چکیده مقالات کنگره جهانی جریان های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام

مشخصات کتاب

سرشناسه : کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام( نخستین: ۱۳۹۳ : قم)

عنوان و نام پدیدآور : چکیده مقالات کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام/ تهیه‌کننده کنگره جهانی «جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام»؛ به کوشش مهدی فرمانیان.

مشخصات نشر : قم: موسسه دار الاعلام لمدرسه اهل البیت (ع)، ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری : ۲۱۲ ص.

شابک : ۱۲۰۰۰۰ ریال‌978-600-7667-17-0 :

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی:. ...The abstracts of the world congress on extremist

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : تکفیر (فقه) -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع : تکفیر -- کشور‌های اسلامی -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع : سلفیه -- عقاید -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع : وهابیه -- عقاید -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع : تروریسم -- کشورهای اسلامی -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

شناسه افزوده : موسسه دار الاعلام لمدرسه اهل البیت علیهم السلام

رده بندی کنگره : BP۲۲۵/۳/ک۹ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۶۴

شماره کتابشناسی ملی : ۳۷۶۶۳۸۶

اشاره

اعضای ستاد برگزاری کنگره

«جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام»

ریاست کنگره: حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دام ظله)

دبیر علمی کنگره: حضرت آیت الله العظمی سبحانی(دام ظله)

رئیس ستاد و قائم مقام دبیر علمی: حجت الاسلام و المسلمین دکتر سید مهدی علی‌زاده موسوی

دبیر کمیته علمی کنگره: حجت الاسلام و المسلمین دکتر مهدی فرمانیان

مسئول اجرایی کمیته علمی: جناب آقای محمد علی موحدی‌پور

مسئول مقالات اهل‌سنت داخل: حجت الاسلام و المسلمین محمد رضا خوشخو

مسئول دفتر کمیته علمی: جناب آقای سید محمد مهدی عمادی

مسئول هماهنگی مقالات: جناب آقای عباس صادقی‌خواه

سرویراستار: جناب آقای ابوالفضل طریقه‌دار

ویراستاران: سلمان رحیمی، محمد زارعی حبیب‌آبادی و برخوردار.

گروه تبارشناسی جریان‌های افراطی و تکفیری

مدیر گروه: حجت الاسلام و المسلمین دکتر مهدی فرمانیان

دبیر گروه: جناب آقای محمد حسن بهشتی

اعضای شورای علمی گروه:

حجت الاسلام و المسلمین اسد علیزاده

دکتر محمد الله اکبری

حجت الاسلام و المسلمین مهدی پیشوایی

حجت الاسلام و المسلمین دکتر جباری

حجت الاسلام و المسلمین جبرئیلی

حجت الاسلام و المسلمین دکتر سید لطف­الله جلالی

دکتر داداش‌نژاد

استاد علی اصغر رضوانی

حجت الاسلام و المسلمین محمد­طاهر رفیعی

استاد قاسم صفری (جوادی)

حجت الاسلام و المسلمین حمیدرضا مطهری

حجت الاسلام و المسلمین دکتر ملک مکان

حجت الاسلام و المسلمین نیکزاد

حجت الاسلام و المسلمین محمدهادی یوسفی غروی

گروه ریشه‌یابی افکار تکفیری

مدیر گروه: آیت الله حسینی قزوینی

دبیر گروه: حجت الاسلام و المسلمین حبیب عباسی

اعضای شورای علمی گروه:

حجت الاسلام و المسلمین محمدجواد ابوالقاسمی

استاد سید رضا بطاط

حجت الاسلام و المسلمین فلاح الدوخی

حجت الاسلام و المسلمین حسین رجبی

حجت الاسلام و المسلمین اکبر روستایی

آیت‌الله نجم الدین طبسی

حجت الاسلام و المسلمین محمدجعفر طبسی

حجت الاسلام و المسلمین سید محمد یزدانی

گروه جریان‌های افراطی و تکفیری و پیامدهای سیاسی آن

مدیر گروه: حجت الاسلام و المسلمین دکتر منصور میراحمدی

دبیر گروه: جناب آقای مختار شیخ حسینی

اعضای شورای علمی گروه:

دکتر شهروز ابراهیمی

دکتر محمد پزشکی

دکتر حسین پوراحمدی

دکتر مسعود پورفرد

دکتر محمد علی حسینی‌زاده

دکتر صادق حقیقت

دکتر رضا خراسانی

دکتر محمد ستوده

حجت الاسلام و المسلمین دکتر سید کاظم سید باقری

حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر محمود شفیعی

دکتر عبدالوهاب فراتی

دکتر ناصر قربان‌نیا

سرکار خانم دکتر نجمه کیخا

دکترشریف لک‌زایی

دکتر عنایت الله یزدانی

حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر یزدانی مقدم

گروه بررسی راه‌کارهای برون‌رفت از افراط و تکفیر

مدیر گروه: جناب آقای دکتر حسن‌بیگی

دبیر گروه: جناب آقای دکتر سید جواد امینی

اعضای شورای علمی گروه:

دکتر اکبر استرکی

دکتر سیامک باقری

دکتر هادی جمشیدیان

دکتر حمید رضا حاتمی

دکتر علیرضا خراشادی‌زاده

جناب آقای محمدرضا خسروی

دکتر سید محمود رضا شمس دولت‌آبادی

حجت الاسلام و المسلمین محمد حسن دهقان

جناب آقای حمید رحمتی

جناب آقای بهرام رضایی

جناب آقای محمود زرین‌ماه

جناب آقای عباس عظیمی‌کیا

جناب آقای مجید فقیه

دکتر سید ضیاءالدین قاضی‌زاده

جناب آقای علیرضا کیقبادی

جناب آقای علی محمد رضایی

جناب آقای احمد مزینانی

جناب آقای مهدی مزینانی

دکتر عبدالله هندیانی

مسئول ستاد بین الملل: حجت الاسلام و المسلمین سید محمود وزیری

معاون مسئول بین‌الملل: حجت الاسلام والمسلمین محمد رضا خوشخو

مسئول دفتر بین‌الملل: جناب آقای مرتضی احمدی

مسئول ستاد اجرایی: حجت الاسلام و المسلمین سید محمدعلی موسوی‌نسب

مسئول دبیرخانه مرکزی: جناب آقای سید جمال‌الدین طباطبایی

مسئول دفتر دبیرخانه: جناب آقای سید محمد باقر باقریان موّحد

مسئول مکاتبات دبیرخانه مرکزی: جناب آقای محمد مهدی فضلی

مسئول امور مالی: جناب آقای ابوالفضل سعادتی

مسئول سایت: حجت الاسلام والمسلمین سید مصطفی طباطبایی شیرازی

مسئول فناوری: جناب آقای مجتبی تمیمی

مسئول کمیته مدعوین داخلی: حجت الاسلام والمسلمین علی اصغر ضیایی

مسئول کمیته فرهنگی - تبلیغی: حجت الاسلام و المسلمین علی مولایی

مسئول کمیته رسانه: جناب آقای ابوالفضل صالحی

مسئول کمیته اسکان: جناب آقای سید رضا حسینی

[فهرست مطالب]

مقدمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دام ظله)؛ ریاست عالی کنگره . 11

مقدمه دبیر علمی حضرت آیت الله العظمی سبحانی(دام‌ظله) 13

دیباچه 17

چکیده مقالات جلد اول 21

چکیده مقالات جلد دوم 45

چکیده مقالات جلد سوم 69

چکیده مقالات جلد چهارم 89

چکیده مقالات جلد پنجم 129

چکیده مقالات جلد ششم 153

چکیده مقالات جلد هفتم 173

چکیده مقالات جلد هشتم 190

مقدمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دام ظله)

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیم

ریاست عالی کنگره:

عصر ما روزگارِ حوادث دردناک و پیچیده و فتنه‌های خطرناک برای اسلام و مسلمین است و سرچشمه آن دو چیز است: توطئه دشمنان خارجی اسلام و همکاری منافقین داخلی.

یکی از خطرناک‌ترین آن‌ها فتنة تکفیری‌ها و افراطیون است که اخیراً به صورت گروهی به نام داعش و امثال آن درآمده‌اند.

فتنه تکفیر از کجا برخاسته؟ و به چه وسیله‌ای رشد کرده؟ و عوامل گسترش آن، چه بوده؟ و راه خاموش کردن آن چیست؟ هر کدام درخور بحث و دقت است، و به یقین برنامه‌های سیاسی و نظامی، به‌تنهایی برای دفع این فتنه‌ها کارساز نیست هرچند صادقانه باشد.

باید علمای بزرگ اسلام ریشه‌های این تفکر نادرست را با منطق صحیح قطع کنند و جوانان را از جذب شدن به سوی آن باز دارند.

بر این اساس، تصمیم گرفته شد به کمک جمعی از دانشمندان آگاه و دلسوز، کنگرة جهانی به نام «جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام» از تمام مذاهب تشکیل شود و در این زمینه به مطالعات دقیقی بپردازند و نتیجه آن

را در دسترس همگان بگذارند تا با آگاهی عموم مسلمین إن‌شاءالله این فتنه خاموش شود. آنچه در این آثار مطالعه می‌فرمایید بخشی از این مطالعات است.

)رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَیْرُ الْفَاتِحِینَ(

قم - حوزه علمیه

ناصر مکارم شیرازی

ذی‌الحجه 1435 قمری

مقدمه دبیر علمی حضرت آیت الله العظمی سبحانی(دام‌ظله)

ریشه‌های پدیدۀ تکفیر و انگیزه تشکیل

کنگره جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام

ایمان و کفر دو مفهوم متضایفند که از اندیشیدن یکی، دیگری نیز تداعی می‌شود؛ این نوع حالت را در فلسفه، «تضایف» می‌نامند.

واژه «ایمان» به معنای تصدیق و باور کردن، و لفظ «کفر» به معنای ستر و احیاناً به معنای انکار است و در اصطلاح متکلمان، مقصود از ایمان، تصدیق نبوت نبیِّ زمان و رسالت او، و مقصود از «کفر» نادیده گرفتن دعوت چنین فردی و یا انکار اوست.

تاریخ دعوتِ آموزگاران آسمانی، حاکی است در هر زمانی که پیامبری مبعوث می‌شد و دعوت خود را با دلایلی مبرهن می‌ساخت، جامعه آن روز، به دو گروه مؤمن و کافر تقسیم می‌شدند، آن کس که به دعوت پیامبری پاسخ مثبت می‌گفت مؤمن و آن کس که به ندای او پشت می‌کرد کافر خوانده می‌شد.

برنامه‌های تمام پیامبران در دعوت به اصول یکسان بوده و اختلافی در آن‌ها وجود نداشت و گروه مؤمن در تمام دعوت‌ها افرادی بودند که به

خدای خالق و آفریننده، خدای مدبر و مدیر، ایمان آورده و جز او به معبودی نمی‌اندیشیدند و رسالت پیامبر زمان خود را از صمیم دل می‌پذیرفتند.

آن‌گاه که اراده الهی بر بعثت پیامبر خاتم تعلق گرفت، رسول خاتم، ایمان افراد را با دو کلمه که حاکی از باور باطنی آن‌ها بود؛ می‌پذیرفت؛ یعنی هر کس و یا گروهی که «لا اله الا الله، محمد رسول الله» می‌گفت وارد خیمه اسلام می‌شد و از جرگه کفر فاصله می‌گرفت.

از سوی دیگر، اقرار به کلمه اخلاص - که در آن نفی الوهیت از هر موجودی جز خدا سلب شده - در بردارنده اقرار به سه نوع توحید است: 1. توحید در خالقیت؛ 2.توحید در تدبیر؛ 3. توحید در عبادت. زیرا این سه نوع، از خصایص خدای جهان است نه مخلوق او.

افزون بر این، اساس هر دعوت الهی را ایمان به آخرت تشکیل می‌داد، طبعاً اقرار به حیات اخروی بسان توحید و رسالت، از عناصر سازنده ایمان می‌باشد و در کلمه اخلاص نهفته است.

در سیره نبوی فصلی به نام «عام الوفود» است؛ یعنی سالی که هزاران نفر از دور و نزدیک به صورت فردی و یا گروهی به مدینه رو آورده و به حضرتش ایمان آوردند و با گفتن دو جمله پیشین که حاکی از باور واقعی آنان بود، مسلمان خوانده شدند. در این مورد آیه‌های سوره «نصر»

نازل شد؛ آن‌جا که می‌فرماید: )إِذَا جَاء نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ & وَرَأَیْتَ النَّاسَ یَدْخُلُونَ فِی دِینِ اللَّهِ أَفْوَاجًا(، پذیرش اسلام این گروه‌ها فقط با اجرای این دو جمله انجام می‌گرفت و مسائل کلامی و یا فقهی مطرح نمی‌شد؛ مثلاً هرگز از آنان در مورد جایگاه خدا و یا رؤیت خدا در رستاخیز و یا حدوث و قدم قرآن و امثال این‌ها سئوال نمی‌شد. بلکه ایمان اجمالی به رسالت پیامبر خاتم، آنان را از طرح این مسائل بی‌نیاز می‌ساخت. هم‌چنین مسائلی مانند جواز توسل به انبیا و اولیا، و یا نماز در کنار قبورشان، یا زیارت قبور اولیاء الله برای آن‌ها، مطرح نمی‌شد.

آغاز فتنه تکفیر

در زمان معاصر، گروهی تندرو و ناآگاه از اصول و مبانی آیین محمدی، اسلام و ایمان را گویی برای خود احتکار کرده و از میان همة مسلمانان، فقط گروه اندکی را مؤمن می‌دانند و دیگران را کافر و مهدورالدم می‌شمرند. ریشه این نوع تکفیرها به عصر ابن‌تیمیه(ت 728ق.) و پس از وی به وهابیان تندرو برمی‌گردد و شدّت عمل گروه دوم بیش از فرد نخستین است، زیرا ابن‌تیمیه غالباً از کلمه بدعت بهره می‌گیرد، ولی گروه اخیر به جای بدعت، واژة کفر را به کار می‌برد و ملاک تکفیر، ناهماهنگی با افکار آن‌ها در امثال مسائل پیشین است.

آن‌ها به شدت با حفظ قبور پیامبران و اولیای الهی مخالف هستند و زیارتگاه‌ها را مظهر بت‌پرستی قلمداد می‌کنند! در حالی‌که در طول تاریخ اسلام، قبور انبیای پیشین در فلسطین و اردن و شام و عراق پیوسته محفوظ بوده و مسلمانان گروه گروه به زیارت آن‌ها می‌رفتند و هیچ‌کس چنین کاری را بر خلاف توحید توصیف نمی‌کرد.

حتی روزی که بیت‌المقدس به وسیله عمربن خطاب فتح شد، هرگز او به تخریب این مقامات فرمان نداد، بلکه شیوه پیشینیان را در حفظ و آرایش آن‌ها تأیید کرد.

در طول زمان، پس از رحلت پیامبر، تمام موحدان به پیامبر اکرم6 متوسل شده تا حاجت آنان با شفاعت او برآورده شود. اما این گروه این نوع توسل‌ها را با توسل مشرکان به بت‌ها یکسان می‌گیرند؛ در حالی‌که ماهیت این دو نوع توسل از هم جداست، و از زمین تا آسمان فاصله دارد.

تکفیرِ خشونت‌بار

تکفیر پیشینیانِ این گروه، غالباً قلمی و لسانی بود، اما تکفیر از دورۀ وهابیان تندرو، رنگ خشونت به خود گرفت و پیروانشان پیوسته به قُری و قصبات و آبادی‌های اطراف «نجد» حمله

می‌بردند و آنچه می‌توانستند غارت می‌کردند و از این طریق بر قدرت مالی خود می‌افزودند.

برای آگاهی از جنایت‌های پایه گذار این مسلک و جانشینان او به دو تاریخ معتبر وهابیان مراجعه شود: یکی «تاریخ ابن‌غنام» و دیگری «تاریخ ابن‌بشر» که هر دو، مدت‌هاست چاپ شده و مورد توجه علما و دانشمندان است.

دامن سخن را در این مورد، کوتاه کرده و سخن خویش را با این بیت به پایان می‌رسانیم:

شرح این هجران و این خون جگر

این زمان بگذار تا وقت دگر

پس از اشغال افغانستان به وسیله قوای سرخ شوروی سابق، تصمیم گرفته شد که برای طرد قدرت کفر، از این سرزمین، از روح جهادی جوانان مسلمان در منطقه استفاده شود تا دشمن را از سرزمین‌های اسلامی دور سازند، این طرح از یک نظر زیبا و خداپسندانه بود، اما بر اثر فقدان عالم وارسته و رهبری آگاه از موازین جهاد در میان این جمع، که آنان را به صورت صحیح رهبری کند، سرانجام، تلاشِ پیکارگران به گونه دیگر ادامه پیدا کرد و برخی از آنان با تأثیرپذیری از افکار وهابیان تندرو، بر تکفیر تمام دولت‌های اسلامی و ملت‌هایی که در آن زندگی می‌کنند، پرداختند. شوربختانه ابتدا این کار با حمله به کشورهای مقاوم و استوار در مقابل صهیونیست‌ها آغاز شد و به جای

این که قدس را

آزاد کنند به نابود کردن زیرساخت‌های کشورهای سوریه و عراق روی آوردند. خشونت آنان با کودکان و زنان و پیران وافتادگان و انسان‌های بی‌طرف به گونه‌ای شد که چهره اسلام را در جهان مشوَّه ساخت و دیگر کسی در غرب اظهار علاقه به اسلام نمی‌کرد. عمل زشت و وحشیانه این گروه کجا و وحی الهی کجا! آن‌جا که می‌فرماید: (فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ) (آل عمران: 159) و پیامبر رحمت در حدیثی می‌فرماید: «إنّ الرفقَ لا یکونُ فی شیء إلّا زانه، ولایُنزَعُ مِن شیء إلّا شأنه»؛ (صحیح مسلم، ج8، ص22) مهربانی ورفق با هرچیز که در آمیزد آن را مزیّن می‌گرداند و چیزی که رفق و مدارا از آن گرفته شود تباه می‌گردد.

انگیزه تشکیل کنگره

در این شرایط رقت‌بار، مرجعیت عالی‌مقام در حوزه علمیه قم تصمیم گرفت همایشی تحت عنوان «کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام» برای معرفی این گروه و پیامدهای عمل آنان، تشکیل شود و در این مورد از علمای اسلام و محققان خواسته شد که به ریشه‌یابی و تبیین ماهیت این تکفیر شوم و راه‌های برون رفت از آن بپردازند. دانشمندان از این دعوت استقبال کردند و در نتیجه، آثاری به دبیرخانه کنگره رسید که بخش مهمی از آن‌ها ارزشمند و از محتوای عالی برخوردارند؛ از

این‌رو تصمیم گرفته شد این آثار چاپ و منتشر شود و در اختیار اهل نظر و مهمانان عزیز که از داخل و خارج دعوت شده‌اند قرار گیرد تا از این طریق گامی برای جلوگیری از انتشار این غده سرطانی ویرانگر و ویروس مخوف برداشته شود.

در پایان از تلاش‌های شبانه‌روزی اعضای محترم دبیرخانه، سپاس‌گزاری نموده و زحمات توان‌فرسای آنان را ارج می‌نهیم و نیز از کلیه کسانی که این فضای روحانی و علمی را پدید آورده‌اند، تقدیر و تشکر می‌کنیم.

قم - جعفرسبحانی

8/6/93

دیباچه

(یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ ادْخُلُواْ فِی السِّلْمِ کَآفَّةً وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ) (بقره208)

در تاریخ اسلام، جنگ‌های بسیاری میان مسلمانان روی داده است، اما به جز خوارج و جریان‌های تکفیری در چند قرن اخیر، کمتر فرقه‌ای، سایر مسلمانان را تکفیر نموده و با استناد به آن، خون و مال و ناموس اهل قبله را مباح شمرده است. خوارج، طلایه داران تکفیر بودند، اما در سه قرن اخیر، وهابیان، خشن‌تر از آنان پرچم تکفیر را به‌دست گرفتند و به بهانه دعوت به توحید، بسیاری از مسلمانان را به خاک و خون کشیده و بناها و آثار اسلامی را که دارای قداست و هویت تمدنی مسلمانان بود نابود کرده‌اند.

با وجود تلاش‌های فراوان علمای بزرگ اسلام برای مقابله با تکفیر، متأسفانه در عصر حاضر، شاهد رشد و گسترش جریان‌های تکفیری در گوشه و کنار جهان اسلام هستیم. گروه‌هایی که جنایت‌هایی را رقم می‌زنند که نمونه آن را در تاریخ اسلام، کمتر می‌توان دید. سربریدن، آتش زدن، مثله

کردن، تجاوز به نوامیس، نابودی اموال و تخریب بناهای مقدس، گوشه‌هایی از جنایاتی است که آنان به نام اسلام مرتکب می‌شوند.

از سوی دیگر، ترور علمای بزرگ اسلام، تخریب اماکن مقدس و هویت ساز اسلامی، ارتکاب اعمال شنیع و محرم به نام اسلام مانند جهاد نکاح و ... ضربات جبران ناپذیری بر پیکر جهان اسلام وارد کرده است.

با نگاهی به جغرافیای کشورهای اسلامی، رد پای این گروه‌ها را کمابیش در تمامی مناطق اسلامی می­بینیم. گروه‌هایی مانند جبهة النصره، داعش، القاعده، جندالعدل و حزب التحریر در آسیا و گروه‌هایی همانند بوکو حرام، الشباب، انصار السنه و انصارالشریعه در آفریقا و گروه‌های متنوع دیگر، همه نشانگر وجود بحران در جهان اسلام است.

این که چنین وضعیتی معلول چه عواملی است، بحث‌های گسترده‌ای می‌طلبد که در مجموعه مقالات به تفصیل به آن‌ها اشاره شده است، اما به اجمال، سهم غرب در پروژه اسلام هراسی و در پی آن، اسلام ستیزی را هرگز نمی‌توان نادیده گرفت. غرب که با رشد سریع اسلام در جهان روبه­روست، امروز پروژه اسلام علیه اسلام را آغاز کرده است با حمایت از گروه‌های افراطی و دامن زدن به اختلافات مذهبی، قدرت و قوت مسلمین را تضعیف

کند و از طرف دیگر، چهره‌ای مشوّه از مسلمین در برابر جهانیان ترسیم نماید.

هم‌چنین با قرائت‌های انحرافی از مفاهیمی مانند توحید و شرک، ایمان و کفر، بدعت و نظایر آن مسلمانان را به گرداب تکفیر افکنده است.

با این حال به نظر می‌رسد که جنایت‌ها و تخریب‌های جریان‌های تکفیری آن‌چنان گسترده و بی‌محابا بوده که موجی از نفرت و مخالفت با عملکرد آنان را در جهان اسلام به وجود آورده است.

برای مقابله علمی و روشن­گرانه با این جریان، لازم بود عالمان و اندیشوران به ریشه‌یابی و راه­های خلاصی از آن­ بپردازند، از این رو کنگره جهانی «جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام»، با اشراف و هدایت‌های ارزشمند مرجع جهان تشیع، حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی - ادام الله ظله - بر آن شد تا در حد توان از ظرفیت‌های علمی جهان اسلام برای مقابله با تکفیر بهره‌برداری کند. برای این کار، چهار کمیته علمی با عناوین زیر شکل گرفت:

محور اول به تبارشناسی جریان‌های تکفیری می‌پردازد. خاستگاه، آبشخور و مصادیق تکفیر در طول تاریخ اسلام در این کمیته بررسی می‌شود.

محور دوم، انحرافات عقیدتی و قرائت‌های تکفیری از عقاید ناب اسلامی را ریشه‌یابی خواهد کرد. در این کمیته، اصول و مبانی اعتقادی این گروه‌ها و جریان‌ها، نقد و انحرافات آن‌ها از اندیشه اسلامی ریشه­یابی می‌گردد.

محور سوم، عوامل سیاسیِ رشد و گسترش جریان‌های تکفیری، وابستگی‌ها و اهداف آن‌ها را بررسی می‌کند.

و محور چهارم، راهکارهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و دینی برای برون رفت از تکفیر، نشان داده خواهد شد.

مقاله­هایی که در این مجموعه گرد آمده است، ماحصل آراء و نظریات اندیشمندان و علمای جهان اسلام، درباره محورها و موضوعات فوق است.

هم‌چنین جهت غنای علمی هرچه بیشتر کنگره، پژوهش‌های مستقلی توسط اندیشمندان انجام شده است که به اجمال عبارتند از:

بی‌تردید آنچه موجب غنای هرچه بیشتر مجموعه مقالات و هم‌چنین پژوهش‌های مستقل کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای

اسلام شده است، اشراف علمی حضرت آیت الله العظمی سبحانی - ادام الله ظله - است که با رهنمودهای راه­گشا، کمیته‌های علمی کنگره را همواره یاری کرده­اند.

هم‌چنین از حجت الاسلام والمسلمین دکتر فرمانیان - دبیر کمیته علمی - که در پی‌گیری و نظم و ترتیب مقالات زحمات بسیاری را متحمل شده‌اند و مدیران محترم کمیته‌های علمی حجج اسلام: قزوینی، میراحمدی، فرمانیان و جناب آقای دکتر امینی تشکر می‌شود.

امید که در سایه تلاش‌های مجاهدانه مراجع عظام تقلید و علمای اسلام، شاهد تقریب و همگرایی جهان اسلام و ریشه‌کن کردن فتنه تکفیر در جهان اسلام باشیم.

رئیس ستاد و قائم مقام دبیر علمی

کنگره جهانی جریان‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام

سید مهدی علیزاده موسوی

22/6/1393

چکیده مقالات جلد اول

تأثیر تفکر جهادی «عبدالله عزّام» در گسترش خشونت‌های «القاعده»

محمد طاهر رفیعی⁽¹⁾

اعضای «القاعده» همگی، از مسلمانان اهل سنت‌اند و قرائتی افراطی و متعصبانه از اسلام و گرایش‌های افراطی ضدشیعی با رگه‌های فکری وهابی و تفکر افراطی سلفی دارند که در مجموع، از افراد و جریان‌های گوناگونی در مصر، عربستان، پاکستان و افغانستان تأثیر پذیرفته‌اند. در این میان، «عبدالله عزّام» از رهبران جهادی مصر و فلسطین که در زمان جهاد مردم افغانستان ضد شوروی، در این منطقه فعالیت داشت، مهم‌ترین فرد تأثیرگذار در شکل‌گیری تفکر رهبران و اعضای القاعده به شمار می‌آید. او که بیانِ گیرا و قلم روانی داشت، با نوشتن ده‌ها عنوان کتاب و ارائه سخنرانی‌ها و بیانیه‌ها در وصف جهاد، نقش زیادی در جذب نیروهای جهادی از کشورهای اسلامی داشت که بعداً همین نیروها به عضویت القاعده درآمدند. پی بردن به نقش تفکر جهادی عبدالله عزّام در گسترش رفتارهای خشونت‌آمیز

القاعده، مهم‌ترین مسئله‌ای است که در این نوشتار تبیین می‌گردد.

کلیدواژگان: عبدالله عزّام، القاعده، جهاد، بن‌لادن.

تأثیر افکار ابن‌تیمیه در گسترش جنایت­های جریان­های تکفیری

مجید فاطمی‌نژاد⁽¹⁾

مسلمانان جهان و ملت‌های غیر اسلامی این روزها شاهد شدت حمله‌های دَدمنشانة گروه­های تکفیری هستند، که با عقاید تند علمای سلفی جهادی و وهابی و با حمایت مالی و نظامی کشورهای غربی و عربی، در حال گسترش در جهان اسلام هستند؛ این مقاله در پی بررسی افکار، عقاید و احکام سخت‌گیرانة ابن‌تیمیه و تأثیر آن‌ها بر گروه­های جهادی وافراطی عصر حاضر است؛ با بررسی­های انجام شده به نظر می­رسد که ابن‌تیمیه نقش به سزائی در وقایع جهان اسلام به ویژه در سدة اخیر داشته است. وی با سازماندهی برخی از مبانی «سلفیه» هم‌چون «انفتاح باب اجتهاد و ترویج ظاهرگرایی و مخالفت با عقل و منطق» و با سخت گیری در برخی از معارف اعتقادی سلف هم‌چون توحید، شرک و منحصر کردن توحید در توحید عبادی و گسترش دایرة تکفیر و هم‌چنین ارتباط دادن اعتقادات افراطی خود به سیاست برای مقابله با مخالفین خود (مخصوصاً شیعیان) باعث به وجود آمدن

رویکردی منفعلانه و در عین حال رادیکالی نسبت به مخالفانشان شد.

در گسترة تاریخ نیز برخی چون محمد بن عبدالوهاب و برخی از جریان‌های تکفیری حاضر با استفاده از همان تفکرات افراطی و شیوه­های ابن‌تیمیه، جهان اسلام را به سمت خشونت‌گرایی و ارهاب سوق می‌دهند، از این رو امروزه شاهد بسیاری از جنایت­ها به اسم اسلام در مناطق مختلفی از جهان اسلام هم‌چون سوریه، عراق، افغانستان، پاکستان، سومالی و... هستیم.

کلیدواژ­گان: ابن‌تیمیه، افراطی­گری، تکفیر، گروه­های جهادی و تکفیری، رافضه.

جنایت‌های وهابیت تکفیری در کربلا و نجف با تأکید بر دوره اول

احمد کوثری (باغچقی)⁽¹⁾

وهابیان برای دست یافتن به جایگاه فرماندهی در اسلام و تملک حرم مکه و مدینه، نیاز شدیدی به پشتوانه مالی داشتند. آن‌ها عراق و عتبات مقدسه را بهترین مکان برای به دست آوردن ثروت تشخیص دادند، زیرا شاهان شیعه ایرانی، خصوصاً نادرشاه افشار به این مکان‌ها بسیار توجه داشتند و در آن‌ها سرمایه‌گذاری فراوان می‌کردند. بنابراین، با تکیه بر حکمی که از «محمد بن عبدالوهاب» برای تخریب اماکن مقدسه در دست داشتند، حمله به نجف و کربلا و غارتگری این مکان‌ها را در پیش گرفتند که در کربلا، علاوه بر هتک حرمت حرم سبط پیامبر اسلام6، به غارت اموال حرم و مردم شهر و هتک ناموس زنان و کشتارهای وحشیانه‌ای روی آوردند. آنان در حمله به نجف اشرف - با وجود حمله‌های متعدد به این شهر - کاری از پیش نبردند. در مقاله حاضر، به شرح جنایت‌های وهابیان در این دو شهر مقدس مسلمانان جهان پرداخته می‌شود.

کلیدواژگان: جنایت‌های وهابیت، حمله به کربلا، حمله به نجف، قتل و غارت وهابیت، تخریب اماکن مقدس.

احمد بن حنبل و دیدگاه‌های او درباره تکفیر

حسن اسکندری⁽¹⁾

احمد بن حنبل به عنوان پدر معنوی جنبش‌های سلفیه رویکردی جدید در بینش و رفتار سیاسی، در انتقاد از مخالفانش داشت. او در پی حکومت و قدرت نبود، اما در مقابل مخالفان خود، هم‌چون جهمیه، زبان به تکفیر گشود و عقیده خلق قرآن را کفر دانست، البته با روی کار آمدن متوکل که شیفته ابن‌حنبل بود، در پی انتقام از مخالفان و توجیه نظری و عملی خشونت نبود. سلفیه در برخی از عقاید، هم‌چون نفی توسل و تبرک، با احمد بن حنبل تفاوت دارند. در این مقاله رویکرد ابن‌حنبل دربارة تکفیر را بررسی کرده و برخی از تفاوت‌های آن را با سلفیان برمی‌شمریم.

کلیدواژگان: احمد بن حنبل، تکفیر، جهمیه، خلق قرآن، زندیق، نفی عقل، متکلمان، توسل، سلفیه.

نقش اماکن و آثار مذهبی در تمدن اسلامی

قادر سعادتی⁽¹⁾

اماکن و آثار مذهبی، تاریخ مجسم اسلام و بیانگر پیشرفت تمدن اسلامی می‌باشند. این آثار، تجلی‌گاه معماری، خطاطی، نقاشی و دیگر هنرهای مسلمانان در طول تاریخ­اند؛ و علاوه بر این‌که بهترین مواضع گردشگری فرهنگی هستند، یکی از راه‌های انتقال فرهنگ غنی اسلام به نسل‌های بعدی مسلمانان به شمار می‌روند و می‌توانند مایة درس‌آموزی از زندگانی پیامبر6 و مسلمانان صدر اسلام قرار گیرند، از این رو حفظ آن‌ها در هر جای جهان، صیانت از اصالت، هویت اسلامی و تمدن دینی خواهد بود.

کلیدواژگان: تمدن اسلامی، هنرهای اسلامی، تاریخ تمدن، اماکن مذهبی.

موانع تکفیر با تأکید بر مسئله جهل از دیدگاه ابن‌تیمیه

عبدالمحمد شریفات⁽¹⁾

یکی از مصیبت‌های بزرگی که امروزه دامن گیرِ جامعه اسلامی شده و به ویژه جوانان را تحت تأثیر قرار داده، مسئلة تکفیر است. این جوانانِ کم تجربه، کم خرد و دارای تعصبات فکری، خون و مال مسلمانان را برای خویش حلال دانسته و دنیا و آخرت خویش را با دنیای زیبای دیگران به آتش کشانده‌اند؛ خواب را از چشم مسلمانان گرفته و عرصه را برآن‌ها تنگ کرده­اند.

متاسفانه این اشخاص، تکفیر دیگران را با استناد به فتاوای برخی از علما از قبیل ابن­تیمیه انجام می­دهند در حالی­ که ابن­تیمیه در ناحیة نظری معتقد است: تکفیر یک مسئلة کاملاً شرعی است و کافر کسی است که خدا و رسولش را، کافر باشد و با تعالیم آشکاری که پیامبر6 از جانب خداوند آورده است، مخالفت کند.

ابن­تیمیه می‌گوید: برخی از افراد کوته نظر و بی­سواد تکفیر را در پیش گرفته و اهل تأویل را تکفیر نموده‌اند، وی معتقد است چنین اعمالی از

هیچ یک از صحابه و تابعین و ائمه مسلمانان سراغ نداریم، و دیدگاه ائمة اربعه چنین نبوده است، بلکه دیدگاه آن‌ها در تضاد با این نظریه است؛ بنابراین، باید از تکفیر افراد از روی هوا و هوس و یا به جهت این که مخالف ما هستند، پرهیز کرد، هرچند آن‌ها ما را تکفیر کنند و خون ما را حلال بشمارند.

ابن­تیمیه معتقد است: عموم نمازگزاران اهل ایمانند، هرچند اعتقاداتشان مختلف است. بلکه حتی اگر در اعتقاداتشان برخطا باشند. وی اساس اسلام و شرط مسلمانی را، تنها شهادت به یگانگی خداوند و رسالت پیامبر خاتم می‌داند و معتقد است تنها

انکار شهاتین و ارکان اسلام و آنچه به طور قطع از ضروریات دین است، موجب کفر می‌باشد.

ابن­تیمیه میان «تکفیر مطلق» و «تکفیر معین» تفاوت قایل شده است. اطلاق تکفیر مطلق به معنای این نیست که هر کس، چنین اعتقاداتی داشته باشد یا چنان رفتارهایی را انجام دهد، کافر است، زیرا ممکن است شرایط تکفیر معین در او نباشد. به همین سبب در تکفیر معین باید نهایت احتیاط را به کار بست. تا بر اساس دلیل محکم و حجت معتبر، یقین به کفر کسی پیدا نکرده‌ایم، نباید اقدام به تکفیر او کنیم.

ابن­تیمیه معتقد است: قطعی بودن و جهل داشتن در مسئله­ای از مسائل دین، امر نسبی است، از

این رو نباید هیچ کس را به صِرفِ مخالفت با مسئله‌ای از مسائل دینی که در نظر عده‌ای قطعی می‌نماید، تکفیر کرد، زیرا قطعی بودنِ امری، بسته به وجود مقدماتی است که ممکن است برای عدة دیگر اثبات نشده باشد، کما این که جهل نیز چنین است. جهل در امور اعتقادی، برای صحابه به وجود آمد، درحالی‌که پیامبر6 هیچ کدام را تکفیر نکردند.

ولی متأسفانه ابن­تیمیه در ناحیه عملی و تطبیق این قواعد دچار اشتباهات عمده­ای شده­ است و برخی از افراد، بلکه برخی از گروه‌ها را تکفیر کرده ومستمسک برخی از گروه­های تکفیری جوان و جاهل در دورة اخیر شده است.

کلیدواژگان: ابن‌تیمیه، تکفیر، تکفیر مطلق و معیّن، جهل، اسلام و کفر.

بررسی موانع تکفیر از دیدگاه وهابیت با تأکید بر مانعیت تأویل

حسین قاضی‌زاده⁽¹⁾

ارتکاب نواقض اسلام، موجب کفر و خروج از اسلام می­گردد، اما زمانی می‌توان این حکم را به مرحله اجرا و فعلیّت درآورد که موانع تکفیر، مفقود باشد. برای تکفیر، موانعی مانند جهل، خطا، اکراه و تأویل برشمرده شده است. از بین موانع مذکور، مانعیت تأویل از دو جهت حائز اهمیت است: اول این که وجود مبانی، منابع و ادلّه مختلف نزد مذاهب اسلامی، موجب ایجاد اجتهادها و تأویلات متعدد در مورد مسائل دین گردیده و زمینه­ گسترده‌ای برای تأویل فراهم آورده است. دوم این که مانعیت تأویل، بخش گسترده‌ای از مسائل اصلی و فرعی را در بر می­گیرد. متأوِّل، مادامی که در تأویل خود دارای دلیل باشد، در مخالفت با اساسی‌ترین اصول اسلام تا فرعی‌ترین فروع فقهی معذور و مأجور است. کتاب خدا، سنّت و سیره پیامبر6 و امیرالمومنین7 و صحابه و بزرگان دین، همگی دال بر این گستردگی در باب تأویل است.

کلیدواژگان: نواقض اسلام، تکفیر مطلق، تکفیر معیّن، موانع تکفیر، تأویل.

تقابل دیدگاه وهابیت تکفیری در حرمت تکفیر اهل قبله با آیات و روایات

سید محمد یزدانی⁽¹⁾

از دیدگاه قرآن کریم، هیچ مسلمانی حق ندارد برادر مسلمان خود را به کفر و شرک متهم سازد و به این بهانه متعرض جان و مال او شود؛ بلکه اگر کسی اظهار اسلام کرد، بر مسلمانان واجب است که با آغوش باز سخنش را بپذیریند و او را مسلمان بدانند. از آیات قرآن کریم استفاده می‌شود که گفتار و حال ظاهری افراد، معتبر است. و اگر کسی کوچک‌ترین نشانه‌ای از خود مبنی بر مسلمان بودن؛ مثل سلام کردن، نشان داد باید حکم مسلمان بر او جاری شود و خون و مالش محترم است.

قرآن کریم صراحتاً به مسلمانان دستور داده است که از به کار بردن کلمة «یا کافر» برای برادر مسلمان خود، خودداری نمایند.

طبق روایات صحیحی که در کتاب‌های اهل سنت وجود دارد، هر کس برادر خود را کافر خطاب کند، انگار که او را کشته است، در خون او شریک است و این کفر، به خود او بر می‌گردد،

اما وهابی‌ها بدون هیچ دلیل و مدرکی تمام مسلمانان را تنها به بهانة توسل و استغاثه، کافر، مشرک و محدور الدم می‌دانند. طبق مدارکی که در کتاب‌های وهابیت وجود دارد، محمد بن عبد الوهاب دو خصلت مهم داشته است:

آن‌ها حتی مدعی شده‌اند که اگر کسی، از خاندان محمد بن عبد الوهاب اطاعت نکند، راهی دوزخ خواهد شد. و این تفکر با آیات و روایات معتبرالسند در تضاد است.

بیان مسئله و قلمرو تحقیق

سال‌هاست که آشوب و ناامنی، بسیاری از کشورهای اسلامی را فرا گرفته است. گروهی با تکفیر دیگر مذاهب اسلامی، خون آنان را مباح دانسته و به بهانة وجود شرک و بدعت در دیگر مذاهب، اسلحه به دست گرفته و مسلمانان را قتل عام می‌کنند و جالب این است که آن‌ها خود را تنها فرقة بر حق و دیگر مذاهب را باطل پنداشته و کشتار پیروان آنان را واجب می‌دانند و قربة الی الله آنان را به قتل می‌رسانند.

در این تحقیق به دنبال اثبات این مسئله هستیم که از نظر قرآن و روایاتی که خود تکفیری‌ها قبول دارند «تکفیر و کشتن هیچ

مسلمانی جایز نیست و خون، مال و ناموس هر کسی که شهادتین را بر زبان جاری کند، محترم است.»

سپس در ادامه از کتاب‌هایی که مورد تایید محمد بن عبد الوهاب و علمای سرشناس وهابی می‌باشند، ثابت خواهیم کرد که آن‌ها مردمی را که از مذهب وهابیت پیروی نمی‌کنند کافر و محدور الدم می‌دانند و این دیدگاه آن‌ها در تقابل مستقیم با قرآن و سنت پیامبر اکرم6 می‌باشد.

اهمیت تحقیق

آرامش و امنیت در هر کشوری سنگ بنای هر نوع پیشرفت دنیوی و اخروی است. دین اسلام برای آرامش و امنیت، اهمیت زیادی قائل شده و بر هم زنندة آن را محارب و مفسد فی الأرض خوانده است. از طرف دیگر بسیاری از تکفیری‌ها، آگاهی کامل از باورهای اصیل اسلامی ندارند و بر این باورند که اندیشة تفکیر، باوری است اسلامی و قرآنی.

از این رو بر ماست که با استدلال به آیات قرآن و روایات مورد قبول خود آنان، این باور را تصحیح و به آرامش و امنیت جامعة اسلامی کمک نماییم.

کلیدواژگان: ایمان، اسلام، تکفیر، وهابیت

موضع انتقادی اندیشه‌وران اهل سنت در برابر جریان‌های تکفیری

علیرضا میرزایی⁽¹⁾

جریان تکفیری به عده معدودی از علمای حنبلی منطقه نجد عربستان متعلق است که برای توجیه رویه خاص خود، به ویژه در شیعه ستیزی، از عنوان اهل سنت و جماعت سوء استفاده می‌کنند. این اقلیت به رغم این تاکتیک، تاکنون نه تنها در ایجاد اجماع در جهان اهل سنت ناکام مانده‌اند، بلکه علمای محققِ بی‌غرض و آزاد اندیشی از اهل سنت نیز به جریان تکفیر واکنش نشان داده‌اند و با انتقاد جدی و تحلیل دقیق، نقاط ضعف و انشقاق آن را از جریان فکری اسلامی نمایان کرده‌اند. در مقاله پیش رو، از میان خیل اندیشه‌وران اهل سنتِ مخالف جریان تکفیر، چند نفر شاخص گزینش و محورهای انتقادی آن‌ها بازخوانی شده است. نهضت ضدتکفیر، مورد تأکید سلیمان بن عبدالوهاب، زینی دحلان، زاهدکوثری، فرحان مالکی، رمضان البوطی و علی السقاف است که همه از متفکران بنام جهان اهل سنت‌اند. در نقد جریان تکفیر، ضمن ایجاد جریان فکری متعهد اسلامی (که به صورت مضمر، حامل پیام وحدت

اسلامی است). در برابر انحرافی آشکار، سه نکته مهم نیز وجود دارد: 1. مانع از مصادره ناحق عنوان اهل سنت توسط تکفیری‌هاست؛ 2. از ایجاد اجماع در جهان اهل سنت علیه تشیع و مخالفان ممانعت کرده است؛ 3. ادعاهای جریان تکفیر درمورد راست کیشی خود و شرک وکفر و انحراف مخالفان قانع کننده نیست.

کلیدواژگان: تکفیر، سلفیه، اهل سنت و جماعت، متسلف، متمذهب، ابن‌تیمیه، محمد بن عبدالوهاب.

گونه‌شناسی ادله روایی سماع موتی؛ با تأکید بر منابع اهل سنت

سعید ملک محمد⁽¹⁾

نفیسه فقیهی مقدس⁽²⁾

سماع موتی از همان ابتدای طرح در آموزه‌های اسلامی تعجب عده‌ای را برانگیخته و چیستی و چگونگی آن ابهام گروهی را در پی داشته است. این بحث از موضوعات برجسته و چالش برانگیز اندیشمندان در طی سال‌های مختلف و بستر طرح نظرگاه هایی متقارب و یا متقابل در مجامع علمی بوده است. آنچه از بررسی متون و مستندات اسلامی مستفاد می‌گردد این است که جز اندک مخالفانی که در برابر قاطبه موافقان سهم اندکی یافته اند، بیشتر مباحث به گونه هایی که ارتباط عالم پس از مرگ را با جهان مادی تبیین نموده و به سماع موتی پرداخته اند اختصاص یافته است. این نوشتار که با رویکرد ایجابی و با روش توصیفی تحلیلی نگارش یافته است از طریق بازکاوی متون روایی در منابع اهل تسنن و دسته بندی جدید نظریات این حوزه، در

صدد گونه شناسی ادله‌ای است که در نهایت به اثبات سماع موتی منتهی می‌گردد.

کلیدواژگان: سماع موتی، رد سلام، خطاب المیت، حیات الأنبیا، حیات برزخی.

تحلیلی بر هویت جدید تروریست‌های تکفیری در خاورمیانه

(با تأکید بر برخی از شاخص‌های توسعه‌یافتگی)

عبدالوهاب فراتی⁽¹⁾

ولی محمد احمدوند⁽²⁾

مهدی‌بخشی‌شیخ احمد⁽³⁾

مطالعات کنونی از تحولات چند ساله اخیر در خاورمیانه نشان می‌دهد که ظاهراً میان فقدان شاخص‌های توسعه‌یافتگی - به‌ویژه دموکراسی - و گسترش اسلام‌گراییِ افراطی ارتباط محکمی وجود دارد و گروه‌های افراطی و جنگ‌های جهادی در فقدان همین شاخص‌ها رونق پیدا کرده‌اند. این نشان می‌دهد که گسترش دموکراسی و تعمیق برخی از شاخص‌های توسعه‌یافتگی می‌تواند توده‌های مردم را از گروه‌های جهادی دور کند و آن‌ها را قانع سازد که بهترین الگوی زندگی، تساهل و مدارای سیاسی است. روند تحولات دموکراتیک در افغانستان و عراق تأییدی بر این مطالعات است. به همین دلیل برخی از پژوهشگران علوم سیاسی بر این عقیده‌اند که گسترش جنگ‌های جهادی در خاورمیانه عربی ریشه در بحران‌های عقب‌ماندگی

این کشورها دارد و انگیزه‌های مذهبی در رتبه‌های بعدی در تعمیق این گروه‌ها اثر می‌گذارد. این مقاله تلاشی است تا از همین دیدگاه به بررسی تأثیر شاخص‌های توسعه‌یافتگی در ظهور و بسط گروه‌های تروریستی تکفیری بپردازد و برخی از شاخص‌های موجود در این‌باره را بسنجد.

کلیدواژگان: تروریسم، تروریسم مذهبی، شاخص‌های توسعه‌یافتگی، دموکراسی، جریان‌های تکفیری خاورمیانه.

نقد و بررسی عملکرد و باورهای گروهک تروریستی - تکفیری جندالله

شریف لک‌زایی⁽¹⁾

رضا لک‌زایی⁽²⁾

در این مقاله عملکرد و باورهای گروهک تروریستی - تکفیری موسوم به جندالله به سرکردگی عبدالمالک ریگی که در جنوب شرق کشور ایران - به ویژه در استان سیستان و بلوچستان - دست به ترور و کشتار مردم زده است بررسی و نقد می‌شود.

در بخش عملکردهای تروریستی این گروهک؛ از منطقه تاسوکی در شمال استان تا عملیات‌های انتحاری کور در تاسوعای حسینی در جنوب استان در چابهار، تا عملیات انتحاری در زاهدان، در مسجد علی بن ابی طالب و مسجد جامع پرداخته می‌شود.

در بخش اندیشه، باورهای تروریست‌ها از قبیل مشرک دانستن شیعه، معتقد بودن شیعه به تحریف قرآن، تحریم عزاداری امام حسین، بدعت دانستن

عید نوروز، نسبت دادن شهادت امام حسین به شیعه و... بررسی و نقد می‌شود.

روش مقاله، توصیفی - تحلیلی و بر اساس چارچوب نظری برگرفته از حدیث نبوی است. سعی شده است که ادعاهای تروریست‌ها، بر اساس آیات قرآن و روایات اهل سنت نقد شود. از این رو هدف مقاله علاوه بر معرفی اقدامات جنایت کارانه این گروه تروریستی، تأکید بر افتراق عمل و باور آنان از آموزه‌های اهل سنت است. ضمن این که بر تناقض عمل آنان با آموزه­های قرآنی و روایی تأکید می­شود.

کلیدواژگان: تروریسم، سیستان و بلوچستان، گروه جندالله

بررسی آینده جریان تکفیری القاعده در بستر تحولات بیداری اسلامی

سید محمدمهدی حسینی فائق⁽¹⁾

با گذشت بیش از یک دهه از حملات یازده سپتامبر، در محافل مختلف شایع شده است که القاعده در میدان جنگ با دشمنان خود به رهبری ایالات متحده، شکست خورده است. با این حال شماری از اقدامات موفق و ناموفق این گروه حکایت از هوشمندی، انطباق‌پذیری و انعطاف‌پذیری القاعده دارد. علی‌رغم سال‌ها تلاش کشورهای غربی برای مقابله با فعالیت‌های عضوگیری القاعده و تاثیرگذاری فکری آن، جهاد سفلی به مثابه ایدئولوژی هدایت‌گر القاعده همچنان توانسته به جذب پیروان ادامه دهد و از ابزارهای مختلف برای اشاعه ایدئولوژی خود و ترویج افراط‌گرایی خشونت‌آمیز استفاده کند. یکی از تحولات مهم در طی سالهای اخیر، شکل‌گیری نوعی انقلاب در کشورهای عربی اسلامی منطقه خاورمیانه و شمال آفریقاست که تحت عنوان بیداری اسلامی یا بهار عربی خوانده می‌شود. بیداری اسلامی فضایی را پدید آورده که همه‌ی گروهها و احزاب (اسلام‌گرا، ناسیونالیست، کمونیست و...) امکان فعالیت

یافته‌اند. در میان این گروهها، القاعده از اهمیت بسزایی برخوردار است زیرا یکی از نمادهای افراط گرایی و رادیکالیسم اسلامی محسوب می‌شود و همواره به خاطر نوعِ فعالیت و عملکرد پیروانش همواره در صدر اخبار و توجهات بوده و کشورهای غربی هزینه‌ی زیادی برای مقابله و نابودی این گروه کرده‌اند. در آغاز بیداری اسلامی، با گسترش موج اسلام خواهی و دموکراسی خواهی مردم (و تضاد خواست و شعارهای مردم با ایدئولوژی و آرمان القاعده) به نظر می‌رسید که القاعده به روزهای آخر خود نزدیک شده باشد. این مساله همراه با کشته شدن بن لادن، فشار بر این سازمان را مضاعف نمود. اما همانطور که گفتیم این سازمان از انعطاف و قابلیت ویژه‌ای برخوردار

است و تا حدودی توانسته خود را با شرایط جدید تطبیق دهد. در این مقاله کوشیده‌ایم با بررسی منابع کتابخانه‌ای و بهره‌گیری از تحقیقات انجام شده، تاثیر بیداری اسلامی بر القاعده را مورد ارزیابی قرار دهیم. دو متغیرِ ما در این پژوهش «بیداری اسلامی» - متغیر مستقل- و «القاعده» -متغیر وابسته- می‌باشند. در این ضمن تلاش شده ابعاد مختلف بیداری اسلامی و تاثیراتی را که می‌تواند بر القاعده بگذارد، همراه با در نظر داشتن برخی احتمالات تبیین نماییم.

ظهور اسلام‌گرایی رادیکال در اندونزی

سید محمد حسن خادمی⁽¹⁾

اسلام‌گرایی افراطی، پدیده‌ای است که در سه دهه گذشته در جنوب شرق آسیا ظهورکرده است. پیروان اسلام در این منطقه، همواره مسلمانانی میانه‌رو و غیرمتعصّب شناخته می‌شدند، لکن در دو دهه اخیر و پس از یک دوره سرکوب اسلام سیاسی در اندونزی، اسلام‌گرایان در اثر عواملی دوباره فعال شدند و به مرزبندی و تفکیک خود با جریان‌های مخالف پرداخته‌اند و در این فضا، زمینه برای گسترش اسلام‌گرایی تکفیری نیز مهیا شده است. وجه تمایز جریانان‌های تکفیری با سایر گروه‌های اسلام‌گرا در اندونزی، داشتن خصوصیاتی هم‌چون حداکثرگرایی دینی، جزم‌گرایی، نفی تکثر‌گرایی و توسل به خشونت می‌باشد. در این تحقیق، حرکت‌های مذهبی که در قالب اسلام‌گرایی افراطی در دوران پس از «سوهارتو» در اندونزی شکل گرفته‌اند بررسی می‌شود. طی این دوران، مسائل و بحران‌های داخلی اندونزی و هم‌چنین عوامل تأثیرگذار خارجی در شکل‌گیری این جریان‌ها در این کشور نقش مؤثر داشته‌اند.

یافته‌های این تحقیق نشان خواهد داد که بهترین راهکار برون‌رفت از خطر جریان‌های تکفیری در این منطقه، به کارگیری راهبرد حذف آسیب‌پذیری‌ها است. اکثر منابع استفاده شده در این تحقیق، متن‌ها و مقاله‌هایی هستند که محققان این حوزه به زبان‌های انگلیسی و اندونزیایی منتشر کرده‌اند.

کلیدواژگان: اسلام‌گرایی رادیکال، جنوب شرق آسیا، تکفیر، افراطی‌گری، وهابیت.

بررسی زمینه‌های صدور فتاوای تکفیری و پیامدهای آن بر جهان اسلام

محمد عثمانی⁽¹⁾

عملکرد جریان های تکفیری در جهان اسلام زمینه بروز بحران‌های جدی را فراهم کرده است که قتل و عام مسلمانان مهم ترین پیامد آن محسوب می‌شود. رشد و گسترش این جریان معلول شرایط فکری و اجتماعی فراوانی است که منجر به این نتیجه شده است. زمینه نظری و تئوریک عملکرد خشونت‌آمیز گروه‌های تکفیری ریشه در صدور برخی فتاوای فقهای سلفی دارد که زمینه توجیه فعالیت این گروه‌ها را فراهم کرده و در رشد و گسترش آنها نقش زیادی داشته است. تبارشناسی فتاوای تکفیری در بین مسلمانان به لحاظ تاریخی بخش زیادی از پیشینه قوام‌یافتن این جریانات در جهان اسلام را تبیین می‌کند.

جریان تکفیری همان طور که در میدان عمل، نیروها و افراد زیادی در اختیار دارد؛ در عرصه تولید و توزیع اندیشه نیز نیاز به تئوریسین‌هایی دارد که مبانی تئوریک این کنش خشونت‌آمیز را توجیه کنند این مقاله با تبارشناسی فتاوای تکفیری در جهان اسلام به نقش

فتاوای فقهای سلفی در تکفیر دیگر گروه‌های اسلامی پرداخته و زمینه‌های عینی و ذهنی صدور چنین فتاوایی را بررسی می‌کند و در این زمینه با بهره‌گیری از هرمنوتیک انتقادی این فرضیه را پیگیری می‌کند که فتوای تکفیر مبتنی بر پیش فهم‌ها، زیست جهان و افق معنای خاص فقهای سلفی است که با صدور آن فرصت شکل‌گیری و گسترش این جریان را فراهم می‌کنند. در این مقاله زمینه‌های شکل‌گیری چنین فتاوا و پیامدهای آن بر جهان اسلام را با رویکرد انتقادی بررسی می‌کنیم.

کلیدواژگان: سلفی‌گری، تکفیر، افراط، خشونت، فتوی.

روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر

وحید خورشیدی⁽¹⁾

یکی از مسائلی که در قرآن بر آن تاکید شده، عدم تکفیر مسلمانان است. قرآن راهکارهایی به مسلمانان پیشنهاد کرده است تا از این پدیده که جان مسلمانان دیگر را به خطر می‌اندازد، جلوگیری کند. یکی از روش‌های قرآن شتاب نورزیدن در تکفیر کسی است که اظهار اسلام می‌کند. هم­چنین توصیه به شک نکردن در اسلام دیگران، توصیف کردن دو گروه مسلمان در حال جنگ به ایمان، امر به اصلاح بین دو گروه در حال نزاع و با عظمت نشان دادن خون مسلمان، از راه‌های علاج تکفیر می‌باشد که قرآن به آن پرداخته است. این نوشتار در پی آن است تا با موشکافی در آیات الهی، روش قرآن در علاج و جلوگیری از پدیده تکفیر را بیان کند.

کلیدواژگان: روش قرآن، علاج، تکفیر، عدم شک، ایمان، اصلاح، خون مسلمان.

اقدامات سلفی‌های تکفیری؛

فرصت‌های به‌وجود آمده برای جمهوری اسلامی ایران

محمد علی رنجبر⁽¹⁾

تکفیری‌های جدید که متاثر از بنیادگرایی متعصب سلفی‌های سابق هستند، تهدیدات زیادی را برای مسلمانان منطقه و حتی سایر ملت‌ها به وجود آورده‌اند. این تهدیدات به ویژه بعد از تحولات اخیر جهان اسلام (بیداری اسلامی) شکل جدیدی به خود گرفت. دربارة این موضوع کتاب‌ها و مقالاتی نوشته شده است، ولی آنچه کمتر در محافل علمی به آن پرداخته شده، فرصت‌های به وجود آمده از اقدامات تکفیری‌ها، مخصوصاً برای جمهوری اسلامی ایران (به عنوان پرچم‌دار حقانیت تشیع و محور جبهه مقاومت) است. از این رو این مقاله با طرح این سوال که اقدامات تکفیری‌ها چه فرصت‌هایی برای جمهوری اسلامی ایران به وجود آورده است، در صدد است تا با الهام از سیره امام سجاد7 و حضرت زینب3 که رفتار وحشیانه تکفیری‌های اموی را در برابرِ سید الشهدا تبدیل به فرصت، بصریت بخشی به مردم زمانة خود و معرفی چهره نفاق‌گونه آن‌ها کنند و بر حقانیت

خود صحه گذارند؛ به بررسی این فرصت‌ها برای ایران در شرایط کنونی می‌پردازد. نوع رفتار وحشیانه و غیر اسلامی این گروه در تحولات اخیر، بهترین فرصت برای شیعیان جهان و ایران اسلامی است تا با استفاده از حربه‌های نرم و رسانه‌ای به معرفی چهره نفاق‌گونه آن‌ها بپردازد. ضمن این که می‌توانند بر اساس بسیج عمومی مردم علیه آن‌ها و ایجاد اتحاد بین شیعیان و اهل سنتِ اعتدالی و حتی غیر مسلمانان علیه آنان اعلام جنگ علنی کند. به عبارت دیگر بهره‌گیری از حوزه‌های نرم و سخت می‌تواند عامل برون رفت و خلاصی ملت‌های جهان از خطر جریان‌های تکفیری باشد. زیرا در شرایط فعلی که عربستان به عنوان بزرگترین حامی

گروه‌های تکفیری خود را معرفی کرده است می‌توان با کمی فعالیت، اجماعی جهانی و منطقه‌ای علیه آل سعود و رژیم عربستان ایجاد کرد.

کلیدواژ‌گان: سلفی‌گری، وهابیت، تکفیرگرایی، جمهوری اسلامی ایران، دیپلماسی عمومی، قدرت نرم، امنیت.

چکیده مقالات جلد دوم

چیستی و چرایی شکل‌گیری جریان‌های تکفیری

و دلایل قدرت‌یابی آن‌ها در دهه اخیر

مهدی فرمانیان⁽¹⁾

با ورود فرهنگ غرب به جهان اسلام و فروپاشی امپراتوری عثمانی در 1925، اهل‌سنت برای احیای مجدد خلافت اسلامی تلاش فراوانی کردند و بدین‌منظور گروه‌ها و احزاب متعددی در جهان اسلام شکل گرفت. از جنبش خلافت هند و اخوان‌المسلمین مصر گرفته تا گروه‌های جهادی در نیم قرن اخیر، همگی به دنبال احیای خلافت اسلامی بوده‌اند؛ اما حضور آمریکا پس از یازدهم سپتامبر 2001 و لشکرکشی آن‌ها به منطقه، نه تنها باعث از بین رفتن تروریسم در منطقه نشد، بلکه گروه‌های تکفیری گسترش یافت؛ این گروه‌ها نه تنها در جهان اسلام بلکه در جهان غرب هم ظهور یافتند. متأسفانه حضور آمریکا - به عمد یا به سهو- باعث گسترش جریان‌های تکفیری شد و همان هدفی که برای آن به منطقه لشکر کشیدند به ضد خود تبدیل شد.

کلیدواژگان: وهابیت، سپاه صحابه، القاعده، آمریکا، جهاد.

جریان جهیمان العتیبی، اخوان سعودی و سلفیه جهادی

یاسر قزوینی حائری⁽¹⁾

در اول محرم سال 1400 هجری، حادثه­ای شگفت رخ نمود. گروهی تحت رهبری شخصی به نام «جهیمان العتیبی»، حرم شریف مکی را با دعوی مهدویت اشغال کردند. این اشغال حدود دو هفته طول کشید تا این‌که در نهایت، نیروهای سعودی با کمک نیروهای بیگانه در درگیری خونینی این گروه را شکست دادند و رهبرانش را کشتند. این نوشته بر آن است تا ارتباط این حادثه را با حوادث قبل و بعدش بررسی کند. این در حالی است که به دلایل مختلفی همچون دعوی مهدویت و خواست حاکمیت آل‌سعود و ... این حادثه به مثابه رویدادی یکتا و خلق‌الساعه در نظر گرفته می­­شود که عقبه و دنباله‌ای ندارد. هم‌چنین مناسبات تاریخی و نظری جریان «جهیمان العتیبی» با جریان «اخوان سعودی» و «اهل حدیث» از یک سو، و «السلفیة الجهادیه» و یکی از رهبران مهم آن، یعنی «ابومحمد المقدسی»، از سوی دیگر، رابطه این جریان با جهاد در افغانستان و اسلام­گرایی در کویت، به ویژه «دکتر عبدالله النفیسی» بررسی

می­شود. با توجه به شواهد مختلف می­توان نتیجه گرفت که جریان جهیمان، نه تنها جریانی خلق‌الساعه نیست، بلکه شاید بتوان آن را مرحله‌ای از مراحل تکوین «السلفیة الجهادیه» در ­نظر ­گرفت.

کلید‌واژگان: جهیمان العتیبی، السلفیة الجهادیة، مهدویت، حرم مکی، تکفیر.

علل شکل‌گیری جریان‌های تکفیری در افغانستان و شبه قاره هند

محمدطاهر رفیعی⁽¹⁾

جهان اسلام در دو قرن اخیر، و به‌ویژه چند دهه گذشته، شاهد شکل‌گیری و رشد جریان‌های گوناگون با افکار متفاوت بوده است. افراطی‌گری تکفیری از بدترین و خطرناک‌ترین رویدادهایی است که در این دوران به وجود آمده است. این در حالی است که تکفیر و کشتار بی‌جهت انسان‌ها، نه با مبانی دینی اسلام سازگار است و نه رهبران دینی و علمای بزرگ اسلامی آن را تأیید می‌کنند. بنابراین، پی بردن به علل شکل‌گیری و گسترش چنین جریان‌هایی در منطقه، اهمیت زیادی دارد. نوشتار حاضر درصدد است ضمن شناسایی اجمالی مهم‌ترین جریان‌های تکفیری و افراطی افغانستان و شبه‌قاره هند، علل شکل‌گیری و رشد آن‌ها را بررسی کند. به خصوص آن‌که امروزه شاهد گسترش اختلافات مذهبی، توسعه مدارس مذهبی و نیز تهاجم‌های گسترده خارجی هستیم که این امور در پیدایش و تقویت جریان‌های تکفیری بی‌تأثیر نیست.

کلیدواژگان: تکفیر، تکفیری، افراطی‌گری، جریان‌های تکفیری، شبه‌قاره، افغانستان.

سلفی‌گری در تونس و آینده پیش رو

عنایت الله یزدانی⁽¹⁾

مصطفی قاسمی⁽²⁾

جریان‌های سلفی در تونس را می‌توان به سه شاخه تقسیم کرد: 1. سلفی علمی؛ 2.سلفی حرکتی یا اصلاحی؛ 3. سلفی جهادی. از میان جریان‌های سلفی که خواستار اجرای شریعت اسلامی و تدوین قوانین بر اساس احکام دینی هستند، جریان جهادی، تعصب بسیاری به مذهب مالکی دارد و گرایش وهابی نیز در این جریان، حضور جدی دارد. جنبش «النهضه»، مهم‌ترین جریان اسلام‌گرای تونس، می‌کوشد برای تقویت جایگاه خود در مقابل رقیبان سکولارش، سلفی‌ها، به‌خصوص «سلفی های علمی» را به سمت خود جذب کند، اما از طرفی، به دلیل فشارهای بین‌المللی، این جنبش در برابر برخی از سلفی‌ها، به خصوص جهادی‌ها، مواضع تندی به کار گرفت. نکته مهم آن‌که جامعه تونس نیز با رویکرد مسامحه‌آمیز خود، همچنان با جریان سلفی تعارض جدی دارد. با توجه به فضا و فرهنگ جامعه تونس، به نظر می‌رسد جریان‌های جهادی و رادیکال سلفی تونس که خواهان خلافت اسلامی با

استانداردهای وهابیت‌اند، در آینده این کشور تأثیر عمده و مهمی نخواهند داشت، بلکه هر از گاهی به عنوان نیرویی اخلالگر ظاهر می‌شوند، اما جریان معتدل سلفی با همراهی سایر احزاب میانه‌روی اسلامی، نسبت به همتایان تندروی خود، حضوری پررنگ‌تر خواهند داشت.

کلید‌واژگان: سلفی‌گری، جریان‌های سلفی، احزاب سلفی، النهضه، تونس.

بررسی و نقد اندیشه سپاه صحابه در تکفیر و اباحه خون شیعیان

علی ملاموسی میبدی⁽¹⁾

یکی از گروههای تکفیری که در کشور پاکستان تأسیس شد انجمن سپاه صحابه بود. این انجمن برای دفع نفوذ جمهوری اسلامی ایران و تقویت شیعیان پاکستان تشکیل شد. رهبران این گروه از طریق کتاب، مجله و سخنرانی در بین هواداران خود، به تکفیر شیعیان پرداختند و در کشور پاکستان جنگ مذهبی بین شیعه و سنی به راه انداختند. دلیل عمده سپاه صحابه برای تکفیر و کشتار شیعیان، متهم کردن آن‌ها به تکفیر صحابه، تحریف قرآن و مسئلة خاتمیت است. به زعم آن‌ها، به این جهت که شیعیان صحابه را کافر می‌دانند و قائل به تحریف قرآن شدهاند و راجع به امامان خود به گونه‌ای غلو می‌کنند که ملازم با عدم ختم نبوت است و نیز کفر بودن چنین عقایدی نزد علمای اسلام مسلم است، پس شیعیان با داشتن چنین عقایدی کافر هستند. این در حالی است که عقاید شیعه تحت هیچ یک از عناوین گفته‌شده قرار نمی‌گیرد. از سوی دیگر، هیچ یک از اموری که مورد اختلاف سپاه صحابه با

شیعه است، از ضروریات دین نیست که انکار آن منجر به کفر شود.

کلید‌واژگان: سپاه صحابه، تکفیر شیعیان، تکفیر صحابه، خاتمیت، تحریف قرآن.

بررسی و نقد تکفیر مسلمانان از جانب وهابیان

مهدی پیشوایی⁽¹⁾

از آغاز ظهور وهابیت، «کفر» و «ایمان» و «توحید» و «شرک» محور اصلی اعتقادات آن‌ها بوده است. وهابیان، توحید و شرک را به طرز خاصی و با معیارهای خود تعریف، و بدون اثبات کردنش آن را تفسیر می‌کنند. آن‌ها از جنبه­های گوناگون به فرقه خوارج شبیه‌اند. مهم­ترین وجه شباهت این دو گروه این است که هر دو فقط خود را مسلمان می­دانند و سایر مسلمانان را تکفیر می­کنند؛ هم‌چنین دایره ایمان را تنگ­تر و حیطه کفر را وسیع‌تر ترسیم می­کنند. در این مقاله، ملاک­ها و مرزهایی که وهابیان در خصوص کفر و ایمان مطرح می­کنند با استناد به احادیث نبوی و نظریات علمای بزرگ اسلامی نقد شده، گوشه‌هایی از جنایت‌ها و کشتارهای آن‌ها، که بر اثر همین تعریف نادرست از توحید و شرک صورت گرفته، بیان می‌شود.

کلیدواژ‌گان: شرک، ایمان، کفر، وهابیت، تکفیر.

اصول روش‌شناسی سلفیه

ابوالفضل غفاری⁽¹⁾

ویژگی‌های روش‌شناختی سلفیه معاصر، این جریان را در وضعیت معرفتی و عملی خاصی قرار داده که متفاوت از اهل سنت، پیامدهای مختلفی در عرصه نظر و عمل به وجود آورده است. با توجه به مهم‌ترین آموزه سلفی‌گری، یعنی بازگشت بی‌واسطه به قرآن، در ذات خود، «رادیکالیسم» را در بیرون و درون جهان اسلام موجب شده است. روش‌شناسی سلفی، خصوصاً سلفیه جهادی، با تأکید بر فهم سلف صالح و ظاهر‌گرایی افراطی، عقل را به حاشیه برده، نتایج مهمی از حیث تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی به بار آورده است که مهم‌ترین آن، باز‌تولید ناگزیر خشونت به نام «جهاد» از سوی این جریان است. این مقاله به پیشینه روش‌شناختی سلفیه و اصول روش‌شناختی سلفی‌گری و همچنین به گونه‌شناسی جریان‌های معاصر سلفی‌گری و پیامدهایی پرداخته که بر اساس اصول روش‌شناسی سلفی‌گری، خود به خود، باعث بازتولید ناگزیرخشونت تحت عنوان اصل عملی جهاد شده است.

کلیدواژگان: روش‌شناسی، سلفیه، رادیکالیسم، خشونت، جهاد.

شباهت‌های وهابیان تکفیری با خوارج و حکم آن‌ها

محمد جواد حاجی قاسمی⁽¹⁾

در این مقاله، ابتدا کلمات علمای اهل سنت در‌مورد تطبیق لفظ خوارج بر وهابیان تکفیری بررسی می‌شود، و سپس وجوه اشتراک وهابیان با خوارج در ظاهر و در سیره و کشتن مسلمانان، اعتقاد به تبدیل شدن بلاد اسلام به بلاد شرک به سبب گناه، ساختن حدود جدید و سایر شباهت‌ها بیان می‌شود و در انتها نیز اختلاف علمای اهل سنت در حکم خوارج، طبق روایت‌ها و مبانی مختلف‌شان از قبیل تکفیر، تضلیل و قتل مطرح می‌شود.

کلید‌واژگان: وهابیت، تکفیر، خوارج، بلاد کفر، گناه کبیره، شرک، توحید.

ص: 24

سیر تطور اندیشه تقلید از مذاهب از نظر سلفیان تکفیری

و تکفیر مذاهب اربعه از دیدگاه آنان

اکبر روستایی⁽¹⁾

یکی از مطالبی که ضرورت آن از نظر عقلی ثابت شده است، رجوع به متخصص در هر ­­علمی است و از نظر عاقلان، هیچ تردیدی در این مسئله نیست. بر این اساس، عموم مردم نیز در مسائل مختلف به افراد متخصص در آن زمینه مراجعه می­کنند. بنابراین، مسائل دینی نیز از این قاعده کلی مستثنا نیست و برای به دست آوردن احکام شرعی، طبیعتاً به تخصص در این زمینه یا رجوع به مجتهد جامع­الشرایط نیاز است. در مورد این مسئله، میان شیعه و اهل‌سنت اختلافی وجود ندارد. حتی علمای اهل‌سنت در این باره ادعای اجماع کرده­اند، اما در این بین، وهابیان با تمام مسلمانان اختلاف دارند. البته عبارات وهابیان در خصوص این مسئله به شدت مضطرب است. در این مقاله، ابتدا به بیان دیدگاه‌های سلفیان تکفیری درباره تشکیل مذاهب و سیر تطور اندیشه آن‌ها درباره تقلید می­پردازیم و در ضمن آن اشکال­هایی را که بر اساس گفته‌هایشان به

آنان وارد است، گوشزد می­کنیم. در ادامه بحث، نظریات علمای اهل‌سنت را در زمینه تقلید بیان کرده، اندیشه سلفیان تکفیری را از نگاه آنان نقد می­کنیم.

کلیدواژگان: تقلید، احکام شرعی، مجتهد، سلفیان تکفیری.

اسلام، آیین صلح و دوستی، رأفت و رحمت

علی جان محمدی (قره‌باغی)⁽¹⁾

اسلام، دین صلح و سازش و پیام­آور رحمت و مهربانی است و قرآن، این منشور جاوید اسلام، ایجاد صلح و اصلاح‌گری را از ضروریات زندگی اجتماعی انسانی دانسته و همواره بر آن تأکید کرده است. از دیدگاه قرآن و روایات اهل بیت(، مسلمانان برادر هم­دیگرند و باید در سایه قرآن و روایات، اختلاف­های فرقه‌ای و مذهبی‌شان را کنار بگذارند و راه صلح و در­پیش­گیرند. بدون تردید در جامعه اسلامی به سبب تعدد اقوام و مذاهب، وجود اختلاف­ها و تصادم­ها اجتناب‌ناپذیر است، اما این مطلب نباید باعث شکاف بیشتر در میان صفوف مسلمانان شود. از این رو قرآن کریم راهکارهایی ایجاد صلح در میان مذاهب و فراتر از آن در میان ملت­های اسلامی ارائه کرده است. در این نوشتار ابتدا آیاتی که اهمیت و ضرورت صلح را بیان کرده­اند، با توجه به دیدگاه مفسران و نیز روایات فریقین بررسی می کنیم و در بخش دیگر، راهکارهای ایجاد صلح در میان

مذاهب و در سطح جهانی و بین الادیانی از نظر قرآن بیان شده است.

دیدگاه اسلام در زمینه صلح و اصلاح‌گری روشن است؛ اما در مقابل آن، پدیده شوم تکفیر که از قرن هفتم توسط ابن­تیمیه حرانی پایه­گذاری شد. وی در نوشته­ها و گفتارش، تمامی عقاید مسلمانان را زیر سؤال برد و مسلمانان را خارج از اسلام دانست و به تکفیر و ارتدارد و زندیق بودن آن‌ها فتوا داد که علمای عصرش او را محکوم کردند. «محمد بن عبدالوهاب» نیز در قرن دوازدهم با همکاری آل‌سعود، درباره افکار وی را در جهان منتشر کرد و براساس آن، یک بار دیگر مسلمانان را تکفیر نمود که امروزه این تفکر در میان گروهایی وجود دارد و هر ازگاهی طرف‌د اران آن‌ها در قالب گروهای وحشی «وهابیت، القاعده، طالبان و داعش» ظهور کرده و مسلمانان را به خاطر

مخالف با عقاید آن‌ها از دم تیغ می‌گذارنند. آن‌ها از زمان ابن­تیمیه تاکنون در فتواهایشان حکم تکفیر مذاهب اسلامی، به ویژه شیعیان را صادر کرده و همواره در کشورهای اسلامی باعث ایجاد فتنه و آشوب شده­اند نمونه­هایی از فتواهای تکفیری آنان را در بخش پایانی آورده­ایم که ضدیت آن‌ها را با صلح مورد نظر قرآن و روایات ثابت می‌کند.

کلیدواژگان: صلح، دوستی، رحمت، رأفت، اهمیت صلح، راهکارهای صلح.

جریان تکفیری و سیاست خشونت

منصور میر احمدی⁽¹⁾

علی‌اکبر ولدبیگی⁽²⁾

ظهور جریان تکفیری در تحولات سیاسی اجتماعی جدید در جهان اسلام، حکایت از گونه خاصی از سیاست دارد که در نوشتار حاضر از آن به «سیاست خشونت» تعبیر می‌گردد. سیاست خشونت نوعی سیاست است که مهمترین ویژگی آن تجویز به‌کارگیری خشونت در فرایند رسیدن به آرمان و وضعیت مطلوب است. جریان تکفیری بر‌اساس چنین نگرشی تمامی فرایند‌های جاری در جهان را ناروا دانسته، با تجویز خشونت در سطوح مختلف در صدد مقابله با فرایند‌های مذکور و تحقق آرمان‌های خود هستند. علاوه بر این، نگرش آنان به قواعد و الزامات حاکم بر سیاست، نیز از ویژ‌گی‌های افراطی برخوردار است. پی‌آمد چنین دیدگاهی ظهور چرخه باطل خشونت در مناسبات سیاسی اجتماعی است که نگرش آنان به سیاست را تکمیل می‌کند. مقاله حاضر، با مطالعه و بررسی دیدگاه‌های سیاسی اجتماعی طرفداران جریان تکفیری، گونه‌شناسی خاصی از سیاست در نظر آنان توضیح می‌دهد. به نظر نگارنده این‌گونه از

سیاست، برخاسته از نظام معنایی خاصی است که در مقاله ضمن تبیین آن، تأثیرش را بر افکار سیاسی آنان توضیح می‌دهد.

کلید‌واژگان: جریان تکفیری، سیاست خشونت، نظام معنایی، افراطی‌گری، چرخه خشونت.

الگوی حکومت در اندیشه جریان سلفی‌تکفیری

محمد اسماعیل نباتیان⁽¹⁾

جریان‌های سلفی تکفیری گرچه در بستر اندیشه اهل سنت نضج و نمو یافته است، اما با عنایت به رویکرد آرمان‌خواهانه به خلافت راشده و تمرکز نظر و عمل خود بر خروج از وضع موجود و تحول آن به عصر سلف صالح، در زمینه‌های اعتقادی، سیاسی و اجتماعی، فاصله‌هایی از اهل سنت گرفته‌اند که می‌تواند الگوی حکومتی آن‌ها را متمایز نماید. الگوی حکومتی مورد نظر جریان سلفی تکفیری، در ساختار و کارکرد، به شدت ریشه در گذشته و خلافت راشده دارد و حتی شیوه دست‌یابی به قدرت سیاسی نیز در جهاد و یا انتخاب اهل حل و عقد خلاصه شده و برخلاف الگوی حکومت در اندیشه اسلامی معاصر، در مبانی و چارچوب، از تمسک به تجارب بشری جدید به شدت استنکاف دارد و با رویکردی متحجرانه و براساس برداشت‌های متعصبانه ظاهرگرایانه و با تفسیر به رأی از آیات و روایات، مدلی غیرپاسخ‌گو و مستبد و بر پایه قوانین شریعتی که خودشان تفسیر و تعریف می‌کنند، ابتنا دارد و مردم در

قبال این حکومت، صرفاً تکلیف دارند و به شدت مؤلفه‌های مدرن به ویژه در حوزه نقش مردم در قدرت را ردّ و تقبیح می‌کنند.

کلید‌واژگان: سلفی، تکفیری، حکومت، خلافت، جهاد.

مبانی فکری دشمنی غرب با دین اسلام

ستّار جبّار الجابری⁽¹⁾

غربی‌ها از بروز جریان‌های تکفیری در جهان اسلام حمایت می‌کنند. این رفتار غربی‌ها معلول برخی عوامل است. یکی از عوامل آن، اعتماد بر منابع و مراجع استشراقی شرور است. این مقاله به تبیین و بررسی این مطلب با تکیه بر سه محور مبانی فکری دشمنی غرب با دین اسلام، سیاست غربی و جریانات تکفیری و گفتگوی تمدن‌ها و چالش جهانی‌سازی می‌پردازد.

کلیدواژگان: جریانات تکفیری، تروریسم، گفتگوی تمدن‌ها، جهان‌سازی، سیاست غرب.

داعش و خشونت عریان:

فهم غیرعقلانی دین و ترکیب آن با فناوری­های جدید

محمود شفیعی⁽¹⁾

«داعش»، نام مخفف دولت اسلامی عراق و شام است که بعد از اشغال بخشی از سوریه و عراق به وسیله تندروترین شاخه عراقی القاعده با رهبری «ابوبکر بغدادی» ظهور یافت و اینک به «دولت­ اسلامی» تغییر نام داده است. انواع خشونتهای بی­منطق، وحشیانه و ناقض اصول اخلاقی این گروه، آن هم به صورت پی­درپی و در سطح گسترده علیه نظامیان و شهروندان عادی از زن و مرد و کودک و بزرگ، دو کشور عراق و سوریه و چه بسا خاورمیانه را در بحرانی تلخ و دل خراش فرو برده است. با وجود این، مسئله مورد نظر پژوهش حاضر این است که این گروه مدعی دیانت و ایمان، چگونه این همه خشونت ناموجه براساس مبانی دینی، عقلی، انسانی و وجدانی را علیه هم کیشان و مؤمنان و شیعیان عراق و سوریه با اتهام ارتداد و کفر اعمال می‌کند. فرضیه تحقیق حاضر در پاسخ به این مسئله این است که جذب شدن «داعش» به فناوریهای جدید و ترکیب یافتن

ناپالوده این علاقه با مجموعه عقاید دینی خام و صیقل­ناخورده با تأملات عقلی و تجربههای اجتماعی انسانی، زمینه ساز استفاده جنون­آمیز از فناوری جدید از سوی داعش علیه جهان اسلام شیعی و حتی سنی و بلکه علیه بشریت شده است. در راستای اثبات این فرضیه، چند بحث فرعی را دنبال کردهایم. ابتدا تعالیم مهم دینی و تعبیرهای آن که به اعمال خشونت آمیز رهبران قدیم و جدید «القاعده» موثر بوده بررسی شدهاند. در این زمینه به دو بحث اساسی «کفر و ایمان» و«جهاد» از گذشته تاکنون پرداخته­ایم. هم‌چنین به علایق گروه­های تندرو القاعده و داعش به فناوریهای سختافزاری با تأکید بر بعد نظامی و نرمافزاری دنیای مجازی اینترنت توجه شده است.

در گام سوم، بازتابهای آموزههای دینی و علایق فناوری در زیست جهان این گروه ترسیم است و نیز مختصات زیست جهانی داعش بعد از معرفی آن به مثابه افق معنایی، معرفی شده­اند. زیست جهان داعش، مختصاتی دارد که به کنشهای خشن نظامی علیه شیعیان عراق و سوریه منجر شده است که ما در این زمینه استدلال کردهایم که مجموعه خشونتهای اعمال شده با ارجاع به چنان زیست جهان عقلانی ناشدهای، توجیه پذیر است. در پایان نیز بعد از جمع بندی، نتیجه گیری از بحثها چند توصیه فرهنگی

برای خشکاندن ریشه افراطگرایی خشن دینی ارائه کردهایم.

کلید­واژگان: داعش، کفر و ایمان، جهاد، فناوری، زیست جهان، خشونت.

نقش قدرت‌های بین‌المللی در رشد و گسترش جریان‌های تکفیری و پی‌آمدهای آن بر جهان اسلام

مختار شیخ حسینی⁽¹⁾

محمد جواد خلیلی⁽²⁾

شکل­گیری و رشد سلفی­گری تکفیری که امروزه به مهم­ترین معضل جهان اسلام تبدیل شده است، در عوامل مختلفی ریشه دارد. تأکید بر عوامل داخلی و اندیشه­ای این جریان، بخش زیادی از واقعیت جریان تکفیری را تبیین می­کند، اما تحلیل جامع از عملکرد تاریخی و فعلی این جریان، در­صورتی امکان‌پذیر است که متغیر استعمار و قدرت‌های بزرگ بین­المللی را نیز در تقویت و توسعه این جریان در­نظر داشته باشیم. به لحاظ تاریخی، پیوند اندیشه تکفیری سلفیه به رهبری «محمد بن عبدالوهاب» با قدرت سیاسی «آل‌سعود»، با هدایت و پشتیبانی «بریتانیا» برای مقابله با «عثمانی­ها» صورت گرفت و این جریان در شبه جزیره عربستان، همواره در راستای منافع استعماری بریتانیا عمل کرده است. در دوران جنگ سرد نیز حمایت آمریکا از «القاعده» در افغانستان برای مقابله با نفوذ

«شوروی سابق»، واقعیتی تاریخی است که «بلوک غرب» از ظرفیت­های این جریان جهت منافع استعماری خود بهره­گرفت. در حال حاضر نیز این قدرت­های بزرگ ازگسترش فعالیت جریان‌های تکفیری در برخی کشورهای اسلامی مانند عراق و سوریه حمایت می­کنند.

گسترش و رشد تفکر تکفیری، فرصت­هایی برای منافع قدرت­های استعماری فراهم کرده است که از رشد آن در برخی مناطق جهان اسلام حمایت و در برخی مناطق با آن مقابله می­کنند. با این رویکرد گزینشی، استعمارگران در مقاطعی، از جریان تکفیری

حمایت کرده‌اند و در مقاطعی نیز با استناد به عملکرد تروریستی و خشونت آمیز آن‌ها، زمینه تهاجم نظامی علیه کشورهای اسلامی با ادعای مبارزه با تروریسم را فراهم نموده‌اند. در این مقاله با بررسی تاریخی نقش قدرت‌های بزرگ در تقویت و توسعه جریان‌های تکفیری، به ارتباط این دو متغیر با یکدیگر و تأثیرهای آن بر جهان اسلام خواهیم پرداخت.

کلید‌واژگان: سلفی­گری، استعمارگران، اسلام، القاعده، وهابیت، آمریکا.

اثر معکوس تروریسم بر کشورهای پشتیبان آن

رویکرد تحلیلی

محمّد هاشم البطاط⁽¹⁾

برخی از کشورهای معاصر میزبان و حامی گروه‌های تروریستی بوده و هستند، اما حقیقت آن است که این حمایت‌ها اثری معکوس به دنبال داشته و دارد. حکومت‌های حامی پس از گذشت مدتی، خود از جمله قربانیان و زیان‌دیدگان اصلیِ گروه‌های تروریستی شده‌اند. این مطلب با تکیه بر تجربه و تجزیه و تحلیل‌های مبتنی بر پایه‌های دانش روانشناسی سیاسی قابل اثبات است.

کلیدواژگان: تروریسم، 11سپتامبر، جامعه جهانی، پشتیبانی.

راهبردهای خروج از بازی برد - باخت در مواجهه با افراط­گرایی اسلامی در خاورمیانه

حسین پوراحمدی⁽¹⁾

حامد اسفندیاری⁽²⁾

یکی از زمینه‌های رشد جریان‌های افراط­گرایی موسوم به «اسلامی»، فرصت‌هایی است که به ظاهر از قبل آن برای برخی از بازیگران ایدئولوگ فراهم می­شود؛ مثلا در مناسبات قدرت در خاورمیانه، عربستان و قطر که حامی اصلی جریان‌های سلفی و وهابی می­باشند، با حمایت از این جریان‌ها به دنبال بر­هم زدن موازنه قدرت موجود در منطقه به نفع قطب اهل سنت در­مقابل تشیع هستند. در این بین، دولت سعودی به همراه سایر متحدان منطقه­ای خود توانسته است که با صرف هزینه‌های مالی و برقراری روابط استراتژیک با کشورهای غربی و آمریکا، ایده «مقابله با تشیع» را محور فعالیت‌های راهبردی قدرت­های منطقه­ای و بین­المللی در خاورمیانه معرفی کند. با به‌کار گرفتن چنین رویکردی از سوی بازیگران مؤثر منطقه، راهبرد هم­گرایی منطقه‌ای در زمینه مقابله با افراط‌گرایی، شکل عملی به خود

نخواهد گرفت، زیرا حمایت از جریان‌های رادیکال، برگ برنده این گروه از بازیگران در مقابله با طرف­های رقیب به حساب می­آید. راه حل مؤثر در مقابله با افراط‌گرایی دینی، تلاش برای خارج کردن حمایت از افراط‌گرایی دینی به عنوان راهبرد مؤثر در پیش‌برد شرایط برد - باخت در مناسبات منطقه­ای در بین بازیگران ذی نفوذ می‌باشد. افراط‌گرایی دینی، باید با روشن‌گری­ها و هم‌چنین شکل­دهی به سازوکارهایی که بر تکالیف بازیگران تأکید دارد، از ابزار اعمال فشار خارج شود. در این پژوهش، با استفاده از روش کتاب­خانه‌ای و

استفاده از منابع الکترونیکی، سعی می­کنیم که راهکارهای تدوین راهبرد خروج از شرایط برد - باخت را در مواجهه با افراط‌گرایی دینی در بین بازیگران منطقة خاورمیانه شناسایی و معرفی کنیم.

کلیدواژگان: افراط­گرایی، خاورمیانه، اسلام، برد- باخت.

چکیده مقالات جلد سوم

فتنه تکفیر

مولوی مولا بخش مبارکی⁽¹⁾

فتنه تکفیر یکی از دردناک‌ترین مصائب جهان اسلام است.

سال‌هاست که عده‌ای به نام اسلام، خون مسلمانان زیادی را می‌ریزند و موجی از هراس و وحشت از اسلام را در دل‌های غیر مسلمان به‌وجود آورده‌اند. پدیده تکفیر باید در چند مرحله مورد بررسی قرار بگیرد:

در پایان مقاله نیز به بررسی سماع موتی خواهیم پرداخت.

کلیدواژگان: فتنه تکفیر، اسلام و کفر، علمای اسلام، سماع موتی.

حرمت تکفیر نزد اهل سنّت

آخوند ابوبکر خوجملی⁽¹⁾

پدیده تکفیر که امت اسلامی اکنون به آن مبتلا شده است و حرمت و مصونت مسلمانان را تحت شعاع خود قرار داده است و خون، اموال و دیار آن‌ها را مباحث شمرده است. هیچ پایه و اساسی در شرع اسلام ندارد و آنچه از کلام علمای چهارگانه اهل سنت و فقها، مفرسان و محدثان بدست می‌آید این است که شخص با جاری نمودن شهادتین وارد اسلام می‌شود و عنوان اسلام و بنابر نظر برخی ایان به او منطبق می‌گردد و تحت هیچ شرایطی هیچ کس حق ندارد چنین شخصی را تکفیر و خارج از اسلام بداند، مگر اینکه امر متیقنی و برهان محمی بر کفر آن شخص دلالت نماید و طبق قاعده اهل سنت «من ثبت إسلامه فلا یزول بشک» ایمان هیچ کس با شک زائل نمی‌شود، و اساساً چنین اعمالی را تنها افراد جاهل و بی‌سواد مرتکب می‌شوند و اسلام و علمای مسلمانان از آن تبری می‌جویند.

حرمت تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای اسلام

مولوی نذیر احمد سلامی⁽¹⁾

پرسش اصلی مقاله این است: آیا گروه‌های تکفیری امثال داعش و غیره مشروعیت دارند و می‌توان ادعای تشکیل خلافت اسلامی آن­ها را از نگاه کتاب و سنت وعلمای اسلام توجیه کرد؟

گروهک داعش، جبهه النصره و سایر تکفیری‌ها که به بهانه ادعای خلافت اسلامی دست به قتل و کشتارِ جمعیِ مردم بی‌گناه و تخریب بلاد، منازل، مساجد و معابد می‌زنند و از احساسات دینی و مذهبیِ مردمِ ساده لوح سؤ استفاده می­کنند و خوش خدمتی به اربابان غربی خود، بدترین خیانت‌های ضد انسانی، اخلاقی و اسلامی را مرتکب می‌شوند، لازم است که صحت و سقم حرکات و دیدگاه‌های آن‌ها در پرتو کتاب سنت و فتاوی علما و اندیشمندان اسلامی سنجیده شود.

این مقاله با شرح آیات، روایات و فتاوی فقها، محدثین و علمای اسلامی ثابت کرده است که تکفیر اهل قبله عملی نازیبا و متضاد با موازین شرعی است و کشتار مسلمانان، تخریبِ حرث و نسل، بلاد و معابد و مساجد به بهانه جهاد

اسلامی،کاری است شیطانی که تمام سود آن عاید رژیم اشغالگر و ضرر آن بر امت اسلامی می‌شود.

فاکتورها و مستندات معتبری برگرفته از کتاب و سنت و فتاوی مفتیان عظام درجهت ابطال و غیر شرعی بودن دیدگاه تکفیری‌ها ارائه گردیده است و این که داعش و تکفیری‌ها یک پیوند آمریکایی، اسرائیلی و عربی است و با اهداف از پیش تعیین شده ، یعنی تأمین امنیت اسرائیلی، جلوگیری از نفوذ ایران اسلامی و اخوان المسلمین در منطقه و جوامع اسلامی است.

کلیدواژ‌گان: تکفیر، داعش، فتوا کیفر، کتاب و سنت، فقها و محدثین.

مبانی اعتقادی جریان‌های تکفیری

مولوی عبدالصمد کریم زائی⁽¹⁾

با مطالعه قرآن کریم و روایات نبی گرامی اسلام پی‌می‌بریم که تکفیر مسلمانان، مخالف آیات قرآن کریم، روایت نبوی، سیره پیامبر اکرم و صحابه و نظریات علمای اسلام می‌باشد و هیچ مدرک عقلی و شرعی ندارد و نباید به راحتی مسلمانان را تکفیر و با آبروی آنان بازی کرد.اولین و کمترین درجه مسلمانی اقرار و گواهی به وحدانیت خداوند تبارک و تعالی و رسالت پیامبر اکرم است. بنابر سخنان عموم مفسران، فقیهان و دانشمندان، خون و مال چنین شخصی محفوظ است و هیچ‌کس حق تعرض به او را ندارد، زیرا تکفیر مسلمان، پیامدهای سنگینی دارد؛ مانند مباح شدن مال و جان شخص تکفیرشده، حرام شدن زن او، ارث نبردن وی از خویشاوندانش و... این مقاله با بیان مهم ترین مبانی اعتقادی وهابیون تکفیری چون توحید و شرک، ایمان و کفر، بدعت و سنت، سماع موتی، و بررسی تطبیقی آن‌ها با دیگر مذاهب اسلامی در پی نقد اندیشه تکفیری است.

کلیدواژگان: توحید و شرک، ایمان و کفر، سماع موتی، وهابیون تکفیری، بدعت و سنت.

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب تکفیری

مولوی عبدالواحد خواجوی⁽¹⁾

ظهور جریان‌های تکفیری در کشور‌های اسلامی و تکفیر مسلمین توسط این‌گروه‌ها از مسائلی است که امروزه جهان اسلام دچار آن شده است.

گروه‌های تکفیری با سوء استفاده از الفاظی مانند شرک، کفر، بدعت و امثال آن، مسلمین را به کفر متهم می‌کنند. اما با بررسی معنای اسلام و کفر در قرآن و روایات، بطلان اعتقادات آن‌ها معلوم می‌گردد. لذا علمای اسلام در طول تاریخ، تکفیر مسلمین را تحریم کرده‌اند و اقوار به شهادتین را معیار اسلام دانسته‌اند. تفکر تکفیر پیامدهای بدی برای جهان اسلام دارد که موجب اسلام هراسی و سوء استفاده دشمنان اسلام می‌شود - با توجه به آیات و روایات تنها راه برون رفت از این معضل اتحاد مسلمین در مقابل جریان‌های تکفیری می‌باشد.

کلیدواژگان: ایمان و کفر، معیار اسلام، جریان‌های تکفیری، وحدت اسلامی.

حرمت تکفیر اهل قبله در اندیشه علمای اسلام

مولوی جواد روحانی لاشاری⁽¹⁾

امروز جریان‌های تکفیری، بسیاری از مسلمانان را مشرک و کافر می‌خوانند این منش تکفیری‌ها با اقوال علمای اهل سنت مخالف است. علمای اهل سنت همواره اهل قبله را مسلمان دانسته‌اند و از تکفیر مسلمانان پرهیز می‌کردند. این مطلب با دقت در سخنان علمای اهل سنت به دست می‌آید. این مقاله به جمع آوری اقوال علمای مسلمین در این باره می‌پردازد.

کلید‌واژگان: ایمان، اسلام، کفر، ارتداد، اهل قبله، فرق، وهابیت و....

بررسی تطبیقی توسل از دیدگاه مذاهب اسلامی و نقد خطاهای وهابیت

ماموستا سیدعبدالقادر حسینی⁽¹⁾

یکی از مسائلی که باعث بروز اختلاف در میان مسلمانان شده است مسئله توسل می‌باشد. منشأ توسل باورهای دینی است که با توجه به گسترۀ اسلام و وجود مذاهب و مکاتب مختلف، به‌طور طبیعی نمودهایی پرتنوّع یافته است. در زمینه توسل بر آیات و روایات فراوانی استناد شده است. با صرف نظر از روایات و اقوال پرشماری که دربارۀ توسل در سطح مفاهیم نظری وجود دارد، روایات بسیاری یافت می‌شود که نمونه‌های عملی توسل را در میان مردم مسلمان از سده‌های نخست نشان می‌دهد. با ژرف‌نگری در منابع اسلامی به این نتیجه می‌رسیم که توسل انواع مختلفی دارد. جواز بعضی از انواع توسل مورد اتفاق همه دانشمندان اسلام جایز، بعضی از آن ممنوع و بعضی دیگر مورد اختلاف است. توسل به حقّ نبی، توسل به آثار نبی و توسل به دعای نبی و اولیای الهی بعد از حیات، از انواع اختلافی توسل است.

در قرن هشتم، ابن‌تیمیه بعضی از انواع توسل را دارای اشکال دانست و شکاف بزرگی را بین مسلمانان ایجاد نمود. محمدبن‌عبدالوهاب نیز در قرن دوازدهم آن را تشدید بخشید و این مسئله باعث اختلاف میان مسلمانان شده به‌طوری‌که امروزه در جهان اسلام وسیله نفی و تکفیر عده‌ای از مسلمانان گردیده و لطمه‌ها و ضربات جبران ناپذیری بر پیکره جهان اسلام وارد ساخته است. در این نوشتار پس از بررسی مفهوم توسل، به دیدگاه قرآن، روایات و سیره مسلمین در‌این‌باره پرداخته شده در پایان به شبهات پیرامون پاسخ داده شده است.

کلیدواژگان: توسل، آیات، روایات، اهل سنت، اهل بیت، ابن‌تیمیه.

بررسی تطبیقی ایمان و کفر از دیدگاه مذاهب اسلامی و جریان‌های تکفیری

ماموستا محمود ابن الخیاط⁽¹⁾

جریان تکفیر مسلمانان امروزه یکی از معضلات جهان اسلام به شمار می‌آید که گریبان‌گیر بسیاری از مسلمان‌های مظلوم و بی‌گناه شده است در این مقاله با بررسی مسأله اسلام و کفر از دیدگاه قرآن و سنت و برخی ازعلماء اسلام اثبات می‌کند که انسان با ذکر شرط و تبیین به جرگه اسلام وارد می‌شود و نباید کسی را به آسانی محکوم به کفر کنیم چرا که مصادیق تکفیر از منظر قرآن و سنت بیان شده است.

کلیدواژگان: تکفیر، اسلام، قرآن و سنت، علماء اسلام.

تکفیر از دیدگاه قرآن

احمد سارمی⁽¹⁾

دین اسلام پیام آور صلح و آشتی است. این دین ظهور پیدا کرد تا مردم را از تاریکی‌های جهالت و نادانی به نور ایمان رهنمون سازد.

خداوند متعال برای متمایز ساختن کافر از مسلمان نشانه‌های ظاهری، که همان گفتن شهادتین است، در نظر گرفته تا هر کسی که به آن­ها اقرار کند، مسلمان و هر کسی که منکر آن‌ها شود کافر است.

مسلمانان در عصر پیامبراسلام در زمینة اصول و فروع دارای یک روش بودند، ولی دیری نپایید که فتنه‌ای بزرگ پدیدار گشت و برخی از مسلمانان بر‌اساس فهم غلط و بینش نادرست از اسلام، مسلمانان گناه­کار را تکفیر کردند.

نوزاد آن فتنه، روز به روز بزرگ­تر شد، تا جایی که برخی، بزرگان دین را نیز تکفیر کردند. پس از مدتی آتش فتنه فروکش کرد و این اندیشه وارونه متلاشی شد، ولی به‌خاطر آگاهی اندک برخی از مسلمانان از رهنمودهای واقعی اسلام، بار دیگر این فکر از سرآستین فریب خوردگان استکبار سردرآورد و گروهی فریب خورده

به این­گونه افکار و اعتقادات گرایش پیدا کردند، و پا را فراتر ازهم کیشان گذشته خود گذاشته، بلکه بر‌اساس اصول و مبانی دیدگاه‌های افراطی برخی از خوارج، هر کسی به آن نپیوندد و اعتقادات آن‌ها را قبول نداشته باشد، نیز کافر است. براین اساس، این مقاله، اندیشه تکفیر، از دیدگاه قرآن، سنت، ائمه و مجتهدین بررسی نموده و ریشه‌ها و عوامل تکفیر مسلمانان و پیامدها و آثار آن را در جامعه اسلامی بر شمرده است و راه حل‌های برون رفت از آن را اشاره نموده و وظیفة علمای اسلام در برابر حرکت تکفیری‌ها را به صورت خلاصه نگاشته است.

کلید‌واژگان: قرآن، رسول اکرم، اسلام، ائمه، مجتهدین، تکفیر، تفسیق، متکلمین.

حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت

عبدالطیف عرب تیموری⁽¹⁾

با گسترش اسلام و جذب قلوب انسان‌ها به این دین مبین، ستون‌های کفر و استکبار به لرزه در آمد، از این جهان کفر سعی کرد با تمام قوا در مقابل جهان اسلام صف آرایی کند و از هیچ فتنه

و توطئه‌ی چشم پوشی نکنند، امروزه با پاشیدن بذر تکفیر در میان مسلمانان سعی در تضعیف کردن وجهه اسلام و مسلمین را دارد، در این مقاله با بررسی حرمت تکفیر اهل قبله در کتاب و سنت با اتکا به منابع تفسیری و روایی و تاریخی از منظر اهل سنت و شیعه، و با بیان آثار تکفیر در جهان اسلام در پی دفع توطئه استکبار و بیداری مسلمانان جهان می‌باشد.

کلیدواژگان: تکفیر، کتاب و سنت، اهل قبله، صحابه.

توسل از دیدگاه قرآن و سنت

ماموستا عبدالسلام کریمی⁽¹⁾

یکی از مسائلی که وهابیت با سایر مسلمین در رابطه با آن اختلاف دارند، مسئله توسل است. برخی از اقسام توسل به اجمال مسلمین مشروع است و برخی از اقسام آن به اتفاق غیر مشروع است، اما آنچه که مورد اختلاف است، توسل به جاه و دعا و آثار پیامبر و اولیایی الهی در عالم برزخ می باشد که وهابیت آن را بدعت یا غیر مشروع می‌دانند ولی طبق عموم آیات قرآن و روایات صحیح نبوی و سیره صحابه و مسلمین و طبق تصریح علمای بزرگ اهل سنت، حتی بعد از رحلت ایشان نیز، توسل به جاه و دعا و آثار ایشان جایز است.

کلیدواژگان: توسل، کلمات علما در مورد توسل، استغاثه، معیار توحید و شرک.

اسلام، آیین صلح و دوستی و رأفت و رحمت

مولوی غلام یحیی شاه‌مردی⁽¹⁾

دین اسلام دارای تعالیم مترقی و تکامل یا فتنه‌ای است که از جانب آفریدگار جهانیان برای رشد و تعالی انسان‌ها صادر شده است. در تعالیم اسلامی، وجود صلح و آرامش و دوری از تشویش در جامعه از جایگاه بالایی برخوردار است. با توجه در آموزه‌های اسلامی به خوبی می‌توان دریافت که ایجاد صلح و برادری در صدر امور اجتماعی قرار دارد و تا جایی که بتوان از نزاع و اختلاف باید دوری کرد و فقط در مواردی که هیچ گونه راه حلی در برابر بعضی افراد مغرض وجود نداشته باشد دستور به گزینه جنگ و قتال داده شده است. در این مقاله درصدد هستیم جایگاه صلح، دوستی و رحمت را در دین مبین اسلام نشان داده و با تکیه بر مبانی اعتقادی به شبهات پیرامون پاسخ دهیم.

کلیدواژگان: اسلام، صلح، مودت، رحمت، اصلاح ذات البین.

اسلام آیین صلح و دوستی و رحمت و رأفت

خلیل صیادی⁽¹⁾

در گذر تاریخ، همواره گروه‌هایی پدیدار شده‌اند که به نام اسلام و برپایی آیین آن، دست به نسل‌کشی انسان‌هایی زده‌اند که اعتقاداتشان با اعتقادات آن‌ها همسان نیست. آن‌ها برای موجّه جلوه‌دادن اعمال خود و نیز متقاعد کردن پیروان خود ناگزیر بودند به آیات قرآن استناد کنند. شماری از این گروه‌ها و پیروان آن‌ها از روی جهل گرفتار این اعمال پست و رذل شده‌اند و می‌پنداشته‌اند اعمالشان نزد خداوند متعال دارای اجر است. )الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا(⁽²⁾مواجهه این افراد با آیات قرآن به‌صورت کاملا گزینشی صورت می‌گرفت. آن‌ها آیاتی را سرلوحه خود قرار می‌دادند که در آن سخن از جنگ و کشتار به میان آمده است. بدون این‌که این آیات را بررسی کنند و با نظام کلی قرآن و روح اسلام تطبیق دهند، به آن استناد می‌کردند. آن‌ها آیاتی را که در آن‌ها سخن از صلح و سازش و رفتار مسالمت‌آمیز با پیروان ادیان دیگر

مطرح شده بود، نادیده می‌گرفتند و یا به نسخ آنان قائل می‌شدند. این افراد چهره خشن و خونریزی از اسلام به جهانیان ترسیم می کردند و به جای آن‌که به اسلام خدمت کنند به آن خیانت می کردند. در این مقاله آیاتی که این افراد برای پیشبرد اهداف و توجیه اعمال خود به آن استناد می‌جویند و مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

کلیدواژگان: اسلام، صلح و دوستی، رحمت و رأفت.

تکفیر و حقوق بشر اسلامی

آبتین امیری

تکفیر در جهان اسلام به معضلی فراگیر و تهدیدی برای تمامی مذاهب اسلامی تبدیل شده است. رشد روز افزون تکفیری‌ها که حاصل قرائت خشک از اسلام و برخی نابسامانی‌های اجتماعی مثل جهل، بی‌سوادی و فقر در کشورهای اسلامی است، ضرورت اتحاد علما را برای مقابله با این پدیده ضروری می‌نماید.

تفکر تکفیری نه تنها خطری برای مسلمین است، بلکه خطری برای بشریت به حساب می‌آید چون طبق مبانی این تفکر همه حقوق انسانی که مورد اتفاق تمام انسان‌ها است از قبیل حق حیات، حق آزادی و... زیر پا گذاشته می‌شود. حقوق انسانی که قرآن و سنت نبوی، در هر موقعیتی از آن دفاع کرده و جان و مال و آبروی مردم، حتی غیر مسلمین را محترم شمرده، توسط گروه‌های تکفیری پایمال می‌شوند.

کلید‌واژگان: حقوق بشر اسلامی، نقض حقوق بشر، تکفیر، وحدت اسلامی.

اسلام، آیین صلح و دوستی و رأفت و رحمت

با نظری بر درجه بعد گروه‌های افراطی از اسلام

عبدالله دریایی صلغی⁽¹⁾

گروه‌های تکفیری به نام اسلام، مسلمانان را کافر و مشرک می‌خوانند و جنایات بسیار زشت و خشونت آمیزی را نسبت به مسلمانان روا می‌دارند. حال آ‌ن‌که هیچ یک از این رفتارها با اسلام سازگار نیست زیرا اسلام دین رأفت، رحمت و دوستی است. و رفتارهای خشونت آمیز گروه‌های تکفیری از اصل رأفت اسلامی به دور است.

کلیدواژگان: جنایت‌های تکفیری‌ها، رأفت و رحمت در اسلام، تعارض رفتارهای تکفیری‌ها با اصول اسلامی.

حرمت تکفیراهل قبله در کتاب و سنت و اندیشه علمای اسلام

عید محمد عرب بیاس آبادی⁽¹⁾

امروزه جریان‌های تکفیری جان و مال مسلمانان را مباح می‌دانند و به‌سادگی خون آنان را می‌ریزد و مالشان را غارت می‌کننند حال آن‌که بر حسب قرآن، سنت، اقوال علماء، تکفیر مسلمانان کاری نامشروع و گناهی نابخشودنی است.

کلیدواژگان: تکفیر، تکفیر اهل قبله، عدم جواز تکفیر اهل قبله.

نقش گروه­های تکفیری در تغییر نقشه منطقه

بهروز خیریه⁽¹⁾

یکی از مسائل عصر حاضر، سر برآوردن گروه­های تکفیری در منطقه و گسترش آن به اقصی نقاط جهان است. تا جایی که گسترش سریع و وسیع این گروه­ها و تحرکات نظامی آنان در اغلب نقاط جهان، تا حدودی توازن قوا و نظم جهانی را در هم ریخته و با توجه به این­که اغلب تحرکات آنان در کشورهای اسلامی و حریم زندگی مسلمانان اتفاق افتاده است، تبعات مصیبت باری برای جوامع اسلامی داشته است.

اما در پشت صحنه گروه‌های تکفیری، ابر قدرت‌های استعمارگر حضور دارند که با ایجاد اختلاف در بین مسلمین و ترویج تفکر تکفیر در بین فرق مختلف، و با هدم آثار تمدن اسلامی در کشور‌های اسلامی توسط عوامل تکفیری خود، در پی تسلط بر منطقه خاورمیانه و تجزیه کشور‌های مسلمان هستند و از آن با تعبیر طرح خاورمیانه یاد می‌کنند. و گروه‌های تکفیری ابزاری برای اجرایی این طرح از سوی غربیها می‌باشند.

در این مقاله سعی بر این است تا با واکاوی مسئله، به بررسی تأثیرات این طرز فکر بر جغرافیای منطقه بپردازیم.

کلید‌واژگان: اسلام، تکفیر، گروه‌های تکفیری، تغییر نقشه منطقه، خاورمیانه جدید.

معرفی و بررسی شیوه‌های مقابله با تکفیر در جهان اسلام و آثار آن

سید معصوم عبداللهی⁽¹⁾

در عصر حاضر، جهان اسلام به شدت دچار معضل خطرناک جریان‌های تکفیری شده است. هر روز در گوشه و کنار دنیا خون مسلمین بی‌گناه ریخته می‌شود.

با توجه به علل شکل گیری و ترویج تفکر تکفیری در بین مسلمین، بر همه مسلمانان لازم است راه‌های مقابله با آن را در پیش گرفته و این تفکر را ریشه کن نمایند در این راستا اعتدال گرایی، بالا بردن سطح آگاهی مسلمانان، ترویج تفکر وحدت، توسط علما در بین اقشار مردم می‌تواند تأثیر زیادی داشته باشد.

کلیدواژگان: مقابله با تکفیر، وحدت، میانه‌روی، مبارزه با تکفیر.

چکیده مقالات جلد چهارم

تفاوت میان جنبش­های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

احمد مصطفی⁽¹⁾

علا حسن مصطفی⁽²⁾

سال‌های اخیر شاهد تحولات و جنبش‌های بزرگی در جهان عرب و اسلام در پاسخ به یوغ و ستم حاکمان و پادشاهان بوده است. این جنبش­ها، جنبش‌های انقلابی یا بیداری اسلامی جهت مطالبة حقوق غصب شدة مردم؛ شامل: آزادی، عدالت اجتماعی و برابری بوده است. این مطالبات - خواه مدنی باشند و خواه اسلامی - اجمالا با اصول و مبانی شریعت اسلامی سازگار و در راستای آن است.

شکل­گیری این جنبش­ها در واکنش به بهره­مندی گروه اندکی در جوامع از اکثریت اموال و ثروت­های کشور‌ها همراه با به حاشیه­ رانده شدن دیگران توسّط گروه­های اکثریت بی­استثناء، یا غلبه­یافتن گروهی نژادی یا مذهبی و شاخص شدن

تفاوت میان جنبش­های انقلابی و جریانات تکفیری و تروریستی

احمد مصطفی⁽³⁾

علا حسن مصطفی⁽⁴⁾

سال‌های اخیر شاهد تحولات و جنبش‌های بزرگی در جهان عرب و اسلام در پاسخ به یوغ و ستم حاکمان و پادشاهان بوده است. این جنبش­ها، جنبش‌های انقلابی یا بیداری اسلامی جهت مطالبة حقوق غصب شدة مردم؛ شامل: آزادی، عدالت اجتماعی و برابری بوده است. این مطالبات - خواه مدنی باشند و خواه اسلامی - اجمالا با اصول و مبانی شریعت اسلامی سازگار و در راستای آن است.

شکل­گیری این جنبش­ها در واکنش به بهره­مندی گروه اندکی در جوامع از اکثریت اموال و ثروت­های کشور‌ها همراه با به حاشیه­ رانده شدن دیگران توسّط گروه­های اکثریت بی­استثناء، یا غلبه­یافتن گروهی نژادی یا مذهبی و شاخص شدن

آن­ها در میان گروه‌های دیگر و منحصر کردن همة قدرت­ها و ثروت­ها در خودشان بوده است.

ما به این جنبش­ها، با ماهیّت­های این­گونه، جنبش‌های انقلابی و بیداری­ اسلامی می‌گوییم. از سویی دیگر؛ جنبش­های دیگری پدیدار شده است؛ این جنبش­ها از سوی گروه­هایی با ویژگی و مشخّصة تنگ­نظری و انحصارطلبی شکل گرفته که از پایه و

اساس با هدف تأمین منافع کشورهای خاص، پیگیری هدف سیاسی مشخّص، سرنگونی و به حاشیه راندن سیاسی، اقتصادی و اجتماعی برخی گروه­ها و سازمان­ها در منطقة خاورمیانه انجام شده است. این جنبش­ها در گروه­هایی نمود یافته که به نام دین، خاورمیانه را فریب داده و بر آن حاکم شده­اند. این گروه­ها گمشدة خودشان را در دین غیر معتدل و افراطی یافته­اند تا از واقعیت تلخ خود و نبودشان در راس حاکمیت کشورهای هدف فرار کرده و از این جوامع انتقام­گیری کنند. با توجّه به نا آگاهی این گروه­ها نسبت به گزاره‌های علمی و حیاتی دیگر؛ جذب آن­ها به اسم دین برای ارتکاب کارهایی که به خودشان آسیبی نمی‌رساند؛ بلکه جوامع، ادیان و باورهای اعتقادی آن­ها بطوریکسان دچار ضرر می‌کند؛ آسان است. این، همان چیزی است که تحت عنوان جنبش­های تروریستی یا تکفیری از آن یاد می‌کنیم.

ارتباط اسلام ستیزی با جریان‌های تکفیری

دکتر محمد خلیل از تونس

جریان‌های تکفیری که اخیراً در برخی از کشورهای عربی، اسلامی، آفریقایی و حتی اروپایی سر برآورده‌اند و گسترش یافته‌اند، تصویری از اسلام به نمایش می‌گذارند که یک تصویر مسخ شده، دروغین و سرشار از شبهاتِ باطل است این امر باعث شده است که غیر مسلمانان تصاویری از اسلام را در تکفیری‌ها ببینند که آن تصویر را درست‌ترین تصویر از اسلام می‌شمارند و در نتیجه بیشتر از اسلام متنفر می‌شوند و از آن انتقاد می‌کنند، در این مقاله با بررسی جریان‌های تکفیری و نقش استعمارگران و غربیون در ترویج و تحکیم این جریان‌ها به یهودی بودن فکر تکفیری‌ها اشاره و با توجه دادن به فعالیت‌های صهیونیسم از طریق رسانه‌ها و مسائل اقتصادی و سیاسی در راستای اختلاف افکنی و تحریک مسلمانان بر علیه یکدیگر، در پی تقویت جریان‌های تکفیری اند، به نظر نویسنده بیداری اسلامی از مسیر خود منحرف شده و راه دعوت به سوی خدا از طریق حکمت و پند و اندرز نیکو را کنار نهاده است و راه جنگ و دشمنی با یکدیگر را در دستور کار قرار گرفته است. در این

مقاله ضمن بیان منطق و مبانی جریان‌ها تکفیری به آثار اجتماعی و سیاسی جریان‌های تکفیری بر جوامع اسلامی و به راه حل‌های مقابله با این جریان‌ها پرداخته است.

خطرات جریان‌های تکفیری علیه اسلام، مسلمانان و عالم بشریت

شیخ محمد علی کیوه⁽¹⁾

امت اسلامی امروز به تیغ تکفیر افراطی مجروح است. مداوای این جراحت نیازمند بحث و بررسی در خصوص خطرات جریان‌های تکفیری برای امت و عوامل شکل‌گیری جریان‌های تکفیری است.

در گذر تکفیر فکری و تکفیر جنایتکارانه

جعفر محمد حسین فضل الله⁽¹⁾

تکفیر عملی که منجر به قتل و جنایت می‌شود از دو عامل نشأت می‌گیرد. اول فراتر رفتن تکفیر از سطح اندیشه به تکفیر شخص و دوم شرایط محیطی که فرد تکفیری در آن رشد می‌کند. اعتقاد به یگانه بودن حقیقت مسلتزم پذیرش حقانیت یک اندیشه و بطلان اندیشه معارض آن می‌شود. طبعا اگر در اندیشه‌ای شرطی برای پیوستن به اسلام باشد، اندیشه‌های دیگر که فاقد آن شرط باشند کفر به حساب می‌آیند. همچنان که قرآن نیز به صراحت برخی اندیشه‌های را کفر خوانده است. اما فرق است میان تکفیر اندیشه و تکفیر صاحب آن. با دقت در مضمون آیات قران در می‌یابیم که قرآن برخی اندیشه‌های را کفر شمرده و همین کافران را گاهی به خاطر صفات و رفتارشان مذمت و گاهی ستایش کرده است. تاریخ معصومین نیز نشان می‌دهد که آنان نیز در عین باطل شمردن اندیشه‌های کافران با صاحبان آنها تعاملات علمی و اجتماعی داشته‌اند. عدم درک صحیح و تحلیل عمیق روایات پیامبر و بکار نبستن عقل موجب

برداشت سطحی از روایات و تسری دادن تکفیر از اندیشه به تکفیر شخص می‌شود. خصوصیات اخلاقی و زمینه‌های تربیتی که موجب می‌شود فرد پاکی را تنها در اندیشه خود بیابد و دیگر اندیشه‌ها و صاحبان آنرا نجس بشمارد منجر به حذف و نابود کردن دیگران می‌شود. فراهم کردن شرایط پژوهش در زمینه پیشرفت اندیشه‌ها و اجازه دادن به ارائه اندیشه‌های مختلف در جامعه مانع از رشد تکفیر جنایتکارانه خواهد شد.

خطر تکفیر برای جوامع اسلامی

صلاح الدین سنوسی⁽¹⁾

با بروز حوادث ناگوار ناشی از تکفیر در جامعه اسلامی بررسی بحث تکفیر و خطر آن ضرورت می‌یابد.

تکفیر از ریشه کفر به معنی اعتقاد نداشتن یا انکار خدا و پیامبری حضرت محمد صلی الله علیه و اله و سلم و انکار ضروریات دین می باشد و معنی آن نیز نسبت دادن کفر به کسی می‌باشد. قرآن و حدیث براین مطلب شهادت می‌دهند که کسی که شهادتین را گفته باشد مسلمان است و کسی حق کافر دانستن او را ندارد. ممکن است به صورت مطلق اندیشه‌ای کفر باشد اما صاحب آن را نمی‌توان کافر دانست مگر اینکه حجت بر او تمام شده باشد. که این امر نیز تنها از عهده عالمان و مفتیان دین بر می‌آید.

تکفیر در صدر اسلام بوجود آمد و همچنان نیز در گروه‌های مختلف ادامه دارد. هر چند اندیشه آنان باهم مختلف است اما شیوه عمل آنان یکسان می‌باشد چرا هر دو حاکمان خود را تکفیر و دعوت به شورش بر ضد آن‌ها می‌کنند. درحالی‌که اسلام

بشدت درباره تکفیر مسلمانان هشدار داده است و علما نیز گفته‌اند: نباید کسی را تکفیر کرد مگر با دلایل قطعی آشکار‌تر از خورشیدی که در روز می‌تابد. چرا که تکفیر سبب تفرقه، گمراهی، اهمال و تحریف مقاصد شریعت و مانع نشر اسلام می‌شود. بنابراین لازم است که خطر تکفیر برای همه امت اسلام را گوشزد کرد و به امت اعلام کرد که تکفیر نتیجه توطئه دشمنان است. هم‌چنین برای جلوگیری از رواج تکفیر به بررسی مجدد عقاید و فقه همت گماشت و اعتدال را بر پایه مشترکات مسلمانان در جامعه ترویج کرد.

خطرهای گروه‌های تکفیری علیه اسلام و مسلمین

شیخ عبدالمجید عمار⁽¹⁾

تکفیر خطرناک‌ترین پدیده امت اسلام است که از خوارج آغاز و منجر به تفرقه امت اسلام شد. تا جایی‌که در عصر عباسی برای سرگرم کردن مردم اختلاف‌ها تشدید شد. بعدها احمد بن حنبل و ابن‌تیمیه و ابن‌عبدالوهاب سه ضلع مثلثی شدند که با استفاده از اختلاف امت به این پدیده دامن زدند. بنابراین پدیده تکفیر سه مرحله طی کرده و اکنون در مرحله چهارم قرار دارد.

أ. مرحله خوارج

ب. مرحله بروز مذاهب فقهیه و جنگ کلامی و عقیدتی

ج. مرحله ابن‌تیمیه و ابن‌عبدالوهاب

در حال حاضر گروه‌های زیادی وجود دارد که می‌توان به عنوان گروه‌های تکفیری مورد بحث قرار داد. برای مقابله با این جریان لازم است مجامع عملی در میان علمای مسلمان تشکیل داد تا ضوابط مشترک را استخراج کرده و کافر و مسلمان را از هم مشخص کنند. هم‌چنین با نوشتن کتابچه و تاسیس شبکه ماهواره‌ای و شبکه‌های

اجتماعی وکنفرانس و کارگروه به مقابله با این خطر همت گماشت.

جریانات تکفیری و تخریب بناهای اسلامی (در عراق به عنوان نمونه)

ندا علیوی لعیبی عبودی⁽¹⁾

منهدم کردن گنبد و بارگاه‌ها، قبور و بناهای اسلامی از زمان حاضر شروع نشده است؛ بلکه این، شیوه‌ای است که جنبش وهّابیّت از آغاز جنبش خود آن را در صدر کارهای خود به بهانه تخریب مظاهر شرک قرار داده است و فرزندان نامشروعش چون داعش در پیروی از آن‌ها در پی‌تخریب شعائر اسلامی برآمده‌اند، از این رو در این مقاله با اشاره به جنایات گروه‌های تکفیری و تخریب بسیاری از بارگاه‌ها و قبور اولیاء در سوریه و بسیاری از کشورهای اسلامی علی الخصوص عراق و ارزیابی تاثیرات منفی این جنایات، این نکته را مورد توجه قرار داده که برای رویارویی با جریان­های تکفیری در تخریب آثار اسلامی بایستی علاوه بر وحدت و همدلی دولت‌ها و ملت‌های کشورهای مسلمان بایستی توجه ویژه‌ای به آثار فرهنگی و تاریخی و بناهای اسلامی شود و آنها به یک میراث و ثروتی ارزشمند در میان ملت‌ها و دولت‌ها تبدیل شوند.

تکفیر

شیخ مهدی رعد⁽¹⁾

تاریخ اسلام از زمان امیر‌المومنین تا‌کنون شاهد پدیده تکفیر بوده است که در از خوارج شروع شده و به جریان‌های تکفیری عصر ما که از اخوان المسلمین شروع شده رسیده است. حکم به کفر دیگران امر مهمی است که اسلام بر اجتناب از آن تاکید کرده و آنرا منوط به دلایل واضح کرده است. اما برخی به خاطر عدم درک اسلام و توقف در ظاهر نصوص به آن مبادرت ورزیده اند. درحالی‌که از آثار مترتب بر آن چه در دنیا و چه در آخرت غافل بوده‌اند. تکفیر ممکن است دینی یا سیاسی یا فکری باشد. برخی از مردم در امر تکفیر افراط و برخی تفریط کرده و برخی در مسیر اعتدال قدم برداشته‌اند. اما افراط در تکفیر به نام همه مسلمانان معرفی شده است. گسترش بی‌دینی در میان مردم و امتناع حکومتها از عمل به اسلام و برخورد وحشیانه با اسلام گرایان از طرفی و سطحی بودن تعالیم دینی مسلمانان موجب بروز پدیده تکفیر شده است. از جمله جریانات تکفیری می‌توان القاعده، سلفی‌های جهادی، گروه تکفیر و هجرت، الطلیعه سلفی

جهادی و جمعیة العدل و الاحسان را نام برد. برای درمان پدیده تکفیر باید نهادهای اجتماعی و آموزشی، نهادهای تبلیغی و ارشادی، نهادهای اجتماعی، موسسات خبری و موسسات فرهنگی به گسترش فرهنگ علم و اعتدال و بررسی راهکار‌های حل مشکلات جامعه بپردازند تا مسلمانان به جای درگیری های داخلی به فکر مقابله با صهیونیسم و غرب باشند.

چگونگی پیدایش تکفیر و خارجی­گری

احمد راسم النفیس⁽¹⁾

شناخت پیشینه تاریخی تکفیر برای تحلیل صحیح مسائل پیش آمده در جهان اسلام ضروری است. با دقت در تاریخ اسلام و پیشینه تکفیر، مشخص می‌شود که تکفیر به دوشاخه مهم تقسیم می‌شود:

اول: تکفیرسلطه‌گرا و حکومت محور، که توسط حاکمان برای تحکیم پایه‌های حکومت خود و برای سرکوب مخالفان و توجیه اشتباهات خود، از حربه تکفیر مخالفان استفاده کرده‌اند.

دوم: تکفیر خوارجی، که عموم مردم را به خاطر کج‌فهمی خود از دین تکفیر می‌کردند. این نحوه تفکر از خوارج صدر اسلام سرچشمه گرفته و در طول تاریخ، افرادی به این نوع تکفیر دم می‌زدند. و در دوران معاصر برخی از تکفیری‌ها وهابیون و گروه‌های دیگر تکفیری از همین قسم می‌باشد.

امروزه گروه‌های تکفیری که ریشه در افکار سیاسی تند و تکفیری دارند، و از اعتقادات افراطی خوارجی نیز پیروی می‌کنند، این دو نوع تکفیر را در هم آمیخته و برای رسیدن به قدرت

و با استفاده از کج فهمی‌های خود؛ مسلمانان را در کشورهای مختلف تکفیر می‌کنند.

کلیدواژگان: تکفیر، تکفیر حکومتی، تکفیر خوارجی، خوارج، وهابیون.

تمدن اسلامی و جریان‌های تکفیری

نازیه علی صالح⁽¹⁾

ارشد در علوم سیاسی و رادیو تلویزیون در لبنان.

برخی محققین غربی ادعا کرده‌اند که قوانین اسلامی فقط در ادوار بسیار دور اجرا می‌شدند و در عصر حاضر قابلیت اجرا را ندارند. علاوه بر این آنها مدعی‌اند که تمدن اسلامی تمدن عقب افتادگی و جهالت است و این تمدن توسط شمشیر و اشغالگریهای دسته‌ای راهزن که بر سر یک کلمه متحد شده‌اند گسترش یافته است. و این که مسلمانان سعی داشته‌اند که تمام جهان را فتح کنند و آنرا تبدیل به یک امپراتوریی کنند که در آن فقه و احکام اسلامی به صورت سختگیرانه و جدی بر سر مردم اجرا شوند(گراهام، 2006، ویرایش 1، ص 11) .

اما در پاسخ به این محققین گروه‌ی دیگر از محققان غربی به قلم فرسایی درباره تمدن اسلامی پرداخته‌اند. آنها بررسی کرده‌اند که چگونه اسلام با پیشرفت علم همچنان مورد تایید و توصیف قرار گرفته است تا اینکه تبدیل به یک دین منحصر به فرد شده است و با ترکیب مفهوم عقل و روح توانسته است از دیگر ادیان متفاوت

گردد. آنها تصریح کرده‌اند که این اسلام بوده است که جهان مدرن امروز را به وجود آورده است همان طور که گراهام در کتابش میگوید" چگونه اسلام دنیای جدید را خلق نمود" و انگیزه رنسانس را به اروپا و ملل غربی داد. مسلمانان بر این باورند که الله وعده حتمی ظفر داده است و با این وعده به مسلمانانی که توان خود را در خدمت اسلام قرار داده‌اند تا این پیام اسلام استمرار یابد نیرو بخشیده است و به همین دلیل این دین ظفرمند همچنان در پهنای جهان به حیات خود ادامه میدهد. این محققان مانند گراهام غرب را دعوت به اعتراف میکنند که بگویند "وقت آن رسیده که به یاد آوردن بر فراموشی غلبه کند. همان اندازه که مصریان و یونانی‌ها به غرب تعلق دارند اسلام نیز

متعلق غرب است. در جریان نگارش تاریخ جدید است که ما بالاخره از ذهن خودمان خواهیم زدود که چه چیز ما را از هم جدا انداخته است و از نو خواهیم آموخت که ما به عنوان فرزندان حضرت ابراهیم علیه السلام و ارسطو چه اشتراکتی داریم. (گراهام، 2006، ویرایش 1، ص 182).

همان طور که ما همگی میدانیم هر تمدنی در بستر تاریخ راه و مسیر خاص خود را دارد. تمدن اسلامی از ابتدا به روشنی با هدف قرار دادن نیازهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی

بشرقادر به کمک کردن بشر در رسیدن به پیشرفت واقعی

بشری بوده است. از این رو این تمدن با چالش‌های روبرو شد از قبیل رویاروی با اندیشه استعمارگری که منجر به ایجاد تفرقه و اختلاف میان کشورهای مسلمان گردید.

علی رغم تمامی این چالشها ما شاهد یک مدل از بیداری اسلامی مانند انقلاب اسلامی ایران بودیم که به مراتب بین‌المللی در پیشرفت علمی رسیده است و برای دیگر جریان‌های بیداری اسلامی منطقه معیار و الگو به حساب می‌آید.

در میان کشورهای اسلامی بعد از سه دهه، بیداری اسلامی آغاز به درخشیدن نموده است اما در این میان نظام امپریالیست غرب شروع به ایجاد مانع بر سر راه شکوفایی دوباره اسلام کردند، همان گونه که قبلا مانع شکوفایی اسلام شدند، و در همین راستا به خلق فرقه جدیدی به نام وهابییت دست زدند. فرقه وهابییت در آموزه‌های خود به سلفی گری و بازگشت به گذشته دعوت می‌کند و دیگر ادیان و مذاهب را رد می‌کند که این امر آن را تبدیل به یک جریان تکفیری می‌کند. این جریان اسلام را به خطر می‌اندازد چون اسلام در نگاه جهانیان دین ترور می‌نمایاند.

آیا ممکن است این جریان وهابی تکفیری به هدف غایی خود برسد و یا اینکه متفکرا و علمای مسلمان میتوانند اسلام را نجات دهند؟

در این نوشته سعی می‌شود با بررسی بی‌طرفانه موضوع در تحلیل خود به حقیت برسیم.

کلیدواژگان: تمدن اسلامی، رنسانس، فرقه وهابییت، جریان تکفیری، بیداری اسلامی.

سلفی‌گری و تکفیر در تونس میان گفتمان النهضة و دیگر گفتمان‌های مختص بومی

دکتر پیترو لانگو⁽¹⁾

اطلاع از خواسته‌ها و اهداف جریان‌های فکری اسلامی تونس نیازمند تحقیق و بررسی است. نویسنده این مقاله تلاش نموده به بیان شرایط ظهور و رشد جریان‌های اسلامی، جریان‌های تکفیری در تونس، روابط و مناسبات و تفاوت‌های موجود میان آنان بپردازد. نویسنده معتقد است ظهور جریان‌های تکفیری در تونس نتیجه سکولاریسم تحمیلی رژیم‌های سابق است.

چه کسی تجددخواهی اسلامی را هدایت می‌کند؟ تمرکزی بر لیبی

انریکو گلوپینی⁽¹⁾

یکی از کارهای گروه‌های تکفیری، تخریب مزار اولیای الهی در کشورهای است. آنها در ظاهر با شعار توحید اقدام به این کار می‌کنند ولی در پشت صحنه این افکار، دشمنان اسلام و یهودیت و صهونیست قرار دارد، آن‌ها با ترویج این نوع توحید (توحید بدون استاد و رهبر) و نفی رهبری اولیای الهی که الگوی تقوا و ظلم ستیزی هستند، می‌خواهند با استفاده از سایت‌های اینترنتی و شبکه‌های ماهواره‌ای، خود را به جای آن رهبران قرار داده و هدایت افکار و اندیشه‌های مسلمین را به دست گیرند.

آنها با تبلیغ مبارزه با خرافات، به تخریب آثار تمدن اسلامی می‌پردازند و با استفاده از سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل در کشورهای مختلف مردم را به شورش بر علیه ارزش‌های اسلامی و رهبران معنوی تحریک می‌کنند و با شعار تجدد گرایی مسلمانان را از هویت اصیل اسلامی خود جدا می‌کنند. نمونه‌های بارز این

فعالیت‌ها در لیبی و کشورهای دیگر مشاهده می‌شود.

کلیدواژگان: تخریب قبور، تکفیر، تجدد خواهی، استکبار جهانی.

قرآن کریم و همزیستی مسالمت آمیز در جامعه بشری

أ.د. وجدان فریق عناد⁽¹⁾

قرآن کریم و تمدن اسلامی بر گفتگو و همزیستی مسالمت آمیز بین انسان‌ها تأکید کرده است، اختلاف زبان و رنگ و فرهنگ و اندیشه و آیین، هیچکدام از نظر اسلام نمی‌توانند مانع صلح و همزیستی باشند؛ بلکه قرآن تأکید دارد که هر قومی با هر رنگ و زبانی می‌تواند از مقربان خداوند باشد. و با هر کسی با هر دین وآیینی می‌توان با مسالمت و نرمی به گفتگو پرداخت. در این راستا اهل کتاب را به تمسک به مشترکات با مسلمین فرا می‌خواند و در مورد اختلافات به مجادله احسن امر می‌کند. قرآن کریم در عین فرا خوانی به صلح و آرامش و گفتگو بین تمدنها، از اصول اساسی و عقلانی خود؛ مانند توحید، نیز عقب نشینی نمی‌کند و با استدلال عقلی و برهانی امتها را به پذیرفتن این اصول دعوت می‌کند.

با توجه به روش قرآن در برخورد با دیگر تمدن‌ها و ادیان، بر مسلمین لازم است در عرصه‌های مختلف، مانند: مطبوعات و صدا و سیما، فضای مجازی، دانشگاهها، مقالات علمی و... به

گفتگوی مسالمت آمیز با دیگر تمدن‌ها و ملت‌ها اهتمام ورزند.

کلیدواژگان: گفتگو، گفتگوی تمدن‌ها، صلح در قرآن، همزیستی.

قرائتی امروزین از اندیشه سلفی­گری

احسان محمّد عارضی⁽¹⁾

هر جریان و گروهی در طول تاریخ بر‌اساس مبانی و اعتقاداتی بوجود آمده است که گروه‌های تکفیری نیز از این قاعده مستثنی نیستند بر‌این اساس در این مقاله با بررسی مبانی جریان‌های تکفیری به این نتیجه رسیده که گفتمان وهابی تکفیری از دوگانگی موجود میان واقعیّت زندگی و منطق تحمیلی آن‌ها بر بشر و خشونت عقل سلفی در احکامش وقتی که با واقعیّت زندگی برخورد می‌کند، رنج می‌برد.

فقه تکفیر میان برهان شرعی و فقه خودساخته

دکتر عبد الامیر کاظم زاهد⁽¹⁾

تکفیر کردن دیگران در نگاه همه مذاهب اسلامی، امری خطیر است که فقها در مورد آن نهایت احتیاط را کرده‌اند. غیر از خوارج، همه فرق مسلمین بر این باورند که هیچ گناهی انسان را از دایره ایمان خارج نمی‌کند و ایمان امری اعتقادی و قلبی است. لذا فقهای مذاهب تأکید کرده‌اند که حکم به تکفیر فقط در صورتی جایز است که با ادله قطعی (نه با قیاس و استحسان و ..) ثابت شود و دلیل مخالفی هم وجود نداشته باشد، و شبهه عدم کفر و احتمال تأویل و جهل و اکراه و.. هم در میان نباشد، جایز است. اما اگر احتمال خیلی ضعیفی هم بر مسلمان بودن شخص وجود داشته باشد در این صورت تکفیر جایز نیست.

فقهای مذاهب در راستای نفی تکفیر فرق اسلامی، تاکید کرده‌اند لوازم یک عقیده و مذهب، جزء آن مذهب نیست؛ و با لوازم یک عقیده نمی‌توان شخص را تکفیر کرد. و تکفیر مطلق را مستلزم تکفیر معین ندانسته‌اند، چون ممکن است

موانعی همچون جهل و تأویل و اکراه و.. در تکفیر معین مطرح باشد.

در طول تاریخ، مؤلفه‌های جدیدی، توسط عده‌ای بر تکفیر و شرایط آن افزوده شده است، مثلا ابن‌تیمیه مسأله بدعت را با تکفیر در آمیخته و در نتیجه قلمرو کفر را توسعه داده است. در ادامه، وهابیت با گسترش دادن این متغیرها راه او را ادامه دادند. با انتقال سلفی‌گری تندرو به مصر، و آمیخته شدن این افکار با اندیشه‌های تند سیاسی، گروه‌هایی تکفیری بوجود آمدند که دستاویزهای زیادی برای تکفیر دیگران در دست داشتند.

با مراجعه به قرآن و عقائد ثابت اسلامی، معلوم می‌گردد این گروهها با فقه خود ساخته و سلیقه‌ای که یکی از مسائل آن گسترش محدوده کفر است، و با زیر پا نهادن قواعد مسلم اسلامی به تکفیر دیگران می‌پردازند.

کلیدواژگان: فقه تکفیر، تکفیر، تکفیر از نظر مذاهب اسلامی، نفی تکفیر.

فتوی و نقش آن در تحریم تکفیرِ اهل قبله در تفکر علماء اسلام

دکتر شیخ علاء محمد سعید از سودان⁽¹⁾

تکفیر به معنای کافر دانستن فرد یا افراد خاصی است. بر این اساس تکفیر نوعی فتوی به شمار می‌آید. چنین حکم و فتوایی جان مال و آبروی فرد یا افراد را به مخاطره می‌اندازد. متاسفانه امروزه افرادی فتوی به کفر دیگران می‌دهند که از شرایط لازم برای افتاء برخوردار نیستند. بنابراین بحث از فتوی، شرایط آن و مباجث مرتبط با تکفیر اکری ضروری و لازم است.

عقل حسی و فرهنگ تکفیری

دکتر عبدالحسین عبدالرضا العمری⁽¹⁾

منشأ باورهای نادرست جریان‌های تکفیری، قرآن و سنت نیست. بلکه باورهای نادرست جریان‌های تکفیری معلول روش نادرست آنان در مراجعه به قرآن و سنت است. این مطلب در طی این مقاله تبیین خواهد شد.

نقش زن در ساختن جامعه

دکتر ابتسام محمّد عامری⁽¹⁾

سال‌هاست که زنان عراقی در عرصه‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نقش کم و ناچیزی را ایفاء می‌کنند. عده‌ای این مساله را درک و به فعالیت و تلاش برای ارتقای آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی در این‌باره پرداختند. در عراق دو جریان و نگاه مهم درباره زنان وجود دارد یکی جریان سنتی و تند که اجازه حضور و فعالیت به زنان را نمی‌دهد دیگری جریان سلفیان جهادی همچون داعش که از زنان به عنوان سربازان و عاملان انتحاری بهره برده و آنان را در مسائل سیاسی و رسیدن به حکومت یاری می‌رساند.

حقوق انسانی و جریان‌های فکری آن

محمد طی⁽¹⁾

دین مبین اسلام، جایگاه والا و ارزشمندی برای انسان قائل است و حقوق وی را بیان نموده و تجاوز بدان‌ها را حرام و نامشروع می‌داند. امروزه جریان‌های تکفیری که تنها خود را مسلمان می‌دانند بسیاری از این حقوق را نقض کرده و بر خلاف احکام الهی رفتار می‌کنند.

ناآگاهی نسبت به قوانین اسلامی علت خشونت و عامل ظهور اندیشه تکفیری

شیخ دکتور حسن مزیو⁽¹⁾

اسلام آیین رحمت و مهربانی است. بروز جریان‌های تکفیری مصیبتی بزرگ و بلایی زجر آور است که به جان دین مبین اسلام افتاده است. جریان‌های تکفیری تنها خود را مسلمان می‌دانند و مخالفان خود را کافر می‌خوانند. رفتارهای خشن و جنایتکارانه تکفیری‌ها با مخالفان در رسانه‌های جهانی منعکس می‌شود. این رفتارها با منطق اسلام تطابق ندارد و ناشی از جهل و بی‌اطلاعی از قوانین اسلامی است.

اسلام دین صلح و مهربانی و محبت و رحمت

عبد‌الله الشریف الحسنی⁽¹⁾

تمام انبیاء الهی برای تبلیغ اسلام آمده‌اند از این رو اسلام بر پایه محبت و مهربانی بناء شده است در این مقاله با اشاره با آیات و روایات فراوانی که در این باب آمده است در پی‌اثبات صلح و مهربانی و محبت دین اسلام است و جهاد در راه خدا، برای پاسخ به حمله متجاوزان و شکستن دیوارهای ظلم و استبدادی که میان مردم و بهره بردن از آزادی‌ای که خدا به آنان بخشیده است؛ آغاز می‌شود نه برای اجبار مردم به ترک دین خود و اسلام آوردن. حکومت اسلامی در تمام دوران‌ها تجلی‌گاه مهربانی و صلح بوده از این رو جریان‌های تکفیری در پی از بین بردن اسلام به اسم اسلامند و باید در دو بعد دفاعی و فرهنگی با آنها مقابله شود.

تکفیر تکفیریان

ادریس هانی⁽¹⁾

گروه‌های تروریستی چون القاعده و داعش با به کارگیری خشونت علیه کسانی که به زعم آنان کافر و مرتد بودند، خدمات مستقیم و غیر مستقیم زیادی به غرب کردند که شاید مهم‌ترین آن این بود که به غربی­ها، دلیل محکمی مبنی بر نشان دادن تصویری خونخوار اسلام از طریق فعالیت این گروه­ها نشان داد.آنها باعث ایجاد فتنه، ترس و تقسیم‌بندی‌هایی بود که در بافت اجتماعی جهان اسلام بوجود آوردند، در این مقاله به سیاست‌های غرب در بوجود آوردن گروه‌های تکفیری و سوء استفاده هایی آنها از این گروه‌ها، اشاره می‌کند، و عربستان را به‌عنوان یکی از بهترین مناطق استراتژیک برای گروه‌های تکفیری از جمله داعش می‌داند و افکار آنها را مبتنی بر افکار جهمیان می‌خواند. در این مقاله به بررسی چگونگی گروه‌های تکفیری به سمت خشونت طلبی و به بررسی مبانی آن‌ها می‌پردازد و به‌عواملی چون ترس از بین رفتن هویت اسلامی و ایجاد خلافت اسلامی بعد از شکست امپراتوری عثمانی و به در آمیختگی آنها با

فکر وهابی اشاره می‌کند و معتقد است که طرح خلافت انعکاس دهنده‌ی فهم نقشه‌ی منافع و نیز شکلی از قرائت سیاسی دشمن است و بکارگیری پول برای خرید مواضع وجه دیگری از مدیریت توحش است که غرب بر علیه مسلمانان استفاده کرده است.

بررسی اصول اندیشه‌های تکفیری و خاستگاه آنها

لطیف موسی الجمنی⁽¹⁾

امروزه که قلب جهان اسلام از جنایات گروه‌های تکفیری به درد آمده است، خاستگاه و اصول و مبانی آنها بر گرفته از اصول وهابیت تکفیری است، در این مقاله با بررسی مهمترین مبانی تکفیری‌ها در باب حجیت عقل و مرجعیت سلف و ایمان و کفر و بدعت و سنت و سماع موتی، در پی‌تناقض گوئی‌ها و سست بودن مبانی آن‌ها است، و اینکه عقاید آنها شبیه خوارج است و نباید افکار و اعمال آن‌ها را به حساب دین گذاشت چرا که مبنای اسلام بر پایه عطوفت و مهربانی است نه خشم و وحشی گری.

متغیّرهای منطقه­ای و بین­المللی و علل داخلی ورود داعش به عراق

اسامه مرتضی سعیدی⁽¹⁾

داعش یکی از جریان‌های تکفیری نوظهور است که به فعالیت‌های جنایتکارانه و خشن علیه حاکمیت و مردم عراق مشغول است. پدیده داعش از جوانب مختلفی قابل بررسی است. این مقاله در‌صدد تحقیق و بررسی متغیّرهای منطقه‌ای و بین‌المللی و علل داخلی ورود داعش به عراق است.

شر مخلوقات

الشیخ ماجد بن أحمد العطیة⁽¹⁾

جریان‌های تکفیری دارای کارنامه‌های سیاه و سنگینی هستند. آنان به دلیل رفتارهای خشونت آمیز و جنایتکارانه و نقض حقوق انسانی و شرعی مخالفان خود شرور و مجرم‌اند. بی‌تردید می‌توان آنان را از جمله مصادیق گمراه‌تر از انعام و چهارپایان به شمار آورد. در این مقاله به تبیین ادله شدت شرارت آنان پرداخته می‌شود.

جنبش‌های تکفیری بین افراط‌گرایی مذهبی و اشتغال استراتژیک

استاد دکتر محمد کبیر⁽¹⁾

امروزه افراطی‌گرائی به عنوان یکی از اساسی‌ترین آسیب‌های اجتماعی و روانی جامعه اسلامی به شمار می‌آید بدین منظور در این مقاله سعی شده با بررسی این پدیده هویت آن‌ها بازشناسی شود و زمینه‌های شناختی و پشتوانه‌های فکری آن‌ها مشخص شود، با توجه به جریان معتدل و وسط‌گرا که خود را برگرفته از دین صحیح معرفی می‌کند، می‌توان پدیده افراط‌گرائی را یک جمود فکری دانست که به‌صورت بیمار گونه در مراتب سه گانه روانی (مرتبه عقلی و مرتبه عاطفی و مرتبه سلوکی) بروز می‌کند. افراطی‌گرایی نتیجه شرایط اقتصادی و اجتماعی است که اقتصاد باز آن را آفرید و این بخشی از نقشه امپریالیستی صهیونیستی است که قدرت‌های منطقه‌ای و محلی با آن همکاری می‌کنند تا یکپارچگی جامعه را مورد هدف قرار دهند، افراطی‌گری و خشونت و تروریسم مسئولیتی فردی و کلی نیست و‌لیکن بخاطر شرایط اجتماعی که در بنیان‌های جامعه وجود دارد ایجاد می‌شوند، که

دولت‌ها با دخالت دادن آن‌ها در عرصه‌های سیاسی راه را برای گسترش آن‌ها هموار می‌کنند، در این مقاله با بررسی اثرات نابودگر افراط‌گرائی در جامعه معتقد است که تفاوت میان اعتدالگرائی و افراط‌گرائی، تفاوت در درجه است نه تفاوت در نوع و دلیل، بنابراین شیوه فکر و منابع فکری این دو یکی است، همان‌گونه که در مساله تکفیر در واقع رکن اساسی در بنیان گفتمان دینی در هردو نوع معتدل و افراطی است که به‌صورت مساوی در هر دو آن‌ها وجود دارد با این تفاوت که در گفتمان افراط‌گرا‌ها این موضوع علنی و آشکار است و در گفتمان اعتدال گراها مخفی و پوشیده است.

گروه‌های تکفیری و مسئله فلسطین

راغده محمد المصری⁽¹⁾

فعالیت‌ها و اقدامات جریان تکفیری داعش و سایر جریان‌ها، در خدمت به برنامه اسراییلی خلاصه می‌شود. جنگ با دولت‌های عربی، ایجاد رعب و انتشار نا‌امنی همگی از جمله اقدامات جریان‌های تکفیری به‌شمار می‌آید. از سوی دیگر اسرائیل همواره در‌صدد نا آرام ساختن دولت‌های عربی مخالف خویش، ساخت خاورمیانه جدید، و تقسیم و تجزیه کشورهای عربی بوده است. بر این اساس اقدامات داعش همگی همسو با خواست و سیاست اسرائیل است.

جریان‌های تکفیری وخدمت به برنامه­های استعماری از طریق بر افروختن جنگ­های داخلی در کشورهای اسلامی

سید ابراهیم التباخ⁽¹⁾

اختلافات سیاسی از قرن اول اسلامی بر پا شده است. امّا هیچ‌گاه به این سطح از جنگ پلیدی که امروزه شاهد آن هستیم در طی همة دوران‌ها و تجربه‌های تاریخی نرسیده است، و این چنین پیکره و ساختار جوامع اسلامی را تکه‌تکه نکرده، این جنگ‌ها و درگیری‌های موجود از چارچوب دیگری تغذیه می‌شوند به طوری که حتی ابزار و سازوکارهای استفاده‌شده در این درگیری‌ها از همة ابزار و سازوکارهای در طول تاریخ درگیری‌ها در تجربة اسلامی، متفاوت است، در این مقاله به بررسی عملکرد جریان‌های تکفیری در برانگیختن جنگ‌ها و تعصّبات مذهبی و طایفه‌ای و از بین بردن انسجام داخلی و اجتماعی میان بخش‌های جامعة اسلامی می‌پردازد و به خدمت رسانی و مشارکت جریان‌های تکفیری در برنامة قدرت‌های بزرگ جهت تصرّف جهان و تحمیل سلطة خود از طریق برانگیختن جنگ‌های داخلی در کشورهای اسلامی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

جریان‌های تکفیری در استراتژیک‌های استکبار جهانی پشتیبانی لوجستیک و به کارگیری ژیوستراتژیک مدل سوریه

استاد مختار خماس⁽¹⁾

قدرت‌های استکباری سودای تسلط بر جهان را دارند. با اوج گرفتن جریان ملی‌گرایی عربی و پیروزی انقلاب اسلامی ایران، محور مقاومت و مخالفت با استکبار شکل گرفت و توانست پیروزی‌هایی در میدان مبارزه به دست آورد و از قدرت و نفوذ استکبار کاست. جریان‌های تکفیری به‌دلیل مخالفت و دشمنی با مقاومت از بهترین ابزارها برای شکست مقاومت از دشمنان اصلی مقاومت به شمار می‌آید. بنابراین کمک به پیدایش و بقاء جریان‌های تکفیری، از جمله استراتژی‌های استکبار جهانی برای تضعیف محور مقاومت است.

تکفیر مجرمانه، قتل حیله‌گرانه (کیدی)، انحراف از قوانین دین حنیف اسلام و آغاز گسترش تروریسم منفور و هراس انگیز

محمد کامل سعادت شریف⁽¹⁾

تکفیر افراطی، پدیده‌ای شوم و خطرناک است که همواره مصائبی جانکاه و دردآور را بر پیکر اسلام و مسلمانان وارد ساخته است. جریان‌های تکفیری تنها هم‌کیشان خود را مسلمان می‌دانند و مسلمانان مخالف خویش را به بهانه‌های واهی، خارج از اسلام می‌خوانند. این اقدام و ادعای فریبکارانه تکفیری‌ها، جرمی بزرگ و نابخشودنی است. در هم شکسته شدن حرمت‌ها، بروز کینه و تفرقه در میان مسلمانان، و قتل عام مسلمانان بیگناه و اقرار کنندگان به شهادتین از جمله آثار این پدیده نامبارک‌اند. این مقاله به بررسی پدیده تکفیر افراطی و مجرمانه، اسباب، نتایج و راه‌ای درمان آن می‌پردازد.

تروریسم

مفهوم - علل - منابع - درمان­ها

دکتر تغرید رشید کاظم⁽¹⁾

یکی از کلید واژگانی که غرب بوسیله آن توانست حملات خود را به کشورهای اسلامی توجیه کند و بهانه‌ای برای تجاوز به دیگر کشورها باشد، واژه تروریسم است، از این رو این مقاله به بررسی مفهوم و علل تروریسم می‌پردازد و آسیب‌های آن را مورد بررسی قرار می‌دهد، در ادامه با بررسی تروریسم در کشور عراق که با حکومت بعثی‌ها به خود هویت بخشیده بود به مهمترین راه مقابله با آن را از نظر اسلام تلاش در زمینه‌های تربیتی و فرهنگی و فکری است که با مشارکت تمام ارگان­های تربیتی و ارگان­های رسانه­ای، مراکز فرهنگی، شخصیّت­های دینی، علما، فرهیختگان جامعه­شناس و سیاست­مدار امکان پذیر می‌باشد.

پدیده تکفیر در جهان عرب و اسلام؛ اسباب و راهکارها

عبدالقادر محمد طاهر قحّه⁽¹⁾

پدیده تکفیر که از دیر باز و از زمان صدر اسلام دامن گیر اسلام و مسلمین بوده توانسته خسارت‌های جبران ناپذیری به اسلام و مسلمین وارد کند، از این رو در این مقاله با بررسی جریان تکفیر از صدر اسلام تا کنون و با توجه به اکتشافات روانشناسان چنین نتیجه می‌گیرد که چنین افکار و اعتقادات افراط گرایانه و تندرویِی از جانب خوارج، پس از گذر زمان، از طریق خانواده‌ها وژن‌های وراثتی‌شان به نوه‌گان آنها منتقل شده است، از این رو تنها راه علاج و مقابله با افراط‌گرائی و تکفیر را بازنگری در گذشته این افراد و گروه‌ها در عرصه‌های علمی و دینی می‌داند و استفاده از راه‌حلهای غیر این را نیز چون استفاده از سلاح و زور را ثمر بخش به صورت مداوم نمی‌داند، در این مقاله با اشاره به برخی دیگر از علل تکفیر و افراط‌گرائی در جهان اسلام وسوء استفاده غرب از این فرصت برای منافع خود، تنها راه مقابله با آن را ایجاد اتحاد و محبت بین مسلمانان و دوری از هر گونه اختلاف و تفرقه افکنی و دشمنی

می‌داند و معتقد است که ساده‌ترین راه حل این مشکل گفتگو، مذاکره و مناظره مستحکم است تا بتواند همگان را با راه حل‌های توافقی و تلاش‌های ارزنده و نیز نیتهای حسنه قانع سازد.

روش‌های جهان اسلام برای فائق آمدن بر بحران تکفیر

ابراهیم کروماه⁽¹⁾

جریان‌های تکفیری در دنیای معاصر چالش‌ها، تهدیدها و خطرات و خسارت‌های فراوانی بر مسلمانان و جهان اسلام، تحمیل کرده است. بنابراین بررسی روش های مقابله با بحران تکفیر از مباحث مهم و ضروری است که باید به آن پرداخت.

تکفیر در پاکستان و راه برون‌رفت از آن

منور عباس ساجدی⁽¹⁾

پاکستان از مهم­ترین میدان­های بازی و پناهگاه جریان­های تکفیری و شبه نظامی به شمار می­آید. جریان­های تکفیری در این کشور، همواره به قتل، کشتار دسته جمعی، بمب گذاری و غارت مسلمانان ساکن در این کشور اقدام نموده‌اند. شناخت جریان‌های مختلف، اسباب و دلائل گسترش تفکر تکفیری، کارنامه فعالیت ها، نقش آن در اقتصاد و امنیت، راه رهایی از شر جریان‌های تکفیری، مطالب مهمی است که باید از آن اطلاع یافت. این مقاله به تبیین این مباحث خواهد پرداخت.

چکیده مقالات جلد پنجم

تکفیر از دیدگاه سید قطب

مجید فاطمی‌نژاد⁽¹⁾

پدیده­ تکفیر در میان مسلمانان، از مسائل بغرنج جهان اسلام است. که با وجود روایات فراوانی که در باب نفی تکفیر وارد شده است و کتاب­هایی که برخی از علما و روشن فکران نگاشته­اند، امروزه این پدیده به اوج خود رسیده است. در این میان، افکار «سید قطب»، یکی از رهبران جهادی افراطی، نقش کلیدی را ایفا می­کند. از این رو در این مقاله به بررسی مبانی افکار سید قطب در باب تکفیر مسلمانان پرداخته شده است، و این نتیجه حاصل شده که گرچه وی حکم به تکفیر بسیاری از مسلمانان کرده است، ولی طبق شواهد ارائه شده، این تکفیر، مطلق می­باشد، نه تکفیر معین که احکام فقهیِ تکفیر بر آن بار شود. بنابراین، تمام کلمات سید قطب در باب تکفیر، قابل تأویل است.

کلیدواژگان: سید قطب، تکفیر مسلمانان، حاکمیت خداوند، جاهلیت مسلمانان.

مبانی کلامی «القاعده» در تکفیر و کشتار مسلمانان

محمدطاهر رفیعی⁽¹⁾

جهان اسلام در چند دهه اخیر، شاهد شکل‌گیری جریان‌های بزرگ و کوچک اسلامی با رویکردهای گوناگون بوده است، تا جایی که برخی از آنان با رویکرد اعتدالی و روشن­فکرانه، می‌کوشند حد­اکثر هم‌سویی را میان کشورهای اسلامی با سایر کشورهای جهان ایجاد کنند، اما در مقابل، جریان‌هایی نیز هستند که هیچ‌گونه انعطافی را در ­­برابر جامعه جهانی نمی‌پذیرند و تنها بر ضرورت پیاده شدن برنامه‌ها و قوانین اسلامی، آن هم با تفسیر خاص خودشان، تأکید دارند. «سلفیه» به طور عام، و «القاعده» به طور خاص، نمایندگی اصلی طیف دوم را به عهده دارند. به خاطر اهمیت شناخت مبانی کلامی القاعده در پی بردن به ماهیت دینی خشونت‌های آن، نوشتار کنونی درصدد است این موضوع مهم را بررسی کند.

کلیدواژگان: القاعده، بن‌لادن، عبدالله عزام، مبانی کلامی، تکفیر.

بررسی اندیشه‌های شاه‌ولی‌الله دهلوی با تأکید بر مسئله تکفیر

احمدرضا باوقار عظیمی⁽¹⁾

«شاه‌ولی‌الله دهلوی» در بین رهبران فکری شبه‌قاره جایگاه ویژه­ای دارد. شاه‌ولی‌الله دهلوی، شخصی معتدل و میانه‌رو بود و بین روایات صحیح و منقول و اقوال درست معقول و همچنین اقوال و آرای فقها و محدثان جمع می­کرد و اقوال و آرایی را برمی‌گزید که جمهور علما آنها را می­پذیرفتند و در ­موارد اختلافی، صحیح‌ترین رأی را انتخاب می­کرد. وی در ­مورد وجود اختلاف بین مسلمانان هشدار می­داد و بر مسئله وحدت تأکید داشت. مقوله تکفیر در­ میان مسلمانان ناشی از عدم توجه به مسئله وحدت و به محاق رفتن سفارش­های مؤکد دین در این باره است. در این مقاله می‌کوشیم ضمن اشاره به بخشی از اندیشه­های شاه‌ولی‌الله دهلوی، با نگاهی ویژه، مسئله تکفیر را نیز بررسی کنیم.

کلیدواژگان: شاه ولی الله دهلوی، تکفیر، وحدت، مسلمانان.

امویان در آینه پندار و کردار ابوحنیفه

علی اکبر شریفی⁽¹⁾

در مقاله حاضر، با روش توصیفی- تحلیلی در پی‌آنیم که ابعاد گوناگون نظری و عملی مواضع «ابوحنیفه» را در رویارویی با امویان معرفی کنیم. در بعد نظری، ابوحنیفه خلافت سلسله اموی را از بنیاد نامشروع می‌داند و معاویه (نخستین خلیفه و پایه‌گذار آن) را باغی و ناحق می‌خواند. در بعد عملی نیز از حمایت قیام‌های ضداموی گرفته تا ارادت و نگرش مثبت وی به اهل‌بیت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله وسلم و بیان فضایل این خاندان و همچنین رفتار نیکوی ایشان با علویان، همگی در فهرست مواضع اموی‌ستیزانه امام حنفیان قرار گرفته است. در پایان، با توجه به دیگر علت‌ها و عوامل، اندیشه‌ها و گرایش‌های شیعی ابوحنیفه در موضوع امامت و خلافت به مثابه دلیل اساسی انگیزه‌بخش به کردارهای اموی‌ستیزانه و علوی‌گرایانه ایشان بررسی و تحلیل شده است.

کلیدواژگان: امویان، خلافت، معاویه، ابوحنیفه، اهل‌بیت(، علویان.

معناشناسی عبادت در نظام تعالیم وحی و دفع اتهام کفر و شرک از مسلمین

فتح الله نجارزادگان⁽¹⁾

برخی فتوا به شرک عبادی و خروج مسلمین از حوزه دین به‌دلیل استغاثه، توسل و شفاعت‌طلبی آنان نزد قبور می‌کنند و با این فتوا بهانه‌ای نیرومند برای تکفیریان فراهم می‌آورند تا حکم به ارتداد و قتل مسلمین دهند. پرسش اساسی در این جا این است چرا امور یاد شده موجب شرک عبادی است؟ برای پاسخ باید عبادت اصطلاحی را شناخت.

این مقاله ضمن ارائه دیدگاه‌های مفسران فریقین درباره «عبادت» به ارزیابی آن‌ها پرداخته و این واژه را با توجه به شواهد عقلی و نقلی به «حس انقیاد و خضوع در پیشگاه ربّ» معنا کرده است بدین‌سان چون عبادت، دائرمدار مرگ و زندگی شفیع نیست بلکه دائرمدار ربوبیّت اوست. اگر خاضع، هیچ شأنی از شئون ربوبی را به طور مستقل برای کسی که به او التجا برده و از او شفاعت می‌طلبد، قائل نباشد هرگز کار او عبادت نیست هرچند شفیع مرده - و بر فرض

همانند سنگ بی‌جان - باشد و اگر به او شأنی از ربوبیّت بخشد کمترین خضوع در برابر او - هر چند شفیع زنده باشد - شرک عبادی است اما چون هرگز مسلمین برای اهل قبور، شأن ربوبی قائل نیستند، نمی‌توان آنان را مشرک پنداشت.

کلید‌واژگان: عبادت، ربّ، شرک عبادی، توسل، استغاثه، تکفیریان.

واکاوی رابطه میان نفاق و تکفیر

رحیم نوبهار⁽¹⁾

این مقاله با توجه به این واقعیت که تکفیر و نابردباری مذهبی، همیشه یا اغلب به نوعی نفاق و دو رویی در بعد شخصی و اجتماعی دامن می­زند، از نکوهیده­ بودن پدیده نفاق در منابع دینی به طریق انّی نتیجه می­گیرد که تکفیر و نابردباری دینی و مذهبی، بسیار نکوهیده است. مقاله، با تمرکز بر وجوه فرهنگی و فکری رویکرد تکفیری نشان می­دهد که تکفیر چگونه به نفاق در حوزه ایمان و حتی معرفت و سلوک علمی می­انجامد و اخلاق را از یک سو و شکوفایی معرفت دینی را از سویی دیگر تباه می­سازد. مقاله، تأکید مبالغه­آمیز اندیشه­های تکفیری بر عنصر عمل و نقش آن در نفی جنبه­های باطنی و معنوی دین را یادآور می­شود و در پایان، رهیافت­هایی برای رویارویی با این جنبه­های منفی پدیده تکفیر پیشنهاد می­دهد.

کلیدواژگان: تکفیر، نفاق، بدعت، ظاهرگرایی.

تقلید از دیدگاه سلفی‌های تکفیری

حسین توانا⁽¹⁾

مؤسسه تحقیقاتی دارالإعلام لمدرسة اهل‌البیت( و کارشناس ارشد مذاهب اسلامی.

همه مذاهب اربعه قائل به تقلید خاص از امام مذهب خود هستند، لذا حنفی‌ها هیچ‌گاه از احمد حنبل و بقیه ائمه اربعه تقلید نمی‌کنند و نیز شافعی‌ها فقط از محمدبن ادریس شافعی تقلید می‌کنند و مجتهدین آن‌ها تنها در مذهب امام خود اجتهاد می‌کنند. اما وهابیون و سلفی‌های تکفیری این اعتقاد را برنتافته‌اند و تقلید را انکار کرده و قائل به اجتهاد حتی در زمان فعلی شده‌اند. ابن‌تیمیه، اجتهاد را بر همه مسلمانان درصورت توان واجب می داند. او مذاهب اهل سنت را در اصول و فروع غیر از سلف صالح می‌پندارد و مذهب سلف را غیر اقوال اشعری و ماتریدی معرفی می‌کند. وی و مقلدینِ تکفیری او با تعابیر تندی به تقلید اهل سنت از مذاهب اربعه اعتراض کرده‌اند و حتی آنرا شرک پنداشته و معتقدان به آن را خارج از اسلام دانسته‌اند. نویسنده در این مقاله دیدگاه سلفیان تکفیری را دربارة تقلید مذاهب اربعه را به سه گروه تقسیم کرده است: دیدگاه مبتنی

بر شرک، دیدگاه مبتنی بر بدعت و دیدگاه مبتنی بر حرمت. سپس ادله آن‌ها را نقد کرده است و در نهایت، ادله جواز تقلید را بیان کرده است؛ یعنی: آیات قرآن، سیره عقلایی، سیرة مسلمین، اجماع و عسروحرج. در مقابلِ این تفکرِ سلفیان تکفیری، برخی گرایش‌های سلفی مانند دیوبندیه به شدت به این اعتقاد تکفیری در جهان اسلام تاخته‌اند؛ که نمونه‌هایی از آن در این مقاله بیان می‌شود. نگارنده در انتها کلامی از الفوزان وهابی را نقل و نقد کرده است.

کلیدواژگان: سلفی‌های تکفیری، تقلید، اجتهاد، مذاهب اربعه، وهابیت.

بدعت و سنت از دیدگاه فرق اسلامی و جریان های تکفیری

فریده اصغری⁽¹⁾

سنت و بدعت، دو واژه‌ای است که همواره در محافل علمی و دینی مطرح بوده و دانشمندان مسلمان درباره معنا و مصادیق آن بحث و تبادل‌نظر کرده‌اند. با ظهور وهابیت در قرن دوازدهم هجری، این واژه‌ها معناها و مصادیق جدیدی پیدا کردند. تکفیری‌ها به صورت چشم‌بسته، هر چیزی را که در چند دهه اول تاریخ اسلام سابقه نداشته است، «بدعت» اعلام کرده و مسلمانان را به دلیل انجام آن‌ها بدعت‌گذار و کافر خوانده‌اند.

سؤال) این نوشتار در پی یافتن پاسخ این سؤال است که آیا هر چیزی که در صدر اسلام سابقه نداشته، بدعت است؟

فرضیه) با توجه به معیار‌هایی که در قرآن کریم و سنت مورد قبول مسلمانان آمده است، اگر انجام عملی نوظهور، تصرف در شریعت نباشد و داخل در اطلاق، عموم و یا فحوای دلیل شرعی باشد، دیگر بدعت اصطلاحی نخواهد بود.

هدف) ابطال ادله تکفیری‌ها به منظور جلوگیری از تکفیر مسلمانان به بهانه بدعت؛ ایجاد اتحاد و یک دلی میان مسلمانان، برقراری امنیت و آرامش در سراسر کشورهای اسلامی، ضرورت امروز جامعه اسلامی و بشری است.

روش) دست‌یابی به چنین هدف بزرگی با مراجعه به آیات قرآن کریم و سنت صحیح و مورد قبول تمام گروه‌های اسلامی و سیره مسلمانان در تمام اعصار قابل دسترسی است.

یافته) بر اساس آیات قرآن کریم و سنت صحیحی که حتی وهابی‌ها نیز مجبور به پذیرش آن هستند و همچنین سیره مسلمانان در تمام اعصار، هر چیز نو و جدیدی، بدعت نیست.

کلید‌واژگان: بدعت، سنت، بدعت‌گذار، وهابیت تکفیری.

جریان‌های تکفیری و نقض حقوق زنان

محبوبه کوهستانی⁽¹⁾

طرح موضوع

مسئله زنان و کاستی‌ها و بایسته‌های آن از دیرباز در جوامع مختلف مورد توجه اندیشمندان بوده است، و میزان قابل ملاحظه­ای از اندیشه­ها و آرای اجتماعی، در زمینه مسائل و محدودیت‌های زنان در حوزه­های مختلف به رشته تحریر درآمده است. زنان در طول اعصار، قربانی انواع اعمال خشونت­آمیز، به­وسیلۀ مردان قرار گرفته­اند و همواره جنبش‌های متعددی برای مقابله با این خشونت‌ها و تبعیضات جنسیتی در جریان بوده است. دامنه این اعمال به زمان صلح و جنگ گسترش یافته است و متاسفانه در زمان جنگ و درگیری شاهد افزایش چشمگیر آنها علیه زنان هستیم.

در این نوشتار رابطه میان بنیادگرایی، جریان‌های تکفیری و استفاده ابزاری از زنان بررسی شده است. بررسی این موضوع که بنیادگرایی دربارۀ زنان چه می‌گوید، چه تاثیری بر سرنوشت آن­ها دارد و چگونه جریان­های بنیادگرا، زنان را قربانی کنش‌های ایدئولوژیک خود قرار می‌دهند. اشکال گوناگون استفاده‌های

ابزاری از زنان به­وسیلۀ این گروه‌ها را تحت چند عنوان می‌توان بررسی کرد. یک حالت به عضویت در آوردن این زنان در گروه و استفاده از آن­ها به عنوان عاملین فعال اقدامات تروریستی و عملیات شهادت­طلبانه است. دیگری اعمال انواع محدودیت‌ها بر زنان مسلمان و غیرمسلمان تحت قلمرو خود می­باشد، که عمدتاً با محروم­کردن آن­ها از حقوق انسانی و اجتماعی، مانند: حق تحصیل و اشتغال و به­طور­کلی منع از حضور در عرصه اجتماع نمود پیدا می‌کند. در نهایت، می‌توان به اشکال گوناگون بهره­کشی جنسی از زنان که به شکل ازدواج اجباری، تجاوز جنسی و دادن خدمات جنسی به جهادی­ها صورت می‌گیرد،

اشاره کرد. به­طور­کلی می‌توان گفت که هر روزه زنان به اشکال گوناگون آماج ابعاد گوناگون و جدیدی از اعمال خشونت به‌وسیلۀ این جریان‌ها قرار می‌گیرند و این رویه هم‌چنان ادامه دارد.

رفتارهای غیر­انسانی جریان‌های بنیاد­گرا در مواجه با زنان، بر چند فرض گوناگون استوار است.

از سویی پیروان این جریان‌ها زنان را نیروی مولد و مؤثر در چرخه اقتصادی نمی‌دانند و از ­این­رو دلیلی برای توسعه توانایی‌های فردی و اجتماعی آن­ها و یا ادامه تحصیل و حق برخورداری از آموزش نمی­یابند. بر‌اساس این اندیشه، وظیفه اساسی و اصلی زن اطاعت کامل از

همسر و فراهم کردن رضایت او و فرزندآوری و پرورش فرزندان است. از سوی دیگر، بسیاری از رهبران و پیروان این جریان­ها، زنان را عاملین فتنه و فساد می‌دانند و از­این­رو با اعمال انواع محدودیت‌ها برای جلوگیری از حضور آنان در محیط­های اجتماعی، تلاش آن­ها بر این است که مانع از گسترش فساد و فحشا شوند و به فرامین اسلام بنا به تعبیر خودشان عمل کرده باشند و بدین­طریق یک جامعه صد­در­صد اسلامی را بنیان­گذاری کنند. این در‌حالی است که در سوی دیگر به جای نگاه منفعل به زنان، عده­ای از رهبران این گروه­ها معتقدند زنان با مشارکت در این نوع فعالیت­ها چه به شکل خدمات جنسی به جهادی­ها و چه به شکل مشارکت فعال در عملیات این گروه­ها، به سعادت اخروی دست خواهند یافت.

در این مقاله ابتدا به شرح مختصری از نمونه­های این­گونه اقدامات گروه­های بنیادگرا در نقض حقوق زنان می‌پردازیم، سپس به بررسی اسناد بین­المللی و تحلیل این مسئله در نظام بین­الملل حقوق بشر از منظر حقوق بین­الملل کیفری خواهیم پرداخت و در نهایت نقش مراجع بین‌المللی و اقداماتشان برای مقابله با این اعمال را بررسی خواهیم کرد.

کلیدواژگان: بنیاد­گرایی، تروریسم، تکفیری‌ها، زنان، حقوق بین‌الملل، نقض حقوق زنان، خشونت جنسی.

اسلامِ سیاسی و تمایز آن با سلفی‌گری در دورۀ معاصر:

زمینه­ها، فرصت­ها و چالش­ها

محمود فلاح⁽¹⁾

اسلام سیاسی و سلفی گری دو اصطلاح پرکاربرد در دوره معاصرند. این دو از جهاتی متمایز از هم اند و درک وجه تمایز آنها از هم امری ضروری است. این مقاله به بیان وجه تمایز این اصطلاح و زمینه ها و فرصت و چالش های هریک از این دو مفهوم می پردازد.

آسیب شناسی رشد جریان های تکفیری به عنوان یک چالش عمده فراروی اسلام گرایی

شهروز ابراهیمی⁽¹⁾

علی اصغر ستوده⁽²⁾

اسلام­گرایی، فرایندی است که در طی چند قرن اخیر به یکی از محوری­ترین تحولات در جهان اسلام تبدیل شده و با وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 از توان بالایی به منظور ارائه یک الگوی نظام سیاسی- دینی در مقابل لیبرال دموکراسی غربی برخوردار شده است. با شروع تحولات اخیر در خاورمیانه (انقلاب­های عربی) این فرصت به وجود آمد که نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران، آلترناتیو مناسبی به جای نظام­های استبدادی وابسته به غرب مطرح باشد؛ اما این فرصت با رشد جریان­های تکفیری درمنطقه که از طرف قدرت­های منطقه­ای و فرامنطقه­ای مورد حمایت مادی و معنوی قرار می­گیرند، با چالش مواجه شده است. درهمین راستا این پژوهش محور کار خویش را آسیب­شناسی چالش­های پیش رو و ارائه راهکارهایی برای مقابله با این چالش­ها قرار داده است. سوال محوری این مقاله این است که:

گسترش جریان­های تکفیری چه تاثیر بازدارنده­ای بر رشد اسلام­گرایی در منطقه و جهان اسلام خواهد داشت؟ رشد جریان­های تکفیری از دو بعد اساسی فرآیندِ اسلام­گرایی را با چالش مواجه خواهد نمود: 1. قطبی سازی جوامع اسلامی براساس تقابل شیعه و سنی؛ 2.کاهش جذابیت اسلام‌گرایی به عنوان یک آلترناتیو در مقابل لیبرال دموکراسی، متاثر از رفتارهای متحجرانه و خشن گروه­های سلفی- تکفیری. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی- تحلیلی و روش گردآوری داده­ها منابع کتاب خانه­ای و اینترنتی است. این

پژوهش به منظور رفع چالش­های جریان­های تکفیری فراروی اسلام گرایی، راهکارهایی ارائه نموده که در قالب دو راهکار قابل بررسی است: یکی دیپلماسی ارتباطاتِ گسترده میان گروه­ها و کشورهای اسلامی و دیگری مقابله قاطعانه نظامی با گسترش جریان­های تکفیری.

کلیدواژگان: جریان­های تکفیری، قدرت­های منطقه­ای، قدرت­های جهانی، انقلاب اسلامی، اسلام سیاسی.

ترور، تروریسم و حقوق بشردوستانه

مهزاد صفاری نیا⁽¹⁾

جامعه بین‌المللی که در نیمة دوم قرن بیستم با پدیده تروریسم مواجه شده بود، با پذیرش مجموعه­ای از معاهدات مربوط به انواع خاص اعمال تروریستی و تعهد دولت­ها، در برابر آن واکنش نشان داد. به عبارت دیگر، قانون گذاری راجع به تروریسم که در آغاز، تنها شامل اعمال تأثیرگذار بر غیرنظامیان بود به تدریج گسترش یافت تا بعضی اعمال تروریستی علیه کارکنان و تأسیسات نظامی را نیز در بر­‌گیرد. در این مقاله می‌کوشیم با بررسی پویایی موجود بین قانون‌گذاری­ها و حقوق بشر دوستانة بین‌المللی، خلأ‌های موجود در جنگ با تروریسم را تبیین کنیم.

کلیدواژگان: ترور، تروریسم، مخاصمات مسلحانه داخلی و بین‌المللی، حقوق بشردوستانه.

آسیب شناسی جریان‌های تکفیری و راهکارهای مقابله با آن،

از منظر مقام معظم رهبری

علیرضا دانشیار⁽¹⁾

پژوهش حاضر، به آسیب شناسی جریان‌های تکفیری از منظر مقام معظم رهبری در سه عرصه: باورها، حوزه اخلاق و رفتار، پرداخته است و به تناسب، راه‌کارهای برون رفت از آسیب‌های جریان‌های تکفیری از منظر رهبری مورد بررسی قرار گرفته است. در سطح باورها و اعتقادات، جریان‌های تکفیری، از توحید و شرک و سایر مفاهیم دینی، درک ناقص و بدعت‌آمیز و غیرعقلانی دارند. در حوزه آسیب اخلاقی، مهم‌ترین خصوصیت آن‌ها، «جهالت» و بی‌خبری و نوعی خباثت درونی است که منجر به دوری از حقیقت و بی‌تقوایی و سقوط در ورطه رذیلت و تباهی شده است. در سطح رفتاری، در جنبه فردی مهم‌ترین ویژگی جریان‌های تکفیری را می‌توان ستیزه‌جویی، خشونت، فسادانگیزی، ترور و در نهایت جنایت و خونریزی را نام برد و در جنبه رفتار اجتماعی، مهم‌ترین ویژگی آنان را می‌توان ایجاد کننده تفرقه میان مسلمانان،

نابود کننده تمدن و فرهنگ، تقویت کننده دشمنان اسلام را نام برد.

به تناسب، راه‌کارهای برون رفت از مشکلات و آسیب‌های جریان‌های تکفیری، در دو عرصه فکری فرهنگی و سیاسی ارائه شده است. در عرصه راهکارهای فکری فرهنگی برای مقابله با جریان‌های تکفیری، امت اسلامی باید به تقویت گفت‌وگو و تقریب مذاهب اسلامی، تفاهم بر سر مشترکات میان شیعه و اهل سنت، پرهیز از اختلاف‌افکنی و نمودهای تشدید آن و بازگشت به قرآن و فهم دقیق رویکردهای قرآنی در جلوگیری از تفرقه و اتحاد دنیای اسلام را اشاره نمود. از جمله راهکارهای سیاسی

می‌توان به تقویت همگرایی و وحدت میان مسلمین و لزوم شناخت و طرد دشمن را اشاره نمود. که با شناخت نقاط آسیب‌ها و با به‌کار بستن راه‌کارهای همسازگرایانه و همگرایانه در دو زمینه فرهنگی و سیاسی می‌توان ریشه جریان‌های تکفیری را در جهان اسلام خشکاند.

کلیدواژگان: آسیب شناسی، جریان‌های تکفیری، باورها، اخلاق، رفتار، راهکارها.

جریان­های تکفیری فعال در پاکستان و راه­های مقابله با آنان

سید توقیر عباس کاظمی⁽¹⁾

پاکستان کشوری نوظهور در قرن بیستم است که در سال 1947 میلادی از هندوستان استقلال یافت و یک سرزمین مستقل اسلامی شد. تفکر افراطی و تندروی سلفی و تکفیری که پیروان همه مذاهب اسلامی مخالف عقیدة خود را، کافر قلمداد کرده و دربرابر آنان مرتکب فعالیت‌های خشنی می‌شوند، در اواخر دهه 70 میلادی به­وسیلة بعضی از دولت­مردان گذشتة پاکستانی به این کشور راه یافت و سپس توسعه پیدا کرد.

این جریان در سال 1980 میلادی، مصادف با سال­های اول انقلاب اسلامی ایران، به‌صورت تشکیلات و سازمان­یافته فعالیتش را آغاز کرد، که در این دوران اولین سازمان تکفیری با عنوان «سپاه صحابه» به وجود آمد. مدتی پس از آن، گروه دیگری با عنوان «لشکر جنهگوی»، تشکیل یافت. سپس در سال 2006 میلادی گروه تکفیری دیگری باعنوان «تحریک طالبان پاکستان» به­وجود آمد. این سه گروه تکفیری تاکنون نیز در پاکستان تحت عنوان جهاد، مرتکب زشت­ترین جنایات

می‌شوند، به‌طوری­که مسلمانان این کشور اعم از شیعه و سنّی از این جریان‌های شوم رنج می‌برند.

جریان تکفیری فعال در پاکستان اهداف گوناگونی را دنبال می کند که از این میان می‌توان به تحمیل اندیشه‌های تکفیری به جامعه، جلوگیری از انتقال فرهنگ شیعه به نسل­های بعدی، جلوگیری از رشد تشیع سیاسی، مقابله با نفوذ ایران در میان شیعیان، و تلاش برای تضعیف شیعیان در جامعه، اشاره کرد.

کارنامة جریان‌های تکفیری در پاکستان فهرستی طولانی دارد که تلاش برای گسترش اندیشه‌های تکفیری، ترور اندیشمندان برجستة شیعی، کشتار با انفجار بمب‌ها و حمله‌های انتحاری، از جملة آن می­باشد.

با توجه به وضعیت سیاسی و اجتماعی مردم پاکستان، برای مقابله با جریان‌های تکفیری فعال در این کشور، راه­کارهای کاربردی متعددی وجود دارد که آن­ها را می توان به چند دسته تقسیم کرد:

الف) راه­کارها برای دولت پاکستان: داشتن ارادة قوی سیاسی برای پایان­دادن به فعالیت‌های تکفیری، برکناری افراد دارای نظریات تکفیری از مناصب دولتی و تدریس در دانشگاه­ها و نظارت دقیق بر رسانه‌ها.

ب) راه­کارهای کاربردی برای عموم مسلمانان پاکستان: آگاهی کامل از اصول و مبانی اسلام و

تعهد عملی نسبت به آن، شناخت جریان‌های تکفیری و نقشه‌های آن­ها، شناساندن جریان‌های تکفیری و اهداف سوء آنان.

ج) راه­کارهای کاربردی برای شیعیان پاکستان: نشر اعتقادات و آموزه­های اصیل تشیع در سطح کشور، تدابیر قاطع در برابر نشر دروغ­پردازی ها دربارة تشیع، مبارزه به مثل با فعالیت­های فرهنگی و تبلیغی جریان­های تکفیری، حضور فعّال در سیاست و ساختار حکومتی و تلاش برای وحدت و انسجام اسلامی.

کلید‌واژگان: پاکستان، جریان‌های تکفیری، شیعه، اهل سنت.

آینده‌نگاری رفتار گروه‌های تکفیری

مصطفی حسینی گلکار⁽¹⁾

جریان‌های تکفیری همواره مورد طرد اکثریت جامعه اسلامی بوده­اند، اما چرخه‌های ظهور و افولشان، نیاز به تلاش مستمر علمای اسلام جهت آگاهی­بخشی به جامعه، برای مقابله با آن­ها در هر دوره را، گوش­زد می‌کند؛ در این باره نباید از نظر دور داشت که تکفیری‌ها آبشخوری نظری دارند که کانون اصلی بروزات دیروز، امروز و فردای آن­هاست، از این رو دغدغه اصلی، مقابله با تفکر تکفیری خواهد بود.

از سوی دیگر، آینده­پژوهی به عنوان دانش اقدام اجتماعی، علمی مستقل است، اما به مثابه فعالیتی میان­رشته‌ای و حتی فرارشته­ای، در جایگاه معرفت مضاف و کاربردی با همراهی علوم دیگر، می‌تواند ابزاری قدرت­مند برای تحلیل و دادن راهکارهایی برای مسائل علوم انسانی و اجتماعی باشد.

در این مقاله تلاش شده است تا از روش سناریو - به عنوان یکی از ابزارهای مهم آینده­پژوهی- به

منظور تحلیل مسئله تفکر تکفیری و اقدام مقابل آن، سود جست.

تحلیل مسئله جریان‌های تکفیری نشان از آن دارد که عدم قطعیت‌های اصلی پیش روی ما، شیوع اندیشه تکفیری و بازتاب رسانه‌ای آن­هاست و به تعبیری، این­دو مؤلفه - با فرض استقلال - می‌توانند ضمن ترسیم فضای چهار­گانه سناریوهای مسئله، حالت‌های گوناگون مقابله جهان اسلام با جریان‌های تکفیری را مشخص سازند.

سناریو‌ها در این­جا با توصیف ابهامات موجود پیش روی تصمیم­گیران و اهل معرفت و سیاست در مواجهه با جریان‌های تکفیری و آینده آن­ها، ضمن ترسیم فضای احتمالات بدیل مسئله، راهکارهایی برای مقابله با اقدامات تکفیری‌ها پیشنهاد می‌دهند.

مهم‌ترین نکته آن است که این سناریوها با کاربست روابط منطقی میان اجزای خود و نیز به مدد تصویر کلانی که از موضوع می‌دهند، قدرت اقناعی بالایی برای ایجاد وفاق و هم­دلی میان فرق اسلامی و علما جهت اقدام علیه جریان‌های تکفیری، به دست می‌دهند.

کلیدواژگان: آینده پژوهی، تفکر تکفیری، سناریو، توافق فرق اسلامی (وحدت)، رسانه و اقدام اجتماعی.

چکیده مقالات جلد ششم

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

مجید فاطمی نژاد⁽¹⁾

تطور مسئله تکفیر میان علمای وهابی در سه مرحله قابل بررسی است: 1. مرحله­ شروع و سامان‌دهی و ایجاد زمینه­ تکفیر مسلمان‌ها، که توسط «ابن تیمیه» و شاگردانش صورت پذیرفت؛ 2. مرحله­ افراطی­گری در تکفیر و کشتار مسلمان‌ها که توسط «محمد بن عبدالوهاب» انجام داده شد؛ 3. مرحله­ بازگشت از مواضع افراطی­گری برای تبرئه خود از جنایت‌های گروه­های تندرو وهابی. در تمام این مراحل سه گانه، ملاک کفر و ایمان بر درخواست از اموات و توسله به قبور تأکید دارد و تفاوت در ضابطه‌مند بودن ملاک تکفیر «معین» از غیر آن است که محمدبن عبدالوهاب با سرایت دادن تکفیر «مطلق» بر «معین» و حمل «کفر اصغر« بر «کفر اکبر»، باعث شد تا افراطی­گری در تکفیر به نهایت خود برسد و جنایت‌های بسیاری به بار آید، علمای سلفی جهادی که بر

نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی

مجید فاطمی نژاد⁽²⁾

تطور مسئله تکفیر میان علمای وهابی در سه مرحله قابل بررسی است: 1. مرحله­ شروع و سامان‌دهی و ایجاد زمینه­ تکفیر مسلمان‌ها، که توسط «ابن تیمیه» و شاگردانش صورت پذیرفت؛ 2. مرحله­ افراطی­گری در تکفیر و کشتار مسلمان‌ها که توسط «محمد بن عبدالوهاب» انجام داده شد؛ 3. مرحله­ بازگشت از مواضع افراطی­گری برای تبرئه خود از جنایت‌های گروه­های تندرو وهابی. در تمام این مراحل سه گانه، ملاک کفر و ایمان بر درخواست از اموات و توسله به قبور تأکید دارد و تفاوت در ضابطه‌مند بودن ملاک تکفیر «معین» از غیر آن است که محمدبن عبدالوهاب با سرایت دادن تکفیر «مطلق» بر «معین» و حمل «کفر اصغر« بر «کفر اکبر»، باعث شد تا افراطی­گری در تکفیر به نهایت خود برسد و جنایت‌های بسیاری به بار آید، علمای سلفی جهادی که بر

حاکمیت خداوند تأکید دارند، هر‌گونه درخواست و اطاعت از حاکم را ملاک کفر قرار داده­اند و با جاهلی خواندن جوامع اسلامی، راه را برای تکفیر مسلمان‌ها هموار‌ه‌اند، با بررسی­های انجام داده شده به نظر می­رسد که آن‌ها در مقام تکفیر معین نبوده‌اند، بلکه تکفیرشان بیشتر رویکرد سیاسی و اجتماعی داشته است. از این رو نمی‌توان کلمات آن‌ها را حمل بر تکفیر معین کرد. گروه­های تندرو تکفیری که برای رسیدن به اهدافشان، خود را سلفیه جهادی معرفی می­کنند، در‌حقیقت پیروان محمد بن عبدالوهاب‌اند که تکفیر مطلق را در عرصه‌های اعتقادی، سیاسی و اجتماعی به تکفیر

معین سرایت داده­اند و به سلفیه جهادی وهابی تبدیل شده­اند، ولی به دلیل شرایط و مصالحی که امروزه اقتضا می­کند، خود را پیرو اندیشه­های «سید قطب» یا دیگر روشن‌فکران جهادی می­دانند.

کلید واژگان: ابن‌تیمیه و علمای وهابی، سید قطب و علمای جهادی، گروه­های تکفیری، ایمان و کفر، تکفیر مطلق و معیّن.

جریان تکفیری طالبان در افغانستان و جنایت‌های آنان

عبدالمؤمن امینی⁽¹⁾

با بررسی تفکرات و مبدأ شکل‌گیری جریان جنبش تکفیری طالبان دانسته شد که این گروه با اندیشه جزم‌گرایانه و سطحی و دانش ناچیز از شریعت، باورهای وهابیت را با سنت قبیله‌ای پشتونوالی در هم آمیخته و با توسل به زور و رفتارهایی وحشیانه آن را در قالب آموزه‌های دینی بر مردم مسلمان افغانستان تحمیل نمودند.

تحقیق پیش‌رو، نخست پیشینة حضور عالمان وهابی و تأسیس مدارس مذهبی توسط آنان را در میان قبایل نواحی مرزی پاکستان با افغانستان تبیین نموده و سپس با واکاوی خاستگاه و شکل‌گیری تفکر مذهبی طالبان روشن گردید که باورهای اعتقادی این گروه برگرفته از عالمان پشتون‌تبار تکفیری مدارس مذهبی پاکستان بوده و عواملی چون فقدان امنیت ملی، نبود نیروهای کاردان در میان سران جهادی، باورهای خشک و انعطاف‌ناپذیر مذهبی و... زمینه‌ساز ظهور و پیدایش هستة اولیة این گروه در افغانستان گردیده و حمایت‌های مالی، سیاسی و نظامی عربستان و آمریکا در رشد و گسترش طالبان نقش مؤثر داشته است. از این‌رو، عقاید و شاخصه‌های

فکری طالبان، هم چون گروه‌های وهابی تکفیری مستقر در پاکستان و دیگر مناطق جهان ستیز با عقل، جمود فکری، تکفیر مخالفان عقیدتی و نژادی، تحریم توسل و استغاثه و...، بوده و با نفی جایگاه زنان در جامعه و عمل‌کرد تأسف بار و ضد اسلامی با آنان و مبارزه پیگیر با فرهنگ و تمدن و مخالفت با رشد علم و تکنولوژی در کشور و با عملکرد ضد انسانی و رفتار وحشیانه، ده‌ها هزار شیعه و اقوام غیر پشتون را سر بریده و شکنجه نمودند، و با خلق فاجعه نسل‌کشی در مزار شریف و بامیان، تصفیه‌ای نژادی و شیعه‌کشی گسترده‌ای را در افغانستان به راه انداختند.

کلیدواژگان: طالبان، جنایت، تکفیر، پشتونوالی،افغانستان، شیعه، نسل‌کشی، مبانی اعتقادی.

خشونت به نام دین در میان حنبلیان نخستین

حسن اسکندری⁽¹⁾

حنابله از مهم‌ترین مذاهب اسلامی فعال در سده چهارم و پنجم قمری در بغداد پایتخت ممالک اسلامی بودند. آن‌ها با قدرت یافتن معتزله و آل بویه خطر بزرگی را احساس کردند و در پی‌جلوگیری از نفوذ آنان برآمدند. اغتتشاش، ورود به منازل، درگیری و قتل، از جمله اقدامات ایشان در مبارزه با نفوذ معتزله و شیعه است. در برخی موارد اندیشمندان اهل‌سنت را به دلیل رغبت به تشیع، مورد ضرب و شتم قرار می‌دانند. مباحث توحید صفاتی و عبادی، سب صحابه، تحریف قرآن و امامت، مهم‌ترین موضوع مورد درگیری حنابله با دیگر مذاهب اسلامی به‌ویژه شیعه بود.

کلیدواژگان: حنابله، احمد بن حنبل، شیعیان، بغداد، قرن چهار، بربهاری، معزالدوله.

رویکرد خصومت آمیز ابن‌تیمیه به پیروان اهل بیت

میرزایی⁽¹⁾

روش و اندیشه ابن‌تیمیه و اتباع وهابی اوبرقوایم خمسه یعنی پنج «ت» مبتنی است: تهمت، توهین، تحقیر، تهدید و تکفیر.

آن‌ها خود را سلفی و راست‌کیش، پای‌بند به خلوص دینی و دیگر فرقه‌ها و مذاهب به‌ویژه شیعیان اهل‌بیت( پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را منحرف از دین معرفی می‌کنند. کتاب‌های ابن‌تیمیه حرانیِ دمشقی آبشخور اصلی این تفکر متصلّبانه است. وی با تفسیر مضیّق از دین و رویکرد خاص به نصوص و متون دینی، موجب واگرایی در جامعه مسلمین و خلق نفرت در میان مومنین شد و ضمن این‌که بزرگ‌ترین ضربه را به اتحاد مورد توقع جوامع اسلامی زده کمک شایانی به دارالکفر کرده. آن‌ها با توسل به قلب واقعیت و چماق تکفیر، مخالفین خود را به شدیدترین ادبیات محکوم و سپس بدون حق دفاع آن‌ها را به شدیدترین مجازات می‌رسانند. در این نوشته، رویکردها و شیوه‌های خاص ابن‌تیمیه درخصوص خصومت غیر قابل توجیه او با اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم شیعیان مورد واکاوی قرارگرفته و با

میزان منطق دینی پذیرفته شدة قاطبه مسلمین و خردِ خدادادی به محک نقدگذاشته شده است.

کلیدواژگان: ابن‌تیمیه، وهابیت، شیعیان، تکفیر، خلوص دینی، تهمت.

سنّت پیامبر و تکفیر مسلمانان

علیرضا سبحانی⁽¹⁾

اکنون که مسئله فتنه تکفیر بسیاری از نقاط جهان اسلام و حتی غیر آن را فراگرفته است، شایسته است علما و دانشمندان و محققان علوم اسلامی با برپا کردن همایش‌ها این موضوع را از جهات مختلف، مورد بحث و بررسی قرار دهند.

در این مقاله کوشش شده است موقعیت تکفیر از دیدگاه پیامبر اکرم و علمای فریقین، روشن شود و در پایان مقاله زندگی مسالمت‌آمیز با همه فرق اسلامی از دیدگاه اهل بیت مطرح شده است.

ضوابط و احکام بدعت از نگاه مذاهب فقهی

محمد هادی میهن دوست⁽¹⁾

هیچ کدام از مذاهب اسلامی در حرمت شدید بدعت تردید نکرده و حتی برخی اصل حرمت آن را ضروری دین دانسته‌اند؛ با این همه چون ماهیت بدعت و احکام و ضوابط آن به درستی روشن نشده است، هر از چندگاهی در طول تاریخ به عنوان مبارزه با آن، گاه راه افراط و گاه راه تفریط پیموده شده و مسلمانان بی‌گناه زیادی تکفیر و تفسیق و گاه کشته شده‌اند و این‌چنین، مسئله حرمت بدعت که اساس جعل آن برای حفظ کیان دین از انحرافات بوده، راه نفوذ و توطئه‌ای برای دشمنان اسلام گشته است. سعی نگارنده در این تحقیق بر این بوده است که مفهوم و ضوابط بدعت و فرق آن با اصطلاحات مشابه از نظر مذاهب فقهی روشن شده و احکام آن به صورت مقارن تبیین شود.

کلیدواژگان: بدعت، البدعه، البدع، ابداع، تشریع، احداث.

رحمت و رأفت با مخالفان در سیره پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم

عبدالحسین ابراهیمی سرو علیا⁽¹⁾

اسلام دین صلح­ و پیام­آور آن پیامبر رحمت است. اصل اولی در اسلام، رعایت اصول انسانی و فطری و تاکید بر صلح و دوستی میان مؤمنان و همه افراد جامعه است. با بررسی آیات قرآن و سیره نبوی، تأکید بر سازش و رحمت اسلامی را به روشنی می بینیم و درمی یابیم که هدف آنان برقراری صلح و سازش و بخشش مخالف بوده است. در اسلام هم مصالحه و آشتی در زندگی فردی و اجتماعی و هم به صلح­پذیری با دشمنان و مشرکان و مخالفان تاکید شده است.

رسول خدا در تعامل با دشمنان، جنگ را آخرین گزینه و راه­حل می دانست و زمانی به جهاد اقدام می­شد که همه راه‌های صلح‌آمیز غیرممکن بود. صلح‌های فراوان در تاریخ اسلام به وسیله رسول اکرم و رأفت با دشمنان و مخالفان و مشرکان، قبل یا بعد از جنگ، دلالت بر عطوفت اسلامی ایشان دارد. این نوشته با تحلیل آیاتی از قرآن و نمونه­های تاریخی به بررسی سیره

رحیمانه نبوی در تعامل با مخالفان، به­ویژه رفتار ایشان در جنگ­ها، می‌پردازد.

کلیدواژگان: عفو، رحمت، رأفت، جنگ، سیره پیامبر، مخالفان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم .

صحیحین نفی تکفیر

ابوالفضل قاسمی⁽¹⁾

به سبب رویکرد حدیثی سلفیه و با توجه به اینکه تکفیری‌ها خود را سلفی و پیرو سلف صالح می دانند به دو منبع روایی مورد اعتماد سلفیان یعنی صحیح بخاری و مسلم مراجعه شد و مسئله تکفیر از منظر روایات این دو کتاب مورد بررسی قرار گرفت تا روشن گردد آیا این رویکرد گروه های تکفیری مورد تایید این دو منبع اصلی می‌باشد یا خیر؟ با بررسی این دو کتاب مشخص شد که این دو کتاب رویکردی ضد تکفیری دارند و آنچه این گروه ها انجام می دهند در تضاد با روایات این کتاب‌ها می‌باشد. نکاتی که به دست آمده‌اند و دلالت به نفی تکفیر می‌کنند عبارت است از: عدم توجه تکفیری‌ها به معنای کفر در روایات و آیات و عدم دلالت این لفظ در همه موراد بر خروج از اسلام ، عدم آگاهی این افراد در ملاک مسلمان بودن ؛ عدم توجه تکفیری‌ها در حساسیت شارع در نسبت کفر دادن و مذمت تکفیر مسلمانان. هم‌چنین دو بهانه اصلی تکفیری‌ها یعنی تکفیر حاکم و مشرک دانستن مسلمانان مورد

بررسی قرار گرفته است و در هر دو مورد این مطلب روشن گردید که تکفیر حاکم خلاف روایات بخاری و مسلم می‌باشد و شرک نیز به طور عموم و به گستردگی که تکفیرها بیان می کنند نمی تواند مشکل جامعه اسلامی بعد از پیامبر اسلام باشد.

کلیدواژگان: تکفیر، صحیح بخاری، صحیح مسلم، کفر ، مسلمان، تکفیرحاکم، شرک.

آثار سیاسی - اجتماعی جریان‌های تکفیری بر

عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی

سید کاظم سیدباقری⁽¹⁾

محمد حسنی⁽²⁾

بتول ملاشفیعی⁽³⁾

اندیشه‌های سلفی و تکفیری در حوزۀ تمدن اسلامی پیشینه‌ای طولانی دارد، اما از حدود پنجاه سال اخیر، تبدیل آن گمانه‌ها و خرده‌پندارها به «جریان»، سرآغازی پرخطر برای جهان اسلام شده است. هرچند عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی تک‌عاملی نیست، اما سوگمندانه با توجه به اندیشه‌ها و رفتار نابخردانه‌ای که این جریان‌ها داشته‌اند، می‌توان باور داشت که آنها یکی از عوامل عقب‌ماندگی جوامع اسلامی و تداوم آن بوده‌اند. پرسش اصلی این نوشتار به چیستی آثار سیاسی- اجتماعی جریان‌های تکفیری بر عقب‌ماندگی جوامع اسلامی می‌پردازد. در فرضیه نوشته بر این امر تأکید شده است که از دیدگاه اسلامی، با توجه به عناصری چون خردگرایی، همگرایی اجتماعی، شایسته‌سالاری، امنیت همه‌جانبه، تعاملات و گفت‌وگوهای مثبت و منطقی، دولت‌های پاسخ‌گو و

رعایت حقوق شهروندی که در گسترۀ پیشرفت مطلوب مطرح‌اند، پیامدهای این جریان‌ها را می‌توان در مواردی چون نظم- نظام‌ستیزی؛ گسترش تفرقه مذهبی و گسست اجتماعی؛ ناامنی، کشتار و خشونت‌آفرینی؛ از میان بردن بسترهای عقلانیت و گفت‌وگوی منطقی و روی کار آمدن دولت‌های استبدادی، رصد و ارزیابی کرد، که نقشی کلیدی در عدم پیشرفت کشورهای اسلامی و عقب‌ماندگی آنها داشته‌اند.

کلیدواژگان: جریان‌های تکفیری، عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی.

فراز و فرود القاعده در سیاست خارجی آمریکا

خلوصی⁽¹⁾

شکل‌گیری القاعده ریشه درجهاد افغانستان دارد. در چگونگی رابطه ایالات متحده با این گروه، وقایع و رویدادهای کلان سیاسی به عنوان عامل تعیین‌کننده و راهبردی عمل کرده است. سه اتفاق کلان در عرصه بین‌المللی که عبارتند از: اشغال افغانستان، فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و پدیده بیداری اسلامی، استراتژی غرب را در تعامل و تقابل با این گروه سازمان داده است. آمریکا دربارة القاعده از سه راهبرد کلان در سه مقطع زمانی استفاده کرده است: راهبرد تعامل و حمایت از جنگ‌جویان سلفی عرب که در مقابله با اشغال افغانستان از سوی اتحاد جماهیر شوروی، قرار می‌گرفت. در این راهبرد آمریکا تلاش کرد با همکاری کشورهای منطقه، منازعه قدرت در افغانستان را پیش ببرد. مصر، عربستان و پاکستان به عنوان متحدان اصلی آمریکا دراین جنگ در مقابل شوری قرارگرفت و جوانان زیادی از این کشورها و سایرکشورهای اسلامی به جهاد فرا خوانده شدند. راهبرد تقابل

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی صورت گرفت و هدف از آن غیریت‌سازی از سوی ایالات متحده بود که به جای اتحاد جماهیر شوروی، دشمن جدیدی را معرفی می‌کرد. تقابل ایالات متحده با القاعده در این زمان بیشتر ماهیت رسانه‌ای داشت و می‌کوشید القاعده را به عنوان یک گروه رادیکال فرورفته در انحطاط و تمایلات ضدبشری معرفی کند. راهبرد سوم تعامل و تقابل است که پس از شکل‌گیری جریان بیداری اسلامی به‌وجود آمد. تقابل در افغانستان و تعامل در خاورمیانه که هردو ماهیت ژئوپولتیکی دارند. مکانیسم تکفیر در برهه نخست، ماهیت ضد روسی داشت؛ در برهة دوم ضدغربی و در مرتبة سوم ماهیت ضدشیعی و ضدسلفی دارد. به این ترتیب آمریکا ابتدا در قالب همکاری، سپس در چارچوب

تعارض و سرانجام ترکیب‌آن‌دو در دو منطقه ژئواستراتژیک، با این گروه بازی کرد تا هژمونی خود را در منطقه حفظ کند.

کلیدواژگان: ایالات متحده، القاعده، عبدالله عزام، اسامه، جهاد، افغانستان.

میراث سیاسی و اجتماعی دارالعلوم دئوبند و نهضت «دئوبندیه»

در شبه‌قاره هند

علی­محمد طرفداری⁽¹⁾

سعید طاوسی مسرور⁽²⁾

نهضت «دئوبندیه» یکی از نهضت­های پردامنه اسلامی شبه‌قاره هند در نیمه­ دوم قرن سیزدهم هجری (نوزدهم میلادی) است که با هدف اجرای کامل شریعت اسلامی و جهاد علیه استعمار بریتانیا شکل گرفت و سپس به تدریج با ورود به عرصه تحولات سیاسی و ایجاد مکتب فقهی گسترده و تأثیرگذار، نقش بسزایی در شکل‌گیری نهضت­های اسلام­گرا در پاکستان، افغانستان، آسیای مرکزی و آسیای جنوب شرقی در سده­ چهاردهم هجری (بیستم میلادی) ایفا کرد. نام نهضت دئوبندیه از شهر «دئوبند» واقع در شمال شرقی دهلی از شهرهای کهن هند گرفته شده است. این نهضت در اثر فعالیت­های وسیع دینی و سیاسی حوزه علمیه بسیار تأثیرگذار آن با نام «دارالعلوم دئوبند» پدید آمد. حوزه­ مذکور، جایگاه برجسته­ای در تاریخ تفکر اسلامی شبه‌قاره داشته و دارد. مکتب فقهی دارالعلوم دئوبند، تحت تأثیر تعالیم «شاه‌ولی­الله دهلوی» و نهضت «سید احمد

بریلوی» قرار داشت که علیه استعمار بریتانیا مبارزه می­کرد و از این‌رو توانست به تدریج نهضتی اسلامی در شبه‌قاره هند پدید آورد که در قرن بعد، حتی به ظهور گروه­های اسلام­گرا و افراطی، نظیر «طالبان» هم انجامید. در مقاله حاضر، میراث سیاسی و اجتماعی دارالعلوم دئوبند و نقش مکتب فقهی دئوبندیه در تحولات سیاسی و اجتماعی شبه‌قاره هند و ایجاد نهضت دئوبندیه بررسی می­شود.

کلیدواژگان: مسلمانان شبه‌قاره هند، دارالعلوم دئوبند، نهضت دئوبندیه، مکتب­های فقهی اسلامی، بنیادگرایی اسلامی، تجزیه شبه‌قاره هند، افغانستان، طالبان.

مبارزه با اقلیتِ غالی، راهکاری جهت سلب بهانه از جریان های تکفیری

یدالله حاجی زاده⁽¹⁾

مدرس معارف اسلامی،گرایش تاریخ و تمدن اسلامی دانشگاه معارف اسلامی قم.

واکاوی ریشه‌های تکفیر شیعیان و آشنایی با علل آن از اهمیت خاصی برخوردار است. سوالی که در این جا مطرح است این است: چرا جریان‌های تکفیری به کفر شیعیان حکم کرده‌اند و راهکار مقابله با این پدیده خطرناک چیست؟ بررسی دیدگاه کسانی که حکم به تکفیر شیعیان کرده‌اند نشان می‌دهد هر چند بسیاری از آنها تهمت های ناروایی به شیعیان زده‌اند و به همین جهت چنین فتاوای خشونت آمیزی را صادر کرده اند، اما در برخی از موارد نیز این اقلیتِ غالیانِ منتسب به شیعه بوده اند که زمینه را برای این امر فراهم کرده اند. غالیان در حقیقت با ادعاهای غلوآمیز و افراطی خویش و بعضا با ندانم کاری، بهانه های لازم را در این خصوص فراهم کرده اند. راهکار مقابله با پدیده خطرناک جریان های تکفیری، مقابله با اندک غالیانِ منتسب به شیعه و برائت از آنان می باشد.

کلیدواژگان: غلو، اقلیتِ غالی، امامان(، راهکار مقابله با غالیان، جریان های تکفیری.

تحلیل جغرافیایی - سیاسی علل شکل گیری و گسترش بنیادگرایی اسلامی

(نمونه موردی: جریان تکفیری داعش)

یحیی میرشکاران⁽¹⁾

عبدالله هندیانی⁽²⁾

سید علی عبادی نژاد⁽³⁾

علی اصانلو⁽⁴⁾

شرایط و ویژگی­های محیطی که سرزمین در اختیار انسان قرار می­دهد عامل اصلی شکل­گیری رقابت در صحنه جغرافیای جهان می باشد. تاریخ گذشته بشر حاکی از آن است که همیشه جریان حرکت نیروها به سمت مناطق دارای مزیت­های زیستی بوده است و درگیری­های جهانی و منطقه­ای در جهت دستیابی به این فرصت­ها بوده است.

امروزه دستیابی به قدرت اصلی­ترین مولفه جهت استیفای مزیت­های محیطی مورد توجه بازیگران سیاسی در جهان می­باشد که جغرافیا به عنوان ترکیبی از مردم و اشکال سرزمینی صحنه این بازی را شکل می­دهند.

ویژگی­ها و مزیت­های جغرافیایی منطقه جنوب غربی آسیا همیشه عامل اصلی بحران و درگیری میان ساکنان و قدرت­های بیرونی بوده است که

مجموعه این رقابت­ها سبب شکل­گیری جغرافیای سیاسی خاص این منطقه گردیده است. از جمله ویژگی­های این منطقه شکل­گیری واحدهای سیاسی بدون پشتوانه­های جغرافیایی- تاریخی و عدم توجه به ساختار اجتماعی آن است که عموماً بحران مقبولیت و نارضایتی از ساختار سیاسی را به دنبال داشته است. این عامل سبب شکل­گیری گروه­های مخالف و

ساختارشکن شده­اند که با توجه به ساختار فرهنگی-جغرافیایی خود تلاش می­کنند تا با رشد اندیشه های بنیادگرایانه به پیشبرد اهداف خود جامه عمل پوشند.

از جمله جریان­های فراگیر و خطرناک که بخشی از این منطقه را به خود مشغول داشته است، گسترش و پیشروی جریان تکفیری می­باشد که با اندیشه شکل گیری یک واحد سیاسی، موجودیت خود را با عنوان "دولت اسلامی عراق و شامات" اعلام نموده است و مبنای فکری خود را بر تکفیر دیگر شاخه های دین اسلام بنا نهاده است.

بررسی ادعای فکری آنان امری است که توسط اندیشمندان دینی مورد توجه قرار می­گیرد؛ اما پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی- تحلیلی تلاش دارد تا علل، عوامل و مولفه­های جغرافیایی-سیاسی را که شکل دهنده و پیشبرنده این جریان است مورد بررسی و شناسایی قرار دهد، تا از این رهگذر بتواند به الگوی فضایی شکل گیری آن دست یابد.

محققان عوامل مختلفی از قبیل ایدئولوژی و ساختار اجتماعی را سبب ظهور و سقوط این جریان­ها می­دانند، اما تاکنون به بررسی سیاسی-فضایی این جریانات که مدنظر این پژوهش است، توجهی نشده است. از این رو، نتایج بررسی­های جغرافیایی - سیاسی نشان می­دهد که ساختار سرزمینی و اجتماعی موجود در این منطقه اصلی‌ترین عامل در شکل­گیری و گسترش این تفکر و جریان می­باشد و برای رهایی از ایجاد دوباره این جریان­ها، تغییر در سازمان سیاسی فضا و واگذاری اختیارات محلی(منطقه‌گرایی) راهبرد منطقی و مناسبی به نظر می رسد.

کلیدواژگان: جغرافیای سیاسی فضا، بنیادگرایی، جریان­های تکفیری، داعش.

بازخوردهای ضدامنیتی هستی شناسی اجتماعی سلفیت جهادی

هادی معصومی زارع⁽¹⁾

بنیادهای نظری هر مکتب فکری (اعم از هستی شناسی، معرفت شناسی و روش‌شناسی) زمینه ساز بروز رفتارها، کنش ها و بازخوردهای ویژه ای است که به طور ویژه ای به متمایزشدن پیروان مکتب از اتباع دیگر مکاتب فکری می انجامد. به طور طبیعی جریان سلفی گرایی نیز از این مقوله مستثنی نخواهد بود.

در این میان هستی شناسی سلفیت و زاویه نگاه آن به «هستی» که بر پایه ثنائی متخاصمِ «خودی- دشمن» تعریف شده است، مولّد و هدایت گر طیفی از رفتارهای ضدامنیتی و خشونت بار از سوی پیروان این فرقه علیه دیگران است که چالش های فراوانی را برای جوامع مختلف به دنبال داشته است.

در یک جمع بندی کلان، می توان مهم ترین بازخوردهای ضدامنیتی چنان هستی شناسی ای را در مولفه های رفتاری مشخصی همچون دگرستیزی نظری و عملی یا مخالفت خشونت بار فکری و عملی علیه دیگران، خودستیزی نظری با سرکوب فطرت

های الهی-انسانی، جامعه ستیزی و مبارزه با هندسه هنجارها و عرف های اجتماعی، رادیکال سازی فضای اجتماعی و در نهایت تحرک پذیری مرزستیزانه جستجو نمود.

کلیدواژگان: بازخورد، ضدامنیتی، هستی شناسی، دگرستیزی، خودستیزی، خشونت‌ورزی، سلفیت جهادی.

چکیده مقالات جلد هفتم

چگونگی پیدایش و گسترش القاعده در شرق آفریقا با تأکید بر کشور سومالی

حسن اسکندری⁽¹⁾

القاعده در شرق آفریقا و شمال آن، بیشتر از هر جای دیگری از آفریقا موفق بوده است. مجاورت نسبی این منطقه به خاور میانه به ویژه شبه جزیره عربی و مرز­های پر­منفذ و ناکارآمدی دولت های این منطقه و در نتیجه سهولت خرید و فروش اسلحه و همین طور جابه­جایی آسان عوامل و اعضای القاعده را می توان از جمله عوامل رشد القاعده در منطقه دانست. القاعده پایگاه اصلی خود را از اواخر دهه 1990 در سودان پایه­گذاری کرد و تا زمانی­که حکومت سودان آن­ها را مجبور به ترک سودان کرد، هم­چنان ادامه داشت، اما فعالیت های این گروه محدود به این کشور نبود، در منطقه شرق آفریقا اقداماتی، همچون: بمب­گذاری های متعدد در سفارت­خانه های آمریکا در کنیا و تانزانیا و هم­چنین حمله موشکی به هواپیمای چارتر اسراییلی را صورت داده­اند و در این موقعیت، حکومت نسبتاً کوتاه گروهای مسلمان تندرو با نام، اتحادیه محاکم اسلامی.

موجب نارضایتی مردم بومی سومالی، به دلیل اجرای سخت­گیرانه و خشن شرع اسلام، فراهم آورده است.

بوکوحرام

محمد جواد امید⁽¹⁾

در طول تاریخ، بر پیکره اسلام جراحت‌های بسیاری به‌وسیله گروه‌های تندرو به ظاهر اسلامی وارد شده است که یکی از این گروه‌ها بوکوحرام است. که از جریان‌های تندروی سلفی معاصر می‌باشد که در سال 2002 م به‌وسیلة محمد یوسف در کشور نیجریه سربرآورد و تاکنون کارنامه سیاهی از جنایات(انفجار،آدم ربایی، قتل) از خود به جا گذاشته است. این گروه به دنبال از بین بردن فرهنگ غربی در کشور نیجریه است و برای این هدف، دست به خشونت‌هایی علیه مسلمانان و... زده است. این جنبش ارتباط آشکاری با القاعده دارد و از آن کمک نظامی دریافت کرده است و به عنوان گروه تروریستی شناخته شده است. در این نگاشته سعی شده است نحوه پیدایش بوکوحرام و جنایات آن آورده شود.

کلیدواژگان: بوکو حرام، قتل، آدم‌ربایی، انفجار.

کارنامه جنایات اخوان التوحید از پیدایش تا زوال

محسن عبدالملکی⁽¹⁾

اخوان التوحید، از جمله جنبش های تکفیری است که در سال 1912میلادی همزمان با تلاش های عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل سعود برای یکپارچه سازی کشور عربستان در این منطقه ظاهر شد و در سال 1930 میلادی خاتمه یافت. به شهادت اسناد و کتب تاریخی جنبش اخوان التوحید، بسیاری از مسلمانان مجاور و معاصر خویش را تکفیر نمود و به اقدامات خشونت آمیزی همچون قتل، ذبح، ویرانگری و غارت اموال علیه آنان مبادرت ورزید. این مقاله سعی دارد گزارشی­ از اقدامات خشونت آمیز اخوان التوحید از پیدایش تا زوال ارائه دهد.

کلیدواژگان: اخوان، اخوان التوحید، جنایات اخوان التوحید، عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل سعود، فیصل الدَّویش، سلطان بن نجاد.

جریان شناسی تکفیری در افغانستان

سیدمحمدعلی احسانی⁽¹⁾

جریان تکفیر در افغانستان به سده قبل برمی‌گردد؛ زمانی‌که عبدالرحمن، پادشاه وقت افغانستان، از این جریان استفاده ابزاری کرد. آن‌ها مولویان درباری یا مطیع دربار و تحصیل‌کرده در دیوبند هند بودند. عبدالرحمن، که تفکر تکفیری آن‌ها را مطابق منویات خود می‌دید، به‌وسیله ایشان تکفیرنامه‌ای علیه شیعیان افغانستان انشاء کرد و تمام اهل سنت افغانستان را علیه شیعیان بسیج و جنایاتی مرتکب شدند که در یک مقاله نمی‌توان وصف کرد. قتل عام، تجاوز به نوامس، به بردگی‌کشیدن شیعیان، بردن زنان و دختران مردم، به‌عنوان غنیمت جنگی و فروش آن‌ها در میان اقوام پشتون، تکه‌تکه کردن اجساد کشته‌ها و برخی اسیران، برخی از جنایات جریان تکفیری تابع عبدالرحمن است.

جریان تکفیری دوم در افغانستان «جریان تکفیری طالبان» است که تنها جریان تکفیری سازمان‌یافته در دوره معاصر است. خاستگاه فکری

طالبان نیز به مکتب دیوبندیه برمی‌گردد، اما تفکرات تکفیری طالبان عمدتاً به گروه سیاسی و افراطی دیوبندیه مانند: جمعیت‌العلما، سپاه صحابه، جهنگوی و... برمی‌گردد، که تأثیرات وهابیت آن را اشباع ساخته است. جریان تکفیری طالبان در افغانستان، به تکفیر مخالفان از جمله شیعیان افغانستان پرداخته و جنایاتی چون: قتل‌عام، ترور، تکه‌تکه کردن قربانیان و ... پرداخته‌اند.

کلیدواژگان: عبدالرحمن، جریان تکفیری، مولوی، استفاده ابزاری از دین، شیعیان، قتل عام، طالبان، ترور.

روش شناسی جریان های تکفیری در فهم کتاب و سنت

علی فتحی⁽¹⁾

فهم قرآن کریم و سنت نبوی به عنوان اساسی‌ترین منابع تشریع اسلامی روشمند بوده و ضوابط خاص خود را دارد. از این رو استناد به آیات قرآن و روایات، بدون ضابطه مشخص و بدون به کارگیری روش درست، و صرفاً به جهت تعصبات فرقه­ای، مصداق بارز تفسیر به رأی بوده و بسیار نکوهیده است. جریان‌های تکفیری با نقل­گرایی افراطی و با تمسک به ظواهر چند آیه بدون در نظر گرفتن آیات مفسر آن، و گاه با تفسیر گزینشی از آیات قرآن، دیگران را به شرک، بدعت متهم می‌کنند. نقل­گرایی بی­ضابطه در کنار ظاهرگرایی شدید جریان‌های تکفیری در فهم کتاب و سنّت، جریان­های سلفی را بر آن واداشته که بر معانی ظاهری، یک سویه و سطحی بسنده کرده و مخالفان خود را به بهانه‌های واهی متهم به بدعت‌گذاری، شرک و کفر نمایند. این نوشتار به صورت توصیفی و تحلیلی به بررسی و تحلیل روش‌های جریان سلفی و تکفیری در فهم و تفسیر کتاب و سنّت پرداخته و به این نتیجه رسیده است که جریان سلفی تکفیری چندان به روش های

متعارف در فهم و استنباط دینی پایبند نیست بلکه بیشتر قرآن و سنت را در راستای اهداف تکفیری خود تفسیر می­نماید.

کلیدواژگان: جریان تکفیری، روش شناسی، فهم سلف، سلفیه، وهّابیت، قرآن، سنت.

بررسی استناد‌دهی تروریسم تکفیری به سنت نبوی و جهاد اسلامی

علی الهی خراسانی⁽¹⁾

عمومی‌ترین ویژگی تروریسم، خشونت یا تهدید به استفاده از خشونت می‌باشد. بنیادگرایی تکفیری که روش برخورد با دشمن را کافردانستن غیر خود حتی در دیگر مذاهب اسلامی می‌داند، بیشترین توانایی را برای دست‌زدن به رفتارهای تروریستی در خود دارد.

فَتک، اغتیال و اِرهاب اصطلاحاتی است که بیانگر مفهوم ترور در آن دوره به‌شمار می‌رود. از آنجا که سیرة نبوی جایگاه منبع‌گونه در فقه مذاهب اسلامی دارد، سنت قولی، فعلی و تقریری پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نسبت به پدیدة ترور مورد بررسی تاریخی - فقهی قرار گرفته است.

کشتن ابوعَفَک، عصماء بنت مروان، کعب بن اشرف، ابن سنینه و ابورافع به‌دست مسلمانان در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم ، از جمله مواردی است که می‌تواند به‌عنوان ترور معرفی شود و مورد اشکال قرار گیرد که بدان پاسخ داده شده است چگونه این رفتارها هم‌پوشانی منطقی و عقلانی با سخن کلیدی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم دارد که فرمود: إن الإسلام قید الفتک.

هم‌چنین باید گفت ترورهای تکفیری هیچ سنخیتی با جهاد ابتدایی، جهاد دفاعی و عملیات شهادت‌طلبانه ندارد.

کلیدواژگان: تروریسم، خشونت تکفیری، سنت نبوی، جهاد اسلامی، دفاع مشروع.

تحلیلی بر رویکردهای متناقض به اندیشه های سلفی - تکفیری سید قطب

حامد علی اکبرزاده⁽¹⁾

سید قطب یک متفکر وایدئولوگ اسلامی است که اندیشه های وی در جهان اسلام تاثیرات متفاوتی را به جای گذاشته است.وی با ارایه تعریفی عمل گرایانه از مفهوم ایمان و طرح مباحثی چون کافر شدن مسلمانان عصر حاضر و ضرورت جهاد مسلحانه برای نیل به یک جامعه اسلامی (دارالاسلام) و رهایی از جامعه جاهلی (دارالحرب)،از یک سو زمینه ساز شکل گیری اندیشه ها و جریان های تکفیری نظیر جماعه الهجره والتکفیر و سازمان القاعده شده است،و از سوی دیگر، برخی اظهارات وی در لابه لای آثارش و موضع گیری های برخی پیروانش چون محمد قطب ، در مناطقی چون عربستان سعودی تاثیراتی

کاملا متفاوت داشته و و زمینه ساز بوجود آمدن جریان های سلفی معتدل و شکاف در بین گروه های وهابیت تکفیری شده است.در حقیقت طرفداران سید قطب در دو جهت کاملا مخالف حرکت می کنند، گروهی به سوی تعدیل و دیگری به سوی تکفیر و هر دوی این گروه ها وی را مرجع فکری خویش معرفی نموده و به آثار وی استناد میکنند.در مجموع به نظر می رسد مسائلی چون شکل گیری شخصیت انقلابی سید در دل جریان اخوان المسلمین و منطقه مصر، تحول فکری در اثر حبس در زندان، تفسیر افراطی از آراء سید توسط مدعیان پیروی وی و

در برخی موارد سخنان تناقض آمیز و افراطی خود او در شکل گیری این رویکردها ی متناقض نقش جدی داشته است . این پژوهش به بررسی دیدگاه سید قطب در خصوص مساله تفکیر پرداخته و تلاش می کند تحیلی تازه از رویکردهای متناقض به اندیشه‌های سلفی-تکفیری وی ارایه دهد.

کلیدواژگان: سید قطب، تکفیر، ایمان، سلفی.

بررسی تطبیقی حجیّت عقل از نظرگاه ماتریدیان و سلفیان

بر اساس عقاید ابن‌تیمیه

حمزه علی بهرامی⁽¹⁾

یکی از مبانی که منجر به اختلاف و پیدایش فرق مختلف در بین مسلمانان شده است؛ نوع نگاه انها در باره دامنه حجیت، عقل در کشف و صدور احکام و معارف بوده است. این مقاله به بررسی تطبیقی حجیت عقل در چند مسئله کلامی از نظرگاه فرقه ماتریدیان حنفی مذهب و وهابیون حنبلی مذهب بر اساس اراء ابن تیمیه می‌پردازد، و در پایان به این نتیجه می‌رسد که ماتریدیان عقل را به عنوان یکی از مصادر معرفت می‌شناسند؛ انها قائل به حجیت حداکثری عقل درتحصیل معارف دینی هستند. طبق نظر این گروه ثبوت شرع ومعرفت خداوند عقلی میباشد. انها جهت اثبات باریتعالی، صفات ویگانگی او به براهین عقلی استناد می‌کنند. این گروه اگرچه قائل به حجیت حداکثری عقل هستند؛ولی معتقدند؛ که فهم بسیاری از امور شرع تنها از طریق نقل حاصل میشود. وراهی برای عقل نیست .

اما عقل از نظر ابن تیمیه شرط تکلیف است؛ نه موجب ان. لذا نه عمل به ان ثواب دارد ونه ترک

ان عقاب. ابن تیمیه عقل و داده­های عقلی را فاقد ارزش می­داند. او همیشه جانب نقل را مقدم می­کند. به عقیده او سلف نه تنها در امور نقلی سرآمد همگانند؛ و فهم آنان از اخبار و روایات از دیگران کامل­تر است؛ بلکه در امور عقلی نیز پیش­تر و به راه صواب نزدیک­ترند. بنابراین راه نجات در پیروی همه جانبه از آنان است. برخوردهای گزینشی ابن تیمیه و پیروان او گواه آن است که با پیش فرصتهای نادرستی به دین روی آورده­اند. و دارای اختلاف فاحشی با اکثریت اهل سنت ماتریدیان حداقل در حوزه حجیت عقل در عقاید می باشند.

کلیدواژگان: عقل، حجیت، ماتریدیان، ابن‌تیمیه، وهابیون.

نقد و بررسی مهمترین ادل-ه جریان های تکفیری در تکفیر شیعه

راضیه علی اکبری⁽¹⁾

اعظم خوش صورت موفق⁽²⁾

جریان های تکفیری، با هدف بازگشت به ارزش‌ها و اصول بنیادین اسلام، مدعی هستند که پس از سه سده نخست تاریخ اسلام، انحراف های بسیاری در آموزه ها و احکام دینی پدید آمده و از این رو باید همه آنچه چهره راستین اسلام را پوشانده، به دور ریخت. بدین ترتیب با پشتوانه آراء فقهی - کلامی، تنها خود را جریان اصیل اسلامی می دانند و عملکرد دیگر مسلمانان را، صرف هم‌عقیده نبودن با خود، بر خلاف معیارهای شرعی شناخته، متهم به کفر و خروج از دین می دانند و بر این اساس، به ترور و ریختن خون­شان اقدام می کنند. از این رو پژوهش حاضر، با روش تحلیلی- توصیفی به نقد و بررسی مهمترین دلایل مطرح شده ی جریان های تکفیری در تکفیر شیعه، (از جمله غلو در شیعیان و قائل بودن آنها به مقام الوهیت برای امامان خویش، اعتقاد به تحریف قرآن توسط صحابه، تقیه و اهانت به مقدسات) می‌پردازد. با بررسی و نقد این ادله، بطلان اندیشه و عمل جریان های تکفیری به اثبات

می رسد. زیرا جمهور فقیهان و متکلمان اسلامی در میان شیعیان و اهل سنت، قائلند اهل قبله ای که به شهادتین اقرار دارد، مگر با انکار ضروری دین، تکفیر نمی شود. از آنجا که شیعیان اعتراف به شهادتین دارند و منکر هیچ کدام از ضروریات دین نیستند، بنابراین تکفیر جریان‌های تکفیری، حجیت اعتقادی - فقهی ندارد و عملکرد آنها بر خلاف آموزه‌های دین اسلام است.

کلیدواژگان: تکفیر، جریان‌های تکفیری، شیعه، تحریف قرآن، غلو، اهانت به مقدسات، تقیه.

ماهیت و‌چیستی سلفی‌گری جدید و‌پی‌آمدهای سیاسی آن

بر جمهوری اسلامی ایران

دکتر رضا خراسانی⁽¹⁾

تحولات بیداری اسلامی و رقابت‌های منطقه‌ای ازیک‌سو و افزایش نفوذ جمهوری اسلامی در منطقه وجهان - به دلیل ظرفیت‌های قدرت نرم آن و نیز توافقات اخیر با 1+5 - از سوی دیگر، موجب نگرانی برخی کشورهای‌غربی و عرب منطقه، بویژه جریان‌های سلفی گردیده وجمهوری اسلامی را با چالش‌ها و تهدیدهای جدیدی رو‌به‌رو کرده‌است. در این میان جریان‌های سلفی‌گری جدید،که با حمایت برخی قدرت‌های بزرگ و برخی شیخ‌نشین‌های عربِ منطقه به صورت آشکار و پنهان این تهدیدات را رهبری می‌کنند، به دلیل برخی ظرفیت‌های خود‌ساخته مذهبی و نیز سوء‌برداشت‌ها از برخی آموزه‌های دینی، مثل جهاد و نیز گستره فرا‌ملی این جریان‌ها از اهمیت خاصی برخوردار است. چرا که جریان سلفی‌گری جدید به جای مبارزه با فرهنگ و تمدن غرب (عدو البعید) به مبارزه با برخی از فِرَق اسلامی و در رأس آن شیعه و جمهوری اسلامی (عدوالقریب) پرداخته است. از این رو

شناخت این جریان‌ها، تهدیدات و پی‌آمد‌های سیاسی آن و نیز بایسته‌های جمهوری اسلامی در قبال سلفیزم در شرایط حساس کنونی اهمیت دارد. این نوشتار، نخست با بررسی مفهومی سلفی‌گری وگونه‌شناسی آن، سلفی‌گری جدید را معرفی و مختصات سیاسی آن را ترسیم کرده، سپس پی‌آمدهای سیاسی‌آن بر جمهوری اسلامی بررسی و در پایان بایسته های جمهوری اسلامی در مقابله ومهار این جریان را به اختصار تحلیل می‌کند.

کلیدواژگان: سلفی‌گری، سلفی‌گری جدید، بیداری اسلامی، امنیت ملی، اسلام سیاسی، هرمنوتیک.

فضای مجازی (سایبری) و شبکه­های ماهواره­ای جریان­های تکفیری

مسعود پورفرد⁽¹⁾

مقاله حاضر با استفاده از چارچوب نظری جنبش­های اجتماعی جدید و نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی در آن، درصدد پاسخ­گویی به این پرسش اصلی است که برخی از رسانه­ها و شبکه­های اجتماعی مجازی برای تخریب جنبش بیداری اسلامی مردم جهان اسلام و جایگزین کردن جریان­های تکفیری­ در منطقه چه تهدید‌ها و آسیب­های سیاسی و اجتماعی‌ای را به وجود آورده­اند؟ در پاسخ به این پرسش این فرضیه مطرح می­شود که شبکه­های اجتماعی مجازی، هر­چند با افزایش ظرفیت‌هایی برای مشارکت سیاسی و ایجاد فضای جدید برای تحول مفهوم و ابعاد شهروندی، فرصت­های مناسبی را برای تغییرات سیاسی و اجتماعی در جهان اسلام به وجود آورده‌اند، اما به همان میزان نیز آسیب­های سیاسی و اجتماعی برای این جبنش­ها به همراه داشته­اند.

کلیدواژگان: جنبش بیداری اسلامی، جنبش­های افراطی سلفی، شبکه­های اجتماعی مجازی، رسانه­های تکفیری، فیس‌بوک، تویتر.

دموکراتیزاسیون و افراط‌گرایی در جوامع اسلامی

دکتر حسین پوراحمدی⁽¹⁾

علی‌اکبر بازوبندی⁽²⁾

رشد افراط‌گرایی در سالهای اخیر موجب توجه بیشتر محافل علمی و دانشگاهی و هم­چنین محافل تصمیم‌ساز حکومتی به این پدیده شده است. نظریهای مختلفی در تحلیل افراط‌گرایی مطرح شده که هرکدام از جنبه‌ای به بررسی این موضوع پرداخته‌اند. پس از حوادث 11 سپتامبر 2001م.، در محافل تصمیم‌گیری ایالات‌متحده این اتفاق‌نظر حاصل شد که راه مقابله با این پدیده دموکراتیزاسیون است و چنین تصور شد که با توسعه و تقویت دموکراسی در کشورهای منطقة خاورمیانه، زمینة جذب نیرو در سازمان‌های افراطی مانند القاعده از بین خواهد رفت. تحولات بعدی نشان داد این ایده - که رابطه مستقیمی بین فقدان دموکراسی و افراط‌گرایی وجود دارد- قاعده‌ای قطعی نیست و­گرچه شواهدی در جهت اثبات آن وجود دارد، اما شواهد دیگری وجود دارد که خلاف آن را ثابت می‌کند و از­این­رو

نمی‌توان رابطه‌ای علّی بین این دو عامل برقرار کرد.

کلیدواژگان: افراط‌گرایی، دموکراتیزاسیون، منطقة خاورمیانه، فقر دموکراتیک.

راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم ناشی از فعالیت جریان­های سلفی تکفیری در جهان اسلام

محمد جهانی⁽¹⁾

یکی از مهم‌ترین عوامل فتنه‌گری در جهان اسلام ظهور اندیشه سلفی گری تکفیری می‌باشد. این جریان به‌عنوان یک نظام اعتقادی مذهبی مطلق‌گرا با کارویژه و عقبه ایدئولوژیکی- هویتی خاصی که دارد، با تعریف بخش قابل‌ملاحظه‌ای از مسلمانان علی‌الخصوص شیعیان به‌عنوان «دگر» خود و تقویت تفکر دوگانه «ما در مقابل آن‌ها»، از طریق دوقطبی کردن جهان اسلام بر مبنای تشدید «شکاف شیعه- سنی» می‌تواند ضمن مخدوش کردن وحدت اسلامی در جهان اسلام با ایجاد منازعه مذهبی، ثبات و تعادل جوامع اسلامی را برهم زده و از این طریق امنیت کشورهای اسلامی را با چالش مواجه می‌کند. هدف این پژوهش، تدوین راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم ناشی از فعالیت جریان­های سلفی تکفیری در جهان اسلام است. در این پژوهش ابتدا جهت احصاء مهم‌ترین تهدیدات نرم ناشی از فعالیت جریان­های سلفی تکفیری از بیانات مقام معظم رهبری استفاده گردیده و سپس با استفاده از روش پیمایش،

مطالعات میدانی و تعیین نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها به شیوه SWOT به ارائه راهبردهای مقابله با تهدیدات نرم ناشی از فعالیت جریان­های سلفی تکفیری در جهان اسلام توسط ج.ا.ا پرداخته است. سپس راهبردهای ارائه‌شده با استفاده از روش ماتریس کمی برنامه‌ریزی استراتژیک (QSPM) اولویت‌بندی شده است. بر اساس نتایج به‌دست‌آمده وضعیت ج.ا.ا و جهان اسلام در مواجهه با جریان­های تکفیری در حالت تدافعی قرار دارد و باید راهبردهای مناسب در جهت کم کردن نقاط ضعف داخلی و مقابله با تهدیدات نرم ناشی از فعالیت جریان­های سلفی تکفیری تدوین و اجرا گردد.

کلیدواژگان: راهبرد، تکفیر، تهدیدات نرم، سلفی‌گری.

سلفی گرایی متحرک ؛ چالش امنیتی بدون مرز

هادی معصومی زارع⁽¹⁾

مساله سلفی گرایی و تکفیر گرایی را می توان یکی از مهم ترین چالش های امنیتی بین المللی در نظر گرفت که به ویژه در یک دهه اخیر نقش برجسته ای در ناامن سازی فضای منطقه ای ایفا نموده است.

در این میان بررسی ها بیانگر آن است که دو مساله عمده در تقویت خشونت گرایی جریان های سلفی نقش داشته است. نخستین مساله به جهان بینی تکفیری این گروه ها بازگشت دارد که از اندیشه های دیگرستیزانه مکتب ابن تیمیه و پیروان وی مشروب می شود. دومین عامل را نیز می بایست در تحرک پذیری و پویایی شتابنده و فزاینده این جریان ها جستجو نمود که خود از ارزش های ادعایی همچون جهاد و شرک ستیزی تغذیه می شود.

بررسی مصداقی بسیاری از اقدامات تروریستی منطقه ای و جهانی گروه های تکفیری، نشانگر حضور گسترده و نقش آفرینی غیرقابل انکار سلفی های خارجی و غیربومی در طرح ریزی، راهبری و اجرای آن هاست. به عنوان نمونه بیش از هشتاد

و پنج درصد از عملیات های انتحاری در عراق در خلال سال های 2003-2007م توسط سلفی های خارجی و با مدیریت رهبران غیرعراقی القاعده و تنها دوازده درصد این قبیل عملیات ها توسط اتباع عراقی صورت گرفته است. همین وضعیت در بحران جاری سوریه نیز قابل مشاهده است. آمارها بیانگر مشارکت بیش از دهها هزار جنگجوی سلفی از سرتاسر جهان در نبردهای این کشور است.

در هر صورت پدیده فرامرزی شدن و تحرک پذیری جریان های تکفیری از بدو پیدایش این نحله در عربستان، چهار موج عمده را پشت سر گذاشته و به مرور تکامل یافته است. موج اول با همپیمانی آل سعود و محمدبن عبدالوهاب و حمله شهرهای

نجف، کربلا، نجد، طائف و... آغاز می شود. موج دوم با حمله شوروی سابق به افغانستان و بروز پدیده افغان های عرب، موج سوم با حمله امریکا به عراق و موج چهارم نیز پس از بحران جاری سوریه بالیدن گرفته است.

مساله ای که می توان از آن به مرزگریزی و فرامرزی شدن تکفیرگرایی و در نتیجه بین المللی شدن خطر تروریسم سلفی یاد نموده و آن را یکی از مهم ترین چالش های امنیتی منطقه ای و بلکه جهانی در نظر گرفت.

کلیدواژگان: سلفی‌گرایی، بدون مرز، چالش، امنیت، تحرک‌پذیری.

چکیده مقالات جلد هشتم

جنایات جریان‌های تکفیری در لبنان

رسول ظرافت⁽¹⁾

سلفی گری تکفیری با تکفیر بقیه مذاهب، در راستای اهداف استکبار جهانی حرکت می کند. کارنامه مبارزات این گروه بیشتر قتل و کشتار مسلمانان و تخریب اماکن مذهبی است. جنایات آن­ها در کشور لبنان از آغاز بیداری اسلامی، موضوع پژوهش پیش رو است. این نوشتار پس از بیان مقدمه و سلفی‌گری در لبنان، مهم­ترین جنایات و عملیات­های تروریستی را بررسی کرده است.

کلید­واژگان: سلفی­گری، تکفیری، جنایات، لبنان.

کارنامه جریان‌های تکفیری در عراق از ظهور وهابیت تا عصر حاضر

مرتضی علیزاده نجار⁽¹⁾

عراق یکی از کشورهایی است که در دوران اخیر مورد تهاجم گروه‌های تکفیری و به طور خاص «القاعده» و «داعش» قرار گرفته و آسیب‌های زیادی را از سوی این جریانها متحمل شده است. این گروه‌های تکفیری ادامه‌ی جریان التقاطی «وهابیت» است که از دوران سید قطب فعالیت‌های جهادی را به طور جدی از مصر آغاز کرده و به مرور زمان دچار انشعاب‌هایی شد. «القاعده» یکی از این انشعاب‌هاست که در افغانستان شکل گرفته و سپس با گسترش فعالیت‌های خود به کشورهای دیگری از جمله عراق نفوذ پیدا کرد. حضور القاعده در عراق مولود دیگری موسوم به داعش را در پی‌داشت. این گروه‌ها از وهابیت گرفته تا القاعده و داعش همواره با حمله‌های مسلحانه، ترور، بمب گذاری و عملیات‌های انتحاری جنایت‌های هولناکی را در عراق انجام داده و با خشونت و بی‌رحمی تمام، انسان‌های بی‌شماری را به قتل رساندند و نیز به حرمت شکنی مقدسات ادیان و مذاهب دیگر به خصوص مذهب تشیع پرداخته و

بسیاری از اماکن مقدس و قبور را تخریب کردند، این گروه‌ها حتی به زنان و کودکان هم رحم نکرده و بسیاری از آن‌ها را قربانی هوس‌بازی و خشونت خود نمودند. نوشتار پیشرو با اشاره به پیشینه و چگونگی پیدایش این جریان‌ها به گردآوری بخشی از آمار جنایت‌های گروه‌های تکفیری در عراق پرداخته است.

کلیدواژگان: جریان‌های تکفیری، آمار جنایت، عراق، وهابیت، القاعده، داعش.

داعش

عبدالمحمد شریفات⁽¹⁾

از جمله سازمان‌هایی است که به تندروی و خون ریزی معروفند داعش است این سازمان بین‌المللی تلفیقی از حدود سیزده گروه و سازمان است و بیشترین افراد موجود در این سازمان را تروریست‌های خارجی بخصوص سلفی­های عربستان تشکیل داده‌اند.آغاز داعش با تشکیل «جماعة التوحید والجهاد» به رهبری ابو‌مصعب زرقاوی (2004-2006‌م) صورت گرفت و بعد از کشته شدن آن «أبو حمزة المهاجر» (2006-2010 م) برای زعامت و رهبری سازمان « القاعدة فی بلاد الرافدین»انتخاب شد.در اواخر سال 2006‌م. از تشکیل دولت اسلامی عراق به رهبری أبو عمر البغدادی (2006-2010) که در کمین عملیات دقیق امنیتی کشته شد. و به دنبال آن، رهبری به ابوبکر بغدادی (2010م- تا به حال) منتقل شد.هدف این سازمان در اعاده احیای خلافت اسلامی و اجرای قانون شریعت در عراق و سپس در سوریه خلاصه می‌شود.

شیخ ایمن ظواهری تصریح کرد که داعش امتداد القاعده است و سازمان جدایی از القاعده نیست

کما اینکه دست نشانده هم نیست همان‌گونه که برخی دیگر ادعا می‌کنند الا اینکه در بسیاری از کارهایش دچار خطا شده است و سبب شده القاعده بصورت رسمی آن را جزیی از خویش نداد.

داعش از جهت اعتقاد و هدف - که همان تشکیل و برپا نمودن خلافت اسلامی است - با القاعده تفاوت ندارد بلکه تنها در برخی از اولویت‌ها و تقسیم غنائم اختلافاتی وجود دارد که سبب شده تصور گردد داعش فرعی از القاعده نیست در حالی در وقع چنین نیست و البته نقش مهم استعمار بخصوص امریکا در ایجاد تروریست در منطقه از قبیل سربازگیری و همکاری استراتژی و سیاسی و حتی نظامی توسط نوکران حلقه بگوش آن در منطقه (قطر وترکیه) مخفی نیست. بلکه نقش بسیار سازنده امریکا در

سربازگیری سازمان‌های ترورریستی بخصوص در زندان‌های عراق مانند زندان «بوکا» که روشن ترین و بارزترین مکان برای سربازگیری نیروهای القاعده و دولت اسلامی عراق بود روشن است و دلیل ان این بود که میان شیعیان و اهل سنت جنگ مذهبی راه بیندازد و به مصالح و نفوذ ایران در منطقه ضربه وارد نماید و جنگ مذهبی و جنگ تمدن که مدت طولانی به دنبال براه انداختن بودند تحقق یابد و به این طریق قدرت مسلمانان در منطقه برای حفظ و امنیت اسرائیل تضعیف نماید‌که البته متاسفانه برخی از دولت‌های خاورمیانه بخصوص عربستان

علاوه بر مساعدت سازمان‌های ترورریستی از ناحیه ایدیولوژی چنین طرحی را در خاورمیانه رهبری می‌کنند.

کلیدواژگان: داعش، ابوبکر بغدادی، ابومصعب زرقاوی، منابع مالی داعش، ساختار داعش.

جلوه‌هایی از مهربانی، عطوفت و آشتی‌خواهی رسول‌الله صلی الله علیه و آله وسلم ، علی بن ابیطالب% و سبطین'

در متون تاریخ اسلام

مرضیه همدانی⁽¹⁾

محمد صادق واحدی فرد⁽²⁾

در این نوشتار کوشش می‌شود نمونه‌هایی از عطوفت، مهرورزی و رفتار آشتی‌جویانه مقام رفیع رسول‌الله، امیرالمؤمنین علی، امام اول شیعیان - و خلیفه چهارم اهل سنت- و سبطین بیان گردد. روش تحقیق اسنادی بوده و بر پایه تحلیل داده‌ها از منابع کهن به‌ویژه منابع اهل سنت استفاده گردیده هدف این پژوهش دستاورد تقریب مذاهب به‌منظور خنثی ساختن توطئه‌های چندمنظوره ارتجاع و سلطه جهانی به‌ویژه در منطقه ما است.

کلیدواژگان: سیره پیامبر اکرم، سیره علی بن ابیطالب، سیره حسن بن علی، سیره حسین بن علی.

نقش عقل در فهم و استنباط آموزه­ها و گزاره­های دینی از منظر سلفی­های تکفیری

احمد سعادت⁽¹⁾

سفلی­ها امروزه به عنوان ناعقلانی­ترین فرقه اسلامی که دخالت عقل در فهم دین را کنار گذاشته و صرفا به نصوص دینی اهتمام می­ورزند، شناخته می­شوند؛ از اینرو شایسته است، مطالعه علمی هرچند اجمالی در خصوص نقش عقل در فهم دینی از منظر سلفی ارائه گردد و این جستار در واقع پاسخی است به این مسأله. در پژوهش حاضر در هر موضوعی ابتدا به صورت تتبع درون مذهبی (اهل سنت) طرح مسأله می‌گردد و سپس منظر سلفی تبیین می­شود، بدین­طریق هم جایگاه هر بحثی معلوم می­گردد و هم مدعا روشن می­شود و هم چنین نقاط ضعف و قوت آشکارا خود را می­نمایاند. اساس نظام اندیشگی سلفی را اهتمام جدی به دو منبع مهم شرعی یعنی «کتاب» و «سنت» و یک روش برجسته استنباطی یعنی منهج و روش «سلف»، شکل می­دهد. سلفی‌ها در خصوص نقش عقل در فهم نصوص دینی دچار یک نوع تناقض لاینحل در نظریه

پردازی شده­اند. از یکسو با توجه به تأکید و اهتمام آیات الهی و روایات نبوی به تعقل و خردورزی، برخی به اعتبار و نقش بی­بدیل عقل در استنباط گزاره­های دینی اذعان کرده­اند و عقل را همتای شرع پنداشته­اند؛ اما از سوی دیگر تناقض­وار در اغلب موارد و بخصوص هنگام اجرای قواعد و استنباط گزاره­های دینی، نقش اندکی برای عقل ترسیم کرده­اند و گاهی حتی با مدرکات یقینی و روشن عقلی مخالفت ورزیده­اند. آنان به صورت متناقض با آنکه به صورت نظری قیاس و استحسان و استصلاح را به عنوان قواعد و اصول اجتهادی‌شان، می­پذیرند؛ اما چنان شروط محدود کننده­ای را طرح می­کنند که عملا پای «عقل» از ورود به این روش­های

اجتهادی کوتاه می گردد و این اصول به قواعد بسیار محدود فقهی در دایره متون و نصوص، تنزل مقام می یابند و از «اصول اجتهادی کارآمد» به «قواعد زائد و غیر ضروری» تغییر شکل می دهند.

کلیدواژگان: سلفی، سلفیه، عقل، قیاس، استحسان، استصلاح، استنباط گزاره­های دینی.

روانشناختی تکفیرگروی

آرش کازرانی⁽¹⁾

لازمه تقابل در عرصه نرم و ذهنی شاکله، جزمیّت و وسواس گرایی و در عرصه سخت و عینی آن، اقتدارگرایی و خشونت است و یقیناً یگانه قربانی چنین شرایطی «صبر و شکیبایی» است. این مقاله با استفاده از روش توصیفی‌تطبیقی، رابطه پوسته و مغز تکفیرگروی را می کاود. در وضعیت تغلّب جویی پسامدرن، شاکله های مذهبی با رفع تحریم سوماتوتونیک به افراد مجال دادند تا در راه دفاع از هویت مذهبی قدری صفرای داغ به رگهای دین فروریزند و دیری نپاییدکه مذاهب، پاتوق میانه اندام های اسکیزوخویی شدند که زود خشمی و عینیت گرایی را در کنار تحجّر و تعصّب فکری به کار می گرفتند تا از شاکله خود دفاع کرده و شاکله رقیب را منهدم سازند. یونگ این قسم «برون گرایان متفکر» را دقیقاً به خاطر تعصّب و تحجّر و بی بهرگی از شهود، مناسب عرصه سیاست نمی دید. در دیدگاه نظریه پردازان مختلف، تکفیری ها عنوان هایی را به خود اختصاص داده اند از قبیل: راست خشن فاشیست تا

روان گسسته گرای جامعه ستیز نزد آیزنک، شخصیت اقتدارگرای آدورنو، ریخت «ترکیبی از ریخت اصلاح گر و آشوب گر» نزد لاسول، خشمگین‌ها و عصبی‌ها نزد هیمانس و ویرسما، هورنای و نیاز روان رنجور به قدرت و استثمار دیگران و ژیژک و ملکه حسد به مثابه سائق مرگ خواهی و درک از عدالت به مثابه برابری. در سطح پوسته، ذیل هر عنوان به صفاتی از قبیل: تعصّب و خشک مغزی، خود میان بینی، زورگویی و مردم آزاری، ویرانگری، خشونت، خودآگاهی جنسی، منقاد و مطیع بودن نسبت به قدرت ها و تفکر دو وجهی و... اشاره شده است. در سطح مغز اما دو عرصه وجود دارد که در تعامل با هم هستند. اولی عرصه روان است که در سطح آن کمبود محبت شدید، تربیت سخت

گیرانه یا سهل انگارانه که به احساس حقارت شدید منجر می شود، تمرکز لیبیدو بر خود (خودشیفتگی) و غلبه سائق مرگ خواهی و البته برخی مولفه های شناختی نظیر کامل گرایی و هم جوشی فکر و عمل دیده می شود که در تعامل با دومین عرصه که فضای تقابلی پسامدرن در جهان شاکله ها باشد، به پدیده تورم هویتی و خشونت منتهی می شود. در نتیجه برای درک علل تکفیر گرایی باید به عرصه روان و جهان هر دو و همزمان توجه داشت. برای غلبه بر این دور باطل باید به صبر و ایمان راستین متمسک شد و ظرفیت صبر انسانها را از طریق مراقبت و

محاسبه نفس علمی توسعه داد. تاکید آموزه های دینی باید بر ارجاء و تحبیب باشد تا انگیزه های پیوند مجال بروز یابند.

کلیدواژگان: تکفیر گروی، تورم هویتی، تعصّب، خشونت، حسد ، سائق مرگ خواهی ، خودشیفتگی، فقدان صبر و شکیبایی، کمبود محبت.

تقیه دست‌آویز تکفیر شیعه

بلال شاکری⁽¹⁾

از جمله دست‌آویزهای برخی اهل تسنن برای تکفیر شیعه مسئله تقیه است. ابن‌تیمیه شیعیان را به‌خاطر اعتقاد به مشروعیت تقیه مسلمان از مسلمان، کافر، ملحد و منافق خطاب کرده است و این خصوصیت شیعه را به یهودیان تشبیه کرده است. از نگاه وی، این مسئله از شعب نفاق است لذا چنین سخنانی را نسبت به شیعه مطرح می‌کند. بعد از وی نیز دیگرانی این مسیر را پیموده‌اند؛ درحالی‌که تمام مذاهب اسلامی بر اساس ادله موجود (ادله خاصه و عامه) مشروعیت چنین تقیه‌ای را پذیرفته‌اند. در این نوشتار با بررسی دو عنوان تقیه و نفاق، به بیان مرز دقیق میان این دو اصطلاح پرداخته شده و با بررسی ادله، ثابت شده، تقیه مسلمان در برابر مسلمان جایز است. در پایان نیز منشأ تحقق چنین تقیه‌ای در روابط مسلمانان و راه‌کارهای کم کردن این قسم از تقیه بیان شده است.

کلیدواژگان: تقیه، تقیه مسلمان از مسلمان، ادله مشروعیت تقیه.

سلفی­گری در مقابل نواندیشی دینی

سید صادق حقیقت⁽¹⁾

سلفی­گری در دو دهه اخیر به گروه­ها و گرایشات زیادی تقسیم شده است؛ به شکلی که نمی­توان زمینه­های سیاسی و اجتماعی را در این بین نادیده انگاشت. بدین جهت، همروی متن­گرایی و زمینه­گرایی می­تواند تبار سلفی­گری و نقش آن در سیاست بین­الملل در زمان حاضر را تحلیل کند. در‌حالی‌که سلفی­گری آرمان بازگشت به سنت سلف صالح را در سر می­پروراند، نواندیشی دینی در صدد است قرائتی از دین به دست دهد که حتی­المقدور با مقتضیات عقل بشری، تجدد و حقوق بشر سازگاری بیشتری داشته باشد. سلفی­گری در اقسام مختلف خود از دو جهت در مقابل نواندیشی دینی قرار می­گیرد: میزان التزام به مقتضیات عقل(گرایی) و میزان برتافتن شاخصهای تجدد. به نظر می­رسد آینده (دور) به نفع گفتمان نواندیشی دینی، و به ضرر سلفی­گری رقم بخورد.

کلیدواژگان: سلفی­گرایی، نواندیشی دینی، عقل­گرایی، تجدد، همروی متن­گرایی و زمینه­گرایی.

بازخوانی انتقادی رهیافت‌های تبیین‌گر تروریسم مطالعه‌ی موردی: داعش

سلمان احمدوند⁽¹⁾

مریم مختاری⁽²⁾

تروریسم پدیده­ای تو در تو و پیچیده است، حجم متراکمی از خشونت مرگبار که آثار ویرانگر سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و امنیتی آن بسیاری از کشورها را درنوردیده است. تروریسم افزون بر ماهیت پیچیده دارای گونه­های متنوعی است و هربار شکلی به‌خود می­گیرد؛ ازکشتار دسته­جمعی گرفته تا گروگان‌گیری، هواپیماربایی، انفجار بمب و جزآن. اینکه پدیدۀ تروریسم به عنوان محرک تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و...جایگزین پدیده­های سیاسی شناخته شده ای مثل انقلاب­، جنگ، کودتا و شورش و... شده است، سخنی درنگ انگیز است. در این مقاله پس از ارائه تعاریفی از ترور و تروریسم و خوانش انتقادی رهیافت­های تبیین­گر این مفهوم، به بررسی اعمال تروریستی گروه داعش(دولت اسلامی عراق و شام)، پرداخته می شود.یافته های پژوهش حاکی از آنند که داعش با حرکت در شکاف فرقه­ای و عقیدتی

عظیمی که برخی از دولت­های منطقه و گروهی از کشورهای اروپایی بدان دامن­ می­زنند با پافشاری بر مواضع جهادی- سلفی- تکفیری- تروریستی خود در پی برهم زدن معادلات قدرت در عراق و سوریه و احیای خلافت اسلامی است، مسئله­ای که رهیافت­های مذهبی و سیاسی پژوهش حاضر، متکفل تبیین آنند.

کلیدواژگان: ترور، تروریسم، رهیافت، داعش.

علل شکل گیری تکفیری ها از دیدگاه جغرافیای سیاسی

دکتر غلامرضا مقامی مقیم⁽¹⁾

در سال‌های اخیر گروه‌ها وفرقه‌های تروریستی زیادی در سرزمین‌های اسلامی شکل گرفته‌اند در خصوص عوامل موثر در شکل گیری آنها مطالب زیادی نوشته شده اما در این پژوهش با نگاهی جدید علل شکل‌گیری این گروه‌ها از نقطه نظر میدانی و جغرافیای سیاسی مورد بررسی قرار خواهد گرفت بر این اساس ابتدا با روش کتابخانه‌ای و بررسی اسناد تاریخی و جغرافیایی مشخص شد که تکفیری‌ها محدوده‌ای بین هندوچین تا شمال غربی افریقا را تحت تاثیر خود قرار داده‌اند به دلیل تنوع مسایل جغرافیایی، حضور تکفیری‌ها در همه کشور‌ها یکسان نیست در برخی از آن‌ها مانند عراق، سوریه حضور گسترده‌ای دارند دربرخی از آن‌ها مانند اردن، یمن حضور متوسط و دربرخی از کشور‌ها مانند ترکیه در حال حاضر حضور تکفیری‌ها چندان مشهود نیست از نظر جغرافیای سیاسی مهمترین دلایل شکل‌گیری و گسترش آن‌ها عبارتند از وجود منطقه حاصلخیز هلال خصیب، تحمیلی بودن مرز‌های سیاسی، وجود

قومیت‌های مختلف، اقلیت‌های دینی و مذهبی، رقابت سیاسی قدرت بزرگ جهان، مجاورت منطقه با هارتلند زمین، وجود مناطق استراتژیکی جهان، بحران‌های اقتصادی و چشم انداز‌های طبیعی از مهمترین دلایل جغرافیایی موثر در شکل‌گیری این گروه‌ها می‌باشد، برای مقابله با این گروه‌ها موارد زیر پیشنهاد می‌گردد. تهیه نقشه‌ای جامع از محدوده جغرافیایی فعالیت آنها، تلاش برای برقراری وحدت بین کشور‌های اسلامی، حمایت از حکومت‌های مردمی،گسترش فعالیت‌های دیپلماسی، هوشیاری نیروهای نظامی و انتظامی در کنترل و نابودی فعالیت این گروه در داخل و خارج از مرز‌ها، بستن قرار داد‌های همکاری‌های امنیتی با کشور‌های درگیر با این گروه، گسترش

فعالیت‌های فرهنگی، استفاده از روش‌های نوین کنترل مرز‌ها، تشکیل سازمان‌های دفاعی مشترک بین کشور‌های اسلامی و جلوگیری از پیوستگی میدانی تکفیری‌ها.

کلیدواژگان: تکفیری‌ها، جغرافیای سیاسی، خاورمیانه، شمال افریقا، گروه‌های تروریستی.

تأملی بر مسئولیت بین‌المللی برای اعمال افراد و گروه‌های تکفیری

بهرام مستقیمی⁽¹⁾

در 29 دی 1392 (19 ژانویه 2014م.)، وزیر امور خارجه ایران اظهار داشت: شواهد محکمی وجود دارد که خط مشی‌های پشتیبانان تروریسم تکفیری را در خاورمیانه نشان می‌دهد. ایران، اسناد دقیقی را در­باره نقش خطرناک حامیان جنایت­های تکفیری‌ها در عراق، یمن، لبنان، سوریه و دیگر کشورها به ارکان بین‌المللی خواهد داد. رهبران گروه‌های افراطی- تکفیری با فریب عامه مردم، صحنه‌های فجیعی از کشتار و قتل عام آفریده‌اند. پرسشی که می‌توان در­ مورد جنایت­های گروه‌های تکفیری مطرح کرد این است که آیا مسئولیت، فقط متوجه مرتکبان، یعنی اعضا و رهبران گروه‌های تکفیری است یا دولت‌های محل ارتکاب جنایت­های تکفیری‌ها یا دولت‌های حامی را نیز می‌توان مسئول دانست؟ همچنین آیا مسئولیت فقط بر عهده مرتکبان و دولت‌های اشاره‌شده است یا برای جامعه بین‌المللی نیز می‌توان مسئولیت قائل شد؟ برای پاسخ به این پرسش ابتدا، نادرست بودن اعمال گروه‌های تکفیری مشخص می‌شود

و آنگاه بررسی می‌گردد که آیا اعمال این گروه‌ها، عمل رکن یا رکن واحد تابع دولت، مقام رسمی عملی، رکن عملی، جنبش شورشی یا شخص خصوصی است و اینکه در هر ­یک از این حالت­ها، مسئولیت متوجه چه شخص یا اشخاصی است. همچنین بررسی می‌شود که دولت‌ها و جامعه بین‌المللی چه مسئولیتی در ­قبال این جنایت­ها دارند.

کلیدواژگان: گروه تکفیری، جنایت، مسئولیت، دولت، رکن، رکن عملی، مقام رسمی عملی، جنبش شورشی، شخص خصوصی، جامعه بین‌المللی، مسئولیت حمایت.

ارائه مدل تحلیل جامع جریان تکفیری و راهبردهای مقابله با آن

حسینعلی رمضانی⁽¹⁾

مهدی جمشیدی⁽²⁾

سعید زمانی⁽³⁾

حمید خسروی⁽⁴⁾

عالم انباشته از پدیدههای مختلف است که همه آن‌ها دارای یک ویژگی مشترک هستند مبنی بر اینکه یک سیر وجود تا فنا را طی مینمایند. بررسی علل و عوامل به وجود آمدن، بقا، رشد و بلوغ و گسترش این پدیدهها تا رسیدن به مرحله فنا و نابودی فعالیتی است علمی، که توسط اندیشمندان عرصههای علوم مختلف صورت میپذیرد. سیر منطقی تبیین و توصیف در راستای رسیدن به یک قاعده کلی برای پیش‌بینی یک فرآیند علمی است. در عرصه علوم طبیعی و فیزیکال این امر چندان دشوار نبوده و لیکن در حوزه علوم انسانی به ویژه پدیدههای سیاسی- امنیتی این امر بسی دشوار مینماید. شناخت جامع و نظاممند و تبدیل پیچیدگی در یک پدیده و سیستمی کردن آن با سرلوحه قرار دادن شعار «فهم مسأله خود

نیمی از فرآیند حل مسأله است» در این نوع از پدیدهها لازم و ضروری است. گذر از وانمود به نمود و از نمود به بود و هست که همان قاعده نهفته در روابط پدیدارهاست نیز از جمله وظایف محققین علوم انسانی و اجتماعی است.

یکی از پدیدههای امنیتی که امروزه جهان اسلام و شاید نظام بینالملل را مورد تهدید قرار داده؛ قرائتها و برداشتهای انحرافی و البته افراطی از دین اسلام در جریانهای

نظری- عملی تکفیریها است. گذر از فضای تئوریک و ورود به عرصه اصول و ارزشها به نحوی که منجر به رفتارهای بیرحمانه و دور از هر نوع انسانیت ویژگی برجسته این جریان و کنشگران اصلی آن میباشد و شاید با وجود این پیچیدگی؛ ریشه­یابی آن برای علمای عرصه امنیت کمی دشوار باشد. با این اوصاف نگارندگان این جستار با رویکردی اجتهادی سعی در ترسیم مدلی کاربردی جهت تحلیل جامع این پدیده پرداخته و پس از شناخت طول و عرض و عمق آن به ارائه راهبردهایی کارآمد برای مقابله با آن با روش طوفان مغزی و یا خبرگی به روش دلفی اقدام خواهند نمود.

کلیدواژگان: مدل، تحلیل، تحلیل جامع، تبیین، جریان تکفیری، راهبرد.

تحلیلی بر علل پیدایش و گسترش تفکر تکفیری و راهکارهای برون رفت از آن

محمدرضا وحیدی‌نژاد⁽¹⁾

پدیده تکفیر افراطی یکی از بزرگ‌ترین تهدیدها علیه کیان امت و مذاهب اسلامی به شمار می آید. متاسفانه باید اذعان کرد این پدیده شوم رو به فزونی است و چنانچه کنترل و مهار نشود باید شاهد صدور خرابی ها و جنایات بیشتری بود. برای مهار جریان های تکفیری باید ابتدا عوامل بروز این جریانها را شناخت. جهل و نادانی، بدگمانی ، تندروی و تعصب جاهلی، حمایت و پشتیبانی استعمار از جمله عوامل بروز جزیان های تکفیری اند که باید به بررسی آنها پرداخت.

امکان سنجی تحقق همگرایی جهان اسلام در مواجهه با تهدید جریان تکفیری

محسن محمدی الموطی⁽¹⁾

مقاله حاضرضمن ظرفیت شناسی مقوله تهدید جریان تکفیری به عنوان تهدیدی با شدت بالا علیه منافع و مصالح جهان اسلام به امکان سنجی تحقق همگرایی در مواجهه با آن بر اساس نگاه سازه انگاری پرداخت و مدعی شد که می‌توان از منظر ایجاد یک فهم مشترک نسبت به مقوله جریان تکفیری و هنجارسازی در خصوص مقابله با تهدیدات ناشی از آن به فکر همگرا شدن هر چه بیشتر جهان اسلام بر محور آموزه‌های ناب اسلام و در یک کلام شکل گیری یک هویت مشترک درمواجهه با تکفیری‌ها بود و بدین ترتیب حتی تهدید جریان تکفیری را به فرصتی برای شکل دهی به یک هویت مشترک اسلامی وهمگرایی جهان اسلام تبدیل نمود. دلیل اصلی و پشتیبان این مدعا این است که جریان تکفیری، جریانی است که نه با مبانی اعتقادی شیعه سرسازش دارد و نه مبانی اعتقادی اهل سنت را بر می‌تابد، لذا موفقیت احتمالی در ایجاد فهمی مشترک از مقوله مقابله باجریان

تکفیری، به دلیل آنکه مستلزم واکاوی و بازخوانی آموزه‌ها و مبانی اعتقادی مشترک اسلام میان شیعه و اهل سنت می باشد، خود می‌تواند بستر ساز شکل گیری هویت اسلامی مشترک گردد. بدیهی است که برخلاف رویکردهای خرد گرا درروابط بین‌الملل که اتحاد دولت‌ها را براساس منافع مادی و یا واکنش به تهدید‌های خاص از منظر هزینه فایده می‌دانند به گونه‌ای که پس از

رفع عامل تهدید یا منتفی شدن منفعت، آن اتحاد از میان می‌رود، نگاه سازه انگاری به‌دلیل آنکه از منظر فهم و هویت مشترک به فرایند همگرایی کشورها توجه دارد، رویکردی پایدار و بلند مدت را مد نظر داشته به‌گونه‌ای که می‌توان انتظار داشت، حتی پس از رفع عوامل ناامنی ناشی از تهدید جریان تکفیری، این همگرایی به سایر حوزه‌ها تسری یافته وتداوم یابد.

کلیدواژگان: جریان تکفیری، سلفی‌گری، وهابیت، همگرایی جهان اسلام، وحدت جهان اسلام، سازه انگاری.