پیشگامان تشیع در ایران همراه با رویکردی تفصیلی به رجال اشعریان
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : فرشچیان، رضا، ۱۳۴۴ -
عنوان و نام پدیدآور : پیشگامان تشیع در ایران: همراه با رویکردی تفصیلی به رجال اشعریان/ رضا فرشچیان.
مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۴.
مشخصات ظاهری : یازده، ۲۵۲ ص.
فروست : کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و مکانت فرهنگی قم؛ مجموعه آثار شماره ۷.
شابک : ۱۸۰۰۰ ریال964-8567-48-4 :
یادداشت : کتابنامه: ص. [۲۴۵] - ۲۵۲؛ همچنین به صورت زیرنویس.
موضوع : شیعه -- سرگذشتنامه
موضوع : شیعیان -- تاریخ
موضوع : اشعری
شناسه افزوده : آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر
رده بندی کنگره : BP۵۵/۲/ف۴۳پ۹ ۱۳۸۴
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۹۶
شماره کتابشناسی ملی : ۲۳۹۴۰۱۹
همراه با رویکردی تفصیلی به رجال اشعریان
رضا فرشچیان
فرشچیان، رضا.
پیشگامان تشیع در ایران، همراه با رویکردی تفصیلی به رجال اشعریون / رضا فرشچیان .ـ قم: زائر، 1384.
252 ص.4-48-8567-964
کتابنامه. ص 245-252 همچنین به صورت زیرنویس.
[کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه (ع) و مکانت فرهنگی قم؛]
9 پ 4 ف 2/55 BP
کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام و مکانت فرهنگی قم
مجموعه آثار شماره 7
پیشگامان تشیّع در ایران
رضا فرشچیان
صفحهآرا: محمد علی محمدی
ناشر: زائر ـ آستانه مقدسه قم
لیتوگرافی: بیان ـ قم
چاپ: باقری ـ قم
نوبت و سال چاپ: اول ـ 1384
شمارگان: 1000 نسخه
بهاء: 1800 تومان
شابک: 4-48-8567-964
مرکز پخش: قم، میدان شهداء (چهارراه بیمارستان)، تلفن 7748434 ص.پ: 3597-37185
فهرست مطالب
مقدمه کنگره··· 1
مقدمه··· 5
بخش اول: کلیاتی درباره اشعریان
28-9
فصل اول: مقدماتی برای شناخت اشعریان··· 11
بررسی نسب اشعریان··· 12
اصل و نسب عربها··· 12
جدّ اعلای اشعریان··· 13
اشعر، فرزند سبأ··· 13
اشعر، نبت بن ادد بن زید است··· 14
اشعر، فرزند نبت بن ادد است··· 15
اشعر، فرزند مذحج بن ادد است··· 15
زادگاه اشعریون··· 15
فصل دوم: اسلام آوردن اشعریان··· 19
پیشینه مذهبی اشعریان··· 19
مقدمهای در شناخت اسلام اشعریان··· 20
اولین اشعری مسلمان··· 21
اسلام آوردن سایر اشعریان··· 21
مهاجران··· 21
تشرف مهاجران به اسلام··· 22
بررسی نظر اوّل:··· 22
بررسی نظر دوم:··· 24
بررسی نظر سوّم:··· 25
چگونگی مشرف شدن اشعریان به اسلام··· 26
زمان اسلام آوردن اشعریان··· 27
بخش دوم: اشعریان در خارج از شبه جزیره
48-29
فصل اول: اشعریان در عراق··· 31
فصل دوم: اشعریان در ایران··· 35
بلاد جبل··· 35
زمینه مهاجرت اشعریان به مناطق جبال··· 36
زمان مهاجرت··· 36
علل مهاجرت··· 37
شرکت در قیام ابن اشعث··· 37
کشته شدن محمد بن سائب بن مالک اشعری··· 38
شرکت در قیام زید بن علی علیه السلام··· 39
تعداد مهاجران و سکونت در قم··· 40
نفوذ و قدرت اشعریان در قم··· 40
اختلاف میان اشعریان··· 45
اشعریان در سایر مناطق جبال··· 46
بخش سوم: اشعریان و تشیّع
64-49
فصل اول: تشیّع و اشعریان··· 51
تشیّع در بلاد جبل··· 53
ری··· 54
کاشان··· 54
فراهان··· 55
ماهاباذ··· 55
تفرش··· 55
قزوین··· 55
تأثیر اشعریان بر تشیّع مناطق جبال··· 56
فصل دوم: خدمات اشعریان در ترویج معارف اهل بیت علیهم السلام··· 57
علی بن ابراهیم قمی··· 59
محمد بن الحسن الصفار··· 59
الحمیری··· 59
کلینی··· 60
علی بن بابویه··· 60
ابن همام··· 61
صدوق··· 61
8 . ابن قولویه··· 61
ابو جعفر الطوسی··· 62
نجاشی··· 62
بخش چهارم: رجال اشعریان
238-65
1 . آدم بن اسحاق بن آدم الاشعری··· 67
2 . آدم بن عبدالله بن سعد الاشعری القمی··· 68
3 . ابراهیم بن ابی موسی الاشعری الکوفی··· 69
4 . ابراهیم بن یزید الاشعری··· 70
5 . احمد بن ادریس بن احمد ابو علی الاشعری القمی··· 71
6 . احمد بن اسحاق··· 74
7 . احمد بن جعفر··· 78
8 . احمد بن حمزة بن الیسع بن عبد الله القمی··· 78
9 . احمد بن سعید··· 81
10 . احمد بن علی الرزای الاشعری··· 82
11 . احمد بن عبد الله بن عیسی··· 83
12 . احمد بن محمد بن عبید القمی الاشعری··· 83
13 . احمد بن محمد بن عبیدالله الاشعری القمی··· 83
14 . احمد بن محمد بن عیسی··· 85
چند نکته در مورد ابوجعفر اشعری··· 95
غلو در نزد قدما··· 97
محمد بن علی الصیرفی ابو سمینة··· 101
سهل بن زیاد الآدمی ،ابو سعید الرازی··· 102
محمد بن اورمة ابو جعفر قمی··· 102
احمد بن محمد بن خالد برقی··· 103
یونس بن عبد الرحمن··· 104
6 . احمد بن حسین بن سعید ابو جعفر اهوازی (دندان)··· 106
8 . حسین بن شادویه ابو عبد الله الصفار القمی «الصحاف»··· 107
حسین بن یزید النوفلی، ابو عبد الله··· 107
محمد بن احمد الجامورانی، ابو عبد الله الرازی··· 107
محمدبن موسی بن عیسی السّمان، ابو جعفر الهمدانی··· 107
یوسف بن السخت، ابو یعقوب البصری··· 108
15 . احمد بن محمد بن یحیی العطار القمی··· 111
16 . احوص بن سعد بن مالک بن عامر الاشعری··· 114
17 . انس بن بجاد اشعری··· 115
18 . ادریس بن عبد الله بن سعد الاشعری··· 116
19 . ادریس بن عیسی الاشعری القمی··· 117
20 . اسحاق بن آدم بن عبد الله بن سعد الاشعری القمی··· 117
21 . اسحاق بن عبد الله الاشعری··· 118
22 . اسماعیل بن آدم بن عبدالله بن سعد الاشعری··· 119
23 . اسماعیل بن سعد الاحوص الاشعری القمی··· 120
24 . اشعث بن اسحاق القمی··· 120
25 . برید بن عبدلله بن ابی بُردة الاشعری··· 122
26 . بشار الاشعری··· 123
27 . بلال بن ابی بردة بن ابی موسی الاشعری··· 123
28 . بلال بن سعد بن تمیم الاشعری··· 125
29 . بنان بن محمد بن عیسی··· 126
30 . تمیم بن اوس اشعری··· 127
31 . ثمیل بن عبید الله اشعری··· 127
32 . جعفر بن عمران بن عبدالله اشعری··· 128
33 . جعفر بن محمد الاشعری··· 129
34 . الحارث بن الحارث الاشعری الشامی··· 130
35 . حارث بن یمجد الاشعری··· 131
36 . حسن بن حماد الاشعری··· 132
37 . حسن بن عبدالله بن محمد بن عیسی الاشعری··· 132
38 . الحسن بن عبدالصمد··· 133
39 . حسن بن علی الزیتونی··· 133
40 . حسن بن محمد بن عمران··· 135
41 . حسین بن احمد بن ادریس··· 136
42 . حسین بن احمد بن یحیی بن عمران··· 138
43 . حسین بن محمد بن عامر بن عمران الاشعری القمی··· 138
44 . حسین بن محمد الاشعری القمی··· 140
45 . حمزة بن الیسع الاشعری القمی··· 142
46 .حمزة بن یعلی الاشعری، ابویعلی القمی··· 144
47 . داود بن عامر الاشعری القمی··· 144
48 . الریان بن الصلت الاشعری القمی، ابو علی··· 144
49 . زکریا بن آدم اشعری··· 147
50 . زکریا بن ادریس الاشعری··· 151
51 . زکریا بن عمران القمی··· 154
52 . زیاد بن عیاض اشعری··· 154
53 . زید بن ثابت··· 155
54 . السائب بن مالک الاشعری··· 155
55 . سعد بن اسماعیل بن الاحوص··· 158
56 . سعد بن تمیم الاشعری··· 159
57 . سعد بن سعد الاشعری··· 159
58 . سعد بن عبدالله اشعری··· 161
59 . سعد بن عمران القمی··· 166
60 . سعد بن مالک بن الاحوص··· 166
61 . سعد بن مالک بن عامر الاشعری··· 166
62 . سعید بن ابی بردة الاشعری··· 167
63 . سهل بن الیسع الاشعری··· 167
64 . سهم بن عمرو الاشعری··· 168
65 . سعد بن تمیم الاشعری، ابو بلال··· 168
66 . شعیب بن عبدالله الاشعری··· 169
67 . شهر بن حوشب الاشعری··· 170
68 . ضحاک بن عبدالرحمن الاشعری··· 173
69 . عامر بن ابی عامر الاشعری··· 173
70 . عامر بن عبدالله بن قیس الاشعری··· 174
71 . عامر بن عامر الاشعری··· 176
72 . عامر بن عبدالله الاشعری··· 176
73 . عامر بن عمران بن عبدالله الاشعری··· 176
74 . عامر بن لُدَین الاشعری··· 177
75 . عبدربه بن میمون الاشعری··· 177
76 . عبدالرحمن بن صباب الاشعری··· 178
77 . عبدالرحمن بن عَرْزب الاشعری··· 178
78 . عبدالرحمن بن غَنْم الاشعری··· 179
79 . عبدالرحمن بن محمد بن عیسی الاشعری··· 182
80 . عبدالصمد بن محمد الاشعری··· 183
81 . عبدالعزیز بن المهتدی الاشعری··· 184
82 . عبد الله بن ابی بردة··· 185
83 . عبدالله بن براد بن یوسف··· 185
84 . عبد الله بن ابی خلف الاشعری··· 186
85 . عبد الله بن سالم الاشعری··· 186
86 . عبد الله بن سعد الاشعری··· 187
87 . عبدالله بن عامر الاشعری··· 189
88 . عبدالله بن عامر بن براد··· 189
89 . عبدالله بن عصام الاشعری··· 190
90 . عبدالله بن عضاة الاشعری··· 190
91 . عبدالله بن علی بن عامر الاشعری··· 191
92 . عبدالله بن قیس الاشعری··· 191
خاندان ابوموسی··· 193
93 . عبدالله بن معانق الاشعری··· 194
94 . عبدالله بن ملاذ الاشعری··· 194
95 . عبدالله بن موسی الاشعری··· 195
96 . عبدالملک بن عبدالله الاشعری··· 195
97 . عقبه بن خالد الاشعری··· 196
98 . علی بن ادریس··· 197
99 . علی بن اسحاق الاشعری··· 197
100 . علی بن اسماعیل··· 198
اساتید و شاگردان··· 199
تألیفات اشعری··· 199
الف) کتابهای الاشعری به نقل از ذهبی:··· 200
ب: کتابهای اشعری به نقل از «العمد»··· 200
ج) کتابهایی که الاشعری پس از « عُمد» تألیف نموده است:··· 201
101 . علی بن حمزة بن الیسع··· 202
102 . علی بن الریان بن الصلت الاشعری··· 202
103 . علی بن عیسی الطلحی··· 204
104 . علی بن محمد الاشعری··· 206
105 . عمر بن سائب بن مالک··· 207
106 . عمران بن عبدالله الاشعری··· 208
107 . عمران بن محمد بن عمران الاشعری··· 210
108 . عمران بن موسی الاشعری··· 211
109 . عمرو بن بجاد الاشعری··· 212
110 . عمرو بن خارجة··· 213
111 . عمرو بن ابی موسی الاشعری··· 213
112 . عیاض الاشعری··· 214
113 . عیسی بن عبدالله الاشعری··· 214
114 . عیسی بن محمد بن ایوب الاشعری··· 216
115 . غَنْم··· 216
116 . کریب بن حارث الاشعری··· 217
117 . کعب بن عاصم الاشعری··· 217
118 . کعب بن عیاض الاشعری··· 218
119 . مالک بن عامر الاشعری··· 218
120 . محمد بن احمد بن یحیی··· 220
121 . محمد بن علی بن محبوب الاشعری القمی··· 224
122 . محمد بن عبدالله بن قیس الاشعری··· 225
123 . محمد بن عیسی بن عبدالله الاشعری··· 225
124 . محمد بن یحیی الاشعری··· 226
125 . المرزبان بن عمران الاشعری القمی··· 227
126 . موسی بن ابی موسی الاشعری··· 228
127 . موسی بن الحسن بن عامر··· 228
128 . نُمیر بن اوس الاشعری··· 229
129 . ولید بن حرب الاشعری··· 230
130 . ولید بن نُمیر بن اوس الاشعری··· 230
131 . یحیی بن برید بن عبدالله الاشعری··· 230
132 . یسع بن عبدالله الاشعری··· 231
133 . یعقوب بن عبدالله الاشعری القمی··· 232
134 . یوسف بن ابی بردة··· 233
کنیهها:··· 236
موالی اشعریان··· 239
کتاب نامه··· 245
حضرت امام صادق علیهالسلام:
«حرم ما اهل بیت علیهمالسلام، شهر قم است. آنجا بانویی از فرزندانم به نام فاطمه دفن میشود، بهشت بر هر که اورا زیارت کند، واجب میگردد»(1).
قم که به لقب «حرم اهل بیت علیهمالسلام» مفتخر گردید، نه تنها به جهت وجود مردمی است که در آن به حسنِ عبادت و توحید عبادی در قیام و رکوع و سجود شناخته شدهاند(2)، و در آرمان شهر اسلامی گرد حضرت مهدی علیهالسلام اجتماع کرده و به یاری آن حضرت قیام خواهند نمود، و نه صرفا به جهت وجود بزرگترین حوزه علمی و حدیثی و معرفتی شیعه در آن، بلکه این شهر مفتخر است که چونان صدفی زمینی، گوهر آسمانی و ملکوتی فرزند باب الحوائج الی الله را در بر گرفته و مسجد اولیای الهی گردیده است. اگر در گذشته شهر قم محل محدّثان بزرگ و معبد و سجدهگاه فاطمه معصومه علیها السلام بوده، امروزه نیز پرچمدار فرهنگ ناب فقه جعفری علیهالسلام و معنویت و عرفان بوده و ضمن تربیت و پرورش یاران امام عصر ارواحنا فداه، زائران حضرتش را با معارف بلند دینی میزبانی میکند. آری، «زیبد اگر خاک قم به عرش کند فخر(3)».
قم، شهری است که بر ولایت و مودّت اهل بیت علیهمالسلام پایهگذاری شده و به همین جهت، پایگاهی برای علویان و شیعیان و دژ تسخیرناپذیری علیه ستمگران بوده است و ائمه علیهمالسلام با تعبیراتی خاص و بلند از این شهر یاد کردهاند(1).
از هنگامی که شهر قم مسکن حضرت ستی، فاطمه معصومه علیها السلام گردید، بُعد فرهنگی و معنوی آن در کنار تحوّلات اجتماعی و سیاسی متحوّل و شکوفا شد، و از چنان موقعیتی برخوردار شد که جناب حسین بن روح رضوان الله علیه، از نوّاب اربعه، تأیید محتوای یک کتاب علمی و فقهی را مشروط به نظر مساعد علمای قم نمود(2). وجود حوزه غنی و بزرگ شیعه، در این شهر و دفاع علمی از اسلام راستین به وسیله تألیف کتابها، اعزام مبلّغان و زادگاه انقلاب اسلامی بودن و... همه و همه به برکت وجود فرزند رسول خدا، کریمه اهل بیت علیهمالسلام در این شهر است.
از آنجا که سال 1383 ه .ش. با یک هزار و دویست و پنجاهمین سالگرد ولادت آن حضرت، و نیز با پایان تجدید طلاکاری گنبد مطهر ـ که در زیبایی کم نظیر و بلکه بی نظیر است ـ مقارن شده، به منظور معرفی بیشتر آن حضرت و تبیین جایگاه ویژه شهر قم در ترویج فرهنگ تشیّع، به دستور تولیت عظمای آستانه مقدّسه، حضرت آیة الله مسعودی دامعزه «کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و مکانت فرهنگی قم» شروع به فعالیت نمود. و در چهار موضوع ذیل:
الف. حضرت معصومه علیها السلام و آستانه مقدسه؛
ب. قم و فرهنگ تشیّع؛
ج. حوزه علمیه قم؛
د. انقلاب اسلامی در قم،
با محوریّت آستانه مقدّسه، دهها جلد کتاب در موضوعات فوق که اکثر آنها جنبه تألیف داشته و برخی دیگر جنبه تراثی دارد و توسط محققان تألیف و تصحیح شده، اهتمام ورزیده است.
آثاری که در محورهای فوق تدوین و نگارش یافته تنها قدم کوچکی است که میتواند نقطه شروعی برای تحقیقات گسترده و عمیقی باشد که سزاوار موضوعات یاد شده است.
بررسی و کاوشی در تاریخ قم و آشنایی با فرهنگ و تمدن حرم اهل بیت علیهم السلام در این شهر مقدس با مطالعه تاریخ اشعریین که پیامآوران مکتب تشیع بودهاند، پیوندی عمیق دارد. به این جهت ضرورت دارد که تحقیقی جامع و گسترده در این موضوع انجام شود که این مهم را به خوبی نویسنده توانا و فاضل فرهیخته جناب آقای رضا فرشچیان به سامان رسانده که لازم است زحمات فراوان ایشان در پدید آوردن این اثر ارج نهاده و صمیمانه از ایشان تشکر و قدردانی نموده، لازم به ذکر است که جناب حجة الاسلام آقای علی اشرف عبدی که از نویسندگان فاضل و متعهد بوده در بازنگری، اصلاح و تکمیل این اثر تلاش فراوانی داشته که از ایشان نیز صمیمانه تقدیر کرده همچنین از تولیت آستانه حضرت آیة الله مسعودی، مدیر عامل محترم انتشارات زائر جناب آقای فقیه میرزایی و مدیریت فرهنگی حجتالاسلام والمسلمین عباسی که تلاش فراوانی در این امر داشتهاند، نهایت امتنان و سپاس را داریم.
بر خود لازم میدانم که اذعان و اعتقاد قلبی خود را ابراز دارم که اگر توفیقات خدای متعال و عنایات کریمه اهل بیت علیهمالسلام نبود، از برداشتن کوچکترین قدمی در این راه عاجز و ناتوان بودیم.
و ما توفیقی الا بالله، علیه توکلت و الیه انیب
احمد عابـدی
دبیر کنگره
مقدمه
در تاریخ شیعه، اشعریان در نشر فرهنگ اهل بیت علیهم السلام و خصوصا احادیث آن بزرگواران نقش ممتازی داشتهاند. پیشینه این خاندان به پیش از اسلام باز میگردد. آنان پس از اسلام آوردن، در خدمت رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله مشمول عنایات آن بزرگوار بودند. اشعریها از حجاز به عراق مهاجرت نمودند و در اواخر قرن اول هجری، روی به ایران آورده، یکی از مهمترین مراکز نشر فرهنگ اهل بیت علیهم السلام را در قم بنیان نهادند.
ائمه اطهار علیهم السلام بارها اشعریان را مدح کردند. امام صادق علیه السلامخاندان اشعری را خاندان نجیبان و «عمران اشعری» را «نجیبی از خاندانی نجیب» خواندند! شماری از اشعریها جزو اصحاب ائمه علیهم السلام و راویان احادیث ایشان بودند و برخی از مشایخ حدیث، به ویژه مشایخ قم، مانند: علی بن بابویه، شیخ صدوق، علی بن ابراهیم، محمد بن حسن صفار، محمد بن یعقوب کلینی و شیخ طوسی از آنان روایت کردهاند.
نقش مهم شناخت رجال حدیث در جداسازی احادیث درست از نادرست و همچنین نبود تحقیقی مستقل و منسجم درباره اشعریان، انگیزههای نویسنده برای نگارش این کتاب است.
کتاب در 4 بخش و 6 فصل تنظیم شده است: در بخش نخست، کلیاتی درباره
اشعریان طی دو فصل آمده است: فصل اول به مقدماتی برای شناخت اشعریان و فصل دوم به اسلام آوردن آنان اختصاص یافته است.
در بخش دوم، فعالیتهای اشعریان در خارج از شبه جزیره عربستان بحث شده است. این بخش به دو فصل «عراق» و «ایران» تقسیم شده است:
فصل نخست، به شاخههای خاندان اشعری در عراق، فعالیتها و مذهب آنان و فصل دوم به مهاجرت و حضور گسترده اشعریان درمناطق جبال، به ویژه قم و قیامهای قمیها علیه حکومت مرکزی پرداخته است.
بخش سوم در دو فصل به چگونگی گرویدن اشعریان به تشیّع و نقش آنان در گسترش آن مذهب اختصاص یافته است: در نخستین فصل، چگونگی ارتباط اشعریها با مکتب تشیّع و بررسی گرایش مردمان مناطق جبال به آن مکتب و احتمال تأثیر پذیری آنان از تشیّع اشعریان، مورد کاوش قرار گرفته و در دومین فصل، خدمات اشعریان به شیعه مطرح شده است.
به سبب اهمیتی که محدّثان اشعری در ترویج مکتب تشیّع داشتهاند، بخش چهارم به معرفی محدثان و راویان این خاندان پرداخته و حجم بیشتر کتاب را به خود اختصاص داده است. در این بخش، بیش از 130 تن از محدثان و سایر سرشناسان اشعری معرفی شده و از نگاه رجالی - تاریخی، شخصیت آنان کاوش شده است و در صورت اختلاف نظر کارشناسان، سعی بر آن است تا نظر درست ارائه شود.
از آنجا که از برخی اشعریان، اطلاع کافی نداریم و نقشی در خور نیز در حدیث و تاریخ نداشتهاند و برای پرهیز از زیادهنویسی، تنها فهرستی از 42 تن از آنان را در انتهای این بخش ملاحظه خواهید کرد.
و چون جمعی از محدثان و دیگران در زمره موالی اشعریان بوده و از اشاعره اصیل به شمار نمیرفتهاند، جهت دوری از اشتباه، فهرستی از این گروه ـ با اشاره به نکات مهم زندگی ایشان ـ در پایان کتاب ذکر شده است.
در پایان بر خود لازم میبینم که از زحمات مرحوم استاد علیاکبر غفاری قدردانی
و تشکر نمایم، آن بزرگوار با دقت ویژهای دست نوشته اینجانب را ملاحظه نموده و در مواردی نه چندان اندک نظر خود را مرقوم نمودند که در موارد ضروری در پانوشتها به آنها اشاره شده است.
از دستاندرکاران کنگره بزرگداشت مقام حضرت معصومه علیها السلام که زمینه چاپ و انتشار این نوشتار را فراهم نمودهاند به ویژه آقایان حجة الاسلام والمسلمین احمد عابدی و حجة الاسلام والمسلمین عبدی نیز قدردانی و تشکر مینمایم و از درگاه ایزد منان برای تمامی خادمان خاندان علم و عصمت توفیق روزافزون را خواستارم.
رضا فرشچیان
بخش اول
کلیاتی درباره اشعریان
فصل اول
مقدماتی برای شناخت اشعریان
جوهری میگوید: «اشعر» یعنی کسی که بدنش پُر مو است. «رجل اشعر» یعنی «کثیر شعر الجسد».(1)
نیای خاندان اشعری، «نبت بن ادد» پُر مو زاده شد؛ بدین سبب، وی را «اشعر» نامیدند. سمعانی از ابن الکلبی نقل مینماید: «انّما سمی نبت بن ادد... الأشعر لأنّ امّه ولدته وهو اشعر والشعر علی کلی شیء منه».(2)علاوه بر وی،ابن ماکولا، ابن اثیر، قلقشندی، سیوطی و ابن عبد البرّ بدان اشاره نمودهاند.(3)
سمعانی و ابن اثیر، «اشعر» را به فتح الف و سکون شین و فتح عین و سکونِ را میدانند: «الاشعری» به فتح الالف و سکون الشین المعجمة و فتح العین المهملة و سکون الراء».(4)
اشعریون، اشعرون و اشاعره، جمع کلمه «اشعری» هستند.(5)
پیامبر گرامی اسلام، حضرت محمّد صلیاللهعلیهوآله فرمود:
«إنّی لأعرف منزل الأشعریین باللیل لقراءتهم القرآن»(6)
1) 1. تاج اللغة و صحاح العربیة، ج 2، ص 698.
2) 2. الانساب، ج 1، ص 266.
3) 3. الاکمال، ج 1، ص 87 / اللباب فی تهذیب الانساب، ج 1، ص 64/ نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص 168/ لب اللباب فی تحریر الانساب، ص 16/ الإنباه علی قبائل الرواة، ص 115.
4) 4. الانساب، ج 1، ص 266/ لب اللباب، ج 1، ص 64؛ مضمون آن درالاکمال،ج1 ، ص 87 آمده است.
5) 5. المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج 4، ص 499.
6) 6. الانساب، ج 1، ص 266.
جوهری مینویسد: عرب با حذف دو یاء نسبت، اشعرون میگویند؛ مانند: جاءتک الأشعرون.(1)در قصیدهای از ابوطالب آمده است:
و حیث ینیخ الاشعرون رکابهم بمفضی السیول من اساف و نائل(2)
ابن الغضائری از حسن بن حمد بن بندار قمی روایت میکند: هنگامی که محمد بن اورمه به غلو متّهم شد، اشاعره در صدد قتل وی برآمدند: «ان محمد بن اورمه لما طعن علیه بالغلو، بعث الیه الاشاعره لیقتلوه»(3)
علامه شوشتری در بیان مراد از اشاعره میگوید: اشاعره نَسَبی مراد است که احمد اشعری و اتباع اویند؛ نه پیروان مکتب ابوالحسن اشعری: المراد بالاشاعرة نسبا - ای احمد الاشعری و ذووه - لا الاشاعرة مذهبا، الاشعری المعروف و اتباعه.(4)
اگر چه هر سه نوع جمع در مورد این خاندان به کار برده میشود، ولی اینان بیشتر به اشعریون معروفند تا اشعرون و اشاعره.
بررسی نسب اشعریان
در این قسمت، ابتدا اصل و نسب اعراب را معرفی میکنیم و آن گاه به نسب اشعریون میپردازیم.
اصل و نسب عربها
اعراب را فرزندان اسماعیل و قحطان دانستهاند. برخی قحطان را نیز از اولاد حضرت اسماعیل علیهالسلام دانستهاند بنابراین اسماعیل پدر اعراب بهشمار میرود.(5)
صاحب العبر مینویسد: به لحاظ این که تمامی قبایل عرب از عدنان و قحطان میباشند، اسماعیل، پدر همه اعراب به شمار میرود: «و علی هذا یکون جمیع
العرب من ولد اسماعیل علیه السلام لان عدنان و قحطان یستوعبان بطون العرب القحطانیة و العدنانیة».(1)
سمعانی در الانساب، بابی را به نام «فصل فی نسب العرب و اصلهم» بدین موضوع اختصاص داده است. وی در این باب، حدیثی از حضرت محمّد صلیاللهعلیهوآله نقل مینماید که بر طبق آن، عرب از نسل «سبأ» میباشد(2)که منافاتی با قحطانی بودن اعراب ندارد؛ زیرا سبأ، نیز از اولاد قحطان به شمار میرود.(3)
جدّ اعلای اشعریان
بنا بر نظر علمای انساب و تراجم، نسب اشعریان به شخصی به نام اشعر و از او به سبأ(4)و سپس به قحطان میرسد.(5)بنابراین، اشعریان از اعراب اصیل بهشمار میروند.
در باب اینکه اشعر کیست بین علماء اختلاف نظر وجود دارد. چهار نظر درباره «اشعر» وجود دارد:
«ابن عبد البر» میگوید: برخی معتقدند «اشعرون» فرزندان «اشعر بن سبأ» میباشند و حدیث «فَرْوَة بن مُسَیْک» دلیل بر این مدّعاست.(6)وی و جمعی نظیر ترمذی، مسعودی، محمد بن حبان و سمعانی این حدیث را در کتابهای
1) 1. نهایة الآرب، ص 396.
2) 2. الانساب، ج 1، ص 19، 21 و 23. این که سمعانی حدیث مورد بحث را در این باب آورده، میفهماند که نظر سمعانی آن میباشد وگرنه حدیث، فی نفسه بر این که اصل عرب از سبأ است، دلالت نمیکند.
3) 3. الانساب، ص 288 چاپ بغداد./ جمهرة انساب العرب، ص 310/ اللباب فی تهذیب الانساب، ج 2، ص 98 / تاریخ یعقوبی، ج 1، ص 201 / الطبقات الکبری، ج 4، ص 105/ السیرة النبویة ابن هشام، ج 1، ص 8 / الصحاح، ج 2، ص 700/ انساب الاشراف، ج 1، ص 12.
4) 4. الاکمال، ج 1، ص 87 / لب اللباب، ص 16 / الانباه علی قبائل الرواة، ص 115.
5) 5. السیرة النبویة ابن هشام ج 1، ص 8 / انساب الاشراف، ج 1 ص 12 / جمهرة انساب العرب، ص 374 / الصحاح، ج 2، ص 700 / نهایة الآرب ، ص 41 / الطبقات الکبری، ج 4 ، ص 105 / اللباب فی تهذیب الانساب، ج 1، ص 64 / تاریخ یعقوبی، ج 1، ص 201.
6) 6. الانباه علی قبائل الرواة، ص 115.
خود نقل کردهاند.(1)در حدیث آمده است: از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پرسیدند: سبأ چیست؟ زمین است یا زن؟ آن حضرت فرمود: تیره اعراب؛ وی مردی است که پدر جمعی از اعراب است. آن حضرت، ضمن شمارش، به اشعریون نیز اشاره فرمود:
عن فروة بن مسیک المرادی قال: اتیت النبی فقلت: یا رسول الله... فقال رجال یا رسول الله: ما سبأ؟ ارض ام امراة؟ قال: لیس بارض و لا امراة و لکنه رجل ولد عشرة من العرب فتیامن منهم ستة و تَشأم منهم اربعة... و اما الذین تیامنوا: فا لازد و الاشعریون و حمیر و مذحج و أنمار و کندة.(2)
«جوهری» و «صاحب حماة» بر این باورند که اشعر، فرزند سبأ میباشد(3)و نسبتش تا قحطان چنین است: اشعر بن سبأ بن یشجب بن یعرب بن قحطان.
«قلقشندی» در مورد نظر «صاحب حماة» میگوید: بنو اشعر بر طبق رأی «صاحب حماة»، قبیلهای از قحطانیه میباشند که فرزندان اشعر بن سبأ هستند و «صاحب حماة» ابوموسی اشعری صحابی را از آنان دانسته است.(4)وی در جای دیگر، در مورد نظر جوهری و صاحب حماة میگوید: بر اساس این نظر، اشعر بن سبأ برادر حمیر و کهلان میباشد:
والذی ذکره الجوهری ان الاشعر، ابن سبا، اخ لحمیر و کهلان و تابعه علی هذا ، المؤید صاحب حماة فی تاریخه.(5)
بنا بر نظر بسیاری از علمای انساب و تراجم، مانند ابن کلبی(6)، ابن ماکولا(7)، ابن
1) 1. همان ص 102 / الجامع الصحیح، ج 5، ص 361، ح 3222/ مروج الذهب و معادن الجوهر، ج 2، ص 73/ کتاب المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج 3، ص 111 / الانساب، ج 1، ص 19، 21، 24.
2) 2. الجامع الصحیح، ج 5، ص 361.
3) 3. الصحاح، ج 2، ص 700/ نهایة الاَرب، ص 41.
4) 4. نهایة الاَرب، ص 41.
5) 5. همان، ص 168.
6) 6. الانباه علی قبائل الرواة، ص 115 / الانساب، ص 39 (چاپ بغداد).
7) 7. الاکمال، ج 1، ص 87.
حزم(1)، ابن اثیر(2)، ابن سعد(3)، بلاذری(4)و سیوطی(5)اشعریون منسوب به «نبت بن ادد» هستند و نسبشان تا سبأ چنین است: نبت بن ادد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید بن کهلان بن سبأ.
قلقشندی نام پدر اشعر را «أد» دانسته و نسب وی را همانند ابن خلدون تا کهلان رسانده است.(6)
ابن هشام، اشعریون را فرزندانِ «اشعر بن نبت بن ادد» دانسته و بر خلاف نظر دیگران، نبت را پدرِ اشعر میداند. وی نسب اشعر را به گونهای دیگر به سبأ میرساند: و الاشعریون بنو أشعر بن نبت بن ادد بن زید بن همیسع بن عمرو بن عریب بن یشجب بن زید بن کهلان بن سبأ بن یشجب بن یعرب بن قحطان.(7)
ابن هشام میگوید: برخی عقیده دارند که اشعر، فرزند «مذحج بن ادد» - برادر نبت - میباشد: و یقال اشعر بن مالک و مالک مذحج بن ادد بن زید بن همیسع.(8)
زادگاه اشعریون
بنا بر نظر ابن هشام(9)، سمعانی(10)، ابن حزم اندلسی(11)، یعقوبی(12)، ابن اثیر(13)و جوهری (14)، «یمن»، زادگاه اصلی اشعریون است. آنان در «زَبید»(15)(حُصیب) و «رِمَع»
1) 1. جمهرة انساب العرب، ص 374.
2) 2. اللباب فی تهذیب الانساب، ج 1، ص 64.
3) 3. الطبقات الکبری، ج 4، ص 105.
4) 4. انساب الاشراف، ج 1، ص 12.
5) 5. لب اللباب، ص 160.
6) 6. نهایة الاَرب، ص 168 / تاریخ ابن خلدون، کتاب العبر، ج 2، ص 254.
7) 7. السیرة النبویة ابن هشام، ج 1، ص 8.
8) 8. همان، ج 1، ص 9.
9) 9. همان.
10) 10. الانساب، ج 1، ص 266.
11) 11. جمهرة انساب العرب، ص 310.
12) 12. تاریخ یعقوبی ، ج 1، ص 201.
13) 13. اللباب فی تهذیب الانساب، ج 1، ص 64.
14) 14. الصحاح، ج 2، ص 700.
15) 15. «زبید» در دوازده فرسنگی صنعاء میباشد. احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ج 1، ص 156.
میزیستند. در تاریخ قم آمده است: کلبی و هیثم بن عدی گویند که اشعریان و بنی عک بزبید و رمع فرود آمدند... و این دو شهر از آنِ اشعریان است.(1)
در مراصدالاطلاع آمده است: زبید نام یک وادی در یمن است و در آن شهری به نام حصیب وجود دارد. امروزه به حصیب، زبید گویند.(2)
ابن ابی دمینة همدانی، حصیب را سرزمین اشعریون میداند:
«حصیب، قریه زبید است و آن سرزمین اشعریان است و در برخی نقاط آن بنووافد با اشعریان آمیخته وهم مسکن شدهاند».(3)و رمع را قریه ابوموسی دانستهاند. رمع در بلاد اشعریون و در نزدیکی زبید میباشد.(4)
اشعریون پس از مهاجرت بسوی پیامبر صلیاللهعلیهوآله و اسلام آوردن، به علت جنگها و فتوحاتی که باعث گسترده شدن حوزه نفوذ اسلام شد، به گوشه و کنار جهان اسلام کشانده شدند؛(5)از جمله به عراق، ایران، شام و اندلس مهاجرت کردند.
ابن حزم میگوید: گروهی از اولاد ابوموسی در بصره و کوفه میباشند: «ولهم بالبصرة و الکوفة عدد»(6)و طبری از حضور اشعریون در کوفه یاد کرده است.(7)
نویسنده تاریخ قم، علل هجرت اعراب اشعری به قم و آوه را ذکر کرده(8)و ابن حزم از حضور آنان در قم سخن گفته است،(9)که اِن شاء الله در بخش دوم کتاب به آن خواهیم پرداخت.
در مورد اشعریون شام میتوان به برخی از محدثان شامی که اشعری بودهاند اشاره نمود؛ مانند: شهر بن حوشب(10)، حارث بن حارث(11)و عبد الله بن سالم(12)، که در
1) 1. تاریخ قم، ص 283.
2) 2. مراصدالاطلاع علی اسماء الامکنة و البلاد، ج 2، ص 658 .
3) 3. لغت نامه دهخدا، حرف زاء، ص 213.
4) 4. مراصدالاطلاع، ج 2 ص 633.
5) 5. تاریخ ابن خلدون، ج 2، ص 254.
6) 6. جمهرة انساب العرب، ص 374.
7) 7. تاریخ الامم والملوک، ج 4، ص 490.
8) 8. تاریخ قم، ص 240-265.
9) 9. جمهرة انساب العرب، ص 374-375.
10) 10. تقریب التهذیب، ص 171 / الجرح و التعدیل، ج 4، ص 383.
11) 11. اسد الغابة فی معرفة الصحابه، ج 1، ص 319.
12) 12. تهذیب التهذیب، ج 5، ص 391.
بخش رجال درباره آنان سخن خواهیم گفت.
ابن حزم از سکونت اشعریون در اشبیلِیَه(1)ورَیّه(2)واقع در اندلس یاد کرده است. او «بنو بلج بن یحیی» را که از اولاد ابو بردة بن ابی موسی هستند، ساکن اشبیلیه میداند(3)و محل سکونت اشعریون در اندلس را «ریه» معرفی میکند.(4)
فصل دوم
اسلام آوردن اشعریان
پیشینه مذهبی اشعریان
همان گونه که قبایل عرب در دوران جاهلیّت، بتپرستی را شیوه خود ساخته بودند، اشعریون نیز در آن هنگام در زمره بتپرستان به شمار میآمدند. حسن بن محمد قمی، نویسنده تاریخ قم، به نقل از هشام بن محمد بن سائب کلبی روایت میکند:
قبیله بنی ذخران بن وائل بن جماهر بن اشعر در یمن، بتی به نام «نسر» را مورد احترام بسیار قرار داده و هنگام ذبح، گوسفندانشان را رو به آن بت قرار میدادند. چنانکه در این مورد سرودهاند:
حَلَفْتُ بما آلی به کل مجرم و ما ذبحت ذُخران یوما لدی نسر
لنلتمسن بالخیر عُقر دیارکم فلا تَأمنونا فی فضاء و لا بحر(1)
نیز نقل شده است که اشعریان و چند قبیله دیگر، بتی مسی به نام «منطبق» را میپرستیدند.(2)
از مراسمی که اشعریون همانند سایر اعراب در جاهلیّت بدان عمل مینمودند، حج بیت الله الحرام است. یعقوبی میگوید: هنگامی که عربها قصد زیارت کعبه و حج را مینمودند، هر قبیلهای نزد بت خود توقف نموده، به دعا مشغول میشدند و
آن گاه تا هنگام ورودشان به مکه، تلبیه سر میدادند و تلبیه قبایل عرب با هم متفاوت بوده است. یعقوبی درباره ذکر تلبیه اشعریون مینویسد:
و کانت تلبیه عکّ و الاشعریین:
نَحُجّ للرحمن بیتا عجبا مستترا مضببا محجبا(1)
مقدمهای در شناخت اسلام اشعریان
اشعریون بتی به نام نسر را میپرستیدند. هشام بن محمد کلبی از ابوسائب مخزومی روایتمینماید: آن بت خازنی داشته است، به نام «بلی». وی میگوید روزی از بت شنیدیم که میگفت:
اقبل نورفاَضا و اَدبر سوادٌ، فمضی بمکة قضی القضا
«آن حالت ما را بترسانید و با خود گفتم که گوئیا بمکه حادثه واقع شده است و قصه پدید آمده است.»
و نیز میگوید: از بت شنیدیم که میگفت:
یا بَلِی یا بلی جاءک الامرالجلی انزله الرب العلی علی ابن آمنة النبی
سپس اضافه میکند: سوگند به خدا، چندی نگذشت تا پیامبر در مکه خروج نمود.(2)
راوی این حکایت، هشام کلبی، مورد انتقاد جمعی از بزرگان علمای رجال و... قرار گرفته است که اشکال عمده آنان بر حفظ و داستان سراییهای وی میباشد(3)و خود وی نیز به فراموشی اولیه خود اذعان داشته است(4)لذا به آسانی نمیتوان داستانهای وی راپذیرفت. در صورت صحّت این روایت، داستان مزبور میتواند در آشنایی اشعریون با اسلام مؤثّر باشد.
اولین اشعری مسلمان
«مالک بن عامر اشعری» اولین اشعری مسلمان و نخستین مهاجر این قوم به سوی پیامبر صلیاللهعلیهوآله جهت پذیرش اسلام به شمار میرود. حسن بن محمد قمی مینویسد که: مالک بن عامر اشعری گوید که مردی از مکه به میان ما آمد و ما را خبر نمود که پیامبر صلیاللهعلیهوآله در مکه خروج نموده و مردم را به اسلام و مسلمانی میخواند. گوید: تعجب کردم که اسلام چه باشد و مراد از آن چیست؟ وی برای شناختن اسلام، به مکه رومیآورد و در آن شهر پس از مخالفت برخی از خویشانش در مکه، خدمت پیامبر صلیاللهعلیهوآله رسیده، آن حضرت، آگاهی خود را از چند جریان، به اطّلاع او رسانده، مالک اسلام میآورد. و سروده است:
تبعت رسول الله اذ جاء بالهدی و اصبحت بعد الفکر و الجحد مسلما
از دیگر منابع بر میآید که وی با رغبت پذیرای اسلام شده و بدان گردن نهاده است. مالک پس از اسلام آوردن به میان قوم خود بازگشت و سپس بعد از گذشت چند سال با اقوام خویش برای مرتبه دوم، به خدمت حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله مشرّف شد.(1)
اسلام آوردن سایر اشعریان
درباره این که چند تن از اشعریون و چگونه و در کجا خدمت حضرت رسول خدا صلیاللهعلیهوآله رسیدهاند، اتفاق نظر وجود ندارد. با توجه به نظریات مختلف، این بحث را در چند قسمت مطرح میکنیم:
مهاجران
درباره تعداد مهاجران اتّفاق نظر وجود ندارد. طبق روایتی از ابوموسی، تعداد مهاجران پنجاه و چند نفر بودهاند.(2)بنابر روایتی، کلبی، آنها را پنجاه و شش نفر و طبق روایت دیگر، شصت و دو نفر دانسته و نویسنده تاریخ قم آنها را هفتاد و دو نفر
ذکر کرده است.(1)نویسنده تاریخ قم، به تفصیل در مورد مهاجران بحث کرده و به ذکر نام آنها پرداخته و مالک بن عامر، ابو عامر اشعری، ابوموسی و برادرانش ابو رهم و ابوبُردة و کعب بن عاصم را جز مهاجران شمرده است.(2)
تمام کسانی که از یمن به سوی پیامبر صلیاللهعلیهوآله هجرت نمودند، اشعری نبوده و دو نفر از قبیله عک با آنها بودهاند.(3)
تشرف مهاجران به اسلام
بیشتر علما بر این باورند که مهاجران در سال 7 ه . ق. هنگام فتح خیبر خدمت حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله رسیدند. در این زمینه سه نظر وجود دارد.
اشعریان از حبشه به سوی پیامبر صلیاللهعلیهوآله حرکت مینمایند و همراه با جعفر بن ابیطالب علیه السلام و همراهانش هنگام فتح خیبر، خدمت پیامبر صلیاللهعلیهوآله رسیدند.
اشعریان مستقیم از طریق دریا از یمن به حجاز آمدند و زمان فتح خیبر، خدمت پیامبر صلیاللهعلیهوآله مشرّف شدند و ورودشان همزمان با ورود جعفر و همراهانش به خیبر بود.
آنان در مکه خدمت پیامبر صلیاللهعلیهوآله مشرّف شدند.
بررسی نظر اوّل:
رکن اساسی نظر اول، ماجرای حبشه رفتن ابوموسی میباشد. وی میگوید: پیامبر صلیاللهعلیهوآله به ما امر نمود تا همراه جعفر به حبشه برویم:
«عن ابی بردة عن ابیه قال: امرنا رسول الله صلیاللهعلیهوآله ان ننطلق مع جعفر بن ابی طالب الی ارض النجاشی».(4)
1) 1. تاریخ قم، ص 270 - 272.
2) 2. همان، ص 267، 270 و 271 / الطبقات الکبری، ج 4، ص 357.
3) 3. تاریخ قم، ص 272 / المفصل، ج 4، ص 196. در برخی از حوادث تاریخی، نام قبیله «عک» و «اشعریون» با هم ذکر میشود. در السیرة النبویة در مورد «عک» آمده است که وی در میان اشعریون ازدواج نمود و پس از آن، سرزمین و زبان آنها یکی گشت. (السیرة النبویة ـ ابن هشام ـ، ج 1، ص 8).
4) 4. الطبقات الکبری، ج 4، ص 105.
ابن هشام در السیرة النبویة، بابی را به اولین مهاجرت به حبشه اختصاص داده است. وی در این باب، از ابن اسحاق نقل میکند که از جمله مهاجران «بنی عبد شمس»(1)و ابوموسی میباشد(2)و نیز از او نقل میکند که ابوموسی اشعری از جمله مهاجران به حبشه بود و عمرو بن امیة الضمری نماینده پیامبر صلیاللهعلیهوآله ، آنان را در دو کشتی به حجاز منتقل میسازد و آنان در خیبر پس از فتح حدیبیه، خدمت پیامبر صلیاللهعلیهوآله مشرف میشوند.(3)
آن چه از طبقات و سیره نبویّه ذکر شد، بیانگر آن است که ابوموسی به اراده خود به حبشه مهاجرت نموده است. نظر دیگر این است که ابوموسی و همراهان با اراده خود به حبشه نرفتهاند؛ بلکه هنگام عزیمت به حجاز برای درک محضر پیامبر صلیاللهعلیهوآله ، باد کشتی آنان را بدان سوی کشانده است. بخاری از ابوموسی نقل مینماید که خبر خروج پیامبر صلیاللهعلیهوآله را هنگامی که در یمن بودیم شنیدیم و از آن دیار به قصد آن حضرت حرکت نمودیم؛ ولی باد کشتی ما را به سوی سرزمین نجاشی کشاند:
عن ابی بردة عن ابی موسی: بلغنا مخرج النبی صلیاللهعلیهوآله و نحن بالیمن فخرجنا مهاجرین الیه... فرکبنا سفینة فالتقتنا سفینتنا الی النجاشی بالحبشة.(4)
ابن اثیر و ابن سعد چنین جریانی را در کتابهای خود آوردهاند. ابن اثیر احتمال میدهد که این جریان سبب شده ابن اسحاق، ابوموسی را از مهاجران حبشه بداند.(5)در تأیید این رأی، نویسنده تاریخ قم مینویسد: ... ابی بردة بن ابی موسی روایت کند: ابوموسی اول کسی است که از میان اشعریان نیزه در میان کفّار حبشه انداخت و آن آنچنان بود که او با اشعریان از بلاد یمن مهاجرت کرد، در کشتیها به جانب مدینه رسول صلیاللهعلیهوآله ، اتفاقا بادی برآمد و کشتیهای ایشان را به بعضی از جزیرههای حبشه انداخت...(6)
1) 1. علت این که ابوموسی را از بنیعبد شمس دانستهاند این است که وی هم پیمان آل عتبة که از بنی عبد شمس میباشند ـ بود. (السیرة النبویة، ج 4، ص 4/ انساب الاشراف، ج 1، ص 199- 198).
2) 2. السیرة النبویة ابن هشام، ج 1، ص 347. این مطلب در سیرة ابن اسحاق، در قسمت مورد بحث یافت نمیشود. (ر. ک: سیره ابن اسحاق، ص 227).
3) 3. همان، ج 4، ص 4.
4) 4. فتح الباری، ج 7، ص 484، ح 4230.
5) 5. اسد الغابة ، ج 3، ص 245 / الطبقات الکبری، ج 4، ص 106.
6) 6. تاریخ قم، ص 293.
بلاذری به نقل از هیثم، ابوموسی را از مهاجران حبشه دانسته؛ ولی میگوید: وی در مکه اسلام آورد و سپس در هجرت دوم به سوی حبشه حرکت نمود.(1)برخی مسئله هجرت به حبشه را صحیح ندانستهاند که در قول دوم به آن پرداخته میشود.
بررسی نظر دوم:
ابن سعد از عبد الله بن ابی الجهم روایت میکند که ابوموسی از مهاجران حبشه نبوده؛ بلکه وی در مکه، اسلام آورده و به یمن باز گشته و آن گاه با برخی از اشعریان خدمت آن حضرت مشرّف شده است؛ ولیکن به لحاظ این که ورودشان با ورود جعفر و یارانش مقارن بود، گفتهاند که ابوموسی با جعفر و اصحابش آمده است.(2)
مضمون همین سخن را ابن اثیر از برخی علمای انساب و سیره نقل مینماید:(3)
بلاذری از واقدی و دیگران نقل میکند که ابوموسی هرگز از مهاجران حبشه نبوده؛ ولی همراه ابوعامر اشعری از یمن به حضور آن حضرت شرفیاب شده است: قال الواقدی و غیره: لم یکن ابوموسی من مهاجرة الحبشة قط(4). ابن اثیر از او نقل میکند که ابوموسی همراه چند تن از اشعریان خدمت حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله رسید و سپس به حبشه مهاجرت نمود.(5)
واقدی در مغازی میگوید: سرنشینان دو کشتی - یاران جعفر - بعد از فتح خیبر، خدمت حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله رسیدند و اضافه مینماید که دوسیون (قوم ابوهریره) و برخی از اشجعین نیز به خدمت حضرت رسیدند و آن حضرت با یاران خود صحبت نمود که آنان را در غنایم شریک سازد.(6)
ابن حجر در شرح حدیث مشرّف شدن اشعریان میگوید: ابوموسی گفت: پیامبر صلیاللهعلیهوآله ما را در غنایم سهیم ساخت و به جز ما و یاران جعفر، غایبان از فتح را در غنایم شریک نساخت:(7)عن ابی موسی: قال: قدمنا علی النبی صلیاللهعلیهوآله بعد ان افتتح خیبر
فقسم لنا و لم یقسم لاِحد لم یَشهد الفتح غیرنا.(1)نیز از بیهقی نقل میکند: پیامبر صلیاللهعلیهوآله قبل از تقسیم و شریک ساختن آنان، با مسلمین در این زمینه مشورت نمودند.(2)
بنابر این سه نقل، احتمال دارد که «اشجعین» در کلام واقدی، مصحف اشعریین باشد؛ که در این صورت، ورود اشعریان با ورود جعفر و همراهانش مقارن بوده؛ نه این که آنان از مهاجران حبشه باشند.
بررسی نظر سوّم:
اشعریان در مکه خدمت حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله مشرّف شدند و اسلام آوردند. در ترجمه فارسی تاریخ قم که تنها نسخه موجود آن کتاب میباشد، مطالبی مطرح شده که میفهماند اشعریون در مکه خدمت رسول الله صلیاللهعلیهوآله مشرّف شدند:
رسول صلیاللهعلیهوآله در آن وقت که جماعت اشعریان به مکه رسیدند و صحبت شریفه او را دریافتند، ایشان را فرمود: که شما را از کجا معلوم شد که من پیغمبرم و بدین شهر خروج کردهام؟(3)
و در جای دیگر آورده است: نام جماعتی که در کشتی نشستند و هجرت کردند، بلکه به نزدیک رسول صلیاللهعلیهوآله آمدند، از مردان و زنان...(4)
در میان مورّخان و سیره و تراجم نویسان، وی تنها فردی است که از اسلام آوردن اشعریان در مکه سخن میگوید و به درستی مشخص نیست که نظر وی همین مطلب باشد ؛ زیرا وی در بین دو نقل مزبور، روایتی از «کلبی» میآورد که لازمهاش این است که در آن هنگام که اشعریان قصد شرفیابی به خدمت پیامبر صلیاللهعلیهوآله را داشتند، آن حضرت در مدینه بود.
کلبی میگوید: چون اشعریان در کشتیها نشستند و عزیمت حضرت رسول کردند... رسول صلیاللهعلیهوآله در مسجدی که او را بود در مدینه با اصحاب خود نشسته بود.(5)
او همچنین روایتی درباره به حبشه کشانده شدن اشعریان نقل مینماید.(1)احتمال دارد به علّت اهمال در ترجمه یا استنساخ، «مدینه» به جای «مکه» ثبت شده باشد.
چگونگی مشرف شدن اشعریان به اسلام
درباره چگونگی مشرّف شدن اشعریان به محضر پر فیض حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله روایاتی از انس بن مالک نقل شده است. در این روایات آمده است: قبل از رسیدن اشعریان، حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله خطاب به یاران خود فرمود: «قومی که پیش من آیند دلهایشان از دلهای دیگران نرمتر باشد. بعد از آن اشعریان به خدمت رسول خدا صلیاللهعلیهوآله آمدند؛ شهقه زنان و رجز گویان: غَدا نلقی الاحبّة محمدا و حزبه.»(2)فردا محبوبمان محمد صلیاللهعلیهوآله و یارانش را ملاقات مینماییم.
این حدیث و مضامینی شبیه به آن، بارها از انس بن مالک(3)، ابو هریرة(4)و عقبة بن عامر(5)نقل شده و تنها در برخی احادیث که انس روایت کرده به اشعریان اشاره شده است(6). در روایات دیگر انس و تمام روایات ابوهریرة و روایت عقبة، واژه «اهل الیمن» که شامل اشعریون، دوسیون و... میشود، آمده است.
انس روایت کرده است:
قال رسول الله صلیاللهعلیهوآله : یقدم علیکم اقوام هم ارق منکم (قلوبا او افئدة) فقدم الاشعریون فیهم ابوموسی، فلما دنوا من المدینة جعلوا یرتجزون: غدا نلقی....(7)
اشعریان هنگام دیدار با حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله ، خطاب به آن حضرت عرض کردند: قصد شما را کردیم که در دین تفقه پیدا کنیم.(8)
1) 1. همان، ص 293.
2) 2. همان، ص 274.
3) 3. مسند الامام احمد، ج 3، ص 105، 155، 182، 212، 223، 251 و 262.
4) 4. همان، ج 2، ص 235، 252، 258، 267، 277، 380، 474، 480، 488، 502، 541 / صحیح مسلم، ج 2، ص 30.
5) 5. مسند الامام احمد، ج 4، ص 154.
6) 6. همان، ج 3، ص 155، 223، 251.
7) 7. الطبقات الکبری، ج 4، ص 106.
8) 8. السیرة النبویة و الآثار المحمدیة، چاپ شده با السیرة الجلبیة، ج 3، ص 46.
زمان اسلام آوردن اشعریان
بیشتر سیره نویسان بر آنند که اشعریان در سال هفتم هجری قمری، پس از فتح خیبر، خدمت حضرتمحمد صلیاللهعلیهوآله مشرّف شدند. زینی دحلان میگوید: اهل تحقیق چنین نظر دارند که آمدن اشعریان با ابوموسی، در سال هفت، هنگام فتح خیبر روی داده است.(1)اشعریان همواره از این که پیش از عامالوفود (9 ه . ق) پذیرای اسلام شدهاند به خود میبالیدند.
پس از فتح مکه، در رمضان هشت هجری قمری بزرگترین دشمن اسلام از صحنه قدرت نمایی و مخالفت با اسلام به کنار زده شد و اعراب سایر قبایل که پیرو قریش بودند احساس ضعف نموده، در خود قدرت مقابله با پیامبر صلیاللهعلیهوآله را ندیدند؛ لذا گروه گروه به سوی آن حضرت شتافته، اظهار اسلام و مسلمانی نمودند. در این اسلام آوردن شائبه ترس بود و با آن اسلام آوردنی که قبل از هجرت و یا قبل از فتح بود، مطمئنا فرق داشت؛ لذا زمینه برای اشعریان وجود داشت که اسلام پیش از فتح، مایه افتخارشان باشد. نویسنده تاریخ قم در این زمینه مینویسد:
مفاخر ایشان در ایام اسلام... دیگر آنکه اشعریان در کشتیها نشستند و از بلاد یمن به طوع و رغبت هجرت کردند که به و به حضرت رسول صلوات الله علیه آمدند و اسلام آوردند از سر ارادت و رغبت، و قریش و دیگر عرب به رسول، اول کافر شدند و چندین نوبت مکر و حیله کردند و رنج و تعب به وجود مبارک آن حضرت رسانیدند و انکار اسلام کردند.(2)
از سوی دیگر، برخی نوشتهاند که اشعریون بیست سال پس از مبعث پیامبر صلیاللهعلیهوآله اسلام آوردند و روایت ابوموسی که میگوید: خبر خروج پیامبر صلیاللهعلیهوآله به ما رسید و ما در یمن بودیم...(بلغنا مخرج النبی)، را عجیب دانستهاند.(3)ابن حجر مراد از «مخرج النبی» را بعثت پیامبر صلیاللهعلیهوآله و یا هجرت آن حضرت صلیاللهعلیهوآله دانسته است.
بنابر احتمال دوم، اشعریان در یمن مسلمان شدند و هنگامی که از هجرت، مطلع شدند به سوی آن حضرت حرکت نمودند. وی سبب تأخیر اشعریان در هجرت را ناآگاهی آنان از هجرت پیامبر صلیاللهعلیهوآله و یا آگاهی آنان از جنگهای پیامبر صلیاللهعلیهوآله با کفّار میداند و معتقد است وقتی آنان از آشتی و صلح با خبر شدند، به سوی آن حضرت آمدند: و اما لعلمهم بما کان المسلمون فیه من المحاربة مع الکفار فلما بلغتهم المهادنة آمنوا و طلبوا الوصول الیه.(1)
با توجه به این که دشمن اصلی اسلام (قریش) تا سال هفت هجری قمری هنوز بر قدرت خود باقی بود، نمیتوان احتمال ابن حجر را قریب به یقین دانست. از طرف دیگر، جریاناتی که بعد از اسلام آوردن آنها رخ داده میتواند سخن ابن حجر را تضعیف نماید؛ از جمله ماجراهای حنین(2)و تبوک(3)که شاهد حضور و اشتیاق اشعریان هستیم. ابوریة، نویسنده کتاب ابوهریرة، احتمال ابن حجر را مستمسکی جهت حمله به اشعریان قرار داده، میگوید: معنای کلام ابن حجر صریح است در این که اشعریان در ایام محنت و رنج پیامبر صلیاللهعلیهوآله در مکه و زمان جنگهای شدید آن حضرت در مدینه، خدمت ایشان نرسیدند تا وی را نصرت دهند؛ بلکه پس از جنگهای بزرگی که پیامبر صلیاللهعلیهوآله در آنها پیروزمندانه فاتح شد، روی بدو نهادند؛ یعنی پس از استقرار نبوت و شوکت و هیبت اسلام:
«معنی کلام ابن حجر صریح بان هولاء الاشعریین لم یقدموا الی النبی ایام محنته فی مکة و لا فی زمن حروبه الطاحنة و هو بالمدینة لینصروه و یجاهدوا معه، بل هرعوا الیه بعد الغزوات الکبیرة التی انتصر فیها و غنم منها المغانم... ای بعد ان استقر امر البعثة و اصبح لَها شوکةٌ و هیبةٌ و صَولةٌ.»(4)وی به سخنی از ابن اثیر در اسد الغابة(5)استناد میکند که به هیچ وجه نمیتواند مؤیّدی بر این ادعا باشد.
بخش دوم
اشعریان در خارج از شبه جزیره
فصل اول
اشعریان در عراق
اشعریان در ربع نخست قرن اول هجری قمری، به سبب شرکت در فتح عراق بدین مناطق روی آوردند و احتمالاً اولین شخص از آنان مالک بن عامر اشعری (جد اعلای اشعریون قم) باشد. در شرح حال مالک خواهد آمد که وی نخستین فرد از سپاهیان عرب بود که از دجله عبور نمود و پس از او دیگر لشکریان از آن گذشتند و باعث شکست سپاه کسری شدند. خاندان وی و فرزندان پسر عمویش ابوموسی در این منطقه، به خصوص در کوفه، باقی ماندند و برخی نیز مسئولیتهایی بر عهده داشتند.
دو تن از فرزندان مالک، یعنی سائب و سعد، از سرشناسان عراق و بزرگان کوفه بودند. با توجه به جریانات تاریخی در مییابیم که این شاخه از خاندان اشعری، از شیعیان امیرالمومنین علیه السلام و از دوستداران اهل بیت علیهم السلام بودند. سائب اشعری(1)در مقابل عبد الله بن مطیع، امیر کوفه، به دفاع از اجرای سنت امیر المؤمنین علیه السلام پرداخت. او از فرماندهان لشکر مختار و جانشین وی در کوفه بود. و نیز مشخص میشود که قصد وی از همکاری با مختار، اغراض مادی نبوده؛ بلکه قصد دین داشته است. فرزندش محمد بن سائب، از شجاعان کوفه و به دستور حجاج بن یوسف به قتل رسید.(2)
در مورد سعد اشعری اطلاع دقیقی در دست نیست. او از بزرگان کوفه و تا زمان خلافت عثمان زنده بود و به شراب خواری ولید بن عتبة، حاکم کوفه شهادت داد.(1)با توجه به این که نوادگانش از سرشناسان شیعه بودند و حموی در مورد فرزندش عبدالله میگوید: یکی از فرزندانش در کوفه تربیت شده و امامی میباشد و شیعه را به اهل قم انتقال داده است،(2)میتوان دریافت که خانواده او شیعه بودهاند.
عبد الله و احوص، فرزندان سعد، نیز از سرشناسان کوفه بودند و همراه نعیم و اسحاق و عبد الرحمن، دیگر برادرانشان، در قیام ابن اشعث، علیه حجاج و عبد الملک شرکت داشتهاند.(3)در تاریخ قم آمده است که قبل از قیام، عبد الله بن سعد از جانب حجاج، امارت کوفه را به عهده داشت.(4)
مالک بن عامر و فرزندش سائب، محضر پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوآله را درک نمودند و میتوانستند احادیث آن حضرت را نقل کنند.(5)
شاخه دیگر اشعریان، ابوموسی و فرزندان او میباشند که ساکن کوفه و گاه بصره بودند و برخی از مسئولیتها را بر عهده داشتند. برخی از آنان عبارتند از: موسی، ابراهیم، ابوبکر و ابوبردة، فرزندان ابوموسی، سعید، بلال و یوسف، فرزندان ابوبردة و عبدالله بن براد بن یوسف و فرید بن عبدالله بن ابی بردة و فرزندش یحیی. ابو موسی از طرف عمر، والی بصره و از جانب عثمان، والی کوفه بود. علی علیه السلام او را از امارت کوفه عزل کرد. فرزندش، ابو بردة، قضاوت کوفه را به عهده داشت. حجاج او را بر کنار کرد و برادرش را به جایش نشاند. بلال بن ابی بردة، تقریبا یازده سال (109 - 120 ه . ق.) هنگام امارت خالد بن عبد الله، والی بصره بود.(6)
اکثر آنان از راویان و بعضی از آنان از مشایخ حدیث میباشند و در انتقال معارف پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوآله به گونهای سهیم بودهاند؛ ولی نمیتوان به اثری از تشیّع در شرح
1) 1. ر.ک شرح حال «سعد بن مالک»، در همین نوشتار.
2) 2. معجم البلدان، ج 4، ص 397. نیز ر. ک: فصل دوم همین کتاب، تشیّع و اشعریون.
3) 3. به این بحث در مطالب مربوط به قم اشاره خواهد شد.
4) 4. تاریخ قم، ص 262.
5) 5. ر.ک شرح حال آندو در همین نوشتار.
6) 6. تمامی این موارد، به تفصیل در شرح حالشان خواهد آمد.
حالشان دست یافت. ابن سعد در طبقات الکوفیین، از الطبقات الکبری، از ابوموسی اشعری، ابو بردة بن ابی موسی، موسی بن ابی موسی، ابوبکر بن ابی موسی، سعید بن ابی بردة و عبد الله بن براد بن یوسف که متعلق به این شاخهاند، یاد کرده است.0(1)به غیر از این دو شاخه، جمعی دیگر از اشعریان نیز در کوفه حضور داشتهاند که از میان آنان میتوان به ابو بردة، برادر ابوموسی، اشاره نمود. وی از صحابه بود و در کوفه میزیست. «کریب بن الحارث بن ابی موسی» راوی اوست.(2)
«شهر بن حوشب» که از راویان ام سلمه، عایشه، بلال، ابوذر، جابر، ابو سعید الخدری، ابن عمر، ابن عباس و... است، متولی خزانِه یزید بن مهلب بود و مدتی در شام و سپس در عراق سکونت داشت.(3)
زیاد بن عیاض و عیاض الاشعری که در صحابی بودن هر دو اختلاف است ولی از راویان حدیث میباشند، در زمره کوفیان محسوب میشوند و ابن سعد در طبقات الکوفیین از آنان یاد کرده است.(4)
اشعریان در عراق، به ویژه در کوفه، حضور فعال داشتند و نمیتوان انتقال احادیث رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله را به واسطه آنان منکر شد. برخی از آنان در زمره اصحاب و یاوران علی علیه السلام بودهاند که به جزئیات آن در قسمت رجال اشاره خواهد شد.
گروهی از اشعریان ساکن عراق که از اولاد سائب بن مالک به شمار میروند، در ربع آخر قرن اول هجری بنا بر دلایلی عراق را ترک نمودند و در مناطق مرکزی ایران - جبال - به ویژه در قم ساکن شدند. در فصل دوم به علل مهاجرت و زمان آن و همچنین سایر موارد به آنان خواهیم پرداخت.
فصل دوم
اشعریان در ایران
بلاد جبل
اشعریان عراق به ایران روی آورده و منطقهای که این گروه عرب جهت سکونت خود در ایران برگزیدند، به «جبال»(1)یا «عراق عجم» مشهور شد. پیش از ورود به بحث، نمایی کلی از این منطقه ارائه میکنیم:
جبال، منطقهای است که از جانب شرق به خراسان و بیابان کرکس کوه،(2)از جنوب و غرب به خوزستان و عراق و آذربایجان و از سوی شمال به دریای خزر و کوه دیلمان محدود است.(3)نویسنده «حدود العالم» 23 شهر و آبادی را در این منطقه نام میبرد که مهمترین آنان عبارتند از: قزوین، دینور ،ری، ساوه، آوه، قم، کاشان و نهاوند. ابن حوقل مناطق مهم این ناحیه را اصفهان، همدان، دینور و قم دانسته و قزوین را جزء دیلم شمرده است. اگرچه قزوینی در آثار البلاد با این نظر او موافق نیست.(4)
1) 1. در آثار البلاد ، قهستان گفته شده است. (آثار البلاد و اخبار العباد، ص 341).
2) 2. «کرکس» صحرایی است در نزدیکی ری و قم و کاشان. کرکس کوه کوهی است که این صحرا را در بر دارد. (معجم البلدان، ج 4، ص 453).
3) 3. حدود العالم من المشرق الی المغرب، ص 139 - 142 / صورة الارض، ص 357 - 358 / آثارالبلاد، ص 341/ نیز ر. ک: معجم البلدان، ج 2، ص 99.
4) 4. صورة الارض، ص 358 / آثار البلاد، ص 342.
زمینه مهاجرت اشعریان به مناطق جبال
ابوموسی اشعری و پسر عمویش، مالک بن عامر، در سالهای پس از 20 ه . ق. در فتح اصفهان شرکت داشتند.(1)ابوموسی در سال 24 ه . ق. قم را فتح کرد.(2)دراینباره در تاریخ قم چنین آمده است:
«بعد از آن ابوموسی او را به ناحیت جبل فرستاد و ملک بعضی از ناحیت جبل آنچه فرا پیش ساوه بود، فتح کرد و دفع کرد از آن ناحیت اکراد طبرستان را...و اهل طنحرود را... از دست دیلم خلاص کرد.(3)
این جریان میتواند بستری برای انتخاب این نواحی از جانب اشعریان باشد؛ همان گونه که در تاریخ قم آمده است:
چون مالک به کوفه آمد با فرزندان خود، قصه این ناحیت و پناه گرفتن اهل طخرود بدو با ایشان باز گفت. چون فرزندان او پس از مدتی... از کوفه بیرون آمدند، بدین ناحیت پیوستند، آزاد کردگان و خدمتکاران جد خود را از اهل طخرود طلب کردند.(4)
آنان قصد داشتند اصفهان بروند، ولی به دلایلی در قم ماندند.(5)اینان به ناحیت اصفهان - اطراف قم - رسیدند و قصد آذربایجان داشتند تا از آن جا به کوههای ارمنیه و یا خراسان بروند؛ زیرا عموزادگان ایشان در آنجا صاحب اختیار و متمکن بودند.(6)
زمان مهاجرت
این گروه از اشعریان در زمان خلافت حجاج بن یوسف (95 - 75 ه . ق.)(7)از عراق به ایران آمدند. سال دقیق حرکت آنان از عراق معلوم نیست. برخی سال 83 ه . ق. را
زمان شهر شدن قم از سوی اشعریان ذکر مینمایند(1)که لازمه آن، حرکت اشعریان از عراق به سوی ایران، در همان سال یا کمی پیش از آن میباشد. محمد بن حسن قمی، مؤلف تاریخ قم که کتابش منبع اصلی تاریخ این خاندان است، زمان رسیدن اشعریان به قم را «نوروز سال 82 از پادشاه شدن یزدگرد»، مطابق سال 94 ه . ق. میداند و میگوید: و من که مصنف این کتابم چنین میگویم که آمدن عرب در این وقت که ذکر شد صحیح است و در آن هیچ شکی نیست.(2)
بنابر قول اول (83 ه . ق.) حرکت اشعریان از عراق به سوی ایران در زمان خلافت عبدالملک و بنابر قول دوم (94 ه . ق.) در زمان ولید بن عبد الملک رخ داده است.(3)
علل مهاجرت
چند نظریه درباره علت مهاجرت اشعریان از عراق به ایران وجود دارد:
عبد الرحمن بن محمد بن اشعث از طرف حجاج، والی سیستان - سجستان - بود. وی با حجاج در مورد زمان فتح «بلاد رتبیل» اختلاف پیدا نمود. این اختلاف، سبب خروج وی بر حجاج و خلع او و عبدالملک گردید و لشکر حجاج، لشکر ابن اشعث را شکست داد. این درگیریها که پس از سال 80 ه . ق. آغاز شده بود در سال 85 ه . ق. با قتل ابن اشعث پایان مییابد.(4)یاقوت حموی در این رابطه مینویسد:
زمانی که لشکر شکست خورده عبدالرحمن به کابل برمیگشت، چند تن از فرزندان سعد بن مالک اشعری جزء آنان بودند که درناحیه قم ساکن شدند.(5)
1) 1. معجم البلدان، ج 4، ص 397/ تقویم البلدان، ص 409 / آثار البلاد، ص 443. در آثار البلاد نام اشعریان نیامده است.
2) 2. بنابر روایتی در این کتاب آمده اشعریان چهار سال پس از شهادت زید، سال 125 ه . ق از عراق به سوی ایران حرکت کردند. تاریخ قم، ص 242.
3) 3. عبد الملک از سال 65 تا 86 و ولید از 86 تا 96 خلیفه بودهاند.
4) 4. البدایة و النهایة، ج 9، ص 35 به بعد / الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 501 - 457.
5) 5. معجم البلدان، ج 4، ص 397.
این جریان را نویسنده تاریخ قم، به نقل از ابو عبدالله حمزة بن حسن اصفهانی در کتاب اصفهان، چنین آورده است:
سبب آمدن اشاعره و دیگر عرب به ناحیت جبل آن بود که چون حجاج بن یوسف، عبدالرحمن بن محمد اشعث را در روز دیرالجماجم بگرفت و مردم او را بهزیمت کرد و اصحاب و یاران او در شهرها متفرق شدند و جماعتی از ایشان به طرف اصفهان عدول کردند و ایشان از چهار قبیله بودند.
وی این چهار قبیله را تیم، قیس، عنزه و اشاعره معرفی میکند و آنجا که مینویسد که هر کدام به چه محلی وارد شدند آمده و اشاعره برستاق کمیدان(1)که از جمله آخرین رستاقهای اصفهان بود. سپس میگوید: ایشان از فرزندان سعد بن مالک بن عامر اشعری بودند.(2)علاوه بر اصفهانی و حموی، سمعانی و ابوالفداء نیز این جریان را در کتابهای خود آوردهاند.(3)
حجاج بن یوسف، بنا به دلایلی باعث قتل محمد بن سائب شد. پس از قتل وی، اشعریان، از عراق به ایران آمدند. در تاریخ قم، در این باره به کتاب احفص بن حمید - آزاد کرده سائب - استناد شده و روایات گوناگونی در این زمینه ذکر شده؛ از جمله در روایتی آمده است: پس از قتل محمد در کوفه، اعلام کردند:
هر کس را که بعد از سه روز از آل سائب بن مالک در کوفه بیابند، خون او هدر باشد. پس فرزندان سائب از کوفه انتقال کردند و رحلت نمودند.
پس از چندی فرزندان سعد بن مالک نیز به آنان پیوستند. اولاد سعد به سوی قم کشیده شدند و در آن جا منزل گزیدند.(4)
1) 1. هنگام ورود اشعریان، هفت روستا در آن ناحیه وجود داشته که نام یکی از آنها کُمندان یا کمیدان... پس از مدتی هفت روستا به هفت محله تبدیل گشته و همگی را به نام کمندان خواندند و آن را تعریب نموده، قم گفتند. (معجم البلدان، ج 4، ص 397).
2) 2. تاریخ قم، ص 264.
3) 3. الانساب، چاپ بغداد، ورق 461 و تقویم البلدان، ص 409.
4) 4. همان، ص 260.
نویسنده تاریخ قم مهاجرت اشعریان را بنا بر خواست خود آنان روایت کرده، میگوید:
زیرا که دانستند حجاج پس از کشتن محمد بن سائب بدیشان میل نکند و اعتماد بر نصیحت و مشورت اینان ننماید؛ بلکه ایشان را بکشد. پس آمدن به پنهانی، چنان چه حجاج را از بیرون آمدن ایشان خبر نبود.(1)
مؤلف این کتاب، نظریات مختلف درباره علت مهاجرت اشعریان را ذکر میکند و این نظر را درست میداند و میگوید:
من این روایات را به تمامی در این کتاب یاد کردم... و به نزدیک من روایت اخیره درستتر است؛ زیرا که آمدن قوم عرب بدین ناحیت بدین روایت و تاریخ والی شدن حجاج بر عراق موافق و مساوی است. (والله اعلم)(2).
دلیل وی میتواند در نظریه نخست مورد استفاده قرار بگیرد؛ ولی با نظریه سوم ناسازگار است.
در تاریخ قم آمده است که احوص در زمره یاوران زید بود و پس از کشتهشدن زید، چهار سال در زندان حجاج بود. حجاج وی را آزاد ساخته و احوص و برادرش عبدالله که از مکر حجاج در امان نبودند صلاح را در ترک عراق دیدند و به قم مهاجرت کردند.(3)
بنابراین، مهاجرت اشعریان در حدود سال 125 ه . ق. رخ داده است.(4)این روایت با دو روایت قبلی سازگار نیست. علاوه بر آن، امیر عراق در آن زمان، یوسف بن عمر، پسرِ پسر عموی حجاج بوده؛ نه حجاج.(5)
تعداد مهاجران و سکونت در قم
بنابر برخی از روایات تاریخی، تمامی اولاد مالک بن عامر از کوفه خارج شدند.(1)بنابر روایت تاریخ قم و معجمالبلدان حموی و تقویم البلدان ابوالفداء عبد الله و احوص با برادرانشان عبد الرحمن و نعیم از مهاجران بودند. در تاریخ قم آمده است: احوص و دو برادرش با تمامی خانواده و جمعی خدمتکار حرکت نمودند. از محتوای روایات تاریخ قم و تصریح حموی مشخص میشود که سرپرستی این گروه را عبد الله به عهده داشته و احوص یاور او بوده است.(2)اشعریان حملات دیلمیان به منطقه قم را سرکوب کردند و با درخواست مردم در این منطقه سکونت کردند. پس از مدتی، اقوام و خویشان اشعریان به قم مهاجرت کردند.(3)
اشعریان با مردم آن منطقه پیمان بستند:
وجوه اشراف آن ناحیت از عبدالله و احوص درخواست کردند که میانه ایشان کتابی و عهدنامه باشد. این عهدنامه مشتمل بود بر: وفای عهود و محافظت یکدیگر در نفس و مال و با یکدیگر مصادقت و راست گفتاری شعار کردن. آن گاه طرفین آن را امضا و با انگشتر سعد بن مالک مهر نمودند.(4)
نفوذ و قدرت اشعریان در قم
اشعریون در قم بر خریدن ضیعتها حریص شدند و به زیادی کسب معیشت و بنا نهادن سراها و ایوانها وعمارتها مولع شدند،(5)و از حاکمان اصفهان خراج میگرفتند و دایره نفوذشان تا همدان کشیده شد و قدرت و عظمت آنان روبه فزونی نهاد. ساکنان اولیه قم تا زمان حیات دو تن از بزرگانشان: یزد انفار ( متوفی 114 ه . ق.) و خربنداد، بر عهد و پیمان خود وفادار بودند؛ ولی پس از وفات آن دو از نفوذ و
قدرت اعراب ترسیده، به اشعریان اعلام نمودند که بایستی از قم بروند. اشعریان آنان را از عواقب پیمان شکنی بر حذر داشته، ولی آنها برخواسته خود اصرار نمودند. اشعریان از آن مردم یک هفته جهت فروش اموال و املاک خود فرصت خواستند. پیش از به پایان رسیدن مهلت، احوص بدون اجازه برادرش عبدالله، دستور قتل بزرگان آنان را صادر کرد. پس از کشته شدن آن سران، اشعریان بر منطقه مسلط شدند و «ناحیت از دشمنان عبدالله و احوص خالی گشت و این ناحیت بر ایشان مسلم شد».(1)احوص پیش از مرگ، به برادرش عبدالله وصیت کرد و عبدالله نیز به پسر احوص که ارشد اولاد آن دو بود، وصیت نمود. نام مالک تا روی کار آمدن حکومت بنی عباس (جمادی الآخر 132 ه . ق.)(2)مطرح بود. وی در آن دوران با قحطبة بن شبیب الطائی، فرمانده لشکر بنی عباس در گرگان ارتباطاتی داشت و قمیون از جانب او مسئولیتهایی را بر عهده داشتند.(3)نویسنده تاریخ قم مینویسد: عربها 280 سال در قم بودند و در طول 160 سال اوضاع بر وفق مراد آنان بوده و با سعادت زیستند.(4)
اشعریان به سبب این که شیعه بودند و قدرت داشتند، از ورود کارگزاران حکومت بنی عباس به داخل شهر قم جلوگیری مینمودند.(5)و خود از میان خود قاضیان عادل را جهت قضاوت برمیگزیدند. نویسنده تاریخ قم در این باره میگوید:
و نگذاشتند که عمّال ایشان در میانه شهر آیند و ایشان را از سر قدرت بر بیرون شهر فرود آوردند و همچنین در قضا یا ایشان را مدخل نمیدادند و برای خود از مردمان شهر، قضات و عدول را نصب میکردند و قاضی میگردانیدند. همچنین ثابت و قایم بودند تا مذهب شیعت و تشیّع با خلفا و با سایر مردم بر آشکار انداختند.(6)
خلفای بنی عباس تا زمان خلافت مکتفی (289 ه . ق.) از فرستادن قاضی به قم خودداری مینمودند. نویسنده تاریخ قم علت راه ندادن والیان به شهر را ناخشنودی قمیان از آگاهی والیان بر اسرار آنان دانسته است:
تا نباشد که با ایشان اختلاط کنند و بر نفع و ضرّ ایشان واقف شوند و اموال ایشان مشاهده کنند... و اسلحه از شمشیر و تیغ و غیر آن ببینند و بر حال ایشان واقف و مطلع گردند.(1)
اینکه برخی از اشعریان از جانب خلفا به قم فرستاده میشدند. شاید علتی جز این نداشته باشد که اشعریان جز به ولایت هم کیش خود رضایت نمیدادند؛ همان طور که حمزة بن الیسع در حدود سال 189 ه . ق. نزد هارون رفت و از او درخواست استقلال قم از اصفهان را نمود. هارون موافقت نمود و جهت مساحت قم در تعیین خراج، وی را با حسن بن تحتاخ طالقانی روانه قم کرد.(2)حمزة، والی قم بود و پس از وی، پسرش علی بن حمزة عهده دار آن شد.(3)
عامر بن عمران بن عبد الله اشعری در سال 192 ه . ق. از سوی هارون الرشید، والی قم شد و در سال 193 ه . ق. از دنیا رفت.(4)حکمرانی حمزة و پسرش عامر پیاپی بوده است.(5)
علی بن عیسی الطلحی اشعری در سال 212 ه . ق. از جانب حکومت، والی قم شد و قم را جهت تعیین خراج، مساحت نمود و بیش از نیم میلیون درهم بر مالیات آنان افزود. قمیون به مخالفت با وی برخاسته، او را عزل کردند.(6)
یسع بن حمزة اشعری در سال 225 ه . ق. همراه امیر قم، محمد بن هاشم بادغیسی، جهت تعیین خراج و مساحت شهر از جانب «وصیف» امیر الامراء معتصم به قم فرستاده شد.(7)
در نیمه دوم همین قرن شاهد، نفوذ فراوان احمد بن محمد بن عیسی، ابوجعفر الاشعری در قم هستیم. وی که از بزرگان محدثان امامیه است، ریاست قم را به عهده داشت(1)و در جهت حفظ احادیث ائمه علیهم السلام به شدت با مخالفان برخورد مینمود و ابوجعفر برقی محدث نامدار(2)را به همین دلیل از قم اخراج کرد. تبعید و اخراج افرادی چون برقی از قم، دلیل بر نفوذ قوی وی در آن شهر میباشد. در شرح حال احمدبن محمد، به تفصیل در مورد وی و فعالیتهایش سخن گفته خواهد شد.
اشعریان در قم صاحب نفوذ فراوان بودند. ابن حزم، اولاد عبد الله بن سعد را رؤسای قم معرفی مینمایند و گاه با حکومتهای وقت، درگیری داشتند و از پرداخت خراج خودداری مینمودند. آنان در قرن سوم (210 - 289 ه . ق.) پنج بار با حکومت درگیر شدند. در سال 210 ه . ق.، قمیان به رهبری یحیی بن عمران عَنبَسَة از دادن خراج به حکومت مأمون خودداری نمودند و او را از خلافت خلع نمودند. رهبری آنان را یحیی بن عمران به عهده داشت. مأمون، علی بن هشام و عجیف بن عنیسه را به جنگ قمیون فرستاد. آنان باروی شهر را خراب نموده، بر قمیون پیروز شدند و یحیی بن عمران کشته شد. ابن اثیر میگوید: علت این جنگ این بود که مأمون بر سر راه خود به عراق چند روزی در ری توقف نمود و از خراج آن شهر کاست. قمیها نیز تقاضای کاستن خراج خود نمودند. مأمون نپذیرفت و آنان نیز خراج ندادند. خراج قم در آن وقت دو میلیون درهم بود(3). نویسنده تاریخ قم میگوید: والیان از مأمون فرمان نمیبردند و عصیان کردند؛ لذا بدانها حمله شد. وی نیز علت این حمله را امتناع قمیها از پرداخت خراج میداند.(4)
چند حادثه نیز در قم رخ داده است که به علی بن عیسی الطلحی(5)اشعری مربوط
1) 1. رجال النجاشی، ص 82 / الفهرست الطوسی، ص 25 .
2) 2. «برقی» به سال 274 یا 280 ه . ق. از دنیا رفت و «ابو جعفر الاشعری» پس از وی از دنیا رفت. (رجال النجاشی، ص 77).
3) 3. الکامل فی التاریخ، ج 6، ص 399 / فتوح البلدان، ص 311.
4) 4. تاریخ قم، ص 102.
5) 5. وی در امور حکومتی، جانب خلافت را داشت . (ر. ک: شرح حال او در همین نوشتار).
است. وی در سال 212 ه . ق. در ایام خلافت مأمون، از سوی معتصم، والی قم بود و در خراج بر قمیون سختگیری نمود. قمیون نافرمانی اوامر او نموده، معزولش نمودند. میان طلحی و عموزادگانش از آل سعد اختلاف وجود داشت.(1)در حدود سال 217 ه . ق.، جعفر بن داود القمی، دست از اطاعت مأمون برداشته، قم را مأمن خود ساخت. حکومت، علی بن عیسی را جهت سرکوبی وی به قم ارسال داشت و ابن داود القمی در جریان حمله سپاه طلحی کشته شد.(2)
دوران خلافت معتصم (218 - 227 ه . ق.)(3)قمیها از علی بن عیسی نافرمانی نمودند. «معتصم علی بن عیسی را با لشکری چند سر ایشان فرستاد تا ایشان را خراب گردانید و سراها و منازل و باغات و بساتین ایشان را بسوزانید و بسیاری زیان بدیشان رسانید».(4)
قمیون در دوران خلافت مستعین (248 - 252 ه . ق.)، هنگامی که اختلافات بین او و معتز واقع شد، از پرداخت خراج امتناع ورزیدند.(5)در سال 254 ه . ق.، هنگام خلافت معتز، مفلح(6)و با جور به آنها هجوم برده، و جمع بسیاری از آنها را کشتند.(7)بلاذری مینویسد: اینان در خلافت معتز، عَلَم مخالفت برداشتند. معتز، «موسی بن بغا» را جهت سرکوبی آنان فرستاد و او بسیاری از قمیون را کشت و معتز دستور احضار برخی از بزرگان قم را به دار الخلافه صادر نمود.(8)
نویسنده تاریخ مذهبی قم احتمال میدهد که دو بار قم در این زمان، مورد یورش قرار گرفته باشد؛(9)ولی در تاریخ قم فقط حمله مفلح ذکر شده و در کامل ابن اثیر از آن
1) 1. تاریخ قم، ص 102.
2) 2. الکامل فی التاریخ، ج 6، ص 420 و 422.
3) 3. الانباء فی تاریخ الخلفاء، ص 74، 67.
4) 4. تاریخ قم، ص 163.
5) 5. همان، ص 163.
6) 6. حسن بن محمد، نویسنده تاریخ قم مینویسد: «مستعین، مفلح را جهت سرکوبی قمیون فرستاد»؛ ولی با توجه به این که طبری و ابن اثیر این ماجرا در سال 254 ه . ق. یعنی حدود دو سال پس از قتل مستعین، آوردهاند، به احتمال زیاد، اشتباه از تاریخ قم باشد. بلاذری هم به ارسال سپاه از سوی معتز اشاره نموده است.
7) 7. تاریخ الطبری، چاپ بیروت، ج 5، ص 426 / الکامل فی التاریخ، ج 7، ص 189.
8) 8. فتوح البلدان، ص 311.
9) 9. تاریخ مذهبی قم، ص 322.
یادی نشده است.
قمیون در دوران خلافت معتمد (256 - 278 ه . ق.)(1)چند سال عصیان نموده، مانع ورود کاتب کوتکین به شهر شدند. سرانجام وی بر قمیها پیروز شد و خراج هفت سال را جمع نمود.(2)
قمیها در زمان خلافت معتضد (279 - 289 ه . ق.)(3)نیز سر به شورش برداشتند و کارگزاران حکومت را غارت نمودند. معتضد، ابراهیم کلیغ را جهت سرکوبی آنان فرستاد. وی به قمیون حمله برد و جمعی را به قتل رسانده، برخی را اسیر و گروهی را نیز آواره ساخت.(4)
اختلاف میان اشعریان
حسن بن محمد قمی میگوید: یکی از علل نابودی و اضمحلال اشعریان، همین یورشها و حملات به آنها بود؛ ولی علت اصلی، تفرقه و از بین رفتن وحدت کلمه بین آنها، مخصوصا دو گروه آل سعد و آل احوص بود. متن تاریخ قم در این رابطه چنین است:
و تمامی هلاک و نیست شدن ایشان، افتراق کلمه ایشان بود؛ یعنی بعد از آنکه همه یکدل و یکزبان بودند، هر کسی از ایشان رأیی و اختلافی و اختیاری گرفت و گروه گروه شدند و هر به چند روز بر جسمی دیگر گرد میآمدند و بارها خذلان یکدیگر میکردند و چون قصه پیش میآمد تدارک و اصلاح آن هر یک با دیگری میگذاشت و آن همچنان در توقف میافتاد.(5)
از عبارات یاد شده بر میآید که از اواخر قرن دوم، اختلاف میان قمیون به وجود آمده بود. وی در کتابش به گوشههایی از این اختلافات اشاره مینماید؛ از جمله به
مخالفت آل احوص با والیانی از آل سعد چون: حمزة بن الیسع، علی بن حمزة و عامر ابن عمران، همکاری نکردن با یحیی بن عمران در شورش علیه مأمون، اختلاف علی بن عیسی با عموزادگانش از آل سعد و کمک نکردن به عیسی بن الحسن در جریان حمله مفلح به قم.(1)وی نتایج اختلاف میان آنان را چنین مطرح مینماید:
پس لاجرم، پایه دولت ایشان بلغزید و دشمن بر ایشان ظفر یافت. بعضی هلاک شدند و برخی جلای وطن کردند؛ مگر اندکی از ایشان که بماندند. بعضی براندک معاشی که ایشان را بود قناعت کردند و بعضی دیگر قافلها را بدرقه میشدند و حق السعی میگرفتند. نغوذ بالله من سوء العواقب برحمته و کرمه وجوده.(2)
اشعریان در سایر مناطق جبال
هنگامی که اشعریان از عراق به ایران کوچ نمودند، علاوه بر قم، در آوه (آبه) نیز ساکن شدند. پس از این که اشعریان در منطقه قم نفوذ یافتند از سایر اقوام و خویشان خود خواستند که به سوی آنان آیند. آنان مناطقی از اطراف قم را به مهاجران جدید واگذار نمودند. در تاریخ قم آمده است:
«مجموع بدین جانب آمدند و هر یکی را ناحیتی بدادند. به ابی بکر، رستاق فراهان و پسرش حماد، رستاق ساوه... و به عمران، رستاق طبرش و به آدم، رستاق قاسان و غیره و به عمر، رستاق دور آخر و همچنین فرزندان احوص مثل این را فرا گرفتند».(3)سلمة بن سلمه همدانی که برخی از این مناطق را در اختیار داشت، آنها را به مهاجران فروخت. این مناطق عبارتند از: ساوه، طبرش، زواه(4)، جهرود و کوزدر.(5)
اینان به تدریج بر مناطقی از اصفهان، ری، قزوین و همدان دست یافتند.(6)و بر مناطقی از آن حکومت نمودند.
قمی در مورد اصفهان و همدان و نفوذ عبدالله و برادرش احوص چنین آورده:
و عبد الله و احوص نیابت یکدیگر میکردند در قصد اصفهان؛ هر گاه یکی از ایشان به اصفهان رفتی تا از عمال اصفهان خراج این ناحیت ضمان کند، برادر دیگر بر جای و مقام بنشستی. بعد از آن، عبد الله بن سعد به همدان و اصفهان والی شد و حاکم شد تا آن گاه که از آن استعفا نمود و طلب عزل و ترک آن کرد.(1)
حسن بن محمد قمی بعد از ذکر اینکه برخی از اشعریان در قزوین والی و حاکم بودند، میگوید:
دیگر از مفاخر ایشان کوره گردانیدن حمزة بن الیسع بن سعد اشعری شهر قم را... و والی و حاکم شدن ایشان در شهر قم و قزوین و بیرون آوردن اوکاریزی به قزوین...(2).
از عبارات این کتاب به درستی بر میآید که اشعریان، نقاط مهم مناطق جبل را در اختیار داشتهاند.
بخش سوم
اشعریان و تشیّع
فصل اول
تشیّع و اشعریان
در فصل اشعریان عراق گذشت که اشعریانی که به ایران مهاجرت کردند، شیعه بودند. نویسنده تاریخ قم، یکی از افتخارات اشعریان را شیعه بودن اولاد مالک بن عامر اشعری شمرده است.
موسی بن عبد الله، فرزند عبد الله بن سعد - از سران مهاجران اشعری به قم - نخستین کسی است که شروع به اظهار مذهب شیعه، در قم نمود و پس از او، دیگران از اهل قم بدو اقتدا نموده، این مذهب را آشکار نمودند. حسن بن محمد و ابو الفداء بدین موضوع اشاره نمودهاند.(1)
حموی میگوید: وی تشیّع را به اهل قم انتقال داده است؛(2)ولی با عنایت به سخنان آن دو مؤلف و نیز این که این خاندان در کوفه نیز صبغه شیعی داشتند، میتوان به صحّت قول نویسندگان تاریخ قم و تقویم البلدان ابوالفداء پی برد.
اظهار تشیّع، به حدّی رسید که قاضی نور الله انتساب به قم را از قویترین ادله صحّت عقیده میداند و مینویسد: قمی جز شیعه نباشد!(3)
بسیاری از کسانی که کتابهای مسالک و ممالک نوشتهاند و یا در کتابهایشان نامی از قم بردهاند به شیعه بودن اهالی آن اشاره نمودهاند؛ مانند: ابن حوقل(4)، مؤلف حدود
العالم(1)، سمعانی(2)، خواجه نظام الملک(3)، حموی(4)، قزوینی(5)، بغدادی(6)و ابنبطوطه(7)حتّی، ابن حوقل میگوید: تمامی اهل قم شیعه و بیشترشان عرب میباشند.
اشعریان، اصحاب ائمه علیهم السلام بودند. بنابر نقل حسن بن محمد، بیش از 100 تن از آنان از اصحاب ائمه علیهم السلام بودند و تنها 12 تن از فرزندان عبدالله بن سعد از اصحاب حضرت صادق علیه السلام بودهاند.(8)در این نوشتار، در بحث رجال سعی شده است راویان اشعری که از پیامبر صلیاللهعلیهوآله یا ائمه علیهم السلام روایت نمودهاند و از اصحاب آنان هستند، مورد بحث و بررسی قرار گیرند؛ لذا کلام در این مورد به بخش رجال سپرده میشود.
سخنان ائمه علیهم السلام در مورد این خاندان و برخی از آنان مانند زکریا بن آدم، زکریا بن ادریس، عیسی ابن عبد الله و عمران بن عبد الله،، از بهترین دلایل بر صحت عقیده آنان میباشد. حضرت امام صادق علیه السلام، عمران بن عبدالله را نجیبی از خاندانی نجیب و عیسی بن عبدالله را از اهل البیت علیهم السلام معرفی مینمایند.
جز مواردی که گذشت، برخی حوادث تاریخی نیز بر تشیّع قمیون دلالت دارد؛ برای نمونه، قمیون امیران و والیان حکومت را به شهر راه نمیدادند و در سال 296 ه . ق.(9)حسین بن حمدانِ(10)شیعی مذهب از سوی حکومت برای تصدی مقام والی قم به این شهر آمد. مردم با هدایا به استقبال او آمدند و گفتند: «ما به حکومت غیر مذهب خود راضی نبودیم و الحال که تو آمدی بالطوع والرغبة، امتثال حکم تو
1) 1. حدود العالم، ص 142، ش 23.
2) 2. الانساب، چاپ بغداد، روی دوم ورق 641.
3) 3. سیرالملوک (سیاست نامه)، ص 263.
4) 4. معجم البلدان، ج 4، ص 397.
5) 5. آثار البلاد، ج 4، ص 442.
6) 6. مراصدالاطلاع، ج 3، ص 1122.
7) 7. سفرنامه ابن بطوطه، ص 197.
8) 8. تاریخ قم، ص 278.
9) 9. تاریخ الطبری، ج 5، ص 672، / الکامل فی التاریخ، ج 8، ص 296.
10) 10. حسین بن حمدان در پیکارها یی که با قرمطیان داشت و نیز به سبب کمکی که با ابن المعتز در ربودن خلافت از مقتدر کرد، بلند آوازه شد. از این رو، مقتدر با او بد بود. با وساطت برادرش ابراهیم، مقتدر از او در گذشت و او را والی قم و کاشان کرد؛ اما چیزی نگذشت که او با مقتدر به مخالفت برخاست و خلیفه او را زندانی کرد. وی در سال 306 ه . ق. درگذشت. (تاریخ سیاسی اسلام، ج 3، ص 477).
میکنیم.(1)و مردم قم مال فراوانی به صورت خراج به وی پرداخت نمودند.(2)
در سال 345 ه . ق. اصفهانیها و قمیها به علت اختلافات مذهبی، با هم به نبرد پرداختند و عدهای کشته شدند و اموال تجّار قمی غارت گشت. ابن اثیر، علت این امر را سبّ برخی از صحابه توسط یک فرد قمی میداند.(3)
همچنین داستانهایی که در کتب گوناگون درباره تعصّب قمیها در مذهب نقل شده، گواهی بر مذهب اهل قم و تشیّع آنان دارد. برخی از این داستانها را علامه قاضی نور الله در مجالس المؤمنین گرد آورده است.(4)
تشیّع در بلاد جبل
علاوه بر شهر قم که به تشیّع معروف بود، در دیگر بلاد جبل نیز آثاری از تشیّع به چشم میخورد که به آنها اشاره میکنیم:
این شهر در دو فرسخی ساوه قرار دارد. برخلاف مردم ساوه که سُنّی شافعی مذهب بودند، اهالی آوه، شیعه امامی بودند. همیشه بین آوه و ساوه بر سر مذهب، جنگ واقع میشد. حموی میگوید: این نزاعها تا تخریب این دو شهر در سال 617 ه . ق. به دست مغول ادامه داشت.(6)
و قائلة اتبغض اهل آبه و هم اعلام نظم و الکتابة
فقلت: الیک عنی انّ مثلی یعادی کل من عادی الصحابة
7. گویندهای گفت: آیا بغض اهل آوه به دل داری، در حالی که آنان بزرگان نظم و نثرند؟ بدو گفتم: از من داشته باش، که مثل من دشمن دشمنان صحابه است. (معجم البلدان، ج 1، ص 51 / آثار البلاد، ص 283.(7)قاضی ابونصر المیمندی در همین مورد سروده است:و قائلة اتبغض اهل آبه و هم اعلام نظم و الکتابة
فقلت: الیک عنی انّ مثلی یعادی کل من عادی الصحابة(7)
1) 1. مجالس المؤمنین، ج 1، ص 85.
2) 2. همان / قم در قرن نهم هجری، ص 114.
3) 3. الکامل فی التاریخ، ج 8، ص 517.
4) 4. مجالس المؤمنین، ج 1، ص 85 و 86 / معجم البلدان، ج 4، ص 398 / آثار البلاد، ص 422.
5) 5. حموی میگوید:«آبه» است و مردم آن را «آوه» میگویند و هر دو یکی است. (ج 1، ص 50)، تقویم البلدان، ص 419.
6) 6. معجم البلدان، ج 1، ص 50 ؛ ج 32، ص 179 / آثار البلاد، ص 283 و 386.
زیارتگاههای امام زاده عبد الله موسی، فضل و سلیمان - از فرزندان امام موسی کاظم علیه السلام - در آوه قرار دارد.(1)
حموی مینویسد: اهل ری، سنّی مذهب بودند؛ ولی در دوران خلافت معتمد، در سال 275 ه . ق.، احمد بن الحسن الماردانی که پیشتر در خدمت کوتکین بن ساتکین الترکی بود، بر آن شهر چیره شد و تشیّع را در آن شهر آشکار نمود. وی به مردم اکرام کرد و مردم نیز با نگارش کتابهایی، خود را به وی نزدیک مینمودند؛ مانند عبد الرحمن بن ابی حاتم که کتابی در فضایل اهل البیت علیهم السلام نگاشت.
مردم ری در حدود اوایل قرن هفتم هجری قمری به سه دسته تقسیم شدند: شیعه، شافعیه و حنفیه. بیشتر مردم ری را شیعیان تشکیل میدادند و حنفیها بیش از شافعیها بودند. ابتدا، شیعیان با اهل سنّت درگیر و سنّیها پیروز شدند. آن گاه دو گروه سنّی با هم درگیر شدند و شافعیها با وجود کمی عددشان، پیروز شدند و شهر به ویرانهای مبدل گشت.(2)
قزوینی، مردم کاشان را شیعه امامی غالی میداند؛ ولی حموی لفظ غالی را در مورد آنان به کار نمیبرد.(3)مردم کاشان به بغض نسبت به عمر مشهورند. قاضی نور الله داستانی در این مورد نقل کرده است که در اشعار برخی شاعران چون ملاحیرتی و مولوی بدان اشاره شده است.(4)ملاحیرتی میگوید:
خوارم اندر ولایت قزوین چون عمر در ولایت کاشان
قزوینی، داستانی را در مورد انتظار مردم کاشان برای ظهور حضرت مهدی علیه السلامذکر مینماید.(5)ظاهرا تشیع در حدود قرن دوم هجری قمری در کاشان بروز
داشته است. گفته شده، حضرت امام باقر علیه السلام فرزندش، علی را به درخواست شیعیان کاشان بدان دیار فرستاد که مخالفان او را شهید کردند و آرامگاهش در مشهد اردهال زیارتگاه مردم است.(1)در تاریخ قم نیز مطلبی درباره خوش برخوردی اهل کاشان با نوه حضرت رضا علیه السلام، موسی بن محمد بن علی بن موسی علیه السلامآمده است. این واقعه در نیمه دوم قرن سوم هجری به وقوع پیوسته است و دستکم بر حب اهل البیت علیهم السلام از جانب آنان(2)دلالت دارد.
قزوینی، آن را قریهای بزرگ در نزدیکی کاشان میداند و اهالی آن را شیعه امامی معرفی میکند. حسن بن علی بن احمد، افضل ماهاباذی منسوب بدان جاست.(5)
مستوفی درباره تفرش میگوید: مردمش شیعه امامی و از قدیم، پیرو همین مذهب بودهاند و عمده سکنه آن سادات حسینیاند.(6)
قزوینی در آثار البلاد ، ماجرایی از قزوین نقل نموده که بیانگر آن است که در قزوین، محلهای شیعه نشین وجود داشته است. مفاد آن این است که احمد بن اسماعیل ملقب به رضی الدین (متوفای 590 ه . ق.) از علمای با نفوذ آن دیار بود و شدیدا به شیعه میتاخت. روزی وی از دست شیعیان ناراحت شد و قزوین را ترک کرد؛ اما با درخواست اهالی و حاکم، به شهر بازگشت؛ به شرط آن که بر پیشانی بزرگان
و وجوه شیعه داغ ابوبکر و عمر بکوبند. حاکم قبول کرد و آن را انجام داد.(1)
در برخی دیگر از شهرهای جبل، جمعی که بر مذهب اهل سنت نبودهاند سکونت داشتهاند؛ مانند «شیز» که محل سکونت زیدیه(2)و در «خان لَنجان» قلعهای متعلق به باطنیه بوده است.(3)
تأثیر اشعریان بر تشیّع مناطق جبال
اشعریان مهاجر به قم، شیعه بودند. پس از قتل سران عجم در قم، عدهای از بومیان به دست آنان مسلمان شدند.(4)اسلامی که آنان اختیار نمودند بعید است که غیر از اسلام اشعریان باشد و با توجه به نفوذ فراوان اشعریان در قم و تسلّط آنان بر برخی از نواحی مناطق جبل و همچنین وجود علما و راویان حدیث اشعری، بعید است که تشیّع مناطق جبل، ناشی از نفوذ و تاثیر اشعریان نباشد. برخی علمای معاصر، مانند علاّمه سید محسن امین(5)نقش اشعریان در گسترش تشیّع در ایران را مهم دانستهاند.
این خاندان شیعی از اولین(6)کسانی بودند که تشیّع را به ایران وارد نمودند و برخی از اینان از راویان مهم ائمه علیهم السلام و از مشایخ حدیث شیعهاند که در گسترش فرهنگ ائمه علیهم السلام نقش به سزایی ایفا نمودهاند.
1) 1. آثار البلاد،ص 402.
2) 2. معجم البدان . ج 3، ص 383.
3) 3. همان، ج 2، ص 341.
4) 4. تاریخ قم، ص 257 / تاریخ اجتماعی کاشان، ص 46 / راهنمای دانشوران، ج 1، ص 25.
5) 5. اعیان الشیعة، ج 1، ص 26 و 32 / الشیعة فی المیزان، ص 65.
6) 6. به نظر میرسد که تشیّع پیش از هجرت اشعریان نیز در قم وجود داشته است. «بلعمی» در تاریخ خود مینویسد: «مطرف بن مغیره» که در سال 77 ه . ق. علیه حجاج شورید، به قم آمد و مردم با او بیعت نمودند. «این خوارج که امروز به قم است از اصل مطرف است و پیش از آن مذهب شیعت داشتند به قم و مذهب خوارج نبود». عبارت مزبور میرساند که در قم، پیش از سال 80 ه . ق.، تشیّع وجود داشته؛ ولی از تاریخ قم که از منابع اصلی تاریخ آن شهر است استفاده میشود که هنگام ورود اشعریان به قم، مردم این شهر زرتشتی بودند. اینان نخستین مسجد را در قم بنا نهادند ؛ اگر چه تاریخ نگارش بلعمی متقدم بر تاریخ قم است. (تاریخ مذهبی قم، ص 41/ تاریخ قم، ص 36 و 252 - 257).
فصل دوم
خدمات اشعریان در ترویج معارف اهل بیت علیهم السلام
همان گونه که در فصل پیش گذشت، اشعریان پس از مهاجرت به ایران در زمره راویان و اصحاب ائمه علیهم السلام قرار گرفتند؛ به گونهای که بنا بر نقل حسن بن محمد قمی، 12 تن از فرزندان عبدالله اشعری از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده و بیش از 100 تن از اشعریان، جزء راویان دیگر ائمه علیهم السلام دیگر میباشند.(1)برخی از آنان جزء اصحاب خاص ائمه علیهم السلام بودند. همه آنان بر نقل احادیث آن بزرگواران سعی نمودند. حدود 50 تن آنان از بیش از چهار صد شیخ نقل حدیث نموده، و برخی بیش از 160 کتاب نوشتهاند. محور اصلی کتابهای تألیف شده به دست اشعریان فقه است. آنان کتابهایی نیز درباره موضوعات اعتقادی و دیگر مسائل، چون طب نوشتهاند.
سعدبن عبدالله، موسی بن الحسن، محمد بن علی بن محبوب، محمد بن احمد بن یحیی و ابو جعفر الاشعری، هر کدام بین 15 تا 30 کتاب نوشتهاند.(2)کتابهای اشعریان مورد استفاده حدیثنگاران شیعه قرار گرفت و صدوق و شیخ در تألیف من لا یحضر و تهذیبین از آن سود جستهاند و کلینی در کافی از آن نقل حدیث نموده است. از مشیخه من لا یحضر چنین بر میآید که صدوق از کتابهای 12 تن از آنان استفاده نموده است. وی در مقدمه این کتاب مینویسد: «هر آن چه در این کتاب است
از کتابهای مشهوری که قابل اعتماد و مرجع بوده، گرد آوری شده است». صدوق در این مقدمه، 8 کتاب را برای نمونه ذکر مینماید، که از بین آنها به 3 کتاب از اشعریان یعنی «کتاب نوادر»(1)احمد بن محمد بن عیسی، «نوادر الحکمه» محمد بن احمد بن یحیی و «کتاب الرحمه» سعد بن عبد الله اشاره میکند.(2)
اشعریانی که صدوق بر کتابهای آنها اعتماد نموده، عبارتند از: احمد بن محمد بن عیسی، (3)ادریس بن عبد الله(4)، حسین بن محمد(5)، ریان بن الصلت(6)، زکریا بن ادریس(7)، سعد بن عبد الله(8)، سهل بن الیسع(9)، علی بن الریان(10)، محمد بن احمد بن یحیی (11)، محمد بن سهل بن الیسع(12)، محمد بن علی بن محبوب(13)و زکریا بن آدم(14).
شیخ طوسی در تهذیبین از کتابهای 8 تن از اشعریان استفاده نموده است. وی در مقدمه مشیخه این دو کتاب مینویسد: اشخاصی که طریقشان را در مشیخه آوردهام از کتاب یا اصل آنها در تألیف کتاب استفاده کردهام.(15)این افراد عبارتند از: احمد بن ادریس(16)، حسین بن محمد(17)، سعد بن عبدالله(18)، محمد بن احمد بن یحیی(19)، محمد بن علی بن محبوب(20)، محمد بن یحیی العطار(21)و احمد بن محمد بن عیسی(22).
1) 1. مجلسی در تعریف نوادر میگوید: این کتابها مشتمل بر احادیثی است که نمیتوان برای آنها یک باب جدا منعقد نمود. (تلخیص مقباس الهدایه، ص 161).
2) 2. من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 3.
3) 3. همان، ص 112.
4) 4. همان، ص 109.
5) 5. همان، ص 123.
6) 6. همان، ص 19.
7) 7. همان، ص 69.
8) 8. همان، ص 7.
9) 9. همان، ص 59.
10) 10. همان، ص 46.
11) 11. همان، ص 75 .
12) 12. همان، ص 109.
13) 13. همان، ص 105.
14) 14. همان، ص 69.
15) 15. تهذیب الاحکام، ج 10، ص 4 / الاستبصار، ج 4، ص 305. (مشیخة)
16) 16. تهذیب، ج 10، ص 34 / الاستبصار، ج 4، ص 311. (مشیخة)
17) 17. تهذیب، ص 36 / الاستبصار، ج 4، ص 312. (مشیخة)
18) 18. تهذیب، ص 73 / الاستبصار، ص 325. (مشیخة)
19) 19. تهذیب، ص 71 / الاستبصار، ص 323 . (مشیخة)
20) 20. تهذیب، ص 72 / الاستبصار، ص 324. (مشیخة)
21) 21. تهذیب، ص 33 / الاستبصار، ص 311. (مشیخة)
22) 22. تهذیب، ص 42، 73، 74 / الاستبصار، ص 313 و 324 و 327. (مشیخة)
جمعی از بزرگان فن حدیث شیعه از اشعریان روایت نموده و اشعریان، مشایخ آنان محسوب میشوند. در این قسمت به معرفی 10 تن از آنان و مشایخ اشعری ایشان که از قرون سوم تا پنجم هجری میباشند، میپردازیم:
ابو الحسن علی بن ابراهیم قمی از بزرگان و محدثان قرن سوم هجری است. او از مشایخ کلینی و صفار است و بسیار حدیث شنیده و کلینی از او فراوان نقل حدیث نموده است. نجاشی توثیقش نموده و او را ثبت، معتمد و صحیح المذهب دانسته است. نجاشی 12 کتاب او را بر شمرده و شیخ در فهرست، 7 کتاب او را ذکر کرده است.(1)احمد بن محمد بن عیسی، محمد بن یحیی و ریان بن الصلت از شیوخ وی میباشند.(2)
محمد بن الحسن بن فروخ الصفار (م / 290 ه . ق.) از محدثان قمی قرن سوم هجری است. او در قم رحلت کرد. نجاشی او را ثقه، عظیم القدر و صاحب منزلتی از قمّیّون میداند. شیخ و نجاشی کتابهایش را در فهرستهای خود ذکر نمودهاند. نجاشی 35 کتاب او را نام برده است.(3)
صفار از موالی اشعریان بود،(4)و برخی از آنان جزء مشایخ ویاند. اینان عبارتند از: احمد بن محمد بن عیسی ، برادرش بنان بن محمد بن عیسی، حسین بن محمد بن عامر و حمزة بن یعلی.(5)
عبد الله بن جعفر بن الحسین الحمیری، ابو العباس القمی، از بزرگان حدیث قرن سوم و از مشایخ قمّیّین محسوب میشود. وی پس از سال 290 ه . ق.، به کوفه رفت و کوفیان از او حدیث شنیدهاند. شیخ در فهرست، توثیقش نموده و نجاشی او را «وجه
قمیها» دانسته است. و کتابهای او را ذکر نمودهاند.(1)
احمد بن محمد بن عیسی، ریان بن الصلت، عبد الله بن عامر و بنان بن محمد بن عیسی از جمله مشایخ ویاند.(2)
محمد بن یعقوب ابو جعفر الکلینی، از بزرگان و محدثان قرن سوم و چهارم هجری قمری است. وی در سال 328 یا 329 ه . ق. در بغداد فوت کرد و در همان جا به خاک سپرده شد.(3)نجاشی و شیخ، توثیقش نمودهاند و نجاشی او را شیخ اصحاب در ری و وجه اهل ری میداند. کلینی کتاب کافی را که مشتمل بر 30 کتاب است، در 20 سال تدوین نمود. کافی از جمله چهار کتب اصلی حدیث شیعه میباشد. وی علاوه بر کافی، کتابهای دیگری نیز تألیف نموده که نجاشی و شیخ در فهرستهای خود آنها را ذکر کردهاند.(4)احمد بن ادریس، احمد بن محمد بن عیسی، حسین بن محمد بن عمران، سعد بن عبد الله و محمد بن یحیی العطار از جمله مشایخ وی هستند.(5)
ابو الحسن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی (م / 329 ه . ق.) از مشایخ حدیث و فقهای قرن سوم و چهارم هجری است. نجاشی وی را شیخ قمّیّون در زمانش و فقیه و ثقه میداند. وی کتابهای فراوانی تألیف نموده است. شیخ طوسی در فهرست از 20 کتاب او نام برده است.(6)
احمد بن ادریس، حسین بن محمد بن عمران، سعد بن عبد الله، و محمد بن یحیی العطار از جمله مشایخ وی هستند.(7)
1) 1. رجال النجاشی، ص 219، ش 573 / الفهرست، ص 102، ش 429.
2) 2. بجار الانوار، ج صفر، ص 85.
3) 3. رجال النجاشی، ص 377 / الفهرست، ص 135.
4) 4. رجال النجاشی، ص 377، ش 1026 / الفهرست، ص 135، ش 591.
5) 5. الکافی، ج 1، ص 15 - 18.
6) 6. رجال النجاشی، ص 261، ش 684 ؛ الفهرست، ص 93، ش 382 / بحار الانوار، ج صفر، ص 76 - 78.
7) 7. بحار الانوار، ج صفر، ص 76 - 78.
محمد بن ابی بکر، همام بن سهیل الاسکافی (258 - 336 ه . ق.) شیخ اصحاب، متقدم، صاحب منزلت و کثیر الحدیث است. طوسی در فهرست، او را توثیق کرده و جلیل القدرش دانسته و میگوید: روایات فراوانی از اوست. وی کتابهایی تألیف کرده بود. نجاشی کتاب انوار در تاریخ ائمه او را نام میبرد.(1)
احمد بن ادریس الاشعری از مشایخ وی است.(2)
ابو جعفر، محمد بن علی بن بابویه (م / 381 ه . ق.) از بزرگان و محدثان و فقهای امامیه در قرن چهارم هجری است. وی در جوانی، در سال 355 ه . ق.، به بغداد رفت و مشایخ شیعه از او حدیث شنیدهاند. در ری از دنیا رفت و همان جا به خاک سپرده شد.
نجاشی او را شیخ، فقیه و وجه شیعیان در خراسان میداند. صدوق حدود 300 تألیف دارد و نجاشی بسیاری از آنها از جمله کتاب «مدینة العلم» را که از من لا یحضر بزرگتر بود، نام برده است.(3)
الفهرست، ص 156، ش 659 و تحفة الاحباب فی نوادر آثار الاصحاب، ص 366.
صدوق در تألیف من لا یحضره الفقیه از کتابهای برخی از اشعریان سود جسته است و احمد بن محمد بن یحیی العطار و حسین بن احمد بن ادریس و محمد بن یحیی بن عمران از مشایخ وی میباشند.(4)
8 . ابن قولویه
ابوالقاسم، جعفر بن محمد بن قولویه (م / 381 ه . ق.) از محدثان بزرگ شیعه در قرن چهارم است. ابن قولویه، استاد و شیخِ «مفید» بود. مرحوم مفید، فقه را از او فرا گرفته است. وی صاحب تصانیف بسیار بود. شیخ میگوید: او به عدد ابواب فقه،
کتاب دارد. نجاشی 24 کتاب وی را نام میبرد و شیخ طوسی در فهرست به ذکر 9 تألیف او اکتفا نموده است.(1)از اشعریان، احمد بن ادریس، حسین بن محمد بن عامر و سعد بن عبد الله در زمره مشایخ وی میباشند.(2)
ابو جعفر، محمد بن الحسن بن علی الطوسی (385 - 460 ه . ق.) از بزرگان مشایخ فقه و حدیث شیعه در قرن پنجم هجری است.
نجاشی وی را شخصیت جلیلی از شیعیان و ثقه دانسته است. تألیفاتی دارد که از مهمترین کتابهای شیعه محسوب میشود. کتاب تهذیب و استبصار او از جمله کتب اربعه شیعه و سه کتاب رجالی او: فهرست، رجال و اختیار معرفة الرجال (رجال کشی)، از جمله اصول خمسه رجالی شیعه است. نجاشی 19 کتاب از تألیفات وی را ذکر مینماید.(3)
او از بسیاری نقل حدیث نموده؛ ولی در این میان از پنج تن بیش از همه حدیث کرده است که عبارتند از: ابن عبدون، ابن الصلت الاهوازی، ابن الغضائری، مفید و ابن ابی جید القمی(4). ابن ابی جید کسی است که نجاشی در شرح حال صفار، از او به ابو الحسن علی بن احمد بن محمد بن طاهر الاشعری القمی یاد میکند.(5)
ابن ابی جید بعد از سال 408 ه . ق. از دنیا رفت. شیخ طوسی در فهرست، رجال و تهذیبین از او بسیار روایت نموده است.(6)علاوه بر آن، شیخ در تهذیبین از برخی از کتاب اشعریان استفاده کرده است.
ابوالعباس احمد بن علی النجاشی، (372 - 450 ه . ق.) از علمای رجال امامیّه در
1) 1. رجال النجاشی، ص 123، ش 318 / الفهرست ، ص 42، ش 130.
2) 2. رجال النجاشی، ص 123 / بحار الانوار، ج صفر، ص 119 - 121.
3) 3. رجال النجاشی، ص 403، ش 1068 / رجال الطوسی، ص 6 / معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 101.
4) 4. رجال الطوسی، مقدمه، ص 36.
5) 5. رجال النجاشی، ص 354 / الفهرست، ص 22، ش 57.
6) 6. رجال الطوسی، مقدمه علامه بحرالعلوم، ص 36.
قرن چهارم و پنجم هجری است. کتاب «فهرست اسماء مصنفی الشیعه» که به رجال نجاشی معروف است، از جمله اصول خمسه رجالی شیعه محسوب میشود.(1)بنا بر نقل محدث قمی «جمیع علمای ما بر او اعتماد دارند و آن را افضل کتب رجالیه میدانند و قول او را مقدم بر اقوال میدارند».(2)
احمد بن علی الاشعری و ابن ابی جید از مشایخ وی محسوب میشوند.(3)
جز مواردی که گذشت، جمع دیگری از اشعریان نیز از راویان محسوب میشوند که در بخش رجال از آنان یاد خواهد شد.
اشعریان، راویان بسیاری از محدثان میباشند؛ برای نمونه: احمد بن محمد بن عیسی از 120 شیخ و سعد بن عبد الله از 90 شیخ نقل حدیث مینمایند.
اشعریان، به خصوص ابو جعفر الاشعری، احمد بن محمد بن عیسی، نسبت به غلو و حفظ احادیث ائمه علیهم السلام بسیار حساس بودند و در مواردی دست به عکس العملهای شدیدی زدند که شاید معروفترین آنها اخراج احمد بن محمد بن خالد برقی، محدّث مشهور باشد که به علت نقل از ضعفا و اعتماد بر مراسیل او را از قم اخراج کردند؛ که شرح حال احمد بن محمد بن عیسی خواهد آمد.
بخش چهارم
رجال اشعریان
135 . آدم بن اسحاق بن آدم الاشعری(1)
آدم بن اسحاق در عصر امام کاظم، امام رضا و حضرت جواد علیهم السلام میزیست.(2)نجاشی توثیقش نموده(3)و شیخ بدون اشاره به توثیق، از وی نام برده است.(4)که توثیق نجاشی در اعتماد و ثقه دانستن وی کافی است.(5)نویسنده «الجامع فی الرجال» وی را به اتفاق، ثقه دانسته و پس از مطرح کردن این که کلینی از وی حدیثی نقل نموده، میگوید: «و فی متن الحدیث، اشعار علی حسن اعتقاد جمیع رجال السند مضافا الی اعتماد الکلینی».(6)
مرحوم کلینی سند حدیث مزبور را بدین صورت نقل مینمایند: «علی بن محمد عن بعض اصحابه عن آدم بن اسحاق عن عبد الرزاق بن مهران عن الحسین بن میمون عن محمد بن سالم عن ابی جعفر علیه السلام(7)».
وی از عبدالرزاق بن مهران(8)و عبد الله بن محمد الجعفی و «رجل من اصحابنا عن عبد الحمید بن اسماعیل» و «بعض اصحابه عن ابی عبد الله» و «رجل عن عیسی بن اعین» و «رجل عن محمد بن النعمان» روایت میکند(9)و مستقیما راوی حدیث از
1) 1. آدم بن اسحاق بن آدم بن عبد الله بن سعد الاشعری.
2) 2 الجامع فی الرجال، ج 2، ص 446.
3) 3. رجال النجاشی، ص 105، ش 262.
4) 4. الفهرست الطوسی، ص 16، ش 48.
5) 5. معجم الرجال الحدیث ج 1، ص 41.
6) 6. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 446.
7) 7. الکافی، ج 2، ص 28.
8) 8. همان.
9) 9. معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 118 - 119.
ائمه علیهم السلام نمیباشد(1).
ابراهیم بن هاشم، ابو زهیر النهدی، احمد بن ابی عبد الله البرقی(2)و محمد بن عبد الجبار (3)از وی روایت مینمایند.(4)راوی اصلی وی در کتب شیعه، ابراهیم بن هاشم است(5). نجاشی و شیخ طوسی کتابی را تألیف او دانستهاند.(6)
صدوق در من لا یحضره الفقیه، روایاتی از او نقل مینماید؛ ولی طریقی به او در مشیخه ذکر ننموده؛ لذا طریق ابن بابویه به وی مجهول است.(7)
136 . آدم بن عبدالله بن سعد الاشعری القمی
شیخ طوسی و برقی، او را از اصحاب حضرت صادق علیه السلامدانستهاند(8)، در «لسان المیزان» یکبار با عنوان «آدم بن عبدالله بن سعد الاشعری از او یاد شده است و مطرح شده است که طوسی او را در رجال شیعه امامیه ذکر کرده و او را ستوده است و بار دیگر با عنوان «ادیم بن عبدالله بن سعد الاشعری القمی» ذکر شده است در این با روی برادر عبدالملک خوانده شده است و مطرح شده که کشی وی را در رجال الشیعة ذکر نموده است.(9)برقی وی را با لقب «الاشعری» وصف نموده که در عنوان شیخ دیده نمیشود و هر دو عنوان متعلق به آدم بن عبد الله بن سعد الاشعری است.(10)وی پدر اسماعیل بن آدم، زکریا بن آدم و اسحاق بن آدم و جدِّ آدم بن اسحاق میباشد.(11)
1) 1. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 446.
2) 2. الفهرست، ص 16، ش 48.
3) 3. رجال النجاشی، ص 105، ش 262.
4) 4. معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 118 - 119.
5) 5. جامع الرواة، ج 1، ص 8.
6) 6. الفهرست الطوسی، ص 16، ش 48 / رجال النجاشی، ص 105، ش 262.
7) 7. معجم الرجال الحدیث، ج 1، ص 120.
8) 8. رجال الطوسی، ص 143، ش 17 / رجال البرقی، ص 27 / جامع الرواة، ج 1، ص 8 / تنقیح المقال فی علم الرجال،ج 1، ص 2، ش 8.
9) 9. لسان المیزان ج 1، ص 336 ش 1032؛ ج 1، ص 337، ش 1041 / الجامع فی الرجال، ج 1، ص 9. مطلب مورد بحث در اختیار معرفة الرجال دیده نمیشود.
10) 10. قاموس الرجال، ج 1، ص 9، ش 6 / الجامع فی الرجال، ج 1، ص 9.
11) 11. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 445 / قاموس الرجال، ج 1، ص 89.
تنها شیخی که، آدم بن عبد الله راوی از وی بوده، زکریا بن آدم است. آدم بن عبد الله از وی در «عیون الاخبار الرضا» و «الخصال» روایت مینماید. حسین بن عبید الله و نوح الشیبانی از راویان اویند.(1)
137 . ابراهیم بن ابی موسی الاشعری الکوفی(2)
ابراهیم، فرزند ارشد ابوموسی، در عهد پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوآله متولد و وفاتش حوالی سال 70 ه . ق. است.(3)از ابوموسی روایت شده است که فرزندم را نزد پیامبر صلیاللهعلیهوآله بردم. ایشان وی را ابراهیم نامید و از خداوند برای او طلب مغفرت نمود: ولد لی غلام فاتیت به رسول الله صلی الله و علیه و سلم، فسماه ابراهیم و حنّکه بتمرة.(4)
شیخ طوسی(5)و ابن حبان و جماعتی از علما وی را از صحابه دانستهاند(6)این در حالی است که محقق نشده است که او از پیامبر صلیاللهعلیهوآله حدیث شنیده باشد.(7)عجلی در این مورد میگوید: علت این است که نزد ایشان ملاک صحابی بودن ادراک پیامبر صلیاللهعلیهوآله میباشد؛ لذا خود وی، او را تابعی خوانده است: کوفی تابعی ثقة و ذکره جماعة فی الصحابة علی عادتهم فی من له ادراک.(8)
علامه شوشتری مینویسد: برخی وی را از اصحاب شمردهاند؛ زیرا ایشان ولادت شخص در زمان حیات پیامبر صلیاللهعلیهوآله را ولو این که صلاحیت نقل حدیث را نداشته باشد، کافی در صحابی بودن میدانند.(9)
سخن «عجلی» در مورد شیخ نمیتواند صحیح باشد؛ زیرا ایشان در مقدمه رجال خود، مینویسد: من در این کتاب، ابتدا نامهای راویان پیامبر صلیاللهعلیهوآله و ائمه علیهم السلام
1) 1. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 9 / لسان المیزان ج 1، ص 337 ش 1041.
2) 2. رجال الطوسی، ص 6، ش 43. در عنوان، «شیخ... ابی موسی بن عبد الله بن قیس» است که صحیح نمیباشد.
3) 3. تهذیب التهذیب، ج 1، ص 135، ش 241 / الاصابة فی تمییز الصحابة، ج 1، ص 96، ش 406/ الطبقات الکبری، ج 4، ص 107 / تقریب التهذیب، ص 18.
4) 4. الطبقات الکبری، ج 4، ص 107 / تهذیب التهذیب، ج 1، ص 135، ش 241 (مضمون روایت).
5) 5. رجال الطوسی، ص 6، ش 43.
6) 6. تهذیب التهذیب، ج 1، ص 135، ش 241.
7) 7. همان، ج 1، ص 135 / تقریب التهذیب، ص 16.
8) 8. تهذیب التهذیب، ج 1، ص 135، ش 241.
9) 9. قاموس الرجال، ج 1، ص 148.
را جمع مینمایم.(1)لذا به درستی معلوم است که وقتی ایشان شخصی را در باب «من روی عن النبی من الصحابة» ذکر مینماید، مرادش این است که وی از پیامبر صلیاللهعلیهوآله روایت مینماید.
علامه شوشتری مینویسد: شیخ طوسی، صحابی بودن ابراهیم را از «ابن مندة» اخذ نموده؛ کما این که غالب اشخاصی را که با عنوان صحابی نقل نموده است، مأخوذ از وی میباشد. وی اضافه مینماید: شیخ، به زعم این که ابراهیم راوی حدیث بوده، او را در باب مورد بحث ذکر نموده است: «ولکن هذا، الاصل فیه خبر رووه عن ابی بردة بن ابی موسی عن ابیه قال: ولدلی غلام... فاتیته و سمّاه ابراهیم...فتری ان الراوی ابوموسی نفسه لاهذا».(2)
به هر حال، عجلی وی را توثیق نموده است(3)و علامه شوشتری ظاهر حال را تبعیت او از پدرش ابوموسی و برادرش ابوبردة میداند: و کیف کان فالظاهر انه کان علی رای ابیه ابی موسی او اخیه ابی بردة و حالهما معلوم.
ابراهیم بن ابی موسی از کوفیان به شمار میرود و از پدرش ابوموسی و مغیرة بن شعبة روایت میکند. حکم بن عتیبة، عامر بن شرحبیل (الشعبی) و عمارة بن عمیر راویان ویاند.(4)
مسلم در باب حجِ، روایتی را از وی نقل نموده است. ابن حجر مطلب مزبور را از «ابو اسحاق الصریفینی» نقل نموده است.(5)در «الجامع فی الرجال» آمده است که مسلم این حدیث را از عمّارة بن عمیر در «متعه» نقل مینماید و اضافه میکند که این حدیث مورد احتجاج ماست.(6)
138 . ابراهیم بن یزید الاشعری
در اصول خمسه رجال، ذکری از وی نیست و تنها در کافی، باب «من طلب عثرات
المؤمنین و عوراتهم» حدیثی از وی نقل شده است.(1)ابراهیم بن یزید، از عبد الله بن بکیر روایت میکند و محمد بن سنان راوی از وی میباشد. به لحاظ این که شیخِ وی ابن بکیر در زمان حضرت صادق علیه السلام(2)و راوی از او محمد بن سنان در زمان حضرت کاظم، امام رضا وامام جواد علیهما السلاممیزیستهاند(3)، حیات وی در فاصله زمانی عصر امام صادق علیه السلام تا زمان حضرت جواد علیه السلام بوده و احتمالاً از معاصران حضرت کاظم و امام رضا علیهما السلامبوده است.
در بین علمای متأخر، مامقانی وی را مجهول الحال دانسته(4)و علامه شوشتری احتمال اتحاد وی را با «ابراهیم بن یزید المکفوف»(5)داده است.(6)
غیر از حدیثی که کلینی از وی نقل کرده، روایتی دیگر از وی نرسیده است. مامقانی در این مورد اظهار میدارد: «لم نقف فیه الاعلی روایة محمد بن سنان عنه... فی باب طلب عثرات المومنین من الکافی»(7)و آن حدیث بدین صورت است:
محمد بن یحیی عن احمد بن محمد بن عیسی عن محمد بن سنان عن ابراهیم و الفضل ابنی یزید الاشعری عن عبد الله بن بکیر عن زرارة عن ابی جعفر و ابی عبد الله علیه السلام: قالا: اقرب ما یکون العبد الی الکفر اَنْ یواخی الرجل علی الدّین فیحصی علیه عثراته و زلاته لیعنّفه یوما ما.(8)
139 . احمد بن ادریس بن احمد ابو علی الاشعری القمی(9)
احمد بن ادریس ابو علی اشعری، (م / 306 ه . ق.) از معاصران حضرت امام حسن عسکری و حضرت حجت علیهما السلام در دوران «غیبت صغری» بود. وی به
1) 1. الکافی ج 2، ص 354.
2) 2. رجال الطوسی، ص 224، ش 27 و رجال النجاشی، ص 222، ش 581.
3) 3. رجال الطوسی، ص 361، ش 39 ؛ ص 386، ش 7 / الفهرست، ص 131، ش 580.
4) 4. تنقیح المقال، ج 1، ص 43 و 233.
5) 5. ابراهیم بن یزید المکفوف، ضعیف یقال ان فی مذهبه ارتفاعا. (نجاشی، ص 24، ش 40).
6) 6. قاموس الرجال، ج 1، ص 342، ش 245.
7) 7. تنقیح المقال، ج 1، ص 43.
8) 8. اصول کافی، ج 2، ص 351.
9) 9. اختیار معرفه الرجال، ص 3، ح 3.
حضرت امام حسن عسکری علیه السلام ملحق میشود ولی راوی ایشان نیست(1). او در «قرعاء»، بین راه مکه و کوفه فوت کرد.(2)
نجاشی و شیخ طوسی وی را توثیق کرده، فقیهی از اصحاب، صاحب حدیث بسیار(3)و صحیح الروایة دانستهاند(4). شیخ طوسی در رجال، در باب اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام (من من لم یرو) وی را مطرح کرده و در قسمت اول اظهار داشته که راوی حضرت علیه السلامنمیباشد.(5)در الفهرست و رجال نجاشی بحثی از روایت وی از ائمه علیهم السلام به میان نیامده است.
شیخ طوسی در رجال وی را از «قواد» (فرماندهان) دانسته که بیانگر موقعیت اجتماعی وی در آن عهد است.(6)
وی از جمع بسیاری روایت مینماید؛ در این جا به عدهای اشاره میکنیم:
ابراهیم بن هاشم، احمد بن ابی عبد الله البرقی، احمد بن اسحاق بن عبد الله بن سعد الاشعری، احمد بن علی بن اسماعیل، احمد بن محمد بن عیسی، احمد بن محمد بن یحیی بن عمران،(7)بنان (عبد الله بن محمد بن عیسی)، جعفر بن مالک، الحسن بن علی الکوفی (الحسن بن علی بن عبد الله بن المغیرة)، الحسن بن علی الدّقاق(8)، الحسین بن احمد بن یحیی بن عمران(9)، الحسین بن عبید الله الصغیر(10)، سلمة بن الخطاب، سهل بن زیاد، صندل، عبد الله بن القاسم، عبد الله بن محمد الخشاب، علی بن الحسن النیسابوری، علی بن الحسین النیسابوری، علی بن محمد
1) 1. رجال الطوسی، ص 428، ش 16.
2) 2. الفهرست الطوسی، ص 26، ش 71 / رجال النجاشی، ص 92، ش 228.
3) 3. تنها با عنوان احمد بن ادریس در سند 280 روایت آمده است. (معجم الرجال الحدیث، ج 2، ص 38، ش 425).
4) 4. الفهرست، ص 26، ش 71 / رجال النجاشی، ص 92، ش 228.
5) 5. رجال الطوسی، ص 428، ش 16.
6) 6. همان، ص 444، ش 37. شیخ در این زمینه تنها عبارت «کان من القواد» را آورده و مشخص نیست که او از «قواد» خلیفه بوده یا از کارگزاران امام، ولی ظاهرا مطلب اول، صحیح است.
7) 7. اختیار معرفة الرجال، ص 3، ح 3.
8) 8. الجامع فی الرجال، ص 524 و 534.
9) 9. اختیار معرفة الرجال، ص 505، ح 971.
10) 10. جامع الرواة، ج 1، ص 246.
بن علی الاشعری، علی بن محمد بن قتیبة النیسابوری، عمران بن موسی الخشاب، عیسی بن محمد بن ابی ایوب، محمد بن ابی الصهبان (محمد بن عبد الجبار الشیبانی)، محمد بن احمد (از الحسن بن علی الکوفی)(1)محمد بن احمد، (از ابراهیم بن هاشم)(2)محمد بن احمد بن عبد الله بن احمد الرازی، محمد بن احمد بن یحیی بن عمران الاشعری، محمد بن بندار، محمد بن حسان الرازی، محمد بن الحسین بن ابی الخطاب، محمد بن حمدان الکوفی، محمد بن سالم، محمد بن الحسن الصفار، محمد بن علی بن محبوب و یعقوب بن یزید.(3)
جمع کثیری که برخی از بزرگان و ائمه حدیث در میان آنانند، از وی روایت مینمایند؛ از جمله:
ابراهیم بن محمد بن العباس الختلی(4)، ابن ابی عبید(5)، احمد بن اسماعیل بن سمکة بن عبد الله ابو علی بجلی(6)، احمد بن جعفر بن سلیمان البزوفری - ابو علی - (7)، احمد بن محمد بن یحیی، جعفر بن محمد بن قولویه - ابو القاسم-، الحسین بن احمد بن ادریس الاشعری(8)، الحسن بن ابی عبد الله البزوفری، الحسن بن حمزة العلوی، الحسین بن ابی عبد الله البزوفری، علی بن حاتم، علی بن محمد بن قولویه، علی بن حسین بن موسی بن بابویه(9)، محمد بن یعقوب الکلینی، محمد بن الحسن الصفار(10)، محمد بن الحسن بن الولید(11)، محمد بن الحسین بن سفیان البزوفری، ابو جعفر محمد بن موسی بن المتوکل، محمد بن علی بن ماجیلویه، محمد بن قولویه و هارون بن
1) 1. اختیار معرفه الرجال، ص 127، ح 202.
2) 2. همان، ص 466، ح 885.
3) 3. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 38، 39 / الجامع فی الرجال، ج 1، ص 93.
4) 4. اختیار معرفة الرجال، ص 127، ح 202؛ ص 134، ح 213؛ ص 213، ح 378؛ ص 307، ح 555؛ ص 338، ح 622 و...
5) 5. جامع الرواة، ج 1، ص 41.
6) 6. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 96.
7) 7. الفهرست، ص 26، ش 71 / رجال النجاشی، ص 92، ش 228.
8) 8. من لا یحضره الفقیه، ج 4، صص 105 ـ 94.
9) 9. الفهرست، ص 288، ش 369؛ ص 77، ش 316/ من لا یحضره الفقیه، ج 4، صص 128ـ 76.
10) 10. الفهرست، ص 70، ش 284.
11) 11. الفهرست، ص 77، ش 316؛ ص 84، ش 346، ص 88، ش 369.
موسی بن احمد التلعکبری(1).
نجاشی و شیخ طوسی او را مؤلف «کتاب نوادر» دانستهاند. طوسی این را کتابی بزرگ که فوایدی بسیار بر آن مترتب است میداند. ابن شهر آشوب السروی در معالم العلماء(2)، کتاب «المقت و التوبیخ» را نیز از کتابهای وی میداند.(3)
140 . احمد بن اسحاق
ابو علی احمد بن اسحاق بن عبد الله بن سعد الاشعری(4)از اصحاب امام جواد(5)حضرت هادی و از خواص امام حسن عسکری علیهم السلام است. وی موفق به دیدار حضرت حجت علیه السلام شده است.(6)برقی او را در زمره اصحاب هر سه امام علیهم السلام دانسته است.(7)
و نجاشی وی را راوی از حضرت جواد و هادی علیهما السلام دانسته(8)و شیخ طوسی در رجال(9)او را جزء اصحاب حضرت جواد و عسکری علیهما السلام ذکر
1) 1. رجال الطوسی، ص 342، ش 37. و نیز بنگرید به جامع الرواة، ج 1، ص 41، 32 / معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 39 / الجامع فی الرجال، ج 1، ص 93 / رجال النجاشی، ص 92، شماره 228 / الفهرست الطوسی، ص 26، ش 71.
2) 2. تالیف ابن شهر آشوب السروی (م / 588 ه . ق.) این کتاب، تتمه فهرست شیخ طوسی (ره) میباشد که سروی حدود 600 کتاب را بدن اضافه نموده است. (معالم العلماء، ص 72).
3) 3. معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعة و اسماء المصنفین منهم قدیما و حدیثا، ص 15، ش 72.
4) 4. شیخ در فهرست، صفحه 26، شماره 68، و نجاشی در صفحه 29، شماره 225، وی را «احمد بن اسحاق بن عبد الله بن سعد» دانستهاند. از طرف دیگر، شیخ در رجال، صفحه 398، ش 13 و صفحه 427، ش 1 و در کتاب الغیبة، صفحه 146، و کشی در ص 557 و همچنین برقی وی را «احمد بن اسحاق بن سعد» نام بردهاند. و با توجه به این که «احمد بن محمد بن عیسی بن عبد الله بن سعد» که متقدم بر وی و از اصحاب امام رضا علیهالسلام میباشد، با عبد الله بن سعد دو واسطه فاصله دارد، چگونه میتوان اظهار داشت که وی که متأخر از احمد بن عیسی و اصحاب جواد الائمه علیهالسلام میباشد، با یک واسطه با عبد الله بن سعد فاصله داشته باشد؟ بعید است که عنوان شیخ طوسی در فهرست و نجاشی صحیح باشد. (قاموس الرجال، ج 1، ص 395 / الغیبة، ص 146).
5) 5. رجال الطوسی، ص 398، ش 13.
6) 6. الفهرست، ص 26، ش 68.
7) 7. رجال البرقی، ص 56، 59، 60 برقی در اصحاب امام جواد علیه السلام از او با عنوان احمد بن اسحاق بن سعد الاشعری القمی و در اصحاب حضرت عسکری علیه السلام از کنیه او نیز یاد کرده ولی در اصحاب حضرت هادی علیه السلام به عنوان «احمد بن اسحق» اکتفا کرده است.
8) 8. رجال النجاشی، ص 91، ش 225.
9) 9. رجال الطوسی، ص 398، ش 13؛ ص 427، ش 1.
نموده؛ ولی او را در شمار اصحاب امام هادی علیه السلامذکر نکرده است(1). از طرف دیگر، احمد بن اسحاق الرازی را از اصحاب آن بزرگوار دانسته است(2). برخی احتمال اتحاد رازی را با قمی دادهاند.(3)
علامه شوشتری مینویسد: این احتمال بعید است و وی به رازی مشهور نیست؛ اگر چه میتوان به این مسئله که یکی از این دو شهر، موطن وی و دیگری مسکن او بوده، اشکال را دفع نمود.(4)
احتمال اتحاد وی با «احمد بن اسحاق الابهری» نیز داده شده است. وی از ابوالحسن علیه السلام روایت مینماید و علی بن مهزیار راوی از اوست. شیخ طوسی در تهذیب و استبصار، روایاتی را از وی نقل مینماید.(5)احتمال تصحیف اشعری به ابهری میرود(6)در غیر این صورت، وی شخصی مجهول الحال میباشد.(7)
شیخ طوسی در تهذیب و استبصار، روایتی را از ابن ابی عمیر از احمد بن اسحاق از حضرت امام کاظم علیه السلام نقل مینماید؛(8)با وجود این که روایت مورد بحث را کافی از محمد بن اسحاق روایت میکند(9)و احمد بن اسحاق حتی امام رضا علیه السلام را درک ننموده است.(10)نهایت چیزی که میتوان گفت این است که وی راوی از حضرت امام جواد علیه السلاماست.(11)لذا نمیتوان به صحت امر مزبور اعتماد نمود. برقی نیز از احمد بن اسحاق از عبد صالح روایت مینماید(12)که صحت این روایت نیز محل اشکال است(13).
1) 1. رجال الطوسی، ص 409 - 411.
2) 2. همان، ص 410، ش 14.
3) 3. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 94.
4) 4. قاموس الرجال،ج 1، ص 397.
5) 5. تهذیب الاحکام، ج 7، ص 308، ح 913 / الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، ج 1، ص 383، ح 1452.
6) 6 این احتمال بعید است؛ زیرا علی بن مهزیار، مقدم بر احمد بن اسحاق است و ظاهر این است که دو عنوان متعلق به دو نفر باشد. (قاموس الرجال، ج 1 ،ص 398).
7) 7. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 45.
8) 8. تهذیب الاحکام ج 7، ص 480، ح 1925 / الاستبصار فیما اختلف من الاخبار ج 3، ص 252، ح 02.9
9) 9. الکافی، ج 5، ص 532، ح 2.
10) 10. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 94.
11) 11. قاموس الرجال، ج 1، ص 94.
12) 12. المحاسن ج 2، ص 493.
13) 13. الجامع فی الرجال، ج 1 ، ص 95.
روایاتی بیانگر قدر و منزلت احمد بن اسحاق نزد ائمه علیهم السلام و توثیق وی از جانب حضرت حجت علیه السلام است. او در زمان حضرت عسکری علیه السلام، جهت تأمین مخارج حج، قصد قرض گرفتن هزار دینار از آن حضرت داشت، ایشان آن مبلغ را به وی هدیه داد و به او مژده بازگشت و نیز صله دیگری داد. این در حالی است که به سبب ضعف مفرط احمد بن اسحاق، انتظار رسیدن وی به مکه نمیرفته است تا چه رسد به بازگشت از حج. «فَوَقّعَ علیه السلام هی له مِنّا صِلةً و اذا رجع فله عندنا سواه.»(1)
کشی روایت مینماید که در زمان حضرت حجت علیه السلام وی قصد سفر حج را مینماید و به وسیله جناب حسین بن روح از آن حضرت، اجازه سفر میگیرد و آن بزرگوار به وی اجازه میدهند و کفنی برای او ارسال میدارند که نشانه وفات وی میباشد:
جعفر بن معروف الکشی، قال کتب ابو عبد الله البلخی یذکر عن الحسین بن روح القمی اَنّ احمد بن اسحاق کتب الیه یستأذنه فی الحج، فاذن له و بعث الیه بثوب...(2)
شیخ طوسی در کتاب الغیبه مینویسد: در زمان نواب حضرت حجت علیه السلامتوقیعاتی برای برخی از ثقات از ناحیه مقدسه میرسیده است، که از جمله آنان برای احمد بن اسحاق است: و قد کان فی زمان السفراء المحمودین اقوام ثقات ترد علیهم التوقیعات من قبل المنصوبین للسفارة من الاصل... و منهم احمد بن اسحاق و جماعة خرج التوقیع فی مدحهم.(3)
سپس این روایت را میبینیم: «و روی احمد بن ادریس عن احمد بن محمد بن عیسی عن ابی محمد الرازی، قال: کنت و احمد بن ابی عبد الله با لعسکر فورد علینا رسول من قِبل الرجل فقال: احمد بن اسحاق الاشعری و ابراهیم بن محمد الهمدانی و احمد بن حمزة بن الیسع ثقات»(4).
مضمون این روایت را میتوان در اختیار معرفة الرجال مشاهده نمود، در آن روایت، «ایوب بن نوح و الغائب العلیل» از آنان دانسته شدهاند(1).
علامه شوشتری از اهمیت وی نزد اهل بیت علیهم السلام و بزرگی او مینویسد: و یکفی هذا جلالاً، توثق الحجة (علیه السلام) له، کما عرفت من خبرَی الکشی و الغیبة و بعثه (علیه السلام) ثوبا لکفنه و صلة العسکری (علیه السلام) له مصرف حجّه وبعد رجوعه... وکتابته (علیه السلام) الیه یعلمه بمیلاد القائم (علیه السلام) لیسرّ کما سرّ(2).
جز آنچه ذکر گردید: شیخ طوسی در رجال او را توثیق نموده(3)و علامه در خلاصه با تلفیق کلمات نجاشی و شیخ، همان سخنان را در مورد احمد بن اسحاق ذکر کرده است(4).
سرانجام وی پس از این که حضرت مهدی علیه السلام کفنی را برای او میفرستند از حج منصرف شده و در حلوان(5)
اختیار معرفة الرجال، ص 557، ح 1052.
از دنیا میرود. وی از بکر بن محمد الازدی(6)، زکریا بن آدم القمی(7)، سعدان بن مسلم(8)، عبد الله بن میمون(9)، هاشم الحناط(10)و یاسر الخادم(11)(خادم الرضا علیه السلام) روایت مینماید.راویان او عبارتند از: احمد بن ادریس، احمد بن علی، احمد بن محمد بن عیسی، حسین بن محمد بن عامر، سعد بن عبد الله(12)، عبد الله بن جعفر الحمیری، علی بن ابراهیم(13)، علی بن الحسن، علی بن سلیمان الرازی، محمد بن ابی عمیره، محمد بن
1) 1. اختیار معرفة الرجال، ص 557، ش 1053 .
2) 2. قاموس الرجال، ج 1، ص 398.
3) 3. رجال الطوسی، ص 427، ش 1.
4) 4. رجال العلامة الحلی، ص 8، ش 15.
5) 5. شهری بزرگ و آباد در عراق، در نزدیکی منطقه جبل، بعد از بصره و کوفه و واسط و بغداد؛ بزرگترین شهر عراق است.(مراصد الاطلاع، ج 1، ص 418).
6) 6. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 33 (المشیخة) رجال النجاشی، ص 108، ش 273.
7) 7. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 69. (المشیخة)
8) 8. همان، ج 4، ص 19/ الفهرست، ص 79، ش 326.
9) 9. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 296، ح 896.
10) 10. همان، ج 4، ص 43. (المشیخة)
11) 11. جامع الرجال، ج 2، ص 322.
12) 12. رجال النجاشی، ص 91، ش 225 /الفهرست، ص 26، ش 68.
13) 13. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 69. (المشیخة)
الحسن الصفار و محمد بن یحیی(1).
نجاشی و شیخ طوسی، کتابهای مسائل الرجال لابی الحسن الثالث، (علیه السلام)، علل الصلوة و علل الصوم را اثر او میدانند(2).
141 . احمد بن جعفر
احمد بن جعفر بن محمد بن سعید ابو حامد الاشعری الاصبهانی (م / 317 ه . ق.) از محدّثان قرن سوم و چهارم هجری قمری است. او در اصفهان، بغداد و واسط از محمد بن سلیمان لوین و حفص بن عمر مهرقانی نقل حدیث مینمود. عبد الباقی بن قانع(3)و محمد بن احمد بن موسی یاسری از راویان وی هستند. ابن حبان وی را ضعیف شمرده و روایاتش را طرح نموده است: نسبه ابن حبان الی الضعف و القی حدیثه(4).
عنوان مستقلی از او در کتب اصلی رجال شیعه دیده نمیشود.
142 . احمد بن حمزة بن الیسع بن عبد الله القمی(5)
احمد بن حمزة از اصحاب حضرت امام هادی علیه السلام است(6). روایتی از کشی و شیخ طوسی متضمن توثیق جمعی از جانب حضرت حجت علیه السلاماست، احمد بن حمزة نیز از آنان به شمار میرود:
«فورد علینا رسول من الرجل فقال لنا الغائب العلیل ثقة و ایوب بن نوح و ابراهیم بن محمد الهمدانی و احمد بن حمزة ثقات جمیعا.»(7)
1) 1. جامع الرواة، ج 1، ص 42/ الجامع فی الرجال، ج 1، ص 94/ معجم الحدیث، ج 2، ص 46.
2) 2. رجال النجاشی، ص 91. الفهرست، ص 26.
3) 3. له کتاب السنن عن اهل البیت علیهم السلام اخبرنا به... عن ابیبکر الدوری عنه. (الفهرست، ص 122. ش 542). نجاشی درباره ابوبکر الدوری مینویسد: احمد بن عبد الله بن احمد بن جلین الدوری، (متوفا: 379 ه . ق) ابوبکر الوراق، کان من اصحابنا، ثقه فی حدیثه مسکونا الی روایته لا نعرف له الا کتابا فی طرق من روی رد الشمس، و ما یتحقق بامرنا مع اختلاطه بالعامة و روایته عنهم و روایتهم عنه. (رجال النجاشی، ص 85، ش 205). ثقة، روی عنه ابن الغضائری. (رجال الطوسی، ص 456).
4) 4. تاریخ بغداد، ج 4، ص 64، ش 1685.
5) 5. اگر چه وی با لقب «الاشعری» مشخص نشده؛ ولی وی از آن بیت و از آنان میباشد.(الجامع فی الرجال، ج 2، ص 447/ اختیار معرفة الرجال، ص 557، ح 1053). با نام احمد بن حمزة و احمد بن الیسع نیز آمده است. (معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 365).
6) 6. رجال الطوسی، ص 409، ش 2 / رجال البرقی، ص 59.
7) 7. اختیار معرفة الرجال، ص 557، ح 1053 / کتاب الغیبة، ص 258.
در کنار توثیق حضرت حجت علیه السلام، شیخ طوسی و نجاشی وی را توثیق نمودهاند(1). نجاشی دو بار او را توثیق کرده است: «ثقة ثقة» که احتمال دارد به علت توثیق حضرت حجت علیه السلام باشد:
«فیکفی فی جلال هذا توثیق الحجه علیه السلام له و لعله لذا وثقه النجاشی مرتین»(2).
در برخی از نسخههای کشی، احمد بن حمزة بن عمران القمی از حماد الناب روایت کرده و عبد الله بن علی راوی وی است(3). و در برخی نسخهها آمده که احمد بن حمزة، از عمران القمی روایت مینماید(4). لذا در برخی از کتابهای رجالی عنوان مستقل برای «احمد بن حمزة بن عمران القمی» دیده میشود(5). قهپائی، علامه شوشتری و سید موسی زنجانی در کتابهای خود، وی را همان احمد بن حمزة بن الیسع دانستهاند(6). و آوردن نام وی در بین راویان، ممکن است به علت وجودش در برخی از طرق روایات باشد(7)چنانکه در طریق روایت کشی به چشم میخورد.
در روایتی از کشی، نام احمد بن حمزة بن بزیع دیده میشود:
«قال حمدویه عن اشیاخه اِنّ محمد بن اسماعیل بن بزیع واحمد بن حمزة بن بزیع کانا فی عداد الوزراء».(8)
در کشی، وی جزء اصحاب حضرت امام کاظم و امام رضا علیهما السلام ذکر شده و در رجال ابن داود با رمز «لم» مشخص گردیده است(9).
از آنجا که در رجال کشی با موراد بسیاری از تصحیف و تحریف برمیخوریم، احتمال دارد که «بزیع» به «یسع» تبدیل شده باشد چرا که نگارش این دو «لفظ» به هم
1) 1. رجال الطوسی، ص 409، ش 2 / رجال النجاشی، ص 90، ش 224.
2) 2. قاموس الرجال، ج 1، ص 460.
3) 3. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 107.
4) 4. اختیار معرفة الرجال، ص 333، ح 608.
5) 5. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 107، ش 543 / قاموس الرجال، ج 1، ص 459، ش 361 / الجامع فی الرجال، ج 1، ص 113.
6) 6. مجمع الرجال، ج 4، ص 271 / قاموس الرجال ج 1، ص 459 / الجامع فی الرجال ج 1، ص 113.
7) 7. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 113.
8) 8. اختیار معرفة الرجال، ص 564، ح 1065.
9) 9. کتاب الرجال، ص 37، ش 72.
نزدیک است و شیخ طوسی که متصدی گردآوری اسامی اصحاب معصومین علیهم السلام میباشد از «احمد بن حمزة بن یسع» یاد نکرده است و در روایات نیز نام چنین شخصی به چشم نمیخورد.(1)
کشی در مورد وی میگوید: «کانا فی عداد الوزراء». علامه در مورد وی میگوید: «عدالتش نزد من ثابت نشده»؛ ولی در بخش اول رجال خود، وی را ذکر نموده(2)و شهید در حاشیه آن مینویسد: «این سخن، مدح وی را نمیرساند؛ تا چه رسد به عدالت؛ اگر نگوییم که عبارت کشی به ذم نزدیکتر است تا به مدح!»(3)در پاسخ به آن گفته شده است: کلام مورد بحث، فقط جلالت دنیوی را که عبارت از بزرگی مقام در حکومت است، میرساند و جلالت معنوی و دینی را نمیرساند؛و عطف نام او به «محمد بن اسماعیل بن بزیع ـ که صاحب منزلت و جلیل است(4)خود دلیلی بر جلالت و بزرگی معنوی و دینی او میباشد.(5)
با توجه به این که احتمال اتحاد وی با «ابن الیسع» نزدیک است و وجود احمد بن حمزة بن عمران نیز قطعی نمیباشد و با توجه به اطلاق برقی، احمد بن حمزة منحصر در یک نفر میباشد.(6)
«احمد بن حمزة بن الیسع» از حضرت هادی علیه السلام، ابان بن عثمان(7)، الحسین بن المختار(8)، زکریا بن آدم(9)، عمران بن عبد الله(10)، مرزبان بن عمران(11)، محسن بن احمد البجلی(12)، محمد بن خالد الاشعری(13)، محمد بن خلف(14)و محمد بن علی
1) 1. قاموس الرجال ج 1، ص 458.
2) 2. خلاصة الرجال، ص 18، ش 30.
3) 3. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 113. (به نقل از: شهید).
4) 4. کان من صالحی هذه الطائفه و ثقاتهم، کثیرالعمل. (رجال نجاشی، ص 330).
5) 5. قاموس الرجال، ج 1، ص 458 / الجامع فی الرجال، ج 1، ص 113.
6) 6. قاموس الرجال، ج 1، ص 460.
7) 7. جامع الرواة، ج 1، ص 13.
8) 8. همان، ج 1، ص 254.
9) 9. همان، ج 1، ص 331.
10) 10. اختیار معرفة الرجال، ص 333، ح 608.
11) 11. همان، ص 333، ح 609.
12) 12. جامع الرواة، ج 2، ص 41.
13) 13. همان، ج 2، ص 108.
14) 14. همان، ج 1، ص 49.
القرشی(1)روایت مینماید.
حسین بن سعید، سعد بن عبد الله، عبد الله بن جعفر، عبد الله بن علی(2)، محمد بن عیسی العبیدی، محمد بن جمهور و محمد بن عیسی ابو جعفر السمان الهمدانی(3)از وی روایت مینمایند(4).
نجاشی بدون ذکر طریق، کتابی با عنوان «نوادر» را از او دانسته است(5)و طریقی از شیخ طوسی و شیخ صدوق در الفهرست، تهذیب الاحکام ومن لا یحضره الفقیه دیده نمیشود.
143 . احمد بن سعید
احمد بن سعید بن سلم بن عون البغدادی ابوالعباس الاشعری از محدثان قرن سوم هجری قمری است. وی ابتدا، در بغداد میزیست؛ سپس به شام رفت و در رملة(6)از هیثم بن عدی الطائی نقل حدیث نمود. محمد بن یوسف بن بسر الهروی(7)راوی وی است و در سال 271 از وی حدیث شنیده است.
خطیب در تاریخ بغداد، روایتی را از ابو العباس الاشعری و او به سند خویش از عروة بن الزبیر(8)نقل مینماید:
1) 1. همان، ج 2، ص 156.
2) 2. اختیار معرفة الرجال، ص 333، ح 608 - 609.
3) 3. جامع الرواة، ج 2، ص 205.
4) 4. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 107 - 108 / قاموس الرجال، ج 71، ص 461 / الجامع فی الرجال، ج 1، ص 113.
5) 5. رجال النجاشی ص 90.
6) 6. شهری است در فلسطین به فاصله 12 میل از بیت المقدس (مراصد الاطلاع، ج 2، ص 633).
7) 7. محمد بن یوسف بن بشر ابو عبد الله الهروی، فقیه شافعی، در مصر و شام و عراق حدیث شنیده و ابوبکر الخطیب و ذهبی وی را توثق نمودهاند. وی در رمضان سال 330 ه . ق. در حالی که بیش از صد سال داشت، از دنیا رفت. (تذکرة الحفاظ، ج 3 ص 837 ، ش 818 ).
8) 8. عروة بن الزبیر بن العوام، ابو عبد الله القرشی الاسدی المدنی الامام، عالم مدینه، از پدرش و زید بن ثابت و اسلمة بن زید و ابو هریره و عایشه روایت نموده و نزد خالهاش عایشه به فراگیری فقه پرداخته است. وی به تاریخ و سیره عالم بوده است. فرزندانش: هشام، محمد و عثمان و یحیی و عبد الله و جمعی دیگر از وی روایت مینمایند. وی که در اواخر خلافت عمر - یا در خلافت عثمان ـ متولد شد، در سال 94 ه . ق. فوت کرد. ذهبی وی را حافظ و ثبت دانسته است. (تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 62، ش 51).
«... حدثنا ابو عبید الله محمد بن یوسف الهروی بدمشق، حدثنا احمد بن سعید بن سلم بن عون البغدادی الاشعری بالرملة، حدثنا الهیثم بن عدی، حدثنا ابن جریح من عمر بن دینار عن عروة الزبیر قال: قلت: کم اقام النبی صلیاللهعلیهوآله بمکة؟ قال: عشرا و بالمدینة عشرا. قال عمرو: فقلت: و ابن عباس کان یقول ثلاث عشر سنة. قال: و قد قال الشاعر: ثوی فی قریش بضع عشرة حجة(1)».
144 . احمد بن علی الرازی الاشعری
احمد بن علی بن عمر بن حبیش، ابو سعید الرازی الاشعری، از نوادگان ابوبردة بن ابی موسی الاشعری، ودر نیمه دوم قرن سوم هجری، و نیمه اول قرن چهارم زندگی میکرد(2). او در بغداد از مشایخی چون: احمد بن نصر الجمال الرازی، حسن بن علی بن نصر الطوسی(3)، ابو الحسن عیسی بن محمد البرمکی و محمد بن ایوب الرازی روایت مینماید. و دار قطنی(4)، ابن شاهین(5)، و ابن رزقویه(6)، از راویان اویند(7).
خطیب در تاریخ بغداد، روایتی را به سند خویش از احمد بن علی چنین
1) 1. تاریخ بغداد، ج 4 ،ص 169، ش 1847.
2) 2. تاریخ حیات او با توجه به وفات استادش حسن بن علی بن نصر طوسی و سالهای ولادت شاگردان، به دست آمده است.
3) 3. ذهبی در طبقه دوازدهم حفاظ از وی چنین یاد نموده است: الحافظ ابو علی الحسن بن علی بن نصر الخراسانی، معروف به «کردوش»، در قزوین از محمد بن رافع و... نقل حدیث مینموده است و ابو حاتم الرازی از شیوخ وی محسوب میشوند، در سال 312 ه . ق. از دنیا رفته است. (تذکرة الحفاظ، ج 3، ص 787، ش 780).
4) 4. ابو الحسن علی بن عمر بن احمد بن مهری البغدادی (306 - 385 ه . ق)، صاحب سنن و از بزرگان حدیث قرن چهارم میباشد. بغوی، ابن ابی داود، ابن صاعد و جمعی دیگر از شیوخ بغداد، بصره، کوفه و واسط، استاد او میباشند. از وی ابو نعیم اصفهانی و حاکم و جمعی دیگر روایت مینمایند. حاکم در مورد وی گفته است: صار دار قطنی اوحد عصره فی الحفظ و الفهم الورع و اماما فی القراء و النحویین. (تذکرة الحفاظ، ج 3، ص 991، ش 925).
5) 5. ابو حفص عمر بن احمد بن عثمان بن احمد البغدادی (297 - 385 ه . ق.) از حفاظ طبقه دوازدهم است و ابن الباغندی، ابو حبیب العباس بن البرتی و جمعی دیگر از شیوخ وی محسوب میشوند و ابو سعد المالینی و ابوبکر البرقانی و بسیاری دیگر راوی اویند. ابن ماکولا وی را ثقه و مأمون دانسته و میگوید: وی در شام، فارس و بصره حدیث شنیده است. (تذکرة الحفاظ، ج 3، ص 987، ش 923).
6) 6. ابو الحسن محمد بن احمد بن محمد بن احمد بن رزقویه البزاز، محدث بغداد، در سال 412 ه . ق. از دنیا رفت. (تذکرة الحفاظ، ج 3 7 ص 1052).
7) 7. تاریخ بغداد، ج 4، ص 311، ش 2105.
نقل مینماید:
«اخبرنا محمد بن احمد بن رزق، حدثنا احمد بن علی بن عمر بن حبیش الرازی، حدثنا ابو الحسن عیسی بن محمد البرمکی، حدثنا محمد بن عمرو بن حجر - ابو سعید البلخی حدثنا شقیق بن ابراهیم البلخی الزاهد عن عباد ابن کثیر عن ابن الزبیر عن جابر، قال: قال رسول الله صلیاللهعلیهوآله : لا تجلسوا مع کل عالم الا عالما یدعوکم من الخمس الی الخمس: من الشک الی الیقین و من العدواة الی النصیحة و من الکبر الی التواضع و من الریاء الی الاخلاص و من الرغبة الی الزّهد».(1)
145 . احمد بن عبد الله بن عیسی
احمد بن عبد الله بن عیسی بن مصقله بن سعد القمی الاشعری از حضرت امام جواد علیه السلامروایت نموده و نجاشی وی را توثیق کرده، که در این باب ارباب فن(2)از وی تبعیت نمودهاند(3). محمد بن عبد الرحمن بن سلام از وی روایت کرده و نجاشی «نسخه»ای از حضرت امام جواد علیه السلامرا از او دانسته است: «له نسخة عن ابی جعفر الثانی(4)».
146 . احمد بن محمد بن عبید القمی الاشعری
شیخ طوسی وی را از اصحاب حضرت امام جواد علیه السلام دانسته است(5). احتمال اتحاد وی با «احمد بن محمد بن عبید الله» میرود. که در شرح حال بعدی به آن خواهیم پرداخت.
147 . احمد بن محمد بن عبیدالله الاشعری القمی
شیخ طوسی و برقی وی را از اصحاب حضرت امام جواد علیه السلام و نجاشی او را راوی امام هادی علیه السلاممیداند.(6)نجاشی او را شیخی از اصحاب معرفی نموده
و توثیقش کرده است(1).
میرزا و علامه شوشتری احتمال اتحاد او را با «احمد بن محمد بن عبید» مطرح کردهاند و نویسنده الجامع فی الرجال و معجم رجال الحدیث بدان معتقدند(2). دلایلی که جهت این اتحاد ذکر شده است، عبارتند از:
الف) نجاشی، برقی و شیخ طوسی بر وجود احمد بن محمد بن عبید الله اتفاق دارند و تنها شیخ طوسی، احمد بن محمد بن عبید را ذکر نموده است(3).
ب) علامه و ابن داود ـ که متأخر میباشند ـ فقط احمد بن محمد بن عبید الله را در کتب رجالی خود ثبت نمودهاند(4).
ج) بنای شیخ طوسی بر این است که شخصی را با عناوین مختلفی که در کتب رجال و اخبار آمده، ذکر نماید(5)و چه بسیار اتفاق میافتد که شخصی را مکررا ذکر میکند(6).
از طرف دیگر، مامقانی اتحاد را بعید میداند؛ چرا که شیخ طوسی این دو عنوان را به فاصله کمی از هم آورده است(7).
در طرق برخی از روایات، معلی بن محمد و احمد بن محمد بن ابی نصر البزنطی از «احمد بن محمد بن عبد الله» و او از امام رضا و حضرت جواد علیهما السلام روایت مینماید.(8)نویسنده الجامع فی الرجال، مینویسد: به احتمال قوی، مراد از احمد بن محمد بن عبد الله در طرق مورد بحث، احمد بن محمد بن عبید الله الاشعری؛ میباشند، نه احمد بن محمد بن عبد الله بن مروان الانباری.(9)
مؤید نظر ایشان این است که در یکی از نسخههای کافی، در باب بیع المرعی،
1) 1. رجال الطوسی، ص 397، ش 7 / رجال البرقی ص 57 / رجال نجاشی، ص 79، ش 190.
2) 2. قاموس الرجال، ج 1، ص 621 / الجامع فی الرجال، ج 1، ص 174 / معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 287.
3) 3. قاموس الرجال، ج 1، ص 621.
4) 4. رجال ابن داود، ص 44، ش 127، رجال العلامة الحلی، ص 39، ش 19. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 287.
5) 5. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 443.
6) 6. قاموس الرجال، ج 1، ص 621. نظر سوم، از علامه شوشتری است.
7) 7. تنقیح المقال، ج 1، ص 88، ش 516.
8) 8. جامع الرواة، ج 1، ص 68.
9) 9. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 173.
بزنطی از احمد بن محمد بن عبید الله روایت مینماید و در نسخه دیگری، از احمد بن محمد بن عبد الله(1). نجاشی وی را مؤلف «کتاب نوادر» میداند در طریق نجاشی به او، فرزندش عبید الله بن احمد از او روایت مینماید. راوی عبید الله بن احمد، محمد بن علی بن محبوب میباشد(2).
148 . احمد بن محمد بن عیسی (3)
احمد بن محمد بن عیسی بن عبد الله، ابو جعفر الاشعری القمی از معاصران امام رضا، امام جواد و امام هادی علیهم السلام میباشد.(4)شیخ طوسی در رجال وی را جزء اصحاب ایشان دانسته و در فهرست اشاره به دیدار وی با حضرت امام رضا علیه السلامنموده است(5). نجاشی از دیدار وی با هر سه امام سخن گفته است(6)و برقی او را از اصحاب حضرت امام هادی علیه السلام دانسته است(7). او از امام جواد و امام هادی علیهما السلام روایت مینماید(8).
شیخ طوسی وی را توثیق کرده و همانند نجاشی در موردش عباراتی نوشته که بیانگر شخصیت دینی و دنیوی وی در آن عصر میباشد. او فقیه، شیخ قمیون و صاحب منزلتی غیر منازع و رئیسی بود که سلطان با وی ملاقات مینمود:
«و ابو جعفر رحمه الله شیخ القمیین و وَجهُهم و فَقیهُهم، غیر مدافع(9)و کان ایضا الرئیس الذی یلقی السلطان بها».(10)
و کتاب نوادر ابو جعفر الاشعری از مدارک معتمد صدوق در نگارش من لا یحضر
1) 1.جامع الرواه، ج 1، ص 68.
2) 2. رجال النجاشی، ص 79، ش 190.
3) 3. احمد بن محمد بن عیسی بن عبد الله بن سعد بن مالک بن الاحوص بن السائب بن مالک بن عامر الاشعری. (رجال النجاشی، ش 198).
4) 4. احمد بن محمد البرقی در سال 274 یا 280 ه . ق. از دنیا رفت و ابو جعفر الاشعری در تشییع جنازه وی شرکت داشت. از این رو پس از وفات برقی، در قید حیات بوده است. (ر. ک: رجال النجاشی ص 77).
5) 5. رجال الطوسی، ص 25، ش 3؛ ص 366، ش 6؛ ص 397، ش 3. الفهرست الطوسی، ص 25، ش 65.
6) 6. رجال النجاشی، ص 82، ش 198.
7) 7. رجال البرقی ص 59.
8) 8. همان، ص 301.
9) 9. یقال: هو سید قومه غیر مدافع: غیر مزاحم.
10) 10. رجال النجاشی، ص 82، ش 198 / مضمون آن در: الفهرست، ص 25، ش 65.
بوده است.(1)روایات بسیاری از وی رسیده است. تنها عنوان احمد بن محمد بن عیسی در اسناد حدود 2290 روایت دیده میشود.(2)
وی از جمع کثیری که غالبا مشایخ (برقی احمد بن ابی عبد الله) میباشند روایت مینماید. برخی شیخ او محسوب میشوند که برقی از آنها روایت نمینماید همانند: عباس بن موسی ورّاق، علی بن الحسن الطویل، اسماعیل بن همام، محمد بن الحسن بن علان، محمد بن سهل و جعفر بن یحیی.(3)
اینک از مشایخ و اساتید او یاد میکنیم:
ابراهیم بن ابی محمود خراسانی(4)، ابراهیم بن اسحاق نهاوندی(5)، ابراهیم بن محمد همدانی(6)، احمد بن الحسن میثمی(7)، احمد بن عمر حلال(8)، احمد بن محمد بن عمرو بن ابی نصر(9)، احمد بن الولید(10)، اسحاق بن حریر(11)، اسماعیل بن سعد الاحوص الاشعری القمی(12)، اسماعیل بن سهل(13)، اسماعیل بن همام بن عبد الرحمن ابو همام کندی(14)، بدر بن ولید الخثعمی الکوفی(15)، بکر بن صالح رازی الضبی(16)، بکر بن محمد الاَزدی(17)، جعفر بن مثنی الخطیب(18)، جعفر بن محمد بن
1) 1. من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 3.
2) 2. عن ابی عبد الله علیه السلام: «اعرفوا منازل الرجال مناعلی قدر روایتهم عنا» اختیار معرفة الرجال، ص 3، ش 1؛ معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 301.
3) 3. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 180.
4) 4. الفهرست، ص 8، ش 15 / رجال النجاشی، ص 25، ش 43 .
5) 5. اشعری در زمان حضرت امام عسکری علیه السلام از وی روایت کرده است. (اختیار معرفة الرجال، ص 512، ش 989 / ابراهیم النهاوندی در طبقه پایین تراز اشعری است و مناسب این است که وی راوی احمد بن محمد باشد. (قاموس الرجال، ج 1، ص 639).
6) 6. جامع الرواة، ج 1، ص 33.
7) 7. همان، ص 46.
8) 8. همان، ص 56.
9) 9. اختیار معرفة الرجال، ص 292، ش 516. در 84 مورد از وی روایت میکند/ معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 301.
10) 10. الاختصاص ص 87.
11) 11. جامع الرواة، ج 1، ص 80.
12) 12. همان، ج 1، ص 96.
13) 13. همان.
14) 14. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 94. (المشیخة)
15) 15. جامع الرواة، ج 1، ص 115.
16) 16. همان، ص 127.
17) 17. همان، ص 129.
18) 18. همان، ص 156.
ابی زید الرازی(1)، جعفر بن محمد بن عون الاسدی، ابو عبد الله(2)، جعفر بن محمد بن عیسی(3)، جعفر بن یحیی الخزاعی(4)، حجاج بن خالد(5)، حسن بن ایوب بن ابی عفیلة(6)، حسن بن جهم(7)، حسن بن سعید بن حماد بن مهران، ابو محمد اهوازی(8)،حسن بن عباس بن جریش رازی ابو علی(9)، حسن بن علی بن فضال(10)، حسن بن علی بن یقطین(11)، حسن بن علی ابو محمد الوشاء(12)، حسن بن محبوب السراد، ابو علی(13)، حسن بن موسی الخشاب(14)، حسین بن سعید بن حماد اهوازی(15)، حسین بن سیف بن عمیرة ابوعبد الله النخعی(16)، حماد بن عیسی و حماد بن مغیرة(17)، داود الصرمی(18)، داود بن قاسم بن اسحاق بن عبد الله بن جعفر بن ابیطالب ابو هاشم جعفری(19)، زکریا المؤمن(20)، زکریا بن یحیی الواسطی(21)، سعد بن اسماعیل بن الاحوص(22)، سعد بن
1) 1. همان، ص 156.
2) 2. رجال نجاشی، ص 373. ترجمه محمد بن جعفر بن محمد بن عون.
3) 3. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 302.
4) 4. جامع الرواة، ج 1، ص 164.
5) 5. همان، ص 179.
6) 6. همان، ص 190.
7) 7. همان، ص 191. ترجمه الحسن بن جهم رازی.
8) 8. همان، ص 202.
9) 9. رجال النجاشی، ص 61.
10) 10. الفهرست، ص 48 / من لا یحضره الفقیه، ص 58. (المشیخة)
11) 11. جامع الرواة، ج 1، ص 218.
12) 12. الفهرست، ص 54، ش 192.
13) 13. همان، ص 47، ش 151. / الاختصاص ص 197 - 275 - 288.
14) 14. جامع الرواة، ج 1، ص 228.
15) 15. اختیار معرفة الرجال، ص 5، ح 8؛ ص 107، ح 173؛ ص 236، ح 429؛ ص 278، ح 496؛ ص 297، ح 527؛ ص 304، ح 547؛ ص 407، ح 764؛ ص 496، ح 953 / رجال نجاشی ، ص 59.
16) 16. جامع الرواة، ج 1، ص 242. در فهرست، وی با واسطه علی بن حکم از او روایت مینماید. (الفهرست الطوسی، ص 55).
17) 17. اختیار معرفة الرجال، ص 513، ح 989 از این دو زمان حضرت عسکری علیهالسلام روایت مینماید و این در حالی است که ابن عیسی در زمان حضرت جواد علیه السلام رحلت کرد و ابن المغیرة از اصحاب حضرت باقر علیه السلام است. پس چگونه میتواند راوی آنها در زمان حضرت عسکری علیه السلام باشد؟ (قاموس الرجال، ج 1، ص 639).
18) 18. جامع الرواة، ج 1، ص 305.
19) 19. همان، ج 1، ص 307.
20) 20. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 302.
21) 21. اختیار معرفة الرجال، ص 223، ح 399.
22) 22. جامع الرواة ج 1 ص 353.
اسماعیل بن عیسی(1)(2)، سعد بن سعد الاحوص الاشعری(3)، سعید بن جَناح(4)، سهل بن زیاد الواسطی ابو یحیی(5)، شاذان بن خلیل(6)(پدر فضل)، صفوان بن یحیی(7)، عباس بن عامر بن رباح ابوالفضل الثقفی(8)، عباس بن معروف(9)، عباس بن موسی ابوالفضل وراق(10)، عبد الرحمن بن ابی نجران(11)، عبد الرحمن بن حماد کوفی(12)، عبدالصمد بن بشیر عرامی کوفی(13)، عبدالعزیز ابن المهتدی(14)، عبدالله بن ابی خلف(15)،عبدالله بن بکیر(16)، عبد الله بن الصلت: ابو طالب القمی(17)، عبدالله بن مغیرة(18)، عبدالله بن محمد اسدی حجال(19)، عبدالله بن محمد بن عمر بن علی بن ابیطالب(20)، عبدالله بن مسکان(21)، عثمان بن عیسی(22)، علی بن احمد بن اشیم(23)، علی بن اسباط بن سالم ابوالحسن مقری(24)، علی بن حدید بن حکیم(25)، علی بن حسان(26)، علی بن الحکم الکوفی(27)،
1) 1. همان، ص 353.
2) 2. این دو با هم متحد نمیباشند. (الجامع فی الرجال، ج 1، ص 847).
3) 3. جامع الرواة ج 1 ص 354.
4) 4. الاختصاص، ص 345.
5) 5. اختیار معرفة الرجال، ص 302، ح 544.
6) 6. جامع الرواة، ج 1، ص 399.
7) 7. الفهرست، ص 97.
8) 8. جامع الرواة، ج 1، ص 332.
9) 9. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 117، الاختصاص، 294 و 343.
10) 10. رجال النجاشی، ص 281.
11) 11. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 17 / الفهرست، ص 77/ اختیار معرفة الرجال، ص 287، ح 507.
12) 12. الاختصاص، ص 289.
13) 13. جامع الرواة، ج 1، ص 457.
14) 14. معجم رجال الحدیث، ح 2، ص 302.
15) 15. رجال النجاشی، ص 177، ش 467.
16) 16. الاختصاص، ص 294، 300.
17) 17. جامع الرواة ج 1، ص 493.
18) 18. همان، ص 511. احمد هیچگاه از عبدالله بن المغیرة و حسن بن خرزاد روایت نکرده است. (اختیار معرفة الرجال، ص 512، ح 989).
19) 19. اختیار معرفة الرجال، ص 161، ح 273؛ ص 337، ش 620؛ ص 496، ح 954.
20) 20. الاختصاص، ص 128.
21) 21. الاستبصار، ج 1، ص 118، احمد بن محمد در بقیه موارد با واسطه از عبدالله بن مسکان روایت میکند.
22) 22. الاختصاص، ص 78.
23) 23. جامع الرواة ج 1، ص 553.
24) 24. همان، ص 555.
25) 25. همان، ص 564.
26) 26. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 71. (مشیخه)
27) 27. همان، ص 88، الفهرست، ص 87، 55 / الاختصاص، ص 242، 274، 315، 89.
علی بن زیاد النوری الجعفی الکوفی(1)، علی بن سیف بن عمیرة(2)، علی بن الصلت(3)، علی بن عقبه(4)، علی بن محمد بن حفص الاشعری ابو قتادة القمی(5)، علی بن مهزیار اهوازی(6)، علی بن نعمان النخعی(7)، عمار بن مبارک(8)، عمر بن عبد العزیز بن ابی بشار ابو حفص (معروف به زحل(9)) قاسم بن محمد الجوهری(10)، قاسم بن یحیی بن حسن بن راشد(11)، محسن بن احمد(12)، محمد بن ابی حمزة الثمالی - ثابت بن ابی صفیة -(13)، محمد بن ابی صهبان ـ عبد الجبار ـ(14)، محمد بن ابی عمیر، ابو احمد(15)، محمد بن اسماعیل بن بزیع(16)، محمد بن حسن بن ابی خالد القمی الاشعری(17)، محمد بن الحسن بن زیاد المیثمی الاسدی(18)، محمد بن حسن بن علان(19)، محمد بن حمران النهدی(20)، محمد بن حمزة الاشعری(21)، محمد بن خالد ابو عبد الله برقی(22)، محمد بن سلیمان(23)، محمد بن سنان(24)، محمد بن سهل بن یسع الاشعری(25)، محمد بن عبد
1) 1. جامع الرواة، ج 1، ص 581.
2) 2. جامع الرواة، ج 1، ص 586.
3) 3. همان، ص 587.
4) 4. اختیار معرفة الرجال، ص 417، ح 791.
5) 5. جامع الرواة، ج 1، ص 597.
6) 6. جامع الرواة، ج 1، ص 604.
7) 7. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 119، (المشیخة)؛ الاختصاص، ص 82، 307.
8) 8. جامع الرواة، ج 1، ص 612.
9) 9. رجال النجاشی، ص 284، ش 754 / الاختصاص، ص 269، 303، 314/ اختیار معرفة الرجال، ص 113، 468، 601.
10) 10. جامع الرواة، ج 2، ص 20.
11) 11. الفهرست، ص 127، ش 564.
12) 12. جامع الرواة، ج 2، ص 42.
13) 13. همان، ص 46.
14) 14. همان، ص 49.
15) 15. الاختصاص، ص 330، الفهرست، ص 142. احمد بن محمد بن عیسی کتابهای یکصد تن از اصحاب امام صادق علیه السلام را از او روایت کرده است.
16) 16. اختیار معرفة الرجال، ص 232، ح 422 ؛ رجال النجاشی، ص 331 / الاختصاص، ص 279، 285.
17) 17. جامع الرواة، ج2، ص 89.
18) 18. همان، ص 92.
19) 19. همان، ص 95.
20) 20. همان، ص 105.
21) 21. الاختصاص، ص 86.
22) 22. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 58 (مشیخة) / الاختصاص، ص 81 .
23) 23. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 303.
24) 24. الفهرست، ص 143، ش 609 ؛ الاختصاص، ص 21، 199، 288، 326.
25) 25. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 110. (المشیخة)
العزیز(1)، محمد بن عمرو الزیات(2)، محمد بن عیسی بن عبد الله (پدر احمد)،(3)محمد بن عیسی بن عبید ابو جعفر العبیدی(4)، محمد بن قاسم النوفلی(5)، محمد بن قاسم بن فضیل بن یسار النهدی(6)، محمد بن یحیی الخزاز(7)، مَرْوَک بن عبید بن سالم بن ابی حفصة(8)، معاویة بن حکیم(9)، معمر بن خلاد ابو خلاد البغدادی(10)، منصور بن حازم(11)، موسی بن طلحة(12)، موسی بن قاسم البجلی(13)، مهران بن محمد(14)، هیثم بن ابی مسروق ابو محمد النهدی(15)، یس الضریر الزیات البصری(16)، یحیی بن حبیب(17)، یحیی بن سلیم الطائفی(18)، یحیی بن عمران(19)، یزید بن اسحاق(20)، یعقوب بن عبد الله(21)، یعقوب بن یزید(22)و یوسف بن عقیل(23). جمعی که بیشتر آنها راویان احمد بن ابی عبد الله برقی هستند، از وی روایت مینمایند. برخی تنها از اشعری روایت مینمایند و راوی برقی نیستند داود بن کوره، علی بن محمد الفیروزانی، محمد بن حسین بن عبد العزیز و قرشی از راویان مختص وی بهشمار میروند(24).
1) 1. جامع الرواة، ح 2، ص 139.
2) 2. همان، ص 163.
3) 3. رجال النجاشی، ص 368 / الاختصاص، ص 328، 329، اختیار معرفة الرجال، ص 107، ح 173، ص 303، ح 546، ص 304، ح 548.
4) 4. جامع الرواة، ج 2، ص 169.
5) 5. اختیار معرفة الرجال، ص 512، ح 989.
6) 6. جامع الرواة، ج 2، ص 178.
7) 7. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 81، (المشیخة)
8) 8. جامع الرواة، ج 2، ص 226. اسمِ مَروَک، صالح و نام ابوحفصة، زیاد است (رجال النجاشی، ص 425)
9) 9. همان، ص 236.
10) 10. همان، ص 252.
11) 11. همان.
12) 12. اختیار معرفة الرجال، ص 331، ح 606، ص 332، ح 607/ الاختصاص، ص 68.
13) 13. الفهرست، ص 162، ش 706.
14) 14. جامع الرواة، ج 2، ص 283.
15) 15. همان، ص 319.
16) 16. همان، ص 322.
17) 17. همان، ص 329.
18) 18. همان، 330.
19) 19. اختیار معرفة الرجال، ص 289، ش 508.
20) 20. جامع الرواة، ج 2، ص 342.
21) 21. همان، ص 349.
22) 22. اختیار معرفة الرجال، ص 222، ح 398؛ ص 496، ح 951.
23) 23. جامع الرواة، ج 2، 353.
24) 24. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 180.
احمد بن ادریس، ابو علی اشعری(1)، احمد بن علی بن ابان القمی(2)، احمد بن علی القمی السلولی، معروف به شقران(3)، حمید(4)، داود بن کوره(5)، سعد بن عبد الله بن ابی خلف(6)، سهل بن زیاد(7)، عبد الله بن جعفر الحمیری(8)، علی بن موسی الکمیذانی(9)، علی بن محمد(10)و علی بن محمد القمی(11)و علی بن محمد بن یزید القمی(12)، علاء بن یزید القرشی الکوفی(13)، محمد بن احمد بن یحیی(14)، محمد بن جعفر بن احمد بن بطه(15)، محمد بن حسن الصفار(16)، محمد بن حسین(17)، محمد بن علی بن محبوب(18)، محمد بن
1) 1. رجال النجاشی، ص 83، ص 59.
2) 2. جامع الرواة، ح 1، ص 70. گمان میرود که در سند حدیث، غلط و تصحیف روی داده و مراد از احمد بن علی، حسین بن حسن بن ابان باشد؛ الجامع فی الرّجال، ج 1، ص 132.
3) 3. اختیار معرفه الرجال، ص 291، ش 515.
4) 4. الفهرست، ص 118. در تمامی مواردی که حمید از احمد بن محمد بن عیسی روایت میکند، مقصود، حمید بن محمدبن رباح است. (الجامع فی الرجال، ج 1، 181).
5) 5. رجال النجاشی، ص 82، ش 198.
6) 6. اختیار معرفة الرجال، ص 109، ح 175؛ ص 135، ح 214؛ ص 141، ح 222؛ ص 143، ح 225؛ ص 161، ح 273؛ ص 163، ح 277؛ ص 222، ح 398؛ ص 223، ح 399؛ ص 302، ح 543؛ ص 302، ح 544؛ ص 303، ح 546؛ ص 304، ح 547؛ ص 304، ح 548؛ ص 315، ح 570؛ ص 322، ح 585؛ ص 328، ح 594؛ ص 330، ح 601؛ ص 331، ح 606؛ ص 337، ح 620؛ ص 502، ح 963؛ ص 616، ح 1150.
7) 7. او برخی روایات را مستقیما از بزنطی و برخی دیگر را به واسطه احمد بن محمد بن عیسی نقل مینماید. با توجه به این سهل و احمد هر دو راوی بزنطی بوده و کلینی از هر دو به واسطه عدهای روایت مینماید؛ لذا سهل راوی احمد بن محمد نمیباشد. (قاموس الرجال، ج 1، ص 637).
8) 8. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 112. (المشیخة)
9) 9. همان، ج 4، ص 110.
10) 10. اختیار معرفة الرجال، ص 232، ح 424؛ ص 234، ح 422؛ ص 251، ح 468؛ ص 297، ح 527؛ ص 332، ح 607؛ ص 407، ح 764؛ ص 415، ح 785؛ ص 501، ح 960 - 961؛ ص 527، ح 1010.
11) 11. همان، ص 63، ح 113؛ ص 190 ح 333؛ ص 496، ح 951 و 954.
12) 12. همان، ص 41 7 ح 87، ص 236، ح 429، ص 292، ح 516، ص 496، ح 953. ظاهرا، هر سه عنوان متعلق به یک نفر است، در بیشتر موارد، علی بن محمد شیخِ محمد بن مسعود است.
13) 13. جامع الرواة، ج 1، ص 544.
14) 14. اختیار معرفة الرجال، ص 338، ح 622 ؛ الاختصاص، ص 88.
15) 15. الفهرست، ص 148، ش 626، 427، 428، 629، 630.
16) 16. همان، ص 25، ش 65 / الاختصاص، ص 5، 21 ، 22، 67، 78، 84، 195.
17) 17. همان، ص 275.
18) 18. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 304.
نصیر(1)، محمد بن یحیی العطار(2)، محمد الهاشمی(3)، نصر بن صباح البلخی(4)، ابو محمد الشامی الدمشقی(5)و پدر خیرانی(6)از راویان وی به شمار میروند.
در تهذیب و استبصار، ابن ولید(7)و در تهذیب «علاء»(8)از وی روایت مینمایند.
با توجه به طرق شیخ طوسی در فهرست و... مشخص میشود که ابن ولید مستقیما راوی احمد بن محمد نیست و صفار، محمد بن یحیی و یا حسن بن محمد بن اسماعیل واسطه بین او و اشعری هستند(9)علاوه بر آن، وی از اصحاب اشعری به شمار نمیآید و «علاء» نیز نمیتواند از راویان «احمد بن محمد بن عیسی» باشد چرا که محمد بن علی بن محبوب از علاء و او از احمد بن محمد روایت مینماید؛ محمد بن علی از اصحاب اشعری است و در روایتش از وی نیاز به واسطه نیست و همچنین شخصی به نام «علاء» جزء راویان این طبقه وجود ندارد؛ از این رو نام وی در سند حدیث از باب اشتباه در نگارش است(10).
علمای رجال او را مؤلف کتابهای مختلفی دانستهاند. شیخ طوسی کتابهای او را چنین نقل مینماید:
کتاب التوحید، کتاب فضل النبی صلیاللهعلیهوآله ، کتاب المتعة، کتاب النوادر(11)، کتاب الناسخ و المنسوخ(12).
علاوه بر این، نجاشی و ابن شهر آشوب چند کتاب دیگر را بر آن اضافه نمودهاند که عبارتند از: کتاب الاظلة، کتاب المسوخ، کتاب فضائل العرب(13)، کتاب نوادر الحکمة
1) 1. اختیار معرفة الرجال، ص 278، ح 496؛ ص 510، ح 985؛ ص 513، ح 992؛ ص 516، ح 994.
2) 2. اختیار معرفة الرجال، ص 593، ح 1109.
3) 3. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 304.
4) 4. اختیار معرفة الرجال، ص 5، ح 8؛ ص 287، ح 507، ص 289، ح 508.
5) 5. همان، ص 249، ح 463؛ ص 417، ح 791.
6) 6. الکافی، ج 1، ص 324.
7) 7. الاستبصار، ج 1، ص 68، ح 3.
8) 8. تهذیب الاحکام، ج 10 ،ص 170، ح 672.
9) 9. الفهرست، ص 65.
10) 10. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 181.
11) 11. این کتاب، به دست ابو سلیمان داود بن کوره که از شاگردان ابو جعفر الاشعری بود تبویب شد.
12) 12. الفهرست، ص 25، ش 65.
13) 13. رجال النجاشی، ص 82، ش 198.
فی التفسیر و کتاب الملاحم(1).
ابن ندیم کتابهای دیگری را جزء تألیفات او میداند: کتاب الطب الکبیر، کتاب الطب الصغیر و کتاب المکاسب(2). ابن نوح نقل مینماید که او کتابی در حج را که متعلق به احمد بن محمد بوده، دیده است(3). شیخ طوسی در رجال و علامه در خلاصه بدون ذکر نام کتابها، او را صاحب تألیفات میدانند(4).
شیخ طوسی در الفهرست و مشیخه تهذیب الاحکام، طرقی را به احمد بن محمد نقل مینماید:
اخبرنا بجمیع کتبه و روایاته: عدة من اصحابنا منهم الحسین بن عبید الله و ابن ابی جید عن احمد بن محمد بن یحیی العطار عن ابیه و سعد بن عبد الله عنه(5).
و اخبرنا: عدة من اصحابنا عن احمد بن محمد بن الحسن بن الولید عن ابیه عن محمد بن الحسن الصفار و سعد جمیعا عن احمد بن محمد بن عیسی(6).
در طریق اول و دوم، احمد بن محمد بن یحیی و احمد بن محمد بن الحسن بن الولید از راویان میباشند. این دو از مشایخ اجازه و مجهولالحال میباشند.
برخی، مشایخ اجازه را مستغنی از توثیق دانسته و برخی دیگر اظهار میدارند که «شیخوخة الاجازة» کاشف از وثاقت و حسن نمیباشد(9). بر اساس رأی دوم، این دو شخص مجهولالحال باقی میمانند؛ لذا طریق شیخ طوسی، به واسطه وجود آنان
1) 1. معالم العلماء، ص 14، ش 65 ص 24، ش 112.
2) 2. الفهرست، ابن ندیم، ص 312.
3) 3. رجال النجاشی، ص 82.
4) 4. رجال الطوسی، ص 366، ش 3 / رجال العلامة الحلی، ص 13، ش 2.
5) 5. الفهرست، ص 25.
6) 6. همان، ص 25.
7) 7 مراد از «عدة من اصحابنا» محمد بن یحیی و علی بن موسی الکمیذانی و داود بن کوره و احمد بن ادریس و علی بن ابراهیم بن هاشم میباشند. (رجال النجاشی، ص 378).
8) 8. تهذیب الاحکام، ج 10، ص 42.
9) 9. معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 76 ـ 77.
ضعیف میباشد(1). نظر دیگر این است که این دو از مصنفان نمیباشند تا در صحّت روایاتشان احتیاج به توثیق باشد؛ بلکه فقط جهت اتصال سند ذکر میشوند و همچنین شیخوخیّت و اعتماد شیخ به آنان که واسطهاند کفایت در تصحیح این دو طریق مینماید(2).
در مورد طریق سوم، احتمال میرود که برخی از روایات تهذیب به واسطه احمد بن محمد بن یحیی از «عدة من اصحابنا» که پدرش از آنان محسوب میشود، روایت شده باشد؛ لذا باید در تمامی روایات تهذیب که از احمد بن محمد بن عیسی باشد، توقف نمود. اما این نظر صحیح نیست چرا که روایاتی که شیخ طوسی از احمد بن محمد بن عیسی به واسطه احمد بن محمد بن یحیی نقل میکند، او از پدرش، محمد بن یحیی از محمد بن علی بن محبوب ذکر مینماید؛ بنابراین، اصل در این باب، محمد بن علی بن محبوب است که باید طرق شیخ طوسی به وی را ملاحظه و در صورت صحت، حکم به صحّت روایات اشعری در تهذیب نمود.
شیخ طوسی سه طریق به جمیع روایات و کتابهای محمدبن علی بن محبوب نقل مینماید(3)که یکی از آنها به واسطه احمد بن محمد بن یحیی و پدرش است و دو طریق دیگر عبارتند از:
الف: اخبر بها - جمیع کتبه و روایاته - ایضا: جماعة عن ابی المفضل و عن ابن بطة عنه.
ب: اخبرنا بها ایضا: جماعة عن محمد بن علی بن الحسین عن ابیه و محمد بن الحسن عن احمد بن ادریس عنه.
طریق اول به واسطه وجود ابوالفضل شیبانی و محمد بن جعفر بن احمد بن بطة، ضعیف است؛ ولی طریق دوم صحیح میباشد؛ لذا با تکیه بر این طریق، حکم به صحت تمامی روایات تهذیب که از احمد بن محمد بن عیسی رسیده باشد، میشود(4).
این طریق صحیح است و مقصود از «ابن الولید» محمد بن حسن است و نه فرزندش احمد؛ زیرا معهود و متعارف در کلام شیخ طوسی، محمد بن حسن است(2).
طریق صدوق: صدوق در مشیخه من لا یحضره الفقیه، در ذکر طریق خود به احمد بن محمد بن عیسی بیان میدارد:
«و ما کان فیه عن احمد بن محمد بن عیسی الاشعری (رضی الله عنه):
فقد رویته عن ابی(3)و محمد بن الحسن رضی الله عنهما عن سعد بن عبد الله و عبد الله بن جعفر الحمیری جمیعا عن احمد بن محمد بن عیسی الاشعری»(4)که این طریق صحیح میباشد(5)و وجهی برای توقف در روایات من لایحضر نیست.
چند نکته در مورد ابوجعفر اشعری
خیرانی از پدرش نقل میکند: هنگامی که حضرت امام جواد علیه السلامدر بستر بیماری بودند هر شب، وقت سحر، احمد بن محمد بن عیسی میآمد و جویای حال آن حضرت میگردید. خیرانی میگوید: یک نفر بین پدرم و آن حضرت رفت و آمد مینمود و هرگاه که وی میآمد، احمد او را با پدرم تنها میگذاشت. شبی احمد جایی ایستاد که سخن او با پدرم را میشنید. فرستادهِ آن حضرت به پدرم گفت: امام میفرماید:
«من از میان شما میروم و امامت به فرزندم علی میرسد و همان گونه که اطاعت از من پس از پدرم بر شما لازم بود، پس از من نیز اطاعت از او بر شما لازم است»: «انی
ماض و الامر صائر الی ابنی علی وله علیکم بعدی ما کان لی علیکم بعد ابی».
پس از این که پدرم(1)مطلع شد، به ابو جعفر اشکال کرد که تجسّس نمودی و مرتکب حرام شدی و در نهایت به وی گفت: شاید روزی به شهادت تو محتاج باشیم؛ لذا شهادت را حفظ نما و تا وقتش آن را اظهار مکن. پس از رحلت حضرت علیه السلام، شیعیان از پدر خیرانی در زمینه امامت امام هادی علیه السلام شاهد میطلبند. وی ابو جعفر اشعری را معرفی مینماید: «قد آتاکم الله عز وجل به هذا ابو جعفر الاشعری یشهد لی بسماع هذه الرسالة». از وی شهادت میطلبد؛ ولی ابو جعفر انکار میکند: «فانکر احمد اَن یکون سمع من هذا شیئا». پدرخیرانی او را به مباهله دعوت میکند. سرانجام وی اقرار مینماید و اظهار میدارد که این افتخاری بود که میخواستم نصیب یک عرب شود تا یک نفر عجم: «لما حقق علیه، قال سمعت ذلک و هذه مکرمة کنت احب آن تکون لرجل من العرب لالرجل من العجم»(2).
نویسنده معجم رجال الحدیث به لحاظ جهالت خیرانی و پدرش، این روایت را ضعیف السند میداند(3). مامقانی میگوید: پس از اتفاق فقها و رجالیان شیعه بر وثاقتش، این روایت نمیتواند برای وی قدحی باشد(4). علامه شوشتری میگوید: در اخبار و روایت اشخاصی باید بحث شود که ابتدا در مسیر حق حرکت مینمودند، و سپس منحرف شدند؛ ولی در این مورد که وثاقت و عدالتش در مراحل آخر عمر محرز است، احتیاج به بحث نیست؛ زیرا اگر در روایاتش خللی بوده آنها را اصلاح نموده است(5).
1) 1. ظاهرا مقصود، خیران خادم است که از اصحاب ابو الحسن ثالث علیه السلام میباشد. (جامع الرواة، ج 2، ص 443) شیخ طوسی در (رجال، ص 414)، «خیران الخادم» را از اصحاب حضرت هادی علیه السلام دانسته و توثیقش نموده است.
2) 2. الکافی، ج 2، ص 324.
3) 3. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 299.
4) 4. تنقیح المقال، ج 1، ص 19.
5) 5. قاموس الرجال، ج 1 ،ص 635.
قمیها جمعی از راویان را متهم به غلو، ارتفاع در مذهب و ارتفاع در قول و ضعف در نقل روایات مینمودند و گاه به مجرد اتهام کفایت ننموده و ایشان را از قم اخراج، تبعید و یا حتی در صدد قتل آنان برمیآمدند. اینک جهت روشن شدن بحث معنای «غلو» را در نزد قدما بیان، و به ارتفاع در قول و مذهب نیز اشارهای میکنیم.
غلو در نزد قدما
«غلو» به معنای ارتقای مقام ائمه علیهم السلام است که گاه به ارتقای ایشان به پیامبری و عموما به بالا بردن آنان تا مقام ربوبی اطلاق میشود و لازمه آن دست کشیدن از عبادات و اطاعت پروردگار و حلال شمردن برخی از محارم الهی میباشد.
امام صادق علیه السلام در مورد مغیرة بن سعید فرمود: وی در کتابهای اصحاب پدرم، کفر و زندقة وارد مینمود و آن گاه به اصحابش امر به وارد نمودن آن مطالب در شیعه میکرد. هر چه «غلو» در کتابهای اصحاب پدرم باشد، همان است که مغیرة در آن کتب داخل نموده است: «فکلّما کان فی کتب اصحاب ابی من الغلو فذاک ما دسّه المغیرة بن سعید فی کتبهم»(1).
آن حضرت، مغیرة را لعن کرده و فرمود: وی بر پدرم دروغ بست و خداوند هلاکش ساخت. خداوند لعنت کند هر آن که در مورد ما چیزی گوید که خودمان بدان قائل نیستیم. خداوند لعنت نماید هر آن که ما را از مرتبه عبودیتِ خدایی که خلقمان نموده و بازگشت و سرانجاممان به سوی اوست، خلع نماید:
«لعن الله من قال فینا ما لا نقوله فی انفسنا و لعن الله من ازالنا العبودیة لله الذی خلقنا و الیه مآبنا و معادنا و بیده نواصینا(2).»
نیز فرمود: «ان المغیرة کذب علی ابی علیه السلام... فو الله مانحن الا عبید الذی خلقنا و اصطفانا، ما نقدر علی ضرّ و لا نفع، ان رحمنا فبرحمته و ان عذبنا فبذنو بنا. و
انّا لمیتون و مقبورون و منشرون و مبعوثون و موقوفون و مسئولون(1).»
کشی میگوید: محمد بن نصیر نمیری مدعی بود که رسولِ حضرت هادی علیه السلامبوده و آن حضرت، وی را به پیامبری برگزیده است. وی در مورد آن حضرت به غلو اعتقاد داشته است و در مورد ایشان به ربوبیت قائل بود:
«و کان یقول بال... و الغلو فی ابی الحسن علیه السلام و یقول فیه بالربوبیة(2).»
حضرت صادق علیه السلام در مورد بشار الشعیری میفرماید: «ان بشارا قال عظیما»(3). سپس در رد آن چه بشار بدان معتقد بوده کلماتی بیان میدارند که مقصود از قول عظیم را روشن میکند و میفرماید:
«او شیطان زادهای است که برای گمراهی اصحاب و شیعیان من آمده است. حاضران به غایبان برسانند که من عبد و بندهای از پدر و مادری عبد هستم. من از صلب و رحم پدر و مادری هستم. من خواهم مرد؛ سپس مبعوث و در قیامت مورد سؤال خواهم بود. به خدا، از آن چه که این دروغگو (بشار) در مورد من گفته از من سؤال به عمل خواهد آمد».
«اِنّه شیطان ابن شیطان خرج من البحر لیغوی اصحابی و شیعتی، فاحذروه و لیبلغ الشاهد الغائب: انی عبد ابن عبد، قن بن اَمة، ضمتنی الاصلاب و الارحام و انی لمیت و انی لمبعوث ثم موقوف ثم مسئول. و الله لاَُ سألنَّ عما قال فیَّ هذا الکذاب و ادّعاه علیّ(4)».
صالح بن سهل میگوید: من در مورد حضرت امام صادق علیه السلام به ربوبیت معتقد بودم. آن حضرت خطاب به من فرمود: ای صالح، به خدا ما بنده و مخلوقیم.
«عن صالح ابن سهل: کنت اقول فی ابی عبد الله علیهالسلام بالربوبیة فدخلتُ علیه... قال: یا صالح انا و الله عبید مخلوقون لنا رب نعبده و ان لم نعبده عذبنا(5)».
از روایات مورد بحث، مقصود از غلو یا ارتفاع در قول مشخص میشود. چنین
اعتقادی تبعات سوئی مانند ترک عبادات یا حلال شمردن محرمات خواهد داشت.
ابن ابی یعفور میگوید: نزد حضرت امام صادق علیه السلام بودم. شخصی خوش اندام نزد آن حضرت آمد. ایشان فرمود: از «سفلة» پرهیز نما. او فورا خارج شد. از احوالش سؤال نمودم. گفتند: «غالی» است: «فسألت عنه فوجدته غالیا(1)».
مفضل بن عمر میگوید: از حضرت صادق علیه السلام شنیدم که میفرمود: «از سفلة پرهیز کنید. شیعیان من آنانند که شکم و دامن خود را از گناه دور نگاه دارند، سخت کوش باشند، برای خالقشان عمل نمایند و امید به پاداش و ترس از عقاب داشته باشند»
«قال سمعت ابا عبد الله علیه السلام یقول: ایاک و السفلة، انما شیعة جعفر مَن عفّ بطنه و فرجه و اشتد جهاده و عمل لخالقه و رجا ثوابه و خاف عقابه(2).»
محمد بن نصیر نمیری که ادعای ربوبیت حضرت هادی علیه السلاممینمود، قائل به ازدواج با محارم و نکاح رجال بود: «و یقول باباحة المحارم و یحلل نکاح الرجال(3).»
ترک عبادات یا حلال شمردن محارم الهی یکی از تبعات غلو و ارتفاع در قول است. این موضوع برای متقدمان واضح بوده است؛ لذا مشاهده میشود هنگامی که محمد بن اورمه را به غلو متهم مینمایند، اشعریان در صدد قتل وی بر میآیند و با مشاهده این که وی شب را تا به صبح نماز میگزارد از عقیده خود دست میکشند.
ابن الغضائری از استادش حسن بن محمد بن بندار قمی و او از مشایخ خود نقل مینماید: «ان محمد بن اورمة لما طعن علیه بالغلو بعث الیه الاشاعرة لیقتلوه فوجدوه یصلی اللیل من اوّله الی آخره لیالی عدّة فتوقفوا عن اعتقادهم(4).»
نیز حسین بن احمد مالکی از احمد بن مالک کرخی در مورد غلو محمد بن سنان
میپرسد(1)، کرخی در پاسخ وی اظهار میدارد: «قسم به خدا که اوست معلم من در طهور؛ «فقال معاذ الله هو والله علمنی الطهور.»(2)این سخن کنایه از این است که وی اهل عبادت و نماز است که به وضو یا غسل اهتمام میورزد.
کشی از عیاشی در مورد جمعی، از جمله علی بن عبد الله بن مروان سؤال مینمایند. عیاشی در پاسخ وی میگوید: «ما غالیان را هنگام نماز امتحان میکنیم و من وقت نماز همراه او نبودهام و جز خیر از او چیزی نشنیدهام؛ قال ابو عمرو: سألت ابا النضر محمد بن مسعود عن جمیع هولاء؟ فقال: ... و اما علی بن عبد الله بن مروان فان القوم یعنی الغلاة یمتحن فی اوقات الصلوة و لم أحضره(3)فی وقت صلاة و لم اسمع فیه الا خیرا.»(4)
وحید بهبهانی مینویسد: قمیان برای ائمه علیهم السلام مرتبه و منزلت خاصی از عصمت و جلالت و کمال قائل بودهاند، تعدی از آن را غلو و ارتفاع محسوب مینمودند. اگر شخصی سهو را از امام علیه السلامنفی یا مبالغه در معجزات ایشان میکرد یا کارهای خارق العاده ائمه علیهم السلام را نقل میکرد و یا قائل به پاک بودن ساحت آنان از بسیاری نقایص و علم آنها به باطن امور و... بود،از نظر آنان غالی و صاحب ارتفاع شمرده میشد:
«حتی انهم جعلوا مثل نفی السهو عنهم غلوا... او المبالغة فی معجزاتهم و نقل العجائب من خوارق العادات عنهم، او الاغراق فی شأنهم و اجلالهم و تنزیههم عن کثیر من النقائص و اظهار کثیر قدرة لهم و ذکر علمهم بمکنونات السماء و الارض ارتفاعا او مورثا للتهمة به(5).»
با توجه به آن چه در مورد اصطلاح غلو و ارتفاع نزد قدما مطرح شد، مشخص میگردد که چنین سخنانی نمیتواند در مورد آنان صحّت داشته باشد. علامه
شوشتری در این زمینه مینویسد:
«بسیار اتفاق میافتد که متأخران به رد طعن قدما در مورد غلو کنندگان میپردازند. به دلیل این که متقدمان اشخاص را به واسطه نقل معجزات، متهم به غلو مینمودهاند. این سخن صحیحی نیست و اعتقاد به معجزات از ضروریات مذهب امامیه است. مقصود از غلو، ترک عبادات با تکیه به ولایت ائمه علیهم السلام میباشد:«و انما مرادهم من الغلو، ترک العبادة اعتمادا علی ولایتهم»(1).
بعد از بحث در معنای غلو و ارتفاع، به معرفی اشخاصی میپردازیم که قمیان به سبب غلو یا ضعف در نقل روایات، از آنان بیزاری جستند.
نجاشی، ابن الغضائری و فضل بن شاذان وی را قدح نمودهاند. نجاشی وی را بسیار ضعیف، صاحب اعتقادی فاسد و غیر معتمد دانسته است.(2)ابن الغضائری او را کذّاب، غالی و مشهور به ارتفاع دانسته و فضل بن شاذان وی را مشهورترین کذاب خوانده است(3).
«و ذکر الفضل فی بعض کتبه: الکذابون المشهورون ابو الخطاب و یونس بن ظبیان و یزید الصایغ و محمد بن سنان و ابوسمینة اشهرهم(4)».
شیخ طوسی میگوید: من کتابهایی از وی که در آن تخلیط، غلو، تدلیس و یا آن چه وی متفرد به نقل آن است را روایت نمینمایم(5).
وی در کوفه، به کذب مشهور بود و پس از مدتی در قم، نزد احمد بن محمد بن عیسی رفت و به غلو مشهور گردید. مردم از وی دوری کردند و احمد بن محمد بن عیسی او را از قم اخراج کرد: «و نزل علی احمد بن محمد بن عیسی مدة ثمّ تشهّر بالغلو فَجُفِی(6)و اخرجه احمد بن محمد بن عیسی عن قم(7).»
او از نظر شیخ طوسی، نجاشی و ابن الغضائری ضعیف است(1). فضل بن شاذان از وی راضی نبوده، او را احمق دانسته است(2). ابن الغضائری او را از حیث مذهب و روایت فاسد میداند و میگوید: او روایات مرسل را روایت و بر مجاهیل اعتماد مینماید.
احمد بن محمد بن عیسی شهادت بر غلو و کذب وی میدهد و او را از قم به ری تبعید مینماید. احمد از او برائت جسته، به مردم اعلام میدارد که از وی حدیث نشنوند و از او روایت ننمایند:(3)«و کان احمد بن محمد بن عیسی الاشعری اخرجه من قم و اظهر البرائة منه و نهی الناس عن السماع منه و الروایة(4)».
شیخ طوسی وی را تضعیف(5)و برخی از روایاتش را مختلط دانسته است.(6)ابن الغضائری حدیث وی را خالص (نقی) و بدون فساد دانسته است. کتابهایش جز مطالبی که در تفسیر باطن است، صحیح دانستهاند. ابن الغضائری ظن به جعلی بودن آن دارد و نجاشی آن را مختلط میداند.(7)
از ابن الولید نقل شده که هر آن چه از کتب وی در کتب حسین بن سعید باشد قابل اعتماد و در روایاتی که محمد بن اورمة متفرد به آن است، غیر معتمد میباشد(8). و همین مضمون را شیخ طوسی از «صدوق» نقل کرده است:
«و قال ابو جعفر بن بابویه: محمد بن اورمة طعن علیه با لغلو فکلما کان فی کتبه مما یوجد فی کتب الحسین بن سعید و غیره فانه معتمد علیه و یفتی به و کلما تفرد به لم
1) 1. الفهرست، ص 80، ش 329 / رجال النجاشی، ص 185، ش 490/ مجمع الرجال، ج 3، ص 179.
2) 2. اختیار معرفة الرجال، ص 566، ش 1068.
3) 3. رجال النجاشی، ص 185، ش 490 / مجمع الرجال، ج 2، ص 179.
4) 4. مجمع الرجال، ج 3، ص 179. (به نقل از ابن الغضائری).
5) 5. رجال الطوسی ص 512، ش 112.
6) 6. الفهرست، ص 143، ش 610.
7) 7. مجمع الرجال، ج 5، ص 160/ رجال النجاشی، ص 329، ش 891.
8) 8. رجال النجاشی، ص 329.
یجز العمل علیه و لا یعتمد(1)».
قمیون به غلو متهمش کردند و اشعریان(2)در صدد قتل وی بر آمدند؛ ولی پس از مشاهده این که وی تمامی شب را با نماز سپری مینماید، منصرف شدند(3).
حضرت امام هادی علیه السلام در نامهای به قمیون، وی را از اتهامات تبرئه کرد و منزلتش را ستود. ابن الغضائری در این مورد گوید: «و رایت کتابا خرج من ابی الحسن علی بن محمد علیها السلام الی القمیین فی برائته مما قذف به و منزلته»(4).
شیخ طوسی و نجاشی وی را ثقه دانستهاند ولی از ضعفا روایت و بر روایات مرسل اعتماد مینماید(5). قمیون بر وی خرده گرفته، اعتراض نمودند. ابن الغضائری میگوید: اشکال و عیبی متوجه احمد بن محمد بن خالد نیست؛ بلکه طعن درباره کسانی است که وی از آنها روایت مینماید: «طعن القمیون علیه و لیس الطعن فیه و انما الطعن فیمن یروی عنه، فانه کان لایبالی عمن یأخذ علی طریقة اهل الاخبار»(6).
ابوجعفر اشعری وی را از قم اخراج مینماید. با توجه به عبارت ابن الغضائری فهمیده میشود که علت اخراج وی، اعتراض به شیوه نقل او در روایات است. وی در ادامه سخنان خویش میافزاید: احمد بن محمد بن عیسی وی را از قم دور ساخت:
«و کان احمد بن محمد بن عیسی ابعده عن قم».
1) 1. الفهرست، ص 143، ش 610.
2) 2. اگر چه اشارهای به احمد بن محمد بن عیسی نشده است؛ ولی با توجه به هم عصر بودن او با ابن اورمه احتمال دخالت ابوجعفر اشعری در این ماجرا، وجود دارد.
3) 3. مجمع الرجال، ج 5، ص 160 / رجال النجاشی، ص 329، ش 891.
4) 4. همان.
5) 5. الفهرست، ص 20، ش 55 ؛ رجال النجاشی، ص 76، ش 182.
6) 6. مجمع الرجال، ج 1، ص 138.
وی پس از مدتی از کرده خویش پشیمان شد و وی را به قم باز گردانید و از او عذر خواهی نمود و حتی در تشییع جنازه او سر و پا برهنه شرکت کرد تا بدین ترتیب از زیر بار عملی که مرتکب شده، به در آید: «لمّا توفی مَشی احمد بن محمد بن عیسی فی جنازته حافیا حاسرا لیبری نفسه مما قذفه به(1).»
روایات فراوانی در مدح و ذم یونس رسیده است(2). این نوشتار در صدد طرح آنها نیست. قمیون، یونس را مورد عیب جویی و اعتراض قرار دادند(3). از فضل بن شاذان روایت شده است، احمد بن محمد بن عیسی به دلیل خوابی که دیده است از کرده خود در مورد یونس پشیمان شده و توبه و استغفار نموده است:
«علی بن محمد القتیبی قال: حدثنا الفضل بن شاذان قال: کان احمد بن محمد بن عیسی تاب و استغفرالله من وقیعته فی یونس لرؤیا راها(4).
از سخنان کشی بر میآید که مراد از «وقیعه» روایاتی است که احمد بن محمد بن عیسی در مورد یونس نقل کرده است(5). یکی از راویان سه روایت کشی که در ذم یونس است، احمد بن محمد بن عیسی میباشد، در این روایات یونس شدیدا مورد حمله قرار گرفته است(6). کشی میگوید: انسان از روایاتی که قمیون در مورد یونس آوردهاند، تعجب میکند و آنها با عقل سازگار نیست و اضافه میکند که شاید احمد بن محمد آنها را قبل از توبه روایت نموده باشد(7).
میتوان دلایل اعتراض به یونس بن عبد الرحمن را در چند مطلب عنوان نمود:
الف) وی سخنانی اظهار میداشته است که عقول عامه مردم بدان نمیرسیده است. یونس همانند هشام بن الحکم از علمای کلام وقت بود(8)و به طرح برخی مسائل
1) 1. رجال العلامة الحلی، ص 14، ش 7. (به نقل از ابن الغضائری).
2) 2. اختیار معرفة الرجال، ص 483 - 498/ امالی، صدوق، ص 277.
3) 3. اختیار معرفة الرجال، ص 497، ح 955.
4) 4. همان، ص 496، ح 952.
5) 5. همان، ص 497.
6) 6. اختیار معرفة الرجال، ص 496؛ روایات: 951، 953، 954.
7) 7. همان، ص 497.
8) 8. همان، ص 498.
کلامی(1)
سمعانی، فرقه یونسیه را غالی از شیعه و پیروان یونس بن عبد الرحمن قمی میداند. از عقاید ایشان این است که خدا بر عرش است و ملائکه خدا را حمل مینمایند. «یزعم ان معبوده علی عرشه تحمله ملائکته».
میپرداخت مسائلی همانند: خلق قرآن و عدم آن و یا خلق بهشت و جهنم(2). در این حال مردمی که متوجه کلمات وی نمیشدند او را مورد حمله قرار میدادند. وقتی وی از این مطلب نزد حضرت امام رضا علیه السلامشکایت کرد، آن حضرت به وی فرمود: «با آنها مدارا کن که عقول مردم این مطالب را درک نمیکند؛ «دارهم فان عقولهم لا تبلغ»(3).ب) از برخی احادیث کشی چنین برداشت میشود که یونس بن عبد الرحمن متهم به وابستگی به فرقه «واقفه»(4)بوده است. او وقتی متوجه میشود که برخی از بزرگان این فرقه، نیّات دنیوی در سر دارند، میگوید:
وقتی این ماجرا را دیدم و حق برایم آشکار گردید به حقانیّت امامت حضرت امام رضا علیه السلام پی بردم و مردم را به سوی آن حضرت دعوت نمودم: «فلما رایت ذلک و تبیّن علیّ الحق و عرفت من امر ابی الحسن الرضا علیه السلام ما علمت تکلمت و دعوت الناس الیه»(5).
وی نزد امام رضا علیه السلام رفت. او از شهادت امام کاظم علیه السلام سؤال نمود. یونس میگوید: امیدوارم بودم آن حضرت علیه السلامخبر زنده بودن امام کاظم علیه السلام را بدهد. از سؤالهایش از امام رضا علیه السلام بر میآید که شهادت امام کاظم علیه السلام برای او مشخص نبوده است(6).
1) 1. همان، ص 492، ح 942؛ ص 495، ح 950. از روایات 924 رجال کشی، (ص 487)؛ امالی صدوق، (روایت 3، ص 277) و گفتار سمعانی در معرفی فرقه یونسیه (الانساب، ورق 603) فهمیده میشود که مردم از کلمات وی تجسیم میفهمیدهاند.
2) 2. اختیار معرفة الرجال، ص 490، ح 934. ص 491، ش 937، 940.
3) 3. همان، ص 488، ش 929؛ ص 488، ح 928؛ ص 487، ح 924؛ و مضمون آن در ص 488 ـ 487 روایات 924 و 928.
4) 4. «واقفه» گروهیاند که بر امامت حضرت کاظم علیهالسلام توقف کردند و معتقد بودند که ایشان از دنیا نرفته و پس از چندی از غیبت خارج خواهد شد. (الملل و النحل، ج 1، ص 169، الغیبة، ص 19).
5) 5. اختیار معرفة الرجال، ص 493، ح 946.
6) 6. همان، ص 494، ش 947.
در چند روایت از کشی آمده است که وی به سفر امام رضا علیه السلام به خراسان اعتراض داشته و در سخنانش رعایت احترامی که لازمه مقام امامت است، نشده است(1).
ج) یعقوب بن یزید الانباری(2)(معروف به قمی)(3)از ایراداتی که بر یونس میگیرد این است که وی احادیث را بدون «سماع» روایت مینماید، که میرساند یونس از دید وی در مورد روایت احادیث ضعیف میباشد: «جعفر بن معروف قال: سمعت یعقوب بن یزید یقع فی یونس و یقول کان یروی الاحادیث من غیر سماع(4).»
تمامی این موارد میتواند دلایلی باشد بر حمله به یونس و اعتراض نمودن به وی؛ با توجه به این که یکی از مسائلی که قمیون نسبت بدان حساس بودند، ضعف در نقل احادیث میباشد و نیز با ملاحظه این که ابوجعفر احمد بن محمد بن عیسی اشعری راوی یکی از احادیثی است که در آن به بی احترامی یونس نسبت به امام رضا علیه السلام اشاره شده(5). میتوان نتیجه گرفت که این دو موضوع میتواند عاملی مؤثر در طعن قمیون باشد.
6 . احمد بن حسین بن سعید ابو جعفر اهوازی (دندان)
قمیون وی را متّهم به غلو و حدیثش را گاه قبول و گاه رد کردهاند. شیخ طوسی در این مورد میگوید: «و ذکروا انه غال و حدیثه یعرف و ینکر» ابن الغضائری حدیثش را سالم میداند: «و حدیثه فیما رأیته سالم»(6).
قمیون وی را ضعیف الروایه و صاحب ارتفاع در مذهب دانستهاند(7). نجاشی
1) 1. همان، ص 492، ح 943؛ ص 493، ح 944؛ ص 496، ص 653.
2) 2. یعقوب بن یزید الانباری، ابو یوسف از راویان امام جواد علیه السلام و از کاتبان منتصر خلیفه عباسی (م / 248 ه . ق) میباشد. وی کتابی در طعن یونس نوشته و آن را «کتاب الطعن علی یونس» نامیده است. (رجال النجاشی، ص 450، ش 1215).
3) 3. اختیار معرفة الرجال، ص 612.
4) 4. همان، ص 493، ح 945.
5) 5. اختیار معرفة الرجال، ص 496، ح 953.
6) 6. الفهرست،ص 22، ش 57 / رجال النجاشی ص 77، ش 183 / مجمع الرجال، ج 1، ص 106.
7) 7. مجمع الرجال، ح 1، ص 237/ ابن الغضائری: یکنی ابا محمد فی عداد القمیین ضعیف الروایة، فی مذهبه ارتفاع.
میگوید: اصحاب ما وی را ضعیف دانستهاند.(1)که ممکن است اشاره به قمیون باشد.
8 . حسین بن شادویه ابو عبد الله الصفار القمی «الصحاف»(2)
قمیون به غلو متهمش نمودند و ابن الغضائری این مطلب را «زعم» آنها دانسته است و کتاب صلوة او را سدید و محکم میداند(3).
برخی از قمیون بر این هستند که وی در اواخر عمر غالی گشته . نجاشی میگوید: روایتی از او که بر سخن قمیون دلالت کند ندیدهام.(4)
قمیون وی را تضعیف کرده و صاحب ارتفاع در مذهب دانستهاند و روایاتی را که نویسنده کتاب نوادر الحکمة(5)
رجال النجاشی، ص 248، ش 939/ ابن الولید این مطلب را در مطلق روایت محمد بن احمد بن یحیی مطرح نموده است. (الفهرست الطوسی، ص 145).
از او در آن کتاب نقل کرده است، قبول ندارند(6).ابن الغضائری وی را ضعیف و راوی ضعفا میداند. ابن الولید او را واضع حدیث میداند قمیون او را متهم به غلو کرده و روایاتش را از نوادر الحکمة استثنا کردهاند(7). ابن الغضائری در این مورد میگوید: «تکلم القمیون فیه بالرد و استثنوا من کتاب نوادر الحکمة ما رواه».
1) 1. رجال النجاشی، ص 105، ش 264.
2) 2. حسین الصحاف که زیاد القندی راوی اوست، حسین بن نعیم صحاف است. نه حسین بن شادویه. (الجامع فی الرجال، ج 1، ص 604).
3) 3. مجمع الرجال، ج 2، ص 180.
4) 4. رجال النجاشی، ص 38، ش 77.
5) 5. نوادر الحکمه از کتابهای معروف محمد بن احمد بن یحیی اشعری میباشد. به لحاظ این که وی از ضعفا روایت و بر روایات مرسل اعتماد مینموده است، برخی از محدثان همانند ابن الولید، ابو جعفر ابن بابویه و احمد بن محمد بن عیسی روایات تعدادی از راویان نوادر الحکمه را از آن جدا میکنند.
6) 6. مجمع الرجال، ج 5، ص 127. (به نقل از ابن الغضائری).
7) 7. مجمع الرجال، ج 6، ص 59/ رجال النجاشی، ص 338، ش 904.
ابن الغضائری وی را ضعیف و مرتفع القول میشمارد و قمیون روایات او را از نوادر الحکمة استثنا کردهاند(1).
اینک به برخی از پیامدهای این گونه اقدامات قمیون میپردازیم:
قمیون در برخی موارد، متوجه اشتباه خود میشدند؛(2)این موضوع گویای آن است که اینان در تمامی موارد به واقعیت مطلب پی نمیبردند. این موضوع سبب شد تا آنها به تساهل و عجله در امر تضعیف راویان متهم شوند، که بی اعتمادی به تضعیفات آنان از نتایج آن است. خاقانی در تعلیقه خود بر فوائد وحید بهبهانی مینویسد: «لما عرفت من ان سجیتهما(3)التساهل فی التضعیف و التسرع الیه و هو موجب للوهن فیه و عدم الاعتماد علیه(4).»
برخورد شدید ابو جعفر الاشعری با ابو جعفر البرقی باعث شد تا محمد بن ابی القاسم ما جیلویه (دامادِ برقی)(5)و تمامی آل ماجیلویه از اشعری روایت ننمایند؛ از این رو گفتهاند: اگر احمد بن محمد از برقی عذر خواهی نمینمود، قدحی برای خودش میبود و با وجود عذر خواهی و احترامی که بعدا نسبت به وی اظهار میدارد باز خاندان ماجیلویه از روایت نمودن احادیث احمد بن محمد امتناع میورزند. (6)
درباره انگیزه این گونه رفتارها و تضعیفات قمیون میتوان گفت: با توجه به موارد مورد بحث، قمیون نسبت به احادیث معصومین علیهم السلام و انحراف در دین بسیار حساس بودند و مرتکب اعمالی میشدند که گاه اشتباه بود و خاقانی در این مورد میگوید: «... و ان کان الداعی لهما الحرص علی صون الروایات من الخلل.»(7)
مؤید این مطلب آن است که احمد بن محمد از کسانی که شبههای در روایت از آنها بوده است، روایت نمینموده؛ نصر بن صباح میگوید: به لحاظ این که
ابنمحبوب در روایاتش از ابو حمزة ثمالی، متهم بوده، احمد بن محمد از وی روایت نمینموده است: قال نصر بن صباح: احمد بن محمد بن عیسی - ما کان - یروی عن ابن محبوب من اجل انّ اصحابنا یتهمون ابن محبوب فی روایته عن ابی حمزة (الثمالی)(1)».
در برخی از نسخههای رجال کشی ، ابن ابی حمزة(2)آمده است که به دلایل زیر صحیح به نظر نمیرسد:
الف) نجاشی به نقل از کشی از «ابو حمزة» نام میبرد(3).
ب) نجاشی کتاب نوادرِ ثابت بن دینار ابو حمزة ثمالی را روایت حسن بن محبوب از او میداند(4).
ج) در طریق شیخ طوسی به ابو حمزة ثمالی، حسن بن محبوب از او روایت مینماید(5).
از طرفی، قهپائی بر درستی لفظ «ابن ابی حمزة» اصرار دارد و مقصود وی علی بن ابی حمزة بطائنی است(6).
این اتهام بدین سبب بوده که روایت حسن بن محبوب از ابو حمزة ثمالی از مراسیل است و ابن محبوب نمیتوانسته از ابو حمزة مستقیما روایت نماید؛ چرا که ابو حمزة در سال 150 ق. از دنیا رفته است(7)و ولادت ابن محبوب نیز در همان حدود است(8).
1) 1. اختیار معرفة الرجال، ص 512، ح 989/ عبارت «ما کان» و «الثمالی» از رجال النجاشی، صفحه 82 است/ مضمون آن در: اختیار معرفة الرجال، ص 585، ح 1095.
2) 2. در ترتیب قهپائی، «ابن ابی حمزة» ذکر شده است. (مجمع الرجال، ج 1، ص 161).
3) 3. رجال النجاشی، ص 82.
4) 4. همان، ص 116، ش 296.
5) 5. الفهرست، ص 41، ش 127.
6) 6. مجمع الرجال، ج 1، ص 161. بنگرید به: قاموس الرجال، ج 1، ص 638. )
7) 7. رجال النجاشی، ص 115، ش 296 / رجال الطوسی، ص 160، ش 2؛ ص 84، ش 3.
8) 8. وی در حالی که 75 سال از عمرش میگذشت، در آخر سال 224 ه . ق. وفات کرد. بنابراین وی حدود سال 150 ه . ق. متولد شده است. (اختیار معرفة الرجال، ص 584، ش 1049).
همان گونه که گذشت، قمیون نسبت به ضعف در نقل روایات، به خصوص اعتماد بر مراسیل، بسیار حساس بودند؛ لذا ابوجعفر اشعری در ابتدای کار از ابن محبوب روایت نمینماید؛ ولی بعدا به عللی از وی روایت مینماید(1)، چنانکه کشی نقل مینماید که وی قبل از مرگ از این کار توبه نمود: «ثمّ تاب احمد و رجع قبل ما مات»(2).
سخن قهپائی نیز تأییدی بر همین مطلب میباشد وی مینویسد: ابن محبوب اهتمام بسیار به اخذ و جمع و نسخ روایات داشت حتی از افرادی که از معصومین علیهم السلام روایت نکردهاند و یا منزلتی نداشتهاند، و از آنجا که دروغگو، گاه راست میگوید نباید پنداشت که فرد موثق از او روایت نمیکند. از همین رو است که احمد بن محمد، نخست از ابن محبوب روایت نکرده ولی پس از آن به دلایلی از کرده خود توبه نمود.(3)
دلیل بازگشت احمد بن محمد ممکن است آن باشد که در روایت کشی، حسن بن محبوب از جمله اصحاب حضرت امام کاظم و رضا علیهما السلام است که از اصحاب اجماع محسوب میشود.«اجمع اصحابنا علی تصحیح ما یصح عن هولاء و تصدیقهم و أقروا لَهم بالفقه و العلم... منهم... و الحسن بن محبوب(4).»
در مورد اصحاب اجماع دو نظر وجود دارد:
هر حدیثی که یکی از اصحاب اجماع روایت نماید، به شرط صحّت سندی که به وی میرسد، صحیح است ؛ گرچه وی از معروفان به فسق و وضع حدیث باشد و یا از راوی مجهول و مهمل روایت نموده باشد.
حدیث کشی، مطلب یاد شده را نمیرساند؛ بلکه مقصود از آن جلالتِ آنان و اجماع بر وثاقت، فقه و تصدیق آنها در روایاتشان است. به عبارتی، آنها به کذب در اخبار و روایاتشان متّهم نیستند(5).
هر دو نظر، میتواند دلیلی بر بازگشت احمد باشد و این که وی قصد مخالفت با اجماع را نداشته است.
149 . احمد بن محمد بن یحیی العطار القمی(1)
وی از محدثان سده چهارم هجری قمری است. شیخ طوسی با عنوان یاد شده و عنوان احمد بن محمد بن یحیی، او را در باب من لم یروعنهم علیهم السلام ذکر نموده است(2). اشارهای به حال وی در کتابهای رجالی نشده و مقتضای بحث این است که در زمره مجهولان مطرح شود(3). ولی با توجه به دلایلی، برخی از متأخران در توثیقش و اعتماد به وی سخن گفتهاند؛ این دلایل عبارت است از:
«و الحاصل فروایة الجلیل فضلاً عن الاجلاّء و فضلاً عن اتّخاذهم له شیخا یأخذون عنه و یستندون الیه من اعظم الامارات الدالة علی حسن حاله.»(6)
نیز شیخوخت اجازه را دلیلی بر جلالت و وثاقت میدانند(7). بنابراین، احمد بن محمد بن یحیی که از مشایخ صدوق و تلعکبری بوده و تلعکبری از وی اجازه دارد
1) 1. صراحتا به اشعری بودن وی اشاره نشده، ولی در روایتی از کافی، پدرش به «اشعری» وصف شده است: «محمد بن یحیی الاشعری عن احمد بن محمد عن البرقی عن النصر بن سوید...» (الکافی، ج 1، ص 269، ح 3 / همین نوشتار ص 312-311.
2) 2. رجال الطوسی، ص 444، ش 36 ؛ ص 449، ش 60. در قاموس الرجال، (ج 1، ص 655) و الجامع فی الرجال (ج 1، ص 186) هر دو عنوان متعلق به یک نفر دانسته شده است.
3) 3. رجال الخاقانی، ص 181.
4) 4. رجال النجاشی ص 122، ش 313.
5) 5. رجال الخاقانی، ص 181، 182.
6) 6. همان، ص 182.
7) 7. فوائد الوحید البهبهانی، ص 44.
مشمول این عنوان میشود. از طرفی، برخی شیخوخت اجازه را نه تنها دلیلی بر وثاقت، بلکه علامت «حسن» هم نمیدانند(1).
... فقد روی فامّا ما علیه اصحابنا و المعول علیه ما رواه عنهما(2)احمد بن محمد بن عیسی... و اخبرنا ابو علی احمد بن محمد بن یحیی العطار القمی قال: حدثنا ابی و عبد الله بن جعفر الحمیری و سعد بن عبد الله جمیعا عن احمد بن محمد بن عیسی(3).»
با توجه به سخن سیرافی، میتوان گفت که اصحاب بر «احمد بن محمد بن یحیی» اعتماد و بر طریق او تکیه داشتهاند.
در جواب این دلیل گفته شده است: طرق مورد بحث به کتاب حسین بن سعید، منحصر در این طریق نمیباشد و استدلال هنگامی کامل است که طریقْ در احمد بن محمد بن یحیی منحصر باشد و طریقِ صحیح به کتاب حسین ذکر شده است و شاید ذکر طریق عطار برای تایید باشد. و ثانیا اعتماد قدما بر حدیث و روایتِ شخصی، دلیل بر توثیق او نمیباشد(4).
اگر شخص جلیلی از دیگری با عباراتی همانند «رضی الله عنه» یا «رحمة الله علیه» و... یاد کند دلالت بر حسن و حتی جلالت وی دارد(5). در مورد احمد بن محمد بن یحیی عطار دیده میشود که صدوق با عبارت «رضی الله عنه» از وی یاد نموده است(6)که خود دلیلی بر بزرگی وی نزد صدوق میباشد.
علامه در خلاصه در فایده هشتم، طریق صدوق به عبد الرحمن بن حجاج و
1) 1. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 328.
2) 2. حسین و حسن، فرزندان سعید اهوازی.
3) 3. رجال النجاشی، ص 59.
4) 4. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 329.
5) 5. فوائد الوحید البهبهانی، ص 53/ قهپائی، رحمت را همطراز توثیق میداند: «الرحمة عند هم عدیل التوثیق» (مجمع الرجال، ج 2، ص 182).
6) 6. من لا یحضره الفقیه، ج 4 (مشیخة) ص 110.
عبد الله بن ابی یعفور را صحیح دانسته(1)که دلالت بر مجهول نبودن وی نزد علامه و بلکه توثیق وی از جانب او دارد(2). نیز شهید در درایه و سَماهیجی(3)و شیخ بهایی وی را توثیق نمودهاند که اینها همگی بر جلالت و بزرگ دانستن وی از جانب متأخران دلالت دارد.
در جواب این دلیل گفته شده است: توثیق وی از جانب متأخران از طریقِ حس نمیباشد؛ بلکه منشأ آن اجتهاد و استنباط از مسألهِ شیخوخت اجازه میباشد. نیز مبنای علامه در تصحیح، بر اصالة العداله میباشد که به هیچ کدام از دو موضوع نمیتوان اعتماد نمود(4).
این بود خلاصه مباحث مطرح شده در این زمینه، ولی ادله مثبتین محکمتر بهنظر میرسد.
سعد بن عبد الله بن ابی خلف الاشعری(5)، احمد بن ادریس(6)، عبد الله بن جعفر الحمیری(7)و محمد بن یحیی العطار(8)(پدرش) از شیوخ وی به شمار میرود.
احمد بن علی بن نوح السیرافی(9)، احمد بن محمد بن عبید الله بن حسن بن عیاش (ابن عیاش الجوهری)، حسین بن عبید الله بن ابراهیم (الغضائری)(10)، علی بن احمد
1) 1. رجال العلامة الحلی، 277 - 278.
2) 2. تصحیح علامه، توثیق وی را نمیرساند؛ بلکه تصحیح به علت شیخوخت اجازه و اتصال سند میباشد و اگر مقصود علامه از تصحیح، توثیق میبود میبایست وی را در قسمت اول خلاصه میآورد و حال آن که چنین نیست. (قاموس الرجال، ج 1، ص 584).
3) 3. عبدالله بن صالح سماهیجی بحرانی از فقهاء و ادباء شیعه در قرن دوازدهم هجری است از آثار او «مصائب الشهداء و مناقب السعداء» در پنج جلد میباشد، ولی به سال 1135 از دنیا رفته است (الاعلام ج 4، ص 92)
4) 4. معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 329.
5) 5. الفهرست، ص 25، ش 65؛ ص 26، ش 68/ رجال النجاشی، ص 59 / مشیخة من لا یحضره الفقیه، ص 13، 110، 120.
6) 6. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 186.
7) 7. رجال النجاشی، ص 59.
8) 8. الفهرست، ص 25، ش 65/ رجال النجاشی، ص 59/ من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 105 و ص 41.
9) 9. رجال النجاشی، ص 59.
10) 10. رجال الطوسی، ص 444، ش 36/ الفهرست، ص 25، ش 65، ص 36، ش 68.
بن محمد بن ابی جید، ابوالحسین (ابن ابی جید)(1)، محمد بن علی بن بابویه (ابوجعفر الصدوق)(2)، محمد بن علی ابو عبد الله القزوینی (ابن شاذان القزوینی)، محمد بن علی بن محمد بن سعید و هارون بن موسی (التلعکبری) از راویان وی بهشمار میروند(3).
ظاهرا وی صاحب کتاب نمیباشد؛ زیرا شیخ و نجاشی که به جمع صاحبان کتابها اهتمام دارند، وی را مطرح ننمودهاند(4). در معالم العلماء نیز عنوانی مختص به وی دیده نمیشود.
150 . احوص بن سعد بن مالک بن عامر الاشعری
وی در نیمه دوم قرن اول و نیمه نخست قرن دوم هجری میزیست و همراه برادرش، عبد الله، سرپرستی اشعریان در مهاجرت به قم را به عهده داشت(5). در آنجا به امور اجتماعی اشعریان اهتمام میورزید(6). احوص، اولین مسجد قم را در محل آتشکدهای که ویران ساخت، بنا نمود(7).
آنچه نقل میشود که امیر عراق وی را به علت شرکت در قیام زید و یا شکایت دهقانان از او، بازداشت نمود و او پس از آزادی همراه با سایر اشعریان به قم مهاجرت کرد(8)صحیح به نظر نمیرسد؛ زیرا احوص همراه اشعریان در سال 94 ه . ق.، در زمان خلافت ولید بن عبد الملک و امارت حجاج بن یوسف، وارد سرزمین قم شد(9)و این در حالی است که قیام زید در زمان خلافت هشام بن عبد الملک و امارت یوسف بن
1) 1. همان. ابن ابی جید در سال 356 از احمد بن محمد بن یحیی حدیث شنیده است و از او اجازه روایت دارد (رجال الطوسی ص 444)
2) 2. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 120، 110، 105، 41، 13. (مشیخه). صدوق در موارد بسیاری در کتبش از وی روایت مینماید. (معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 323، ش 922).
3) 3. جامع الرواة، ج 1، ص 71/ رجال الطوسی، ص 444، ش 36.
4) 4. قاموس الرجال، ج 1، ص 584.
5) 5. تاریخ قم، ص 242 - 244.
6) 6. همان، ص 255.
7) 7. همان، ص 37. مسجد عتیق در «دز پل» قم.
8) 8. همان، ص 245.
9) 9. همان، ص 242.
عمر ثقفی واقع شده است(1).
باز درباره وی گویند که در 114 سالگی از دنیا رفت و مروان بن حکم بر وی نماز گذارد. این روایت هم با قول اول سازگاری ندارد؛ زیرا مروان در سال 64 ه . ق. فوت کرده است(2).
اسلم از ابوبکر، عمر بن خطاب، معاذبن جبل، ابو عبیدة و جمعی از بزرگان تابعین روایت کرده است و زید (فرزندش) و نافع و مسلم بن جندب از راویان وی محسوب میشوند(3).
در الکامل، آمده است که عمر، اسلم را از اشعریان خریده است: «اشتری عمر بن الخطاب مولاه اسلم بمکّة من ناس من الاشعریین(4).» این عبارت ممکن است دلالت داشته باشد که وی اشعری نبوده؛ ولی دلالت سخن اسامة (نحن قوم من الاشعریین)(5)صریحتر است.
151 . انس بن بجاد اشعری
وی در طریق روایتی از مالک بن انس(6)، در مورد ابوعامر اشعری قرار دارد. نام راوی وی در روایت مزبور، یحیی بن سعید بن مسیب(7)است:
«ابو عبد الله مدنی حدیث کند از مالک بن انس از یحیی بن سعید مسیب از انس بن بجاد اشعری که او گفت که ابو عامر اشعری نابینا شده بود. رسول خدا صلیاللهعلیهوآله دعا
1) 1. وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، ج 5، ص 122. در صفحه 245 تاریخ قم، امیر عراق در آن زمان، حجاج بن یوسف معرفی شده و این در حالی است که ولایت حجاج بین سالهای 75 تا 95 ه . ق. و سالها قبل از قیام زید بوده است و یوسف بن عمر، پسرِ پسر عموی حجاج است. (وفیات الاعیان، ج 5، ص 122؛ ج 7، ص 101 / تاریخ قم، ص 242).
2) 2. اسد الغابة، ج 1، ص 77.
3) 3. تذکرة الحفاظ، ج 1، 19،52.
4) 4. الکامل، ج 2، ص 342.
5) 5. الطبقات الکبری، ج 5، ص 11.
6) 6. مالک بن انس (179 ـ 95) امام اهل مدینه و از بزرگان علما؛ قرائت را از نافع بن ابی نعیم فرا گرفت و حدیث را از زهری و نافع مولی عمر شنید. اوزاعی و یحیی بن سعید از راویان وی به شمار میروند. (وفیات الاعیان، ج 4، ص 137 - 135).
7) 7. «حصین بن عمرو» در من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 127، ح 9 و تهذیب الاحکام، ج 10، ص 314، ح 9، از یحیی بن سعید بن المسیب روایت مینماید.
کرد تا خدای تعالی دیگر باره روشنایی چشم بدو ارزانی داشت و به دست مبارک خود جهت او علمی ساخت...(1)».
152 . ادریس بن عبد الله بن سعد الاشعری(2)
ادریس بن عبد الله بن سعد اشعری از اصحاب حضرت امام صادق و حضرت امام کاظم علیهما السلام و احتمالاً راوی حضرت رضا علیهالسلام است(3). شیخ طوسی او را از اصحاب و راویان امام صادق علیه السلام دانسته است(4). و روایات و پرسشهای او از حضرت صادق علیه السلام در کتب اربعه و سایر مجامع حدیثی شیعه دیده میشود.(5)
جامع الرواة، ج 1، ص 76.
برقی او را جزء اصحاب حضرت امام کاظم علیه السلام شمرده(6)و نجاشی او را توثیق نموده است.اسماعیل بن بزیع، حسن قمی(7)، حماد بن عثمان(8)، سعد بن سعد، سهل بن یسع، عبد الملک بن عبد الله (برادرش)، محمد بن حسن بن ابی خالد شینوله(9)، محمد بن
1) 1. تاریخ قم، ص 291.
2) 2. به ادریس بن عبد الله قمی نیز معروف است. صدوق در ذکر طریق خود به ادریس، ابتدا از وی به ادریس بن عبد الله قمی و سپس به ادریس بن عبد الله بن سعد الاشعری القمی یاد مینماید. (من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 109).
3) 3. در عبارت نجاشی «ادریس بن عبد الله بن سعد الاشعری... و ابو جریر القمی هو زکریا بن ادریس هذا و کان وجها یروی عن الرضا علیه السلام له کتاب اخبرناه... حدثنا محمد بن الحسن... المعروف بشینوله قال: حدثنا ادریس بکتابه». (رجال النجاشی ص 104) «یروی عن الرضا علیهالسلام»، به ادریس بر میگردد و ضمیر عبارت «له کتاب» متعلق به ادریس است. علتش این است که طریق کتاب به ادریس منتهی میشود و نه زکریا، و راوی ادریس، شینوله، از اصحاب امام جواد علیه السلام میباشد. (کافی، ج 1، ص 53، ح 15) لذا بعید نیست که ادریس، حضرت رضا علیه السلام را درک نموده باشد. (معجم رجال الحدیث، ج 3، ص 12).
4) 4. رجال الطوسی ص 150.
5) 5. من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص 487/ الکافی ج 1، ص 419، ج 2، ص 261، ج 3، ص 298، ج 6، ص 29 / تهذیب الاحکام ج 2، ص 231، ج 3، ص 99، ج 5، ص 78، 289، 351، ج 7، ص 447، الاستبصار ج 2، ص 301.
6) 6. رجال البرقی ص 52.
7) 7. ظاهرا محمد بن حسن اشعری مقصود میباشد. (الجامع فی الرجال، ج 2، ص 446).
8) 8. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 109. (مشیخة)
9) 9. رجال النجاشی، ص 104، ش 259/ الفهرست، ص 38، ش 109.
عیسی بن یونس، یونس بن عبد الرحمن از راویان وی محسوب میشوند(1).
نجاشی کتابی را اثر او میداند و شیخ مسائلی را از او میشمارد(2). با توجه به ذکر طریق او در مشیخه من لا یحضر(3)مشخص میشود که کتاب وی از منابع صدوق در تألیف من لا یحضره الفقیه میباشد(4).
153 . ادریس بن عیسی الاشعری القمی
شیخ طوسی وی را جزء اصحاب حضرت امام رضا علیه السلام دانسته و بیان نموده که وی نزد آن حضرت علیه السلام رفته و از ایشان حدیثی نقل کرده و او را توثیق نموده است: «دخل علیه السلام و روی عنه حدیثا واحدا، ثقة»(5).
احتمال اتحاد وی با ابوالقاسم ادریس قمی که شیخ طوسی او را جزء اصحاب حضرت امام جواد علیه السلام دانسته(6)میرود.(7)
154 . اسحاق بن آدم بن عبد الله بن سعد الاشعری القمی
نجاشی وی را با عنوان مزبور، از راویان حضرت امام رضا علیه السلامدانسته و شیخ طوسی با عنوان «اسحاق بن آدم» از وی یاد نموده است. هر دو او را صاحب کتاب دانستهاند. در طریق ایشان به وی، محمد بن ابیصهبان راوی کتاب او است.(8)
در تهذیب و استبصار، وی با دو واسطه از حضرت امام رضا علیه السلام روایت میکند(9). وی مستقیما راوی حضرت امام رضا علیه السلامنیست؛ ولی با توجه به این
1) 1. جامع الرواة، ج 1، ص 76، 77 / الجامع فی الرجال، ج 2، ص 446.
2) 2. رجال النجاشی ص 104 / الفهرست، ص 38.
3) 3. من لا یحضره الفقیه ج 4، ص 109. (مشیخة)
4) 4. بنگرید به: همان، ج 1، ص 3.
5) 5. رجال الطوسی، ص 367، ش 9.
6) 6. همان، ص 398، ش 10.
7) 7. به لحاظ این که بسیاری از اصحاب امام رضا علیه السلام، حضرت جواد را درک کردهاند و راوی ایشان بودهاند. (قاموس الرجال، ج 1، ص 703). نویسنده الجامع فی الرجال، جزم به اتحاد دارد. (الجامع فی الرجال، ج 2، ص 444، ترجمه عبد الله بن سعد.)
8) 8. الفهرست، ص 15، ش 54/ رجال النجاشی، ص 73، ش 176.
9) 9. التهذیب، ج 2، ص 278، ح 1104/ الاستبصار، ج 1، ص 304، ح 1128.
که برادرش زکریا بن آدم از اصحاب خاص حضرت امام رضا علیه السلام است(1)و نجاشی صریحا مطرح میکند که از حضرت روایت میکند، بعید به نظر میرسدکه وی عصر آن حضرت را درک ننموده باشد.
وی از ابوالعباس فضل بن حسان الدالانی روایت میکند و محمد بن حسین بن ابی الخطاب و محمد ابن ابی صهبان راویان وی محسوب میشوند.(2)
155 . اسحاق بن عبد الله الاشعری
اسحاق بن عبد الله بن سعد بن مالک اشعری از اصحاب امام صادق و حضرت کاظم علیهما السلاماست. شیخ طوسی و برقی او را با عناوین «اسحاق بن عبد الله الاشعری القمی» و «اسحاق بن عبد الله بن سعد الاشعری» جزء اصحاب حضرت امام صادق علیه السلام میدانند و نجاشی با عنوان «اسحاق بن عبد الله بن سعد بن مالک الاشعری» او را راوی حضرت امام صادق و امام کاظم علیهما السلام ذکر نموده(3)و کتابی را برای وی نقل کرده است. شیخ طوسی در فهرست کتابی را اثر «اسحاق القمی» دانسته است(4).
احتمال اتحاد «اسحاق قمی» با «ابن عبد الله» داده شده است. چون نجاشی تنها «اشعری» را ذکر نموده و «قمی» را مطرح نکرده و بر عکس، شیخ طوسی، «قمی» را مطرح کرده و «اشعری» را ذکر ننموده است(5)که نشان دهنده اکتفا به یکی از عناوین اسحاق میباشد و نیز به لحاظ این که حمید بن زیاد با یک واسطه(6)«از قمی» و «ابن عبدالله» روایت مینماید، هم طبقه بودن مشخص میشود و خود مؤیدی است بر اتحاد. از طرفی، شیخ طوسی، اسحاق قمی را از اصحاب حضرت امام باقر علیه السلامدانسته است. به لحاظ این که «احمد بن یزید خزاعی» که راوی اسحاق قمی
1) 1. رجال النجاشی، ص 174، ش 458. کان له وجه عند الرضا علیه السلام.
2) 2. الفهرست، ص 15، رجال النجاشی ص 73.
3) 3. رجال الطوسی، ص 149، ش 142/ رجال النجاشی، ص 73، ش 147/ رجال البرقی ص 28.
4) 4. الفهرست، ص 16، ش 45.
5) 5. معجم الرجال الحدیث، ج 3، ص 79 .
6) 6. در طریق نجاشی، واسطه علی بن بزرج و در طریق شیخ، واسطه احمد بن زید خزاعی است.
مذکورِ در فهرست میباشد و در سال 262 ه . ق. فوت کرده(1)و حضرت امام باقر علیه السلام در سال 114ه . ق. به شهادت رسیده(2)بسیار بعید به نظر میرسد که شخصی بتواند تا سال 114 ه . ق. از امام حدیث بشنود و شخص دیگری که وفاتش 148 سال بعد واقع شده است؛ از وی روایت بنماید. اشخاصی که در این طبقه قرار دارند از اصحاب حضرت امام صادق علیه السلام روایت نمینمایند تا چه رسد به نقل از اصحاب حضرت امام باقر علیه السلام.(3)این در حالی است که برخی ظاهرا هر سه نام را متعلق به یک نفر دانستهاند(4).
سهل بن یسع، زکریا بن آدم، عبدالله بن محمد همدانی، علی بن ابی صالح، علی بن بزرج، محمد بن ابی عمیر، یونس بن یعقوب و احمد بن یزید الخزاعی از راویان وی به شمار میروند(5).
156 . اسماعیل بن آدم بن عبدالله بن سعد الاشعری
نجاشی وی را با عنوان مزبور، توثیق نموده و او را صاحب منزلتی از قمیون معرفی نموده است: «وجه من القمیین ثقه» و کتابی را به روایت محمد بن حسن صفار (متوفا: 270 ه . ق.) از محمد بن ابی الصُهبان از اسماعیل بن آدم نقل نموده است: «... محمد بن ابی الصهبان قال: حدثنا اسماعیل بن آدم بکتابه»(6).
با توجه به این که پدرش، «آدم ابن عبدالله»، از اصحاب حضرت امام صادق علیه السلام(7)و راویاش محمد بن ابی الصهبان، از اصحاب حضرت امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری علیهم السلام است(8)، میتوان حدس زد که وی، هم عصر امام کاظم و امام رضا علیهما السلام بوده است. برخی احتمالاً وی را «اسماعیل بن سعد الاحوص» که شیخ در اصحاب امام رضا علیه السلام ذکرش
1) 1. رجال الطوسی، ص 440.
2) 2. تاریخ اهل البیت، ص 79.
3) 3. قاموس الرجال، ص 774.
4) 4. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 227.
5) 5. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 446/ جامع الرواة، ج 1، ص 82/ رجال النجاشی، ص 73/ الفهرست، ص 16.
6) 6. رجال النجاشی، ص 27، ش 52.
7) 7. رجال الطوسی، ص 143، ش 17.
8) 8. همان، ص 407، ش 25؛ ص 423، ش 17؛ ص 435، ش 5.
نموده(1)دانستهاند(2)و علتْ را اختصار در نسب ذکر نمودهاند، در جواب گفته شده: اختصار در نسب در این گونه موارد صحیح نیست بلکه در نسبهایی همانند بابویه و قولویه صحیح است(3)ولی «اسماعیل بن سعد الاحوص» با «اسماعیل بن آدم» هر دو از لحاظ زمانی در یک محدوده قرار میگیرند و علامه برای هر کدام عنوانی مستقل قرار داده است که بیانگر عدم اتحاد این دو در نزد ایشان است.(4)
157 . اسماعیل بن سعد الاحوص الاشعری القمی
شیخ طوسی او را با عنوان یاد شده، جزء اصحاب حضرت امام رضا علیه السلام دانسته و توثیقش نموده است(5). برقی او را جزء اصحاب امام کاظم علیه السلام دانسته است(6). با توجه به قراین، روشن میشود که «احوص» لقب سعد میباشد؛ نه «اسماعیل». یکی از قرینهها این است که کلینی در باب نوادر کتاب وصیت کافی، از سعد بن اسماعیل بن الاحوص روایتی را ذکر کرده است(7). سعد فرزند اسماعیل بن سعد الاحوص است(8).
در روایت کافی، از سعد الاحوص به «الاحوص» تعبیر شده. قرینه دیگر این است که شیخ طوسی در رجال و فهرست از سعد بن سعد با عباراتی نظیر: سعد بن سعد الاحوص بن سعد(9)یا سعد بن الاحوص الاشعری(10)و سعد بن سعد الاشعری(11)یاد مینماید.
وی از حضرت امام رضا علیه السلام روایت میکند و احمد بن محمد بن عیسی، محمد بن خالد و یونس بن عبد الرحمن از راویان وی محسوب میشوند(12).
158 . اشعث بن اسحاق القمی
ابن حجر وی را با نام «اشعث بن اسحاق بن سعد بن مالک بن هانی بن عامر بن ابی
1) 1. همان، ص 367، ش 12.
2) 2. قاموس الرجال، ج 2، ص 16، (به نقل از شهید ثانی)، الجامع فی الرجال، ج 2، ص 445.
3) 3. قاموس الرجال، ج 2، ص 16.
4) 4. رجال العلامة الحلی، ص 9، ش 13.
5) 5. رجال الطوسی، ص 367، ش 12.
6) 6. رجال البرقی، ص 51.
7) 7. الکافی، ج 7، ص 63.
8) 8. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 452.
9) 9. رجال الطوسی، ص 378، ش 4.
10) 10. الفهرست، ص 76، ش 309.
11) 11. همان، ص 765، ش 307.
12) 12. جامع الرواة، ج 1، ص 96/ الجامع فی الرجال، ج 2، ص 452/ معجم رجال الحدیث، ج 3، ص 138.
عامر الاشعری القمی» معرفی میکند(1)و ابن ابی حاتم نسب وی را تا مالک بدین صورت ذکر نموده است: «اشعث بن اسحاق بن سعد بن عامر بن مالک»(2). نجاشی در باب انساب اشاعره، بیان نموده که در انساب این خاندان دو قول وجود دارد(3)و طبق قول اول نسب اشعث بدین ترتیب است: « اشعث بن اسحاق بن سعد بن مالک بن الاحوص بن سائب بن مالک بن عامر». وی از اشعریان قم به شمار میآید(4)و برادر زاده عبدالله بن سعد و عموی آدم بن عبدالله میباشد.
ابن حجروی را صدوق و از طبقه هفتم(5)ـ بزرگان اتباع تابعین ـ دانسته است. بنابراین ،وی بعد از سال 100 هجری قمری درگذشته است(6).
نسائی، یحیی بن معین(7)و ابن حبّان وی را توثیق کردهاند و ابن حنبل او را صالح و صالح الحدیث دانسته است و بزار میگوید: او راوی احادیثی است که بدانها عمل نمیشود: «روی احادیث لم یتابع و قد احتمل حدیثه(8).» وی از حسن بصری، جعفر بن ابی مغیره و شمر بن عطیه روایت میکند و جریر بن عبدالحمید، عبدالله بن سعد الدشتکی و فرزندش عبدالرحمن بن عبدالله و یحیی بن یمان راویان وی هستند(9).
در کتابهای شیعه تنها نام او را در «الامالی» شیخ طوسی و در «بحار الانوار» به نقل از امالی مییابیم، شیخ از او در ضمن سند حدیثی در فضائل علی علیه السلام یاد کرده است در این روایت، اشعث از جعفر بن ابی المغیرة روایت میکند و جریر راوی او است.(10)
1) 1. تهذیب التهذیب، ج 1، ص 350، ش 640.
2) 2. الجرح و التعدیل، ج 2، ص 269، ش 972، ابن ابی حاتم وی را به نام «اشعث بن اسحاق قمی» ذکر نموده است.
3) 3. رجال النجاشی، ص 81، ش 198.
4) 4. الطبقات الکبری، ج 7، ص 382.
5) 5. تقریب التهذیب، ص 40.
6) 6. همان، ص 3.
7) 7. ابو زکریا یحیی بن معین (158 - 233ه . ق) هشیم ابن مبارک، اسماعیل ابن مجالد، یحیی بن ابی زائدة، معتمر بن سلیمان و... از مشایخ او، و ابن حنبل، بخاری مسلم، ابو داود، ابو زرعة، هناد، ابویعلی و احمد بن حسن صوفی از راویان اویند. (تذکرة الحفاظ، ج 2، ص 429).
8) 8. تهذیب التهذیب، ج 1، ص 350، ش 640 / الجرح و التعدیل، ج 2، ص 269، ش 972.
9) 9. همان.
10) 10. الامالی ص 598؛ بحار الانوار ج 33، ص 218، ج 38، ص 130.
159 . برید بن عبدلله بن ابی بُردة الاشعری
ابن حجر، برید بن عبدالله بن ابی بُردة بن ابی موسی الاشعری الکوفی، ابوبردة را از طبقه ششم - طبقه پایین تابعین که معلوم نیست با صحابه دیداری داشتهاند(1)- دانسته است(2). مقتضای آن این است که وی بعد از سال 100 هجری قمری در گذشته باشد و از محدثان قرن دوم به حساب آید.
برخی او را ثقه و برخی دیگر او را ضعیف و راوی مناکیر دانستهاند. ابو داود، ترمذی، ابن معین و عجلی(3)وی را ثقه و ابن حبان، وی را ثقه و اشتباه کار و ابن حجر او را ثقه کم اشتباه معرفی نموده است: «ثقة یُخطیء قلیلاً» ابن حماد و نسائی او را قوی ندانسته و او را جزء ضعفا مطرح نموده است و ابو حاتم رازی وی را متین (قوی) نمیداند؛ ولی میگوید: احادیثش نوشته میشود. ابن حنبل او را راوی مناکیر میداند(4). از سخنان آنان بر میآید که وی ثقه در حدیث میباشد؛ ولی در روایاتش خلل وارد است.
وی از پدرش عبدالله، جدش ابوبردة(5)، عطاء و نیز از ابو ایوب صاحب انس روایت نموده است. سفیانان (ثوری(6)و ابن عُیینه)(7)ابن ادریس، ابن مبارک، ابو نعیم،
1) 1. تقریب التهذیب، ص 3.
2) 2. همان، ص 49.
3) 3. حافظ ابو الحسن احمد بن عبد الله بن صالح عجلی کوفی، (182 - 261 - ه . ق.) نویسنده کتابی در جرح و تعدیل، و همسنگ ابن حنبل و ابن معین محسوب میشود. وی قائلان به خلق قرآن و رجعت علی را کافر دانسته است. فرزندش صالح و سعید بن عثمان و عثمان بن حدید و سعید بن اسحاق از شاگردان او محسوب میشوند. (تذکرة الحفاظ، ج 2، ص 560).
4) 4. الجرح و التعدیل، ج 2، ص 426، ش 1694 / تهذیب التهذیب، ج 1، ص 431، ش 795.
5) 5. تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 95.
6) 6. سفیان بن سعید بن مسروق، ابو عبد الله ثوری (97 - 161 ه . ق.) ذهبی وی را چنین معرفی نموده است: الامام، شیخ الاسلام، سید الحفاظ، الفقیه. وی از بزرگان و ائمه حدیث اهل سنت است و برخی مانند یحیی بن معین او را «امیر المؤمنین حدیث» دانستهاند. وی قائلان به خلق قرآن را کافر دانسته و قائل به صبر در حکومت فاسق یا عادل است و نماز جمعه و عیدین را به امامت هر کس، حتی فاجر، تجویز نموده است. (تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 207 - 202، ش 197).
7) 7. سفیان بن عیینه بن میمون هلالی کوفی (107 - 198 ه . ق). ذهبی وی را علامه، حافظ و شیخ الاسلام دانسته است. وی از بزرگان محدثان اهل سنت است. شافعی درباره وی گفته است: اگر مالک و سفیان نبودند، علم حجاز از بین میرفت. جمعی از بزرگان مانند اعمش، شافعی، ابن حنبل و ابن معین از راویان وی محسوب میشوند. (تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 464 - 262، ش 249).
ابو احمد زهری، ابو معاویه، حفص بن غیاث، اسماعیل بن زکریا، شعبه و یحیی بن سعید اموی راویان اویند(1).نویسنده الجامع فی الرجال وی را عامی و از راویان آنان معرفی نموده است(2).
160 . بشار الاشعری
در رجال کشی، وی مورد لعن حضرت امام صادق علیه السلام قرار گرفته است. بنابر روایت ابن سنان، امام صادق علیه السلام فرمود: «برخی بر ما اهل بیت دروغ میبندند». سپس آن حضرت به بشار اشعری اشاره و وی را لعنت کرد:
«انا اهل بیت صادقون لانخلو من کذّاب یکذب علینا...ثم ذکر المغیرة بن سعید... و بشار الاشعری... فقال: لعنهم الله(3)».
علامه در بخش دوم خلاصه، وی را مطرح نموده و اشاره به لعن حضرت امام صادق علیه السلامکرده است(4).
در رجال کشی بابی را با عنوان «بشار الشعیری» گشوده شده است و در آن اشاره به عقاید وی و لعن او با زبان حضرت امام صادق علیه السلامشده است(5). از مضامین روایات این باب و روایت پیشین پی برده میشود که مراد از بشار اشعری در روایت یاد شده، شعیری میباشد و احتمالاً اشتباهی در استنساخ رخ داده است و اگر شخصی به نام بشار الاشعری وجود داشته باشد، مجهول است(6).
161 . بلال بن ابی بردة بن ابی موسی الاشعری
بلال، نوه ابوموسی اشعری، در زمان خلافت هشام بن عبدالملک (105
1) 1. الجرح و التعدیل، ج 2، ص 426 / تهذیب الهذیب، ج 1، ص 431.
2) 2. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 301 و 920.
3) 3. اختیار معرفة الرجال، ص 305، ش 549.
4) 4. رجال العلامة الحلی، ص 208، ش 2.
5) 5. اختیار معرفة الرجال، ص 401 - 398 ، روایات 746 - 743.
6) 6. مامقانی در تنقیح المقال ، ج 1، ص 170، ش 1290 و مصطفوی در پاورقی 1 رجال کشی ص 305، به این مطلب اشاره نمودهاند.
-125 ه . ق.)(1)و امارت خالدبن عبدالله قسری، امیر بصره و قاضی آن شهر بود. خالد وی را در سال 109 ه . ق. امیر بصره نمود. تا هنگام عزل خالد از جانب هشام (120 ه . ق.) امارت بصره را به عهده داشت. پس از خالد، یوسف بن عمر ثقفی به ولایت عراق رسید و به امر هشام، تمامی کارگزاران خالد، از جمله بلال، معزول شدند. وی زندانی شد. و پس از سال 120 ه . ق. از دنیا رفت و یا در زندان به قتل رسید(2).
ابو العباس مبرد(3)، بلال را اولین قاضی که جور را در قضاوت آشکار کرد دانسته است. از بلال نقل شده است که من به نفع آن حکم مینمودم که سخنش بر دلم مینشست: «قال ابو العباس المبرد: اول من أظهر الجور من القضاة فی الحکم بلال و کان یقول: ان الرجلین لیختصمان الیّ فاَجد احد هما اخفّ علی قلبی فاقضی له!»(4).
روایات اندکی از او رسیده و ابن حجر وی را «مقل» خوانده است. و او را در طبقه پایین (سوم) تابعین ذکر نموده است(5). افراد این طبقه کسانیاند که یکی، دو روایت از آنها رسیده و بعضا سماعی از صحابه برای آنان ثابت نشده است(6). ترمذی و بخاری حدیثی را از او نقل کردهاند.(7)
وی از پدرش ابی بردة، عمویش ابوبکر و نیز از انس بن مالک روایت کرده است و ثابت البنانی عبد الاعلی الثعلبی، عقبة بن سریج الراسبی(8)، قتاده(9)، مودو دبن صدیق
1) 1. الانباء فی تاریخ الخلفاء، ص 12.
2) 2. تهذیب التهذیب، ج 1، ص 500، ش 928/ وفیات الاعیان، ج 3، ص 10 -11، ج 7، ص 105.
3) 3. ابو العباس محمد بن یزید المبرد (210 - 285 ه . ق.) از لغویان و نحویان و ادبای مشهور عرب بود. الکامل، المقتضب، معانی القران و طبقات النحاة البصریین از آثار اوست. (وفیات الاعیان، ج 4، ص 319 / هدیة الاحباب، ص 249).
4) 4. تهذیب التهذیب، ج 1، ص 500.
5) 5. تقریب التهذیب، ص 57.
6) 6. همان، ص 3.
7) 7. تهذیب التهذیب ج 1، ص 500، ش 928.
8) 8. الجرح و التعدیل، ج 6، ص 311، ش 1735.
9) 9. ابن حجر، قتاده را راوی بلال دانسته است. اگر مقصود قتاده مشهور باشد، وی متولد سال 60 ه . ق. و متوفای 117 ه . ق. است. ابو الخطاب قتاده سدوسی بصری از بزرگان علمای تابعین میباشد. (وفیات الاعیان، ج 4، ص 85، ش 541).
162 . بلال بن سعد بن تمیم الاشعری
ابن حجر، بلال را با وصف الاشعری ذکر نموده؛ ولی ابن ابی حاتم او را با وصف السکونی الکندی مطرح نموده است. وی از حماد بن سلمة نقل کرده که وی «اشعری» است. ابن حجر، به «اشعری» بودن مطمئن بوده و «الکندی» را به «قیل» که بر عدم قبول دلالت دارد نسبت میدهد. کنیه وی ابو عمرو است؛ ولی «ابو زرعة دمشقی» نیز نامیده شده است(4).
وی از علما و عباد و زهّاد زمان خویش بود. منقول است: در شبانه روز، هزار رکعت نماز به پا میداشته. او را داستانسرایی که قصّههای نیکو نقل مینمود، دانستهاند. او در دمشق سکونت داشت و واعظ آن شهر بود. حافظ ابوزرعه دمشقی(5)میگوید :وی در شام، به سان حسن بصری(6)در عراق است(7). بلال بن سعد از تابعین بود و در زمان خلافت هشام (105 - 1250 ه . ق.) از دنیا رفت(8). ابن سعد، ابن حبّان، عجلی و عسقلانی توثیقش نموده، و از ابوزرعة منقول است که روایت مرفوعی از بلال نرسیده است؛ ولی ابن حجر گوید: از ابوالدرداء روایت مینماید و این در حالی
1) 1. الجرح و التعدیل، ج 9، ص 450، ش 2294.
2) 2. همان، ج 8، ص 402، ش 1843.
3) 3. همان، ج 2، ص 397، ش 1556 / تهذیب التهذیب، ج 1، ص 500.
4) 4. تهذیب التهذیب، ج 1، ص 503، ش 932/ الجرح و التعدیل، ج 2، ص 398، ش 1560.
5) 5. عبد الرحمن بن عمرو بن عبد الله ابوزرعة دمشقی( متوفا 231 ه . ق.) از علمای شام و محدث آن دیار بود. ابو حاتم، وی را صدوق خوانده و برخی مانند ابو داود، ابن صاعد، ابو العباس الاصم، صحاوی طبرانی از راویان وی محسوب میشوند. (تذکرة الحفاظ، ج 2، ص 624، ش 651).
6) 6. ابوسعید حسن بن ابی حسن یسار (21 - 110 ه . ق.) از بزرگان تابعین و جامع علم و زهد و ورع دانسته شده است. وی از فصیحان عرب و داستان سرای وقت حج بود. حضرت سجاد علیه السلام وی را از این کار منع نمود. با کمال احترامی که ابن سعد برای او قائل است، لیکن وی را مدلس میداند و به مرسلاتش اعتماد ندارد. عثمان و مغیرة بن شعبة، عمران بن حصین، سمرة بن جندب، ابن عُمرو ابن عباس از شیوخ وی بودند و قتادة، ایوب، ابن عون، خالد الحذاء و حمید الطویل از راویان وی هستند. (تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 71، ش 66 / وفیات الاعیان، ج 2، ص 69، ش 156).
7) 7. تهذیب التهذیب، ج 1، ص 503، ش 932.
8) 8. تقریب التهذیب، ص 58 / الانساب، ص 39.(چاپ بغداد)
است که از او حدیث نشنیده است(1).
وی از پدرش سعد بن تمیم، معاویة، ابن عمر و جابر بن ابی سکینة روایت میکند و اوزاعی(2)، صقربن رستم، سعید بن عبد العزیز، ضحاک بن عبد الرحمن بن ابی حوشب المصری، عبد الله بن عثمان القرشی، عبد الله بن العلاء بن زبیر، عبد الرحمن بن یزید بن جابر، عبد الرحمن و عبد الله فرزندان یزید بن تمیم، عثمان بن مسلم، عمرو بن شراجیل و وضین بن عطاء از راویان او میباشند.(3)
163 . بنان بن محمد بن عیسی
عبد الله بن محمد بن عیسی ملقب به بنان، برادر احمد بن محمد بن عیسی اشعری، در طبقه او قرار دارد(4). بنابراین فعالیت علمی او در نیمه دوم قرن سوم هجری قمری انجام پذیرفته است. بنان از شیوخ محمد بن احمد بن یحیی، نویسنده نوادر الحکمة میباشد؛ ولی وی از مستثنیات این کتاب نمیباشد(5). وحید بهبهانی در مقدمه تعلیقه خود بر رجال کبیر استر آبادی، عدم استثنا را نشانه اعتماد بر وی دانسته و گفته است که شاید دلیلی بر وثاقت باشد(6). در جواب او گفته شده است: اعتماد قدما بر روایت شخصی و حکم به صحت آن کاشف از وثاقت و حس نیست؛ زیرا ممکن است آنها اصالة العدالة را جاری نموده و قائل به حجیت روایات مؤمنی که فسقش آشکار نشده، باشند(7). ولی برخی از این که نام بنان در اسناد کامل الزیارات آمده است(8)، حکم به ثقه بودن وی مینمایند(9).
1) 1. تهذیب التهذیب، ج 1، ص 503.
2) 2. عبد الرحمن بن عمرو بن محمد دمشقی، ابو عمرو الاوزاعی (88 - 157 ه . ق.) اصل وی از سند است. و در بیروت از دنیا رفت. حاکم، وی را امام اهل زمانش و امام اهل شام میداند. عطاء بن ابی رباح و زهری از جمله مشایخ اویند و شعبه و ابن مبارک و جمعی دیگر راویان وی هستند. (تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 178، ش 177).
3) 3. تهذیب التهذیب ج 1، ص 502 / الجرح و التعدیل، ج 2، ص 398.
4) 4. اختیار معرفة الرجال، ص 135، ح 214، ص 512، ح 989.
5) 5. الفهرست، ص 145/ برای آگاهی بیشتر ر. ک: ترجمه محمد بن احمد بن یحیی در همین نوشتار.
6) 6. فوائد الوحید البهبهانی ص 53.
7) 7. معجم رجال الحدیث، ج؟، ص 72.
8) 8. کامل الزیارات، ص 13.
9) 9. معجم رجال الحدیث، ج 3، ص 367.
حسن بن محبوب(1)، حسن بن موسی الخشاب، سعد بن سندی، صفوان بن یحیی(2)، عباس (غلام ابوالحسن علیه السلام)، عباس بن معروف، علی بن الحکم، برادرش عبد الرحمن بن محمد(3)، علی بن مهزیار(4)، محمد بن ابی عمیر(5)، محمد بن ابراهیم، محمد بن عیسی(6)(پدرش) و ابوطاهر الوراق از مشایخ وی به شمار میروند(7).
احمد بن ادریس، حسن بن عبد الله بن محمد (فرزندش)، حمید بن زیاد، سعید بن عبدالله بن ابیخلف، العاصمی(8)، عبدالله بن جعفر الحمیری(9)، علی بن ابراهیم، علی بن محمد بن فیروزان القمی، علی بن محمد بن یزید القمی(10)، محمد بن احمد بن یحیی(11)، محمد بن علی بن محبوب و محمد بن یحیی از راویان وی محسوب میشوند.(12)
164 . تمیم بن اوس اشعری
سمعانی او را از اشعریان، راویِ عبد الله بن بشر و راویان او را اهل شام میداند. وی در زمان خلافت هشام بن عبدالملک (105 - 125 ه . ق.) از دنیا رفت(13).
165 . ثمیل بن عبید الله اشعری
ابوحاتم، ثمیل را یار و همراه و راوی ابوالدرداء(14)دانسته است. بنابراین وی از
1) 1. اختبار معرفة الرجال، ص 109، ح 175؛ ص 135، ح 214 / الاختصاص، ص 275، 280، 283.
2) 2. اختیار معرفة الرجال، ص 508، ح 981.
3) 3. معجم رجال الحدیث، ح 10، ص 312.
4) 4.اختیار معرفة الرجال، ص 245، ح 450؛ ص 546، 1065؛ ص 595، ح 1113.
5) 5. همان ص 38، ح 79، ص 143، ح 224، ص 233، ح 423، ص 276، ح 481.
6) 6. تهذیب الاحکام، ج 10، ص 313، ح 1167.
7) 7. معجم رجال الحدیث، ج 3 ص 368/ الجامع فی الرجال، ج 2، ص 444.
8) 8. همان ص 508، ح 981.
9) 9. الفهرست ص 87.
10) 10. اختیار معرفة الرجال، ص 38، ح 79، ص 143، ح 224.
11) 11. تهذیب الاحکام، ج 10، ص 313.
12) 12. جامع الرواة، ج 1، ص 506.
13) 13. الانساب، ص 39 (چاپ بغداد).
14) 14. عویمر ابو الدرداء در جنگ بدر، مسلمان شد و در سایر جنگها شرکت جست. پیامبر صلی الله علیه و آله وی را با سلمان برادر ساخت و او را حکیم امت خویش خواند.: «عویمر، حکیم امتی». وی از فضلا، حکما و فقهای صحابه و فقیه، مقری و قاضی دمشق و در زمان خلافت عثمان، عهده دار قضاوت دمشق بود. وی حدود سال 32 ه . ق. از دنیا رفت. فرزندش بلال، همسرش ام الدرداء و حبیر بن نفیر، انس بن مالک، ابن عمر، ابن عباس ،ابو اسامة و سعید ابن مسیب از راویان اویند. (تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 24/ اسد الغابة، ج 4، ص 159؛ ج 5، ص185).
تابعین به شمار میرود. عمر بن یزید نصری راوی اوست: «ثمیل بن عبید الله اشعری صاحب ابی الدرداء روی عن ابی الدرداء... »(1).
166 . جعفر بن عمران بن عبدالله اشعری
شیخ طوسی و نجاشی عباس بن معروف را «مولای»(2)او دانستهاند: «العباس بن معروف... مولی جعفر بن عمران بن عبدالله الاشعری»(3)، عباس بن معروف از اصحاب حضرت رضا علیه السلام(4)و از مشایخ احمد بن محمد بن عیسی و احمد بن محمد بن خالد برقی به شمار میرود.(5)
روایتی از جعفر بن عمران بدون وصف «الاشعری» در کافی و تهذیب دیده میشود، در این روایت، جعفر بن عمران از ابوبصیر از حضرت صادق علیه اسلام روایت میکند و علی بن الحکم راوی اوست.(6)
نویسنده «الجامع فی الرجال» احتمال میدهد که اگر جعفر بن عمران اشعری از راویان به شمار آید و تصحیفی نیز در سند روایت واقع نشده باشد، مراد از جعفر بن عمران، همان اشعری مورد بحث باشد؛ اگرچه ایشان احتمالات دیگری را نیز مطرح کرده است.(7)
با ملاحظه اینکه اشعری معاصرِ عباس بن معروف ـ از اصحاب امام رضا علیه السلام ـ بوده است و جعفر بن عمران با یک واسطه از امام صادق علیه السلام روایت
1) 1. الجرح و التعدیل، ج 2، ص 472، ش 1921.
2) 2. واژه «مولی» چند معنا دارد؛ از جمله: غیر عرب، هم پیمان و آزاد شده. بیشتر معنای اول از آن اراده میشود. بر حسب قرینه میتوان به معنای مورد نظر پی برد. در مورد عباس بن معروف اشارهای نیست که بتوان به قرینه پی برد و شاید معنای اول مناسبتر باشد. (فوائد الوحید البهبهانی، ص 44 / ر.ک: بحث موالی اشعریان در همین نوشتار).
3) 3. رجال الطوسی، ص 328 / رجال النجاشی ص 281 / رجال العلامة الحلی ص 118.
4) 4. رجال الطوسی ص 328.
5) 5. من لا یحضره الفقیه ج 4، ص 117 (مشیخه).
6) 6. الکافی ج 4، ص 255 / تهذیب الاحکام ص 5 / ص 23.
7) 7. الجامع فی الرجال ج 1، ص 388.
میکند. بعید نیست که مراد از «جعفر بن عمران» در روایت کافی و تهذیب، جعفر بن عمران اشعری باشد.
167 . جعفر بن محمد الاشعری
ابوجعفر از محدثانی است که عصر امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری علیهم السلام را درک نموده؛ ولی راوی مستقیم آنان نیست. او با واسطه پدرش و فتح بن یزید جرجانی، از امام رضا علیه السلام روایت نموده است. وی شخصی جلیلالقدر است و دهها روایت از وی نقل شده است. برخی احتمال اتحاد وی را با جعفر بن محمد بن عبید الله دادهاند. شیخ طوسی در فهرست از وی یاد کرده و کتابی را به روایت محمد بن خالد برقی، از او دانسته است. «جعفر بن محمد اشعری» و «ابن عبیدالله» راوی عبدالله بن میمون قداح میباشند. «ابن عبید الله» چند روایت و اشعری دهها روایت از ابن قداح نقل مینماید و این در حالی است که راوی کتابهای قداح، ابن عبید الله میباشد.(1)این مطلب باعث استبعادی شده است که چگونه شخصی که دهها روایت از او نقل مینماید راوی کتابهایش نیست؛ ولی دیگری با روایت بسیار کمتر، راوی آن است؟ مخالفان اظهار میدارند که شیخ طوسی، ابن عبیدالله را به اشعری وصف ننموده و مجرد روایت آنها از ابن قداح نمیتواند عاملی جهت اتحاد باشد(2).
وی از عبدالله بن میمون قداح، عبید الله دهقان، ابو یحیی واسطی، فتح بن یزید جرجانی و پدرش روایت میکند. احمد بن محمد بن خالد برقی، احمد بن محمد بن عیسی اشعری، ابراهیم بن هاشم، علی بن اسماعیل، علی بن عباس، سهل بن زیاد، محمد بن خالد برقی، نهیکی و سعد بن عبدالله و صفار که در طبقه دیگری میباشند او را دیدهاند و راوی وی هستند.(3)از وحید بهبهانی نقل شده است: محمد بن احمد بن
یحیی از راویان وی است و جزء مستثنیات نیز نمیباشد؛ لذا دلیل بر رضایت محمد بن احمد بن یحیی از او بوده و حُسن حال، بلکه وثاقت او را میرساند.(1)
168 . الحارث بن الحارث الاشعری الشامی
حارث از صحابه(2)و در زمره شامیون محسوب میشود. برخی همانند ابونعیم ابومالک را کنیه او دانستهاند ولی بزرگانی همانند: ابن اثیر، ابن حجر، ابن معین و ابو حاتم بر این باورند که ابو مالک اشعری غیر از حارث میباشد. ابونعیم که حارث را مکنی به ابو مالک دانسته، جمعی از راویان ابو مالک را راوی حارث دانسته؛ ولی تنها راوی وی که همگی بر آن اتفاق دارند ابوسلام - الاسود، الحبشی، ممطور - میباشد و وی با واسطه حارث، این حدیث را از رسول اکرم صلیاللهعلیهوآله نقل مینماید: خداوند یحیی را به پنج چیز امر نمود که به آنها عمل کند و بنی اسرائیل را به آنها سفارش کند:
«انّ الله أمر یحیی بن زکریا بخمس کلمات ان یعمل بهن و اَن یأمر بنی اسرائیل ان یعملوا بهن»(3).
عسقلانی میگوید: آنچه باعثِ اشتباهِ ابو نعیم شده این است که مسلم و برخی، حدیثِ «الطهور شطر الایمان» را به اسناد حدیث سابق، از ابو مالک دانسته و طبرانی حدیث طهور را به همان صورت و به همان اسناد در شرح حال حارث بن حارث اشعری آورده(4). وفات حارث، متأخر از وفات ابو مالک میباشد. ابومالک در دوران خلافت عمر فوت کرد(5).
همان گونه که بیان شد، اتفاق بر روایت ابو سلام از حارث وجود دارد.(6)ابنحجر
1) 1. تنقیح المقال، ج 1، ص 222، ش 1846.
2) 2. شیخ طوسی در رجال، ص 16، ش 17، الحرث الاشعری را از صحابه دانسته است. با توجه به ترتیب قهپائی،در ج 2، ص 68، میتوان گفت که مقصود، الحارث الاشعری است.
3) 3. الطبقات الکبری، ج 4، ص 359.
4) 4. تهذیب التهذیب، ج 2، ص 137، ش 232.
5) 5. همان، ج 12، ص 218.
6) 6. از آن جمله میتوان به گفته ازدی، بغوی، طبرانی، (تهذیب التهذیب، ج 2، ص 137) و ابو حاتم، (الجرح و التعدیل، ج 3، ص 94) اشاره نمود.
در تقریب، او را تنها راوی حارث میداند(1). ولی در تهذیب، علاوه بر وی شهر بن حوشب و برخی دیگر را که در طبقه آن دو قرار دارند از راویان وی میداند(2). ابن اثیر در اسدالغابة، ربیعة الجُرَشی، عبد الرحمن بن غنم اشعری و شریح بن عبید الحضرمی و برخی دیگر را در شمار راویان وی ذکر نموده است(3).
ممکن است حارث بن حارث اشعری نیز مکنی به ابو مالک بوده و یا این که هر دو یکی باشند. ابن حجر قول اول را پسندیده(4)و از ابواحمد الحاکم(5)نقل کرده که این بحث بسیار محل تردید است: «ابو مالک الاشعری امره مشتبه جدا»(6).
169 . حارث بن یمجد الاشعری
ابن ابی حاتم از وی با نام مزبور یاد نموده است. حارث پیش از عبد الاعلی بن عدی و سالم بن عبد الله المحاربی (و یا نمیر بن اوس) قضاوت حمص را به عهده داشت. وی از عبد الله بن عمرو روایت میکند و عبد الرحمن بن یزید بن جابر راوی اوست. عبدالرحمن راوی ابو سلام ممطور بود و در سال 153 ه . ق. از دنیا رفت(7). با توجه به این که ابو سلام (راوی حارث بن حارث اشعری) از تابعین محسوب میشود و عبدالرحمن راوی ابو سلام و ابن یمجد اشعری میباشد. در نتیجه، این دو در یک طبقهاند و «ابن یمجد» از تابعین محسوب میشود. ابن ابی حاتم، شیخ وی را عبدالله بن عمرو دانسته است که مقصود از او، عبدالله بن عمرو بن العاص(8)است و که از صحابه
1) 1. تقریب التهذیب، ص 73.
2) 2. تهذیب التهذیب، ج 12، ص 218.
3) 3. اسد الغابة، ج 1، ص 321.
4) 4. تهذیب التهذیب، ج 2، ص 137.
5) 5. محمد بن محمد بن احمد بن اسحاق نیسابوری، ابو احمد حاکم (متوفی: 371 ه . ق.) از علمای بزرگ و پیشوای زمان خود در این علم بود. وی نویسنده کتابهای فراوانی از جمله، کتاب الکنی میباشد. او چند سال قضاوت شاش و طوس را عهده دار بود. وی در سالهای آخر عمر در نیشابور به تألیف و عبادت پرداخت. او حاکم کبیر و شیخ ابو عبد الله الحاکم میباشد. وی در 93 سالگی از دنیا رفت. (تذکرة الحفاظ، ج 3، ص 976).
6) 6. تهذیب التهذیب، ج 12، ص 218.
7) 7. تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 183.
8) 8. ابو محمد عبد الله بن عمرو بن العاص(متوفی: 65 ه . ق.) پیش از فتح مکه، همراه پدرش به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله هجرت نمود. پیامبر وی را بر پدرش برتری میداد. وی در دوران آن حضرت، از عباد محسوب میشد و روایات بسیاری از آن حضرت نگاشته است. عبد الله پدرش را در مورد ورود به فتنهها سرزنش نمود؛ ولی از ترس عقوق والدین از او کنارهگیری نمینمود. عبد الله در صفین شرکت جست؛ ولی از جنگ پرهیز نمود. پدرش اموال زیادی برایش باقی گذاشت. او در طائف، مالک باغی به قیمت یک میلیون درهم بود. او در مصر از دنیا رفت و به سبب جنگ میان مروان بن حکم و لشکر ابن زبیر، در منزلش دفن شد. (تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 42).
محسوب میشود و این نیز تاییدی است بر تابعی بودن ابن یمجد اشعری.
170 . حسن بن حماد الاشعری
وی ملقب به ابن میش و پدر زن طاهر بن احمد بن محمد است. ابوالقاسم احمد بن محمد مدتی نزد حسن بن زید علوی امیر طبرستان (متوفی: 270 ه . ق.) در طبرستان میزیست(1). بیش از این اطلاعی از شرح حال وی نداریم.
171 . حسن بن عبدالله بن محمد بن عیسی الاشعری
وی فرزند بنان و از راویان وی بود. وی در شمارِ مشایخ جعفر بن محمد بن قولویه و علی بن بابویه میباشد(2). با توجه به تاریخ فوت ابن بابویه(3)(329 ه . ق.) و ابن قولویه(4)(368 ه . ق.) و آن چه در مورد بنان گذشت، میتوان اطمینان حاصل نمود که دوران زندگی وی در نیمه دوم قرن سوم و نیمه اول قرن چهارم هجری بوده است.
ابن قولویه در کامل الزیارات، روایاتی از وی نقل میکند. و چنین به نظر میرسد که مورد اعتماد ابن قولویه باشد(5). نویسنده الجامع فی الرجال حسن بن عبدالله را در حکم صحیح به شمار میآورد(6).
1) 1. تاریخ قم، ص 209 - 210؛ وفیات الاعیان، ج 6، ص 424.
2) 2. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 444.
3) 3. علی بن حسین بن موسی بن بابویه، ابو الحسن، شیخ و فقیه قمیین و مورد اعتماد آنان بود. وی کتابهای فراوانی تألیف کرد. فرزندش، ابو جعفر صدوق و تلعکبری از راویان وی به شمار میروند. (رجال النجاشی، ص 261، ش 684/ الفهرست، ص 93، ش 382).
4) 4. جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی بن قولویه قمی(متوفی: 368 ه . ق.)، ابو القاسم، صاحب تصانیف بسیار و از بزرگان حدیث و فقه بود. وی از مشایخ مفید، حسین بن عبید الله، احمد بن عبدون و تلعکبری است. او از راویان پدر و برادرش میباشد. او در جوار قبر حضرت کاظم علیه السلام مدفون شد. پدرش که به او نیز ابن قولویه گفته میشود، در قم مدفون است. (رجال النجاشی، ص 123، ش 318 / الفهرست، ص 42، ش 130 / رجال الطوسی، ص 458، ش 5/ هدیة الاحباب، ص 95).
5) 5. کامل الزیارات، ص 144، ح 3.
6) 6. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 444.
172 . الحسن بن عبدالصمد
نجاشی، حسن بن عبد الصمد بن محمد بن عبیدالله الاشعری را توثیق و کتابی تحت عنوان «نوادر» را از او دانسته است(1). سعد بن عبدالله (متوفا: 301 یا 299 ه . ق.)(2)از راویان وی است(3). پدرش از اصحاب حضرت امام هادی علیه السلام(4)و از راویان حنان بن سدیر است(5). با ملاحظه این که حنان، حضرت امام جواد علیه السلام (220 - 195 ه . ق.) را درک ننموده(6)، و وفات راوی او سعد بن عبدالله اواخر قرن سوم بوده میتوان اطمینان حاصل کرد که عبدالصمد در قرن سوم (پس از ربع اول) میزیسته است.
در بعضی از نسخههای رجال نجاشی، نام وی حسین ذکر شده است.(7)نویسنده الجامع فی الرجال به سبب کثرت ذکر حسین، در کتب صدوق، نام وی را حسین دانسته(8)و نویسنده طرائف المقال احتمال وجود دو برادر (حسن و حسین فرزندان عبدالصمد) را بعید نمیداند(9). از طرفی مامقانی میگوید: اصلاً نامی از حسین در کتب رجال وجود ندارد(10).
در نسب وی «عبیدالله» به چشم میخورد؛ ولی در ترتیب قهپائی به نقل از نجاشی، عبدالله ذکر شده است(11). نویسنده الجامع فی الرجال عبدالله را صحیح میداند و احتمال اشتباه در استنساخ را مطرح ساخته است(12). پس عنوان مترجم، طبق قول ایشان، «الحسین بن عبدالصمد بن محمد بن عبدالله الاشعری» خواهد بود.
173 . حسن بن علی الزیتونی
نجاشی، ابو محمد حسن بن علی زیتونی را نویسنده کتاب نوادر دانسته و ابن
1) 1. رجال النجاشی، ص 62، ش 146.
2) 2. همان، ص 178.
3) 3. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 451.
4) 4. رجال الطوسی، ص 419، ش 29.
5) 5. رجال النجاشی، ص 62.
6) 6. اختیار معرفة الرجال، ص 555، ش 1049.
7) 7. جامع الرواة، ج 1، ص 206. (به نقل از میرزا محمد).
8) 8. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 510.
9) 9. طرائف المقال فی معرفة طبقات الرجال، ج 1، ص 293، ش 2041.
10) 10. تنقیح المقال، ج 1، ص 332، ش 2947.
11) 11. مجمع الرجال، ج 2، ص 119.
12) 12. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 451.
قولویه در کامل الزیارات حدیثی از وی با دو واسطه از حضرت امام صادق علیه السلام نقل نموده است(1). برخی با ملاحظه مقدمه کامل الزیارات او را ثقه دانستهاند. از طرفی، وی در طریق شیخ به عیسی بن عبدالله هاشمی و سهل بن هرمزان(2)و در طریق نجاشی به سهل، واقع شده است.(3)نویسنده الجامع فی الرجال این جهت را ظاهر در اعتماد آنان به وی میداند(4).
به لحاظ این که محدوده زمانی حیات مشایخ وی قرن دوم و سوم هجری میباشد و اکثر راویان وی در قرن سوم - احتمالاً نیمه دوم آن - و نیمه اول قرن چهارم هجری میزیستهاند، میتوان اظهار داشت که بیشتر عمر وی در قرن سوم هجری و به لحاظ روایت ابن الولید (متوفا: 343 ه . ق.) تا قرن چهارم هجری نیز بوده است و بدین خاطر، نویسنده الجامع فی الرجال وی را از معمرین میداند(5).
وی از احمد بن هلال ابو جعفر عبرتائی(6)(267 - 180 ه . ق)(7)، سهل بن هرمزان(8)، ابومحمد قاسم بن هروی(9)، هارون بن مسلم(10)- از اصحاب حضرت امام حسن عسکری علیه السلام - روایت مینماید.
ابن الولید(11)(متوفا: 343 ه . ق.)، ابن بطه(12)، سعد بن عبدالله (متوفا: 301 ه . ق.)(13)، محمد بن یحیی و عبدالله بن جعفر حمیری از وی روایت مینمایند.
1) 1. کامل الزیارات، ص 160.
2) 2. الفهرست للطوسی، ص 117، ش 513؛ ص 81، ش 335.
3) 3. رجال النجاشی، ص 185، ش 691.
4) 4. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 536.
5) 5. همان، ج 1، ص 526.
6) 6. الفهرست، ص 117، ش 513.
7) 7. همان ، ص 36، ش 97.
8) 8. رجال النجاشی ص 185.
9) 9. اختیار معرفة الرجال، ص 365، ح 675.
10) 10. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 526. هاورن بن مسلم بن سعدان الکاتب، ابو القاسم، امام جواد علیه السلام، حضرت هادی علیه السلام را درک کرد و از اصحاب حضرت امام حسن عسکری علیه السلام به شمار میرفت. عبد الله بن جعفر حمیری از روایان وی و مسعدة بن صدقة العبدی از شیوخ وی است. وی به سال 240 در سامراء حدیث میگفته است و در بغداد از دنیا میرود. (رجال النجاشی، ص 438، ش 1180/ رجال الطوسی، ص 437، ش 1/ تاریخ بغداد، ج 14، ص 23 / الفهرست للطوسی، ص 176).
11) 11. الفهرست، ص 117، ش 513، تاریخ وفات در: رجال النجاشی، ص 383).
12) 12. همان، ص 81، ش 335.
13) 13. اختیار معرفة الرجال، ص 365.
174 . حسن بن محمد بن عمران(1)
در رجال کشی در بحث خود از زکریا بن آدم اشعری، روایتی از حضرت جواد علیه السلام آمده است که در پایان این روایت نام حسن بن محمد بن عمران دیده میشود. لذا وی از معاصران آن حضرت (220 - 195 ه . ق.) میباشد. روایت از محمد بن اسحاق و حسن بن محمد میباشد: سه ماه پس از وفات زکریا، بین راه حج، نامهای از حضرت امام جواد علیه السلام به دستمان رسید. در آن نامه به مقامات بلند زکریا اشاره شده و حضرت فرموده بود:
«تو وصیّ زکریا را ذکر کرده بودی و از نظر ما در مورد او بی اطلاعی؛ ولی ما او را بیش از آن چه تو وصف کردهای میشناسیم. در پایان روایت کشی آمده است: یعنی الحسن بن محمد بن عمران»:
«و ذکرت الرجل الموصی الیه، ولم تعرف فیه رأینا، و عندنا من المعرفة به اکثر مما وصفت، یعنی الحسن بن محمد بن عمران(2).
وحید بهبهانی و برخی دیگر از دانشمندان(3)احتمال دادهاند که حسن بن محمد بن عمران همان «الموصی الیه» و وی وصی زکریا باشد به لحاظ این که زکریا بن آدم وکیل معصوم علیه السلام بود، ظاهرا وصایت را در مسائل مربوط به وکالت امام علیه السلامدانسته و احتمال استفاده وثاقت حسن بن محمد را از روایت مطرح نمودهاند. وحید بهبهانی میگوید: امضای وکیل، امضای امام علیه السلام است. ائمه علیهم السلام، فاسق را وکیل خود قرار نمیدهند. به همین دلیل، وکلای ائمه علیهم السلام افراد ثقه را وصی خود قرار میدهند(4). ولی برخی استفاده عدالت یا وثاقت را از وکالت ائمه علیهم السلام صحیح ندانسته علاوه بر آن روایت مورد بحث را ضعیف
معرفی نموده و آن را قابل این نمونه نتیجهگیری نمیدانند(1).
احتمال دوم این است که عبارت «اکثر مما وصفت یعنی الحسن بن محمد بن عمران»، وصایت حسن بن محمد را نمیرساند؛ بلکه در معرفی مخاطب امام علیه السلاممیباشد. بدین معنا که مخاطب امام علیه السلام در نامه و مراد از افعالی نظیر «ذکرت» و «وصفت» شخص حسن بن محمد بن عمران میباشد؛ نه دیگری. این احتمال هنگامی تقویت میشود که در بین دو نفری که نامهِ امام علیه السلام به دستشان رسیده شخصی به نام «حسن بن محمد» نیز باشد؛ چنان که علامه سید ضیاء الدین اصفهانی در تعلیقه خود بر مجمع الرجال قهپائی مقصود از «حسن بن محمد» را «ابن عمران» میداند(2).
در رجال کشی صریحا از امام علیه السلام نام برده نشده است، ولی در غیبت شیخ به حضرت امام جواد علیه السلام اشاره شده است(3).
شیخ طوسی، در استبصار، روایت وی از زرعة بن محمد حضرمی(4)را نقل نموده این روایت، بکر بن صالح راوی حسن بن محمد است(5).
175 . حسین بن احمد بن ادریس
شیخ دو بار حسین بن احمد بن ادریس القمی الاشعری، ابو عبدالله را در باب من لم یرو عنهم علیهم السلام ذکر کرده: در مرتبه اول، همانند آن چه که گذشت و بار دوم بدون وصف قمی و اشعری و ذکر کنیه به او اشاره نموده است(6). صدوق بارها با عبارت: «رضی الله عنه»(7)و یا «رحمه الله» از او یاد کرده(8)که حداقل بر احترام و
1) 1. همان.
2) 2. مجمع الرجال، ج 3، ص 55. (حاشیه).
3) 3. کتاب الغیبة، ص 112.
4) 4. زرعة بن محمد حضرمی واقفی مذهب، از اصحاب و راویان امام صادق و امام کاظم علیهما السلام و صاحب «اصل» میباشد. (مجمع الرجال، ج 3، ص 52).
5) 5. الاستبصار، ج 1، ص 62، ح 185.
6) 6. رجال الطوسی، ص 467، ش 29؛ ص 470، ش 48.
7) 7. من لا یحضره الفقیه، المشیخة، ص 35، 94، 105، 106، 112، 125، 127، 132. کمال الدین ج 2، ص 653، ص 411 بنگرید همین نوشتار ص 149 - 150.
8) 8. الامالی ص 32.
اهمیت وی نزد صدوق دلالت مینماید.
نزدیک به تمام روایات وی از پدرش «احمد بن ادریس» (متوفا: 306 ه . ق)(1)است(2)و شیخ صدوق روایتی را از او از «محمد بن عبد الجبار» در الامالی آورده است(3). در وسائل الشیعة اشاره به روایتی از «حسین بن احمد بن ادریس» از «حسین بن اسحاق التاجر» در «المجالس» شده است و این در حالی است که روایت مورد بحث را شیخ صدوق در مجلس 85 از امالی به نقل از حسین بن احمد از پدرش آورده است و راوی «حسین بن اسحاق» در «ثواب الاعمال» و «الخصال» محمد بن یحیی العطار میباشد.(4)هارون بن موسی تلعکبری (متوفا: 385 ه . ق.)(5)، محمد بن احمد بن داود (متوفا: 368 ه . ق.)(6)و ابو جعفر صدوق (متوفا: 381 ه . ق.)(7)از او روایت مینمایند. لذا میتوان حیات وی را در اواخر نیمه دوم قرن سوم و نیمه اول قرن چهارم دانست. شیخ طوسی نقل مینماید که تلعکبری از وی اجازه داشته است(8). لذا وی شیخ اجازه بوده و از دید برخی ملحق به ثقات میباشد(9). ابن حجر به نقل از شیخ طوسی، او را از مصنفین و ثقه دانسته است(10). علامه در خلاصه، حسین اشعری را توثیق کرده(11)که بنا بر رأی میرزا، مقصود علامه یا «حسین بن احمد بن ادریس» است و یا «حسین بن محمد بن عامر» ولی بهبهانی احتمال اول را بعید میداند(12). مامقانی ظاهر را امامی بودن وی میداند.
1) 1. الفهرست ص 26.
2) 2. برای نمونه بنگرید به: تهذیب الاحکام ج 6، ص 82 / معانی الاخبار ص 160 کمال الدین ج 1، ص 145 / فضائل الاشهر ص 110 / عیون الاخبار الرضا ج 1، ص 119 علل الشرایع ج 1، ص 283 / الخصائل ج 1 ص 14.
3) 3. الامالی ص 552 / وسائل الشیعة ج 12، ص 128 / مستدرک الوسائل ج 15 ص 448.
4) 4. بنگرید به: وسائل الشیعة ج 1، ص 54 / الامالی ص 578 / ثواب الاعمال ص 185 / الخصال ج 1، ص 4.
5) 5. رجال الطوسی، ص 467. (تاریخ وفات در همان مآخذ، ص 516، ش 1).
6) 6. التهذیب، ج 6، ص 82، ح 160. (تاریخ وفات در: رجال النجاشی، ص 385).
7) 7. بنگرید به کمال الدین ج 1، ص 302، ص 313، ج 2، ص 332، 411، 426، 653 / علل الشرایع ج 2، ص 496 / رجال الطوسی ص 425.
8) 8. رجال الطوسی، ص 467.
9) 9. تنقیح المقال، ج 1، ص 341 ش 3039.
10) 10. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 547. (به نقل از ابن حجر).
11) 11. رجال العلامة الحلی، ص 52، ش 24.
12) 12. تنقیح المقال، ج 1، ص 320، ش 2847.
176 . حسین بن احمد بن یحیی بن عمران
در روایتی از رجال کشی، وی با دو واسطه از مرزبان بن عمران، از حضرت رضا علیه السلام روایت مینماید. وی از محمد بن عیسی روایت میکند و احمد بن ادریس راوی اوست(1). ظاهرا مقصود، احمد بن ادریس ابو علی اشعری (متوفا: 306 ق.) میباشد. لذا وی را میتوان از راویان سده سوم هجری دانست.
177 . حسین بن محمد بن عامر بن عمران الاشعری القمی
نجاشی او را با نام «الحسین بن محمد بن عمران بن ابی بکر الاشعری القمی» و کنیه ابو عبد الله ذکر نموده است و توثیق کرده است(2). با توجه به این که نجاشی در شرح حال عبدالله بن عامر اشعری میگوید: «حسین بن محمد بن عامر از عمویش «عبدالله بن عامر روایت مینماید»(3)آشکار میشود که نام پدر وی عامر و نجاشی او را به جدش منتسب نموده است.
از طرفی، در نسخه چاپی رجال شیخ طوسی، «الحسین بن احمد بن عامر الاشعری» راوی عمویش عبدالله بن عامر دانسته شده(4)و در برخی نسخهها، «ابن محمد» آمده است(5)و نیز در رجال جزائری که از نسخه شیخ نقل نموده است، «ابن محمد» آمده است.(6)همچنین شیخ طوسی در ذیل نام وی، مینویسد: «کلینی از وی روایت میکند»(7)و این در حالی است که در کافی هیچ روایتی ازحسین بن احمد بن عامر وجود ندارد؛ ولی کلینی در موارد بسیاری از حسین بن محمد بن عامر روایت مینماید(8).
با توجه به این مطالب، میتوان به اشتباه در نسخه چاپی رجال اطمینان داشت(9)، از سویی دیگر، ابن حجر میگوید: علی بن حکم، حسین بن احمد بن عامر اشعری را در
1) 1. اختیار معرفة الرجال ، ص 505، ح 971.
2) 2. رجال النجاشی، ص 66، ش 156.
3) 3. همان، ص 218، ش 570.
4) 4. رجال الطوسی، ص 469، ش 41.
5) 5. همان، ص 469، حاشیه 2. (از علامه محمد صادق آل بحرالعلوم).
6) 6. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 450. (به نقل از رجال جزائری).
7) 7. رجال الطوسی، ص 469 ، ش 41.
8) 8. معجمالرجال الحدیث، ج 5، ص 192.
9) 9. همان، ج 5، ص 192 / الجامع فی الرجال، ج 2، ص 450.
«شیوخ الشیعة» آورده که این مؤیدی است بر آنچه در نسخه چاپی آمده است(1).
در مورد زمان زندگی او میتوان گفت که حسین در نیمه دوم قرن سوم و نیمه اول قرن چهارم - احتمالاً ربع اول آن - میزیسته است. به دلیل آن که شیخ وی احمد بن اسحاق اشعری تا زمان نیابت حسین بن روح نوبختی (326 - 304 ه . ق)(2)در حیات بوده و در همان دوران از دنیا رفته است(3)و شیخ دیگر وی احمد بن محمد السیاری از اصحاب حضرت هادی و عسکری علیهما السلام (4)، بوده است. و برخی راویان وی در نیمه اول یا دوم قرن چهار از دنیا رحلت نمودهاند که میتوان به کلینی (متوفا: 329 ه . ق.) و علی بن بابویه (متوفا: 329 ه . ق.)(5)، ابن الولید (متوفا: 343 ق.)(6)و جعفر بن محمد بن قولویه (متوفا: 368 ه . ق.)(7)اشاره نمود. لذا میتوان احتمال داد که وی قرن چهار هجری قمری را نیز درک نموده باشد.
ابوالاشج، ابو کریب، احمد بن اسحاق اشعری، احمد بن محمد سیاری، جعفر بن محمد، حمدان -محمد - بن احمد ابو جعفر قلانسی کوفی، عبد الله بن عامر - عموی حسین -(8)، علی بن محمد بن سعد، محمد بن احمد نهدی، محمد بن سالم بن ابی سلمة، محمد بن عمران بن حجاج سبیعی، معلی بن محمد بصری(9)، محمدبن یحیی فارسی(10)از شیوخ وی بودهاند.(11)
محمدبن یعقوب کلینی(12)، ابن قولویه(13)، علی بن بابویه(14)، ابن الولید(15)، جعفر بن
1) 1. همان، ج 2، ص 450.
2) 2. جناب ابوجعفر محمد بن عثمان العمری در 304 و یا 305 از دنیا میرود و وفات جناب حسین بن روح سال 326 واقع شده است ر.ک کتاب الغیبة ص 223؛ رجال الخاقانی ص 176.
3) 3. اختیار معرفة الرجال، ص 557، ح 1052.
4) 4. رجال الطوسی، ص 411، ش 23.
5) 5. رجال النجاشی، ص 262 - 378.
6) 6. همان، ص 383.
7) 7. رجال الطوسی، ص 458.
8) 8. رجال النجاشی، ص 218.
9) 9. الکافی ج 1، ص 205، ح 1 / الفهرست، ص 165، ش 722/ رجال الطوسی، ص 515، ش 133.
10) 10. الجامع فی الرجال ، ج 1، ص 628.
11) 11. معجم رجال الحدیث، ج 6، ص 72.
12) 12. رجال النجاشی، ص 66، ش 156/ رجال الطوسی، ص 469، ش 41.
13) 13. رجال النجاشی، ص 318 ،ش 570.
14) 14. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 16. (المشیخة)
15) 15. رجال الطوسی، ص 494، ش 19.
محمد بن مسرور(1)، محمد بن احمد بن یحیی، علی بن ابراهیم و ابن بطه(2)از راویان وی بهشمار میروند.(3)
نجاشی به طریق خود برای او کتاب «النوادر» را نقل مینماید(4)و ابن حجر نیز کتاب «طب اهل البیت» را از او میداند و آن گاه یادآور میشود که این کتاب از بهترین مصنفات این علم میباشد: و صنف الحسین کتاب طب اهل البیت و هو من خیر الکتب المصنفة فی هذا الفن(5).
شیخ طوسی در تهذیب ، طریق خود را به واسطه طریقش به کلینی به وی نقل نموده(6)و علامه(7)آن طریق را صحیح دانسته است.
178 . حسین بن محمد الاشعری القمی
وی از اصحاب حضرت کاظم، امام رضا و ابو جعفر علیهم السلام است. شیخ طوسی وی را با نام «الحسین بن محمد القمی»، جزء اصحاب حضرت کاظم و جواد علیهما السلام ذکر نموده(8)و کلینی(9)و ابن قولویه(10)و شیخ طوسی(11)روایات وی را از حضرت رضا علیه السلام ذکر نمودهاند و نیز در طریق صدوق به وی، از آن حضرت روایت مینماید(12).
ابن قولویه در کامل الزیارات، در ثواب زیارت قبر کاظمین علیهما السلام از او با وصف «الاشعری القمی» یاد نموده؛ ولی شیخ طوسی، صدوق و کلینی روایت ثواب زیارت قبر امام کاظم علیه السلام را از او تنها با وصف «القمی» آوردهاند(13). با توجه به
1) 1. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 16، 19، 91، 101، 108. (المشیخة)
2) 2. الفهرست، ص 165، ش 722.
3) 3. معجم الرجال الحدیث، ج 6، ص 76.
4) 4. رجال النجاشی، ص 66، ش 156.
5) 5. الجامع فی الرجال، ج2، ص 450. (به نقل از: ابن حجر).
6) 6. تهذیب الاحکام، ص 36. (المشیخة)
7) 7. رجال العلامة الحلی، ص 275 / معجم رجال الحدیث، ج 6، ص 73.
8) 8. رجال الطوسی، ص 348، ش 18، ص 400، ش 16.
9) 9. الکافی، ج 4، ص 583، ح 1.
10) 10. کامل الزیارات، ص 299، باب 99، ح 6.
11) 11. تهذیب الاحکام، ج 6، ص 46، ح 58؛ ص 81، ح 159.
12) 12. من لا یحضره الفقیه، ص 123. (المشیخة)
13) 13. همان، ج 2، ص 348، ح 1596 / الکافی، ج 4، ص 583 / تهذیب الاحکام ج 6، ص 46، 81.
این که وی از اصحاب آن سه امام است و امامت آن امامان در فاصله سالهای 148 تا 220 ه . ق. میباشد(1)، میتوان اطمینان حاصل نمود که وی در نیمه دوم قرن دوم و نیمه اول قرن سوم میزیسته است و با توجه به این که تلعکبری (متوفا: 368 ه . ق.) با یک واسطه از او روایت مینماید(2)، میتوان به یکی نبودن او و «حسین بن محمد بن عامر» حکم نمود؛ زیرا تلعکبری بدون واسطه از «ابن محمد بن عامر» روایت مینماید.
در روایت ثواب زیارت قبر امام کاظم علیه السلام از تهذیب(3)و در برخی طرق صدوق در ثواب الاعمال، نام او «حسن» ذکر شده است(4). با توجه به این که همین روایت در جایی دیگر از تهذیب و در کافی با نام «حسین» نقل شده(5)و نیز در بسیاری از طرق به صورت «حسین» آمده است(6)، میتوان حکم به اتحاد نمود.
وی علاوه بر امام کاظم، حضرت رضا و حضرت جواد علیهم السلام(7)، از محمد بن علی بن بنان طلحی و عبدالرحمن بن ابی نجران روایت مینماید(8).
و از راویان وی میتوان به ابراهیم بن هاشم، احمد بن علی رازی، علی بن ریان و خیبری اشاره نمود(9). در کافی روایت ثواب زیارت حضرت کاظم علیه السلام را از حمیری و او از حسین بن محمد روایت مینماید(10)در حالی که همین روایت در تهذیب و من لا یحضر از «خیبری» نقل شده و در کامل الزیارات نیز راوی حدیث «خیبری» میباشد(11). بنابراین احتمال دارد که حمیری ،مصحف الخیبری باشد.
صدوق در مشیخه من لا یحضر، طریق خود را به وی ذکر نموده(12)که دلیل بر این است که حسین بن محمد صاحب کتاب بوده و کتابش مورد استفاده صدوق در من لا
1) 1. تاریخ اهل البیت، ص 82 - 85،.
2) 2. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 630.
3) 3. تهذیب الاحکام، ج 6، ص 81، ح 159.
4) 4. الجامع فی الرجال، ح 14، ص 554.
5) 5. تهذیب الاحکام، ج 6، ص 46، ح 98/ الکافی، ج 4، ص 583، ح 1.
6) 6. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 554.
7) 7. همان.
8) 8. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 123. (المشیخة)
9) 9. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 630.
10) 10. الکافی، ج 4، ص 583.
11) 11. تهذیب الاحکام، ج 6، ص 81 / من لا یحضر الفقیه، ج 2، ص 348.
12) 12. من لا یحضره الفقیه، المشیخة، ص 123.
یحضر قرار گرفته(1)و قهپائی این طریق را معتبر دانسته است(2). در پایان، حدیثی که در این بحث بسیار از آن سخن گفته شد، ذکر میکنیم:
«حسین بن محمد قمی از امام رضا علیه السلام روایت مینماید که آن حضرت فرمود: هر که قبر پدرم را در بغداد زیارت نماید همانند آن است که قبر پیامبر صلیاللهعلیهوآله و امیرالمؤمنین علیه السلام را زیارت نموده؛ ولی آن دو بزرگوار فضل خویش را دارا هستند.»
من زار قبر ابی ببغداد کان کمن زار قبر رسول الله صلی الله علیه و آله و قبر امیرالمؤمنین علیه السلام اِلاّ اَنّ لرسول الله صلی الله علیه و آله و لامیرالمومنین علیه السلام فضلهما».(3)
179 . حمزة بن الیسع الاشعری القمی
شیخ طوسی دو بار در باب اصحاب امام صادق علیه السلام، عناوین «حمزة بن الیسع القمی» و «حمزة و الیسع ابنا الیسع» و بار دیگر در باب حضرت کاظم علیه السلام، عنوان «حمزة بن الیسع الاشعری القمی» را ذکر نموده است(4). برقی نیز در باب اصحاب کاظم علیه السلام(5)همین نام را آورده است. از طرفی، نجاشی در ضمن «احمد بن حمزة»، نام جد حمزه را عبد الله دانسته است، و حمزه را راوی حضرت رضا علیه السلاممیداند(6).
بنابر آنچه گذشت وی عصر حضرت صادق علیه السلام و امام کاظم علیه السلام و حضرت رضا علیه السلام را درک نموده است. از راویان وی، ابن ابی نصر بزنطی (متوفا: 221 ه . ق.)(7)میباشد. لذا میتوان او را از راویان قرن دوم - خصوصا نیمه دوم آن - دانست و با توجه به تاریخ فوت بزنطی احتمال میرود که وی قرن
سوم را درک ننموده و در صورتی که در آن قرن زیسته باشد، اوایل آن را درک کرده باشد.
نویسنده «تاریخ قم» وی را امیری از امرای عرب و والی قم دانسته(1)مینویسد:
وی در سال 189 ه . ق. از هارون الرشید، خلیفه عباسی، خواست تا قم را مستقل گرداند و در آن منبر نماز جمعه و عیدین نهد؛ به شرط آن که اهل قم مطیع و فرمانبردار هارون باشند، و خراج به وی بپردازند(2). در نقلی دیگر، شخصی به نام «عبدالله بن کوشید» که از اهل قم ناراضی بود، چنین درخواستی را مینماید(3)و همچنین او حمزآباد را بنا نهاد و قنات آن را جاری ساخت؛ لذا این مکان به وی منسوب است(4)».
او از اصحاب حضرت صادق علیه السلام در رجال شیخ طوسی و از مشایخ «ابن ابی نصر البزنطی» میباشد. و هر کدام از آنها از امارات وثاقت به شمار رفتهاند.
از مرحوم شیخ مفید رسیده است که اصحاب حدیث اسامی راویان ثقه حضرت صادق علیه السلام را گردآوری کردهاند و ابن شهر آشوب در هنگامی که از این سخن مفید رحمه الله یاد میکند، میگوید: «ابن عقدة» آنها را جمع کرده است، شیخ طوسی در مقدمه رجال یادآوری میکند که همه آنها را ذکر خواهد کرد. از این رو برخی اعتقاد بر وثاقت هر که دارند که شیخ آنها را در اصحاب حضرت صادق علیه السلام آورده است(5).
در مورد دوم، شیخ طوسی در بحث از مرسلات در کتاب العُدة، قائل به تسویه اصحاب بین مرسلات بزنطی و... و مسندات دیگران است و علتش را این میداند که اینان از غیر ثقه روایت نقل نمیکنند؛ لذا مشایخ بزنطی در جمله ثقات میباشند(6).
با توجه به این که دو مسئله اختلافی است و به سادگی نمیتوان آن را پذیرفت، مشکل است که توثیق حمزه را در این دو مسئله بیابیم.
180 .حمزة بن یعلی الاشعری، ابویعلی القمی
نجاشی وی را با نام یاد شده توثیق نموده و او را صاحب منزلت دانسته است. حمزه از راویان امام رضا و حضرت جواد علیهما السلام به شمار میرود(1). با توجه به تاریخِ زندگانی آن امامان، وی در نیمه دوم قرن دوم و نیمه نخستین قرن سوم میزیسته است. و احتمال دارد که نیمه دوم آن قرن را نیز درک نموده باشد. راویان وی همانند احمد بن ابی عبدالله، احمد بن محمد بن عیسی و سعد بن عبدالله اواخر نیمه دوم قرن سوم یا ابتدای قرن چهارم فوت کردهاند(2). وی علاوه بر ائمه علیهم السلام، از زکریا بن آدم(3)، حسن بن معاویة، عبد الله بن حسن، علی بن ادریس، محمد بن حسن بن ابی خالد(4)، محمد بن داود بن محمد نهدی، محمد بن فضیل، محمد بن سنان و از برقی نیز روایت مینماید(5). احمد بن محمد بن عیسی(6)، احمد بن ابی عبدالله، سعد بن عبدالله، محمد بن احمد بن یحیی، محمد بن علی بن محبوب و صفار از راویان وی به شمار میروند.
نجاشی از استادش شیخ مفید به روایت صفار کتابی را برای وی نقل مینماید(7).
181 . داود بن عامر الاشعری القمی
شیخ و برقی وی را در اصحاب حضرت امام حسن عسکری علیه السلام ذکر نمودهاند(8). ظاهرا روایتی از او در کتابهای اصلی روائی شیعه دیده نمیشود.
182 . الریان بن الصلت الاشعری القمی، ابو علی
نجاشی وی را با نام مزبور، توثیق و صدوق خوانده است(9). شیخ طوسی در چند جا از کتاب رجال و نیز در فهرست ، «الریان بن الصلت» را ذکر نموده؛ ولی در هیچ جا
1) 1. رجال النجاشی، ص 141، ش 366.
2) 2. مجمع الرجال، ج 1، ص 143. برقی در سال 274 یا 280 ه . ق. از دنیا رفت و ابن عیسی نیز تا آن زمان در حیات بود. (همان، ج 2، ص 107) و سعد بن عبد الله در سال 299 یا 301 ه . ق. از دنیا رفته است.
3) 3. الکافی، ج 4، ص 81، ح 1.
4) 4. همان، ص 77، ح 8.
5) 5. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 690 / معجم رجال الحدیث، ج 6، ص 283.
6) 6. الکافی، ج 4، ص 77، ح 8.
7) 7. رجال النجاشی، ص 141، ش 366.
8) 8. رجال الطوسی، ص 431، ش 3 / رجال البرقی ص 61.
9) 9. رجال النجاشی ص 165، ش 437.
وی را به اشعری وصف ننموده است و او را در باب اصحاب الرضا و اصحاب الهادی علیهما السلام ، به ترتیب: «الریان بن الصلت بغدادی ثقة خراسانی الاصل» و «ریان بن الصلت بغدادی ثقة» ذکر کرده و در باب من لم یروعنهم علیهم السلام و الفهرست؛ تنها به نام «الریان بن الصلت» اکتفا نموده است(1). در رجال کشی نیز سه حدیث با عنوان «ما روی فی الریان بن الصلت الخراسانی» آمده است(2).
علامه، تمامی این عناوین را متعلق به یک نفر دانسته و در قسمت اول خلاصه، از او چنین نام برده است: «الریان بن الصلت البغدادی الاشعری القمی خراسانی الاصل، ابو علی»(3).
مؤید قول علامه این است که در یکی از سه روایت کشی میخوانیم: «ریان به فرزندش محمد گفت...»(4). با توجه به عنوان کشی، آشکار میشود که محمد، فرزند ریان بن الصلت بغدادی است. از طرفی، نجاشی و شیخ، از او به محمد بن الریان بن الصلت الاشعری(5)و محمد بن الریان بن الصلت(6)یاد کردهاند؛ لذا میتوان حکم به اتحاد علامه را مقرون به صحت دانست.
از سوی دیگر، سخن از عدم اتحاد نیز به میان آمده است(7). شاید آنچه موجب این سخن شده این باشد که آنچه شیخ طوسی در باب اصحاب الرضا علیه السلام آورده و ریان را با وصف «خراسانی الاصل» ذکر نموده، با عنوان «الاشعری» سازگار نباشد ؛ زیرا اشعریان از اعراب اصیل به شمار میروند؛ جز اینکه سخن شیخ طوسی ناظر به نسب ریان نباشد؛ بلکه میخواهد محل ولادت وی یا... را برساند.
جمع بین کلام شیخ طوسی و نجاشی این است که برخی از راویان و محدثان وابسته به بیتاشعریان بودند و از موالی آنها به شمار میرفتند که معمولاً نویسندگان
1) 1. رجال الطوسی، ص 473، ش 1 / الفهرست، ص 71، ش 285.
2) 2. اختیار معرفة الرجال، ص 546، احادیث 1035 - 1037.
3) 3. رجال العلامة الحلی، ص 70، ش 1.
4) 4. اختیار معرفة الرجال، ص 548، ح 1037.
5) 5. رجال النجاشی، ص 370، ش 1009.
6) 6. رجال الطوسی، ص 423، ش 16.
7) 7. مجله تراثنا، سید محمد رضا حسینی، باب من لم یروفی رجال الشیخ الطوسی ، ش 7 - 8، ص 94.
برای تمییز آنان از عباراتی نظیر «مولی الاشعریین» یا «الاشعری مولیً» استفاده مینمایند.(1)لذا احتمال دارد که «ریان» نیز از موالی اشعریان بوده باشد که با خراسانی بودن وی نیز منافاتی ندارد؛ البته شیخ طوسی ،نجاشی، کشی و علامه هیچ اشارهای به مولی بودن وی ننمودهاند و فقط سخن مزبور به صورت احتمال مطرح شد.
نجاشی، ریان را راوی حضرت رضا علیه السلام دانسته است(2)و شیخ طوسی و برقی در باب اصحاب امام رضا و حضرت هادی علیهما السلام (3)از او یاد کردهاند. شیخ طوسی در تهذیب، نامهای از او به ابومحمد علیه السلام (امام حسن عسکری) را نقل مینماید(4)که در صورت قول به اتحاد، باید به حیات وی تا زمان امام حسن عسکری علیه السلام اذعان کنیم، اگر چنین باشد وی عصر چهار امام را درک کرده و در نیمه دوم قرن اول و نیمه نخستین قرن دوم میزیسته است.
جز ائمه علیهم السلام تنها شیخی که میتوان برای وی ذکر نمود یونس میباشد که کلینی در کافی و شیخ طوسی در تهذیبین، روایت او را از یونس ذکر مینمایند(5).
ابراهیم بن هاشم(6)، احمد بن ابی عبدالله برقی، احمد بن محمد بن عیسی، عبدالله بن جعفر(7)، علی بن ابراهیم، علی بن حسن بن علی بن فضال، علی بن ریان (فرزندش)، محمد بن زیاد(8)و سهل بن زیاد(9)و معمر بن خلاد(10)از راویان وی به شمار میروند.(11)
شیخ طوسی و نجاشی به طرق خود، کتابی را برای ریان ذکر مینمایند(12)و نجاشی
1) 1. برای نمونه: تاریخ بغداد، ج 8، ص 298، ش 4400.
2) 2. رجال النجاشی، ص 165.
3) 3. معجم رجال الحدیث، ج 7، ص 210. (به نقل از: برقی).
4) 4. تهذیب الاحکام، ج 4، ص 139، ح 394.
5) 5. الکافی، ج 4، ص 107، ح 4 ج 5، ص 297، ج 8، ص 165/ تهذیب الاحکام، ج 4، ص 205، ح 593؛ ج 7، ص 233، ح 1015. الاستبصار ج 2، ص 94.
6) 6. رجال الطوسی، ص 473، ش 1، من لا یحضره الفقیه، المشیخة، ص 19.
7) 7. رجال النجاشی، ص 165.
8) 8. تهذیب الاحکام، ج 2، ص 361، ح 1531.
9) 9 همان، ج 7، ص 233، ح 1015.
10) 10. اختیار معرفة الرجال، ص 547، ح 1036.
11) 11. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 781/ معجم رجال الحدیث، ج 7، ص 212.
12) 12. الفهرست، ص 71 / رجال النجاشی، ص 165.
اضافه میکند که وی صاحب کتابی است که در آن سخنان امام رضا علیه السلام را در مورد فرق بین «آل» و «امة» جمع آوری نموده است. صدوق نیز طریق خودش را به ریان بن صلت ذکر نموده(1)، که بیانگر استفاده وی از کتاب ریان در تألیف من لا یحضر بوده است. علامه در خلاصه، طریق مزبور را «حسن» میداند(2).
183 . زکریا بن آدم اشعری
ابو یحیی(3)زکریا بن آدم عبدالله بن سعد اشعری قمی، از اصحاب امام صادق، حضرت کاظم، حضرت رضا و امام جواد (علیهم السلام) بود و در زمان امام حضرت جواد علیه السلام(220 - 202 ه . ق.) از دنیا رفت(4). وی بخشی از نیمه اول قرن دوم، تمامی نیمه دوم آن و قسمتی از نیمه نخستین قرن سوم را درک نموده است. شیخ، او را با نام «زکریا بن آدم القمی» در باب اصحاب الصادق، الرضا و الجواد علیهم السلام ذکر نموده(5)و سروی در معالم العلماء تصریح مینماید که وی از اصحاب حضرت کاظم علیه السلاممیباشد(6). او از اصحاب خاص حضرت رضا علیه السلام و صاحب منزلت، پیش آن حضرت بود(7). صدوق وی را «صاحب» آن حضرت میداند(8).
در روایتی از رجال کشی آمده است که پس از مرگ ابوجریر(9)، وی از ابتدای شب تا طلوع فجر، هم صحبت آن حضرت علیه السلامبود(10). بنابر نقل علامه، در سفر حجی از مدینه، وی همراه آن حضرت بود: «و حج الرضا علیه السلام سنة من المدینة
1) 1. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 19. (المشیخة)
2) 2. رجال العلامة الحلی، ص 277.
3) 3. اختیار معرفة الرجال ص 596، ح 1115.
4) 4. همان، ص 595، ح 1114. (با استفاده از غیبت شیخ، ص 211). قبر وی در قم و در قبرستان شیخان، زیارتگاه مردم است.
5) 5. رجال الطوسی، ص 200، ش 77؛ ص 377، ش 4؛ ص 401، ش 1.
6) 6. معالم العلماء، ص 53، ح 349.
7) 7. رجال النجاشی، ص 174، ش 458.
8) 8. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 69. (المشیخة)
9) 9. ر.ک همین نوشتار، ص 204.
10) 10. اختیار معرفة الرجال، ص 616، ح 1150.
و کان زکریا بن آدم زمیله الی مکة»(1).
علاوه بر این، وی مورد عنایت خاص آن حضرت علیه السلام بود. آن حضرت در پاسخ به علی بن مسیب فرمود: «قوانین دین را از زکریا بن آدم قمی اخذ نمایید. که در امور دین و دنیا مورد اعتماد است: «... فممن آخذ معالم دینی؟ فقال: من زکریا بن آدم القمی المأمون علی الدین و الدنیا»(2).
زکریا میگوید: «خدمت حضرت رضا علیه السلام رسیدم و عرض نمودم: نادانان خانوادهام رو به فزونی یافته، قصد خارج شدن نمودهام. آن حضرت خطاب به وی میفرمایند: «چنین کاری مکن؛ زیرا خداوند به واسطه وجودت بلا را از آنان دور میگرداند؛ همان گونه که به واسطه موسی بن جعفر علیهما السلام بلا از اهل بغداد دور میشود؛ فقال: لا تفعل فان اهل بیتک یدفع عنهم بک کما یدفع عن اهل بغداد بابی الحسن الکاظم»(3).
وی مورد عنایت حضرت جواد علیه السلام نیز بوده؛ ولی از حدیث کشی بر میآید که وی در ابتدای امامت حضرت جواد علیه السلام، در امامت آن حضرت شبهه داشت: از احمد بن محمد بن عیسی روایت شده است که نزد امام جواد علیه السلامبود و ایشان در مورد محمد بن سنان و صفوان سخنان نیکویی فرمودند. در ذهنم گذشت که سخن زکریّا را به میان آورم. شاید حضرت در مورد او نیز همان سخنان را بفرمایند. وی میگوید: آن حضرت فرمود: ابو علی در مورد ابو یحیی (زکریا بن آدم)(4)عجله مکن. منزلت او نزد پدرم و من باقی است؛ ولی من به مالی که نزد اوست احتیاج دارم؛ لیکن وی آن را نمیفرستد - احمد میگوید: خدمت ایشان
1) 1. رجال العلامة الحلی، ص 75، ش 4 / مضمون آن در: رجال ابن داود، ص 98.
2) 2. اختیار معرفة الرجال، ص 594، ح 1112.
3) 3. اختیار معرفة الرجال، ص 594، ح 1111. ترجمه حدیث در ترجمه تاریخ قم چنین است: «حق ـ سبحانه و تعالی ـ بلا از اهل قم بگردانیده است؛ به سبب وجود زکریا بن آدم. چنان چه بلا از اهل بغداد موسی بن جعفر علیهما السلام بگردانید. (تاریخ قم، ص 278).
4) 4. مجمع الرجال، ج 3، ص 56. حاشیه شماره 4، دلالت بر اطلاق کنیه بر زکریا دارد.
عرض نمودم: زکریا به من گفت که به شما اعلام دارم که وی مال را میفرستند؛ ولی آن چه مانع این کار بود اختلاف میمون و مسافر ـ در امامت شما ـ وی مال را میفرستند و آن حضرت میفرماید که شبهه بر طرف شد.(1)
«... فقال یا ابا علی لیس علی مثل ابی یحیی یعجل... غیرانی احتجت الی المال الذی عنده، فقلت جعلت فداک هو باعث الیک بالمال و قال لی ان وصلت الیه فاعلمه انّ الذی منعنی من بعث المال اختلاف میمون و مسافر... فوجه الیه بالمال، فقال لی ابوجعفر علیه السلام ابتداء منه: ذهبت الشبهة(2)».
وی به آن حضرت علیه السلام وفادار بود و مشمول دعاها و عنایات آن جناب قرار گرفت. از عبدالله بن صلت قمی روایت شده است که امام جواد علیه السلام در اواخر عمر فرمودند خدا به صفوان بن یحیی و محمد بن سنان و زکریا بن آدم به سبب من جزای خیر دهد. اینان به من وفا نمودند: «جزی الله صفوان بن یحیی و محمد بن سنان و زکریا بن آدم عنی خیرا فقد وَ فَو الی»(3).
نیز آن حضرت سه ماه پس از وفات زکریا در نامهای میفرماید: ... «رحمت خدا بر او باد روزی که به دنیا آمد و روزی که جان داد و آن روز که برانگیخته شود. او زیست در حالی که عارف به حق، گوینده آن، صابر و محتسب حق بود و آن چه را که برای خدا و رسول بر او واجب بود انجام میداد. او که رحمت خدای بر او باد زندگی خود را سپری نمود، در حالی که پیمان شکن و بدعت گذار نبود؛ پس خدای او را پاداش نیتش دهد و نیکوترین آروزهایش عطا نماید».
«... رحمة الله علیه یوم ولد و یوم قبض و یوم یبعث حیا، فقد عاش ایام حیاته عارفا بالحق، قائلاً به، صابرا محتسبا للحق، قائما بما یجب لله علیه و لرسوله و مضی رحمة الله علیه غیر ناکث و لا مبدل، فجزاه اجر نیته و اعطاه خیر اُمنیته(4)».
علاوه بر ائمه علیهم السلام، علما نیز به تجلیل از وی پرداختهاند. نجاشی وی را توثیق و او را جلیل و عظیم القدر خوانده است(1)و متأخران نیز ضمن اشاره به احادیث مورد بحث، او را مدح نمودهاند(2).
وی علاوه بر این که از اصحاب ائمه علیهم السلام به شمار میرود و احادیثی از امام رضا علیه السلام روایت نموده است(3)، از داود بن کثیر رقی(4)و کاهل(5)نیز روایت مینماید.
راویان وی عبارتند از: احمد بن حمزه قمی، احمد بن محمد بن ابی نصر، احمد بن محمد بن خالد برقی(6)، اسمعیل ابن مهران(7)، جعفر جوهری، حمزة بن یعلی، سعد بن سعد، عبد الله بن المغیرة، ابو العباس الفضیل (المفضل) بن حسان دالانی، محمد بن حسن بن ابی خالد (شینوله)(8)، محمد بن حمزة(9)، محمد بن خالد(10)، محمد بن سهل و محمد بن ابی عبدالله(11).
نجاشی و شیخ طوسی و به تبع او، سروی، کتابی و مسائلی را برای زکریا نقل مینمایند(12). شیخ طوسی و نجاشی طرق خود به کتاب را متصلاً به او نقل نموده و نجاشی اضافه نموده که مسائل وی از حضرت رضا علیه السلام است: «له کتاب... و کتاب مسائله للرضا علیه السلام». و ذکر طریق صدوق به زکریا(13)بیانگر آن است که کتاب یا کتبش مورد استفاده در تألیف من لا یحضر بوده و علامه طریق را صحیح
1) 1. رجال النجاشی، ص 174، ش 458.
2) 2. رجال العلامة الحلی، ص 75/ رجال ابن داود، ص 97.
3) 3. اختیار معرفه الرجال ، ص 594، ح 1111.
4) 4. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 95. (المشیخة)
5) 5. الکافی، ج 4، ص 81، ح 1.
6) 6. الفهرست، ص 73، ش 297.
7) 7. من لا یحضره الفقیه، ج 4 ص 95. (المشیخة)
8) 8. رجال النجاشی، ص 174، ش 458/ الفهرست، ص 73، ش 297.
9) 9. اختیار معرفة الرجال، ص 594، ح 1111؛ ص 616، ح 1150.
10) 10. رجال النجاشی، ص 174.
11) 11. جامع الرواة، ج 1، ص 331 /معجم الرجال الحدیث، ج 7 ص 274.
12) 12. رجال النجاشی،ص 174/ الفهرست،ص 73 / معالم العلماء، ص 53، ش 349.
13) 13. من لا یحضره الفقیه، ج 4 ص 69. (المشیخة)
دانسته است(1).
184 . زکریا بن ادریس الاشعری
ابوجریر زکریا بن ادریس بن عبد الله بن سعد اشعری قمی از اصحاب امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم السلام میباشد(2). و احتمالاً در زمان امامت حضرت رضا علیه السلام از دنیا رفته است(3).
ابو جریر، کنیه چهار نفر از راویان است : رواسی، زکریا ابن ادریس، زکریا بن عبد الصمد و محمد بن عبدالله - یا عبیدالله. در این بین، تنها رواسی، قمی نیست(4). کنیه «ابو جریر قمی» منصرف به زکریا بن ادریس میباشد؛ زیرا نجاشی ابو جریر قمی را فرزند ادریس بن عبدالله اشعری میداند: «... و ابو جریر القمی هو زکریا بن ادریس هذا»(5)، نیز زکریا بن ادریس مشهور و معروف و صاحب کتاب است(6).
شیخ طوسی او را به نام زکریا بن ادریس قمی و جزء اصحاب امام صادق علیه السلام ذکر نموده(7)و ابن عقدة، ابوجریر قمی را راوی آن حضرت علیه السلام دانسته(8)و در باب اصحاب امام کاظم و اصحاب امام رضا علیهما السلام از رجال شیخ وی را با عنوان ابوجریر القمی مییابیم(9)و یک بار دیگر در باب اصحاب الرضا علیه السلام او را با نام جدو وصف اشعری و کنیه میبینیم(10). نجاشی روایت وی از آن سه امام (علیهم السلام) را به «قیل» نسبت میدهد(11)که بیانگر عدم اعتماد وی است. ولی در کافی و
1) 1. رجال العلامة الحلی، ص 279.
2) 2. رجال الطوسی، ص 200، 365، 377.
3) 3. در روایت 1150 ص 616 رجال کشی آمده است که امام رضا علیه السلام اندکی پس از فوت ابو جریر برای او طلب رحمت نمود: «... قال دخلت علی الرضا علیه السلام من اول اللیل فی حدثان موت ابی جریر فسألنی عنه و ترحم علیه.» با توجه به این که در روایت، فقط لفظ «ابو جریر» آمده، در انطباق آن بر «ابو جریر قمی» تشکیک شده (معجم رجال الحدیث ج 7، ص 277) و این در حالی است که نام باب مزبور در رجال کشی ابو جریر القمی و در (الاختصاص، ص 86)، ابو جریر زکریا بن ادریس... القمیین میباشد.
4) 4. معجم رجال الحدیث، ج 7، ص 281.
5) 5. رجال النجاشی، ص 104، ش 259.
6) 6. معجم رجال الحدیث، ج 7، ص 282.
7) 7. رجال الطوسی، ص 200، ش 72.
8) 8. رجال النجاشی ، ص 173.
9) 9. رجال الطوسی، ص 365 ، ش 13؛ ص 396، ش 16.
10) 10. همان، ص 377، ش 2.
11) 11. رجال النجاشی ص 173.
تهذیب روایات وی از آن امامان آمده است(1).
در مورد وی باید به چند مطلب اشاره نمود:
وی جزء اصحاب امام صادق علیه السلام است و همان گونه که در شرح حال حمزة بن الیسع گذشت، برخی از کلام شیخ مفید، استفاده وثاقت نمودهاند و مخالفان نیز ادلهای ارائه نمودهاند.
جمعی از بزرگان همانند: ابن ابی عمیر، صفوان و بزنطی از راویان وی به شمار میروند که در نظر برخی همانند مرحوم شیخ طوسی این موضوع میتواند دلیل بر وثاقت باشد و مخالفان نیز ادلهای بر رد آن میآورند(2).
صدوق از ابوجریر قمی، زکریا بن ادریس به صورت «صاحب موسی بن جعفر علیه السلام» یاد مینماید(3). برخی از این که شخصی به صورت صاحب امام علیه السلام ذکر شود، استفاده مدح(4)و برخی آن را بالاتر از وثاقت میدانند. چرا که شخص بر راه خلیل و صاحب خود است و ائمه هم اشخاصی را صاحب بر میگزیدهاند که دارای نفسی پاک بوده باشند. شاهد آنان این است که بسیاری از کسانی که به نام صاحب امام از آنان یاد میشود از بزرگان میباشند(5). در جواب گفته شده است: مصاحبت معصوم به هیچ وجه دلالتی بر حسن یا وثاقت نمیکند؛ زیرا بسیاری از اصحاب پیامبر صلیاللهعلیهوآله و ائمه علیهم السلام اشخاص فاسد الحال بودهاند(6). احتمال دارد که مراد از «صاحب امام» اخص از «مصاحبة الامام علیه السلام» باشد و «صاحب» به آن گفته میشود که در سفر و حضر یار و همدم شخصی باشد و تنها با صرف رؤیت که در خصوص اصحاب پیامبر صلیاللهعلیهوآله مطرح میشود نمیتوان شخصی را صاحب آن حضرت دانست؛ چنان که ابن ابی حاتم در مواردی از الجرح و التعدیل تنها به افراد خاصی همانند سلمان یا ابو بکر، صاحب النبی اطلاق میکند؛ با وجود این که صحابه پیامبر فراوانند.
علامه، ابوجریر قمی را «وجه» و صاحب منزلت خوانده است: «... وجه یروی عن الرضا علیه السلام»(1). نزد برخی همانند میرزا محمد محقق داماد، این لفظ و کلمه «عین» عدالت را میرساند که مرتبهای بالاتر از وثاقت میباشد و از دید وحید بهبهانی مدح را میرساند(2). در جواب گفته شده است: مجرد این لفظ، بر حسن یا وثاقت دلالت ندارد؛ بلکه در صورت تقیید به «اصحابنا»، افاده حسن و مدح مینماید(3).
در صورت قبول روایت کشی مبنی بر این که مقصود از «ابو جریر»،«ابو جریر القمی» باشد، امام برای وی طلب رحمت نمودهاند(4).
برخی طلب رحمت از سوی بزرگان را دلیل بر «حسن» و یا حتی «وثاقت» میدانند(5)و طلب رحمت از سوی امام علیه السلام به طریق اولی چنین دلالتی دارد، در پاسخ گفته شده است که این مسأله چنین دلالتی ندارد چرا که ائمه علیهم السلام به خاطر مسائلی حتی برای اشخاص فاسق طلب رحمت میکردند و افرادی چون نجاشی برای فرد ضعیفی رحمت خواسته است.(6)
اگر چه تمامی این ادله یقینی نیست ولی نمیتوان همه آنها را در مورد ابوجریر قمی نادیده گرفت و لااقل اگر بر توثیق وی دلالت نداشته باشد بر حسن وی دلالت دارد.
او جز ائمه «علیهم السلام»، از دیگری روایت ندارد. راویان وی از جمله: ابراهیم بن هاشم(7)، احمد بن محمد بن ابی نصر، صفوان بن یحیی، عبدالله بن المغیرة، محمد بن ابی عمیر(8)، محمد بن خالد برقی(9)، و یونس بن عبد الرحمن(10)میتوان اشاره نمود.(11)
1) 1. رجال العلامة الحلی، ص 38.
2) 2. فوائد الوحید البهبهانی، ص 32.
3) 3. معجم رجال الحدیث، ج 7، ص 277.
4) 4. روایت 1150، ص 616. ر.ک همین نوشتار ص پاورقی.
5) 5. فوائد الوحید البهبهانی ص 53 / مجمع الرجال ج 2، ص 182، حاشیه 3.
6) 6. معجم رجال الحدیث ج 1، ص 78.
7) 7. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 70. (مشیخه)
8) 8. الکافی، ج 4، ص 266، ح 8.
9) 9. الفهرست، ص 74/ رجال النجاشی، ص 457.
10) 10. تهذیب الاحکام، ج 10، ص 282، ح 1102.
11) 11. معجم رجال الحدیث، ج 7، ص 278.
شیخ طوسی و نجاشی کتابی را از وی میدانند(1)و سروی کتابی را برای زکریا بن اویس، ابو جعفر قمی دانسته است(2). به لحاظ نبودن چنین شخصی در کتب رجال، احتمال تصحیف بسیار است. صدوق نیز طریق خود را به زکریا آورده؛ لذا کتاب وی به هنگام تألیف من لا یحضر در دسترس او بوده است(3). علامه، طریق مزبور را حسن میداند(4).
185 . زکریا بن عمران القمی
نویسنده الجامع فی الرجال وی را از فرزندان عمران بن عبدالله اشعری که از اصحاب حضرت صادق به شمار میرود، دانسته است(5). او در کافی با عنوان مزبور، از هارون ابن جهم از یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام روایت نموده(6)و در کتاب التوحید کافی از امام موسی بن جعفر علیه السلام با عنوان زکریا بن عمران روایت مینماید(7)و در استبصار، روایت او از حضرت کاظم علیه السلام آمده است(8). حسین بن سعید، محمد بن خالد و محمد بن سهل از راویان وی بهشمار میروند(9).
186 . زیاد بن عیاض اشعری
ابن اثیر از اختلاف در صحابی بودن او سخن گفته است و ابوحاتم میگوید: خود وی اذعان به رؤیت پیامبر صلیاللهعلیهوآله دارد. وی از عمر و زبیر روایت کرده و شعبی راوی اوست. ابن اثیر از زیاد نقل میکند که او گفت: هر آنچه پیامبر صلیاللهعلیهوآله بدان عمل مینمود، شما نیز انجام میدهید؛ مگر غسل عیدین را(10).
در اسد الغابة آمده که گفته شده نام وی «عیاض بن زیاد» است و سخنی از عیاض
1) 1. الفهرست، ص 74/ رجال النجاشی، ص 457.
2) 2. معالم العلماء، ص 53، ش 350.
3) 3. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 70. (المشیخة)
4) 4. رجال العلامة الحلی، ص 279.
5) 5. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 449.
6) 6. الکافی، ج 1، ص 230، ح 2.
7) 7. همان، ص 149، ح 2.
8) 8. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 333.
9) 9. الکافی، ج 1، ص 149، ح 2، ص 230، ح 2/ الجامع فی الرجال، ج 1، ص 333/ معجم رجال الحدیث، ج 7، ص 284.
10) 10. اسد الغابة، ج 2، ص 216/ الجرح و التعدیل، ج 3، ص 540، ش 2439/ الطبقات، ج 6، ص 151.
اشعری به روایت شعبی ذکر شده است(1). کلام مذکور را خود وی و خطیب به روایت شعبی در ذیل نام «عیاض بن عمرو اشعری» آوردهاند(2)و اینان هیچ اشارهای به «عیاض بن زیاد» ننمودهاند.
187 . زید بن ثابت
مامقانی در تنقیح المقال و علامه امین در اعیان الشیعة، «زید بن ثابت بن الضحاک» را با اوصاف: الاشعری، الانصاری، الخزرجی و البخاری مطرح نمودهاند(3)، از میان رجالیان شیعه(4)، شیخ طوسی بدون هیچ وصفی از او نام برده(5)و جمعی از بزرگان علمای رجال و تذکرهنویس همانند: ابن اثیر(6)، ابن حجر عسقلانی(7)، ابن عبد البر قرطبی(8)، بخاری(9)و ذهبی(10)هیچ اشارهای به «الاشعری» در عنوان وی ننمودهاند از این رو اطمینانی به اشعری بودن وی نیست.
188 . السائب بن مالک الاشعری(11)
سائب نزد پیامبر صلیاللهعلیهوآله رفت و اسلام اختیار نمود. و سپس در کوفه اقامت کرد(12). وی از بزرگان شیعه و از سران اصحاب مختار بن عبیده ثقفی بود و رئیس شرطه او بود. یک بار نیز در غیاب مختار، جانشین وی در کوفه بود. عمره - یا عایشه - دختر ابوموسی اشعری همسر وی و اشعریان قم از فرزندان و برادر زادگان وی هستند. او در سال 67 ه . ق.، هنگامی که همراه مختار در محاصره لشکریان مصعب بن زبیر بود، به قتل رسید(13).
1) 1. اسد الغابة، ج 2، ص 216.
2) 2. همان، ج 4، ص 164/ تاریخ بغداد، ج 1، ص 206، ش 47.
3) 3. تنقیح المقال، ج 1، ص 461، ش 4407/ اعیان الشیعة، ج 7، ص 93.
4) 4. مقصود از رجالیان شیعه، علمای متقدم همانند: برقی، نجاشی یا ابن الغضائری است.
5) 5. رجال الطوسی، ص 19.
6) 6. اسد الغابة، ج 2، ص 221.
7) 7. الاصابة، ج 1، ص 561، ش 2880.
8) 8. الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج 1، ص 551.
9) 9. کتاب التاریخ الکبیر، ج 3، ص 380، ش 1278.
10) 10. تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 30/ سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 426.
11) 11. نسب وی (بنا بر نقل جمهرة انساب العرب، ص 374: ابن مالک بن عامر بن هانی بن جهاز بن کلثوم بن قرعب بن زفر بن زجران بن ناجیة بن الجماهر.
12) 12. رجال النجاشی، ص 82/ الفهرست، ص 25.
13) 13. جمهرة انساب العرب، ص 374/ تاریخ قم، ص 257، 290 ـ 284/ تاریخ الطبری، ج 4، ص 569/ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 273/ اخبار الطوال، ص 351.
در جریان زندگی وی میتوان به مواردی اشاره نمود که بیانگر شخصیت اجتماعی و مذهبی اوست؛ از جمله هنگامی که عبدالله بن مطیع به امارت کوفه رسید، مردم آن شهر را مخاطب قرار داد که امیرالمؤمنین ابن زبیر مرا امر به جمع آوری خراج شما نموده و فرموده که زیادی آن را منتقل نسازم؛ مگر به رضایت شما و اینکه در میان شما به وصیت عمر در هنگام وفاتش و به سیره عثمان عمل نمایم و آن گاه مردم را تهدید نمود که در صورت بروز مخالفت، به شدت با آنان برخورد خواهد کرد.
سائب برمیخیزد و میگوید: راضی به انتقال زیادی خراج نیستیم و تنها رضایت به پیاده نمودن سیره امیرالمؤمنین علی علیه السلام که تا وقت وفاتش در بلادمان بدان عمل میشد، میدهیم.
«ما راضی نیستیم که تو زیادتی صدقات و غنائم ما بستانی و راضی نیستیم که تو در میانه ما قسمت کنی؛ الا به سیرت امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیهالسلام در این شهرهای ما تا به وقت وفات او (علیه السلام) و ما را هیچ احتیاج نیست به سیرت عثمان در غنایم و نفسهای ما، به درستی که سیرت او هوا و بدعت است و همچنین ما را احتیاج نیست به سیرت عمر؛ اگر چه سیرت او به ضرر و زیان ازین دو سیرت سبکتر و آسانتر است و او در کارهای خیر مردم را حاکم و والی نشد(1)».
پس از گفتار وی یزید بن انس اسدی به حمایت از او پرداخت. آن گاه «ابن مطیع» به رأی و نظر آنها، رضایت داد(2).
از این ماجرا میتوان به پیروی او از امیرالمؤمنین علی علیه السلام و نفوذ او در کوفه پی برد. زمانی که مختار از لشکریان مصعب بن زبیر شکست خورد و به دار الاماره کوفه پناه برد و در آنجا محاصره شد. سائب همراه جمعی در کنار وی بود. سائب پیشنهاد امانِ مصعب را نپذیرفت و حتی وقتی مختار نیز او را به پذیرفتن امان
تشویق کرد، خودداری نمود:
«پس سائب گفت: من این را (کشته شدن) نیکو میدانم و با تو بدان بیعت کردهام که من دست خود بدیشان ندهم بلکه با ایشان کارزار کنم تا درجه شهادت بیابم «فان الاخرة خیر لک من الاولی»: «آن جهان از این جهان نیکوتر و بهتر است»؛ با دشمنان خدای و دشمنان رسول صلی الله علیه و آله مصابرت نکنم و مدارا ننمایم»(1). در آخرین ساعات بین مختار و سائب کلماتی رد و بدل میشود و مختار به او میگوید: من فقط قصد حکمرانی داشتم و خونخواهی اهل بیت بهانهام بود. مختار به سائب گوید که برای دفاع از شرف و نسب به جنگ برو. سائب آیه استرجاع را بر زبان جاری ساخته و گوید که من به سبب شرف و نسب جنگ نمیکنم.
سرانجام سائب و مختار همراه هفده نفر دیگر از قصر بیرون آمدند و به قتل رسیدند(2).
این جریان در چهاردهم رمضان 67 ه . ق، 18 ماه پس از امارت یافتن مختار، روی داد و نقل شده که سائب در جنگ میگفت:
یا سائب ابن مالک یا اشعری اُشدد علی الدرع کی لا انثنی
حسبی من العترة اولاد النبی حسبی علیٌّ و علیٌّ و علیٌّ(3)
ای سائب، پسر مالک ای اشعری، زره را بر خودت محکم کن تا به دشمن تمایل پیدا نکنی از خاندان پیامبر فرزندان او مرا بس است. مرا علی و علی و علی بس است.
از این جریان آشکار میگردد که اگر قیام مختار به جهت دنیا بوده و قصد دین نداشته است سائب بدین قصد کشته نشده بلکه وی به جهت حب اهل بیت علیهم السلام و خونخواهی آنان به قتل رسیده است.
بخاری در تاریخ خود میگوید: وی از عبد الله بن عمر روایت میکند و ابو اسحاق همدانی راوی وی است(4). همین مطلب را ابن ابی حاتم در ذیل نام سائب، پدر عطا
آورده است(1). بخاری عنوانی جداگانه جهت ابو عطا قرار داده است(2). در تاریخ قم، محمد بن عبد الملک بن عمیر از سائب بن مالک اشعری روایت مینماید(3).
189 . سعد بن اسماعیل بن الاحوص
وی فرزند اسماعیل بن سعد الاحوص است.(4)او از پدرش، از ابوالحسن علیه السلام روایت کرده و احمد بن محمد بن عیسی راوی اوست(5). نویسنده الجامع فی الرجال، سعد بن اسماعیل را که به صورت مطلق در اسناد برخی از روایت آمده سعد بن اسماعیل بن الاحوص میداند(6). نویسنده معجم رجال الحدیث در این زمینه با وی هم عقیده نیست(7). در این روایات وی از پدرش روایت میکند و احمد بن محمد یا احمد بن محمد بن عیسی راوی اوست(8).
برخی همانند مرحوم وحید بهبهانی میگویند: اگر قمیون، به ویژه احمد بن محمد بن عیسی، بر شخصی اعتماد یا از او روایت نمایند، میتوان بر وی اعتماد نمود و حتی این مسئله از امارات وثاقت به شمار میرود(9)زیرا احمد بن محمد بن عیسی و برخی از قمیون، جمعی (مانند برقی) را به لحاظ ضعف در نقل احادیث مورد نکوهش شدید قرار دادهاند. بنابراین، از ضعیف روایت نمینمایند. به لحاظ این که در جمع مشایخ احمد بن محمد برخی از ضعفا وجود دارند، نمیتوان این مسئله را به صورت اصلی کلی پذیرفت(10)اگر چه خالی از دلالت بر اعتماد نیست.
با توجه به روایت پدرش از ابوالحسن علیه السلام و روایت ابو جعفر اشعری از او و ملاحظه تاریخ وفات آنان، وی از محدثان قرن سوم است.
1) 1. الجرح و التعدیل، ج 4، ص 242، ش 1039.
2) 2. کتاب التاریخ الکبیر، ج 4، ص 154، ش 2299.
3) 3. تاریخ قم، ص 268.
4) 4. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 452.
5) 5. الکافی، ج 7، ص 63، او از پدرش از امام رضا علیه السلام روایت میکند. (الجامع فی الرجال، ج 2، ص 452).
6) 6. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 452.
7) 7. سعد بن اسماعیل همان سعد بن اسماعیل بن عیسی است وی از پدرش روایت و احمد بن محمد بن عیسی راوی او است (معجم رجال الحدیث، ج 8، ص 55).
8) 8. سعد بن اسماعیل.
9) 9. فوائد الوحید البهبهانی، ص 49.
10) 10. معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 70.
190 . سعد بن تمیم الاشعری
ابن ابی حاتم به نقل از پدرش، از او با نام: سعد بن تمیم الاشعری الشامی السّکونی و با کنیه ابوبلال، یاد کرده است. او از صحابه به شمار میرود(1)و فرزندش بلال در زمان خلافت هشام (160 - 105 ه . ق.) از دنیا رفته است(2).
ابن حجر و ابو حاتم تنها، فرزندش بلال را راوی وی ذکر نمودهاند(3).
191 . سعد بن سعد الاشعری
نجاشی نام سعد بن سعد بن الاحوص بن سعد بن مالک الاشعری القمی را ذکر نموده است(4). باتوجه به قراینی، احتمال اشتباه در رجال نجاشی میرود و «احوص» لقب پدر سعد است؛ نه نام جدّ وی؛ چون:
شیخ طوسی در باب اصحاب الرضا علیه السلام بیکم و کاست عناوین رجال نجاشی را ذکر کرده است و تنها لفظ «بن» را در بین نام «سعد» و «الاحوص» نیاورده است: «سعد بن سعد الاحوص بن سعد بن مالک الاشعری القمی»(5).
1) 1. الجرح و التعدیل، ج 4، ص 81/ تهذیب التهذیب، ج 1، ص 503، ش 932.
2) 2. ر.ک همین نوشتار؛شرح حال بلال بن سعد.
3) 3. تهذیب التهذیب، ج 1، ص 503/ الجرح و التعدیل، ج 2، ص 398، ش 1560.
4) 4. رجال النجاشی، ص 179، ش 470 / در وسائل الشیعة نیز روایتی از سعد بن سعد الاحوص از ابوالحسن علیه السلام دیده میشود (ج 13 ص 481) این روایت در چاپ دیگر وسائل از سعد بن سعد بن الاحوص آمده است (ج 19، ص 432).
5) 5. رجال الشیخ الطوسی، ص 378، ش 4.
6) 6 مقصود احمد بن محمد بن عیسی اشعری است؛ نه احمد بن محمد برقی؛ زیرا در این صورت، معمولاً در اسناد احمد بن محمد عن ابیه و مانند به آن ذکر میشود. بنابر نظر علامه شوشتری، در صورت اطلاق، مقصود احمد اشعری است. (قاموس الرجال، ج 1، ص 591،594).
7) 7. رجال النجاشی، ص 179.
8) 8. الفهرست، ص 76، ش 309.
شیخ در باب اصحاب الرضا علیه السلام، اسماعیل را که در ظاهر، برادر سعد بن سعد است، را با نام «اسماعیل بن سعد الاحوص الاشعری القمی» ذکر نموده است(1).
کلینی از سعد، فرزند اسماعیل با عنوان سعد بن اسماعیل بن الاحوص روایت میکند(2).
نویسنده معجم رجال الحدیث، نجاشی را دقیقتر از شیخ طوسی میداند و نظر وی را ترجیح میدهد(6).
شیخ در فهرست دو عنوان دیگر ذکر مینماید که سعد بن سعد الاشعری و سعد بن الاحوص الاشعری.(7)که سخن از اتحاد آنان(8)و نیز اتحاد با سعد بن سعد الاحوص و سعد بن سعد بن الاحوص گفته شده است(9).
جز آنچه گذشت، اینکه برقی(10)فقط سعد بن سعد الاشعری را ذکر نموده، از دیگر دلایل اتحاد است(11).
به هر حال باعنوان یاد شده جزء اصحاب امام کاظم علیه السلام(12)در رجال برقی و جزء اصحاب امام رضا علیه السلام در رجال شیخ میباشد و با عنوان سعد بن سعید در اصحاب امام جواد علیه السلام در رجال شیخ آمده است(13)که در ترتیب قهپائی، به صورت سعد بن سعد آمده(14)و نیز با توجه به روایتی از کشی وی از اصحاب حضرت
1) 1. رجال الطوسی، ص 367، ش 12.
2) 2. الکافی، ج 7، ص 63، و 64، احادیث 23 - 24.
3) 3. کتاب الرجال، ص 101، ش 678.
4) 4. رجال العلامة الحلی، ص 78، ش 2.
5) 5. معجم رجال الحدیث، ج 8، ص 60.
6) 6. همان، ج 8، ص 61.
7) 7. رجال الطوسی، ص 309، ش 307 و 309.
8) 8. معجم رجال الحدیث، ج 8 ،ص 54.
9) 9. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 451.
10) 10. رجال البرقی ص 51.
11) 11. معجم رجال الحدیث، ج 8، ص 60.
12) 12. بصال البرقی ص 51.
13) 13. رجال الطوسی، ص 378، ش 4، 402 ش 2.
14) 14. مجمع الرجال، ج 3، ص 102 در معجم رجال الحدیث نیز در ذیل نام سعد بن سعد آمده است. (ج 8، ص 60).
جواد علیه السلامبوده است(1). و ظاهر روایت بر فوت او در زمان آن حضرت دلالت دارد.
در کامل الزیارات روایت وی به نام سعد بن سعد از ابوالحسن(2)و نیز روایت او از حضرت رضا علیه السلامرسیده است(3).
نجاشی و شیخ در اصحاب الرضا علیه السلام او را توثیق نمودهاند و حضرت جواد علیه السلام برای او و چندی دیگر طلب جزای خیر نموده و فرمود که آنها به من وفا نمودند.(4)وی علاوه بر این که راوی ائمه علیهم السلام میباشد، از ابوجریر، احمد بن محمد بن ابی نصر، حسن بن جهم، زکریا بن آدم، صفوان، عبدالله بن جندب، عبدالله بن حسین، محمد بن عمارة، محمد بن فضیل، محمد بن القاسم بن الفضیل بن یسار و هشام بن ابراهیم روایت مینماید(5).
راویان او عبارتند از: احمد بن محمد بن خالد برقی، احمد بن محمد بن عیسی اشعری، جعفر بن ابراهیم حضرمی، حماد بن سلیمان(6)، عبّاد بن سلیمان، عبدالعزیز بن مهتدی، محمد بن حسن بن ابی خالد شینوله(7)و محمد بن خالد(8).
نجاشی دو کتاب یکی تبویب شده و دیگری غیر مبوب ونیز مسائل او از امام رضا علیه السلام را از او دانسته و شیخ در فهرست در ذیل هر دو عنوان پیش گفته، کتابی را از او میداند.
192 . سعد بن عبدالله اشعری
سعد بن عبد الله بن ابی خلف اشعری قمی از بزرگان شیعه و از فقهای قرن سوم
1) 1. اختیار معرفة الرجال، ص 503، ح 964. کتاب الغیبة، ص 211.
2) 2. کامل الزیارات، ص 285، باب 95، ح 2.
3) 3. معجم رجال الحدیث، ج 8، ص 62.
4) 4. قال دخلت علی ابی جعفر الثانی علیه السلام فی آخر عمره... فقال جزی الله صفوان بن یحیی و محمد بن سنان و زکریا بن آدم و سعد بن سعد عنی خیرا فقد و فوالی. (اختیار معرفة الرجال ص 503)
5) 5. معجم رجال الحدیث، ج 8، ص 62.
6) 6. رجال النجاشی، ص 179.
7) 7. الفهرست، ص 76، ش 307.
8) 8. رجال النجاشی، ص 179/ الفهرست، ص 76، ش 307 / معجم رجال الحدیث ج 8، ص 62.
هجری قمری است(1). سعد، صاحب تصانیف بسیار و اخبار فراوانی از او رسیده است(2). او برای دریافت احادیث به مسافرت پرداخت و در این راه به احادیث شیعه بسنده ننمود و از اهل سنت بسیار حدیث شنید وبرخی از بزرگان آنان چون: حسن بن عرفة، محمد بن عبد الملک دقیقی، ابو حاتم رازی و عباس ترقفی را ملاقات نمود(3).
شیخ و نجاشی ،سعد راستوده و شیخ اورا توثیق نموده است(4). و نام وی در اسناد کامل الزیارات درج شده(5)که نزد برخی نشانه توثیق وی از طرف ابن قولویه میباشد. از طرفی، ابن داود در هر دو قسمت کتاب خود، که یکی مختص به ثقات و دیگری به مجروحین اختصاص دارد، او را ذکر نموده است(6)و این در حالی است که شکی در وثاقت وی وجود ندارد(7).
صدوق در کمال الدین و تمام النعمة، جریانی نقل مینماید که بیانگر ملاقات وی با حضرت عسکری و حضرت حجت علیهما السلاممیباشد(8). نجاشی میگوید: برخی از اصحاب این جریان را غیر واقعی و موضوع میدانند(9). شهید در تعلیقه خود بر خلاصه آن را موضوع و نشانههای وضع را در آن آشکار میداند. برخی چون شهید در تعلیقه بر رجال ابن داود و سید در اقبال ، انگیزه ابن داود از یاد کرد سعد در قسمت مجروحین را این جریان میدانند(10)و بعید نیست که علت نیز همین باشد؛ زیرا ابن داود در ذیل نام سعد در قسمت دوم کتاب، تنها جریان تضعیف این دیدار و موضوع بودن آن را میآورد؛ این در حالی است که در قسمت اول به دیگر مطالب از جمله تمجید نجاشی اشاره مینماید(11). نویسنده معجم رجال الحدیث این دلیل را
1) 1. وفات سعد را در حدود 300 هجری قمری دانستهاند.(سالهای 299، 300، 301).
2) 2. تنها با عنوان سعد بن عبدالله در اسناد 781 روایتِ کتب اربعه آمده است.
3) 3. رجال النجاشی، ص 177، ش 467 / الفهرست، ص 75، ش 306.
4) 4. همان.
5) 5. کامل الزیارات، ص 20، باب 4، ح 2.
6) 6. کتاب الرجال، ص 102، ش 681؛ ص 247، ش 208.
7) 7. نقد الرجال، ص 149.
8) 8. کمال الدین و تمام النعمة ج 2، ص 454 ـ 465.
9) 9. رجال النجاشی، ص 177.
10) 10. المقالات و الفرق، مقدمه.
11) 11. کتاب الرجال، ص 102، ص 247.
نپسندیده است زیرا تضعیف دیدار، قدحی برای سعد نیست؛ بلکه قدح بر آن است که چرا نقل و ادعای این جریان را آورده است؛ و ثابت نشده که سعد چنین نقل ادعایی را نموده باشد(1).
وی از جمع بسیاری روایت مینماید همانند:
ابو علی بن محمد بن عبدالله بن ابی ایوب مکی، ابراهیم بن اسحاق بن ابراهیم، ابراهیم بن محمد ثقفی، ابراهیم بن مهزیار، ابراهیم بن هاشم، احمد بن ابی عبدالله برقی، احمد بن حسن بن علی بن فضال، احمد بن حسین (دندان)، احمد بن حسن بن صقر، احمد بن سعید، احمد بن علی بن عبید جعفی، احمد بن محمد بن بکر بن صالح رازی، احمد بن محمد بن عیسی اشعری، احمد بن محمد بن مطهر، احمد بن هلال، اسحاق بن یعقوب، اسماعیل بن محمد تغلبی، ایوب بن نوح نخعی، جعفر بن سهل الصیقل، جعفر بن محمد غزاری، جمیل بن صالح، حسن بن حسن الافطس، حسن بن حسین لؤلؤی، حسن بن ظریف، حسن بن علی بن عبدالله ،حسن بن علی بن فضال، حسن بن علی بن نعمان، حسن بن عیسی علوی، حسن بن موسی الخشاب، حسن بن نضر، حسین بن بندار صرمی، حسین بن عبدالصمد، حسین بن عبیدالله، حسن بن علی زیتونی، حسین بن محمد، حماد بن عثمان، حماد بن یعلی، حمزة بن یعلی، سعد بن داود، سلمة بن خطاب، سندی بن محمد بزاز، صالح بن ابی حماد، عبّاد بن سلیمان، عباس بن سعد الازرق، عباس بن معروف، عبدالله بن جعفر حمیری، عبدالله بن محمد بن عیسی، عبدالله بن موسی المفتی، علی بن اسماعیل، علی بن بدیل، علی بن حدید، علی بن حکم، علی بن حماد بغدادی، علی بن خالد، علی بن سلیمان، علی بن محمد بن قتیبة، علی بن محمد رازی، علی بن محمد بن اسحاق اشعری، علی بن مهزیار، عمرو بن عثمان، عمران بن موسی، فضل بن عامر، قاسم بن محمد (اصبهانی)، محمد بن احمد علوی، محمد بن احمد بن یحیی، محمد بن اسماعیل بن بزیع، محمد بن جزک، محمد بن حسن، محمد بن حسین بن ابی خطاب،
1) 1. معجم رجال الحدیث، ج 8، شرح حال سعد.
محمد بن خالد طیالسی، محمد بن صالح، محمد بن عبدالجبار، محمد بن عبدالحمید، محمد بن عبدالله رازی، محمد بن عبدالله بن ابی خلف، محمد بن عرفة، محمد بن عمر بن سعید، محمد بن عیسی بن عبید یقطینی، محمد بن الولید خزاز، معاویة بن حکیم، منبة بن عبد الله ابو الجوزاء، موسی بن جعفر بغدادی، موسی بن حسن، موسی بن عمر بن یزید، هارون بن مسلم، هیثم بن ابی مسروق نهدی، یعقوب بن یزید و جامورانی رازی(1).
راویان او عبارتند از: ابن مقبره قزوینی، احمد بن محمد بن یحیی العطار(2)، جعفر بن محمد بن قولویه و پدر(3)و برادرش(4)، حمزة بن قاسم ،علی بن بابویه(5)، علی بن عبدالله الوراق، علی بن محمد، محمد بن ابی عبدالله، محمد بن حسن بن ولید(6)، محمد بن حسن بن صفار، محمد بن موسی بن متوکل(7)، محمد بن یحیی(8)، کلینی و ابن ابی جید.(9)
سعد، کتابهای بسیاری تألیف نموده که تنها برخی از آنان به دست نجاشی رسیده است. وی کتاب عظیمی به نام «الرحمة» تألیف کرد که شامل چند کتاب بود؛ نجاشی الرحمة را شامل 31 کتاب میداند ولی شیخ طوسی آن را در بر دارنده 14 کتاب دانسته است.(10).
نجاشی و شیخ طوسی کتابهایِ «کتاب الرحمة» را نام بردهاند اما گاه در نامهای آنها تفاوتی دیده میشود، اینک نام کتابها را بر اساس رجال نجاشی یاد کرده و به موارد اختلافی اشاره میشود، برای اختصار واژه «کتاب» در اول نامها ذکر نمیشود.
1) 1. معجم رجال الحدیث، ج 8، ص 80/ الجامع فی الرجال، ج 1، ص 852.
2) 2. الفهرست، ص 26، ش 68.
3) 3. رجال الطوسی، ص 475، ش 6/ کامل الزیارات، ص 20، باب 4، ح 2.
4) 4. رجال النجاشی، ص 177.
5) 5. الفهرست، ص 75، ش 306.
6) 6. رجال الطوسی، ص 475، ش 6/ الفهرست، ص 84.
7) 7. من لا یحضره الفقیه، ج 4، المشیخة، ص 42.
8) 8. الفهرست، ص 75.
9) 9. همان، ص 162، ش 706. معجم رجال الحدیث، ج 8، ص 80/ الجامع فی الرجال، ج 1، ص 852.
10) 10. رجال النجاشی، ص 177/ الفهرست، ص 75.
نجاشی از کتابهائی یاد کرده که در فهرست شیخ طوسی دیده نمیشود نام این کتابها از این قرار است:
نجاشی پنج کتاب اول را کتبی میداند که موافق شیعه است که احتمالاً به دلیل این است که وی تنها به احادیث شیعه اهتمام نداشته است؛ بلکه از اهل سنت نیز حدیث میشنیده و احادیث فریقین را در کتابهای خود ذکر نموده است.
صدوق، کتاب الرحمة را از کتب مشهوری که مورد اعتماد و مرجع میباشد دانسته و در مشیخه من لا یحضر، طریق خود را به سعد آورده(3)، که بیانگر این است که
1) 1. احتمالاً همان رسالهای است که علامه در بحار الانوار، ج 92، ص 60 به بعد ذکر نموده است و آنرا به امیرالمؤمنین علیهالسلام نسبت داده است / نیز ر. ک: بحار الانوار، ج 1، ص 15 و کیهان اندیشه، ش 33، مقاله یک کتاب با چهار عنوان، استادی، ص 154.
2) 2. رجال النجاشی، ص 177/ الفهرست، ص 75.
3) 3. من لا یحضره الفقیه ج 1، ص 3؛ ج 4، ص 7، (المشیخة). علامه طریق صدوق را صحیح میداند. (رجال العلامة الحلی ص 277)
در تألیف من لا یحضره الفقیه از کتاب یا کتابهای سعد سود جسته است.
شیخ طوسی در زمره کتابهای وی، فهرستی را از کتابی که او روایت نموده ذکر مینماید: «وله فهرست کتاب مارواه»(1). نجاشی در شرح حال هیثم بن عبدالله میگوید: کتاب وی را، سعد بن عبدالله در طبقات ذکر نموده است(2). که احتمال دارد مراد وی از طبقات، همان فهرست که شیخ ذکر کرده، باشد.
193 . سعد بن عمران القمی
شیخ طوسی وی را جزء اصحاب حضرت کاظم علیه السلام ذکر نموده است(3)و نویسنده الجامع فی الرجال او را از اولاد عمران بن عبدالله الاشعری(4)و به نقل از برخی نسخههای رجال شیخ که در اختیارش بوده، او را ثقه دانسته است(5)اگر چه در نسخه چاپ شده و ترتیب قهپائی، از توثیق، ذکری به میان نیامده است(6).
194 . سعد بن مالک بن الاحوص
شیخ و نجاشی سعد بن مالک بن الاحوص بن سائب بن مالک الاشعری را جد احمد بن محمد بن عیسی دانسته و او را اولین شخص از اجدادش که در قم سکونت گزیده، معرفی کردهاند(7).
195 . سعد بن مالک بن عامر الاشعری
وی جد اشعریان قم است. و در تاریخ قم، در مورد وی آمده است: دیگر از اشعریان سعد بن مالک بن عامر اشعری است که جد عرب قم است. کلبی گوید: «سعد بن مالک از وجوه اشراف کوفه است و خداوندِ جاه و مرتبه و پایگاه بلند(8)».
وی خلافت عثمان را درک نموده و شهادت به شراب خواری ولید بن عتبة، امیر کوفه، جهت اجرای حد داده است(9).
196 . سعید بن ابی بردة الاشعری
سعید بن ابی بردة بن ابی موسی الاشعری الکوفی (متوفا: 138 یا 168 ه . ق.) از محدثان قرن دوم هجری قمری و از تابعین است. جمعی از بزرگان علمای اهل سنّت وی را توثیق نمودهاند که میتوان به ابن معین، ابن حبان، ابو حاتم رازی، عجلی و عسقلانی اشاره نمود. احمد بن حنبل او را در حدیث «ثبت» و دقیق دانسته و ابو حاتم صدوقش خوانده است.
سعید ازابوموسی و ابن عمر حدیث نشنیده است و از آن دو مستقیما نمیتواند روایت نماید. وی از پدرش ابو بردة و انس بن مالک، ابو بکر بن حفص، ابو وائل، ابن عمر بن سعد و ربعی بن حراش روایت مینماید و جمعی چون ابو اسحاق شیبانی، ابو عمیس، ابو عوانه، زید بن ابی انیسة، زکریا بن ابی زائدة، مجمع بن یحیی انصاری مغیرة بن ابی الحر کندی، قتادة، شعبة، مسعودی و مسعر از راویان وی محسوب میشوند(1). و ذکری از وی در کتابهای اصلی رجال شیعه به میان نیامده است.
197 . سهل بن الیسع الاشعری
سهل بن الیسع بن عبدالله بن سعد الاشعری از محدثان قرن دوم هجری و احتمالاً نیمه دوم را بیش از نیمه اول درک نموده است. در کافی روایت وی از حضرت صادق علیه السلام نقل شده(2)و نجاشی او را راوی حضرت کاظم و رضا علیهما السلام دانسته است(3). شیخ طوسی وی را در اصحاب الرضا علیه السلام ذکر کرده و او را از اصحاب حضرت کاظم علیه السلام شمرده است(4). از رجال ابن داود و ترتیب قهپائی چنین استفاده میشود که نام وی در باب اصحاب الکاظم علیه السلام رجال شیخ آمده است(5)ولی در نسخه چاپی چنین چیزی یافت نمیشود.
نجاشی یک مرتبه سهل را توثیق نمود. ولی ابنداود تصریح مینماید که وی دو
مرتبه از جانب نجاشی توثیق شده است.(1)که در اینصورت نشانه تأکید بر توثیق وی میباشد.(2)وی علاوه بر روایت از ائمه هدی علیهم السلام از حسین بن مهران نیز نقل حدیث نموده(3)و ابراهیم بن هاشم(4)، علی بن اسحاق، ابوقتادة و محمد بن سهل(5)از راویان وی محسوب میشوند.(6)
نجاشی کتابی را از او دانسته و صدوق در مشیخه من لا یحضر طریق خود را به سهل آورده است(7)که نشانه استفاده از کتاب وی در تألیف آن میباشد. علامه این طریق را حسن میداند(8).
198 . سهم بن عمرو الاشعری
ابن سعد، وی را از جمله مهاجرانی دانسته که در سال هفت هجری هنگام فتح خیبر، همراه ابوموسی نزد پیامبر صلیاللهعلیهوآله آمده و اسلام آورد. وی از مصاحبت پیامبر صلیاللهعلیهوآله بهره برد؛ سپس به شام رفت و در آن سرزمین اقامت نمود(9).
199 . سعد بن تمیم الاشعری، ابو بلال
سعد بن تمیم اشعری شامی، پدر بلال بن سعد(10)و کنیه او ابو بلال میباشد. وی از صحابه و راویان حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله است. گویند: پیامبر صلیاللهعلیهوآله سر او را مسح و برای او دعا نمود. سعد در دمشق سکونت اختیار نمود و امام مسجد آن شهر و واعظ بود. وی علاوه بر روایت از پیامبر صلیاللهعلیهوآله ، از معاویه نیز حدیث نقل نموده است. شداد بن عبیدالله القاری الدمشقی و فرزندش بلال از راویان او محسوب میشوند. بلال بسیاری از احادیث پدرش را روایت نموده و راوی اصلی وی به شمار میرود(11).
1) 1. کتاب الرجال، ص 208.
2) 2. فوائد الوحید، ص 22.
3) 3. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 89، ح 5.
4) 4. همان، ج 4، (المشیخة)، ص 59.
5) 5. همان، ص 89، ح 287.
6) 6. جامع الرواة، ج 1، ص 394.
7) 7. همان، (المشیخه)، ص 59.
8) 8. رجال العلامة الحلی، ص 279.
9) 9. الطبقات الکبری، ج 7، ص 434 / الاصابة فی تمییز الصحابة، ج 2، ص 91، ش 3560.
10) 10. شرح حال بلال بن سعد در همین نوشتار.
11) 11. الجرح و التعدیل، ج 4، ص 81، ش 349/ تاریخ مدینة دمشق، ج 7، ص 106 /اسد الغابة، ج 2، ص 271.
200 . شعیب بن عبدالله الاشعری
برقی، «شعیب بن عبد الله بن سعد الاشعری» را جزء اصحاب حضرت صادق علیه السلامذکر کرده(1)و شیخ طوسی در شرح حال «عیسی بن عبدالله» او را راوی صادقین علیهما السلام دانسته است(2). وی برادر عیسی، موسی، عبد الرحمن و عمران (فرزندان عبدالله بن سعد) میباشد.
در نسخه چاپ شده رجال شیخ طوسی، نام پدر «عیسی»، «بکر بن عبدالله» ذکر شده است: «عیسی بن بکر بن عبدالله بن سعد الاشعری القمی» و آمده است که او و برادرانش موسی و شعیب راویان صادقین علیهما السلام میباشند(3). در نسخهای از رجال شیخ طوسی، کنیه عیسی، ابوبکر ذکر شده و نام پدر او« عبدالله» میباشد(4). بنابراین شعیب فرزند «عبدالله بن سعد» است. چرا که:
اولاً: برقی وی را با عنوان «شعیب بن عبدالله بن سعد» ذکر کرده است.
ثانیا: شیخ طوسی در رجال، در ذکر «موسی بن عبدالله الاشعری القمی» همان را میگوید که در شرح حال عیسی عنوان نموده؛ یعنی روایت از صادقین علیهما السلام(5).
ثالثا: در ترجمه تاریخ قم که از منابع اصلی در شناخت اشعریان، چند بار از «شعیب بن عبدالله» سخن گفته شده است(6)از جمله در ذکر خبر «ولد الاباء» گوید:
... و ایشان ولد عبدالرحمن بن عبد بن سعد و الیاس بن عبدالله و عبدالله بن عبد الله و شعیب بن عبد الله و عبدالملک بن عبدالله و داود بن عبدالله وموسی بن عبدالله و عیسی بن عبدالله و یعقوب بن عبدالله بودهاند(7). دیده میشود که، نام شعیب، عیسی و موسی در کنار نام سایر فرزندان عبدالله اشعری آمده است.
رابعا: در کتابهای رجالی، نامی از شعیب بن بکر و موسی بن بکر به چشم نمیخورد(1)بنابراین میتوان به وجود اشتباه در نسخه چاپی رجال شیخ طوسی، اطمینان پیدا نمود. ظاهرا رویاتی از او در دست نیست(2).
201 . شهر بن حوشب الاشعری
شهر بن حوشب اشعری(3)شامی (متوفا: 100 یا 111 یا 112 ه . ق.) کنیهاش ابو سعید، ابو عبدالله، ابو عبدالرحمن و ابوالجعد شامی است. وی احتمالاً مولا (آزاد شده) اسماء بنت یزید بن السکن(4)و از علماء و قرّاء تابعین محسوب میشود. او اهل شام (حمص یا دمشق) بود؛ سپس راهی عراق شد. و خزانه داری یزید بن مهلب را به عهده داشت. میگویند: وی از خزانه و از شخصی در سفر حج سرقت کرده است:
لقد باع شهر دینه بخریطة فمن یأمن القراء بعدک یا شهر(5)
سخنان اهل فن در مورد وی مختلف است: برخی او را ستوده و توثیقش نموده و احادیثش را نقل و قبول کرده و جمعی او و روایاتش را رد نمودهاند. ابن کثیر علت آن را دزدی وی از بیت المال میداند(6).
ابن معین، عجلی، احمد بن حنبل، یعقوب بن ابی سفیان و یعقوب ابن شیبه، شهر را توثیق کردهاند. ابن معین او را ثبت دانسته و ابن حنبل احادیثش را نیکو و با عبارت «لابأس به» از او یاد نموده است. بخاری نیز احادیثش را ستوده و قویش دانسته و ابوزرعة نیز همانند ابن حنبل از او به «لابأس به» یاد کرده است.
از ابن المدینی پرسیدند: که از شهر حدیث میکنی؟ پاسخ داد: عبدالرحمن از او
1) 1. معجم رجال الحدیث، ج 9، ص 30.
2) 2. همان، ج 9، ص 30/ الجامع فی الرجال، ج 2، ص 444.
3) 3. حرب بن اسماعیل گمان دارم که احمد بن حنبل او را کندی میدانست. (الجرح و التعدیل، ج 4، ص 383).
4) 4. اسماء، دختر عمه معاذبن جبل و از صحابه است و از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است .شهر بن حوشب، مجاهد، اسحاق بن راشد و محمد بن عمر از راویان اویند. حدیث «من بنی لله مسجدا بنی الله له بیتا فی الجنة» را او روایت کرده است. او در جنگ یرموک، به وسیله عمود چادرش، 9 رومی را کشت. (اسد الغابة، ج 5، ص 398).
5) 5. شهر، دین خود را به دراهمی فروخت . ای شهر، بعد از تو به کدامین قاری ایمن باشیم.
6) 6. تهذیب التهذیب، ج 4، ص 396 ش 369/ البدایة و النهایة، ج 9، ص 304، حوادث سال 112 ه . ق.
حدیث میکرد و من در صورت اتفاق یحیی و عبدالرحمن بر ترک حدیث شخصی، از او روایت نخواهم کرد. دار قطنی روایات او را در کتابش آورده و عبدالحمید بن بهرام که از راویان مهم وی است، با احادیثش به سان قرآن معامله مینموده است(1).
شعبه(2)، مهمترین شخصی است که «شهر» را مورد انتقاد قرار داده است. از ابن عمار و ابوبکر البزاز نقل شده که گفتهاند: شخصی جز شعبه نمیشناسیم که حدیث شهر را ترک کرده باشد و از ابن عون(3)نقل شده است که شعبه حدیث شهر را ترک کرده است. نیز نضر از او نقل کرده که وی گفت: شهر را ترک کردند: «ان شهرا ترکوه»، نضر میگوید: مراد از ترک، طعن در او میباشد(4).
موسی بن هارون، ابن عدی، بیهقی و ساجی او را تضعیف نمودهاند. یحیی بن سعید از او حدیث نمیکرد(5). ابو حاتم اگر چه او را بهتر از ابو هارون عبدی و بشر بن حرب میداند، میگوید به حدیث وی احتجاج نمیشود(6).
ابن حبان، شهر را در کتاب المجروحین ذکر نموده، میگوید:او از ثقات احادیث معضل و از اثبات احادیث مقلوب روایت میکند.(7)
ابوالحسن بن القطان(8)در مقام دفاع از شهر برآمده، میگوید: تضعیف کنندگان وی
1) 1. الجرح و التعدیل، ج 4، ص 383 /تهذیب و التهذیب، ج 4، ص 369.
2) 2. شعبة بن الحجاج، ابو بسطام الازدی از محدثان مشهور قرن دوم هجری در عراق است. ثوری او را امیرالمؤمنین حدیث و ذهبی از او به شیخالاسلام یاد کرده است. شافعی میگوید: اگر شعبه نبود حدیث در عراق شناخته نمیشد. وی در سال 160 ه . ق. از دنیا رحلت کرد. حسن، معاویة بن قرة، عمرو بن مرة، حکم، انس بن سیرین، قتادة، ایوب سختیانی و ابن اسحاق مشایخ وی بودند. ایوب و ابن اسحاق و جمعی از جمله: ثوری، ابن مبارک، ابو داود و سلیمان بن حرب راویان وی بودند. (تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 193، ش 187).
3) 3. عبد الله بن عون ابو عون مزنی (متوفا: 151 ه . ق.) از محدثان قرن دوم هجری بود. او از سعید بن جبیر، ابو وائل، ابراهیم بن نخعی، مجاهد، شعبی و حسن روایت میکرد. حماد بن زید، اسماعیل بن علیة، اسحاق الازرق و جمعی بسیار شعبه شک وی را بهتر از یقین غیر او میدانستند. ابن معین در همه امور به وی اطمینان نمود. از ابن مبارک نقل شده که هیچ کس را فاضلتر از ابن عون نمیدانسته است. (تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 156).
4) 4. تهذیب التهذیب، ج 4، ص 369.
5) 5. همان، ج 4 ص 369 به بعد.
6) 6. الجرح و التعدیل، ج 4، ص 383.
7) 7. کتاب المجروحین، ج 1، ص 361.
8) 8. ابو الحسن علی بن ابراهیم بن سلمة بن بحر القزوینی (254 - 345 ه . ق.)، قطان، محدث و عالم قزوین، برای دریافت حدیث بسیار به سفر پرداخت و بسیار نگاشت. ابو حاتم رازی، ابن ماجه و ابراهیم بن دیزیل از مشایخ وی هستند. ابو الحسن نحوی، زبیر بن عبد الواحد و قاسم بن ابی المنذر راویان اویند. میگویند: او سی سال بر روزه مداومت داشت و با نان و نمک افطار میکرد. ذهبی فضایل ابن قطان را بیش از حد شمارش میداند. (تذکره الحفاظ، ج 3، ص 856، ش 833).
حجتی ارائه نکردهاند و مسائلی چون دزدی از بیتالمال و گوش دادن به موسیقی و پوشیدن لباس نظامی یا صحیح نیست و یا این که در حد تضعیفِ شهر نمیباشد و بدترین چیزی که به وی نسبت داده شده روایت منکرات از اشخاص ثقه میباشد. ابوالحسن بن القطان بدین مسئله اعتقاد دارد که در صورت کثرت چنین مطالبی در مورد شهر نمیتوان به او اعتماد و اطمینان داشت: «و شرّ ما قیل فیه انه یروی منکرات عن ثقات و هذا اذا کثر منه سقطت الثقة به»(1).
شیخ طوسی، شهر بن عبدالله بن حوشب را جزء اصحاب حضرت علی علیه السلام یاد کرد(2)و او حدیثی از امیرالمؤمنین علیه السلامنقل کرده است. برخی چون علامه شوشتری ظاهر را اتحاد دانسته، میگویند: بر خبری از «شهر بن عبدالله» دست نیافتهام(3).
در کافی حدیثی از شهر آمده که مرحوم کلینی آن را در باب نص بر امام حسن علیه السلام قرار داده است. شهر میگوید: علی علیه السلامهنگامی که به کوفه رفت، کتابها و وصایای خود را پیشِ اُمّ سلمة به ودیعه نهاد و هنگامی که حسن علیه السلام به مدینه برگشت ام سلمة آنها را به وی سپرد(4). ظاهر حدیث دلالت بر تشیّع شهر ندارد.
شهر در دستگاه حکومت یزید بن مهلب کار میکرد و یزید گاه با امیران و خلفای اموی چون حجاج، عمر بن عبدالعزیز و یزید بن عبدالملک درگیری داشت(5)و وجود شهر در زمره دست اندرکاران یزید خالی از معنا نیست.
1) 1. تهذیب التهذیب، ج 4، ص 371.
2) 2. رجال الطوسی ص 45، ش 10.
3) 3. قاموس الرجال (چاپ مرکز نشر کتاب)، ج 5، ص 92/ معجم رجال الحدیث، ج 9، ص 46. (ایشان نیز: ظاهر اتحاد میباشد).
4) 4. کافی، ج 1، ص 298.
5) 5. وفیات الاعیان، ج 6، ص 278 بهبعد. یزید پساز پدرش، والی خراسان بود و به صلاحدید حجاج و امر عبدالملک عزل شد. حجاج از وی بیم داشت و در زندان، او را شکنجه مینمود. او پس از حجاج امیر عراقین شد. وی مدتی در زندان عمر بن عبد العزیز بود. و با خلیفه بعد یزید بن عبد الملک، مخالفت مینمود و سرانجام به دست مسلمة کشته شد.
202 . ضحاک بن عبدالرحمن الاشعری
ضحاک بن عبدالرحمن بن عَرزَب اشعری از راویان ابوموسی اشعری (متوفا: 44 ه . ق.) بود(1). عبدالله بن نعیم الدمشقی(2)، عیسی بن سنان (ابو سنان قسملی)(3)و ابو طلحة خولانی(4)راوی وی بودند.
203 . عامر بن ابی عامر الاشعری
عامر بن ابی عامر از معمّرین بود و در صحابی بودنش اختلاف است(5). ابن سعد، ابن حبان و عسکری او را از صحابی شمردهاند(6). ابن حجر و ابن اثیر(7)میگویند: او پیامبر صلیاللهعلیهوآله را درک نموده است. در تقریب، او تابعی خوانده شده است(8). نویسنده تاریخ قم وی را در ضمن مهاجرانی آورده که خدمت پیامبر صلیاللهعلیهوآله رسیدند و اسلام آوردهاند(9).
شیخ طوسی، «عامر بن عبید» را از اصحاب حضرت علی علیه السلام دانسته است(10). یکی از اسامی پدر عامر، عبید بود. بنابراین، احتمال دارد منظور شیخ طوسی همان عامر بن ابی عامر باشد.
ابن حبان، عامر را ثقه دانسته(11)و ابو حاتم با عبارت «لیس به بأس»(12)از او یاد نموده است. عامر در زمان خلافت عبدالملک بن مروان (65 - 86 ه . ق) در اردن از دنیا رفت(13). در مورد این که وی فرزند ابو عامر اشعری عموی ابوموسی است یا صحابی دیگری که به همین کنیه خوانده میشود، بین اهل فن اختلاف است. ابن سعد، ابن حبان و عسکری او را عموزاده ابوموسی میدانند و ابن حجر و ابن اثیر با
1) 1. الجرح و التعدیل، ج 9، ص 396، ش 1886.
2) 2. همان، ج 5، ص 183، ش 863؛ ج 6، ص 55، ش 294.
3) 3. همان، ج 6، ص 277، ش 1537.
4) 4. همان، ج 9، ص 396، ش 1886.
5) 5. تقریب التهذیب، ص 186.
6) 6. تهذیب التهذیب، ج 5، ص 72، ش 115.
7) 7. همان/ اسد الغابة، ج 3، ص 84.
8) 8. تقریب التهذیب، ص 186.
9) 9. تاریخ قم، ص 271.
10) 10. مجمع الرجال، ج 3، ص 239.
11) 11. تهذیب التهذیب، ج 5، ص 72.
12) 12. الجرح و التعدیل، ج 6، ص 326.
13) 13. اسد الغابة، ج 3، ص 84/ تهذیب التهذیب، ج 5، ص 72.
آنان موافق نیستند(1).
ابن سعد، عامر را راوی پیامبر صلیاللهعلیهوآله میداند(2). میگویند که آن حضرت به وی فرمود: «عامر نیازی به اجازه ندارد: لا اذن علی عامر». از این رو او بدون اجازه نزد معاویه میرفت(3). عامر از پدرش و معاویه بن ابی سفیان روایت کرده است. مالک بن مسروح راوی وی است(4).
204 . عامر بن عبدالله بن قیس الاشعری
ابو بردة عامر یا حارث اشعری از محدثان قرن اول هجری قمری و شیخ بسیاری از راویان است. علمای اهل سنّت او را ستوده و توثیق نمودهاند. ابن سعد، عجلی و ابن حجر او را توثیق کرده و ابن کثیر و ذهبی با الفاظی چون: امام، ثبت، فقیه، عالم و حافظ از او نام بردهاند(5). حجاج پس از شعبی، در سال 79 ه . ق.، او را قاضی کوفه ساخت و پس از چند سال(6)او را عزل نمود و برادرش ابوبکر را به جایش گمارد(7).
هنگامی که یزید بن مهلب والی خراسان شد، گفت: مرا به شخص کاملی که خصلتهای نیکو داشته باشد راهنمائی کنید. ابو بردة را به او معرفی نمودند. «ابن مهلب» از صفات او خشنود گشت و به او گفت: تو را به چنین و چنان کاری گماشتم: ... انی ولیتک کذا و کذا. ابوبردة از پذیرش آن خودداری نمود و گفت: از پدرم. از رسول الله صلیاللهعلیهوآله شنیدم که فرمود: «من تولی عملاً و هو یعلم انه لیس لذلک العمل باَهلٍ فلیتبوء مقعده من النار»(8).
1) 1. همان.
2) 2. الطبقات الکبری، ج 4، ص 358.
3) 3. تهذیب التهذیب، ج 5، ص 72. / اسد الغابة، ج 3، ص 84.
4) 4. کتاب تاریخ الکبیر، ج 6، ص 450/ الجرح و التعدیل، ج 6، ص 326.
5) 5. سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 343/ تهذیب التهذیب، ج 1، ص 365، ش 663/ تقریب التهذیب، ص 409/ تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 95 ،ش 86/ البدایة و النهایة، ج 9، ص 231.
6) 6. ابن اثیر در جریانات سال 81 ه . ق. او را قاضی کوفه معرفی کرده است. (الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 466).
7) 7. الجرح و التعدیل، ج 6، ص 325، ش 1809/ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 452.
8) 8. سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 343/ تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 95. هر آن که عملی را به عهده گیرد و بداند که اهل آن نیست، جایگاهش را از آتش پر نموده است.
ابوبردة درسال 103 یا 104 یا 107 ه . ق. فوت کرد. ذهبی درگذشت او را در سال 107 درست ندانسته است. وی بیش از هشتاد سال عمر کرد.(1)
وی از علی (علیه السلام)، ابو موسی (پدرش)، اسماء بنت عمیس، ابوهریرة، ابن عمر، براء، حذیفة، عایشة، عبدالله بن سلام، محمد بن مسلمة و عبدالله بن عمر، زبیر بن عوام، الاَغرالمزنی و معاویة روایت نموده است(2).
راویان او عبارتند از: فرزندانش سعید، یوسف و بلال و نوهاش برید بن عبدالله و ابو اسحاق شیبانی، ابو صخرة جامع بن شداد، ابو حصین عثمان بن عاصم، ابو وهب عامر بن ولید بن عیسی، ابو ادریس صاحب الحور، ابو اسحاق سبیعی و ابو مجلز.
و نیز اشعث بن ابی شعثاء، ثابت البنانی، بکیر بن عبدالله الاشج، حکیم بن دیلم، حمید بن هلال، طلحة بن مصرّف، طلحة بن یحیی بن طلحة، عاصم بن بهدلة، شعبی، عمر و بن مُرّة، عبدالملک بن عمیر، عدی بن ثابت، عون بن عبدالله، علی بن عتیق، عمر بن عبدالعزیز، عاصم بن کلیب، فرات بن سائب، قاسم بن مخیمرة، قتادة، غیلان بن جریر، کثیر بن ابی کثیر، لیث بن ابی سلیم، موسی الجهنی، محمد بن منکدر، یونس بن ابی اسحاق، سالم ابو النصر، یونس بن حارث طائقی، ولید بن عیسی ابو وهب العامری، عبدالاعلی بن ابی المساور و بسیاری دیگر از او روایت مینمایند(3).
شیخ طوسی در قسمت اصحاب حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله ، مینویسد: محمد بن قیس (برادر ابو موسی) برادری دارد مکنی به ابوبردة و گفته شده ابو بردة پسر ابو موسی است. کلام ایشان میرساند که تنها یک نفر ابوبردة وجود داشته که برخی او را پسر ابوموسی و برخی او را برادر ابوموسی میدانند؛ ولی با توجه به کتابهای رجالی
1) 1. سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 346/ الکامل فی التاریخ، ج 5، ص 105، الطبقات الکبری، ج 6، ص 256، / البدایة و النهایة، ج 9، ص 231.
2) 2. سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 346/ تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 95/ الجرح و التعدیل، ج 6، ص 325.
3) 3. سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 344؛ ج 5، ص 5/ الجرح و التعدیل، ج 2، ص 364؛ ج 6، ص 325، 198؛ ج 7، ص 156؛ ج 9، ص 368؛ ج 9، ص 237؛ ج 9، ص 12.
معلوم میشود ابوبردة بن قیس نیز از صحابه است(1)
الطبقات، ج 4، ص 357؛ اسد الغابة، ج 3، ص 91، ج 5، ص 145؛ کتاب تاریخ الکبیر، ج 9، ص 14، ش 106؛ الاستبعاب، ج 4، ص 18 - حاشیه الاصابة - ؛ الاصابه، ج 4، ص 18، ش 116.
.205 . عامر بن عامر الاشعری
مامقانی در تنقیح المقال، میگوید: او را از صحابه دانستهاند. هم او عامر بن عامر را مجهول خوانده است(2). در تاریخ کبیر بخاری، الاصابه، الاستیعاب و اُسد الغابه نام وی دیده نمیشود.
206 . عامر بن عبدالله الاشعری
نویسنده الجامع فی الرجال وی را جدّ «ابوالحسن، موسی بن حسن بن عامر» و از اصحاب حضرت صادق علیه السلامدانسته است(3)این در حالی است که در رجال نجاشی نام جدِّ موسی «عامر بن عمران ابن عبدالله» میباشد(4)و در کتابهای اصلی رجالی شیعه(5)، رجال علامه، رجال ابن داود و فهرست ابن شهر آشوب، نام وی دیده نمیشود و احتمال دارد با عامر بن عمران بن عبدالله اشعری که والی قم بود اشتباه شده باشد.
207 . عامر بن عمران بن عبدالله الاشعری
وی از طرف هارون الرشید، در سال 192 ه . ق، ولایت قم را بهعهده گرفت و به مساحت آن شهر پرداخت چنانچه در کتاب تاریخ قم آمده: «مساحت دوم، مساحت عامر بن عمران بن عبدالله اشعری است. رشید او را در آخر سنه اثنین و تسعین و مائة والی قم گردانید... چون عامر بن عمران از پیش رشید به قم معاودت نمود، ابتدا به مساحت قم کرد و این مساحت به اتمام نرسانید. سبب آن که در این میانه در سنه ثلث
و تسعین (193 ه . ق.) وفات یافت(1).»
ظاهر عبارت میرساند که عامر در سال 193 ه . ق. از دنیا رفته است. هارون الرشید هم در همان سال در گذشت(2). و بعید است که مراد از عبارت وفات رشید باشد.
ظاهرا وی جدّ «موسی بن حسن بن عامر» بوده است که از وی در شرح حال عامر بن عبدالله یاد شد.
208 . عامر بن لُدَین الاشعری(3)
ابن شاهین، عامر بن لدین (ابو سهل یا ابو بشر الاشعری الاردنی) را از صحابه دانسته و ابونعیم از اختلاف در صحابی بودنش سخن گفته است. برخی حدیثی از او از پیامبر صلیاللهعلیهوآله نقل نمودهاند که دیگران آن را از عامر بن لدین، از ابوهریره و او از پیامبر صلیاللهعلیهوآله روایت نمودهاند. ابونعیم پس از اظهار این که در صحابی بودنش اختلاف است، او را از تابعین شامی میداند(4).
عامر از سوی عبدالملک بن مروان به قضاوت گماشته شد(5)او خلافت عبدالملک (86 - 65 ه . ق.)(6)را درک نموده است.
وی از ابوهریرة، ابو لیلی اشعری و بلال بن رباح روایت کرده است. سلیمان بن حبیب محاربی، ابو بشر عسربینی مؤذن مسجد دمشق، عروة بن رویم لخمی و حارث بن معاویة از راویان ویاند، عامر از شامیین میباشد(7).
209 . عبدربه بن میمون الاشعری
عبدربه بن میمون بن عبدالملک الاشعری النحاس الدمشقی، قاضی دمشق، از
1) 1. تاریخ قم، ص 102.
2) 2. الانباء فی تاریخ الخلفاء، ص 36.
3) 3. عمرو بن لدین نیز گفته شده و ابن اثیر وی را «عامر بن لدّبن الاشعری» نامیده است. (الجرح و التعدیل، ج 6، ص 327 / اسد الغابة، ج 3، ص 92).
4) 4. همان/ تاریخ مدینه دمشق، ج 8، ص 812.
5) 5. تاریخ مدینه دمشق، ج 8، ص 810/ الجرح و التعدیل، ج 6، ص 327، ش 1822. بخاری روایت میکند: ولید بن عبدالرحمن از عمرو بن لدین، قاضی عبدالملک، سؤال کرد. سپس میگوید: نمیدانم که این همان عامر بن لدین است یا نه؟ فلا ادری هذا من عامر بن لدین. (کتاب تاریخ الکبیر، ج 6، ص 453).
6) 6. الانباء فی تاریخ الخلفاء، ص 10.
7) 7. تاریخ مدینه دمشق، ج 8، ص 810/ الجرح و التعدیل، ج 6 ، ص 327.
راویان اسماعیل بن عبیدالله بن ابی المهاجر، ربیع بن خطبیان، زرعة بن ابراهیم، علاء بن الحارث، عمرو بن مهاجر، محمد بن ابراهیم هاشمی، یزید بن عبدالرحمن بن ابی مالک، نعمان بن منذر و یونس بن میسرة بن حلیس است. سلیمان بن عبدالرحمن، هشام بن عمار، هیثم بن خارجة و ابومسهر راوی وی بودند(1).
او با سه واسطه از عایشة روایت نموده و ابوزرعه او را از مشایخ اهل دمشق دانسته و توثیق کرده است(2).
210 . عبدالرحمن بن صباب الاشعری
عبدالرحمن بن صباب(3)الاشعری از راویان عبدالرحمن بن غنم (متوفا: 78 ه . ق.) میباشد؛ ولی ابوحاتم و بخاری در آن تردید دارند.(4)
211 . عبدالرحمن بن عَرْزب الاشعری
عبدالرحمن بن عرزب (عَرْزم) الاشعری از راویان ابوموسی اشعری است. فرزندش، ضحاک بن عبدالرحمن راوی اوست(5). ابن حجر او را جزء طبقه سوم ـ طبقه میانه تابعین ـ ذکر کرده و او را مجهول دانسته است(6). عسقلانی در مقدمه تقریب، وفات راویان طبقه سوم راپس از سال 100 هجری قمری میداند. و در تهذیب میگوید: در اسناد حدیث عبدالرحمن از ابوموسی، اختلاف است(7). در صورت صحّت روایت وی از ابوموسی، او نیمه اول قرن نخست هجری را درک نموده است ؛
1) 1. تاریخ مدینة دمشق، ج 9، ص 818 /الجرح و التعدیل، ج 6، ص 44، ش 231.
2) 2. تاریخ مدینة دمشق، ج 9، ص 819.
3) 3. در نام پدر عبدالرحمن اختلاف است؛ ابوحاتم آن را صیاد ذکر کرده است. (الجرح و التعدیل، ج 5، ص 245). نام پدرش در میزان الاعتدال و لسان المیزان و کامل ابن عدی، «ضباب» آمده و در مؤتلف عبدالغنی، مشتبه ذهبی، تبصیر ابن حجر «صباب» آمده است. و ابن ماکولا نیز نام پدرش را «صباب» خوانده است. ابن حجر میگوید: نام پدرش در نسخهای از عقیلی، «صیاب» ذکر شده است. (تعلیقه عبدالرحمن بن یحیی الیمانی بر الجرح و التعدیل، ج 5، ص 245، حاشیه شماره 2).
4) 4. تاریخ مدینة دمشق، ج 10، ص 144 / الجرح و التعدیل، ج 5، ص 245 / کتاب تاریخ الکبیر، ج 5، ص 297، ش 971.
5) 5. تهذیب التهذیب، ج 6، ص 228، ش 463.
6) 6. تقریب التهذیب، ص 234.
7) 7. تهذیب التهذیب، ج 6، ص 228.
چون ابوموسی در سال 50 یا 52 ه . ق. فوت کرده است.(1)
212 . عبدالرحمن بن غَنْم الاشعری(2)
عبدالرحمن (متوفا: 78 ه . ق.) داماد(3)، ملازم و از سران اصحاب معاذ بن جبل میباشد و از این رو، وی را «صاحب معاذ» میخوانند(4). او در سال 65 ه . ق همراه مراون به مصر رفت و در زمان خلافت عبدالملک بن مروان، فوت کرد(5).
در صحابی بودن عبدالرحمن اختلاف است(6)ولی او زمان حیات پیامبر را درک کرده است(7). او یا پدرش، «غنم»(8)را از جمله مهاجرانی میدانند که در سال 7 ه . ق. خدمت پیامبر صلیاللهعلیهوآله رسیده و اسلام آوردهاند. از ظاهر سخن ابوحاتم برمی آید که عبدالرحمن به اسلام نگرویده؛ زیرا او «ابن غنم» را جاهلی خوانده و نامی از اسلام وی نبرده است: «شامیّ جاهلیّ لیست له صحبة»(9).
از ابن عبدالبر و ابن اثیر نقل شده که وی در عصر پیامبر صلیاللهعلیهوآله ، اسلام آورده؛ ولی آن حضرت را ندیده است(10).
عبدالرحمن بن صباب (راوی «ابن غنم» که ذکر وی گذشت) لیث(11)و ابن لهیعة(12)
1) 1. الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 228.
2) 2. ابن منده نسب او را چنین ذکر کرده است: عبد الرحمن بن غنم بن کریب بن هانی بن ربیعة بن عامر بن عدی بن وائل بن ناجیة بن الحنبل بن جماهر بن ادعم بن الاشعر. (اسد الغابة، ج 3، ص 318).
3) 3. صفین، ص 45.
4) 4. تاریخ مدینة دمشق، ج 10، ص 148.
5) 5. تهذیب التهذیب، ج 6، ص 250، ش 498.
6) 6. تقریب التهذیب، ص 235.
7) 7. تاریخ مدینة دمشق، ج 10، ص 146. (به نقل از: عبدالرحمن بن احمد بن یونس بن عبدالاعلی).
8) 8. الطبقات الکبری، ج 7، ص 441.
9) 9. الجرح و التعدیل، ج 5، ص 274، ش 1300.
10) 10. الاستیعاب، ج 2، ص 424 / اسد الغابة، ج 3، ص 318.
11) 11. لیث بن سعد ابوالحارث فهمی اصبهانی (متوفا: 175 ه . ق.)، عالم بزرگ مصر بود. عطاء بن ابی رباح زهری، ابن ابی ملیکة و جمع بسیاری از شیوخ وی میباشند. سعید بن ابی مریم، عبد الله بن صالح و یحیی بن بکیر از راویان اویند. شافعی او را فقیهتر از مالک دانسته. ابن وهب میگوید: اگر او و مالک نبودند گمراه شده بودیم. ابن حنبل، لیث را «اثبت» مصریان میدانند. او در سال 175 ه . ق. در هشتاد سالگی از دنیا رفت. (تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 242، ش 210).
12) 12. عبد الله بن لهیعة (77 - 174 ه . ق)، قاضی، عالم و محدث مصر در سال 169 ه . ق منزلش سوخت و بسیاری از کتابهایش از بین رفت. عطاء بن ابی رباح، ابویونس ابوالاسود الیتیم و عبدالرحمن بن الاعرج از شیوخ وی بودند. ابن مبارک، ابن وهب و ابو عبدالرحمن المقری از راویان اویند. ذهبی میگوید: او در عین زیادی دانشش، متقن نیست و روایات راویان او را وقتی قوی میداند که پیش از خلل در احادیثش و از بین رفتن کتبش، روایت کرده باشند. یحیی بن قطان او را ضعیف دانسته و ابن معین، او را چنان قوی نمیداند، ولی ابن حنبل وی را در بین مصریان از نظر کثرت حدیث، ضبط و اتقان بی نظیر میداند. تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 237.
او را صحابی دانسته(1)ولی جمعی دیگر از اهل فن، سخن از تابعی بودن وی به میان آوردهاند. عجلی، دارقطنی، ابن حنبل، ابومسهر، ابن سعد و ابن حبان او را از تابعین شمردهاند و همگی، جز ابومسهر همراه با یعقوب بن شیبة، او را توثیق نمودهاند(2). شیخ طوسی او را با عنوان «عبدالله بن غنیم» در اصحاب حضرت علی علیه السلام دانسته، میگوید: به وی «عبدالرحمن بن غنم» گفته میشود(3).
زندگی عبدالرحمن بن غنم نشان میدهد که وی از دوستداران امیرالمؤمنین علیه السلام بوده است و میتوان حدس زد که وی آن حضرت علیه السلام را بر عثمان ترجیح میداده است برای اینکه در رابطه با برخورد او با فرستادگان معاویه و دفاع وی از حضرت امیر به دو مطلب برمیخوریم یکی اینکه هنگامی که ابوهریرة و ابوالدرداء، فرستادگان معاویه، از نزد علی علیه السلام بازمی گشتند وی آنها را مورد عتاب قرار داد و گفت: عجیب است از شما و چگونه بر شما رواست که علی را بخوانید تا خلافت را در شورا قرار دهد. شما میدانید که مهاجران و انصار و اهل حجاز و عراق با او بیعت نمودهاند و دوستدار علی بهتر از بدخواه اوست و کسی که با علی بیعت نماید، بهتر از دیگران است. معاویه حقی در مطرح ساختن موضوع شورا ندارد و او از طلقا است و خلافت حق آنها نیست... .
«عجبا منکما کیف جاز علیکما ما جئتما به تدعوان علیا ان یجعلها الشوری و قد علمتما انه بایعه المهاجرون و الانصار و اهل الحجاز و العراق و ان من رضیه خیر ممن
کرهه و من بایعه خیر ممن لم یبایعه، و ای مدخل لمعاویة فی الشوری. و هو من الطلقاء الذین لا تجوز لهم الخلافة و هو و ابوه من رؤس الاحزاب(1)».
و دوم اینکه زمانی که معاویه از شرحبیل میخواهد به سوی او حرکت کند، شرحبیل با اهل یمن در حمص به مشورت مینشیند. عبدالرحمن بن غنم(2)میگوید: معاویه خبر داده که عثمان کشته شده و علی او را به قتل رسانده. اگر علی، عثمان را کشته، مهاجران و انصار که رأیشان بر مردم حاکم است، با او بیعت نموده و اگر چنین نبوده پس چرا معاویه به خونخواهی او برخاسته؟ ای شرحبیل، خودت و قومت را به هلاکت نینداز و همراه با آنها به سوی علی رهسپار شو(3).
این دو جریان میرساند که عبدالرحمن در جریان اختلاف معاویه و علی علیه السلام، آن حضرت علیه السلام را بر حق دانسته.
آنچه که از آن ترجیح علی علیه السلام بر عثمان فهیمده میشود این است که ابن عساکر از اسماعیل بن عبدالله، از عبدالرحمن بن غنم اشعری و او از عمر بن خطاب روایت میکند که عمر گفت: «عذاب خداوند بر زمامداران، جز آنانی که به عدل امر و به حق قضاوت نمایند و از روی حرص و طمع و ترس و خویشاوندی حکم ننمایند و قرآن را پیش روی خود قرار دهند»:
«ویل (دیان) لدیان من فی الارض من دیان من فی السماء، الّا من ام بالعدل (العدل) وقضی بالحق و لمیقض علی رغب و لارهب و لاقرابة و جعل کتابالله مرآة بین عینیه.»
سپس ابن غنم به راوی میگوید: این حدیث را برای عثمان بن عفان، معاویة بن ابیسفیان و یزید بن معاویة و عبدالملک بن مروان روایت کن: «و قال ابن غنم: فحدّث بهذا الحدیث عثمان بن عفان و معاویة بن ابی سفیان و یزید بن معاویة و
1) 1. الاستیعاب، (حاشیه الاصابة)، الاصابة، ج 2، ص 424/ اسد الغابة، ج 3، ص 318. در اسد الغابة از «فی الشوری» به بعد نیامده است.
2) 2. در ص 45 وقعة صفین، نام عبد الرحمن بن غنم الازدی، آمده و با توجه به این که نویسنده کتاب او را «صاحب معاذ» دانسته، و منظور از صاحب معاذ، «ابن غنم الاشعری» است، معلوم میشود که مقصود، «عبدالرحمن بن غنم اشعری» میباشد.
3) 3. وقعة صفین، ص 45.
عبدالملک بن مروان»(1).
این توصیه ابن غنم دلیل بر قبول نداشتن وی عثمان و خلفای بعد از او میباشد و با توجه به این که در اختلاف میان علی علیه السلامو معاویه، جانب آن حضرت علیه السلام را داشته، میتوان حدس زد که «ابن غنم» علی علیه السلام را بردیگران ترجیح میداده است و اما آیا علی علیه السلامرا بر عمر ترجیح میداد یا خیر؟ به لحاظ این که وی فرستاده عمر به شام، جهت آموختن فقه بوده و حتی در مورد عثمان و دیگران به سخن عمر تمسّک میجسته، بعید است که عمر را در خلافت بر حق ندانسته باشد. لذا شاید بتوان وی را از جمله متشیعینی دانست که علی علیه السلام را بر عثمان مقدم میداشتهاند؛ همانگونه که حموی در معجم الادباء، محمد بن اسحاق و حسن بن حمزة را از آن جمله معرفی مینماید(2).
وی علاوه بر پیامبر صلیاللهعلیهوآله و امیرالمؤمنین علیه السلام از برخی دیگر نیز روایت میکند همانند: عمر، عثمان، معاذبن جبل، ابوذر، ابوموسی اشعری، ابوهریرة، ابوالدرداء، ابومالک اشعری، ابوعبیدة بن جراح، عمروبن خارجة، عبادة بن صامت، معاویة، ثوبان و شداد بن اوس(3).
محمد بن عبدالرحمن (فرزندش)، شهر بن حوشب، عبدالرحمن بن صباب، رجاء بن حیاة، اسماعیل بن عبیدالله بن ابی المهاجر، صفوان بن سلیم، سوار بن شبیب، عبدالله بن هبیرة، عطیة بن قیس، عبادة بن نسی، عبدالله بن معانق اشعری، مالک بن ابی مریم مکحول شامی، ابو ادریس خولانی، ابو الاسود و ابو سلام ممطور(4).
213 . عبدالرحمن بن محمد بن عیسی الاشعری
در کافی، بنان بن محمد از برادرش عبدالرحمن بن محمد، از محمد بن اسماعیل،
از امام رضا علیه السلام روایت مینماید(1). بنان از اشعریان و برادر احمد بن محمد بن عیسی است. با توجه به تاریخ زندگی برادرانش احمد (متوفا: بعد از 274 ه . ق) و بنان(2)وی از محدثان قرن سوم هجری به شمار میآید.
در رجال شیخ طوسی، باب اصحاب حضرت هادی علیه السلام، نام «عبدالرحمن بن محمد» بدون هیچ وصفی آمده(3)که احتمال اتحاد آن با «ابن محمد بن عیسی» داده شده است(4). به دلیل مطرح نشدن نام او در کتب رجال و این که حدیث کافی، در تهذیب به صورت «بنان بن محمد» از برادرش «عبدالله بن محمد» ذکر شده،(5)اردبیلی در جامع الرواة سند روایت را اشتباه میداند و میگوید: احتمال دارد که بنان از برادرش احمد روایت کرده باشد؛ زیرا احمد از محمد بن اسماعیل بسیار روایت میکند(6).
214 . عبدالصمد بن محمد الاشعری
نجاشی پدر «الحسن بن عبدالصمد بن محمد بن عبیدالله الاشعری» را از راویان حنان(7)شمرده است(8). شیخ طوسی در باب اصحاب حضرت هادی علیه السلام عبدالصمد بن محمد قمی را بدون وصف اشعری ذکر نموده است(9). سخن از دوران زندگی وی در شرح حال فرزندش «حسن» گذشت. احتمالاً وی در نیمه دوم قرن دوم و نیمه اول قرن سوم میزیسته است.
در تهذیب، استبصار، من لا یحضر و کامل الزیارات، با عنوان «عبدالصمد بن
1) 1. الکافی، ج 4، ص 174، ح 22.
2) 2. ر. ک: همین نوشتار. شرح حال احمد بن محمد و بنان بن محمد.
3) 3. مجمع الرجال، ج 4، ص 84. (در نسخه چاپی رجال، این عنوان دیده نمیشود).
4) 4. الجامع فی الرجال، ج 2، شرح حال عبدالرحمن بن محمد؛ ج 2، ص 443.
5) 5. تهذیب الاحکام، ج 4، ص 91، ح 266.
6) 6. جامع الرواة، ج 2، ص 76.
7) 7. حنان بن سدیر صیرفی کوفی، از اصحاب امام صادق و حضرت کاظم علیهما السلام و وکالت آن حضرت را به عهده داشت. وی در امامت امام رضا علیه السلام توقف کرد و حضرت جواد علیه السلام را درک ننمود. شیخ وی را توثیق نموده و کتابی از او دانسته است. حسن بن محبوب از راویان وی میباشد. (مجمع الرجال، ج 2، ص 247/ اختیار معرفة الرجال، ص 555 / الفهرست، ص 64).
8) 8. رجال النجاشی، ص 62.
9) 9. رجال الطوسی، ص 419، ش 29، مجمع الرجال، ج 2، ص 248، ج 4، ص 90/ الجامع فی الرجال، ج 2، ص 452. نویسنده معجم رجال الحدیث اتحاد را بعید نمیدانند. (ج 10، ص 26).
محمد»، روایاتی از وی ذکر شده که در آنها با دو واسطه (حنان و پدرش سدیر) از امام باقر علیه السلام و با یک واسطه (حنان) از امام صادق علیه السلام روایت میکند. شیخ وی حنان بن سدیر است و راویانش، محمد بن احمد بن یحیی، محمد بن حسن صفار و محمد بن علی بن محبوب میباشند(1).
215 . عبدالعزیز بن المهتدی الاشعری
عبدالعزیز بن المهتدی بن محمد بن عبدالعزیز الاشعری قمی، وکیل و از خواص حضرت رضا علیه السلام بود(2)و مورد لطف و محبت امام جواد علیه السلام قرار گرفت. آن حضرت از خداوند برای او طلب غفران و رحمت نمود و فرمود: «به سبب رضایتم از تو، خداوند از تو راضی باشد؛ غفرالله لک ذنبک و رحمنا و ایّاک و رضی عنک برضائی عنک(3)».
فضل بن شاذان او را بهترینْ قمی که دیده دانسته، میگوید: در زمانش هیچ قمی ندیدم که به وی شبیه باشد(4). شیخ طوسی در الغیبة وی را از ممدوحان ائمه علیهم السلام دانسته و نجاشی توثیقش کرده است(5).
شیخ طوسی در رجال، نام او را در باب اصحاب امام رضا علیه السلام و من لم یرو عنهم علیهم السلام، ذکر کرده است. او و نجاشی در فهرستشان کتابی را از او دانستهاند(6).
بن المهتدی از امام رضا(7)، حضرت جواد علیهما السلام (8)، سعد بن سعد(9)، عبدالله
1) 1. تهذیب الاحکام، ج 2، ص 289، ح 1158؛ ج 3، ص 219، ح 547؛ ج 9، ص 241، ح 934 / الاستبصار، ج 1، ص 237، ح 848/ من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 146، ح 505؛ ص 14 (طریق حنان)/ کامل الزیارات، ص 91، ح 13.
2) 2. اختیار معرفه الرجال، ص 506، ح 975؛ ص 483، ح 910.
3) 3. کتاب الغیبه، ص 211/ اختیار معرفه الرجال، ص 506، ح 976.
4) 4. همان، ص 506، ح 974، 975.
5) 5. کتاب الغیبه، 211 - 209. رجال النجاشی، ص 245، ش 642.
6) 6. رجال الطوسی، ص 380، ش 10؛ ص 487، ش 66/ الفهرست، ص 119، ش 523/ رجال النجاشی، ص 245.
7) 7. اختیار معرفة الرجال، ص 483، ح 910؛ ص 490، ح 935؛ ص 491، ح 938.
8) 8. همان، ص 489، ح 931؛ ص 506، ح 976. راوی شک دارد که این حدیث را از عبدالعزیز شنیده یا از راوی عبدالعزیز.
9) 9. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 163، ح 568.
بن جندب و یونس بن عبدالرحمن روایت کرده است. ابوجعفر برقی(1)، ابو جعفر اشعری(2)، ابراهیم بن هاشم، فضل بن شاذان(3)، علی بن مهزیار، محمد بن عیسی(4)و محمد بن اسماعیل رازی(5)از او روایت مینمایند(6).
216 . عبد الله بن ابی بردة
نویسنده تاریخ قم، او را در ضمن مهاجران قبیله بنی بکر بن عامر بن غدر (قبیله ابوموسی اشعری)(7)که از یمن جهت اسلام آوردن خدمت پیامبر صلیاللهعلیهوآله رسیدند، ذکر کرده است.(8)در میان اشعریان، عامر بن قیس (برادر ابوموسی) و عامر بن ابی موسی، ابوبردة خوانده میشوند. عامر بن قیس از مهاجران بود و احتمال دارد که عبد الله، فرزند وی بوده باشد. در الاصابة، الاستیعاب، اسد الغابة، تاریخ بخاری «عبد الله بن ابی بردة» دیده نمیشود. وی نمیتواند فرزند «عامر بن ابی موسی، ابو بردة» باشد؛ چون ابوبردة در سال 103 یا 104 ه . ق. فوت کرده است.(9)در میان محدثین به نام «برید بن عبدالله بن ابی بردة» بر میخوریم وی از نوادگان ابو موسی اشعری است در «رجال مسلم» نسب وی چنین آمده است: «برید بن عبدالله بن ابی بردة بن ابی موسی الاشعری، ابوبردة الکوفی»(10)بنابراین پدرِ برید (عبدالله) نوه ابوموسی اشعری است و او غیر از آن عبدالله است که از مهاجران اشعری میباشد.
217 . عبدالله بن براد بن یوسف
ابو عامر عبد الله بن برادبن یوسف بن ابی بردة بن ابی موسی الاشعری الکوفی
1) 1. رجال النجاشی، ص 245 / الفهرست، ص 119/ رجال الطوسی، ص 487.
2) 2. رجال الطوسی، ص 487/ من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 163.
3) 3. اختیار معرفة الرجال، ص 506، 483.
4) 4. همان، ص 490، 491.
5) 5. همان ، ص 489.
6) 6. معجم رجال الحدیث، ج 10، ص 37/ جامع الرواة، ج 1، ص 459.
7) 7. عبد الله بن قیس بن سلیم بن حضار بن حرب بن عامر بن غنم بن بکر بن عامر بن عدی - غذر - بن وائل بن ناجیة بن الجماهر بن الاشعر. (الطبقات الکبری، ج 4، ص 105).
8) 8. تاریخ قم، ص 270.
9) 9. تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 95.
10) 10. رجال المسلم ج 1، ص 97 و نیز ر.ک طبقات المحدثین، ص 51.
(متوفا:234 ه . ق.)، معروف به «ابن براد الاشعری»(1)، از محدثان قرن سوم و از مشایخ بخاری، مسلم و ابوزرعة است. وی از جمعی چون ابو اسامة، عبد الله بن ادریس، محمد بن فضیل، فضل بن موفق، محمد بن قاسم اسدی و موسی بن عیسی القاری الخیاط روایت مینماید.
بخاری، مسلم، ابوزرعة، موسی بن هارون، عبدان اهوازی، محمد بن عبد الله خضرمی، محمد بن عبید بن عتبة، احمد بن محمد بن ابراهیم مروزی و حسن بن سفیان از راویان اویند.
ابن حنبل از او راضی بوده و با عبارت «لیس به بأس» از او یاد نموده و ابن حبان در ثقات ذکرش نموده و ابن حجر او را صدوق خوانده است. (2)
218 . عبد الله بن ابی خلف الاشعری
وی پدر سعد بن عبد الله الاشعری (متوفا: حدود 300 ه . ق.) است. او از حکم بن مسکین(3)روایت کرده و احمد بن محمد بن عیسی (متوفی بعد از 274 ه . ق) راوی وی است. احادیث کمی از او رسیده است. (4)او با ملاحظه تاریخ وفات فرزندش سعد و راویاش احمد اشعری، از محدثان قرن سوم هجری بوده و احتمالاً نیمه دوم قرن دوم را درک کرده است.
عبد الله از حکم بن مسکین و یحیی بن هاشم روایت کرده است. اسحاق بن عمار و حسین بن سعید از راویانش میباشند.(5)
219 . عبد الله بن سالم الاشعری
عبد الله بن سالم الاشعری وحاظی یحصبی، ابو یوسف حمصی (متوفا:
1) 1. ابو عامر عبد الله بن براد، معروف به «ابن براد» است ؛ ولی ابن ماجه احادیثی از برادر زادهاش «عبد الله بن عامر بن براد» نقل نموده و او را به جدش منتسب نموده است. لذا نباید آنها را از ابو عامر دانست. (تهذیب التهذیب، ج 5، ص 156، ش 269 / تقریب التهذیب، ص 444).
2) 2. الجرح و التعدیل، ج 5، ص 17، ش 76 / تهذیب التهذیب، ج 5، ص 156 / تقریب التهذیب ص 193.
3) 3. علامه شوشتری: به حدیثی از او از «حکم» دست نیافتهام. (قاموس الرجال، ج 5، شرح حال عبدالله بن ابی خلف).
4) 4. رجال النجاشی، ص 177، ش 267 .
5) 5. معجم رجال الحدیث، ج 10، ص 87 و 88.
179 ه . ق.) از محدثان شام در قرن دوم هجری میباشد. عبد الله بن سالم را ناصبی دانستهاند. ابو داود میگوید: وی عقیده داشته که علی علیه السلام در کشتن ابوبکر و عمر دست داشته است. ابو داود او را به سبب چنین عقیدهای مذمت میکند. ابن حبان، دار قطنی و ابن حجر او را توثیق نموده و نسائی با عبارت «لیس به بأس» که بر رضایت دلالت دارد از او یاد کرده است. عبد الله بن یوسف، میگوید: شخصی را شریفتر از او در مروت و عقل ندیدهام. یحیی بن حسان نیز میگوید: در شام، مثل او را ندیدهام.
وی از جمعی مانند ابراهیم بن ابی علبة، ازهر بن عبد الله حرازی، علاء بن ابی عتبة حمصی، علی بن ابی طلحة (مولی بن هاشم)، محمد بن زیاد الهانی و محمد بن ولید زبیدی روایت نموده است.
ابومسهر، ابو المغیرة عبد القدوس بن حجاج، عبد الصمد بن ابراهیم حمصی، عبد الله بن یوسف تنیسی(1)، عمر بن حارث بن ضحاک زبیدی حمصی، یحیی بن حسان و جمعی دیگر از او روایت کردهاند(2).
220 . عبد الله بن سعد الاشعری
عبد الله بن سعد ابوبکر یا ابوعمر اشعری(3)، و برادرش احوص از سران اولین گروه مهاجران اشعریاند که در ربع آخر قرن اول هجری به قم آمدند.(4). این دو برادر،
1) 1. عبد الله بن یوسف ابو محمد کلاعی دمشقی تنیسی (متوفا: 218 ه . ق.) از محدثان مورد اعتماد شام است. از شیوخ وی میتوان به مالک، لیث و سعید بن عبدالعزیز اشاره نمود. بخاری، ابوحاتم ذهلی از راویان اویند. ابن معین او را از دقیقترین رجال موطأ دانسته و ابو حاتم توثیقش کرده است و دیگران او را شخصی فاضل و متقی معرفی نمودهاند. (تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 404، ش 407).
2) 2. تهذیب التهذیب، ج 5، ص 227، ش 391 / تقریب التهذیب، ص 200/ الجرح و التعدیل، ج 5، ص 76، ش 359؛ ج 6، ص 226.
3) 3. نجاشی در شرح حال حسین بن محمد (احمد)، کنیه عبد الله را ابوبکر ذکر نموده و در شرح حال عموی حسین، عبد الله بن عامر، کنیه او را ابوعمر ذکر کرده است. با توجه به سخن شیخ در «لم» در مورد حسین بن محمد مشخص میشود که مقصود از هر دو، «عبد الله بن سعد» میباشد. نویسنده الجامع فی الرجال، کنیه صحیح را ابوبکر دانسته، احتمال تعدد کنیه را نیز میدهد. (رجال النجاشی ص 66، 218 / رجال الطوسی، ص 469/ الجامع فی الرجال، ج 2، ص 450 / همین نوشتار، شرح حال حسین بن احمد بن عامر).
4) 4. معجم البلدان، ج 4، ص 397 / تقویم البلدان، ص 409 / تاریخ قم، ص 243.
اداره شهر قم را به عهده داشتهاند و در غیاب یکی، دیگری وظایف او را انجام میداد. بیشتر کارها به دست احوص بود. او وصیت کرده بود عبدالله جای او را بگیرد. بر طبق روایت تاریخ قم، عبدالله بر همدان و اصفهان ولایت داشته است.
«عبدالله و احوص نیابت یکدیگر میکردند و در قصد اصفهان هر گاه یکی از ایشان به اصفهان رفتی تا از عمال اصفهان خراج این ناحیت ضمان کند، آن برادر دیگر بر جای و مقام بنشستی. بعد از آن، عبد الله بن سعد به همدان و اصفهان والی و حاکم شد(1).
عبدالله جهت دفاع از حریم اسلام و مبارزه با کفار، قصد عزیمت به قزوین داشت؛ ولی با درخواست برادرش از این کار منصرف شد. وی شخصی عابد و زاهد بود که شب و روز را به طاعت خدا میگذراند. برادرش، احوص، اولین مسجد قم را برای او بنا نمود(2).
مدح مستقلی در مورد «عبدالله» نرسیده است؛ ولی امام صادق علیه السلام فرزند او «عمران» را از خاندانی نجیب دانستهاند: «هذا من اهل البیت النجباء»(3)
این تعریف و تمجید، پدرش عبدالله را در بر میگیرد. عقیقی در شرح حال فرزندش «عیسی» میگوید: وی در مدح، شبیه پدرش است(4)و عیسی، همان است که امام صادق علیه السلام او را از خود و از اهل بیت علیهم السلام خواندهاند:
«عیسی بن عبد الله هو مِنّا حیّا و هو منّا میّتا»(5)«انک منّا اهل البیت»(6).
شکی در مورد شیعه بودن وی نیست(7)و این مطلب را میتوان از جستجو در تاریخ اشعریان دریافت. نویسنده تاریخ قم یکی از افتخارات آنان را اختصاص به مذهب تشیّع میداند:
1) 1. همان، ص 253.
2) 2. همان، ص 37، 251 و 262.
3) 3. اختیار معرفة الرجال، ص 333، ح 608.
4) 4. تنقیح المقال، ج 2، ص 148 / الجامع فی الرجال، ج 2، ص 451. علی بن احمد علی عقیقی، نویسنده کتاب رجال و معاصر صدوق میباشد. ابن عبدون میگوید: در احادیثش مناکر یافت میشود. (تحفة الاحباب، ص 220).
5) 5. اختیار معرفة الرجال، ص 223 ، ح 607.
6) 6. همان، ص 333، ح 610.
7) 7. تنقیح المقال، ج 2، ص 184، ش 6877.
«همچنین از مفاخر ایشان آنکه از فرزندان مالک بن عامراشعری مخصوص شدند؛ به اعتقاد مذهب شیعت؛ به خلاف دیگر مردمان...(1)»
نام وی در اسناد احادیث نیست؛ ولی خانوادهاش از راویان بزرگ و اصحاب ائمه علیهم السلام میباشند. ده تن از پسرانش از این جمله هستند که عبارتند از: عیسی، موسی، شعیب، آدم، اسحاق، ادریس، یسع، عامر، عبدالملک و عمران.
221 . عبدالله بن عامر الاشعری (2)
نجاشی، «عبدالله بن عامر بن عمران بن ابی عمر الاشعری» را توثیق نموده، او را بزرگی از صاحب منزلتان اصحاب میخواند: «شیخ من وجوه اصحابنا ثقة» و کتابی را از او میداند.(3)با توجه به روایت پسر برادرش، «حسین بن محمد بن عامر»، از او و زمان زندگی حسین، میتوان عبدالله بن عامر را از محدثان قرن سوم هجری دانست(4).
او از احمد بن اسحاق، عبدالرحمن بن ابی نجران، حفصة، علی بن مهزیار، محمد بن ابی عمیر، محمد بن زیاد ازدی و شاذویه بن حسین بن داود قمی روایت کرده است. حسین بن محمد بن عامر، محمد بن حسن صفار و محمد بن عبدالله بن مهران از وی روایت کردهاند(5).
222 . عبدالله بن عامر بن براد
ابو عامر کوفی عبدالله بن عامر بن براد، از نوادگان ابوموسی اشعری(6)و از محدثان قرن سوم هجری میباشد. ابن حجر او را مقبول(7)و از طبقه یازدهم(8)دانسته است(9).
1) 1. تاریخ قم، ص 278.
2) 2. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 443، 451. وی صاحب 42 فرزند بود. (تاریخ قم، ص 240).
3) 3. رجال نجاشی، ص 218، ش 570.
4) 4. ر. ک شرح حال حسین بن عامر، همین نوشتار.
5) 5. معجم رجال الحدیث، ج 10، ص 228/ اختیار معرفة الرجال، ص 581، ش 1090.
6) 6. عبد الله بن عامر بن براد بن یوسف بن ابی بردة بن ابی موسی الاشعری. (تقریب التهذیب، ص 203).
7) 7. در مقدمه تقریب، مرتبه ششم، کسانی ذکر شده که احادیث کمی از آنان رسیده است و دلیلی در رد و ترک آن احادیث در دست نیست و از آنها به «مقبول الحدیث یتابع» یا «لین الحدیث» یاد میکند.
8) 8. طبقه میانه حدیث کنندگان از راویان اتباع تابعین. مقصود از «اتباع التابعین» در این طبقه اشخاصیاند که تابعین را ملاقات ننمودهاند. (مقدمه تقریب التهذیب).
9) 9. تقریب التهذیب، ص 203.
عمویش، «عبدالله بن براد»، از محدثان طبقه دهم است و در سال 234 ه . ق. درگذشته است(1). ابن حجر در مقدمه تقریب، سال وفات راویان طبقه نهم به بعد را پس از سال 200 هجری قمری ذکر مینماید.
ابواسامة، زید بن حباب، ابن ادریس و یحیی بن ابیبکیر کرمانی از مشایخ وی هستند. ابن ماجة(2)و ابویعلی احمد بن علی موصلی از راویان وی محسوب میشوند(3).
223 . عبدالله بن عصام الاشعری
عبدالله بن محیریز از او روایت کرده است که پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله جمعی را لعنت نمود. این مطلب را ابن اثیر در اسد الغابة مطرح نموده ،میگوید: ابن منده و ابو نعیم حدیث مزبور رادر کتابهایشان آوردهاند(4). در مقابل، ابن حجر منکر وجود چنین مطلبی در آن دو کتاب شده، میگوید: در تاریخ ابن عساکر نیز ذکری از وی به میان نیامده؛ بلکه تنها در آن کتاب به عبدالله بن عضاة الاشعری اشاره شده است(5).
224 . عبدالله بن عضاة الاشعری
ابن عضاة الاشعری از دوستداران و کارگزاران حکومت بنی امیه بود. او در جنگ صفین جزء سپاه معاویه بود. وی فرستاده یزید به حجاز جهت اخذ بیعت از ابن زبیر و یکی از سران سپاه یزید به فرماندهی «مسلم بن عقبة» در حمله به مدینه و واقعه حرة (63 ه . ق.) بود. پس از این واقعه، مسلم بن عقبة او را به جانشینی خود در مدینه گمارد. با این وجود دینوری، در اخبار الطوال، او را فردی نیکوکار میداند(6).
1) 1. تهذیب التهذیب، ج 5، ص 269.
2) 2. ابو عبد الله محمد بن یزید قزوینی، معروف به ابن ماجه ربعی (209 - 273 ه . ق.)، نویسنده سنن، تفسیر و تاریخ و محدث قزوین است. ابو الحسن قطان راوی و صاحب ابن ماجه، سنن وی را مشتمل بر 1150 باب و 4000 حدیث میداند. ذهبی برخی از احادیث سنن را ضعیف دانسته است. (تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 636، ش 659).
3) 3. تهذیب التهذیب، ج 5، ص 270.
4) 4. اسدالغابة، ج 3، ص 226.
5) 5. الاصابة، ج 3، ص 226.
6) 6. همان، ج 2، ص 346/ تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 247/ اخبار الطول، ص 308 - 309.
بنا به نقل ابن اثیر در کامل، ابن عضاة تا هنگام حکومت عبدالملک (71 ه . ق.) زنده بود.(1)
225 . عبدالله بن علی بن عامر الاشعری
نام وی در سند روایتی از کشی آمده است. در این روایت، سعد راوی اوست و عبد الله بن علی به اسنادش از حضرت صادق علیه السلامروایت نموده؛ اگر چه نام راویان ذکر نشده است: «قال سعد: حدثنی الاشعری عبدالله بن علی بن عامر باسناده عن ابی عبدالله علیه السلام»(2). شیخ طوسی، «عبدالله بن علی» را بدون هیچ وصفی، جزء اصحاب امام رضا علیه السلامآورده و از او با عبارت، «اسند عنه» یاد کرده است(3).
در کافی «عبدالله بن علی بن عامر» با سه واسطه از حضرت صادق علیه السلامروایتی نقل کرده است. در این روایت، احمد بن محمد راوی وی و ابراهیم بن فضل شیخ اوست(4).
نمیتوان حُکم یقینی به اتحاد در این سه مورد نمود؛ ولی احمد بن محمد و سعد که راویان عبد الله هستند، هر دو سده سوم هجری یا اندکی پس از آن فوت کردهاند(5).
226 . عبدالله بن قیس الاشعری(6)
ابوموسی الاشعری از صحابه پیامبر صلیاللهعلیهوآله بود. وی در سال 7 ه . ق. همراه سایر اشعریان خدمت آن حضرت رسید و اسلام آورد و در برخی از غزوات شرکت کرد(7). پیامبر صلیاللهعلیهوآله وی را همراه معاذ به یمن فرستاد. او از جانب آن حضرت، کارگزار زَبید و عدن بود(8). او پس از رحلت پیامبر صلیاللهعلیهوآله ، در فتوحات شرکت داشت و از سوی عمر، در
1) 1. الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 111، 340.
2) 2. اختیار معرفة الرجال، ص 303، ح 505.
3) 3. رجال الطوسی، ص 381، ش 16.
4) 4. الکافی، ج 6، ص 373، ح 1 / المحاسن، ج 2، ص 526.
5) 5. ر.ک شرح حال احمد بن محمد بن عیسی و سعد بن عبد الله در همین نوشتار.
6) 6. عبد الله بن قیس بن سلیم بن حضار بن حرب بن عامر بن عنز بن بکر بن عامر بن [عَذر [بن وائل بن ناجیة بن الجماهر بن الاشعر (الطبقات الکبری، ج 4، ص 105).
7) 7. الطبقات الکبری، ج 4، ص 357 / انساب الاشراف، ج 1، ص 198.
8) 8. الطبقات الکبری، ج 4، ص 108، اسد الغابة، ج 3، ص 245.
سال 17 ه . ق.، والی بصره شد. عثمان نیزاو را ابقا نمود؛ ولی مدتی بعد او را عزل کرد و وی به کوفه رفت. بنا به درخواست مردم، عثمان او را والی کوفه کرد. امیرالمؤمنین علیه السلام پس از رسیدن به خلافت او را عزل کرد(1). او روزی نزد معاویه رفت با عنوان «امین الله» بر او سلام کرد. وقتی که او خارج شد، معاویه گفت: این شیخ آمده بود که بدو امارت بسپارم؛ ولی به خدا نخواهم کرد: «قدم الشیخ لاُوَلّیه و الله لااُولیه(2).»
عمر در سال 19 ه . ق.، عیاض الاشعری را به فتح جزیره(3)فرستاد. ابوموسی از جانب او به نصیبین رفت و آنجا را فتح نمود. او در فتح اهواز، شوشتر، اصفهان و قم شرکت داشت(4). میگویند: او اسلام را به مردم اصفهان عرضه نمود؛ ولی آنها از پذیرش آن خودداری نمودند.(5)وی در جریان جنگ صفین از حکمین بود(6). ابن سعد در طبقات، او را از مفتیان مدینه ـ که اصحاب پیامبر صلیاللهعلیهوآله بدو اقتدا مینمودند ـ دانسته است(7). ابن حجر میگوید: او اهل بصره را تعلیم داد و به آنها فقه آموخت(8).
وی بسیار نیکو قرآن تلاوت مینمود. و از پیامبر صلیاللهعلیهوآله رسیده است:
«لقد اُوتی هذا مزمارا من مزامیر آل داود(9)».
ابن المدینی او را یکی از چهار قاضی امت اسلام میداند(10).
ابوموسی از پیامبر صلیاللهعلیهوآله ، علی علیه السلام، ابوبکر، عمر، ابن عباس، اُبی ابن کعب، عمار بن یاسر و معاذبن جبل روایت نموده است. راویان او عبارتند از:
1) 1. الکامل فی التاریخ، ج 2، ص 540 / اسدالغابة، ج 3، ص 246. در تهذیب، التهذیب، ج 5، ص 362، آمده که وی از جانب عمر، والی کوفه بود.
2) 2. الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 12.
3) 3. جزیره اَقُور، منطقهای بین دجله و فرات، در نزدیکی شام، شامل دیار مضر و دیار بکر است و در آن شهرهایی چون: حرّان، رها، رَقّة، راس العین، سِنْجار، موصل و نصیبین قرار دارد. (معجم البلدان، ج 2، ص 134).
4) 4. الجرح و التعدیل، ج 8، ص 312، ج 9، ص 458 / تاریخ قم، ص 260.
5) 5. الطبقات الکبری، ج 4، ص 110.
6) 6. ر.ک انساب الاشراف، ج 2، ص 343 به بعد.
7) 7. الطبقات الکبری، ج 2، ص 345.
8) 8. تهذیب التهذیب، ج 5، ص 625.
9) 9. تهذیب التهذیب، ج 5، ص 625 / الطبقات الکبری، ج 4، ص 107 - 108. مزامیر داود: ما کان یترنم به من الاناشید و الادعیة. (المعجم الوسیط، ج1، ص 400).
10) 10. تهذیب التهذیب، ج 5، ص 625.
ابو سعید خدری، ابو الاسود الدیلمی، ابو الاحوص عوف ابن مالک، ابو عثمان نهدی، ابو رافع الصائغ، ابو وائل شقیق بن سلمة، ابو امامة الباهلی، ابو عبدالرحمن سلمی، ابو عبیدة، اسود بن یزید نخعی، خطاب بن عبدالله رماشی، انس بن مالک، برید اسلمی، اسامة بن شریک، زِرّ بن حبیش، ربعی بن حراش، زهدم بن مضرب، زید بن وهب، سعید بن مسیب، صفوان بن محرز، طارق بن شهاب، عبدالرحمن بن یزید نخعی، عبدالرحمن بن نافع، عیاض اشعری، عبید بی عمیر، محرز القصاب، مسروق بن اوس حنظلی، قیس بن ابی حازم، هزیل بن شرحببل و مرة بن شرحبیل و فرزندانش، ابراهیم، ابوبردة، ابوبکر، موسی و همسرش ام عبدالله(1). ابن سعد در طبقات مجموعهای از سخنان ابوموسی و مدحهای دیگران را از او نقل کرده است(2).
ابوموسی در سال 42 یا 44 یا 50 یا 52 ه . ق. فوت کرد. بلاذری وفات وی را در سال 42 ه . ق. میداند(3). ابوبکر بن ابی شیبُ میگوید: هنگامی که او 63 ساله بود، از دنیا رفت. ابن حجر به نقل از ابن ابی شیبه، وفاتش را در سال 44 ه . ق. نقل کرده است(4).
هیثم بن عدی، خلیفة(5)، ابن اثیر(6)و ابن حجر(7)وفاتش را در سال 50 ه . ق. نقل میکنند. ابن اثیر مینویسد: سال 52 ه . ق. نیز گفته شده است.(8)
خاندان ابوموسی
پیشتر گذشت که خاندان ابوموسی از شاخههای معروف اشعریان عراقاند که از آن جمله، فرزندانش ابوبکر، محمد، ابراهیم، موسی، عبدالله، و ابوبردة میباشند و نیز از فرزندان ابوبردة، بلال، سعید، عبدالله ،یوسف و یحیی و همچنین عبدالله بن
1) 1. همان، ج 5، ص 625/ الجرح و التعدیل، ج 5، ص 138، ش 642؛ ج 6، ص 105، ش 558؛ ج 8، ص 344، 1578/ تاریخ بغداد، ج 5، ص 323، ش 2845.
2) 2. الطبقات الکبری، ج 4، ص 108-114.
3) 3. انساب الاشراف، ج 1، ص 201.
4) 4. همان/ تهذیب التهذیب، ج 5، ص 362.
5) 5. تهذیب التهذیب، ج 5، ص 362.
6) 6. الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 471.
7) 7. تقریب التهذیب، ص 211.
8) 8. الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 471 / نویسنده تاریخ قم در (ص 305 ـ 292، 291) کتابش شرح حال مفصلی از ابوموسی ذکر کرده است اما دکتر بدوی در مذاهب الاسلامیین، ص 489 ـ 488. شرح حال مختصر و زیبایی از او آورده است.
براد بن یوسف(1).
سائب بن مالک، جدّ اشعریان قم، داماد ابوموسی است. ابوموسی دخترش عمرة را به عقد او درآورد که محمد بن سائب ثمره آن است(2).
ابوالحسن اشعری ،مؤسس مذهب اشعریه، نیز از اولاد ابوموسی میباشد(3).
یک شاخه از فرزندان ابوموسی در اندلس (اشبیلیة) میزیستهاند ایشان فرزندان بلج بن یحیی بن عمر و بن عبدالرحمن بن خالد بن برید بن عبدالله بن ابی بردة بن ابی موسی میباشند(4).
227 . عبدالله بن معانق الاشعری
عبدالله بن معانق الاشعری (ابن معانق یا ابو معانق الدمشقی)(5)از راویان ابو مالک اشعری، عبدالله بن سلام و عبدالرحمن بن غنم (متوفا: 78 ه . ق.) است. بسر بن ابی عبیدالله، ثابت بن ابی ثابت، عطیة مولی سلام، شهر بن حوشب، یحیی بن ابی کثیر و ابو سلام الاسود راویان وی هستند(6).
ابو احمد حاکم میگوید: نه اسمش را میدانم و نه حدیثش را میشناسم. دارقطنی او را مجهول و هیچ خوانده است:«لا شیء مجهول». عجلی و ابن حبان وی را توثیق کرده و ابن سمیع او را جزء طبقه دوم تابعین اهل شام ذکر نموده است(7).
ابن عساکر تعدادی از روایات او را در تاریخ دمشق آورده است.(8)
228 . عبدالله بن ملاذ الاشعری
عبدالله بن ملاذ و فرزندش از راویان نمیر بن اوس بودند. جریر بن حازم راوی
1) 1. جمهرة انساب العرب، ص 374 / به عبدالله بن ابی موسی در جمهرة اشاره نشده است.
2) 2. همان، ص 374 / تاریخ قم، 284.
3) 3. الانساب، ج 1، ص 266.
4) 4. جمهرة انساب العرب، ص 374.
5) 5. «وقیل الازدی»/ تهذیب التهذیب، ج 6، ص 38، ش 63.
6) 6. تهذیب التهذیب، ج 6، ص 38 / الجرح و التعدیل، ج 5، ص 168، ش 777 / تاریخ دمشق ج 33، ص 204؛ ح 10، ص 157.
7) 7. تهذیب التهذیب، ج 6، ص 38 / تاریخ دمشق، ج 33، ص 207.
8) 8. تاریخ دمشق، ج 33، ص 205، 206.
عبدالله بن ملاذ است. ابن حجر وی را مجهول و جزء طبقه هفتم ـ بزرگان اتباع تابعین ـ ذکر کرده است. بنا به گفته وی در مقدمه تقریب، وفات راویان طبقات سوم تا هشتم پس از سال 100 هجری قمری است(1).
عبدالله بن ملاذ از غیر بن اوس از... ابو عامر اشعری از پیامبر صلیاللهعلیهوآله روایت میکند که آن حضرت صلیاللهعلیهوآله فرمود: نعم الحی الاسد و الاشعریون لا یفرون فی القتال ولا هم یغلون هم منی و انا منهم.(2)
229 . عبدالله بن موسی الاشعری
عنوان یاد شده در نسخه چاپی رجال شیخ، جزء اصحاب حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله ذکر شده(3)و بنابر قراینی، متعلق به «عبدالله ابوموسی اشعری» است در نسخه دیگری از رجال، این عنوان موجود نبوده و به صورت عبدالله ابوموسی الاشعری ذکر شده است(4). کسانی که سخن شیخ طوسی را در کتابهای خود آوردهاند به این عنوان اشاره نکرده، بلکه عنوان «عبدالله ابوموسی الاشعری» را نقل نمودهاند(5). که میتوان به استرآبادی، قهپائی و تفرشی اشاره کرد.
شیخ طوسی در باب اصحاب پیامبر صلیاللهعلیهوآله ، جز در این عنوان، به ابوموسی الاشعری اشاره نکرده(6)و ابوموسی مشهورتر از آن است که به فراموشی سپرده شود(7).
230 . عبدالملک بن عبدالله الاشعری
عبدالملک بن عبدالله بن سعد الاشعری القمی، فرزند عبد الله بن سعد و برادر ادریس بن عبد الله است. برقی و شیخ طوسی در کتابهای رجال خود، وی را جزء اصحاب امام صادق علیه السلام ذکر کردهاند؛ با این تفاوت که شیخ طوسی تنها با
1) 1. تقریب التهذیب، ص 218/ الجرح و التعدیل، ج 5، ص 174، ش 813؛ ج 8، ص 498.
2) 2. تاریخ دمشق، ج 33، ص 250، بهترین قبیله اسد و اشعریان هستند نمیگریزند، غلو نمیکنند آنها از من و من از آنها هستم.
3) 3. رجال الطوسی، ص 23، ش 17.
4) 4. قاموس الرجال، ج 6، ص 106.
5) 5. جامع الرواة، ج 1، ص 466. (به نقل از: استر آبادی)./ مجمع الرجال، ج 3، ص 257/ نقد الرجال، ص 192.
6) 6. ر. ک: رجال الطوسی، ص 3 - 34.
7) 7. قاموس الرجال، ج 6، ص 107.
وصف «قمی» از او یاد نموده؛ ولی برقی علاوه بر آنان نام جدّ و وصف الاشعری او را ذکر کرده است(1).
عبدالملک از برادرش ادریس، از امام صادق علیه السلام روایت کرده و در اسناد احادیث به این مطلب تصریح شده ؛ همان گونه که در ثعلبة بن میمون خبری از اختصاص آمده است که: «برادرم ادریس مرا حدیث کرد». محمد بن سنان، حسین بن سعید از راویان وی میباشند(2).
بنا به روایتی که عقیقی از امام صادق علیه السلام نقل کرده است آن حضرت او را «قوی الایمان» دانستهاند(3)و مامقانی احتمال اراده وی یا عبدالملک بن عبدالله المنقری(4)را میدهد. ولی محقق شوشتری با ملاحظه این که رجال شیخ، اصحاب امامی و غیر امامی را ذکر مینماید و به منقری تنها در رجال اشاره شده در دیگر کتابهای رجالی نامی از او نیست، اراده عبدالملک بن عبدالله قمی را یقینی میداند(5).
231 . عقبه بن خالد الاشعری
شیخ طوسی «عقبة بن خالد الاشعری القمّاط(6)الکوفی» را جزء اصحاب حضرت صادق علیه السلام ذکر نموده است.(7)دیگر کتابهای رجالی از وی یاد نکردهاند: او با عقبة بن خالد اسدی کوفی که در مدح وی احادیثی رسیده است، متفاوت میباشد(8).
1) 1. رجال الطوسی، ص 234، ش 173، رجال النجاشی، ص 24.
2) 2. الاختصاص ، ص 276/ 326، جامع الرواة، ج 1، ص 520 / مستدرک الوسائل، ج 5، ص 62.
3) 3. رجال العلامة الحلی، ص 116.
4) 4. تنقیع المقال، ج 2، ص 230، ش 7501.
5) 5. رجال الطوسی، ص 238، ش 176 / قاموس الرجال، ج 6، ص 186. سید موسی زنجانی، احادیث او را دلیل بر جلالت و تشیّع وی میداند. (الجامع فی الرجال، ج 2، ص 448).
6) 6. «قماط»: جمع قُمُط به معنای طناب، قنداق بچه. «قَمّاط»: سازنده قمط. (معجم الوسیط، ج 2، ماده قمط).
7) 7. رجال الطوسی، ص 261، ش 625.
8) 8. قاموس الرجال، ج 6، ص 314. عقبة بن خالد اسدی کوفی، از اصحاب حضرت صادق علیه السلام است. شیخ طوسی و نجاشی کتابی را از او دانستهاند و در کشی و کافی، راوایاتی در مدح او رسیده است. او از امام صادق علیه السلام روایت کرده است. فرزندش علی و محمد بن عبد الله بن هلال و غالب بن عثمان از راویان اویند. (رجال الطوسی، ص 261/ الفهرست، ص 118، ش 521/ رجال النجاشی، ص 299، ش 814 / معجم رجال الحدیث، ج 10، ص 154). در مواردی که «علی بن عقبة» از پدرش روایت میکند، مراد، عقبة بن خالد اسدی است چرا که نجاشی و شیخ علی بن عقبة را به اسدی توصیف کردهاند. (ر.ک رجال النجاشی، ص 271، ش 710 / رجال الطوسی، ص 242، ش 303).
232 . علی بن ادریس
نویسنده الجامع فی الرجال،«علی بن ادریس» را فرزند «عبدالله بن سعد الاشعری» و برادر «ابوجریر زکریا بن ادریس» معرفی مینماید.(1)شیخ صدوق در مشیخه من لا یحضر، علی بن ادریس را صاحب حضرت رضا علیه السلام دانسته است(2)ولی هیچ یک از کتابهای اصلی رجالی اشارهای به اشعری بودن او ننمودهاند(3). روایاتی از علی بن ادریس در کافی، فقیه و تهذیب ذکر شده و در آنها به اشعری بودن وی اشاره نشده است(4).
در روایتی از تهذیب، علی بن ادریس از محمد، از برادرش ابوجریر، از حضرت کاظم علیه السلامحدیث میکند(5). ولی سند این روایت نمیرساند که ابوجریر برادر «علی بن ادریس» باشد؛ بلکه ظاهر این است که مقصود، برادر محمد، شیخِ علی بن ادریس باشد.
233 . علی بن اسحاق الاشعری
نجاشی، ابوالحسن علی بن اسحاق بن عبدالله بن سعد الاشعری را توثیق نموده و کتابی را به روایت احمد بن ابی عبدالله برقی، از او دانسته است(6). شیخ طوسی در «لم»، با عنوان «علی بن اسحاق بن سعد الاشعری» و در فهرست، بدون وصف «اشعری» از او نام برده، و در هر دو کتاب به روایت برقی اشاره کرده است(7). و در کافی
1) 1. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 446.
2) 2. من لا یحضره الفقیه، ج 4، (مشیخة الفقیه)، ص 89 .
3) 3. قهپائی او را علی بن ادریس بن زید میداند. (مجمع الرجال، ج 4، ص 165).
4) 4. الکافی، ج 4، ص 143، ح 1/ من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 99، ح 443/ تهذیب الاحکام، ج 7، ص 453، ح 1813/ الاستبصار، ج 3، ص 174، ح 632.
5) 5. تهذیب الاحکام، ج 2، ص 350، ح 1452.
6) 6. رجال النجاشی، ص 279، ش 739.
7) 7. رجال الطوسی، ص 486، ش 56/ الفهرست، ص 94، ش 487.
و تهذیبین نیز روایاتی از علی بن اسحاق بن سعد دیده میشود.(1)با ملاحظه تاریخ وفات برقی (274 یا 280 ه . ق.)، ابن اسحاق الاشعری از محدثان سده سوم هجری محسوب میشود. علی بن اسحاق از یونس بن عبدالرحمن و موسی بن خزرج روایت کرده است. احمد برقی، احمد بن حسین، شاذان (پدر فضل)، محمد بن علی بن محبوب، علی بن ابراهیم و محمد بن عبدالجبار (و در نسخهای، با واسطه ابوفضل) از راویان او به شمار میآیند(2).
234 . علی بن اسماعیل(3)
علی بن اسماعیل، ابوالحسن الاشعری، متکلم مشهور و مؤسس مذهب اشعریه، در سال 260 ه . ق. دیده به جهان گشود ودر حدود سال 330 ه . ق. در بغداد از دنیا رفت ودر همان شهر به خاک سپرده شد(4).
از زهدش سخن گفته شده به این که مخارج سالیانه زندگیش از 17 درهم تجاوز نمینموده(5)و از تقوایش به این که 20 سال با وضوی نماز عشا، نماز صبح را میخواند و از اجتهاد خویش نمیگفت(6).
او از حافظه و هوش بسیار بالایی برخوردار بود. او در ابتدا، معتزلی بود و بر طبق آن مذهب کتاب مینگاشت؛ ولی پس از مدتی از آن متنفّر شد و مردم را مخاطب ساخت و از اعتزال اعلام برائت و به در گاه خدا توبه نمود(7).
1) 1. الکافی، ج 1، ص /487 / التهذیب، ج 3، ص 210، 213 / الاستبصار، ج 1، ص 229.
2) 2. اختیار معرفة الرجال، ص 228، ش 408/ معجم رجال الحدیث، ج 11، ص 271 / جامع الرواة، ج 1، ص 577.
3) 3. علی بن اسماعیل بن اسحاق بن سالم بن اسماعیل بن عبد الله بن موسی بن بلال بن ابی بردة بن ابی موسی الاشعری. (تاریخ بغداد، ج 11، ص 346، ش 6189).
4) 4. در تاریخ ولادت و وفاتش اختلاف وجود دارد. ولادتش را در سال 270 ه . ق. نیز گفتهاند. در تاریخ وفاتش، بعد از سال 320 ه . ق. تا بعد از 330 ه . ق. سخن گفته شده است. خطیب، وفات وی را در سال سیصد و سی و اندی میداند. (ر. ک: تاریخ بغداد، ج 11، ص 346 / سیر اعلام النبلاء، ج 15، ص 85، 86/ الانساب، ص 39 / اللباب، ج 1، ص 65).
5) 5. تاریخ بغداد، ج 11، ص 347.
6) 6.مذاهب الاسلامیین،ص 504؛ به نقل از: ابن عساکر در تبیین کذب المفتری، ص 141.
7) 7.سیر اعلام النبلاء، ج 15، ص 86.
اساتید و شاگردان
وی شاگرد ابو خلیفه الجحمی، ابو علی الجبائی(1)، زکریا بن یحیی الساجی، سهل بن نوح، محمد بن یعقوب المقری و عبدالرحمن بن خلف الضبی بود و در تفسیرش بسیار از آنان نقل نموده است(2).
خطیب مینویسد: وی در مجلس درس ابواسحاق مروزی فقیه که هر جمعه در جامع منصور بغداد منعقد میشد، شرکت مینمود(3). سبکی در طبقات الشافعیة مینویسد: ابوالحسن، فقه را از مروزی فراگرفت و چند تن از بزرگان میگویند که ابو الحسن، فقه را از مروزی فرا گرفته و مروزی، کلام را از او اخذ کرده است(4).
ابوالحسن باهلی، ابوالحسن کرمانی، ابوزید مروزی، ابو عبدالله بن مجاهد بصری، بندار بن حسین شیرازی، ابو محمد عراقی، زاهر بن احمد سرخسی، ابو سهل صُعْلوکی و ابونصر کوّاز شیرازی از او کسب علم نمودهاند(5).
تألیفات اشعری
اشعری در اثبات مذهب خویش، کتابهای فراوانی را نوشته است و خود در کتاب «العُمد فی الرؤیة»، فهرستی از آنها را آورده است. ذهبی نیز آنها را در «سیر اعلام» نام برده است .او بعد از «العُمد» کتابهای دیگری را تألیف نموده است. ابتدا فهرست کتابهای او را به نقل از ذهبی میآوریم و سپس کتابهای دیگر وی را که ذهبی بدانها اشاره ننموده، ذکر میکنیم:
1) 1. ابو محمد حسن بن محمد عسکری میگوید: الاشعری شاگرد جبایی بود و 40 سال از او جدا نشد. با توجه به این که الاشعری متولد سال 260 یا 270 ه . ق. است و جبایی در سال 303 ه . ق. از دنیا رفته است، نمیتوان سخن وی را پذیرفت. (مذاهب الاسلامیین، ص 492).
2) 2. سیر اعلام النبلاء، ج 15، ص 86 / مذاهب الاسلامیین، ص 491.
3) 3. تاریخ بغداد، ص 347/ الانساب، ج 1، ص 266 / اللباب، ج 1، ص 64.
4) 4. مذاهب الاسلامیین، ص 492. (به نقل از: طبقات الشافعیة، ج 2 ، ص 248، 256). دکتر بدوی احتمال میدهد که رابطه بین الاشعری و جبایی، رابطه استاد و شاگردی نبوده؛ بلکه دوستیای بین آنها بر قرار بوده است ؛ چون الاشعری پیش از مروزی (متوفی: 340 ه . ق.) از دنیا رفته و احتمالاً از مروزی مسنتر بوده باشد. و نیز ر.ک تاریخ بغداد، ج 6، ص 11، ش 3040.
5) 5. سیر اعلام النبلاء، ج 11، ص 87.
الف) کتابهای الاشعری به نقل از ذهبی:
ب: کتابهای اشعری به نقل از «العمد»
ابن عساکر 46 کتاب دیگر وی را به نقل از «العُمد» ذکر مینماید که عبارتند از:
ج) کتابهایی که الاشعری پس از « عُمد» تألیف نموده است:
به جز این موارد، دکتر بدوی به کتابی دیگر از الاشعری اشاره مینماید: رسالة فی
استحسان الخوض فی علم الکلام(1).
235 . علی بن حمزة بن الیسع
حمزة بن الیسع بن عبدالله در سال 189 ه . ق.، والی قم بود(2). پس از او، فرزندش علی والی قم شد و پس از علی، عامر بن عمران در سال 192 ه . ق.، از طرف هارون الرشید والی قم شد(3). بنابراین، علی بن حمزة، در بین سالهای 189 - 192 ه . ق.، چند سال والی قم بوده است. با توجه به روشن نبودن زمان والی بودن پدرش، مدت دقیق ولایت «علی» معلوم نیست. این والیان که همگی از اولاد عبدالله بن سعداند، با مخالفت عموزادگان خود ،فرزندان احوص، مواجه شدند و یکی از علل مخالفت، انحصار ولایت در خاندان عبدالله بوده است:
«پس چون حمزة بن الیسع والی ایشان شد و پس از او پسر او علی بن حمزة و پس از وی عامر بن عمران، فرزندان احوص مخالفت نمودند و متابعت نکردند...(4)».
236 . علی بن الریان بن الصلت الاشعری
علی بن ریان بن صلت الاشعری قمی، فرزند ریان بن صلت که ذکر وی گذشت و برادر «محمد بن ریان» میباشد. علی از اصحاب امام هادی و حضرت عسکری علیه السلاماست. نجاشی او را توثیق نموده است. او همراه برادرش کتابی را تألیف کرده است، امّا غالبا در طریق روایات، فقط نام علی دیده میشود. شیخ طوسی در باب اصحاب امام هادی علیه السلام، بدون وصف الاشعری و قمی، و در اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام و فهرست، بدون اشاره به آن دو وصف و انتساب به جدّ وی، او را ذکر نموده. نجاشی با عنوان کامل از او یاد کرده است(5).
1) 1. همان، ص 515. ایشان کتاب «الابانة» را نیز ذکر نموده، که به لحاظ این که قبلاً در فهرست ذهبی ذکر شد، از بردن نام آن خودداری شد. و از آخرین کتاب (شماره 28) نیز با عنوانی جدید یاد میکند.
2) 2. تاریخ قم، ص 28.
3) 3. همان، ص 102.
4) 4. همان، ص 164.
5) 5. رجال النجاشی، ص 28، ش 731 / رجال الطوسی، ص 419، ش 24؛ ص 433، ش 14/ الفهرست، ص 90، ش 376/ معالم العلماء، ص 63، ش 432.
وی از امام هادی علیه السلام، پدرش ریان بن صلت، حسن بن راشد، حسن بن سعید بن حماد، حسین بن محمد قمی، عبیدالله بن عبدالله الدهقان الواسطی(1)، علی بن محمد (ابن وَهْبَة العَبْدَسِیّ الواسطی) سلمة و محمد بن عبدالله بن زرارة، احمد بن ابی خلف، قاسم بن صیقل و یونس روایت مینماید. راویان وی عبارتند از: ابراهیم بن هاشم(2)، احمد بن حسین، سعد بن عبدالله، سهل بن زیاد، عبد الله بن جعفر حمیری، علی بن محمد، عمران بن موسی، محمد بن احمد بن یحیی، محمد بن علی بن محبوب، محمد بن عیسی، احمد بن ابی عبدالله و احمد بن حسین(3).
نجاشی، کتاب منثور الاحادیث و نسخهای از امام هادی علیه السلام را از او دانسته است. شیخ طوسی و ابن شهر آشوب به کتابی که علی و برادرش نوشتهاند اشاره مینماید. طریق صدوق در من لا یحضره الفقیه، دلیل بر استفاده از آن کتاب در تألیف من لا یحضره الفقیه، میباشد. علامه در خلاصه، این طریق را «حسن» میداند(4).
در روایتی از کشی آمده است: حسن بن سعید، اسحاق بن ابراهیم حضینی و پس از او، علی بن ریان را به خدمت امام رضا علیه السلام برد و باعث شد تا آنان به آن حضرت معرفت پیدا نمایند و روایت میرساند که اینان به آن حضرت خدمت میکردند و کارهای ایشان را انجام میدادند: «... هو الذی اوصل اسحاق بن ابراهیم الحضینی و علی بن الریان بعد اسحاق، الی الرضا علیه السلام و کان سبب معرفتهم لهذا الامر،....، حتی جرت الخدمة علی ایدیهم(5)».
1) 1. عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج 1، ص 310 / معانی الاخبار، ص 266.
2) 2. در طریق شیخ طوسی و نجاشی، علی بن ابراهیم - فرزند ابراهیم بن هاشم - راوی علی بن ریان است؛ ولی در طریق صدوق در (مشیخه فقیه، ص 46) و برخی از روایات کافی، ابراهیم بن هاشم، راوی او میباشد. علامه شوشتری اشتباه را از شیخ طوسی و نجاشی دانسته و در معجم رجال الحدیث، احتمال تعدد طرق داده شده است. (قاموس الرجال، ج 6، ص 490 / معجم رجال الحدیث، ج 12، ص 29 و نیز ر.ک الکافی ج 2، ص 464).
3) 3. الجامع فی الرجال، ج 1، ص 784 / معجم رجال الحدیث، ج 12، ص 25 / اختیار معرفة الرجال، ص 152، ج 248؛ ص 565، ح 1067 / کامل الزیارات، ص 280، ح 2.
4) 4. رجال النجاشی، ص 278/ الفهرست، ص 90/ معالم العلماء، ص 63/ من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 46 رجال العلامة الحلی، ص 277.
5) 5. اختیار معرفه الرجال، ص 552، ح 1041.
این جریان را شیخ طوسی، برقی، در کتابهای خود آوردهاند و در آنها به جای علی بن الریان، علی بن مهزیار را ذکر کردهاند(1). با ملاحظه تحریف و تصحیف بسیار در رجال کشی و اینکه «علی بن ریان» از اصحاب امام هادی علیه السلام و حضرت عسکری علیه السلام میباشد، حکم به درستی روایت شیخ طوسی و برقی شده است(2). ظاهرا با تمسّک به حدیث مورد بحث بوده که علامه(3)و ابن داود، او را «وکیل» معرفی نمودهاند که در صورت تحریف حدیث، وکالت وی منتفی میگردد(4).
237 . علی بن عیسی الطلحی
علی بن عیسی بن موسی بن طلحه بن محمد بن سائب(5)، معروف به طلحی(6)، از امیران و صاحب منزلتان قم و از فرماندهان امامی مذهب(7)حکومت مأمون در اوایل قرن سوم هجری میباشد.
مأمون، علی بن عیسی الطلحی را در سال 212 ه . ق.، والی قم ساخت و در 214 ه . ق. علی بن هشام را به ولایت مناطق جبل(8)، قم، اصفهان(9)و آذربایجان رساند.
1) 1. رجال الطوسی، ص 371، ش 4، اصحاب الرضا علیه السلام، رجال البرقی، ص 56 .
2) 2. معجم رجال الحدیث، ج 12، ص 28. با ملاحظه این که نجاشی، میگوید: پدر علی بن مهزیار نصرانی بود، گفته شده که خود وی نیز نصرانی بوده و در کودکی اسلام آورده و خدا بر وی به واسطه شناخت این امر منت نهاد. و این تاییدی بر قول اینان است و ممکن است مقصود از «معرفة هذا الامر»، اسلام باشد. (قاموس الرجال، ج 6، ص 491).
3) 3. علامه در خلاصه (ص 11) تنها از علی بن مهزیار یاد میکند ولی در ص 39 این جریان را در مورد هر دو نفر (علی بن ریان و علی بن مهزیار) ذکر میکند.
4) 4. رجال العلامة الحلی، ص 99، ش 37 / رجال ابنداود، ص 138، ش 1051.
5) 5. جمهرة انساب العرب ص 374. نسب وی بنا بر نقل تاریخ قم، ص 160، چنین است:... طلحة بن عبد الله بن سائب بن مالک.
6) 6. ظاهرا به دلیل انتساب به جد، به این لقب مشهور شده. طرائف المقال، ج 2، ص 183، ش 295.
7) 7. ابن حزم او را فرمانده مشهور رافضی میداند، (جمهرة انساب العرب، ص 374). مراد از « رافضی» در کلمات اهل سنت، «امامی» است. (قاموس الرجال، ج 1، ص 22).
8) 8. «جبال» یا «جبل»، منطقه مرکزی ایران میباشد. شهرهای مشهور آن: همدان، دینور، اصفهان، قم، کاشان و نهاوند میباشند. (صورة الارض، ص 257 - 258).
9) 9. گر چه اصفهان و قم جزء مناطق جبلاند، ولی طبری و ابن اثیر آنها را جدا ذکر نمودهاند که احتمال دارد برای تأکید باشد.
در جمادی الاولی سال 217 ه . ق.، علی بن هشام به دستور مأمون به قتل رسید و مأمون، علی بن عیسی طلحی را با لشکری مجهز، برای سرکوب جعفر بن داود قمی، به قم اعزام نمود. جعفر بن داود دست از اطاعت حکومت مأمون برداشته و قم را مأمن خود ساخته بود. او در سال 216 ه . ق. در قم فعالیت خود را شروع کرده بود. در سال 217 ه . ق.، در جریان حمله سپاه علی بن عیسی به قتل رسید(1).
درباره علی بن عیسی به چند نکته اشاره میشود:
در کتابهای رجال شیعه عنوان مستقلی از وی وجود ندارد و تنها نجاشی در ضمن شرح حال فرزندش محمد میگوید: پدرش در قم، صاحب منزلت و امیر آنجا از جانب پادشاه بود: «محمد بن علی بن عیسی القمی کان وجها بقم و امیرا علیها من قبل السلطان و کذلک کان ابوه». و اضافه مینماید که او به «طلحی» مشهور است: «یعرف بالطلحی»(2).
ابن اثیر، شخصی که در سال 217 ه . ق. از جانب مأمون به قم اعزام شد، علی بن عیسی قمی معرفی کرده و نویسنده تاریخ قم، از او به علی بن عیسی طلحی یاد کرده است(3).
بنابراین علی بن عیسی اشعری بوده و همان علی بن عیسی طلحی است که در سخن نجاشی بدان اشاره شده؛ بنابراین، سخن مامقانی که تفاوتِ «علی بن عیسی الاشعری قمی» و علی بن عیسی الطلحی» را میرساند(6)، صحیح نمیباشد.
1) 1. الکامل فی التاریخ، ج 6، ص 420، 422/ تاریخ الامم و الملوک، ج 7، ص 189، 192 / تاریخ قم، ص 35.
2) 2. رجال النجاشی، ص 371، ش 1010.
3) 3. الکامل فی التاریخ، ج 6، ص 422 / تاریخ قم، ص 35.
4) 4. تاریخ قم، ص 160.
5) 5. جمهرة انساب العرب، ص 374.
6) 6. تنقیح المقال، ج 2، ص 301، ش 8421. وحید در تعلیقه خود بر رجال استربادی، میگوید: از کلام نجاشی، «حسن» اجمالی او فهمیده میشود و این مطلب را در ذیل نام «علی بن عیسیقمی» ذکر کرده که بیانگر این است که از نظر او،« الاشعری» با «الطلحی» متحد میباشد و در ردّ همین کلام است که مامقانی بحث از عدم اتحاد را مطرح میکند. (ر.ک: تنقیح المقال، ج 2، ص 301). علامه شوشتری نیز رأی مامقانی را رد نموده و «اشعری» و «طلحی» را یکی بیش نمیداند. (قاموس الرجال، ج 7، ص 34).
238 . علی بن محمد الاشعری
نجاشی، علی بن محمد بن علی بن سعد الاشعری القمی، القَزْدانی، معروف به ابن مَتُّویَة، را با چنین عنوانی ذکر نموده؛ ولی شیخ طوسی در فهرست و رجال او را با عنوان «علی بن محمد بن سعد الاشعری» یاد کرده است و محمد بن حسن بن ولید را راوی او میداند(1).
نجاشی در شرح حال محمد بن سالم بن ابی سلمة، عَلَّوِیة بن متویه بن علی بن سعد، برادر ابوالاثار قزدانی را راوی او معرفی نموده است، محمد بن حسن از عَلُّویة روایت مینماید(2). با ملاحظه این که نجاشی، علی بن محمد الاشعری را معروف به «ابن متویه» دانسته و او را با صفت قزدانی ذکر کرده و این که راوی علی بن محمد در فهرست و رجال شیخ طوسی، ابن الولید میباشد و هر سه مطلب نیز در مورد عَلُّویة صادق است، احتمال قوی داده میشود که مقصود از علویة، علی بن محمد میباشد.
شیخ طوسی در فهرست، «علی بن محمد بن ابی سعید قیروانی» را راوی «محمد بن سالم» میداند و ابن الولید از «قیروانی» روایت مینماید(3).
با توجه به آن چه در مورد علی بن محمد الاشعری گذشت، احتمال این که «ابو سعید» و «قیروانی»، تحریف یافته «سعد» و «قزدانی» باشند میرود؛ چنان که در هر دو مورد اخیر، نویسنده الجامع فی الرجال، جازم به اتحاد میباشد(4).
1) 1. رجال النجاشی، ص 257، ش 673 / الفهرست، ص 89، ش 371،رجال الطوسی، ص 484، ش 47.
2) 2. در ترتیب قهپائی، عنوان فهرست همانند نجاشی آمده و عنوان رجال به صورت علی بن محمد بن محمد بن سعد الاشعری ذکر شده است. و مراد از همه آنها را یکی دانسته است. (مجمع الرجال، ج 4، ص 221). در نقد الرجال، ص 243 و معجم رجال الحدیث، ج 12، ص 156 و الجامع فی الرجال، ج 2، ص 451، مقصود از همه آنها یک نفر دانسته شده است. میرزا محمد، بنا به نقل اردبیلی، عناوین فهرست و نجاشی را یک جا آورده است. (جامع الرواة، ج 1، ص 600/ رجال النجاشی، ص 322، ش 877 / قاموس الرجال، ج 7، ص 50).
3) 3. الفهرست، ص 140، ش 598.
4) 4. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 451.
با توجه به این که محمد بن حسن بن ولید(متوفا: 343 ه . ق.) و احمدبن ادریس (متوفا: 306 ه . ق.) که از راویان علی بن محمد اشعری میباشند، در نیمه اول قرن چهارم ه . ق. از دنیا رفتهاند(1)و وفات حسین بن محمد بن عامر، راوی دیگر او، نیز در همان حدود روی داده است(2)، علی بن محمد اشعری از محدثان قرن سوم هجری محسوب میشود. وی از محمد بن سالم، محمد بن سلیمان و مرفوعا از ابوحمزة روایت نموده و محمد بن حسن بن ولید، محمد بن یحیی، حسین بن محمد بن عامر و احمد بن ادریس از راویان وی بودهاند(3).
نجاشی «علی بن محمد» را صاحب کتابِ نوادری بزرگ میداند و از طریق شیخ طوسی، برمیآید که وی کتاب رجال نیز داشته است: «له کتابٌ اخبرنا به ابن ابی جید عن ابن الولید عن علی بن محمد عن رجاله»(4).
239 . عمر بن سائب بن مالک
مختار، او را والی ری و همدان ساخت. او در ری با مقاومت مردم روبرو شد؛ لذا به سوی همدان رفت و خراج آن شهر را جمع کرد: «مختار متمکن شد و ولات و حکام را به شهرها فرستاد. عمر بن سائب بن مالک را والی ری و همدان گردانید. چون به ری رسید، دَرِ شهر به روی وی ببستند. پس عمر بن سائب عنان به جانب همدان بگردانید و به همدان فرود آمد و مال آن را جمع کرد(5).
در تاریخ قم، به اشعری بودن «او» تصریح نشده است؛ ولی با ملاحظه شهرت سائب بن مالک الاشعری و این که سائب از سران اصحاب مختار بوده و جملات یاد شده نیز در ضمن حالات سائب آمده است، بعید به نظر میرسد که وی شخصی جز فرزند سائب اشعری باشد.
1) 1. رجال النجاشی، ص 343، 92.
2) 2. ر. ک: همین نوشتار، شرح حال حسین بن محمد بن عامر.
3) 3. معجم رجال الحدیث، ج 12، ص 143/ الجامع فی الرجال، ج 2، ص 451. این که سید، داماد او را از مشایخ کلینی دانسته صحیح نیست؛ چون کلینی از او به واسطه حسین بن محمد و محمد بن یحیی روایت مینماید. (معجم رجال الحدیث، ج 12، ص 144).
4) 4. رجال النجاشی، ص 257/ الفهرست، ص89.
5) 5. تاریخ قم، ص 287.
240 . عمران بن عبدالله الاشعری
شیخ طوسی وی را از اصحاب امام صادق علیه السلام دانسته و یعقوب و عیسی را برادر او معرفی کرده است(1). کشی چند حدیث در مورد عمران و برادرش عیسی آورده که سه حدیث مختص به عمران بود. این احادیث بر توجه و عنایت حضرت صادق علیه السلام به او و ارادت وی به آن حضرت علیه السلامدلالت دارد:
محمد بن قولویه از سعد بن عبد الله از احمد بن محمد بن عیسی از موسی بن طلحة از برخی کوفیین، مرفوعا آورده که عمران چندین چادر در «منی» برای حضرت صادق علیه السلام بر پا نمود. آن حضرت وارد شد و درباره خیمهها از عمران سؤال فرمود و او عرض نمود: اینها خیمههایی است که شما امر فرمودید. آن حضرت از قیمت خیمهها پرسش نمود. عرض کرد: دوست دارم آنها را به عنوان هدیه بپذیرید و من مالی را که شما عطا نموده بودید، پس فرستادم. پس از این جریان، آن حضرت دست عمران را گرفت و از خداوند برای وی طلب رحمت نمود:
«اسأل الله ان یصلی علی محمد و آل محمد و اَن یظّلک و عترتک یوم لاظلَّ الا ظِلُّه(2)«فرمود سوال میکنم از خدا که صلوات بفرستد بر محمد و آل محمد و آن که تو را و عترت تو را در سایه رحمت خود در آورد؛ روزی که سایه نباشد جز سایه او»(3).
دو حدیث دیگر از لحاظ سند، کمی اختلاف دارند؛ ولی مضمون آنها یکی است. ابتدا، به سند حدیث نخست اشاره و حدیث دوم همراه با سلسله سند ذکر میشود.
سند حدیث نخست چنین است: «محمد بن مسعود و علی بن محمد از حسین بن عبدالله از عبد الله بن علی از احمد بن حمزة از عمران قمی(4)از حماد الناب از امام
1) 1. رجال الطوسی، ص 256، ش 543. در برخی نسخههای خطی، این مطلب ذکر نشده است. (معجم رجال الحدیث، ج 13، ص 142)، قهپائی، تفرشی و اردبیلی این قسمت را نقل ننمودهاند.
2) 2. اختیار معرفة الرجال، ص 331، ح 606/ الاختصاص، ص 68. (با اندک اختلافی در سند).
3) 3. تحفة الاحباب، ص 258.
4) 4. در خلاصه، به صورت «احمد بن حمزة بن عمران قمی» آمده است. (رجال العلامة الحلی، ص 124، ش 3).
صادق علیه السلام(1)».
محمد بن مسعود و علی بن محمد از حسین بن عبیدالله از عبد الله بن علی از احمد بن حمزة از مرزبان بن عمران از ابان بن عثمان روایت نموده که نزد حضرت صادق علیه السلام بودیم، عمران بن عبدالله قمی وارد شد و آن حضرت جویای حال او و خانوادهاش شد و با او بسیار صحبت نمود. هنگامی که وی رفت، از حضرت درباره او پرسیدند. ایشان فرمود:
«این، نجیبِ خاندان نجبا است و اراده نمیکند ایشان را جباری از جباران؛ مگر آنکه در هم میشکند خدا او را»(2)«هذا نجیب قوم النجباء ما نصب لهم جبار الا قَصمه الله.(3)
در رجال کشی پس از این احادیث، آمده است که حسین - احتمالاً حسین مذکور در سند - گفت: این دو حدیث را بر احمد بن حمزة عرضه کردم، گفت: اینها را میشناسم؛ ولی نمیدانم چه کسی آن را برایم روایت نموده است: «اعرفهما و لم احفظ من رَواه لی»(4). علامه در خلاصه آن رابه صورت «لا اعرفهما» که نشناختن احادیث را میرساند، نقل نموده و در صدد تضعیف سند حدیث بر آمده است.
علامه میگوید: نجاشی، «عبدالله بن علی بن عمران قرشی ابوالحسن مخزومی» مشهور به میمون، را فاسد الروایة و فاسد المذهب دانسته و احتمال داده است که وی راوی دو حدیث مزبور باشد. سپس میگوید: با این دو حدیث نمیتوان به عدالت عمران رسید؛ بلکه اینها از مرجحات میباشد.(5)
آن که نجاشی او را تضعیف نموده، عبدالله بن علی نیست؛ بلکه علی بن عبدالله بن عمران معروف به میمون میباشد(6)لذا کلام علامه در این زمینه صحّت ندارد.
برخی این سخن علامه را ناشی از اعتماد به «ابن طاووس» دانسته و او را عامل اساسی در این اشتباه میدانند(1).
جز علامه، دیگران نیز احادیث مورد بحث را از جهت ارسال یا مجهول بودن «عبدالله بن علی» ضعیف دانسته و عمران بن عبد الله را مجهول معرفی کردهاند(2). محدث نوری، میگوید: از باب ظنی که در این زمینه حاصل میشود، ضعف سند مضر نیست. نویسنده معجم رجال الحدیث بحث نسبتا مفصلی در رد سخن محدث نوری و کسانی که قائل به حجیت ظنهای رجالی بوده، مطرح نموده که مقام، شایستگی پرداختن به آن را ندارد(3).
در مقابل، نویسنده الجامع فی الرجال، سخن علامه را نپسندیده و عمران را از ثقات شیعه معرفی نموده است(4).
عمران بن عبدالله از امام صادق علیه السلام روایت نموده است. یعقوب قمی راوی اوست(5).
241 . عمران بن محمد بن عمران الاشعری
عمران بن محمد بن عمران بن عبدالله بن سعد اشعری قمی از اصحاب امام رضا علیه السلام و احتمالاً راوی حضرت جواد علیه السلام است(6). نجاشی و شیخ طوسی او را در فهرستهای خود ذکر نمودهاند. علاوه بر آن، شیخ طوسی در باب اصحاب الرضا علیه السلام از او یاد کرده است(7). او مرفوعا از امام صادق علیه السلام روایت نموده است و احمد بن محمد بن عیسی (متوفا: بعد از 274 ه . ق.) راوی اوست(8). در تهذیب، محمد بن عیسی از عمران بن محمد، از امام جواد علیه السلام
1) 1. قاموس الرجال، ج 7، ص 234.
2) 2. معجم رجال الحدیث، ج 13، ص 144.
3) 3. همان ،ج 1، ص 39ـ41.
4) 4. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 449.
5) 5. معجم رجال الحدیث، ج 13، ص 144.
6) 6. جامع الرواة، ج 1، ص 643 / الجامع فی الرجال، ج 2، ص 449.
7) 7. رجال النجاشی، ص 292، ش 789 / الفهرست، ص 119، ش 526 / رجال الطوسی، ص 381، ش 21.
8) 8. تهذیب الاحکام، ج 3، ص 215،/ الاستبصار، ج 1، ص 232/ الکافی ، ج 3، ص 438، ح 10.
روایت میکند(1). اردبیلی آن را در ذیل نام عمران بن محمد بن عمران الاشعری آورده است(2).
با توجه به روایت مرفوعه وی از امام صادق علیه السلام و قول شیخ طوسی در اصحاب الرضا علیه السلام و روایت احمد بن محمد برقی (متوفا: 274 یا 280 ق)(3)از او، میتوان نتیجه گرفت که وی ربع آخر قرن دوم و نیمه اول قرن سوم را درک نموده است.
شیخ طوسی وی را توثیق نموده و همانند نجاشی کتابی را به روایت احمد برقی از او دانسته است(4).
242 . عمران بن موسی الاشعری
در طریق نجاشی به حسن بن موسی الخشاب، عمران بن موسی اشعری از او روایت میکند. محمد بن یحیی راوی عمران است(5). جز این مورد نامی از او در کتابهای رجال به میان نیامده است(6). با توجه به این که طریق نجاشی به عمران بن موسیهمانند طریق او به عمران بن موسی زیتونی میباشد(7)و این که در موارد بسیاری از اسناد احادیث، عمران بن موسی بدون قید الاشعری یا زیتونی آمده است، احتمال اتحاد آنان داده شده و برخی چون علامه شوشتری جازم به اتحاد میباشند(8). نجاشی، عمران بن موسی الزیتونی قمی را توثیق و کتاب نوادر بزرگی را از او دانسته است. راوی این کتاب محمد بن یحیی است.(9)
در کامل الزیارات، عمران بن موسی از حسن بن موسی الخشاب، و او با دو واسطه
1) 1. تهذیب الاحکام، ج 3، ص 210، ح 509.
2) 2. جامع الرواة، ج 1، ص 643.
3) 3. رجال النجاشی، ص 77.
4) 4. الفهرست، ص 119/ رجال النجاشی، ص 292 / معالم العلماء، ص 88 ، ش 292.
5) 5. رجال النجاشی، ص 42، ش 85 .
6) 6. تنقیح المقال، ج 2، ص 352، ش 9120.
7) 7. رجال النجاشی، ص 291، ش 784.
8) 8. معجم رجال الحدیث، ج 13، ص 150، ش 9057/ تنقیح المقال، ج 2، ص 352/ قاموس الرجال، ج 7، ص 236 / جامع الرواة، ج 1، ص 643، (حاشیه 1).
9) 9. رجال النجاشی، ص 291، ش 784.
از امام صادق علیه السلامروایت نموده است. راوی او ابو علی الاشعری - احمد بن ادریس - میباشد(1).
با ملاحظه این که حسن بن موسی الخشاب از اصحاب حضرت امام حسن عسکری علیه السلام است و محمد بن حسن صفار(2)(متوفا: 290 ه . ق) راوی اوست(3)و این که ابوعلی الاشعری (متوفا: 306 ه . ق)(4)راوی عمران بوده، دوران زندگی وی در قرن سوم هجری بوده و احتمالاً در نیمه دوم آن قرن از دنیا رفته است.
در بسیاری از روایات، عمران بن موسی، به صورت مطلق آمده و احتمال دارد که مقصود، «عمران اشعری» باشد. مشایخ عمران بن موسی عبارتند از:
احمد بن حسن بن علی، حسن بن طریف، حسن بن علی بن نعمان، علی بن اسباط، محمد بن حسین، محمد بن عبدالحمید، محمد بن ولید خزاز، موسی بن جعفر بغدادی و هارون بن مسلم.
ابو علی اشعری، سعد بن عبدالله اشعری، محمد بن احمد بن یحیی، محمد بن یحیی و محمد بن حسن صفار از راویان عمران میباشند(5).
243 . عمرو بن بجاد الاشعری
عمرو بن بجاد ابو انس الاشعری از صحابه به شمار آمده است. ابن اثیر و ابن حجر به نقل از او، حدیثی از رسولالله صلیاللهعلیهوآله در کتابهای خود ذکر کردهاند. خدیجه دختر عمران بن ابی انس این حدیث را از پدرش عمران، از جدش ابو انس، عمرو بن بجاد، روایت مینماید(6). مامقانی در تنقیح المقال وی را مجهول میداند(7).
1) 1. کامل الزیارات، ص 29، باب 8، ح 10.
2) 2. صفار از راویان «عمران بن موسی» میباشد. اگر مقصود از او، الاشعری باشد، احتمال دارد که وفات وی پیش از وفات صفار روی داده باشد. (معجم رجال الحدیث، ج 13، ص 148، ش 9054/ رجال النجاشی، ص 354، ش 948).
3) 3. رجال الطوسی، ص 430، ش 5؛ ص 462، ش 3.
4) 4. الفهرست، ص 26.
5) 5. معجم رجال الحدیث، ج 13، ص 148، ش 9054.
6) 6. اسد الغابة، ج 4، ص 89 / الاصابة، ج 2، ص 525، ش 5776.
7) 7. تنقیح المقال، ج 2، ص 338، ش 8805 .
244 . عمرو بن خارجة(1)
عمرو بن خارجة بن منتفق الاشعری (اسدی و انصاری نیز گفته شده)(2)صحابی(3)و هم پیمان ابوسفیان از مشایخ عبدالرحمن بن غنم و مجاهد میباشد. عسکری و طبرانی روایتی از شعبی را از او ذکر نمودهاند(4). در مسند طیالسی و معجم کبیر طبرانی، شهر بن حوشب از عمرو بن خارجة روایت میکند با ملاحظه اینکه همین روایت را در مسند احمد به نقل از شهر بن حوشب از عبدالرحمن بن غنم از عمرو بن خارجة مییابیم میتوان، به رخ دادن اشتباه در آن در کتاب پی برد.(5)
245 . عمرو بن ابی موسی الاشعری
عمرو یا عامر ابوبکر بن ابی موسی الاشعری (متوفا: 106 ه . ق)، قاضی کوفه در زمان حجاج و پس از او بود(6). او از محدثان قرن اول هجری قمری است. ابن حجر او را پیرو مذهب اهل شام میداند(7). ذهبی با لقب عثمانی از او یاد نموده است(8). ابن حجر میگوید: ابو غادیة جهنی، قاتل عمار، نزد عمرو آمد. عمرو او را نزدیک خویش نشاند و گفت: آفرین بر برادرم: «مرحبا باخی»(9).
وی از کوفیین محسوب شده و عجلی، ابن حبان، ابن حجر و ذهبی توثیقش
1) 1. خارجة بن عمرو نیز گفته شده؛ ولی ابن حجر طبرانی، عنوان متن را صحیحتر میداند. (تهذیب التهذیب، ج 8 ، ص 39)، المعجم الکبیر، ج 17، ص 32.
2) 2. ابن حجر در تقریب، وی را با وصف اسدی و در تهذیب اشعری، خوانده است.
3) 3. او حدیث «ان الله قد اعطی کل ذی حق حقه»؛ خداوند حق هر صاحب حقی را عطا نموده». را از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت نموده است. (تهذیب التهذیب، ج 8 ، ص 39).
4) 4. تقریب التهذیب، ص 284/ تهذیب التهذیب، ج 8 ، ص 39 / الجرح و التعدیل، ج 6، ص 329.
5) 5. مسند الطیالسی، ج 1، ص 169 / المعجم الکبیر، ج 17، ص 35/ مسند احمد، ج 4، ص 187، 239.
6) 6. وی پس از برادرش ابوبردة در زمان حجاج قاضی کوفه بوده است، ابن اثیر تاریخ قاضی بودن او را سالهای 87 و 96 ه . ق میداند.(الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 520؛ ج 5، ص 20).
7) 7. تهذیب التهذیب، ج 12، ص 40، ش 159.
8) 8. سیر اعلام النبلاء، ج 5، ص 6.
9) 9. تهذیب التهذیب، ج 12، ص 40. پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد قاتل عمار فرمود: عمار را گروه ستمکاران خواهند کشت. (اسد الغابة، ج 4، ص 46).
نمودهاند. ذهبی او را عالم و عجلی او را قلیل الحدیث میداند(1).
وی از پدرش ابوموسی، ابوهریرة، ابن عباس، جابر بن سمرة، براء بن عازب و اسود بن هلال روایت نموده است. ابوعمران جونی، ابوادریس صاحب الحور، ابواسحاق سبیعی، ابوحمزه ضُبعی، اجلح بن عبدالله کندی، بدر بن عثمان، حجاج بن ارطاة، عبدالله بن ابی السفر، عبد الملک بن عمیر و عطاء بن سائب، از او روایت نمودهاند(2).
ابوبکر از برادرش، ابوبردة، مسنتر بود. بنا به نقل ابن حجر، او در نزد برخی از ابوبردة بهتر بوده ابن حجر از ابو اسحاق نقل میکند که ابوبکر از ابوبردة برتر بود(3).
246 . عیاض الاشعری
در صحابی بودن عیاض بن عمرو الاشعری اختلاف وجود دارد. ابن حبان او را صحابی میداند. ابن حجر میگوید: از وی حدیثی رسیده که مقتضای آن صحابی بودن عیاض میباشد. از طرفی، ابوحاتم جازم به مرسل بودن حدیث اوست و او را تابعی دانسته است(4).
وی از پیامبر صلیاللهعلیهوآله ، ابو موسی، همسر ابو موسی، ابو عبیدة بن جراح، خالد بن ولید، یزید بن ابی سفیان و شرحبیل بن حسنة روایت کرده است.
شعبی، سماک بن حرب و حصین بن عبدالرحمن سلمی راویان اویند(5).
247 . عیسی بن عبدالله الاشعری
عیسی بن عبدالله بن سعد بن مالک اشعری، برادر عمران و فرزند عبدالله بن سعد الاشعری است و احتمالاً کنیه او «ابوبکر» است(6).
1) 1. تهذیب التهذیب، ج 12، ص 40/ سیر اعلام النبلاء، ج 5، ص 6 / تقریب التهذیب، ص 411.
2) 2. سیر اعلام النبلاء، ج 5، ص 6 / تهذیب التهذیب، ج 12، ص 40/ الجرح و التعدیل، ج 6، ص 244؛ ج 9، ص 368/ کتاب التاریخ الکبیر، ج 6، ص 350، ش 2600.
3) 3. تهذیب التهذیب، ج 12، ص 40، 41/ تقریب التهذیب، ص 411.
4) 4. تقریب التهذیب، ص 295/ تهذیب التهذیب، ج 8 ، ص 373، ش 202 / الجرح و التعدیل، ج 6، ص 407، ش 2276. و نیز ر. ک اسد الغابة، ج 4، ص 164 / تاریخ بغداد، ج 1، ص 206، ش 47 /شرح حال زیاد بن عیاض، همین نوشتار.
5) 5. همان منابع / سیر اعلام النبلاء، ج 16، ص 18.
6) 6. ر. ک: شرح حال شعیب بن عبد الله، همین نوشتار.
عیسی از امام صادق علیه السلام روایت نقل کرده و مورد عنایت و توجه آن حضرت بود. امام صادق علیه السلام وی را از اهلالبیت شمرد و میان چشمان او را بوسید و فرمود: «عیسی در حال حیات و در حال مرگ، از ماست؛ عیسی بن عبدالله هو منّا حیا و هو مِنّا میتا»(1). او از امام کاظم نیز روایت نقل کرده است. و با توجه به سخنان نجاشی، وی امام رضا علیه السلام را نیز درک نموده و از ایشان مسائلی پرسیده است.
نجاشی و شیخ طوسی در کتابهای خویش، از او یاد نمودهاند. نجاشی به وصف الاشعری او اکتفا کرده است. شیخ طوسی در فهرست و رجال او را قمی، وصف نموده است. با توجه به این که شیخ طوسی در فهرست او را جدّ «احمد بن محمد بن عیسی» دانسته و یک بار نیز در رجال او را برادر عمران الاشعری معرفی نموده و نیز با ملاحظه این که شیخ طوسی و نجاشی، کتاب مسائلی را از او دانستهاند و طرق آنها بسیار به هم نزدیک است، شکی در اتحاد آنان نیست. ظاهر سخنان علامه و ابن داود که دو بار وی را مطرح نمودهاند، عدم اتحاد را میرساند(2).
عیسی بن عبدالله از راویان امام صادق و امام کاظم علیهما السلام بود. ابان بن عثمان، حریز، احمد برقی، ابو عبدالله برقی، محمد بن حسن بن ابی خالد و فرزندش محمد بن عیسی از راویان ویاند(3).
شیخ طوسی و نجاشی کتاب «مسائلی» را از او دانسته است. نجاشی تصریح دارد که وی این مسائل را از حضرت رضا علیه السلام پرسیده است. «وله مسائل للرضا علیه السلام».
1) 1. اختیار معرفة الرجال، ص 332، ح 607 ؛ ص 333، ح 610/ الاختصاص، ص 68، 195/ امالی مفید، ص 140، مجلس 17، ح 6، الکافی، ج 2، ص 78، ح 10.
2) 2. رجال النجاشی، ص 296، ش 805 ، الفهرست، ص 116، ش 506 / رجال الطوسی، ص 256، 258/ رجال العلامة الحلی، ص 122، ش 3، ص 123، ش 7/ کتاب الرجال، ص 268 (چاپ دانشگاه) نقد الرجال، ص 262/ معجم رجال الحدیث، ج 13، ص 196.
3) 3. رجال النجاشی، ص 297 ـ 296 /الفهرست، ص 116 / جامع الرواة ، ج 1، ص 652.
با توجه به آن چه در شرح حال «شعیب بن عبدالله» بیان شد، مقصود از «عیسی بن بکر بن عبدالله بن سعد الاشعری» که در نسخه چاپی رجال شیخ طوسی(1)در اصحاب حضرت صادق علیه السلامذکر شد، «عیسی بن عبدالله» است و احتمالاً کنیه او ابوبکر بوده و تصحیف واقع شده است.
248 . عیسی بن محمد بن ایوب الاشعری
شیخ طوسی در فهرست، از او که کنیهاش ابو محمد است، در شرح حال علی بن حدید المدائنی، یاد نموده است. عیسی بن محمد راوی کتاب او است و محمد بن جعفر بن احمد بن بطة، راوی عیسی بن محمد است(2). عنوان مستقلی از وی در کتابهای اصلی رجال شیعه به چشم نمیخورد؛ ولی کلینی در کتاب حج کافی، روایتی از «عیسی بن محمد بن ابی ایوب» با چهار واسطه از امام صادق علیه السلام نقل میکند. در این روایت وی از علی بن مهزیار روایت میکند. محمد بن یحیی و احمد بن ادریس راویان اویند(3).
مرحوم مجلسی این روایت را از کافی، از «عیسی بن محمد بن ایوب» دانسته است و در دو روایت وسائل الشیعة نیز چنین است ولی در روایت دیگر از «عیسی بن محمد بن ابی ایوب» است، بنابراین به احتمال زیاد در کافی تصحیف روی داده است.(4)
با توجه به اینکه علی بن حدید از راویان امام کاظم علیه السلام و از اصحاب حضرت رضا و جواد علیهما السلام میباشد(5)، عیسی بن محمد را میتوان از راویان قرن سوم هجری به حساب آورد.
249 . غَنْم
غنم یا غنیم، پدر عبدالرحمن بن غنم در صحابی بودن او اختلاف است، نقل شده
است که وی در سال 7 ه . ق همراه سایر اشعریان نزد پیامبر صلیاللهعلیهوآله آمد و اسلام آورد.(1)ابن حجر در اصابه، از او به «غنیم بن سعد» یاد کرده است(2)و ابن مندة به نقل از ابن یونس، وی را «غنم بن کریب»(3)معرفی نموده است.(4)
250 . کریب بن حارث الاشعری
کریب بن حارث بن ابی موسی اشعری، از پدرش و ابوبردة بن قیس(5)(برادر ابوموسی) روایت نموده است. عاصم الاحول و عبدالله بن مختار راویان اویند(6).
251 . کعب بن عاصم الاشعری
ابو مالک، کعب بن عاصم اشعری، از صحابه و راویان حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله میباشد و راوی حدیث معروف «لیس من البرّ الصیام فی السفر» میباشد(7). ام الدرداء وجدِّ خالد بن سعید از راویان او میباشند. وی به شام و مصر رفته و بنا بر نقل بغوی، در مصر سکونت داشته است(8).
به درستی مشخص نیست که او همان ابومالک الاشعری است که عبد الرحمن بن غنم راوی اوست، یا شخص دیگری است؟ ابن حجر در تهذیب و اصابه میگوید: «صحیح این است که کعب غیر از ابومالک اشعری است؛ زیرا وی به اسم مشهور بوده و ابومالک به کنیه؛ اگر چه یکی از نامهایی که به وی نسبت داده شده است همین نام میباشد». شیخ طوسی در رجال، دو مرتبه، یک بار در «اسماء» و یک بار در «کنی» از او یاد نموده که بعید نیست بر تعدد دلالت داشته باشد.
1) 1. تهذیب التهذیب، ج 6، ص 250/ الاصابة، ج 3، ص 188 / تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 51.
2) 2. الاصابة، ج 5، ص 328.
3) 3. غنم بن کریب بن هانی بن ربیعة بن عامر بن عذر (عدی) بن وائل بن ناجیة بن حنیک (حنبل) بن جماهر بن ادغم بن الاشعر. (ر.ک تهذیب الکمال، ج 17، ص 340 / تهذیب الاسماء، ج 1، ص 282.
4) 4. الجرح و التعدیل، ج 7، ص 93، ش 532 / کتاب التاریخ الکبیر، ج 7، ص 141، ش 433.
5) 5. ابوبردة از صحابه بود و در سال 7 ه . ق همراه برادرش ابوموسی مسلمان شد. (اسدالغابة، ج 5، ص 146).
6) 6. الجرح و التعدیل، ج 7، ص 168، ش 960/ کتاب التاریخ الکبیر، ج 7، ص 231، ش 997.
7) 7. تهذیب التهذیب، ج 8، ص 424.
8) 8. الاصابة، ج 3، ص 297.
راویان او به نقل از ابن ابی حاتم و ابن اثیر در ذیل نام کعب بن عاصم، عبارتند از: عبد الرحمن بن غنم، شریح بن عبید، جابر و خالد بن ابی مریم(1).
252 . کعب بن عیاض الاشعری
کعب از صحابه و راویان حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله است. او به شام عزیمت نمود و در زمره شامیان محسوب میشود و جبیر بن نفیر حضرمی راوی اوست. ابن حجر، سخن برخی را که «جابر» و «ام الدرداء» را از راویان او میدانند، نمیپسندد؛ چون نام این دو در مورد کعب بن عاصم مطرح میشد. ابن اثیر به لحاظ اتحاد طریقِ حدیثی از «ابن عاصم» و «ابن عیاض»، احتمال اتحاد اینان را قوی میداند(2).
253 . مالک بن عامر الاشعری
مالک بن عامر بن هانی بن خفاف اشعری، از اصحاب حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله و از اشراف عراق بود. وی پدر سائب بن مالک و جد بسیاری از اشعریان قم است. مالک، اولین مسلمان اشعری است. او پیش از هجرت اشعریان، خدمت پیامبر صلیاللهعلیهوآله رسیده و اسلام آورده و پس از آن، همراه با عدهای در سال هفت هجری برای مرتبه دوم، حضور آن حضرت شرفیاب شده است.
در این رابطه در تاریخ قم آمده: «و مالک بن عامر الاشعری از دیگر مهاجران سبقت گرفت، به صحبت رسول صلیاللهعلیهوآله ؛ سبب آن که نشانه اسلام و ایمان در دل او پدیده آمده بود و از صحبت رسول صلیاللهعلیهوآله باز گردید و دیگر باره در صحبت مهاجران دیگر به مکه رفت و چنان چه او را ثواب دو هجرت حاصل شد(3)».
مالک جریان زندگی خود را در قصیدهای شرح داده و در مورد اسلام آوردنش سروده است:
1) 1. رجال الطوسی، ص 27، ش 5؛ ص 32، ش 4/ تقریب التهذیب، ص 309/ تهذیب التهذیب، ج 8 ، ص 424، ش 786، الاصابة، ج 3، ص 297/ الاستیعاب (حاشیه الاصابة) الاصابة ج 3، ص 294/ کتاب التاریخ الکبیر، ج 7، ص 221، ش 656/ الجرح و التعدیل، ج 7، ص 160، ش 898 / اسد الغابة، ج 4، ص 243/ قاموس الرجال، ج 7، ص 442.
2) 2. تقریب التهذیب، ص 310/ تهذیب التهذیب، ج 8، ص 438، 792 / اسد الغابة، ج 4، ص 246.
3) 3. تاریخ قم، ص 278.
اتیت النبی فبا یعته علی ما به، غیر مستنکر(1)
حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله برای وی دعای خیر نمود و از خداوند عمرطولانی و کثرتاولاد را برای او خواست. مالک از معمرین بود و روایت شده که حدود 200 سال عمر کرد(2).
و عمرت حتی مللت الحیاة و مات لداتی من الاشعر
نیست شبابی فا مضیتها و صرت الی غایة المکبر(3)
مالک در قادسیه شرکت داشت و اولین فردی بود که از دجله عبور نمود. پس از وی، دیگران نیز از آب گذشتند و سپاه دشمن شکست خورد. وی در این باره سروده:
امضوا علی البحر فان البحر مأمور و الاول القاطع منکم مأجور
قد خاب کسری و ابوه سابور ما تصنعون و الحدیث المأثور(4)
عمر به نعمان بن مقرن نوشت: در کارها با مالک مشورت نما؛ ولی عهده دار امور منمایش «میترسم همان کند که در روز دجله کرد!»(5)
او همراه پسر عمویش، ابوموسی، در فتح اهواز و اصفهان شرکت داشته و فرستاده ابوموسی در منطقه جبال بوده است. وی برخی از مناطق این ناحیه را که پیش از ساوه بود، فتح نمود و در دفع اکراد طبرستان و دیلم از آن منطقه سعی کرد. او اهالی قریه «طخرود» را از دیلمیان نجات داد؛ لذا آنان تا هنگام اقامتش در منطقه ملازم او بودند.(6)مالک بن عامر در جنگ صفین، بود(7)و جمع بسیاری از اشعریان قم به وی منسوبند.
1) 1. «نزد پیامبر صلی الله علیه و آله رفتم و بر آن چه او بر آن بود، با او بیعت نمودم؛ در حالی که این امر برایم قبیح نمینمود.» الاصابة، ج 3، ص 346، ش 7640/ اسد الغابة، ج 4، ص 282.
2) 2. تاریخ قم، ص 268، 270. راوی معمر بودن او در تاریخ قم، کلبی است. در الاصابة، (ج 3، ص 346.) نیز به معمر بودن او اشاره شده است.
3) 3. «آن قدر عمر کردم که از زندگی خسته شدم و همسالانم از اشعریان همه مردند. جوانیام را به فراموشی سپرده، آن را پشت سر گذاشتم و به نهایت درجه پیری رسیدم». الاصابة، ج 3، ص 346.
4) 4. «از دریا بگذرید و دریا مأمور است که شما را برساند. هر آن که از شما اول از آب بگذرد، همو صاحب اجر است. کسری و پدرش شاهپور زیان دیدند. چه میکنید؟ حدیث شکست آنها رسیده است». تاریخ قم، ص 268، اسد الغابة، ج 4، ص 282.
5) 5. تاریخ قم، ص 270 .
6) 6. تاریخ قم، ص 261.
7) 7. اسد الغابة، ج 4، ص 282.
ابن اثیر در اسد الغابة، از شخصی با عنوان مالک الاشعری یاد کرده و سپس احتمالات «ابو مالک» یا «ابن مالک» را در مورد وی میدهد. «وی از اصحاب حضرت رسول صلیاللهعلیهوآله بود و همراه آن حضرت در جنگ شرکت نموده و روزی به میان ما آمد و گفت: آمدم شما را علم بیاموزم و با شما نماز به پا دارم؛ همان گونه که پیامبر صلیاللهعلیهوآله نماز به پا میداشت... .(1)احتمال دارد که وی مالک بن عامر بوده باشد.
254 . محمد بن احمد بن یحیی
ابو جعفر محمد بن احمد بن یحیی(2)الاشعری قمی، از محدثان قرن سوم هجری قمری(3)و صاحب روایات بسیار است. شیخ طوسی او را جلیل القدر دانسته(4)«ابن الندیم» او را عالم در روایت و فقه شیعه میداند(5)و نجاشی توثیقش کرده است. و میگوید: اشکال و ایرادی در شخص وی نیست؛ مگر این که برخی از اصحاب میگویند: وی بر روایات مرسل اعتماد نموده و از ضعفا نقل حدیث میکرده است و برای او مهم نبوده که از چه کسی نقل حدیث میکند: «کان یروی عن الضعفاء و یعتمد المراسیل و لا یبالی عمن اخذ و ما علیه فی نفسه مطعن فی شیء»(6). به همین علت، ابوجعفر محمد بن حسن بن ولید و به تبع او، صدوق جمعی از روایات وی را استثنا مینمایند(7).
صدوق میگوید: روایاتی از او را استثنا میکنم که در آنها «غلو» یا «تخلیط» باشد(8).
1) 1. همان، ج 4، ص 272.
2) 2. بن عمران بن عبد الله بن سعد بن مالک الاشعری القمی. (رجال النجاشی، ص 348).
3) 3. با توجه به وفات دو راوی او، سعد و احمد بن ادریس که در حدود سال 300 ه . ق رخ داده است، و با توجه به این که وی از ابوجعفر الاشعری که در اواخر قرن سوم هجری در گذشته است، نیز روایت مینماید، احتمال دارد که اواخر آن قرن و یا حتی اوایل قرن چهارم را نیز درک نموده باشد، که البته بعید به نظر میرسد.
4) 4. الفهرست، ص 144، ش 612.
5) 5. الفهرست، ص 311.
6) 6. رجال النجاشی، ص 348، ش939.
7) 7. همان، ص 348. ابو العباس بن نوح، نظر ابن ولید را میپسندد.
8) 8. الفهرست، ص 145.
اینان روایاتی را که «محمد بن احمد بن یحیی» از جمعی روایت نموده، رد کردهاند. این گروه عبارتند از:
احمد بن حسین به سعید، احمد بن بشیر رقی، احمد بن هلال، جعفر بن محمد بن مالک، جعفر بن محمد کوفی(1)حسن بن حسین لؤلؤی(2)، سهل بن زیاد آدمی، عبدالله بن احمد رازی، عبدالله بن محمد دمشقی، عبدالله بن محمد شامی، محمد بن عبدالله بن مهران، محمد بن علی همدانی، محمد بن علی صیرفی (ابو سمینة)، محمد بن عیسی بن عبید، محمد بن موسی همدانی، محمد بن هارون، محمد بن یحیی معاذی، مَمُّویة بن معروف، وهب بن مُنَبّه، هیثم بن عدی، یوسف بن حارث، یوسف بن سخت، ابو عبدالله رازی جامورانی، ابو عبد الله سیاری، ابو علی نیشابوری و ابو یحیی واسطی.
نیز روایاتی را که از «رجل» یا «بعض اصحابنا» نقل کرده و یا گفته: در کتابی دیدهام ولی آن کتاب را روایت نمیکنم و یا گفته در حدیثی آمده و یا روایت شده را، استثنا میکنند(3).
وی از جمعی دیگر نیز روایت مینماید که استثنا نشدهاند اینان عبارتند از:
ابو اسحاق ابراهیم بن هاشم، ابراهیم بن اسحاق، احمد بن حسن، احمد بن محمد بن خالد برقی، احمد بن محمد بن عیسی، حسن بن علی بن نعمان، حسن بن موسی خشاب، سلمة بن خطاب، عباس بن معروف، عبدالله بن احمد رازی، ابن ریان، علی بن سندی، علی بن محمد، عمرکی، محمد بن آدم، محمد بن ابی صهبان (ابن عبدالجبار)، محمد بن اسماعیل، محمد بن حسن، محمد بن حسان رازی، محمد بن حسین، محمد بن علی بن بلال، محمد بن ناجیة، معاویة بن حکیم، موسی بن جعفر، موسی بن عمر، عیسی بن محمد، محمد بن ولید، محمد بن اصبغ، هیثم بن ابی مسروق نهدی، یعقوب بن یزید و یوسف بن حارث(4).
1) 1. این نام تنها در الفهرست، ص 145 به نقل از صدوق آمده است.
2) 2. با قید این که لؤلؤی به آن روایت متفرد باشد.
3) 3. رجال النجاشی، ص 348/ الفهرست، ص 145.
4) 4. الفهرست، ص 144/ رجال النجاشی، ص 349/ اختیار معرفة الرجال، ص 113، ش 181؛ ص 134، ش 213، ص 209، ش 369؛ ص 210، ش 371؛ ص 213، ش 378؛ ص 271، ش 490؛ ص 273، ش 491؛ ص 275، ش 494؛ ص 252، ش 248؛ ص 338، ش 622؛ ص 378، ش 709؛ ص 461، ش 878 ؛ ص 564، ش 1066؛ ص 598، ش 1120/ الجامع فی الرجال، ج 2، (شرح حال محمد بن احمد بن یحیی).
در مواردی، محمد بن احمد بن یحیی بدون وصف اشعری از جمعی روایت مینماید. نویسنده الجامع فی الرجال، رأی اردبیلی را که همگی را مربوط به الاشعری دانسته، صحیح نمیداند. این گروه عبارتند از:
ابوالحسن علیه السلام،ابن ابی عمیر، ابو جعفر نحوی، ابو زهیر نهدی، ابو سعید، ابو عبدالله برقی، ابن ابی نصر بغدادی، ابراهیم بن صالح بن سعید، ابراهیم بن مهزیار، احمد بن حمزه قمی، احمد بن محمد بن ابی نصر، احمد بن محمد بن اصبغ، احمد بن محمد بن علی میثمی کوفی، احمد بن محمد سیاری، اسکیب بن عبده، ایوب بن نوح، بنان بن محمد، جعفر بن ابراهیم بن محمد همدانی، جعفر بن رزق الله، جعفر بن محمد قمی، حسن بن صالح بن محمد همدانی، حسن بن علی بن عبدالله، حسن بن علی همدانی، حسین بن عمر بن یزید، سعدان، سندی بن ربیع، سندی بن محمد، سهل بن حسن، صالح بن عقبة، طلحة بن زید، عباد بن سلیمان، عباس بن موسی بغدادی، عبد الحمید، عبدالرحمن بن حماد، عبدالصمد بن محمد، عبدالله بن جعفر، علی بن اسماعیل، علی بن بلال، علی بن حسن، علی بن سلیمان، عمر بن علی بن عمر، عمران بن موسی، محمد بن احمد علوی، محمد بن احمد کوکبی(1)، محمد بن حمزة بن الیسع، محمد بن سلیمان، محمد بن عبدالحمید، محمد بن عبد الله بن احمد، محمد بن عبدالله بن مسعمی، محمد بن فضیل، محمد بن ولید، معروف، منصور بن عباس، موسی بن جعفر مدائنی، موسی بن قاسم، هارون بن مسلم و یعلی بن حمزة(2).
احمد بن اردیس، ابن بطه قمی، سعد بن عبدالله، محمد بن یحیی، محمد بن جعفر رزاز، علی بن محمد بن یزید فیروزانی قمی و محمد بن حسین بن مت جوهری از
راویان وی به شمار میروند(1).
احمد بن جعفر المؤدب، احمد بن محمد و علی بن حسین از راویان محمد بن احمد بن یحیی (بدون وصف اشعری)، میباشند(2).
محمد بن احمد بن یحیی صاحب کتابهایی است که مهمترین آنها، «نوادر الحکمة» میباشد، که بنا بر نقل شیخ طوسی، مشتمل بر 22 کتاب بود. ابن الندیم ضمن شمردن کتابهای وی میگوید: «کتاب الجامع که مشتمل بر چند باب است، از اوست و این کتاب در فقه و آداب میباشد. وی کتاب النوادر را از او میداند»(3). احتمال دارد که مقصود از کتاب الجامع همان نوادر الحکمة باشد که شیخ طوسی و نجاشی از آن یاد مینمایند. نجاشی این کتاب را کتابی نیکو و بزرگ میداند(4).
کتابهای نوادر الحکمة بنا بر نقل شیخ عبارتند از:
کتاب(5)التوحید، الصلاة، الزکاة، الصوم، الحج، النکاح، الطلاق، الانبیاء، مناقب الرجال، فضل العرب، فضل(6)، الوصایا و العجمیة و العربیة الصدقات، النحل و الهبات، السکنی، الاوقات، الفرائض، الایمان و النذور و الکفارات، العتق و التدبیر و الولاء و المکاتب و امهات الاولاد، الحدود و الدیات، الشهادات، القضایا و الاحکام.
نجاشی پنج کتاب: الملاحم، الطب، مقتل الحسین علیه السلام، الامامة و المزار را از او دانسته است. ابن الندیم علاوه بر نوادر و الجامع، کتاب ما نزل من القران فی الحسین بن علی علیه السلام را نیز از او میداند.(7)
صدوق در مشیخه من لا یحضر، طریق خود را به وی ذکر نموده(8)که بیانگر استفاده
1) 1. رجال النجاشی، ص 348/ رجال الطوسی، ص 493، ش 12/ الفهرست، ص 144/ کامل الزیارات، ص 27، ح 1.
2) 2. معجم رجال الحدیث، ج 15، ص 28.
3) 3. الفهرست، ص 311.
4) 4. الفهرست، ص 144، رجال النجاشی، 349 ـ 348.
5) 5. برای اختصار عنوان کتاب را در اول بقیه کتابها ذکر نمیکنیم.
6) 6. در معالم العلماء، دو کتاب فضل العجم و فضل العرب و العربیة ذکر شده که احتمالاً به جای این دو کتاب میباشد. (ص 103، ش 686 ).
7) 7. رجال النجاشی، ص 348/ الفهرست لابن الندیم، ص 311.
8) 8. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 75.
صدوق از کتابهای وی در تألیف آن میباشد. علامه در خلاصه، این طریق را صحیح میداند(1).
255 . محمد بن علی بن محبوب الاشعری القمی
ابو جعفر محمد بن علی بن محبوب از محدثان و فقیهان شیعه در قرن سوم هجری است(2). نجاشی او را بزرگ قمیان در زمان خویش و عین(3)و ثقه دانسته است: «شیخ القمیین فی زمانه، ثقة، عین، فقیه، صحیح المذهب»(4).
وی از خضر بن عیسی، ابو محمد جعفر بن محمد، ابو بشر سندی بن محمد، عبیدالله بن احمد بن محمد اشعری و هارون بن مسلم روایت نموده است(5).
احمد بن ادریس، ابن بطة، محمد بن یحیی، محمد بن احمد بن یحیی العطار(6)و ابراهیم بن محمد از پدرش در زمره راویان ویاند(7).
شیخ طوسی کتابی به نام الجامع را که مشتمل بر چند کتاب بوده، از او میداند و 13 کتاب را که «الجامع» محتوی آنان است، میشمارد. نجاشی بدون ذکری از «الجامع»، 15 کتاب که 12 عدد از آنان مانند محتویات الجامع میباشند ذکر مینماید. کتابهایی که شیخ نام برده عبارتند از:
1) 1. رجال العلامة الحلی، ص 279.
2) 2. احمد بن ادریس( متوفا: 301 ه . ق)، راوی وی بود. پدرِ شیخش عبید الله بن احمد، از اصحاب حضرت جواد و هادی علیهما السلام بود. (ر.ک شرح حال احمد بن ادریس و احمد بن محمد بن عبید الله در همین نوشتار).
3) 3. وحید بهبهانی در توضیح عبارت «عینٌ و وجهٌ» میگوید: نزد استر آبادی، مفید تعدیل و نزد مجلسی اول، توثیق را میرساند و خودش مدح قابل اعتنا را میپسندد. (فوائد الوحید البهبهانی، ص 32).
4) 4. رجال النجاشی، ص 349، ش 940.
5) 5. مجمع الرجال، ج 2، ص 268؛ ص 44 / رجال النجاشی، ص 187، ش 417؛ ص 79، ش 190/ جامع الرواة، ج 1، ص 158.
6) 6. در جامع الرواة، از رجال شیخ طوسی باب من لم یرو عنهم علیهم السلام محمد بن یحیی العطار، نقل شده است؛ قهپائی نیز محمد بن یحیی العطار را صحیح میداند. (جامع الرواة، ج 1، ص 158 / مجمع الرجال، ج 5، ص حاشیه 2). ر.ک رجال الطوسی، ص 438.
7) 7. رجال الطوسی، ص 238، ش 18/ الفهرست، ص 145/ رجال النجاشی، ص 349/ من لا یحضره الفقیه، ج 4، المشیخة، ص 105.
الصلاة، الوضوء ـ در رجال نجاشی نیست ـ ، الزکاة، الصیام ـ در رجال نجاشی: الصوم ـ، الحج، الضیاء و النور و هو مشتمل علی کتاب الاحکام - در رجال نجاشی: الضیاء و النور فی الحکومات -، النکاح، الطلاق، الرضاع، الحدود، الدیات، الثواب و الزمرد - در رجال نجاشی: الزمردة ـ . (1)
نجاشی سه کتاب دیگر، الزبرجدة، التولد الکبیر و الجنائز را در کنار آن 13 کتاب ذکر مینماید. علاوه بر کتابهای مذکور، نجاشی «کتاب النوادر» را در زمره تصنیفات وی آورده ابن شهر آشوب از «النوادر فی الامامة» یاد کرده است و «الفتیا» را نیز به شمار نوشتههای وی اضافه مینماید(2).
صدوق در من لا یحضره الفقیه، طریق خود را به محمد بن علی بن محبوب ذکر نموده که نشانه استفاده از کتابهای وی در تألیف من لا یحضره الفقیه است(3)و علامه، طریق او را صحیح میداند(4).
256 . محمد بن عبدالله بن قیس الاشعری
محمد، فرزند ابوموسی اشعری از عبدالله بن مطیع و زیاد بن عبد الله روایت نموده است. داود بن ابی هند راوی اوست(5).
257 . محمد بن عیسی بن عبدالله الاشعری
ابو علی محمد بن عیسی بن عبدالله بن سعد الاشعری قمی از «وجوه شیعه»، «شیوخ قمیین» و راویان امام رضا و امام جواد علیهما السلام میباشد. وی از بزرگان اشعریان و مقربان سلطان بود. نجاشی میگوید: «شیخ القمیین و وجه الاشاعره، متقدم عند السلطان»(6).
نجاشی کتابی از او به نام «الخطب» را به روایت فرزندش احمد بن محمد بن
عیسی نقل مینماید(1). وی از عبدالله بن مغیرة، محمد بن سلیمان(2)، محمد بن ابی عمیر(3)و خَیْثَمَة(4)روایت نموده است.
فرزندانش احمد(5)و عبدالله (بنان)(6)، جعفر بن محمد بن عبیدالله، محمد بن حسن صفار، محمد بن علی بن محبوب و مروک بن عبید(7)از راویان اویند(8).
258 . محمد بن یحیی الاشعری
شیخ طوسی و کلینی روایتی را از او ذکر نمودهاند. در تهذیب، محمد بن عیسی بن عبید راوی اوست. در کافی، کلینی از وی روایت نموده است و احمد بن محمد شیخ او میباشد(9). با توجه به وفات احمد (پس از سال 274 ه . ق) و کلینی (329 ه . ق) وی نیمه دوم قرن سوم را درک نموده و ممکن است که در قرن چهارم نیز زیسته باشد(10).
از آنجا که «اشعری» در طبقه «ابو جعفر، محمد بن یحیی عطار قمی» بوده - احمد بن محمد بن عیسی، شیخ آنها و کلینی، راوی آنهاست .- و این که درکتابهای رجالی شیعه عنوان مستقلی از او دیده نمیشود(11)، احتمال اتحاد آنها میرود. اردبیلی به اتحاد مطمئن است و روایت الاشعری را در ذیل نام عطار میآورد(12).
نجاشی «ابوجعفر محمد بن یحیی العطار القمی» را شیخ شیعه در زمان خویش، ثقه، عین و صاحب روایات فراوان میداند(13). شیخ طوسی میگوید: او قمی است. احادیث بسیاری از اوست و کلینی راوی او میباشد(14). نجاشی از کلینی نقل میکند که
1) 1. رجال النجاشی، ص 338.
2) 2. جامع الرواة، ج 2، ص 166، ج 1؛ ص 511.
3) 3. اختیار معرفه الرجال، ص 107، ح 173؛ ص 303، ح 546؛ ص 304، ح 548؛ ص 437، ح 937.
4) 4. رجال النجاشی، ص 174، ش 406.
5) 5. اختیار معرفة الرجال، ص 107، ح 173؛ ص 303، ح 546؛ ص 304، ح 548.
6) 6. رجال النجاشی، ص 174، ش 406 / کامل الزیارات، ص 144، ح 3.
7) 7. اختیار معرفة الرجال، ص 437، ش 937.
8) 8. جامع الرواة، ج 2، ص 166.
9) 9. تهذیب الاحکام، ج 1، ص 257، ح 746.
10) 10. الکافی، ج 1، ص 269، ح 3.
11) 11. ر. ک: اصول خمسه رجالیه/ نقد الرجال/ مجمع الرجال/ جامع الرواة/ رجال العلامة الحلی / رجال ابن داود.
12) 12. جامع الرواة، ج 2، ص 213.
13) 13. رجال النجاشی، ص 353، ش 946.
14) 14. رجال الطوسی، ص 495، ش 24.
ابو جعفر از کسانی است که واسطه بین او و احمد بن محمد بن عیسی میباشند؛ لذا او یکی از «عدة من اصحابنا» در لسان کلینی است.(1)
نجاشی وی را صاحب چند کتاب دانسته و از «مقتل الحسین» و «نوادر» او نام برده است(2).
مشایخ روایی او عبارتند از:
ابراهیم بن هاشم، احمد بن ابی زاهر، احمد بن محمد بن عیسی، ایوب بن نوح، جعفر بن محمد بن مالک، حسین بن اسحاق التاجر، حمدان بن سلیمان نیسابوری، سلمة بن خطاب، عبدالله بن جعفر، عبدالله بن محمد، علی بن اسماعیل، عَمْرَکِیّ بن علی بُوفَکِیّ، محمد بن ابی صهبان (محمد بن عبدالجبار)، محمد بن احمد بن ابی قتادة، محمد بن حسین بن ابی خطاب، محمد بن علی بن محبوب و یعقوب بن یزید(3).
فرزندش احمد، علی بن بابویه، محمد بن حسن بن ولید، محمد بن علی بن ماجیلویه، محمد بن موسی بن متوکل و کلینی از راویان او به شمار میروند(4). کلینی از کسانی است که بسیار از او روایت مینماید(5).
259 . المرزبان بن عمران الاشعری القمی
مرزبان بن عمران بن عبدالله بن سعد الاشعری از اصحاب و راویان حضرت رضا علیه السلام(6)و شیعیان اهل البیت علیهم السلام میباشد. در رجال کشی روایت شده است: به آن حضرت عرض کردم: «سؤال میکنم شما را از اهم امور نزد من آیا من از شیعه شما میباشم؟ فرمود: بلی. گفتم: اسم من مکتوب است نزد شما؟ فرمود: بلی»(7).
«اسئلک عن اهم الامور الیَّ، أ مِن شیعتکم انا؟ فقال: نعم. قلت: اسمی مکتوب
عندکم؟ قال: نعم(1)».
وی صاحب کتاب بود. احمد بن حمزة، حسین بن علی، صفوان بن یحیی، سعد بن سعد، و احمد بن محمد برقی راویان اویند. وی از ابان بن عثمان روایت مینماید(2).
260 . موسی بن ابی موسی الاشعری
موسی از محدثان قرن اول هجری است(3)ولی حدیث کمی از او رسیده است(4). ابن حبان وی را جزء ثقات آورده است. از پدرش و ابن عباس روایت نموده است. اسید بن ابی اسید البراد و مقاتل بن بشیر از راویان اویند(5). ابن ابی حاتم یک مرتبه موسی بن ابی موسی الاشعری را عنوان نموده است. و بار دیگر موسی بن عبدالله بن قیس ومشایخ و راویانی که ذکر نموده همانند مرتبه اول نیست؛ موسی بن عبد الله بن قیس از ابورافع روایت کرده است و سالم ابو النصر راوی اوست(6).
261 . موسی بن الحسن بن عامر
نجاشی «موسی بن الحسن بن عامر بن عمران بن عبدالله بن سعد الاشعری القمی» را توثیق نموده و عین و جلیلش خوانده است(7).
شیخ طوسی در فهرست و رجال، «موسی بن عامر» را مطرح نموده و حمیری را راوی او دانسته است(8). برخی احتمال اتحاد آنها را ذکر نمودهاند(9)و برخی جازم به اتحادند(10)اگر چه در رجال نجاشی، حمیری از پدرش، از او روایت مینماید.
1) 1. اختیار معرفة الرجال، ص 505، ح 971.
2) 2. همان، ص 505، ح 971؛ ص 333، ح 609/ جامع الرواة، ج 2، ص 224.
3) 3. بنا بر نقل ابن اثیر، وی تا سال 63 ه . ق زنده بود. (الکامل، ج 4، ص 259).
4) 4. ابن حجر در تقریب، او را از طبقه سوم و مقبول میداند؛ که مقصود این است که وی از طبقه میانه تابعین بوده و مقبول آن است که حدیث کمی دارد و مدرکی نداریم که احادیثش را ترک نماییم. (تقریب التهذیب، ص 369، و مقدمه آن).
5) 5. تهذیب التهذیب، ج 10، ص 373، ش 662/ الجرح و التعدیل، ج 8 ، ص 148، ش 671.
6) 6. همان، ج 8 ، ص 148، ش 672.
7) 7. رجال النجاشی، ص 406، ش 1078.
8) 8. الفهرست، ص 164، ش 716 / رجال الطوسی، ص 515، ش 130. (باب من لم یرو عنهم علیهم السلام)
9) 9. نقد الرجال، ص 357. قهپائی ظاهر را اتحاد میداند. (مجمع الرجال، ج 6، ص 154، حاشیه 1 و 2).
10) 10. جامع الرواة، ج 2، ص 277. (به نقل از میرزا محمد) / معجم رجال الحدیث، ج 18، ص 38.
مشایخ موسی بن الحسن ـ بدون ذکر نام جدّ ـ عبارتند از:
ابوالحسن نهدی، احمد بن سلیمان، احمد بن هلال، امیة بن علی قیسی، ایوب بن نوح، حسن بن حسین لؤلؤی، سلیمان جعفری، سندی بن محمد بزاز، عباس بن معروف، عبدالرحمن بن حماد، عبید الخیاط، علی بن سلیمان، عمر بن علی بن عمر بن یزید، فضل بن عامر، محمد بن ابی عمیر، محمد بن احمد بن ابی محمد، محمد بن حسین بن ابی الخطاب، محمد بن عبد الحمید نخعی، محمد بن عیسی، معاویة بن حکیم، هیثم بن مسروق وسیاری، سعد بن عبدالله و محمد بن یحیی راویان اویند(1).
نجاشی میگوید: موسی بن حسن 30 کتاب تألیف نموده است. او 11 کتاب موسی بن حسن را نقل نموده، کتاب حج را دو مرتبه آورده است:
الطلاق، الوصایا، الفرائض، الفضائل، الحج، الرحمة (کتاب الوضوء)، الصلاة، الزکاة، الصیام، یوم و لیلة، الطب(2).
شیخ طوسی از کتاب حجِ موسی بن عامر یاد میکند(3).
262 . نُمیر بن اوس الاشعری(4)
نمیر بن اوس، تابعی(5)(متوفا 115 یا 121 یا 122 ه . ق) و از محدثان قرن اول و دوم هجری است. او قاضی دمشق بود(6). ابن سعد، وی را قلیلالحدیث و ابن حجر او را از طبقه میانه تابعین (طبقه سوم) دانسته و همراه ابن حبان توثیقش کرده است.
نمیر بن اوس از ابو الدرداء، ام الدرداء، ابوموسی اشعری(7)و مالک بن مسروح
1) 1. همان، ج 18، ص 38. مؤلف، ظاهر را اتحاد موسی بن حسن با موسی بن حسن بن عامر میداند.
2) 2. رجال النجاشی، ص 406.
3) 3. الفهرست، ص 164.
4) 4. در استیعاب الاشجعی و الاشعری نیز میگویند. (تهذیب التهذیب، ج 10، ص 476).
5) 5. ابن عبدالبر: برخی که دقت نظر ندارند، او را صحابی میدانند؛ ولی نزد من صحابی نیست. (همان).
6) 6. ابن حبان میگوید: هشام بن عبد الملک قضاوت را به وی واگذار کرد؛ ولی او به هشام نامه نوشت و آن را نپذیرفت. هشام، یزید بن ابی مالک را قاضی ساخت؛ ولی ابن حجر و ابن ابی حاتم به قضاوت او در دمشق تصریح دارند. (تهذیب التهذیب، ج 10، ص 476 / الجرح و التعدیل، ج 8 ، ص 498).
7) 7. ابن سعد در طبقه سوم ذکرش نموده و لازمه آن این است که ابوموسی و ابو الدرداء را ندیده باشد؛ ولی ابن حجر بر روایت او از ابوموسی تصریح دارد. (تهذیب التهذیب، ج 10، ص 476).
روایت مینماید. او مرسلاً از معاذبن جبل و حذیفة بن الیمان نیز روایت کرده است.
ابراهیم بن سلیمان الافطس، عبدالله بن ملاذ، فرزندش ولید، سعید بن عبدالعزیز، عبدالله بن علاء، محمد بن ولید زبیدی، یحیی بن الحارث ذهاری و اوزاعی و گروهی دیگر راوی اویند(1).
263 . ولید بن حرب الاشعری
ولید بن حرب الاشعری کوفی، ملقب به «ولاد»، از فرزندان ابوموسی الاشعری و محدثان قرن دوم هجری است(2). ابنحجر او را مقبول میخواند؛ با اشاره به این که اگرچه احادیث کمی از اوست ولی دلیلی نداریم که حدیثش را ترک نماییم. ابن حبان، او را جزء ثقات ذکر نموده و ابن عیینة او را «صدوق» و «امین» خوانده است. ولید بن حرب از سلمة بن کهیل روایت نموده است. شعبه و ابن عیینة راویان اویند(3).
264 . ولید بن نُمیر بن اوس الاشعری
ولید بن نُمیر بن اوس الاشعری شامی دمشقی، از محدثان سده دوم هجری است(4). ابن حجر او را مقبول(5)و ابن حبان او را جزء ثقات دانسته است. ولید از پدرش نمیر روایت نموده است. فرزندش (نمیر) و ولید بن مسلم راویان اویند(6).
265 . یحیی بن برید(7)بن عبدالله الاشعری
ابوبردة یحیی بن برید بن عبدالله بن ابی بن بردة بن ابی موسی اشعری، از اهالی کوفه است. وی به بغداد رفت و در آن شهر به نقل حدیث پرداخت.
او از پدرش برید و اسماعیل بن ابی خالد و ابن جریح روایت نموده است. علاء بن
1) 1. تقریب التهذیب، ص 374/ تهذیب التهذیب، ج 10، ص 475، ش 856 / الجرح و التعدیل، ج 8، ص 498، ش 2276؛ ج 8 ، ص 215، ش 959.
2) 2. ابن حجر او را از طبقه ششم میداند که بنابراین وفات وی درقرن دوم است. (تقریب التهذیب، ص 386، و مقدمه آن).
3) 3. تهذیب التهذیب، ج 11، ص 133، ش 218/ تقریب التهذیب، ص 386/ الجرح و التعدیل، ج 9، ص 3، ش 10.
4) 4. به لحاظ این که در طبقه بندی ابن حجر در تقریب، در طبقه ششم واقع شده و پدرش حدود سال 120 ه . ق در گذشته است.
5) 5. ر. ک: همین نوشتار، شرح حال ولید بن حرب.
6) 6. تهذیب التهذیب، ص 387، تقریب التهذیب، ج 11، ص 156، ش 258/ الجرح و التعدیل، ج 8، ص 19، ش 80 .
7) 7. در تاریخ بغداد «یزید» آمده؛ ولی با ملاحظه سایر منابع «برید» صحیح است.
عمرو نخعی، عبیدالله بن عمر قواریری و محمد بن عقیه سدوسی راویان اویند و یحیی بن معین از او حدیث شنیده است. پدرش از طبقه ششم (طبقه پایین تابعین) بود(1)که بنا بر آن یحیی پیش از سال 200 ه . ق از دنیا رفته باشد.
علمای رجال او را جرح کردهاند: ابنمعین، ابوحاتم و ابوعلی صالح بن محمد او را «ضعیف الحدیث» میخوانند. ابوحاتم میگوید: احادیثش نوشته میشود و او متروک نیست. ابن نمیر میگوید: کوفیان از او روایت میکنند؛ ولی به اندازه یک خرما ارزش ندارد: «الکوفیین یَروون عنه ما یسوّی تمرة»(2). علی بن مدینی و ابوزرعه او را راوی احادیث «منکر و منکر الحدیث» میخوانند(3).
266 . یسع بن عبدالله الاشعری
ابو علی یسع بن عبدالله بن سعد الاشعری از راویان و معاصران امام صادق علیه السلام میباشد(4). به روایت وی از ابوالحسن علیه السلام اشاره شده است(5). در تهذیب زرارة از «یسع» و او از امام باقر علیه السلامروایت نموده، که احتمال دارد مراد از «یسع»، «ابن عبد الله اشعری» باشد(6).
زکریا بن موسی(7)، حسن بن جهم(8)و فرزندش سهل از او(9)روایت کردهاند. مسعدة بن صدقة از «یسع» (بدون وصف و ذکر نام پدر) روایت کردهاند(10). روایات یسع بن عبدالله به واسطه مشایخ ثلاثه در کتابهایشان ذکر شده است.(11)
1) 1. ر. ک: همین نوشتار، شرح حال برید بن عبد الله الاشعری.
2) 2. الجرح و التعدیل، ج 1، ص 323.
3) 3. همان، ج 9، ص 131، ش 555 / تاریخ بغداد، ج 14، ص 119، ش 7455.
4) 4. من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 103، ح 477.
5) 5. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 446.
6) 6. در جامع الرواة، این روایت در ذیل نام یسع بن عبدالله آمده است. (ج 2، ص 345). نویسنده الجامع فی الرجال، ظاهر را اتحاد میداند. (ج 2، ص 446).
7) 7. من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 103.
8) 8. تهذیب الاحکام، ج 3، ص 310، ش 960.
9) 9. جامع الرواة، ج 2، ص 345.
10) 10. همان، ج 2، ص 345.
11) 11. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 446. ر.ک الکافی، ج 3، ص 176، من لا یحضره الفقیه، ج 1 ص 166، تهذیب الاحکام، ج 3، ص 310.
267 . یعقوب بن عبدالله الاشعری القمی
ابوالحسن یعقوب بن عبدالله بن سعد الاشعری (متوفا: 174 ه . ق)، فرزند عبدالله بن سعد (بزرگ اشعریان قم) و برادر عبدالملک و عمران قمی و پسر عموی اشعث بن اسحاق است(1)برقی «یعقوب بن عبدالله بن سعد الاشعری» را در اصحاب امام صادق علیه السلام ذکر کرده است و شیخ طوسی در رجال او را برادر عمران میداند(2)و در تهذیب «یعقوب القمی» به واسطه برادرش عمران، از حضرت صادق علیه السلام روایت مینماید(3). شاید بیش از این نتوان یادی از وی در کتب رجال شیعه به دست آورد؛ ولی فراوان درکتب اهل سنت از او نام برده شده است. خاندان او از بزرگان شیعه بودهاند و بعید به نظر میرسد که خود در این طریقت داخل نباشد. او در سال 174 ه . ق(4)، در قزوین درگذشت. ابن حجر، وی را صدوق و در زمره طبقه میانه اتباع التابعین (طبقه هشتم) ذکر نموده است(5). وی از قمیان محسوب میشود. ابن سعد در طبقات او و پسر عمویش «اشعث» را در زمره محدثان قم ذکر مینماید(6).
وی از جمعی چون: جعفر بن ابی مغیرة خزاعی قمی(7)، حفص بن حمید(8)، عمران بن عبدالله اشعری(9)، عیسی بن جاریه انصاری(10)، عیسی بن جابر(11)، لیث بن ابی سلیم(12)،
1) 1. الجرح و التعدیل، ج 9، ص 209، ش 874، معجم البلدان، ج 6، ص 161، ماده قم.
2) 2. رجال البرقی، ص 28، رجال الطوسی، ص 256، ش 543.
3) 3. تهذیب الاحکام ج 6، ص 174. در کافی ج 2، ص 517 «یعقوب القمی» مستقیما از امام صادق علیه السلام روایت میکند.جامع الرواة، ج 1، ص 642.
4) 4. در الانساب، چاپ بغداد، ص 641 سال 179 ذکر شده است.
5) 5. معجم البلدان، ج 6، ص 161/ تقریب التهذیب، ص 402.
6) 6. الطبقات الکبری، ج 7، ص 382.
7) 7. الجرح و التعدیل، ج 2، ص 491، ش 2008؛ ج 9، ص 209، ش 874 .
8) 8. همان، ج 9، ص 209.
9) 9. جامع الرواة، ج 1، ص 642.
10) 10. الجرح و التعدیل، ج 6، ص 273، ش 1513؛ ج 9، ص 209.
11) 11. معجم البلدان، ج 6، ص 161.
12) 12. الجرح و التعدیل، ج 9، ص 209.
هارون بن عنترة(1)، یاسین کناسی(2)و ابوسیف(3)روایت مینماید.
راویان وی عبارتند از:
اسماعیل بن ابان الوراق، جریر بن عبدالحمید، جعفر بن حمید، سعید بن عبدالحمید المقری الرازی و سلیمان بن داود عتکی(4)، عامر بن ابراهیم اصبهانی(5)، عبدالله بن سنان هروی(6)، عبدالاعلی بن حماد نرسی(7)، علی بن ثابت دهان(8)، ابو حجر بجلی عمر و بن رافع(9)، ابو غسان مالک بن اسماعیل(10)، عیسی بن زیاد بن ابراهیم رازی(11)، ابو عمران موسی بن اسماعیل جبلی(12)، ابو احمد خراسانی هیثم بن خارجة(13)، یزید بن عبد العزیز الطلاس(14)، ابو یعقوب الصیقل یوسف بن واقد رازی(15)، ابو ربیع زهرانی(16)و ابو یعفور ثقفی(17).
268 . یوسف بن ابی بردة
یوسف بن ابی بردة بن ابی موسی الاشعری کوفی، از محدثان قرن دوم هجری است. پدرش، ابوبردة، در اوایل همان قرن از دنیا رفته است(18). از آنجا که ابن حجر او را از طبقه ششم و مقبول میداند، به درستی معلوم نیست که صحابه را دیده باشد. او احادیث کمی دارد و دلیلی نداریم که احادیثش را رد نماییم(19).
ابن حبان او را جزء ثقات آورده و عجلی توثیقش نموده است. او از پدرش ابوبردة
1) 1. همان.
2) 2. همان، ص 313، ش 1351.
3) 3. همان، ص 385، ش 1807.
4) 4. همان، ص 209.
5) 5. همان، ج 6، ص 319، ش 1782.
6) 6. همان، ج 5، ص 68، ش 425.
7) 7. همان، ج 9، ص 209.
8) 8. همان، ج 6، ص 177، ش 970.
9) 9. همان، ص 232، ش 1286؛ ج 9، ص 209.
10) 10. همان، ج 9، ص 209.
11) 11. همان، ج 6، ص 276، ش 1534.
12) 12. همان، ج 8 ، ص 136، ش 614.
13) 13. همان، ج 9، ص 209، ص 86، ش 352 / تاریخ بغداد، ج 14، ص 58، ش 7397.
14) 14. الجرح و التعدیل، ج 9، ص 278، ش 1170.
15) 15. همان، ج 9، ص 322، ش 977.
16) 16. معجم البلدان، ج 6، ص 161.
17) 17. الجرح و التعدیل، ج 9، ص 460، ش 2360.
18) 18. ر. ک: شرح حال عامر بن عبد الله قیس در همین نوشتار.
19) 19. تقریب التهذیب، ص 403 و مقدمه آن.
روایت کرده است. اسرائیل بن یونس و سعید بن مسروق از راویانش هستند. و از کوفیین محسوب میشود(1).
از آنجا که برخی از اشعریان آن چنان مطرح نبودهاند و اطلاعات فراوانی از ایشان در دست نیست، بعد از حرف میم به آنها فهرستوار اشاره میکنیم و در پاورقی به منابعی که نامشان در آنها آمده است و همچنین به نکات مهم زندگیشان اشاره میکنیم.
1) 1. تهذیب التهذیب، ج 11، ص 409، ش 796/ الجرح و التعدیل، ج 9، ص 226، ش 948.
2) 2 تاریخ قم، ص 260.
3) 3. از مهاجران اولیه اشعری جهت پذیرش اسلام در نام ابو رهم اختلاف است: مجدی، مجید و محمد گفته شده. رجال الطوسی، ص 28، ش 30/ الطبقات الکبری، ج 7، ص 434 / تاریخ قم، ص 270 / اسد الغابة، ج 5، ص 197، ج 4، ص 302 و 328. الاصابة،ج 3، ص 364، ش 7729؛ ج 3، ص 382، ش 7802.
4) 4. رجال الطوسی، ص 391، ش 51. اصحاب امام رضا علیه السلام.
5) 5. تنقیح المقال، ج 2، ص 107، ش 10586. در کافی، روایتی دارد ظاهرا مقصود، محمد بن حسن بن ابی خالد است. ر.ک الکافی ج 3، ص 398.
6) 6. رجال الطوسی، ص 487، ش باب من لم یرو عنهم علیهم السلام، از محمد بن عیسی طلحی روایت کرده و ابن ولید راوی او است. وی از نوادگان عبدالعزیز بن مهتدی میباشد. (الفهرست، ص 119، ش 523/ رجال النجاشی، ص 245، ش 642).
7) 7. تنقیح المقال، ج 2، ص 110، ش 10635. در کتاب «الزی و التجمل» کافی روایتی دارد. راویاش، ابوجعفر الاشعری است. (الکافی، ج 6، ص 488)
8) 8. رجال النجاشی، ص 343، ش 925. قمی، قریب الامر (از ابو العباس) کتاب نوادری از اوست. رجال العلامة الحلی، ص 155، ش 97.
محمد بن الریان بن الصلت الاشعری القمی؛(1)
محمد بن سهل بن الیسع الاشعری القمی؛(2)
محمد بن عبدالرحمن بن غنم؛(3)
محمد بن عبدالله بن عیسی الاشعری؛(4)
محمد بن علی بن عیسی الطلحی؛(5)
محمد بن قیس (با)مجدی بن قیس؛
محمد بن کلیب الاشعری؛(6)
محمد بن منصور الاشعری؛(7)
محمد بن الیسع بن عبدالله؛(8)
مشرح الاشعری، ابومیل؛(9)
1) 1. رجال الطوسی، ص 423، ش 16 (از اصحاب حضرت هادی علیه السلام و ثقه است)/ رجال النجاشی، ص 370، ش 1009، (مسائلی از امام دهم علیه السلام دارد)/ الفهرست، ص 90، ش 376. (کتاب مشترکی با برادرش علی دارد. علی بن ابراهیم راوی آنان است)/ رجال العلامة الحلی، ص 142، ش 24/ معالم العلماء، ص 63، ش 433 / شرح حال علی بن الریان، همین نوشتار.
2) 2. رجال النجاشی، ص 367، ش 996؛ ص 186، ش 494. کتابی از اوست و او از امام رضا و امام جواد علیهما السلام روایت کرده است. رجال الطوسی، ص 388، ش 25 اصحاب حضرت رضا علیه السلام/ الفهرست، ص 247، ش 620. او مسائلی از امام رضا علیهالسلام دارد و راویاش احمد بن محمد است. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 447.
3) 3. الجرح و التعدیل، ج 7، ص 318، ش 1723. بعضی دمشقیها از او روایت کردهاند.
4) 4. رجال الطوسی، ص 389، ش 32. (از اصحاب حضرت رضا علیه السلام قمی و ثقه است)؛ ص 388، ش 24؛ ص 393، ش 80 ، تنقیح المقال، ج 3، ص 139، ش 43.109
5) 5. رجال النجاشی، ص 371، ش 1010: (امیر قم از جانب سلطان؛ مسائلی از حضرت امام حسن عسکری علیه السلام دارد)/ الفهرست، ص 155، ش 692/ نیز ر. ک: الفهرست، ص 148، ش 629/ رجال الطوسی، ص 422، ش 12 اصحاب حضرت هادی علیه السلام، رجال العلامة الحلی، ص 160، ش 141.
6) 6. رجال الطوسی، ص 392، ش 72. اصحاب حضرت رضا علیه السلام.
7) 7. همان، ص 389، ش 30. اصحاب حضرت رضا علیه السلام.
8) 8. جامع الرواة، ج 2، ص 218. تقیید به وصف الاشعری نشده است. ممکن است از آنان باشد.
9) 9. الجرح و التعدیل، ج 8، ص 427، ش 1947/ اسد الغابة، ج 4 ،ص 367. صحابی است و فقط دخترش «میل» راوی اوست.
مصقلة بن اسحاق القمی الاشعری؛(1)
موسی ابوالحسن الاشعری؛(2)
موسی بن بکر بن عبدالله بن سعد الاشعری القمی؛(3)
موسی بن عبدالله الاشعری القمی؛(4)
موسی بن محمد الاشعری القمی، المودِّب؛(5)
نصر بن نجیح الاشعری البصری؛(6)
وهب بن سعید؛(7)
هشام بن حبیش بن خالد بن الاشعر خزاعی، حجازی؛(8)
الیسع بن حمزة؛(9)
الیسع بن الیسع الاشعری قمی.(10)
1) 1. رجال الطوسی، ص 423، ش 22. اصحاب حضرت هادی علیه السلام.
2) 2. همان، ص 138، ش 57. اصحاب حضرت باقر علیه السلام.
3) 3. همان، ص 266، ش 712. برادر عیسی بن بکر، راوی صادقین علیهما السلام است. (ر. ک: شرح حال شعیب بن عبد الله در همین نوشتار). احتمال اتحاد وی با موسی بن عبد الله الاشعری قمی بعید نیست.
4) 4. رجال الطوسی، ص 307، ش 437 از اصحاب حضرت صادق علیه السلام و راوی صادقین علیهما السلام است.
5) 5. رجال النجاشی، ص 407، ش 1079. ثقه و از اصحاب، شیعه و پسر دختر سعد بن عبد الله است. کتابِ الکمال فی ابواب الشریعة از اوست. رجال العلامة الحلی، ص 166، ش 5.
6) 6. الجرح و التعدیل، ج 8 ، ص 465 ، ش 2135. او از موسی بن انس روایت کرده است و موسی بن اسماعیل راوی اوست.
7) 7. مادرش اشعری است. الطبقات الکبری، ج 3، ص 407.
8) 8. الجرح و التعدیل، ج 9، ص 53، ش 227. از ابن عمر، عایشه و سراقة روایت نموده است.
9) 9. تنقیح المقال، ج 3، ص 329، ش 13259. ظاهرا امامی است؛ ولی مجهول الحال است.
10) 10. الجامع فی الرجال، ج 2، ص 446. از امام رضا علیهالسلام روایت کرده و «یاسر الخادم» راوی اوست.
11) 11. ر. ک: شرح حال عامر بن عبد الله بن قیس همین نوشتار.
12) 12. تاریخ قم، ص 241.
1) 1. رجال النجاشی، ص 454، ش 1230. «مقل»، کتابی از اوست/ الفهرست، ص 191، ش 867. کتابی از اوست/ نیز ر. ک: الجرح و التعدیل، ج 9، ص 350، ش 1566 .از فرزندان ابوموسی است.
2) 2. تقریب التهذیب، ص 424. مقبول از طبقه سوم است / تهذیب التهذیب، ج 12، ص 130، ش 607، ج 12، ص 131، ش 608 / الجرح و التعدیل،ج 9، ص 392، ش 1852.
3) 3. رجال النجاشی، ص 460، ش 1256 او قمّی است/ ص 90، ش 224/ رجال الطوسی، 426، ش 3 از اصحاب حضرت هادی علیه السلام و قمی ثقه است / رجال العلامة الحلی، ص 187، ش 9/ الجامع فی الرجال، ج 2، ص 447/ همان محمد بن حمزة بن الیسع است.
4) 4. الطبقات الکبری، ج 4، ص 115، ص 357/ الجرح و التعدیل، ج 6، ص 4، ش 15؛ ج 6، ص 326، ش 1815/ اسد الغابة، ج 3، ص 350؛ ج 5، ص 238/ السیرة النبویة، ج 4، ص 99 ـ 101، 118 / تقریب التهذیب، ص 426/ الکامل، ج 2، ص 265. حوادث سال 8 ق. عزوه هوزان در حنین / تهذیب التهذیب، ج 12، ص 144 ش 686. در حنین به شهادت رسید.
5) 5. اسد الغابة، ج 5، ص 239.
6) 6. تقریب التهذیب، ص 426. تا زمان خلافت عبد الملک زنده بود/ تهذیب التهذیب، ج 12، ص 144، ش 686 / اسد الغابة، ج 5، ص 239. از پیامبر (ص) روایت کرده است که بهترین قبایل اشعریان هستند.
7) 7. الجرح و التعدیل، ج 9، ص 400، ش 1908 صحابی/ ج 4، ص 337. تقریب التهذیب، ص 426. ثقة من الثالثة/ تهذیب التهذیب، ج 12، ص 147، ش 700.
8) 8. الجرح و التعدیل، ج 8، ص 414، ش 1886. اسدی یا اشعری است منیع بن سلیمان ابو العدبس، عاصم از او روایت دارد/ تقریب التهذیب، ص 429. یا اسدی. اسمش تبیع بن سلیمان میباشد/ تهذیب التهذیب، ج 12، ص 166، ش 793. ابو العدبس الاکبر، منیع بن سلیمان.
9) 9. رجال الطوسی، ص 28، ش 30. برادر محمد بن قیس که در اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله مطرح شده.
1) 1. اسد الغابة، ج 5، ص 286. صحابی.
2) 2 دو تن با کنیه ابو مالک خوانده میشوند که شرح حال آنان در چند منبع آمده است: تقریب التهذیب، ص 435، تهذیب التهذیب، ج 12، ص 218، ش 1002/ رجال الطوسی، ص 32، ش 4 اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله/ الاصابة، ج4، ص 171، ش 999/ الاستبعاب (حاشیه الاصابة) الاصابة، ج 4، ص 175/ اسد الغابة، ج 5، ص 288-287/ تنقیح المقال، ج 2، ص 119، ش 6077./ الطبقات الکبری، ج 4، ص 358.
3) 3. اسد الغابة، ج 5، ص 297.
4) 4. از اسد الغابة، ج 5، ص 329. از شامیین است. از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده است.
5) 5. الطبقات الکبری، ج 5 ص 167.
6) 6. الجرح و التعدیل، ج 8، ص 427. راوی پدرش مشرح است. (ر. ک: همین نوشتار، مشرح الاشعری، ش 17).
موالی اشعریان
واژه «مولی» از «وَلْی» به معنای نزدیکی اخذ شده است(1). ابن فارس چند معنا برای «مولی» ذکر نموده و همگی آنان را مشتق از «ولی» میداند(2). معانی «مولی» که نویسندگان فرهنگهای عربی ذکر کردهاند، عبارتند از:
ربّ، وَلِیّ(3)، سیّد (آقا، مالک)، معتِق( آزاد کننده)، معتَق (آزاد شونده)، منعِم (نعمت دهنده)، منعَم علیه (نعمت داده شده) متولی امور کسی بودن(4)، مسلمان شده(5)، حلیف (هم پیمان)، صاحب، ملازم، ناصر (یاور)، شریک، مُحِبّ، عمید، (عاشق)(6)، تابع(پیرو)، نزیل (وارد شده، میهمان)، عصبات(7)، (خویشاوندان و طایفه، همانند: برادر، پسر، عمو، پسر عمو، پسر خواهر و داماد).(8)
شهید در الرعایة میگوید: واژه مولی در «عتق» (آزاد کردن بنده) بیشترین کاربرد را دارد و یکی از معانی مولی، «غیر عرب» میباشد(9)و این همان است که مامقانی آن را از معانی اصطلاحی این واژه نزد اهل رجال میداند(10)چنانکه نجاشی در مورد حماد بن عیسی میگوید: مولی است و گفته شده که عربی است(11)مراد از این که میگویند: وی
1) 1. «الولی»: القرب و الدنو. (الصحاح، ج 6، ص 2528).
2) 2. معجم مقاییس اللغة، ج 6، ص 141.
3) 3. ابن منظور، آیه 47، سوره یونس: «ذلک بان الله مولی الذین آمنوا و ان الکافرین لامولی لهم». را شاهد آورده است. (لسان العرب، ج 15، ص 408). نیز متولی امور شخصی بودن (الولی الذی یلی علیک امرک). (لسان العرب، ج 15، ص 408).
4) 4. «المولی» الولی الذی یلی علیک امرک. لسان العرب، ج 15، ص 408.
5) 5 وی مولای شخصی است که او را مسلمان کرده. (الرعایة، ص 390).
6) 6. چند معنا برای «عمید» ذکر شده است. این معنا با قرینه محب و از لسان العرب اخذ شده است. (ج 3، ص 305).
7) 7. در لسان آیه 5، سوره مریم را برای این معنا شاهد میآورد: (و انی خفت الموالی من ورائی).
8) 8. القاموس المحیط، ج 4، ص 404/ معجم مقاییس اللغة، ج 6، ص 141/ الصحاح، ج 6، ص 2529/ النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ج 5، ص 228 در نهایه آمده که اکثر این معانی در احادیث آمده است./ لسان العرب، ج 15، ص 408. الرعایة فی علم الدرایة، ص 392-389.
9) 9. الرعایة، ص 390 ـ 392.
10) 10. مقباس الهدایة چاپ در تنقیح المقال، ج 3، ص 90.
11) 11. رجال النجاشی، ص 142، ش 370. و نیز ر.ک بحار الانوار، ج 37، ص 148. علامه شوشتری بحث مختصر و مفیدی در این باره نمودهاند. (قاموس الرجال، ج 1، ص 12).
مولای یکی از قبایل عرب است، این است که وی عرب اصیل نبود؛ بلکه وابسته به آن قبیله میباشد. به دلیل کاربرد زیاد این واژه در «عتق» و «غیر عرب»(1)شاید بتوان در هنگام نبودن قرینه یکی از این دو معنا را برداشت کرد همانگونه که از شهید نقل شده که وی در بیشتر موارد، معنای دوم را ترجیح میداده است و وحید بهبهانی نیز احتمال ترجیح این معنا را طرح کرده است(2).
برخی از آنانی که مولای اشعریان خوانده شدهاند، خود از موالی اشعریان بوده و جمعی پدر یا یکی از اجدادشان «مولی» بودهاند و به اشعریان منتسب میباشند و برخی جد، پدر یا برادر آنها به اشعریان منسوبند و این انتساب در دیگران نیز جریان داشته و در مواردی نیز چنین نیست. به این مطالب در ضمن فهرست اشاره خواهد شد.
1) 1. الرعایة، ص 390 ـ 392.
2) 2. فوائد الوحید البهبهانی، ص 44.
3) 3. به مولی بودنش در هنگام یادکردن از برادرش فضل بن محمد، در رجال برقی، اشاره شده است. رجال البرقی ص 34، رجال النجاشی، ص 24، ش 42/ رجال الطوسی، ص 451، ش 77؛ باب من لم یرو عنهم علیهم السلام ص 489، ش 2/ الفهرست، ص 8 ، ش 14/ رجال العلامة الحلی، ص 6، ش 20.
4) 4. رجال الطوسی، ص 145، ش 47 باب اصحاب امام صادق علیه السلام.
5) 5. رجال النجاشی، ص 88، ش 215/ الفهرست، ص 25، ش 66/ رجال الطوسی، ص 453، ش 92 باب من لم یرو عنهم علیهم السلام / رجال العلامة الحلی، ص 203، ش 11.
6) 6. الجرح و التعدیل، ج 2، ص 201، ش 678، (ر. ک: معاویة بن عبید الله، ش 20).
7) 7. تقریب التهذیب،( شرح حال اسماعیل بن حماد)/ تهذیب التهذیب، ج 1، ص 290، ش 540 / الجرح و التعدیل، ج 2، ص 164، ش 550.
8) 8. رجال الطوسی، ص 370، ش 3، باب من لم یرو عنهم علیهم السلام، ثقة.
جرثومة بن عبدالله ابو محمد النساج مولی بلال بن ابی بردة؛(1)
الحسن بن ابی قتادة علی بن محمد بن حفص بن عبید بن حمید مولی السائب بن مالک الاشعری، ابو محمد؛(2)
حماد بن ابی سلیمان مسلم الاشعری، مولاهم ابواسماعیل کوفی، استاد ابی حنیفة؛(3)
خالد بن نافع الاشعری، مولاهم کوفی؛(4)
عامر بن ابراهیم بن واقد بن عبدالله الاصبهانی المؤذن، مولی ابی موسی الاشعری؛(5)
العباس بن معروف ابوالفضل مولی جعفر بن عمران بن عبدالله الاشعری؛(6)
علی بن محمد بن حفص بن عبید بن حمید مولی السائب بن مالک الاشعری، ابو قتاده القمی؛(7)
فضل بن محمد الاشعری، از موالی ابوموسی الاشعری؛(8)
قیس بن ابی مسلم الاشعری الکوفی، ابوالفضل بن رمانة الاشعری؛(9)
محمد بن احمد بن ابی قتادة، ابوجعفر؛(10)
1) 1. الجرح و التعدیل، ج 2، ص 547، ش 2267.
2) 2. رجال النجاشی، ص 37، ش 74.
3) 3. تقریب التهذیب، ص 101/ تهذیب التهذیب، ج 3، ص 16، ش 15/ الجرح و التعدیل، ج 3 ،ص 164، ش 642؛ ج 1، ص 137، ش 17/ الکامل، ج 5، ص 228. در سال 120 ه . ق از دنیا رفته است.
4) 4. رجال الطوسی، ص 186، ش 12 با اصحاب امام صادق علیه السلام. در دو مرجع بعد، به «مولی» بودن وی اشاره نشده است/ الجرح و التعدیل، ج 3، ص 355، ش 1604. ابو زرعة میگوید: ضعیف الحدیث است/ تاریخ بغداد، ج 8 ، ص 298، ش400. راوی حماد بن ابی سلیمان، ابوبکر بن ابی موسی و سعید بن ابوبردة است.
5) 5. تقریب التهذیب، ص 185 متوفا: 221 یا 222 ه . ق./ تهذیب التهذیب، ج 5، ص 61، ش 101. راوی یعقوب بن عبد الله قمی است.
6) 6. رجال النجاشی، ص 281، ش 743، (قمّی ثقه)/ رجال الطوسی، ص 382، ش 34. (باب اصحاب امام رضا علیه السلام قمّی ثقة)/ رجال العلامة الحلی، ص 118، ش 4.
7) 7. رجال النجاشی، ص 372، ش 713.
8) 8. رجال البرقی ص 34 / رجال النجاشی ص 24، ش 42 / رجال الطوسی، ص 451، ش 77، (باب من لم یرو عنهم علیهم السلام. ص 489، ش 2.
9) 9. ر.ک: ش 21. مفضل بن قیس.
10) 10. رجال النجاشی، ص 337، ش 902 «ثقة، صدوق، عین» از قمیین است. رجال العلامة الحلی، ص 154، ش 82 .
محمد بن الحسن بن فَرُّوخ الصفار، ابوجعفر الاعرج، مولی عیسی بن موسی الاشعری؛(1)
محمد بن خالد بن عبدالرحمن مولی ابی موسی الاشعری، ابو عبدالله البرقی؛(2)
محمد بن مفضل بن ابراهیم بن قیس بن رمانة الاشعری؛(3)
معاویه بن عبید الله بن یسار، ابو عبیدالله الاشعری مولاهم (معاویة بن صالح)(4)
مفضل بن قیس بن رمانة مولی الاشعریین کوفی؛(5)
هارون بن معاویة بن عبیدالله بن یسار الاشعری؛(6)
یاسر خادم الرضا علیهالسلام مولی بن الیسع الاشعری قمی؛(7)
ابو عبدالله مولی لآل ابی بردة بن ابی موسی الاشعری.(8)
1) 1. الفهرست، ص 143، ص 611 / رجال العلامة الحلی، ص 157، ش 112/ رجال النجاشی، ص 354، ش 948.
2) 2. رجال النجاشی، ص 335. در حدیث، ضعیف است، ولی ادیب و آشنا به اخبار و علوم عرب میباشد. ابن غضائری وی را مولای حریزبن عبدالله دانسته و شیخ طوسی تنها به «مولی»بودن وی اشاره نموده. (مجمع الرجال، ج 5، ص 205).
3) 3. رجال النجاشی، ص 340، ش 911. ثقة من اصحابنا الکوفیین / ر. ک: مفضل بن قیس، ش 21.
4) 4. تاریخ بغداد، ج 13، ص 196، ش 7174. کاتب و وزیر مهدی عباسی بوده است/ الکامل فی التاریخ، ج 6، ص 75. در سال 167 ه . ق. مهدی او را از دیوان رسائل عزل نمود؛ همان ص 95. او در سال 169 یا 170 ه . ق از دنیا رفت/ وفیات الاعیان، ج 2، ص 387، ج 7، ص 21ـ26. تقریب التهذیب، ص 358/ تهذیب التهذیب، ج 10، ص 212، ش 390/ الجرح و التعدیل، ج 6، ص 60، ش 314؛ ص 299، ش 1655؛ ص 337، ش 1822؛ ج 7، ص 82، ش467، ص 150، شماره 837، ص 309، ش 1675، ج 8 ، ص 132، ش 593، ص 262، ش 1193، ج 8، ص 383، ش 1791، ص 440، ش 2009، ج 9، ص 411، ش 1997، ص 324، ش 1411، ص 355، ش 1602؛ ص 358، ش 1620؛ ص 411، ش 1993.
5) 5. رجال الطوسی، ص 136، ش 15 باب اصحاب امام باقر علیه السلام؛ ص 314، ش 54. باب اصحاب امام صادق علیه السلام اسند عنه.
6) 6. تقریب التهذیب، ص 378. صدوق و از بزرگان طبقه دهم - بزرگان حدیث گیرندگان از تبع اتباع التابعین بوده است/ تهذیب التهذیب، ج 11، ص 11، ش 24. فرزند وزیر مهدی، معاویة بن عبید الله میباشد.
7) 7. رجال النجاشی، ص 453، ش 1228/ رجال الطوسی، ص 395، ش 15 اصحاب امام جواد علیه السلام: مولی الیسع الاشعری القمی/ رجال العلامة الحلی، ص 395، ش 15.
8) 8. تقریب التهذیب، ص 427، مجهولِ از طبقه ششم میباشد که دیدار با صحابه برای آنها ثابت نشده است. وفات او بعد از سال 100 ه . ق/ تهذیب التهذیب، ج 12 ،ص 151، ش 720.
کتابنامه
آثار البلاد و اخبار العباد، زکریا بن محمد، القزوینی، بیروت، دار صادر، 1960 م.
احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، محمد بن احمد، المقدسی، بی جا، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، 1361 ه . ش.
اخبار الطوال، احمد بن داود، الدینوری، مترجم، مهدوی دامغانی، تهران، نشر نی، 1366 ه . ش.
اختیار معرفة الرجال، الطوسی، محمد بن الحسن، مشهد، دانشکده الهیات، 1348 ش.
اسد الغابة فی معرفة الصحابة، علی بن ابی الکرم (ابن اثیر)، الجزری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
اعیان الشیعة، سید محسن، امین، بیروت، دار التعارف، 1403 ه . ق.
الاختصاص، محمد بن محمد بن النعمان، العکبری، قم، مکتبة الزهراء، 1402 ه . ق.
الاستبصار فیما اختلف فیه الاخبار، محمد بن الحسن، الطوسی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1390 ه . ق.
الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، در حاشیه الاصابة، یوسف بن عبد الله، ابن عبد البرالقرطبی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1328 ه.
الاصابة فی تمییز الصحابة، العسقلانی، احمد بن علی بن حجر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1328 ه . ق.
الاکمال، علی بن هبة الله، ابن ماکولا، حیدر آباد الدکن، مطبعة مجلس دائرة المعارف الاسلامیة، 1962 م.
الامالی، محمد بن علی بن بابویه، الصدوق، تهران، کتابخانه اسلامیه، 1362 ه . ش.
الانباء علی قبائل الرواة، چاپ شده با «القصد و الامم»، قاهره، مکتبة القدس، 1350 ه . ق.
الانباء فی تاریخ الخلفاء، محمد، علی بن محمد بن عمرانی، مشهد، دفتر نشر کتاب، 1363 ه . ش.
الانساب، عبدالکریم، السمعانی، بغداد، مکتبة المثنی، 1970 م.
الانساب، حیدر آباد الدکن، دائرة المعارف العثمانیة، 1962 م.
البدایة و النهایة، اسماعیل بن عمر، ابن کثیر، بیروت، مکتبة المعارف، 1977 م.
التبیان فی تفسیر القرآن، محمد بن الحسن، الطوسی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
التدوین فی اخبار القزوین، عبدالکریم، الرافعی القزوینی، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1987 م.
التفسیر الکبیر، محمد بن عمر، الفخر الرازی، بیروت دار احیاء التراث العربی، بیتا.
الجامع الصحیح، محمد بن اسماعیل، البخاری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1401 ه . ق.
الجامع الصحیح، محمد بن عیسی، الترمذی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
الجامع فی الرجال، موسی، الزنجانی، ج 1، قم، چاپخانه پیروز، 1394ه . ق.
الجامع فی الرجال، ج 2، تصویر نسخه خطی کتابخانه آقای سید محمد رضا حسینی، قم.
الرعایة فی علم الدرایة، العاملی، زینالدین، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، 1408 ه . ق.
السیرة النبویة، عبد الملک، ابن هشام الحمیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
السیرة النبویة و الاثار المحمدیة،، احمد، زینی دحلان، چاپ شده با السیرة الحلبیة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
الشیعة فی المیزان، محمد جواد، مغنیة، بیروت ،دار التعارف للمطبوعات، 1399 ه . ق.
الطبقات الکبری، محمد، ابن سعد، بیروت، دار صادر، 1985 م.
الفهرست، محمد بن اسحاق، ابن الندیم، بیروت، دارالمعرفة، 1978م.
الفهرست، محمد بن الحسن، الطوسی، النجف، المکتبة المرتضویة، بی تا.
القاموس المحیط، محمد بن یعقوب، الفیروز آبادی، بیروت، دار الجیل، بی تا.
الکافی، محمد بن یعقوب، الکلینی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1388 ه . ق.
الکامل فی التاریخ، علی بن ابی الکرم( ابن اثیر)، الجزری، بیروت، دار صادر، 1965 م.
اللباب فی تهذیب الانساب، علی بن ابی الکرم( ابن اثیر)، الجزری، بغداد، مکتبة المثنی، بی تا.
المحاسن، احمد بن محمد بن خالد، البرقی، قم، دار الکتب الاسلامیة، 1371 ه . ق.
المعجم الوسیط، ابراهیم انیس، عبدالحلیم منتصر، عطیة الصوالحی، محمد خلف الله احمد، تهران، انتشارات ناصر خسرو، بی تا.
المعجم الاوسط، ابوالقاسم سلیمان بن احمد، الطبرانی، القاهرة، دار الحرمین، 1415 ه . ق.
المعجم الکبیر، سلیمان بن احمد، الطبرانی، الموصل، مکتبة العلوم و الحکم، 1404 ه . ق.
المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، جواد، علی، بیروت، دار العلم للملائین، 1977 م.
الملل و النحل، محمد بن عبد الکریم، الشهرستانی، بیروت، دار المعرفة، بی تا.
النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، مبارک بن ابی الکرم (ابن اثیر)، الجزری، بیروت، مکتبة الاسلامیة، بی تا.
انساب الاشراف، احمد بن یحیی، البلاذری، مصر، دار المعارف، بی تا.
تاج اللغة و صحاح العربیة، اسماعیل بن حماد، الجوهری، بیروت، دار العلم للملائین، 1987 م.
تاریخ سیاسی اسلام، حسن، ابراهیم حسن، مترجم ابوالقاسم پاینده، تهران، جاویدان، 1366 ه. ش.
تاریخ ابن خلدون، محمد، ابن خلدون، بیروت، موسسة الاعلمی، 1971م.
تاریخ مدینة دمشق، علی بن الحسن، ابن عساکر الدمشقی، بی جا، دار البشیر، بی تا.
تاریخ بغداد، احمد بن علی الخطیب، البغدادی، المدینة المنورة، المکتبة السلفیة، بی تا.
تاریخ الخلفاء، جلالالدین، السیوطی، مصر، المکتبة التجاریة الکبری، 1371ه . ق.
تاریخ الامم و الملوک، الطبری، محمد بن جریر، قاهرة، مطبعة الاستقامة، 1939 م.
تاریخ الامم و الملوک، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1408 ه . ق. .
تاریخ مذهبی قم، علی اصغر، فقیهی، قم، اسماعیلیان، بی تا.
تاریخ قم، حسن بن محمد، قمی، مترجم، حسن بن علی قمی، تهران، توس، 1361 ه . ش.
تاریخ اجتماعی کاشان، حسن، نراقی، تهران، علمی فرهنگی، 1365 ه . ش.
تاریخ یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، الیعقوبی، بیروت، دار صادر، 1960 م.
تاریخ اهل البیت، نقلاً عن الائمة الباقر و الصادق و الرضا و العسکری علیهم السلام، به تحقیق سید محمد رضا الحسینی، قم، موسسة آل البیت، 1410 ه . ق.
تحفه الاحباب فی نوادر آثار الاصحاب، عباس، قمی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1369.
تقریب التهذیب، احمد بن علی بن حجر، العسقلانی، دهلی، مطبعة فارومی، بی تا.
تقریب التهذیب، احمد بن علی بن حجر، العسقلانی، اللکنو مطبعة نو لکشورپرس، بی تا.
تقویم البلدان، اسماعیل بن محمد، ابو الفداء، پاریس، دار الطباعة السلطانیة، 1840 م.
تلخیص مقباس الهدایة، عبدالله، مامقانی تلخیص علیاکبر الغفاری، تهران، جامعة الامام الصادق، 1369 ه . ش.
تنقیح المقال فی علم الرجال، عبدالله، مامقانی، نجف اشرف، المرتضویة، 1349 ه. ق.
تهذیب الاحکام، محمد بن الحسن، الطوسی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1364 ش.
تهذیب التهذیب، احمد بن علی بن حجر، العسقلانی، الهند، مطبعة دائرة المعارف النظامیه، 1325 ه . ق.
تهذیب الکمال، یوسف بن الزکی، المزی، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1400 ه . ق.
تهذیب الاسماء، یحیی بن شرف، بیروت، دار الفکر، 1996 م.
جامع الرواة، محمد بن علی، الاردبیلی، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، 1403ه . ق.
جمهرة انساب العرب، علی بن سعید، ابن حزم، مصر، دار المعارف، بی تا.
حدود العالم من المشرق الی المغرب، مؤلف ناشناس، به کوشش منوچهر ستوده، بی جا، بی تا.
راهنمای دانشوران، سید علی اکبر، برقعی قمی، قم، چاپخانه تابش، 132 ه . ش.
رجال العلامة الحلی، حسن بن یوسف، الحلی، قم، مکتبة الرضی، 1402ه . ق.
رجال الطوسی، محمد بن الحسن، الطوسی، النجف، مطعبة الحیدریة، 1381 ه . ق.
رجال النجاشی، احمد بن علی، النجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1407 ه . ق.
رجال البرقی، احمد بن محمد بن خالد، البرقی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1383 ه . ق.
رجال مسلم، احمد بن علی بن منجویه، الاصبهانی، بیروت، دار المعرفة، 1407 ه . ق.
سفرنامه ابن بطوطة، محمد بن محمد، ابن بطوطة، مترجم، م. ع. موحد، تهران، علمی فرهنگی، 1361 ه . ش.
سیر اعلام النبلاء، شمس الدین محمد، الذهبی، بیروت، موسسة الرسالة، 1406ه . ق.
سیر الملوک- سیاست نامه - ، نظام الملک، الطوسی، تهران، ترجمه و نشر کتاب، 1340 ه . ش.
سیره ابن اسحاق، محمد، ابن اسحاق، قم، دفتر مطالعات تاریخ، 1368 ه . ش.
شیخ المضیرة ابوهریرة، محمود، ابوریة، بیروت، موسسة الاعلمی، بی تا.
صحیح مسلم بشرح النووی، مسلم بن الحجاج، النیسابوری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
صورة الارض، ابوالقاسم، ابن حوقل، لیدن، بریل، 1938م.
طرائف المقال فی معرفة طبقات الرجال، السید محمد شفیع، الجابلقی البروجردی، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، 1410ه . ق.
عیون اخبار الرضا (ع)، محمد بن علی بن بابویه، الصدوق، تهران، انتشارات جهان، 1378 ه . ق.
غایة النهایة فی طبقات القراء، شمس الدین محمد، الجزری، قاهرة، مکتبة المتنبی، بی تا.
فتح الباری شرح صحیح البخاری، احمد بن علی بن حجر، العسقلانی، بیروت، دار المعرفة، بی تا.
فتوح البلدان، احمد بن یحیی، البلاذری، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1398ه . ق.
فلاح السائل، سید رضی الدین، ابن طاووس، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، بی تا.
فوائد الوحید البهبهانی، وحید، بهبهانی، چاپ شده با رجال الخاقانی، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ه . ق.
قاموس الرجال، محمد تقی، التستری، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1410ه . ق.
قم در قرن نهم هجری، محمد تقی، مدرسی.
کامل الزیارات، جعفر بن محمد، ابن قولویه، النجف الاشرف، مطبعة الحیدریة، 1356 ه . ق.
کتاب الرجال، حسن بن علی، ابن داود، قم، منشوراتِ رضی، 1392 ه . ق.
کتاب تاریخ الکبیر، اسماعیل بن ابراهیم، البخاری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
کتاب المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، بیروت، دار المعرفة، بی تا.
کتاب تذکرة الحفاظ، شمس الدین محمد، الذهبی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
کتاب الجرح و التعدیل، ابن ابی حاتم، الرازی، حیدر آباد الدکن، مطبعة دائرة المعارف العثمانیة، 1371ه . ق.
کتاب نزهة القلوب، حمد الله، مستوفی قزوینی، لیدن، مطبعة بریل، 1331 ه . ق.
کتاب المغازی، محمد بن عمر، الواقدی، مصر، دار المعارف، 1964 م.
کمال الدین و تمام النعمة، محمد بن علی بن بابویه، الصدوق، قم، موسسة النشر الاسلامی، 1405 ه . ق.
لب اللباب فی تحریر الانساب، جلال الدین، السیوطی، بغداد، مکتبة المثنی، بی تا.
لسان العرب، محمد، ابن منظور، قم، نشر ادب الحوزة، 1405 ه.
لسان المیزان، احمد بن علی بن حجر، العسقلانی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1406 ه . ق.
لغت نامه دهخدا، علی اکبر، دهخدا، مؤسسه لغت نامه دهخدا، 1339 ه .ش.
مجالس المؤمنین، نور الله، شوشتری، تهران، اسلامیة، 1354 ه . ش.
مجمع الرجال، عنایة الله، قهپائی، قم، انتشارات اسماعیلیان، بی تا.
مذاهب الاسلامیین، عبد الرحمن، بدوی، بیروت، دار العلم للملائین، 1971 م.
مراصد الاطلاع علی اسماء الامکنة و البلاد، عبد المؤمن بن عبد الحق، البغدادی، بیروت، دار المعرفة، 1954 م .
مروج الذهب و معادن الجوهر، علی بن الحسن، المسعودی، بیروت، دار المعرفة، 1982 م.
مستدرک الوسائل، الحسین، النوری، قم، مؤسسة آل البیت، 1408 ه . ق.
مسند الامام احمد بن حنبل، احمد، ابن حنبل، بیروت، دارالفکر، بی تا.
مسند احمد، احمد بن حنبل، الشیبانی، مصر، مؤسسة قرطبة، بیتا.
مسند الطیالسی، سلیمان بن داود، الطیالسی، بیروت، دار المعرفة، بیتا.
معالم العلماء، محمد بن علی بن شهر آشوب، السروی المازندرانی، النجف، مطبعة الحیدریة، 1380 ه . ق.
معانی الاخبار، محمد بن علی بن بابویه، الصدوق، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1361 ه . ق.
معجم مقاییس اللغه، احمد، ابن فارس، قم، اسماعیلیان، بی تا.
معجم البلدان، یاقوت، الحموی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1399ه . ق.
معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، السید ابو القاسم الموسوی الخوئی، بیروت، دار الزهراء، 1409ه . ق.
مقاله «باب من لم یروعن الائمة علیهم السلام فی رجال الشیخ»، سید محمد رضا، الحسینی، مجله تراثنا،ش 807، قم، موسسة آلالبیت، 1407.
مقاله یک کتاب با چهار عنوان، رضا، استادی، مجله کیهان اندیشه، ش 33، قم، موسسه کیهان، 1369 ش.
مقباس الهدایة، عبدالله، مقامقانی، چاپ شده با ج 3 تنقیح المقال، نجف اشرف، المرتضویة، 1352 ه . ق.
مقدمه (جلد صفر) بحار الانوار، عبد الرحیم، ربانی شیرازی، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1030 .ه . ق .
من لا یحضره الفقیه، محمد بن علی بن بابویه، الصدوق، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1390 ه . ق.
نقد الرجال، میر مصطفی، التفریشی، قم، انتشارات الرسول المصطفی، بی تا.
نهایة الارب فی معرفه انساب العرب، احمد، القلقشندی، قاهرة، الشرکة العربیة، للطباعة و النشر، 1959 م.
وفیات الاعیان، احمد بن محمد، ابن خلکان، قم، شریف رضی، 1364 ه . ش.
وقعة صفین، نصر بن مزاحم، المنقری، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، 1404 ه . ق.
هدیة الاحباب فی ذکر المعروف بالکنی و الالقاب و الانساب، عباس، قمی، تهران، امیر کبیر، 1363 ه . ش.