده بیاورید تا روی آهن‌ها بریزم.

« ...وَلَ-ٰکِنَّ الشَّیَاطِینَ کَفَرُ‌وا یُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ... فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا یُفَرِّ‌قُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْ‌ءِ وَزَوْجِهِ... ». (بقره/ 102)

و لکن شیاطین، کفر ورزیدند که به مردم سحر و جادو می‌آموختند... آنها از آن دو فرشته مطالبی را می‌آموختند که بتوانند به وسیله آن میان مرد و همسرش جدایی بیافکنند... .

ب) قدرت اجتماعی و سیاسی

قدرت اجتماعی، هم می‌تواند مشروع باشد، مثل قدرتی که اولیای خدا دارند و هم می‌تواند نامشروع باشد. مثل قدرتی که طاغوت‌ها دارند. انبیا و طاغوت هر دو در جامعه نفوذ دارند و جامعه را می‌توانند با خودشان همراه کنند. منتها به صورت درست یا نادرست.

« أَهُمْ یَقْسِمُونَ رَ‌حْمَتَ رَ‌بِّکَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَرَ‌فَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَ‌جَاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِ‌یًّا وَرَ‌حْمَتُ رَ‌بِّکَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ ». آیا آنان رحمت پروردگارت (در مورد تعیین پیامبر) را (میان خود) تقسیم می‌کنند درحالی که ما معیشت آنان را درزندگی دنیا میانشان تقسیم کرده‌ایم (تا چه رسد به اعطای مقام والای نبوت) و درجات بعضی انسان‌ها را بر برخی دیگر برتری دادیم تا برخی از آنان برخی دیگر را به خدمت گیرند و رحمت پروردگار تو از آنچه آنان می‌اندوزند بهتر است. (زخرف/ 32)

ج) قدرت روحی

عالی‌ترین نمونه این قدرت، معجزات پیامبران و اولیای الهی است که در قرآن نمونه‌های فراوانی از آن نقل شده است:

« وَرَ‌سُولًا إِلَیٰ بَنِی إِسْرَ‌ائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَ‌بِّکُمْ أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْرً‌ا بِإِذْنِ اللَّ-هِ وَأُبْرِ‌ئُ الْأَکْمَهَ وَالْأَبْرَ‌صَ وَأُحْیِی الْمَوْتَیٰ بِإِذْنِ اللَّ-هِ وَأُنَبِّئُکُمْ بِمَا تَأْکُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُ‌ونَ فِی بُیُوتِکُمْ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَةً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ». (آل‌عمران/ 49)

و (عیسی را به) پیامبری به سوی بنی اسرائیل (فرستاد تا بگوید) که همانا من از سوی پروردگارتان برای شما نشانه‌ای آورده‌ام. من از گل برای شما (چیزی) به شکل پرنده می‌سازم، پس درآن می‌دمم، پس به اراده و اذن خداوند پرنده‌ای می‌گردد. و همچنین با اذن خدا کور مادرزاد و مبتلایان به پیسی را بهبود می‌بخشم و مردگان را زنده می‌کنم و از آنچه می‌خورید و آنچه درخانه‌هایتان ذخیره می‌کنید به شما خبر می‌دهم، براستی اگر ایمان داشته باشید در این معجزات برای شما نشانه و عبرتی است.

« فَسَخَّرْ‌نَا لَهُ الرِّ‌یحَ تَجْرِ‌ی بِأَمْرِ‌هِ رُ‌خَاءً حَیْثُ أَصَابَ ». (ص/ 36)

پس ما باد را مسخر او ساختیم که به فرمان او هر کجا می‌خواهد به نرمی و آرامی حرکت کند.

از دیگر نمونه‌های قدرت معنوی مانند سخنرانی واعظی است که بخاطر قدرت روحی او سخنش در دل دیگران می‌نشیند و مردم را منقلب می‌کند و معلوم می‌شود که او قدرت روحی‌اش خیلی بالاست و همچنین انسانی که دعایش مستجاب شود و اگر یک سوره‌ی حمد خواند، مریضی شفا پیدا کرد از نمونه‌های قدرت روحی است. به این نوع قدرت و توانایی که از قدرت علمی و قدرت اجتماعی انسان بالاتر است، در قرآن اشاره شده است:

« وَیَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُ‌وا رَ‌بَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْ‌سِلِ السَّمَاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرَ‌ارً‌ا وَیَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلَیٰ قُوَّتِکُمْ وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِ‌مِینَ ». (هود/ 52)

و (هود ادامه داد) ای قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش کنید، سپس به سوی او باز گردید و توبه کنید تا او از آسمان پی­درپی بر شما باران بفرستد، (چنانکه گویی همه‌ی آسمان در حال ریزش است) و نیرویی بر نیروی شما بیافزاید و (از راه حق) بخاطر گناه اعراض نکنید و روی برنتابید.

فصل نهم: مراحل و مراتب حیات

اشاره

1. مراتب حیات

الف) حیات نباتی و طبیعی

« اعْلَمُوا أَنَّ اللَّ-هَ یُحْیِی الْأَرْ‌ضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیَاتِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ».

بدانید که خداوند، زمین را پس از مرگش زنده می‌کند. همانا ما نشانه‌های (توحید و عظمت) را برای شما روشن کردیم، باشد که تعقّل کنید. (حدید/ 17)

« یُخْرِ‌جُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَیُخْرِ‌جُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَیُحْیِی الْأَرْ‌ضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَکَذَٰلِکَ تُخْرَ‌جُونَ ». (روم/ 19)

زنده را از مرده بیرون می‌آورد و مرده را (نیز) از زنده بیرون می‌کشد و زمین را بعد از مرگش زنده می‌کند، و شما نیز (روز قیامت) این گونه بیرون آورده می‌شوید.

ب) حیات حیوانی

« ...أُولَ-ٰئِکَ کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَ-ٰئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ ». (اعراف/ 179)

آنها همچون چهار پایانند، بلکه گمراه‌تر، اینان همانا غافلانند. (زیرا با اینکه همه گونه امکانات هدایت دارند باز هم گمراهند)

ج) حیات اجتماعی

« وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ ». (بقره/ 179)

ای صاحبان خرد! برای شما در قصاص، حیات (و زندگی نهفته) است. باشد که شما تقوا پیشه کنید.

د) حیات معنوی

« مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَیٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَ‌هُمْ بِأَحْسَنِ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ ». (نحل/ 97)

هر کس از م-رد یا زن که مؤمن ب-اشد و ک-ار شایس-ته کند، حتماً به زندگ-ی پ-اک و

پسندیده‌ای زنده‌اش می‌داریم و قطعاً مزدشان را نیکوتر از آنچه انجام داده‌اند، پاداش خواهیم داد.

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلَّ-هِ وَلِلرَّ‌سُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ... ».(انفال/ 24)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هرگاه خدا و رسول شما را به چیزی که حیات‌بخش شماست دعوت می‌کنند، بپذیرید.

« أَوَمَنْ کَانَ مَیْتًا فَأَحْیَیْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورً‌ا یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمَاتِ لَیْسَ بِخَارِ‌جٍ مِنْهَا کَذَٰلِکَ زُیِّنَ لِلْکَافِرِ‌ینَ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ ». (أنعام/ 122)

و آیا آن که (به واسطه‌ی جهل و شرک) مرده بود، پس او را (با هدایت خویش) حیات بخشیدیم و برای او نوری (از ایمان) قرار دادیم که با آن در میان مردم راه خود را بیابد،

مَثَل او مَثَل کسی است که در ظلمت‌های (جهل و شرک) قرار دارد و از آن بیرون آمدنی نیست؟ این­گونه برای کافران، کارهایی که می‌کردند جلوه داده شده بود.

« لِیُنْذِرَ مَنْ کَانَ حَیًّا وَیَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکَافِرِ‌ینَ ». (یس/ 70)

(این قرآن برای آن است که) تا هر کس زنده (دل) است، هشدارش دهد و (حجت را بر کافران تمام کند) و گفتار خدا درباره آنان محقق گردد.

« إِنَّمَا یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَیٰ یَبْعَثُهُمُ اللَّ-هُ ثُمَّ إِلَیْهِ یُرْ‌جَعُونَ ». (انعام/ 36)

تنها کسانی (دعوت تو را) می‌پذیرند که گوش شنوا دارند و (کافران که نمی‌گروند،) مردگانی هستند که روز قیامت خداوند آنان را برمی‌انگیزد و سپس همه به سوی او بازگردانده می‌شوند.

معنوی ندارد و حق پذیر نیست، مرده است؛ چون حیات (به معنای خوردن و خوابیدن) حیوانات هم دارند)

2. مراحل حیات

« لَتَرْ‌کَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ ». (انشقاق/ 19)

شما همواره از حالی بحال دیگر درآیید.

1-2. حیات دنیوی

1-1-2. ویژگی‌های زندگی دنیا

اول: دنیا جای عمل است

« ...إِلَی اللَّ-هِ مَرْ‌جِعُکُمْ جَمِیعًا فَیُنَبِّئُکُمْ بِمَا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ». (مائده/ 105)

بازگشت همه‌ی شما به سوی خداست و او شما را به آنچه می‌کردید، آگاه می‌سازد.

دوم: نعمت‌های دنیا برای انسان است

« قُلْ مَنْ حَرَّ‌مَ زِینَةَ اللَّ-هِ الَّتِی أَخْرَ‌جَ لِعِبَادِهِ وَالطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّ‌زْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا خَالِصَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ کَذَٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیَاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ ».(اعراف/ 32)

بگو: چه کسی زینت‌هایی را که خداوند برای بندگانش پدید آورده و (همچنین) رزقهای پاکیزه و دلپسند را بر خود حرام کرده است؟ بگو: این (نعمت‌ها) درزندگی دنیا برای مؤمنان است، (اگر چه کافران هم بهره‌مندند) در حالی که روز قیامت مخصوص (مؤمنان) است. ما این گونه آیات خود را برای گروهی که می‌دانند به تفصیل بیان می‌کنیم.

« ...وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّ-هِ وَاذْکُرُ‌وا اللَّ-هَ کَثِیرً‌ا لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ». (جمعه/ 10)

واز فضل الهی طلب کنید و خدا را بسیار یاد کنید، باشد که رستگار شوید.

« ...وَرَ‌هْبَانِیَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا کَتَبْنَاهَا عَلَیْهِمْ... ». (حدید/ 27)

(اما) ترک دنیایی که از پیش خود درآوردند، ما آن را بر آنان مقرر نکرده بودیم... .

سوم: دنیا همراه با سختی است

« لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِی کَبَدٍ ». (بلد/ 4)

همانا ما انسان را در رنج و زحمت آفریدیم.

« یَا أَیُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَیٰ رَ‌بِّکَ کَدْحًا فَمُلَاقِیهِ ». (انشقاق/ 6)

هان ای انسان! تو به سوی پروردگارت تلاش بسیاری داری و سرانجام به لقای او خواهی رسید.

چهارم: دنیا بازار و انسان تاجر است

« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَیٰ تِجَارَ‌ةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ . تُؤْمِنُونَ بِاللَّ-هِ وَرَ‌سُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ بِأَمْوَالِکُمْ وَأَنْفُسِکُمْ ذَٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ». (صف/ 10 و11)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! آیا شما را بر تجارتی که از عذاب دردناک (قیامت) نجاتتان دهد، راهنمایی کنم؟ به خدا و رسولش ایمان آورید و با اموال و جان‌هایتان در راه خدا جهاد کنید که این برای شما بهتر است، اگر بدانید.

اولاً؛ خریدار آنها خداوندی است که تمام هستی از اوست.

ثانیاً؛ خریداری است که گران می‌خرد وبهای آن بهشت ابدی است. «خالدین

فیها».

ثالثاً؛ خریداری است که نیت خوب ما را نیز می­خرد.

رابعاً؛ پاداش را چند برابر می‌دهد. «اضعافاً مضاعفة» به قول قرآن تا هفتصد برابر پاداش می‌دهد و پاداش انفاق‌های نیک مثل دانه‌ای است که هفت خوشه از آن بروید و درهرخوشه صد دانه باشد.

خامساً؛ آنچه از سرمایه داریم، (سلامتی، علم، عمر، آبرو، مال و...) از خود اوست و خود او هم خریدار است. اگر فرزندی زمین و مصالح و پولی از پدر گرفت و

منزلی ساخت، بعد افرادی خریدار منزلش شدند که یکی از آنان همان پدر بود، عقل و وجدان می‌گوید خانه را به پدر بفروشد؛ زیرا خود فرزند و تمام دارایی‌هایش از اوست و فروختن به بیگانه، جوانمردی نیست.

سادساً؛ خداوند از روی عفو و اغماض، عیب جنس را می‌پوشاند و با همان نواقص می‌خرد. در دعای بعد از نماز می‌خوانیم: خداوندا! اگر در رکوع و سجود نمازم خلل و نقصی است، نادیده بگیر و نمازم را قبول فرما. در دعای ماه رجب می‌خوانیم: «خاب الوافدون علی غیرک و خسر المتعرّضون الاّ لک»، باختند کسانی که در خانه غیر تو آمدند و خسارت کردند کسانی که به سراغ دیگران رفتند.

کسانی که در این بازار، عمر خود را به هوس‌های خود یا دیگران بفروشند و به فکر رضای خداوند نباشند، خسارتی سنگین کرده‌اند. در نگاه دنیا دوستان، زرنگ و زیرک کسی است که بتواند با هر کلک وزبان بازی و با هرشیوه‌ای، خواه حق و خواه باطل، زندگی مرفهی برای خود درست کند و در جامعه شهرت و محبوبیتی یا مقام و مدالی کسب کند و در غیر این صورت به او لقب باخته، بی­خاصیت و بدبخت می‌دهند.

لانفسکم ثمنٌ الاّ الجنّة فلا تبیعوها الاّ بها» دنیا، تجارت‌خانه اولیای الهی است: «الدنیا متجر اولیاء الله» جالب آن که حضرت علی علیه السلام این سخن را به

کسی فرمود که از دنیا بدگویی می‌کرد. در تجارت با خداوند، ما سرمایه را از خود او می‌گیریم و با قیمت گزاف به خودش می‌فروشیم.

« إِنَّ اللَّ-هَ اشْتَرَ‌یٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّ-هِ فَیَقْتُلُونَ وَیُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرَ‌اةِ وَالْإِنْجِیلِ وَالْقُرْ‌آنِ وَمَنْ أَوْفَیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّ-هِ فَاسْتَبْشِرُ‌وا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بَایَعْتُمْ بِهِ وَذَٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ ». (توبه/ 111)

همانا خداوند از مؤمنان، جانها و اموالشان را به بهای بهشت خریده است. آنان در راه خدا می‌جنگند تا بکشند یا کشته شوند. (وفای به این) وعده‌ی حق که درتورات و انجیل و قرآن آمده بر عهده خداست و چه کسی از خدا به عهدش وفادارتر است؟ پس مژده باد شما را بر این معامله‌ای که به وسیله‌ی آن (با خدا) بیعت کردید و این همان رستگاری بزرگ است.

« أُولَ-ٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُ‌وا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا کَانُوا یَفْتَرُ‌ونَ . لَا جَرَ‌مَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَ‌ةِ هُمُ الْأَخْسَرُ‌ونَ ». (هود/ 21 و22)

آنها کسانی هستند که (سرمایه‌ی وجود و عمر) خویش را از دست داده و از آنچه به دروغ می‌ساختند (نیز) بازمانده‌اند. به ناچار آنان در قیامت، زیانکارترین افرادند.

یکم؛ خداوند است که به قیمت گران می‌خرد. دسته دوم غیر خدا هستند، مانند: شیطان، هوای نفس که به قیمت ناچیزی خریدارند. لذا واژه‌های «اَجر»، «ثواب»، «ضِعف» و «اَضعاف» و واژه‌های «خُسر»، «خسران مبین» و «اخسرین»، در قرآن زیاد مطرح شده است. هشدار مهم آن است که بدانیم هر ضرر و زیانی قابل جبران است، مگر گذران عمر که دیگر باز نمی‌گردد. گاهی مال و مسکن، یا مقام و قدرت و مدرک و عنوانِ انسان از

بین می‌رود؛ اما گاهی انسان خودش را می‌بازد و انسانیت خود را به هدر می‌دهد که این بالاترین خسارت است.

الف) خاسر، کسی که عمرش تباه شده است. «قل اِنّ الخاسرین الّذین خَسروا انفسهم»

ب) لفی‌خسر، کسی که اهل ایمان و عمل صالح نباشد. «اِنّ الانسان لفی خُسر . الاّ الّذین آمنوا»

ج) خسران مبین، کسی که با اطمینان بندگی خدا نمی‌کند. «اِنْ أصابه خیرٌ اطمأنّ به و اِن أصابته فتنة انقلب علی وَجهِه خَسِرالدّنیا و الآخرة ذلک هو الخُسرانُ المبین»

د) اخسرون، کسانی که منحرفند و گمان می‌کنند راه درست می‌روند. «أَلّذین ضَلّ سَعیهم فی الحیاة الدنیا و هم یحسبون اَنّهم یحسنون صُنعا».