روح جاری طبیعت آب

مشخصات کتاب

روح جاری طبیعت (آب)

کد: 773

نویسنده: حسین بافکار

ناشر و تهیه کننده: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

لیتوگرافی: سروش مهر

چاپ و صحافی: نگارش

نوبت چاپ: اول / 1383

شمارگان: 1500

بها: 700 تومان

حق چاپ برای ناشر محفوظ است

نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پست الکترونیکی: Email: IRC@IRIB.COM

تلفن: 2935803 و 2910602  نمابر: 2933892

شابک:  0-08-8606-964ISBN: 964-8606-08-0 

اشاره

دیباچه

«و نَزَّلنا مِنَ السَّماء ماءً مُبارکا؛ و از آسمان آبی پربرکت فرو فرستادیم.» (ق: 9)

آب، هدیه مبارک الهی و سبب پیدایش حیات است. آب رنگ زندگی است و  بدون آب کشتی زندگی به گِل می‌نشیند.

آب آیینه زلال خداست که طراوت و تازگی طبیعت را به ارمغان می‌آورد. آب  زمزم پاکی‌ها و چشمه نور خداست که هر صبحگاهان بدان وضو می‌سازیم و  نوای توحید را با چهره‌ای باز زمزمه می‌کنیم. درباره آب همین بس که آب مایه  حیات است و «تَبارَکَ اللّهُ أحسَنُ الخالقین».

با توجه به نقش حیاتی آب و اهمیت آن در توسعه و سازندگی کشور و نیز  وضعیت اسفبار بهره‌برداری از منابع آب، لزوم بازنگری و تغییر در شیوه‌های  مصرف و حفاظت در منابع کشور در برابر هرگونه آلودگی امری ضروری است.  از این‌رو، باید زنگ بیدارباش به صدا درآورید تا همگان از پندارهای بی‌اساس  بیدار باشند؛ زیرا بر خلاف گذشته، امروزه به دلیل جمعیت زیاد انسان‌ها و  آلودگی‌های صنعتی و...، منابع آب شیرین محدود شده است و استفاده بی‌رویه از  آب و آلوده‌سازی‌های خانگی و صنعتی روزافزون می‌تواند آینده بشر را با  بحران جدی روبه‌رو کند. در این عرصه، وظیفه فرهنگ‌سازان،  برنامه‌سازان و مدیران کشور است که مردم را در استفاده بهینه از این عطیه  الهی آشنا کنند.

  شایسته است برنامه‌سازان محترم صدا و سیما نیز موضوع آب را در 

اولویت‌های برنامه‌سازی‌های خود قرار دهند و با شیوه‌های نوین مردم را نسبت  به ارزش حیاتی آب آگاه کنند.

به یقین با تداوم و استمرار برنامه‌سازی درباره آب و چالش‌های پیش رو،  باورهای مردم در این‌باره تقویت خواهد شد. از این‌رو، تهیه برنامه در این زمینه  نباید به روز جهانی آب و هفته صرفه‌جویی خلاصه شود. پژوهش حاضر تلاشی  است که با استفاده از فرهنگ پربار اسلامی به انجام رسیده و گامی است در  راستای گسترش فرهنگ صحیح بهره‌وری از آب که پژوهشگر ارجمند، جناب  آقای حسین بافکار آن را نگاشته است. امید است تهیه‌کنندگان و برنامه‌سازان  محترم با استفاده از این اثر، خدمات ارزنده‌تری به جامعه اسلامی تقدیم کنند.

انّه ولیّ التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

به نام یکتایی که آب را آیینه تمام نمای آفرینش قرار داد.

هرچند حرکت‌های نمادینی چون روز جهانی آب (دوم فروردین) و هفته  صرفه‌جویی آب (اول تیرماه) در آغاز سال جدید و اول تابستان هر سال، توجه  همگان را به اهمیت و ارزش این منبع زندگی‌آفرین معطوف می‌کند و ضرورت  اتخاذ راه‌کارهای مناسب صرفه‌جویی، شیوه‌های درست مصرف و رعایت دقیق  اصول بهداشتی در بهره‌برداری از آب را یادآوری می‌کند، واقعیت این است که با  وضعیت کنونی، باید همه روزها و هفته‌ها، روز و هفته آب باشد؛ زیرا در  دهه‌های اخیر به دلیل وفور و ارزانی، بدون توجه به سرنوشت آیندگان، از آب  بی‌رحمانه و بی‌محابا بهره‌برداری می‌شود و آب کمیت و کیفیت طبیعی خود را از  دست داده است و آلاینده‌ها هر روز بیش از گذشته، روح زلالِ این جاری طبیعت  را می‌آلایند. با کمال تأسف، توصیه‌های مشفقانه و راه‌گشا کمتر

کارساز بوده و  انتظارات را برآورده نمی‌کند. بی‌گمان ادامه این روند، نگرانی‌ها را بیش از پیش  درباره بحران آب شدّت خواهد بخشید. این در حالی‌است که مکتب نجات‌بخش  اسلام در آموزه‌های آسمانی خود با ژرف‌نگری کامل، آب را مایعی مبارک⁽¹⁾که    نبض⁽²⁾زندگی در آن می‌تپد معرفی می‌کند و صریح‌ترین دستورها را در  بهره‌برداری معقول و منطقی از آن یادآور شده است. جالب این‌که، نیاکان  قدرشناس ما با پندپذیری از این آموزه‌ها، آب را پاس داشته و بهترین شیوه‌های  بهره‌برداری از آن را در تاریخ ثبت کرده‌اند و حتّی از آب نذر و نذوراتی داشته‌اند  که جای بسی تأمل است. در راستای ارزش‌گذاری و بهره‌برداری بهینه از این  عطیه الهی، در این نوشتار کوشیده‌ایم جایگاه و ارزش واقعی آب به عنوان یک  عنصر ارزشمند از منظر قرآن و سنّت ـ دو گنجینه لایزال الهی ـ تبیین گردد و  موانع فراروی و راه‌کارهای مناسب تا حد امکان ارایه شود.

امید است به همّت فرهنگ‌سازان محترم، بار دیگر سنت پسندیده  ارزش‌گذاری واقعی به آب در جامعه اسلامی احیا و زمینه مصرف معتدل و  معقول فراهم آید. انشاءاللّه.

فصل اول: کلیات

مفهوم آب

آب در «لغت»⁽¹⁾به معنای رواج و رونق، عزّت و آبرو، لطافت و قدر، قیمت و  فیض، عطا و رحمت، دولت و منزلت، قاعده و روش و قانون به کار رفته است و  در تعریف آن گفته‌اند: «مایعی است شفاف، بی‌مزّه و بی‌بو که حیوان از آن آشامد و  نبات بدان تازگی وتری گیرد».⁽²⁾حالت ناب آن را به سختی می‌توان در طبیعت  یافت، ولی اشکال جامد، مایع و بخار آن به وفور یافت می‌شود. آب در گستره‌ای به  وسعت «71 درصد»⁽³⁾از سطح زمین، به‌طور ناموزون گسترده شده است. آب در جایی  چنان است که فراوانی آن مشکل می‌آفریند و در نقطه‌ای دیگر به اندازه‌ای کمیاب است  که هر قطره آن ارزش فراوانی دارد و مردم به دشواری از آن بهره می‌گیرند. افزون بر نقش  حیاتی آب در طبیعت، در پیشرفت هر منطقه نیز نقشی مهم و زیربنایی دارد.

پیشینه آب و حیات

داستان تاریخ آب بر روی زمین بسیار کهن است. حتّی کهن‌تر از داستان پیدایش  انسان. وجود آب به ادواری می‌رسد که در زمین از علایم حیات اثری نبود و  میلیون‌ها سال زندگی به عمق دریاها و اقیانوس‌ها محدود بود. انسان پس از  هستی یافتن بر روی زمین، نخست به مناطقی توجه کرد که به آب فراوان  دسترسی داشت. به گونه‌ای که اولین سکونتگاه‌های انسانی (روستاها، شهرها) و  تمدن‌ها در کنار چشمه‌ها، رودها و دریاها پدید آمدند و حتی شکل استقرار آن‌ها  بر اساس مسیر حرکت آب بود. با افزایش جمعیت، آب در زندگی بشر اهمیتی ویژه  یافت؛ به گونه‌ای که دیگر تنها یک نوشیدنی نبود و تعیین کننده نوع معیشت، درجه  رفاه و آسایش زندگی مردم شد. از این رو، جدال پایان ناپذیری با طبیعت برای مهار  آب‌های خروشان و پیش‌گیری از حوادث و رخدادهای پیش‌بینی نشده آن آغاز شد.

اسلام، با ظهور شکوهمند خود، برای آب ارزشی ویژه قایل شد و آن را  «سرمایه‌ای عمومی»⁽¹⁾در سطح جامعه مطرح کرد و همگان را به «بهره‌برداری  صحیح»⁽²⁾از آب ملزم نمود.

اسلام برای خادمان آب «اَجر و پاداش»⁽³⁾قایل شد و با تقسیم کاربری آب

«برای  فروش، زراعت، دام و بهداشت»⁽¹⁾بر ارزش آب نزد همگان افزود. در واقع این  دوره، دوره ارزش‌گذاری بیش‌تر به این عطیه الهی است و خوش‌بختانه این  ارزش‌گذاری‌ها به آب، در ایران تاریخچه‌ای طولانی دارد. واقعیت این است که  نیاکان ما ارزش و اهمیت آب را از گذشته‌های دور درک کرده و بهره‌برداری  درستی از آب داشته‌اند. به گونه‌ای که هرودت ـ مورخ یونانی سده پنجم پیش از  میلاد ـ در این‌باره می‌نویسد:

  ایرانیان رود را آلوده نمی‌کنند. و در آب تفو نمی‌اندازند. در آن دست  نمی‌شویند و متحمل هم نمی‌شوند که دیگری آن را به کثافاتی آلوده کند.  احترامات بسیاری به آب منظور می‌دارند.⁽²⁾

و همین‌طور استرابون ـ جغرافی‌دان یونانی ـ می‌نویسد:

ایرانیان در آب جاری استحمام نمی‌کنند، در آن لاشه و مردار نمی‌اندازند.  عموما آن‌چه ناپاک است، در آن نمی‌ریزند. وقتی که ایرانیان می‌خواهند نذر  و فدیه بفرستند، به کنار دریاچه یا جویبار یا چشمه می‌روند، در کنار آن  خندقی حفر نموده، قربانی می‌کنند. به خصوص احتیاط می‌کنند که آب را به  خون نیالایند.⁽³⁾

نیاکان قدرشناس ما افزون بر درک صحیح از آب و اهمیت آن، فناوری  مناسب برای دستیابی به منابع آب و توزیع آن را نیز به دست آوردند. وجود ده‌ها  آب بند، کانال‌های انتقال آب، آب‌انبار و قنات و دیگر بناهای ارزشمند که برخی  از آنان هنوز هم به فعالیت خود ادامه می‌دهند، گویای صدق مطلب

است. با طلوع  اسلام، ایرانیان، فناوری بهره‌برداری از آب را در خدمت اسلام و مسلمانان قرار  دادند. چنان‌که می‌نویسند:

«پس از طلوع اسلام، اقداماتی در جهت حفر قنات برای مهیا کردن آب  آشامیدنی شهر مکه، مقدس‌ترین شهر اسلامی توسط مقنی‌های ایرانی آغاز شد و  بقایای خاندان برمکیان که از ظلم و جور عباسیان به شمال آفریقا پناهنده شده  بودند، فن حفر قنات را در آنجا گسترش دادند و مسلمانان در زمان امویان، این  فن را به اروپا (اسپانیا) منتقل نمودند».⁽¹⁾

  ولی متأسفانه با گسترش صنعت و رواج شهرنشینی، به ویژه آپارتمان  نشینی در دهه‌های اخیر، این تجربه‌ها و دست‌آوردهای ارزشمند و  همین‌طور ارزش‌های آب دچار دگرگونی و تحول شده است. به گونه‌ای که  آب نه تنها کمیت و کیفیت طبیعی خود را از دست داده و بهره‌برداری از آن تا  حدود زیادی از مسیر اصلی منحرف شده، عاملی برای بروز بحران نیز شده  است. شایسته است، با ارزش‌گذاری به آن در کنار بهره‌گیری از فناوری  مدرن برای بهره‌برداری بهتر، به دستاوردهای گذشتگان نیز بی‌توجه  نباشیم.

ضرورت بحث

اشاره

آن‌چه امروزه ما را ملزم می‌کند که به آب نگاه فوق ارزشی داشته باشیم، این است  که زیستگاهمان هر روز، بیش از گذشته در معرض خطر کم آبی قرار گرفته است  و بسیاری از هم‌نوعانمان در اثر کم آبی با مصرف آب‌های

غیر بهداشتی، هر ساله  تلف می‌شوند؛ زیرا منابع آب به ویژه رودخانه‌ها، این رگ‌های حیاتی زمین که  زمانی مظهر پاکیزگی و لطافت و عامل رهایی انسان از هرگونه زشتی و پلیدی  بود، امروزه با عملکرد ناسنجیده ما انسان‌ها پاکی خود را از دست داده‌اند و به  فاضلابی غیر قابل تحمّل تبدیل شده و سلامت جامعه را به خطر انداخته‌اند.  متأسفانه، این سرنوشت همه آب‌های سطحی و حتّی آب‌های زیرزمینی است.  این مسئله (کم آبی و آلودگی) با گذشت زمان نه تنها حل نمی‌شود، بلکه هر روز  پیچیده‌تر می‌شود و آن‌چه به پیچیدگی آن می‌افزاید، چهار عامل اساسی  زیر است.

1. محدودیت منابع آب شیرین

با وجود آن‌که بخش اعظم سطح کره زمین را آب فرا گرفته، همه این آب‌ها قابل استفاده  نیستند؛ یعنی از آن نمی‌توان برای مصارفی هم‌چون شرب، کشاورزی و صنعت به طور  مستقیم بهره گرفت. تنها بخش کوچکی از این حجم عظیم آب، شیرین و قابل استفاده  جانداران زمین است. جدول شماره 1 به خوبی روشنگر این مطلب است.

جدول⁽¹⁾شماره 1 : برآورد مقدار آب کره زمین

بخش‌های‌آب‌کره

وسعت میلیون کیلومتر مربع

حجم کیلو متر مربع

درصد نسبت به حجم کل آب کره

درصد نسبت به آب شیرین

اقیانوس ها

3/361

000/000/338/1

5/96

آب زیرزمینی

شیرین

8/134

000/530/10

76/0

1/30

شور

8/134

000/870/12

93/0

رطوبت خاک

0/82

500/16

0012/0

05/0

یخ های قطبی

0/16

500/023/24

7/1

6/68

بقیه یخ و برف های زمین

3/0

000/340

025/0

0/1

دریاچه ها

شیرن

2/1

000/91

007/0

26/0

شور

8/0

400/85

006/0

باتلاق ها

7/2

470/11

0008/0

03/0

رودخانه ها

8/148

120/2

0002/0

006/0

آب زیست شناختی

0/510

120/1

0001/0

003/0

آب موجود

در اتمسفر

0/510

900/12

001/0

04/0

مجموع کل آبها

0/510

610/984/385/1

100

مجموع آب های شیرین

8/148

210/029/35

5/2

100

 با توجه به جدول، از مجموع آب‌های کره‌زمین 5/96 درصد در اقیانوس‌ها  انباشته شده که به طور مستقیم قابل بهره‌برداری نیستند و نزدیک به یک درصد به  اشکال مختلف، در اتمسفر، بافت گیاهان و جانداران و غیره یافت می‌شود و تنها  5/2 درصد از آب‌ها شیرین است که 70 درصد آن‌ها به صورت یخچال‌ها و  یخ‌های قطبی است. مقدار باقی مانده آب شیرین بیش‌تر در اعماق 600 متری  زمین و سطح آن قرار دارد که انسان با حفر چاه و قنات یا از طریق

چشمه و  رودخانه از آن استفاده می‌کند.

بنابراین، حجم آب شیرینی که به طور پیوسته می‌تواند در دسترس انسان قرار  گیرد، بسیار محدود است و آن آبی است که از طریق بارش به سطح خشکی‌های  زمین می‌رسد و بیش‌تر از طریق رودخانه‌ها و به مقدار کم‌تری از زیر زمین به  سمت دریاها جریان می‌یابد یا در دریاچه‌ها ذخیره می‌شود. باید افزود که این  محدودیت آب در ایران، چندین برابر محدودیت جهانی است؛ زیرا «ایران  سرزمینی با شرایط اقلیمی خشک و نیمه خشک و اساسا کم آب است. مساحت  کلی ایران 1/1 درصد مساحت خشکی‌های زمین است، حال آن‌که سهم ایران از  آب شیرین و در دسترس نسبت به کل آب شیرین قابل استفاده کره زمین کم‌تر از  0002/0 درصد است و این بیانگر درجه خشکی اقلیم ایران است».⁽¹⁾که لازم است  بیش‌تر به آن توجه شود.

2. افزایش جمعیت

موضوع دیگری که بر محدودیت منابع آب دامن می‌زند، افزایش روز افزون  جمعیت جهان است که انفجار جمعیت نامیده می‌شود هرچند با گذشت زمان،  توانایی انسان برای بهره‌برداری از آب‌های موجود بیش‌تر می‌شود، با افزایش  جمعیت، میزان سرانه آب در دسترس انسان کاهش می‌یابد؛ در حالی که حجم آب  شیرین در زمین تغییر اساسی نمی‌کند. چنان که «میانگین سرانه آب در سال 1850  میلادی حدود 300/33 متر مکعب در سال بود که در حال حاضر، این میانگین با  افزایش جمعیت به 8500 متر مکعب در

سال کاهش یافته است».⁽¹⁾این در حالی  است که به علّت بهبود معیارهای زندگی، در همین مدّت مصرف سرانه آب و  تقاضا همواره رو به افزایش بوده است.

«این شاخص در ایران در سال 1335 ه . ش که جمعیت کشور حدود 19  میلیون نفر بود، برای هر نفر 7100 متر مکعب بود. در حالی که در سال 1375 که  جمعیت کشور به 60 میلیون نفر رسید، این رقم به 2200 متر مکعب کاهش یافت.  با روند افزایش جمعیت، پیش‌بینی می‌شود که در 30 سال آینده، این شاخص به  810 متر مکعب برای هر نفر در سال کاهش یابد».⁽²⁾

بدین‌سان بر اثر افزایش جمعیت کشور، سرانه آب در سال 1375 بیش از سه  برابر کاهش نشان می‌دهد. این بدان معناست که نسل‌های آینده مجبورند با همان  مقدار ثابت منابع آب، نیازهای روز افزون جمعیت افزایش یافته را تأمین کنند.

3. آلودگی آب

مشکلات و مسایل آب در جهان، تنها محدودیت منابع و افزایش جمعیت نیست،  بلکه انسان‌ها با استفاده نادرست خود، موجب تغییر در کمیت و کیفیت آب  می‌شوند که آلودگی آب نامیده می‌شود. آلودگی آب تغییرات فیزیکی، شیمیایی،  زیستی و میکروبی آب است که در نتیجه فعالیت‌های انسانی، توسعه فعالیت‌های  صنعتی و کشاورزی و بزرگ شدن شهرها به وجود

می‌آید و منابع آب سطحی و  زیر زمینی را در معرض آلودگی‌های مختلف قرار می‌دهد. فاضلاب‌های خانگی،  پساب‌های صنعتی، کودهای شیمیایی، سموم آفت کش، فضولات دام‌ها و... هر  یک به نوعی موجب تغییر در کمیت و کیفیت آب می‌شوند. آب از یک طرف به  باغ‌ها، مزارع، کارخانه‌ها و شهرها وارد و از طرف دیگر خارج می‌شود؛ در حالی  که کیفیت اولیه را ندارد و موادی به آن افزوده شده است. این مواد که آب را آلوده  کرده‌اند، به همراه آن در طبیعت به گردش در می‌آیند و برای انسان، جانوران و  گیاهان، زیان‌های جبران‌ناپذیری به بار می‌آورند. یا به زیر زمین نفوذ می‌کنند و با  آلوده کردن منابع آب و پایین آوردن کیفیت آن‌ها، در واقع بر کمیت آب‌ها نیز اثر  می‌گذارند. باید یادآور شویم که متأسفانه این گونه آلودگی‌ها در کشورمان ایران  نیز رو به فزونی است. چنان که به گفته کارشناسان «در بعضی از نقاط، به مرحله‌ای  رسیده که حتّی با تکنولوژی‌های پیشرفته رفع آلودگی از آب‌ها نیز نمی‌توان به  مقابله با آن برخاست».⁽¹⁾

این در حالی است که اسلام هر گونه آلوده سازی آب را نهی کرده است.  امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

لا تُفسِدْ عَلَی القومِ ماءَهم

آب مورد نیاز مردم را آلوده نکن⁽²⁾

همین‌طور امام علی علیه‌السلام در روایتی دیگر می‌فرماید:

کسی از شما آب را آلوده نکند و هر که چنین کرد و آسیب دید، نباید جز  خود را

سرزنش کند؛ زیرا آب اهلی دارد.⁽¹⁾

  این موجودات که در روایت به آن اشاره شده است، می‌تواند همان  باکتری‌های مفید موجود در آب باشند که برای ادامه حیات گیاهان و جانوران  مفیدند. و انسان با آلوده کردن آب، نه تنها این موجودات مفید و ارزشمند را از  میان می‌برد، بلکه از کمیت آب سالم و مفید برای بدن خود می‌کاهد و در نهایت،  سلامتی خود را به خطر می‌اندازد.

4. هزینه های کلان تهیه آب سالم

افزون بر محدودیت آب‌های شیرین، افزایش جمعیت و آلودگی آب، امروزه  تأمین آب کافی با کیفیت مناسب برای شرب، صنایع دارویی، مصارف بهداشتی،  آبیاری برای کشاورزی و کاربری‌های دیگر، نیازمند تهیه و تدوین طرح‌های  جدید آب و انجام عملیاتی هم‌چون کشف، جمع‌آوری آب‌های سطحی، تصفیه  آب، انتقال و مراقبت است که نیازمند تخصص، هزینه و زمان زیادی است. به  گونه‌ای که گاه، هزینه‌های کلان و کمبود منابع مالی، اجرای این طرح‌ها را با  مشکل و تأخیر مواجه می‌کند. متأسفانه با وجود صرف چنین هزینه‌های گزافی،  بیش‌تر این کالای گران‌بها به هدر می‌رود و اسراف می‌شود. برای نمونه، در بخش  مصارف شهری و خانگی بیش‌تر این آب‌ها در سرویس‌ها و فضاهای سبز منازل  مصرف شده، یا از طریق شست‌وشوی ساختمان و اتومبیل به فاضلاب تبدیل  می‌شوند. جدول شماره 2 گویای این مطلب است.

  جدول⁽¹⁾شماره 2: میزان مصرف آب خانگی برای موارد مختلف در هر 24  ساعت (برای هر نفر)

ردیف

نوع مصرف

حداقل (لیتر)

حداکثر (لیتر)

1

پخت و پز

7

15

2

استحمام

25

50

3

لباس‌شویی

10

20

4

ظرف‌شویی

5

51

5

دست‌شویی و توالت

20

30

6

شست‌وشوی‌خانه، آبیاری‌باغچه

3

10

7

کولر و تهویه

2

5

8

اتلاف در توزیع آب

3

5

75

150

با توجه به جدول بالا، از میزان مصرف آب خانگی در هر 24 ساعت (نزدیک  به 65 تا 130 لیتر) تنها برای مصارف بهداشتی و شست‌وشو استفاده می‌شود. و  این در شرایطی است که آموزه‌های آسمانی اسلام، مردم را از هرگونه اسراف و  حیف و میل در آب باز داشته است. چنان که امام صادق علیه‌السلام دور ریختن حداقل  آب را اسراف می‌داند و می‌فرماید:

کم‌ترین حد اسراف، ریختن باقی‌مانده آبِ در ظرف است.⁽²⁾

  بنابراین، با درک این واقعیت‌ها، اکنون نقش مدیریت کارآمد، در حفظ این  منبع حیاتی روز به روز آشکارتر می‌شود و نیاز به سیاست‌گذاری در ارتباط با  تأمین آب، کنترل آلودگی و توزیع درست آن بیش از گذشته احساس می‌شود.  بی‌گمان در این ارتباط، بازگو کردن مسایل جامع آب (اهمیت، صرفه‌جویی و  بهداشت) از دیدگاه اسلام، در قالب طرح‌ها و برنامه‌های جذّاب رسانه‌ای  می‌تواند راه را برای سیاست‌گذاران صنعت آب هموارتر کند.

فصل دوم: اهمیت آب در قرآن و سنّت

الف) جایگاه آب در اسلام

اشاره

آب، این آیینه آثار سبز خدا در گستره زمین، در قرآن جایگاه رفیعی را به خود  اختصاص داده است. به گونه‌ای که ⁽¹⁾بار با عنوان‌ها و موضوع‌های مختلف  تکرار شده است. و در منابع روایی معصومین علیهم‌السلام نیز ده‌ها روایت ارزنده درباره  آب نقل شده است. این حجم زیاد آیات و روایات، گویای اهمیّت آب است که  باید در راه اطاعت و بندگی خداوند به کار رود. در ادامه، مهم‌ترین آن‌ها را بیان  می‌کنیم.

1. آب؛ نعمتی الهی

آب به دلیل نقش‌های ارزشمندی که در حیات انسان و موجودات زنده دارد،  نعمتی الهی و پر برکت است؛ چنان که خداوند به برکات آن اشاره می‌کند.

و نَزَّلْنا من السَّمآءِ مآءً مُبارَکا؛ و از آسمان آبی پر برکت فرود آوردیم. (ق: 9)

خداوند در این آیه و امثال این آیه⁽²⁾افزون بر مبارک بودن آب به فواید⁽³⁾ مستقیم و غیر مستقیم آن نیز اشاره می‌کند.

  و اَنزَلْنا مِنَ السّمآءِ مآءً طَهورا. لِنُحْیِیَ بَه بَلْدَةً مَیْتا و نُسْقِیَهُ ممّا خَلَقْنا اَنعاما وَ  اَناسِیَّ

کثیرا. (فرقان: 48 و 49)

و از آسمان آبی پاک فرود آوردیم تا سرزمینی پژمرده را زنده گردانیم و آن  را به آن‌چه خلق کرده‌ایم ـ از دام‌ها و انسان‌های بسیار ـ بنوشانیم.

در واقع، خداوند با اشاره به نزول آب پاک از آسمان و احیای سرزمین‌های  خشک، فراهم آوردن آب مورد نیاز دام‌ها و انسان‌ها را یادآور می‌شود و در برخی  از آیات به طور صریح و غیر صریح از بندگانش می‌خواهد شکر این نعمت بزرگ  را به جای آورند. چنان‌که در آیه 12 فاطر از دو دریا با آب‌های شور و شیرین و  منافع آن دو یاد کرده و غرض از یادآوری آن را شکرگزاری مردم دانسته است.

به حق، وجود آب در چرخه حیات و سخاوت و روانی‌اش در بستر طبیعت، شایسته  قدرشناسی و شکرگزاری است. ولی متأسفانه امروزه بسیاری از جوامع، قدر این نعمت  ارزشمند را نمی‌دانند و با بهره‌برداری‌های ناصحیح، حرمتش را حفظ نمی‌کنند.

2. منشأ حیات

قرآن کریم، آغاز آفرینش انسان را از آب دانسته است:

وَ هُوَالَّذی خَلَق مِنَ الْماءٍ بَشَرا (فرقان: 54)

و اوست کسی که از آب بشری آفرید.

در آیه‌ای دیگر نه تنها انسان، که مبدأ آفرینش هر جنبنده‌ای را آب معرفی کرده است:

وَ اللّه ُ خَلَقَ کُلَّ دآبَّةٍ مِنْ مآءٍ (نور: 45)

و خداست که هر جنبده‌ای را [نخست] از آب آفرید.

و در آیه زیر به صورت کلی‌تر، مبدأ آفرینش هر موجود زنده‌ای را آب می‌داند:

وَ جَعَلْنا مِنَ الْمآءِ کُلَّ شَیٍ ء حَّیٍ (انبیاء: 30)

و هر چیز زنده‌ای را از آب پدید آوردیم.

  بر اساس این آیات نورانی، آب نخستین بستر حیات برای موجودات زنده  مانند انسان، حیوان و گیاه است. آب نه تنها مایه آفرینش همه موجودات مادی، که  عامل اساسی برای ادامه حیات آن‌ها نیز هست؛ به گونه‌ای که امام صادق  علیه‌السلام آن را  قوام زندگی می‌داند و می‌فرماید: «زمین را قوامی نیست؛ جز به آب».⁽¹⁾

در حقیقت، قوام و بقای زندگی، مرهون آب است؛ زیرا آب مهم‌ترین عنصر  تشکیل‌دهنده یک موجود زنده است و در همه فعل و انفعالات درون آن نقش  اساسی دارد. برای نمونه، بدن انسان به اسفنجی می‌ماند که آب، آن را فراگرفته  است که میزان این آب در یک انسان بالغ «58 تا 68 درصد بدن اوست که اگر به  میزان 10 درصد از آن کاسته شود، پی‌آمدهای ناگواری برای او به بار خواهد آورد  و اگر به 20 درصد برسد، ممکن است سبب مرگ او شود».⁽²⁾

جالب این‌که، یافته‌های علمی، امروزه منشأ حیات بودن آب را اثبات می‌کند.  بر اساس این یافته‌ها «اصل حیات، ریشه در آب دارد و نخستین موجود یا  موجودات زنده به صورت حیوان بسیط تک سلولی از آب و دریا پدید آمده‌اند».⁽³⁾ این موضوع می‌تواند دست‌آوردی بزرگ برای علم باشد. علامه طباطبایی آن را  «معجزه جاوید قرآن» می‌داند و می‌فرماید:

مسئله ارتباط حیات با آب که امروزه در دیگر بررسی‌های علمی جدید  روشن شده، معجزه ماندنی قرآن کریم است.⁽¹⁾

افزون بر نقش حیاتی آب بر موجودات زنده، امروزه آب نقش اساسی در  بخش‌های مختلف اقتصاد، کشاورزی و تجارت و حمل و نقل دارد که در ادامه  آن‌ها را بررسی خواهیم کرد.

3. آیه الهی

آب در عرصه هستی شگفتی‌آفرین است. بخشی از آن را قرآن بدین‌گونه بیان می‌فرماید:

هُوَ الَّذی اَنْزَلَ مِنَ السَّمآءِ مآءً لَکُم مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فیهِ تُسیمُونَ . یُنْبِتُ  لَکُمْ بِهِ الزَّرعَ و الزَّیْتوُنَ وَ النَّخیلَ و الاَعنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ اِنَّ فی ذلِکَ لایةً  لِقَوْمٍ یَتَفکَّرونَ. (نحل: 10 و 11)

اوست کسی که از آسمان آبی فرود آورد که [آب] آشامیدنی شما از آن  است و روییدنی[هایی ]که [رمه‌های خود را ]در آن می‌چرانید [نیز] از آن  است. و به وسیله آن، کشت و زیتون و درختان خرما و انگور و از هر گونه  محصولات [دیگر ]برای شما می‌رویاند. قطعا در این‌ها برای مردمی که  اندیشه می‌کنند، نشانه‌ای است.⁽²⁾

در این آیه و آیات مشابه،⁽³⁾نزول آب از آسمان و در پی آن احیای زمین، رویش  گیاهان و درختان مختلف با انواع گوناگون میوه‌ها که درک آن برای همه افراد بشر  محسوس است، از آیات الهی دانسته شده است. این در حالی است که همه  موجودات عالَم نیز، از آیات الهی هستند که نشان از آفریننده آن دارد. در حقیقت،  خداوند در این آیات، خردمندان را به تفکر و اندیشه درباره

پدیده شگفت آب و  خواص آن در احیای زمین فرا می‌خواند. به راستی چگونه این پدیده شگفت، با  ترکیب ساده‌اش می‌تواند نقش‌های متفاوتی را ایفا کند و به شکل‌های مختلف  روی زمین جاری شود و دوام یابد.

4. مظهر قدرت الهی

خداوند، در آیاتی⁽¹⁾به توان‌مندی خود در نزول آب باران و به وجود آوردن  پدیده‌ها اشاره می‌کند از جمله می‌فرماید:

  أَنّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا. ثُمَّ شَقَقْنَا اْلأَرْضَ شَقًّا. فَأَنْبَتْنا فیها حَبًّا .

وَ عِنَبًا وَ قَضْبًا. وَ زَیْتُونًا وَ نَخْلاً. وَ حَدائِقَ غُلْبًا. وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا. مَتاعًا لَکُمْ وَ  لأَنْعامِکُمْ (عبس: 25 ـ 32)

ما آب را به صورت بارشی فرو ریختیم. آن‌گاه زمین را با شکافتنی [لازم]  شکافتیم. پس در آن دانه رویانیدیم. و انگوری سبز. و زیتون و درختان خرما.  و باغ‌های انبوه. و میوه و چراگاه. [تا وسیله ]استفاده شما و دام‌هایتان باشد.

در این آیه، خداوند توجه می‌دهد که این ما هستیم که آب را فرو فرستادیم؛  این ما هستیم که شکافتیم و این ما هستیم که رویاندیم. یعنی گام به گام موجودیت  پدیده‌ها را به قدرت لایزال الهی ارتباط می‌دهد و آن را بارها یادآور می‌شود. در  آیه‌ای دیگر می‌فرماید:

وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنّاهُ فِی اْلأَرْضِ وَ إِنّا عَلی ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ  (مؤمنون: 18)

و از آسمان آبی به اندازه [معین] فرود آوردیم و آن را در سرزمین جای  دادیم و ما برای از بین بردن آن مسلما تواناییم.

این آیه مبارکه نیز قدرت خدا را به هنگام نزول باران و حکمت او را در

کمیت  نزول آن و چگونگی ذخیره کردن نشان می‌دهد؛ به گونه‌ای که نه آن اندازه زیاد  نازل کرده تا زمین‌ها را غرقابی کند که امکان زندگی نباشد و نه آن‌قدر کم، که تشنه  کامان در روی زمین، گیاهان و جانداران دیگر از آن سیراب نگردند. و از همه  مهم‌تر کیفیت پوسته زمین را به گونه‌ای آفریده که بخش زیادی از آب‌ها با گذشتن  از لایه‌های نفوذپذیر رویین به لایه‌های نفوذناپذیر زیرین رسیده و در آن‌جا  ذخیره می‌گردند؛ سپس از طریق چشمه‌ها، قنات‌ها و چاه‌ها مورد استفاده انسان  قرار می‌گیرند.

  بخش دیگری از این آب‌ها نیز همه ساله به صورت برف و یخ در مناطق  مرتفع و سرد ذخیره می‌شوند تا روزی که فرمان نزول به آن‌ها داده شود و بر اثر  دگرگونی‌های جوّی به سوی دشت و هامون سرازیر شده و تشنه کامان را سیراب کنند.⁽¹⁾

بی‌گمان، اگر تمام قشر زمین نفوذپذیر بود، دیگر آبی بر روی زمین جریان  نداشت و یا اگر همه پوسته زمین سخت و نفوذناپذیر بود، آب‌های باران بر زمین  می‌ماند و آلوده و متعفن می‌شد و یا به سوی دریاها و اقیانوس‌ها جریان می‌یافت  و آلوده به شوری و نمک می‌شد و قابل استفاده نبود. در این صورت آبی که مایه  حیات به شمار می‌آید، عاملی برای نابودی آن می‌شد. این نشان از خداوندی دارد  که قدرت را با رحمت و محبت در آمیخته است.

5. وسیله آزمایش الهی

خداوند، انسان‌ها را با نعمت‌های گوناگون خود می‌آزماید. یکی از این نعمت‌ها  آب است.

وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّریقَةِ َلأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقًا. لِنَفْتِنَهُمْ فیهِ (جن: 16 و 17)

اگر [مردم ]در راه راست پایداری ورزند؛ قطعا آب گوارایی به ایشان نوشانیم  تا در این باره آنان را بیازماییم.

در این آیه، خداوند فراهم‌آوردن آب فراوان را زمینه‌ای برای آزمایش مردم  قرار داده است تا روشن کند آیا پس از برخورداری از نعمت فراوان آب، سپاس  خدا را به جای می‌آورند و یا با قدرناشناسی، بساط عیش و نوش را می‌گسترند و  اعمال زشت و گناه‌آلود انجام می‌دهند و به تدریج زمینه را برای عذاب دردناک  خود فراهم می‌آورند؟

  بی‌گمان، کسانی که در راه ایمان پایداری ورزند، از سپاس‌گزاران خواهند بود  و کسانی که در ایمان سست اراده باشند، زمینه را برای ناسپاسی فراهم خواهند  آورد.

6. وسیله قهر الهی

آب در عین حال که هدیه ارزنده الهی برای موجودات زنده، به ویژه انسان است و  برای ادامه زندگی بسی ضروری است، ولی گاه، وسیله خشم و غضب خدا بر  بندگان گناهکارش نیز می‌شود و در قالب امواجی سهمگین و سیلاب‌هایی  خروشان و ویرانگر، بنیان زندگی آنان را از جا می‌کند و در چاه مرگ می‌ریزد.⁽¹⁾ نمونه این گنهکاران، قوم سبأ است که خداوند در قرآن می‌فرماید:

فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ؛ (سبأ: 16)

ما بر آنان سیلی سخت فرستادیم.

قوم  سبأ مردم ناسپاسی بودند که میان دو کوه سد محکمی ساخته و از آب  انباشته بودند و از آن برای احیای مزارع و باغ‌های خود بهره می‌گرفتند؛ به گونه‌ای  که این مزارع و باغات در زیبایی بی‌مانند آیت خدا بودند، ولی آنان به جای سپاس  از خداوند برای فراوانی نعمت، با قدرناشناسی از خدا روی‌گردان شدند و  خداوند هم آبی را که آن همه نعمت برای آنان فراهم آورده بود، به مثابه یکی از  جُنود قاهِر خود بر آنان غالب ساخت؛ به گونه‌ای که تقریبا تمام مزارع و باغ‌های  آنان از میان رفت و آنان مجبور شدند به مکان‌های دیگر مهاجرت کنند.

پس شایسته است که از قادر یکتا بخواهیم که همیشه آب را مایه رحمت برای  ما قرار دهد و آن را بر ما تلخ و ناگوار نگرداند.

7. وسیله تشبیه و تمثیل

اشاره

یکی از کاربردهای آب در قرآن، نقش تشبیهی و تمثیلی آن است؛ به گونه‌ای که در  چندین آیه آب و آثار آن به حقایقی معنوی و غیر محسوس در طبیعت تشبیه شده  است که در ادامه به دو نمونه از این تشبیهات اشاره می‌کنیم.

تمثیل آب و کف آن، به حق و باطل

در آیه 7 سوره رعد، «باطل» به کف‌های بیهوده، بلندآوازه، بالانشین و میان  تهی تشبیه شده است که هیچ هنری ندارد، حتّی خود را هم نمی‌تواند حفظ کند. به  همین سبب، به تدریج از میان می‌رود، ولی «حق» همانند آب معروف متواضع،  کم سر ـ صدا و اهل عمل است که کم‌کم با سنگینی خود به اعماق زمین نفوذ  می‌کند و مفید واقع می‌شود.

تشبیه روز رستاخیز به رویش گیاهان به وسیله آب

قرآن در آیه 57 سوره اعراف، چگونگی زنده شدن دوباره مردگان پس از مرگ  را به رویش گیاهان از زمین در پی نزول آب از آسمان تشبیه می‌کند و با توجه  دادن به کیفیت دوباره حیات، زندگی پس از مرگ را یادآور می‌شود.

این بهار نو ز بعد برگ ریز

 هست برهان بر وجود رستخیز⁽¹⁾

ب) اسلام و فواید آب

اشاره

هر چند توصیف ارزش‌ها و فواید جریان ساز و زندگی آفرین آب، شاید بسیار  ساده بنماید، توصیف واقعی و کامل آن بسیار دشوار است؛ زیرا هنوز با وجود  همه مطالعات دقیق و تحقیقات فراوان آزمایشگاهی، شگفتی‌های آب، از  بزرگ‌ترین و پیچیده‌ترین معماهای حل نشده بشری است؛ به گونه‌ای که با ترکیب  ساده‌اش، خواص فوق‌العاده متضادی ارایه می‌دهد که نیازمند مطالعات بیش‌تری است.

در این فصل برآنیم با یاری جستن از منبع وحی و گفتار پیشوایان معصوم علیهم‌السلام  چشمه‌ای از اسرار و ارزش‌های واقعی آب را بنمایانیم.

1. رفع عطش

بی‌گمان، ساده‌ترین و مهم‌ترین فایده آب در زندگی، رفع تشنگی و عطش است.  انسان بدون غذا می‌تواند چند روزی زنده بماند، ولی در اثر تشنگی به زودی از  پای در می‌آید. در پدید آمدن آب گوارا و شیرینی که انسان از آن بهره‌مند می‌شود،  حکمت‌هایی نهفته است که خداوند در آیات⁽¹⁾متعددی به آن اشاره می‌کند و از  انسان می‌خواهد با دیده بصیرت به آن بنگرد و به حکمت‌هایش پی برد. از جمله  در سوره واقعه می‌فرماید:

أَ فَرَأَیْتُمُ الْماءَ الَّذی تَشْرَبُونَ. ءَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ. لَوْ نَشاءُ  جَعَلْناهُ

أُجاجًا فَلَوْلا تَشْکُرُونَ (واقعه: 68 ـ 70)

آیا آبی را که می‌نوشید دیده‌اید؟ آیا شما آن را از ابر فرو ریختید یا ما نازل  ساختیم؟ اگر بخواهیم، آن را تلخ می‌گردانیم، پس چرا سپاس نمی‌دارید.

خداوند در این آیه، بر آب نوشیدنی به دلیل اهمیت فوق‌العاده‌ای که برای  ادامه حیات انسان دارد تأکید می‌کند و از انسان می‌خواهد برای آب گوارایی که از  باران به او نازل کرده است، شکر نعمت را به جای آورد. باران نتیجه تبخیر آب  شور و تلخ دریاها و اقیانوس‌هاست، ولی اراده خدا بر آن است که املاح محلول  این آب‌ها که باعث شوری و تلخی می‌شود و همین‌طور میکروب‌های زیان‌آور  صعود نکنند تا در نتیجه، آب شیرین و گوارایی برای نوشیدن جانداران، به ویژه  انسان فراهم شود. به همین دلیل است که قطرات پربرکت باران، هرگاه هوا آلوده  نباشد، سالم‌ترین، پاک‌ترین و گواراترین آب‌هاست. جالب این‌که، آب، بهترین  نوشیدنی است و هیچ نوشیدنی دیگری نمی‌تواند جانشین آن شود. حضرت  علی علیه‌السلام آن را سرور نوشیدنی‌ها می‌داند و می‌فرماید:

الماء سیدُ الشَّراب فی الدنیا وَ الاخِرة

آب، سرور نوشیدنی‌ها در دنیا و آخرت است.⁽¹⁾

البته امروزه، سروری آب بر دیگر نوشیدنی‌ها با وجود فراوانی رنگ، طعم و  بوی آن‌ها بیش از گذشته نمود پیدا کرده است. به گونه‌ای که گاه انسان برای رفع  عطش به انواع نوشیدنی‌های گوناگون پناه می‌برد، ولی هیچ‌یک از آنان به جای آب  نمی‌تواند عطش انسان را فرو بنشاند.

به راستی، چگونه است که این همه نوشیدنی متنوع، نمی‌تواند از انسان رفع  عطش کند، ولی یک لیوان آب بی‌رنگ و بو و طعم، عطش انسان را فرو می‌نشاند.  به یقین، این نشان از قدرت لایزال الهی دارد. پس شایسته است، انسان هرگاه آب  گوارایی می‌نوشد، خدا را به دلیل نعمتی که به او ارزانی داشته، سپاس گوید.  چنان‌که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، هرگاه که آبی می‌نوشید چنین می‌کرد و می‌فرمود:

سپاس بر خداوندی که به رحمتش ما را از آب شیرین و گوارا سیراب و آن را  به خاطر گناهانمان شور و تلخ قرار نداد.⁽¹⁾

البته نباید فراموش کرد که آب، یکی از نوشیدنی‌های بهشتیان نیز هست. برای  نمونه، یکی از آب‌هایی که در بهشت برای همیشه جاری است و اهالی بهشت از  آن بهره‌مند می‌شوند «ماء مَسکوُب»⁽²⁾است.

2. رفع آلودگی و اهدای سلامتی

از فواید ارزشمند دیگر آب، پاکی و پاک‌کنندگی است. قرآن کریم در این زمینه  چنین یادآور می‌شود:

وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِن السَّمآءِ مآءً لِیُطهِّرَکُمْ (انفال: 11)

و از آسمان بارانی بر شما فرو ریزانید تا شما را با آن پاک گرداند.

و در آیه‌ای دیگر می‌فرماید:

وَ اَنْزَلنا مَنَ السَّمآءِ مآءً طَهُورا (فرقان: 48)

و از آسمان آبی پاک فرود آوردیم.

به هر حال، آب مظهر پاکیزگی و پاک کننده زشتی‌ها و آلودگی‌ها و نویدبخش  سلامت و بهزیستی انسان و محیط زیست اوست؛ به گونه‌ای که هیچ پاک‌کننده‌ای  نمی‌تواند جای‌گزین آن شود. آب میکروب‌کش نیست، ولی به دلیل حلاّل بودن  فوق‌العاده‌اش می‌تواند انواع میکروب‌ها را در خود حل کند و از میان ببرد و انسان  را در برابر بیماری‌های خطرناک مصون سازد.

امام صادق علیه‌السلام درباره خاصیت پاک‌کنندگی آب می‌فرماید:

آب پاک‌ساز و پاک کننده نجس است، ولی خود با چیز دیگری [غیر آب]  پاک نمی‌شود.⁽¹⁾

البته آب نه تنها پاک کننده جسم انسان، بلکه پاک کننده روح او نیز هست. چه  بسیاری از آلودگی‌های روحی، مانند غم و اندوه با انجام غسل و وضو و پاکیزگی  لباس که با شست‌وشو در آب انجام می‌شود، از انسان دور می‌شود. امام صادق علیه‌السلام  درباره شست‌وشوی لباس و نقش آن در زدودن اندوه می‌فرماید:

شست‌وشوی جامه‌ها، غم و اندوه را برطرف می‌سازد.⁽²⁾

  جالب است بدانیم که امروزه حدود ⁽³⁾درصد از آب‌های مورد مصرف  خانگی در جهان، صرف شست‌وشو و رفع آلودگی از ظروف، لباس، منزل و  شست‌وشوی بدن از طریق حمام و دستشویی می‌شود و تنها 5 ⁽⁴⁾درصد صرف 

آشامیدن و پخت و پز می‌گردد. این موضوع بیانگر نقش اساسی آب در ارتقای  سطح بهداشت و سلامتی جوامع است.

3. احیاگر زمین

بین وجود آب و رویش گیاهان در روی زمین رابطه مستقیمی وجود دارد؛ به  گونه‌ای که هر جا آب هست، زندگی، صفا، شادابی و خرمی نیز هست و هر جا که  از این نعمت الهی محروم است، زمین نیز خشکی است. قرآن کریم در این باره  می‌فرماید:

وَ اللّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْیا بِهِ اْلأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فی ذلِکَ َلآیَةً لِقَوْمٍ  یَسْمَعُونَ (نحل: 65)

و خدا از آسمان آبی فرود آورد و با آن زمین را پس از مردنش زنده  گردانید، قطعا در این [امر] برای مردمی که شنوایی دارند، نشانه‌ای است.

خدا در این آیه و آیاتی همانند⁽¹⁾این، حیات یافتن زمین‌های خشکیده و  خاموش و بی‌روح را به وسیله آب یادآور می‌شود که نخست در باور انسان  نمی‌گنجد که امکان تولّد و پرورش موجود زنده‌ای در دامان آن میسر باشد، ولی با  فرود آمدن دانه‌های طراوت بخش و پر برکت باران بر دشت‌های خشک و لم  یزرع، گویی کم‌کم بر پیکر بی‌جان زمین دست نوازش کشیده شده و روح در آن‌ها    دمیده می‌شود و اندک اندک انواع گیاهان خوش‌بو با رنگ‌های گوناگون سر از  خاک بیرون آورده و زیوربخش زمین در قالب جنگل‌های انبوه، درختان سر به  فلک کشیده، سبزه زارهای با صفا، کشتزارهای زیبا و گلستان‌ها و بوستان‌های  دل‌انگیز و هزاران چشم انداز زیبای طبیعی

می‌شوند. سپس حشرات، پرندگان و  حیوانات به آن روی می‌نهند و با نغمه‌های دلنشین خود غلغله‌ای برپا می‌کنند که  انسان را مبهوت می‌سازد و انسان را متوجه صورتگری ماهر و هنرمند و  قدرتمند می‌سازد که با آب چنین نقش‌های بدیعی بر صفحه زمین می‌زند.

چشم بگشا به گلستان و ببین*** جلوه آب صفا در گل و خار

ز آب بی‌رنگ صد هزاران رنگ*** در تجلی است یا اولوالابصار⁽¹⁾

بی‌گمان، هدف از رویش گیاهان تنها زینت بخشی به زمین نیست، بلکه  افزون بر آن، انسان و حیوانات را از فرآورده‌های خود بهره‌مند می‌کند و اکسیژن  لازم را نیز برای تنفس فراهم می‌سازند. برای نمونه، جنگل‌های آمازون، یکی از  منابع مهم تأمین کننده اکسیژن جهان است. به همین دلیل، به این جنگل‌ها ریه‌های  تنفسی جهان گفته می‌شود.

4. پدید آورنده غذا

فراهم آوردن زمینه رزق انسان و موجودات زنده دیگر، یکی دیگر از ارزش‌های  آب است که قرآن بارها یادآور آن شده است.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَی اْلأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ  أَنْفُسُهُمْ أَ فَلا یُبْصِرُونَ (سجده: 27)

آیا ننگریسته‌اند که ما باران را به سوی زمین می‌رانیم و به وسیله آن کشته‌ای را  بر می‌آوریم، دام‌هایشان و خودشان از آن می‌خورند؟ مگر نمی‌بینند؟

در این آیه خداوند به نعمت‌های بیکران که از آب حاصل می‌شود اشاره دارد.  وقتی آب به شکل باران از آسمان نازل می‌شود، زمینه برای رشد گیاهان سودمند  و مفید برای انسان و دام‌هایش فراهم می‌شود و انسان افزون بر بهره‌گیری از  ثمرات گیاهان، از گوشت و فرآورده‌های حیوانات نیز بهره‌مند می‌شود. همه این  موارد بیانگر نهایت لطف خدا به انسان است.

هم فرستادیم آبی ز آسمان*** بس مبارک پس برویانیم از آن

چون برنج و گندم و جو از نبات*** وز درختان، بار نخل و باسقات

جمله رویاندیم این‌ها از زمین*** بندگان را تا بود رزق این چنین⁽¹⁾

5. دارویی شفابخش

خواص درمانی از آثار ارزشمند آب است که قرآن در سرگذشت ایوب نبی علیه‌السلام از  آن یاد کرده است. وقتی حضرت ایوب علیه‌السلام از شیطان و رنج و بیماری خود به  پروردگار شکایت می‌برد و خداوند به او می‌فرماید با پای خود بر زمین بکوبد تا  چشمه‌ساری شفابخش ظاهر شود.

ارْکُضْ بِرِجْلِکَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ (ص: 42)

[به او گفتیم:] با پای خود [به زمین ]بکوب، اینک این چشمه‌ساری سرد و  آشامیدنی است.⁽²⁾

حضرت ایوب علیه‌السلام در آن چشمه آب خود را شست‌وشو می‌دهد و از آن 

می‌نوشد و بدین وسیله بیماری از جسم و جان حضرت ایوب  علیه‌السلامرخت بر  می‌بندد. هر چند در این آیه، جوشش آب برای حضرت ایوب  علیه‌السلام به صورت  خارق‌العاده گزارش شده‌است، نمی‌توان تأثیر آب یا انواع خاص آن را بر درمان  بیماری‌ها انکار کرد. در اهمیت نقش درمانی آب، همین بس که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله  می‌فرماید:

آب، معده و کبد را پاکیزه می‌کند، بوی دهان را برطرف و آن را خوش‌بو  می‌سازد و باعث قوّت حدقه‌های چشم شده و به آن جلا می‌بخشد. گناهان را  شسته [با انجام غسل و مانند آن] و هیجان عروق را آرامش می‌دهد و صفرای  غالب را آرام می‌کند و بلغم را برطرف ساخته و حرارت معده را خاموش  می‌کند و سردرد را از میان می‌برد.⁽¹⁾

جالب این‌که، آب نه تنها داروی شفابخش بسیاری از بیماری‌های جسمی  است، بلکه شفابخش بیماری‌های روحی مانند خشم نیز هست. ابن ابی طیفور  پزشک، از امام علی علیه‌السلام نقل می‌کند که بر آن حضرت وارد شد و او را از آب خوردن  منع کرد. امام در پاسخ فرمودند:

آب نوشیدن اشکالی ندارد، آب غذا را در معده به گردش در می‌آورد، خشم  را آرام، خرد را افزون و تلخی صفرا را برطرف می‌سازد.⁽²⁾

جالب اینکه امروزه آب درمانی؛ یعنی درمان بیماری‌ها به وسیله آب، یکی از  روش‌های پیشرفته درمانی به شمار می‌آید که نسبت به روش‌های دیگر درمان،  مانند درمان با داروهای شیمیایی دارای عوارض کم‌تری است. جالب‌تر این‌که،  آب‌هایی که بر اثر شکسته شدن گسل‌ها و یا لغزش زمین در کنار

کوه‌های  آتشفشانی از اعماق زمین به بیرون می‌جهند و همین‌طور آب برخی از دریاچه‌ها  به سبب داشتن املاح معدنی و اجزای رادیو اکتیو، جنبه درمانی دارند و هر ساله  گروه‌های مختلفی از مردم را برای درمان دردهایشان به سوی خود جذب می‌کنند.

6. خاموش کننده آتش

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در شرح آفرینش پدیده‌ها فرموده‌اند:

خدا آب را آفرید تا آتش را خاموش نماید.⁽¹⁾

از این حدیث چنین بر می‌آید که از فواید آب، یکی هم خاموش کردن آتش به  هنگام آتش سوزی است. هرچند امروزه از انواع گازهای اطفای حریق و خاک، در  سطح محدود برای مهار آتش بهره گرفته می‌شود، هیچ‌کدام ارزش آب را در سطح  گسترده ندارند. بارها شاهد بوده‌ایم که در اثر یک سهل‌انگاری کوچک، حادثه بزرگی  به وجود می‌آید و هست و نیست خانواده، مغازه، کارخانه، اداره یا سرمایه ملّی  کشوری اسیر شعله‌های سرکش و فروزان آتش شده و هیچ امیدی برای نجات آن‌ها  به نظر نمی‌رسد، ولی با از راه رسیدن مأموران آتش‌نشانی و با بهره‌گیری از قدرت  آب موفق می‌شوند آن شعله‌های سرکش را رام و فروکش کنند و جان انسان‌ها و  اموالشان را از طعمه حریق نجات دهند. یا بارها از طریق رسانه‌ها شنیده‌ایم که در نقاط  مختلف دنیا آتش‌سوزی‌های بزرگی روی داده که تلاش و توان انسان برای فرو نشاندن  آن‌ها کارآمد و کافی نبوده است و هفته‌ها این آتش‌سوزی‌ها ادامه داشته است تا این‌که  با نزول آب باران از آسمان، شعله‌ها به آرامی فروکش

می‌کنند و مهار می‌شوند.

7. مایه روشنایی دیده

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده‌اند:

سه چیز دیده را قوّت می‌بخشد؛ دیدن سبزه، آب جاری و روی خوب.⁽¹⁾

این حدیث دلنشین، به احتمال بسیار می‌تواند بیانگر این واقعیت باشد که آب  در فرهنگ اسلامی می‌تواند مایه روشنایی دیده (چشم ظاهری) و چشم باطن  (بصیرت) باشد. همان‌گونه که ماندن انسان‌ها در مکان‌های تنگ و تاریک و انجام  اعمال گناه آلود می‌تواند باعث ضعف بینایی شود، قرار گرفتن انسان در فضای باز  و فرح‌بخش و نظاره بر زیبایی طبیعت ـ که بخش اعظم آن در وجود آب نهفته  است ـ می‌تواند باعث طراوت روح و تقویت جسم انسان از جمله چشم باشد. از  سوی دیگر، آب می‌تواند چشم بصیرت انسان را به روی زیبایی‌های نهفته در  درون خود که به صورت چشم‌اندازهای زیبا (یخچال‌ها، آبشارها، امواج  خروشان، قندیل‌های یخی، بارش باران و ریزش برف) و یا منشور رنگ‌ها به  هنگام پهن شدن گیسوان طلایی خورشید بر روی آب که رنگین کمانی از نور را  به تصویر می‌کشد، باز نماید و دریچه‌ای باشد که انسان را به سوی منبع نور  هدایت کند.

8. اسکان دهنده جمعیت

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

سُکنا خوش نیست؛ مگر به سه چیز؛ هوای پاک، آب فراوان و زمین خوب 

حاصل‌خیز.⁽¹⁾

این کلام زیبا از پیشوای ششم، روشنگر این موضوع است که آب می‌تواند  یکی از عوامل اصلی آبادانی یک ناحیه باشد. اگر نظری اجمالی به تاریخ گذشته  داشته باشیم، به این واقعیت پی خواهیم برد که محل ظهور تمدّن‌های بزرگ در  کنار منابع فراوان آب، مانند کناره رودها و دریاها بوده است. تمدن‌های تاریخی  مصر، سومر و ایلام در کنار رودخانه‌های پر آب نیل، دجله و فرات و کارون از این  قبیل‌اند. هم‌چنین، امروزه با بررسی نقشه پراکندگی جمعیت جهان نیز به این  نتیجه می‌رسیم که: «سه چهارم جمعیت جهان در نواری به فاصله 1000 کیلومتر  از اقیانوس‌ها و دو سوم آن در محدوده‌ای به عرض 500 کیلومتر یا کم‌تر از آن در  پیرامون دریاها زندگی می‌کنند».⁽²⁾و همین گونه است جلگه‌های کناره‌ای دریای  مازندران در ایران؛ «با اینکه 4 درصد مساحت را شامل می‌شوند، ولی 12 درصد  جمعیت کل ایران را در خود جای داده‌اند».⁽³⁾

حتّی عامل آبادانی بودن آب را می‌توان در حاشیه بیابان‌ها و کویرها مشاهده  کرد. به گونه‌ای که هر جا آب‌های زیرزمینی به سطح زمین نزدیک شده و امکان  احداث چاه و قناتی وجود داشته است، واحدهای سرسبزی [روستاهای بیابانی]  را تشکیل داده است.

بنابراین، می‌توان ادعا کرد که آب از عوامل مهم اسکان جمعیت در روی

زمین  بوده است و انسان‌ها در پرتو جمع بودن و بهره‌گیری از توان یکدیگر، توانسته‌اند  زندگی و زیستگاه‌های خود را دگرگون کنند و در راستای رشد و شکوفایی و  تمدن گام بردارند.

9. اسباب خیر نیکوکاران

وجود آب هر چند برای همگان فی نفسه منشأ خیر و برکت است، سال‌هاست که  اسباب خیر نیکوکاران و مؤمنان نیز هست. فلسفه این امر هم احادیث دلنشین  فراوانی است که از پیشوایان معصوم علیهم‌السلام به یادگار مانده و مردم خیرخواه را به این  امر خیر تشویق می‌کند. از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل است که فرمود:

از اعمال و نیکی‌های مؤمن که بعد از مرگ بدو می‌رسد، نهری است که به  کمک او جریان یافته است.⁽¹⁾

  همان بزرگوار در جای دیگری می‌فرماید:

مسلمانی که تشنه‌ای را سیراب کند، روز قیامت از شربت سر به مُهر به او  بنوشاند.⁽²⁾

به همین دلیل، در تاریخ اسلام همواره بسیاری از انسان‌های مؤمن و خداجو،  فرمایش‌های پیشوایان خود را آویزه گوش می‌کردند و محبوب خود را در  خدمت رسانی به مردم از طریق آب می‌یافتند. باقی ماندن صدها آب بند، آب  انبار، قنات، نهر، سقّاخانه و شبکه‌های عظیم انتقال آب از پیشینیان، گواه صدق  مطلب است. جالب اینکه، برخی از این آثار ارزشمند با گذشت چندین قرن از  ساخت و بنای آن‌ها هنوز پابرجا و از چنان استحکامی

برخوردارند که باز از آن‌ها  بهره‌برداری می‌شود و سال‌ها است اجر معنوی و دعای خیر بهره‌گیران را نثار  روح بانیان خود می‌کنند.

فصل سوم: پی آمدهای آلودگی و محدودیت آب

اشاره

امروزه در جهان، آب شیرین و سالم منبعی ارزشمند و ابزاری مؤثر برای توسعه  پایدار در عرصه‌های ریشه‌کنی فقر، کاهش گرسنگی، ارتقای رفاه و بهداشت به  شمار می‌آید. ولی با توجه به روند افزایش جمعیت، افزایش آلودگی آب‌ها و  بهره‌گیری بی‌حد و اندازه از آب در صورت عدم چاره اندیشی، این‌گونه  مشکلات کره زمین را با خطر جدّی روبه‌رو خواهد کرد و بی‌گمان تأثیرات سوء  آن در مناطقی که اقلیم و جغرافیای خشک و نیمه خشک دارند، بیش‌تر خواهد  بود. متأسفانه کشور ما نیز جزو همین مناطق کم آب دنیاست. بنابراین، نیازمند آن  است که مسایل آب در اولویت قرار گیرد. در غیر این صورت، آسیب‌های جدّی  بر بخش‌های مختلف اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی وارد خواهد شد. در این  فصل، می‌کوشیم مهم‌ترین این آثار و آسیب‌ها بررسی شود.

1. تهدید امنیت غذایی

همواره بین آب و تولید مواد غذایی و سرانجام تأمین غذا رابطه مستقیمی وجود  دارد. چنان که: «برای تولید هر کیلوگرم گندم به 1500 لیتر، هر کیلوگرم برنج،  4500 لیتر و هر کیلوگرم پنبه، 10000 لیتر آب نیاز است».⁽¹⁾این موضوع بیانگر  اهمیت آب در تولید مواد غذایی و دیگر نیازهای اساسی انسان است. جالب است  بدانیم که: در ایران مصرف سالانه آب حدود 90 میلیارد متر

مکعب برآورد  می‌شود که از این مقدار بیش‌ترین سهم، حدود 80 میلیارد متر مکعب (89 درصد)  به بخش کشاورزی اختصاص دارد.⁽¹⁾

بنابراین، در آینده با افزایش روز افزون جمعیت در استفاده از منابع آب، چه  در بخش کشاورزی و چه در بخش مصارف شهری و روستایی و غیره با  محدودیت روبه‌رو خواهیم شد؛ به ویژه در بخش کشاورزی از تولید مواد  کشاورزی و غذایی کاسته می‌شود و این موضوع بر گرسنگی بیش‌تر دامن خواهد  زد. بهتر است بدانیم که این مشکل هم اکنون در بسیاری از کشورهای جهان آغاز  شده است. برای نمونه، «در خاورمیانه هم اکنون اردن 91 درصد، رژیم اشغالگر  قدس 87 درصد، لیبی 85 درصد، عربستان سعودی 50 درصد و مصر 40 درصد  غلات خود را از خارج وارد می‌کنند».⁽²⁾و با ادامه روند افزایش جمعیت، آن‌ها  نخواهند توانست غلات وارداتی خود را با قیمت کنونی خریداری کنند. از این  رو، برای تهیه مواد غذایی دچار مشکل جدّی خواهند شد. این در حالی است که  منابع در دسترس ـ برای تولید غلات ـ مانند آب با محدودیت‌های فراوانی  روبه‌رو است.

بنابراین، لازم است برای صرفه جویی در مصرف آب و پیش‌گیری از اتلاف،    برنامه گسترده‌ای تهیه و اجرا شود.

2. ایجاد مشکلات بهداشتی و درمانی

وجود آب برای زندگی ضروری است و شگفت آن‌که رابطه تنگاتنگی میان  کیفیت و کمیت آب و سلامتی انسان وجود دارد. در اروپا و کشورهای

پیشرفته،  که مردم به آسانی به آب بهداشتی و سالم دسترسی دارند، میزان مرگ و میر  بیماری‌های ناشی از آب بسیار اندک است، ولی در مقابل، در کشورهای در حال  توسعه و عقب نگه‌داشته شده که کمتر به آب سالم و بهداشتی دسترسی دارند،  آمار بیماری‌های ناشی از آب بسیار بالاست. «در کشورهای جهان سوم هم اینک  سالیانه بیش از 10 میلیون نفر به جهات آلودگی آب و پایین بودن کیفیت آب دچار  مرگ و میر می‌شوند. همین‌طور بیماری‌های ناشی از آب‌های آلوده اشغال کننده  یک تخت بیمارستان برای دو نفر و مرگ نیمی از کودکان است و عامل 80 درصد  از دل به هم‌خوردگی‌ها، آلودگی آب است».⁽¹⁾

در جدول ⁽²⁾زیر شایع‌ترین بیماری‌های ناشی از آب‌های آلوده به ثبت رسیده  است.

جدول شماره 3 : بیماری‌های ناشی از آلودگی آب

     باکتری‌ها

عامل بیماری         

نام بیماری یا نشانه آن

باکتری‌ها

     ویبریون وبا 

   وبا

     باسیل حصبه

    حصبه

     باسیل شبه حصبه 

   شبه حصبه

     باسیل‌های دیگر

    بیماری روده‌ای ـ معده‌ای

     باسیل شیگا 

   اسهال خونی

     میکروب‌های بیماری‌زا برای انسان وپستانداران

    تب ـ زردی

     باسیل عفونت‌های روده‌ای تک یاخته‌ها

     دردهای حاد روده‌ای

     آمیب‌ها کبدی

   اسهال خونی آمیبی عارضه (ناراحتی)

     تاژکداران

     اسهال ـ لامبیاز

     گونه‌ای از بالانتیدیوم که در روده بزرگ یافت می‌شود

   اسهال

ویروس‌ها

     فلج کودکان

     فلج عمومی کودکان

     هپاتیت      A

هپاتیت همه‌گیر

     شایع   

 تب ـ اسهال

     ویروس کوکسالی

     استفراغ

     روتاویروس

     بیماری معده و روده‌ای در کودکان

  البته باید یادآور شد که بیماری‌های ناشی از آلودگی آب، تنها از راه استفاده  مستقیم آب نیست، بلکه عامل بسیاری از بیماری‌های آبی به طور غیر مستقیم  است. برای نمونه، اگر زمین‌های کشاورزی را با آب‌های آلوده به جیوه آبیاری  کنیم، جیوه از ریشه گیاهان عبور می‌کند و به اندام، ساقه و محصولات کشاورزی  راه می‌یابد و این مواد از راه تغذیه، وارد بدن حیوانات می‌شود. انسان با مصرف  گوشت حیوانات یا استفاده مستقیم از سبزیجات، جیوه را وارد بدن خود می‌کند.  «اگر جیوه به بدن انسان وارد شود، علاوه بر

ضایعاتی که در سلسله اعصاب انسان  به وجود می‌آورد، مانع فعل و انفعالات شیمیایی، ساخت پروتئین در کبد، کلیه و  مغز می‌شود».⁽¹⁾از همه مهم‌تر این‌که «بیماری‌های ناشی از آلوده بودن آب قادرند  در کمتر از 24 ساعت به تمام نقاط جهان منتقل شوند».⁽²⁾و زمینه بروز بیماری‌های  فراگیر را در جهان فراهم کنند. بهتر است بدانیم، در حال حاضر «حدود یک  میلیارد و 200 میلیون نفر از مردم جهان فاقد آب سالم و بهداشتی هستند، ولی  پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال 2025 به دو میلیارد و 300 میلیون نفر افزایش  یابد».⁽³⁾

بنابراین، شایسته است با شناسایی طیف‌های آلوده‌کننده آب، در پی  راه‌کارهایی برای پیش‌گیری از مواد آلاینده آب و یافتن منابع جدید آب  باشیم. در غیر این صورت، با فاجعه‌ای خطرناک در آینده روبه‌رو خواهیم  شد. البته نباید فراموش کنیم که همیشه هزینه پیش‌گیری، بسیار کمتر از  هزینه درمان است.

3. تهدید محیط زیست

نقش آب در چرخه حیات و محیط زیست، نقش اساسی است. در واقع، گردش  آب در زمین، مانند گردش خون در بدن است. همان‌گونه که هرگونه اخلال در  جریان خون سبب ایجاد مشکل برای موجود زنده می‌شود، اخلال در کمیت و  کیفیت آب در طبیعت بروز فاجعه در محیط زیست را در پی دارد.

خشک شدن مزارع، به زردی گراییدن باغات، تلف شدن حیوانات، ماهیان و  آبزیان، همگی مناظر غمباری هستند که در نتیجه کم آبی یا اخلال در کمیت آب  پدید می‌آیند.

هرچند بسیاری از آلودگی‌های آب به بخش صنعت ارتباط دارد، نقش آب در  بخش صنعت به هیچ رو انکارپذیر نیست. آب نقش مهمی در تدارک انرژی،  انتقال کالری‌ها، حمل مواد اوّلیه، تهیه فرآورده‌های واسطه، پاکیزه‌سازی  محصول‌ها و... ایفا می‌کند و حتی در برخی موارد به آب با کیفیت مناسب نیاز  است. برای نمونه، می‌توان از آب پاک سازی شده و مرغوب برای تولیدات صنایع  غذایی یا آب مقطر برای ساخت دستگاه‌های الکترونیک و همین‌طور کاربردهای  پزشکی نام برد. یا در صنعت امروزی «برای تولید یک تن فولاد به طور متوسط به  200 متر مکعب و برای یک تن کاغذ به 50 تا 300 متر مکعب آب نیاز است».⁽¹⁾ جالب است بدانیم در کشوری هم‌چون ایالات متحده امریکا «سفارش صنعتی  هر نفر حدود 2300 متر مکعب است. در مقابل، در کشورهای جهان سوم برابر  20 تا 40 متر مکعب است».⁽²⁾اهمیت این موضوع وقتی پیش‌تر می‌شود که  کشورهای جهان سوم بخواهند در مسیر صنعتی شدن قرار بگیرند. که بی‌گمان  آب بیش‌تری را به بخش صنعت اختصاص خواهند داد. برای نمونه، در کشور  ایران «حدود 6/6 درصد از مصرف آب سالانه

مربوط به بخش صنعت است که  حدود 4 میلیارد مترمکعب می‌شود».⁽¹⁾هرچند این میزان آب در حال حاضر در  بخش صنعت، آب زیادی نیست، با توجه به روند صنعتی شدن کشور در آینده  باید آب بیش‌تری را به این بخش اختصاص دهیم و بهتر است در این زمینه تدابیری  اندیشیده شود که هم از نظر کیفی و هم از نظر کمی در آینده دچار مشکل نشویم.

5. افزایش هزینه های زندگی

با توسعه فناوری و ارتقای سطح فرهنگ و بهداشت در برخی جوامع، سطح توقع  مردم از کیفیت آب شرب افزایش یافته است و مردم این جوامع می‌کوشند با  واردات بهترین آب‌ها از هر جا و هر مسافت و هر هزینه، گواراترین آب‌ها را  بنوشند. چنان که در ایالات متحده امریکا در حال حاضر چنین است. با وجود آب  فراوان در این کشور «آب شرب خود را از اویان فرانسه وارد می‌کند». ولی  واقعیت این است که با روند افزایش جمعیت و گسترش شهرنشینی، به ویژه  آپارتمان‌نشینی، مصرف آب هم بیش‌تر خواهد شد. در حالی که مقدار آب کره  زمین ثابت و امکان تأمین آب شرب و دیگر مصارف بهداشتی‌محدود است و در  نتیجه، سرانه آب کاهش خواهد یافت و مردم مجبور خواهند شد در قبال اندک  آب بهداشتی و سالمی که دریافت می‌کنند، هزینه بیش‌تری بپردازند.

6. افزایش بهره گیری از آب های نو

از سوی دیگر، محدودیت آب، مسئولان آب را وا خواهد داشت که بیش از

حال حاضر  به سیاست بهره‌گیری از فاضلاب‌ها و بازیافت و تصفیه آن روی آورند و هر چند  فاضلاب تصفیه شده از نظر بهداشتی سالم است، هزینه‌های تأمین آب را افزایش  خواهد داد و از همه مهم‌تر کیفیت آب‌های کنونی و املاح مفید و لازم را نخواهد داشت.

7. رواج شیوه های نوین توزیع آب

در حال حاضر، مرسوم است که همه مردم از آب لوله‌کشی به هر اندازه که  می‌توانند بهره می‌گیرند، ولی در آینده نخواهند توانست به هر مقدار که  می‌خواهند مصرف کنند؛ زیرا ممکن است به دلیل محدودیت آب و پیش‌گیری از  مصرف بی‌رویه آن، مسئولان آب در آینده به ناچار در شیوه توزیع آب تجدید  نظر کنند و بکوشند شیوه‌های نوین توزیع آب را تجربه کنند. چنان‌که: «امروزه به  سبب کمبود آب گوارا در لوله، از آب در بطری استفاده می‌شود و آن هم به بهای  000/300/1 ریال برای هر متر مکعب؛ یعنی هر بطری 5/1 لیتری بالغ بر 2000  ریال»⁽¹⁾و این در شرایطی است که هنوز مصرف این نوع آب در جامعه رواج پیدا  نکرده و تقاضا برای آن زیاد نیست.

8. ایجاد مشکلات اجتماعی

کاهش منابع آب، به هر علّتی در بخش‌های مختلف، به ویژه در بخش کشاورزی  بر مشکلات اجتماعی خواهد افزود؛ زیرا با افزایش جمعیت، نیازمند تولید مواد  کشاورزی و سرانجام نهایت تأمین غذا هستیم و تأمین

غذای فراوان، نیازمند  منابع تولید (آب، خاک، فناوری و سرمایه) است.

بی‌گمان با محدودیت منابع آب، امکان تولید محصولات کشاورزی و  همین‌طور صنعت و اشتغال در این بخش محدود می‌شود. این موضوع، به ویژه  در کشورهایی که دارای اقتصاد کشاورزی هستند، مشکلات فراوانی ایجاد  خواهد کرد.

بنابراین، این‌گونه کشورها باید به دنبال راه‌کارهایی برای جذب این افراد در  بخش‌های مختلف از جمله صنعت باشند. در این صورت مهاجرت‌ها تشدید  خواهد شد و اگر دولت‌ها در این زمینه ظرفیت‌سازی نکرده باشند یا سیاست و  برنامه روشنی در پیش نگیرند، به یقین این جمعیت کثیر بر مشکلات اجتماعی  شهرها مانند فقر، بی‌کاری، گسترش شکاف طبقاتی و ایجاد شغل‌های کاذب و  ده‌ها مشکل دیگر دامن خواهند زد.

فصل چهارم: بحران آب در جهان

اشاره

امروزه روند افزایش جمعیت، محدودیت آب‌های شیرین، آلودگی روز افزون  آب و هزینه‌های فراوان تأمین آب سالم و بهداشتی،موضوع آب را به یک  موضوع جهانی مبدل کرده است؛ چنان که همه کشورها در هر گوشه از جهان به  نوعی درگیر کمیت یا کیفیت آب هستند.

«آسیا و اقیانوسیه با چالش جدّی در مورد افزایش نیاز به آب و رشد جمعیت  مواجه‌اند. فقر فراگیر، آفریقا را قربانی چرخه‌ای از عقب‌ماندگی، درگیری و رنج  آب کرده است. [به گونه‌ای که میلیون‌ها انسان به دلیل نداشتن دسترسی به آب  سالم و بهداشتی، با بیماری‌های روده‌ای و انگلی ناشی از آلودگی آب دست و  پنجه نرم می‌کنند.] در آمریکا نیز سرمایه‌گذاری‌های وسیع در پروژه‌های مربوط  به آب و تغییر عظیم اقتصادی نتوانسته است باعث اقتصادی پایدار گردد. کاهش  منابع آب، زندگی مردم، محیط زیست و توسعه اقتصادی خاورمیانه را با خطر  مواجه ساخته است. در اروپا که مشکل کم‌آبی وجود ندارد، منابع آب در معرض  فشارهای ناشی از جمعیت متراکم و فعالیت‌های صنعتی و کشاورزی قرار گرفته  است».⁽¹⁾

  بنابراین، در این فصل تلاش خواهد شد، نخست دو موضوع اساسی آب،  یعنی کم آبی و آلودگی در دو منطقه جهان «خاورمیانه» و «اروپا» که اولی از کم

آبی  و دومی از آلودگی رنج می‌برد، بررسی و سپس اقدامات جهانی برای مقابله با  بحران آب تشریح شود.

الف) خاورمیانه

اشاره

منطقه خاورمیانه از نظر تاریخی منطقه کم آبی است. تأمین آب گوارا برای ادامه  حیات هرگز در این منطقه کار آسانی نبوده است. باران تنها در زمستان می‌بارد و  به سرعت از دست می‌رود و خاک را تا زمستان سال آینده تشنه‌کام و داغ نگه  می‌دارد. از همه مهم‌تر، آب کشورهای این منطقه بیش‌تر به وسیله رودهای  مشترک تأمین می‌شود. آب این رودها هم غالبا در معرض استفاده بیش از حد یا  آلودگی بیش از اندازه قرار دارند؛ رودهایی مانند نیل، دجله، فرات و اردن همه  چنین وضعیتی دارند و امنیت ملّی کشورهای منطقه وابسته به این رودهاست و  هر گونه دخل و تصرف در حوزه این رودها کشورهای این منطقه را نگران  می‌کند. پیش‌بینی می‌شود، در سال‌های آتی با افزایش جمعیت و نیاز روزافزون به  آب و غذا، این نگرانی‌ها بیش‌تر شود؛ به گونه‌ای که مرکز مطالعات استراتژیک  مستقر در واشنگتن در سال 1998 پیش‌بینی کرده است که: «در سال‌های آینده به  جای نفت، آب مسئله مهم خاورمیانه خواهد بود و در این کشورها محور  تصمیم‌گیری‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، دیگر نفت نخواهد بود، بلکه  آب و مسایل آب به عنوان اساسی‌ترین مسئله در تعیین خط مشی سیاست ملّی  خواهد بود. افزون بر آن این‌که جنگ بعدی در خاورمیانه به جای آن‌که بر سر  بشکه‌های نفت باشد، بر سر قطره‌های آب

است.»⁽¹⁾

  در منطقه خاورمیانه، چند منطقه نگران کننده وجود دارد ـ که روز به روز  نگرانی در مورد آب در آن‌ها بیش‌تر می‌شود ـ که عبارتند از:

1. کشورهای حوزه خلیج فارس

اولین منطقه بحرانی از نظر آب در خاورمیانه، کشورهای حوزه خلیج فارس  هستند. این کشورها ـ عربستان سعودی، امارات متحده عربی، کویت، بحرین،  عمان و قطر ـ در حال حاضر به دلیل خشکی منطقه و کمبود بارش، به شدّت با  کمبود آب مناسب مواجه‌اند. کیفیت نامناسب آب‌ها (شوری و تلخی) در این  منطقه موجب شده که بیش‌تر این کشورها اقدام به شیرین کردن آب دریا کنند. به  گونه‌ای که: «در حال حاضر 60 درصد از ظرفیت نمک‌زدایی و شیرین کردن آب  در سطح جهان به این منطقه اختصاص دارد. تنها در عربستان سعودی،  ظرفیت شیرین کردن آب معادل 30 درصد ظرفیت جهان است. و میزان  سالانه آب نمک‌زدایی شده در این کشور به 150 میلیون متر مکعب  می‌رسد».⁽²⁾

بدبختانه، این رقم افزون بر نوعی دست و پاگیری به دلیل گستردگی عظیم  دستگاه‌های آب شیرین کن و صرف انرژی و هزینه‌های فراوان، باعث نگرانی  مقام‌های کشورهای منطقه شده است. «در عربستان گستردگی این دستگاه‌ها، هر  کدام به اندازه وسعت یک شهرک می‌باشد و پیش‌بینی می‌شود در صورت بروز  جنگ مورد هدف حملات دشمن قرار گیرند و این مسئله به صورت

کابوسی  درآمده است».⁽¹⁾در حقیقت تأسیسات نمک‌زدایی هر یک از کشورهای حوزه    خلیج فارس از لحاظ راهبردی در معرض حمله کامل یا خرابکاری قرار دارند.  شاید به همین دلیل است که چندی پیش بعضی از کشورهای منطقه تمایل پیدا  کرده‌اند که از کشورهای همسایه آب وارد کنند.

نمونه آن، امضای توافق‌نامه آب توسط کشور کویت با ایران در آذر ماه 1382  است.

2. کشورهای حوزه رود اردن

دومین منطقه بحرانی در خاورمیانه، حوزه رود اردن است. این رود، سیاسی‌ترین  رود منطقه است که در بهره‌برداری مشترک از آن اختلافات قابل ملاحظه‌ای  وجود دارد. رژیم اشغالگر قدس با بهره‌برداری ناعادلانه از آب در این منطقه بر  بحران آب دامن می‌زند. برای نمونه:

«با تأسیس شهرک‌های یهودی‌نشین در کرانه باختری رود اردن، حق آب در  سرزمین‌های اشغالی مطرح شد و این حق متعلق به کسی است که قوی‌تر است.  فلسطینیان ساکن در این منطقه از حفر چاه‌های جدید منع شدند و افزون بر آن،  قبل از جنگ سال 1976 تقریبا یک سوم اراضی کرانه باختری به وسیله کشاورزان  عرب آبیاری می‌شد و از سال 1371 این رقم به 4 درصد رسیده است و از همه  مهم‌تر، صد هزار سکنه شهرک‌های یهودی نشین سالانه 26 میلیارد و 400 میلیون  گالن آب مصرف می‌کنند که بخش عمده‌ای از این آب صرف پرکردن استخرهای  شنا می‌شود. این در حالی است که یک میلیون

عرب ساکن در این منطقه باید 36  میلیارد گالن آب مصرف کنند».⁽¹⁾

با این حال، بحرانی‌ترین کشور منطقه از نظر آب، اردن است. منابع آب این  کشور به هیچ وجه وضعیت مناسبی ندارند و اردن بر هیچ رودخانه عمده‌ای  کنترل ندارد؛ زیرا رود اردن که بخشی از مرز مشترک این کشور با فلسطین اشغالی  را تشکیل می‌دهد، بیش‌تر از کوه‌های لبنان، شمال فلسطین اشغالی و ارتفاعات  سوریه سرچشمه می‌گیرد، به همین دلیل بیش‌تر آب آن در قسمت‌های بالادست  رودخانه مصرف می‌شود و اردن تنها می‌تواند بر انشعاب این رودخانه (رودخانه  یرموک) تکیه کند که آن هم مورد نظر سوریه و رژیم اشغالگر قدس است. این  رژیم بر این عقیده است که هر چقدر اردن آب بیش‌تری از این رود به دست  آورد، به همان اندازه امکان بهره‌برداری اسراییل از آب این رودخانه کاهش  می‌یابد و از این رو، تلاش‌های 40 ساله اردن برای بهره‌برداری از رود اردن و  ایجاد سد الوحده را خنثی کرده است. حتّی در سال 1967 سد مشترک اردن و  سوریه را بر روی رودخانه یرموک مورد هدف توپخانه قرار داد. به همین دلیل،  اردن با مشکلات آبی فراوانی روبه‌رو است. در تابستان‌ها در اردن قطع آب وجود  دارد و شهروندان اردنی از این بابت در رنج هستند. جیره بندی آب در اَمّان یکی  از واقعیت‌های پذیرفته شده به شمار می‌آید. آب آشامیدنی مورد نیاز مردم هفته‌ای 2 یا 3  مرتبه به وسیله پمپ به تانکرهای فلزی مستقر بر روی پشت بام‌ها فرستاده می‌شود و  پیش‌بینی می‌شود، با رشد 8/3 درصدی جمعیت این کشور در سال‌های آتی، فشار وارده  بر استفاده از منابع آب تسریع و بحران در این کشور شدیدتر شود.⁽²⁾

بنابراین، به نظر می‌رسد بحران آب در این منطقه به یک مسئله سیاسی تبدیل  شده است.

3. کشورهای حوزه رودخانه دجله و فرات

دومین منطقه بحرانی در خاورمیانه، حوزه رودهای دجله و فرات است که از سه  کشور مسلمان ترکیه، سوریه و عراق تشکیل شده است. این رودها که از کشور  ترکیه سرچشمه می‌گیرند، پس از عبور از کشورهای سوریه و عراق در مرز  جمهوری اسلامی ایران با پیوستن به رود کارون، اروند رود را تشکیل می‌دهند و  به خلیج فارس می‌ریزند. بنابراین، اقتصاد کشاورزی این کشورها بر پایه آب این  دو رود مهم است. سه کشور ترکیه، عراق و سوریه تاکنون بر اساس حقوق  تاریخی از این آب بهره‌برداری کرده‌اند، ولی در سال‌های اخیر ترکیه برای رفع  مشکلات کم آبی در مناطق جنوب شرقی کشور خود، طرح عظیمی را اجرا کرده  که موجب نگرانی دو کشور همسایه شده است.

«پیش‌بینی می‌شود با تکمیل این طرح عظیم که متشکل از مجموعه‌ای از سد و  نیروگاه برقابی است که بر روی رودخانه‌های دجله و فرات و سرشاخه‌های آن  اجرا می‌شود، سهم آب مصرفی سوریه و عراق به ترتیب به میزان 40 تا 80 درصد  کاهش خواهد یافت. این در حالی است که این سهم در حال حاضر 80 تا 90  درصد است».⁽¹⁾

به تازگی دولت ترکیه اعلام کرده است: «آب‌های دجله و فرات از ثروت‌های  ملّی این کشور است و مانند نفت باید در بورس‌های جهانی قیمت داشته باشد و  کشورهای هم‌جوار نباید توقع داشته باشند که این ثروت‌ها را

به طور مجانی  دریافت کنند».⁽¹⁾از این‌رو، به نظر می‌رسد، رسیدن به یک موافقت‌نامه روشن  برای بهره‌برداری صحیح از این حوزه، امری ضروری است. در غیر این صورت،  بر وخامت اوضاع افزوده شده و خطر رویارویی بیش‌تر خواهد شد. چنان که در  حال حاضر نیز «چندین برخورد نظامی بین ترکیه و سوریه گزارش شده است».⁽²⁾

4. کشورهای حوزه نیل

رودخانه نیل در قاره افریقا جریان دارد و در حال حاضر تأمین‌کننده آب مورد نیاز  مصر، تنها کشور خاورمیانه‌ای این حوزه و هشت کشور دیگر افریقایی یعنی  سودان، اتیوپی، تانزانیا، اوگاندا، کنیا و زئیر و روانداست. اهمیت نیل برای  کشورهای این منطقه به گونه‌ای است که: «هر وجب از حاشیه باریک دو سوی  نیل در طول سال دو یا سه بار کشت می‌شود».⁽³⁾

بنابراین، هر گونه تصمیم‌گیری یا دخل و تصرف کشورهای منطقه در قسمت  علیای رودخانه، موجب نگرانی مردم کشورهایی می‌شود که در بخش سفلای  رودخانه زندگی می‌کنند؛ زیرا کشورهای پایین دست، نفوذ چندانی بر کشورهای  بالادست ندارند. در این میان، وضعیت کشور مصر از دیگر کشورهای این حوزه  وخیم‌تر است؛ چون کشاورزی این کشور خشک و کم باران و به طور کامل  وابسته به رود نیل است و «سالیانه 50 درصد از مایحتاج

غذایی خود را وارد  می‌کند».⁽¹⁾این در حالی است که در سال‌های اخیر «کشور اتیوپی که 85 درصد آب  رودخانه از آن‌جا سرچشمه می‌گیرد، خواسته است با ایجاد سدهایی بر روی  رودخانه نیل آب و برق مورد نیاز خود را تأمین کند».⁽²⁾که بی‌گمان، این اقدام  دولت اتیوپی باعث خواهد شد آب کمتری به قسمت پایین دست رودخانه، به  ویژه مصر که در منتهاالیه این رودخانه قرار دارد برسد و با توجه به رشد روز  افزون جمعیت این کشور که نیاز به مواد غذایی را افزون می‌کند، ضربات مهلکی  بر اقتصاد این کشور وارد خواهد کرد. پیش‌بینی می‌شود «تا سال 2010 نه تنها  مصر، بلکه سودان و حتّی کشورهای دیگر یعنی کنیا، تانزانیا، اوگاندا و حتّی روندا    با نقصان و کمبود شدید آب مواجه خواهند شد».⁽³⁾

هرچند تا کنون تمام کشورهای منطقه بر اساس حقوق تاریخی خود به طور  مسالمت‌آمیز از این رودخانه بهره برده‌اند، در آینده برای ادامه این روند هیچ  تضمینی وجود ندارد.

ب) اروپا

هرچند قاره اروپا به لطف رطوبت مناسب مشکل کم آبی ندارد، به دلیل گسترش  فراوان صنایع و افزایش جمعیت با مشکل آلودگی آب روبه‌رو است. به گونه‌ای  که: «آبی که از شیر آب در اروپا می‌آید، دارای کلر بوده و شفاف

نیست و بو هم  می‌دهد. اگر کسی آن را هر روز مصرف کند سرانجام بیمار می‌شود».⁽¹⁾نماد  آلودگی اروپا رود راین است؛ این رود طولانی‌ترین و مهم‌ترین رود اروپاست که  از سوئیس سرچشمه می‌گیرد و پس از گذر از کشورهای فرانسه، آلمان و هلند به  دریای شمال می‌ریزد. منابع آلاینده این رود بیش‌تر فاضلاب‌های صنعتی  کارخانه‌ها، پساب‌های آلوده به سموم کشاورزی، فاضلاب‌های خانگی و مواد  شوینده هستند که کشورهای این حوزه وارد رودخانه می‌کنند و بحرانی جدی  برای محیط زیست این حوزه به وجود آورده‌اند.

هرچند کشورهای این منطقه با سرمایه و امکاناتی که دارند تا حد زیادی  می‌توانند با این آلودگی مقابله کنند، با افزایش روز افزون جمعیت و صنایع در این  منطقه جهان، روز به روز بر درجه این آلودگی افزوده می‌شود و هزینه آب سالم و  بهداشتی را دو چندان می‌کند. چنان که در حال حاضر «مصرف کننده آب برای هر  لیتر آب در اروپا 8/0 دلار می‌پردازد».⁽²⁾

  البته باید توجه کرد که موضوع آلودگی آب، تنها ویژه قاره اروپا نیست، بلکه  همه کشورهای جهان به نوعی با درصدی کمتر یا بیش‌تر با این موضوع درگیرند.

اقدامات جهانی

اشاره

نگرانی‌های روز افزون جهانی درباره بحران آب در مناطق مختلف دنیا در  دهه‌های اخیر، باعث فعالیت گسترده‌ای برای کشانیدن موضوع به سطوح سیاسی  و بین‌المللی برای مدیریت صحیح و سازمان یافته شده است. در این باره، افزون  بر دستگاه‌های مسئول در خانواده سازمان ملل، تعداد زیادی از سازمان‌های غیر  دولتی موجود نیز در سرتاسر دنیا فعال شده‌اند و یا این‌که سازمان‌های جدید  دولتی تأسیس شده‌اند که از میان آن‌ها می‌توان به شورای جهانی آب (World  water council) و دادگاه جهانی آب اشاره کرد.

شورای جهانی آب

شورای جهانی آب در سال 1996 به ابتکار چند چهره جهانی که سابقه طولانی در  مدیریت داشتند و شناخته شده بودند، با حمایت برخی از نهادهای دولتی  بین‌المللی و غیر دولتی تأسیس شد و از همان آغاز تأسیس توانسته است  تحولات چشم‌گیری را در روند مدیریت آب در سطح جهانی ایجاد کند و  فعالیت‌های آن، اثرات قابل ملاحظه‌ای در این زمینه داشته است. آخرین نشست  این نهاد در تاریخ 16 مارس 2003 با 351 جلسه در ژاپن تشکیل شد که 33  موضوع را در 5 منطقه از جهان بررسی کرد.⁽¹⁾

دادگاه جهانی آب

هم‌اکنون حدود 40 کشور جهان بر سر مسایل ناشی از چگونگی بهره‌برداری از  منابع آب در گیرند و نزدیک به 365 جدال حل نشده آب

وجود دارد. برای حل  این مناقشه‌های بین‌المللی و قانونمند کردن بهره‌برداری از آب‌های رودخانه‌های  مشترک، کارشناسان بین‌المللی بر آن شدند، دادگاه جهانی آب را تشکیل دهند که  کارشناسان بین‌المللی شرکت کننده در اجلاس «والنسیا» در اسپانیا توافق‌نامه  اولیه آن را امضا کردند بنا به گفته کارشناسان، این دادگاه، داورها و قوانین خاص  خود را خواهد داشت و بیش از آن‌که محلی برای حل و فصل قانونی جدال‌ها و  صدور احکام لازم الاجرا باشد، مرکزی تحقیقی برای پیش‌بینی نزاع‌های ناشی از  کم آبی و بررسی راه‌های جلوگیری از گسترش مناقشه‌ها خواهد بود.⁽¹⁾

فصل پنجم: مسایل و مشکلات آب در ایران (آسیب ها)

اشاره

در ایران اسلامی مشکلات آب تنها منحصر به افزایش جمعیت، محدودیت منابع  آب شیرین، آلودگی و هزینه‌های سنگین تأمین آب سالم نیست، بلکه افزون بر  مشکلات بین‌المللی آب که همه کشورهای جهان به نوعی با آن درگیرند، در  سطح ملّی نیز با مشکلات فراوانی روبه‌رو هستیم که مجموع این مشکلات را در  سه بعد فرهنگی، مدیریتی و طبیعی می‌توان مطرح کرد. برای درک بهتر مطلب، با  مشکلات طبیعی و اقلیمی کشور آغاز می‌کنیم.

الف) مشکلات طبیعی

اشاره

با توجه به موقعیت ایران و همسایگی آن با مدار رأس سرطان، کشور ما در یک  نوار بیابانی (کمربند خشکی) واقع شده و جزو کشورهای خشک و نیمه خشک  جهان است. به همین دلیل، از نظر کمیّت و کیفیت آب با مشکلات فراوانی  روبه‌رو است که از آن‌ها می‌توان به کمیّت و کیفیت بارش، محدودیت منابع آب  سطحی و زیرزمینی، تبخیر و شوری آب اشاره کرد.

1. کمیت و کیفیت باران

ایران به دلیل شرایط اقلیمی و جغرافیایی خاص، از نظر مقدار بارندگی، کشوری  کم باران است. به گونه‌ای که میانگین بارش سالانه کشور بسیار کم‌تر از سطح  جهانی است. جدول شماره 4 به خوبی بیانگر مطلب است.

جدول شماره 4 : بارندگی و تبخیر سالانه در نواحی مختلف جهان

نام قاره

بارندگی سالانه / میلی متر

تبخیر واقعی سالانه / میلی متر

اروپا

734

415

آسیا

726

433

افریقا

686

547

امریکا

115

9724

استرالیا

734

510

میانگین کل

800

485

جهان

ایران

255

180

بنا بر جدول بالا، میانگین بارش سالانه کشور، حدود 255 میلی‌متر است؛ در  حالی که میانگین بارش سالانه جهان در حدود 800 میلی‌متر؛ یعنی حدود یک  سوم یا ثلث بارش سالانه جهان است. افزون بر آن، همین باران محدود نیز به  صورت موزون در سطح کشور پراکنده نشده است. در برخی نقاط مانند شمال و  غرب کشور بارندگی در حد مطلوب، ولی در دیگر نقاط مانند نواحی مرکزی و  شرق کشور بسیار اندک است؛ برای نمونه، «میزان بارندگی سالانه قم حدود 138  میلی‌متر است».⁽¹⁾از سوی دیگر، هنگام بارش کشور هم چندان مطلوب نیست.    بیش‌ترین بارش سالانه در اوایل بهار و ماه‌های زمستان

است؛ در حالی که در  تابستان که نیاز به آب بیش‌تر است، بارندگی وجود ندارد و همین گونه است  کیفیت بارش سالانه که اغلب به صورت بارندگی‌های شدید و ناگهانی است که  بخش عظیمی از آن پیش از آن‌که به زمین فرو رود به هدر می‌رود.

2. محدودیت منابع آب سطحی

منظور از آب‌های سطحی، تمامی آب‌های شیرینی است که در رودخانه‌های  بزرگ و کوچک دایمی و فصلی در جریان‌اند یا در دریاچه‌های آب شیرین ذخیره  شده‌اند. با توجه به کمبود باران، آشکار است که منابع آب سطحی کشور نباید در  سطح مطلوبی باشد. «عمده رودخانه دایمی کشور در دامنه‌های غرب زاگرس و  شمال البرز جاری هستند که در مقایسه با رودهای بزرگ جهان مانند آمازون، نیل  و غیره رودهای کوچکی به شمار می‌آیند. پر آب‌ترین رودخانه کشور، کارون  است که آبدهی متوسط آن حدود دو هزارم رودخانه آمازون است. اغلب  رودخانه‌های نواحی مرکزی هم رودخانه‌های کوچک فصلی هستند که تنها پس  از بارندگی دارای آب هستند».⁽¹⁾که متأسفانه بخش اعظم آب‌های آن‌ها به دلیل  مهار نشدن با به دریاچه‌های داخلی می‌ریزند یا در نمک‌زارها فرو می‌روند.  بی‌گمان، این موضوع، لزوم بیش‌تر مهار آب‌های سطحی و سیلاب‌ها را نشان

می‌دهد تا از اتلاف آب‌هایی که مصرف نمی‌شوند جلوگیری شود.

3. تبخیر

تبخیر یکی دیگر از عوامل محدود کننده آب در سطح کشور است. در

سطح  وسیعی از کشور، مقدار تبخیر به نسبت بالاست. مقدار تبخیر را نیز مانند  بارندگی بر حسب ارتفاع بیان می‌کنند. بر اساس جدول شماره 3 میانگین تبخیر  واقعی سالانه در کشور حدود 70 درصد بارش کشور را تشکیل می‌دهد؛ در حالی  که میانگین تبخیر واقعی سالانه در جهان 6/60 درصد است که البته «در برخی  مناطق گرم و خشک ایران ارتفاع تبخیر بالقوه سالانه از حدود 3000 میلی‌متر  تجاوز می‌کند و ممکن است ده‌ها برابر میزان بارندگی سالانه باشد».⁽¹⁾و به طور  کلی، در اغلب نقاط ایران، جز مناطق مرطوب و پر باران، تبخیر و تعرق بالقوه  بیش از بارندگی است.

4. شوری آب

مشکل دیگری که منابع آب کشور را دچار محدودیت کرده، این است که در  برخی از مناطق ایران، آب‌های سطحی و زیرزمینی دارای املاح محلولی زیادی  هستند که بهره‌برداری از آن‌ها را محدود یا اساسا ناممکن می‌کند. به طور کلی هر  اندازه مقدار بارش کمتر و مقدار تبخیر بیش‌تر باشد، شوری آب‌ها نیز بیش‌تر  می‌شود. برای نمونه، در نقاط مرکزی کشور به علت محدودیت بارش، دمای بالا  و تبخیر شدید، منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی کیفیت مطلوبی ندارند.  آبرسانی به این مناطق اغلب هزینه‌های فراوانی را به کشور تحمیل می‌کند که با روند  افزایش جمعیت و محدودیت بیش‌تر آب این هزینه‌ها چندین برابر خواهد شد.

ب) ضعف فرهنگ مصرف

بخش عظیمی از آب‌های کشور به علت نبود فرهنگ صحیح مصرف،

دانسته یا  ندانسته اتلاف می‌شود. برای آگاهی بیش‌تر از این موضوع، کافی است میانگین    مصرف سرانه آب کشور را با میانگین مصرف سرانه آب در جهان مقایسه کنیم.  «میانگین مصرف سرانه آب در جهان (صنعتی، کشاورزی و آشامیدنی) حدود  580 متر مکعب برای هر نفر در سال است، ولی این رقم در ایران که کشور کم آبی  به شمار می‌آید 1300 متر مکعب است»؛⁽¹⁾یعنی چیزی نزدیک به دو برابر سطح  میانگین مصرف سرانه جهانی. این امر نشان دهنده اتلاف منابع آب و اسراف بیش  از اندازه این مطلوبیت‌های حیاتی در کشور است. این در حالی است که  آموزه‌های آسمانی اسلام، اسراف و اتلاف منابع مادی را به شدت نهی کرده است؛  زیرا در اسلام به همان اندازه که برای مصرف مطلوب از مطلوبیت‌های مادی الزام  شده است، همان گونه هم برای برقراری تعادل در مصرف، محدودیت‌هایی  وضع شده است. قرآن کریم درباره استفاده صحیح از منابع مادی می‌فرماید:

«وَ کُلُوا وَاشْرَبوا وَ لا تُسرِفُوا؛ بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید». (اعراف: 31)

هم‌چنین رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله زیاده‌روی در مصارف مطلوب را همراه با بی‌برکتی  می‌داند.

اِنَّ مَعَ الْإسْرافِ قِلَّةَ البَرِکَةِ.

همانا اسراف با کمی برکت همراه است.⁽²⁾

البته شاید علّت بی‌توجهی و اسراف زیاد مردم در بهره‌گیری از آب، این منبع  حیاتی، گمانِ پایان ناپذیری منابع آب و وجود اقیانوس‌های عظیم آب

باشد که  خشکی‌های کره ما را احاطه کرده است که باید به مردم در این زمینه‌ها آگاهی لازم  داده شود؛ زیرا هنوز مردم فرهنگ صحیح مصرف آب در شرایط غیر عادی را هم    نمی‌دانند. برای نمونه، وقتی در سال‌های اخیر برنامه جیره‌بندی و قطع نوبتی آب  در مناطق مختلف تهران به علت کم آبی و مصرف بی‌رویه آب اجرا می‌شد، برخی  از هموطنان تهرانی پیش از قطع آب گالن‌ها، حتی تانکرهای چند صد لیتری را از  آب پر و مصرف می‌کردند، ولی با وصل مجدد آب، آب‌های باقی مانده در گالن‌ها  و ظرف‌ها را به دلیل بوی کهنگی آن تخلیه می‌کردند. به این ترتیب، تمام تلاش  مسئولان برای صرفه‌جویی، بی‌نتیجه می‌ماند. این موضوع بیانگر این بود که برای  تنویر افکار و آموزش‌های لازم به مردم، رسانه‌های جمعی، برنامه‌ریزان فرهنگی  و همین‌طور مسؤلان محترم آب کار زیادی نکرده‌اند و اگر اقدامی هم شده باشد  به شکل مقطعی و در سطح تبلیغات بوده است. به همین دلیل مردم به توصیه‌های  مشفقانه مسئولان، رفتار مثبت و در حد انتظار نشان نمی‌دادند. بنابراین، شایسته  است برای اصلاح فرهنگ مصرف اقدامات مناسبی انجام شود.

ج) مشکلات مدیریتی

اشاره

مدیریت صحیح آب در دراز مدت ضامن بقا و دوام اجتماعی و اقتصادی است و  مفهومی گسترده دارد. در گذشته، مدیریت آب به مدیریت اقدامات اجرایی برای  تأمین آب، یعنی شناسایی و توسعه منابع جدید، انتقال و تصفیه آب محدود  می‌شد، ولی در عصر ما، مفهومی فراتر از یافتن منبع برای برآورده ساختن بخشی از  نیازهای آبی دارد. در این عصر، مدیریت شامل تقاضا،

شیوه‌های مصرف و ابزارهای  موجود برای کنترل و الگوهای مصرف نیز می‌شود. در واقع «تمامی اقداماتی که بر  کمیت و کیفیت آب در نقاط ورودی به تأسیسات مؤثرند، بخشی از مدیریت تأمین  بوده و هر آن‌چه که بر مصرف و یا اتلاف آب مؤثر است، مدیریت تقاضا نامیده  می‌شود. مجموعه این دو گروه اقدامات مدیریت آب را تشکیل می‌دهد».⁽¹⁾ولی    متأسفانه هم اکنون کیفیت مدیریت آب در کشور مناسب نیست؛ به گونه‌ای که در  بخش مصارف آب (کشاورزی، صنعت و خانگی) و همین‌طور نظارت بر منابع آب با  مشکلات فراوانی روبه‌رو است که در ادامه این مشکلات را بررسی می‌کنیم.

1. شیوه غلط بهره برداری از آب در مصارف شهری

بهره‌برداری از آب سالم و بهداشتی حقی همگانی است، ولی امروزه بهره‌برداری  از آب با کیفیت مناسب برای کاربردهای مختلف طیف گسترده‌ای را در بر  می‌گیرد. این طیف از آب سالم و بهداشتی آشامیدنی تا آب‌های با کیفیت پایین  برای مصارف بهداشتی، آبیاری فضای سبز و آب مصرفی در کارهای ساختمانی  را شامل می‌شود. ولی عموما در شهرهای ایران، آب را برای مصارف گوناگون  شهری توزیع می‌کند. در حالی که با وجود هزینه‌های گزافی که برای کشف،  جمع‌آوری، تصفیه، انتقال و مراقبت از تأسیسات این آب صرف می‌شود،  متأسفانه «85 درصد این کالای گرانبها در سرویس‌ها و فضای سبز منازل مصرف  شده و یا از طریق شست‌وشو ساختمان به فاضلاب

تبدیل می‌شود».⁽¹⁾از طرف  دیگر، مقدار مصرف سرانه آب لوله‌کشی در کشور هم مناسب نیست. چنان که:  «مصرف سرانه آب لوله‌کشی آشامیدنی در شهرهای ایران حدود 142 متر مکعب  در سال است که از مصرف سرانه برخی کشورهای پر آب مثل اتریش [108 متر  مکعب در سال] و بلژیک [105 متر مکعب در سال ]بیش‌تر است».⁽²⁾به این  ترتیب، این پرسش مطرح شود که آیا لازم است در کشور کم‌آبی مانند ایران که  آب سالم و بهداشتی با هزینه‌های فراوان تهیه می‌شود، آب این‌گونه در شهرها    حیف و میل شود؟ آیا این گونه شیوه بهره‌برداری از منابع محدود کشور، درست  است؟ آیا بررسی و توجه بیش‌تری در این باره نیاز نیست؟

2. شیوه نامناسب مصرف آب در بخش کشاورزی

افزون بر اتلاف آب در بخش مصارف خانگی، سالانه بخش زیادی از آب‌های  مصرفی در بخش کشاورزی به دلیل به کارگیری روش‌های سنتی آبیاری و  همین‌طور ناآگاهی کشاورزان از اصول اساسی آبیاری به هدر می‌رود. برای  نمونه، آب به طور معمول در نهرهایی منتقل می‌شود که موجب نفوذ آب به زمین  یا تبخیر آن می‌شود. یا آبیاری بی‌موقع به هنگام ظهر سبب تبخیر زیاد می‌شود.  همین طور غرقابی کردن زمین زراعی که باعث نفوذ آب بیش‌تری به اعماق زیاد  زمین می‌شود. این موارد و موارد مشابه سبب شده که مصرف آب در بخش  کشاورزی بسیار بیش‌تر از سطح جهانی شود. برای مثال، مقدار مصرف آب برای  کشت هر هکتار صیفی‌جات در مقیاس جهانی

7000 تا 10500 متر مکعب و در  کشور ما 17900 متر مکعب برآورد شده است. به همین جهت متوسط راندمان  آبیاری در ایران رقمی حدود 32 تا 33 درصد برآورد شده است».⁽¹⁾به بیان دیگر، از  هر 100 متر مکعب آبی که از رودخانه، چاه یا قنات برداشت می‌شود، تنها 32 تا  33 متر مکعب آن به مصرف واقعی می‌رسد و بقیه آن به شکل‌های مختلف تلف و  از چرخه مصرف گیاهان خارج می‌شود.

3. شیوه نامناسب بهره برداری از آب در صنعت

در حال حاضر، بخشی از آب‌های کشور به مصرف صنایع می‌رسد. که پس از مصرف  نیز می‌توان بخش عظیمی از این آب‌ها را با به کارگیری فناوری‌های پیشرفته دوباره یا  چندباره مصرف کرد، ولی متأسفانه این آب‌ها پس از مصرف، با آلوده شدن به مواد    شیمیایی و میکروبی در مجاری رودخانه‌ها رها شده یا از طریق چاه‌ها وارد سفره‌های  زیرزمینی می‌شوند و آب‌های زیرزمینی را آلوده می‌کنند. این موضوع گاه موجب  وارد آمدن خسارات جبران ناپذیری برای محیط زیست می‌شود.

4. شیوه نامناسب نظارت

«کشورهایی که با بحران آب مواجه‌اند، بیش از آن با بحران نظارت مواجه  هستند».⁽²⁾به نظارت درست آب نیز متأسفانه در کشور ما کمتر توجه شده است؛  نمونه آن، «امر و اکتشاف و بهره‌برداری از 000/000/6 حلقه چاه غیر

مجاز در  مقابل 000/320 حلقه مجاز است»⁽¹⁾و روز به روز بر تعداد این چاه‌های غیر مجاز  افزوده می‌شود.

بنابراین، شایسته است که نظارت بر منابع تأمین آب، اولویتی در امور آب  مطرح شود و برنامه‌ریزی مناسبی در این زمینه انجام پذیرد.

فصل ششم: راه کارهای اصلاحی

اشاره

در فصل ششم با مشکلات و محدودیت‌های آب در کشور آشنا شدیم و دریافتیم  که مشکلات آب در سه بعد فرهنگی، مدیریتی و طبیعی است. از این رو، در این  فصل برآنیم، راه کارهای مناسبی برای مشکلاتی یاد شده، ارایه دهیم.

الف) فرهنگ سازی

اشاره

در بعد فرهنگی، متأسفانه فرهنگ مصرف آب با شرایط کنونی مناسب نیست؛ یعنی  مردم بیش از اندازه آب را مصرف می‌کنند یا به هدر می‌دهند و این چیزی است که  رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در گفتاری ارزشمند آن را پیش‌بینی کرده و فرموده است:

به زودی در اُمت من گروهی پدید می‌آیند که در پاک کردنی‌ها زیاده‌روی  می‌کنند.⁽¹⁾

در حالی که آن حضرت حتّی اسراف در وضو را هم جایز نمی‌دانست؛ چنان که در  اخبار آمده است: روزی رسول خدا بر مردی گذشت که در حال وضو ساختن بود و  مشت مشت آب برای وضو برمی‌داشت. حضرت فرمود: «ای بنده [خدا]: اسراف  نکن» گفت: «یا رسول اللّه مگر در وضو هم اسراف

است»؟ فرمود: «آری».⁽¹⁾

  به واقع، امروزه در کشور ما مصرف آب این‌گونه است و آب‌های زیادی هدر  می‌رود. ازاین‌رو، نیازمند آن هستیم که فرهنگ مصرف آب را هماهنگ با شرایط  کنونی متحول کنیم. البته منظور از فرهنگ مصرف، اصلاح اخلاق مصرف آب است  و بی‌گمان تغییر و تحوّل در اخلاق و عادات مردم کار آسانی نیست که در یک شب، یا  یک مقطع زمانی محدود با انتشار چند جزوه، بروشور و همین‌طور راه‌اندازی چند  برنامه سخنرانی و همایش یا تهیه چند برنامه رادیو و تلویزیونی و اقدامات سمبلیک  مانند راه‌اندازی کاروان صرفه‌جویی انجام شود. بلکه نیازمند ساختن بستری مناسب  با برنامه‌ریزی سنجیده و کارشناسی شده است که به طور مستمر مداومت داشته  باشد. باید افزود، برای اصلاح هر رفتاری، بهره‌گیری از سه ابزار باورنده، انگیزنده و  بازدارنده لازم است که در این مبحث نقش این نیروها را بررسی می‌کنیم.

1. بهره گیری از ابزارهای باورنده

ابزارهای باورنده، دستگاه‌هایی هستند که مستقیم یا غیر مستقیم با طیف‌های  گوناگون مردم در ارتباط‌اند و مردم در زندگی خود از برنامه‌های آنان تأثیر  می‌پذیرند. بی‌گمان در این زمینه، نقش دستگاه‌های فرهنگی مانند رادیو و  تلویزیون، مطبوعات، آموزش و پرورش و آموزش عالی در سطوح محلی،  منطقه‌ای و ملّی از دیگر دستگاه‌ها پر رنگ‌تر است. این دستگاه‌ها می‌توانند با تهیه  و تدوین برنامه‌های مناسب در زمینه کاری خود، گامی مؤثر در راه تغییر شیوه  مصرف آب بردارند. از این برنامه‌ها می‌توان به تنویر افکار

عمومی، تبیین  ارزش‌های واقعی آب و آموزش عملی صرفه‌جویی اشاره کرد.

یک ـ تنویر افکار عمومی

  مردم مسلمان ما به دلایل گوناگون، آب را نعمتی رایگان، فراوان و تمام نشدنی  می‌دانند. این گمان در گذشته تا حدّی با واقعیت مطابقت داشته است؛ زیرا در آن  روزگار، مردم آب مورد نیاز خود را به آسانی از منابعی که در دسترس آن‌ها بوده  است، تأمین می‌کردند و هر گونه که می‌خواستند به مصرف می‌رساندند. ولی  امروزه، هم در زمینه تأمین آب و هم در شیوه‌های مصرف آن، با محدودیت‌های  فراوانی روبه‌رو هستیم که افکار مردم درباره آن باید تنویر شود. برای نمونه،  بیش‌تر مردم هنوز نمی‌دانند که با افزایش جمعیت، از سرانه آب مصرفی آن‌ها  کاسته می‌شود. یا آگاه نیستند که در تصفیه خانه‌های آب شهری برای تهیه آب  شُرب چه می‌گذرد؛ یا هنوز نمی‌دانند که افزایش قیمت تصاعدی آب یعنی چه و  گسترش شبکه فاضلاب چه تأثیری بر زندگی و محیط زیست آن‌ها خواهد داشت و  همین گونه است ده‌ها موضوع دیگر مربوط به آب که مردم شریف ما از آن بی‌خبرند.

بی‌گمان، این آگاهی‌بخشی باید به گونه‌ای باشد که هر شهروند ایرانی، از یک  خانم خانه‌دار در منزل تا یک کارمند در یک اداره یا افرادی که در هر آموزشگاهی  تحصیل می‌کنند، آب را یک عطیه الهی و یک کالای ارزشمند بدانند و به این باور  برسند که حفظ ذخایر و منابع آب کشور در گرو همکاری و مشارکت یک یک  آنان در صرفه‌جویی قطره، قطره آب است.

دو ـ تبیین ارزش های واقعی آب

آب در فرهنگ اسلامی ارزش والایی دارد؛ چنان که امام صادق علیه‌السلام آن را قوام  زمین دانسته و می‌فرماید:

زمین را قوامی نیست، جز به آب.⁽¹⁾

و در حدیث ارزشمندی دیگر، نهایت بهره‌برداری از آب را چنین یادآور    می‌شود:

کم‌ترین حد اسراف، ریختن باقیمانده آب در ظرف است.⁽²⁾

ولی متأسفانه، این ارزش‌ها کمتر به مردم مذهبی ما شناسانده شده است. حتّی  در فرهنگ اسلامی برای پرهیز از آلوده سازی یا اتلاف آب و همین‌طور  مشارکت مردم در امر آبرسانی، احادیث و روایت‌های ارزشمندی از  معصومین علیهم‌السلام نقل شده است که مسئولان زحمتکش آب کشور و همین‌طور  دستگاه‌های فرهنگی باید آن‌ها را برای مردم بیان کنند. مسئولان و دستگاه‌های  فرهنگی می‌توانند با بهره‌گیری از نیروهای توانمند دینی، مانند ائمه جمعه و  جماعات، مبلغان مذهبی، گروه‌های امر به معروف و ناصحین که محبوبیت  خاصی میان مردم دارند، این ارزش‌ها از جمله اهمیت آب، لزوم صرفه‌جویی و  رعایت بهداشت آب را به مردم تفهیم و تبیین کنند.

سه ـ آموزش عملی صرفه جویی

به یقین، اگر آگاهی‌دهی و تبیین ارزش‌های واقعی آب به مردم همراه با  آموزش‌های عملی صرفه‌جویی باشد، نتایج مطلوب‌تری را پدید خواهد آورد.  اگر امروزه مردم کشوری را می‌بینیم، که با توجه به فراوانی آب در کشورشان در  مصرف آب دقیقند و با وسواس از آن استفاده می‌کنند، بدان دلیل است که به آنان  آموزش‌های لازم درباره چگونگی بهره‌گیری از این نعمت الهی داده

شده است.  برای نمونه، به آنان آموزش داده شده است که:

«از انداختن کاغذ، ته سیگار و دستمال کاغذی به آبریزگاه‌ها خودداری کرده و  آن‌ها را در سطل زباله جای دهند. هنگام استحمام، به‌ویژه در ضمن مصرف    شامپو و صابون، شیر آب حمام را ببندند. هنگام مسواک زدن و اصلاح صورت،  شیر آب را ببندند. برای بیرون آوردن یخ از قالب یخ یا ذوب مواد منجمد، آن‌ها را  از چند دقیقه تا چند ساعت زودتر در هوای آزاد بگذارند و زیر شیر آب نگیرند.  سبزیجات و میوه‌ها را در ظرفی شسته و آب را برای آبیاری گلدان‌ها و فضای سبز  به کار برند. اگر از ماشین لباس شویی و ظرف شویی استفاده می‌کنند، زمانی آن را  به کار بیندازند که کاملاً پر شده باشد؛ زیرا هر بار راه‌اندازی ماشین، حداقل صد  لیتر آب مصرف می‌کند. یا اگر لباس‌ها را با دست می‌شویند، نخست لباس‌هایی را  که کمتر کثیف هستند در تشتی شسته، سپس در همان آب، البسه چرک‌تر را  بشویند و با آب تمیز آب بکشند. همین‌طور به آنان آموزش داده می‌شود که چمن،  باغ و باغچه را صبح زود آب دهند تا آب کمتری تبخیر شود. از آب به عنوان جارو  استفاده نکنند و کنتور آب را مرتبا در حالی که کلیه شیرهای مصرف بسته است،  کنترل کنند تا از نبود نشت آب از لوله‌ها مطمئن شوند و اگر از استخر در هوای  آزاد استفاده می‌کنند، پس از استفاده روی آن را با نایلون بپوشانند تا تبخیر کاهش  یابد و...»⁽¹⁾و البته نباید فراموش کرد، عملکرد نیروهای باورنده دستگاه‌های  فرهنگی کشور و حتّی مسئولان محترم در هر رده و مقامی، خود الگویی عملی

در  مقابل دیده عموم مردم و زیرمجموعه خود آنان است و خود باید به باور  صرفه‌جویی و لزوم ارزش‌گذاری به آب رسیده باشند.

2. بهره گیری از ابزارهای انگیزشی

بی‌گمان، پس از ایجاد این باور که آب یک ماده ارزشمند حیاتی و نیازمند  صرفه‌جویی و پرهیز از اتلاف است، می‌توان با اقدامات انگیزشی، مانند  مشارکت دادن مردم در امور آب و همین‌طور تشویق آنان به شیوه‌های مختلف    صرفه‌جویی آب را آسان کرد.

یک ـ مشارکت دادن مردم

امروزه به اثبات رسیده است که بدون مشارکت همگانی و ارتقای فرهنگ  عمومی، نمی‌توان برنامه‌های مهم و زیربنایی و ملّی را تحقق بخشید. آب هم که  یک موضوع ملّی است، نیازمند مشارکت همه مردم است؛ به ویژه اهمیت این  موضوع به هنگام بحران دو چندان می‌شود. اکثر گروه‌های مختلف مردم،  اتحادیه‌ها، سازمان‌های محلی، روزنامه‌نگاران، نویسندگان، نمایندگان مجلس،  جوانان، بانوان و... همه دیدگاه‌هایی درباره آب دارند که باید به این دیدگاه‌ها به  هنگام برنامه‌ریزی‌ها، تصمیم‌گیری‌ها و اجرا توجه شود. بی‌تردید، وقتی مردم  احساس کنند که در همه امور مربوط به آب دخیلند، نوعی انگیزه قوی در آنان  برای همکاری بیش‌تر با مسئولان به وجود می‌آید. البته موضوع مشارکت مردم  در امور آب، در فرهنگ ملی ـ مذهبی ما موضوع تازه‌ای نیست. بسیاری از  سیستم‌های آبرسانی در کشور کهن ما، در طول تاریخ با مشارکت مردم و افراد  خیرخواه، ایجاد شده‌اند. احادیث فراوانی نیز از پیشوایان معصوم علیهم‌السلام، مردم را به  مشارکت در امور آب فراخوانده‌اند؛ چنان که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

از جمله اعمال و نیکی‌های مؤمن که بعد از مرگ به او می‌رسد... نهری است  که به کمک او جریان یافته باشد.⁽¹⁾

هر چند شیوه‌های مشارکت مردم در امر آب نسبت به گذشته تغییر اساسی  کرده و پیچیده‌تر شده است، بی‌گمان، اجر و پاداش نیکوکاران در نزد خداوند  متعال محفوظ است و مردم خیرخواه ما همواره به دنبال نیکوکاران هستند و    نیازمند آنند که شیوه‌های جدید مشارکت برای آنان تعریف شود تا بهتر بتوانند  تغییرات و نوع بهره‌برداری از آب را بپذیرند.

دو ـ تشویق

یکی از ابزارهای مؤثر انگیزش، بهره‌گیری از ابزار تشویق است. هرگاه در  فرهنگ اسلامی مردم به امر نیکی فرا خوانده می‌شوند، به آنان وعده پاداش  اخروی و دنیوی داده می‌شود. این موضوع در مورد آب هم می‌تواند مؤثر باشد.  بی‌گمان، شناسایی و تشویق مشترکان کم مصرف خانگی در شهر و روستا،  تشویق کشاورزان بهره‌مند از آبیاری بهینه؛ یعنی کسانی که با کم‌ترین مصرف آب  بیش‌ترین محصول را تولید می‌کنند و همین‌طور تشویق صاحبان صنایع و  مؤسسه‌ها که برای پیش‌گیری از آلودگی آب، اقدامات شایسته‌ای انجام داده‌اند یا از  آب کمتری بهره گرفته‌اند، می‌توان انگیزه فراوانی برای بخش‌های مختلف اجتماع  پدید آورد که در مصرف آب صرفه‌جویی یا از آلوده کردن آن پیش‌گیری کنند.

بی‌گمان، هر اندازه شیوه‌های تشویق جذاب‌تر، زیباتر و عمومی‌تر باشد،  نتایج بهتری به دست می‌آید.

3. بهره گیری از ابزارهای بازدارنده

منابع آب کشور، سرمایه ملّی نسل کنونی و نسل‌های آینده است؛ سرمایه‌ای که  باید از اتلاف آن پرهیز کرد. بنابراین، در زمانی که مسئولان دلسوز با به کارگیری  ابزارهای باورنده و انگیزشی، در پی روشنگری و هدایت مردم به استفاده صحیح  از آب هستند، شایسته است که عموم مردم به توصیه‌های دلسوزانه آنان به خوبی  توجه کنند. ولی همیشه عده‌ای به قانون پای‌بند نیستند که در این صورت باید راه  برخورد قانونی با این متخلفان هموار باشد؛ زیرا پس از آگاهی از محدودیت‌های  آب، دیگر هیچ دلیلی وجود نخواهد داشت که افراد خودسرانه آب را بی‌رویه    مصرف یا آن را آلوده کنند. در این زمینه، شیوه‌های بازدارنده‌ای مانند جریمه،  تشکیل پلیس، دادگاه آب و... می‌تواند مؤثر باشد.

یک ـ جریمه متخلفان

جریمه متخلفان، یکی از روش‌های بازدارنده موفق و قاعده‌ای است که در دنیای  امروز، حتّی در کشورهای پر آب جهان نیز از آن بهره گرفته می‌شود. برای نمونه،  در کشور انگلستان برای هر بار مصرف بی‌رویه، معادل پانزده روز حقوق یک  کارمند معمولی، جریمه می‌شوند. و یا در یونان، قیمت آب بها برای هر متر  مکعب آب مصرفی یک خانوار، نسبت به مازاد پانزده متر مکعب در ماه، بیست  برابر افزایش می‌یابد».⁽¹⁾

دو ـ تشکیل پلیس و دادگاه آب

برای نظارت بر کمیت و کیفیت آب مصرفی در بخش‌های مختلف مصرف 

شهری، کشاورزی و صنعت و همین‌طور حفاظت کیفی آب‌ها و حلّ مناقشات  داخلی آب، نیازمند نیروی انسانی بازدارنده‌ای هستیم که در امر آب علاقه‌مند،  دانا، توانا، کارآمد و قانونمند باشد. بی‌گمان، این امر با تشکیل «پلیس آب» و  «دادگاه آب» و زیرمجموعه‌های لازم و دادن آموزش‌های ضروری و باوراندن  مشکلات آب کشور، عملی خواهد شد.

ب) بُعد مدیریتی (تحوّل در نوع مدیریت)

اشاره

همان‌گونه که در فصل پیش بیان شد، یکی از مشکلات اساسی آب کشور، در  بخش مدیریت آب است که به تحوّل نیاز دارد. بی‌تردید، با مدیریت صحیح آب می‌توان حتّی بر بسیاری از مشکلات طبیعی آب هم پیروز شد.

1. دگرگونی در شیوه بهره برداری و مصرف آب

در حال حاضر شیوه بهره‌برداری از آب، چه در بخش مصرف خانگی و چه در بخش  کشاورزی و صنعت، با وضعیت کنونی مناسب نیست. بنابراین، سیستم بهره‌برداری  از آب را باید دگرگون کرد. برای نمونه، در بخش مصرف شهری و خانگی، برای  بهره‌برداری صحیح از آب‌های بهداشتی و تصفیه شده، می‌توان سیستم توزیع آب  شرب را از آب مصارف بهداشتی، مانند شست‌وشو و استحمام جدا کرد؛ یعنی از دو  شبکه توزیع آب، یکی برای آشامیدن و دیگری برای مصارف بهداشتی بهره گرفت.

اگر چه لازم است در مصارف بهداشتی هم با نوآوری‌ها و تغییراتی در وسایل  و تجهیزات به کار گرفته شده در تأسیسات آب، نهایت صرفه‌جویی را به عمل  آورد. همین‌طور در بخش کشاورزی برای پیش‌گیری از اتلاف آب و بالابردن  راندمان آبیاری می‌توان از روش‌های بهینه آبیاری استفاده کرد؛ برای

نمونه، با  ایجاد نهرهای بتونی و سنگی و همین‌طور ایجاد پوشش روی آن‌ها و لای روبی،  تا حدّ فراوانی می‌توان از تبخیر و اتلاف آب جلوگیری کرد. یا با بهره‌گیری از  روش‌های آبیاری تحت فشار، قطره‌ای، بارانی و یکپارچه کردن آبیاری به ویژه  در مناطق خشک، اتلاف آب را به حداقل رساند. در بخش صنعت نیز می‌توان با  تأسیس برج‌های خنک کننده آب، گرمای ایجاد شده توسط صنایع را از آب  گرفت و دوباره و چندباره از آن استفاده کرد.

بی‌گمان، به کارگیری این روش‌ها در بخش‌های مختلف، نیازمند هزینه و  تسهیلات فراوان است. ولی اگر واقعا محدودیت منابع آبی کشور را باور داریم،  پیش از این‌که به بحران آب برسیم، باید اقدامات پیش‌گیرانه را به کار گیریم و با  دادن وام‌های کم بهره در هر سه بخش، مصرف کنندگان را ترغیب کنیم که از  روش‌ها و سیستم‌های بهینه بهره‌برداری از آب استفاده کنند. از همه مهم‌تر،    نظارت و پیش‌گیری کنیم تا این تسهیلات به طور صحیح در این بخش‌ها و برای  حفظ ذخایر آبی کشور هزینه شوند.

2. مقابله با آلودگی آب

افزون بر پیش‌گیری از اتلاف آب، باید برای مقابله با آلودگی منابع آب و حفظ  کیفیت آب نیز چاره‌اندیشی کرد. امروزه با فن‌آوری‌های پیشرفته می‌توان  بسیاری از آب‌ها را که کاربردی عالی داشته‌اند، برای رفع نیازهای کم اهمیت‌تر از  نظر کیفی به کار برد. یا با اقداماتی، مانند اجرای طرح‌های جمع‌آوری و تصفیه  فاضلاب‌های خانگی و صنعتی و ایجاد شبکه‌های فاضلاب مناسب و کم‌هزینه در  روستاها، مهار آلودگی ناشی از سموم کشاورزی، انباشتن و دفع بهداشتی و  اصولی زباله‌های شهری و صنعتی یا بازیافت زباله‌ها و ایجاد کارخانه‌های تولید  کود زباله تا حد امکان از آلودگی آب جلوگیری کرد.

3. بهره گیری از فناوری بازیافت آب

در حال حاضر شهرهای پر جمعیت کشور، بخش قابل توجهی از آب شیرین  موجود را مصرف می‌کنند. این آب‌ها که به قیمت تغییر مسیر رودها، ایجاد سد و  یا تخلیه سفره‌های زیرزمینی به دست می‌آید، به صورت پساب در پیرامون  شهرها رها می‌شوند و یا در شنزارها فرو می‌روند. با توجه به محدود بودن منابع  آب در کشور، می‌توان از طرح‌های مربوط به تصفیه بازیافت پساب‌ها و استفاده  از آن‌ها برای کشاورزی و حتّی آب شرب بهره گرفت. در این زمینه، تجربه  سنگاپور تجربه خوبی است. «در این کشور طرح بازیافت جالب فاضلاب‌ها به  نام نیو واتر [آب‌های تازه ]new water باعث شده سالیانه هزاران جهانگرد از این  تأسیسات بازدید کنند و از آبی که با اشعه ماوراء بنفش ضد عفونی می‌شود،  بنوشند و از آن به عنوان گواراترین آب نام ببرند».⁽¹⁾البته اجرای طرح‌های مهار    آلودگی، نیازمند صرف هزینه‌های کلان است، ولی به هر حال با توجه به رشد  روز افزون جمعیت در کشور و محدودیت منابع آب، لزوم این گونه طرح‌ها هر  چه بیش‌تر احساس می‌شود. و بهتر است با یک برنامه‌ریزی منظم و مستمر بدان  پرداخته شود.

4. مقابله با هرز آب های طبیعی

در حال حاضر، بخش عظیمی از بارش باران به علّت نبودن امکانات لازم به هدر  می‌رود و یا پس از عبور از شوره‌زارها، شور و تلخ و غیر قابل استفاده می‌شود.  ولی با اقداماتی مانند آبخیزداری، احداث سد و بند در کوهستان، ایجاد سدهای  انحرافی و تغذیه مصنوعی سفره‌های آب زیرزمینی در دشت،

می‌توان از هدر  رفتن آب‌ها جلوگیری کرد.

5. یکپارچه کردن مدیریت آب

در حال حاضر، مدیریت آب کشور یکپارچه نیست. ارگان واحدی مسئولیت  حفاظت، اکتشاف، بهره‌برداری و... آن را عهده‌دار نیست. همین امر، نظارت آب  را با بحران روبه‌رو می‌کند؛ در حالی که «نظارت درست، نیازمند سیستم‌های  اداری و سیاسی ـ اجتماعی مؤثر و پذیرش راه‌کارهای مدیریت یکپارچه منابع  آب است که دارای مراحل شفاف و مشارکتی بوده و منطبق بر نیازهای انسانی و  اکولوژیکی است».⁽¹⁾

بی‌گمان، در چنین صورتی، آب مایه حیاتی محیط زیست، تحت حفاظت و  کنترل مسئولانه قرار خواهد گرفت و از هر گونه دخل و تصرف بی‌جا و    بهره‌برداری‌های غیر مجاز در آن و نیز آلودگی آن تا حدود زیادی جلوگیری  خواهد شد و وضعیت فعلی آب‌ها بهبود خواهد یافت.

فصل هفتم: آب در ادب فارسی

اشاره

قلم بردار و پیچ و تاب بنویس*** برای پیچک از مهتاب بنویس

دل مردم ز بی آبی گرفته*** رها کن کوزه را از آب بنویس⁽¹⁾

متون ادبی

آب چیست؟

آب، آیینه آثار سبز خدا در زمین و معنابخش جمال اوست. وجودش عامل  پیدایش و سخاوت است و روانی‌اش در بستر طبیعت نشان متانت، زلالی و  شفافیت. آب رمز اسرار الهی و طبیعتِ تماشای اندیشه‌های بزرگ است. آوازی  دارد ملکوتی و بلیغ که کاینات با آهنگ آن، همگام با وزش نسیم سرورانگیز  طبیعت و رویش پر پیچ و تاب نهالان هم نوا می‌گردند.

آب، نهایت کمالی و زیبایی و مظهر طهارت و مایه رهایی از هر گونه زشتی  است و نوید دهنده سلامت و بهزیستی است.

آب، آیه زندگی و تفسیر و تلاوت نیاز و لهجه و تصنیف اصیل تکامل و تعالی  و پیشرفت است. باید باور داشت که آب تار و پود به هم تنیده تمدن و

مایه پیدایش تجدّد است.

آب، رویش و ذکر و تسبیح گل‌ها و فرهنگ آوازها و جغرافیا و تاریخ جهان  است. به مثابه بهترین نشانه هستی جلا می‌دهد و کهنگی اشیا را طراوت و تازگی  می‌بخشد.

قطره‌اش گنجینه معرفت و دریای امواج بی‌کرانش، خروش قدرت لایتناهی  است. آب همان حیات است و نماد نور و شفافیت. آب در میدان آفرینش ما را به  مقصد کمال و هر چه خیر و زیبایی است رهنمون می‌کند و دریچه‌ای است به  محراب و منبع عشق، تا گذر گاهی باشد برای ما از فرش سراپا نیازمان به عرش  لایزال احدی؛ حرکتی که از کثرت به سوی وحدت انجام می‌پذیرد.

آب، مایه حیات است اگر نباشد، نیستی و ممات است، زبان از توصیف آن  عاجز و قلم در تحلیل آن ناتوان است. پس باید، پند نیکان بپذیریم و قدرش  افزون بدانیم؛ هر چند هر چه می‌گوییم و می‌نویسیم، به اندازه تشنگیمان است.⁽¹⁾

روز جهانی آب

روز جهانی آب، فرصتی است مغتنم برای ژرف‌نگری درباره ارزش واقعی آب،  تا ارزش قطره‌ها را دریابیم و با زلالی اندیشه روح پاکش را شناخته، آن را نیالاییم  و از دیگری التماس نکنیم. در مقام بهزیستی و هم نوعی عطش آیندگان و طبیعت  دشت‌ها و بیشه‌های سوخته را باور کنیم. طراوت را از باران، پاکی را از رودخانه،  زلالی را از چشمه، خرمی را از سبزه و موسیقی را از طبیعت نگیریم.

درک کنیم نیاز گل، پرواز پرنده و حرکت ماهی را. پاس بداریم زیبایی و  خوبی‌ها را و بفهمیم مفاهیم ارزشمند قناعت و صرفه‌جویی را. پس ارزش آن را    دارد که در مصرف قطره‌ها تأملی بکنیم.⁽¹⁾

اشعار

آب را گِل نکنیم

آب را گِل نکنیم

در فرو دست انگار، کفتری می‌خورد آب

یا که در بیشه دور، سیره‌ای پَر می‌شوید

یا در آبادی، کوزه‌ای پُر می‌گردد

آب را گِل نکنیم

شاید این آب روان، می‌رود پای سپیداری، تا فرو شوید اندوه دلی

دست درویشی شاید، نان خشکیده فرو برده در آب

چه گوارا این آب!

چه زلال این رود!

مردم بالادست چه صفایی دارند!

چشمه‌هاشان جوشان، گاوهاشان شیرافشان باد.

من ندیدم دهشان

بی‌گمان پای چپرهاشان جا پای خداست

ماهتاب آن‌جا می‌کند روشن پهنای کلام

بی‌گمان در ده بالادست، چینه‌ها کوتاه است.

مردمش می‌دانند، که شقایق چه گُلی است.

بی‌گمان آن‌جا آبی، آبی است.

غنچه‌ای می‌شکفد، اهل ده با خبرند.

  چه دهی باید باشد!

کوچه باغش پُر موسیقی باد!

مردمان سر رود، آب را می‌فهمند.

گِل نکردندش، ما نیز

آب را گِل نکنیم.⁽¹⁾

آب، مایه هر زیبایی است

آب، رویش و زندگی زیباست

پای فواره و هر چشمه آب

یا که در بستر یک دسته چمن،

موج زاینده رود،

پای گلبرگ پر از شرم و شقایق لاله

لرزش ساقه گل ـ لب باریکه یک جوی

بارش شبنم صبح سحری،

هر کجا آب طربناک

نقشی از خویش ـ چه زیبا دارد!

آب، زمزم پاکی و نور است

می‌توان:

همه زشتی‌ها و کدورت‌ها را شست به آب!

و بکاریم گلی از مهر و وفا

موقع رویش احساس عروج ـ وقت وضو

  لب یک حوض پر آب می‌توان لمس نمود،

لطف بی‌حد خداوندی را

آب

آب است

و در وصف نگنجد هرگز.

چون که او مایه هر زیبایی است.⁽¹⁾

صفای آب

من از آب، صفایی دارم چون خود آب

و بهاری که پر از رنگ خداست

و زبانی که پر از زمزمه عاطفه‌هاست

کنج دیوار حیات، حوض آبی دارم مثل یک چشمه نور،

که در اول هر صبح خدا، دست‌ها را،

و رخساره خود را به دعا می‌شویم.

آب را بشناسیم

چون که هر خوبی، از آن بو دارد

آب یعنی: آواز

آب یعنی: پاکی

آب یعنی: تلاش

  آب یعنی: سحر پاک خدا

آب یعنی: هستی

می‌توان کاشف هر خوبی بود

هنر این است که ما آب را بشناسیم

آب را بشناسیم.⁽¹⁾

کاش می شد...

کاش می‌شد به کویر چشمه‌ای هدیه کنیم.

کاش می‌شد به لب تشنه آن کودک زار

قطراتی اندک.

کاش می‌شد روزی بفهمیم همین فلسفه را.⁽²⁾

زندگی؛ یعنی آب

زیستن؛ یعنی آب

قطراتش همه امید و حیات

که بر این خاک ترک خورده کند معجزه‌ها

می‌چکد نرم از آن سینه سنگ،

می‌خروشد از دل ابر که آری: منم آب

در دل جام بلورین شما

بوده‌ام شور حیاتی پادار

  در دل ریشه و آوند گیاه

نغمه‌ام سبزی و سبزینه، و غوغای بهاری

آری، آری منم آب

چهره‌ام بوسه گه صبح و آیینه ماه

نغمه را ز هزاران پیغام آدمی

زندگی در نفس جاری من پیچیده است.

بعد هر شعله جانسوز عطش

حرمت روح روان بخش

«پاس بدار ای سیراب»⁽¹⁾

شعر طنز

انتظار آب

آن تشنه‌ام که بس که شدم خواستار آب

 یکباره آب کرد مرا انتظار آب

اندر جوار آبم و چون سنگ آسیا

 سرگشتگی است قسمتم از رهگذار آب

هم‌چو غریق بحر، مرا آب کشت و بس

 فریاد از طبیعت ناسازگار آب

از داغ آب چین به عذارم فتاده است

 چُونان که چین از باد اُفتد بر عذار آب

ای محتکر زِ نان بُگذر فکر آب باش

 کز احتکار آرد به است احتکار آب

هم‌چون گل است خرم و شاداب هر که زیست

 مانند سبزه روز و شب اندر جوار آب

گر بنگری درست به اطراف جویبار

 بینی زباله‌ها به یمین و یسار آب

آماده فنا و مهیّای مُردنیم

 مانند آتشی که فتد در گذار آب

  میراب اگر که نیست به معنی چو خار و خس

 چون خار و خس چرا شده این سان سوار آب

نزدیک شد که بگذرم از قید جسم و جان

 این را نثار یخ کنم، آن را نثار آب⁽¹⁾

ضرب المثل ها

⁽¹⁾

  15. «آب پارسال، نان پیرارسال»؛ یعنی روزگاری دراز است که محتاج و

بی‌چیز است.

لطیفه ها

لطیفه اول: آورده‌اند، حاج میرزا آقاسی، نخست وزیر ناصرالدین شاه قاجار، به  حفر قناتی امر داده بود. روزی که به بازدید چاه‌ها رفت، مقنی اظهار داشت که  کندن قنات در این مکان بی‌حاصل است؛ چون این زمین آب ندارد. حاجی جواب  داد: اگر آب برای من ندارد، نان که برای تو دارد.⁽¹⁾

  لطیفه دوم: فریده مصطفوی، دختر امام خمینی رحمه‌الله نقل می‌کند: در جمع نشسته  بودیم، یک مرتبه دیدم امام  رحمه‌الله به طرف آشپزخانه می‌رود. از ایشان پرسیدیم کجا  تشریف می‌برید؟ فرمودند: می‌روم آب بخورم. گفتم: به ما بگویید برایتان آب  بیاوریم. فرمودند: مگر خودم نمی‌توانم این کار را انجام دهم. سپس با خنده  گفتند: انسان باید خودکفا باشد.⁽²⁾

چیستان و معمّا

آب.

امام خمینی رحمه‌الله و صرفه‌جویی آب

اشاره

⁽¹⁾ امام خمینی رحمه‌الله زندگی بسیار ساده‌ای داشت و بر صرفه‌جویی و پیش‌گیری از اسراف تاکید می‌کرد؛ به ویژه در مصرف آب بسیار صرفه‌جو بود و از این موهبت الهی حداکثر استفاده را می‌کرد؛ به گونه‌ای که همراهان امام رحمه‌الله حکایت‌های زیبایی از صرفه‌جویی امام نقل می‌کنند که شنیدنی است. در این‌جا به نمونه‌ای از این حکایت‌ها اشاره می‌شود.

منع آب لوله‌کشی برای آبیاری

آقای مصطفی کفاش نقل می‌کند: روزی امام به فردی که به باغچه آب می‌داد، گفتند: «چرا آب لوله‌کشی را به باغچه می‌دهید؟» آن آقا گفت: «این آب لوله‌کشی نیست، آب چشمه است». امام گفتند: «باز معلوم نیست که آب چشمه را هم بتوانیم مصرف کنیم، این مال همه است. بنابراین، کمتر استفاده کنید و در حد ضرورت».

جلوگیری از چکه آب

هم‌چنین نقل شده است: گاهی امام ساعت ده یا یازده شب زنگ می‌زد و خدمت می‌رسیدیم و می‌فرمود: «این شیر آب چکه می‌کند و من نتوانستم جلوی آن را بگیرم، شما ببینید چرا چکّه می‌کند؟» ناراحتی ایشان برای مصرف بیهوده آب بود که بی‌جهت مصرف می‌شد. ازاین‌رو، ما به هر صورت واشری

می‌آوردیم و  جلوی چکه را می‌گرفتیم که ایشان با خیال راحت بخوابند و اگر هم گیر نمی‌آمد،  فردا صبح در اولین فرصت این کار را انجام می‌دادیم.

تذکر صرفه جویی آب

خانم ربابه بافقی نقل می‌کند:

در آشپزخانه مشغول شستن ظرف‌ها بودم که امام رحمه‌الله وارد شد و گفت: «چرا  این‌قدر شیر آب باز است؟» در حالی که شیر آب خیلی کم باز بود، با این‌که من  خیلی ملاحظه می‌کردم.

آقای سید رحیم میریان نقل می‌کند:

  روزی در حال آب دادن به باغچه بودم که امام رحمه‌الله فرمود: «این آب خوردن  نباشد»! گفتم: «نه آقا جان این آبی است که از چاه می‌آید. گفتند: «آب چاهی نباشد  که مردم از آن استفاده می‌کنند». گفتم: «خیر آقا، آب چاهی است و مخصوص  همین جاست و برای درختان همین جا کنده‌اند». روز دیگر آمد و فرمود: «حاجی  خیلی از این آب استفاده می‌کنی». من تعجب کردم که می‌گوید از آبی که کسی از  آن مصرف نمی‌کند، زیاد استفاده نکنید.

امام باقی مانده آب وضو را از واجبات آن می دانست

حجت الاسلام مسیح بروجردی نقل می‌کند: یکی از دوستان از من تقاضا کرد که  برای تبرک، باقی‌مانده آب وضوی آقا را برایش ببرم، ظرفی زیر دست ایشان قرار  داده و خواهش وی را به آقا عرض کردم. هنگامی که آب‌های چکیده شده از  وضوی ایشان را از داخل ظرف جمع کردم، به مقدار یک شیشه کوچک قرص  بود. امام با تبسمی فرمودند: «این باقی‌مانده آب واجبات وضو بود».

صرفه‌جویی به هنگام وضو

دکتر حسن عارفی می‌گوید: امام وقتی وضو می‌گرفت، نمی‌گذاشت شیر آب باز باشد تا وضویشان تمام بشود، بلکه شیر آب را باز می‌کرد، به اندازه یک مشت آب بر می‌داشت و شیر را می‌بست، بعد دوباره اگر نیاز داشت، شیر آب را باز می‌کرد.

آیت‌اللّه قدیری نیز نقل می‌کند:

امام برای وضو گرفتن هر یک از صورت و دست‌ها به یک مشت آب بسنده می‌کرد و با یک مرتبه شستن وضو می‌گرفت. امام در مقام فتوا هم بر خلاف بسیاری از مجتهدان، می‌فرمود: بیش از یک مرتبه شستن استحباب ندارد. و افضل وضوها، وضوی پیغمبر است که با یک مشت آب و یک مرتبه شستن وضو می‌گرفت.

صرفه‌جویی آب به هنگام نوشیدن

آیت‌اللّه امامی کاشانی روایت می‌کند: امام باقی‌مانده آب نوشیده شده را بیرون نمی‌ریخت، بلکه روی لیوان یا ظرف [کاغذی] یا چیزی می‌گذاردند که بار دیگر آن را مصرف کنند. چندین بار هم به ایشان گفته می‌شد که ممکن است میکروبی وارد لیوان شود، می‌فرمود: «نه من چیزی در دهانه لیوان

می‌گذارم تا میکروبی یا چیزی وارد آن نشود».

مصرف به اندازه نیاز

یکی از نوه‌های امام نقل می‌کند:

امام در موارد اسراف نکردن خیلی تأکید می‌کرد. مثلاً می‌گفت: «لیوان آب

را تا حدّی پر کنید که می‌توانید بخورید».

آب دور ریز نداشت

فریده مصطفوی ـ دختر امام نقل می‌کند: امام بسیار تمیز بود، حتّی لیوان آبی را که  میل می‌کرد، با پیش دستی یا دستمال می‌پوشاند که میکروب روی آن را نگیرد. و  بعد از آن استفاده می‌کرد و هیچ آب دور ریز نداشت. در پاریس هم همین‌طور  بود، در تهران و در طول دوازده سال هم همین‌طور بود.

سخنان بزرگان

باید مردم سعی کنند که آب‌ها به هدر نرود.⁽¹⁾

امام خمینی رحمه‌الله

  در امور بهداشتی و بهزیستی و این‌ها باید خودمان در فکر خودمان باشیم...  طوری بشود در کشور آب‌ها از آلودگی بیرون بیاید.⁽²⁾

امام خمینی رحمه‌الله

به رغم کمبود آب در کشور می‌توان با تدبیر و روحیه خستگی‌ناپذیر و  استفاده صحیح از آب موجود، در بسیاری از محصولات به خود کفایی  رسید.⁽³⁾

مقام معظم رهبری آیت اللّه خامنه ای

بهره‌برداری نادرست از منابع آب و خاک، اسراف در مصرف، بی‌توجهی به  مهار آب‌های سطحی و پایین بودن سطح دانش فنی در جهان سوم از عوامل عمده  بحران آب است.

آیت اللّه هاشمی رفسنجانی

مسئله آب و خاک به عنوان یک موضوع فراملیتی باید مورد توجه بیش‌تر کشورهای پیشرفته قرار گیرد؛ زیرا اگر روند بهره‌وری از آب در تمام جهان به همین شیوه کنونی دنبال شود، قطعا بشریت در آینده با مشکل جدّی روبه‌رو خواهد شد.

آیت‌اللّه هاشمی رفسنجانی

دانشمندان و متخصصان و دست‌اندرکاران امر آب و خاک باید از طریق رسانه‌های جمعی و تبلیغات، مردم را با چگونگی استفاده بهتر از آب و به کارگیری روش‌های علمی در این زمینه کاملاً آشنا سازند.⁽¹⁾

آیت‌اللّه هاشمی رفسنجانی

مسئله آب در کشور ما مسئله مهمی است. ⁽²⁾

مسئله آب و خاک از اولویت‌های کشور ماست. ⁽³⁾

سید محمد خاتمی

فصل هشتم: همراه با برنامه سازان

اشاره

با توجه به نقش و اهمیت آب در توسعه و پیشرفت کشور، وضعیت اَسف‌بار  بهره‌برداری از منابع آب، لزوم بازنگری و تغییر در شیوه‌های مصرف و حفاظت  از منابع آب کشور در برابر هر گونه آلودگی، امری ضروری است. در این عرصه  وظیفه فرهنگ‌سازان، برنامه سازان و برنامه‌ریزان است که مردم را در استفاده  درست از این هدیه الهی راهنمایی کنند. به یقین، در این میان نقش بارز و فراگیر  صدا و سیما بر هیچ کس پوشیده نیست. در واقع، این رسانه با ابزارها و امکانات  مناسبی که در اختیار دارد، می‌تواند بیش‌ترین تأثیرگذاری را داشته باشد.  بنابراین، در این فصل پیشنهادهایی چند ارایه می‌شود. امید که برنامه‌سازان  محترم به آن توجه کنند.

پیشنهادهای کلی

1. اولویت قرار دادن موضوع آب و تداوم برنامه سازی

شایسته است، برنامه‌سازان محترم صدا و سیما، موضوع آب را در اولویت‌های  برنامه‌سازی خویش قرار دهند؛ زیرا کمبود آب در هر دوره و مقطعی می‌تواند  کشور را با بحران جدّی مواجه سازد و مانع پیشرفت و ترقّی کشور شود. در این  زمینه، بهتر است با یک نیازسنجی مناسب، شیوه برنامه‌سازی پی‌گیر و مداوم را    دنبال کنند. تهیه برنامه درباره آب نیز نباید تنها به روز جهانی آب یا هفته  صرفه‌جویی آب در اول تابستان منحصر شود؛ زیرا تجارب گذشته بیانگر این  موضوع بوده است که برنامه‌سازی مقطعی، کم‌ترین نتیجه را خواهد داشت، در  حالی که با وضعیت بحرانی آب باید به

دنبال بیش‌ترین نتیجه باشیم. به یقین، با تداوم برنامه‌سازی درباره آب و محدودیت‌های آن، باورهای مردم در این باره تقویت خواهد شد و در نهایت، بیش‌ترین همکاری را در راستای صرفه‌جویی و بهداشت آب با مسئولان خواهند داشت.

2. جهت‌دهی صحیح برنامه‌ها

شایسته است همه برنامه‌سازان محترم صدا و سیما، در تمام برنامه‌هایی که تهیه می‌کنند، چه با موضوع آب و چه موضوعات دیگر، در تمام صحنه‌ها یا سکانس‌هایی که در آن بازیگران با آب در ارتباط هستند، جهت دهی برنامه‌ها به گونه‌ای باشد که پیام‌های قناعت، صرفه‌جویی و رعایت بهداشت آب از آن درک شود.

3. احیای امر مشارکت مردم در موضوع آب

آموزه‌های آسمانی اسلام، همواره مردم را به مشارکت در آب رسانی تشویق کرده‌اند. در گذشته‌ای نه چندان دور، این عمل به صورت یک سنت

زیبا، نسل به نسل نزد مردم نوع‌دوست ما رایج بوده است. ولی متأسفانه با

دولتی شدن آب رسانی، این سنت حسنه مدت‌هاست که به فراموشی سپرده

شده است. بر برنامه سازان محترم است که با همکاری مسئولان امر آب، زمینه

احیای این سنت حسنه را با تعریف جدید از نوع مشارکت فراهم کنند.

بی‌گمان، مشارکت مردم گره‌گشای بسیاری از مشکلات موجود آب کشور

خواهد بود.

4. اطلاع رسانی درست و پیش‌گیری از فجایع آلودگی

آلودگی ناشی از فاضلاب‌های صنعتی، کشاورزی و خانگی، می‌توانند

فجایع بهداشتی و زیست محیطی فراوانی به وجود آورند. اطلاع رسانی

درست و به  موقع صدا و سیما در این زمینه، می‌تواند از بروز رخدادهای فجیع پیش‌گیری و  سلامت افراد و محیط را حفظ کند.

5. بستر سازی مناسب برای اصلاح اخلاق مصرف

در حال حاضر، شیوه مصرف آب در بخش‌های مختلف، از جمله در بخش  مصارف خانگی، کشاورزی و صنعت، مناسب با شرایط فعلی نیست. مناسب  است برنامه‌سازان عزیز با همکاری مسئولان محترم آب کشور، الگوی صحیح  مصرف آب را تهیه و آموزش‌های لازم را به مردم ارایه کنند.

6. تلاش برای نهادینه کردن فرهنگ مصرف آب در خانواده ها

بی‌گمان، اگر مسایل جامع آب، مانند اهمیت، صرفه‌جویی و بهداشت آب جزو  اصول تربیتی و کانون خانواده‌ها قرار گیرد، حرکت تأثیرگذاری در راستای  نهادینه شدن اخلاق آب انجام خواهد شد. در این زمینه، تبیین محدودیت  آب‌های شیرین و غیر قابل شرب بودن بیش‌تر آب‌هایی که در دریاچه‌های کشور  موجود است، توسط برنامه‌سازان محترم امری ضروری است.

7. ایجاد انگیزه برای سرمایه گذاری بخش خصوصی در امر آب

در حال حاضر به گفته مسئولان آب، تنها در امر آب رسانی به شهرها و روستاها  از طریق لوله‌کشی، «27 درصد آب‌ها»⁽¹⁾به دلیل پوسیدگی لوله‌ها و تجهیزات و  تأسیسات آب رسانی هدر می‌رود. این امر بیانگر آن است که هزینه‌های تعمیر و    نوسازی این تأسیسات، بسیار سنگین است و از عهده مسئولان آب بر نمی‌آید.  بنابراین، در این زمینه برنامه‌سازان می‌توانند با برنامه

سازی مناسب انگیزه بخش خصوصی را برای سرمایه‌گذاری در امر آب تقویت کنند؛ هر چند مشارکت بخش خصوصی در امر آب، نیازمند تصویب قانون و تبصره‌های لازم است.

8. عنایت به علایق فرهنگی

بهتر است برنامه‌سازان محترم در برنامه‌سازی‌های خود درباره آب، به تفاوت‌ها و ویژگی‌های قومی و فرهنگی هر منطقه، به ویژه به گویش‌های محلی توجه کنند؛ زیرا افراد زیادی هستند که تعصبات خاص به فرهنگ بومی خود دارند و به گویش‌های دیگر کمتر توجه می‌کنند. بی‌گمان، برنامه‌سازان در دو سطح منطقه‌ای و ملّی در این‌باره نتایج بهتری در بر خواهند داشت.

سوژه‌های برنامه‌سازی

1. برنامه‌سازی براساس ارزش‌ها و هنجارهای فرهنگی

آب، در ارزش‌ها و هنجارهای ملّی ـ مذهبی ما، به‌ویژه در قرآن و احادیث و همین طور فولکلور (ادبیات عامیانه) مادر موضوعات مختلف ادبی و هنری، مانند ضرب‌المثل‌ها، اشعار، ترانه‌ها، خواب گزاری‌ها، امثال و حکم و آداب و رسوم و دیگر باورها، نمود چشم‌گیری داشته است. بی‌گمان، این موضوعات، سوژه‌های مناسبی برای برنامه‌سازی فراهم می‌آورند که می‌توانند ارزش و اهمیت آب را به شایستگی به نسل کنونی و نسل‌های آینده منتقل کنند و اگر این برنامه‌ها با جذابیت و گیرایی بیش‌تری تهیه شوند، تأثیرگذاری بیش‌تری خواهند داشت.

2. اجرای پروژه صدای آب

⁽¹⁾   این پروژه، طرحی است که برای دریافت نظرات و دیدگاه‌های عموم مردم درباره  مسایل آب کشور پیشنهاد می‌شود و می‌تواند زمینه لازم برای تقویت بحث‌های  گروهی، از جمله گردهمایی‌ها را فراهم آورد. بر اساس این طرح، همه اقشار  مردم در کشور، اعم از مدیران، کارشناسان و حتّی افراد عادی می‌توانند با ارسال  پیام‌های کوتاه، دیدگاه‌های خود را درباره آب بیان کنند.

3. تهیه گزارش

گزارش‌ها، از تأثیرگذارترین برنامه‌های صدا و سیما هستند و اگر با پیش  زمینه‌های قبلی تهیه شوند، بیش‌ترین اثرگذاری را بر مخاطبان خواهند داشت.  این گزارش‌ها می‌توانند در موضوعات مختلف، مانند منابع آلودگی، آثار زیست  محیطی آلودگی، آثار کم آبی و خشکسالی بر مزارع کشاورزی، باغات، حیوانات  اهلی، وحوش و... باشد. در این گزارش‌ها می‌توان با مردم، مسئولان و متصدیان  مربوط، گفت‌وگو کرد و علت‌ها و اقدامات را جویا شد. و همین‌طور می‌توان  مراحل مختلف تهیه آب شرب را از مرحله کشف تا مرحله استفاده، به تصویر  کشید و گوشه‌ای از زحمات و سختی‌های تهیه آب را به نمایش گذاشت.

4. ساختن فیلم های مستند

تهیه فیلم‌های مستند از اقدامات و ابتکارات کشورهای پیشرفته جهان در راستای  پیش‌گیری از اتلاف و آلودگی آب و چگونگی مشارکت و همکاری مردم با  مسئولان مربوط، می‌تواند یکی دیگر از برنامه‌های تأثیرگذار باشد که 

برنامه‌سازان باید به آن توجه کنند.

5. تهیه مسابقه

مسابقات، از برنامه‌های جذاب و پر بیننده تلویزیونی هستند که در حال حاضر هم به این مقوله توجه شده است و مسابقاتی با همکاری سازمان آب و فاضلاب کشور در سیمای جمهوری اسلامی ایران در حال اجراست. باید گفت، متأسفانه این مسابقات بیش‌تر جنبه سرگرم‌کنندگی پیدا کرده است و کمتر به مسایل و ارزش‌های واقعی آب پرداخته شده است. در کنار لزوم تداوم این مسابقات، بهتر است با محتوای پر بارتر و بهره‌گیری از آموزه‌های آسمانی اسلام و ادبیات غنی کشور برگزار شود که پیام این مسابقات را گویاتر به مخاطبان منتقل کند.

6. ساختن نماهنگ

هر چند نماهنگ‌های زیبایی در سیمای جمهوری اسلامی ایران، مانند نماهنگ شعر پُر بار سهراب سپهری در مورد آب تهیه شده است ولی این کافی نیست. بهتر است به این مقوله با بهره‌گیری از آیات نورانی قرآن و احادیث ارزشمند معصومین علیهم‌السلام و گفتار بزرگان دینی و همین‌طور بهره‌گیری از هنرمندان زُبده پرداخته شود.

7. بهره‌گیری از هُنر اَنیمیشن

انیمیشن، هنری است که جذّابیت خاص خود را دارد؛ به گونه‌ای که اگر زیبا طراحی شود، می‌تواند عموم تماشاگران پیر و جوان، کودک و میانسال را در پای تلویزیون بنشاند. چه بهتر است میان‌پرده‌های انیمیشنی تهیه شوند که پیام‌های ارزشمندی، هم‌چون صرفه‌جویی، قناعت، بهداشت آب و پیش‌گیری از اتلاف آب را داشته باشند یا اخلاق درست مصرف آب را آموزش دهند.

8. تهیه فیلم های سینمایی و داستانی

جذابیت فیلم‌های سینمایی و داستانی بر هیچ کس پوشیده نیست. این‌گونه از  برنامه‌های تلویزیونی، با به کارگیری سوژه‌های تازه، پُر بیننده‌تر هم می‌شوند.  موضوع آب یکی از سوژه‌هایی است که کمتر در این گروه از فیلم‌ها به آن پرداخته    شده است. در حالی که هر ساله در گوشه و کنار کشور، به ویژه در مناطق خشک و  نیمه خشک، به دلیل محدودیت آب درگیری‌ها، نزاع‌ها و رویدادهای جالبی رخ  می‌دهد که گاه برخی از این نزاع‌ها به نزاع‌های قبیله‌ای و طایفه‌ای می‌انجامد. یا  مردم صحرا نشین و عشایر سلحشور کشورمان، گاه برای یافتن مقداری آب،  کیلومترها راه می‌پیمایند تا به چشمه‌ای یا چاه آبی دست یابند و در این مسیر، گاه  رویدادهای ناگواری برای آن‌ها پیش می‌آید. این‌گونه موضوعات، سوژه‌های  مناسبی برای ساخت فیلم‌های داستانی و سینمایی فراهم می‌آورند. که ضمن  جلب نظر مسئولان برای خدمت رسانی بیش‌تر به این مناطق، می‌توانند پیام درک  اهمیت آب، لزوم صرفه‌جویی و پیش‌گیری از آلودگی آب را به شایستگی به  مخاطبان منتقل کند.

9. بهره گیری از زیرنویس و میان نویس برنامه

در آموزه‌های آسمانی اسلام (قرآن و حدیث) و هم‌چنین از زبان رهبران دینی و  ملّی سخنان دلنشین و ارزشمندی درباره مسایل جامع آب (اهمیت، مصرف بهینه  و آلودگی آب) بیان شده است که از آن‌ها می‌توان به صورت زیرنویس و میان  برنامه در تلویزیون بهره گرفت که به یقین اگر در قالب‌های جذّاب طرح شوند،  بی‌تأثیر نخواهند بود.

پرسش‌های مردمی (مصاحبه‌ای)

پرسش های مسابقه ای

الف) امام علی علیه‌السلام       ب) امام باقر علیه‌السلام      ج) امام صادق علیه‌السلام

الف) 63 بار      ب) 53 بار      ج) 36 بار

الف) آیت‌اللّه خامنه‌ای       ب) امام خمینی رحمه‌الله       ج) آقای خاتمی

الف) حضرت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله  ب) حضرت علی علیه‌السلام  ج) امام صادق علیه‌السلام

الف) نعمت و آیه الهی       ب) منشأ حیات و جایگاه عرش خدا

ج) هر دو مورد الف و ب

الف) طالس ملطیه       ب) افلاطون‌      ج) سقراط

الف) رعد: 17 ب) یونس: 24 ج) روم: 41

الف) 48 تا 58 درصد ب) 58 تا 68 درصد ج) 68 تا 78 درصد

الف) امام صادق علیه‌السلام ب) امام باقر علیه‌السلام ج) امام علی علیه‌السلام

الف) افزایش جمعیت و محدودیت آب‌های شیرین

ب) آلودگی آب و هزینه‌های سنگین تأمین آب ج) هر دو مورد الف و ب

الف) کم‌آبی و شوری منابع آب ب) استفاده از رودهای مشترک

ج) هر دو مورد الف و ب

الف) کویت ب) عربستان سعودی ج) امارات متحده عربی

الف) کمبود بارش ب) مشکل فرهنگی ج) مشکل مدیریتی

پرسش‌های کارشناسی

اسلامی (قرآن و سنت) چه بحثی شده است؟

پیام های کوتاه (زیرنویس)

⁽¹⁾   ـ آب، آیینه تمام نمای خلقت خداوندی است.

ـ آب، روح جاری در کالبد طبیعت است.

ـ آب، عنصر بی‌رنگی است که تمام رنگ‌ها به وجود آن تجلی می‌یابد.

ـ کرات بی‌آب، نشانه‌های خوبی هستند تا انسان‌ها، هستی بدون آب را عینا تماشا کنند.

ـ از هر سرایی که پای آب کوتاه شود، زندگی و آبادانی رخت بربندد.

ـ آب، بال پروازی دارد تا انتهای عرش و ریشه نافذی دارد تا اعماق فرش.

ـ وقتی گلی از بی‌آبی پژمرده می‌شود، زیبایی مفهوم خود را از دست می‌دهد.

ـ با صرفه‌جویی قطرات، تشنگان بسیاری سیراب خواهند شد.

ـ دلنشین‌ترین موسیقی، موسیقی طبیعت است؛ پایه‌ریز این موسیقی، صدای آب است.

ـ آب، عنصری است که رستاخیز موعود را در این جهان به نمایش می‌گذارد.

ـ اگر نمی‌توانید آب را باور کنید، دست کم به اندرز باور کنندگان گوش فرا دهید.

ـ ستون‌های سربه‌فلک کشیده ساخته بشر، از دیروز تا امروز برگرده آب استوار است.

ـ خداوند با جوهره هزار رنگ آب، زیباترین تابلو هستی را ترسیم کرده است.

ـ آب، یعنی گلدانی در پنجره، ریگی در بستر جاری رودخانه، پرنده‌ای در آسمان. آب یعنی من، یعنی تو، یعنی همه چیز.

ـ منظومه شمسی با زمین و زمین با وجود آب معنی حیات می‌یابد.

ـ اهتزاز بیرق سبز حیات به دست آب، منشأ تجمع جریان‌های زندگی ساز است.

ـ وقتی قطرات باران نازل می‌شود، تمام موجودات لب به ستایش خداوند

می‌گشایند.

ـ آب، عنصر ارزشمندی است که امروز و فردا با وجود آن معنا می‌یابد.

ـ بشر در پیشگاه خداوند آن‌قدر عزیز است که نعمت استفاده از آب را به او ارزانی    داشته است.

ـ آب، مظهر روشنی و روشن‌بینی است.

ـ تشنگان بی‌رمق، رؤیای آب می‌بینند و سیراب‌ها سرگرم بازی با آن هستند.

ـ صرفه‌جویی در آب، کم مصرف کردن نیست، درست مصرف کردن است.

ـ بی‌آبی، هستی را به ورطه سقوط می‌کشاند و جهان را به سکون وا می‌دارد.

ـ آب، سرور نوشیدنی‌ها در دنیا و آخرت است. امام علی علیه‌السلام (اصول کافی، ج 6،  ص 380)

ـ طعم آب، طعم زندگی است. امام صادق علیه‌السلام (تحف العقول، ص 390)

ـ آب، نخستین آفریده خداوند است. امام باقر علیه‌السلام (بحارالانوار، ج 54، ص 97)

ـ آب مورد نیاز مردم را آلوده نکن. امام صادق علیه‌السلام (کافی، ج 2، ص 65)

ـ کسی از شما آب را آلوده‌نکند... زیرا آب اهلی‌دارد. امام‌علی علیه‌السلام، تحف‌العقول، ص97).

ـ کم‌ترین حد اسراف، ریختن باقیمانده آب در ظرف است. امام صادق علیه‌السلام(کافی،  ج 6، ص 460).

ـ به زودی در امت من گروهی پدید می‌آیند که در پاک کردنی‌ها زیاده‌روی می‌کنند. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله (سنن ابی داود، ج 1، ص 72).

ـ زمین را قوامی نیست، جز به آب. امام صادق علیه‌السلام (تحف العقول، ص 371)

ـ سکنا خوش نیست، مگر به سه چیز؛ هوای پاک، آب فراوان و زمین حاصل‌خیز. امام صادق علیه‌السلام (تحف العقول، ص 334)

ـ خون در بدن، مانند آب است در زمین. امام صادق علیه‌السلام(تحف‌العقول، ص 371)

ـ آب باران بنوشید که پاک کننده تن و دافع بیماری‌هاست. امام علی علیه‌السلام (تحف‌العقول، ص 120)

معرفی منابع برای مطالعه بیش‌تر

دانشگاهی، 1364.

کتاب‌نامه

  17. صداقت کیش، جمشید، آب های مقدس ایران، شیراز، روابط عمومی شرکت آب و فاضلاب،چاپ  اول، 1379.

25.  / 1. معاونت شورای سیاستگذاری ائمه جمعه، یاد ایام، شورای سیاستگذاری ائمه جمعه، تهران،  چاپ صادق، 1375، چ اول.

نشریه ها