شیعه در قرن چهارم هجری عرصه ها و علل رشد

مشخصات کتاب

سرشناسه : زارع خورمیزی، محمدرضا، ۱۳۵۱ -

عنوان و نام پدیدآور : شیعه در قرن چهارم هجری (عرصه‌ها و علل رشد)/ محمدرضا زارع‌خورمیزی؛ [برای] مجمع جهانی شیعه‌شناسی.

مشخصات نشر : قم: آشیانه مهر، ۱۳۹۱.

مشخصات ظاهری : ۵۷۵ ص.: مصور، جدول، نمودار.

فروست : مجمع جهانی شیعه‌شناسی؛ ۱۲۴.

شابک : ۱۴۵۰۰۰ ریال‌978-600-6164-36-6 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : ص.ع. به انگلیسی:. ...Mohammad Reza Zara'a Khormizi. The shia's political evolution reasons

یادداشت : کتابنامه: ص. [۵۱۳] - ۵۴۴؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : شیعه -- تاریخ-- قرن ۴ق.

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه‌شناسی

رده بندی کنگره : BP۲۳۹/ز۲ش۹ ۱۳۹۱

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۵۳

شماره کتابشناسی ملی : ۲۸۸۴۷۶۴

اشاره

نام کتاب: شیعه در قرن چهارم هجری (عرصه‌ها و علل رشد)

نویسنده: محمد رضا زارع خورمیزی

ناشر:آشیانه مهر

تنظیم و طرح جلد: علی اکبر رشیدی گلروئیه

صفحه‌آرا: محمد ابراهیم ناظری

حروفچینی: سید ابراهیم امینی

نوبت چاپ: اول

تاریخ چاپ: 1391

شمارگان: 3000 جلد

تعداد صفحات: 576

قیمت گالینگور:17500 تومان

قیمت شومیز:14500 تومان

شابک: 6-36-6164-600-978

قم -45 متری عمار یاسر - پلاک 90- ص‌پ 644-37158 تلفن: 7713773-7756092 / دورنگار: 7713774

› کلیه حقوق این اثر متعلق به مجمع جهانی شیعه شناسی است š

عکس

«قرن چهارم و پنجم هجری همچون مقطع برجسته و درخشانی در اعتلاء فرهنگ علمی و ادبی جهان اسلام مورد عنایت و بررسی قرار گیرد.»

«هر پژوهشی در معرفی عقاید و معارف شیعه، کمکی به استقرار وحدت و برادری میان مسلمین نیز هست.»

مقام معظم رهبری

تقدیم به:

بزرگ پرچم‌دار اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله وسلم و مکتب راستین تشیّع

نایب الامام حضرت آیت الله العظمی سیّد علی خامنه‌ای (مد ظله العالی)

فهرست مطالب

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی 15

سپاس‌گزاری 19

چکیده 21

مقدمۀ مؤلف 25

بخش اول: زمینه‌های رشد تشیع قبل از قرن چهارم (علل تمهیدی) / 51

درآمد 53

فصل اول: زمینه‌های فکری.. 57

گفتار اول: تکمیل مبانی فکری و سیاسی مکتب تشیع در عصر ائمه علیهم السلام 57

1- مرزبندی اندیشه سیاسی در تشیّع و تسنّن 61

2- مرزبندی اندیشۀ سیاسی امامیه 64

الف) حاکمیت الهی 64

ب) ویژگی‌های امامت 65

3- مرز بندی اندیشه سیاسی زیدیه 69

4- مرزبندی اندیشه سیاسی اسماعیلیه 73

گفتار دوم: اندیشه مهدویت 77

1- تأثیر اندیشۀ مهدویت در پویایی جامعۀ شیعی 77

2- بهره گیری اسماعیلیه از اندیشه مهدویت برای تأسیس دولت در ابتدای قرن چهارم 81

فصل دوم: امامت و رهبری سیاسی. 85

درآمد 85

گفتار اول: امامیه و آغاز دوره‌ای جدید با امامت و رهبری امام مهدی 87

1- شیوه‌های اعمال امامت و رهبری امام مهدی در دورۀ غیبت صغرا 90

الف: گزینش نایبان و کارگزاران آنان 95

ب: اجازه و تأیید حضور نخبگان شیعه در دستگاه حکومت 100

ج: مدیریت قاطعانه در اعمال اصل تقیّه 102

د: برخورد قوی با مدّعیان دروغین نیابت 104

ه-: ارسال توقیعات 110

و: ادامۀ نظام وکالت 112

ز: مدیریت گسترۀ جغرافیایی نیابت و وکالت 114

ح: هدایت برخی از امیران منصوب بر شهرها 119

2- تأثیر امامت امام مهدی در رشد سیاسی شیعه امامیه در آغاز غیبت کبرا 125

گفتار دوم: زیدیه و آغاز رهبری ائمه رسی نظیر یحیی بن قاسم معروف به امام هادی 127

گفتار سوم: اسماعیلیه و اعلام پایان دوران ستر و آغاز دوران حضور امام و شروع رهبری عبیدالله مهدی 128

فصل سوم: زمینه‌های اجتماعی. 131

گفتار اول: محبوبیت و مظلومیت علویان به ویژه ائمه اطهار علیهم السلام 131

گفتار دوم: زهد و دینداری علویان و شیعیان 138

گفتار سوم: تبعیض‌ستیزی و عدالت‌گرایی علویان و شیعیان 143

گفتار چهارم: هجرت علویان و شیعیان 145

فصل چهارم: زمینه‌های سیاسی. 149

گفتار اول: ضعف خلافت عباسی 149

گفتار دوم: تأسیس دولت‌های علوی و شیعه در نقاط دور دست 159

1- دولت ادریسیان مغرب 162

2- دولت علویان طبرستان 176

3 - دولت ائمه بنی رسی در یمن 181

4- دولت آل اخیضر در یمامه 186

5- دولت اسماعیلی در یمن 189

6- امارت‌های محلی 191

الف: امارت بنی الحسن در ینبع 191

ب: امارت مستقل ابوالحسن مادرایی در ری 195

ج: خاندان بنی دلف در عراق عجم 197

بخش دوم: عرصه‌های رشد سیاسی تشیع در قرن چهارم (علل شتاب دهنده) / 203

درآمد 205

فصل پنجم: به دست گرفتن مناصب سیاسی توسط شیعیان و علویان. 207

گفتار اول: حضور علنی شیعیان در منصب وزارت 207

1- آل فرات 210

2- آل نوبخت 216

3- آل بریدی 221

گفتار دوم: منصب مذهبی - سیاسی نقابت علویان 222

1- کشف حال از مسائل اجتماعی و سیاسی 227

2- امارت و اداره برخی از شهرها 227

3- سفارت از جانب امیران و خلفا 227

4- امارت حاج و ایراد خطبه در حرمین 228

5- فرماندهی لشکر 228

فصل ششم: تأسیس دولت‌های بزرگ شیعه. 229

درآمد 229

نگاهی به علل مهم گرایش مردم ایران به تشیّع 231

الف) تفاوت در سیاست‌های علوی و اموی در جذب و دفع ایرانیان 231

ب) قدرت تأثیرگذاری شیعه سیاسی موجود در عراق بر ایران 232

ج) محبوبیت علویان در ایران 234

د) رویکرد ضد تبعیض امامان و نخبگان شیعه 235

ه-) پیدایش سنّی‌های معتدل و دوستدار اهل‌بیت علیهم السلام 235

گفتار اول: دولت آل بویه در ایران و عراق 236

1- فراهم کردن امنیت برای شیعیان 244

2- حمایت از علما و دانشمندان شیعه (عرصه علمی) 245

3- رواج دادن علنی شعائر شیعی (عرصه اجتماعی) 249

4- ترویج تبرّی از دشمنان اهل‌بیت علیهم السلام 253

5- آبادانی و تعمیر مشاهد شیعی 259

گفتار دوم: دولت فاطمی در مصر و شمال آفریقا 264

عرصه‌های تأثیر فاطمیان در رشد تشیع در قرن چهارم 270

1- تأسیس خلافت مستقل شیعی فاطمی در مقابل خلافت سنّی عباسی 270

2- برنامه‌ریزی برای رشد علم و دانش 271

3- تبلیغ و دعوت فراگیر 272

4- احیای شعائر شیعی 273

گفتار سوم: دولت حمدانیان 275

1- آزادی مذهبی شیعه در شامات 277

2- حمایت از دانشمندان و فیلسوفان شیعی 278

3- حمایت از ادبیات شیعی 279

4- ساخت و تعمیر مشاهد شیعی در شامات 280

5- احیای شعائر شیعی در شامات 282

فصل هفتم: تأسیس دولت‌های محلی شیعه در قرن چهارم. 285

درآمد 285

گفتار اول: دولت زیدی در یمن 286

گفتار دوم: دولت عقیلی در عراق 288

گفتار سوم: امیران علوی در حرمین شریفین 292

الف) مکه 292

دولت فاطمی و حکومت اشراف در مکه 295

ب) مدینه 297

گفتار چهارم: دولت بنی کاکویه در اصفهان و یزد 299

گفتار پنجم: دولت آل حسنویه در کردستان و لرستان 302

گفتار ششم: بریدیان در خوزستان و عراق 305

گفتار هفتم: دولت اسماعیلی در مولتان 308

گفتار هشتم: دولت آل زیری در شمال آفریقا 312

گفتار نهم: دولت مسافریان در آذربایجان 314

گفتار دهم: دولت باوندیان در طبرستان 318

گفتار یازدهم: دولت شاهینیان در بطیحه 320

گفتار دوازدهم: امارت‌های منصوب از سوی حکومت‌های شیعی دیگر 323

الف: کلبیان سیسیل (صقلیه) 323

ب: مکرمیان عمان 329

گفتار سیزدهم: شواهدی از امارت‌های علوی و شیعی دیگر 335

الف: امارت‌های محلی در شمال غربی شامات (جبله، لاذقیه و طرابلس) 335

ب: امارت محلی بنی صالح علوی در غانه (آفریقا) 340

ج: امارت محلی علویان بعد از هجرت به شرق آسیا 343

بخش سوم: مقومات رشد سیاسی تشیع در قرن چهارم (علل تقویت‌کننده) / 349

درآمد 351

فصل هشتم: مقومات نظامی. 353

گفتار اول: بربرها 353

گفتار دوم: دیلمیان 362

شباهت‌ها و تفاوت‌های قوم دیلم و بربر 372

الف) شباهت‌ها 372

ب) تفاوت‌ها 374

نتیجه‌گیری 375

فصل نهم: مقومات علمی - تبلیغی رشد سیاسی تشیع در قرن چهارم. 377

درآمد 377

1- عالمان امامیه 378

1- 1- مکتب فقهی - کلامی بغداد 381

1- 2- ظهور علما و فقهای صاحب نام شیعه 383

1- 3- رشد علم اصول در قرن چهارم 395

1- 4- دارالعلم‌های شیعی 400

1- 5- مقابله عالمان امامیه با مکاتب انحرافی در قرن چهارم 403

2- مبلغان زیدیه 404

3- داعیان اسماعیلیه 406

4- ادب سیاسی شیعه در قرن چهارم 412

فصل دهم: مقومات اجتماعی رشد مکتب تشیع در قرن چهارم. 419

گفتار اول: عدالت‌خواهی علویان و شیعیان 420

1- مفهوم عدالت در تشیع و نگرش شیعه به این اصل در قرون نخستین اسلامی 420

2- نقش عدالت‌گرایی کارگزاران سیاسی شیعه در پذیرش حاکمیت آنها توسط اکثریت تسنّن در قرن چهارم 424

گفتار دوم: ارتباط متقابل برابری‌خواهی علویان و شیعیان و گرایش اقوام دیگر به تشیع در قرن چهارم 429

1- عوامل تقویت نارضایتی و متعاقب آن استقلال‌طلبی اقوام در قرون نخستین اسلامی 431

1- 1- خودکامگی و استبداد خلفا 431

1- 2- فساد دستگاه خلافت 432

1- 3- اختلاف درونی 432

1- 4- ضعف و کاهش اعتبار خلافت مرکزی 433

1- 5- ظلم و ستم خلیفگان خصوصاً نسبت به ولی نعمتان دینی جامعه 434

2- پایان سیطرۀ دستگاه خلافت و تأسیس دولت‌های علوی و شیعی 435

نتیجه‌گیری: 438

بخش چهارم: موانع رشد سیاسی تشیع در قرن چهارم (علل بازدارنده) / 441

درآمد 443

فصل یازدهم: موانع داخلی. 445

گفتار اول: اختلافات امرای شیعی 445

گفتار دوم: تسامح مذهبی در دولت‌های شیعی 447

گفتار سوم: اقدامات منسوبان به تشیع 449

غالیان 449

قرمطیان 453

گفتار چهارم: فرقه‌گرایی در بین شیعیان 459

فصل دوازدهم: موانع خارجی. 461

گفتار اول: اقدامات خلفای عباسی 462

گفتار دوم: فتنه انگیزی مفتیان حنبلی 467

گفتار سوم: تعصبات و افراط‌گرایی عامه (سنّیان) 475

گفتار چهارم: تفوق تدریجی ترکان 480

گفتار پنجم: قتل عام و نسل‌کشی شیعیان 481

قتل عام شیعیان در إفریقیه 481

گفتار ششم: تهاجمات خارجی 484

1- غزنویان 484

ری 484

مولتان 485

2- غزان 486

3- صلیبی‌ها 489

4- امویان اندلس 490

5- خوارج 491

6- ایوبیان 492

نتیجه‌گیری نهایی. 495

فهرست جدول‌ها 505

فهرست نقشه‌ها 509

فهرست نمودار‌ها 511

فهرست منابع 513

فهرست منابع دیجیتال 531

فهرست مقالات 535

فهرست مطالب و مقالات از شبکه جهان پهنا (اینترنت) 539

پیوست شماره 1: مورخان شیعه در قرن چهارم 545

پیوست شماره 2: ترجمه چکیده به زبان عربی 561

پیوست شماره 3: ترجمه چکیده به زبان انگلیسی 565

پیوست شماره 4: ترجمة چکیده به زبان فرانسوی 571

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی

بسم الله الرّحمن الرّحیم

امام صادق علیه السلام فرمود: درنگی کن مفضل! از نعمت‌های الاهی برای آدمی، نوشتن است. نوشتنی که رخدادهای گذشتگان برای بازماندگان و رویدادهای زندگان برای آیندگان را به رشته تحریر در آورده و با آن نوشته‌های علمی، اخلاقی و... را جاودانه می‌کند.⁽¹⁾

مکتب راستین تشیع یعنی همان اسلام اصیل و بی‌انحراف، پس از رحلت شهادت‌گونه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم مورد دشمنی غاصبان و مخالفان قرار گرفت. ولی با وجود همه اختناق‌ها و ظلم و ستمی که در دوران‌های مختلف بر ضد شیعیان روا داشته می‌شد، گسترش و نفوذ تشیع در بلاد

اسلامی ادامه یافت. چنین نفوذ و گسترشی، زاییده عوامل بسیار مهمی بود که به اختصار برخی را اشاره می‌کنیم:

1- برخورداری مکتب تشیع از وجود رهبرانی الاهی و معصوم که مورد تأیید قرآن و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم بودند؛

2- تمسک و تبعیت از رکن اساسی ثقلین طبق سفارش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم ؛

3- شناخت و عمل به اسلام اصیل و بی‌انحراف؛

4- مظلومیت تاریخی شیعیان و رهبران آنها به ویژه اهل‌بیت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم که موجب تمایل قلوب مؤمنین به آنان می‌گشت؛

5- تأثیرگذاری حاکمان، والیان، عالمان و صحابی شیعه مذهب.

بزرگان مکتب تشیع، به دلیل ظلم حاکمان بنی امیه، بنی مروان و بنی عباس ناچار به هجرت و در مناطق مختلف بلاد اسلامی پراکنده شدند. به علت همین هجرت‌ها، حوزۀ نفوذ و اندیشه‌ی شیعی نیز در سراسر جهان اسلام گسترش یافت.

«حتی جایی مثل جبل عامل که جزء سرزمین شام و حوزۀ نفوذ معاویه بود، به برکت حضور صحابی بزرگواری چون ابوذر، یکی از کانون‌های اصلی شیعی می‌شود»⁽¹⁾

علامه محقق محمد جواد مغنیه می‌نویسد: «صحابیان شیعی در گسترش و توسعه تشیع، نقش اساسی داشتند. هر کجا می‌رفتند مردم را با قالب‌های قرآنی و حدیثی و با صبر و تحمل به تشیع فرا می‌خواندند. به خاطر مصاحبت با پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در میان مردم دارای احترام و ارزش بودند و سخنانشان اثری بالغ داشت».(⁽²⁾)

والیان و حاکمان شیعی نیز نقش فوق العاده‌ای در گسترش تشیع داشته‌اند. عالم بزرگ جهان اسلام سید محسن امین می‌نویسد: هر جا والیان علی علیه السلام می‌رفتند، اهل آنجا شیعه می‌شدند.⁽³⁾

دانشمندان و عالمان مکتب بزرگ اسلامی تشیع - که خود نیز در علوم عقلی و نقلی سرآمد بودند - با تحقیق و تبیین دقیق معارف انسان‌ساز و حیات‌بخش شیعه در ابعاد و زوایای مختلف فردی و اجتماعی، به خصوص معرفی صحیح

جانشینان واقعی و برحق پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم سهم عمده‌ای در گرایش بلاد اسلامی به اسلام اصیل و ناب یعنی تشیع داشته‌اند.

اکنون نیز عرضۀ صحیح و نشان دادن حق و حقیقت در جلوه‌گاه تاریخ، وظیفه‌ای سترگ و با عظمت بر عهدۀ اسلام‌شناسان مورخ و محققین آزادمنش است.

بر همین اساس مطالعه، بررسی و تبیین حوادث و رویدادهای مهم تاریخ اسلام به ویژه مسائل و موضوعات شیعه پژوهی تاریخی، حایز اهمیت فراوان است.

در راستای انجام این مهمّ پژوهشگر توان‌مند، «حجت‌الاسلام والمسلمین جناب آقای حاج شیخ محمد رضا زارع خورمیزی» که دارای مدرک دکترای تاریخ اسلام و عضو برجسته هیأت علمی مجمع جهانی شیعه‌شناسی می‌باشد، اقدام به تألیف اثری علمی و ارزنده با محوریت علل رشد و گسترش تشیع در قرن چهارم هجری نموده است.

مؤلف کوشیده است در این پژوهش تاریخی، هم جنبه‌های نقلی و تحلیلی و هم جنبه‌های توصیفی و تبیینی را مد نظر قرار دهد.

وی همچنین موفق شده است عناصر اصلی این مطالعه تاریخی یعنی پنج گام اساسی انتخاب مسأله، تدوین فرضیه، توصیف تاریخی، تبیین تاریخی و نقد منابع و اسناد را، عالمانه ارایه نماید. وی در مقام بیان و اثبات فرضیه پژوهش نیز برخوردار از زبان علمی است⁽¹⁾لذا علاوه بر آنکه از بیان علت وقوع رویدادهای تاریخی غافل نبوده، از خوش‌باوری، سهل‌انگاری در سنجش، مغالطه و بیان شاعرانه دوری جسته است.

یافته‌های مؤلف کتاب، تا حد قابل توجهی بر نظریه‌ها و قانون‌های علمی شناخته شده در فهم وقایع تاریخی بنا شده است. بنابراین می‌توان گفت از آنجا که این اثر ارزشمند شامل دست‌آوردهای حقیقت‌گرا با دقت لازم در بررسی‌های تاریخی است، نگارنده محترم موفق به ارایه تصویری روشن از عرصه‌ها و علل رشد شیعه در یکی از مهم‌ترین ادوار تاریخی شده است که مطالعه آن به عموم و به ویژه به علاقه‌مندان مباحث تاریخ سیاسی و اجتماعی شیعه توصیه می‌شود.

رجاء واثق دارم با توفیق الهی مؤلف ارجمند، موضوع این اثر را در دوران‌های دیگر تاریخ شیعه نیز ادامه دهد. ان شاء الله

کثر الله امثالهم، جزاه الله عن الاسلام اجراً، ادام الله ظله ودامت افاضاته والسّلام علیکم وعلی جمیع اخواننا المؤمنین بولایة علیّ‌بن أبی‌طالب علیه السلام فی اقطار العالم ورحمة الله وبرکاته.

مسئول مجمع جهانی شیعه‌شناسی

انصاری بویراحمدی

سپاس‌گزاری

حمد و ستایش پروردگار پاک و بلند مرتبه‌ای را سزاست که خالق عالمیان است و بر ما منّت نهاد به نعمت اسلام و ولایت.

اول معلم عالم انسانی خدای رحمان است، آنگاه که فرمود: {اَلرَّحْمنُ * عَلَّمَ الْقُرْآنَ} همو که بعد از نعمت خلقت بالاترین نعمت را تعلیم به قلم یاد کرد و فرمود: {اِقْرَأ بِاسْمِ رَبّکَ الّذِی خَلَقَ * خَلَقَ الاِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ * اِقْرَأ وَرَبّکَ الأکْرَمُ * الّذِی عَلَّمَ بالْقَلَم * عَلَّمَ الاِنسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ}.

درود و سلام بر والاترین مخلوق او رسول گرامی اسلام حضرت محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله وسلم ، که الگوی بشریت است، آنگاه که دربارۀ او فرمود: {لَکُمْ فی رَسُولِ اللهِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ}، و افضل تحیّات خاندان بزرگوار او را سزاست که خالق عالمیان بر پاکی آن‌ها در این کریمه شهادت داد که: {إنّمَا یُریدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرّجْسَ أهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهّرَکُمْ تَطْهیراً}.

خدای بزرگ را سپاس می‌گویم که چند صباحی توفیق تعلّم و تحقیق و نگارش را در خصوص یکی از برترین موضوعات دانش انسانی یعنی آیین حیات‌بخش اسلام و مکتب راستین تشیّع، به این بندۀ حقیر خود منّت نهاد و کرامت کرد. و در این مسیر مبارک، بندگانی دلسوز از خود را راهنما، همیار و همراه من قرار داد.

از باب حدیث شریف: «من لم یشکر المنعم من المخلوقین لم یشکر الله عزّوجلّ»، بر خود لازم می‌دانم از تمام عزیزانی که به نحوی از انحاء در این پژوهش همیاری و مساعدت کردند کمال قدردانی و سپاس‌گزاری را بنمایم.

از استاد عزیز و گرانمایه جناب آقای دکتر صادق آیینه‌وند که راهنمای این پژوهش بودند کمال تشکر و قدردانی را دارم.

از محققان، مترجمان و کلیۀ عزیزان همکار در مجمع جهانی شیعه‌شناسی خصوصاً مسؤول محترم مجمع، جناب حجت‌الاسلام والمسلمین استاد انصاری بویراحمدی که از هیچ‌گونه تلاشی برای انجام بهتر و سریع‌تر پژوهش دریغ نکردند کمال سپاس‌گزاری و امتنان را دارم.

از صدیق گرامی جناب حجت‌الاسلام والمسلمین

سید ابراهیم امینی که زحمت همکاری در خصوص حروفچینی و تنظیم تحقیق را داشتند کمال تشکر را دارم.

از زحمات کلیه اندیشمندان و نویسندگان بزرگواری که از آثار علمی گرانقدر آنان در این پژوهش بهره برده شده است با کمال خضوع، امتنان و قدردانی می‌کنم و بر روان پاک مؤلفان درگذشته درود می‌فرستم و اگر نامی از مؤلف گرانمایه‌ای در ارجاعات از قلم افتاده، عذر تقصیر دارم.

از همسر و خانوادۀ دلسوز و عزیزم که محیط آرام و مساعدی را برای این کار علمی فراهم آوردند و اگر مساعدت آنها نبود این کار علمی با این کیفیت به انجام نمی‌رسید، کمال امتنان، تشکر و قدردانی را داشته و از فرصت‌هایی که به خاطر این کار علمی از آن‌ها دریغ کرده‌ام پوزش می‌خواهم. و نهایتاً از تمام عزیزانی که در این تحقیق بنده را مساعدت کرده‌اند و نام آن‌ها ذکر نشده است کمال سپاس‌گزاری را دارم و از خدای بزرگ توفیق سعادت را برای آنان آرزومندم.

قم المقدسه محمّدرضا زارع‌خورمیزی

بهار 1390

چکیده

قرن چهارم ه- . ق دوره گسترش مکتب تشیع در جهان اسلام است در این دوره پس از سه قرن مبارزه، شیعه جایگاه خود را در جهان اسلام به دست آورد و در عرصه‌های مختلف سیاسی - اجتماعی، به موفقیت‌های چشم‌گیری دست یافت به طوری که شیعیان از نیمه دوم قرن چهارم در بسیاری از نقاط جهان اسلام به اکثریت دست یافتند و شعارهای شیعی آشکارا رواج یافت به همین دلیل قرن چهارم را باید قرن شیعه نامید. نوشتار حاضر به علل این پدیده یعنی رشد شیعه در قرن چهارم خصوصاً در عرصۀ سیاست و حکومت اختصاص دارد. واژه‌های کلیدی بحث را می‌توان شیعه، قرن چهارم هجری، دولت‌های شیعه و نخبگان سیاسی شیعی دانست.

«علل رشد سیاسی شیعه در قرن چهارم» درسه بخش مهم جمع‌بندی می‌شود. بخش اول زمینه‌های رشد یا «علل تمهیدی» است، همان عواملی که در مجموع سه قرن اول هجری تمهیدات لازم را برای رشد سیاسی شیعه در قرن چهارم فراهم آوردند. بخش دوم مربوط به عرصه‌های رشد شیعه در سیاست و حکومت است که علل شتاب‌دهنده به شمار می‌رود. بخش سوم به مقوّمات، یعنی عواملی که تقویت‌کنندۀ حضور پررنگ شیعیان در عرصه‌های سیاسی در این قرن بود، اختصاص دارد.

زمینه‌های رشد (علل تمهیدی) به چهار دسته مهم فکری، سیاسی، اجتماعی و تأثیر رهبری تقسیم می‌شوند که زمینه‌های فکری را می‌بایست در تکمیل مبانی مکتب تشیع در دوران حضور ائمه به اضافه تأثیر اندیشۀ مهدویت دانست همچنین ضعف خلافت عباسی و تأسیس دولت‌های علوی قبل از قرن چهارم نظیر ادریسیان مغرب و علویان طبرستان از مهم‌ترین زمینه‌های سیاسی و عدالت‌خواهی، تبعیض‌ستیزی، زهد و مظلومیت علویان و شیعیان مهم‌ترین زمینه‌های اجتماعی به شمار می‌روند، همچنین رهبری ومدیریت امام مهدی در دورۀ غیبت صغری و تحولات رهبری در زیدیه و اسماعیلیه زمینه رشد شیعه را در اولین سده غیبت فراهم کرد.

عرصه‌های رشد سیاسی شیعه در قرن چهارم (علل شتاب‌دهنده) شامل حضور چشم‌گیر علویان و شیعیان در مناصب سیاسی شامل وزارت، نقابت به علاوه تأسیس دولت‌های بزرگ و محلی می‌باشد که شامل سه دولت بزرگ بویهیان، حمدانیان، فاطمیان و دولت‌های محلی نظیر زیدی در یمن، عقیلی در عراق، علوی در حرمین، بنی کاکویه در اصفهان، آل حسنویه در جبال، بریدی در خوزستان، اسماعیلی در مولتان، آل زیری در مغرب الأوسط، مسافریان در آذربایجان، باوندیان در طبرستان، شاهینیان در بطیحه و چند دولت محلی دیگر بود.

مقومات رشد (علل تقویت‌کننده) شامل مقومات نظامی، علمی و اجتماعی است در عرصۀ نظامی ظهور اقوام تحت تبعیض نظیر دیلمیان و بربرها در جهت همیاری با تأسیس دولت‌های شیعه را شامل می‌شود. و در عرصۀ علمی -

تبلیغی تأسیس مکاتب فقهی - کلامی شیعه نظیر مکتب بغداد و ایجاد مراکز تبلیغ و دعوت و دارالعلم‌های شیعی و در عرصۀ اجتماعی اشتهار مکتب تشیع به

تبعیض‌ستیزی و گرایش بخش عمده‌ای از امرای شیعه به عدالت‌خواهی و برابری‌طلبی، از مهم‌ترین عوامل تقویت‌کنندۀ رشد سیاسی شیعه در قرن چهارم به شمار می‌رود.

در مجموع چنین نتیجه‌گیری می‌شود به دلایل فوق، شیعه در قرن چهارم (به رغم موانع متعدد) توانست بر بخش عمده‌ای از جهان اسلام حاکمیت سیاسی - فرهنگی داشته باشد و محرک گسترش تمدن اسلامی در آن عصر گردد، همچنین این دوره نقش مهمی در حیات فکری - سیاسی جهان اسلام و تشیع در دوره‌های بعد ایفا کرد و این موضوع را در عمل اثبات کرد که جهان اسلام در پرتو آموزه‌های تشیع (مکتب اهل‌بیت علیهم السلام ) می‌تواند به رشد و تعالی مطلوب دست یابد طبعاً معرفی این تجربۀ تاریخی موجبات ایجاد انگیزۀ هرچه بیشتر را در نسل‌های جدید جهان اسلام و تشیع جهت ساختن یک تمدن اسلامی پویا در جهان معاصر را فراهم خواهد آورد.

مقدمۀ مؤلف

علم تاریخ، تنها ضبط یک سلسله وقایع و حوادث و نامها نیست، بلکه مورخ ژرف‌اندیش تلاش می‌کند تا از این مرحله فراتر رود و به کشف قوانین تاریخی برسد و علاوه بر ذکر اخبار به تحلیل وقایع نیز بپردازد همچنین اهمیت خاصی که پدیده‌های اجتماعی دارند را روشن سازد.⁽¹⁾

بنابراین تاریخ، مطالعه علل است و انسان عاقل و فهیم در بیان تاریخ به دنبال علل پدیده‌هاست به عبارت دیگر تاریخ‌نگار، تاریخ‌پژوه و روایت‌گر تاریخ نه خود را از گذشته رها می‌کند و نه به گذشته عشق می‌ورزد بلکه با احاطه در فهم علل پدیده‌های تاریخی در گذشته، فهم و شناخت زمان خود را جست‌وجومی‌کند.⁽²⁾

از واقعیت‌های مهم تاریخ جهان اسلام، تسلط شیعه بر بخش عمده عالم اسلامی در قرن چهارم و تأسیس دولت صفوی به عنوان یک دولت شیعی قدرتمند در قرن دهم و رخداد انقلاب اسلامی ایران در قرن چهاردهم هجری است که هرکدام به نوبۀ خود توانستند جهش تازه‌ای برای طرح عقاید و باورهای مکتب تشیع در سطح جهان به وجود آورند.

بر همین اساس می‌توان گفت در طول تاریخ، شرایطی به وجود آمد که شیعه

به صورت فراگیر از حالت تقیه بیرون آمد و به تبلیغ آشکار عقاید و برگزاری آزادانه مناسک خود پرداخت. اولین و درخشان‌ترین این دوره‌ها، مقارن قرن چهارم هجری است که شرایط و تحولاتی موجب شد مناطق زیادی به مذهب تشیع گرایش پیدا کنند.

بنابراین قرن چهارم ه- . ق دوره گسترش مکتب تشیع در جهان اسلام به شمار می‌رود⁽¹⁾، در این دوره پس از سه قرن مبارزه، شیعه جایگاه خود را در جهان اسلام به دست آورد⁽²⁾. در این قرن شعارهای شیعی آشکارا رواج یافت⁽³⁾و مرحله بسیار مهمی برای مذهب تشیع به وجود آمد که تا آن زمان سابقه نداشت⁽⁴⁾به طوری که به تعبیر قاضی عبدالجبار معتزلی، تشیع از نیمه دوم قرن چهارم به اکثریت دست یافت⁽⁵⁾). در این قرن شیعیان موفق شدند در مناصب حکومتی نظیر وزارت و امارت شهرهای مختلف حضور بیشتری داشته باشند و علاوه بر آن منصب سیاسی - مذهبی نقابت نیز عامل دیگری در نفوذ سیاسی و اجتماعی شیعیان و علویان به شمار می‌رفت، تشیع در این قرن شاهد تأسیس سه

دولت بزرگ و مقتدر شیعه شامل بویهیان، حمدانیان و فاطمیان بود که فاطمیان علاوه بر تشکیل دولت، نخستین سلسلۀ خلافتی شیعه را در مقابل خلافت عباسیان ایجاد کردند، حاکمیت سیاسی شیعه تنها منحصر در این سه دولت بزرگ نبود بلکه دولت‌های محلی شیعه به فراوانی در قرن چهارم عرصۀ بروز و ظهور یافتند به طوری که در قرن چهارم از غربی‌ترین نقاط جهان اسلام آن روز تا شرقی‌ترین نقاط بیش از شانزده دولت محلی شیعه تأسیس شدند که هر کدام کمابیش در رشد تشیع در منطقۀ تحت حکومت خود نقش داشتند،در این قرن در عرصۀ نظامی اقوامی نظیر بربر و دیلم با اعتقاد به تشیّع به ایفای نقش نظامی - سیاسی در حمایت از دولت‌های شیعی پرداختند همچنین در عرصۀ تبلیغ و ادبیات سیاسی، شیعیان مجال درخشش زاید الوصفی را پیدا کردند به طوری که شیعیان در این قرن با احیا و بزرگداشت پر شور شعائر خاص شیعی نظیر غدیر و عاشورا نوعی حاکمیت فرهنگی گسترده‌ای را در جهان اسلام ایجاد کردند و شعرا و مناقب‌خوانان شیعه در بسط این مفاهیم در جهان اسلام کوشیدند⁽¹⁾. و سعی می‌کردند در عرصه‌ی ادبیات دینی، فضای عمومی جامعه را با مودّت اهل‌بیت علیهم السلام بیشتر آشنا کنند.

در عرصۀ علمی، علمای بزرگی نظیر شیخ مفید، سید مرتضی و سید رضی و شیخ صدوق علاوه بر اینکه به تدوین آثار مکتب تشیع پرداختند از جایگاه بالای اجتماعی - سیاسی برخوردار بودند⁽²⁾به طوری که محل رجوع فرقه‌های دیگر

نیز قرار می‌گرفتند در این قرن مجموعه‌های مهمی از فقه، اصول، تفسیر و فلسفه شیعه تدوین شد که بسیاری از آنها به مسائل نظری سیاسی مکتب تشیع نیز می‌پرداختند در مصر و شام نیز فاطمیان وجهه‌ی محوری خود را در ترویج تشیع اسماعیلی از طریق علمی و فرهنگی بنیان نهادند و تأسیس دارالعلم الأزهر در همین راستا بود⁽¹⁾

در این دوره رابطه مرجعیت دینی شیعه و حاکمیت سیاسی از رابطه‌ای خصمانه به دوستانه مبدل شد و هر گروه در حفظ حرمت گروه دیگر می‌کوشید⁽²⁾. سید رضی از دولت شیعی فاطمیان تجلیل کرد تا جایی که موجب عصبانیت خلیفه عباسی القادر بالله شد.

ناصرالدوله، پایه‌گذار حمدانیان موصل مدت‌ها در خدمت شیخ مفید می‌زیست و بر اعزاز و اکرام او می‌افزود و بعدها شیخ رساله‌ای در امامت به نام ناصرالدوله نوشت. ابی‌فراس، امیرحمدانی، از شعرای اهل بیت بود و حسن اطروش رهبر دولت علویان شمال ایران از فقهای شیعه به شمار می‌رفت⁽³⁾

با عنایت به این واقعیات علامه طباطبایی در کتاب شیعه در اسلام معتقد است در قرن چهارم هجری عواملی به وجود آمد که برای وسعت یافتن مکتب تشیع و نیرومند شدن شیعه کمک بسزایی می‌کرد؛ از آن جمله سستی ارکان خلافت بنی‌عباس و ظهور آل‌بویه بود. امرای آل بویه که شیعه بودند کمال نفوذ

را در مرکز خلافت که بغداد بود و هم‌چنین در خود خلیفه داشتند و این قدرت قابل توجه به شیعه اجازه می‌داد که در برابر مدعیان مذهبی خود که پیوسته به اتکای قدرت خلافت، شیعه راسرکوب می‌کردند، قد علم کرده آزادانه به تبلیغ مذهبی بپردازند.⁽¹⁾با این مقدمات این‌طور می‌توان نتیجه گرفت که قرن چهارم عصر طلایی حاکمیت شیعه در جهان اسلام به شمار می‌رود و چه قبل و چه بعد از آن شیعیان نتوانستند به عظمت سده چهارم دست یابند این در حالی بود که در مسیر این رشد و توسعۀ شیعی موانع متعددی از برخورد قهرآمیز برخی خلفا و امرای متعصّب سنّی گرفته تا اقدامات افراطی مفتیان حنبلی و عوام اهل تسنّن قرار داشت، اما شیعه به رغم این موانع توانست یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخی خود را با موفقیت و سرفرازی پشت سر گذارد.

همچنین این دوره نسبتاً کوتاه نقش مهمی در حیات فکری و سیاسی شیعه در اعصار بعد ایفا کرد و یقیناً تحولات این دوره یکی از عوامل مهم ماندگاری مکتب تشیع در مناطق مرکزی جهان اسلام نظیر ایران و عراق به شمار می‌رود. در بررسی علل رشد تشیع در قرن چهارم باید گفت که این رشد معلول عوامل متعددی بوده است و طبعاً بررسی آن عوامل بدون مطالعه زمینه‌های آن ثمربخش نخواهد بود همان‌طوری که اشاره شد زمینه‌های رشد و فراگیری مکتب تشیع در سده‌های قبل ایجاد شده بود و به عبارت دیگر علویان و شیعیان که معارض قوی برابر خلافت اموی و عباسی و تسنن حاکم بر جامعه بودند در سده‌های قبل از قرن چهارم موفق شدند در نقاط دور از پایتخت تشکیل حکومت داده و در عرصه‌ی فرهنگی و علمی نیز به رغم فشارهای موجود آثار خود را تدوین و

حفظ نمایند لذا بلافاصله بعد از ضعف دستگاه خلافت طبیعی بود که آنها اولین بدیل و جایگزین نظام سیاسی حاکم شده و به راحتی موفق شوند در قرن چهارم حاکمیت را در مراکز مهم جهان اسلام به دست بگیرند، آل‌بویه بعد از فتح بغداد اگرچه خلافت عباسی را نابود نکردند ولی آنها را مطیع و فرمانبر خود قرار دادند و فاطمیان در مصر و شام خود را خلیفه خواندند و زیدیان و حمدانیان در یمن و سوریه حکومت مستقل خود را تشکیل دادند ازنیمه قرن چهارم به این سوی، نفوذ علویان در دنیای اسلام باز بیشتر شد و عباسیان نیز تا اندازه‌ای با آنان کنار آمدند⁽¹⁾برای سال‌ها پدر شریف مرتضی و شریف رضی؛ یعنی ابواحمد موسوی که نقابت طالبیان را داشت، از طرف حکومت عباسی امیر الحاج بود⁽²⁾. و نفوذ مذهب تشیع در مکه با حاکمیت شرفا در سه شکل اسماعیلی، زیدی و امامی خود را نشان می‌داد. جامع این سه گرایش، همان شعار حیّ علی خیرالعمل بود که نشانه تشیع به شمار می‌رفت⁽³⁾

با این حال معمول حکومت‌های شیعی در این عصر از تعصبات ناروای حکومت‌های خلفایی و سنّی قبلی پرهیز می‌کردند و به نوعی آزادی فکری و ترغیب اندیشه‌وری گرایش داشتند⁽⁴⁾درقرن چهارم دولت‌های بزرگ و محلی شیعی عملاً فضای تعصب‌آمیز قرون قبلی نسبت به شیعه را تا حد زیادی تغییر دادند علاوه بر آن برخی دولت‌های دیگری نیز که بر مکتب تسنّن بودند نسبت به

شیعه خصوصاً شیعه امامیه سیاست بازتری را اتخاذ کردند، سامانیان در زمان نوح‌بن منصور سامانی (366 - 387) صاحب بن عبّاد وزیر شیعه مذهب آل‌بویه را به خراسان دعوت کردند⁽¹⁾و شیخ ابو جعفر معروف به ابن بابویه در سال 368 در دوران «نوح بن منصور سامانی» به نیشابور رفت و در آن شهر همه روزه برای نیشابوریان مباحث علمی می‌گفت⁽²⁾. وی رسالۀ اعتقادات را در مورد عقاید شیعه برای نیشابوریان نوشت. از آنجا که در قرن چهارم دفاع از عقاید اسلام به صورت گسترده‌تری در عرصه‌های علمی خصوصاً مجامع

شیعه انجام می‌شد برخی این قرن را به لحاظ نوع دفاع‌هایی که از اسلام در آن شده است عصر شکوفایی اندیشه و تعقل مسلمین خوانده‌اند.⁽³⁾در قرن چهارم هجری معتزله به عنوان جریان عقل‌گرای تسنّن در پرتو حمایت دولت شیعی آل‌بویه تجدید حیات دیگری یافت.⁽⁴⁾مشاهیری چون ابوعلی و ابوهاشم جبّائی و قاضی عبدالجبار همدانی با تربیت شاگردان و تدوین آثار، نقش مهمی در تبلیغ و تشویق این مکتب ایفا نمودند. در این عهد قاضی عبدالجبار، آثار فراوانی در جهت اثبات مکتب اعتزال از خود بر جای گذاشت که عقاید کلامی وی به خصوص در دو کتاب شرح اصول خمسه

و المغنی نمودار است. صاحب بن عباد طالقانی که وزیر دو تن از امرای

بویهی بود نیز حمایت فراوانی از این مکتب نمود و در واقع می‌توان گفت که با حمایت وی آراء و عقاید معتزله در نقاط مختلف منتشر گردید. همچنین برخی از محققان معتقدند این دوره را می‌توان دوره‌ای ایرانی نیز نامید اگرچه جمیع سلسله‌هایی که در این عصر علم استقلال برافراشتند از نژاد ایرانی نبودند⁽¹⁾

اما متأسفانه این تسلط سیاسی و فرهنگی شیعه ادامه پیدا نکرد و به علل مختلف از جمله اختلاف امرای شیعی و تفاوت نگاه آنها به مکتب تشیع (به عنوان هدف یا وسیله حاکمیت)، نبود وحدت نظر در تشیع (حاکمیت شیعه امامی در ایران و عراق، اسماعیلی در مصر و شام و زیدی در یمن و طبرستان)، عدم برچیدن خلافت عباسی توسط امرای شیعی (به هر دلیل) و در نتیجه گرفتار شدن در دسیسه‌های دستگاه خلافت و نهایتاً هجوم خارجی اعم از

ترکان آسیای مرکزی از شرق و رومیان و صلیبیان از غرب به ضعف دولت‌های شیعی نظیر بویهیان، حمدانیان و فاطمیان انجامید و به سیادت سیاسی آنها در جهان اسلام پایان داد.

حال با این مقدمه دربارۀ ضرورت و اهداف این پژوهش باید گفت اولاً بسیاری از زوایای تاریخ تشیع خصوصاً در دوره‌های نخستین هنوز به خوبی مشخص نشده است و معاندان شیعه از کمبود کار علمی در این باره برای حمله به این مکتب سوء استفادۀ زیادی کرده‌اند و با بهره‌گیری از زوایای مبهم تاریخ معتقدات شیعه را مورد حمله قرار می‌دهند⁽²⁾با نگاهی به عرصه‌های مختلف اجتماع و سیاست در می‌یابیم که این تهاجم علمی - تبلیغی به مکتب تشیع در زمان حاضر نمود بیشتری یافته است. مقام معظم رهبری آیت الله خامنه‌ای در این باره می‌نویسند:

«امروزه قلم‌های زهرآگین و مزدور دشمن یا مأمور کین و حقد، چندان دروغ و افتراء درباب معتقدات شیعه - که یکی از بزرگترین مذاهب اسلامی و امروزه پیشقراول بیداری مسلمین است - نوشته و پخش کرده‌اند که با همه‌ی آنچه در طول تاریخ انجام گرفته قابل مقایسه است و متأسفانه امروز انگیزه‌ی سیاسی و استعماری در این حرکت گمراه‌کننده، از هر زمان دیگر آشکارتر است، حتی از آن زمان که خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس دروغ‌پراکنی در باب شیعه را همچون جزیی از مبارزه‌ی همه جانبه‌ی خود با پیروان اهل‌بیت علیهم السلام لازم و مقدمه‌ی حتمی سرکوب‌گری آنان می‌شمردند. با این نگرش، هر پژوهشی در معرفی عقاید و معارف شیعه، کمکی به استقرار وحدت و برادری میان مسلمین نیز هست، چرا که دشمنان اسلام، برای تفرقه‌افکنی میان مسلمانان، همواره به بد نمایاندن معارف اعتقادی و فقهی مذاهب آنان برای یکدیگر، دست زده‌اند.»⁽¹⁾بنابراین تلقی نادرست و بعضاً عامدانه و حتی عامیانه برخی از تاریخ شیعه و تلاش برای عمومی کردن آن برداشت‌های نادرست، هر محقق منصفی را وامی‌دارد که نسبت به روشن نمودن زوایای تاریخ سیاسی شیعه خصوصاً در قرون نخستین اسلامی تلاش بیشتری را به عمل آورد.

از سویی دیگر نسبت به نقش شیعه در رشد و توسعۀ تمدن اسلامی نیز غفلت شده است. این در حالی است که شواهد تاریخی مسلّم به ما نشان می‌دهد شیعیان به دلیل عقل‌گرایی و عدم تعصّبات منفی هرگاه حاکمیت سیاسی را در دست داشته‌اند عملاً حرکت چرخ تمدن اسلامی را به گردش بیشتر در آورده و

تندتر کرده اند در این باره قرن چهارم شاهد خوبی بر این مدّعا است چرا که از یک طرف این قرن، قرن حاکمیت شیعه و از طرف دیگر به نوشته محققانی نظیر آدام متز خاورشناس آلمانی⁽¹⁾عصر رنسانس اسلامی و قرن نهضت فرهنگی جهان اسلام به شمار می‌آید.

بر همین اساس مقام معظم رهبری آیت الله خامنه‌ای بر این نکته تأکید دارند که: «قرن چهارم و پنجم هجری همچون مقطع برجسته و درخشانی در اعتلاء فرهنگ علمی و ادبی جهان اسلام مورد عنایت و بررسی قرار گیرد.»⁽²⁾)

ضرورت دیگری که این پژوهش را ایجاب می‌کند اثبات این نکته است که جامعۀ اسلامی که معتقدان به مذاهب فقهی و کلامی متعدد را شامل می‌شود می‌تواند با حاکمیت سیاسی شیعه و بر مبنای آموزه‌های مکتب تشیع به سوی رشد وتعالی مطلوب حرکت کند، چرا که نمونۀ عملی آن نیز در قرن چهارم اتفاق افتاده این پژِوهش به دنبال اثبات این موضوع هم هست که در قرن چهارم که حاکمیت حاکمان شیعه و آموزه‌های شیعی در جامعه ظهور و رواج داشت این حاکمیت در حمایت از رشد علم، دانش و معرفت دینی و علمی و بکارگیری افراد باصلاحیت از هر نحله و

مذهبی تردید به خود نشان نمی‌داد این در حالی بود که قبل از قرن چهارم حاکمیت خلفای تسنن، نخبگان و اندیشه‌وران شیعی و علوی را به مسلخ می‌فرستاد و بعد از قرن چهارم نیز از اواسط قرن پنجم با تسلّط حاکمان متعصّب سلجوقی و ایّوبی نه تنها نخبگان علمی شیعه تحمّل نمی‌شدند بلکه فرقه‌های دیگر سنی ولی غیر همخوان با مکتب کلامی حاکم مورد قتل و نهب و آزار قرار می‌گرفتند.

هدف مهمی که بعد از تبیین دقیق رشد مکتب تشیع در سده‌هایی نظیر قرن چهارم به دست می‌آید این است که شیعه به عنوان یک مذهب غنی، نه تنها به هیچ‌وجه محلی و مربوط به یک قوم خاص نیست بلکه به عنوان اسلام مبتنی برمکتب اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از یک اندیشه جهانی و عام‌گرا برخوردار است که شواهد حضور و ظهور آن در نقاط مختلف جهان و در دوره‌های مختلف تاریخی وجود دارد⁽¹⁾

بنابراین دور از انتظار نیست که شیعه با این سابقه غنی بتواند در تحولات آینده جهان با بهره‌گیری از فرصت‌هایی نظیر فرآیند جهانی شدن⁽²⁾، به جای محو یا کمرنگ شدن، نقش جهانی شایسته‌ای را ایفا کند⁽³⁾و هویت نوینی را که در وراء تاریخ آن است تثبیت نماید⁽⁴⁾

با عنایت به اهداف یاد شده سؤال اصلی و اساسی که فراروی پژوهش‌گر در این تحقیق قرار دارد این است که: زمینه‌ها و علل اصلی رشد سیاسی تشیع در

قرن چهارم کدامند؟ که در پاسخ به آن به سؤالات دیگری نیز باید پرداخت نظیر:

1- اموری که از قرن اول تا پایان قرن سوم زمینه رشد شیعه در قرن چهارم را فراهم آوردند کدامند؟

2- دولت‌های بزرگ شیعه در قرن چهارم چگونه تأسیس شدند و نقش آنها در گسترش مکتب تشیع در این قرن چه بود؟

3- دولت‌های محلی شیعه در قرن چهارم کدامند و چه نقشی در رشد تشیع در این قرن داشتند؟

4- مقومات رشد سیاسی شیعه اعم از نظامی، اجتماعی و تبلیغی در قرن چهارم کدامند؟

5- موانع (علل بازدارنده) رشد سیاسی شیعه در قرن چهارم کدامند و چه نقشی ایفا کردند؟

با توجه به سؤال اصلی تحقیق می‌توان فرضیه این پژوهش را در جملات زیر خلاصه نمود که:

رشد سیاسی شیعه در قرن چهارم معلول عوامل

متعددی است که مهم‌ترین آنها عبارتند از: فراهم شدن زمینه‌های این رشد در سه قرن نخستین (نظیر تکمیل مبانی مکتب تشیع، ضعف خلافت عباسی، تأسیس دولت‌های شیعی در نقاط دور دست جهان اسلام)، تأسیس دولت‌های بزرگ شیعی (نظیر بویهیان، فاطمیان و حمدانیان با گرایشات مختلف شیعه)، به وجود آمدن دولت‌های محلی شیعی (نظیر آل رس، تنوخیان، عقیلیان، بریدیان و...) نشاط علمی و تبلیغی عالمان و ادیبان امامیه، زیدیه و اسماعیلیه، جذابیت عدالت‌گرایی و برابری‌خواهی امرای شیعی و نفوذ دیلمیان و بربرهای شیعی مذهب در امور سیاسی - نظامی آن روز که نهایتاً مجموع این عوامل

به تسلط و سیادت شیعه بر بخش عمده جهان اسلام در قرن چهارم انجامید.

روش تحقیق در این پژوهش توصیفی - تحلیلی می‌باشد. روش جمع‌آوری در این پژوهش کتابخانه‌ای و استفاده از اسناد و منابع مکتوب تاریخی است.

دربارۀ سابقه تحقیق و منابع پژوهش می‌توان گفت اگرچه برخی آثار و مقالات به بررسی وضعیت مذهب شیعه به طور عام و علی الخصوص امامیه در قرن چهارم هجری⁽¹⁾پرداخته‌اند ولی بر اساس بررسی‌های به عمل آمده اثری با این هدف و عنوان و محور خاص یعنی «بررسی علل رشد سیاسی شیعه در قرن چهارم هجری» تألیف نشده است. مجموع منابعی که به صورت مستقیم و یا غیرمستقیم وجوه مختلف این موضوع در آنها یافت می‌شود و طبعاً منابع این پژوهش به شمار می‌روند در پنج گروه دسته‌بندی می‌شوند. دسته اول منابع تاریخی مربوط به چهار قرن اول اسلامی که به منظور ثبت رویدادها و وقایع آن زمان تألیف شده و طبعاً از آن آثار نمی‌توان تحلیل علل را انتظار داشت نظیر مُروج‌الذَهَب و التنبیه و الإشراف، أبو الحسن علی بن حسین مسعودی (م 345)، الکامل فی التاریخ ابوالحسن عزالدین ابن اثیر، مسعودی که «هرودت عرب» خوانده شده با منابع فراوانی که در اختیار داشت و همچنین سفرهای متوالی خود موفق شدیکی از گسترده‌ترین آثار تاریخی قرن چهارم را ارائه نماید⁽²⁾. کتاب «مروج الذهب و معادن الجوهر فی تحف الاشراف والملوک و اسماء الدیارات» و «التنبیه والاشراف» او یکی از منابع مهم این پژوهش به شمار می‌روند. الکامل ابن اثیر منبع دیگر این نوشتار به شمار می‌رود که وقایع قرن چهارم به تفصیل در آنها

ذکر شده است، همچنین از گزارشات تاریخی مجلّدات بیست و پنجم و بیست و ششم از کتاب «نهایهْ العرب فی فنون الأدب» تألیف شهاب الدین احمد بن عبدالوهاب نویری (677 - 733 ه-) بهره برده شده است. از آثار ذهبی نظیر تاریخ الاسلام و سیر اعلام النبلاء نیز استفاده شده است، اگرچه به دلیل گرایشات قوی ضد شیعی او به وقایع مربوط به تاریخ تشیّع در آثار وی کمتر اشاره شده است. البته در قرن چهارم در بین شیعه مورخان زیادی ظهور کردند که تالیفات آنان خصوصاً نوشته‌های مربوط به زمان خودشان منابع دست اول این پژوهش به شمار می‌روند که به تفصیل به نام و آثار آنها در کتاب «معجم مورخی الشیعه الامامیه - الزیدیه - الاسماعیلیه نوشته عبدالحمید صایب» آمده است و ما در پیوست شماره 1 به آنها اشاره کرده‌ایم.

دسته دوم: منابع تاریخی - تحلیلی که علاوه بر ثبت وقایع، کم و بیش به علل و عوامل رویدادها نیز اشاره کرده‌اند که از مهم‌ترین این دسته منابع می‌توان به تجارب الأمم مسکویه (320 - 421ه-) اشاره کرد. با نگاهی به سال تولد و وفات مسکویه می‌توان گفت که وی یک قرن کامل در درخشان‌ترین ادوار تمدن اسلامی زیسته است. قرنی که به گفته برخی صاحب‌نظران قرن نهضت فرهنگی⁽¹⁾در جهان اسلام به شمار می‌رود⁽²⁾. و از آن‌جا که دولت آل بویه نیز در سال 320 بنیاد گرفت، پس مسکویه و این دولت دو همگن‌اند که یک قرن کامل را با هم زیسته‌اند، قرنی که اوج توانمندی و شکوفایی این دودمان بوده است. زیرا سال‌های بازمانده این دولت یعنی بیست و هفت سالی که پس از درگذشت

مسکویه سپری کرده به گفته محققان سال‌هایی است که آل بویه در آن رو به نشیب بوده و به سوی ناتوانی و نیستی پیش می‌رفته‌اند. از این رو، می‌توان گفت که مسکویه سند یا منبعی است دست اول برای بررسی روزگاری که در تاریخ سیاسی و فرهنگی اسلام، تشیع و ایران، ویژگی‌های برجسته‌ای دارد و عصر تجزیه فرمانروایی خلفای عباسی به حساب می‌آید.

همچنین اهمیت تجارب الأمم مسکویه در این است که مورخان اسلامی به طور معمول به تاریخ از آن رو نگریسته‌اند که تاریخ درس است، اندرز است و می‌توان از آن پند گرفت، «اما تنها کسی که در این باب استدلال حکیمانه و فلسفی کرده و دید اخلاقی و پراگماتیک داشته و جا به جا در کتاب خود به موارد تجربه و فواید عملی اشاره کرده مسکویه است. مسکویه قایل به اصالت عمل واصالت تجربه بوده است.»⁽¹⁾نام کسانی چون ابوعلی مسکویه [320- 421ه-]، رشید الدین فضل الله [645- 718 ه-]، و ابن خلدون [732- 806 ه-] را می‌توان به عنوان پیشروان طریقه علمی تاریخ یا در شمار پیشگامان فلسفه تاریخ یاد کرد.»⁽²⁾و این خود روشن است که مسکویه چند قرن پیش از رشید الدین فضل الله و ابن خلدون می‌زیسته است⁽³⁾.

بنابراین تجارب الأمم همواره به عنوان مأخذ دست اول قرن چهارم می‌درخشد نکته دیگری که در کار مسکویه چشمگیر است این است که وی

تاریخ خود را در کمال بی‌طرفی نوشته است و چنان‌که مارگلیوث نیز اشاره می‌کند، وی در خدمت امیران و وزیران آل بویه می‌زیسته و از نزدیکان ایشان بوده است. از این‌رو انتظار می‌رفت که در تاریخش،ایشان را بی‌دریغ ستایش کند. ولی می‌بینیم که نه تنها از ایشان جانب نگاه نداشته، بل بی‌طرفی شگرفی نشان داده و بد و نیک خوی و کردارشان را باز نموده است⁽¹⁾. تاریخ مسکویه - به هر روی - تا سال 369 هجری را در بر می‌گیرد، همچنین تاریخ یمینی نیز درباره مسائل گوناگون مذهبی و اجتماعی اشاراتی دارد که از طرز تفکّر مردم در قرن چهارم و پنجم هجری و آداب و رسوم اجتماع آن روزگار حکایت می‌کند⁽²⁾.

دسته سوم: منابع تاریخی - کلامی هستند که رویدادها را از نگاه مبانی کلامی بررسی کرده‌اند نظیر المقالات والفرق از سعد بن عبدالله ابی خلف اشعری قمی. این دسته منابع از این باب که نگاهی ویژه‌ای به چگونگی و تأسیس و گسترش فرق اسلامی از جمله تشیع را دارند برای این پژوهش ارزش بالایی دارند.

دسته چهارم: منابع تاریخی - جغرافیایی: نظیر احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم که کتاب جغرافیای عربی بسیار مشهوری از اواخر قرن چهارم هجری (دهم میلادی) است که شمس الدین ابو عبد الله محمد بن احمد بن ابی بکر بناء شامی مقدسی (بدون تشدید با تخفیف دال) بیاری آنرا در سال 375 هجری تألیف کرده است و مطالب آن همواره در طی یک هزار سال مورد استفاده و استناد جمیع نویسندگان و محققان اسلامی و خاورشناسان بوده است این کتاب

پر مطلب و گرانقدر که حاوی اطلاعاتی بسیار جامع و دقیق از علوم طبیعی و اجتماعی و اقتصادی و عقیدتی ممالک اسلامی در قرن چهارم هجری است⁽¹⁾، و در این نوشتار از آن بسیار بهره برده شده است.

دسته پنجم: آثاری هستند که در دوران معاصر تألیف شده و هدف اصلی آنها بررسی و تحلیل علل رویدادها و وقایع تاریخی مربوط به شیعه با استفاده از منابع و اسناد دست

اول آنها است نظیر کتاب‌های «تشیع در مسیر تاریخ» از سید حسین محمد جعفری و «الشیعه فی مسارهم التاریخی» از السید محسن الامین العاملی و «جهاد شیعه در عصر عباسی» از خانم دکتر لیثی. برخی از این آثار به اسناد و منابعی پرداخته‌اند که تاریخ حضور و رشد شیعه را در بخش‌های مختلف جهان اسلام به صورت تخصصی بررسی و ارایه می‌کند. نظیر تشیع در شام نوشته عثمان هاشم، تاریخ العلویین نوشته محمد امین غالب الطویل و تاریخ تشیع در ایران و اطلس شیعه نوشته رسول جعفریان که منبع ذی قیمتی در شناخت شیعه در مناطق و ادوار متعدد تاریخی به شمار می‌رود. غالب الطویل و هاشم عثمان در کتاب‌های خود کوشیده‌اند دسته‌بندی جدیدی را از تشکیلات سیاسی - اجتماعی شیعة قدیم خصوصاً در مناطق شامات ارائه کنند. همین کار را صالح وردانی و اسد شهاب در خصوص مصر و اندونزی انجام داده‌اند که طبعاً بخش مربوط به قرن چهارم این کتاب‌ها می‌تواند تا اندازه زیادی برای اثبات فرضیة پژوهش مثمرثمر باشد.

این نوشتار همان طوری که از نام آن پیداست اختصاص به بررسی و تحلیل تاریخ سیاسی شیعه در قرن چهارم هجری «سدة اول بعد از غیبت» دارد که

تاریخی نقلی آن در آثار تاریخی که توسط مورخان شیعه و سنّی نوشته شده است کمابیش یافت می‌شود امّا تاریخ تحلیلی شیعه و تمرکز بر چگونگی رشد این مذهب در دوره‌های متعدد تاریخی و نقاط مختلف به صورت خاص موضوع جدیدی به شمار می‌رود که پژوهش‌های اندکی دربارة آن دیده می‌شد. رویداد پیروزی انقلاب اسلامی با محوریت مکتب تشیّع و الگوگیری از آن در نهضت‌های اسلامی اخیر و همچنین حرکت‌های شیعه در نقاطی نظیر لبنان، عراق، بحرین و... بسیاری از محققان را به سوی این موضوع سوق داد به طوری که در چند دهة اخیر آثار و تألیفات متعددی در خصوص تاریخ تحلیلی و سیاسی شیعه در نقاط مختلف و با دید عام و یا دوره‌های زمانی خاص به وجود آمد که در این نوشتار از بخش مربوط به قرن چهارم درآنها بهرة فراوان برده شده است که به برخی از آن آثار اشاره می‌شود:

دربارۀ محدودیت‌های فرا روی پژوهش‌گر در این تحقیق باید گفت:

1- بزرگ‌ترین محدودیت پژوهش کمبود منابع و خصوصاً در برخی زوایای منحصر به فرد تحقیق بود که طبعاً کار پژوهش را دشوار و کند می‌کرد.

2- اکثر قریب به اتفاق منابع دست اول به زبان عربی مربوط به قرون گذشته بود که طبعاً ترجمۀ برخی از آنها دشوار می‌نمود خصوصاً با توجه به اینکه برخی از ترجمه‌های فارسی از متون نمی‌توانست حق مطلب را به طور کامل ادا کند.

دربارۀ تعریف مفاهیم کلیدی پژوهش باید گفت که یکی از حوزه‌های نوین در مطالعات تاریخی، «لغت‌شناسی»، «فقه اللغهْ» یا«فیلولوژی»⁽¹⁾است که به شناخت اصل و بن مایه یک لغت (واژه) و سیر تغییر و تحول آن در دوره‌های مختلف تاریخی می‌پردازد. البته، از دیرباز، در روش‌های تحقیق رایج در «حوزه‌های علمیه اسلامی» در آغاز هر مبحث علمی، بررسی‌های دقیقی پیرامون معناهای «لغوی» و «اصطلاحی» واژه مورد بحث انجام می‌شده است که بی‌گمان این روش، خود از سنخ «فقه اللغه» یا لغت‌شناسی بوده است.⁽²⁾به هر حال بخش عمده‌ای از مفاهیم پژوهش در اثنای این نوشتار روشن خواهد شد. اما برای تقریب ذهن، تعریف اجمالی برخی از مفاهیم در اینجا ارائه می‌گردد.

رشد سیاسی

در این پژوهش مقصود از رشد سیاسی، رشد حضور شیعه در عرصۀ سیاست و حکومت می‌باشد.

به عبارت دیگر حضور شیعه در عرصۀ وزارت، نقابت⁽¹⁾، امیر الأمرایی و امارت شهرها و نقاط مختلف از یک طرف و از طرف دیگر حاکمیت فرمانروایان شیعه نظیر بویهییان، حمدانیان، فاطمیان و... در این دوران نمود چشم‌گیری دارد و عملاً تبدیل به یک واقعیت انکارناپذیر شده است که شیعیان در این قرن بر جهان اسلام سیادت داشتند این واقعیت معلول قضیه می‌باشد و ما در این پژوهش به دنبال شناخت علت یا علل این معلول هستیم، بنابراین تحقیق حاضر از نظر منطقی از برهان انّی تبعیت می‌کند یعنی معلول را داریم و به دنبال علت هستیم⁽²⁾. از آنجا که پدیده‌ها و معلول‌های اجتماعی معمولاً تک عاملی نیستند، بلکه از علل مختلف به وجودآمده‌اند ما از واژۀ «علل رشد» استفاده کردیم.

تشیع و شیعه

تشیع در مقابل تسنّن یکی از دو مذهب بزرگ اسلامی است که مبنای اصلی آن پیروی از امامت اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بعد از ایشان می‌باشد و شیعه به معنای پیرو و در اصطلاح، کسی است که از امام علی علیه السلام پیروی کرده و او را خلیفه

بلافصل می‌داند و دیگران را غاصب این مقام می‌داند. در مورد پیدایش شیعه می‌توان از دو زاویه وارد بحث شد؛ یکی از زاویه شیعه به معنای پیرو علی و دیگری شیعه به معنای جمعیت سیاسی - مذهبی.

1- شیعه به معنای پیرو علی علیه السلام : این اصطلاح از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم مطرح بود و شواهد متعددی نشان می‌دهد که پیامبر این واژه را در معرفی پیروان حضرت علی علیه السلام به کار می‌برد. جلال الدین سیوطی در تفسیر درّالمنثور، ج 6، در ذیل آیه هفتم از سوره بیّنه {إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُالْبَرِیَّةِ} از ابن عساکر از جابربن عبدالله انصاری نقل می‌کند که رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

«والذی نفسی بیده ان هذا وشیعته هم الفائزون یوم القیامة»؛

یعنی سوگند به آن کسی که جانم در دست اوست این مرد (علی) و شیعیان او در روز قیامت رستگارانند.⁽¹⁾

بر اساس این شواهد در زمان پیامبر تعدادی به عنوان شیعه و پیرو علی علیه السلام شناخته می‌شدند که صحابۀ بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نظیر «مقداد بن اسود»، «سلمان فارسی»، «ابوذر غفاری» و «عمار یاسر» در این امر از دیگران سرآمد بودند⁽²⁾.

2- شیعه به معنای یک جمعیت سیاسی -

مذهبی: کسانی هستند که به خلافت بلافصل علی علیه السلام به نص رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم عقیده داشته باشند، به عبارت

دیگر گروهی از مسلمانان صدر اسلام که به خاطر اعتقاد به «تنصیصی بودن» جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بدین نام معروف گردیده‌اند⁽¹⁾. این جریان پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و جریان سقیفه بنی ساعده شکل گرفت؛ چون در این هنگام اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و برخی از صحابه بزرگ آن حضرت، حاکمیت ابوبکر را به رسمیت نشناختند، و به جای آن خواهان حکومت علی علیه السلام شدند. تقریباً همه مورخان به اجتماع خانه حضرت زهرا÷ بعد از اطلاع از ماجرای سقیفه اشاره کرده‌اند که بنی‌هاشم و عده‌ای از مهاجران از جمله زبیر بن عوام، خالد بن سعید، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد بن اسود، عمار یاسر، بریده اسلمی، و همچنین عده‌ای از انصار از جمله ابوالهیثم بن تیهان، سهل بن حنیف، عثمان بن حنیف، عبدالله بن مسعود، زید بن وهب، خزیمه بن ثابت ذوالشهادتین، ابی بن کعب و ابی ایوب انصاری با حکومت ابوبکر به مخالفت برخاستند⁽²⁾و خواستار این شدند که قدرت سیاسی جامعه اسلامی بنابر نصوص رسیده از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به دست امام علی علیه السلام قرار گیرد. این افراد هسته اولیه شیعه به عنوان یک جمعیت سیاسی - مذهبی را تشکیل دادند⁽³⁾و سپس افراد دیگری به آنان ملحق شدند. مرحوم سید محسن امین در کتاب اعیان الشیعه، بیش از هفتاد و هفت تن از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را نام می‌برد که این عده به عنوان شیعه علی علیه السلام شناخته می‌شدند⁽⁴⁾، در دورۀ خلفای راشدین شیعه یک واژه نام آشنا بود.

علامه کاشف الغطاء در مستدرک نهج البلاغه روایتی را به این شرح از حضرت علی علیه السلام نقل می‌کند که:

«من عبدالله علیّ امیرالمؤمنین، الی شیعته من المؤمنین وهو اسم شرّفه الله فی الکتاب، فانه یقول {وانّ من شیعته لابراهیم} وانتم شیعة النبیّ محمد... إسم غیر مختصّ، وامر غیر مبتدع»⁽¹⁾.

یعنی «از بندۀ خدا علی امیرالمؤمنین علیه السلام به شیعۀ خود از مؤمنان و این نام شیعه اسمی است که خدای بزرگ آن را در کتاب خود (قرآن) بزرگ شمرده است. در جایی که می‌فرماید: {وانّ من شیعته لابراهیم} و شما شیعۀ رسول خدا محمد صلی الله علیه و آله وسلم هستید، اسمی است غیر مختص و امری غیر بدعت است.»

تعابیری نظیر این اثبات می‌کند که نام‌گذاری پیروان اهل بیت علیهم السلام به نام شیعه از صدر اسلام مرسوم بوده است.

مکتب تشیّع بعدها در بین تابعین و نسل‌های بعدی جامعه اسلامی گسترش چشمگیری یافت. و از آنجا که تشیع و تسنن دو شاخه یا دوقرائت و یا دو جمعیت سیاسی - مذهبی درون خانواده اسلام به شمار می‌روند. از صدر اسلام تا امروزه در هر جا مسلمانان پا گذاشته‌اند، هر دو جریان سیاسی - مذهبی مذکور نیز حضور داشته‌اند. در قرن چهارم بنابر برخی شواهد تاریخی شیعه به اکثریت دست یافت.⁽²⁾ولی قبل و بعد از آن معمولاً به لحاظ انحصار حاکمیت سنی در

بیشتر مناطق جهان اسلام جمعیت شیعه نسبت به جمعیت سنّی کم‌تر بوده است⁽¹⁾، امروزه طبق جدیدترین آمار حدود 90 درصد مردم ایران، 85 درصد مردم آذربایجان، 80 درصد مردم بحرین، ۶۵ درصد مردم عراق، اکثریت مردم لبنان (55 درصد)، 45 درصد مردم یمن، 35 درصد مردم پاکستان، ۳6 درصد مردم کویت، ۳6 درصد مردم قطر، 20 درصد مردم ترکیه، 18 درصد مردم

افغانستان، 17 درصد مردم سوریه، ۱۶ درصد مردم امارات متحده عربی، 15 تا20 درصد جمعیت عربستان را شیعیان تشکیل می‌دهند.

البته ناگفته نماند به نظر می‌رسد آمار ذکر شده کمی از حد واقعی پایین‌تر باشد. به عنوان مثال تعداد شیعیان عراق در آماری غیر رسمی 70 درصد و تعداد شیعیان بحرین در آماری رسمی 85 درصد گزارش شده‌اند، ضمن اینکه در کشورمان نیز که قطب کشورهای شیعه جهان است، بعید به نظر می‌رسد تعداد شیعیان از 90 درصد پایین‌تر باشد. همچنین شواهد حاکی از این است که تعداد شیعیان افغانستان و سوریه نیز بسیار بیشتر از چیزی است که در این پایگاه الکترونیکی عنوان شده است.

تعداد شیعیان در جهان اسلام به سرعت رو به افزایش است و مطابق با آمار غیر رسمی از بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به طرز عجیبی افزایش یافته است. اکثریت مطلق شیعیان، «اثنی عشری» (12 امامی) هستند و تعداد کل شیعیان در جهان اسلام نیز در حال حاضر بالای 25 درصد است که این عدد نیز بانرخ قابل توجهی در حال ازدیاد است.

قرن چهارم

مقصود از این واژه تعیین محدودۀ زمانی پژوهش است که قرن چهارم هجری یعنی از سال 300 تا 400 هجری قمری را شامل می‌شود که در تاریخ میلادی از سال 912 تا سال 1009 را در بر می‌گیرد.

البته تردیدی نیست که این محدودۀ زمانی انعطاف‌ناپذیر نیست بلکه برای شناخت زمینه‌های معلول مورد پژوهش در قرن چهارم باید به سراغ زمینه‌های آن در قرن‌های قبل رفت. و طبیعی است برای اثبات نتایج آن نیز قرن پنجم را مورد بررسی قرار داد و چه بسا نگاهی نیز به قرون قبلی و بعدی تا زمان معاصر انداخت. به عبارت دیگر محور زمانی پژوهش قرن چهارم هجری است اما پژوهش‌گر در بررسی‌های تاریخی پژوهش جهت اثبات موضوع و یا زمینه‌ها و علل آن ناچار است به قرن‌های قبل و بعد از آن نیز بپردازد.

دربارۀ امتیاز این پژوهش نسبت به تحقیقات مشابه می‌توان گفت:

1- این پژوهش برای اولین بار علاوه بر اشاره به دولت‌های بزرگ شیعه به بررسی دولت‌های محلی شیعه در قرن چهارم نیز پرداخته است و قریب به هفده دولت محلی شیعه را در قرن چهارم شناسانده است که در مورد برخی از این دولت‌ها نظیر «کلبیان سیسیل» متن مستقلی به چشم نمی‌خورد.

2- در این تحقیق به تفکیک اثرگذاری هر کدام از سلسله‌های بزرگ شیعه و بعضاً دولت‌های محلی شیعی در قرن چهارم بر رشد سیاسی مکتب تشیع بررسی شده است.

3- مقومات یعنی عوامل تقویت کننده رشد سیاسی تشیع خصوصاً مقومات نظامی و ادبیات سیاسی شیعه به اضافه مقومات اجتماعی و اقتصادی رشد سیاسی

شیعه در قرن چهارم به صورت تخصصی در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته است.

4- نقش مدیریت و رهبری سیاسی شیعه اعم از امامیه، زیدیه و اسماعیلیه و اثرگذاری آن در رشد شیعه در قرن چهارم به اضافۀ شواهدی بر مدیریت سیاسی امام زمان خصوصاً در ربع اول قرن چهارم با واسطۀ نواب خاص و وکلاء در این پژوهش مورد امعان نظر قرار گرفته است.

نهایتاً در یک کلام این پژوهش در صدد است علل رشد و درخشش شیعه در دوره مهم قرن چهارم هجری را در عرصۀ سیاست و حکومت بررسی و علت‌یابی نماید و طبعاً پیام‌های کاربردی آن به دنبال اثبات این واقعیت است که در قرن پانزدهم (عصر حاضر) نیز شیعه می‌تواند با عنایت به این سوابق تاریخی درخشان و حرکت در مسیر تعالی و بالا بردن زمینه‌های رشد همانند قرن چهارم، با فراگیری گسترده آموزه‌های متعالی آن درجهان اسلام عملاً به محور رشد و توسعه عالم اسلامی مبدل گردد موضوعی که با محوریت فرهنگ اسلام شیعی در پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و الگودهی و رهبری نهضت بیداری اسلامی شکل ملموس‌تری به خود گرفته است بنابراین با وجود این تجربه‌های موفق تاریخی با قاطعیت می‌توان گفت جهان اسلام در پرتو اندیشه‌های وحی‌گرا و عقل‌گرای شیعه آینده درخشانی را در جامعه انسانی رقم خواهد زد.

بخش اول: زمینه‌های رشد تشیع قبل از قرن چهارم (علل تمهیدی)

اشاره

درآمد

تردیدی نیست که تشیع در قرن چهارم با زمینه‌هایی که در سه قرن اول ایجاد شد، رشد کرد و طبعاً بدون آن زمینه‌ها رشد شیعه به صورت وسیع در قرن چهارم حاصل نمی‌شد. این زمینه‌ها به سه دسته مهم فکری، سیاسی و اجتماعی تقسیم می‌شوند که مهم‌ترین زمینه‌های فکری آن را می‌بایست در تکمیل مبانی مکتب تشیع اعم از اندیشه سیاسی، اعتقادات، اخلاقیات و مبانی فقهی جستجو کرد. همچنین ضعف خلافت عباسی و تأسیس دولت‌های علوی و شیعی در نقاط دور دست جهان اسلام مانند: ادریسیان در مغرب و علویان در طبرستان از مهم‌ترین زمینه‌های سیاسی به شمار می‌روند. درباره زمینه‌های اجتماعی باید گفت: علاوه بر عوامل اجتماعی مانند مظلومیت، عدالت‌خواهی، تبعیض‌ستیزی و زهد و دینداری

علویان و شیعیان که به نهضت‌های علوی یاری می‌رساند روحیه‌ی استقلال‌خواهی اقوام تحت سلطه اعراب نیز به صورت عاملی مهم در کمک به مبارزات علویان و شیعیان درآمده بود؛ به گونه‌ای که مردم طبرستان که از ظلم و ستم عباسیان و گماشتگان آنها به ستوه آمده بودند از علویان برای رهبری قیام خود دعوت کردند و به آنها در تأسیس سلسلة علویان طبرستان یاری رساندند. گسترش اندیشة شیعی و مخالفت با تسنّن حاکم و خلافت عباسی طبعاً مردمان مناطق مجاور نظیر دیلمیان را نیز تحت تأثیر قرار داد به طوری که بعدها

در قرن چهارم به صورت نیروی مقتدر دیالمه درآمد که بغداد را نیز درنوردید. جنبش ادریسیان در شمال آفریقا نیز با اوضاع بربرها و ناخشنودی آنان از تبعیض اعراب اموی و عباسی حکایت داشت بنابراین در قرن چهارم همان بربرهای ناراضی تبدیل به نیروی وفادار فاطمیان برای مقابله با عباسیان

شدند⁽¹⁾.

یکی از مهم‌ترین منابع دربارة رشد شیعه در قرن چهارم هجری «رسائل خوارزمی» است که نقشة شماره 1 مراکز رشد شیعه در قرن چهارم هجری را با توجه به رسائل خوارزمی نشان می‌دهد.

نقشه شماره 1: مراکز رشد شیعه با توجه به رسائل

خوارزمی

عکس نقشه

نمودار شماره 1: زمینه‌ها و علل تمهیدی رشد سیاسی شیعه در قرن چهارم

فصل اول: زمینه‌های فکری

گفتار اول: تکمیل مبانی فکری و سیاسی مکتب تشیع در عصر ائمه^

اشاره

در سه قرن اول هجری به رغم سرکوب‌های فراوان و آزار و شهادت امامان شیعه توسط خلفا، تشیع حرکتی کاملاً رو به رشد داشت⁽¹⁾)، به طوری‌که شیعه بسیاری از مبانی فکری - مذهبی خود را از این سده‌ها به ارث برد⁽²⁾.

ائمه شیعه علیهم السلام هرکدام با توجه به شرایط زمانه به این رشد سامان می‌دادند؛ حضرت امام علی علیه السلام با تدابیر مختلف از جمله مبارزه منفی و تربیت شاگردان و سپس با هجرت به عراق و انتقال پایتخت حکومت خود به کوفه در مدت کمتر از پنج سال آن چنان اثری بر این نقطه از جهان اسلام نهاد که بعد از آن تاکنون عراق و کوفه با نام تشیع عجین گردید⁽³⁾امام حسن مجتبی علیه السلام موفق شد با ایجاد شرایط صلح با معاویه مکتب تشیع و بخش عمده‌ای از شیعیان را از یک

دوره خطرناک به سلامت عبور دهد⁽¹⁾امام حسین علیه السلام با قیام خود موجب شد، شیعه روحیه خود را باز یابد و حالت تهاجمی نسبت به دشمنان خود پیدا کند مضاف بر این‌که کلیه نقاط منسوب به شهادت ایشان و اسارت اهل‌بیت علیهم السلام از کربلا گرفته تا مشهد النقطه در حلب و مقام رأس الحسین در قاهره بعدها تبدیل به مراکز نشر مکتب تشیع شدند⁽²⁾.

امام سجاد علیه السلام با برپایی عزای امام حسین علیه السلام عملاً آن را تبدیل به پررنگ‌ترین شعار و نشانه اجتماعی خاص شیعه نمود و مبارزه منفی جدیدی را در قالب عزاداری به شیعیان آموخت و با ارایه ادعیه پر معنی و فراوان به شیعه، نوعی الگوی عبادی - سیاسی مناسب را ارایه کرد⁽³⁾امام باقر و امام صادق‘ موفق شدند از نظر علمی و فقهی و کلامی و با تربیت شاگردان مبرز مکتب تشیع را به خوبی ساماندهی کنند⁽⁴⁾امام کاظم علیه السلام در اوج قدرت عباسیان توانست شیعه را در نقاط مختلف جهان اسلام به خوبی رهبری کند و افرادی از شیعه را حتی در دربار هارون بگمارد⁽⁵⁾

اقتدار شیعه در زمان امام رضا علیه السلام به حدی بود که مأمون خلیفه مکار عباسی

را واداشت تا برای فرونشاندن قیام‌های شیعیان و علویان و کسب مشروعیت عمومی مقام ولایت‌عهدی را به امام شیعه پیشنهاد کند؛ سیاستی که مأمون را به هدفِ خود نرسانید و نهایتاً به شهادت امام رضا علیه السلام اقدام کرد⁽¹⁾امام جواد و امام هادی‘ علاوه بر این‌که موفق شدند با نهاد وکالت شیعیان را در نقاط دور و نزدیک رهبری کنند، مکتب تشیع را از افتادن در ورطه نحله‌های انحرافی حفظ کردند⁽²⁾، امام حسن عسکری علیه السلام با زمینه‌سازی قبلی شرایط را به تدریج برای آغاز دوره‌ای جدید در تاریخ تشیع به نام دوران غیبت مهیا نمود⁽³⁾و امام مهدی در دوران غیبت صغرا به وسیله نایبان خاص، شیعه را رهبری نمود و حرکت رو به رشد آن را ساماندهی کرد⁽⁴⁾، به گونه‌ای که شواهدمسلّم تاریخی نشان می‌دهد که پس از پایان عصر حضور ائمه علیهم السلام و آغاز غیبت کبرای امام دوازدهم، در اوایل قرن چهارم نه تنها رشد شیعه متوقف نگردید بلکه در این قرن شاهد تسلّط شیعه (اعم از فرقه‌های مختلف آن) بر بخش‌های زیادی از جهان اسلام هستیم⁽⁵⁾.

یکی از زمینه‌های مهم این رویداد این بود که مبانی کلامی، فقهی و سیاسی شیعه در عصر ائمه به تدریج تکمیل گردید و تشیع به عنوان یک مکتب قوی، مستقل، پاسخ‌گو و دارای جذابیت‌های فراوان مطرح شد. متون روایی شیعه اگرچه در این سه قرن، متفرق و پراکنده بود ولی تا سال 260ه- . ق. بیش از شش هزار و ششصد اصل و کتاب به نگارش در آمد که معروف‌ترین آن، اصول

اربعمائه بود. دانش اصول نیز در دوره حضور امامان، شکل یافت و رساله‌هایی در مباحث اصولی، نگاشته شد⁽¹⁾.

همچنین در آستانه قرن چهارم و پیش از آغاز عصر شیخ مفید حوزه‌های علمی شیعه خصوصاً امامیه در سراسر جهان اسلام به صورت گسترده‌ای فعال بودند، مقام معظم رهبری آیت الله خامنه‌ای با استناد به شواهد مسلم تاریخی در این باره می‌نویسند: «پیش از این تاریخ، بی‌شک حوزه‌های علمی بارور شیعه از شامات تا ماوراء النهر همه جاگسترده بوده است. حوزه‌ی «قم» که مرکز بزرگ حدیث و جانشین «کوفه‌ی» قرن دوم و سوم بوده و حوزه‌ی «ری» که کلینی و ابن قبه و شمار دیگری از برخاستگان آن معروف‌اند، تنها بخشی از مجموعه‌های علمی شیعه محسوب می‌گشته‌اند. در شرق، حوزه‌ی علمیه‌ی ماوراء النهر که دو تن از متخرجین معروف آن عیاشی سمرقندی و ابو عمروکشی می‌باشند و در غرب، حوزه حلب که نام حسن بن احمد السبیعی الحلبی و علی بن خالد الحلبی از آن دیار در عداد مشایخ

مفید قرار دارند، بنابر حدس مؤید به قرائن باید مراکز مهم علوم و معارف شیعی می‌بوده باشند. نگاهی به فهرست مشایخ کشی آشکار می‌سازد که در منطقه‌ی خراسان و ماوراءالنهر با همه‌ی دوری از حوزه‌های علمیه اصلی شیعه چه تعداد قابل اعتنایی از علماء و محدثین تربیت شده‌اند و این گمان را تقویت می‌کند که در این مناطق حتی بیش از یک حوزه‌ی علمی شیعی به تربیت و تخریج شخصیت‌هایی از این قبیل سرگرم بوده است. حداقل ده تن از مشایخ مشارالیهم منسوب به سمرقند یا کش (از شهرهای نزدیک سمرقند) و

تقریباً به همین تعداد منسوب به شهرهای بخارا، بلخ، هرات، سرخس، نیشابور، بیهق، فاریاب⁽¹⁾وبعضی شهرهای دیگر آن خطه‌اند»⁽²⁾.

در بین مسائل مختلف، مرزبندی اندیشه سیاسی شیعه از اهمیت خاصی در رشد این مکتب در قرن چهارم برخوردار بود که به اختصار به آن اشاره می‌شود.

1- مرزبندی اندیشه سیاسی در تشیّع و تسنّن

روند تفکر سیاسی در میان مسلمانان - اعم از شیعه و سنی - همچون تمدن اسلامی، از ابتدا تاکنون دو سیر کلی را طی نموده است:

1- سیر حیات تمدن و تفکر سیاسی اسلام؛

2- سیر تجدید حیات تمدن و تفکر سیاسی.

البته هر یک از این دو، مرکّب از چند مرحله اصلی و نیز هر مرحله از دوره‌هایی تشکیل شده است.

سیر حیات تفکر سیاسی اسلام در ابتدا شامل مراحل زیر است:

1- شکل‌گیری؛ از طلوع اسلام تا حدود پایان قرن سوم؛

2- شکوفایی؛ از قرن 4 - 3 تا قرن 8 - 7 هجری؛

3- پس از شکوفایی؛ و به قول ابن خلدون دوره «تراجع»⁽¹⁾.

تردیدی نیست که به تدریج همان‌طور که تشیع به طور عام از همان مرحله اول اندیشه سیاسی خود را از تسنن جدا می‌کرد، سه فرقه عمده شیعه یعنی زیدیه، اسماعیلیه و امامیه نیز به تدریج مرزهای اندیشه سیاسی خود را از یکدیگر تفکیک کردند. البته مبانی اندیشه‌ای آنها دقیقاً مبتنی بر پایه‌های کلامی اسلام بود نه آن طوری که آدام متز در کتاب «تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری» پنداشته است، زیرا وی «عمده‌ترین ممیزجریان فکری در قرن چهارم را پیدایش فرقه‌های شیعی»⁽²⁾معرفی می‌کند این در حالی است که فرقه‌های شیعی به دنبال اختلاف بر سر جانشینی امام نه در قرن چهارم بلکه در دو قرن و نیم نخستین هجری به وجود آمدند، همچنین آدام متز این طور می‌پندارد که فرقه‌های شیعی «حامل اندیشه‌های کهن شرق بودند که آنها را جانشین اصول اسلامی می‌کردند»⁽³⁾این در حالی بود که مکتب تشیّع با محوریت امامت و رهبری و مرجعیت دینی اهل‌بیت علیهم السلام همواره مدافع اصول اساسی دین اسلام بود و به همین دلیل مهم‌ترین معارض نظام حاکم در مقابل بدعت های حاکمیت خلفایی به شمار می‌رفت و طبعاً خلفای اموی و عباسی نیز از این مسئله به خوبی آگاهی داشتند که مهم‌ترین اندیشه سیاسی مقابل آنها در فداکاری برای حفظ اصول اساسی و پایه‌ای اسلام

«مکتب تشیع» است و رهبران شیعه، حفظ اصول اساسی اسلام را حتی از به دست گرفتن قدرت مهم‌تر می‌شمارند به همین دلیل است که ائمه شیعه امامیه بعد از شهادت امام حسین علیه السلام تا غیبت امام دوازدهم بر استراتژی ترسیم شده سیاسی دیگری غیر از قیام مسلّحانه پای می‌فشردند⁽¹⁾.

تجارب تلخ و گزنده گذشته، مواضع نااستوار گروهی از پیروان، نابسامانی‌ها و دگرگونی‌های زودگذر سیاسی و برخورد واقعی‌تر با رویدادهای زمانه، در شکل‌گیری چنین تفکری بی‌تأثیر نبوده است.⁽²⁾البته این بدان معنا نیست که آن‌ها خود را با سلیقه قدرت زمان وفق داده بودند، بلکه به عکس، آنان با تکیه بر اصل امامت، آن قدر نفوذ و اعتبار و اقتدار مذهبی، سیاسی و فرهنگی داشتند که به انحاء مختلف در مقابل عملکرد صاحبان قدرت - بنی‌امیه و بنی‌عباس - می‌ایستادند و کج‌روی‌ها و کج‌رفتاری‌های آنان را بر نمی‌تافتند. شهادت ائمه شیعه علیهم السلام به دست خلفا نشانه از مخالفت عملی آنها باسیاست‌های بنی امیه و بنی عباس بود.

البته پدیده‌های کم دوام سیاسی که نتیجه‌ای جز سرکوب نیروهای معترض نداشت، اصل تقیه را در بین امامیه رشد داد و آنها را به سمت رشد فقهی و فرهنگی کشان⁽³⁾.

ظهور وسیع فرهنگ شیعی از سده چهارم هجری به بعد رشد بیشتری یافت و شیعیان امامیه به دلیل دوری از قال و مقال‌ها و جنجال‌های سیاسی، از بدعت‌گذاری های فرقه‌های دیگر، مصون ماندند و هویت اصلی مکتب تشیع را

حفظ نمودند. با این‌که شیعیان امامیه در سرزمین‌های خود نیز احساس آرامش و امنیت نداشتند، ولی توانستند به تدریج اصول مذهبی خود را در بین قشرهای مختلف جامعه اسلامی خصوصاً در مناطقی نظیر ایران و عراق رسوخ دهند. تلاش‌های علمای شیعه امامیه در تبلیغات مذهبی خود که همراه و همگام با مسالمت و رعایت مصلحت سیاسی بود، شهرت وموفقیتی برای آنها در قرن چهارم به ارمغان آورد که روی هم رفته شایستۀ آنان بودند. آنان کلیه تدابیر مذهبی و فرهنگی را برای جذب و جلب پیروان به کار بردند و در تعالی و ترفیع مذهب خود کوشیدند⁽¹⁾. این دیدگاه دلخواه شیعیان تندرو از جمله زیدیه نبود به همین دلیل شیعه در نوع مواجهه با حاکمیت سیاسی به تدریج به دو طیف تندرو (زیدیه و اسماعیلیه) و میانه‌رو (امامیه) تقسیم شد که کم‌کم اندیشه سیاسی آنها نیز از یکدیگر تفکیک شد. در اینجا به صورت اختصار به این شکل‌بندی تحول تفکر سیاسی قبل از قرن چهارم اشاره می‌شود.

2- مرزبندی اندیشۀ سیاسی امامیه

اشاره

مبانی اندیشۀ سیاسی امامیه که تا قبل از قرن چهارم تدوین و مرزبندی شد در موارد زیر می‌توان به صورت اجمال ارائه نمود:

الف) حاکمیت الهی

اساساً در اندیشه سیاسی مکتب تشیع، منشأ و سرچشمه حاکمیت خدا است و به قبول و نفی مردم بستگی ندارد. با این همه، شرط اساسی تحقق این

حاکمیت، پذیرش مردم است. شیعه، امامت را ادامه و مکمّل نبوت می‌داند اما معتقد است بر امام وحی نازل نمی‌شود و او اختیاری در تشریع شرایع یا نسخ آنها ندارد. تنها شرح و اجرای حکم خدا و رسول، یعنی کتاب و سنت به امام سپرده شده است و اطاعت از او مانند اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم مطلق بوده و به هیچ قید و شرطی مقید و مشروط نگردیده است⁽¹⁾.

ب) ویژگی‌های امامت

- رهبری سیاسی

شیعه امامیه از آغاز تاکنون معتقد است که ولایت اجتماعی و سرپرستی جامعه، حق و وظیفه امام معصوم علیهم السلام است و مشروعیت هر حکومت و دولتی، تنها با تفویض از طرف آنان امکان‌پذیر است و در طول تاریخ، شیعه از این نظریه پیروی کرده است.

- مرجعیت دینی

از بزرگ‌ترین ویژگی‌های امامت، مرجعیت و ریاست امام معصوم علیهم السلام در امور دینی است که اقدامات عملی او را می‌طلبد.

بدین معنا که برای اجرای احکام الهی باید بنیه‌های اعتقادی مردم را با ابلاغ معارف دینی قوت بخشد و با توجه به بنیه‌های اعتقادی قوی، نظامی مکتبی تشکیل دهد تا بتواند احکام دین را اجرا کند.

- ولایت معنوی

از دیدگاه شیعه ولایت معنوی ائمه اطهار علیهم السلام نیز مانند مرجعیت دینی آنان بر اساس نص الهی است. بر این اساس، امامان شیعه در تمام دوران تاریخ اسلام، مسأله امامت و ولایت را محوری‌ترین مسأله برای شیعیان مطرح

می‌کردند(⁽¹⁾).

تحولات اندیشه سیاسی با شروع غیبت امام

تحول اندیشه‌های سیاسی شیعه، از حادثه بزرگ غیبت در نیمه دوم قرن سوم شروع می‌شود.

«دوره حضور» مقطعی است که معصوم علیه السلام در جامعه حضور دارد و او عین حقیقت را در امور اخروی و دنیوی بیان می‌کند. بر اساس مبانی تفکر شیعه، هر اندیشه‌ای که خلاف اندیشه معصوم باشد، بی‌اعتبار و باطل است. به همین دلیل برخی معتقدند شیعیان حتی مدتی پس از شروع غیبت کبرا نیز - از آن‌جا که همواره منتظر ظهور امام زمان بوده‌اند - به تبیین نظریه سیاسی مبتنی بر عصر غیبت نپرداخته و در بحث‌های پراکنده فقهی خویش از این مسئله سخن گفته‌اند. علاوه بر این، حکومت‌های موجود را نیز غاصب می‌دانسته و رغبتی به همکاری با آنان نداشته‌اند.

بر همین اساس پاره‌ای از پژوهشگران که به طبقه‌بندی اندیشه‌های سیاسی پرداخته‌اند، معتقدند از اوایل قرن چهارم تا آغاز قرن دهم هجری، دوران تأسیس، رشد و شکوفایی فقه فردی شیعیان است و در آثار آنان نظریه سیاسی مشاهده نمی‌شود اما به رغم این دیدگاه باید گفت: از اواخر قرن سوم تا نیمه اول قرن

چهارم و پیش از به قدرت رسیدن آل بویه، تشیع امامیه مهم‌ترین مذهب شیعی مورد حمایت میانه‌روها بود⁽¹⁾یعنی کسانی که از دست‌زدن به اعمال انقلابی برای براندازی نظام حاکم تسنن اجتناب می‌ورزیدند و به نوعی تعامل روی آوردند.

غیبت امام دوازدهم و عدم حضور او در میان جامعه این امکان را برای پیروانش فراهم می‌کرد تا با کاهش حساسیت‌های حاکمیت به دستگاه خلافت نزدیک شده و مناصبی را در اختیار بگیرند. در صورتی که زیدیه و اسماعیلیه به خاطر آنکه امام حاضر داشتند و نمی‌توانستند با خلافت عباسی سازش کنند، این

فرصت تعامل را نداشتند⁽²⁾. این در حالی بود که نفس این تعامل نیز نیاز به پشتوانه فکری و اندیشه‌ای داشت که زیدیه و اسماعیلیه نسبت به امامیه کمتر به آن پرداختند.

بر این اساس در اولین سدۀ غیبت مهم‌ترین پرسش امامیه این است که آیا می‌توان با فرمانروای عادل و یا ظالم همکاری کرد؟ پاسخ فقیهان برجسته‌ای چون سید مرتضی، شیخ طوسی و ابن ادریس حلی به این پرسش مثبت بود. سید مرتضی در رساله کوتاه، اما مهم «فی العمل مع السلطان» کار کردن برای سلطان ظالم را با شرایطی، از جمله امر به معروف و نهی از منکر و اقامه حق و دفع باطل، جایز و گاه واجب دانسته است.

توجیه وی برای چنین کاری این است که در ظاهر این ولایت از جانب ظالم ولی در واقع از جانب امامان معصوم علیهم السلام به علما اعطا شده است⁽³⁾. بنابراین این

نوع آثار نشان می‌داد که تفکر سیاسی شیعه در سدۀ اول غیبت نیز به تحرک و بالندگی خود ادامه می‌دهد.

اما در مجموع می‌توان گفت که در این دوره تلاش عمده متکلمان و سیاسی اندیشان شیعی تفسیر و تحکیم مبانی نظری امامت و ولایت و ردّ و نقد آراء متکلمان سنی مذهب در این مورد بود همچنین مسأله مهدویت و انتظار فرج به صورت اصولی بنیادین در فکر سیاسی و دینی شیعی رشد کرد. نخستین اندیشه پردازان شیعه - در آغاز دوران غیبت - کسانی هستند که در شرایط سیاسی - اجتماعی مناسبی قرار گرفتند و توانستند بدون تقیه نظریه‌پردازی کنند. بزرگانی چون شیخ مفید، سید مرتضی، ابوصلاح حلبی، شیخ طوسی و دیگران که در قرن چهارم و پنجم بودند به طور رسمی دیدگاه‌های کلامی، فقهی و سیاسی شیعه را بیان کردند و آن را به شکل مکتوب به نسل‌های بعدی انتقال دادند. شرایط مناسب برای این دانشمندان حاصل حکومت نسبتاً خردورزانه «آل بویه» بود. در آن دوره «بغداد» مرکز علمی جهان اسلام بود که شیعیان نیز فرصت اندیشه‌پردازی را در آن می‌یافتند⁽¹⁾. در آن عصر شیخ مفید، با مَشرب سیاسی ویژه‌ای که داشت، توانست حمایت آل بویه را جلب کند و در آن اوضاع آشفته و وضعیت فرهنگی خاص که شیعه رقیبان سرسختی نیز داشت، وی ریاست حوزه علمی بغداد را به دست گرفت و بنیه فقهی و کلامی مکتب تشیع را استوار ساخت و موقعیت شیعه را تثبیت نمود.

در مجموع می‌توان گفت در نگرش کلی و تاریخی ادوار مهم سیر تحول اندیشه سیاسی شیعی (امامی) به پنج دوره تقسیم می‌شود:

1- دوران امامت (10 - 329ق)⁽¹⁾2- دوران رویکرد به سلطان عادل (329 - 905ق)

3- دوران مشروعیت دادن به سلطان عادل (905 - 1324ق)

4- دوران رویکرد به حکومت مردمی و عرفی (1324ق. 1358ش)

5- دوران آغاز حاکمیت سیاسی ولایت فقیه (1358ش)

بحث ما در خصوص قرن چهارم ناظر به دوره دوم یعنی دورۀ رویکرد به سلطان عادل است که دقیقاً با تحولات قرن چهارم و تأسیس سلسله‌های شیعی آغاز شد و فقهای شیعه به نوعی تعامل مثبت با امرای شیعی روی آوردند.

3- مرز بندی اندیشه سیاسی زیدیه

3- مرز بندی اندیشه سیاسی زیدیه⁽²⁾

پیدایش زیدیه به قیام زید بن علی بن الحسین علیه السلام باز می‌گردد. البته زید‌بن علی‌بن الحسین بیش از هر چیز آغازگر حرکتی پرشور بر ضد دستگاه ظالم خلافت اموی در عصر خود بود و در این راه از تاکتیک‌ها و روش‌هایی نیز سود می‌برد که در بسیاری از موارد رنگ دینی و مذهبی به خود می‌گرفت⁽³⁾اما

حرکت زیدیه تنها در دوره‌های پس از شهادت زید و در کوفه و عراق و سپس در ایران و یمن شکل «مذهب» به خود گرفت. با این حال مذهب زیدیه شاخه‌ای از شیعه به حساب می‌آید و در اصول اعتقادی با امامیه مشترک است، و بیشتر به دلیل نظریه خاص در مسئله امامت از شاخه دیگر تشیع یعنی اثنا عشریه (امامیه) متمایز می‌شود.

شیخ مفید& در تعریف زیدیه آورده است:

«زیدیه به امامت علی، حسن، حسین و زید بن علی⁽¹⁾قائل هستند و نیز به امامت هر فاطمی‌ای که به خود دعوت کند و در ظاهر، عادل و اهل علم و شجاعت باشد و با او بر شمشیر کشیدن برای جهاد بیعت شود».

در مقدمه البحر الزخار⁽²⁾نیز در تعریف زیدیه آمده است:

«زیدیه به فرقه‌ای گفته می‌شود که به پیروی از زید بن علی علیه السلام ، علی بن ابی‌طالب علیه السلام را در امامت بر دیگران مقدم و امامت را پس از او برای حسن علیه السلام و حسین علیه السلام و سپس منحصر در فرزندان آن دو بداند که با دعوت و فضل به امامت می‌رسند، نه با وراثت. و خروج نیز برایشان واجب است. همچنین

توحید، عدل، وعد و وعید، امامت و امر به معروف و نهی از منکر از دیگر اعتقادات زیدیه است».

زیدیه پس از امام چهارم «علی بن الحسین زین العابدین علیه السلام » به امامت فرزند دیگر آن امام، یعنی زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب قایل‌اند و دربارۀ امامت معتقدند:

«هر فاطمی‌نسب عالم زاهد شجاع سخی و قادر بر جنگ در راه حق که برای مطالبه حق قیام به سیف کند، می‌تواند امام باشد.»⁽¹⁾

البته بعدها خصوصاً در قرن چهارم زیدیه همزمان با تسلط آل بویه بر دارالخلافه بغداد، بیش از هر زمان دیگری به امامیه نزدیک شد. در این مقطع، زیدیان قول به جواز امامت مفضول را کنار نهادند و درباره صحابه همچون امامیه قضاوت کردند.

علاوه بر اشتراک در اصل مسئله امامت، زیدیه در سایر اصول اعتقادی تا حد زیادی به امامیه و در برخی موارد به معتزله نزدیک است، تا آن‌جا که برخی زیدیه را با معتزله یکی دانسته و برخی دیگر معتزله را از فرق زیدیه شمرده‌اند.

در فقه نیز اصل مرجعیت اهل بیت و لزوم تمسک به کتاب و عترت، اصلی پذیرفته‌شده در زیدیه است، هرچند در ادامه، عملاً فقه زیدیه تا حد زیادی نزدیک به حنفیه شناخته شده است که البته در پاره‌ای از مسائل با امامیه و گاهی نیز با شافعیه متفق است. برخی در این خصوص تا آن‌جا پیش رفته‌اند که گفته‌اند

زیدیه در عقاید، معتزلی و در فقه، حنفی هستند. نادرستی کلیت چنین ادعایی با توجه به مذهب و گرایش غالب زیدیه که به وسیله امام قاسم و امام هادی رواج یافت (از ائمه بنی رسی یمن)، روشن است از طرف دیگر نزدیکی زیدیه به امامیه در بسیاری از عقاید و مسائل فقهی مورد اذعان محققان قرار دارد. با وجود این، شاید بتوان از سه اصل به عنوان مهم‌ترین اصول و ویژگی‌های مذهب زیدیه و آنچه شخص امام زید نیز بدان معتقد بوده است، نام برد:

1- برتری و شایستگی امام علی علیه السلام در خلافت بلافصل و جانشینی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و در عین حال تجویز امامت مفضول⁽¹⁾.

ابن خلدون می‌نویسد:

«دسته‌ای از شیعیان بر آنند که دلایل مزبور ]دلایل حقانیت حضرت علی علیه السلام بر خلافت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم ] بر تعیین علی به خلافت از نظر وصف اقتضا می‌کند نه شخص و صحابه به سبب آنکه وصف را بر موصوف آن ننهاده‌اند، قصور ورزیده‌اند و این گروه زیدیه می‌باشند و ایشان از شیخین بیزاری نمی‌جویند و امامت آنان را تحقیر نمی­کنند با اینکه معتقدند علی از شیخین افضل بوده است ولی آنها امامت مفضول را با بودن افضل تجویزمی‌کنند.»⁽²⁾

2- حصر امامت در فرزندان فاطمه÷: به نظر می‌رسد در صورت صحت انتساب این عقیده به شخص امام زید، بین این نظر و قبول امامت شیخین

تناقضی است که صحت انتساب اعتقاد و رضایت امام زید به خلافت شیخین را زیر سؤال می‌برد، مگر این‌که، همان‌گونه که در دوره‌های بعد، معتقدان به خلافت شیخین از زیدیه گفته‌اند، خلافت شیخین یک استثنا محسوب شود.

3- شرط دعوت علنی به خود و خروج برای جنگ با ظالمان در صحت تصدّی و مشروعیت امامت.

در قرن سوم، به تدریج مذهب زیدیه به انسجام و شکل نهایی خود رسید و این مهم با به دست گرفتن قدرت سیاسی به وسیله امامان زیدیه در شمال ایران و یمن همزمان بود که در قرن چهارم نیز کمابیش ادامه یافت.⁽¹⁾

در این مقطع، قاسمیه، هادویه و ناصریه در امتداد جریان نزدیک به امامیه، جریان‌های غالب و بارز زیدیه بودند⁽²⁾که مرکزیت آن از کوفه به ایران و یمن انتقال یافته بود⁽³⁾.

4- مرزبندی اندیشه سیاسی اسماعیلیه

پیدایش اسماعیلیه به اختلافات مذهبی و کلامی که در اواسط قرن دوم هجری در میان شیعیان پدید آمد، باز می‌گردد. این فرقه نیز چون بسیاری از فرقه‌های اسلامی در پی اختلاف نظر در مساله جانشینی بوجود آمده است. اسماعیلیان، همچون شیعیان امامی، امامت را به نص می‌دانستند اما درباره سلسله امامان پس از امام صادق علیه السلام ، با دیگر پیروان آن امام دچار اختلاف گشتند. با

شهادت امام صادق علیه السلام در 148ق / 765 م، پیروان آن حضرت از میان شیعیان امامی به گروه‌هایی تقسیم شدند که دو گروه از آنها را می‌توان به عنوان نخستین گروه‌های اسماعیلی شناخت. طبق برخی روایات، نص امامت ابتدا بر اسماعیل فرزند ارشد امام صادق علیه السلام ، قرار گرفته شده بود ولی اسماعیل چند سال قبل از پدر، وفات یافت. یکی از دو گروه مورد بحث، مرگ اسماعیل را انکار کردند و در انتظار رجعت او به عنوان امام قائم و مهدی موعود باقی ماندند. این گروه را اسماعیلیه «خالصه» یا «واقفه» نامیده‌اند.

گروه دوم از اسماعیلیان نخستین، مرگ اسماعیل بن جعفر در زمان پدرش را پذیرفته بودند و پس از شهادت امام صادق علیه السلام ، فرزند ارشد اسماعیل، محمد را به امامت شناختند. این گروه به «مبارکیه» معروف شدند⁽¹⁾.

محمد بن اسماعیل اندکی پس از 148ق / 765م

که بیشتر شیعیان امامیه حضرت موسی کاظم علیه السلام را به امامت شناختند، از محل سکنای خانوادگی خود مدینه به عراق مهاجرت کرد و زندگی پنهانی خود را آغاز نمود و به همین سبب به «مکتوم» اشتهار یافت. این مهاجرت مبدأ «دوره ستر» در تاریخ اسماعیلیان نخستین است که تا هنگام تأسیس خلافت فاطمیان و ظهور امام اسماعیلی به طول انجامیده است. به نظر می‌رسد که با وفات محمد بن اسماعیل، مبارکیه به دو شاخه منشعب شده‌اند و تنها گروه بسیار کوچکی تداوم امامت را در اخلاف محمد بن اسماعیل پذیرفتند.

گروه دیگر، شامل اکثر مبارکیه، مرگ محمد بن اسماعیل را انکار کردند و در

انتظار رجعت وی به عنوان امام قائم و مهدی موعود باقی ماندند. این گروه بعدها به طور اخص به نام «قرامطه» شهرت یافتند⁽¹⁾.

در فهرست امامان که بعدها مورد قبول اسماعیلیان فاطمی قرار گرفت، حضرت علی علیه السلام مقام مهم‌تری به عنوان «اساس الامامه» یافت و در نتیجه، فهرست با نام امام حسن علیه السلام آغاز می‌گردید و نام اسماعیل بن جعفر نیز همواره به عنوان ششمین امام در این فهرست جای داشت. این ترتیب برای شمارش نخستین امامان اسماعیلیه، هنوز مورد قبول اسماعیلیان مستعلوی است، حال آنکه اسماعیلیان نزاری که معتقد به برابری و یکسان بودن مقام تمام امامان هستند، فهرست خود را با نام حضرت علی علیه السلام آغاز می‌کنند و سپس امام حسین علیه السلام را به عنوان دومین امام خود می‌آورند. علت اینکه نزاریان نام امام حسن علیه السلام را در فهرست خود ذکر نمی‌کنند این است که آن حضرت را نه امام مستقر بلکه امام مستودع می‌خوانند. از تاریخ بعدی این گروه‌های اسماعیلی نخستین که مرکز آنها در کوفه بود و اعضای معدودی داشتند، تا زمانی که اسماعیلیان با برپایی نهضت واحد، اندکی پس از اواسط قرن 3 ق/9م ناگهان در صحنه تاریخ اسلام ظاهر گردیدند، اطلاعات قابل ملاحظه‌ای در دست نیست. به نظر می‌رسد که طی این یک قرن، رهبرانی در خفا و به استمرار برای ایجاد یک نهضت واحد وپویا در میان گروه‌های اسماعیلی نخستین فعالیت داشته‌اند. این رهبران احتمالاً امامان همان دسته‌ای بوده‌اند که با مرگ محمد بن اسماعیل از مبارکیه منشعب شده و تداوم امامت را پذیرفته بودند⁽²⁾.

کوشش‌های پنهانی این رهبران، عاقبت پس از نزدیک به یک قرن در حدود سال 260ق/874 م به نتیجه رسید و از همان زمان شبکه‌ای از داعیان اسماعیلی ناگهان در بلاد مختلف اسلامی پدیدار گشتند و فعالیت گسترده‌ای را برای بسط دعوت اسماعیلیه آغاز کردند. در آن تاریخ دعوت اسماعیلیه همچنان تحت هدایت رهبری مرکزی مستقر در «سلمیه» قرار داشته و هویت واقعی این رهبران نیز هنوز به گونه‌های مختلف کتمان می‌شده است. برای جلب حمایت بیشترین شمار از اسماعیلیان نخستین، رهبران مرکزی «اسماعیلیه» تا مدتها به نام محمد بن اسماعیل دعوت می‌کردند که اعتقاد به امامت و مهدویت وی نظریه اصلی مبارکیه و مهم‌ترین گروه منشعب از آنها بوده است.

به عبارت دیگر، نظر به اینکه اکثر اسماعیلیان نخستین در انتظار رجعت محمد بن اسماعیل به عنوان مهدی و گسترش حکومت عدل او بوده‌اند، رهبران مرکزی نیز بر همین نظریه تأکید داشته و نهضت واحد اسماعیلیه را در قرن سوم هجری بر اساس همین نظریه درباره امامت استوار کرده بودند⁽¹⁾.

البته بعدها فلسفه دینی اسماعیلیه با تفکرات جدیدی همراه شد به طوری که گفته می‌شود نسفی نخستین مؤلف و فیلسوف اسماعیلی بود که تفکر مذهبی - سیاسی این فرقه را با نوعی فلسفه نو افلاطونی رایج در جهان اسلام در هم آمیخت.⁽²⁾با این اوصاف اندیشه سیاسی اسماعیلیه در آستانه قرن چهارم بر امامت فرزندان محمد بن اسماعیل استوار گردید و نقش خود را در تأسیس خلافت فاطمی در قرن چهارم ایفا کرد.

گفتار دوم: اندیشه مهدویت

1- تأثیر اندیشۀ مهدویت در پویایی جامعۀ شیعی

عقیده به ادامه امامت شیعه در وجود حضرت مهدی (عقیده مهدویت) عامل مهم دیگری در ادامه حیات و پویایی جوامع شیعی در تمام دوره­های بعد از غیبت خصوصاً دورۀ مقارن با قرن چهارم بود.

هانری کربن - مستشرق فرانسوی - معتقد است:

«مذهب تشیع تنها مذهبی است که رابطه هدایت الهیه را میان خدا و خلق، برای همیشه، نگه داشته و به طور استمرار و پیوستگی ولایت را زنده و پا برجا می‌دارد. تنها مذهب تشیع است که نبوت را با حضرت محمد صلی الله علیه و آله وسلم ختم شده می‌داند ولی ولایت را که همان رابطه هدایت و تکمیل است، بعد از آن حضرت و برای همیشه زنده می‌داند. رابطه‌ای که از اتصال عالم انسانی به عالم الوهی کشف نماید».⁽¹⁾

البته اعتقاد به امام مهدی و قیام او در بیش از شصت کتاب از کتاب‌های معتبر اهل تسنن نیز آمده و روایات فراوانی از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده است که به ظهور و قیام آن حضرت بشارت داده شده است.⁽²⁾از جمله: «یکی از اهل بیت من حکومت را به دست می‌گیرد که اسمش اسم من است، اگر از دنیا جز یک روز باقی نباشد خداوند آن روز را آنقدر طولانی می‌کند تا او حکومت کند.»⁽³⁾

این موضوع در ادبیات آن روز نیز نمود فراوانی داشت به طور مثال دعبل خزاعی سال‌ها قبل از تولد حضرت مهدی به ظهور و خروج آن امام اشاره می‌کرد و اشعار وی در این باره مورد تأیید امام رضا علیه السلام قرار گرفت. وی در اشعار خود به ظهور امام چنین اشاره می‌کند.

خُرُوجُ اِمام لامُحالةَ واقعٌ یَقُومُ عَلَی اسْمِ اللهِ وَالْبرَکاتِ

یُمَیِّزُ فینا کلّ حقّ وَباطِل وَیَجزِی عَلَی النَّعْماءِ وَالنَّقِماتِ⁽¹⁾

اگرچه مسئله غیبت امام دوازدهم در روایات مختلف نبوی و همچنین از ائمۀ شیعه رسیده بود ولی با این حال عدم حضور امام معصوم علیهم السلام بعد از شهادت امام عسکری علیه السلام جامعۀ شیعی آن روز را در حیرت فرو برد.

بر همین اساس در نیمة اوّل سدة چهارم قمری، آن‌گاه که غیبت حضرت مهدی به درازا کشید، به ویژه پس از در گذشت آخرین نائب از نائبان چهارگانه - ابوالحسن سَمُری - و پایان دورة غیبت صغرا و فرا رسیدن غیبت کبرا⁽²⁾، آشفتگی فکری و تزلزل اعتقادی فراوانی در بخشی از جامعه شیعه پدید آمد؛ بسیاری دچار شک و سرگردانی و تردید و پریشانی شده و برخی حتّی به انکار برخاسته و تعدادی هم راه ارتداد را در پیش گرفتند.⁽³⁾

از همین‌رو دانشمندانی از امامیه نظیر «نعمانی»⁽⁴⁾

از زندگی وی همین معلوم است که در سال 312 ق. به شیراز آمده و در آن شهر از ابوالقاسم موسی بن محمّد اشعری قمّی، حدیث آموخته و در قم احتمالاً از «علی بن حسین بن بابویه» حدیث شنیده است. پس از آن به بغداد سفر کرده و در آنجا از عالمان و محدّثان و فقیهان بنامی چون «محمّد بن همام اسکافی» و «ابن عقدهْ کوفی» و «محمد بن یعقوب کلینی» حدیث فرا گرفته است. وی پس از چندی از بغداد آهنگ سفر به شام کرده، در سال‌های پایانی روزگارش به حلَب - که شهری شیعه‌نشین بوده - رفته و تا پایان زندگانی در آنجا مانده است. وی در همان‌جا به نشر حدیث و معارفِ شیعی پرداخته و در شام در گذشته است. از نعمانی چهار کتاب نام برده شده که ظاهراً تنها همین کتاب الغیبه از وی باقی مانده و دیگر آثار وی با گذشت زمان از میان رفته‌اند.

باوری‌های شیعی و هم‌چنین برای پاسخ‌گویی به نیازهای اعتقادی شیعیان در امر امامت و تبیین راز غیبت به نوشتن آثاری در این باره با عنوان الغیبة (غیبت) روی آوردند.

نگاهی به مقدمه غیبت نعمانی، شرایط این زمان را برای ما بهتر آشکار می‌کند. وی انگیزة تألیف کتاب خود را در مقدّمه چنین آورده است:

«من امروز گروه‌هایی را می‌بینم که به مذهب شیعه منسوبند و به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و خاندان او علیهم السلام وابسته‌اند؛ به اصل امامت اعتقاد دارند و به آن چنگ زده‌اند... اما متأسفانه دچار تفرقه و چند دستگی در مذهب شده‌اند... پاره‌ای دربارة امام غلوّ کرده، برخی بسیار کوتاه آمده و جز اندکی بقیّه در مورد امام زمان خود و ولی‌امر و حجّت پروردگارشان به شک افتاده و دو دل شده‌اند، در حالی که خداوند او را به علم خود برگزیده است⁽¹⁾. من در روایاتِ منقول از امامان راستین علیهم السلام به این [سخن] برخوردم که آنان امر کرده‌اند به کسی که خداوند بهره‌ای از دانش به وی عطا کرده و به اسراری که دیگران

نمی‌دانند، آگاهش ساخته، تا آنچه را بر برادران دینی او مُشْتَبه گشته، برایشان روشن کرده و در سرگردانی‌ها و حیرت‌ها، آنان را به راهِ راست و درست هدایت کند و از وادی تردید به سوی روشنایی و یقین بیرون کشد... پس خواستم به وسیلة ذکر روایاتی از پیشوایان دین به خداوند تقرّب جسته باشم.»⁽¹⁾

کتاب نعمانی جزء نخستین کتاب‌هایی است که در موضوع غیبت به دست ما رسیده است. این کتاب موضوعات مهم و بنیادیی را مانند: «معرفت امام غایب، سبب غیبت، وجوب حفظ اسرار آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم الهی بودن مسئلة امامت، تکالیف شیعه در عصر غیبت، تعداد امامان معصوم، ردّ بر مدّعیان مناصب امامت و ولایت،مقولات صبر، انتظار فرج، علائم ظهور، صفات امام منتظر و خصوصیات لشکریان آن حضرت و... در خود جای داده است.

بعد از نعمانی عالمان دیگر امامیه نیز به تدوین فلسفۀ غیبت کبرا پرداختند.

شیخ مفید کتابی با عنوان «الغیبه» نوشت⁽²⁾و بعدها شیخ طوسی نیز کتابی را با همین عنوان تألیف کرد، با این تفاوت که غیبت نعمانی یک کتاب روایی محض است. و از این جهت با کتاب‌های غیبت بعد از خود، مثل غیبت شیخ مفید و غیبت شیخ طوسی تفاوت بنیادی دارد. کتاب‌های غیبت مفید و طوسی، کلامی و برهانی بوده و اخبار و احادیث تنها برای تایید و تسدید مطلب و قوّت

بخشیدن به موضوع آورده می‌شود. همچنین غیبت کبرا امام دوازدهم از طرفی باعث شد که شیعیان امامیه کاندیدای حاضر برای به دست گرفتن خلافت نداشته باشند، بنابراین در مقایسه با دیگر فرقه‌های شیعه نظیر اسماعیلیه و زیدیه از حساسیت خلفا و حاکمان نسبت به آنان در آستانۀ قرن چهارم کاسته شد⁽¹⁾.

2- بهره گیری اسماعیلیه از اندیشه مهدویت برای تأسیس دولت در ابتدای قرن چهارم

2- بهره گیری اسماعیلیه از اندیشه مهدویت برای تأسیس دولت در ابتدای قرن چهارم⁽²⁾

با بررسی تأثیر اندیشه مهدویت در شکل‌گیری قیام و حکومت فاطمیان، چنین استنباط می‌شود که اندیشه مهدویت در شکل‌گیری حکومت فاطمیان نقش اساسی و عمده‌ای را داشته است؛ چرا که داعیان اسماعیلیه نظیر ابوعبدالله شیعی از ابتدای دعوت خود وآشنایی با مردم شمال آفریقا، آنها را به پذیرش مهدویت امام فرقه اسماعیلیه (عبیدالله) دعوت کرده و اساساً هدف خود را با صراحت برای آماده‌سازی و زمینه‌سازی ظهور مهدی ذکر می‌نمود⁽³⁾.

فاطمیان با بررسی سابقه مردم بومی مغرب خصوصاً بربرها، دریافته بودند که در آن مناطق، اندیشه مهدویت ریشه دوانده و مردم آرمان‌خواه و ستم‌دیده بربر برای رهایی از ظلم و ستم حاکمان، در انتظار تحقق وعده و بشارت تشکیل

حکومت مهدی برای نجات از مشکلات بودند. از این رو، فاطمیان شعارهای خود را بر دو محور اصلی، «مهدویت» و «الرضا من آل محمد» قرار دادند⁽¹⁾.

از ابتدای شروع قیام تا پیروزی نهضت اسماعیلیه تأثیر اندیشه مهدویت را می‌توان به وضوح درک کرد. اندیشه مهدویت شرایط مناسبی را در زمینه‌های سیاسی، فرهنگی، مذهبی، دینی و اجتماعی برای تبلیغ و ادعای مهدویت فراهم نمود. این اندیشه در همه این زمینه‌ها اثر گذاشته بود بنابراین فاطمیان از این زمینه‌ها برای تحقق اهداف خود سود بردند. عبیدالله مهدی به دلیل این‌که جنبه دینی به قیام خود بدهد و حکومت خود را تنها حکومت مشروع معرفی کند، خود را از اهل‌بیت برشمرد؛ لقب «مهدی» را برای خود و «القائم» را برای پسرش نهاد و پایتخت و مرکز حکومت خود را با تأسیس شهر جدیدی به نام «مهدیه» آغاز کرد⁽²⁾، تا کاملاً قیام خود را دینی و در راستای اهداف اسلامی شیعی در اذهان مردم جای دهد. او توانست با این برنامه و حرکت، پایگاه روحی و معنوی محکمی برای خود در میان مردم ایجاد کند و قیام خود را در راستای اندیشه مهدویتِ مورد انتظار مردم معرفی نماید. به دلیل عمق این اندیشه و پایگاه روحی و معنوی، مردم شمال آفریقا جهاد خود را با الهام از سخنان و تبلیغ‌های ابوعبدالله شیعی، مقدس و بسترساز ظهور مهدی موعود دانستند و با تمام قوا نیروی خود را در اختیار قیام فاطمیان قرار دادند⁽³⁾.

طبیعی بود با این دعوت نیروی انسانی عظیمی در زیر پرچم شیعیان

اسماعیلی قرار گرفت که از مهم‌ترین عوامل پیروزی فاطمیان به حساب می‌آمد. بنابراین، از سه عامل مهم نیروی انسانی، اندیشه مهدویت و زمینه مناسب آن در مغرب و آفریقا و ضعف خلافت عباسیان که در موفقیت عبیدالله نقش داشتند، دو عامل اول به طور مستقیم متأثر از اندیشه مهدویت، و عامل سوم هم به طور غیر مستقیم از این اندیشه متأثر به شمار می‌رود؛ زیرا مردم مغرب و آفریقا از ظلم و ستم عباسیان به ستوه آمده بودند و از فقر و بی‌عدالتی رنج می‌بردند، نجات خود را در تحقق دولت مهدی موعود می‌دیدند⁽¹⁾.

از طرفی دیگر، فاطمیان با استفاده از عدم آگاهی بربرها نسبت به امام مهدی واقعی شیعه و بیان احادیث غیرصحیح درباره ظهور - مانند ظهور مهدی بعد از سی‌صد سال از هجرت پیامبر و ظهور او از مغرب - توانستند از زمینه فکری موجود درباره مهدویت به نفع حکومت خود، بهره بگیرند، به طوری که ادعای مهدویت عبیدالله با کمترین واکنش منفی مردم پذیرفته شد و مردم او را به عنوان مهدی موعود قبول کردند⁽²⁾.

از طرف دیگر غیبت امام دوازدهم امامیه همزمان با اوج‌گیری دعوت اسماعیلیان بود. در مقابل، اسماعیلیان ظهور مهدی موعود را در آینده‌ای نزدیک به مردم بشارت می‌دادند. به هر حال، فاطمیان توانستند از عدم فعالیت گسترده سیاسی و نظامی دیگر فرقه‌های شیعه در غرب جهان اسلام خصوصاً شمال آفریقا استفاده کنند و خود را تنها نماینده شیعه در میان علاقه‌مندان به اهل‌بیت علیهم السلام و آرمان‌های شیعه معرفی نمایند. آنان با ذکر روایاتی که برخی از آنها با روایات

امامیه در تناقض بود، ظهور مهدی را از مغرب وعده دادند؛ و توانستند با طرح اندیشه مهدویت پایه‌های حکومت و قیام خود را مستحکم کنند و ملت‌های دیگر را نیز فرا خوانند که زیر نام و پرچم مهدی قیام کنند و به آنها بپیوندند⁽¹⁾.

فصل دوم: امامت و رهبری سیاسی

درآمد

مسأله رهبری در رشد و گسترش فعالیت یک مذهب و یا نحله دینی و سیاسی بسیار اثرگذار و مهم است؛ به گونه‌ای که رهبر و امام آن مکتب ولو در خفا با رهبری و برنامه‌ریزی صحیح می‌تواند پیروان خود را به سوی رشد و تعالی سوق دهد. این واقعیت در رشد و گسترش تشیع امامیه در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم یعنی در زمان غیبت امام دوازدهم شیعیان کاملاً نمود دارد؛ چرا که بررسی روند رو به رشد فعالیت نایبان و وکیلان امام مهدی و متعاقب آن گسترش نفوذ مکتب تشیع حکایت از وجود یک مرکزیت قوی برای رهبری این جریان دارد که می‌بایست مورد بررسی قرار گیرد. همچنین در اواخر

قرن سوم دو فرقه دیگر شیعه یعنی زیدیه و اسماعیلیه نیز در حال رشد و گسترش بودند که نقش رهبری قوی در آن دو نیز نمود محوری دارد.

زیدیه در یمن با رهبری امام یحیی بن الحسین بن القاسم الرسی (245 - 298) معروف به «امام هادی» که از برجسته‌ترین شخصیت‌های علوی در زمان خود بود؛ در مسیر رشد و تعالی قرار گرفت. امام هادی زیدی در سال 284 ق برای دعوت مردم به یمن آمد و سلسله امامان زیدی را که امامان قاسمی نیز

خوانده می‌شوند، پایه‌گذاری کرد⁽¹⁾با اقدامات او دوره جدیدی از تاریخ این فرقه آغاز شد و سلسله امامان زیدی یمن تا بیش از ده قرن با فراز و نشیب‌هایی دوام یافت. وی همچنین در تثبیت مبانی فکری زیدیه کوشید و آن را هرچه بیشتر به شیعه امامیه نزدیک کرد.

اسماعیلیه نیز در این دوران از رهبری شاخص و قوی برخوردار بود. معمول مورخان تاریخ اسماعیلیه، ایام امامت حسین بن احمد و بعد از او عبیدالله مهدی در اواخر قرن سوم را به خاطر انتشار آیین اسماعیلیه در اکثر سرزمین‌های اسلامی دوره‌ای شاخص می‌دانند. آن دو کوشیدند به صورت مستقیم یا با واسطه داعیان خود را به أقصی نقاط جهان اسلام اعزام کنند که برخی از آنان نظیر ابن حوشب در صنعا توانستند حاکمیت را به دست گیرند و برخی نظیر ابوعبدالله شیعی شرایط را برای تحقق حکومت اسماعیلی فراهم کردند، نهایتاً فعالیت‌های آنان به تشکیل خلافت فاطمی در واپسین سال‌های قرن سوم انجامید.

بنابراین امامت و رهبری سیاسی در مکتب تشیع (اعم از امامیه، زیدیه و اسماعیلیه) در آستانۀ قرن چهارم شاهد تحول بزرگی بود که مختصراً به بررسی هر کدام از آن‌ها می‌پردازیم:

گفتار اول: امامیه و آغاز دوره‌ای جدید با امامت و رهبری امام مهدی

اشاره

مسأله وجوب شناخت امام در هر زمان یکی از اصول اساسی اسلام به شمار می‌رود و از متون اسلامی نظیر روایت معروف نبوی اثبات می‌شود که فرمود: «من مات وهو لایعرف إمام زمانه مات میتة جاهلیة»⁽¹⁾یعنی هر کس بمیرد در حالی که او امام زمانش را نشناخته است به مرگ جاهلیت از دنیا رفته است. نکتۀ مهم این‌جاست که این نوع از احادیث علاوه بر اینکه شناخت امام را بر هر مسلمانی از هرفرقه و نحله واجب می‌دانست «وجود امام» را در همۀ اعصار و زمان‌ها برای جامعۀ اسلامی ثابت می‌کرد، به عبارت دیگر حتماً امام حیّ و حاضری در جامعه در هر زمان وجود دارد که رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم عدم شناخت او را در آن زمان مساوی با جاهلیت می‌داند، مطابق نص روایات آن امام حاضر از خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم خواهد بود.

در خطبه 146 نهج البلاغه به این مطلب این طور تصریح شده است: «مردم از جاده حقیقت منحرف شده، به چپ و راست می‌روند و در راه‌های ضلالت قدم می‌زنند و طرق هدایت را رها می‌کنند... هر یک از ما اهل‌بیت، آن زمان را درک نمود - و امام آن عصر بود - با چراغ روشن قدم بر می‌دارد و بر روش

صالحین رفتار می‌کند، تا در آن زمان گرهی را از مشکلات مردم باز کند، گرفتاری را آزاد سازد... »⁽¹⁾.

علاوه بر این امام سجاد علیه السلام در حدیث معروفی فرمود: «ما پیشوای مسلمانان و حجت بر اهل عالم و سادات مؤمنین و رهبر نیکان و صاحب اختیار مسلمانان هستیم، ما امان اهل زمین هستیم، چنانکه ستارگان امان اهل آسمانند.... اگر ما نبودیم، زمین اهلش را فرو می‌برد و آن‌گاه فرمود: از روزی که خدا آدم را آفرید، تا حال هیچ‌گاه زمین خالی از حجت نبوده است. اما آن حجت، گاهی ظاهر و مشهور و گاهی غایب و مستور بوده است، تا قیامت نیز از حجت خالی نخواهد شد و اگر امام نباشد، خدا پرستش نمی‌شود. «سلیمان» راوی حدیث می‌گوید عرض کردم: مردم چگونه از وجود امام غایب منتفع می‌شوند؟ فرمود: همان طور که از خورشید پشت ابر انتفاع می‌برند.»⁽²⁾

با عنایت به این روایات فراوان برای عموم شیعۀ امامیه که تا نیمۀ دوم قرن سوم از أئمۀ منسوب به خاندان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم تبعیت می‌کردند مسلّم بود که بعد از امام

حسن عسکری علیه السلام امامی هست که وی دوازدهمین امام شیعه و مهدی امت به شمار می‌رود، به همین دلیل به تدریج از سده سوم هجری شیعه امامیه بر اصل مهدویت استوار گشت. و سال‌های 329 - 260 ه- در جهان‌بینی مذهبی شیعه امامیه نقش قاطعی را ایفا کرد، چون آغاز دوره امامت آخرین امام شیعه بود که بنابر تصریح متون اسلامی واقعیتی به نام «غیبت» برای او اتفاق می‌افتاد. در روایات مأثوره از نبی اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و امامان از اهل‌بیت علیهم السلام دهها سال قبل از ولادت حضرت

مهدی به غیبت او اشاره شده بود، در حدیث معروفی از امام صادق علیه السلام ، ایشان به این موضوع اشاره کرده و می‌فرماید: «إن لصاحب هذا الأمر غیبتین، یرجع فی إحدیهما إلی أهله والاخری یقال: هلک، فی أی واد سلک، قلت: کیف نصنع إذا کان ذلک؟ قال: إن ادعی مدع فاسألوه عن تلک العظائم التی یجیب فیها مثله».⁽¹⁾این احادیث صریحاً به هر دو غیبت ایشان اشاره داشت که در غیبت اول سفرا و نوابی واسطۀ بین امام و مردم بودند و حدود هفتاد سال یعنی از سال 260 تا 329 طول کشید و در غیبت دوم مردم به ایشان دسترسی نداشته و حتی برخی قائل به عدم وجود ایشان می‌شوند، دوره غیبت صغری با برهه‌ای از تحولات و دگرگونی‌های تاریخی مهمی تقارن داشت.⁽²⁾در این دوره شیعه امامیه از وجود امامی بهره می‌برد که از نظر جامعۀ شیعه منبع و اساس خوبی‌ها و برتری‌ها به شمار می‌رفت، شیعیان خود را در وقت نیاز یاری می‌کرد و نوعی امید همراه با انتظار قریب و نزدیک برای محبّان وی ایجاد شده بود علاوه بر آن دوستداران او با ارتباط با نواب خاص می‌توانستند به او دسترسی داشته باشند براساس همین واقعیات دوران غیبت صغری یکی از پر رمز و رازترین دوران‌های تاریخ تشیع به شمار می‌رود. از منظر دیگر این دوران درواقع تمرین نهایی برای ورود به عصر طولانی غیبت کبری به شمار می‌رفت. دربارۀ این عصر آثار متعددی از همان زمان به رشتۀ تحریر در آمد که مهم‌ترین آنها کتاب‌های «الغیبه» می‌باشد که به آنها اشاره کردیم.

همچنین اشاره شد که یکی از پدیده‌های مهم در این دوران رشد روزافزون

مکتب تشیّع در جهان اسلام بود که طبعاً علل و عوامل متعددی برای آن متصوّر است و در جای خود از آنها بحث خواهد شد اما بی‌تردید یکی از مهم‌ترین این عوامل تأثیرات قاطع امامت و رهبری سیاسی آخرین امام شیعه در آستانه ورود به این دوران می‌باشد که به شکل منحصر به فرد و از طرق گوناگون اعمال می‌شد، بررسی چگونگی اثرگذاری رهبری و امامت امام دوازدهم شیعه بر رشد مکتب تشیع و نشاط سیاسی - اجتماعی شیعیان در این دورۀ هفتاد و چهار ساله، که بخش قابل توجه از آن در قرن چهارم هجری بوده است؛ موضوعی است که می‌بایست به دقت مورد بررسی قرار گیرد، بنابراین گفتار جداگانه‌ای را به آن اختصاص داده‌ایم.

1- شیوه‌های اعمال امامت و رهبری امام مهدی در دورۀ غیبت صغرا

اشاره

1- شیوه‌های اعمال امامت و رهبری امام مهدی در دورۀ غیبت صغرا⁽¹⁾

مسأله غیبت امری بود که در سخنان معصومین علیهم السلام بارها به آن اشاره شده بود⁽²⁾و مردم کمابیش با آن آشنا بودند به طوری که طرح مسأله غیبت از همان دهه‌های اول تاریخ اسلام چنان شایع و معمول شده بود که بسیاری از فرقه‌هایی

که از مکتب تشیع منشعب می‌شدندبه گونه‌ای مسأله غیبت را طرح می‌کردند.⁽¹⁾آن‌چه این مطلب را تأیید می‌کند تألیف و تصنیف کتاب‌هایی در موضوع غیبت، پیش از آغاز غیبت صغری و در زمان حضور ائمه علیهم السلام است⁽²⁾.

غیبت صغرا⁽³⁾از آغاز امامت حجهْ بن الحسن حجهْ بن الحسن، بعد از شهادت پدرش امام حسن عسکری علیه السلام در سال ۲۶۰ ه-.ق. آغاز شد و تا سال ۳۲۹ ه-.ق. به طول انجامیده است⁽⁴⁾در این مدت چهار نفر نائب خاص امام زمان بوده‌اند و شیعیان از طریق آنها با امام در ارتباط بوده و مسائل خود را طرح می‌کرده‌اند.

این چهار نفر عبارتند از عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح و علی بن محمد سمری، سفارت و نیابت این افراد به اندازه‌ای عمومیت داشته که امام خط آنها را خط خود معرفی کرده است⁽⁵⁾

دوران غیبت صغرا با پایان عمر علی بن محمد سمری به اتمام رسید و پس از آن دوران غیبت کبرا آغاز شد. غیبت صغری امام زمان از دو نظر محدود بود: از نظر زمانی که کمتر از هفتاد سال به طول انجامید. و ازنظر شعاعی نیز، این غیبت، همه جانبه نبود. به این معنی که در این مدّت، اگرچه امام از نظرها پنهان بود، اما کسانی هم بودند که به صورت پنهانی با امام در تماس بودند. این افراد همان نائبان خاصّ امام بودند که بین مردم و امام ارتباط برقرار می‌کردند⁽¹⁾و نامه‌ها و سؤالات مردم را به نزد امام می‌بردند یا می‌فرستادند و پاسخ او را به مردم می‌رساندند. البته نظام وکالت هم که از دیرباز وجود داشت در این زمان هرچه بیشتر گسترش یافت.

همچنین گفته می‌شود در این دوران در موارد خاص و در شهرهای مختلف افراد دیگری نیز بوده‌اند که نقش واسطه را بر عهده داشته‌اند که: «به اذن صاحب بوده و صاحب خبر داشته به حال ایشان و کار ایشان و دخل ایشان در وساطت میان شیعیان و نایبان خاص أربعة»⁽²⁾از جملۀ این افراد می‌توان به احمد بن حمزة بن الیسع⁽³⁾، محمد بن ابراهیم بن مهزیار⁽⁴⁾، محمد بن صالح⁽⁵⁾

و ابو محمد وجنائی⁽¹⁾اشاره کرد. همچنین برخی معتقدند در برخی مسایل جزئی و شخصی افرادی نظیر أحمد بن إسحاق اشعری قمی وأبو الأدیان بصری⁽²⁾نیابت داشته‌اند⁽³⁾که به نظر می‌رسد بدون واسطه نایبان خاص بوده است.

واقعیت این است که ایمان به حضور امام ولو در پشت پردۀ غیبت انگیزۀ قوی و اثرگذاری برای فعالیت شیعیان امامیه در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم به شمار می‌رفت. در این سال‌ها نائبان خاص نه تنها خود، با انگیزه و برنامه‌ریزی صحیح شیعیان را از طرف امام رهبری می‌کردند بلکه از شرایط خاص به وجود آمده بعد از غیبت امام برای حضور شیعه در مسئولیت‌های سیاسی بهره بردند. نگرش عمومی در میان شیعیان امامیه این بود که در زمان غیبت صغرا از اموری که موجب حساسیت دشمنان نسبت به آنها شود، خودداری کنند و از نائبان خاص پیروی نمایند، طبعاً تمرکز تصمیم‌گیری از طرف امام و ابلاغ آن به نائب خاص، شیعه را از خطرات متعددی که می‌توانست آن را به چالش بکشد، حفظ می‌کرد.

اشاره شد که روند رو به رشد تشیع امامیه بعد از شهادت امام عسکری علیه السلام و غیبت امام دوازدهم را نمی‌توان رویدادی اتفاقی به شمار آورد و همین طور نمی‌توان آن را جدای از رهبری و هدایتی دانست که در نیمه دوم قرن سوم و ربع اول قرن چهارم توسط امام مهدی با واسطه نایبان چهارگانه انجام می‌گرفت به عبارت دیگر بررسی رشد تشیع در قرن چهارم خصوصاً در ثلث اول

این قرن بدون در نظر گرفتن نحوه تعامل امام مهدی با شیعیان خود در این دوره و چگونگی کارکرد غیبت صغری در حیات سیاسی شیعه کاری ناقص خواهد بود. برخی خاورشناسان به دلیل عدم آگاهی از نحوۀ ارتباط و تعامل امام مهدی در این دوره اشکالاتی را بر اصل غیبت وارد کردند به طور مثال مادلونگ چنین می‌نویسد: «اگر او معلم و هادی و معصوم و برگزیدۀ خداوند برای بشر است چگونه می‌تواند در اختفا به وظایف خود عمل کند.»⁽¹⁾این در حالی است که با بررسی امامت و رهبری حضرت مهدی در دوران غیبت این موضوع اثبات می‌شود که ایشان وظایف امامت را در هدایت افراد و حفظ مبانی اساسی دین به خوبی انجام داده‌اند.

البته ذکر این نکته ضروری است که با غیبت امام دوازدهم شیعه حضرت مهدی عباسیان و اهل تسنّن فکر می‌کردند که شیعیان به علت نداشتن امام حاضر فعالیت‌های سیاسی خود را رها خواهند کرد و خلفای عباسی با خیال آسوده و با کنار رفتن طالبیان یکّه تاز میدان سیاست خواهند شد ولی عملاً از همین زمان فعالیت سیاسی شیعیان افزایش یافت و نفوذ در دستگاه خلافت و دربار سلاطین و حکّام و به دست‌گیری مشاغل مهمی نظیر وزارت نشان داد که شیعیان خود را برای به دست گرفتن قدرت به طور کامل آماده می‌کنند.

بنابراین از آنجا که نائبان خاص کاری بدون اجازۀ امام علیه السلام انجام نمی‌دادند این نکته مستفاد می‌شود که این رشد نمی‌توانست بدون رهبری امام علیه السلام ایجاد شده باشد.

نقشة شماره 2: وضعیت جهان اسلام در زمان غیبت صغرای امام زمان برخی راه‌هایی که امام مهدی رشد مکتب تشیّع را در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم مدیریت و رهبری کردند؛ در موارد زیر خلاصه می‌شود:

الف: گزینش نایبان و کارگزاران آنان

امام عسکری علیه السلام پیش از رحلت خود عثمان بن سعید عمری⁽¹⁾را که از وکیلان و اصحاب خاص بود در چند مجلس به اصحاب خود معرفی و اورا به عنوان نائب امام دوازدهم تعیین کرد⁽²⁾. عثمان بن سعید قبلاً مدت ده سال وکیل امام هادی علیه السلام بود و پس از آن وکالت امام عسکری علیه السلام را داشت و پس از

رحلت امام عسکری علیه السلام به ظاهر⁽¹⁾مراسم تغسیل و تکفین وی را انجام داد. او پس از چندی به بغداد نقل مکان کرد که آن زمان نیز از شهرهایی بود که بخشی عمده‌ای از جمعیت آن را شیعیان تشکیل می‌دادند و در ضمن به شهر کوفه که پایگاه اصلی شیعه در عراق بود نزدیک‌تر بود. در طی مدتی که او نیابت خاص امام دوازدهم را به عهده داشت شیعیان به وی رجوع می‌کردند و توقیعات صادر شده از ناحیه امام به دست وی به شیعیان می‌رسید⁽²⁾عثمان بن سعید پیش از وفاتش مأمور شد تا پسرش محمد را به عنوان دومین نائب امام به شیعیان معرفی کند. دوران نیابت محمد بن عثمان دورانی طولانی و سخت بود فشار و اختناق اعمال شده از جانب عباسیان، انحرافات دینی و فرقه‌ای، القاء شبهات گوناگون و حرکت‌های رو به گسترش اسماعیلیان از مهم‌ترین مشکلاتی بودند که وی با آنها درگیر بود. محمدبن عثمان در سال 305ق درگذشت و حسین بن روح نوبختی به نیابت منصوب شد. او از مردم قم و مدتها از دستیاران محمدبن عثمان بود. و با تدبیر و کیاست خود توانست در اوج بحران، اوضاع مساعدی را برای جامعه شیعی فراهم سازد و تا حد ممکن از فشارهایی که از طرف حکومت بر آنها؛ اعمال می‌شد بکاهد. سیاست دینی وی به گونه‌ای بود که هیچ تنش و عکس‌العملی را علیه شیعیان پدید نمی‌آورد⁽³⁾. بدین ترتیب دوران طولانی نیابت وی بهترین ایام غیبت صغری برای شیعیان بود. با درگذشت حسین بن روح نوبختی در 326 ق محمد بن علی سَمَری به نیابت منصوب شد. وی آخرین نائب

امام علیه السلام بودو در سال 329ق در گذشت. آخرین توقیعی که یک هفته پیش از وفاتش به دست او رسید وی را مأمور ساخته بود که شخصی را به عنوان نائب امام بعد از خود معرفی نکند. این توقیع در واقع اعلامی بر آغاز غیبت کبرای امام علیه السلام بود.

در دوران غیبت صغری جریان گزینش نایبان چهارگانه به عنوان هدایت‌گران جامعه‌ی شیعی، و کارگزاران ساختار رهبری کننده‌ی شیعه، به طور مستقیم از سوی ناحیه‌ی مقدسه، صورت می‌گرفت⁽¹⁾. پایدار ماندن این سازمان و ادامه‌ی منظم روند امور و حفظ جامعه‌ی شیعه و دستگاه رهبری کننده‌ی آن در برابر خطر دشمن، اقتضا می‌کرد که کارگزارانی زبده و مورد اطمینان برای این کار، برگزیده شوند. این سفرا علاوه بر اینکه ارتباط دهنده بین امام و جامعۀ شیعه بودند از پراکنده شدن نظام شیعه در ابتدای دورۀ غیبت جلوگیری کردند به عبارت دیگر آنها علم و پرچم تشیّع امامیه در زمان خود به شمار می‌رفتند که جامعۀ شیعی را از گمراهی و افتادن در مسیر مدّعیان و نحله‌های دروغین و منحرف حفظ کردند.⁽²⁾همچنین ارتباط قریب به 70 سالۀ امام مهدی با نایبان خاص شبهۀ توهمی بودن شخصیت ایشان را زایل کرد⁽³⁾علاوه بر آن شیخ طوسی در کتاب غیبت می‌نویسد: «در زمان سفرای بزرگوار امام زمان عده‌ای

از مردم موثق بودند، که از طرف سفراء توقیعاتی برای آنها می‌رسید، از جمله اینان ابوالحسین محمد بن جعفر اسدی بود»⁽¹⁾امام علیه السلام در توقیعی او را از موثقین خود معرفی می‌کند و شیعه خود را به او ارجاع می‌دهد⁽²⁾. همچنین کلینی نیز از ارجاع مشابهی در ری به ابوالحسین اسدی گزارش می‌دهد از دیگر نمایندگان سفراء امام زمان احمد بن اسحق قمی و جماعت دیگر هستند که توقیع در مدح آنها وارد گشته است. احمد بن ادریس از احمد بن محمد بن عیسی از ابو محمد رازی نقل کرده که گفت: من با احمد بن ابی عبدالله در محله عسکر بودیم که قاصدی از جانب امام زمان آمد و گفت: «احمد بن اسحق اشعری، و ابراهیم بن محمد همدانی، و احمد بن حمزه بن الیسع، همه نزد ما از موثقین بشمار می‌آیند.»⁽³⁾علاوه بر این اشخاص دیگر نظیر محمد بن شاذان بن نعیم و محمدبن علی بن مهزیار الأهوازی⁽⁴⁾در توقیعات دیگر امام، از شیعیان اهل‌بیت علیهم السلام و مورد وثوق ایشان معرفی شدند.

جدول شماره 1: اسامی و مشخصات کلّی و مشخصات نایبان خاص امام زمان⁽¹⁾

نام

زمان نیابت

مدت نیابت

اسامی دست یاران

توضیحات

هجری

میلادی

أبوعمرو عثمان بن

سعید عمری

260- 280

874- 893

20 سال

احمد بن اسحاق اشعری قمی، حاجز بن یزید وشاء، محمد بن احمد بن جعفر قطان قمی وی برای سه امام آخر نیابت کرده و ملقب به اسدی، سمّان، زیّات و عسکری بوده است.

أبو جعفر محمد بن عثمان بن سعید

280 - 305

893- 918

25 سال

حسین بن روح و ده نفر وکیل دیگر بنابر تصریح شیخ طوسی وی عالمی فقیه به شمار می‌رفت مورد تأیید خاص امام عسکری علیه السلام نیز بود.

أبوالقاسم حسین بن روح نوبختی

305 - 326

918- 938

21 سال

ابو جعفر محمد بن ابی العزاقر معروف به شلمغانی

وی مردی اندیشمند و پرآوازه بود و در بغداد از نفوذ بالایی

برخوردار بود.

أبوالقاسم حسین بن روح نوبختی

305 - 326

918- 938

21 سال

ابو جعفر محمد بن ابی العزاقر معروف به شلمغانی

وی مردی اندیشمند و پرآوازه بود و در بغداد از نفوذ بالایی برخوردار بود.

أبو الحسن علی بن محمد‌سمری

326 - 329

938- 941

3 سال

برخی از وکلای نایب سوم

از وی کرامات متعددی نیز نقل شده و با رحلت وی زمان غیبت صغری به پایان رسید.

ب: اجازه و تأیید حضور نخبگان شیعه در دستگاه حکومت

این مسئله قبلاً نیز وجود داشته است که ائمه علیهم السلام به برخی از شیعیان خود اجازۀ حضور در دستگاه حکومتی و ارتباط با آن را برای کمک به شیعیان البته با رعایت اصل پنهان‌کاری می‌دادند.

در زمان غیبت صغرا خصوصاً از اوایل قرن چهارم این روند فزونی یافت. دربارۀ حسین بن روح نوبختی سومین نائب خاص امام علیه السلام نوشته‌اند:

«روابط او با دربار عباسیان و نفوذ او در میان وزرا و امیران موجب گردید تا سخت‌گیری‌ها و اعمال فشارها بر شیعیان به حداقل برسد».⁽¹⁾ذهبی با این عبارت از او یاد می‌کند:

«الباب کبیر الامامیة، ومن کان أحد الأبواب إلی صاحب الزمان المنتظر، الشیخ الصالح أبوالقاسم حسین بن روح بن بحرالقینی... وله تلطف فی الذب عنه، وعبارات بلیغة، تدل علی فصاحته وکمال عقله. وکان مفتی الرافضة وقدوتهم وله جلالة عجیبة»⁽²⁾، یعنی وی باب کبیر امامیه بود و یکی از نایبان صاحب الزمان منتظر به شمار می‌رفت. عبارات بلیغ او دلالت بر فصاحت و کمال عقل او داشت. وی همچنین مفتی شیعه و رهبر آنها بود و از جلالت عجیبی برخوردار بود.

حضور شیعیان در دستگاه بنی عباس از اواخر قرن سوم پر رنگ‌تر شد و در برخی موارد چرخش گردونه سیاست به نفع شیعیان بود و آنها می‌توانستند با آزادی بیشتری به فعالیت بپردازند⁽³⁾. این دگرگونی با نفوذ خاندان بنی فرات که

از خاندان‌های شیعه مذهب و برجسته بغداد بودند، در دستگاه خلافت آغاز شد. افراد این خانواده توانستند پس از نفوذ در دربار در مناصب بالا به فعالیت بپردازند. حتی چند تن از این افراد به مقام وزارت رسیدند که مشهورترین آنها

ابوالحسن علی بن محمد بن فرات معروف به ابن فرات اول (241 - 312 ق.) بود که در فاصله سال‌های 296 تا 312، سه بار به وزارت رسید⁽¹⁾. در دوران او آزادی نسبی برای شیعیان فراهم شد و نخبگان شیعه از این فرصت جهت رشد مذهب تشیع سود می‌بردند. این امر کمابیش همزمان با دوره نیابت نواب خاص خصوصاً حسین بن روح نوبختی نایب سوم امام علیه السلام بود، او که خود از خاندان نوبختی و از موقعیت سیاسی خوبی برخوردار بود و توانسته بود در دربار عباسیان راه یابد و بنا به قولی مسؤول املاک خاصّه خلیفه بود⁽²⁾.

حسین بن روح از نفوذ خود بر شیعیانی که در دربار عباسیان بودند استفاده و آنها را تشویق می‌کرد تا کسان دیگری از شیعیان را در دستگاههای دولتی به کار گیرند تا به نیازمندان شیعه کمک کنند⁽³⁾همچنین رهنمودهای ابن روح توسط وزیر یعنی ابن فرات اول به اجرا در می‌آمد، او در زمان وزارتش، ابوسهل نوبختی وکیل امام را به حکومت قریه مبارک و محمدبن علی بزوفری را به حکومت برخی قریه‌های واسط گمارد.⁽⁴⁾

فرد دیگری که از خاندان شیعی فرات که به وزارت دست یافت، ابوالفتح

فضل بن جعفر (279 - 327 ق.) معروف به ابن فرات دوم بود. او در بین سالهای 320 تا 324 وزارت دو تن از خلفا را بر عهده داشت. دوران وزارت او همزمان با آخرین سال‌های زندگی حسین بن روح بود. اگرچه نفوذ و قدرت وی همانند ابن فرات اول نبود با این حال نبایستی تأثیر و موقعیت او را نادیده گرفت.

ج: مدیریت قاطعانه در اعمال اصل تقیّه

اساساً تقیه به عنوان یکی از مهم‌ترین اصول شیعه، در دوره‌های متعدد، حفظ کننده جان و مال شیعه محسوب می‌شد و از طرف ائمۀ شیعه به این اصل توجه ویژه‌ای شده است به طوری که ایمان افراد مساوی با رعایت این اصل به شمار می‌رفت. در دوران غیبت صغرا توجه به این اصل اساسی مورد سفارش اکید امام زمان بود به همین دلیل یکی از شرایط گزینش سفیر و باب از سوی ناحیۀ مقدسه داشتن توانایی فراوان شخص بر پرده‌پوشی و نهان کاری بود⁽¹⁾. در دورۀ غیبت صغرا حتی بردن نام امام زمان برای حفظ جان ایشان و نایبان و شیعیان آن حضرت ممنوع بود⁽²⁾و طبعاً همین تقیه موجب می‌شد که از حساسیت دستگاه خلافت و کارگزاران آن نسبت به شیعیان امامیه کاسته شود و آنها بتوانند بیش از پیش به فعالیت‌های خود ادامه دهند.

بنابراین از آنجا که «اصل تقیه و نهان‌کاری» بر ساختار رهبری کننده‌ی شیعه در دوران غیبت صغرا حاکم بود برخی از پژوهش‌گران، نام «سازمان زیر زمینی»

یا«التنظیم السری» را برای نهاد نیابت و سفارت امام زمان را برگزیده‌اند⁽¹⁾. این نهان‌کاری در برخی از برهه‌های زمانی که اختناق، شدیدتر و خطر محسوس‌تر می‌شد، افزایش می‌یافت.

برای نمونه، نهان‌کاری سفیر دوم به گونه‌ای بود که وی برای رساندن مضمون توقیع مبارک ناحیه‌ی مقدسه که دربردارنده‌ی دستورهایی به یکی از دستیاران مشهور سفیر، یعنی «جعفربن محمدبن متیل قمی» بود، او را به خرابه‌ی عباسیه‌ی بغداد برد، آن‌گاه با نشان دادن توقیع مبارک، جعفر را از دستورهای موجود در آن آگاه ساخت، سپس توقیع را پاره پاره کرد تا اثری از آن باقی نماند!⁽²⁾

در همین راستا، شدت نهان‌کاری و تقیه‌ی سومین سفیر حضرت، زبانزد جامعه‌ی شیعه بوده است⁽³⁾، هنگامی که یکی از شیعیان از ابوسهل نوبختی پرسید چرا ناحیه‌ی مقدسه با وجود جایگاه رفیع علمی و اجتماعی تو، ابن روح را به نیابت برگزیده است؟ او در پاسخ گفت: درجه‌ی راز نگهداری ابن روح چنان بالا است که اگر او، حضرت حجت را پنهان کرده باشد، حتی در صورت قطعه قطعه کردن بدنش با قیچی، سخنی نمی‌گوید!⁽⁴⁾

تقیۀ حسین بن روح به اندازه‌ای بود که یکی از خدمت‌کاران خود را که به معاویه لعن می‌کرد اخراج کرد و واسطۀ افراد مختلف را در بازگشت او نپذیرفت⁽⁵⁾، همچنین در مجلسی که عده‌ای از حنابله حضور داشتند در مورد

برتری خلفای سه‌گانه طوری سخن گفت که آنها او را تحسین کرده و بر کسانی که ابن روح را رافضی می‌دانستند لعن فرستادند، اینها همه موجب می‌شد که حسین بن روح به راحتی بتواند در مرکز خلافت تسنن یعنی بغداد شیعه را رهبری کند و حضور شیعه در وزارت و امارت در اوایل قرن چهارم پر رنگ‌تر شود و

منزل وی محل رفت و آمد وزرا و افراد برجستۀ حکومت گردد و خلیفه راضی بالله به تناوب از نفوذ بالای او در جامعه سخن بگوید.⁽¹⁾

در پیشبرد کار این سازمان پنهانی، گاه امدادهای معجزه آسای حضرت حجت نیز بسیار گره‌گشا بوده است. برای نمونه، در دوران سفارت «محمدبن عثمان بن سعید عمری»، حکومت وقت از برخی از فعالیت‌های پنهانی این سازمان آگاه شد. بنابراین، کسانی را به عنوان شیعیانی که قصد پرداخت وجوه شرعی دارند، نزد افرادی فرستاد که در مظان اتهام وکالت قرار داشتند. یکی از وکیلانی که با این جاسوسان روبه‌رو شد، «محمدبن احمد بن جعفر قطان قمی» بود. البته چون با آغاز این توطئه، ناحیه‌ی مقدسه در توقیعی، همه‌ی وکیلان را تا اطلاع بعدی از دریافت هرگونه وجهی منع کرده بود، وکیل یاد شده نیز منکر وکالت خود شد و هیچ وجهی از آن جاسوس دریافت نکرد! این وضعیت تا رفع کامل خطر برقرار بود.⁽²⁾

د: برخورد قوی با مدّعیان دروغین نیابت

یکی از مشکلات اساسی که نایبان امام و شیعیان با آن درگیر بودند، ظهور

مدعیان نیابت بود. کسانی که به علل مختلف ادعا می‌کردند نائب امام علیه السلام هستند. ظهور این افراد غالباً با انحرافات و القاء شبهاتی همراه بود و این بزرگ‌ترین خطری بود که در این عصر شیعیان را تهدید می‌کرد. مهم‌ترین کسانی که در دوران غیبت صغری، دعوی دروغین سفارت و بابیت را سردادند عبارتند از:

1- الهلالی (أحمد بن هلال العبرتائی)⁽¹⁾2- البلالی (محمد بن علی بن بلال) 3- النمیری (محمد بن نصیر النمیری). 4- الحلاج (حسین بن منصور صوفی معروف). 5- الشریعی (أبومحمد حسن سریعی). 6- الشلمغانی (محمد بن علی بن أبی العزاقر)⁽²⁾.

مشهورترین این افراد محمد بن علی شلمغانی بود که معاصر حسین بن روح بود. در این گونه موارد شخص امام مهدی با صدور توقیعات، شیعه را از افتادن در دام این مدّعیان دروغین حفظ می‌کردند⁽³⁾و طبعاً با صدور توقیع امام علیه السلام و لعن آن مدّعی، وی نه تنها مطرود شیعیان واقع می‌شد بلکه عملاً دستگاه حکومتی نیز نمی‌توانست از او برای فریب شیعه استفاده کند. توقیع امام علیه السلام در طرد و لعن شلمغانی زمانی صادر شد که نایب خاص امام علیه السلام یعنی حسین بن روح در زندان به سر می‌برد ولی سلسله مراتب رهبری سیاسی شیعه در این زمان به اندازه‌ای قوی بود که بعد از صدور توقیع امام علیه السلام به حسین بن روح بلافاصله فرمودۀ امام علیه السلام به شیخ ابی علی بن

همام در ذی الحجة سال

312ه- ابلاغ شد و او نیز آن را بدون خوف و مانعی به جامعۀ شیعه ارائه کرد و بر بزرگان شیعه قرائت کرد همچنین نسخه‌ای از آن را به شهرهای مختلف فرستاد با اینکه شلمغانی از وکلا، عالمان و صاحبان تألیف در آن زمان به شمار می‌رفت به طوری که خانه‌های شیعیان از کتاب‌های او پر بود اما همین توقیع امام علیه السلام کافی بود که شیعه بر لعن و برائت از او متفق شود و مدت کوتاهی بعد از آن توسط حکومت اعدام گردد⁽¹⁾. بنابراین از راه کارهای مقابله‌ی ناحیه‌ی مقدسه با ادعاهای دروغین نیابت و بابیت در دوران غیبت صغرا، اعلام لعن مدعی دروغین به وسیله‌ی توقیع‌هایی بود که به واسطه‌ی سفیران و نایبان راستین حضرت به دست شیعیان می‌رسید. گاه حضرت به دلیل جایگاه ویژه‌ی فرد مدعی، ناگزیر می‌شد دو یاسه بار اعلام لعن و افشای ماهیت مدعی دروغین را تکرار کند؛ در این باره، به «احمد بن هلال کرخی عبرتائی» می‌توان اشاره کرد، زیرا وی سابقه‌ی وکالت برای امام هادی علیه السلام و امام عسکری علیه السلام را داشت و فردی صوفی مسلک و به ظاهر دین دار بود، و 54 سفر حج انجام داده بود که بیست‌بار آن را با پای پیاده بوده است!⁽²⁾

اگر این نوع برخورد قاطعانۀ امام علیه السلام با مدعیان دروغین نیابت نبود فضای فکری شیعه به راحتی مورد دستبرد تفکّرات منحرف مدعیان بابیت قرار می‌گرفت و نتیجۀ آن نابودی مبانی اساسی شیعه بود، مسئله‌ای که در بلند مدت موجب می‌شد تشیّع از یک مکتب اصیل با پایه‌های علمی قوی، به یک نحلۀ خرافی

تبدیل شود و به تدریج در مقابل مکاتب دیگر هضم گردد و یا در حاشیه قرار گیرد که نمونۀ آن در هواداران برخی غالیان و نایبان دروغین نظیر «نصیریه» دیده می‌شود، اینجاست که به راز و علت برخورد شدید امام علیه السلام با نایبان دروغین پی می‌بریم که برخی از آنها را امام علیه السلام چندین بار در توقیعات متعدد لعن و طرد نمود کاری که در خصوص حکّام ظلمه، فرمانروایان شیعه ستیز و مفتیان سوء و افراطی تسنّن نکرده بود. این در حالی بود که این نایبان دروغین قبل از انحراف بعضاً از وکلا، عالمان و صاحبان تألیف امامیه به شمار می‌رفتند.

مسأله‌ی دیگر جامعۀ شیعه‌ای بود که در سرزمین‌های دور از بغداد (مرکز استقرار سفیر ناحیه‌ی مقدسه) می‌زیست و برای شناسایی سفیر راستین از سفیران دروغین، به امداد ناحیه‌ی مقدسه نیازمند بود.

البته امام و سفیران راستین او نیز برای مقابله با این مدعیان دروغین، شیوه‌های مناسبی را در پیش می‌گرفتند. گاه مقایسه‌ی وضعیت ظاهری مدعیان دروغین با سفیر راستین حضرت، سبب می‌شد تا مردم به ادعای دروغین آنان پی ببرند.

برای نمونه، احمد دینوری هنگامی که بعد از رحلت امام عسکری علیه السلام وارد بغداد شد، باادعای نیابت از سوی سه تن روبه‌رو گشت؛ یکی از آنان «ابوجعفر محمدبن عثمان بن سعید عمری» و دو تن دیگر، «اسحاق احمر» و «باقطانی» بودند. او به منزل هر سه تن رفت. ابوجعفر عمری، فردی فروتن بود که منزلی کوچک و سلوکی همانند سلوک ائمه علیهم السلام داشت اما دو تن دیگر دارای خدمت‌کاران فراوان و خانه‌های گران قیمت بودند. دینوری با دیدن و مقایسه‌ی وضعیت این دو تن با وضعیت سفیر حضرت، در راستین بودن ادعای آن دو، دچار تردید شد و سرانجام با ارشادهای ناحیه‌ی مقدسه، به صداقت سخن ابوجعفر عمری، یقین پیدا کرد.

در مواردی نیز، سفیر ناحیه‌ی مقدسه در محفل مدعی سفارت حاضر می‌شد و به شیوه‌ای، از وی نسبت به دروغ بودن ادعایش اقرار می‌گرفت. برای نمونه، «ابوطاهر محمدبن علی بن بلال» یکی از کسانی بود که به دروغ، ادعای بابیت کرد. روزی ابوجعفر عمری به محفلی که او و شماری از پیروانش در آن حاضر بودند، رفت و خطاب به او گفت: «آیا صاحب الزمان به تو امر نکرد که اموال را

به من تحویل دهی؟» و او در حالی که رنگ باخته بود، چاره‌ای جز اقرار ندید! و همین مساله، سبب بازگشتن برخی از پیروانش از او گردید بعد از رفتن أبو جعفر عمری، برادر أبو طاهر به نام أبوطیب از وی پرسید چگونه پی‌بردی کسی که قبلاً به تو امر کرده بود صاحب الزمان است، أبو طاهر در جواب گفت: «هنگامی که ایشان به من امر کرد که اموال را تحویل أبو جعفر بدهم نوعی جلالت و هیبت و رعب از وی در دل من قرار گرفت که از آن علم و یقین پیدا کردم که ایشان حضرت صاحب الزمان هستند.»⁽¹⁾بنابراین شخص امام دارای نوعی هیبت و جلالت بودند که در مواقع خاص افراد با درک این جلالت به حقانیت ایشان پی می‌بردند این در حالی بود که مدعیان امامت نظیر جعفر عموی امام علیه السلام هیچ‌گاه از این هیبت و جلالت برخوردار نبودند.

علاوه بر آن هر کدام از نایبان خاص امام زمان نیز دارای جلالت، کرامت و توانایی انجام امور خارق عادت بودند، بنابراین اگر شخصی از شیعیان از آنها درخواست نشانه‌ای را برای صحت ادعای آنها می‌کرد آنان قادر به ارائۀ آن بودند به طور مثال در شرح حال حسین بن روح نوبختی می‌نویسند: «هنگامی که زنی

از شیعیان به همراه یکی از وکلا آمد و در دست او جعبۀ فلزی از اشیاء گرانبها و زر و سیم بود و قصد تسلیم آن را به نایب امام زمان حسین بن روح داشت از او درخواست نشانه‌ای بر صحت نیابت کرد، ابن روح به او دستور داد که آن جعبه را در دجله بیندازد و برگردد، هنگامی که آن زن برگشت جعبه‌ای را که در دجله انداخته بود، سالم در دست أبوجعفر دید و ایشان بدون اینکه قفل آن را باز کند از محتوای دقیق درون آن خبر داد که این کار باعث ازدیاد یقین آن بانوی شیعه گردید.» در مقابل برخی از مواقع شیعه، مدعیان نیابت را نیز از طریق درخواست انجام امری خارق عادت می‌آزمود. به طور مثال هنگامی که حسین بن منصور حلاج ادعای بابیت و وکالت امام زمان را نمود به لحاظ جایگاه اجتماعی «أبوسهل اسماعیل بن علی نوبختی» و برای جلب وی به او نامه نوشت که «إنی وکیل صاحب الزمان - وبهذا أولا کان یستجر الجهال ثم یعلو منه إلی غیره - وقد أمرت بمراسلتک وإظهار ما تریده من النصرة لک لتقوی نفسک، ولاترتاب بهذا الأمر» یعنی من وکیل صاحب الزمان هستم و برای حفظ جانت از نصرت من دریغ مدار و در این مسئله شک نکن. أبو سهل در جواب به او پیام داد که من از تو کار آسانی درخواست می‌کنم و آن این است که به خاطر خضاب محاسن در زحمت هستم از تو می‌خواهم که محاسن من را سیاه گردانی، حلاج از انجام این کار عاجز بود و طبعاً با عجز او جماعت زیادی از کسانی که سخن وی را باور کرده بودند از اطراف او پراکنده شدند.⁽¹⁾

ه-: ارسال توقیعات

توقیع در لغت به معنای امضاء به کار می‌رود و در اصطلاح تاریخ شیعه توقیع بیشتر از واژه‌های مربوط به عصر غیبت به شمار می‌رفت، البته مقصود از توقیع در این عصر خصوص امضای امام علیه السلام نبود بلکه مکتوبات و نامه‌های صادره از امام علیه السلام در زمان غیبت صغری و همچنین اوایل غیبت کبری توقیع خوانده می‌شود⁽¹⁾در یک بررسی اجمالی تعداد 75 توقیع از امام علیه السلام در زمان غیبت صغری و اوایل غیبت کبری صادر شده است که بخش عمده‌ای از آنها در پاسخ به مکتوبات شیعیان بود.⁽²⁾توقیعات صادره از جانب امام زمان معمولاً به نام «توقیعات ناحیۀ مقدسه» خوانده می‌شد و بعضاً نیز برای رعایت تقیه به نامه‌های «عالم»، «سید»، «غریم»، «صاحب»، «صاحب الدار» و... تعبیر می‌شد چرا که به اساس تقیه در آن دوران شیعه از بردن نام ایشان منع شده بود.

توقیعات امام مهدی به خط شخص امام صادر می‌شد و خط امام برای نزدیکان و افراد مورد اعتماد ایشان شناخته شده بود، ولی نمونه‌ای از آن توقیعات اکنون موجود نمی‌باشد⁽³⁾چرا که برای رعایت تقیه بعد از اخذ پیام و همچنین استنساخ آن از طرف سفرا و وکلا، توقیع یا محو می‌شد و یا طوری نگهداری می‌شد که دست دیگران به آن نرسد. توقیع معمولاً به دو شیوه ارائه می‌شد یا نوشته‌ای بود که در لابه لای سطور یا در ذیل آن‌ها، در پاسخ به پرسش‌ها می‌آمد و یا بی‌آن‌که پاسخ به پرسش پیشین باشند، از سوی ناحیه‌ی مقدسه صادر می‌شد⁽⁴⁾.

بنابراین به طور خلاصه می‌توان گفت این مسئله قبلاً نیز وجود داشت که ائمۀ شیعه علیهم السلام برای امور مختلف از نامه‌ها و مطالب مکتوب بهره می‌بردند که مجموعۀ آنها در رساله‌ای

به نام «مکاتیب الأئمه» جمع‌آوری شده است، اما این مسئله در زمان غیبت صغری نمود بیشتری یافت به طوری که یکی از معمول‌ترین راه‌های ارتباط با ناحیه‌ی مقدسه در دوران غیبت صغری، «توقیع»های صادر شده از سوی ایشان برای شیعیان بود. البته صدور همین توقیع‌ها نیز در راستای زدودن مشکلی در جامعه‌ی شیعی آن روزگار بوده است. توقیع‌های ناحیه‌ی مقدسه در بیشتر موارد از راه نایبان چهارگانه به دست شیعیان می‌رسید اما در برخی موارد، بعضی وکیلان برجسته نیز این صلاحیت را یافتند که واسطه‌ی صدور توقیع باشند. که می‌توان به «محمدبن جعفر اسدی رازی»، وکیل برجسته‌ی امام زمان در منطقه‌ی ری و «قاسم بن علاء آذربایجانی»؛ وکیل ناحیه‌ی آذربایجان اشاره کرد. موضوع توقیعات امام زمان موارد متعددی را شامل می‌شد که برخی از مهم‌ترین آنها عبارتند از:

اعلان نصب تایید نواب و وکلا، اعلان عزل و رد نایبان دروغین، پاسخ مسایل فقهی و کلامی، رفع اختلاف‌ها، تردیدها و شبهه‌های موجود در جامعه‌ی شیعی، اعلام لعن مدعیان دروغین نیابت و بابیت، پاسخ به پرسش‌های شرعی، حل مشکلات خصوصی شیعیان مانند مشکلات خانوادگی، دستور عمل به وکیلان.⁽¹⁾

بی‌تردید، ساختار وکالت و نیابت در کنار نقش‌های یاد شده نقش ارشاد، هدایت و راهنمایی شیعیان را نیز بر عهده داشته است. به عبارت دیگر، وظیفه‌ی

اصلی سفیران و وکیلان ناحیه‌ی مقدسه، ارشاد شیعیان به سوی مسیر اصیل امامت و رهایی آنان از سردرگمی در غوغای شیطنت‌های فرمان‌روایان عباسی، ادعاهای مدعیان دروغین نیابت و خیانت برخی از یاران پیشین ساختار نیابت و وکالت بود.

و: ادامۀ نظام وکالت

سال‌ها پیش از دوران غیبت صغرا، از سوی امام صادق علیه السلام سازمان یا نهادی پنهانی با هدف‌های مشخص ایجاد شد که از آن با نام «سازمان یا نهاد وکالت» و یا «نظام الاموال و الوکلاء» یاد می‌شود.

بی‌تردید یکی از هدف‌های این سازمان، پدید آوردن مجموعه‌ای از وکیلان با برنامه‌ای حساب شده بود تا زیر نظر وکیلانی برتر (وکیل ارشد یا سر وکیل) در گوشه و کنار جهان اسلام، به ویژه در سرزمین‌هایی که شمار شیعیان بیشتر بود، به فعالیت بپردازند. این سازمان، نقش شبکه‌ی ارتباطی را بین شیعیان و مرکز استقرار رهبری شیعه ایفا می‌کرد⁽¹⁾. وکلا ضرورتاً از چهره‌های شاخص علمی و مراجع فقهی، کلامی نبوده‌اند که مسئول پاسخ‌گویی به سؤالات شرعی و اعتقادی باشند، بلکه از معتمدان محلی و افراد سرشناس منطقه خود بودند که گاه نیز در بین آنان شخصیت‌های علمی و فقهی مشاهده می‌شدند.

با آغاز دورۀ غیبت نخستین پرسش شیعیان در شرایط جدید، این بود که چگونه می‌توانندبا امام خویش، ارتباط برقرار کنند و چاره‌ی مشکل‌های خویش را از او بجویند. این پرسش بی‌پاسخ نماند و در نخستین فرصت پس از آغاز

غیبت صغری، راه دست‌یابی به امام علیه السلام و چگونگی ارتباط با او در شرایط پدید آمده، به آگاهی گروهی از شیعیان رسید.

یکی از روایت‌های تاریخی بر جا مانده از آن دوره که بر مدعای یاد شده، دلالت دارد، گفته‌ی شیخ صدوق درباره‌ی گروهی از شیعیان قم است. آنان مانند همیشه، برای دیدار با امام عسکری علیه السلام و تقدیم هدیه‌های مالی و وجوه شرعی و نامه‌های حاوی سؤالات شیعیان قم، به سامراء رفته بودند. این گروه در سامراء با شهادت امام یازدهم علیه السلام و ادعای دروغین امامت از سوی جعفر بن علی الهادی - برادر امام عسکری علیه السلام - روبه‌رو شدند. چون جعفر نتوانست نشانه‌های لازم برای اثبات امامت خویش را به آنان ارایه دهد، پس از سرگردانی و گذر از مشکلاتی، راه بازگشت در پیش گرفتند. همین که به بیرون شهر سامراء رسیدند، پیک امام دوازدهم با آنان دیدار کرد و با راهنمایی

وی، آنان به درک فیض دیدار با آن بزرگوار موفق شدند. آن حضرت در همین دیدار به گروه قمی‌ها فرمود که از آن پس برای دیدار یا انجام امور مربوط به امام علیه السلام ، دیگر به سامراء نروند؛ زیرا ایشان برای انجام امور یاد شده، نماینده‌ای در بغداد خواهد گمارد⁽¹⁾گذر زمان نشان داد که نماینده‌ی گمارده شده در بغداد، همان «عثمان بن سعید عمری» نخستین سفیر و نایب ناحیه‌ی مقدسه در دوران غیبت صغری است که جامعه‌ی شیعه را حتی در دورترین سرزمین‌های شیعه‌نشین جهان اسلام، رهبری می‌کرد.

شیعیان در دوران غیبت صغری به دلایل گوناگون نزد نایبان یا وکیلان ناحیه‌ی مقدسه مراجعه می‌کردند. متعارف‌ترین دلیل مراجعه به وکیل در طول

دوران فعالیت‌سازمان وکالت از زمان امام صادق علیه السلام تا پایان دوران غیبت صغری، پرداخت وجوه شرعی و هدیه‌ها و نذرهای مردمی بود. البته کار وکیلان به این مورد، منحصر نمی‌شد. شواهد نشان می‌دهد که آنان «نقش ارتباطی» میان مردم و امام را داشته‌اند. آنان نامه‌ها، پیام‌ها، پرسش‌ها و مشکلات فردی یا عمومی شیعیان را به محضر امامان علیهم السلام می‌رساندند و پس از دریافت پاسخ، آن را به افراد ابلاغ می‌کردند. این نقش ارتباطی در دوران غیبت صغرا به دلیل غیبت امام علیه السلام ، جایگاه مهم‌تری یافت؛ زیرا سفیر ناحیه‌ی مقدسه در این دوران، تنها راه ارتباطی شیعیان با وجود شریف حضرت مهدی بود. البته در موارد نادری، تماس‌ها به وسیله‌ی پیک‌های ویژه‌ی آن حضرت برقرار شده است که به یک نمونه از آن در خصوص شیعیان قم اشاره شد.

ز: مدیریت گسترۀ جغرافیایی نیابت و وکالت

همان‌طوری که گسترۀ حضور شیعیان در مناطق مختلف جغرافیایی جهان اسلام گسترده بود طبعاً گسترۀ جغرافیایی نیابت و وکالت نیز فراگیر و شامل مناطق مختلف بود که بامرکزیت امامت و سپس نیابت در دورۀ غیبت صغرا در سامرا و بغداد ارتباط داشتند، بنا بر شواهد موجود، فهرستی از سرزمین‌های زیر پوشش سازمان نیابت و وکالت از این قرار است:

همان‌طوری که اشاره شد، نایبان چهارگانه با همکاری و همراهی شماری دستیار و وکیل،جریان هدایت و رهبری شیعه در دوران حیرت یا غیبت را به پیش می‌بردند⁽²⁾. نخستین سفیر ناحیه‌ی مقدسه با هم‌یاری سه وکیل برجسته در بغداد، کار خود را در دوران حساس و سرنوشت‌ساز آغاز غیبت صغرا، انجام داده است. نام سه تن دستیار او عبارت است از «احمدبن اسحاق اشعری قمی»، «حاجز بن یزید وشاء» و «محمد بن احمد بن جعفر قطان قمی».

البته فرزند وی یعنی «محمد بن عثمان عمری» نیز در کنار پدر به فعالیت مشغول بوده است. با مرگ سفیر اول و جانشینی پسرش، همان دستیاران پیشین در کنار دومین سفیر، به فعالیت خود، ادامه دادند. گویا این دستیاران در دوران بلند مدت نیابت سفیر دوم بدرود حیات گفته‌اند. سفیر دوم نیز برای پیشبرد امور، دستیاران دیگری برای خود برگزید و با کمک آنان، کار نظارت بر سازمان و ارتباط با وکیلان سرزمین‌های دیگر را اداره می‌کرد. بنا بر تصریح شیخ طوسی، در بغداد ده نفر وکیل زیر نظر سفیر دوم و برای انجام دستورهای او مشغول به کار بودند.

«حسین بن روح نوبختی» که پس از درگذشت سفیر دوم، به فرمان ناحیه‌ی مقدسه، عهده‌دار مقام نیابت شد، یکی از کارگزاران سفیر دوم بوده است. در

روزهای پایانی زندگی سفیر دوم، برای این‌که شیعیان با حسین بن روح بیشتر آشنا شوند، امور نیابت به ویژه دریافت وجوه شرعی، بیشتر به وی سپرده شده بود.

با آغاز نیابت ابن روح، دستیاران سفیر دوم هم‌چنان در کنار سفیر سوم به فعالیت ادامه دادند. یکی از دستیاران برجسته‌ی ابن روح، که حتی در دوران زندانی بودن وی، به عنوان اداره کننده‌ی امور، ایفای نقش می‌کرد، «ابوجعفر محمدبن ابی العزاقر» معروف به «شلمغانی» بود. وی بعدها به دلیل سوء استفاده از منصب و جایگاه خویش و بیان برخی عقیده‌های ناصواب مانند عقیده‌ی «حلول»، از سمت خود عزل شد و به لعن ناحیه‌ی مقدسه، دچار گشت.

نام دستیاران سفیر چهارم، به دست ما نرسیده است، ولی می‌توان حدس زد که برخی از دستیاران سومین سفیر، پس از درگذشت وی، هم‌چنان در پست خود به کار مشغول بوده‌اند.

افزون بر کارگزاران و معاونان برجسته‌ی سفیران که معمولاً در بغداد یا شهرهای پیرامون آن زندگی می‌کردند. وکیلان ساکن در دیگر سرزمین‌های شیعه‌نشین نیز در خدمت نایبان چهارگانه و زیر نظر آنان مشغول فعالیت بوده‌اند.

بدین ترتیب، نایبان چهارگانه با هدایت فعالیت‌های سازمان پرسابقه‌ی وکالت، در دوران غیبت صغری، توانستند راه ارتباطی مطمئن و کارگشایی بین ناحیه‌ی مقدسه و شیعیان سرزمین‌های گوناگون باشند و از آن به بهترین روش برای حفظ سازمان رهبری جهان تشیع در این دوره‌ی حساس و سرنوشت‌ساز، بهره جویند. بنابراین، شناخت دقیق فعالیت‌های نایبان چهارگانه، گستره‌ی کار آنان و چگونگی رهبری جامعه‌ی شیعه در دوران هفتاد

ساله‌ی غیبت صغری، بدون توجه به پیشینه‌ی پیدایش و فعالیت‌های شبکه‌ی ارتباطی وکالت در دوره‌های پیشین، ممکن

نخواهد بود. سازمان نیابت، ادامه‌ی فعالیت‌شمار بسیاری وکیل و سروکیل بود که پس از زمان امام صادق علیه السلام ، با دقت و نظم فراوان، گردش امور را در سرزمین‌های شیعه‌نشین به دست گرفته و خط ارتباطی بین شیعیان و مراکز استقرار ائمه علیهم السلام را در مدینه، بغداد، مرو و سامراء حفظ کرده بودند⁽¹⁾.

نقشه شماره 3: گسترة جغرافیایی نظام وکالت

ح: هدایت برخی از امیران منصوب بر شهرها

اشاره

سیره امام مهدی در غیبت صغرا نشان می‌دهد که ایشان برخی از امرایی را که زمینه هدایت و استبصار داشتند همانند سایر مردم هدایت و روشنگری می‌کردند که این امر نه تنها موجب راهنمایی آن شخص می‌شد بلکه یک شهر و منطقه‌ای را به سوی مکتب تشیع رهنمون می‌گشت و یا از مشکلات و مصائب احتمالی نجات می‌داد که به دو نمونه از این موارد که در منابع تاریخی و حدیثی تصریح شده است اشاره می‌شود:

1- ابوالحسن مادرائی حاکم ری

همان‌طوری که در فصل دوم اشاره شد، ابوالحسن مادرایی در ری بعد از دریافت نامه‌ای از امام زمان در تشیع امامیه استوار شد و در گسترش تشیع کوشید.

وی خود در این باره می‌گوید:

وقتی «اذکوتکین»⁽¹⁾با یزید بن عبدالله جنگید، و «شهر زور»⁽²⁾را به تصرف خود در آورد و به خزائن یزید بن عبدالله دست یافت، ما مجبور شدیم که خزانه را بدون هیچ کم و کاستی به «اذکوتکین» تحویل دهیم. مشغول این کار بودیم که شخصی نزد من آمد و گفت: یزید بن عبدالله، فلان اسب و فلان شمشیر را برای تقدیم به حضرت حجت کنار گذاشته بود آنها را به من بده⁽³⁾. من از

تحویل آنها خودداری کردم و امیدوار بودم که بتوانم آنها را خود برای مولایم حضرت حجت نگهدارم امّا مأموران «اذکوتکین» سخت گرفته و به دقّت همه چیز رابررسی کردند، به همین دلیل من نتوانستم از تحویل آن دو خودداری کنم. من ارزش آن دو را حدوداً هزار دینار تخمین زدم و وجه آن را کنار گذاشتم و آن دو را تحویلشان دادم، و به خزانه‌دار گفتم: این هزار دینار را بگیر و در یک جای مطمئن نگه‌دار و هرگز آن را برای خرج کردن به من نده، هرچند بسیار نیازمند باشم. روزی در خانه نشسته بودم و به کارها رسیدگی می‌کردم، گزارشات را گوش می‌دادم و امر و نهی می‌کردم، ناگاه ابوالحسن اسدی⁽¹⁾- که گاهی نزد من می‌آمد و من نیازهای او را بر طرف می‌کردم - نزد من آمد. مدّت زیادی نشست. من نیز از انجام کارها بسیار خسته شده بودم، و می‌خواستم استراحت کنم، گفتم: چه کاری داری؟ گفت: باید تنها با تو سخن بگویم.

من به خزانه‌دار دستور دادم که جایی در خزانه برای ما آماده کند، وقتی وارد خزانه شدیم نامه کوچکی را بیرون آورد که حضرت حجت در آن خطاب به من نوشته بود: «ای احمد بن حسن! هزار دیناری را که بابت وجه آن اسب و آن شمشیر در نزد تو داریم

به ابوالحسن اسدی تحویل بده!» هنگامی که از آن مضمون نامه مطلع شدم، به سجده افتادم و خدا را شکر کردم که بر من منّت نهاد و دانستم که ایشان حجّت بر حق خداوند هستند؛ زیرا هیچ کس غیر از خودم، از این موضوع اطّلاعی نداشت. آن قدر از منّتی که خداوند بر من نمود خوشحال شدم که سه هزار دینار نیز بر آن مال افزودم⁽¹⁾.

گفته می‌شود بعد از این واقعه مادرایی در تشیع خود استوار گشت و به رواح مذهب شیعه در ری همت گماشت به نوشته حموی حاکمیت ابوالحسن احمد بن حسن مادرانی (مادرایی) بر ری و حمایت وی از شیعیان، در رواج تشیع اثر بسزایی داشت؛ به گونه‌ای که حتی برخی از علمای اهل تسنن برای تقّرب به وی کتاب‌هایی درباره‌ی اهل‌بیت علیهم السلام نوشتند.⁽²⁾یاقوت حموی می‌نویسد:

«فتقرّب إلیه الناس بتصنیف الکتب فی ذلک فصنف له عبد الرحمن بن أبی حاتم کتاباً فی فضائل أهل البیت وغیره».

یعنی مردم با نوشتن کتاب در مورد اهل‌بیت علیهم السلام به او نزدیک می‌شدند.

از جمله عبدالرحمان بن ابی حاتم، مؤلّف کتاب الجرح و التعدیل، که برای مادرانی، کتاب فضائل أهل‌بیت علیهم السلام را نوشت⁽³⁾. نکته دیگری که از این نقل تاریخی می‌توان برداشت کرد تأیید این مطلب است که برخی بزرگان شیعه با نقل شواهدی معتقدند، امام زمان در زمان غیبت صغرا علاوه بر نواب خاص

که در بغداد مستقر بودند وکلا و مأموران دیگری نیز در سراسر جهان اسلام داشته‌اند؛ چرا که ابوالحسن اسدی نامه‌ای را که به ابوالحسن مادرایی می‌دهد که مستقیماً از جانب امام زمان صادر شده بود. به هر حال یک توقیع امام مهدی باعث شد که ابوالحسن مادرایی نه تنها به مکتب تشیع و امام مهدی بیشتر معتقد شود بلکه موجبات گرایش یکی از شهرهای بزرگ و مرکزی ایران به مکتب شیعه را فراهم آورد.

2- حسین حمدانی حاکم قم

قطب الدین راوندی در کتاب خرایج از ابوالحسن مسترق روایت کرده که گفت: روزی در مجلس حسن بن عبدالله بن حمدان ناصر الدوله بودم و درباره امام زمان مذاکره می‌نمودیم. من آن را بی‌اهمیت تلقی می‌کردم تا این‌که عمویم حسین وارد مجلس شد. باز من شروع کردم که در آن باره صحبت کنم. عمویم گفت: فرزند، من هم سابقاً عقیده تو را داشتم تا اینکه به حکومت شهر قم رسیدم و این موقعی بود که اهل آنجا سر به نافرمانی خلیفه برداشته بودند؛ زیرا هر وقت حاکمی از طرف خلفا به آنجا اعزام می‌شد، اهل قم سر به نافرمانی بر می‌گذاشتند⁽¹⁾و با وی به جنگ و جدال بر می‌خواستند، پس لشکری به من دادند و بدین‌گونه رهسپار قم شدم. وقتی به ناحیه طرز⁽²⁾رسیدم، به عزم شکار بیرون

رفتم، شکاری را دنبال کردم ولی از نظرم ناپدید شد.

ناچار به تعقیب آن پرداختم تا به نهر آبی رسیدم و از کنار آن اسب می‌دوانیدم تا جایی که نهر به نظرم بزرگ و بی‌انتها آمد. ناگاه سواری را دیدم که سوار اسب سفیدی است و به طرف من می‌آمد و عمامه خز سبزی به سر نهاده و رویش را گرفته بود؛ به طوری‌که فقط چشمش پیدا بود، و دو کفش سرخ هم پوشیده بود. سوار به من گفت: ای حسین! ومرا امیر نگفت و به اسم کنیه‌ام نخواند و فقط نامم را برد. گفتم: چه می‌خواهی؟ گفت: چرا از ناحیه مقدسه امام زمان انتقاد می‌کنی و برای چه خمس اموالت را به اصحاب من نمی‌پردازی؟ من مردی دلیر و شجاع بودم مع الوصف این هنگام، بر خویشتن لرزیدم و مهابت او مرا گرفت. گفتم: آقا آنچه امر می‌فرمائی اطاعت می‌کنم. گفت: وقتی به محلی که قصد آنجا را داری قم رسیدی و بدون جنگ و ستیز وارد شهر شدی⁽¹⁾و به مرور اموالی به دست آوردی، خمس آن را به افراد مستحق بده. گفتم: اطاعت میکنم سپس گفت: برو به سلامت. این را گفت و عنان اسب بگردانید و رفت. نفهمیدم از کدام راه رفت. هر چه از سمت راست و چپ او را جستجو نمودم پیدا نکردم و این خود موجب ترس بیشتر من شد. آنگاه به جانب لشکر خود مراجعت نمودم وجریان را فراموش کردم.

وقتی به قم رسیدم و قصد داشتم که با مردم آنجا جنگ کنم. اهل قم از شهر خارج شده نزد من آمدند و گفتند: پیش از این هر حاکمی که برای ما فرستاده می‌شد، چون با ما به عدالت سلوک نمی‌کرد، به جنگ و ناسازگاری با وی بر

می‌خواستیم ولی اکنون که تو آمده‌ای حرفی نداریم، وارد شهر شو و چنانکه می‌خواهی به تدبیر امور آن بپرداز من هم مدتی در قم ماندم و اموال بسیاری بیش از آنچه انتظار داشتم، اندوختم بعضی از سران لشکر از من نزد خلیفه سعایت نمودند و از طول توقف من در قم⁽¹⁾، به عکس حکام سابق و مال بسیاری که جمع نموده بودم، حسد بردند، و در نتیجه من معزول شدم و به بغداد برگشتم و یک راست نزد خلیفه رفتم و سلام نمودم و سپس به خانه خود رفتم. از جمله کسانی که از من دیدن کردند محمد بن عثمان عمری (نائب دوم امام زمان در زمان غیبت صغرا) بود او از میان جمعیت آمد و تکیه به بالش من داد و نشست به طوری که کار او موجب خشم من گردید. او زیاد نشست و بر نخاست که برود. مردم دسته دسته می‌آمدند و می‌رفتند و او همچنان نشسته بود و موجب ازدیاد خشم من می‌گشت. وقتی مجلس به کلّی خلوت شد محمد‌بن عثمان نزدیک‌تر آمد و گفت: میان من و تو رازی است که می‌خواهم گوش دهی. گفتم: بگو گفت: صاحب آن اسب سفید که جنب آن نهر آب تو را دید، می‌گوید: ما به وعده خود وفا نمودیم یعنی وعده کردیم که اهل قم بدون جنگ و ستیز تو را می‌پذیرند و اموال زیادی به دست خواهی آورد من یک‌باره ماجرا را بیاد آوردم و تکان سختی خوردم. سپس گفتم: چشم، اطاعت می‌کنم. آنگاه برخاستم و دست محمد بن عثمان را گرفته و اموالم را حساب نموده خمس آن را بیرون کردیم حتی قسمتی را که من فراموش کرده بودم، خمس آن را نیز معین کرد و

رفت. بعداز این ماجرا دیگر درباره وجود امام زمان و اینکه نواب او از ناحیه مقدسه‌اش مأموریت‌هایی دارند تردید نکردم و حقیقت امر بر من روشن شد. ابوالحسن مسترق راوی این خبر می‌گوید: من هم از وقتی این واقعه را از عمویم ابو عبدالله حسین شنیدم شکی که در این باره داشتم، به کلّی برطرف گردید.⁽¹⁾

2- تأثیر امامت امام مهدی در رشد سیاسی شیعه امامیه در آغاز غیبت کبرا

چهارمین نایب خاص امام زمان در نیمۀ شعبان سال 328 از دنیا رفت، قبل از وفات او نامه‌ای از امام مهدی برای وی و سایر مردم صادر شد که متن آن بدین شرح بود:

«بسم الله الرحمن الرحیم یا علی بن محمد السمری أعظم الله أجر إخوانک فیک فإنک میت ما بینک وبین ستة أیام، فاجمع أمرک ولاتوص إلی أحد یقوم مقامک بعد وفاتک، فقد وقعت الغیبة التامة، فلا ظهور إلا بعد أن یأذن الله تعالی ذکره، وذلک بعد طول الأمد وقسوة القلوب وامتلاء الأرض جورا، وسیأتی من شیعتی من یدعی المشاهدة، الا فمن ادعی المشاهدة قبل خروج السفیانی والصیحة فهو کذاب مفتر، ولاحول ولاقوة إلا بالله العلی العظیم»⁽²⁾.

به نام خداوند بخشندۀ مهربان. ای علی بن محمد سمری خداوند پاداش برادران دینی تو را در مصیبت مرگ تو بزرگ دارد. تا شش روز دیگر خواهی مرد، پس امر حساب و کتاب خود را مرتب کن

و دربارۀ جانشینی این مقام نیابت، به هیچ کس وصیّت مکن تا به جای تو بنشیند؛ زیرا غیبت تامّه (غیبت کامل یا غیبت کبری) فرا رسیده است، تا آن روزی که خداوند - عز وجل - بخواهد، ظهوری نخواهد بود و آن پس از مدت درازی خواهد بود که دلها را سختی و قساوت فرا گیرد و زمین از ستم و بیداد پر گردد. به

زودی کسانی از شیعیان من ادّعای مشاهده خواهند نمود.⁽¹⁾بدان هر کسی که پیش از خروج سفیانی و بر آمدن صیحه (بانگ) از آسمان، ادعای دیدن من را نماید، دروغگو است و قدرت و توانمندی تنها از آن خداوند بلند مرتبت است.»

معمول فقها و علمای شیعه معتقدند که امام علیه السلام در زمان غیبت کبری به فقیه ولایت عامه را اعطا کرده است و او را حاکم و مرجع مسلمین در شئون اجتماعی برشمرده است⁽²⁾. بنابراین با پایان یافتن دوران غیبت صغری و با درگذشت آخرین رهبر شبکه‌ی وکالت و نیابت خاص (سفیر چهارم)، دوران فعالیت سازمان وکالت پس از دو قرن تلاش به پایان رسید و سازمان فقاهت در طول دوران غیبت کبرا، ادامه دهنده‌ی راه سازمان وکالت تا عصر حاضر گشت.

در دوران طی شده غیبت کبری، انتظارطولانی ظهور امام زمان متضمن حضور سیاسی همیشگی شیعیان در صحنۀ فعالیت‌های سیاسی جامعه بود.

از طرف دیگر اصل انتظار مکتب تشیع را در عصر غیبت امام مهدی، مکتبی مبارز ساخت که هیچ‌گاه اصول اولیه مبارزۀ دینی خود را گم نکرد⁽³⁾.

گفتار دوم: زیدیه و آغاز رهبری ائمه رسی نظیر یحیی بن قاسم معروف به امام هادی

زیدیه از متن مبارزۀ مثبت با اقتدار سیاسی حاکم روئید. بنابراین بیشتر دیدگاه‌های اعتقادی آنها متوجه مبحث امامت است⁽¹⁾. امام قاسم رسی و بعد از او یحیی بن قاسم معروف به امام هادی موفق شدند نه تنها در ناحیه یمن اقتدار عباسیان را به چالش بکشند بلکه در اواخر قرن سوم سلسلۀ امامان رسی را تأسیس کنند. بسیاری از ائمۀ رسی که از این به بعد در یمن قدرت را به دست می‌گرفتند، در مباحث فقهی و کلامی مذهب زیدیه نیز صاحب‌نظر بودند. و طبعاً همین رهبری همراه با قوت و قدرت علمی بود که به حکومت زیدیه در یمن تداوم بخشید به طوری که سلسلۀ ائمۀ زیدی در سخت‌ترین دوران‌ها نیز حضور خود را خصوصاً در شمال یمن و منطقۀ صعده حفظ کرد⁽²⁾.

همچنین زیدیه در ابتدای قرن چهارم در طبرستان ایران از رهبر سیاسی - فکری بزرگی به نام ناصر اطروش بهره‌مند بود که وی موفق شد علاوه بر رهبری سیاسی، زیدیه را در مباحث کلامی و فقهی تا حد زیادی به امامیه نزدیک کند. به همین دلیل برخی او را از عالمان امامیه به شمار آورده‌اند.

گفتار سوم: اسماعیلیه و اعلام پایان دوران ستر و آغاز دوران حضور امام و شروع رهبری عبیدالله مهدی

در قرن سوم دعوت اسماعیلیان، به صورت گسترده به رهبری واحد از سلمیه در شام انجام می‌شد. اما از نیمه دوم قرن سوم اصلاحات مهمی در نهضت اسماعیلیه پدیدار گشت عده‌ای معتقدند که این رویداد بعد از رسیدن عبیدالله مهدی به رهبری مرکزی اسماعیلیان در سلمیه انجام شد و او برای انجام اصلاحاتی درباره عقیده امامت اسماعیلیان تلاش کرد که این اصلاحات نهایتاً به افتراق در مذهب اسماعیلیه منتهی شد. اسماعیلیان تا آن موقع محمد بن اسماعیل را هفتمین و آخرین امام خود می‌شناختند. او را مهدی موعود می‌دانستند و در انتظار ظهور او به عنوان امام قائم بودند، اما ناگهان در سال 286 هجری عبیدالله مدعی امامت اسماعیلیه برای خود و اسلافش گردید و در اصول و عقاید امامت تغییرات و اصلاحاتی انجام داد تا بتواند ادعای خود را توجیه کند. البته اصلاحات اوتنها درباره امامت نبود بلکه بعضی از مفاهیم جدید و قواعد تازه را هم در اسماعیلیه وضع کرد. این اصلاحات غیر منتظره باعث انشقاق در نهضت اسماعیلیه و شکل‌گیری قرامطه گردید. آنان هم‌چنان بر امامت و مهدویت «محمد بن اسماعیل» وفادار ماندند و از ادعا و رهبری عبیدالله روی‌گردان شدند و اصلاحات او را نپذیرفتند. به اعتقاد «دشراوی» اختلاف بین عبیدالله و قرامطه بیشتر از این‌که جنبه دینی داشته باشد، جنبه سیاسی داشت. حمدان و عبدان از رهبران قرامطه عراق، درصدد ایجاد یک حکومت مستقل در عراق برآمدند و به همین علت در پی جدایی از دعوت سلمیه بودند. قرامطه پس از جدایی از رهبری و مرکزیت سلمیه و بعدها نپذیرفتن مهدویت عبیدالله، نهایتاً موفق شدند

در اواخر قرن سوم هجری در نواحی شرق خلافت اسلامی، مثل بحرین، یمن، عراق، شام، ناحیه جبال و مغرب ایران و هند، نفوذ و پایگاهی به دست آوردند که در افریقا و مغرب به آن دست نیافتند.

همچنین در اواخر قرن سوم که دعوت اسماعیلیه در مغرب نیز آغاز شد، تنها داعیان هوادار عبیدالله در آن منطقه فعالیت می‌کردند. البته عدم نفوذ دیگر فرقه‌های اسماعیلیه در آفریقا و مغرب، موقعیت مناسبی را برای ابو عبدالله شیعی، داعی بزرگ عبیدالله فراهم آورد که به دور از اختلافات اسماعیلیان در شرق عالم اسلامی، به دعوت بپردازد و رهبری عبیدالله مهدی را و فرزندانش را در غرب عالم اسلام تثبیت کند بر همین اساس با وحدت رهبری در اسماعیلیه غرب، آنها توانستند در آستانه قرن چهارم خلافت فاطمی را تأسیس کرده و در طول این قرن دائماً در حال گسترش قلمرو خود باشند.

فصل سوم: زمینه‌های اجتماعی

گفتار اول: محبوبیت و مظلومیت علویان به ویژه ائمه اطهار^

امامان شیعه و ذرّیۀ آنها که نوادۀ پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله وسلم از جانب دخترش حضرت زهرا÷ و حضرت علی علیه السلام محسوب می‌شدند، دارای محبوبیت خاصّی در میان جامعۀ اسلامی بودند؛ به گونه‌ای که معمولاً افراد جامعه از هر طیف فکری ولو شخص خلفا آنها را با عنوان «یابن رسول الله» یعنی ای فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم می‌خواندند. بنابراین طبیعی بود که به رغم ممانعت شدید دستگاه خلافت مردم به سوی آنان گرایش داشته باشند؛ به گونه‌ای که هرگاه یکی از علویان حرکتی سیاسی را آغاز می‌کرد، مردم از او استقبال می‌کردند و علما و روشن‌فکران جامعه نیز در ردیف حامیان او به شمار می‌رفتند. حضور مالک بن انس در ردیف حامیان نفس زکیه⁽¹⁾(محمد بن عبدالله محض) و ابوحنیفه در شمار حامیان ابراهیم بن عبدالله⁽²⁾نمونه‌ای از این موارد است.

استقبال جامعه از حرکت علویان به اندازه‌ای بود که برخی که اندیشۀ قیام بر ضدّ حکومت را نیز در سر داشتند (مانند ابو السّرایا) از وجود آنها بهره می‌گرفتند و حتی برخی دیگر خود را (مانند صاحب الزنج) علوی می‌نامیدند⁽¹⁾که در این موارد طبعاً از جانب ائمۀ شیعه این انتساب ردّ می‌شد⁽²⁾.

کثرت روایات فضایل اهل‌بیت علیهم السلام از دیگرعوامل علاقۀ مردم به علویان به شمار می‌رفت و البته بخش مهم دیگر نیز معلول سجایای علمی⁽³⁾، اخلاقی و سیاسی خود آنها بوده است⁽⁴⁾.

عشق و علاقۀ طبیعی مردم به علویان موجب می‌شد تا مردم مناطق مختلف ولو نواحی سنّی‌نشین بعد از مرگ یا شهادت آنها بقعه‌هایی بر مزارشان بسازند و زیارتگاه خود قرار دهند.

همچنین شخصیت‌های علوی در زمان حیاتشان تأثیرات سیاسی - مذهبی زیادی بر مردم داشته‌اند و باعث نفوذ مکتب علوی در حوزه خویش شده‌اند آنها حتی مورد رجوع دشمنانشان نیز در مواقع گرفتاری بوده‌اند به طوری که موارد متعددی از نذر خاندان خلفا در مواقع گرفتاری برای سادات و علویان در تاریخ گزارش شده است.⁽⁵⁾

همچنین لقب «شُرفا»⁽¹⁾و «سادات» عنوانی بود که با احترام فوق العاده‌ای برای خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بکار می‌رفت.

از طرف دیگر ستم امویان و عباسیان به ائمه شیعه و علویان سبب گرایش بیشتر مردم به تشیع می‌شد. یعقوبی، با اشاره به قیام زید بن علی بن الحسین علیه السلام که باعث شد علویان مظلومیت دیگری بعد از حادثه کربلا به دست آورند، می‌نویسد:

از آن پس در خراسان، تشیع شایع شد و تبلیغات علیه بنی‌امیه رواج یافت.

عزاداری‌های فراوان ائمه، بویژه امام سجاد علیه السلام ، در شهادت امام حسین علیه السلام نشانگر آن است که ائمه علیهم السلام از این عامل بهره‌برداری کافی را برای اظهار مظلومیت خویش می‌نمودند و به طبع آن، برای جهت‌گیری‌های سیاسی لازم در ضدیت مردم با دشمنانشان، استفاده می‌کردند⁽²⁾.

تأثیر این مظلومیت‌ها برای انسان‌های مؤمن و با انصاف زیاد بود؛ به گونه‌ای بود که سفیان ثوری به عیسی بن زید بن علی گفت: هرکس کمترین ایمانی داشته باشد، برای فشارها و کشتارها و تهدیدهایی که در مورد فرزندان فاطمه÷ می‌شود، گریه خواهد کرد.⁽³⁾

علویان، افزون بر آنکه اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بوده و همۀ مسلمانان به آنها عشق می‌ورزیدند و خواستار رؤیت و ملاقات با آنها بودند، در پیِ فشارها و ظلم‌هایی که در حقّ آنها اعمال گردید، مظهر مظلومیّت شدند. مردم که این ظلم‌ها را

می‌دیدند، نسبت به آنها بیشتر متمایل می‌شدند، به خصوص که مقاومت آنها را در برابر حکومت جور شاهدبودند. قیام‌های علویان که بعد از زید بن علی، به طور عمده جنبه شیعۀ زیدی داشت، در قرون اوّلیه به طور مستمر رواج یافت. در سرزمین‌های اسلامی از جمله حجاز و عراق و ایران - به استثنای شام - نمونۀ این قیامها فراوان است⁽¹⁾که با برخورد قهر آمیز دستگاه خلافت روبرو می‌شد و طبعاً اقامۀ عزا برای شهدای قیام‌ها به فضای جامعه جنبۀ شیعی می‌داد. این مسأله در میان خود اهل‌بیت علیهم السلام نیز سابقه داشت. علیّ بن الحسین علیه السلام سالها در عزای پدرش و دیگر افراد اهل‌بیت علیهم السلام که در کربلا به شهادت رسیدند، اشک ریخت. این مظلومیت در جریان سرنگونی امویان، پشتوانۀ مهم روحی جامعه اسلامی بود که عباسیان از آن بهره بردند و حکومت خود را بر پایه اشکی که بر شهادت مظلومانه امام حسین علیه السلام زید و یحیی بن زید ریخته شد، بر پا کردند.

این مظلومیت به بهترین شکل در اشعاری که شعرای شیعه سروده‌اند، جلوه‌گر شده و بخش عمده‌ای از ادبیّات شیعه را به سمت بیان مصائب اهل‌بیت علیهم السلام کشانده است.

این اشعار به گونه‌ای است که هر مسلمانی بلکه هر انسانی را تحت تأثیر قرار داده و به گریه وا می‌دارد. جالب است که خود علویان بویژه امامان شیعه علیهم السلام در رواج این شعائر می‌کوشیدند. کوفه به عنوان محفل کوچکی برای شیعه که شاهد خونین‌ترین کشتارهای زیاد، ابن زیاد و حجّاج از شیعیان بود، توجه همه را به خود جلب کرده بود و شیعیان یک رابطۀ عاطفی قوی با آن داشتند. شاید یک

روی این سخن امام علی علیه السلام همین مطلب باشد که فرموده بود:

«یا کوفة ما أطیبک وأطیب ریحک... اما لا تذهب الدنیا حتی یحن إلیک کل مؤمن»⁽¹⁾و یا «لیأتیّن علی الکوفه زمان ما من مؤمن ولامؤمنه الاّ بها اوقلبه یحنّ الیها».(⁽²⁾)

روزگاری خواهد آمد که هر مؤمن و مؤمنه‌ای در کوفه بسر برد یا اینکه دلش، متمایل به آن شهر باشد.

تاریخ نشان می‌دهد امویان و بعدها عباسیان نه تنها نسبت به علویان، بلکه نسبت به تمامی شیعیان که نقطۀ ثقل آنها در کوفه و اصولاً عراق بود، فشارهای سختی اعمال کردند.

امام باقر علیه السلام وضعیت آن زمان را چنین تحلیل می‌کنند: «ما به طور مداوم مورد تحقیر و قهر و ستم قرار گرفتیم و از شهر و خانه‌مان رانده و از حقوقمان محروم شدیم و مورد قتل و تهدید قرار گرفتیم، به طوری که امنیت جانی از خود و پیروان ما به طور کلّی سلب شد و دروغگویان و منکران حق به خاطر دروغ و انکارشان زمینه را مساعد و در سراسر کشور اسلامی به وسیله دروغ و انکارشان به سردمداران جور و ستم و قضاوت و کاردانان آنها تقرب جسته و شروع به ساختن احادیث دروغ و انتشار آن نمودند.

آنها از زبان ما چیزهایی روایت کردند که نه از زبان ما جاری شده بود و نه به محتوای آنها عمل نموده بودیم، با این کار می‌خواستند ما را میان مردم منفور کرده و تخم عداوت و کینه ما را در دل آنان بکارند. این سیاستی بود که پس از وفات

امام حسن علیه السلام در زمان معاویه با شدت هرچه بیشتر دنبال می‌شد. به دنبال این تبلیغات مسموم بود که همه جا به کشتار شیعیان پرداخته و با کوچکترین سوء ظنی، دستها و پاهای آنها را می‌بریدند. کسانی که به دوستی و پیروی از ما معروف بودند راهی زندانها شدند، اموالشان به غارت رفت و خانه‌هاشان ویران شد. این رویه تا روزگار عبیدالله بن زیاد روز به روز به شدت خود می‌افزود تا آن‌که حجاج بن یوسف در کوفه روی کار آمد. او با انواع شکنجه‌ها به کشتار شیعیان پرداخت و آنان را با هر سوء‌ظن و هر اتهامی دستگیر می‌کرد. عرصه بر پیروان ما چنان تنگ شد و کار به جایی رسید که اگر کسی را با صفت «زندیق» یا «کافر» وصف می‌کردند برایش بهتر از آن بودکه او را «شیعه» امیرالمؤمنین علیه السلام بخوانند، تا جایی که کسانی که به خیر و صلاح معروف بودند و شاید هم واقعا اشخاص پرهیزگار و راستگویی بودند، احادیث شگفت‌انگیزی در زمینه برتری برخی از حکام گذشته روایت کردند، چیزهایی که نه خدا چیزی از آنها آفریده بود و نه چیزی از آنها به وقوع پیوسته بود. راویان بعدی حقانیت این مطالب را باور داشتند، زیرا این نوع مطالب به کسانی نسبت داده شده بود که به کذب و کم تقوایی معروف نبودند.»⁽¹⁾

جورج جرداق مسیحی می‌نویسد:

«شیعه دارای دو عاطفه بارز و قوی است که مرجع ادبیات حماسی شیعه هستند: عاطفه خشم و عاطفه حزن و اندوه. خشم آنها برای این است که معتقدند حقشان را به ظلم و عداوت غصب کرده‌اند. خشم شدید، آنها را وادار کرده است که در هجو غاصبان و بیان حق خود و شرح ستمگری‌های دشمن و توجیه عقاید خویش و... به اندازه کافی و رسا سخن بگویند. حزن و اندوه آنها از این جهت،

بسیار شد که دولت اموی و عباسی تا توانستند نسبت به آنها سخت‌گیری کردند و برای آنها قتلگاه‌های بسیار ترتیب دادند و هنوز خونی نخشکیده بود که خون دیگری جاری می‌شد. در کشتار هم تنوعطلب و طالب تفنن بودند. گردن زدن، به دار آویختن، آتش‌زدن و خاکستر به باد دادن و کشتن تدریجی به وسیله محرومیت از نور و هوا و آب و غذا در کنج زندان‌ها، انواع مرگ‌هایی بود که برای شیعیان مظلوم ترتیب داده بودند. اینها و خیلی کمتر از اینها برای جاری کردن اشک و آتش زدن قلب، کافی هستند و زبان گنگ را به سخن در می‌آوردند، تا چه رسد به اینکه این مصیبت‌ها برای کسانی واقع شود که دارای روح انقلابی و زبان گویا و بیان رسا هم باشند. نخستین قتلگاه را در کربلا برای حسین علیه السلام و خاندانش درست کردند. به دنبال آن، قصایدی گویا و سخنانی سوزان و خطابه‌های خونین به یاد خونهایی که بر زمین ریخته شده و پیکرهایی که در خاک و خون غلتیده بود، به وجود آمد... به دنبال ماجرای خونین کربلا ماجراهای خونین دیگری هم روی داد... هرگاه عاطفه خشم تحریک می‌شد، ترانه‌های غم و اشک، سروده می‌شد. در ادبیات شیعه، هم نیرو نهفته است هم ضعف، هم نرمی است، هم درشتی. خشم، ادبیات انقلابی و حماسی آفریده و خون، ادبیات وفا و محبت⁽¹⁾.

در دید محققانه باید گفت: مظلومیت علویان و شیعیان آنها باعث گرایش عدة زیادی به مکتب آنها و نفرت از تسنّن زورمدار حاکم می‌شد، چرا که توده‌های مردم ظلم و ستم خلفا و امیران سنّی مذهب را دقیقاً مخالف با آموزه‌های اسلام و قرآن می‌دیدند چرا که در قرآن و احادیث متعدد از پیامبر

اسلام موضوع رعایت حقوق خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و همتایی اهل‌بیت علیهم السلام با قرآن تصریح شده بود⁽¹⁾، بنابراین تعجبی نداشت از اینکه برخی از مسلمانان باایمان حاضر باشند تا پای جان برای رفع این مظلومیت فداکاری کنند.

به طور خلاصه باید گفت که محبوبیت و مظلومیت ائمه و شیعیان آنها موضوع مهمی بود که قلبها را به جانب این مکتب متمایل می‌کرد و طبعاً در گرایش وسیع مردم به مکتب تشیع در قرن چهارم نقش به سزایی داشت.

گفتار دوم: زهد و دینداری علویان و شیعیان

بررسی زندگی رهبران شیعه نشان می‌دهد که آنها در انجام فرایض دینی بسیار مقید بودند و اسلام را با عمل خود به مردم معرفی می‌کردند. مردم با نگاه به آنان تفاوت بین اسلام ائمه و علویان را با اسلام امویان و عباسیان به خوبی درک می‌کردند. زهدپیشوایان تشیع به اندازه‌ای برای جامعه جذابیت و نمود داشت که در قرن چهارم ابن بابویه قمی درباره زهد هر یک از معصومین یک کتاب مستقل تألیف کرد⁽²⁾که عبارتند از:

کتاب زهد النبی صلی الله علیه و آله وسلم ، کتاب زهد أمیرالمؤمنین علیه السلام ، کتاب زهد فاطمه÷، کتاب زهد الحسن علیه السلام ، کتاب زهد الحسین علیه السلام ، کتاب زهد علی بن الحسین علیه السلام ، کتاب زهد أبی جعفر علیه السلام ، کتاب زهد الصادق علیه السلام ، کتاب زهد أبی إبراهیم علیه السلام ،

کتاب زهد الرضا علیه السلام ، کتاب زهد أبی جعفر الثانی علیه السلام ، کتاب زهد أبی الحسن علی بن محمد علیه السلام ، کتاب زهد أبی محمد الحسن بن علی علیه السلام .

بنابراین واقعیت این است که یکی از علل مهم نفوذ علویان و دوستدارانشان، دیانت و زهد آنها بود. مردم فرق بین اسلام علوی را با اسلام اموی و عباسی به خوبی مشاهده می‌کردند و به راحتی تشخیص می‌دادند که علویان و شیعیان گرایش دینی بسیار قوی دارند⁽¹⁾.

دربارۀ حضرت علی علیه السلام امام اول شیعیان نوشته‌اند؛ آن حضرت بهره گیری از امور دنیوی را بر اساس ضعیف‌ترین مردم قرار می‌داد⁽²⁾و طبعاً دوستداران و شیعیان او نیز در این مسیر به وی اقتدا می‌کردند و این رویه نزد مردم پوشیده نبود.

سفیان ثوری در این باره می‌گوید:

«هل أدرکتَ خیر الناس الا الشیعْ»، آیا بهترین مردم را جز شیعه دیده‌ای؟ یکی از صریح‌ترین تعابیر در مورد جنبه‌های اخلاقی برتر شیعیان در دورۀ اوّل از قول امام باقر علیه السلام چنین نقل شده است:

اولیائنا وشیعتنا فی مضی خیر من کانوا فیه. ان کان امام مسجدِ فی الحیّ کان منهم، وان کان مؤذّن فی القبیله کان منهم، وان کان صاحب ودیعة کان منهم، وان کان صاحب امانة کان منهم، وان کان عالم فی الناس یقصدونه لدینهم ومصالح امورهم کان منهم⁽³⁾.

شیعیان و دوستداران ما، بهترین مردم زمان خویش بودند؛ اگر پیشنماز مسجدی در میان قومی بود؛ اگر مؤذّنی در قبیله‌ای به چشم

می‌خورد؛ اگر امانت‌داری وجود داشت و بالاخره اگر دانشمندی در میان مردم یافت می‌شد که در مسائل دینی و مصالح اجتماعی مردم به وی مراجعه می‌کردند؛ همه و همه از شیعیان و محبّان ما بودند.⁽¹⁾

رعایت وقت نماز نیز از ویژگی‌های شیعه بوده است.

شیعیان حضرت علی علیه السلام نیز در زهد به ایشان اقتدا می‌کردند سلمان فارسی که از نخستین چهره‌های برجستۀ شیعه به شمار می‌رود. در تقوا و علم، زبانزد تمامی اصحاب بود. به طوری که رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله وسلم در روایت معروفی فرمودند: «سلمان منا اهل البیت علیهم السلام » وی در تقوا به حدی شهرۀ آفاق است که صوفیّه او رااز سر سلسله‌های خود به حساب می‌آوردند. ابوذر، هوادار دیگر تشیّع، در دوری از دنیا و بی‌علاقگی بدان و تقیّد در رعایت حقوق مردم، بسیار معروف بود. بر همین اساس رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم در روایت معروفی درباره ابی‌ذر - شیعه و محب معروف علی علیه السلام - فرمود: «من أراد أن ینظر إلی زهد عیسی‌بن مریم فلینظر إلی أبی‌ذر»⁽²⁾همچنین دربارۀ عمار بن یاسر نیز گفته شده است:

وقد کان عمّار اشّد حراس الاسلام مراساً واکثرهم عناداً فی الحفاظ علی مثله ومبادئه⁽³⁾.

عمّار یاسر از سرسخت‌ترین پاسداران اسلام بود و بیشترین اهمیّت را به نگهبانی و حفظ ارزش‌های متعالی و اصول آن می‌داد.

همان‌طوری که قبلاً اشاره کردیم افرادی نظیر سلمان و ابوذر و مقداد در

زمان حیات رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به شیعۀ علی علیه السلام معروف بودند و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم نیز این لقب را برای آنان تقریر فرموده بود.

اویس قرنی از زهّاد معروف شیعی است. او از شیعیان علی علیه السلام بود که در صفّین به شهادت رسید. مقام وی در عرفان بسیار بالاست⁽¹⁾.

نویسندۀ معروف معاصر دکتر شیبی در مورد او می‌نویسد:

اویس قرنی شیعه بود. اسفراینی او را یکی از زاهدان و ناسکان مشهور می‌داند⁽²⁾.

در مورد کمیل بن زیاد گفته شده است:

«کان زاهداً شیعیاً قدیما»⁽³⁾). در مورد خبّاب بن ارت گفته شده است: «کان خبّاب بن ارت ناسکا شیعیاً من النّواحین البکّائین»(⁽⁴⁾.

درباره محمّد بن مسلم، راوی شیعی نقل شده: «من العبّاد فی زمانه»⁽⁵⁾.

همچنین در مورد سعید بن جبیر گفته شده است:

«کان سعید بن جبیر زاهداً شیعیاً»⁽⁶⁾. دکتر کامل شیبی پس از آن به این موضوع تصریح می‌کند: «وهکذا یتّضح لنا منشأ التشیّع فی الزهد»⁽⁷⁾. یعنی بر همین اساس است که بر ما آشکار می‌شود که منشأ تشیع در زهد بوده است⁽⁸⁾.

این زهد و دین‌داری در بین نوّاب خاص و عالمان شیعۀ امامیه به روشنی دیده می‌شد. به همین دلیل جامعۀ اسلامی قرن چهارم بسیاری از صفات برجستۀ پیشوایان دینی خود را در عالمان شیعی می‌دید.

دربارۀ سید مرتضی، عالم معروف شیعه در قرن چهارم، نوشته‌اند:

«در علم و زهد وارث شمع مکه و یثرب است و در جاه و وقار سید سادات مشرق و مغرب»⁽¹⁾.

گرایش به زهد در ادبیات قرن چهارم نیز نمود فراوانی داشت؛ به گونه‌ای که شعر شریف رضی از علمای بزرگ شیعه و جمع‌آوری کنندۀ نهج البلاغه را ادامه دهندۀ شعرای زاهدی نظیر عبدالرحمن بن ابی عمار و عروة ابن أذینه و یحیی بن مالک می‌دانند و دربارۀ او نوشته‌اند:

«فکان الشریف الرضی امتدداً أصیلا للزاهدین ومستوعبا استیعابا عمیقاً لحکمة الموت التی نبع منها کل زهد إسلامی أو غیر إسلامی».⁽²⁾

این زهد در فرقه‌های دیگر شیعی نظیر زیدیه و اسماعیلیه نیز کمابیش نمود داشت. به طور مثال درباره داعی معروف اسماعیلی ابو عبدالله شیعی نوشته‌اند:

زهد، تواضع، وقار، وفای به عهد و امانت ابوعبدالله شیعی بود که موجب خوش‌نامی وی و تخریب شخصیت والی آفریقا شد.

گفتار سوم: تبعیض‌ستیزی و عدالت‌گرایی علویان و شیعیان

جهت‌گیری تبعیض‌ستیزانه و عدالت‌خواهانۀ نهضت‌های شیعه و نیز وجود جنبه‌های اعتدالی در آن، برخلاف حرکت خوارج، توانست عاملی برای جذب توده‌های مردم خصوصاً طبقات تحت ستم و مسلمانان غیر عرب باشد. نخستین نکتۀ برجسته در دیدگاه شیعیان این بود که شیعه هم در فقه و هم در عمل، موضع ضد ظلم و مخالفت با خلفای ظالم داشت. این موضعی بود که با شدت و ضعف در تمامی مدّت حکومت امویان و عباسیان ادامه داشت و همیشه فضای مبارزه شیعی را بر ضد ستم مشروعیت می‌بخشید⁽¹⁾.

همچنین از آنجا که پشتوانه فکری شیعه، مبارزات حضرت علی علیه السلام بر ضدّ طغیان، ظلم و شورش‌های داخلی بود، شیعه نیز در مبارزات خود، جنگ با ظالمان را در شکل‌های مختلف آن مورد توجه قرار می‌داد.

به همین دلیل در کتب رجالی اهل تسنّن، اعتقاد به جنگ با فرد حاکم ولو اینکه حاکم فاسدی باشد، یکی از علائم شیعه بودن افراد تلقّی می‌شد⁽²⁾.

در مورد شهرهای شیعه‌نشین نیز گفته شده است که یک والی سنّی، حاضر نبوده است در مورد طاعة السّلطان اهل قم، با آنها موافقت کند.

همچنین همین اهل قم بودند که والیان خلفا را به داخل شهر، راه نمی‌دادند. آنها نیز مجبور بودند تا قصری در بیرون شهر ساخته و از آنجا حکمرانی می‌کردند!⁽³⁾

از بعضی از والیان خلفا در قم چنین نقل شده است:

ما مدّت چندین سال، هم والی و هم عامل بودیم. امّا هیچ زنی از زنان عرب را ندیدیم و نظر ما بر هیچ زنی نیامد⁽¹⁾.

جمعاً علت این موضوع در این بود که به داخل شهر، راه نیافته بودند.

یکی از شعرای اهل‌بیت علیهم السلام در مورد عدالت ائمه علیهم السلام در ضمن بیت‌های مهیج خود چنین می‌سراید:

أئمَّةُ عَدْل یُقْتَدی بِفِعالِهِمْ وَ تُومَنٌ منْهُم زَلَّةُ الْعَثَراتِ

اَریَ فَیئهُم فی غَیْرِهِم مُتَقَسِّماً وَ اَیْدِیَهُمْ مَنْ فَیْئهِم صَفِرات

دیارٌ رَسُولِ اللهِ اَصْبَحْن بَلْقعاً وَ آل زِیاد یسکنُ الْحُجُراتِ⁽²⁾

این اشعار از یک طرف بر عدالت ائمه شیعه از طرف دیگر بر مظلومیت آنها اشاره و تأکید می‌کند.

همچنین در خصوص نحوۀ عملکرد داعیان شیعۀ اسماعیلیه نیز نوشته‌اند:

شیوه‌ها و روش‌های مالی و اقتصادی ابوعبدالله شیعی در دوران دعوت در جذب بربرها بسیارمؤثر بود. سیاست اقتصادی وی نقطه‌ی مقابل سیاست اقتصادی اغلبیان⁽³⁾بود.

ابوعبدالله دریافته بود که یکی از عوامل اصلی انزجار مردم از اغلبیان شیوه‌های مالی و اقتصادی آنان است. او برای جلب قلوب عامه سیاست اقتصادی

اغلبیان را نهی کرد. نظر او این بود که این شیوه بدعت و مخالف با سیره‌ی سلف صالح است⁽¹⁾.

ابن عذاری بیان می‌دارد: در سال 293 قمری وقتی ابوعبدالله به شهر بَلَزمه و طُبنه دست یافت مالیات‌هایی که جمع‌آوری شده بود نزد او آوردند، وی از مأموران مالیاتی پرسید: این اموال چیست؟ پاسخ دادند: این‌ها خراج عُشُر است. ابوعبدالله به جمعی از افراد مورد اعتماد طُبنه فرمان داد اموال را به صاحبان آن‌ها بازگردانند و مردم را آگاه گردانندکه آنان امین مردم در اموالی هستند که خداوند از زمین برای آن‌ها خارج کرده است؛ هم‌چنین اعلام شود که اخذ و پخش مالیات عشر بر اساس کتاب الله خواهد بود⁽²⁾.

گفتار چهارم: هجرت علویان و شیعیان

از دلایل مهم نفوذ تشیع هجرت سادات و شیعیان به نقاط مختلف بود. از مقبره‌های سادات و امامزاده‌ها، می‌توان تا حدودی - گرچه در حد احتمال - خطوط گسترش شیعه را در نقاطی نظیر ایران ترسیم کرد. توضیح این نکته لازم است که این بزرگان، که برای آنها مقبره ساخته‌اند، جزو شخصیت‌های مهم علوی بوده‌اند و محبوبیت آنان به حدی بوده که از زمان مرگ یا شهادتشان، قبرهایشان را به گونه‌ای محترمانه مشخص می‌کردند تا از دید دیگران مخفی نماند و هم مکانی برای ادای احترام به آنان و راز و نیاز با خدا باشد.

تاریخ نشان می‌دهد ظلم و فشار امویان وعباسیان موجب هجرت جمع کثیری از علویان و شیعیان به مناطق دیگر شد و طبعاً هجرت آنها به آن مناطق باعث رشد تشیّع می‌شد. هجرت ادریس بن عبدالله و برادران او به مغرب الأقصی موجب تشکیل اولین حکومت شیعی در قرن دوم گردید و همچنین شهرهایی نظیر قم با هجرت شیعیانی از کوفه شیعه‌نشین شدند. در این باره کتاب‌های متعددی نیز نوشته شده است که کتاب «منتقلهْ الطالبیین» به بررسی هجرت علویان تا اواخر قرن پنجم به اقصی نقاط عالم می‌پردازد.⁽¹⁾

نکته قابل توجه این است که علویان بارها به وسیله بنی امیه و بنی عباس و گماشتگان آنها قتل عام شدند ولی نسل آنها در سراسر عالم اسلام و حتی مرزهای خارج از آن گسترش و توسعۀ چشم‌گیری پیدا کرد؛ به اندازه‌ای که موجب تعجب مورخان شده و برخی آن را یکی از عبرت‌های تاریخ ذکر می‌کنند. مثلاً نگرش اولیاء الله آملی به تاریخ، نگرشی از روی عبرت است. وی در جای جای کتابش این نگرش را نشان می‌دهد؛ در جایی که از آوارگی سادات سخن گفته است. تحلیل جالبی دارد که نقل آن سودمند است:

با وجود آن همه استیلا که بنی امیه و بنوالعباس را بود، امروز در همه جهان صد تن اموی و عباسی مشهور النسب نیابند و این دو خاندان به شومی ظلم چنان منقطع شد که از ایشان اثری نماند، کأن لم یغنوا بالامس. وبنوعلی و بنوفاطمه، با وجود آن‌که مدت دویست سال یا بیشتر، ایشان را می‌کشتند و ملوک ظلمه در پی استیصال ایشان بوده‌اند. امروز بحمدالله، در روی زمین از مشرق تا مغرب،

هیچ بقعه‌ای و مقامی نیست الا در آنجا چند تن از مشاهیر سادات موجود نیستند.⁽¹⁾(کذا) بلکه به عدد در هر اطراف عالم چون مور و ملخ هر یکی می‌جوشند و آنها را شهید کرده‌اند، ضریح هر یکی از ایشان مقبل شفاه و مسقط جباه سلاطین عالم است⁽²⁾.

عبدالجلیل رازی، اصرار دارد که سادات،عموماً شیعه بوده‌اند. او می‌نویسد:

و علوی اصلی، الا امامتی و شیعی نبود و نتواند بود وگرنه، باری زیدی که در حکایت است که علوی سُنّی، اجازت دخول خواست و علوی شیعی با او از سلطان سعید مسعود، سلطان گفت: بگوی از این دوگانه، یکی باشد تا درآید. علوی سُنّی الا منافق نیایی! علوی سُنّی را نگذاشتند و علوی خالص راه یافت و مقصود حاصل کرد تا بدانی که علوی، الا شیعی سره نباشد که تبری کردن از پدر، عاقی باشد و مذهب بفروختن از پرنفاقی.»⁽³⁾البته نباید انکار کرد که سادات سُنّی نیز فراوان بوده‌اند و گفتن این که آنها در حال تقیه بوده‌اند، نیاز به اثبات دارد⁽⁴⁾.

فصل چهارم: زمینه‌های سیاسی

گفتار اول: ضعف خلافت عباسی

در اواخر ثلث اول قرن دوم هجری بدنبال انقلاب‌ها و جنگ‌های خونینی که در اثر بیدادگری و بدرفتاری‌های بنی‌امیه در همه جای سرزمین اسلامی ادامه داشت، دعوتی نیز بنام اهل‌بیت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم در ناحیه خراسان ایران رشد کرد که متصدی دعوت آن در سال‌های منتهی به پیروزی افرادی نظیر ابو سلمة همدانی و ابو مسلم مروزی سردار ایرانی بودند آنها بر ضد خلافت اموی قیام کرده و شروع به پیشرفت نمودند تا دولت اموی را برانداختند این حرکت و انقلاب اگرچه از تبلیغات عمیق شیعه بهره می گرفت⁽¹⁾

و کم و بیش عنوان خون‌خواهی شهداء اهل‌بیت علیهم السلام را داشت و حتی از مردم برای یک مرد پسندیده از اهل‌بیت علیهم السلام سربسته بیعت می‌گرفت⁽²⁾با این همه به دستور مستقیم یا اشاره ائمه از اهل‌بیت علیهم السلام نبود، به گواهی اینکه وقتی فرستاده ابو مسلم بیعت خلافت را به امام ششم شیعه جعفر بن محمد الصادق‘ در مدینه عرضه

داشت، وی رد کرد و فرمود:

«ما انت من رجالی ولا الزمان زمانی»: نه تو از یاران منی و نه زمانه، زمانه من است⁽¹⁾.

سرانجام بنی عباس با استفاده از نام اهل‌بیت علیهم السلام خلافت را ربودند و در آغاز کار روزی چند به علویان روی خوش نشان دادند حتی بنام انتقام شهداء علوی، بنی‌امیه راقتل عام کردند و قبور خلفاء بنی‌امیه را شکافته هر چه یافتند آتش زدند⁽²⁾. ولی دیری نگذشت که همان شیوه ظالمانه بنی امیه را پیش گرفتند و در بیدادگری و بی بند و باری فرو گذار نکردند.

ابن خلدون می‌نویسد:

«بنی عباس به خلافت رسیدند و آنها هم به آزار بنی هاشم پرداختند و طالبییان را کشتند و آنها را متفرق ساختند و از این رو عصبیت عبد مناف از هم گسیخت و عرب نسبت به آنان گستاخ شدند و فرمانروایان مرزها و نواحی دور مانند خاندان اغلبیان و مردم اندلس و دیگران، داعیه استقلال‌طلبی سر دادند و دولت آنها تجزیه شد.»⁽³⁾

در دوران بنی عباس نیز همانند عصر امویان، علویان را دسته دسته گردن می‌زدندیا زنده زنده دفن می‌کردند یا لای دیوار یا زیر ابنیه دولتی می‌گذاشتند⁽⁴⁾.

بنابراین عامل مهم و اساسی ضعف تدریجی خلافت عباسی در این بود که عباسیان هیچ‌گاه نخواستند و یا نتوانستند اسلامِ مبتنی بر مکتب اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را تحمل کنند به همین دلیل به سرکوبی شدید علویان و قتل عام شیعیان پرداختند و ائمه شیعه را یکی پس از دیگری به شهادت رساندند. در حقیقت عباسیان همان راهی را رفتند که امویان رفته بودند. این در حالی بود که خود با شعار رفع مظلومیت از اهل‌بیت علیهم السلام و رساندن حاکمیت به آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم ، امویان را سرنگون کرده بودند⁽¹⁾

یا لَیْتَ جَوَر بَنی مَروان عادَ لَنا وَلَیْتَ عَدْلَ بَنی العَبَّاسِ فی النَّار ای کاش ستمکاری مروانیان برای ما باز می‌گشت.

و ای کاش دادگری عباسیان نابود می‌شد (در آتش بود).

الاغانی، 16/84، به نقل از سید جعفر شهیدی؛ چهره ناشناخته تشیع، مجله میقات حج، سال دوم، شماره سوم، بهار 1372؛ و حیاهْ الإمام المهدی، باقر شریف القرشی، ص 145 - 149.

نتیجه این مظالم گرایش بیشتر مردم به مخالفان خلافت عباسی و تسنّن حاکم بود؛ به همین دلیل عباسیان در اوج حاکمیت خود در زمان هارون الرشید شاهد تأسیس اولین دولت شیعه در نقطه دور از دسترسشان در مغرب الاقصی بودند. این روند که با ضعف درونی دستگاه خلافت تشدید شد، ادامه یافت تا حاکمیت شیعیان به بغداد نیز رسید. البته عوامل مهم دیگری در ضعف خلافت عباسی نقش بارزی داشت که مهم‌ترین آنها کنار گذاشتن عقل‌گرایی و تسلط اهل حدیث از زمان متوکل به بعد بود⁽²⁾.

همچنین خلافت عباسی در یکصد سال اول حاکمیت خود با تکیه بر قدرت نظامی و اداری ایرانیان توانست بر جهان اسلام سیطره بلا منازعی را داشته باشند

اما مشکلات خلافت عباسی از آنجا آغاز گردید که بعد از مأمون جانشین وی معتصم کوشید ترکان را جایگزین ایرانیان نماید. اگر چه ترکان جنگ‌آورانی بی‌همتا بودند ولی هیچ‌گاه وفاداری نظامیان ایرانی را نسبت به خلفا نداشتند هم‌چنان‌که هیچ‌گاه در امور اداری و حکومت‌داری به کفایت دیوان سالاران ایرانی نمی‌رسیدند طبعاً از آن زمان خلافت عباسی دستخوش امیال أمرا و سرداران ترک گردید و حاکمیت آن رو به ضعف نهاد⁽¹⁾.

عده‌ای از مورخان، عصر عباسی را به چهار دوره زیر تقسیم می‌کنند:

1- عصر عباسی اول؛ از ظهور دولت عباسی تا آغاز خلافت متوکل (132 - 232)

2- عصر عباسی دوم؛ از خلافت متوکل تا استقرار دولت بویهیان در بغداد (232 - 334)

3- عصر عباسی سوم؛ از استقرار دولت بویهیان در بغداد تا ورود سلجوقیان به بغداد (334 - 447)

4- عصر عباسی چهارم؛ از ورود سلجوقیان به بغداد تا سقوط دولت عباسی به دست مغول (447 - 656)(⁽²⁾).

بحث این نوشتار بیشتر شامل دوره دوم و سوم می‌باشد.

فساد درباریان و حرم‌سرا پروری خلفای عباسی، اختلافات مذهبی، کشمکش‌های سیاسی و بحران‌های اقتصادی چهار عامل دیگر ضعف حکومت عباسی به ویژه در آستانه قرن چهارم است که آشفتگی اوضاع سیاسی و اجتماعی

از آثار آن است. بنابراین ضعف قدرت مرکزی و نافرمانی از آن، احساس قدرت و اعلام استقلال حکومت‌های محلی، درگیری رجال سیاسی بر سر کسب قدرت در دستگاه عباسی و کشمش‌های دینی و مذهبی بخش دیگری از بحران‌های دستگاه خلافت در آستانه قرن چهارم است.

در عرصه سیاست خارجی نیز وضعیت مطلوب نبود. بحران‌های داخلی موجب ضعف دولت عباسی در حفظ مرزهای کشور اسلامی - که به گفته مقدسی از شرق تا کاشغر و از غرب تا سوس، امتداد داشت و بیش از ده ماه راه بود تامسافت آن طی شود - شده بود⁽¹⁾که امپراتوری بیزانس و روس‌ها با سوءاستفاده از موقعیت به بلاد اسلامی هجوم آوردند.⁽²⁾

بنابراین از اواسط قرن سوم وآغاز دوران غیبت صغرای امام دوازدهم شیعه، جامعه اسلامی از وضعیت سیاسی آشفته‌ای برخوردار بود و دستگاه خلافت عباسیان در نهایت ضعف و سستی خود بود. امرای ترک‌نژاد همچنان نفوذ شدیدی بر خلیفه و درباریان داشتند؛ به طوری که در بسیاری از امور خلیفه را تحت فشار قرار می‌دادند و گاه عزل و نصب خلیفه نیز به وسیله آنها انجام می‌شد. ضعف خلیفه و عدم اراده وی در رسیدگی به امور گاه موجب دخالت زنان دربار در کارها می‌شد؛ به گونه‌ای که کنیز مادر خلیفه همراه با قضات و اعیان در مجلس مظالم می‌نشست و حکم صادر می‌کرد⁽³⁾. درگیری‌های داخلی

میان خلیفه ووابستگانش بر سر تصاحب قدرت امری عادی بود؛ این امر حتی در میان وزیران نیز شایع بود. عدم کفایت و صلاحیت وزیران موجب شده بود تا پیوسته عزل و نصب شوند و هرکس قادر بود با پرداخت اموال بیشتری به دارالخلافه خود را به مقام وزارت برساند. منصب امیرالامرایی نیز که خلیفه «الراضی بالله» (322 - 329 ق) پدید آورد⁽¹⁾تا نفوذ بیش از حد وزیران را محدود سازد نه تنها مشکلی را حل نکرد بلکه درگیری‌ها و جنگ‌های سختی بر سر تصاحب این منصب به دنبال داشت. در طی این دوران شش تن از عباسیان به حکومت رسیدند که برخی از آنها توسط درباریان از خلافت خلع و برخی به قتل رسیدند. ضعف و سستی دستگاه خلافت که از نیمه اول قرن سوم هجری آغاز شده بود، فرصت خوبی برای مخالفان و امیران محلی بود تا دولت‌های مستقلی در نواحی مختلف سرزمین‌های پهناور اسلامی پدید آورند؛ به گونه‌ای که در عصر غیبت صغرا نواحی مختلف سرزمین‌های اسلامی هر یک تحت اختیار دولتی مستقل بود که خلیفه اساساً هیچ نفوذ و سلطه‌ای بر آن نداشت. سرزمین اندلس که از سالها پیش، تقریباً همزمان با روی کار آمدن خلافت عباسی، به وسیله بازماندگان اموی از پیکره خلافت جدا شد. پس از آن ادریسیان حسنی در مغرب أقصی - مراکش کنونی - نخستین دولت شیعی را تأسیس کردند. اغلبیان بر شمال آفریقا حکمرانی داشتند و مصر تحت اختیار طولونیان و سپس اخشیدیان بود. طاهریان، صفاریان، علویان، سامانیان و... دولت‌های خودمختاری بودند که در طی این دوران در نواحی مختلف ایران امارت داشتند و به همین

ترتیب در هر ناحیه دولت و امارتی مستقل برپا بود.⁽¹⁾

در این قرن با اینکه بخش اعظم جهان اسلام بظاهر داخل در قلمرو خلافت عباسی بود اما حاکمان مناطق و نواحی اغلب با قدرت و نیروی خود بر ولایات تسلط می‌یافتند و آنگاه اگر خراج را برای خلیفه می‌فرستادند و اسم او را در خطبه می‌بردند، خلیفه نیز او را به عنوان امیر و والی آن دیار می‌پذیرفت و برایش لوا و خلعت می‌فرستاد.

حاکمان در تعیین سیاست‌ها و صلح و جنگ‌ها استقلال کامل داشتند و خلیفه بر آن‌ها هیچ‌گونه سلطه و نفوذی نداشت⁽²⁾.

اشاره شد که در ابتدای قرن چهارم، سامانیان بر خراسان و ماوراء النهر و آل زیار بر بخش‌های مرکزی ایران و حمدانیان بر موصل و اخشیدیان بر نواحی مصر و شام حکومت می‌کردند. در اواخر این قرن نیز قسمت شرقی مملکت پهناور اسلامی یعنی خراسان، به دست غزنویان افتاد. در قسمت مغرب، فاطمیان سر کار آمده بودند و هر روز رو به پیشروی و ترقی بودند؛ به گونه‌ای که تا اواخر قرن

چهارم علاوه بر مصر بر حجاز نیز تسلط یافتند. قرمطیان هم بر بخش‌هایی از شبه جزیره عربستان حکومت داشته و برای خلافت عباسی و عموم مسلمانان مزاحمت‌هایی را ایجاد می‌کردند. بنابراین در این قرن هرکس نیروی جنگیی داشت، ابراز وجود کرد و بخشی از سرزمین پهناور اسلامی را به تصرف در می‌آورد و والیان نیز اغلب سعی داشتند تا از تحت سلطه خلافت و حکومت مرکزی خارج گردیده و استقلال پیدا کنند. به همین دلیل سراسر قرن چهارم

مملو از نبردها وجنگ‌های ریز و درشت است که حاکمان ولایات با هم یا با حکومت مرکزی داشته‌اند⁽¹⁾.

از سال 324 ه- خلیفه عباسی که از اداره‌ی کشور به دست وزیران زیر نظر خود ناامید شد از یک غلام آرامی نژاد از غلامان حجری عرب شده به نام «ابن رایق» که فرماندار واسط بود، خواست که بیاید و کشور را به نام «امیر الامراء» اداره کند و خلیفه جز به خوابگاه خود بر جایی حکومت نکند.

ابن رایق دو سال بدین شیوه حکومت کرد و پس از او ترکانی که مرداویج زیاری را کشته بودند، به رهبری «بجکم» جای آرامیان را گرفتند. «بجکم» نیز در سال 329 ه- کشته شد و کار بغداد به دست بریدیان خوزستانی و سپس حمدانیان سوریه‌یی افتاد تا زمینه برای روی کار آمدن ایرانیان به دست بویهیان فراهم گردید. اینک چند دبیر امیر الامراء بودند که کارهای وزیران گذشته را انجام می‌دادند.⁽²⁾

از نظر فکری از آغاز غیبت صغرای امام زمان جناح میانه‌روی سنی رو به گسترش بود و جناح تسنن سلفی فروکش می‌کرد. کشانیدن لعن از یزید به خلیفه پیش از او (معاویه) از فرآورده‌های این پدیده است. لعن معاویه از یک سو و سرکوب تندروهای حنبلی از سوی دیگر نمایشگر میانه روی معتضد خلیفه عباسی و نشانگر این بود که خلافت عباسی به آن راه می‌رود که شیعیان میانه‌رو دوازده امامی خواهند توانست پس از غیبت امام دوازدهم و نداشتن کاندیدای

ظاهر امامت و خلافت از لیست سیاه عباسیان بیرون آیند و در آینده، اشخاص شیعی چون ابن فرات به وزارت برسند.

فرزندان معتضد نیز همین راه میانه روی را می‌رفتند. چرا که عباسیان در نیمه دوم قرن چهارم کاملاً مطیع امیران شیعه مذهب آل بویه شدند و اگر مدارای حاکمان شیعه با سنیان و دستگاه خلافت نبود در همان زمان، خلافت عباسی برچیده شده بود.⁽¹⁾

البته ضعف دستگاه خلافت، میدان را برای مباحثات و ارائه آزاد اندیشه‌ها و افکار، فراهم آورد. فیلسوفان، متکلمان، و فقیهان مذاهب و فرق مختلف اسلامی، به عرضه متاع فکری خویش پرداختند. مباحثات پردامنه‌ای درگرفت. این‌گونه مناظرات و مباحثات، گرچه در تکامل دانش‌های دینی، مؤثر افتاد امّاموجب شد تا احساسات عوام تسنن نیز، اوج بگیرد و تعصبات فرقه‌ای، مجال ظهور و بروز پیدا کند. التهاب عواطف مذهبی، شورش‌ها و آشوب‌هایی را پدید آورد و سوء تفاهم‌هایی را سامان داد؛ به رقابت‌های بی‌فرجام، دامن زد در نتیجه انرژی متراکم و انباشته در جهان اسلام، صرف منازعاتِ بی‌حاصل شد.

در شرایطی که امپراتوری بیزانس، خیالاتی داشت و حوزه ارضی مسلمانان در معرض تاخت و تاز آنان بود، رقابت ترک و دیلم، شیعه و سنی و... مسأله اصلی جهانِ اسلام شده بود⁽²⁾. نتیجه این روند نامیمون، آن شد که در دهه‌ی پایانی قرن چهارم، علایم ضعف و انکسار در تمدن اسلامی رخ نمایاند و قرن پنجم هجری، مبدأ انحطاط برای آن تمدن شکوهمند گشت و در دهه پایانی قرن

پنجم جنگ‌های صلیبی، شکل گرفت⁽¹⁾که حدود دویست سال، جهان اسلام رابه خود مشغول کرد؛ بنابراین ریشه و مایه ضعف تمدن اسلامی را بایستی در شرایط نامناسب منازعات فرقه‌ای قرن چهارم و تعصبات عوام و خواص اهل تسنّن جستجو کرد که هیچ‌گاه نخواستند اسلام مبتنی بر اندیشۀ اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را در جامعه بپذیرند و یا حداقل آن را در کنار مکاتب دیگر تحمل کنند.

جدول شماره 2: اسامی و مشخصات کلی خلفای عباسی در قرن چهارم⁽²⁾)

نام خلیفه

سال‌های حکومت

وضعیت سیاسی شیعه

هجری

میلادی

مقتدر

295-320

908 - 932

چند دوره

وزارت در دست خاندان ابن فرات شیعه مذهب قرار داشت

قاهر

320-322

932 - 934

به علت ظلم

فراوان خصوصاً نسبت به شیعه خیلی زود برکنار شد

راضی

322-329

934 -941

نفوذ شیعه

بیشتر از گذشته شد و راضی به نفع شیعه با حنبلیان به مخالفت پرداخت

متقی

329-333

941 -945

شیعیان در

مقام امیر الأمرا به ایفای نقش پرداختند

مستکفی

333-334

945 -946

ورود آل

بویه شیعه مذهب به بغداد و تسلّط کامل بر دستگاه خلافت

مستکفی

333-334

945 -946

ورود آل

بویه شیعه مذهب به بغداد و تسلّط کامل بر دستگاه خلافت

مطیع

334-363

946 -974

وی کاملاً مطیع آل بویه شیعه مذهب بود

طائع

363-381

974 -991

اوج قدرت

شیعه و سیاست مدارای عضد الدولۀ دیلمی

قادر

381- 422

991 -1031

آغاز ضعف امرای شیعی در بغداد

گفتار دوم: تأسیس دولت‌های علوی و شیعه در نقاط دور دست

اشاره

بعد از خلافت حضرت علی علیه السلام و خلافت شش ماهه امام حسن علیه السلام امام اول و دوم شیعیان و شهادت امام حسین علیه السلام امام سوم توسط یزید خلیفه اموی عملا امامان شیعه بعدی توسط خلفای اموی و عباسی از به دست گرفتن حکومت منع شدند و قیام‌های شیعی نظیر نهضت زید بن علی بن الحسین وبعدها حسین بن علی شهید فخ با بی‌رحمی سرکوب گردید⁽¹⁾ولی حرکت علویان که بعدها به سادات و شرفا مشهور شدند، متوقف نشد و تا پایان قرن سوم به تشکیل پنج دولت علوی شیعی در نقاط دور دست منتهی گردید که رهبری چهار مورد آن را سادات حسنی بر عهده داشتند. علویان رهبران و سردمداران حرکت شیعه بودند و طبعاً هر جا علویی قیام می‌کرد، نهضت او یک نهضت شیعی به شمار می‌رفت. بنابراین به قدرت رسیدن یک علوی در یک نقطه از جهان اسلام مساوی با ایجاد فضای شیعی در آن منطقه بود.

عبدالجلیل قزوینی رازی در کتاب «النقض» در این باره تعبیر رسایی دارد وی چنین نوشته است:

«علوی اصلی، الا امامی و شیعی نبود و نتواند بود و اگر نه باری زیدی»⁽²⁾

یعنی علوی اصیل حتماً شیعه امامیه بوده است و در غیر اینصورت زیدی می‌بوده است.

البته به تعبیر استاد رسول جعفریان تقریباً تمامی کسانی از سادات که رهبری قیام‌های ضد عباسی شرکت داشته‌اند، شیعه زیدی بوده‌اند. به دلیل این که آنها به تقیه اعتقادی نداشته و قیام مسلّحانه را از ویژگی‌های امام بر شمردند.⁽¹⁾

از طرف دیگر حکومت خلفای اموی و عباسی همیشه برای تحکیم مشروعیت اقتدار خود با سد استوار خویشاوندی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از جانب علویان روبرو بود؛ چرا که نسبتِ نزدیک سادات علوی (بنی الحسن و بنی الحسین) با پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم برای جامعه روشن و آشکار بود. این مشکل را خلفای عباسی هم داشتند اما چون آنان نسب به عباس یکی از عموهای پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم می‌بردند مشکلاتشان در این زمینه کمتر بود.

رهبری قیام‌های زیدی معمولاً بر عهده سادات بنی الحسن بود و بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد کلیه‌ی شرفای حسنی از نسل دومین پسرحسن بن علی‘، یعنی حسن مثنّی هستند⁽²⁾که دسته‌های معروف آن عبارتند از:

الف: شرفای مغرب: یک قرن یا بیش‌تر بعد از ورود اسلام به مراکش در سال 172 هجری این گروه نقش مذهبی و سیاسی مهمّی داشتند در این زمان یک علوی از نسل حسن بن علی‘ به نام شریف ادریس اول پسر عبدالله محض و برادر موسی الجَوْن اولین حکومت شرفای مراکش را بنیاد نهاد. اکثریت وسیعی از شرفای مغرب از نسل حسنیان و از فرزندان ادریس اول و پسرش ادریس دوم‌اند.

ب: شرفای یمن: از ابراهیم، پسر دیگر حسن مثنی، دودمان امامان رَسّی یمن از طریق قاسم الرّسی هستند که قیام و دولت زیدی در یمن را در سال 284 هجری سامان دادند.

ج: شرفای یمامه: از آخرین پسر عبدالله محض از طریق فرزندانش موسی الجَوْن، بنو اخیضر مکه و یمامه (350-251ق / 961-865م) وبعدها موسوی‌ها و هاشمی‌ها، بنوقتاده (امیران مکه،از 598ق / 1202-1201م به بعد)، بنوفلَیْته و سرانجام بنوصالح از غانه و نیز شرفای مشهور به سلیمانیه و سلیمانیان یمن و مکه از نسل داوود، پسر دیگر حسن مثنی هستند. اما شرفای طبرستان فرزندان زید یکی دیگر از برادران حسن مثنی (جدّ زیدیان طبرستان) (287-247ق / 861-900م) به شمار می‌آیند⁽¹⁾.

شرفای حسینی فرزندان جعفر صادق بن محمد باقر‘ نوه‌ی امام حسین علیه السلام از طریق علی بن الحسین زین العابدین علیه السلام هستند که امامان شیعه اثنی عشری تا امام دوازدهم متعلق به این نسل‌اند. همچنین رهبری معنوی اولین دولت اسماعیلی در یمن به سادات حسینی نسبت دارد و فاطمیان یا عبیدیان آفریقا از این نسل‌اند.⁽²⁾

حال به بررسی پنج دولتی که قبل از قرن چهارم بوسیله این سادات علوی ایجاد شد و یکی از عوامل زمینه‌ساز رشد شیعه در قرن چهارم به شمار می‌روند، می‌پردازیم:

1- دولت ادریسیان مغرب

1- دولت ادریسیان مغرب⁽¹⁾

محققان تاریخ اسلام معتقدند اولین دولت با حاکمیت امرای علوی و شیعه بعد از خلافت حضرت علی علیه السلام و امام حسن مجتبی علیه السلام ، دولت شیعی ادریسیان در شمال آفریقا در محدوده فعلی کشور مغرب (مراکش) بوده است⁽²⁾که موفق شد بیش از یک قرن در مغرب الاقصی نه تنها دولتی مقتدر و بادوام را به وجود آورد بلکه علاوه بر دفاع از موجودیت و مرزهای خود در برابر عباسیان و امویان (اندلس) قدم‌های مهمی را در اشاعه اسلام و تشیع در شمال آفریقا بردارد و اثرات خاص تمدنی از خود به جای بگذارد؛ به گونه‌ای که بعد از یازده قرن از افول حاکمیت آنها شهرهای بنیان گذاشته از طرف ادریسیان نظیر فاس از مهم‌ترین مراکز فرهنگی و تمدنی در مغرب به شمار می‌آید و سلسله سلاطین فعلی مراکش خود را با افتخار از اعقاب آنان قلمداد می‌کنند.

تاریخ به مانشان می‌دهد که پس از فتوحات اولیه مسلمانان در مغرب الاقصی، فرزندان ادریس بن عبدالله نخستین کسانی بودند که توانستند در میان قبایلِ پراکندة مغرب که هنوز اسلام در میان تعدادی از آنها نفوذی نیافته بود، علاوه بر نشر فرهنگ اسلام، وحدتی سیاسی پدید آورند و قبایل بربر که از ظلم و ستم و بی‌عدالتی حاکمان عرب وابسته به امویان و عباسیان به ستوه آمده بودند، گرد ادریس بن عبدالله از خاندان امام حسن مجتبی علیه السلام را گرفتند و به شعار عدالت‌خواهی او لبیک گفتند و طبعاً با حمایت بی‌دریغ خود از او و اعقاب او

تشکیل و تداوم این دولت شیعی در شمال آفریقا را به فعلیت رساندند به طوری که از دستاوردهای سیاسی و فرهنگی و جغرافیایی آن در طی قرون بعدی نمیتوان چشم پوشید اما مهم‌ترین اثر آن را باید دستیابی به هویت تاریخی و خودباوری در تحت لوای اعتقاد به اهل‌بیت علیهم السلام دانست⁽¹⁾.

تشیع چه به معنای عام آن یعنی دوستی و موالات اهل‌بیت علیهم السلام و چه به معنای خاص آن یعنی اعتقاد و پیروی از آنها کمابیش در مناطق مختلف جهان اسلام و در اعصار مختلف وجود داشته و طبعاً شمال آفریقا و اندلس نیز از این قاعده مستثنا نبوده است به همین دلیل می‌بینیم که ادریس بن عبدالله بعد از رویداد فخ(⁽²⁾) و سرکوب قیام حسین بن علی به دست عباسیان، احتمالاً با مشورت غلام خود راشد مغربی راه مغرب الاقصی را در پیش می‌گیرد و در این مسیر حتی از حمایت و همراهی برخی از صاحب منصبان عباسی که شیعه بودند نظیر «واضح» عامل برید مصر یاری می‌گیرد⁽³⁾.

تردیدی نیست که پیمودن مسیر طولانی او از حجاز تا مغرب الاقصی با وجود گماشتگان و جاسوسان خلیفه عباسی بدون یاری هواداران مکتب

اهل‌بیت علیهم السلام امکان‌پذیر نبوده است. این در حالی است که گفته می‌شود که علاوه بر ادریس برخی برادران او نظیر یحیی‌بن عبدالله و سلیمان‌بن عبدالله نیز به مغرب هجرت کردند و در آنجا به فرمانروایی رسیدند و فرزندان سلیمان نیز مدتها بر آن نواحی سیادت و حکومت داشتند⁽¹⁾.

ادریس بن عبدالله بعد از ورود به مغرب در ولیلی نزد رییس قبیله اوربه، اسحاق اوربی ساکن شد⁽²⁾. او مبانی فکری اسحاق را به سوی اسلام اهل‌بیت علیهم السلام شکل و عمق داد و این موجب شد تا تعلق خاطر وی به ادریس افزون شده و از اطاعت عباسیان خارج شود و با امام ادریس بیعت کند⁽³⁾.

اسحاق قبیله خود و چند قبیله دیگر بربر را بر دعوت او گرد آورد که در چهارم رمضان 172 ه- با او بیعت کردند⁽⁴⁾.

بدین ترتیب ادریس صاحب قدرت شد⁽⁵⁾. همچنین قبایل خارجی مذهب زناته لواته، سدراته و نفره به بنورستم پشت کرده، به او پیوستند و ادریس توانست به کمک آنها تلمسان را تصرف کند.

بربرها یکی به علت عصبیت و دیگری بسبب مطمئن بودن از اینکه سپاهیان و مأمورانی از خلافت عباسی در آن ناحیه وجود ندارد که با آنان به نبرد برخیزند، دعوت ادریس راپذیرفتند و از او حمایت کردند⁽⁶⁾.

قبایل اوربه و مغیله در راه ادریسیان همت گماشتند و دولت آنان را استوار کردند. قبایل زواغه و لواته و مدراته و غیاثه و نفزاوه و مکناسه و غماره نیز با او بیعت کردند⁽¹⁾و به فرمان او در آمدند و با نیروی جمعیت‌ها و قبایل خویش فرمانروایی آنان را مستقر ساختند و سرتاسر مغرب و سپس افریقیه را از قلمرو حکومت عباسیان جدا کردند⁽²⁾.

استقبال بربرها به عنوان ساکنان اصلی منطقه خصوصاً قبیله بزرگ اوربه و همراهی و فرمانبری رییس قبیله، اسحاق اوربی از ادریس بن عبدالله و پذیرفتن دعوت و امامت دینی و سیاسی⁽³⁾او این مسئله را اثبات می‌کند که زمینه‌های پذیرش دعوت علویان در آن منطقه بسیار مهیا بوده است و خلافت عباسی حتی در

اوج قدرت (زمان هارون) مانند امویان از مشروعیت و اقتدار در نواحی دور دست جهان اسلام برخوردار نبوده است. از شواهد تاریخی بر می‌آید که قبایل بربر حتی برانس آنها (شهرنشین‌ها) از نوعی خود مختاری برخوردار بودند، به عبارتی دیگر مثلاً در شهر ولیلی عامل و یا نماینده عباسی حکومت نمی‌کرد بلکه این رییس قبیله شهرنشین اوربه بود که صاحب اختیار شهر به شمار می‌رفت. با بیعت او با ادریس طبعاً تمام شهر و مناطق اطراف آن در اطاعت ادریس قرار گرفتند⁽⁴⁾و با دعوت اسحاق اوربی چند قبیله دیگر نیز بلافاصله با ادریس بیعت کردند⁽⁵⁾.

ادریسیان با توجه به اعتقاد مکتبی‌شان در مورد مساوات مسلمانان علاوه بر

آنکه امتیاز اجتماعی برابری با اعراب را به بربرها دادند بلکه با تشکیل بخش اعظم ارتش از بربرها، آنان را در فعالیت‌های نظامی خودنیز وارد کردند⁽¹⁾، و در کنار آنان اعراب مشرق و مغرب نیز وارد سپاه ادریسی شدند⁽²⁾.

بعدها بربرها در ادامه حکومت ادریسیان در قالب دولت بنی حمود نیز نقش محوری داشتند؛ چرا که بزرگ‌ترین تیره بازمانده علویان که خود از سلاله ادریسیان هستند، دولت بنی حمود است که پس از انقراض امویان در آغاز عصر ملوک الطوایف اندلس تأسیس شد⁽³⁾.

وقتی که دولت ادریسیان به دست منصور بن ابی عامر، سردار امویان اندلس، منقرض شد و مغرب الاقصی در زمره استان‌های اندلس درآمد، بازماندگان آنها تارومار شدند جمعی از آنان به اندلس آمدند. از میان آنان علی و قاسم پسران حمود بن میمون بن حمود، از نسل ادریس بودند که توانستند در جنگ میان امویان و بربرها، رهبری بربرها را به دست گرفته، خود به دولت برسند⁽⁴⁾.

جالب اینجاست که ادریس بعد از به دست گرفتن قدرت، بدون این‌که نگرانی خاصی از توطئه عباسیان داشته باشد، به جهاد با سرزمین غیر مسلمان تامسنا پرداخت و بعد از بازگشت به پایتخت خود مجدداً جهاد بر ضد قبایل غیرمسلمان را از سر گرفت⁽⁵⁾.

به نظر می‌رسد حضور عباسیان در آن منطقه به اندازه‌ای کم رنگ بوده که ادریس با فراغت خاطر به جهاد با غیر مسلمانان پرداخت و طبعاً از این راه حکومت نو پای او مشروعیت بیشتری در میان بربرهای مسلمان به دست آورد.

اقدام بعدی ادریس قبل از اینکه حرکت علیه عباسیان باشد، قیام بر علیه خوارج منطقه بود که طبعاً زیر فرمان عباسیان قرار نداشتند، ادریس موفق شد تلمسان در مغرب الاوسط را - که اقامتگاه قبیله زناته هوادار خوارج بود - را در سال 174 ه- تصرف کند⁽¹⁾. در این زمان بود که هارون الرشید با مشورت یحیی برمکی تصمیم به ترور ادریس گرفت. این رویداد اثبات می‌کند که عباسیان از این‌که مناطقی در دست خوارج باشد، آن‌قدر نگرانی نداشتند ولی اگر آن مناطق در دست علویان قرار می‌گرفت نگران می‌شدند؛ چرا که دقیقاً به قوی بودن پایه‌های مشروعیت علویان معترف بودند و طبعاً چون خود نیز با بهانه کردن «الرضا من آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم » به قدرت رسیده بودند از کارآیی و برد این امتیاز در میان علویان هراس داشتند.

این در حالی بود که آنها هیچ‌گاه این ترس و نگرانی را از خوارج نداشتند. به همین دلیل است که هارون تا زمانی که آن مناطق از مغرب الاوسط در دست خوارج است، آن‌قدر نگران نیست که افرادی را برای مسموم کردن رهبران آنها اعزام کند ولی به محض افتادن آن مناطق در دست ادریس علوی وی اقدام به فرستادن فرد یا افرادی برای مسموم کردن و کشتن ادریس می‌کند⁽²⁾.

البته یکی از نکات مهم در خصوص دولت ادریسیان، تأسیس این دولت

شیعی در عصر ائمه علیهم السلام است؛ چرا که قیام فخ در زمان امامت امام موسی بن جعفر علیه السلام اتفاق افتاد و ادریس بن عبدالله بلافاصله بعد از آن رویداد به شمال آفریقا هجرت کرد.

مسئله مهم این بود که امام معصوم وقت امام رضا علیه السلام درباره رهبر قیام و حرکت دینی و ظلم‌ستیزانه شمال آفریقا چه نظری خواهند داشت. امام رضا علیه السلام به رغم فشار و تبلیغات عباسیان با جمله‌ای مشهور بنیانگذار این نهضت و دولت شیعی را ستود و با تمجید از وی حرکت ظلم ستیزانه او را تأیید کرد.

متن روایتی که از امام رضا علیه السلام درباره شخصیت ادریس بن عبدالله نقل شده این است:

«قال الرضا بن موسی الکاظم‘: إدریس ابن عبدالله من شجعان أهل البیت والله ماترک فینا مثله.»⁽¹⁾

در این روایت امام رضا علیه السلام ادریس را از شجاعان اهل‌بیت علیهم السلام معرفی و او را تمجید می‌فرماید.

این روایت با متن دیگری در ادامه آن نیز نقل شده که به این شرح است:

«ادریس بن عبد الله الکامل من شجعان أهل البیت وساداتهم ووجهائهم وله فضل کبیر فی نشر الدین والعلم فی المغرب»⁽²⁾. ادریس بن عبدالله

از شجاعان و بزرگان و افراد موجه اهل‌بیت علیهم السلام است و برای او فضل بزرگی

در نشر دین و علم در مغرب (اسلامی) است.

این روایت بیانگر رضایت امام علیه السلام از ادریس رهبر قیام مردم شمال آفریقا علیه ظلم عباسیان است.

بنیان‌های مشروعیت علویان در جامعه آن روز به اندازه‌ای بود که بعد از رسیدن ادریس دوم به یازده سالگی و اعلام جانشینی وی⁽¹⁾نه تنها قبایل بربر از شمال آفریقا و اندلس به بیعت با او شتافتند، بلکه قبایل عرب منطقه نظیر أزد، خزرج و بنی یحصب نیز با او بیعت کردند⁽²⁾به گونه‌ای که سال اول حکومت وی به عام الوفود مشهور شد⁽³⁾.

البته وابستگی نسبی او از جانب پدر به عرب و از جانب مادر به بربر می‌تواند عامل مهمی در روی آوردن هر دو تیره عرب و بربر در آن منطقه به سوی او باشد اما تردیدی نیست که این تنها عامل نبود بلکه تسامح،سعه صدر و عدالت‌خواهی او که ویژگی مشهور حاکمان علوی و شیعی به شمار می‌رفت، موجب شد تا حتی اعراب زیادی از مناطق تحت تسلط اغلبیان و امویان به مغرب الاقصی روی آورده و در فاس اقامت کنند⁽⁴⁾.

ادریس دوم با اینکه در میان بربرها بزرگ شده بود اما دقیقاً به اهمیت توازن بین عرب و بربر پی برد و در تقسیم مسؤلیت‌ها این مسئله را رعایت می‌کرد.

این در حالی بود که در حکومت‌های همسایه او یعنی امویان اندلس و

اغلبیان (عامل عباسیان) روحیّه عرب‌گرایی مشهود بود و طبعاً ناآرامی‌ها و مشکلات خاص خود را پدید می‌آورد⁽¹⁾.

تسامح و شرح صدر ادریس دوم نیز موجب شد تا تعداد زیادی از اعراب مخالف با بنو اغلب و امویان از افریقیه و آندلس به دربار او پناه برند و در شهر فاس منزل اختیار کنند⁽²⁾.

بدین ترتیب مغرب الاقصی و خصوصاً فاس پایتخت ادریسیان عدالت‌جو، به مأمن بربرها و تیره‌های ستمدیده تبدیل گردید.

ادریس دوم پس از بنای شهر فاس و اسکان اعراب و بربرها و نیز اقلیت‌های مذهبی در آن، نظام دیوانی دولت خود را پی‌ریزی کرد. او از ابتدا به توازن مسؤلیت‌ها و مناصب دولتی میان عرب و بربر اهتمام داشت. از یک سو عُمیر بن مصعب أزدی را که از نظامیان مشهور عرب بود و در آغاز عصر بنی عباس به مغرب آمده بود به وزارت خود برگزید⁽³⁾و از سوی دیگر بهلول بن عبدالله بن عبدالواحد مطغری را از میان بربرها به عنوان وزیر دیگر خود برگزید⁽⁴⁾.

عبدالله بن مالک خزرجی انصاری را نیز به عنوان کاتب قرار داد⁽⁵⁾) و عامر بن محمد سعید قیسی را منصب قضا بخشید(⁽⁶⁾.

طبیعی بود با آرامش سیاسی و اجتماعی و سیاست صحیح توازن بین تیره‌ها و قبایل، قلمرو حاکمیت ادریسیان عصر طلایی اقتصادی خود را تجربه کند و طبعاً بر اقتدار حکومت ادریسیان افزوده شد؛ به گونه‌ای که دولت‌های همسایه به برقراری روابط تجاری با آن پرداختند و بیعت قبایل متعدد بربر شمال آفریقا با ادریس بن ادریس بن عبدالله و حمایت همه جانبه از او، وی را به عنوان قدرتمندترین حاکم ادریسی در آورد⁽¹⁾.

اما در مقابل نگرانی عباسیان از قدرت گرفتن علویان حتی بیشتر از قدرت گرفتن بازماندگان امویان بود؛ چرا که عباسیان چندی پیش جدا شدن اندلس از امپراتوری اسلامی و افتادن در دست عبدالرحمان اموی

«الداخل» را به عنوان یک واقعیت پذیرفته بودند و طبعاً ناشکیبایی که در مورد ادریس نشان دادند و افرادی را برای قتل او فرستادند، هیچ‌گاه در مورد عبدالرحمن داخل انجام ندادند و قدرت‌گیری او را در اندلس به نظاره نشستند و هیچ‌گاه تبلیغات گسترده‌ای را که علیه بازماندگان ادریس به راه انداختند⁽²⁾علیه بازماندگان عبدالرحمن داخل در اندلس نداشتند. به عبارتی دیگر عباسیان جریان اصلی معارض و جانشین خود را پسر عموهای طالبی خود از نسل حضرت علی علیه السلام می‌دانستند و در سرکوبی آنها و مکتب آنان از هیچ اقدامی فرو گذار نکردند و دقیقاً همان راهی را رفتند که امویان در سرکوبی شدید اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در پیش گرفته بودند.

متأسفانه این رویه به تدریج به یک اصل مهم در سنت سیاسی خلفا و به یک قاعده کلامی در میان اهل تسنن تبدیل شد؛ به گونه‌ای که در قرون بعدی

مخالفتی که با مکتب اهل‌بیت علیهم السلام در متون دینی تسنن به عنوان دین دولتی خلفا دیده می‌شود با هیچ رویه و حتی مکتب ضد اسلامی مشاهده نمی‌شود.

جانشینان ادریس دوم از محمد بن ادریس تا علی فرزند محمد تا زمانی که رویه‌ی اسلاف خود را داشتند، توانستند با اقتدار حکومت کنند اما هنگامی که یکی از نوادگان ادریس دوم به نام یحیی از مسیری که مردم از یک حاکم مسلمان انتظار داشتند خارج شد⁽¹⁾، با روی گردانی جامعه مواجه شده و با خلع او حکومت در دست عموزادگان وی از نسل عمربن ادریس قرار گرفت.

این رویداد این نکته مهم را اثبات می‌کند که جامعه تحت حاکمیت ادریسیان به نوعی رشد فکری - سیاسی رسیده بود که بتواند به راحتی حاکم غیر لایق را خلع کرده و شخص دیگری را جایگزین کند. این انتقال قدرت برای حکومت آل ادریس نیز مناسب بود؛ چرا که با حاکمیت

افراد با کفایتی نظیر علی بن عمر بن ادریس و سپس عموی او یحیی بن ادریس شوکت و دولت ادریسیان مجدداً اوج رسید⁽²⁾.

دولت ادریسیان که دهها سال در مقابل امویان اندلس، عباسیان و خوارج مقاومت کرده بود و از مشروعیت نسبتاً بالایی نیز در میان بربرها برخوردار بود به تدریج در محدوده حاکمیت فاطمیان قرار گرفت؛ قدرت شیعی مقتدری که مصر و شمال آفریقا را در بر گرفت و دامنه حکومت خود را تا شامات و حجاز گسترش داد اما به رغم انقراض حکومت ادریسیان در شمال آفریقا بازماندگان آنها به نام بنی حمود موفق شدند مدت‌ها بر بخش‌هایی از اندلس تسلط یابند.

حامیان آنها در اندلس نیز بربرها بودند که توانستند با استفاده از ضعف امویان اندلس نزدیک به نیم قرن بر بخش‌های جنوبی این سرزمین حاکم شده و شعائر شیعی را در آن مناطق ترویج کردند⁽¹⁾.

تأسیس دولت شیعی آل ادریس در منطقهای میان قلمرو دو خلافت شرق و غرب جهان اسلام آن روز یعنی عباسیان بغداد و امویان اندلس که در حال اوجگیری به سوی قدرت و شکوه خود بودند، در تاریخ اسلام از اهمیت ویژهای برخوردار است. ادریسیان از همان آغاز که پای به مغرب نهادند، از سوی قبایل بزرگ بربر مقبولیت عامّه یافتند و به رغم نفوذی که خوارج از سالیان پیش در میان برخی از قبایل مغرب یافته بودند، توانستند نخستین دولت شیعی مذهب آن منطقه را که مستقیماً نسبت بنیانگذار آن به علی بن ابی طالب علیه السلام می‌رسید، پایه گذاری کنند. انقراض سلسلة آل ادریس را برخلاف بسیاری از خاندان‌های حکومتی، باید بیشتر در یورش‌های دراز مدت قدرت‌های بزرگ اطراف جستوجو کرد نه در ناخشنودی مردم. این واقعیت را یاری مغربیان به واپسین افراد خاندان ادریس تأیید میکند. چرا که ادریسیان به رغم انقراض دولتشان، اعتبار خود را از دست ندادند همان‌طور که ابنخلدون چند قرن پس ازانقراض آنان معتقد است:

مردم هنوز از ادریسیان به نیکی یاد میکنند و بازماندگان آنها هنوز در «فاس» اقامت دارند.

بنابراین تعجبی ندارد که خاندان فعلی حاکم بر کشور مغرب از میان تمام خاندان‌ها و سلسله‌های متعددی بر آن سرزمین حکومت کرده‌اند، علاقه‌مند باشند

تا خود را منسوب به ادریسیان بدانند و لقب شریف و سادات را برای خود برگزینند⁽¹⁾.

جدول شماره 3: اسامی و مشخصات کلی امرای ادریسی در مغرب⁽²⁾

نام

فرمانروا

سال‌های

حکومت(هجری)

سال‌های

حکومت (میلادی)

ادریس اول

172-177

788-793

ادریس ثانی بن ادریس اول

177-213

793-828

ادریس ثانی بن ادریس اول

177-213

793-828

محمد بن ادریس ثانی

213-221

828-836

علی اول بن محمد

221-234

836-849

یحیی بن محمد

234

849

یحیی ثانی بن یحیی اول

علی ثانی بن عمر بن ادریس ثانی

یحیی ثالث بن قاسم بن ادریس ثانی

یحیی رابع بن ادریس بن عمر

292-310

904-922

حسن

310

922

نقشه شماره 4: گسترة دولت ادریسیان

2- دولت علویان طبرستان

یکی از دولت‌های شیعی که از اواسط قرن سوم هجری تا اوائل قرن چهارم هجری در دوران خلفای عباسی تأسیس شد، دولت علویان در طبرستان بود.⁽¹⁾رهبری این دولت را علویان شیعه مذهب به دست داشتند که از مخالفان جدی خلفای عباسی و نمایندگان محلی آنان به شمار می‌رفتند⁽²⁾.

علویان طبرستان در مدت حکومت خود برای خلافت عباسی بسیار مشکل‌ساز بودند. در بررسی سیر و علل تشکیل این دولت شیعی می‌توان به عوامل زیر اشاره کرد:

1- رفتار ظالمانه خلفای عباسی با علویان و شیعیان که موجب هجرت برخی از آنان به مناطق صعب العبور و دوردستی نظیر طبرستان شد.

2- ظلم و ستم نمایندگان خلفای عباسی در منطقة طبرستان و حاکمان محلی دولت طاهریان

که موجبات نارضایتی مردم منطقه را فراهم می‌آورد.

3- خصوصیات منحصر به فرد منطقة طبرستان (واقع شدن در کنار رشته کوه البرز و وجود جنگل‌های انبوه که دسترسی سپاهیان دستگاه خلافت را به آن نقطه دشوار می‌کرد).

رفتار و عملکرد مناسب علویان و تقید آنان به امور دینی را از مؤثرترین عامل در خوشنامی و گرایش مردم به آنها دانست. علاوه بر موارد فوق استقبال و پشتیبانی مردم منطقه از علویان، مهم‌ترین عامل اقتدار و تداوم حکومت رهبران علوی بود.

دربارۀ زمینه‌های تأسیس این دولت شیعی باید گفت: فشار خلفای عباسی بر سادات علوی موجب مهاجرت آنان به سوی ایران می‌شد و در ایران مناطق شمالی بهترین جا برای استقرار آنان بود. مردم نیز به سادات علوی گرایش داشته و همین گرایش، زمینه ساز حضور علویان در منطقه و قیام آنان علیه حاکمان عباسی شد. بعد از قیام فخ یحیی بن عبدالله که از قتل عام جان سالم به در برده بود به طبرستان آمد و بعدها نیز زمان متوکل که علویان مورد تعقیب بودند فرزندان اهل‌بیت علیهم السلام به مناطق دور دست و امن، مانند کرانه‌های دریای مازندران پناه می‌بردند⁽¹⁾.

در قرن سوم، مردم طبرستان بر اثر ظلم و ستم کارگزاران طاهریان، علیه آنان قیام کردند و جابر بن هارون را که فرمانروای آن نواحی بود، بیرون کردند. رهبران این قیام، محمد و جعفر شیعه بودند. لذا برای استواربخشی قدرت خود، تصمیم گرفتند از علویان برای به دست گرفتن رهبری قیام دعوت کنند. آنان به سراغ «محمد بن ابراهیم» رفتند که نپذیرفت و «حسن بن زید حسنی» را به آنان معرفی کرد. «حسن بن زید» که بعدها به نام داعی اوّل یا داعی کبیر لقب یافت، دعوت آنان را پذیرفت و به سوی طبرستان رفت. با رفتن وی به آن نواحی، عده‌ای از مردم غیر مسلمان نیز به دست او مسلمان شدند. او سپس روانه شرق طبرستان شد و ضمن درگیری با حاکمان طاهری، موفّق شد بر این منطقه تسلّط یابد وی بعد از پیروزی، در آمل استقرار یافت. پس از آن، ساری و گرگان، به ضمیمة گیلان و دیلم، جزو مناطقی بودند که مدت بیست سال توسط علویان اداره می‌شد. پس از وفات داعی کبیر در سال 270، برادرش محمد بن زید تا

وفاتش در سال 287، جانشین او بود و از آن پس فرزندان محمد تا ظهور و تاسیس دولت امام ناصر بر طبرستان حکم می‌راندند.

امام حسن بن علی بن عمر بن علی بن الحسین علیه السلام (230- 304) معروف به ناصر أطروش که مردی فقیه، عالم و شجاع بود، در سال 284 در خراسان قیام کرد و پس از یک دوره اختفا به گیلان و دیلم رفت و در آن‌جا به مدت سیزده سال مردم را به تشیع دعوت کرد. او سپس در سال 301 در ادامۀ حکومت علویان طبرستان به حاکمیت این سرزمین رسید. امام ناصر اطروش در سال 304 درگذشت ولی دولت امامت زیدی در طبرستان تا سال 316 و به روایتی تا 355 ادامه یافت. افکار و آراء امام ناصر و کمک‌های مادی و معنوی او به دولت امام هادی که همزمان دولت امامان زیدی را در یمن تاسیس کرده بود، به خوبی تعلق او را به شاخه نزدیک به امامیه نشان می‌دهد. امام ناصر بیش از آن‌که تحت تأثیر مستقیم تعالیم امام قاسم و امام هادی باشد، تحت تأثیر امامیه بود و در احکام طلاق و ارث و مسح پا در وضو، بر وفق مکتب امامیه فتوا می‌داد تا آن‌جا که برخی او را اثناعشری دانسته‌اند. روند نزدیکی زیدیه به امامیه در ایران بعد از امام ناصر نیز ادامه یافت؛ به گونه‌ای که در اوج اقتدار زیدیه در دیلم و طبرستان و در زمان تسلّط آل بویه بر دارالخلافه بغداد، زیدیه بیش از هر زمان دیگری به امامیه نزدیک شد. همان‌طوری که قبلاً اشاره شد در این مقطع، آنان قول به جواز امامت مفضول را کنار نهادند و درباره صحابه همچون امامیه قضاوت کردند. ابن خلدون معتقد است:

علویان طبرستان هنگامی که در میان دیلمیان آشکار شدند دیر زمانی درنگ کردند تا آنکه بر آن ناحیه استیلا یافتند آنگاه پس از آنکه کارعلویان پایان یافت و دیلمیان به تسخیر فارس و عراقین

همت گماشتند، سالیان دراز درنگ کردند تا آنکه اصفهان و فارس را متصرف شدند و سپس بر بغداد و خلیفه هم استیلا یافتند⁽¹⁾.

بنابراین از دیدگاه ابن خلدون دولت مقتدر آل بویه در قرن چهارم ادامۀ حکومت علویان طبرستان به شمار می‌رود. با این اوصاف می‌توان گفت: دولت علویان طبرستان، نخستین دولتی است که در شرق اسلامی به دور از تأیید خلفای عباسی تشکیل شد. این دولت تهدیدی جدی برای خلافت عباسی بود و آنها به هر قیمت که بود در صدد نابودی آن بودند.⁽²⁾یک بار یعقوب لیث را تحریک کردند تا این دولت را از بین ببرد⁽³⁾. در عین حال آشفتگی اوضاع عراق و جنوب ایران به واسطه قیام زنگیها در سال 255 ه-، و نیز در هم ریختگی اوضاع خراسان در درگیری بین صفاریان و طاهریان سبب شد تا طبرستان برای مدتها در آرامش بسر ببرد و به تعبیر مرعشی «این مدت داعی در طبرستان با استقلال حکومت کند».(⁽⁴⁾) البته دولت علویان طبرستان در اواسط قرن سوم از درون تضعیف شد⁽⁵⁾و نهایتاً از میان رفت.

مهم‌ترین علل زوال دولت علویان را در چند مورد ذیل می‌توان خلاصه کرد:

الف) جنگ‌های مکرر علویان با طاهریان و سامانیان؛

ب) جنگ‌های همزمان در چند ناحیة مختلف؛

ج) نداشتن برنامه حکومتی؛

د) اختلافات داخلی که ناشی از برداشت‌های متفاوت حاکمان آنها عقائد مذهب زیدیه بود.

یکی از ماندگارترین کارهای علویان طبرستان بازسازی حرم ائمه شیعه و بزرگان اهل‌بیت علیهم السلام است. اقدامات برخی از امرای علوی نظیر داعی صغیر در بازسازی حرم حضرت علی علیه السلام و امام حسین علیه السلام و همچنین بنای حرم حضرت عبدالعظیم علیه السلام از سوی محمد پسر زید در این باره قابل ذکر است. همچنین علویان به سادات و نوادگان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در عراق و حجاز کمک‌های زیادی کردند و به علویان یمن نیز در رسیدن به قدرت یاری نمودند.

جدول شماره 4: اسامی و مشخصات کلی امرای علوی طبرستان⁽¹⁾

نام فرمانروا

سال‌های‌حکومت(هجری)

سال‌های‌حکومت(میلادی)

الحسن بن زید

250-270

864-883

محمد بن زید

270-287

883-900

تسلط موقت حکومت سامانی

287-301

900-913

الناصر، الحسن بن علی الاطروش

301-304

913-916

الحسن بن القاسم

304-316

916-928

نقشه شماره 5: گسترة حکومت شیعی علویان طبرستان

3 - دولت ائمه بنی رسی در یمن

3 - دولت ائمه بنی رسی در یمن⁽¹⁾

تشیّع در یمن، نسبت به نواحی دیگر انتشار بیشتری داشت و تمایلات شیعی از دیرباز در بین مردم این منطقه دیده می‌شد. شاید بتوان این تمایلات را با آمدن امام علی علیه السلام به یمن در آخرین سال حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم مرتبط دانست. به هر حال، بسیاری از قبایل یمنی - چه آن‌ها که در یمن بودند یا قبایل مهاجر به عراق - به گرایش‌های شیعی مشهور بودند. این امر در کنار دور بودن این سرزمین از مرکز خلافت، سبب شده بود تا داعیان و مبلّغان فرقه‌های شیعی در آنجا فعالیت

بیشتری داشته باشند. گزارش‌هایی از وجود شیعیان دوازده امامی در دست است که نشان می‌دهد با امامان معصوم علیهم السلام و وکیلان آنان در ارتباط بودند. در خبری نقل شده است که گروهی از شیعیان یمن برای دیدار امام حسن عسکری علیه السلام به سامراء آمدند⁽¹⁾. همچنین از حضور وکیلان امام دوازدهم در یمن سخن به میان آمده و از برخی از اینان و شیعیان یمنی، که موفق به دیدار امام علیه السلام شده بودند، مانند فضل بن یزید، حسن بن فضل، جعفری و شمشاطی⁽²⁾نام برده شده است.

بنی رسی در بعضی از کتاب‌های تاریخی به نام بنی طباطبا مشهورند که جد بزرگ آنها به نام قاسم الرسی متوفای سال 246 ه- (860 م) از نوادگان امام حسن‌بن علی بن ابی طالب علیه السلام بوده است. در سال 220، امام قاسم بن ابراهیم الرسی (170- 246) برادر امام محمد بن ابراهیم (ابن طباطبا) که از سرآمدان عصر خود و متکلم و فقیهی وارسته بود، دعوت به خویشتن کرد و علویان به‌شکلی فراگیر با او بیعت کردند، که از آن به «البیعهْ الجامعهْ» یاد شده است. هرچند دعوت وی در آن مقطع با موفقیت زیادی همراه نبود و او سرانجام به حجاز رفت و در سال 246 در «رس» بدرود حیات گفت، ولی او که شخصیتی ممتاز داشت، با طرح اندیشه‌های خود به تفکرات زیدیه بالندگی خاصی بخشید و با رشد زیدیه در دیلم و یمن، مکتب و تعالیم او پیروانی یافت که از آنان با نام «قاسمیه» یاد شده است. اندیشه و تعالیم امام قاسم در دیلم رقیب ناصریه به شمار می‌آمد و در یمن تا به امروز به عنوان تنها نماینده زیدیه و درقالب مکتب هادویه امتداد یافته است. امام قاسم رسی اگرچه همچون امام هادی امامت را از اصول دین معرفی نکرد ولی

برای آن، نقش برجسته‌ای قائل شد و در این زمینه دو رساله به نام‌های تثبیت الامامة و الرد علی الرافضة تألیف کرد. امام قاسم امامت را همچون نماز و روزه از فرایض و امری از طرف خداوند دانست. لذا با رد شورایی یا موروثی بودن امامت، قائل به نص جلی بر علی علیه السلام و حصر آن در فرزندان فاطمه÷ شد و به ادله عقلی و نقلی (چون حدیث ثقلین) بر این امر استدلال کرد. ضمن این‌که دعوت علنی و ترک تقیه - گرچه با زبان را کافی دانست و شرط خروج با شمشیر را حذف کرد - چرخشی که نمی‌توان آن را با عدم تحرک و رکود خود امام قاسم از زمان اخذ بیعت تا وفات بی‌ارتباط دانست. امام قاسم رسی آغازگر دوره‌ای در تاریخ زیدیه بود که مشخصه آن قول به نص جلی و اعتقاد ویژه به اصل امامت و در نتیجه قوت جریان نزدیک به امامیه در میان فرق زیدیه است. پس از وی امام یحیی‌بن الحسین بن القاسم الرسی (245-298) معروف به امام هادی که از برجسته‌ترین شخصیت‌های علوی در زمان خود بود، در سال 280 پس از ورود به یمن به عنوان امام زیدیه دعوت به خویش کرد و از مردم بیعت گرفت.

ابن خلدون می‌نویسد:

او در صعده دعوت آشکار کرد. او را الهادی الی الحق لقب دادند و در سال 288 در حیات پدرش حسین، با او بیعت کردند ولی اندکی بعد به دلیل عدم استقبال مردم به حجاز بازگشت. امام هادی مجدداً در سال 284ق برای دعوت مردم به یمن بازگشت و سلسله امامان زیدی را که امامان قاسمی نیز خوانده می‌شوند، پایه‌گذاری کرد. الهادی الی الحق جماعتی از پیروانشان و مردم دیگر را گرد آورد و با ابراهیم بن یعفر و اسعد بن یعفر ششمین نسل از اعقاب تبعهای صنعاء جنگید و صنعاء و نجران را از آنان بستد و به نام خود سکه

زد. بنی یعفر پس از چندی همه را از او باز پس گرفتند و او به صعده بازگشت و در سال 298 پس از ده سال فرمانروایی از دنیا رفت⁽¹⁾.

امام هادی، صعده را مرکز فعالیت خود قرار داد که تا به امروز مرکز زیدیه با همان گرایش است. البته این تذکر ضروری است که امام هادی و جانشینان او تا قرن‌ها موفق نشدند بر تمام یمن مسلط شوند. دوران امامت آنان معمولاً با کشمکش‌ها و درگیری با سایر حکومت‌ها و رقیبان اعم از داخلی و خارجی همراه بود که در ادامه به‌طور گذرا به آن اشاره خواهد شد. امام هادی با ارتقا بخشیدن به عقیده امامت در حد یکی از اصول دین، آن را به‌جای اصل «المنزلة بین المنزلتین» در مکتب اعتزال نشاند و اصول پنج‌گانه مذهب زیدی را توحید، عدل، وعد و وعید، امامت و امر به معروف و نهی از منکر دانست و برای احراز مقام امامت شروطی تکمیلی قائل شد که تنها بر خود او منطبق

بود، مانند دعوت علنی به خود، خروج با شمشیر، عمل به کتاب و سنت، اعلم مردم زمان خود بودن، از فرزندان حسن و حسین بودن، آمر به معروف و ناهی از منکر بودن، شجاعت، سخاوت، تقوا، تواضع و عدالت. او برای بیعت مردم در امر امامت نقشی قائل نبود و اجماع را شرط می‌دانست؛ چرا که در نظر امام هادی امامت منصبی است که از جانب خداوند اعطا می‌شود و خواست مردم در آن دخالت ندارد، هرچند تبعیت مردم شرط قیام امام است.

به نظر او مردم می‌توانند در صورت ارتکاب کبیره امام را از مقام خود عزل

کنند اما در صورت عدم تبعیت مردم از امام جامع‌الشرایط، امامت امام به قوت خود باقی است و او باید هجرت کند و کنار بنشیند. نظریه اخیر او توجیهی برای صلح امام حسن علیه السلام و کنار نشستن امام قاسم رسی نیز هست. با توجه به نظریه امام هادی در رد اجماع و شورا در مسئله امامت و همین‌طور اعتقاد به برتری علی علیه السلام و وجود نص پیامبر بر آن حضرت و حتی بر حسن و حسین، برای او خلافت شیخین ناپذیرفتنی است. امام هادی نیز کتابی داردبه نام «تثبیت الامامه» که در آن به بررسی مسئله خلافت و جانشینی پس از پیامبر پرداخته و بر رد خلافت شیخین و ادله مورد ادعای آنان استدلال کرده است. امام هادی در فقه نیز تابع اجتهاد خود بود و به روایات اهل تسنن توجه و نظری نداشت و از او منقول است که دو کتابی که عامّه آنها را صحیح می‌نامند (صحیح بخاری و صحیح مسلم)، از صحت بی‌بهره‌اند. این نگرش در طی قرون متمادی تاکنون در مذهب هادوی وجود داشته و بی‌اعتنایی به حدیث و فقه اهل‌تسنن کاملاً روشن است. امام هادی علیه السلام همچنین اعتقاد به نص بر امامت علی علیه السلام و حسن و حسین‘ را مورد تأکید قرار داد و تقیه را جایز شمرد و در مجموع، بیش از گذشته، زیدیه را به امامیه نزدیک کرد. وی را از مروجین بزرگ مذهب زیدی در یمن دانسته‌اند و او را به دادگستری و دینداری ستوده‌اند. امام هادی علیه السلام با خلفای فاطمی مصر نیز روابط نزدیک داشت و مرکز دولت او صعده بود و تلاش کرد تا قلمرو حکومت خود را توسعه دهد. وی در جنگ با قرامطه نیز شرکت جست و یک بار هم شهر مهم صنعا را تصرف کرد. میزان تأثیر او به حدی بود که گفته می‌شود مسیری که امام هادی علیه السلام ترسیم کرده بود با نوساناتی در عرصه سیاسی و مذهبی یمن در قرن چهارم تا دوران معاصر نیز ادامه یافت. و سلسله امامان زیدی یمن تا بیش از ده قرن با فراز و نشیب‌هایی دوام یافت و حدود پنجاه امام در رأس آن قرار گرفتند.

جدول شماره 5: اسامی و مشخصات کلی ائمه رسی در یمن تا ابتدای قرن چهارم(⁽¹⁾)

نام امام یا فرمانروا

سال‌های‌حکومت(هجری)

سال‌های‌حکومت(میلادی)

القاسم الرسی، ترجمان الدین

246-280

860-893

یحیی، الهادی الی الحق

280-298

893-910

ابوالقاسم محمد، المرتضی

298

910

4- دولت آل اخیضر در یمامه

مؤسس این دولت، محمد بن یوسف بن ابراهیم بن موسی الجون بن عبدالله بن حسن المثنی بود⁽²⁾.

نخست برادرش اسماعیل بن یوسف در بادیه حجاز به سال 252 قیام کرد و مکه را به تصرف خود در آورد. بعد از او برادرش محمد به یمامه رفت و آنجا را نیز متصرف شد. پس از او فرزندانش وارثان دولت او شدند تا آنگاه که قرمطیان بر آنان غلبه یافتند⁽³⁾.

ابوالفرج اصفهانی در کتاب مقاتل الطالبیین می‌نویسد:

«در ناحیه یمامه نیز گروهی از طالبیین به نام بنی اخیضر به قتل رسیدند که نسب آنها به دست مانرسیده است. پس از آن بر آن نواحی مستولی شدند و کارشان بالا گرفت و این جریان در زمان

قدرت قرامطه بود و چون آن بلاد حصارهای محکمی داشت، قرامطه نتوانستند آن حدود را از چنگ بنی اخیضر بیرون آورند»⁽¹⁾.

شواهد نشان می‌دهد آل اخیضر مذهب شیعه زیدی داشتند ناصر خسرو در سفرنامه خود می‌نویسد: آنها در اذان و اقامه «حی علی خیر العمل» و «محمد و علی خیر البشر» می‌گویند.⁽²⁾

دکتر نزار عبد اللطیف معتقد است:

اخیضریون علویانی بودند که به مذهب شیعه زیدی تعلق داشتند ولی شواهدی وجود ندارد که در آن زمان ساکنان یمامه نیز به مذهب زیدی تحول پیدا کرده باشند.⁽³⁾دکتر صالح بن سلیمان پژوهشگر حجازی بر این باور است که دعوت به سوی اهل‌بیت علیهم السلام و تشیع قبل از آل اخیضر به یمامه رسیده بود و احتمال دارد محمد اخیضر از مساعدت بستگانش از بنی جعفر بن کلاب برای حاکمیت بر آن منطقه بهره برده باشد⁽⁴⁾. مرکز حاکمیت این خاندان شهر خضرمه بود⁽⁵⁾.

جدول شماره 6: اسامی و مشخصات کلی فرمانروایان آل اخیضر در یمامه(⁽¹⁾)

نام

فرمانروا

سال‌های‌حکومت(ه-)

سال‌های‌حکومت(م)

توضیحات

اسماعیل بن یوسف الأخیضر

حدود سنۀ 250-255

864-869

تسلّط بر مکه

أبو عبدالله محمد بن یوسف

حدود سنۀ 255-316

869-928

فتح یمامه

محمد بن یوسف

316

928

جنگ با قرامطه

حسن بن اسماعیل

نسب او را مشکوک می‌دانند

أبو جعفر احمد بن حسن

أبو عبدالله محمد بن احمد

350

961

محمد بن احمد

شکست از قرمطیان

نقشه شماره 6: حدود تقریبی آل رسی در یمن و آل اخیضر در یمامه

5- دولت اسماعیلی در یمن

در میان نهضت‌های علوی بر ضد خلافت عباسی، جنبش‌های اسماعیلی از اهمیت خاصی برخوردار است؛ زیرا مبارزات و نبردهای سخت و خستگی‌ناپذیرشان صدمات سختی بر پیکر سازمان دولت و خلافت عباسی و کارگزاران آن وارد ساخت و نقش بسزائی در تجزیه و فروپاشی آن داشته است.

ایام امامت حسین بن احمد به خاطر انتشار آیین اسماعیلیه در اکثر سرزمین‌های اسلامی دوره‌ای شاخص شد. وی در سرزمین یمن علی بن فضل یمنی و ابی القاسم رستم بن فرج بن حوشب الکوفی را گماشت. آنها با ورود به یمن در سال 268 هجری برای نشر آیین اسماعیلیه، موفقیت‌های زیادی را کسب کردند. ابن حوشب و علی بن فضل نیز مانند حمدان قرمط دارالهجره‌های مستحکمی در پایگاه‌های کوهستانی که مراکز فعالیتشان بود، ایجاد کردند و از آنجا دعوت را سریعاً به نقاط دیگر گسترش دادند. پایگاه اصلی ابن‌حوشب در عدن در نزدیکی جبل مَسْوَر قرار داشت. سپس

ابن حوشب بنائی مستحکم در کوه لاعة - کوه لاعة در جنوب صنعاء قرار دارد - بنا کرد. وی سربازانش را در آنجا مستقر کرد تا به صنعا یورش ببرند و طائفه بنی یعفر را از آنجا بیرون کنند. علی بن فضل نیز ابتدای فعالیت خود را در جَنَد، در نواحی جنوبی متمرکز کرده بود. دیری نگذشت که با حمایت بنی‌همدان و دیگر قبایل مهم یمنی، دعوت اسماعیلیه به سرعت در یمن گسترش یافت؛ به گونه‌ای که با فتح شهر صنعا در 293ق/906م به دست علی بن فضل، تقریباً تمامی یمن تحت نفوذ داعیان اسماعیلی درآمد. البته طی دهه‌های بعدی اسماعیلیان یمن قادر به حفظ این فتوحات نبودند و بخش مهمی از نواحی تسخیر شده را به زیدیان که دولت

مستقلی در 280ق/893 م در یمن تأسیس کرده بودند، واگذاردند. ابن حوشب داعیانی به سوی یمامه، عمان، بحرین، سِند، هند، مصر و مغرب فرستاد. سفیران او در مغرب اباسفیان و حلوانی بودند، ابن حوشب به آنها توصیه کرده بود که از یکدیگر فاصله بگیرند و

همواره با اعمالشان مردم را برای ظهور مهدی و دولتش آماده کنند.

جدول شماره 7: مشخصات کلّی دولت‌های شیعی در قرن دوم و سوم

نام

دولت

محدوده

جغرافیایی

سال

تأسیس و انقراض

مدت

حکومت

بنیانگذار

تفکر

غالب

هجری

میلادی

ادریسیان مغرب

الاقصی

187-338

949-803

146

ادریس‌بن عبدالله‌بن الحسن

زیدی

علویان

طبرستان

316-250

928-864

66

حسن بن زید بن محمد

زیدی

آل اخیضر

یمامه - مکه

305-251

918-865

54

اسماعیل‌بن یوسف الاخیضر

زیدی

ائمه بنی رسی

یمن - صعده

700-280

1301-893

420

امام قاسم رسی

زیدی

اسماعیلیان یمن

یمن - صنعا

سال

تأسیس: 293ه-

سال

تأسیس: 906م

ابن حوشب - علی‌بن فضل

اسماعیلی

6- امارت‌های محلی

الف: امارت بنی الحسن در ینبع

ینبع در ساحل دریای سرخ و نزدیک به مدینه از نقاط آباد حجاز به شمار می‌رفته است.

مقدسی می‌نویسد:

ینبع بزرگ و پر آب و دارای باره‌ئی استوار است. آباد و پر نخل‌تر از یثرب است. دژی استوار و بازاری گرم دارد دو دروازه دارد که جامع نزد یکی از آنها است.⁽¹⁾

طبری در وقایع سال دوم هجرت از حرکت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به سمت ینبع می‌نویسد:

و در همین سال پیمبر با مهاجران به تعرض کاروانهای قریش که سوی شام می‌رفت برون شد و این را غزوه ذات العشیره گفتند و تا ینبع رفت. در این سفر ابو سلمة بن عبد الاسد را در مدینه جانشین کرد و پرچمدار وی حمزة بن عبد المطلب بود⁽²⁾.

ذهبی در تاریخ اسلام ذیل خبر غزوه ذات العشیره از اقامت یک ماهه رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم احتمالاً به همراه حضرت علی علیه السلام و برخی اصحاب نظیر عمار یاسر در ینبع چنین گزارش می‌دهد: «عن عمّار بن یاسر قال: کنت أنا وعلیّ بن أبی طالب رفیقین فی غزوة العشیرة من بطن ینبع. فلما نزلها رسول الله صلّی الله علیه وسلّم أقام به شهرا»⁽³⁾.

منطقه ینبع از نقاطی بود که حضرت علی علیه السلام به آبادانی آن همت گماشت و

اوقافی را در آن ایجاد کرد که پس از آن حضرت فرزندانش متولی آن بودند.

ابن عساکر می‌نویسد:

ینبع حصن به نخیل وماء وزرع وبها وقوف لعلی بن أبی طالب یتولاها ولده.⁽¹⁾

در وقایع محاصره خانه عثمان نوشته‌اند که عثمان از حضرت علی علیه السلام خواست به ملک خود درینبع برود.

در واقعه قیام مردم مدینه علیه یزید در سال 63 هجری امام زین العابدین حرم خود و کسانی که به او پناه آورده بودند را در ینبع جای داد.

طبری می‌نویسد:

محمد بن عمر گوید: وقتی مردم مدینه عثمان بن محمد را از مدینه برون کردند مروان بن حکم با علی بن حسین سخن کرد و گفت: «ای ابو الحسن: مرا حق خویشاوندی هست، حرم من با حرم تو باشد.» گفت: «چنین می‌کنم.» و مروان حرم خویش را پیش علی بن حسین فرستاد که او حرم خویش را با حرم مروان ببرد و در «ینبع» جای داد.⁽²⁾

بر اساس همین سوابق از قرن سوم به بعد بر اثر فشار عباسیان بخشی از احفاد امام حسن مجتبی علیه السلام از نوادگان حسن مثنی منطقۀ ینبع را برای استقرار برگزیدند.

مقدسی می‌نویسد:

«ینبع.. اکثریت مردمش از بنی الحسن هستند.»⁽³⁾

ابن خلدون هم از تسلط بنی الحسن بر ینبع چنین یاد می‌کند؛ «در بادیه‌های «ینبع» بنی حرب از فرزندان عبدالله بن الحسن بن الحسن و بنی عیسی فرزندان عیسی بن سلیمان بن موسی الجون زندگی می‌کردند.»⁽¹⁾آنها به تدریج امارت آنجا را در دست گرفتند.

ابن خلدون می‌نویسد:

فرزندان حسن بن الحسن همه در ایام حکومت هواشم بر مکه، در نهر العلقمیه از وادی ینبع می‌زیستند و در بادیه از جایی به جایی کوچ می‌کردند. چون قتادة بن ادریس بن مطاعن در میان آنها پدید آمد، قوم خود یعنی فرزندان مطاعن را گرد آورد و آنان را سامان بخشید و امارتشان را به دست گرفت.⁽²⁾

به نظر می‌رسد این امارت علوی‌نشین که امارت آن در دست فرزندان موسی الجون بن عبدالله بن محض بود⁽³⁾با اعتقادات زیدیه اداره می‌شد⁽⁴⁾چرا که بنی

الجون که تیره‌ای از آنها بنام بنی الاخیضر نیز در یمامه حکوت را به دست گرفتند، مشهور به زیدی مذهب بودند.

مقدسی نیز از خصومت میان سنّیان و شیعیان

ینبع در قرن چهارم سخن می‌گوید.⁽¹⁾بعدها ابن علیف⁽²⁾شاعر یمنی که در تشیع خود بسیار استوار بوده امرای علوی ینبع را مدح کرده است⁽³⁾.

به نظر می‌رسد در اواخر قرن سوم با ضعف خلافت مرکزی عباسی همان‌طوری که در یمامه و یمن دولت‌ها و امارت‌های علوی تأسیس شد، ینبع نیز از این قاعده مستثنی نبود و به تدریج بنی الحسن در آنجا به نوعی امارت محلی مستقل دست یافتند.

علاوه بر موارد یاد شده در قرن دوم در سال 127 هجری قمری عبدالله بن معاویه بن عبدالله جعفر بر مناطقی از ایران نظیر ری، اصفهان، فارس، دینور و نهاوند تسلط یافت، گرچه دولت او دوامی نکرد⁽⁴⁾ولی مورخان همین دوره کوتاه را ستوده‌اند⁽⁵⁾.

نقشه شماره 7: امارت محلی بنی الحسن در ینبع

ب: امارت مستقل ابوالحسن مادرایی در ری

شهر ری تا اواخر قرن سوم یک شهر سنّی‌نشین محسوب می‌شد⁽¹⁾ولی با حاکمیت شخصی به نام ابوالحسن مادرایی به تشیّع گروید. داستان تشیع این شهر را یاقوت حموی در معجم البلدان چنین می‌نویسد:

وکان أهل الریّ أهل سنّة وجماعة إلی أن تغلب أحمد بن الحسن المادرانی علیها فأظهر التشیع وأکرم أهله وقرّبهم... وتغلبه علیها فی سنة 275.⁽²⁾

مردم ری اهل تسنن و جماعت بودند تا اینکه احمد پسر حسن مادرانی بر ری چیره شد و تشیع را آشکار کرد و مردمش را بزرگ داشت. پس مردم به گرد او فروآمدند و برای نزدیک شدن به وی کتابها برای او نگاشتند.

حموی در ادامه می‌نویسد: «عبد الرحمن بن ابی حاتم کتابی در ستایش اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نگاشت و این به روزگار معتمد بود که به سال 275 بر ری چیره شد و پیش از آن احمد خدمتگزار کوتکین پسر ساتکین ترک بود. او بر ری چیره شد و تشیع آشکار کرد که تا امروز (قرن هفتم) چنان است.»⁽¹⁾

بنابراین در سال 275 ق، ابوالحسن احمد بن حسن مادرانی (مادرایی) شیعه امامیه موفق شد⁽²⁾در ری حکومت مستقل اعلام کند. اهل ری، که اهل تسنن بودند، به واسطه حکومت او شیعه شدند و این زمانی بود که حکومت عباسی در اقتدار قرار داشت و امام حسن عسکری علیه السلام را در جوانی به شهادت رسانده و دوران غیبت صغرای امام زمان آغاز شده بود⁽³⁾اما علت معتقد شدن بیشتر مادرایی به امامت اهل بیت علیهم السلام و تلاش او برای گسترش تشیع نامه‌ای بود که امام زمان خطاب به وی نوشت⁽⁴⁾که در گفتار مربوط به تأثیر رهبری سیاسی امام مهدی در عصر غیبت صغرا به آن اشاره خواهیم کرد.

ج: خاندان بنی دلف در عراق عجم

«بنی دلف» (به ضم دال و فتح لام) یکی از خاندان‌های شیعه است که به مدت هفتاد و پنج سال (285 -210ه- ق) در منطقۀ جبال یا عراق عجم تحت لوای عباسیان حکمرانی نمود. در این مدت شش تن از افراد این خاندان به فرمانروایی رسیدند⁽¹⁾. این خاندان، در اصل از تیره بنی عجل شاخه‌ای از بنی بکر بن وائل به شمار می‌رود که ابتدا در «حیره»⁽²⁾و سپس از زمان بنی امیه در «همدان» اقامت داشتند⁽³⁾. قاسم بن عیسی بن ادریس بن معقل عجلی کرجی اولین فرد از این خاندان بود که در زمان هارون به ولایت فارس و جبال رسید. نام این حکومت نیز برگرفته از کنیه وی، با

عنوان «ابودلف» می‌باشد⁽⁴⁾. او در نزاع بین مأمون و امین، جانب امین را گرفت. در سال 195 نیز به دستور او، همراه با علی بن عیسی بن ماهان به نبرد با طاهر بن حسین پرداخت. با کشته شدن «ابن ماهان»، طاهر درخواست بیعت با مأمون را از وی نمود اما او با اظهار بی طرفی، به کرج - مابین اصفهان و همدان که در فارسی کره نامیده می‌شود⁽⁵⁾، رهسپار گردید⁽⁶⁾. پس از مدتی نیز از سوی «مأمون» به امارت همین منطقه منصوب شد.

به علت خشم معتصم بر وی با وساطت برخی از رجال حکومتی «أبودلف» از این منطقه تبعید و به ولایت دمشق منصوب گردید⁽¹⁾. همچنین وی از فرماندهان سپاه «افشین»، درجنگ بابک خرمدین نیز بوده است⁽²⁾.

پس از وی فرزندش «عبدالعزیز» در سال 252 از سوی وصیف، ولایت جبال را دریافت کرد، اما در سال 253 در نبرد با موسی بن بغا که از سوی معتز خلیفه ولایت جبال را یافته بود، شکست خورده و به قلعه زر در حوالی کرج پناه برد⁽³⁾. پس از آن «دلف بن عبدالعزیز» که از سوی پدر در جندی شاپور و تستر عامل خراج بود به حکومت رسید اما با کشته شدن وی در سال 265، احمد فرزند عبدالعزیز، که از سرداران یعقوب لیث صفاری به شمار می‌رفت از سوی وی به امارت برگزیده شد⁽⁴⁾. با خصومتی که بین بنی عباس و خاندان صفاری به وجود آمد، معتمد ولایت کرمان و پارس را به احمد داد. او نیز علیه عمرولیث طغیان نموده و به خدمت معتضد عباسی

درآمد⁽⁵⁾.

پس از فوت «احمد» در سال 280، «معتضد» با وجود اختلاف در بین برادران وی، سرانجام در سال 281 فرمان حکومت اصفهان و کرج را برای

عمربن عبدالعزیز فرستاد⁽¹⁾. با نافرمانی که از سوی وی صورت گرفت، خلیفه در سال 282 «بکر» را به جای وی گماشت، بکر نیز شورش نمود⁽²⁾. در حالی که معتضد، «وصیف» را به نبرد با وی فرستاده بود، بکر به همراه یارانش در سال 284 به محمد بن زید علوی در آمل پیوسته و در سال 285 در همین شهر وفات یافت⁽³⁾.

همچنین در سال 284 یکی دیگر از فرزندان عبدالعزیز با نام «حارث»، مشهور به «ابولیلی»، که در خدمت معتمد بود، شورش نمود. وی توسط عمر بن عبدالعزیز که اکنون به خدمت دستگاه خلافت درآمده بود، زندانی شد. پس از فرار، شورش را ادامه داده و در نبرد با خلیفه کشته شد. بدین ترتیب حکومت سیاسی این خاندان در منطقه جبال پایان یافت⁽⁴⁾.

آبادانی شهر «کرج أبی دلف» که به دست جد وی ساخته شده بود و به «بلاد» شهرت یافت از اقدامات أبودلف است⁽⁵⁾. همچنین ابو دلف به جلسات شعری نیز که با حضور وی و دیگر شاعران برگزار می‌شد، شهرت یافته است.⁽⁶⁾

در منابع تاریخی، از دلفیان با عنوان شیعه و غلات یاد می‌شود⁽⁷⁾. هر چند

اعمالی خلاف عقاید شیعه نیز از عبدالعزیز نقل شده است⁽¹⁾. دلفیان با پناه دادن به ابوجعفر موسی بن محمد، از سادات رضوی، توسط احمد بن عبدالعزیز و نیز پیوستن به علویان طبرستان، منطقه‌ای امن را برای شیعیان و علویان در قلمرو خویش فراهم ساختند⁽²⁾.

آنچه بیشتر باعث شهرت ابودلف شده و نام او را جاویدان ساخته، نه سروده‌های وی، بلکه مدایحی است که شاعران والایی چون ابوتمام، دعبل خزاعی و علی بن جبله دربارة او سروده‌اند و نام او را در شمار ممدوحان و بخشندگان بزرگ عرب ثبت کرده‌اند. ابودلف که گویی رمز و راز بلند آوازگی و شهرت خود را در وجود شاعران می‌دید، مجالسی برپا می‌ساخت که در آنها شاعران معروف گرد هم می‌آمدند و اشعار و مدایح خود را نزد وی می‌خواندند. با هدایا و پاداش‌های کلانی که او در این راه نثار می‌کرد، کمتر شاعری می‌توانست دامن خود را از مدیحه سرایی او پاکیزه نگه دارد. از این رو دربار او به کانون شعر و ادب آن روزگار مبدل شده بود و شاعران بسیاری به آنجا آمد و شد داشتند.

جدول شماره 8: اسامی و مشخصات کلی امیران بنی دلف⁽¹⁾

نام

فرمانروا

سال‌های‌حکومت(ه-جری)

سال‌های‌حکومت(میلادی)

ابودلف القاسم بن ادریس

210-228

825-842

عبد العزیز

228-260

842-873

دلف

260-265

873-878

احمد

265-280

878-893

عمر

280-285

893-898

نقشه شماره 8: قلمرو حکومت بنی دلف در کرج

جدول شماره 9: امارت‌های محلی شیعی در قرن دوم و سوم

نام امارت

محدوده جغرافیایی

سال تأسیس و انقراض

مدت حاکمیت

بنیانگذار

تفکر غالب

هجری

میلادی

امارت خاندان بنی دلف

عراق عجم (جبال)

210- 285

825 - 898

75

قاسم بن عیسی بن ادریس بن معقل عجلی کرجی

امامی

امارت بنی الحسن علیه السلام

ینبع

اواخر

قرن 3

اواخر

قرن 9

قتاده بن

ادریس

زیدی

امارت ابوالحسن مادرایی

ری

سال

تأسیس 275

888

ابوالحسن مادرایی

امامی

بخش دوم: عرصه‌های رشد سیاسی تشیع در قرن چهارم

اشاره

درآمد

حضور در عرصۀ حاکمیت و تأسیس حکومت نماد محوری و اساسی رشد شیعه در قرن چهارم به شمار می‌رود و معمول مورخان وقتی می‌خواهند به بسط و توسعۀ مکتب تشیع در قرن چهارم اشاره کنند، به حاکمیت سیاسی این دولت‌ها و امرای شیعی اشاره می‌کنند البته در دست گرفتن حاکمیت سیاسی از یک طرف می‌تواند نتیجۀ مهم رشد و بسط یک مکتب به شمار آید، و از طرف دیگر خود علت برای گسترش یک مذهب و مکتب باشد؛ چرا که بنا بر روایات مشهور: «الناس علی دین ملوکهم»(⁽¹⁾) و «الناس بامرائهم أشبه منهم بآبائهم».⁽²⁾بخش عمده‌ای از جامعه سعی می‌کنند کنش‌های مذهبی خود را با سیاست‌های حاکمیت هماهنگ کنند و البته در مقابل، حاکمیت نیز در سیاست‌ها و رفتارهای سیاسی خود شرایط و باورهای مذهبی و کنش‌های دینی رعایای خود را مد نظر قرار می‌دهد.

در قرن چهارم رویدادی که اتفاق افتاد ضعف خلافت متمرکزی بود که تنها به حاکمیت تفکر تسنّن می‌اندیشید و طبعاً با ضعف این حاکمیت متمرکز، شیعیان به عنوان قوی‌ترین معارضان این خلافت به تدریج نه تنها در عرصۀ وزارت و امارت ظاهر شدند، بلکه به تأسیس حکومت متمرکز نیز موفق گردیدند.

نمودار شماره 2: عرصه‌های رشد شیعه در سیاست و حکومت در قرن چهارم (علل شتاب‌دهنده)

فصل پنجم: به دست گرفتن مناصب سیاسی توسط شیعیان و علویان

گفتار اول: حضور علنی شیعیان در منصب وزارت

اشاره

از سال 295 هجری به بعد، با روی کار آمدن مقتدر عباسی زمینه رشد بیشتر شیعه در بغداد و نقاط دیگر فراهم شد. در این دوره شاهد آن هستیم که بسیاری از شیعیان برجسته دارای مشاغل حکومتی واداری بوده‌اند.⁽¹⁾البته آمادگی شیعیان برای نفوذ در امور حکومتی از مدتها قبل بوده است و افرادی نظیر یعقوب بن داود وزیر مهدی عباسی، علی بن یقطین⁽²⁾وزیر هارون الرشید و حکم بن

علباء اسدی والی بحرین⁽³⁾در حکومت خلفا برای کمک به شیعیان حضور داشتند و بعضاً با ائمه شیعه علیهم السلام در ارتباط مداوم بودند.

نکته مهم در این دوران این بود که شیعیان با وجود دشواری‌های فراوان

توانستند این قبیل موقعیت‌ها را به دست آورند و جایگاه خویش را در بغداد مستحکم سازند. در این زمان افزون بر دشمنی عباسیان نسبت به شیعه، قیام‌های شیعیان زیدی، جنبش قرامطه و نیز تحرک اسماعیلیه خطرات زیادی را برای شیعیان امامی به دنبال داشت؛ چرا که به هر حال نام شیعه میان آنها مشترک بود. با این حال شیعیان امامی کوشیدند تا خود را از این جریانات بدور داشته و سلطه خویش را در بغداد استوار سازند.

ابوسهل اسماعیل بن علی بن نوبختی (327-311) دستِ کم در قسمت اول از خلافت مقتدر خلیفه و وزارت ابن فرات، در دربار نفوذی فوق العاده داشته و در آن دوران یعنی عصر غیبت صغرا از خاندان نوبخت افرادی دیگر مثل ابالحسین علی بن عباس و ابوالقاسم حسین بن روح (326 م) در بغداد دارای ریاست و قدرت بوده⁽¹⁾و در تحت توجه و راهنمایی ابوسهل اسماعیل بن علی به عزت و شوکت بسیار زیست می‌کرده‌اند. همچنین در ایام وزارت آل فرات شمار مخالفان اهل تسنّن - عموماً و طایفه امامیه خصوصاً - در سایه پشتیبانی آل فرات رو به افزایش گذاشت.

بر همین اساس حسین بن روح از سال انتصاب خود به مقام نیابت تا اوان وزارت حامد بن عباس (از جمادی الثانیه 306 تا ربیع الثانی 311) با احترام تمام در بغداد می‌زیست و منزل او محل رفت و آمد امیران و اعیان و وزیران معزول بود... بعد از خلاصی از حبس، حسین بن روح باز در بغداد به همان عزت و

احترام پیشین به اداره امور دینی شیعه مشغول شد و امامیه اموالی را که بر عهده داشتند به او می‌رساندند.

علاوه بر وزارت، خاندان‌های شیعی در مناصب دیگر نیز حضور داشتند بر اساس همین زمینه‌ها کسی نمی‌توانست چندان اسباب زحمت ابوالقاسم حسین بن روح را فراهم آورد، زیرا در این دوره چند نفر از آل نوبخت مثل ابو یعقوب اسحاق بن اسماعیل (مقتول 322) و ابوالحسین علی بن عباس (324 م) و ابوعبدالله حسین بن علی نوبختی (326 م) در دربار خلفا و امرای لشکری مقام‌های مهمی داشتند.

شیخ صدوق نیز از قول مخالفان اشکالی را درباره مسأله غیبت امام زمان آورده و آن این است که چرا امامان در دوران اموی که فشار شدیدتر بود، غیبت نکردند اما در دورانی که شیعیان فراوان شده و به واسطه دوستی و با بزرگان دولتی و صاحبان قدرت، قدرت و شوکتی یافتند مسأله غیبت پیش آمد؟ در این نقل به طور تلویحی به نفوذ سیاسی شیعیان در این دوره اشاره شده است⁽¹⁾.

پاسخ شیخ صدوق آن است که آن زمان حرکت امامان سیاسی نبوده است و بحث قیام مسلّحانه برای امامان شیعه در کار نبود اما نسبت به امام زمان مسأله قائم بودن و قیام مسلّحانه مطرح بود و به همین دلیل خطر از این ناحیه بسیار پیش‌بینی می‌شد.⁽²⁾

آنچه قابل تأمل است این است که شیعه از یک سو خلافت عباسیان را نامشروع می‌دانست و از سوی دیگر در حکومت آنها تا حد وزارت به کار می‌پرداخت.

این مسأله‌ای است که از دیرباز در فقه سیاسی شیعه مورد توجه بوده و

افزون بر عبارات فراوانی که در کتاب‌های فقها در این باره آمده است، سید مرتضی رساله‌ای خاص در این باره تألیف کرده است.⁽¹⁾بنابراین در عصر غیبت صغرا با توجه به موقعیت سیاسی که برای شیعیان فراهم شده بود، به ویژه از نیمه دوم این عصر، که به سبب اوضاع داخلی حکومت عباسی، این موقعیت سیاسی توسعه‌ی بیشتری یافت، شماری از شخصیت‌های شیعه مذهب، در مناصب اداری و حکومتی عباسیان نفوذ کرده و تصدی برخی از امور را به دست گرفتند. این امر در تغییر وضعیت عمومی شیعیان بی تأثیر نبود، به خصوص که در بین این شخصیت‌های متنفذ سیاسی، افرادی چون نائب خاص امام دوازدهم و یا برخی از چهره‌های علمی و ممتاز تشیع در این دوران به چشم می‌خورند. به طور معمول بسیاری از کسانی که به مناصب اداری و حکومتی راه یافتند از افرادی بودند که با مقامات بالای حکومت وابستگی داشتند، مانند اعضای خاندان فرات، نوبختی و بریدی، که در این مجال به اختصار به هر کدام از این خاندان اشاره می‌شود.

1- آل فرات

1- آل فرات⁽²⁾

بنی فرات از خاندان‌های مشهور شیعه مذهب در عصر غیبت صغرا بودند و دو تن از وزیران این دوران که نقش زیادی در تحولات سیاسی این چند دهه

داشتند، از همین خاندان بودند. بزرگ این خاندان، در قرن سوم هجری، ابوجعفر محمد بن موسی بن حسن بن فرات بود و اولین بار نوبختی در شرح فرقه‌ی نصیریه⁽¹⁾از وی به عنوان یار و پشتیبان نزدیک ابن نصیر، بنیان‌گذار این فرقه یاد کرده است⁽²⁾. ظاهراً از همین زمان، یعنی پیش از غیبت صغرا، فعالیت‌های او در عرصه‌ی سیاسی و امور دولتی آغاز شد. او با وزیر خلیفه المعتمد،حسن بن مخلد بن جراح (م263ق) دوستی داشت و از این طریق در دستگاه دولتی مشاغلی یافت⁽³⁾و نیز مدتی کارگزار دولتی در ماسبذان و نهاوند بود(⁽⁴⁾. و گویا در فاصله شهادت امام عسکری علیه السلام (م260ق) و محمد بن نصیر (م270ق)، از دنیا رفته است⁽⁵⁾. بعدها چند تن از فرزندانش به ریاست دیوان‌ها و مقام وزارت دست یافتند.

اولین شخصیت برجسته‌ی سیاسی این خاندان در عصر غیبت صغرا، ابوالعباس احمد (236-291ق)، فرزند بزرگ محمد بن محمد بن موسی بن فرات، و از یاران امام حسن عسکری علیه السلام بود که روایاتی از ایشان نقل کرده و دارای تألیفاتی نیز می‌باشد⁽⁶⁾. زندگی سیاسی ابوالعباس احمد، از زمان پدرش آغاز شد و گویا با وساطت او، که با حسن بن مخلد وزیر، دوستی داشت به امور

دیوانی راه یافت و تا سال‌ها بعد از مرگ پدرش در این منصب باقی بود اما در سال 278ق، به دنبال گرفتار شدن وزیر، او نیز از منصب خود برکنار شد و همراه برادرش ابوالحسن علی زندانی گردید⁽¹⁾. اندکی بعد، در سال 279 ق، با روی کار آمدن المعتضد عباسی (خلافت 279-289ق)، این دو برادر در پی جریانات سیاسی داخلی و با وساطت بعضی دوستانشان در نزد وزیر، آزاد شدند. ابوالعباس پس از رهایی از زندان، به زودی وضعیت مالی دولت را سامان بخشید و به پاداش این خدمت، ریاست دیوان خراج و ضیاع را دریافت کرد⁽²⁾. دیوان جدیدی را به نام دیوان «الدار» پدید آورد که حاصل ادغام دیوان عالی ولایتی مشرق و مغرب و دیوان سواد بود و خود ریاست آن را به عهده گرفت و برادرش ابوالحسن علی را به نیابت خود گمارد⁽³⁾.

ابوالعباس در دوران ریاست دیوان خراج،به سبب دقت در محاسبه‌ی درآمد شهرها و کشف برخی از سوء استفاده‌های کارگزاران دولتی و مهارت خاصش در امور مالی، جمع زیادی به دشمنی با او برخاستند⁽⁴⁾. وثاقت و اطمینان خلیفه المعتضد به وی در امور مالی به حدی رسید که حتی امور مالی مربوط به وزیر را نیز زیرنظر وی قرار داد(⁽⁵⁾) و پس از مرگ عبیدالله بن سلیمان وزیر، در سال 288ق، قصد داشت منصب وزارت را به او دهد اما مخالفت برخی از درباریان، وی را از

این کار منصرف ساخت⁽¹⁾). چه بسا علت این مخالفت‌ها شیعی بودن وی بود.

در همین زمان برخی دیگر از رقیبان درباری وی با سعایت نزد خلیفه، درصدد بودند تا وی را از منصب مهم خود برکنار و زندانی کنند که در این امر توفیقی نیافتند. علی رغم اتهاماتی که درباره سوء استفاده‌های مالی به ابن فرات نسبت می‌دادند، همچنان در کار محاسبات مالی دقیق و سخت‌گیر بود و از امضا سند اقطاعات بی‌جایی که خلیفه، وزیر و امراء به اطرافیان خود می‌دادند، خودداری می‌کرد و همواره بیمناک بود که این بخشش‌ها سبب کاهش درآمد دولت و تأخیر در پرداخت مقرری سپاه و بروز آشوب شود. او حتی از امضای سند زمینی که خلیفه به یکی از کنیزان خود بخشیده بود، سرباز زد⁽²⁾. در ایام ریاست او درآمد دولت فزونی یافت و کاردانی و جدیت او و سخت‌گیری وی در امور مالی موجب شد تا افراد بسیاری زبان به ستایش او بگشایند(⁽³⁾.

احمد بن فرات مردی فقیه بود، برخی او را داناترین مردم به فقه مذاهب اسلامی دانسته‌اند. وی در ادبیات و شعر نیز دست داشت و خود شعر می‌سرود و خصلت‌های پسندیده‌اش موجب شده بود تا شاعران ممتاز این دوره مانند ابن معتز و بحتری او را ستایش کنند. او در سال 291 ق درگذشت وبرخی معتقدند که وی با توطئه‌ی قاسم بن عبیدالله وزیر، مسموم گردید. از پسران احمد، فقط درباره‌ی ابوالخطاب عباس (258-338ق) اطلاعات اندکی در دست است که چندان در کارهای سیاسی دخالت نداشت. گویا یک بار که منصب وزارت به وی

پیشنهاد شده بود، از پذیرفتن آن خودداری کرد، هر چند در زمان وزارت عموی خود ابوالحسن علی بن فرات، ظاهراً در ارتباط نزدیکی با او بود و او را از شایعاتی که به سبب تحریکات دشمنانش در میان مردم رواج داشت، آگاه می‌کرد⁽¹⁾.

مشهورترین چهره‌ی سیاسی این خاندان و شخصیت سیاسی شیعه در این زمان، ابوالحسن علی بن محمد بن موسی بن فرات وزیر (241-312ق)، فرزند دیگر محمد بن موسی بن فرات بود.

از شخصیت‌های دیگر این خاندان، که دردستگاه حکومت عباسیان نفوذ داشت، ابوالخطاب جعفر برادر علی بن فرات وزیر است. او در روزگار المعتضد عباسی، از جانب وزیر، عامل خراج برخی از شهرها بود و زمانی که علی بن فرات در سال 296ق به وزارت رسید، ریاست دیوان خراج مشرق و مغرب را به او سپرد. ابوالخطاب مدت یک سال تصدی ریاست این دیوان را داشت و در سال 297ق درگذشت. برخی نام وی را در زمره دانشمندان ذکر کرده‌اند و نیز گفته شده است که یک بار او را برای تصدی منصب وزارت فرا خواندند ولی وی نپذیرفت. ابوالخطاب پسری به نام ابوالفتح فضل داشت. وی از چهره‌های برجسته‌ی سیاسی این عصر است. او ظاهراً فعالیت‌های سیاسی خود را، پس از مرگ پدرش، و از زمان وزارت علی بن فرات آغاز کرد و در دوران وزارت‌های سه‌گانه‌ی وی، ریاست دیوان الدار، دیوان مشرق و مغرب را عهده‌دار بود و حتی پس از قتل ابوالحسن و پس از یک دوره دوری از کارهای حکومتی در سال 315ق بار دیگر به همین منصب گمارده شد. از این پس بود که حضور او در

عرصه‌های سیاسی بیشتر گردید، به گونه‌ای که در دهه سوم این قرن به وزارت رسید و به ابن فرات دوم شهرت یافت. او دومین چهره‌ی برجسته سیاسی خاندان فرات است که در طی این چند دهه قرن چهارم حضور و فعالیت سیاسی گسترده‌ای داشتند⁽¹⁾. به هر حال خاندان فرات شیعیان و علویان را حمایت می‌کردند و از افراط‌گری اهل تسنّن نسبت به آنان می‌کاستند در یکی از این موارد ابو الفرج اصفهانی می‌نویسد:

«گروهی از اراذل و اوباش به سمت مزار مقدس امیرالمؤمنین علیه السلام حمله بردند و بر دیوار حرم کلنگ گذاشتند تا قبر مقدس علی علیه السلام را نیز ویران کنند. علویون دیگر طاقت نیاوردند، به دفاع برخاستند. جنگ میان آل عباس و آل علی در گرفت. چند تن از بنی عباس کشته شدند و مردی نیز از آل ابی طالب به قتل رسید که گمنام است. و رقاء بن محمد بن ورقا جماعتی از آل ابی طالب با زنان وفرزندانشان را دست بسته به بغداد برد تا به کیفر این اقدام حبسشان کند اما نتوانست؛ زیرا در این هنگام ابوالحسن علی بن محمد بن الفرات بوزارت رسید و علویون را از چنگ بنی عباس رها کرد و با احترام بسوی خانه‌هایشان باز گردانید⁽²⁾.

جدول شماره 10: وزرا و صاحب منصبان آل فرات در قرن چهارم⁽¹⁾

نام

وزیر

تاریخ

شروع وزارت

هجری

قمری

میلادی

أبو الحسن علی بن محمد بن فرات (ابن فرات اول)

22ربیع‌الثانی 296

23ژانویه 909

ابن فرات (اول) (مرتبه دوم وزارت)

8 ذی الحجه 304

7 ژوئن 917

ابن فرات اول (مرتبه سوم وزارت)

13ربیع‌الثانی 311

5 آگوست 923

أبو الفتح فضل بن جعفر بن محمد بن فرات (دوم)

28ربیع‌الثانی 320

13 می932

ابن فرات دوم (مرتبه دوم وزارت)

15شوال 327

10 آگوست 939

2- آل نوبخت

از خاندان‌های دیگر شیعی در عرصه‌ی سیاست و امور دولتی و حکومتی، در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم شماری از اعضای خاندان نوبختی هستند که ارتباط نزدیکی با خاندان فرات داشتند و به خصوص در ایام وزارت علی بن فرات، تنی چند از این خاندان در مناصب حکومتی و دولتی فعالیت می‌کردند.

نوبختیان از خاندان‌های قدیمی ایرانی‌نژاد و شیعه مذهب بودند که از سال‌ها پیش، در امور سیاسی و دربار عباسیان حضور داشتند.

جد این خاندان در روزگار اولین خلفای عباسی به اسلام گروید و از همان آغاز به دربار راه یافت و از آن پس اعضای این خاندان پیوسته در دربار عباسیان دارای مناصبی بودند.

مهم‌ترین فرد این خاندان در عصر غیبت صغرا، ابوسهل اسماعیل بن علی (237-311ق) است که در زمان خود از بزرگان و رؤسای شیعه و از مشاهیر

متکلمان امامیه و از شاعران و نویسندگان بنام بود و علاوه بر ریاست جامعه‌ی شیعه در بغداد و اشتغال به فعالیت‌های علمی، برخی از مناصب اداری را نیز بر عهده داشت. به نظر می‌رسد اشتغال او در این مناصب هم زمان با وزارت ابن فرات اول بوده است. حضور ابوسهل در اهواز، طی سال‌های نخستین وزارت ابن فرات، حدود 300 تا 303 ق، می‌تواند شاهدی بر تصدی او در امور اداری و دیوانی خارج از بغداد باشد.

با این حال اطلاعات دقیقی درباره‌ی مشاغل اداری وی در این تاریخ و پیش از آن در دست نداریم اما تأکید برخی از رجال‌نویسان در خصوص موقعیت اداری حائز اهمیت او و این که جایگاه او در میان کاتبان و دیوانیان، تالی تلو مقام وزیران بوده بیانگر این است که وی در سال‌های نخست خلافت المقتدر و وزارت‌های ابن فرات، نفوذ قابل توجهی در دربار داشته است. حدود سال 311 ق و در سومین دوره‌ی وزارت علی بن فرات، او با توجه به مشاغل دیوانی‌اش از جانب وزیر، مأمور رسیدگی به حساب‌های مالی وزیر برکنار شده گردید و ظاهراً در همین زمان بود که ابن فرات امارت قریه مبارک - احتمالاً از توابع واسط - را به وی سپرد. ابوجعفر محمد برادر ابوسهل نوبختی، از فرهیختگان شعر و ادب نیز دارای مشاغل دیوانی بود. او با ابن الرومی، شاعر بزرگ این عصر - با تمایلات شیعی - روابط نزدیک و مکاتبات شعری داشت.

از یکی از مدایح این شاعر درباره ابوجعفرنوبختی چنین بر می‌آید که وی مدتی حاکم قریه‌ی النعمان بود. از چهره‌های شاخص نوبختیان که در این دوره از نفوذ سیاسی قابل توجهی برخوردار بود، حسین بن روح نوبختی است که پس از درگذشت محمد بن عثمان عمری، به عنوان نائب سوم امام دوازدهم معرفی گردید. شیخ طوسی در کتاب غیبت از قدرت و نفوذ حسین بن روح چنین می‌نویسد:

وکان یدفع الیه فی کل شهر ثلاثین دیناراً رزقا له غیر ما یصل الیه من الوزراء والرؤساء من الشیعة مثل آل الفرات وغیرهم لجاهه وموضعه وجلالة محله عندهم فحصل فی انفس الشیعة محصلا جلیلا لمعرفتهم باختصاص ابی ایاه وتوثیقه عندهم ونشر فضله ودینه وما کان یحتمله من هذا الامر فمهدت له الحال فی طول حیاة ابی الی ان انتهت الوصیة الیه بالنص علیه فلم یختلف فی امره ولم یشک فیه احد الا جاهل بامر ابی اولا مع انی لست اعلم ان احدا من الشیعة شک فیه وقد سمعت هذا من غیر واحد من بنی نوبخت رحمهم الله مثل ابی الحسن بن کبریاء وغیره⁽¹⁾.

یعنی ماهیانه 300 دینار به حسین بن روح می‌رسید غیر از آن چیزی که از طرف وزرا و رؤسای شیعه مانند آل فرات به او اهدا می‌شد. جاه و جلالت او نزد شیعه و وثاقت و انتشار فضل و بزرگی او به حدّی بود که وقتی نیابت خاص امام زمان به او رسید هیچ کس در آن شک نکرد.

ابن روح علاوه بر جایگاه اجتماعی والایش به سبب موقعیت خانوادگی خود، از موقعیت سیاسی خوبی نیز بهره‌مند بود و در دوران خلافت المقتدر و وزارت ابن فرات اول، در دربار عباسیان احترام فوق‌العاده و حضور فعالی داشت. به گفته‌ی جهشیاری، وی مدتی مسئول املاک خاصه خلیفه بود. موقعیت سیاسی و جایگاه اجتماعی او سبب شده بود تا مورد توجه درباریان قرار گیرد، به گونه‌ای که پس از برکناری ابن فرات از وزارت و در طی تصدی این مقام توسط حامد بن عباس (وزارت 306 - 311ق)، منزل ابن روح محل ملاقات‌های غیررسمی دبیران، اشراف و وزیران برکنار شده، به ویژه اعضای خاندان فرات بود.

طبیعی بود که ابن روح از موقعیت سیاسی خود برای رفع مشکلات شیعیان و

رسیدگی به امور آنان بهره گیرد. احتمالاً او از نفوذ خود برای شیعیانی که در دستگاه خلافت بودند، استفاده می‌کرد و آنان را تشویق می‌نمود تا هم‌کیشان خود را در دستگاه حکومتی به کار گیرند و به نیازمندان شیعه کمک کنند. بنا بر گزارش برخی از منابع، رهنمودهای ابن روح به وسیله‌ی وزیر به اجرا در می‌آمد⁽¹⁾.

با این حال ابن روح و سایر شیعیان در مناصب دولتی، ناگزیر بودند مذهب خود را پنهان دارند و در این خصوص تقیه کنند تا جایی که به عنوان نمونه او خادم خود را که با صراحت تشیع خود را ابراز می‌داشت و برمعاویه لعنت می‌فرستاد، اخراج کرد. این بدان جهت بود که رقیبان سیاسی و مذهبی او که پیوسته درصدد از میان بردن و حذف آنان از صحنه‌ی سیاسی بودند، بهانه و انگیزه‌ای برای اقدام علیه آنان نداشته باشند. با این وجود می‌بینیم که در سال 311ق، حسین بن روح به اتهام تشیع و همکاری با قرمطیان دستگیر و زندانی می‌شود و ابوالحسن وزیر نیز به همین اتهام از وزارت خلع و همراه پسرش اعدام می‌گردد، ابن روح پس از این واقعه و آزادی از زندان، موقعیت سیاسی و اجتماعی خویش را بازیافت. در همین زمان افراد دیگری از خاندان نوبختی در حکومت عباسیان مشاغل دیوانی و اداری داشتند که می‌توان از اسحاق بن اسماعیل (م322ق) و پسرش یعقوب نام برد و نیز از علی بن عباس (م325ق)، که مدتی دبیر امیرالامراء، محمد بن رائق بود و پسرش حسین نیز در کارهای دیوانی اشتغال داشت.

بی‌شک حسین بن روح از وجود این شیعیان در دستگاه حکومتی، برای

پیشبرد اهداف خویش ونشر تشیع و حمایت از شیعیان بهره می‌گرفت. او در دوران خلیفه الراضی (خلافت 322-329ق) در بغداد موقعیت عالی داشت و بزرگان و رجال دربار همواره با وی در ارتباط بودند و بعضی از آنها در پیشبرد کارهای سیاسی خویش از نفوذ او کمک می‌گرفتند⁽¹⁾چنان‌که مثلاً در سال 325ق ابوعلی ابن مقله، که اندکی بعد به وزارت رسید، برای حل مشکلاتش در دربار به او پناه آورد و ابن روح از طریق حسین بن علی نوبختی این مشکل را رفع کرد. شخصیت متنفذ ابن روح حتی توجه خلیفه را به خود جلب کرده بود و به گفته‌ی صولی، تاریخ نگار این عصر، خلیفه الراضی پیوسته از نفوذ وی در بغداد سخن می‌گفت. سید محسن امین در اعیان الشیعه جمع زیادی از بزرگان آل نوبخت را معرفی می‌کند که جایگاه علمی و سیاسی و حکومتی داشتند و آنها را معروف در ولایت علی علیه السلام و خاندان او می‌داند⁽²⁾.

جدول شماره 11: صاحب منصبان سیاسی از آل نوبخت در قرن چهارم

نام

سال

تولد و وفات

عنوان

هجری

میلادی

أبوالحسین علی

244 - 324

858-936

شاعر - وکیل برخی از امور مالی قاهر خلیفۀ عباسی

أبوسهل اسماعیل

237 - 311

852-923

صاحب منصب دیوانی در حد وزارت

أبوجعفر محمد

عامل دیوان حاکم قریة النعمان

أبوعبدالله حسین

متوفای سال 326

938

منشی و قائم مقام وزرا ادارۀ واسط به نیابت از هارون بن غریب

3- آل بریدی

یکی دیگر از خاندان‌های سیاسی متنفذ در غیبت صغرا، بریدیان هستند که در تحولات سیاسی اواخر عصر غیبت صغرا سهم زیادی داشتند و برخی از اعضای این خاندان تا مرز وزرات و امیرالامرایی پیش رفتند. بریدیان خاندانی ایرانی بودند که در قرن چهارم هجری در خوزستان به سر می‌بردند. نام این خاندان برگرفته از شغل پدر آنان، ابوعبدالله حسن بن عبدالله بریدی است که ریاست سازمان برید بصره را بر عهده داشت. حضور بریدیان در امور سیاسی دو جنبه داشت؛ وزارت و تلاش برای امیر الأمرایی و دوم حاکمیت مستقل در شهرهای نظیر بصره و اهواز که حاکمیت مستقل آنها تحت عنوان دولت بریدی در فصل هفتم معرفی خواهد شد.

گفتار دوم: منصب مذهبی - سیاسی نقابت علویان

اشاره

نقیب به کسی اطلاق می شد که سرپرستی گروه مشخصی را بر عهده داشت. در آغاز خلافت عباسی نقبایی برای امور عباسیان و علویان انتخاب می‌شدند⁽¹⁾.

ماوردی می‌نویسد:

علت انتصاب نقیب این بود که فرد دیگری غیر از سادات و اشراف علوی و عباسی بر آن‌ها ولایت و سرپرستی نکند.

از دیدگاه ماوردی نقابت بر دو نوع بود: خاصه و عامه. در مورد خاصه، نقیب فقط در امور کسانی مداخله می‌کرد که تحت نظر مستقیم او بودند و حق قضاوت و اقامه حد نداشت. او با دقت تمام در حفظ انساب خاندان مربوطه کوشا بود. نقابت عامه نقابتی بود که نقیب علاوه بر حفظ انساب، به امور مربوط به افراد خاندان نیز رسیدگی

می‌کرد. اختلافات را از بین می‌برد و در صورت لزوم حد جاری می‌نمود. ماوردی سپس شرایط حصول هر یک از نقابت‌های خاصه و عامه را بازگو می‌کند⁽²⁾.

تا سده چهارم هجری، علویان و عباسیان دارای یک نقیب مشترک بودند و نقیب عباسی از بزرگان بنی‌هاشم برگزیده می‌شد، با روی کار آمدن بویهیان، معزالدوله تصمیم گرفت که علویان را از قلمرو قدرت قضایی نقیب عباسی خارج سازد⁽³⁾.

عامل عمده‌ای که موجب تأسیس نقابت علویان شد، این بود که در زمان

خلافت عباسیان شماره اولاد علی علیه السلام بسیار زیاد شده بود، به علاوه آنان در میان مردم نفوذ داشتند و زیر بار خلافت آل عباس هم نمی‌رفتند، و باعث نگرانی خلفا بودند و از این رهگذر مناقشات و زد و خوردهایی میان طرفین جریان داشت. خلفای عباسی برای راضی نگاهداشتن علویان تدابیری بکار بردند که یکی از آنها تأسیس نقابت علویان بود.

البته کسی به عنوان نقیب انتخاب می‌شد که از نظر خانوادگی و علم مشهورترین و فاضل‌ترین آل علی علیه السلام و مورد قبول آنان باشد. نقابت در صورتی رسمیت پیدا می‌کرد که فرمان خلیفه درباره آن صادر شده باشد.

متن چند فرمان نقابت که از طرف خلفاء صادر شده به انشای ابراهیم صابی در رسائلِ او موجود است و از آنها به خوبی معلوم می‌شود که چه احترامی برای آل علی علیه السلام قائل بوده‌اند. در یکی از آن فرمان‌ها که از طرف مطیع خلیفه برای ابو احمد حسین بن موسی صادر شده است از او خواسته شده است تا در بزرگداشت و توقیر بزرگان علوی بکوشد و با کوچک‌ترین آنان مهربان باشد؛ اگر یکی از آنان گناه و خطایی مرتکب شد، در کیفر و عتاب وی شتاب نکند، باشد که به راه صواب باز آید و اگر بازنگشت او را مطابق حکم خدا و پیغمبر، مجازات کند؛ در خطاب، ایشان را گرامی دارد؛ هیچ‌گاه به آنان دشنام ندهد و نام پدر و مادرشان را نبرد؛ اگر کسی خودرا به علویان نسبت داد و این امر را نتوانست به ثبوت رساند او را سخت عقوبت کند.

از نامه دیگر از «رسائل صابی» چنین برمی‌آید که علویان در میان مردم امتیازاتی داشته‌اند و رعایت‌هائی از آنان می‌شده است⁽¹⁾و اگر با کسی اختلافی

پیدا می‌کرده‌اند جانب علوی را می‌گرفته‌اند که خلیفه در این نامه این کار را منع کرده است⁽¹⁾.

معزّ الدوله، حقوق و امتیازات ویژه‌ای برای نقبا در نظر گرفت و دیوان خاصی برای آن‌ها تعیین کرد. نخستین سرپرست این دیوان حقوقی ابوالحسین احمد بن علی کوکبی از اعقاب امام زین العابدین علیه السلام بود. از این زمان به بعد، آل بویه، نقیب علویان را از میان سادات و علویان صاحب نفوذ اختیار و انتخاب می‌کردند. نقیب علویان سخت مورد احترام شیعیان قرار داشت. چنان‌که ابوعبدالله محمد ملقب به ابن داعی چنین احترامی را صاحب بود و شیعیان برای انتخاب وی به سمت نقابت، معزالدوله را تحت فشار قرار دادند.

ابن داعی به شرط آن‌که از سوی خلیفه عباسی خلعتی دریافت نکند و به رسم معهود در مقابل خلیفه حاضر نشود و جامه سیاه برتن نکند، منصب نقابت را پذیرفت (348 ه-). از این نکته پیداست که نقیب را دستی در کارهای سیاسی بوده است.

دایره نفوذ و قدرت نقیب فروتر از خلیفه نبود. معزالدوله عرصه را برای فعالیت نقیب بازگذاشت و به طرزی یگانه محترمش شمرد تا آن‌جا که او را لایق و شایسته خلافت دانست. این که معزالدوله از روی صداقت این کار را انجام می‌داده و یا از سر سیاست، جای تردید وجود دارد. به هر حال جلب قلوب علویان و سادات و شیعیان از عوامل تعیین‌کننده در این اعمال بوده است. بهاء الدوله در سال 394ه- ابواحمد موسوی - پدر شریف مرتضی و شریف رضی - را به نقابت علویان عراق برگزید و او را ملقب به ذوالمناقب ساخت.

ابواحمد موسوی پیش‌تر هم این منصب راعهده‌دار بود. بهاء الدوله در سال

396ه- بار دیگر نقابت علویان عراق را به شریف رضی واگذار کرد و به او لقب ذوالحسَبَین و به برادرش شریف مرتضی نیز لقب ذوالمجدین اعطا نمود.

در شهرهای دیگر هم که تعداد علویان زیاد بود و امکان جعل نسب آن‌ها می‌رفت، نقیبی برایشان انتخاب می‌شد. چنان که عضدالدوله بارها این کار را انجام داد و در واسط و کوفه و بصره و اهواز نقبایی تعیین کرد. معزالدوله پس از تسخیر بغداد و فرود آمدن در قصر خلیفه دستور داد ده هزار درهم نزد نقیب آل ابی طالب ببرند تا میان علویان تقسیم کند. منصب نقابت از مناصبی بود که بویهیان می‌توانستند با آن در مقابل خلافت عباسی مشق سیاسی - عقیدتی کنند⁽¹⁾.

اشاره شد که در دوره آل بویه نقابت علویان در اختیار شیعه قرار گرفت. علاوه بر بغداد در شهرهای ایران نیز سادات مقامی افزون از حد تصور داشتند و نقبای ویژۀ خود را داشتند⁽²⁾. برخی معتقدند با پذیرفتن عنوانی برای رئیس بنی فاطمه که بعدها به لقب «نقیب طالبیان» شناخته شد و نگاهداری محترمانه او در دربار، این شعار را نیز از دست قیام کنندگان ایرانی که بیشتر زیر پرچم یکی از «طالبیان» به پا می‌خاستند، بگرفت⁽³⁾. انتخاب نقبا و تغییر آنها در زمان بویهیان بر عهده سلطان یعنی امیر بویهی بود.

مسکویه می‌نویسد:

احمد بن علی ابو جعفر محمد کوکبی از نوادگان محمد ارقط بن عبد الله باهر بن علی زین العابدین است. صاحب «عمدة الطالب»

گوید، او نقیب النقبای بغداد در روزگار معز الدوله بود.⁽¹⁾

در کتاب «الافادة فی تاریخ الائمة السادة» تألیف ابو غالب یحیا بن حسین بطحانی علوی م 422 آمده است که او خودخواه و زورگو بود. علویان از وی به معز الدوله شکایت بردند که بد معاملگی و سوء استفاده مکرر دارد. معز الدوله گفت: او را عزل کردم شما خود کسی را برگزینید، علویان به ابو عبد الله ابن داعی رضایت دادند.

پس از وفات سید رضی مقام مهم و عالی نقابت طالبیان و سرپرستی سادات و شرفای دودمان ابوطالب و امارت حاج و رسیدگی به امور زائران خانه خدا و ریاست دیوان نظام، که همچون دیوان عالی کشور کنونی بوده است به سید مرتضی واگذار شد.

روشن است که قبول این مناصب، در آن عصر، به معنای حضور مستقیم شیعه در مسائل سیاسی و اجتماعی بود همچنین نقبا دارای وضعیت مالی مناسبی بودند.

ابن خلدون می‌نویسد:

چون شرف الدوله از این امور بپرداخت به تنظیم امور کشور روی آورد. املاک شریف محمد بن عمر الکوفی را که در هر دو سال دو هزار هزار و پانصد هزار (دو میلیون و پانصد هزار) درهم در آمد آن بود و نیز املاک نقیب ابو احمد پدر شریف الرضی را به ایشان بازگردانید⁽²⁾.

- مهم‌ترین فعالیت‌های سیاسی نقیبان

1- کشف حال از مسائل اجتماعی و سیاسی

ابن خلدون دربارۀ یکی از رویدادها و درگیری‌ها بین شیعه و سنی در بغداد در زمان خلافت القائم می‌نویسد:

میان دو فرقه قتال آغاز شد؛ خلیفه القائم بامر الله دو نقیب عباسی و علوی را فرستاد تا کشف حال کنند، آنان بیامدند و به نفع شیعه شهادت دادند.⁽¹⁾

2- امارت و اداره برخی از شهرها

ابن خلدون در این باره می‌نویسد:

غُزان سبزوار را در ماه جمادی الاخر سال 554 محاصره نمودند. امور مردم شهر را نقیب عماد الدین علی بن محمد بن یحیی العلوی الحسنی نقیب علویان در دست داشت. غزان چون کاری از پیش نبردند مصالحه کردند.⁽²⁾

3- سفارت از جانب امیران و خلفا

مسکویه می‌نویسد:

معز الدوله «کردک» نقیب را به عمان فرستاده بود و او «نافع» امیر عمان را دیده، او را آماده کرده بود که به فرمان معز الدوله گردن نهد و خطبه به نام او خواند⁽³⁾.

همچنین در وقایع عهد عزالدوله بختیار می‌نویسد: بختیار ابو احمد حسین‌بن موسی موسوی نقیب طالبیان را با نامه‌ای آشتی‌جویانه برای ابو تغلب فرستاد و آنان را آشتی داده، هر دو سو سوگند یاد کردند و حمدان به رحبه رفت.⁽¹⁾

4- امارت حاج و ایراد خطبه در حرمین

ابن اثیر در وقایع سال 359 می‌نویسد:

در حج سال 359 در مکه دو خطبه به نام قرمطیان هجری و مطیع عباسی، در مدینه نیز دو خطبه به نام اسماعیلیان مصر و مطیع عباسی خوانده شد. خطبه مطیع در مدینه را ابو احمد موسوی پدر صاحب نهج‌البلاغه خواند که از سوی بویهیان «نقیب طالبیان» عراق و (پیرو سیاست میانه‌رو هاشمی) بود⁽²⁾.

5- فرماندهی لشکر

ابن اثیر در شرح حال عضد الدوله دیلمی می‌نویسد:

عضد الدوله نقیب ابو احمد الموسوی را با سپاهی بر سر سلامة البرقعیدی فرستاد.⁽³⁾

فصل ششم: تأسیس دولت‌های بزرگ شیعه

درآمد

اشاره

گذشته از عوامل زمینه‌ساز سه قرن اول، برخی از تحوّلات سیاسی در قرن چهارم هجری در انتشار فرهنگ شیعه و افزایش جمعیت شیعیان در نقاط گوناگون جهان اسلام نقش اساسی داشتند؛ این تحولات همان استیلای سیاسی و نظامی شیعیان بر بیشتر بلاد اسلامی و تشکیل حکومت‌های شیعه مذهب بود که آزادی عمل بیشتری برای فعالیت شیعیان فراهم می‌ساختند.

قاضی عبدالجبار چنین می‌نویسد:

«وملوک الأرض منذ نحو مائة سنة من الدیلم وبنی حمدان ومن بالبحرین وعمران فی البطیحة ومن بالیمن والشام وآذربیجان، وکل هؤلاء الملوک اصحاب الامامة ومشیّعة وفی الأرض کلها، ودولة بنی العباس لم بیق منها الا اسمها...»⁽¹⁾.

بدین‌سان تا آغاز غیبت امام دوازدهم، شیعیان در نواحی گوناگون جهان اسلام منتشر شدند و تشیّع به مناطق دور و نزدیک سرزمین‌های پهناور اسلامی راه یافت. از نظر جغرافیای انسانی، در آغاز عصر غیبت، شیعیان در شهرهای

گوناگون می‌زیستند و بسته به موقعیت‌های سیاسی و اجتماعی این شهرها، تراکم جمعیتی متفاوتی داشتند؛ در برخی از شهرها، تراکم جمعیت شیعیان زیاد بود و اکثریت مردم را تشکیل می‌داد. این برتری نسبی شیعیان سبب می‌گردید تا شهرهای مذکور به عنوان شهرهای شیعه‌نشین مشهور شوند اما این موارد نادر بودند و در بیشتر شهرها، جمعیت غیرشیعی بیشتر ساکنان شهر را تشکیل می‌داد. در گزارش‌های پراکنده تاریخی، به وجود شیعیان در شهرها و بلاد دور و نزدیک اشاره شده است. توجه به این نکته لازم است که پراکندگی جغرافیایی شیعیان باید جدا ازموضوع دولت‌ها و حکومت‌های شیعه مذهب مورد بررسی قرار گیرد و باید توجه داشت که تمام قلمرو دولت‌های شیعی دارای جمعیت همگون شیعه مذهب نبودند بلکه در بسیاری از موارد، بخش عمده‌ای از نقاط تحت سلطه این دولت‌ها، جمعیتی غیرشیعی را در خود جای داده بودند. از این‌رو وجود دولت یا حکومتی شیعه مذهب در یک نقطه را نمی‌توان دلیل قطعی بر تشیّع مردم آن سامان دانست.

با این حال، نباید اثرات وضعی دولت‌های شیعی را در گسترش تشیّع و انتشار اندیشه‌های شیعی نادیده گرفت.⁽¹⁾بنابراین در این فصل نقش سه دولت مهم شیعه، یعنی بویهیان، فاطمیان و حمدانیان، در قرن چهارم که بخش مهمی از جهان اسلام را تحت حاکمیت خود داشتند، در رشد سیاسی شیعه بررسی می‌شود از آنجا که خاستگاه بویهیان، اولین سلسله مقتدر شیعه، ایران بود. از دیرباز سوال مهم برای بسیاری از محققان علل گرایش مردم ایران به تشیع بوده است. واقعیتی که از

مدت‌ها پیش در ایران دیده می‌شد. و مانند دیگر پدیده‌های مهم اجتماعی از زمینه‌ها و عوامل گوناگونی پدید آمد که به اختصار به آنها اشاره می‌شود.

نگاهی به علل مهم گرایش مردم ایران به تشیّع

الف) تفاوت در سیاست‌های علوی و اموی در جذب و دفع ایرانیان

برتری عرب بر عجم از سیاست‌های عمر، خلیفه دوم بود و بعدها عثمان آن را ادامه داد.⁽¹⁾

اما هنگامی که امام علی علیه السلام حکومت را در دست گرفت، با ایرانیان (موالی) با کمال رفق، مدارا و عدل رفتار کرد آن حضرت با ایرانی‌ها طوری برخورد کرد که مورد اعتراض برخی از عرب‌ها قرار می‌گرفت.

ابن عباس می‌گوید: یکی از دلائل شکست امام علی علیه السلام این بود که امتیازات عربی را در نظر نگرفت و عرب‌ها بر حضرت خشمگین شدند⁽²⁾). ولی بعد از آن حضرت بنی‌امیه سیاست عمر را در پیش گرفتند و ایرانیان را شهروند درجه دوم به حساب آوردند⁽³⁾.

طبیعی است که این سیاست، ایرانی‌ها را از دستگاه خلافت بیزار می‌کرد و به علویان و شیعیان نزدیک می‌ساخت.

بنابراین در اولین گام، عملکرد و سیاست امام علی علیه السلام ، اولین امام شیعه، بود که ایرانیان را به سمت مکتب تشیع جذب نمود⁽¹⁾.

ب) قدرت تأثیرگذاری شیعه سیاسی موجود در عراق بر ایران

آن‌گاه که کوفه مرکز خلافت امام علی علیه السلام شد و عراقی‌ها از حکومت امام دفاع و در برابر معاویه ایستادگی کردند، بسیاری از یاران حضرت از نظر اعتقادی شیعه نبودند ولی از نظر سیاسی شیعه علی علیه السلام بودند. تشیع سیاسی عراقی‌ها زمینه‌ای شد برای تشیع اعتقادی در عراق و مناطقی که از نظر تشکیلات سیاسی زیر نظر عراق بود⁽²⁾.

افزون بر این، مهاجرت طایفه اشعری‌ها به قم و سپس ارتباط برخی از آنان با ائمه علیهم السلام موجب شد تا قمی‌ها شیعه شوند.

شهر قم را باید نخستین شهر کاملاً شیعی دانست. این شهر از شهرهایی بود که در سال 23 هجری به دست اعراب و با فرماندهی ابوموسی اشعری فتح گردید و مردم آن به اسلام گرویدند.

پس از گذشت شصت سال قم و اطراف آن توسط قبیله اشعری که از اهالی کوفه بودند، به عنوان پناهگاهی امن برگزیده شد، آنان از ترس حجاج، حاکم

بنی‌امیه در عراق، از کوفه به قم آمدند. برخی از مورخان علت آمدن اشعریان به قم را این‌گونه نوشته‌اند:

«عبدالرحمان بن محمد بن اشعث» امارت سجستان را از طرف حجاج برعهده داشت. پس از خروج وی بر حجاج و شکست او، به کابل گریخت؛ فرزندان سعد بن مالک بن عامر اشعری به نام‌های عبدالرحمان و عبدالله و احوص و اسحاق و نعیم که در شمار لشکر ابن اشعث بودند، از وی جدا شده و در اطراف قم ساکن شدند. به دنبال آن بستگان و عموزادگانشان نیز به قم آمدند و بر این منطقه تسلط یافتند؛ عبدالله فرزند بزرگ سعد پسری داشت که شیعه امامی بود و در کوفه رشد یافته بود. او هم از کوفه به قم آمد و می‌توان گفت که او افکارتشیع را به قم انتقال داد⁽¹⁾.

پسر عبدالله بن سعد به نام موسی اولین کسی بود که پیرو امام صادق علیه السلام شد. «عیسی بن عبدالله» برادر وی، که از امام صادق و امام کاظم‘ روایت نقل کرده و همچنین سؤالاتی را برای امام رضا علیه السلام فرستاده است. به نظر می‌رسد دیگر افراد این قبیله از او پیروی کرده باشند.

پس از عیسی بن عبدالله فرزندش «محمد بن عیسی» رهبری اشعریان را عهده‌دار شد. وی امام رضا علیه السلام را دید و از حضرت جواد علیه السلام روایت نقل کرد؛ پس از محمد پسرش «احمد بن محمد بن عیسی» رهبری را به دست گرفت. احمد با حضرت رضا و حضرت جواد و امام هادی‘ ملاقات کرد.

بدین ترتیب قم به عنوان مرکز عمده حدیث امامی که در ابتدا در کوفه

روایت می‌شد، مرکزی برای تشیع شناخته شد. کمک قم در رشد مذهب شیعه امامی به عنوان پناهگاه اصلی دانشمندان محدث امامی و به دلیل پیروی از امامان علیهم السلام مؤثر بوده است.

انشعاباتی که در کوفه میان شیعیان پدید آمد، هیچ کدام در بین شیعیان قم دیده نشده است. بدین ترتیب قم به عنوان مرکز عمده حدیث تشیع امامی درآمد.

همچنین در قرن چهارم که بغداد مرکز علمای شیعی شد، تلاش‌های عالمانه شیخ مفید، شیخ طوسی و دیگران سبب شد تا برخی از مناطق ایران همانند ری و جبال به تشیع گرایش پیدا کنن(⁽¹⁾.

ج) محبوبیت علویان در ایران

خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در همه نقاط جهان اسلام مورد احترام و رجوع مسلمانان بودند و این تنها مختص به ایران نبود اما با عنایت به گرایش بیشتر ایرانیان به اهل‌بیتِ پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم که به دلایل اشاره شدۀ قبلی ایجاد شده بود، به همراه مظلومیت آنان و مهاجرت سادات علوی به ایران نیز از عوامل عمدۀ زمینه‌ساز گسترش شیعه در ایران محسوب می‌شوند.

د) رویکرد ضد تبعیض امامان و نخبگان شیعه

همان‌طوری که قبلاً اشاره شد، امامان شیعه مشهور به عدالت‌خواهی و تبعیض‌ستیزی بودند. این رویکرد چیزی بود که موالی و ایرانی‌ها در مبانی اسلام دیده بودند و بر اجرای آن در جامعه تأکید داشتند طبعاً اجرای مبانی عدالت‌خانۀ اسلام هیچ‌گاه در مکتب خلفا نمود پیدا نکرد بر همین اساس تسنّن به عنوان مذهب رسمی، حاکمیت زورمدارانه به خود می‌گرفت و رجوع به مکتب اهل‌بیت علیهم السلام مخالفت با این زورمداری محسوب می‌شد. بنابراین برای توده‌هایی که به دنبال اجرای مبانی عادلانه اسلام بودند، مکتب تشیّع جلوه و جذّابیت خاصی داشت.

ه-) پیدایش سنّی‌های معتدل و دوستدار اهل‌بیت^

از سنّیان دوستدار اهل‌بیت علیهم السلام برخی به سنی دوازده امامی تعبیر کرده‌اند. آنان هم به امامت دوازده امام وهم به خلافت خلفای راشدین عقیده داشتند. در بین این افراد عالمانی بودند که به فضائل حضرت علی علیه السلام توجه داشته و از معاویه و امویان انتقاد می‌کردند که از آنها به عالمان سنی متشیع یاد می‌شود.⁽¹⁾

بسیاری از منابع مهم اهل تسنّن نیز توسط همین عالمان معتدل به نگارش در آمد؛ عالمانی که به رغم خدمات فرهنگی و علمی گسترده به عالم تسنّن مورد آزار عوام سنّی قرار می‌گرفتند و حتی بعد از مرگشان می‌بایست در خفا تشییع می‌شدند!

گفتار اول: دولت آل بویه در ایران و عراق

اشاره

بیشتر محققان آل‌بویه را به عنوان نخستین سلسلة شیعة دوازده امامی ایرانی به شمار آورده‌اند⁽¹⁾.

در سال 330 ه- که بنیان قدرت آل بویه در سرزمین‌های اسلامی گذاشته شد، شیعیان امامیه به آن اندازه دارای نفوذ اجتماعی و سیاسی بودند که توانستند برخی دگرگونی‌های مذهبی و معنوی در جامعه ایجاد کنند همچنین امامیه در آستانه تشکل عقیدتی خود (خاصه پس از غیبت کبرا) دارای نیروی انسانی قابل توجهی بود که می‌توانست در قدرت‌های سیاسی آینده نقشی کار آمد و قاطع داشته باشد. بنابراین سامان‌یابی اجتماعی و سیاسی امامیه که چندی پیش شروع شده بود توانست سران آل بویه را به سوی خود جلب نماید.⁽²⁾

آل بویه که به آنها دیالمه نیز می‌گویند، به مدت 127 سال در عراق و ایران حکومت کردند (321 تا 448 ه-).

سر سلسلۀ این فرمانروایان سه برادر به نام‌های علی بن بویه، احمد بن بویه و حسن بن بویه هستند که فرزندان بویه ماهی‌گیر می‌باشند. که بعدها به ترتیب القاب عماد الدوله، معزّ الدوله و رکن الدوله را گرفتند آن‌ها ابتدا در خدمت ماکان‌بن کاکی از امرای علویان طبرستان بودند و بعدها موفق شدند مناطق

مرکزی ایران را از دست گماشتگان خلافت عباسی خارج کنند و نهایتاً بغداد را به تصرف در آورند.

احمد بن بویه خلیفه عباسی به نام «المستکفی» را به سال 333 بر کنار و یکی از عباسیان به نام مطیع! را به عنوان خلیفه تعیین کرد. قدرت آل بویه به حدی رسید که خلیفه در بغداد چیزی جز یک مقام تشریفاتی نبود خصوصاً در زمان معزالدوله که منصب امیرالامرائی را داشت، چنان اقتداری به دست آورد که حتی برای خلیفه حقوق و مقرری تعیین کرد. تمام اختیارات و قدرت خلیفه از بین رفت؛ به گونه‌ای که خلیفه حتی یک وزیر هم نداشت و فقط دارای یک منشی بود که زمین‌ها و منافع او را محاسبه و اداره می‌کرد.

علامه مجلسی در بحارالانوار حدیثی از امام علی علیه السلام نقل می‌کند که براساس آن، حضرت خبرِ به حکومت رسیدن آل بویه را داده و می‌فرماید:

«ویخرج من دیلمان بنو الصیاد ثم یستشری أمرهم حتی یملکوا الزوراء، ویخلعوا الخلفاء». فقال له قائل: فکم مدتهم یا أمیرالمؤمنین؟ فقال «مائة أو تزید قلیلاً».⁽¹⁾

یعنی از دیلم پسران ماهی‌گیر، خروج و ظهور می‌کنند سپس حکومت آن‌ها برقرار می‌گردد و سرزمین زوراء (بغداد) را تسخیر کرده و خلفا را بر کنار می‌کنند. شخصی پرسید: آنها چه قدر حکومت می‌کنند؟ امام فرمود: صد و اندی سال.

برکناری خلفا واقعیتی بود که توسط آل بویه اتفاق افتاد و مورخان به آن تصریح

دارند؛ این برکناری از دو زاویه قابل بررسی است؛ اول خلع و برکناری شخص خلفا توسط آل بویه است که معزالدوله مستکفی را خلع کرد و به جای او مطیع را گذاشت و بهاءالدوله طائع را بر کنار کرد و به جای او قادر را بر سر کار آورد اما از زاویۀ دیگر خلع به معنای برکناری از اختیارات نیز تفسیر می‌شود، یعنی آل بویه خلفا را از کلیۀ اختیارات خود خلع و برکنار کردند که این تفسیر نیز شواهد تاریخی متعددی دارد که نشان می‌دهد از خلافت در بخش عمده‌ای از­ عصر آل‌بویه جز اسمی باقی

نماند⁽¹⁾و قدرت واقعی در دست امرای دیلمی بود. بیرونی، رویداد تسلط آل بویه بر بغداد را تغییری بنیادی در امر خلافت می‌داند و می‌نویسد:

«أنّ الدّولة والملک، قد انتقل فی آخر أیّام المستکفی من آل العبّاس الی آل بویه»⁽²⁾یعنی سلطنت در آخر ایام مستکفی از آل عباس به آل بویه انتقال یافت.

ابن خلدون نیز معتقد است: «به راستی که اساس خلافت به کلی روی به ویرانی نهاده بود»⁽³⁾. وی در جای دیگری می‌نویسد:

قلمرو خلیفه قطعه زمینی بود که معزالدوله به او داده بود، و او با درآمد آن برخی نیازهای خود را بر می‌آورد⁽⁴⁾.

همچنین سخن دیگری از حضرت علی علیه السلام دربارۀ خبر از آل بویه نقل شده که به این شرح است: «المترف ابن الأجذم، یقتله ابن عمه علی دجلة»⁽⁵⁾، یعنی مترف فرزند اجذم را پسر عمویش بر کنار دجله به قتل می‌رساند.

شارحان کلمات حضرت علی علیه السلام اتفاق نظر دارند که این جملات اشاره است به عزالدوله بختیار بن معز الدوله است؛ چرا که معز الدوله یکی از دستانش در جنگی قطع شده بود و در زبان عرب به مقطوع الید «اجذم» گفته می‌شود و فرزند معز الدوله یعنی عز الدولۀ بختیار در لهو و شرب خمر اسراف را از حد گذرانده بود که به چنین شخصی در زبان عرب «مترف» اطلاق می‌شود.

بنابراین عز الدوله «مترف» فرزند «اجذم» به شمار می‌رفت که به دست پسر عمویش عضد الدوله در کنار رود دجله به قتل رسید.

از آنجا که حضرت علی علیه السلام در اخبار پیش‌گویی‌های خود معمولاً به القاب افراد اشاره فرموده است، این سخن حضرت علی علیه السلام با اخبار دولت بنی بویه سازگاری دارد. همان‌طوری که اشاره شد با نگاهی به تاریخ تشیع این نکته روشن می‌شود که قبل از حکومت آل‌بویه، شیعه جایگاه خود را پیدا کرده بود و وزرا، نقبا و صاحب منصبان شیعه به تناوب در دستگاه خلافت عباسی حضور داشتند عباسیان نیز ناچار به قبول شرایط جدید بودند اما با ورود فرمانروای آل بویه به بغداد، خلافت عباسی در یک قدمی سقوط قرار گرفت؛ چرا که بویهیان بنا به اعتقادات شیعی تصمیم داشتند عباسیان را از خلافت برکنار کنند اما مشکلات سیاسی مانع این کار شد. مورخان بر این نکته تصریح دارند که معزالدوله دیلمی تصمیم گرفت حکومت را از عباسیان به معزالدین علوی، خلیفه فاطمی مصر یا یکی دیگر از علویان منتقل کند ولی به رغم موافقت مشاورانش، یکی از نزدیکانش به نام «صیمری» او را از این تصمیم منصرف کرد.

ابن اثیر می‌نویسد:

«معزالدوله با یکی از دوستان خویش مشورت کرد تا خلافت را از

بنی‌عباس سلب و با معزالدین علوی یا دیگری

بیعت کند⁽¹⁾.

تمام یاران وی به این پیشنهاد رأی موافق دادند جز یکی از خواص که گفت: این کار معقولانه‌ای نیست؛ زیرا امروز تو با خلیفه‌ای سر و کار داری که خود و اتباع تو به او معتقد نیستید و اگر فرمان قتل او را صادر کنی فوراً به اجرا می‌رسانند، چون ریختن خون وی را روا می‌دانند اما اگر یکی از علویان را خلیفه کنی تو و یارانت معتقد به صحت خلافت او می‌شوید و اگر او فرمان قتل تو را بدهد آنان اطاعت می‌کنند»⁽²⁾.

معزالدوله با شنیدن چنین دلایلی از آن تصمیم منصرف شد و این یکی از بزرگترین علل ابقای نام خلافت برای دودمان عباسی بود. اقدام صیمری به نوعی ادامۀ مخالفت علیه قدرت‌یابی کامل شیعه بود که در زمان خلفای قبل نظیر معتضد به شکل‌های دیگری صورت گرفته بود و در طول تاریخ تکرار شده است⁽³⁾اما به هر حال با ورود آل بویه در بغداد حاکمیت سیاسی در مرکز خلافت اسلامی به مدت بیش از یک قرن در اختیار دیلمیان شیعه قرار گرفت⁽⁴⁾،

و «معزالدوله سراسر عراق رادر اختیار خود گرفت. اعمال عراق را به عُمال و سرداران سپاه خود سپرد».⁽¹⁾

اما به هر حال آل بویه که اکنون با تصرف بغداد بر تمام مسلمانان شیعه و سنی در مناطق مرکزی جهان اسلام حکومت می‌کردند برای تحکیم قدرت سیاسی و دینی خود در بین عامۀ تسنّن با دستگاه خلافت سنی مدارا می‌کردند⁽²⁾.

برخی معتقدند در دوران آل بویه خلیفه مسئول مذهبی یا به گفته‌ی ابن ادریس (543- 598 ه-) حقّ الله سنّیان و فقیهان شیعه از صدوق تا مفید و رضی و مرتضی مسئول حق الله شیعیان بودند⁽³⁾و سیاست یا حق الناس همگان دراختیار اهل حلّ و عقد آل بویه قرار گرفته بود که وزیرانشان آن را اداره می‌کردند⁽⁴⁾.

بعد از معزّ الدوله، بویهیان مدتی بحران جانشینی بین عزالدوله و عضدالدوله را تجربه کردند ولی در نهایت عضدالدوله موفق شد تا حاکمیت در بغداد را به طور کامل قبضه کند و حکومت آل‌بویه را به اوج برساند. با مرگ عضدالدوله

امیر بزرگ خاندان بویه، ثبات، امنیت و وحدت بویهیان دچار آسیب تفرقه، و مقدمه انحطاط و انقراض آنان شد. به هر حال به دنبال پایان عصر عضد الدوله و مؤید الدوله، دوران تفرقه آل بویه که بعد از طلوع درخشان عهد عماد الدوله «322 ق/934 م» و معز الدوله «334 ق/945 م»، افول غمناک و تیره‌ای را در فرجام حال مجد الدوله «420 ق / 1029 م» و الملک الرحیم «447 ق / 1055 م» نشان داد، آغاز شد و فخرالدوله و صمصام الدوله در جبال و عراق هیچ‌گاه نتوانستند دوران قدرت واعتلای گذشته را دیگر بار تجدید کنند.

به نظر می‌رسد یکی از علل مهم ضعف آل بویه این بود که آنها بعد از عضدالدوله کم‌کم سنّی زده شده و نسبت به رعایت شعائر شیعی کمتر حساسیت نشان می‌دادند. به همین دلیل در سال 402 ه- از ترس فاطمیان مصر به خلیفه‌ی بغداد اجازه دادند مجلسی در تکذیب نسب‌نامه‌ی فاطمیان بسازد و در 408 ه- «اعتقادنامه‌ی قادری» را صادر کرده و اسلام را به مذاهب سنّی منحصر کند و مکتب تشیّع را که پس از اعلامیه راضی عملاً یکی از مذاهب رسمی بود از رسمیت بیندازد خلیفگان از این سستیِ جانشینان عضد الدوله سوء استفاده بیشتری کرده، و قادر خلیفه مخفیانه پیام‌ها برای ترکان آسیای میانه فرستاد و ایشان را به مهاجرت به ایران پس از پذیرش اسلام سنّی دعوت کرد⁽¹⁾. به هر حال دورۀ آل بویه برای مردم مناطق غربی و مرکزی ایران تجربه جدایی از سلطه خلافت عباسی در پرتو نهضت تشیع نیز بود اما اختلاف مهارناپذیر امرا وعناصر سپاهی از داخل، و توطئۀ خلفای ضعیف شدۀ عباسی، رقابت و تعارض تُرک و دیلم به علاوه بحران‌های دشوار اقتصادی و تعصبات شدید فرقه‌ای و نهایتاً

هجوم ترکان غز به دعوت خلیفگان عباسی دولت شیعی آل بویه را در اواسط قرن پنجم به شکست کشاند.

عموم مورخان آل بویه را شیعی مذهب دانسته‌اند اما سخن در این است که شیعه جعفری یا اثنی عشری بوده‌اند یا زیدی⁽¹⁾. قرائنی چند گویای امامیه بودن آنان است⁽²⁾نظیر: الف. معزالدوله، از رهبران آل‌بویه، مسائل فقهی و حکومتی خود را از ابن جنید اسکافی، از علمای طراز اول شیعه امامیه، دریافت و کشور را براساس دیدگاه‌های فقهی و حکومتی او اداره می‌کرد⁽³⁾.

ب. صاحب بن عباد، از علمای شیعه امامی،وزیر مؤیدالدوله دیلمی بود و با اختیارات وسیع به امور مسلمانان به خصوص شیعیان رسیدگی می‌کرد⁽⁴⁾.

ج. رکن‌الدوله دیلمی، از حاکمان آل بویه با شیخ صدوق مناسبات گرمی داشت.⁽⁵⁾

د. برگزاری مراسم عید غدیر و عاشورای حسینی که بیشتر نشانة شیعیان اثنی عشری به شمار می‌رفت، در زمان حکومت آل بویه در منابع آمده است که معزّالدوله در سال 352 ه- . ق در بغداد مقر خلافت عباسی مراسم عاشورا برگزار کرد و مورد استقبال شیعیان قرار گرفت.⁽⁶⁾

- عرصه‌های تأثیر آل بویه بر رشد تشیع در قرن چهارم

1 فراهم کردن امنیت برای شیعیان

با تأسیس دولت آل بویه و تسلط آنان بر خلیفه و مقر خلافت، امنیت نسبی برای شیعیان در سرزمین‌های تحت حاکمیت آل‌بویه به وجود آمد و آنان با استفاده از این فرصت در صدد ترویج شیعه برآمدند؛ به گونه‌ای که طی حکومت 126 ساله بویهیان، عقاید شیعی به شیوه‌های مختلف رواج پیدا کرد.

البته در مقابل در این دوره شاهد حسّاسیت و واکنش تند حنبلی مذهبان نسبت به شیعیان خصوصاً در بغداد هستیم چنان‌که وعاظ حنبلی، عامۀ تسنّن را به توبه و پیمودن راه اجدادشان، که بنابر تفسیر آنان تسنّن افراطی بود، دعوت می‌کردند به طوری که حملات حنابله به شیعیان سرچشمه اصلی ناآرامی‌های شهر بغداد بود⁽¹⁾و طعم شیرین تسلّط دیلمیان شیعی مذهب بر خلیفۀ سنّی را در ذائقۀ عامۀ شیعه تلخ می‌کرد. زد و خوردهایی که در زمان آل بویه بین سنی مذهبان و شیعیان رخ می‌داد با دوران پیش تفاوت داشت به این معنی که پس از غلبه آل بویه بر بغداد و از میان بردن نفوذ خلیفه، دو مذهب سنّی و شیعه کم کم به صورت دو حزب سیاسی درآمدند⁽²⁾که شیعه از آل بویه و اهل تسنن از خلیفه و ترکان طرفداری می‌کردند⁽³⁾ولی اقتدار آل بویه، این سود را داشت که به شیعه، موقعیتی رسمی بخشید اما در جنب آن، حسدها و کینه‌هایی را نیز پروراند.

نتیجه آن شد که در شرایط غیبت آل بویه در بغداد و یا دوره ضعف آنان،

کینه‌توزی‌ها از سوی عوام اهل تسنّن و گاه خواص! اوج یافت. با این حال شیعه امامیّه در این دوره، به قدرت آل‌بویه رویکرد مثبتی داشت و این رویکرد سودمندی‌های بسیاری را دربرداشت؛ چرا که شیعه در معادلات سیاسی و قدرت نسبت به سه سدۀ قبل جایگاه بیشتری یافت.

2- حمایت از علما و دانشمندان شیعه (عرصه علمی)

پیدایش دولت‌های شیعی، در قرن چهارم خصوصاً آل بویه در بغداد، فرصت تجدید قوای علمی را برای شیعه پدید آورد؛ چرا که قیام و جنگ و گریز مداوم شیعه در سده‌های اولیه، و حساسیت بیش از حد خلفا نسبت به ائمه علیهم السلام و علمای شیعه، این خطر را پدید آورد که مصادر اصلی اندیشه شیعی (احادیث ائمه شیعه علیهم السلام و...) نایاب شود و به مرور زمان، از دسترس خارج گردد که تفکّر شیعی، از مباحثه و آموزش، محروم بماند در نتیجه تکامل فهم دینی، دشوار گردد. و نهایتاً حالت اختفا و زندگی تقیه‌ای، دسته‌بندی‌های درونی را افزون کند و... نکات فوق، گوشه‌ای از مشکلات شیعه در دوره سختی و اختفاست. ادامه این شرایط، می‌توانست تشیع را در سطح اندیشه‌ای فرقه‌ای و غیر بارور، متوقف سازد و امکان پویائی وقدرت معارضه آن را با گرایش‌های مذهبی - فکری دیگر، سلب کند.

اما پدیدار شدن سلسله‌های شیعی، دوره فترت را برای عالمان مذهبی پدید آورد. فقیهان، محدثان، متکلمان و فیلسوفان شیعی، توانستند در فضای مناسب موجود، مصادر و منابع متفرق شیعه را باز یابند. به احیا و تهذیب احادیث بپردازند. آنان توانستند با مباحثات فقهی و کلامی، حقیقت اندیشه شیعی را باز گویند و پیرایه‌های موهوم را بزدایند و در پرتوی امنیت اجتماعی برای شیعه،

زمینه را برای جذب نیروهای جدید فراهم کنند و... آثار فوق، ایجاب می‌کند که نقش دولت‌های شیعی در این دوره، مثبت ارزیابی شود. حرمت نهادن عالمان شیعی به امرای شیعی، برخاسته از درک آنان از واقعیّت موجود زمان بود. آنان، دریافته بودند که فرصت موجود، ابزاری مؤثر و کار آمد در راه گسترش اندیشه شیعی است و با این تلقّی، روابط و مناسبات مناسبی بین علما و امرای شیعه برقرار گردید.

با وجود همه درگیری‌ها و نزاع‌هایی که میان دولت‌ها و امرای مسلمان و به طور اخص شیعه در قرن چهارم وجود داشت، علم و دانش رشد خود را بی‌وقفه دنبال می‌کرد. چهره‌های برجسته‌ای از عالمان و اندیشمندان در پرتو حمایتی که امیران و بزرگان از آنها می‌کردند، توانستند گام‌های بلندی بردارند. در این میان خاندان بویه نقش مهمی در توسعه فرهنگ و دانش داشتند. حضور وزیران با کفایتی که نقش قابل توجهی در جذب عالمان به دربار امیران خود داشتند، در پیشرفت علم بسیار با اهمیت بود و همواره رقابت شدیدی برای جذب دانشمندان به دربارها وجود داشت.

رابطه آل بویه با علما بسیار نیکو بود. معزالدوله از رهبران آل بویه، مسائل فقهی و حکومتی خود را از ابن جنید اسکافی، از علمای طراز اول شیعه امامیه، دریافت و کشور را براساس دیدگاه‌های فقهی و حکومتی او اداره می‌کرد.

رکن الدوله شیخ صدوق را از قم به مرکزحکومتش ری دعوت کرد و با تعظیم و تکریم او را وارد شهر کرد.

قاضی نورالله شوشتری در این‌باره نوشته است:

«آوازه ریاست و اجتهاد او (شیخ صدوق) در مذهب شیعه امامیه به

سمع ملک رکن‌الدوله رسید، مشتاق صحبت فائض‌البهجت او گردید و به تعظیم تمام، التماس تشریف قدوم سعادت لزوم او نمود».⁽¹⁾

رکن‌الدوله در ری مجالسی می‌آراست و از علمای ملل و فرقه‌های مختلف دعوت می‌کرد تا آنها طرح شبهه کنند و شیخ به پاسخ آنها برخیزد. در یکی از مجالس، بحث امامت مطرح شد. پس از توضیح و استدلال شیخ صدوق، رکن‌الدوله فریاد زد:

«اعتقاد دینی من همان چیزی است که این شیخ امین می‌فرماید و حق آن است که فرقه امامیه بر آن مذهب است نه دیگران».

مرحوم صدوق در کتاب کمال‌الدین یکی ازمباحث مجلس رکن الدوله درباره غیبت امام زمان با یک مخالف را نقل می‌کند و می‌گوید:

«پس از پاسخ من، رکن‌الدوله رو به مخالف کرد و گفت: این دلیل درماندگی و عجز تو است که همه مخالفین ما در مورد صاحب‌الزمان ما، با لفاظی به انکار و هذیان و وسوسه می‌پردازند و دست به دامان خرافات می‌آویزند.»

بسیاری از کارگزاران و وزرای آل بویه نیز در گسترش علم و دانش شیعی فعال بودند؛ یکی از این کارگزاران که در ترویج مکتب تشیع در قرن چهارم سهمی به سزا داشت، وزیر دانشمند بهاء الدولۀ دیلمی، صاحب بن عباد است که علامه مجلسی اول او را از فقهای شیعه دانسته و ابن‌شهرآشوب وی را در ردیف شعرای اهل‌بیت علیهم السلام که محبت خود را آشکار می‌کرد، توصیف کرده است. رابطه او با مرجع دینی شیعیان (مرحوم صدوق) چنان است که «صاحب»، دو قصیده در

مدح حضرت رضا علیه السلام می‌سراید و به نزد شیخ صدوق می‌فرستد و مرحوم صدوق کتاب پرارزش عیون اخبارالرضا علیه السلام را که حاوی احادیث امام رضا علیه السلام است به نام صاحب می‌نویسد و به کتابخانه وی اهدا می‌کند.

بویهیان مقام سیاسی - مذهبی نقابت علویان را معمولاً به بزرگان علمی شیعه می­سپردند. و فقهای بزرگ را برای تبیین احکام و برای پاسخ‌گویی مخالفین شیعی کمک می‌کردند و از آنها نیز یاری می‌خواستند. باید دانست که در زمان سلطه آل‌بویه بر بغداد، علمای شیعی موجود در عراق معمولاً عرب و بعضاً علوی بوده و کسانی از آنها در شمار ادبای برجسته عرب به شمار می‌روند.

آنچه شایان ذکر است خدمات آل بویه به مذهب تشیع اختصاص نداشت، بلکه آنان به ادب و فرهنگ و تمدن اسلامی اعم از شیعه و سنّی خدمات شایان نمودند.

نمونه‌ای از رفتار مناسب آل‌بویه با علمای اهل تسنن را نیکلسون در مقدمه‌ای بر فارسنامه ابن بلخی چنین توصیف می‌کند:

«ابو محمّد عبدالله که قاضی بغداد بود، به درجه قاضی القضات فارس ارتقاءیافت و بعدها حوزه قضاوت وی تا حدود ایالات کرمان و عمان و به شهر تیز در مکران امتداد یافت. ابن بلخی این مطلب را نیز می‌آورد که قاضی ابومحمّد که هیجده اثر درباره فقه پدید آورده بود، نظام دین و سنّت، نگاه داشته و قاعده‌ای نهاد سخت نیکو، کار شرع را. عضد الدّوله پادشاه بویی آن روزگار با وجود تمایلات شدیدی که به آیین شیعه داشت، قاضی را با اکرام و اعتماد شخص خود محترم داشته بود؛ زیرا وی را به محک آزمایش درآورده و فسادناپذیر یافته بود. این ابو محمّد پنج پسر بر

جای نهاده بود: کهترین همه ابو نصر بعدها در منصب قضا جانشین او شد».⁽¹⁾

3- رواج دادن علنی شعائر شیعی (عرصه اجتماعی)

اشاره

یکی از عوامل قوت گرفتن شیعیان در قرن چهارم هجری، در ایران و عراق، ترویج و برپایی مراسم مذهبی شیعی از سوی حکومت آل بویه در بغداد، مرکز حکومت اسلامی بود. البته قبل از آل بویه نیز جمعیت شیعیان بغداد شعائر خود را کمابیش نشان می‌دادند، ولی با تسلط آل بویه شیعیان نه تنها آزادی برپایی علنی مراسم مذهبی خود را به دست آوردند، بلکه از حمایت فرمانروایان نیز برخوردار شدند. در این دوره آیین‌های مخصوص شیعیان با شکوه فراوان انجام می‌شد⁽²⁾.

به همین دلیل یکی از مهم‌ترین توفیقات شیعیان در زمان آل بویه، اجازه تظاهر علنی عقایدشان، بدون نیاز به تقیه، به شمار می‌رود. البته در این دوره شعائر مکتب تشیع امامی بدون آنکه مذهب رسمی حکومت اسلامی گردد، مرسوم شد و اشخاص با فرهنگی از جمله بازرگانان و دولتمندان و عمال دولتی ساکن در محله کرخ⁽³⁾و دارالحکومه و حتی محدوده دارالخلافه را به خود جذب کرد. البته تشیع امامی یاور و الگوی سایر مذاهب شیعی نیز در این دوره

محسوب می‌شد⁽¹⁾و شیعۀ اسماعیلیه در مصر و شام نیز به اجرای علنی شعائر شیعی روی آوردند که این شعائر را می‌توان در موارد زیر دسته‌بندی کرد:

الف: بزرگداشت غدیر و عاشورا بزرگداشت عید غدیر

بزرگداشت عید غدیر و عاشورای حسینی از مهم ترین شعائر شیعه به شمارمی رود و تاریخ نشان می دهد در هرجا که برای شیعه آزادی عمل پیش می آمد، یکی

از اولین اقدامات دینی او یادآوری این دو موضوع بود. مسئلة غدیر پایه ای ترین اصل تشیع یعنی امامت و ولایت را تبیین می کرد. بنابراین بویهیان تلاش کرد ند تااصلی ترین اصول شیعه یعنی ولایت را به عملی اجتماعی تبدیل کنند.

معزالدولۀ دیلمی در 18 ذی‌الحجه (روز غدیر) دستور داد تا شهر را آذین‌بندی کنند و شادمانی کنند؛ روز بازار را تعطیل و شب آن را بگشایند.

بنابراین شیعه در این دوره توانست عقیدۀ خود را به ولایت و امامت به صورت علنی آن هم در پایتخت خلافت عباسی آشکار کند. بعدها نیز همه ساله مراسم عید غدیر در نقاط دیگر جهان اسلام نیز با شکوه بسیار انجام می شد و با تشویق و تدارک حکومت، در وعظ و خطابه‌های روحانیون و وعاظ در مساجد، فضائل اهل‌بیت علیهم السلام و تعالیم مذهب شیعه آزادانه بیان می‌گردید. به همین دلیل رسمیت یافتن تشیع به عنوان مذهب رسمی در اعصار بعدی را تا حد زیادی باید مرهون تلاش‌های دولت آل‌بویه دانست.

بزرگداشت نهضت کربلا و یاد و نام سیدالشهدا علیه السلام به واسطۀ جنبۀ عاطفی

بودن آن به صورت گسترده‌تری برگزار می‌شد؛ چرا که نهضت حسینی نه تنها در قرن اول، شیعه رااز حالت انفعالی خارج کرد و به او نوعی احساس غرور داد بلکه در دهه‌ها و قرنهای بعدی نیز اثر حرکت‌آفرین خود را در بین شیعیان داشت. بنابراین شیعیان در قرن چهارم از هر فرقه‌ای با فراهم شدن شرایط، عزاداری امام حسین علیه السلام را در دهه محرم به صورت علنی و گسترده در شهرهای مختلف جهان اسلام از بغداد تا قاهره برگزار می‌کردند و امرای شیعی با آگاهی از محوریت این موضوع در شعائر شیعه، با آن همراهی می‌کردند.

تقریباً بیشتر منابع به این موضوع اشاره دارند که معزالدوله در سال 352 ه. ق در بغداد مقر خلافت عباسی برگزاری مراسم عاشورای حسینی را رسمی کرد و مورد استقبال مردم قرار گرفت⁽¹⁾به گونه‌ای که در روز عاشورا بازارها تعطیل و برای امام حسین علیه السلام مراسم سوگواری برپا گردید، معزالدوله دیلمی زنان شیعه را گفت تا روی‌های خویش را سیاه کنند و با حالت عزا در بازار بغدادبیایند البته در مقابل فقهای حنبلی آن سال را «سنة البدعة» نامیدند.

ابن کثیر در کتاب خود درباره علل ناتوانی اهل تسنن و خلفا در جلوگیری از این مراسم می‌نویسد:

«لکثرة التشیع وظهورهم وکون السلطان معهم»⁽²⁾زیرا تشیع گسترش یافته و آشکار شده بود و سلطان هم با آنان بود.

با علنی شدن بزرگداشت این دو شعار محوری تشیع می‌توان گفت در جهان اسلام مرحله بسیار مهمی برای مذهب شیعه به وجود آمد که تا آن زمان سابقه

نداشت. بعدها به دستور معزالدوله (امیر الامرا) در سراسر پهنه حکومت آل بویه در ایران و عراق، این مراسم شیعی با شکوه خاصی برگزار می‌گردید. امیر بویهی بدین وسیله می‌خواست از قدرت و تطاول حکومت آل عباس بکاهد و عواطف مردم را به سود مستضعفانی که نسبت به آل رسول محبت می‌ورزیدند برانگیزد⁽¹⁾.

این حرکت‌های فرهنگی به ترغیب عمومی به مکتب تشیع می‌افزود و به تدریج شرکت در مراسم مذهبی شیعی برای بسیاری از مردم عادی گردید.

نتیجۀ دیگر این اقدامات این بود که آل‌بویه توانستند مذهب امامیه اثنی عشری را در میان بسیاری از توده‌های مردم رواج دهند.

ب: گسترش مناقب خوانی و ترویج فضایل اهل‌بیت^

ب: گسترش مناقب خوانی و ترویج فضایل اهل‌بیت علیهم السلام ⁽²⁾

در دوره آل‌بویه شیعیان با آزادی و عدم خوف از برخورد حکومت، اقدام به مدح و رثای امامان و ذکر مناقب آ‌نان در اماکن عمومی می‌کردند که از آن به عنوان مناقب‌خوانی یاد شده است⁽³⁾.

این کار فرهنگی که با مقابله به مثل و واکنش‌های تند حنابله مواجه شد، کم و بیش قبل از این دوره نیز مرسوم بود و در دوره‌های بعد نظیر عصر سلجوقیان نیز به حیات خود ادامه داد.

منظور از مناقب‌خوانی در معنای عام آن سرایش شعر و نثر در مدح امامان شیعه و مثالب برخی از دشمنان آنها و نقل آن در محافل و اماکن عمومی است.

قرن چهارم هجری همان‌طوری که آغاز شکوفایی و گسترش وسیع شعر و ادب بود و بازار شعر و شاعری رونق زیادی داشت، عصر شکوفایی مناقب‌خوانی نیز به شمار می‌رود. البته شیعیان در اوایل قرن چهارم و پیش از تسلط بویهیان برخلافت عباسی، در بغداد بعضاًاز موقعیت و نفوذ بالایی در میان بزرگان برخوردار بودند که در سایه آن می‌توانستند برای شهیدان کربلا محفل ذکر مناقب و بیان مصائب برپا کنند که البته بعضاً با واکنش تند برخی از خلفا و امرای سنّی و عوام حنابله قرار می‌گرفت اما با روی کار آمدن آل بویه و تسلط آنان بر بغداد به سال 333 ﻫ- . آداب و آیین‌های شیعی مناقب‌خوانی گسترش چشمگیری یافت.

4- ترویج تبرّی از دشمنان اهل‌بیت^

یکی از مفاهیم عمدۀ دینی تولّی و تبری است؛ تولّی به معنای اظهار اطاعت و دوستی نسبت به اولیای دین و تبری به معنای دشمن داشتن دشمنان دین است. در مکتب تشیّع به این محور دینی توجه خاصی شده است و از آنجا که ولایت و امامت اهل‌بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم محور اساسی مکتب تشیع به شمار می‌رود، تولّی و تبری در متون دینی شیعه به وفور دیده می‌شود و دستورات خاصی نیز دربارۀ آن داده شده است.

در روایتی مشهور از امام پنجم شیعیان امام محمد باقر علیه السلام می‌خوانیم:

عن خطاب‌بن مسلمة قال: قال أبو جعفر علیه السلام ما بعث الله نبیا قط إلا بولایتنا والبراءة من عدونا، و ذلک قول الله فی کتابه:

{وَلَقَدْ بَعَثْنا فی کُلِّ اُمَّةٍ رَسُولاً منهم اَنِ اعْبُدُوا اللهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَی اللهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ الضَّلالَةُ}⁽¹⁾، بتکذیبهم آل محمد، ثم قال: {فَسِیرُوا فی الأرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ}⁽²⁾.

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که ائمۀ شیعه بر برائت لسانی و عملی از قاتلان و دشمنان اهل‌بیت علیهم السلام اصرار داشتند و معمول زیارت‌نامه‌های مأثوره از امامان شیعه در کنار سلام و عرض ارادت به آنها لعن و نفرین بر قاتلان و دشمنان آنها نیز قید شده است اما توجه به این نکته ضروری است که امامان شیعه این محور را با توجه به اصل اساسی تقیّه تجویز و سفارش کرده‌اند. به عبارت

دیگر اصل تقیّه حاکم بر اصل محوری تبری است و طبعاً مصالح جامعۀ اسلامی نیز در اظهار تبری می‌بایست در نظر گرفته شود.

در تاریخ تشیع در سه قرن نخست هجری شواهدی بر سَب و لعن علنی و فراگیر دشمنان و قاتلان اهل‌بیت علیهم السلام نداریم این در حالی بود که حاکمیت خلفایی و عامه از هرگونه سَب و لعن و هتک حرمت نسبت به اهل‌بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم و امامان شیعه خصوصاً امام اول شیعیان حضرت علی علیه السلام فروگذار نمی‌کردند. اولین کسی که سب و لعن صحابه و اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را به صورت علنی رواج داد، معاویه بن ابوسفیان بود. وی بعد از قبضه کردن حکومت در سال 40 هجری به فرمانداران و حاکمان خود در سراسر جهان اسلام آن روز دستور داد که بر روی منابر به سَب و لعن حضرت علی علیه السلام اقدام نمایند⁽³⁾.

این روش بعدها توسط خلفای دیگر بنی‌امیه ادامه یافت و تنها عمر بن عبدالعزیز بود که سعی کرد این رویۀ ناپسند و منفی را منع کند. اما در زمان خلافت عباسیان برخی از آنها نظیر متوکل عباسی این رویۀ ناپسند را ادامه دادند.

بنابراین بر خلاف دیدگاه نویسندگان متعصب سنّی که مکتب تشیع را مساوی با لعن صحابه قلمداد می‌کنند، شیعه به دستور امامان خود نه تنها صحابۀ راستین پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را تکریم و تعظیم می‌کنند بلکه تاریخ شیعه نشان می‌دهد که شیعیان به زیارت مزار صحابه بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نظیر حذیفه بن الیمان و سلمان فارسی می‌رفتند و برای آنها زیارت‌نامه‌هایی در کتاب‌های ادعیه شیعه نقل شده است که شفاعت آنها از خدای بزرگ درخواشت شده است⁽¹⁾. بنابراین شیعه در طول تاریخ خود تنها از دشمنان آشکار و قاتلان اهل‌بیت علیهم السلام اظهار برائت کرده است که این مختص شیعه نبود بلکه مسئله لعن بر قاتلان اهل‌بیت علیهم السلام بعداز سقوط بنی امیه و حتی قبل از حاکمیت شیعه در قرن چهارم مسئله‌ای بود که بارها توسط برخی خلفای بنی‌عباس نیز دنبال می‌شد.

گفته می‌شود مأمون عباسی دستور لعن بر معاویه را بر منابر صادر کرد و در سال دویست و هشتاد و چهار، معتضد بر آن شد تا لعنت بر معاویه را بر منبرها آشکار نگاه دارد.

او دستور داد تا فرمانی برای آن نوشته شود و بر مردم بخوانند!

عبیدالله بن سلیمان او را بترسانید، که این رفتار، عامه را می‌شوراند ولی او

گوش نداد و نخستین گام را در این راه با فرستادن یک دستور برای عامه برداشت، که کار خود پیش گیرند و از دسته‌بندیها و خبرچینی کردن پیش سلطان بپرهیزند که گواهی از ایشان پذیرفته نشود⁽¹⁾.

معتضد همچنین دستور داد نامه‌ای بلند را مبنی بر برائت از دشمنان وقاتلان اهل‌بیت علیهم السلام تهیه کنند.

این نامه که به امضای عبیدالله بن سلیمان وزیر معتضد به سال 284 نوشته شده و طبری آن را در رویدادهای همین سال آورده است، 205 سطر نفرین نامه بر بنی امیه است که حسین علیه السلام و فرزندان پیامبر و یاران او را کشته و بر کتاب خدا دستبرد زده‌اند.

طبری می‌نویسد:

این را از روی نامه کهن مأمون نگاشته‌اند که به دستور مأمون علیه معاویه نگاشته شده بود.⁽²⁾

عبید الله بن سلیمان، وزیر معتضد از ترس آشوب حنابله یوسف بن یعقوب دادرس را بخواند و از وی خواست تا با ترفندی رأی معتضد را بگرداند.

دادرس یوسف با معتضد سخن راند و گفت: من می‌ترسم عامه با خواندن این نامه به شورش آیند، معتضد گفت: اگر عامه به خروش آیندیا سخنی گویند شمشیر در میان آنها بنهم! گفت: با طالبیان چه کنی، که جرأت یافته از هر سو

برخیزند و مردم بسیار از آنان پیروی کنند و هرگاه این نامه را که ستایش‌گر ایشان است ببینند، بر گرایش ایشان افزوده شود؛ زیرا که اکنون زبان ایشان بازتر است و سخن استوارتر دارند. معتضد پاسخی نداد و پس از آن «نامه مأمون» را دنبال ننمود.⁽¹⁾

این اقدام درباریان معتضد نشان می‌داد که آنها احیای شعائر شیعی را مساوی با تسلط آل علی علیه السلام بر خلافت قلمداد می‌کردند.

در ابتدای قرن چهارم و قبل از تسلط آل بویه درسال 312 ه- علی بن یلبق، امیرالامرای بغداد، فرمانی صادر کرد تا معاویه و یزید را علناً در منابر لعن و طعن کنند⁽²⁾.

با حاکمیت آل بویه در اواسط قرن چهارم که قدرت در دست شیعه قرار گرفت زمینه برای عمل به دستور دینی تبری از قاتلان اهل‌بیت علیهم السلام بیشتر فراهم شد اما با این حال می‌بینیم حاکمیت شیعی در برائت از دشمنان اهل‌بیت علیهم السلام معمولاً از ذکر نام آنها به صورت علنی پرهیز می‌کند بلکه برائت را با استناد به عمل تاریخی ناپسند آنها مطرح می‌کند. بر همین اساس معزالدوله امیر مقتدر دیلمی هنگامی که تصمیم گرفت تبری از دشمنان اهل‌بیت علیهم السلام را در مرکز دار الخلافه بغداد رواج دهد.

بر حسب دستور وی شیعیان بغداد جملاتی در برائت از غاصبان حق اهل‌بیت و قاتلان آنها بر بالای مساجد خود نوشتند. این جملات تصریح به نام آنها نداشت بلکه اشاره به کار ناپسند آنها داشت مورخ مشهور اهل تسنن ابن اثیر

در تاریخ الکامل این جملات را به این صورت نقل می‌کند:

لعن‌الله معاویه ابن ابی سفیان ولعن الله من غصب فاطمة رضی الله عنها فدکاً ومن منع ان یدفن الحسن عند قبر جده ومن نفی اباذر الغفاری ومن اخرج العباس من الشورا.⁽¹⁾لعنت خدا بر معاویه و لعنت خدا بر کسی که فدک را از فاطمه(رضی الله عنها) غصب کرد و بر کسی که از دفن امام حسن مجتبی علیه السلام نزد قبر جدش جلوگیری نمود و کسی که اباذر غفاری را از مدینه تبعید کرد و کسی که عباس عموی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را از شورای تعیین خلافت اخراج کرد.

طبیعی بود جمله آخر که اشاره به اخراج عباس از شورا بود، برای دلجویی از عباسیان نوشته شده بود. خلیفه عباسی نیز به دلیل تسلط آل بویه شیعه مذهب نمی‌توانست شیعیان را از این کار منع کند ولی عوام سنی، شب‌ها این شعارها را از بین می‌بردند.

به همین دلیل وزیر معزالدوله ابومحمد مهلبی پیشنهاد کرد به جای آن شعار، این جمله را بنویسند: «لعن الله الظالمین لآل رسول‌الله ولعن الله معاویة» و معزّالدوله نیز پذیرفت.

این مسئله نشان از انعطاف قابل توجه حاکمیت شیعه در مقابل رعایای سنّی مذهب خود بود این در حالی بود که قبلاً خلفای تسنّن نظیر معاویه و بعدها امویان به جز عمر بن عبد العزیز با زور و اجبار مردم را وادار به سبّ و لعن

نمادهای شیعه از جمله حضرت علی علیه السلام می‌کردند و اگر کسی خودداری می‌کرد، برائت حاکم از او برداشته می‌شد.

5- آبادانی و تعمیر مشاهد شیعی

فرمانروایان آل‌بویه در اصلاح شهرها و مشاهد شیعی نیز همت گماشتند. آنان بناهای عظیم و شکوهمندی در مشاهد مشرفه برپا کردند و گنبدهایی رفیع بر روی ضریح‌های مقدس برافراشتند. عضدالدوله و سپاهیانش قریب به یک سال، تنها برای ساختمان مرقد علوی و تکمیل و توسعه آن در نجف اشرف اقامت کردند و آن را در نهایت شکوه و عظمت تکمیل کرده، خانه‌ها و رباط‌ها را در آنجا بنا کردند و با دستی گشاده علویان، علما، مجاوران، نگهبانان و متولیان این مرقدشریف را از بخشش‌های فراوان خود بهره‌مند ساختند و قناتی را که آل‌عین ایجاد کرده بودند، اصلاح و بازسازی کردند.

آل‌بویه علاوه بر ساخت و ساز مشاهد شیعی شخصاً به تکریم و احترام آنها نیز می‌پرداختند.

جلال‌الدوله به زیارت نجف و کربلا می‌رفت و یک فرسخ مانده به حرم علوی و حسینی با تواضع و پای برهنه به زیارت نائل می‌آمد.

عضدالدولۀ دیلمی بعد از آن که در سال ۳۶۷ ه-.ق وارد بغداد شد، به زیارت کربلا و نجف شتافت و دستور ساخت همۀ عتبات عالیات را صادر کرد. بنای آستانۀ حسینی در سال ۳۶۷ قمری شروع شد و در سال ۳۷۱ ه-.ق به پایان رسید.

آستانه‌ای که عضدالدوله ساخت، حرمی بزرگ و گنبدی بر روی قبر و چهار رواق هماهنگ در چهار طرف حرم که دیوار‌های حرم و صحن شش‌گوشه بود،

در بخش شرقی صحن، صحن کوچکی بود که در آن قبرهای خاندان آل بویه بود و یک درب آن به بازار باز می‌شد؛ و بازاربرای رفت‌وآمد به آستانۀ حضرت عباس علیه السلام منتهی می‌شد. درون حرم با قندیل‌های طلا برای روشنایی تزیین شده بود و دیوارهای حرم و رواق‌ها را با چوب ساج و آیینه‌های بزرگ پوشانیده بودند. صندوقی از چوب ساج منبت‌کاری شده بر مزار قرار داشت و نهر آب تا مقابل آستانۀ حسینی و اطراف صحن می‌آمد که آثار آن تا نیمۀ اول قرن چهاردهم هجری در کربلا مانده بود.

کربلا در زمان عضدالدوله پیش‌رفت چشم‌گیری یافت. او اطراف آستانه خانه‌های زیادی ساخت و به امور آستانۀ حسینی رسیدگی زیادی کرد. بازار سرپوشیده‌ای میان آستانۀ حسین بن علی و عباس بن علی‘ درست کرد. منزلی هم در کنار آستانه برای خود بنا کرد که هنگام آمدن به زیارت در آن سکونت داشت.

منزل مذکور توسط ذریه‌اش وقف شد که آن را به مدرسه دینی تبدیل کردند؛ بعدها دو شمع بزرگ که همه‌شب تا صبح دو سوی قبر روشن بود، در ۱۴ ربیع الاول سال ۴۰۷ قمری شب‌هنگام بر زمین افتاد و آتش بزرگی درگرفت

و تمامی دیوارهای حرم و رواق‌ها - که به آینه و چوب ساج آراسته بود - و فرش‌های حرم و پرده‌های گران‌بها را بسوخت ولی چون در ساختمان اصلی آستانه، چوب به کار نرفته و تمامی عمارت از طاق‌های ضربی و گچ و آجر بود، به کانون عمارت آسیبی نرسید.

حسن فرزند مفضل بن سهلان رامهرمزی، وزیر سلطان بهاءالدولۀ بویه، خسارت واردة آتش‌سوزی را جبران کرد و حصار استواری اطراف شهر کربلا بنا کرد.

بنابراین عمارت آستانۀ حسینی در عصر حاضر همان ساختمان عضدالدوله است که توسط وزیر سلطان‌الدوله ترمیم و بهسازی شد.

جدول شماره 12: اسامی و مشخصات کلی امرای دیالمه فارس⁽¹⁾

نام

فرمانروا

سال‌های‌حکومت(هجری)

سال‌های‌حکومت(میلادی)

عماد الدوله، ابو الحسن علی

320-338

932-949

عماد الدوله، ابو الحسن علی

320-338

932-949

عضد الدوله، ابو شجاع خسرو

338-372

949-982

شرف الدوله، ابوالفوارش شیر ذیل

372-379

982-989

صمصام الدوله، ابوکالیجار مرزبان

379-388

989-998

بهاء الدوله (ملک عراق)

388-403

998-1021

سلطان الدوله، ابو شجاع

403-415

1021-1024

عماد الدوله، ابو کالیجار مرزبان

415-440

1024-1048

ابو نصر خسرو فیروز رحیم

440-417

1048-1055

جدول شماره 13: اسامی و مشخصات کلّی امرای دیالمۀ عراق و اهواز و کرمان⁽¹⁾

نام

فرمانروا

سال‌های‌حکومت(هجری)

سال‌های‌حکومت(میلادی)

معزالدوله، ابوالحسین احمد

320-356

932-967

عزالدوله بختیار

356-367

967-977

عضدالدوله (ملک فارس)

367-372

977-982

شرف الدوله

372-379

982-989

بهاءالدوله، ابونصر فیروز

379-403

989-1012

سلطان‌الدوله (ملک فارس)

403

1012

نقشه شماره 9: قلمرو آل بویه

جدول شماره 14: اسامی و مشخصات کلّی امرای دیالمه ولایات مجزّای عراق⁽¹⁾

نام

فرمانروا

سال‌های‌حکومت(هجری)

سال‌های‌حکومت(میلادی)

مشرف الدوله

411-416

1020-1025

جلال الدوله

416-435

1025-1043

عمادالدین (ملک فارس)

435-440

1043-1048

ابونصرخسرو فیروز

440-447

1048-1055

جدول شماره 15: اسامی و مشخصات کلّی امرای دیالمه کرمان⁽²⁾

نام

فرمانروا

سال‌های‌حکومت(هجری)

سال‌های‌حکومت(میلادی)

قوام‌الدوله، ابوالفوارس

403-419

1012-1028

قوام‌الدوله، ابوالفوارس

403-419

1012-1028

عمادالدین (ملک فارس)

419-440

1028-1048

ابومنصور فولادستون

440-448

1048-1056

جدول شماره 16: اسامی و مشخصات کلّی امرای دیالمۀ ری و همدان و اصفهان⁽³⁾

نام

فرمانروا

سال‌های‌حکومت

(هجری)

سال‌های‌حکومت

(میلادی)

رکن‌الدوله، ابوعلی حسن

320-366

932-976

مؤیدالدوله، ابومنصور (اصفهان فقط)

366-373

976-983

فخرالدوله، ابوالحسن علی (بضمیمۀ اصفهان در 373)

366-387

976-997

مجدالدوله، ابوطالب رستم (محمود غزنوی خلعش کرد)

387-420

997-1029

شمس‌الدوله، ابوطاهر (همدان فقط)

387-412

997-1021

سماءالدوله، ابوالحسن(ابن‌کاکویه معزولش کرد)

412-414

1021-1023

گفتار دوم: دولت فاطمی در مصر و شمال آفریقا

اشاره

دولت فاطمی، گرچه به یک گرایش شیعی غیر امامی (اسماعیلیه) وابسته بود اما در مجموع، نشانه‌ای از قدرت رو به رشد شیعه در قرن چهارم بود. به طوری که در نیمة دوم قرن چهارم تشیّع اسماعیلی و خلافت فاطمی بر سرزمین‌های غرب جهان اسلام تسلّط یافت. ذهبی در رویدادهای سال 357 ه- می‌نویسد «وفی هذه السنین وبعدها کان الرفض یغلی ویفور بمصر والشام والمغرب والمشرق لاسیما العبیدیه الباطنیه».⁽¹⁾

فاطمیان یا عبیدیان نخستین دستگاه خلافت طولانی مدت شیعی بودند که در تاریخ ظهور کردند.⁽²⁾

Wilfred madelung & paul walker، the advent of fatimids:a contemporary shiite witness .

مؤسس حکومت فاطمیان عبیدالله مهدی بود و بعد از وی سیزده حاکم از نسب او حکومت کردند. مدت حکومت آنها از سال 297 تا 567 هجری مدت 270 سال بود و در سال 567 به دست ایوبیان منقرض شدند. در نسب و هم‌چنین فاطمی بودن ابو محمد عبیدالله المهدی، اقوال متعددی وجود دارد. اکثر

مورخان عبیدالله را از نوادگان امام جعفر صادق علیه السلام می‌دانند که از طریق عبدالله بن میمون بن محمد بن اسماعیل به امام می‌رسد. در مقابل، عده‌ای، که از سوی خلافت عباسی ترغیب شدند، او را فرزند تقی بن الوفی بن الرضی بر می‌شمرند و انتساب او را به امام صادق علیه السلام نفی می‌کنند⁽¹⁾.

عبیدالله مهدی بنیانگذار دولت فاطمی در سال 266 هجری در قریه سلمیه حمص متولد شد او تحت تربیت پدرش که یکی از ائمه اسماعیلیه بود، پرورش یافت پدر عبیدالله برای پذیرش مهدویت او تلاش بسیاری کرد. عبیدالله بعد از پدرش، رهبری مذهبی اسماعیلیان را بر عهده گرفت، و در سال 297 هجری با تلاش داعیان اسماعیلی خصوصاً ابو عبدالله شیعی و پس از جنگ و گریزهای فراوان به حکومت مغرب و افریقا رسید. وی سرانجام بعد از 24 سال حکومت و شصت سال زندگی در سال 322 هجری درگذشت. پس از او القائم بامر الله و سپس المنصور بالله در شهر مهدیه پایتخت اول فاطمیان در شمال آفریقا حکمرانی کردند اما در زمان خلیفۀ چهارم فاطمی یعنی المعز لدین الله (365 - 341 ه- ق) وی با فرماندهی جوهر سیسیلی مصر را

از تصرف اخشیدیان در آورد. با تصرف مصر، فاطمیان به قدرت بزرگی تبدیل شدند و پایتخت خود را به قاهره (شهری که خود آن را تأسیس کردند) انتقال دادند.

از آن دوره به بعد به تدریج شامات و حرمین شریفین در تحت حاکمیت

فاطمیان قرار گرفت و مناطقی نظیر یمن نیز تحت نفوذ آنها قرار داشت. در اندک مدتی خلافت شیعی اسماعیلی توانست با خلافت عباسیان بغداد همپایی کند. و در عرصۀ فتوحات دریای مدیترانه را برای اروپاییان ناامن سازد و بنادر فرانسه را مورد هجوم قرار دهد. و بندر «جنوا» را هم برای مدتی به تصرف خود درآورد.

در دوران عزیز پنجمین خلیفه (385- 365 ه- ق) دولت فاطمی به اوج قدرت رسید و از اقیانوس اطلس تا دریای سرخ، یمن، مکه و دمشق گسترش یافت حتی در موصل نام خلیفه فاطمی در خطبه ذکر شد و قدرت بغداد در

مقابل آن تحقیر گردید.⁽¹⁾

در زمان منتصر در بغداد نیز به نام آنها خطبه خوانده شد. افزون بر این رویارویی مستقیم فاطمیان با صلیبیان، مصر را به مرکزی نظامی ضد صلیبی تبدیل کرده بود که تا دوران ممالیک ادامه یافت. مصر در روزگار فاطمیان از شکوفایی علمی و هنری خاصی برخوردار گردید⁽²⁾اما به تدریج قدرت آنها افول کرد و نهایتاً با کودتای صلاح الدین ایّوبی خلافت فاطمی برچیده شد.

این موضوع مسلم است که دولت فاطمیان بر مبنای دعوت به مکتب تشیع پایه‌گذاری شد و بعدها «جامع الأزهر» را که نامش از نام حضرت زهرا÷ گرفته شده است در راستای تبلیغ و ترویج تشیّع اسماعیلیه تأسیس کردند اگرچه آنان پیرو مذهب اسماعیلیه بودند و میان دو مذهب اسماعیلیه و امامیه اختلافاتی وجود دارد ولی در حفظ شعائر مذهب تشیع و نیزفراگرفتن تعالیم اسلامی از طریق خاندان وحی و تشویق مردم به این روش، هر دو مذهب هماهنگ‌اند.

سیوطی می‌نویسد:

«در سال 357 هجری قرامطه بر دمشق استیلا یافته و بر آن شدند که مصر را نیز به تصرف خود در آورند ولی عبیدیون (فاطمیون) مالک آن گردیده و دولت تشیع در سرزمین‌های مغرب مصر و عراق استقرار یافت... (خلیفۀ فاطمی) در سال 358 از پوشیدن لباس سیاه و خواندن خطبه‌ای که بنی عباس می‌خواندند، منع کرد و دستور داد جامه سفید پوشیده و این خطبه را بخوانند:

«اللهم صل علی محمد المصطفی، وعلی علی المرتضی، وعلی فاطمة البتول وعلی الحسن والحسین سبطی الرسول»⁽¹⁾.

البته علاوه بر شیعیان اسماعیلی در مصرِ قرن چهارم، شیعیان امامی نیز در دو شهر «صندفا» و «اسکندریه» تجمّع داشتند. در مغرب الأوسط، شهر «نفطه» شیعی مذهب بود و این شهر را کوفه کوچک می‌نامیدند. همچنین فاطمیان موفق شدند تا دولت‌های دست نشانده‌ای را نیز در برخی از نقاط جهان اسلام به امارت رسانند نظیر امارت کلبیان در صقلیه (سیسیل) و دولت اشراف علوی در مکه و مدینه و بعدها دولت صلیحی در یمن که هر کدام به نوعی ابزار اعمال نفوذ فاطمی‌ها بودند و تمایلات شیعی را از خود نشان می‌دادند⁽²⁾.

- مصر در دوران فاطمیان

چیرگی فاطمیان بر مصر از جهاتی دارای اهمیت است:

1- راه را برای تسلط آنان بر مکه و مدینه هموار کرد و بخشی از مهم‌ترین سرزمین‌های اسلامی زیر نگین آنها قرار گرفت؛

2- نه تنها سلطه عباسیان را حتی در بغداد در معرض خطر قرار داد بلکه مدتی به نام آنان در دیار عراق خطبه خوانده شد.

همچنین دولت فاطمی، منبعی برای الهامات شیعی در خارج از قلمرو خویش نیز بود. گرایش‌های اسماعیلی در کشورهای عربی و نیز ایران، ارتباط معنوی و تشکیلاتی با آن خلافت فاطمی داشتند⁽¹⁾. جنبش قدرتمند اسماعیلی در قرن چهارم به بعد اعتماد معنوی و روحی به دولت فاطمی داشت و کسانی مانند ناصر خسرو، در غربت سمنگان، به یاد خلیفه فاطمی مصر جان می‌یافتند و در گسترش باورهای شیعی می‌کوشیدند⁽²⁾.صالح وردانی مؤلف اثر «شیعه در مصر» معتقد است:

هیچ یک از دولت‌های حاکم بر مصر، از آغاز فتوحات اسلامی، در زمینه‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی به اندازۀ فاطمیان به مردم آن سرزمین خدمت نکرده است. بهترین گواه آن بنای شهر قاهره و جامع الازهر است. به گواهی تاریخ، با روی کار آمدن فاطمیان در زندگی فکری و ادبی مردم مصر نهضتی گسترده پدید آمد و علوم

فلسفی، ریاضی، هیئت، نجوم و طب به اوج شکوفایی رسید⁽¹⁾.

دکتر عبدالمنعم ماجد می‌نویسد:

افتخار تبدیل مصر به یک مرکز بازرگانی مهم بین المللی به فاطمیان باز می‌گردد؛ زیرا اینان نسبت به موقعیت جغرافیایی مصر در میان قاره‌ها و نقش آن در ایجاد ارتباط میان شرق و غرب آگاه بودندو برای سهولت تجارت، میان نیل و دریای سرخ کانالی حفر کردند که همان کانالی است که در روزگار مستنصر به خلیج حاکمی - منسوب به حاکم بامر الله - مشهور بود.⁽²⁾

ناصر خسرو، جهانگرد ایرانی، که در آن دوره از مصر دیدار کرده است، می‌نویسد:

«وضعیت مصریان بسیار خوب بود. آن‌گاه اظهار می‌دارد اگر میزان دارایی برخی از مردم مصر را بازگو کند، کسی آن را باور نخواهد کرد؛ چرا که به شمار و اندازه نمی‌آید و می‌افزاید که مسلمان و مسیحی در آن جا به یک اندازه بهره‌مندند.»⁽³⁾

ناصر خسرو همچنین می‌نویسد: «من آسایش و عدالت را در چهار جای سرزمین‌های عرب و عجم دیده‌ام:

نخست در ناحیۀ دشت، در ایام لشکر خان، دویم به دیلمستان در روزگار امیر امیران،جستان بن ابراهیم، سیّم در مصر دوران مستنصر بالله، چهارم در طبس

در دوران امیر ابو الحسن گیلکی بن محمد. و چندان که بگشتم به ایمنی این چهار موضع ندیدم و نشنیدم.»⁽¹⁾

بنابراین مصر در پرتو توجه فاطمیان شیعی مذهب برای نخستین بار در تاریخ، مرکز خلافت و مورد توجه جهانی گشت. قاهره به یکی از پایتخت‌های جهان اسلام تبدیل شد و علم و دانش در آن رونقی به سزا یافت و کعبۀ آمال دانش پژوهان گردید. قلمرو دولت فاطمیان در دوران مستنصر بالله، خلیفه فاطمی از اقیانوس اطلس تا رودخانۀ فرات امتداد داشت و دعوتشان به اوج انتشار و غنای خود رسیده بود.⁽²⁾

عرصه‌های تأثیر فاطمیان در رشد تشیع در قرن چهارم

1- تأسیس خلافت مستقل شیعی فاطمی در مقابل خلافت سنّی عباسی

با تأسیس خلافت فاطمی عملاً بخش غربی جهان اسلام تحت سیطرۀ دستگاه خلافتی قرار گرفت که خلافت بغداد را رد می‌کرد و به تدریج محدودۀ نفوذ آن به نقاط دور دست نیز می‌رسید. با تأسیس خلافت فاطمی جهان اسلام دارای دو خلیفه بود که جهان اسلام بین آنها تقسیم شده بود.⁽³⁾

امرای محلی هر کدام بر مبنای علائق مذهبی و سیاسی خود به نام یکی از

خلفای عباسی یا فاطمی خطبه می‌خواندند و چه بسا در دو شهر نزدیک به هم در یک شهر بنام عباسیان و در شهر دیگر بنام فاطمیان خطبه خوانده می‌شد و همین‌طور برخی از امرا بنا بر علایق شخصی خود مدتی برای عباسیان ایراد خطبه می‌کردند و با تغییر شرایط سیاسی خطبه را به نام فاطمیان می‌خواندند و این روند به صورت برعکس نیز ادامه داشت، اما مهم این‌جاست که در طول قرن چهارم خلافت فاطمی حالت تهاجمی داشت و چه بسا در مناطقی نزدیک بغداد و همین‌طور در حرمین شریفین، مکه و مدینه به نام فاطمیان خطبه خوانده می‌شد.

2- برنامه‌ریزی برای رشد علم و دانش

دولت فاطمیان اولین دولت اسلامی به شمار می‌رود که برای رشد علم و دانش نقشه و برنامه طرح کرد و بودجه حکومت را در این راه به صورت منظم هدایت نمود. این تعلیمات عمومی مبتنی بر وجود آمدن یک دانشگاه بزرگ بود که با تأسیس الأزهر این کار انجام شد، خلافت فاطمی همچنین هزینه زندگی دانشمندان را آن‌چنان پیش‌بینی می‌کرد که آنها به کلی از فکر معیشت آسوده باشند⁽¹⁾. قبل از حرکت فاطمیان اصولاً دولت‌های اسلامی با کارهای علمی ارتباط کمتری داشتند و علما و مبلغان دینی بیشتر با کوشش‌های شخصی خود سر آمد و شاخص می‌شدند، و البته در مواقعی مورد تشویق و ترغیب حکومت قرار می‌گرفتند. ولی فاطمیان با تأسیس الأزهر کوشیدند عالم و مبلغ‌پروری را منظم و برنامه­ریزی شده قرار دهند. به همین دلیل الحاکم خلیفه فاطمی، پس از

تثبیت قدرت سیاسی خود و در پی رقابت با همگنان عباسی‌اش کوشید با ایجاد مؤسسه‌ای شبیه بیت الحکمه مأمون و نامیدنش به «دارالحکمهْ» نهادی مشابه آن را البته با وسعت فعالیت بیشتر ایجاد کند. بنابراین دارالعلم فاطمیان، به فرمان الحاکم، خلیفه فاطمی مصر (389-411ق) در قاهره تأسیس شد. دارالعلمی با 172 سال حیات پر فراز و نشیب که بی‌شک طولانی‌ترین دوره فعالیت در میان نهادهای مشابه خود را داراست. این تاریخ طولانی فعالیت را سه دوره متمایز از هم جدا می‌کند؛ دوره‌هایی که وجه تمایزشان از یکدیگر به طرز تلقی خلفای فاطمی از چگونگی فعالیت این مؤسسه باز می‌گردد.

به این صورت که اگر خلیفه فاطمی گرایش به تألیف قلوب عامه تسنن داشت آن را در دست عالمان عامه قرار می‌داد و اگر دغدغه تبلیغ تشیع اسماعیلی را داشت آنجا عملاً تبدیل به مرکزی برای رهبری دعوت و تبلیغ تشیع اسماعیلی در جهان اسلام می‌شد.

3- تبلیغ و دعوت فراگیر

فاطمیان مبلّغان و دعوتگران اسماعیلی را به سراسر جهان اسلام اعزام می‌کردند، داعیان اسماعیلی که از آغاز دعوت در شرق جهان اسلام خصوصاً ایران فعال بودند، در دیلمان، الموت، قهستان، دامغان و سیستان - که هنوز سنت‌های باستانی و سنن و شعایر شیعی مذهبان یا سابقه دار الهجره‌های خوارج را در اذهان داشت - مورد پذیرش بیشتر قرار گرفتند. معروف‌ترین آنان، ابوحاتم رازی (متوفی به سال 322 ه- ق) در منطقه دیلم و عبدالملک کوکبی در گردکوه دامغان و اسحاق - ابو یعقوب سگزی - در ری و حسین بن مرورودی در خراسان بودند.

ابوحاتم رازی گروهی از دیلمیان را از جمله اسفار شیرویه، مردآویچ زیاری، یوسف ابی الساج (عامل ری) را به کیش خود آورد. محمد نخشبی کار مرورودی را در خراسان دنبال کرد و بسیاری از رجال دولت سامانی دعوت او را پذیرفتند، کشتارها و تعقیب‌ها نیز به فعالیت داعیان پرشور اسماعیلی خاتمه نداد بلکه دعوت آنان در سراسر قرون چهارم و پنجم هجری ادامه یافت⁽¹⁾.

4- احیای شعائر شیعی

بر اساس نوشته مقریزی در زمان المعز لدین الله در سال 363 در مصر فاطمیان و شیعیان در روز عاشورا در کنار قبر کلثوم و نفیسه اجتماع نموده به عزاداری می‌پرداختند و مبالغ فراوانی برای اطعام و عزاداری و شربت هزینه می‌کردند. در عاشورای سال 396 همه بازارها در مصر تعطیل بود و ابن مأمون نیز در سال 515 علاوه بر تعطیلی روز عاشوراموقوفات و صدقات زیادی را برای اجرای مراسم در نظر گرفت. بنابراین فاطمیان نیز همانند بویهیان به احیای شعائر مذهبی شیعه همت گماشتند و از این طریق در گسترش مکتب تشیع کوشیدند.

جدول شماره 17: اسامی و مشخصات کلی خلفای فاطمی⁽¹⁾

نام

فرمانروا

سال‌های‌حکومت(هجری)

سال‌های‌حکومت(میلادی)

مهدی،ابومحمد عبدالله

297-322

909-934

قائم، ابوالقاسم محمد

322-334

934-945

منصور،ابوطاهر اسماعیل

334-341

945-952

معز، ابو تمیم معد

341-365

952-975

عزیز، ابو منصور نزار

365-386

975-996

حاکم، ابوعلی منصور

386-411

996-1020

ظاهر، ابوالحسن علی

411-427

1020-1035

مستضر، ابو تمیم

427-487

1035-1094

مستعنی،ابوالقاسم احمد

487-495

1094-1101

منصور،امیرابوعلی

495-524

1101-1130

حافظ، ابوالمیمون عبدالمجید

524-544

1130-1149

حافظ، ابوالمیمون عبدالمجید

524-544

1130-1149

ظافر، ابوالمنصور اسماعیل

544-549

1149-1154

فائز،ابوالقاسم علیهی

549-555

1154-1160

عاضد،ابومحمدعبدالله

555-567

1160-171

نقشه شماره 10: قلمرو دولت فاطمیان در اوج گسترش

گفتار سوم: دولت حمدانیان

اشاره

در قرن چهارم هجری حکومت شیعی مقتدر دیگری نیز در جهان اسلام پدید آمد، و آن حکومت حمدانیان (391- 293) بود. حمدانیان که شیعه اثنی عشری بودند منسوب به قبیله بزرگ بنی‌تغلب بودند که در قسمت‌هایی از عراق و شامات سکونت داشتند، بنابراین این دولت شیعی، از درون قبائل عربی برخاست و به نوعی استقلال و خودمختاری در برابر خلافت عباسی دست یافت. نتیجه این رویداد به اندازه‌ای در رشد شیعه آشکار بود که ذهبی در رویدادهای

اواخر قرن چهارم می‌نویسد: «وجری علی الشام امر مهول من ظهور الرفض».⁽¹⁾

مرکز اصلی این دولت، در موصل و حلب بود⁽²⁾.

نخستین کسی که از این خاندان به حکومت دست یافت، عبدالله ابو الهیجا بود که در سال 293 هجری با حکم خلیفه به حکومت موصل منصوب گردید. پسرش حسن بن عبدالله بن حمدان (ناصر الدوله) پس از مدت‌ها درگیری و نبرد با عموهایش درسال 329 هجری به فرمان خلیفه الراضی به حکومت موصل و جزیره دیار بکر، دیار ربیعه و دیار مضر دست یافت و برادرش علی سیف‌الدوله نیز او را در حفظ این قلمرو‌ها یاری داد. ناصر الدوله از مرکز قدرت خود فعالانه در سیاست‌های بغداد مداخله می‌کرد⁽³⁾و سرانجام در سال 330 از سوی خلیفه به وزارت منصوب گردید اما پس از یکسال وزارت با شورش یکی از سردارانش بنام توزون مواجه گردید و او مجبور شد برای حفظ قلمرو اصلی حکومت خود به موصل عقب‌نشینی کند.

ناصرالدوله حمدانی از سال 317 در منطقه موصل مستقر بود. سیف الدوله حمدانی نیز از سال 332 در حلب حکومت یافت.

تمایلات شیعی این دولت مشهور بود. در پول‌های مسکوک بازمانده از دولت حمدانی، به امامت و ولایت حضرت علی علیه السلام تصریح شده است⁽⁴⁾.

سیف الدوله حمدانی، به خاطر مجاورت مرزی با بیزانس (روم شرقی) درگیری‌ها و جنگ‌های متعددی با آن دولت داشت.

گفته می‌شود: چهل جنگ بین دولت حمدانی حلب و روم شرقی، رخ داد⁽¹⁾.

جنگ‌هایی که گاه به سود دولت حمدانی حلب بود و گاه به سود روم شرقی تمام می‌شد.

بر همین اساس مورخان معتقدند برجسته‌ترین زمامدار آل حمدان سیف‌الدوله (303-350) است که انسانی خردمند، دانش‌دوست و سلحشور بود و بیشتر ایام عمر خود را در جنگ با تجاوزگران رومی به سر برد. دولت حمدانی تجربه ممتدتری از یک حکومت شیعی بود. ولی به سبب درگیری با آل بویه و دشمنان خارجی پس از چند دهه از پا درآمد.

- عرصه‌های تأثیر حمدانیان در رشد تشیع در قرن چهارم

1- آزادی مذهبی شیعه در شامات

در عصر حمدانیان سرزمین سوریه، مانند حلب و اطراف آن، بعلبک و توابعش، جبل عامل و سواحل آن مملو از شیعیان بود و به ویژه شهر حلب پایگاه عالمان شیعه به خصوص بنو

زهره به شمار می‌رفت.

طبق کلام مقدسی، در سرزمین شام (سوریه)، اهل طبریه و نیمی از اهالی نابلس و قدس و بیشتر اهالی أمّان، شیعه بودند.

طرابلس، شهر بزرگی با روستاهای متعدد بود و همه اهالی آن مذهب شیعه

داشتند و در آن شهر مساجد زیبا ساخته بودند.

در شام، شیعیان در شهرهای گوناگون زندگی می‌کردند. ارتباط مداوم مردم «جبل عامل» و طرابلس با عالمان شیعه در همین زمان، حاکی از کثرت شیعیان در این نواحی است. شهر «حمص» نیز با تشکیل دولت حمدانی در شام به تشیّع روی آورد.

2- حمایت از دانشمندان و فیلسوفان شیعی

دولت حمدانی، به دانش دوستی و هنرپروری شهره بود. بخشی از دانشوران و ادیبان قرن چهارم، با دربار حمدانی ارتباط داشتند.

نامورانی چونان ابونصر فارابی، المتنبی،ابوالفرج اصفهانی⁽¹⁾و... با امرای حمدانی ارتباط نزدیک داشتند، به همین دلیل گفته می‌شود که حمدانیان مردمی روشنفکر و آزادمنش بودند و با این شهرت پناهگاه دانشمندان، فلاسفه، ادبا و روشنفکران از همه مذاهب و ادیان به شمار می‌رفتند تا آنجا که هنرمندان از روم گریخته و به سوی سیف الدوله می‌آمدند.

3- حمایت از ادبیات شیعی

حمدانیان از شعرای شیعه حمایت می‌کردند و علاوه بر آن برخی از خاندان حمدانی نیز از شعرای اهل‌بیت علیهم السلام به شمار می‌روند. یکی از این اشخاص برجسته که در تحکیم و نشر مذهب تشیع در مناطق تحت حاکمیت حمدانیان نقش مهمی ایفا نمود. حارث بن سعید بن حمدان معروف به ابو فراس، شاعر شیعه مذهب، سردار شجاع و عموزاده سیف الدوله حمدانی و متولد سال 320 ه- ق است. پدر او نیز در سال 318 ه- ق حکمران موصل بود.

در سه سالگی ابو فراس پدر وی درگیر رقابت‌های سیاسی خانوادگی شد و به قتل رسید. از آن پس او به همراه مادرش در شهرهای مختلف قلمرو حمدانیان زندگی کرد. اما پس از تأسیس حکومت «سیف الدوله» در حلب به آنجا رفته و تحت سرپرستی مستقیم وی قرار گرفت و پس از چندی «سیف الدوله» با خواهرش ازدواج کرد. «ابوفراس» در حمایت «سیف الدوله» از محیط بسیار مناسب آموزشی بهره‌مند شد و به خوبی فنون جنگ و پس از آن شعر و ادب را در محضر سرداران و دانشوران و ادیبان دربار آموخت و به زودی در زمره شاعران و ادیبان دربار به شمار آمد.

او نزد سیف الدوله بسیار عزیز بود و در جنگ‌ها پیشوای لشگر و در صلح رئیس منشیان او بود. در 17 سالگی به فرمانروایی «منبج» گمارده شد و در درگیری‌هایی که میان «سیف الدوله» و رومیان و نیز مخالفان داخلی روی می‌داد، همواره در کنارش یاری وفادار بود. اگرچه در تمام قلمرو «سیف الدوله» رفت و آمد داشت اما قلمرو اصلیش «منبج» بود.

ابوفراس یک شاعر شیعه مذهب و در شمار شاعران اهل‌بیت علیهم السلام به شمار

می‌رود گرچه تعداد اشعارش در این زمینه کم است ولی تأثیر آن بر جهان اسلام اندک نبوده است. معروف‌ترین شعر او در باب خاندان عصمت و طهارت پاسخ وی به یکی از امیرزادگان عباسی به نام «ابن معتز» و نیز قصیده «ابن سکره هاشمی» که به شافیه معروف است. او در این قصیده به تندی بر امویان و عباسیان تاخته و بربزرگواری موسی بن جعفر و امام هشتم‘ و خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم تأکید کرده است.

این قصیده 60 بیت دارد که همواره مورد توجه شیعه بوده و گروهی نیز به شرح آن پرداخته‌اند.

از میان شارحان قصیده ابو فراس می‌توان به «ابن امیرالحاج» و «محمدبن عبدالملک» و «ابراهیم یحیی عاملی» اشاره کرد. وی همچنین قصیده‌ای نیز در رثای امام حسین علیه السلام دارد. از اساتید وی نیز می‌توان به (ابن خالویه) اشاره کرد که علاوه بر استادی، دوست و همراه او نیز بود.⁽¹⁾

4- ساخت و تعمیر مشاهد شیعی در شامات

اشاره

در سال 333 ه- . ق «سیف الدّوله حمدانی» برحلب استیلا یافت. در شهر حلب مکان‌هایی وجود داشت که منسوب به کاروان اسیران کربلا بود، این مشاهد توسط حمدانیان بازسازی شدند و از آن زمان از قداستی خاص برخوردارند و همواره به عنوان زیارتگاه مورد توجه زائران بوده‌اند که برخی از مهم‌ترین آنها عبارتند از:

الف: مسجد النقطه

زمانی که کاروان اسیران کربلا به «حلب» رسید، شب را کنار کوه «جوشن» ماندند تا کمی بیاسایند. نگهبانان، سر مبارک امام حسین‌ علیه السلام را بر روی صخره‌ای گذاشتند و خود به استراحت پرداختند. صبحگاه، وقتی سرِ مقدّس حضرت را برداشتند، چند قطره خون روی صخره به جا ماند.

پس از حرکت کاروان، مردمِ «حلب» اطراف این صخره جمع شدند و به عزاداری و شیون و زاری پرداختند. چنان‌که گفته شده است، همه ساله در روز عاشورا آن خون بر سنگ می‌جوشید و توجّه مردم شام را به خود جلب می­کرد. به

همین دلیل، «عبدالملک مروان اموی»، دستور داد، سنگ را از آنجا به مکانی دیگر انتقال دهند و از آن پس، دیگر نشانی از سنگ مذکور دیده نشد. بعدها، «سیف الدّوله حمدانی» در جای آن سنگ مسجدی ساخت و آن را «مسجد النقطه» نامید.

ب: مشهد المحسن بن الحسین

هنگامی که کاروان اسرا در کنار کوه «جوشن» مانده بود، فرزندی از امام حسین علیه السلام در این مکان از دنیا رفت که مادرش او را، به یاد فرزند سِقط شده حضرت فاطمه÷ «محسن» نامیده بود.⁽¹⁾سیف الدوله حمدانی، شبی در خواب دید که از یک نقطه شهر نوری به هوا برخاست. وقتی صبح شد، به سوی آن محل شتافت و پس از حفاری، سنگی یافت که بر آن نوشته شده بود: «هذا قبر محسن بن الحسین بن علی‘». پس دستور داد بر آن مرقدی بسازند.⁽²⁾

5- احیای شعائر شیعی در شامات

بر اساس روایتی شهر حلب، مدفن رأس الحسین است و به همین دلیل از زمان حمدانیان و به ویژه از دوره حکومت عبدالله بن حمدان مراسم عزای امام حسین علیه السلام در آن به طور آشکار انجام می‌شده است. در واقع، حکومت آل بویه در عراق و ایران و حکومت فاطمیان در مصر و حکومت حمدانیان در سوریه و لبنان در ترویج این سنت تأثیر داشته‌اند. بعدها مولانا جلال الدین مولوی سه قرن بعد یعنی نیمه دوم قرن هفتم مراسم سوگواری شیعیان در شهر حلب را در روز عاشورا در مثنوی خود وصف می‌کند؛ پدیده‌ای که بی‌تردید در رواج آن حمدانیان شیعی مذهب نقش عمده‌ای داشتند و این اشاره‌ای است به اینکه احیای شعائر شیعی در شامات توسط حمدانیان چیزی نبود که مختص قرن چهارم باشد بلکه آثار آن در قرن‌های بعد برجا ماند و به رغم سرکوب‌گری‌های شدید ایّوبیان، سلجوقیان، صلیبیان و عثمانی‌ها نفوذ تشیع که از قرن چهارم در سوریه و شامات به اوج خود رسیده بود، هیچ‌گاه از بین نرفت.

جدول شماره 18: اسامی و مشخصات کلی امرای حمدانی⁽¹⁾

نام

فرمانروا

سال‌های‌حکومت(هجری)

سال‌های‌حکومت(میلادی)

ناصر الدوله، ابو محمد الحسین

317-358

929-968

عدة الدوله، ابو

تغاب الغضنفر

358-371

968-981

ابو طاهر ابراهیم، ابو عبد الله الحسین

371-380

981-991

جدول شماره 19: حمدانیان حلب(⁽¹⁾)

نام

فرمانروا

سال‌های‌حکومت(هجری)

سال‌های‌حکومت(میلادی)

سیف‌الدوله، ابوالحسن علی

333-356

944-967

سعدالدوله، ابوالمعالی الشریف

356-381

967-991

سعیدالدوله، ابوالفضایل السعید

381-392

991-1001

سعیدالدوله، ابوالفضایل السعید

381-392

991-1001

ابوالحسن‌علی، ابوالمعالی الشریف

392-394

1001-1003

نقشه شماره 11: قلمرو حکومت حمدانیان

جدول شماره 20: مشخصات کلّی دولت‌های بزرگ شیعه در قرن چهارم(⁽¹⁾)