فصل شکوفایی 1 درباره بلوغ دختران

مشخصات کتاب

سرشناسه : فیاضی، مجید، 1361 -

عنوان و نام پدیدآور : فصل شکوفایی 1: درباره بلوغ دختران/تدوین مجید فیاضی ؛ کاری از مرکز تخصصی نماز.

مشخصات نشر : تهران: ستاد اقامه نماز، 1391.

مشخصات ظاهری : 127ص.؛ 11×17س‌م.

شابک : دوره‌978-964-537-071-6: ؛ 18000 ریال: 978-964-537-069-3

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

موضوع : بلوغ

موضوع : بلوغ (روان‌شناسی)

موضوع : دختران -- بهداشت

موضوع : دختران -- روان‌شناسی

موضوع : امور جنسی-- آموزش به دختران

شناسه افزوده : ستاد اقامه نماز

شناسه افزوده : مرکز تخصصی نماز

رده بندی کنگره : QP84/4/ف9ف6 1391

رده بندی دیویی : 612/661

شماره کتابشناسی ملی : 2944028

اشاره

فصل شکوفایی1

درباره بلوغ دختران

شناسنامه

نام کتاب.......................................... فصل شکوفایی (1)

تدوین ...........................................   مجید فیاضی

کاری از .....................................  مرکز تخصصی نماز

ناشر .........  مؤسسه فرهنگی - انتشاراتی ستاد اقامه نماز

شمارگان ..............................................  5000 نسخه

نوبت چاپ ................................................  اول، پاییز 91

شابک ..............................  3-069-537-964-978

شابک دوره ......................  6-071-537-964-978

چاپ و صحافی ................  سازمان چاپ و انتشارات اوقاف

قیمت: ...................  18000 ریال

مراکز پخش:

آغاز سخن

«سرآغاز بلوغ اگرچه با تحولات جسمی همراه است، اما تحولات روحی آن بسیار بزرگ­تر است. در این مرحله از رشد است که انسان مورد توجه خداوند قرار می­گیرد و صلاحیت پیدا می­کند تا مورد خطاب او قرار گیرد. از طرفی دیگر، احساس استقلال و آزادی در انتخاب، بحران­هایی را فراروی انسان می­گذارد. این انتخاب­ها نیازمند بینش­ها و معیارهایی است تا انتخاب بر اساس ارزش و توان آدمی باشد. با چنین زمینه­ای شخص را می­توان سالک و راه رو نامید.

سالک در سلوک خود باید راه و مقصد و منازل و مراحل رسیدن به آن را بشناسد، همان‌طور که به وظایف و موانعی را که بر سر راه اوست باید آگاهی یابد.»⁽¹⁾

اهمیت این تحولات روحی و جسمی، و معنوی و مادی انگیزة تدوین دو کتاب «فصل شکوفایی 1و2» می­باشد. در جلد اول به مباحث مادی و جسمی این تحول بزرگ با عنوان «بلوغ» و در جلد دوم به مباحث معنوی و روحی آن با عنوان «تکلیف» خواهیم پرداخت. اهم موضوعات جلد اول عبارتند از: مفهوم بلوغ، مسائل بهداشتی، تغذیه و پرسش و پاسخ‌های رایج.

امید است با عنایت خداوند و نظر لطف حضرت صاحب الزمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف، مطالب این مختصر این دو کتاب برای همه مادران و مربیان عزیز و زحمتکش مفید باشد.

مرکز تخصصی نماز

تابستان 1391

فصل اول: مفهوم بلوغ

تعریف بلوغ

تعریف بلوغ

بلوغ در لغت بهمعنی رسیدگی و پختگی است. بدیهی است با توجه به تعریف سلامت، بلوغ در ابعاد جسمانی، روانی، عاطفی، معنوی و اجتماعی و در سنین نوجوانی پی­ریزی می‌شود. دورة نوجوانی معنای وسیع­تری نسبت به بلوغ دارد. نوجوانی (ده تا نوزده‌سالگی) دوره‌ای بحرانی است که در آن بلوغ اتفاق می‌افتد و از آخرین سال­های دبستان شروع می‌شود و با تغییرات ثانویه در بدن، فرد را با یک سری بحران­ها و تغییرات جدید روبه‌رو می‌کند؛ اما بلوغ بهمعنای رسیدن به سن رشد، مرد شدن و زن شدن است. بلوغ دوره بحرانی انتقال از مرحله کودکی

به بزرگسالی است؛ دوره‌ای که تغییرات تکاملی در مغز و غدد بدن باعث تغییرات جسمی، روحی، روانی و رفتاری می‌شود.

انواع بلوغ

1. شرعی

رسیدن به سن تکلیف و لزوم انجام تکالیف دینی در اسلام که در دختران با تمام شدن نه سال قمری اتفاق می­افتد (به سال شمسی، بلوغ دختران وقتی است که سن آنها به هشت سال و نه ماه و 22 روز برسد)؛

2. جنسی

رسیدن به سن تولید مثل و شهوت جنسی است که میان افراد و ملل مختلف، متفاوت است (حدوداً 11 تا 17سالگی)؛

3. جسمی

آخرین حد رشد ارگانیسم فرد که بسته به نژادهای مختلف متفاوت است (حدوداً 23 تا 25سالگی)؛

4. عرفی

رسیدن به سنی که فرد را مسئول اعمال و رفتار خود می‌شناسند (در قوانین حقوقی 18سالگی)؛

5. روانی

یعنی فرد از لحاظ جنبه‌های مختلف مثل پختگی هوش، درک مفاهیم اخلاقی، کمال اراده به رشد کافی رسیده باشد که درصورت هماهنگی، این جوانب تعادل فرد را به وجود می‌آورند.

ناهنجاری های بلوغ

1. بلوغ دیررس

زمانی که بدن فرد هم­زمان با همسالانش رشد نیافته است. علل مختلفی از قبیل شکل ژنتیکی و ناهنجاری­های مختلف دستگاه تناسلی ممکن است موجب بلوغ دیررس شود که در این موارد باید به پزشک مراجعه کرد.

بلوغ دیررس ممکن است در دختر و پسر احساس حقارت به وجود آورد که این امر می‌تواند مستقیماً بر شخصیت نوجوان اثر منفی بگذارد؛

2. بلوغ زودرس یا کاذب

گاهی علامت­های بلوغ زودتر از موعد خود را نشان می‌دهند. عوامل اقلیمی مثل گرمی آب و هوا، تغذیه و فرهنگ هم می‌تواند بر این امر مؤثر باشد؛ مثلاً در دختران قاعدگی زودتر از هشت سال رخ دهد. بلوغ زودرس در دختران پنج برابر شایع‌تر از پسران است و در اغلب موارد، علت آن ناشناخته است. بعضی بیماری­های تخمدان و یا مصرف بعضی از داروها نیز ممکن است موجب بلوغ زودرس شود. زودرسی بلوغ به­خودی­خود آثار منفی ندارد؛ اما اگر محیط تربیتی و فرهنگی که نوجوان در آن زندگی می‌کند آلوده و ناسالم باشد، منجر به گرفتاری­هایی می‌شود. او در گروه همسن خود احساس نادانی می‌کند و در گروه نوجوانان مسن‌تر نیز به دلیل نداشتن مهارت­های لازم هویتی و اجتماعی جایگاهی ندارد.

عوامل مؤثر در زمان بلوغ

در شروع و ادامة بلوغ، فعالیت کلی بدن و ازجمله فعالیت غدد تیروئید و فوق کلیوی، عوامل مربوط به تغذیه، بیماری­های مزمن، محرکات بینایی، بزاقی، عاطفی و امثال آنها تأثیر دارند. سن متوسط بلوغ در دختران هشت تا هجده سال است. معرفة عمده، وراثت است؛ ولی تعدادی عوامل دیگر در شروع و روند آن مؤثرند. وضعیت تغذیه، سلامت کلی، محل جغرافیایی، در معرض نور بودن، وضعیت روانی، از آن جمله­اند.

بلوغ در دختران چاق نسبتاً زودتر شروع می‌شود؛ اما در دختران دچار سوءتغذیة شدید دیرتر آغاز می‌گردد.

سکونت در روستاها و مناطق نزدیک به استوا و ارتفاعات کم، بلوغ را تسریع می‌کند؛ اما دختران ساکن مناطق دور از استوا و ارتفاعات، بلوغ را دیرتر تجربه می‌کنند.

درمجموع، نسبت به چند دهه قبل سن بلوغ قدری کاهش یافته است که تصور می‌شود به دلیل بهبود وضعیت تغذیه و شرایط زندگی سالم­تر باشد. گاهی بلوغ در دختران خیلی چاق یا مبتلا به دیابت یا دختران ورزشکار دیرتر اتفاق می‌افتد.

برخی ویژگی­های بلوغ

الف) از لحاظ روحی و روانی

1. طغیان و خودمختاری

اولین ویژگی اوج خودمختاری و طغیان نوجوان در روابط خانوادگی است که باید مسیر صحیحی طی کند؛ چون رشد جسمی با سرعت و فشار همراه است خستگی ناشی از آن خواب بیشتری را برای نوجوان می‌طلبد؛ لذا کالری بیشتری نیاز دارند (سه هزار). خوردن غذا در این دوره نامرتب صورت می‌گیرد؛ گرچه نوجوان در این دوره ذخیرة انرژی قابل ملاحظه‌ای دارد و

تحمل گرسنگی، تشنگی، درد و بیماری را پیدا می‌کند. میزان مرگ و میر در این سنین به پایین‌ترین حد خود می‌رسد.

اواخر دورة نوجوانی مخالفت و هم­ستیزی با بزرگ­سالان کاهش می‌یابد. او جایگاه خود را میان همسالانش می‌یابد و با بزرگسالان یک رابطة محترمانة دوجانبه برقرار می‌کند. درحالی­که هنوز در رابطه با جنس مخالف، انتخاب رشتة تحصیلی، آمادگی‌های شغلی و مشکلات مالی نگرانی­هایی دارد.

2. شکل گیری اعتماد به نفس

از مسائلی که در سنین نوجوانی و جوانی باید به آن توجه داشت، شکل­گیری اعتمادبه­نفس است. در این مورد اطرافیان یک نوجوان میتوانند نقش بسیار مهمی را ایفا کنند.

یک نوجوان تغییرات جسمی­ای را تجربه میکند که برایش جدید است. برای همین اکثر نوجوانان وقت زیادی را جلوی آینه میگذرانند. لوازم اصلاح و یا آرایشی میخرند و

کارهای دیگری ازاین­قبیل. یک نوجوان تمامی این کارها را میکند تا بازتاب مثبتی از اطرافیانش دریافت کند. در این سن اگر از یک نوجوان بپرسید دوست داشتی چه شکلی بودی، تقریباً محال است یک جای بدنش را نام نبرد که مایل است تغییرش بدهد.

بعضی از نوجوانها به دلیل اینکه در این سن خودارضایی را شروع میکنند و در این مورد با کسی هم نمی­توانند صحبت کنند، دچار احساس عذاب وجدان میشوند. حتی از اینکه به خودشان آسیب بزنند میترسند که این ترس تا سالها بعد هم باقی می­ماند.

3. گروه­گرایی

مشغولیت دیگر یک نوجوان، ترس از ناهماهنگی با گروه­های همسن خود است. این ترس در برخی گروهها بیشتر است؛ مثلاً افرادی که حس میکنند نسبت به جنس

موافق گرایش دارند، نه جنس مخالف، و چون بقیة دوستانشان این حس را ندارند احساس غیرطبیعی بودن میکنند و حتی ممکن است دچار افسردگی­های مزمن بشوند.

صحبت کردن نوجوان در مورد احساسات و عواطفش با توجه به اینکه در دوران برزخ بین بچگی و بلوغ به­سر میبرد سخت است؛ چه برسد به اینکه احساسی را در خود پیدا کند که نمی­داند درصورت مطرح کردنش چه برخوردی با وی میشود.

بعضی از افراد به­خصوص پسرها به­اصطلاح حالت همجنس­هراسی دارند؛ یعنی میترسند که اگر مثلاً کارهایی را که یک مرد میکند نکنند، به همجنس­گرا بودن متهم بشوند؛ مثلاً یک

آقاپسر میخواهد با جنس مخالف رابطة جنسی داشته باشد؛ یا دعوا میکند و به­اصطلاح شاخ­به­شاخ میشود، یا رفتارهای خشن از خودش نشان میدهد که بگوید من مرد شده­ام.

هجوم هورمون­های مردانه هم در این سن، به این موضوع دامن میزند؛ اما اینها نشانة مردانگی نیست؛ بلکه آرامش بخشیدن، تحت کنترل داشتن خود و عاقلانه فکر کردن از خصوصیاتی است که یک مرد با توجه به قوای روحی و جسمی بالایی که دارد، باید از آن برخوردار باشد و دیگران را هم با استفاده از آنها کمک کند.

ب) از نظر عاطفی

تحولات روحی در دوران بلوغ در بین دخترها و پسرها متفاوت است. این تفاوتها نه­تنها به دلیل شرایط خانوادگی و فرهنگی و تفاوت جایگاهی است که یک دخترخانم و یا آقاپسر جوان در جامعه دارند، بلکه به­دلیل تفاوت­های هورمونی­شان هم هست.

در این سن بیشترین اشخاصی که روی فرد نوجوان تأثیر دارند، دوستان وی هستند؛ چون فرد نوجوان تصور میکند هیچ­کس او را درک نمیکند، و تنها کسانی که تجربة همسان دارند و همسن او هستند مشکلات او را میفهمند. دلیلش هم خیلی ساده است.

در نظر بگیرید یک فرد نوجوان موضوعی را با والدین خود در میان بگذارد؛ مثلاً بگوید دوستم میثم سیگار میکشد. اگر پدر و مادر بلافاصله عکس­العمل نشان بدهند و یا با میثم

برخورد بدی بکنند و یا نوجوان را از دیدن دوستش محروم کنند، بار بعدی فرزندشان حرفی را که بداند عواقب این­چنینی دارد، برای پدر و مادرش بازگو نمیکند.

بهترین راه، گوش کردن بدون نظر دادن و قطع کردن صحبت نوجوان است. بعد از آن میتوانید نظر او را در مورد سیگار کشیدن بپرسید و بعد راجع به آن هم صحبت کنید تا خود

او به این نتیجه برسد که سیگار کشیدن برایش ضرر دارد و این انتخابی نیست که میخواهد برای خودش بکند؛ اما اگر سیگار کشیدن را محکوم کنید بدون اینکه نوجوان دلایل آن را درک کرده باشد، در بازداری وی از انجام این عمل موفق نبوده­اید.

ج) از نظر جسمی (دختران)

اشاره

تغییرات جسمی بلوغ در دختران به­ترتیب شامل جوانه زدن نوک پستانها و رشد آنها، سریع شدن رشد، پیدایش موهای ناحیه تناسلی و زیر بغل و عادت ماهیانه است.

1. رشد پستان­ها

اولین نشانة بلوغ در دختران، جوانه زدن پستانهاست که معمولاً در سنین بین 5/7 تا 5/12سالگی روی میدهد. البته بهطور متوسط در 5/9 سالگی پستانها رشد میکنند. جوانه زدن پستانها از نوک پستان شروع میشود. پستانها دردناک و حساس میشوند. در پایان دورة بلوغ، رشد پستانها کامل میشود. با جوانه زدن پستانها باید برای دخترتان توضیح دهید که این درد با کامل شدن رشد پستان از بین میرود. گاهی رشد پستانها موجب خجالت او و خم شدن به سمت جلو میشود که در این موارد نیز باید به او تذکر بدهید که این یک مرحلة طبیعی از رشد است و لباس­هایی برای او تهیه کنید که با پوشیدن آن، پستانها کمتر مشخص باشند تا احساس راحتی بیشتری داشته باشد.

2. رشد قد

یکی از تغییرات مهم بلوغ افزایش سرعت رشد جسمی (جهش رشد) است. رشد سریع را بهصورت قد کشیدن میتوان دید. قد دخترها در زمان بلوغ، در طی یک سال، شش تا یازده سانتی­متر بیشتر میشود. این رشد سریع معمولاً دو سال بعد از جوانه زدن پستانها و یک سال قبل از شروع عادت ماهیانه اتفاق میافتد. بعد از شروع عادت ماهیانه سرعت رشد قد کند شده و معمولاً بیشتر از شش سانتی­متر افزایش نمییابد. در مواردی که کوتاهی غیرطبیعی قد به دلیل کمبود هورمون رشد وجود دارد، مراجعه به متخصص غدد و اقدامات درمانی باید قبل از شروع عادت ماهیانه انجام شود.

3. عادت ماهیانه

آخرین مرحلة بلوغ، شروع عادت ماهیانه است که در سن نه تا شانزده­سالگی و بهطور متوسط در سیزده­سالگی اتفاق میافتد. عامل وراثت در زمان شروع عادت ماهیانه تأثیر دارد. معمولاً عادت ماهیانه دختران در سنی که مادرشان، عادت ماهیانه شده است، شروع میشود؛ اما باید در نظر داشت که عوامل دیگری مانند وضعیت تغذیه و سلامتی، شرایط جغرافیایی محل زندگی، تماس با نور و شرایط روانی نیز در سن شروع عادت ماهیانه اثر دارند. دخترانی که در مناطق گرم و یا نقاط شهری زندگی میکنند و یا چاق هستند، زودتر بالغ میشوند.

بسیار ضروری است که با پیداش نشانه­هایی مانند رشد پستانها و رویش موهای زهار در مورد عادت ماهیانه با دخترتان صحبت کنید. مطالعات نشان داده است که

دخترانی که بدون آگاهی قبلی با خون­ریزی عادت ماهیانه مواجه میشوند، علاوه بر ترس و نگرانی که در آن

زمان پیدا میکنند، در آینده نیز دیدگاه مثبتی نسبت به این مسئله ندارند. پس از قبل با او صحبت کنید و از او بخواهید که اولین خون­ریزی را به شما اطلاع بدهد.

هدیهای از قبل آماده کنید و زمانی که اولین خون­ریزی اتفاق افتاد به دخترتان تبریک بگویید و هدیه را به او بدهید. نوع برخورد شما به­خصوص در دخترانی که در سن پایین عادت ماهیانة آنها شروع میشود در پذیرش مشکلات این دوره بسیار مؤثر است.

فصل دوم: مسائل   بهداشتی

اشاره

از نکات مهم و قابل توجه در سنین بلوغ، مسائل بهداشتی - اعم از بهداشت روان و بهداشت جسم - است. در این فصل به اختصار به مهمترین مسائل بهداشتی مبتلابه دختران در این سن می‌پردازیم.

بهداشت روان

اشاره

بهداشت روانی همان سلامت فکر و قدرت سازگاری فرد با محیط و اطرافیان است. همچنان‌که از جسم خود مراقبت می کنیم روح خود را نیز باید مقاومت‌تر کنیم تا زندگی

بهتری داشته باشیم. ایجاد فرصت برای شکوفایی استعدادها، توانایی‌ها و کنار آمدن با خود و دیگران

یکی از اهداف مهم و اساسی بهداشت روانی است. در این بخش به برخی نکات مهم برای تأمین بهداشت روانی فرزندان اشاره می‌کنیم.

نکاتی برای افزایش اعتمادبه­نفس

تغذیه و استرس

برخی از مواد غذایی با کمبود ویتامین B Complex و داشتن قند بالا، باعث میشوند تا بدن بهسوی اضطراب، عصبانیت و استرس تمایل پیدا کند. بهترین شکل تغذیه برای جلوگیری از چنین مسئله­ای، مصرف میوه، سبزیجات، دانهها و غلات کامل است.

ویتامین­های B برای برای کاهش استرس و عصبانیت پیشنهاد میشود. دانهها و غلات کامل، سبزیجات، تخممرغ و ماهی از مواد غذایی حاوی ویتامینهای B هستند.

گردوی تازه میوهای است که به درمانگر بیماری­های عصبی شهرت دارد. عسل نیز همین خاصیت را دارد. جو و نان جو نیز برای سیستم عصبی مفید هستند. از میوههای دیگر میتوان به موز، زردآلو و میوههای خشک­شده اشاره کرد.

اما قهوه، شکلات، ادویه­جات زاید، شکر، گوجه­فرنگی، بادمجان و فلفلها باید کمتر شوند و یا اصلاً مورد استفاده قرار نگیرند. از مصرف مشروبات الکلی نیز باید جداً پرهیز شود.

ورزش و استرس

ورزش و تمرینات ورزشی نیز در کاهش و رفع استرس و فشارهای عصبی بسیار مؤثرند. کارشناسان میگویند کسانی که مرتباً ورزش میکنند، در فشارهای عصبی راحت­تر خود را کنترل میکنند و تصمیمات بهتری میگیرند.

انجام تمرینات ورزشی باعث میشود تا بدن فشار خون خود را تنظیم کند، و سیستمهای عصبی استقامت بیشتری کسب کنند. پس بدین­صورت بدن میتواند کنترل بهتری در شرایط بحرانی و فشارهای روحی داشته باشد.

ازسویی، قدرتمند شدن عضلات و به­طور کلی آناتومی بدن باعث میشود تا شخص از لحاظ روحی اعتمادبه­نفس بیشتری داشته باشد.

انجام هر نوع ورزش و تمرینی، اما بهطور مستمر و ازروی برنامه، قابلیت غلبه بر استرس را مشخص میکند. هرچه ورزش استقامت بیشتری داشته باشد، میتوان گفت که استرس را بیشتر کاهش میدهد. ورزش­هایی نظیر یوگا، که ورزشی روحی - جسمی است، با موضوع اعتمادبه­نفس و اعتقاد بیشتر سروکار دارند. ورزش­هایی دیگر نظیر ورزشهای Extreme نیز چون حادثه­جویانه هستند، میتوانند قابلیت غلبه بر فشارهای روحی را در مدت­زمان کوتاهی افزایش دهند.

اضطرابات نوجوانی

1. اضطراب ناشی از تغییرات جسمانی

تغییرات ناشی از دوران بلوغ را نوجوان به‌تدریج می‌پذیرد. علت اصلی نگرانی در مورد نکاتی همچون زودرسی و دیررسی بلوغ، و احساس خجالت در مواجهه با تغییرات جسمانی، عدم آگاهی، آگاهی ناقص یا محدود و یا اطلاعات نادرست نوجوان در زمینههای مختلف بلوغ و تغییرات جسمانی ناشی از آن است. بهترین راه پیشگیری نیز فراهم آوردن آگاهی و بینش دقیق، صحیح و به­موقع است. والدین باید قبل از پیدایش علائم ثانویة بلوغ، فرد را بهطور مناسب و با مراعات شئون اخلاقی، در جریان مسائلی از جمله سن بلوغ، عوامل مؤثر در پیدایش بلوغ و تغییرات جسمانی و آثار روانی آن بگذارند. والدین و مربیان با فراهم آوردن جوی آزاد و سالم باید این امکان را به نوجوان بدهند که سؤالات، افکار، احساسات و احیاناً نگرانیهای خود را صادقانه

مطرح و جوابهای مناسب دریافت کند. نباید اجازه داد تا نوجوانان برای یافتن پاسخ سؤالات خود به کسانی که صلاحیت ندارند، از جمله همسالان مراجعه کند و دچار انحراف و اضطراب شود. در مواردی که نوجوان نمیتواند مسائل را حضوری با والدین مطرح کند، باید مربیان و اولیای مطلع و متعهد مدرسه در حد مجاز نوجوان را راهنمایی کنند و با معرفی کتابهای مناسب و بحثهای مفید، زمینة به­دست آوردن اطلاعات سالم را فراهم آورند.

2. اضطراب و ترس دوگانه از استقلال فردی

یکی از عمومی­ترین نیازهای نوجوان، کسب استقلال از افراد خانواده و دیگران است. مطالعات نشان داده که اضطراب در کسانی بیشتر دیده میشود که دچار ناامنی شدید،

عدم اعتمادبه­نفس و وابستگی ناسالم به والدین به­خصوص مادر هستند. کسب استقلال در بسیاری از

نوجوانان اضطراب ایجاد میکند. از جمله حالاتی که درزمینة مستقل شدن دیده میشود، تضاد و دوگانگی است؛ یعنی نوجوان درحالی­که میخواهد و میداند که باید مستقل شود از استقلال نیز میترسد. برای جلوگیری از این دوگانگی، والدین باید وضعیتی فراهم آورند تا نوجوان با بهدست آوردن اعتمادبه­نفس، امنیت روانی و جرئت تجربه کردن، به­تدریج درصدد کسب استقلال برآیند. یکی از دلایل اساسی در اضطراب ناشی از مستقل شدن، عدم آگاهی از وضعیتی است که نوجوان بعد از مستقل شدن پیدا خواهد کرد. به نوجوان باید مسئولیت و فرصت داد که در بسیاری از امور مربوط به خود اظهار عقیده کند و تصمیم بگیرد؛ ولو اینکه اشتباه کند. نباید نوجوانان را به سبب اشتباهاتشان مورد تنبیه یا تحقیر قرار داد؛

بلکه باید به آنها این فلسفه را آموخت که زندگی سراسر تلاش و مبارزه است و آنها میتوانند از خطاهای خود درسهای مفید بیاموزند. در نیاز نوجوانان به کسب استقلال تفاوتهای فردی وجود دارد.

به همین دلیل نباید آنها را مقایسة ملامت­آمیز کرد؛ زیرا گاهی باعث دلسردی، احساس ناامنی و اضطراب میشود.

3. اضطراب ناشی از بروز رفتار پرخاشگرانه

یکی از خصوصیات بعضی از نوجوانان مخالفت با افراد مختلف در خانه و خارج از آن است که گاه به­صورت پرخاشگری کلامی یا غیرکلامی بروز میکند. عدم توانایی در کنترل رفتار پرخاشگرانه باعث اضطراب بسیاری از نوجوانان است. بهطور خلاصه بالا بردن میزان مقاومت و تحمل کودک در برابر ناکامی­ها و سختی­ها، ارضای صحیح نیازهای کودک،

ایجاد امنیت روانی و به وجود آوردن الگوهای رفتاری مناسب میتواند در پیشگیری رفتار پرخاشگرانه مؤثر باشد.

اگر این اقدامات به­موقع انجام نشود باید در زمان حال امکاناتی فراهم آوریم که نوجوان کمتر پرخاشگری کند و با اضطراب کمتری روبه­رو شود. توصیههای زیر دراین­زمینه مفید است:

• والدین و دیگران باید تا حد ممکن از امرونهیهای زیاد، بی­مورد و غیراصولی خودداری کنند؛

• از ایجاد ممنوعیت و محدودیتهای بی­مورد که مغایر با نیاز نوجوان به کسب آزادی و استقلال است خودداری نمایند.

4. اضطراب ناشی از عدم پذیرش همسالان

نتایج پژوهشی نشان داده است که ناامنی، وابستگی شدید و ناسالم نوجوان به والدین، ناتوانی یا نداشتن مهارتهای لازم در برقرار کردن روابط عاطفی، اجتماعی و اخلاقی سالم، تفاوت در فرهنگ خانوادهها و بهخصوص عدم پذیرش ارزشها، و آداب و رسوم گوناگون،

موجب اضطراب بسیاری از نوجوانان میشود. برای اینکه نوجوانی که تجربههای ذکرشده را نداشته است دچار اضطراب شدید نشود و یا اضطراب او ادامه پیدا نکند، اقدامات زیر مفید است:

• والدین باید گرایش فرزند خود به همسالان را به­درستی درک کنند؛ زیرا این یک نیاز طبیعی است که بخواهد مورد توجه و حمایت همسالان قرار گیرد؛

• والدین با نوجوان در مورد گزینش دوست توافق نمایند تا دچار تعارض نشود و پنهان­کاری نیز نکند؛

• باید سعی کنند بهطور منطقی با نوجوان روبه­رو شوند و در وقت مناسب، با گفت­وگوی ملایم و استدلال، او را متوجه نتایج نامطلوب بعضی از معاشرتها کنند؛

• والدین و مربیان برای دوستان نوجوان باید اعتبار و احترام قائل باشند؛

• والدین، مربیان و دیگران باید در همة مواقع بهخصوص در برابر همسالان، احترام و شخصیت نوجوان را حفظ کنند.

5. عوامل مؤثر بر اضطرابات

سرچشمة بسیاری از ناراحتیهای ظاهراً غیرمنطقی نوجوانان، اضطرابی است که از عوامل گوناگون ناشی می‌شود. برخی از این عوامل عبارت­اند از: تغییرات جسمانی از قبیل نگرانی از دیررسی بلوغ به­خصوص در پسرها، نگرانی از زودرسی بلوغ به­خصوص در دخترها، ترس و

احساس خجالت از تغییر جسمانی و رنج ناشی از عدم پذیرش تغییرات جسمانی، عدم پذیرش از جانب همسالان، مستقل شدن، بروز رفتار پرخاشگرانه، غیرمنطقی بودن، نداشتن مهارتهای لازم برای زندگی، تمایلات جنسی و آشفتگی در نقش. در اینجا بهطور مختصر بعضی از این عوامل را مورد بررسی قرار میدهیم.

بهداشت جسم

اشاره

در اینجا به برخی از نکات مهم و البته خاص دختران در این دوران اشاره می‌کنیم. اگرچه مباحث فصل بعدی که پیرامون تغذیه می‌باشد نیز در واقع تکمیلی برای همین بحث است که به دلیل گستردگی در فصل جداگانه‌ای آمده است.

بهداشت عادت ماهیانه

نکاتی که در زمان عادت ماهیانه باید رعایت شود:

میدانیم که خون یک محیط مناسب برای رشد میکروب­هاست و همچنین بوی بدی نیز دارد. بنابراین موارد زیر در زمان عادت ماهیانه باید رعایت شود:

میکند. شست­وشوی ناحیة تناسلی همیشه باید از سمت جلو به عقب باشد تا آلودگی مدفوع به مهبل و یا مجرای ادرار وارد نشود؛

موارد نیاز به مراجعه به متخصص

در موارد زیر باید به پزشک مراجعه نمود:

• اگر قاعدگی تا سن شانزده­سالگی شروع نشده باشد؛

• چنانچه صفات ثانویة جنسی مثل جوانه زدن پستان، رویش موهای زهار تا سن چهارده­سالگی شروع نشده باشد؛

• چنانچه سه سال بعد از جوانه زدن پستان قاعدگی اتفاق نیفتد؛

• اگر پنج سال از شروع اولین علامت بلوغ بگذرد، ولی قاعدگی اتفاق نیفتد؛

• اگر بین قد و وزن با سن هم­زمان، اختلاف زیادی وجود داشته باشد؛

• اگر بعد از برقراری قاعدگیهای منظم به­طور ناگهانی رویش موهای زبر در ناحیة صورت، زیر چانه یا سایر قسمتهای بدن پیش آی-د، مخصوصاً اگر این علامت با نامنظم

شدن قاعدگی و چاقی همراه شود؛

• در زمان اضطراب و سؤالات نوجوان و یا والدین.

فصل سوم:  تغذیه

اشاره

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم : «المِعدَةُ بَیتُ کلِّ داءٍ، وَ الحَمِئَة رَأسُ کلِّ دَواءٍ»

معده خانه و خاستگاه هر دردی است، و پرهیز و اجتناب (از غذاهای نامناسب و زیاده خوری) رأس و اساس هر داروی شفابخش.⁽¹⁾

انسان برای رشد و تداوم زندگی نیاز به دریافت مرتب غذا دارد تا بتواند با هضم و جذب آن انرژی لازم برای انجام اعمال حیاتی را به دست آورد؛ به این روند تغذیه می‌گویند.

تغذیه عاملی است که تعیین کنندة سلامت و یا عدم سلامت فرد یا افراد است. هدف هر شخص از تغذیه فقط سیر شدن نیست؛ بلکه هدف اصلی تغذیه، تأمین نیازهای بدن و در نتیجه سلامتی اندام‌های بدن است.

از سوی دیگر همان‌طور که تغذیه و رژیم غذایی مناسب ضروری‌ترین عامل سلامت است، تغذیة ناسالم هم مهم‌ترین عامل بروز بیماری است. در دوران کودکی، به خصوص سنین دبستان و همین‌طور در دوران نوجوانی، به دلیل رشد سریع، انسان بیش از هر زمان دیگر به تغذیة مناسب نیازمند است. خانواده‌ها، در این دوران که زمان شکل‌گیری و الگوپذیری غذایی در کودکان است، می‌توانند موقعیتی فراهم کنند تا فرزندانشان از رژیم غذایی سالم و متنوع برخوردار شوند.

امید است اطلاعات موجود گامی هرچند کوتاه درراستای مسیر برداشته باشد.

تغذیه در هرم غذایی

اشاره

شرط اصلی سلامت زیستن داشتن تغذیة صحیح است. تغذیة صحیح یعنی رعایت دو اصل تعادل و تنوع در برنامه­ریزی غذایی روزانه. تعادل بهمعنی مصرف مقادیر کافی از مواد غذایی، و تنوع بهمعنی انواع مختلف مواد غذایی در پنج گروه اصلی مواد در هرم غذایی می‌باشد. هرم غذایی از پنج گروه اصلی مواد غذایی تشکیل شده است. هرچه از بالای هرم به سمت پایین نزدیک میشویم حجمی که گروههای غذایی به خود اختصاص میدهند، بیشتر می­شود و باید مقدار مصرف روزانة آنها بیشتر شود. در هر گروه، مواد غذایی ارزش غذایی تقریباً یکسان دارند و می‌توان از یکی به­جای دیگری استفاده کرد.

1. گروه نان و غلات

این گروه شامل موادی مانند انواع نان، برنج، ماکارونی، گندم و جو است که منبع مهم انرژی، آهن و انواع ویتامینهای گروه B هستند. هر واحد سهم از این گروه برابر است با یک برش سی گرمی از انواع نان (به اندازة یک کف دست از نان سنگک، بربری یا تافتون و در مورد نان لواش چهار کف دست)، نصف لیوان ماکارونی یا برنج خام معادل یک لیوان از شکل پختة آنها، نصف لیوان غلات خام معادل یک لیوان پختة غلات. میزان توصیه­شده شش تا یازده واحد می‌باشد. هر واحد از این گروه تأمین­کنندة پانزده گرم کربوهیدرات و سه گرم پروتئین بوده، فاقد چربی می­باشد. بهتر است از نانهای حاوی سبوس (نان جو و سنگک) استفاده کرد و برای کامل کردن پروتئین گروه نان و غلات بهتر است آنها را بهصورت مخلوط با حبوبات مصرف کرد (عدس پلو، باقلاپلو و مانند آنها).

2. گروه میوه­ها و سبزیجات

سبزی و میوه­های غنی از ویتامین C مثل سبزی­های برگی، گوجه­فرنگی، فلفل دلمه‌ای و مرکبات، سبزیها و میوه­های غنی از ویتامین A شامل سبزیها و میوههای زرد، نارنجی، قرمز، سبز تیره، و سبزیهای برگی مثل اسفناج، هویج، گوجه­فرنگی، طالبی، زردآلو، قارچ، پیاز، سیب­زمینی و کاهو در این گروه قرار دارند.

این گروه منبع ویتامین A، ویتامین C و فیبر غذایی هستند. هر واحد از این گروه برابر است با یک عدد میوة متوسط، یک چهارم متوسط، نصف لیوان حبة انگور، سه عدد زردآلود، نصف لیوان آب­میوه، یک لیوان کاهو یا سبزی خوردن یا نصف لیوان سبزی پخته یا یک لیوان سبزی خام خردشده یا یک عدد سیب­زمینی متوسط. میزان توصیه­شدة روزانه سه تا پنج واحد می‌باشد. مصرف هر واحد تأمین­کنندة پنج گرم کربوهیدرات و دو گرم پروتئین است. بهتر است پس از

جدا کردن پوست میوه از قرار دادن آن در مجاورت هوا خوداری شود زیرا ویتامینهای آن مخصوصاً ویتامین C از بین میرود.

3. گروه شیر و لبنیات

این گروه شامل موادی مانند شیر، ماست، کشک، بستنی و پنیر است. البته در بعضی از منابع پنیر را در گروه گوشت قرار میدهند. این گروه بهترین منبع کلسیم، ویتامین 2B، پروتئین و ویتامین 12B هستند. هر واحد از این گروه برابر است با یک لیوان شیر، یک لیوان ماست، 45 تا شصت گرم پنیر (دو قوطی کبریت پنیر)، یا یک لیوان کشک پاستوریزه یا نصف لیوان بستنی. میزان توصیه­شدة روزانه دو تا سه واحد است. هر واحد تأمین­کنندة دوازده گرم کربوهیدرات، هشت گرم پروتئین،و پنج تا هشت گرم چربی می‌باشد.

4. گروه گوشت

این گروه شامل موادی مانند گوشتهای قرمز (گوسفند و گوساله)، گوشتهای سفید (مرغ، ماهی و پرندگان)، جگر، دل، قلوه، زبان و مغز، تخم­مرغ، حبوبات (نخود، لوبیا، عدس، باقلا، لپه و ماش) و مغزها (گردو، بادام، فندق، پسته و انواع تخمه) است که سرشار از پروتئین، فسفر، ویتامین­های 1B، 3B، 6B، 12B، روی، منیزیوم و آهن هستند. هر واحد از این گروه شامل شصت گرم گوشت و لخم پخته (دو قطعة خورشی)، دو عدد تخم­مرغ، یا یک لیوان حبوبات پخته (معادل نصف لیوان حبوبات خام) یا یک لیوان انواع مغزها (گردو، فندق، بادام، پسته و تخمه) بوده، میزان توصیه­شدة آنها روزانه دو تا سه واحد می‌باشد. هر واحد تأمین­کنندة هفت گرم پروتئین و پنج گرم چربی بوده، فاقد کربوهیدرات است.

5. گروه چربی­ها

چربیها منبع مهم تأمین­کنندة ویتامینهای محلول در چربی هستند. به­دلیل اینکه انرژی بالا و مواد مغذی اندکی دارند، میزان سهم روزانه برایشان در نظر گرفته نشده است (مصرف با احتیاط). این گروه شامل کره، خامه، مارگارین، انواع روغن­ها، مایونز، انواع سس­ها، سرشیر و پنیر خامهای و چیپس می‌باشد. همین­طور انواع آب­نبات، شکلات، شیرینی­ها، نوشابههای گازدار، مربا، عسل، ژله و شکر جزو این گروه هستند. هر واحد از این گروه چربیها پنج گرم چربی دارد.

میزان مصرف هر گروه

میزان مصرف مجاز از هر گروه غذایی به شرح زیر است:

· گروه نان 6 تا 11 واحد در روز؛

· گروه سبزیها 3 تا 5 واحد در روز؛

· گروه میوهها 2 تا 4 واحد در روز؛

· گروه شیر 2 تا 3 واحد در روز؛

· گروه گوشت 2 تا 3 واحد در روز.

میزان هر یک واحد گروه های غذایی

1 واحد از گروه نان برابر است با:

· 1 برش نان (تافتون، سنگگ، بربری) به اندازة کف دست 30 گرم؛

· 2/1 لیوان برنج پخته یا ماکارانی پخته؛

· 4/3 لیوان از غلات آمادة خشک.

1 واحد از گروه سبزی برابر است با:

· 1 لیوان سبزی خام خردشده (1 لیوان سالاد)؛

· 2/1 لیوان سبزی پخته.

1 واحد از گروه میوه برابر است با:

· 1 عدد میوة متوسط مثل یک سیب متوسط؛

· 4/3 لیوان آب­میوه.

1 واحد از گروه لبنیات برابر است با:

· 1 لیوان شیر یا 1 لیوان ماست؛

· 2 لیوان دوغ.

1 واحد از گروه گوشت برابر است با:

· 60 گرم گوشت یا یک تخم­مرغ؛

· 2/1 لیوان حبوبات پخته.

بیان این واحدها تنها به­این­منظور است که شما بدانید آیا مصرف روزانة شما از گروههای غذایی در حد مورد نیاز است یا خیر. اگر خیلی کمتر از این میزانها مصرف میکنید، پس مطمئناً در آیندهای نزدیک مبتلا به کمبود مواد غذایی خواهید شد، و اگر خیلی بیشتر مصرف میکنید، پس اضافه­وزن و چاقی در انتظار شماست.

تعیین میزان دقیق انرژی مورد نیاز و تنظیم یک رژیم صحیح براساس تمایلات و شرایط خاص شما بر عهدةیک رژیم­شناس است، و تنظیم رژیمهای دقیق چاقی و لاغری باید فردی صورت گیرد.

کمبود آهن

روش اساسی پیشگیری از کم­خونی و فقر آهن غنی­سازی مواد غذایی است. به­طور کلی برای پیشگیری از کم­خونی و فقر آهن توصیه‌های ذیل باید به­کار گرفته شود:

در برنامة غذایی روزانه از مواد غذایی حاوی آهن مثل انواع گوشتها (گوشت قرمز، مرغ، ماهی) جگر، حبوبات (مثل عدس، لوبیا) و سبزیهای سبز تیره (گشنیز و جعفری) بیشتر استفاده شود.

همراه با غذا، سبزیهای تازه و سالاد (گوجه­فرنگی، فلفل دلمه‌ای، کلم، گل کلم) که حاوی ویتامین C است و جذب آهن را افزایش می‌دهد، مصرف شود.

در میان­وعده­ها، به­جای استفاده از تنقلات غذایی کم­ارزش (پفک­نمکی، چیپس، شکلات و نوشابه) از انواع میوهها خصوصاً نارنگی، پرتقال و خشکبار (برگة هلو، آلو، زردآلو، توت خشک،

انجیر خشک، کشمش، خرما) و انواع مغزها (گردو، بادام، فندق و پسته) که از منابع غذایی آهن هستند، استفاده شود.پ

از نوشیدن چای، قهوه و دم­کردههای گیاهی یک ساعت قبل و یک تا دو ساعت پس از صرف غذا خودداری شود.

برای کاهش عوارض جانبی ناشی از مصرف قرص آهن، توصیه می­شود قرص آهن را شب قبل از خواب و یا پس از غذا میل نمایند.

یکی از علائم بروز کم­خونی و فقر آهن در دختران نوجوانی که عادات ماهیانة آنها شروع شده است و خون­ریزی زیاد دارند، رنگ پوست سبزة مایل به زرد (کلروزیس) است.

تغذیه در دوران مدرسه

نیازهای تغذیه­ای

در دوران دبستان رشد کودکان بهصورت نسبتاً یکنواخت ادامه دارد و سالهای آخر دبستان مقارن با شروع جهش رشد به­ویژه در دختران است. میزان انرژی مورد نیاز کودکان مدرسه‌ای به دلیل تفاوت در اندازة بدن، تحرک و سرعت رشد متفاوت است. زمانی که به علت کمبود دریافت انرژی منابع پروئینی صرف تولید انرژی می‌شوند، از وظیفة اصلی خود که رشد سلول و ترمیم بافتهاست بازمی­مانند و نهایتاً رشد کودک مختل می‌شود. میان­وعده­هایی که بخشی از پروتئین مورد نیاز کودکان را تأمین می‌کند عبارتاند از نان و تخم­مرغ، ساندویچ مرغ، کتلت، کوکوها و شیر و کیک.

شایعترین کمبود ویتامینها در این سنین کمبود ویتامینهای A و D، و شایعترین کمبود املاح مربوط به ید، آهن و کلسیم می‌باشد.

اهمیت صرف صبحانه

نخوردن صبحانه می‌تواند اثرهای منفی بر یادگیری کودکان و نوجوانان داشته باشد. مطالعات مختلف نشان می‌دهد افزایش نسبی قند خون موجب بهبود عملکرد مغزی و یادگیری کودکان سنین مدرسه می‌شود. با افزایش قند خون سنتز «استیل کولین» افزایش می‌یابد. نقش استیل کولین بهعنوان یک «نوروترانسمیتر» در تقویت حافظه به اثبات رسیده است بنابراین یکی از علل افزایش یادگیری به دنبال بالا رفتن قند خون، ساخته شدن استیل کولین است. با حذف

صبحانه از وعدههای غذایی مواد مغذی­ای که در این وعده دریافت می‌شود در وعدههای دیگر جایگزین نخواهد شد. درنتیجه کمبود کالری، ویتامینها و املاح ایجاد می‌شود.

کودکان سنین مدرسه علاوه بر سه وعده غذای اصلی به دو میان­وعده در صبح و عصر نیاز دارند. در این سنین، کودکان باید هر 4 تا 6 ساعت برای نگه داشتن غلظت قند خون در حد طبیعی غذا بخورند تا فعالیت سیستم عصبی و عملکرد مغز در حد مطلوب باقی بماند. درعین­حال، کبد که وظیفة ذخیره­سازی گلوکز بهصورت گلیکوژن و آزادسازی آن به خون در مواقع ضروری را به عهده دارد، در این سنین تنها برای حدود چهار ساعت گلیکوژن ذخیره می‌کند. بنابراین کودکان به خوردن غذا در وعدههای بیشتری نیاز دارند و باید دو میان­وعده مصرف کنند. براساس توصیه‌های FAO یک میان­وعدة خوب باید تأمین­کنندة چهارصد کالری انرژی و پانزده گرم پروتیئن باشد. دانش‌آموزان باید بدانند آنچه که می‌تواند نیازهای آنها را تأمین کند

موادی چون چیپس، پفک و سایر تنقلات کم­ارزش غذایی نیست؛ بلکه میان­وعدهای است که از یک یا چند گروه اصلی غذایی تهیه شده باشد.

رفتارهای غلط تغذیه­ای

خودداری از مصرف شیر

میزان شیر و لبنیات در سنین مدرسه دو تا سه واحد است. اگر دانش‌آموزان علاقه‌ای به خوردن شیر ساده ندارند، می‌توان شیر طعم­دار را جایگزین کرد؛ مثلاً مقدار کمی پودر کاکائو (در حد یک قاشق مرباخوری در یک لیوان شیر و یا عسل) به شیر اضافه نمود تا طعم آن تغییر کند. مقدار زیاد کاکائو به علت داشتن اگزالات از جذب کلسیم شیر جلوگیری می‌کند. می‌توان شیر را در قالب غذاهایی مثل فرنی و شیربرنج به کودکان داد و یا از فرآوردههای شیر مانند ماست، پنیر و کشک در وعدة صبحانه، ناهار و شام یا بستنی در میان­وعده استفاده نمود. افراط بیش از حد در

خوردن شیر نیز به دلیل اینکه جایگزین سایر غذاهای اصلی می­شود، کودک را در معرض خطر کمبودهای تغذیه‌ای بهخصوص کمبود آهن قرار میدهد.

خودداری از مصرف سبزی

معمولاً کودکان در این سنین تمایلی به مصرف سبزیهای تازه ندارند. به مادران توصیه کنید که سبزیهای خام مثل هویج، گوجه­فرنگی، کاهو، گل کلم و سبزیهای پخته مثل چغندر پخته (لبو) نخودفرنگی، لوبیاسبز، کدوحلوایی را بهعنوان میانوعده به کودکان بدهند.

خودداری از مصرف گوشت

برخی از کودکان سنین مدرسه از خوردن گوشت امتناع می‌ورزند.

به مادران توصیه می‌شود در غذاهایی که مورد علاقة کودک است از گوشت چرخ­شده استفاده کنند.

مصرف بی­رویة شکلات

مصرف بی­رویة شکلات و شیرینی موجب بی­اشتهایی و سیری کاذب در کودکان شده، آنها را از مصرف وعدههای اصلی غذایی بازمی‌دارد. درنتیجه موجب اختلال رشد آنها خواهد شد.

به والدین توصیه می­شود حداقل، در منزل از نگه داشتن شکلات و شیرینی خودداری کنند. بدین­ترتیب، دسترسی دائمی کودکان به این خوراکیها را کاهش دهند. از دادن

شکلات و شیرینی بهعنوان جایزه خودداری کنند و با تنظیم یک برنامة منظم، تعداد شیرینی و شکلاتی را که دانش‌آموز در طول روز مصرف می‌کند، کنترل نمایند. همچنین دانش‌آموزان را به خوردن میان‌وعدههای مغذی ترغیب کنند. برای جلوگیری از خراب شدن دندانها باید به کودکان آموزش داد که پس از خوردن مواد قندی و شیرینی، دهان و دندانهای خود را با آب و درصورت امکان با مسواک شست­وشو دهند.

مصرف تنقلات کم ارزش غذایی

متأسفانه برخی از تنقلات تجاری مثل انواع پفک و چیپس بهطور بی­رویه توسط کودکان و دانش‌آموزان مصرف می‌شود. خوردن پفک بهخصوص قبل از وعدههای غذایی به دلیل ایجاد سیری کاذب کودکان را از خوردن وعدههای اصلی که باید مواد مغذی مورد نیاز

برای رشد را تأمین کند، بازمیدارد. از سوی دیگر نمک زیاد آن، ذائقة کودک را به خوردن غذاهای شور عادت میدهد. نوشیدن بی­رویة نوشابه، به­ویژه همراه با غذا نیز علاوه بر سیری کاذب، جذب مواد مغذی مانند کلسیم را مختل می‌کند.

به والدین توصیه می­شود که کودکان را به مصرف تنقلات سنتی مثل نخودچی و کشمش، گردو، بادام، پسته، گندم برشته، برنجک، عدس برشته­شده، توت خشک، انجیر خشک و برگهها تشویق کنند. همچنین آنان را ترغیب کنند که به­جای نوشابه، دوغ بنوشند.

نیازهای تغذیه­ای دوران بلوغ

آگاهی از موارد زیر به والدین کمک می­کند تا نیازهای تغذیه­ای فرزندان را بهتر بشناسند.

• نیاز به انرژی در نوجوانان به دلیل متفاوت بودن سرعت رشد و میزان فعالیت جسمی متفاوت است. نیاز به انرژی در پسران نوجوان زیادتر است؛ زیرا افزایش سرعت رشد پسران بیشتر بوده، عضلات آنان بیشتر از دختران است. توصیه می‌شود در برنامة غذایی روزانة نوجوانان مواد نشاستهای به مقدار کافی گنجانده شود. بخش عمدة انرژی مورد نیاز آنان باید از طریق این مواد تأمین شود.

• در دوران بلوغ سرعت رشد بیشتر می‌شود و چون بدن برای رشد به پروتئین نیاز دارد، نوجوانان باید در برنامة غذایی روزانة خود از منابع پروتئین حیوانی (گوشت، تخم­مرغ، شیر و مانند آنها) و پروتئین گیاهی (حبوبات و غلات) بیشتر استفاده نمایند.

• نوجوانان باید روزانه از چهار گروه اصلی مواد غذایی استفاده نمایند.

• مصرف روزانه سه تا چهار سهم گروه شیر و لبنیات، دو تا سه سهم گروه گوشت و حبوبات، سه تا پنج سهم گروه سبزیها و میوهها و شش تا یازده سهم گروه نان و غلات برای نوجوانان توصیه می‌شود (مقدار هر سهم در قسمت گروههای غذایی قبلاً ذکر شده است). نوجوانان باید هر روز از سه وعده غذای اصلی و دو میانوعده در طول روز استفاده نمایند. قسمتی از انرژی روزانة نوجوانان باید از طریق مصرف میان­وعده‌ها تأمین شود. بنابراین نوجوانان باید از میان­وعده‌هایی استفاده کنند که هم انرژی­زا باشند و هم موادی را که برای رشد و سلامت بدن آنها لازم است، تأمین نمایند. میان­وعدههای مناسب عبارتاند از: میوههای تازه و خشک مانند کشمش، انجیر، خرما، پسته، بادام و گردو، نان و پنیر، کره و مربا، نان و

تخم­مرغ، شیر و کیک، شیر و بیسکویت، نان و کره و حلوا شکری، نخودچی و کشمش، عدسی، شیر و کلوچه، ساندویچهای کوکو، مرغ و تخم­مرغ.

• ویتامین D برای رشد اسکلت بدن لازم است. بنابراین منبع اصلی تأمین­کنندة ویتامین D بدن انسان، نور مستقیم خورشید می‌باشد. جگر، زردة تخم­مرغ، پنیر و ماست از منابع غذایی ویتامین D هستند که باید در برنامة غذایی روزانة نوجوانان گنجانیده شوند.

• نیاز به آهن در دوران بلوغ در هر دو جنس بیشتر می‌شود. نوجوانان باید در برنامة غذایی روزانه­شان از غذاهای حاوی آهن مانند گوشت، مرغ، ماهی، جگر، حبوبات و سبزیجات برگ سبز استفاده نموده، یا با مصرف مواد غذایی حاوی ویتامین C همراه با غذا (مرکبات، گوجه­فرنگی و سبزیهای تازه) به جذب آهن غذا کمک کنند؛ زیرا ویتامین C موجب می‌شود که آهن غذا بهتر جذب بشود.

• به دلیل رشد سریع استخوانهای بدن نیاز به کلسیم در دوران بلوغ افزایش می‌یابد و مصرف روزانه سه تا چهار سهم از گروه شیر و لبنیات برای نوجوانان توصیه می‌شود.

نکته: دختران و پسران نوجوان اغلب تمایل زیادی به مصرف انواع نوشابههای گازدار دارند. این نوشابهها حاوی مقادیر زیادی فسفر هستند و می‌توانند موجب عدم تعادل کلسیم و فسفر در بدن بشوند. بنابراین درصورت مصرف مداوم نوشابهها احتمال کمبود کلسیم افزایش می‌یابد.

• غذاهای دریایی مانند ماهی و میگوی آب شور غنیترین منابع ید هستند. مقدار یُد لبنیات و تخممرغ متغیر است و بستگی به فصل سال و میزان ید خاکی دارد که حیوان در آن پرورش یافته است. ازآنجایی­که آب و خاک کشور ما میزان ید کافی ندارد برای پیشگیری و کنترل اختلالات ناشی از کمبود ید، مصرف نمک یددار الزامی است.

عادات بدغذایی

پرخوری و چاقی

عوامل متعددی در بروز چاقی نقش دارند که شامل عوامل ژنتیکی، فیزیولوژیکی، محیطی، و عاطفی، روانی است. عادات غذایی خاص از جمله افراط در مصرف مواد چرب، شکلات، نوشابههای گازدار و چیپس، و عدم تحرک از عوامل مؤثر در بروز چاقی نوجوانان است. با توجه به اینکه چاقی زمینه­ساز انواع بیماریهای متابولیک مانند بیماریهای قلبی - عروقی، دیابت، افزایش فشار خون و انواع سرطانها می‌باشد، باید به دانش‌آموزان توصیه شود که در برنامة غذایی روزانه از چهار گروه غذایی اصلی و گروه

متفرقه در حد تعادل استفاده کنند. تشویق به ورزش و تحرک بدنی، محدود کردن مصرف مواد قندی مثل شکلات و شیرینی، و کم کردن مصرف چربیها در نوجوانانی که اضافه­وزن دارند، مفید است.

استفاده از روش­های غلط کنترل وزن

رفتارهای غذایی مانند رژیم غذایی و روشهای غلط کنترل وزن بهخصوص در دختران نوجوان شایع است. دختران به­ویژه در سنین چهارده تا بیست­سالگی به علت توجه خاص به تناسب اندام و ترس از چاقی سعی در محدود کردن غذای مصرفی خود می‌کنند. درنتیجه مواد مغذی مورد نیاز بدن در این دوران که با جهش رشد همراه است، تأمین نمی­شود. درنهایت، سوءتغذیه بهصورت اختلال در رشد قدی، کاهش یادگیری و کاهش تمرکز حواس، کمبودهای ویتامینی و املاح بهویژه آهن، روی و کلسیم بروز می‌کند.

رژیمهای غذایی باید با کمک متخصص تغذیه گرفته شود. طبق رژیم‌های علمی کاهش وزن در طول یک هفته نیم تا یک کیلوگرم می‌باشد. کاهش وزن بیش از یک کیلوگرم در هفته خطر کمبود ریزمغذیها را به دنبال دارد.

تمایل به مصرف فست فود

مصرف غذاهای غیرخانگی مانند انواع ساندویچ­ها، سوسیس، کالباس و همبرگر، در بین کودکان سنین مدرسه و نوجوانان رایج است. بهخصوص در سنین نوجوانی به دلیل استقلال مالی و تأثیرپذیری از همکلاسیها مصرف این نوع غذاها افزایش می‌یابد. این نوع غذاها معمولاً از نظر مواد مغذی بهویژه آهن، کلسیم، ویتامین B و ویتامین A و C و

اسیدفولیک فقیرند و درصورتی­که بهطور مداوم جایگزین غذاهای خانگی و سنتی شوند، بدن را با کمبود ویتامینها و املاح مورد نیاز برای تنظیم فعالیتهای حیاتی مواجه میسازند. باید به دانش‌آموزان توصیه شود که در مصرف این نوع غذاها افراط نکنند.

نخوردن صبحانه

صبحانه نخوردن یکی از مشکلات شایع در این دوران است. باید به فرزندان توصیه کنید که از وعدة صبحانة مقوی استفاده کنند.

فصل چهارم: پرسش و پاسخ

اشاره

در این بخش به طرح برخی از مهمترین و شایع‌ترین سؤالات دربارة نوجوانانی که در سن بلوغ قرار دارند اشاره کرده و پاسخ‌هایی مختصر اما - تا حد امکان - کامل به آنها خواهیم داد.

آماده سازی برای بلوغ جنسی

دختری نه­ساله دارم. با توجه به رشد فیزیکی خوبی که دارد، چگونه و با ذکر چه نکاتی او را برای دوران قاعدگی آماده کنم؟

خود بدانند، بخشی از راه را پیموده­اند. بنابراین لازم است والدین رابطة تنگاتنگی دراینزمینه با

فرزندانشان پدید آورند تا فرزندان، آنها را محرم رازهای خود بدانند و در جریان رشد، مسائل مورد نیازشان را از آنان بیاموزند. به­عبارت­دیگر، والدین باید رفیق فرزندانشان باشند تا فرزندان مسائل مورد نظر و اتفاقاتی که در جریان روز برایشان رخ میدهد با آنها درمیان گذارند. بنابراین وجود رابطة عاطفی و نزدیک، و صمیمانه و دوستانه باعث میشود فرزندان به­راحتی مسائل و مشکلات مختلف خود را به والدین خود منتقل کرده، از آنها راه­حل طلب کنند و این مهمترین و نخستین قدم در راه تربیت جنسی فرزندان است. طبیعی است که اگر چنین رابطة گرم و عاطفی و دوستانه­ای بین والدین و فرزندان نباشد، و فرزندان جرئت در میان گذاشتن این­گونه مسائل را با والدین خود نداشته، قبل از بلوغ جنسی از آگاهی کافی دراین­زمینه برخوردار نباشند، چه­بسا به سبب جهل و نادانی دچار اضطراب شوند (به­خصوص دختران در نخستین دورة قاعدگی)؛

بله، پیش از آنکه فرزند به فکر مسئلهای بیفتد و یا چیزی را از زبان دیگران بشنود، باید آن را به­گونهای سالم و بدون خطر برایش مطرح کرد. بنابراین رعایت جنبههای تدریج از اصول مهم این امر است؛ به­خصوص که بچهها از طریق درسها، پیشامدها و برخی وقایع، بسیاری از مسائل را خواهند آموخت. لذا والدین برای برخی از آموزشها میتوانند از وجود معلمان و

مربیان استفاده کنند. طبیعی است دراین­صورت مربی و معلم باید مجهز به تعالیم و ضوابط اخلاقی و آگاهیهای روشن و کافی دراین­زمینه باشد؛

برای پاسخ‌گویی غیر مستقیم به کودکان در مورد مسائل جنسی چه راهی را پیشنهاد می‌کنید؟

در شروع احتلام برای پسران و دوران قاعدگی برای دختران از روش گرفتن جشن تکلیف استفاده شود. سیدبن­طاووس برای دختر خود جشن بلوغ گرفت؛ در آن جشن به او تبریک گفت

و در حق او دعا کرد و حتی برای او صدقهای در نظر گرفت. در آموزش غیرمستقیم مسائل جنسی به فرزندان و پاسخ به پرسشهای متعددی که آنها مطرح میکنند، میتوان از شیوههای زیر استفاده کرد:

الف) از طریق نگهداری حیوانات در خانه: وجود گربه یا کبوتر در خانه تنها برای شکار موشها و پشهها نیست و یا نگهداری مرغها و ماهیها در منزل تنها برای آن نیست که آنها هر ماهی چند تخم بگذارند و از این محل صرفه جویی­هایی صورت گیرد؛ بلکه کودکان در حیات حیوانات جنبه­هایی را مییابند که پاسخی برای برخی سؤال­های آنهاست.

از نظر ما نگهداری مرغ، گنجشک، کبوتر، کرم ابریشم و حتی گوسفند در خانه، بسیاری از مسائل را حل میکند، و زایمان گربه و گاو خیلی از مبهمات را از ذهنها میزداید. بچه­هایی که در مزارع و کشتزارها بزرگ شده­اند، زودتر از دیگر کودکان پاسخ سؤالات خود را یافته­اند؛

ب) تولید گل و گیاه: کشت بذرها و تولید گل و گیاه، و رشد آنها هم درس مناسب و مشابهی برای فرزندان است، و کودک با مشاهدة آنها به­تدریج میتواند زمینه را با زندگی واقعی خود منطبق سازد. این تولید مثلها از جهات متعددی شبیه انسان است و کودک و نوجوان دراین­زمینه سردرگم نمیشوند. درسهای زیست­شناسی و عکسها و تصاویر گلها و نباتات آدمی را به حل بسیاری از مسائل بهصورت غیرمستقیم آگاه خواهد ساخت؛

ج) ذکر داستان­ها: از شیوههای دیگری که دراین­زمینه میتواند مورد استفاده قرار گیرد، داستانها و افسانه­هایی است که حتی میتوانند ساخته و پرداخته شوند و حاوی اطلاعات و نکات ارزندهای بوده، برای سؤالات مکرر کودکان و نوجوانان پاسخ­هایی ارائه دهند.

داستانها از زندگی حیوانات، از انسان ها، از مردم روزگاران قبل که هرکدام درسی آموزنده و مورد علاقة انسان­اند. در قالب داستان میتوان هم اطلاعاتی مفید در اختیار کودکان گذاشت و هم حس کنجکاوی کودکان را به­گونهای صحیح اقناع کرد؛

د) ملاحظه وضع نوزدان: نوزادی در خانهای به دنیا میآید و حیرت و تعجب کودکان را برمیانگیزد که او چقدر کوچک و دوست­داشتنی است. کودکان چگونگی تغذیة او را میبینند و ملاحظه میکنند که مادران با چه علاقه­مندی و رغبتی پستان در دهانش میگذارند و به کودک شیر میدهند.

درضمن همین مراقبت و تغذیه، دنیایی از مسائل و مطالب به کودک آموخته میشود. او خیلی از مسائل را درمی­یابد و از کیفیت رشد و دنیای خاص زنان آگاه شده، وظایف غیرمربوط به آنان را می­شناسد. چه­بسا کودک دراین­زمینه سؤالاتی از مادر خود به بپرسد و مادر میتواند با

حوصله و دقت به پرسشهای او پاسخ گوید و در ضمن اقناع او، از دنیای رحم و هنگامی که طفل بسیار کوچک‌تر از آن بوده و در آنجا استقرار داشته، بحث به میان آورد و بگوید که خداوند او را آفریده و... .

البته سعی بر این است که دامنة سؤالات گسترش نیابد و اگر هم یافت مادر با زرنگی و هشیاری توجه او را به مسائل دیگری دربارة خداوند و مهر او نسبت به انسانها و قدرت خدا، خلقت خورشید و ماه و ستارگان جهت دهد؛

ﻫ) استفاده از فرصتها: مسئله هنگامی اهمیت پیدا میکند که فرصت و زمینهای جدید پدید آید. مثلاً یک آبستنی، یک سقط جنین، یک زایمان در انسان یا حیوانی پدید آید و کنجکاوی کودک را تحریک کند. در چنان صورتی امکانی به­دست میآید که بسیاری از مباحث مربوط به سؤالات کودک پاسخ داده شود.

البته سعی بر این نخواهد بود کودک را دانشجویی در نظر آوریم و همة ابعاد قضیه را بکاویم.

همچنین مراقبت داریم که در ذهن او چیز اشتباهی را مستقر نسازیم و یا خاطرهای پدید نیاوریم که بعدها نیازمند به شست­وشو باشیم. اطلاعات هرچه درست­تر باشد، سبب آگاهی کامل­تر از حقایق و مناعت طبع و اعتمادبه­نفس خواهد بود.

گاهی مادر با کودک خود تنهاست. سرگرم شستن لباس، تهیة غذا و یا رسیدگی به کارهای خانه است. برای سرگرمی کودک با او حرف میزند یا بحث میکند. در چنین مواردی با کلمات و عباراتی متناسب میتواند اطلاعات مفیدی را در اختیار او بگذارد.

در همه حال این نکته باید مورد توجه والدین و مربیان باشد که افشای حقایق پیش از موعد موجد بی­نظمی­هایی در حیات کودکان خواهد شد، و بیداری بی­موقع سبب بلوغ جنسی زودرس است.

دلیل لجبازی کودکان

برای تربیت بچه مرا راهنمایی کنید. چرا بچه لجباز و یکدنده و لوس بار میآید؟

کانون خانواده اولین و مهمترین جایگاه و خاستگاه تربیتی فرزند است. این خانواده است که میتواند شاکلة روحی و روانی فرزند را به بهترین و یا بدترین صورت پی­ریزی کند. وقتی خانوادهای به امور معنوی و روحانی اهتمام ورزند، اهل نماز و روزه و جماعت باشند و از غیبت و دروغ، و تهمت و بدزبانی پرهیز کنند، فرزندی که در این محیط رشد می­کند، به پیروی رفتار و کردار پدر و مادر، خود را میسازد. چنین فرزندی وقتی وارد اجتماع شد، شاکلهای مثبت خواهد داشت و میتواند ارزشهای به­دست­آورده در محیط خانواده را بهعنوان میراثی ماندگار محفوظ نگه دارد و حتی الگویی مناسب برای هدایت دیگر افراد شود. به­عکس اگر فرزندی در محیط

خانواده به­جای یادگیری امور معنوی و مذهبی از پدر و مادر، جنگ و نزاع، و افسردگی و بدزبانی را ببیند، و شاهد کردار زشت پدر و مادر نسبت به خودش باشد، چه انتظاری از این فرد می­توان داشت؟ فرزند پرورش­یافته در چنین محیطی، فردی افسرده، ناکارآمد، عصبی، بی­هدف و نسبت به انجام مسائل دینی بی­قیدوبند خواهد بود.

اما دربارة بچهای که در داخل منزل لجباز و لوس، و به قول معروف یکدنده است، چه باید کرد؟ باید بدانیم بچهها عموماً به سبب طبیعتی که دارند، لجباز و یکدنده میشوند؛ ولی این امر نباید منجر به اطاعت بی­چون­وچرای پدر و مادر از درخواستهای فرزند بهعنوان امری پایدار شود، و فرزند به علت اطمینان خاطر از اینکه هرچه بخواهد انجام میشود، بر درخواستهای خود بیفزاید. پدر و مادر باید فضای منزل را طوری آماده کنند که فرزندان، توقعی بیش از اندازه نداشته باشند.

درعین­حال چون روان­شناسی تربیتی فرزند به بحثی گسترده و جامع نیاز دارد و از طرفی نمیتوان در این جوابیه به تمام ابعاد آن پرداخت، پس لازم است دراین­خصوص به کتابهای مربوطه مراجعه و از توصیههای عملی و فرضیههای آن استفاده کنید.

دراین­زمینه مطالعة این کتاب­ها پیشنهاد می­شود:

بوسیدن دختر

گفته شده است که مرد نباید دختر شش­ساله را ببوسد. آیا پدر نیز شامل مردان میشود؟

روایتی که از بوسیدن دختر شش­ساله منع کرده، شامل پدر نمیشود. پیامبر اکرم(ص) دخترش فاطمه(س) را بااینکه بزرگ شده بود، میبوسید. روایت در مورد بوسیدن مرد اجنبی است.

بدزبانی کودکان

بعضی از کودکان دراثر تربیت غیرصحیح، حرفهای زشت میزنند. با این کودکان و یا با پدر و مادر آنان چگونه برخورد نماییم؟

پاسخ این سؤال به دو بخش تقسیم میشود:

در بخش اول، به چند نکته باید توجه شود:

انسانی آنان است. انسانها در هر سنی که باشند، مشکلات موجود در روابطشان و اختلالها و ناهنجاریهای رفتاری­شان، معمولاً نتیجة فقدان احترام متقابل و بی­ارزش شدن شخصیتشان است. اگر ما بتوانیم با اخلاق و برخورد صحیح، شخصیت ازبین­رفتة آنان را به آنها برگردانیم، میتوانیم آنان را بهسوی هدایت رهنمون شویم.

اما در مورد برخورد صحیح با پدر و مادر کودکانی که بدزبان هستند، باید نکاتی را مورد توجه قرار دهیم:

فحاشی و بدزبانی و گفتن الفاظ رکیک دوری نمایند تا فرزندانشان، از آنان، بهطور ناخودآگاه تأثیر منفی نپذیرند؛

«فرزندان آن‌گونه که والدین هستند خواهند شد؛ نه آن‌گونه که آنها می‌خواهند».

نحوة برخورد با فرزندان بالغ

مسئولیت ما در برخورد با فرزندانی که به سن بلوغ رسیده­اند چیست؟

بدون تردید، یکی از نیرومندترین غرایز انسانی، نیروی جنسی است. این نیرو از ابتدای تولد، بهصورت نهفته در وجود آدمی به ودیعه نهاده شده است. فرد تا زمان ظهور جوانه‌های بلوغ، همچنان دوران آرام و بی‌تحرکی را از نظر جنسی پشت سر می‌گذارد؛ اما به­محض شروع دوران نوجوانی، آرام­آرام بیداری و شکفتگی آن فرا میرسد و

رفته­رفته، تمامی وجود نوجوان را دربر می‌گیرد و زیر تأثیرات سنگین و شدید خود قرار می‌دهد؛ بهگونهایکه نوجوان، خود را در چنگال قوی این غریزه، تقریباً بی‌دفاع و ناتوان و آن را خارج از اراده و اقتدار شخصی احساس می‌کند.

به همین دلیل ظهور و بروز این غریزه خواه­ناخواه با مشکلاتی توأم است. شکوفایی این غریزه، به­تدریج با هزاران تصور و احساس دیگر همراه می‌شود و پس از مدتی، تقریباً مالک اصلی وجود آدمی می‌گردد.

 نوجوان، در ابتدا احساس ناشناخته و مرموزی در وجود خویش می‌یابد که آمیخته با نوعی محبت و علاقه به دیگران است و چند مرحله را به­تدریج طی می‌کند:

 1. در مرحلة اول: ابتدا توجه نوجوان به وضع بدن، معطوف می‌شود و این آغاز توجه و علاقه به امور جنسی است؛

 2. در مرحلة دوم، توجه و علاقة قلبی با میل شدید، و با عاطفه و محبت همراه می‌شود و به­اصطلاح ماهیت عاطفی پیدا می‌کند؛

 4. در مرحلة چهارم، علاقة معطوف به چند نفر، تغییر جهت داده و به جانب یک نفر از جنس مخالف هدایت می‌شود. این فرد ممکن است قدری مسن‌تر از خود نوجوان باشد و نوجوان، احتمالاً با این شیوه می‌خواهد مورد پشتیبانی یک فرد حامی قرار گیرد؛

 5. در مرحلة پنجم، نوجوان، تغییر عقیده داده و متوجه فردی از جنس مخالف می‌شود که تناسب نسبی با او داشته باشد.

 برخی از روان­شناسان، عشق و علاقة جوانان را بر دو نوع می‌دانند: عشق عاطفی (ملکوتی) و عشق شهوانی، و منظور از عشق ملکوتی را محبت و علاقه‌ای می‌دانند که جوان به طرف

مقابل احساس می‌کند و گاهی هم جوانان از آن به «عشق پاک» تعبیر می‌کنند. در این مرحله، عشق جنبة جسمانی و شهوانی ندارد؛ بلکه با نوعی تمجید و تحسین و احساس فداکاری توأم است، و جوان به­شدت پرهیز دارد که این نوع احساس را با برچسب علاقة جنسی، آلوده کند و از آن، به عشق آسمانی یاد می‌کند. «موریس دبس» این نوع گرایشها را «عشقهای افلاطونی» می‌نامد و آن را مشتمل بر

احساسات محبت­آمیز می‌داند. در مرحلة عشق شهوانی که به دنبال عشق عاطفی بروز و ظهور می‌یابد، جوان بیشتر به مسائل توأم با لذت علاقه­مند می‌شود و چنانچه در طرف مقابل، ویژگی‌های مطلوب را بیابد، به ازدواج می‌اندیشد.

روش های جلوگیری از تهییج جنسی فرزندان

لطفاً راهکارها و تدابیری برای حفاظت غریزی جوانان پیشنهاد نمایید.

پسر چون ز ده بر گذشتش سنین              به نامحرمان گو فراتر نشین

بر پنبه آتش نشاید فروخت                                  که تا چشم برهم زنی خانه سوخت⁽¹⁾

آشنایی با مسائل جنسی

به­منظور تحریک نشدن نوجوانان به­خصوص موقعی که در کتاب­هایشان روش تولید مثل را میخوانند، چه پیشنهادی دارید؟

نوجوان خواه­ناخواه با مسائل جنسی آشنا میشود، چه از طریق کتابهای درسی و چه از طریق گفت­وگو با دوستان. بنابراین نمیتوان آنها را از این مسائل دور نگه داشت. آنچه مهم است، راهنمایی اولیا و مربیان از راه بیان اطلاعات درست و جامع دربارة تحولات دورة بلوغ است.

هرگونه سهل­انگاری میتواند نوجوانان را به اطلاعات ناقص و نادرست گرایش داده، درنهایت آنان را با مشکلات جسمی و روانی روبه­رو سازد. عواملی که در تحریک نشدن نوجوانان مؤثر است، عبارتاند از:

چگونگی آموزش و یاد دادن مطالب کتابهای درسی بر عهدة معلمان است، و والدین در این موارد چندان نقشی ندارند. در این موارد مراقبت معلم و چگونگی یاد دادن آنها مهم است؛ اما والدین باید زمینة صمیمانه و راحتی درون خانواده ایجاد کنند تا فرزندان بتوانند مطالب و مسائلی پیش­آمده، یا پرسش­هایی را که ازروی کنجکاوی در ذهن آنها شکل میگیرد، با والدین و افراد نزدیک خانواده مطرح کنند و جواب قانع­کننده دریافت نمایند. در این موارد باید از حساسیت بیجا و ممنوعیت مطلق از یادگیری و ارضای حس کنجکاوی جلوگیری شود.

معرفی کتاب

در این بخش تعدادی از بهترین و کاربردی‌ترین کتاب‌های منتشر شده در موضوع بلوغ به شما خوانندگان محترم معرفی می‌شود تا در صورت نیاز  به اطلاعات بیشتر، به آنها مراجعه شود.