منتخب الصحاح

اشارة

عنوان و نام پدیدآور : منتخب الصحاح/اسدالله موسوی شفتی

مشخصات نشر : قم: عطر عترت (ع)، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۸۱۶ ص.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : ۲۴۵۶۰۱۲

مکتبة مسجد السیّد حجّة الإسلام الشفتی قدس‌سره

العنوان :

ایران ـ اصفهان ـ شارع مسجد السیّد

الهاتف : 3368117 ـ 0313

الجوال : 475 50 16 0913

عنوان الإنترنت : Site :

www . shafti . ir

البرید الإلکترونی :E - mail :

s.m.r.shafti @ gmail . com

اشارة

مُنْتَخَبُ الصِّحَاحِ

المُسْتَخْرَجُ مِنَ :

الصَحِیحَیْنِ لِمُسْلِمِ وَ الْبُخارِیّ

وَالصَوَاعِقِ المُحْرِقَةِ لاِبْنِ حَجَرِ الْهِیْتَمِیّ

وَ شَرْحِ نَهْجِ الْبَلاَغَةِ لاِبْنِ أَبِی الْحَدِیدِ الْمُعْتَزِلِیّ

والطَّرَائِفِ لِلسَیِّدِ الجَلِیلِ السَیِّدِ بْنِ طَاوُسِ الْحَسَنِیّ رحمه‌الله

تَألِیفُ

الْوَحِیدِ الْعَلاَّمِ وَالْحِبْرِ الْقَمْقَامِ

آیَةِ اللّه‌ِ فِی الأَنَامِ الحَاجِ سَیِّد أَسَدِ اللّه‌ِ بْنِ مُحَمَّد بَاقِرِ الْمُوسَوِیِّ الشَّفْتِیّ قدس‌سره

( 1227 ـ 1290 ه ق )

تَحْقِیقُ

مَکْتَبَةِ مَسْجِدِ السَیِّدِ لِحُجَّةِ الإِسْلاَمِ الشَفْتِیّ قدس‌سره

الفهرس الإجمالی

مقدّمة التحقیق··· 9

ترجمة المؤلّف··· 9

بین یدی الکتاب··· 36

منهج التحقیق··· 38

مقدّمة الکتاب··· 55

الباب الأوّل : فی المستخرجات من الطرائف··· 61

الباب الثانی : فی المستخرجات من الصحیحین··· 175

الباب الثالث : فی المستخرجات من الصواعق··· 335

الباب الرابع : فی المستخرجات من شرح إبن أبی الحدید··· 449

الفهارس··· 765

مقدّمة التحقیق

ترجمة المؤلّف

بین یدی الکتاب

منهج التحقیق

مقدّمة التحقیق

اشارة

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

الحمد للّه علی جزیل إفضاله و عظیم إنعامه، والصلوة والسلام علی خاتم رسله و أنبیائه محمّد و آله الطیّبین الطاهرین، سیّما مهدیّ الأمّة و هادیها و ملاذها و منجیها الحجّة الثانی عشر عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف . و لعنة اللّه علی معاندیهم و منکری فضائلهم من الآن إلی قیام یوم الدین .

ترجمة المؤلّف قدس‌سره

اسمه و نسبه

هو السیّد السند والمولی المعظّم والمتتبّع الخبیر العلاّمة الفقیه السیّد أسد اللّه ابن السیّد محمّد باقر بن محمّد نقی ( بالنون ) الموسویّ الجیلانیّ الشفتیّ الاصفهانیّ ؛ ینتهی نسبه الشریف إلی أبی القاسم حمزة بن الإمام موسی الکاظم علیه‌السلام .

مولده و نشأته

ولد سنة 1227 ه ق فی مدینة اصفهان، و نشأ بها علی أبیه العلاّمة الفقیه الورع

المحقّق المدقّق الباذل السیّد محمّد باقر الشفتیّ المعروف بحجّة الإسلام علی الإطلاق .

أبوه

هو السیّد الجلیل والعالم النبیل الحاج السیّد محمّد باقر الموسوی الشفتی الاصفهانی الّذی کان أمره فی العلم و التحقیق و التدقیق و الدیانة و الجلالة ومکارم الأخلاق أشهر من أن یذکر و أجلّ من أن یسطر .

و قد جمع اللّه فیه من الخصال النفسانیة من العلم والفضل والتقوی والخشیة والقوّة فی الدین والسخاء، والإهتمام بأمور المسلمین، والجاه العظیم، و نشر الشرائع والأحکام، و تعظیم شعائر الإسلام، و إجراء الحدود الإلهیّة فی الأنام، والهیبة فی قلوب السلاطین والحکّام، ما لم یجتمع فی أحد من أقرانه .

ولد فی حدود سنة 1180 ق، وانتقل إلی العراق سنة 1197 ق و له سبع عشرة سنة، فحضر فی کربلاء علی الأستاذ الأکبر والمیر السیّد علی صاحب الریاض، ثمّ رحل إلی النجف و تلمّذ علی العلاّمة البهبهانی والسیّد الطباطبائی بحر العلوم، والشیخ الأکبر کاشف الغطاء، ثمّ رجع إلی الکاظمیّة و قرأ القضاء والشهادات علی المقدّس الأعرجی مدّة .

و فی سنة 1205 ه ق رحل إلی قم، و حضر عند المحقّق القمی ستّة أشهر، ثمّ رحل إلی کاشان عند المولی مهدی النراقی، ثمّ انتقل إلی اصبهان فسکن بها فاجتمع علیه أهل العلم والمحصّلون، وانتقلت إلیه ریاسة الإمامیّة فی أغلب الأقطار بعد ذهاب المشایخ رحمهم اللّه تعالی .

و فی حدود سنة 1243 ه ق أخذ فی بناء المسجد الأعظم باصبهان، و أنفق علیه مالاً جزیلاً، و جعل له مدارس و حجرات للطلبة، و أسّس أساسًا لم یعهد مثله من أحد من العلماء والمجتهدین، و بنی فیه قبّة لمدفن نفسه .

له مؤلّفات حسنة نافعة تنبئ عن طول باعه، ورسائل عدیدة فی مطالب رجالیّة تظهر منها دقّة إطّلاعه، کمطالع الأنوار فی شرح شرائع الإسلام، و تحفة الأبرار فی الصلاة، والقضاء والشهادات، والزهرة البارقة فی المجاز والحقیقة، و کتاب السؤال والجواب، و غیر ذلک .

توفّی رحمه‌الله بمرض الإستسقاء فی یوم الأحد ثانی شهر ربیع الثانی سنة 1260 ق و دفن بعد ثلاثة أیّام من وفاته فی البقعة الّتی بناها لنفسه فی جانب مسجده الکبیر باصبهان، و هی الآن مشهد معروف و مزار متبرّک ⁽¹⁾.

أولاده

لم یخلّف سیّدنا المترجم له ـ أعلی اللّه مقامه ـ سوی أربع بنات و ولدًا هو العالم الفاضل الأدیب السیّد محمّد باقر، المعروف بحاج آقا، من کریمة العالم الزاهد الشیخ ملاّ علی الخلیلی النجفیّ .

هاجر من اصفهان إلی بلد الهجرة النجف الأشرف بعد وفاة والده لدراسة العلوم الدینیّة والمعارف الإسلامیّة، والأدب، و حصل علی علم جمّ و فضل جزیل و أدب واسع جمیل، و حضر علی جملة من علماء النجف کما و حضر عند الشیخ

محمّد حرز الدین النجفی قدس‌سره ( 1273 ـ 1365 ق ) الفقه والأصول والکلام عدّة سنین .

و کان وجهًا من وجوه النجف، و داره حافلة بالعلماء والأدباء والشعراء، و صار له ولع فی نظم الشعر و کان ینظم الشعر الفارسی والعربی الجیّد فی بعض المناسبات .

و له مقاطیع و مداعبات مع أدباء عصره فی النجف خصوصًا السیّد جعفر الحلّی صدیقه ؛ کتب إلیه السیّد جعفر یطلب حلوی المن الاصفهانی المشهور و جوربا :

یا سیّدا بین الوری عدله قد من حتی رفع الجورب

أحوجنی الدهر إلی أن أری أسأل فضل المن والجورب

فأرسل إلیه الجورب و لم یرسل المن و کتب إلیه :

یا کوکب الّذی ما بدا الا و أخفی کوکب کوکبا

لست بذی من فأدلی به فخذ بلا من لک الجوربا

و من شعره فی مدح الإمام علیّ أمیر المؤمنین علیه‌السلام قوله :

یا ابن عمّ النبیّ أیّ معال لک فی أرفع المدائح تذکر

بعد ما أنزل الاله کتابًا فیک لا یستطاع للقوم تنکر

و ثناء النبیّ فیک فأبدی یوم خمّ ثنی أناب و بکر

هو فی مطعم المعادین صاب و هو فی مطعم الموالین سکر

أیّ فضل یزویه عنک معاد أو تزوی شمس الضحی لو تفکر

کذب العاذلون فیک و قالوا قول زور بهم یحاط و یمکر

قد أتوا منکرًا فحسبهم اللّه تعالی یوم المعاد و منکر

رجع إلی اصفهان بعیاله أبان حرکة حزب المشروطة فی ایران، فکان هناک مطاعًا مبجلاً امامًا، و لمّا قوی واشتدّ النضال بین المشروطة والمستبدة فی اصفهان بل فی ایران عامّة، عاد إلی دار الهجرة النجف الأشرف، فمکث فیها قلیلاً، ثمّ عاد إلی وطنه الأصلیّ اصفهان ، و بقی بها إلی أن توفّی إلی رحمة اللّه تعالی سنة 1333 ه، و دفن فی مقبرة جدّه حجّة الإسلام قدس‌سره فی محلّة بید آباد .

من آثاره : نظم عدّة مسائل من الفقه کالرضاع ⁽¹⁾.

کراماته

هو قدس‌سره من الّذین تواترت عنه الکرامات ؛ قال الإمام السیّد حسن الصدر رحمه‌الله فی التکلمة ما هذا لفظه :

حدّثنی الحاج علی محمّد الکتبی النجفیّ، ابن الحاج مولی محمّد باقر صاحب الدمعة الساکبة عن أبیه العبد الصالح، انّه استجار فی مسجد السهلة لیلة من اللیالی و کان هناک بعض اخوانه، ممّن کان مشغولاً بتعمیر بستان فی أراضی السهلة المتّصلة بالفرات، فقال له : لو اشتریت أرضًا کما اشتریت، و عمّرتها بستانًا، فقال له : انّی لا أتمکّن من ثمنها، فانّه کان ذکر له انّ ثمنها خمسون دینارًا علی الأقلّ و إذا برجل بزیّ الأعراب وقف علی رأسی و قال : اشتر بستانًا تکون بیدک، و أنا أدفع لک الثمن . و غاب عنّی فتعجّبت و رجعت إلی النجف، و لمّا کانت لیلة الجمعة طرق الباب طارق عند السحر، فخرجت إلیه و إذا به السیّد

الجلیل الحاج سیّد أسد اللّه، فدفع إلیّ خمسین دینارًا ایرانیًا و قال لی : هذا ثمن البستان الّتی أمرت أن تشتریها، و أخذ علیّ العهد بالکتمان .

فاشتراها و عمّرها و تعرف إلی الیوم ببستان صاحب الزمان . کان یقسّم ثمرتها علی المؤمنین مادام حیًّا، و کذا أولاده من بعده إلی الیوم ⁽¹⁾.

کلمات العلماء فی حقّه

1 ـ قال عنه صاحب الروضات رحمه‌الله فی ترجمة والده قدس‌سره :

فصلّی علیه قدس‌سره ولده الأفضل، و خلفه الأسعد الأرشد، والفقیه الأوحد، والحبر المؤیّد، والنور المجرّد، والعماد الأعمد، النفس القدسیّ، والملک الإنسیّ، الجلیل الأوّاه، و محبوب الأفئدة، و ممدوح الأفواه، مولانا وسیّدنا السیّد أسداللّه ... ؛ من أجلاّء تلامذة شیخنا الأفقه الأعلم القمقام قطب أرحیة هذه الأیّام الشیخ محمّد حسن النجفی صاحب جواهر الکلام، منصوصًا علی اجتهاده و فقاهته بلفظه و کتابته، بل محثوثًا علی الرجوع إلی ما أفتی به و حکم فی جمیع دیار العجم .

و کان صاحب الترجمة ـ أوفی اللّه ترحمه ـ یحبّه کثیرًا و یحب الناس علی متابعته و إجلاله، و قد یرجّحه فی قوّة النظر علی فخر المحقّقین ابن العلاّمة فی جواب بعض من سأله عن أحواله .

والناس متّفقون علی جلالته، متشاحون علی جماعته، مطبقون علی إرادته، مادحون جمیل طریقته، حامدون جلیل حقّه و منّه، بل مقدّمون

إیّاه علی والده الأکرم فی أغلب مکارم أخلاقه و محامد أوصافه ⁽¹⁾.

2 ـ و قال عنه العلاّمة السیّد شفیع الجابلقی قدس‌سره فی الروضة البهیّة :

الإمام الأعظم، والمولی المکرّم، الفاضل العالم العامل الزاهد الورع التقی المجتهد البصیر، والعالم الخبیر الحاج میرزا أسد اللّه ـ دام عمره الشریف وأطال اللّه بقاءه ـ لم‌یر مثله فی الزهد والورع والتقوی، بلغ مبلغ والده فی الزهد والمقبولیّة عند العامّة ⁽²⁾.

3 ـ و أطری علیه الشیخ محمّد حرز الدین النجفی قدس‌سره بقوله :

هو سیّد معظم و عالم جلیل مقدم صاحب مناقب و مآثر، و مکارمه لاتحصی، وآثاره التاریخیّة لا تنحصر، عالی الهمّة ممدوح بین سائر طبقات الناس، و من علوّ همّته انّه لمّا توفّی والده الحجّة قسّم میراثه علی ورثته و جعل حصّته أداءًا لدین والده المقدّس و کان دینه جسیمًا، حدّثنا بذلک بعض أصهاره من آل المیرزا خلیل الطهرانی النجفیّ ⁽³⁾.

4 ـ و هکذا وصفه العلاّمة السیّد علی اصغر البروجردیّ قدس‌سره فی طرائف المقال :

قد کل لسانی عن توصیفه، هو الثقة الجلیل، مرجع الخاص والعام من العرب والعجم، کان السلطان مشفقًا إلیه و هو یتبرأ منه ⁽⁴⁾.

5 ـ و قال الإمام السیّد حسن الصدر رحمه‌الله فی ترجمته فی التکملة :

ذکره ابن عمّنا فی یتیمته ⁽⁵⁾فی ذیل ترجمة أبیه، قال : الآقا السیّد أسد اللّه ـ سلّمه اللّه ـ فتی قام مقام أبیه و زیادة، و سلک لنیل الفضل خیر

جادة . أقام فی النجف أحیانا مدرّسًا فی العلم، مباحثًا به، معتزلاً عن الناس، سادًا للباب علی نفسه، راقیًا مدارج أعلی مرتقاها، و مراتب ما أحد سواه رقاها ... . و قد وجد نفسه منفردًا فی فنون العلوم، متوحّدًا فی الورع والتقی والحلم ⁽¹⁾.

6 ـ و قال عنه آیة اللّه الشیخ عبّاس بن الشیخ حسن کاشف الغطاء قدس‌سره فی کتابه « نبذة الغریّ » عند ذکر بعض العلماء الّذین عاصرهم :

و منهم ذوآبة بنی هاشم صاحب المزایا الحمیدة المشهور له بالفضل والصلاح الحاج سیّد أسد اللّه نجل حجّة الإسلام الحاج سیّد محمّد باقر الرشتی، من أجلّ العلماء قدرًا و أعلاهم ذکرًا، اجتهد فی احیاء الشریعة فی اصبهان حتّی ملک قلوب الشیعة، و رجعت العامة إلیه فی التقلید، ولقد اجتمعت به زمانًا فی النجف فألفیته جامعًا لما تعسر علی غیره، باذلاً نفسه فی مرضاة اللّه، یحبّ الخیر، و کثیرًا ما جری علی یده من الأمور الخیریّة، سخیّ الطبع، مغیثًا للفقراء، مسموع الکلمة عند حکام ایران، فلق الحجر الصلد بعزیمته، و جاء بالماء العذب الفرات إلی النجف الأشرف، فاستقوا و دوابهم منه واستراخوا به بعد ما نالهم العطش، و بنی علیه مکانًا لتغسیل الموتی لا یعفو رسمه غیر انّه لما قضی نحبه مؤرّخًا ( أسد اللّه سیّد الکل غابا ) انقطع الماء لعدم من یقوم بتنقیة قناته، نسأل اللّه تعالی أن یوفّق ولده لأن یصلح فاسده . ترک الولد الصالح والصدقة الجاریة ممّا لا ینقطع عمل ابن آدم عنه ⁽²⁾.

7 ـ و أثنی علیه الشیخ عبّاس القمّی قدس‌سره فی الکنی والألقاب بقوله :

السیّد السند العالم الفقیه الجلیل السیّد أسد اللّه کان من أجلاّء تلامذة صاحب الجواهر . حکی أنّ الناس کانوا یقدّمونه علی أبیه فی أغلب مکارم أخلاقه و محامد أوصافه ⁽¹⁾.

8 ـ و قال عنه السیّد محسن الأمین قدس‌سره فی أعیان الشیعة :

السیّد أسد اللّه من أجلاّء تلامیذ صاحب الجواهر، متّفق علی جلالته و إمامته، کان ورعًا تقیًّا زاهدًا، معرضًا عن الدنیا و عن منافسة الولاة فی الریاسات، عظیمًا، نافذ القول فی بلاد إیران کلّها ⁽²⁾.

أساتذته

1 ـ والده السیّد محمّد باقر بن محمّد نقی الشفتی ( المتوفّی : 1260 ق ).

2 ـ الملاّ أحمد بن علی أکبر التربتی ( المتوفّی : حدود 1280 ق ).

3 ـ الشیخ محمّد حسن بن باقر النجفی، صاحب الجواهر (المتوفّی 1266 ق ).

4 ـ السیّد إبراهیم بن محمّد باقر القزوینی ( المتوفّی : 1264 ق ).

5 ـ الشیخ محمّد إبراهیم بن محمّد حسن الکلباسی ( المتوفّی : 1261 ق ).

6 ـ الشیخ نوح بن قاسم القرشی الجعفری النجفی ( المتوفّی : 1300 ق ).

7 ـ الشیخ مرتضی بن محمّد أمین الأنصاری ( المتوفّی : 1281 ق ).

حیاته العلمیّة والإجتماعیّة

ولد باصفهان سنة سبع و عشرین و مائتین و ألف ؛ و اعتنی به أبوه الفقیه السیّد محمّد باقر الشهیر بحجّة الإسلام، و قام علی تربیته و تعلیمه، و عیّن له المدرّسین .

و ارتحل بعد إنهاء المقدّمات إلی العراق، فحضر فی کربلاء علی السیّد إبراهیم بن محمّد باقر القزوینی الحائری، و فی النجف علی الشیخ نوح بن قاسم ابن محمّد بن مسعود الجعفری القرشی النجفی . ثمّ لازم الفقیه محمّد حسن بن باقر النجفی صاحب « جواهر الکلام » و اختصّ به، و تخرّج علیه، و نال مرتبة الإجتهاد .

و عاد إلی اصفهان فی سنة 1260 ه ق ، ثمّ مات أبوه فی نفس السنة ، فقام مقامه و صار المرجع العام فی بلاد إیران، و نهض بأعباء بعض المشاریع الخیریّة ⁽¹⁾.

قال تلمیذ والده قدس‌سره الملاّ أحمد التربتی رحمه‌الله عند إجازته له :

فهو مع حداثة سنّه و ابتلائه بمصائب ترتبت علی وفاة والده، تحمل أمور المسلمین، واشتغل بالتدریس لأفاضل الطلاّب و المحصّلین، و صرف أوقاته فی تحقیق المسائل بالإستدلال، والردّ إلی الأخبار والأقوال علی طریقة سلیمة و رویّة مستقیمة ، و مع ذلک الشواغل لم یغفل عمّا اعتاده من المناجات والعبادة، و لم یذهل عمّا اختاره من التواضع والزهادة، و مهما تیسّر له حضر مسجد والده لإقامة صلاة الجماعة .

و کان ساعیًا فی قضاء حوائج المسلمین بحسن الخلق و البشاشة، و فی

القضاء بین المترافعین بالتروی بل المصالحة، فاستأنس الناس به لما شاهدوا منه جلالة القدر، و علوّ المنزلة، والتوجّه إلی أمورهم بحسن السیرة .

فبینا هم فی رغد من العیش و أمن فی الوطن، إذ هبت ریاح الفتن، وأذهبت فراغ النفس و راحة البدن، و فتحت أبواب الشدائد و المحن، بأن وصل الخبر أن مات محمّد شاه فی طهران، و جلس مکانه ولده مع صغره ناصر الدّین شاه ؛ و لقلّة سنّه و عدم وصوله مرتبة الرشد والسیاسة ظهر الفتور فی أمر السلطنة، فطمع فی الملک غیر واحد من کلّ قبیلة، فحینئذ ظهر الفساد فی کثیر من البلدان، و لا سیّما خراسان و اصفهان .

أمّا خراسان فبخروج سالار بن آصف الدولة وادّعائه الملک و السلطنة، و لیس ذکر تفاصیله هنا محلّه . و أمّا اصفهان فبتعدّی الأشرار والمترفین و الظلمة، فلم یعتنوا بالسلطان و أمناء الدولة ، فآل الأمر إلی أن أرسلوا من طهران والیًا إلی اصفهان، فلم یطیعوه، بل أهانوه و ضیّعوه .

ثمّ أرسلوا من طهران والیًا إلی اصفهان أمیر الجنود غلام حسین خان مع العسکر والنظام، فلم یعتنوا به و بمقامه و لا بجیشه و نظامه، فأبرموا فی المنازعة والجدال، و أضرموا نار المحاربة والقتال، واجتمعوا فی محلة بید آباد، و أجمعوا علی الفتنة والفساد، و أصرّوا علی النزاع، وتمسّکوا بشبهة الدفاع، و قتل من الطرفین جماعة کثیرة، و نهب أموال خطیرة .

فتوهّم أتباع السلطان، بل کثیر من أهل اصفهان أنّ سیّدنا آقا سیّد

أسد اللّه رضی بأفعالهم، و یصغی بأقوالهم، مع انّه لم یتمکّن من دفعهم، و ما دخل مواعظه فی سمعهم لسبب لم یناسب ذکره فلم نهتک ستره، فبقی متفکّرًا متحیّرًا إن خرج من البلد و لو خفاءًا استولی عسکر السلطان علی بیدآباد و بعض محلاّت أخر، و نهبوا الأموال، و قتلوا الرجال، و سفکت الدماء، و سبیت النساء مع مفاسد أخری، و إن بقی بحاله و جلس فی مکانه صار متّهمًا بالداعیة و مخالفته للسلطان و أمناء الدولة، مع ما یترتّب علیها من المفاسد العظیمة، فجزم عزمه إلی أن سافر إلی طهران لملاقاة أمناء الدولة بعد لقاء السلطان، و توسّط عندهم، واستشفع لدیهم فی أمر الأشرار والمقصّرین، وإن لم تقبل شفاعته ولم یثمر وساطته فلا أقلّ من أن ترفع الغائلة عن أهل اصفهان، و تدفع البلیّة عن کثیر من أهل الإیمان .

فخرج إلی خارج البلد لنقل المکان بعد إستمالة قلوب المقصّرین و تهیئة الأسباب اللازمة للمسافرین فی یوم الثلثاء غرّة شهر ربیع الأوّل من شهور سنة ستّ و ستّین و مائتین بعد الألف من الهجرة ( 1266 )، و أخرج معه جمیع الأشرار والمقصّرین، و خرج معه کثیر من الطلاّب والمحصّلین، و صاحبه جماعة من العلماء والأشراف والعلویّین، و تبعه بعض إخوانه و أقاربه و جیرانه، و خرج جمع کثیر من الرجال والنساء عازمین للزیارة لمّا سمعوا بنقل مکانه، و صحب معه جمّ غفیر مع مال خطیر للتجارة إلی کاشان و قم و طهران و غیرها من البلدان، فخرجوا بأجمعهم و ذهبوا حتّی وصلوا قریة « مورچه خوار » علی تسع فراسخ من اصفهان، فأرسل الأمیر سپهدار جیشًا من الرجال و الرکبان،

و أمرهم أن یتعاقبوهم، و یلحقوا بهم، و یحاربوا معهم، و یستأصلوا الأشرار والمقصّرین، و أمر علیهم الغافل المتجبر والظالم المتکبّر قیقاوس میرزا، فتعاقبوهم و لحقوا بهم أوّل النهار یوم الأحد سادس الشهر المذکور بعد خروجهم من مورچه خوار بقرب آب أنبار، فی صحراء خالیة و فضاء صافیة لا فیها حصن و لا جدار و لا ماء و لا أشجار .

فلمّا أحسّوا بمجیء الجیش و وروده والظالم و جنوده، توحّش المقصّرون، و دهش الأشرار فاحترزوا عن التوقّف والقرار و افترضوا التخلّف و الفرار، فذهب کلّ إلی قطر من الأقطار، و بقی من لا جرم له ولا جنایة، و ما صدر منه تقصیر و لا خیانة، فأحاطوا بهم کالکلاب العادیة، و هجموا علیهم کالذئاب الضاریة، فشرعوا فی شتمهم، وأسرعوا إلی زجرهم و لطمهم، و بادروا إلی نهبهم، و بالغوا فی سلبهم، فنهبوا أموالهم، وأذهبوا رحالهم، و غصبوا دوابهم، و سلبوا ثیابهم، و أصرّوا فی إیذائهم، و لم یقصروا فی جفائهم .

و بالجملة رجع إلی اصفهان مع قلیل من أصحابه و من بقی من أحزابه، واشتدّ کربه و غمّه و حزنه و همّه، و صعبت بلیّته، حتّی أسرعت إلیه فی سنّ الشباب شیبته، و ضعفت بنیته، فعرضت له النقاهة و بعض الأمراض، و ظهرت فی مزاجه کثیر من العلل والأمراض، و لم یجد أحدًا یشکو عمّا ورد علیه إلیه، و لا من یعرض ما وصل إلیه علیه ، فعزم علی أن یسافر إلی خدمة أجداده الطاهرین علیهم‌السلام ، و یلازم عتبة آبائه الطیّبین، و یشکو غمّه إلیهم، و یفوح همّه لدیهم، فهجم الخواصّ وازدحم عموم

الناس و سألوا منه أن لا یفارقهم و استدعوا منه المقام عندهم، فاضطرّ إلی إجابتهم و لجأ إلی قبول مسألتهم، فقبل منهم لأجل صبرتهم لما أصابهم من الضرّ و الضرر فی خدمته، و تحمّلهم الأذی فی جنبه .

فبعد مضیّ مدّة تغیّر مزاجه و عسر علاجه، فاشتغل بالدواء، و خرج إلی بعض القُری لتبدیل الماء والهواء، کما هو المتعارف عند المعالجین والأطبّاء، ثمّ سافر من هناک إلی العتبات العالیات علی سبیل الخفاء، فتشرّف إلی خدمة أجداده الطاهرین، و فاز بزیارة آبائه المعصومین، واشتغل بما کان یأمله من العبادة، وأقبل علی ما یرجوه من التوجّه والزیارة، و بعدهما علی التصنیف والتألیف والتدریس لأفاضل الطلبة، و رزقه اللّه هناک حجّ بیته الحرام و زیارة جدّه و جدّته و أئمّة البقیع علیهم الصلاة والسلام .

و رجع بعد الحجّ والزیارة إلی العتبة الغرویّة، واشتغل بما کان شأنه الإشتغال به، و أقبل علی ما کان دأبه الإقبال علیه، مع الاعزاز والإجلال علی الوجه الأتمّ عند مشایخ العرب و أشراف العجم .

ثمّ انّه بعد ما هاجر عن الاوطان، صعب الأمر علی أهل اصفهان، و عزّ فراقه علی أهل الإیمان، فلم یجدوا بدًّا إلاّ التوسّل بالرحیم الرحمن، والتوکّل علی الرئوف الحنّان، فمنّ اللّه علیهم بأن أهلک الوزیر الملقّب بالأمیر فی دارالمؤمنین کاشان، و تصدّی أمر الوزارة الخان العظیم الشأن المدعوّ بلشکر نویس میرزا آقاخان، فأخذ فی إصلاح ما فسد، وشرع فی ترویج ما کسد بأمر السلطان بن السلطان والخاقان بن الخاقان ناصرالدین شاه، فأرسل رسولاً مع عرایضه و مراسلات من

السلطان و من تبعه إلی خدمته، معتذرًا عمّا مضی من هتک حرمته، مستدعیًا منه العود إلی محلّ توطّن والده و مجاورة تربته، و حراسة أهله و عشیرته .

و مع ذلک أرسل عرایض من اصفهان إلی جنابه من أقاربه و اخوته وأصدقائه و أحبّته، بل سافر جمع إلی العتبات و وصلوا إلی خدمته وسألوا منه العود إلی موطنه فلم یقبل، إذ کلّما أدبر شیء فأقبل، فاعتکفوا فی جواره، واکتنفوا عتبة داره، واستشفعوا بآبائه و أصرّوا ولم یقنعوا بآبائه واستقروا، و أقبلوا علی الدعاء، و سألوا عن ربّهم کشف البلاء .

فاستجاب اللّه دعوتهم، و أعطاهم مسألتهم، و کشف کربتهم، و تفضّل علیهم بأن فسخ عزیمته، و نقض همّته، و بدل شکیمته، و قلب حیلته، و غیّر نیّته، فقضی بمراجعته، فرضی بمعاودته، فترک المجاورة واختار المسافرة، فرجع و فی خدمته جمع کثیر من المؤمنین و أفاضل المحصّلین .

فورد اصفهان یوم الجمعة ثامن شهر رمضان لمّا مضی من الهجرة بعد الألف من السنین إحدی و سبعون و مأتان ( 1271 ق )، فلمّا سمع الناس بقدومه و إقباله أجمعوا علی إجلاله، و أسرعوا إلی استقباله، فخرج من البلد من الرجال والنسوان عدّة آلاف، فتلقّاه بالقبول العامّة والخاصّة، بل الأمراء و أمناء الدولة، بل العلماء وأماثل المجتهدین أظهروا وثاقته و فضیلته، واللّه أعلم حیث یجعل رسالته .

فاشتغل بالتدریس والتصنیف والتألیف والإفتاء والحکم والقضاء

و تبلیغ الأحکام الشرعیّة و ترویج الشریعة النبویّة، فحقّق المسائل الأصولیّة، و دقّق فی المسائل الفروعیّة، و فرّع تفریعات جدیدة، وصنّف تصنیفات حسنة، و ألّف تألیفات مستحسنة، فاجتمع فیه خلال العلم والفضیلة، و عرج إلی أعلی مراتب الإجتهاد والفقاهة، و لم یخل بشیء من ضوابط العلم والدرایة ⁽¹⁾.

مشایخه فی الإجازة

یروی المترجم عن والده الماجد العلاّمة السیّد محمّد باقر حجّة الإسلام قدس‌سره ، و عن صاحب الجواهر رحمه‌الله ⁽²⁾، و عن صاحب روضات الجنّات قدس‌سره ، و عن الشیخ أحمد بن علی أکبر التربتی رحمه‌الله قراءة و إجازة .

الراوون عنه

و یروی عنه جمع من العلماء الأعلام، منهم :

1 ـ السیّد حسن بن محمّد صادق الجرفادقانی المعروف بامام جمعه ( المتوفّی 1284 ق ) ⁽³⁾.

2 ـ الحاج میرزا حسین بن خلیل الرازی النجفی ( المتوفّی 1326 ق ) ⁽⁴⁾.

3 ـ الملاّ محمّد بن عبدالوهاب الهمدانی ( المتوفّی 1303 ق ) ⁽⁵⁾.

4 ـ السیّد ضامر عبّاس بن السیّد عابد حسین ⁽¹⁾.

5 ـ السیّد عماد الدین محمود المرعشی اللاهوری ( المتوفّی 1297 ق ) ⁽²⁾.

6 ـ السیّد محمّد رضا بن محمّد علی الکاشانی، المعروف بگلهری ⁽³⁾.

7 ـ السیّد محمّد باقر الخوانساری، صاحب روضات الجنّات ( المتوفّی 1313 ق ) ⁽⁴⁾.

8 ـ السیّد محمّد بن اسماعیل الموسوی الساروی (المتوفّی 1310 ق) ⁽⁵⁾.

9 ـ السیّد محمّد هاشم الموسوی الجهارسوقی ( المتوفّی 1318 ق ) ⁽⁶⁾.

10 ـ السیّد مرتضی بن مهدی الکشمیری النجفی ( المتوفّی 1323 ق ) ⁽⁷⁾.

بعض تلامذته البارزین

1 ـ الشیخ أبو جعفر بن أحمد الفقیه الکرمانی ( المتوفّی 1314 ق ).

2 ـ صهره السیّد أبو جعفر بن صدر الدین العاملی ( 1252 ـ 1324 ق ).

قال الإمام السیّد حسن الصدر رحمه‌الله فی ترجمته :

... الأصفهانی المولد والمنشأ، أمّه بنت شیخ الطائفة الشیخ جعفر صاحب کشف الغطاء . کان سیّدًا جلیلاً عالمًا فاضلاً، خیّرًا متعبّدًا صالحًا . قرأ علی علماء أصفهان واختصّ بالسیّد العلاّمة السیّد أسد اللّه صاحب الجری فی الغری، ابن حجّة الإسلام السیّد محمّد باقر . و کان صهره

و تلّمذ علیه فی الفقه و عرض علیه ما کتبه، فکتب علیه الثناء علیه بالفضل ⁽¹⁾.

3 ـ بهاء الدین محمّد الملقّب بصدر الشریعة بن نظام الدولة علی محمّد خان ( المتوفّی 1316 ق ) .

4 ـ المیرزا حسن بن محمّد الحسینیّ الخاتون آبادی المعروف بتکمه دوز ( المتوفّی 1340 ق ).

5 ـ المیرزا حسین بن میرزا خلیل الطهرانی ( المتوفّی : 1326 ق ).

6 ـ المیرزا زین العابدین بن محمّد علی السبزواریّ ( المتوفّی 1318 ق ).

7 ـ السیّد عبدالحمید بن محمّد حسین الخواجوئی ( المتوفّی 1316 ق ).

8 ـ السیّد عبدالرحیم الحسینی المعروف بقاضی عسکری .

9 ـ المیرزا عبدالرزاق بن میرزا کاظم اللکرودی الرشتی (المتوفّی 1319 ق).

10 ـ السیّد عبدالعظیم بن حسن الموسوی ( حیًّا سنة 1294 ق ).

11 ـ السیّد علی بن عبدالکریم الطباطبائی الاصفهانی ( المتوفّی 1306 ق ).

12 ـ الملاّ علی بن قربانعلی الکنی الطهرانی ( المتوفّی : 1306 ق ).

13 ـ الملاّ علی میرزا اللنجانی الاصفهانی ( حیًّا سنة 1294 ق ) .

14 ـ السیّد محمّد باقر بن علینقی الزنجانی ( 1235 ـ 1336 ق ) .

15 ـ الملاّ محمّد بن علی النخعی الکلبایکانی، المشهور بآقا محمّد .

16 ـ السیّد محمّد تقی بن محمّد حسن الموسوی النحوی ( المتوفّی 1340 ق ).

17 ـ أخوه السیّد محمّد جعفر بن محمّد باقر الشفتی ( المتوفّی 1320 ق ).

18 ـ السیّد محمّد جواد الحسینیّ المعروف بکتاب فروش (المتوفّی 1338 ق).

19 ـ السیّد مهدی بن محمّد حسن الموسوی النحوی ( المتوفّی 1307 ق ).

20 ـ السیّد هاشم بن حسین الحسینی الاصفهانی ( حیًّا سنة 1297 ق ).

آثاره العمرانیة الخالدة

له آثار عمرانیة و اصلاحیة، منها : تکملة المسجد الجامع فی اصفهان فی محلّته بیدآباد الّذی شرع فی بنائه والده قدس‌سره و لم یکمله حیث عاجله الموت و أکمل بناءه المترجم له علی أحسن ما یرام و یراد فی وقته .

و منها : إجراء ماء الفرات إلی النجف الأشرف، فانّه رحمه‌الله بعد ما زار النجف و رجع إلی بلاد إیران عزم علی إتمام ما شرع به استاذه الشیخ محمّد حسن صاحب الجواهر قدس‌سره و إیصال ماء الفرات إلی النجف، واستحصل المال من ثلث ترکة السردار محمّد إسماعیل خان النوری وکیل الملک کما فی المآثر و الآثار، و فی مجموعة الشبیبی : من ثلث مال إسماعیل خان والی کرمان، و هو ثلاثون ألف تومان وأرسل المهندسین وشرعوا فیالعمل سنة 1282 ه ق، وتمّ سنة 1288.

فحفرت آبار بین المکان الّذی وصل إلیه فی عهد صاحب الجواهر وبین النجف فی وسط النهر الّذی کان حفره صاحب الجواهر، و مرّ بها من قبلی النجف إلی جهة المغرب، و ذلک لانّ حفر النهر إلی عمق یجری فیه الماء غیر متیسّر و لا ممکن، وکان العزم علیه فی زمن صاحب الجواهر غیر مبنیّ علی فنّ و هندسة .

و بعد حفر هذه الآبار وصل بینها بقناة تحت الأرض، ثمّ ظهر انّ تلک الآبار کان

عمقها زائدًا عن اللازم فاحتاجوا إلی طم الزائد، وأجری الماء فی تلک القناة، وجعل یصب فی المکان المنخفض غربی النجف، و عملت علیه رحی اصدر ریعها لإصلاح القناة، و بنیت هناک برکة یستقی منها السقاؤون، و بقیت الناس تنتفع بهذا الماء إلی سنة 1307 ه ق، و ذلک نحو 19 سنة .

وأرّخ الشعراء ذلک، فقال الشیخ محمّد بن کاظم الجزائری النجفی من قصیدة :

شربوا الماء زلالاً بعد شرب الآجنات

فاشرب الماء و أرّخ « اشرب الماء الفرات »

سنة 1288

وقال المیرزا محمّد الهمدانی صاحب فصوص الیواقیت فیالتواریخ المنظومة:

مذ أسد اللّه الهمام السری سلیل ساقی الناس من کوثر

أجری إلی الغری ماءً مری قد أرّخوه : جاء ماء الغری ⁽¹⁾

سنة 1288

آثاره العلمیّة

للمترجم له قدس‌سره تآلیف قیّمة مشحونة بالتحقیق والتدقیق، و هی :

1 ـ شرح شرائع الإسلام

هو شرح کبیر فی عدّة مجلّدات، منها مجلّد الطهارة، و مجلّد الصلاة، و مجلّد الصوم، و مجلّد الزکاة، و مجلّد الحجّ، و مجلّد الأمر بالمعروف والنهی عن المنکر، و مجلّد الفرائض، و مجلّد التجارة ؛ و لم یتیسّر له ـ أعلی اللّه مقامه ـ الإتمام

والوصول إلی آخر الأحکام وارتحل إلی دار الباقیة .

2 ـ رسالة فی الموالاة فی الوضوء

3 ـ رسالة فی الوضوء فی المکان المغصوب

4 ـ رسالة فی صلح حقّ القصاص واستیفاء القصاص عن الصغیر

5 ـ رسالة فی نکاح الجدّ الصغیرة مع فقد الأب

6 ـ رسالة فی تزویج الولیّ البنت مطلقًا بأقلّ من مهر المثل

7 ـ رسالة فی الأراضی الخراجیّة

8 ـ رسالة فی تبرء المریض بماله

9 ـ رسالة فی الحبوة ⁽¹⁾

10 ـ العصیریّة

هی رسالة کبیرة فی بیان أحکام الخمر و سائر المسکرات و العصیر العنبیّ والزبیبیّ والتمریّ ؛ طبعت سنة 1426 ق بتحقیق حجّة الإسلام والمسلمین السیّد مهدی الشفتی ـ جزاه اللّه خیر الجزاء ـ قامت بطبعها مکتبتنا العامّة « مکتبة مسجد السیّد لحجّة الإسلام الشفتی قدس‌سره ».

11 ـ الحاشیة علی جامع عبّاسی ( کتاب الحجّ ) ⁽²⁾

12 ـ رسالة فی التقلید

هی رسالة وجیزة حسنة الوضع فی بیان أحکام التقلید و مسائله .

13 ـ رسالة فی تقلید المیّت

ذکرها فی رسالته فی التقلید .

14 ـ رسالة فی صلاة اللیل

ذکرها کذلک صاحب کتاب « رجال اصفهان » ⁽¹⁾.

15 ـ رسالة فی معرفة التکالیف

هی رسالة کبیرة محتویة علی معرفة أحکام الصلاة و الزکاة و الخمس والصوم ⁽²⁾.

16 ـ مناسک الحجّ

رسالة وجیزة فی مناسک الحجّ والعمرة، فارسی، و هی علی ترتیب مناسک والده قدس‌سره ⁽³⁾.

17 ـ الرسالة العملیّة ⁽⁴⁾

18 ـ الحاشیة علی کتاب تحفة الأبرار

هی حواش مختصرة علی کتاب : « تحفة الأبرار الملتقط من آثار الأئمّة الأطهار علیهم‌السلام » تألیف والده العلاّمة قدس‌سره ، و رمزها ( ا س د ) ؛ طبعتا معًا بتحقیق الفاضل الخبیر حجّة الإسلام السیّد مهدی الرجائی ـ حفظه اللّه .

19 ـ الحاشیة علی النخبة فی العبادات

هی حواشیه رحمه‌الله علی کتاب « النخبة »، و هی رسالة فتوائیة لعمل المقلّدین من تألیف العلاّمة الحاج محمّد إبراهیم الکلباسی قدس‌سره .

20 ـ الحاشیة علی البهجة المرضیّة فی شرح الألفیة

هی بمنزلة إتمام شرح والده قدس‌سره علی البهجة المرضیّة، و هو رحمه‌الله کتبها بأمره و أتمّها، و لم نشاهد لها نسخة خطّیة .

21 ـ رسالة فی الرجال

قال العلاّمة الطهرانی فی مصفی المقال :

له کتاب فی الرجال کان عند ولده السیّد محمّد باقر، حکی لی انّه موجود فی خزانته ⁽¹⁾.

22 ـ رسالة فی ابراهیم بن هاشم

ذکرها فی شرحه الکبیر علی شرائع الإسلام .

23 ـ رسالة فی أبی بصیر

ذکرها أیضًا فی شرحه علی الشرائع .

24 ـ رسالة فی زید بن علیّ علیه‌السلام

قال فی شرحه علی الشرائع : « ... و زید بن علیّ قد بسطنا الکلام فیه فی رسالة فیه » ⁽²⁾.

25 ـ رسالة فی سالم بن مکرم

ذکرها فی شرحه علی الشرائع .

26 ـ رسالة فی الحقیقة الشرعیّة ⁽³⁾

27 ـ رسالة فی الأوامر والنواهی ⁽¹⁾

28 ـ الإستصحاب ⁽²⁾

29 ـ کتاب فی الإمامة

هو موسوعة کبیرة جدًّا فی الإمامة، أعطی مؤلّفه قدس‌سره فیه الدراسة عن الإمامة حقّها، و خاض جدًّا فی أغوارها، واستوعب جمیع جوانبها، فصار بحمد اللّه رکیزة ثمینة .

طبع سنة 1411 ه بتحقیق الفاضل المحقّق حجّة الإسلام والمسلمین السیّد مهدی الرجائی ـ جزاه اللّه خیر الجزاء ـ قامت بطبعه مکتبتنا العامّة « مکتبة مسجد السیّد لحجّة الإسلام الشفتی قدس‌سره ».

30 ـ کتاب فی اثبات الإمامة

قال مؤلّفه قدس‌سره فی کتابه الإمامة ⁽³⁾: « أقول قد کتبنا فی أوائل السن فی إثبات الإمامة، و تعرضنا لهذا الخبر ]أی خبر الغدیر ] ».

31 ـ منتخب الصحاح

و هو الکتاب الماثل بین یدیک، و سیأتی الکلام فیه .

32 ـ کتاب الغیبة

حول الإمام الثانی عشر القائم المهدیّ علیه‌السلام ، و إثبات إمامته، و بیان أحواله و سیرته علیه‌السلام و غیر ذلک .

طبع الکتاب بتحقیق سبط المؤلّف حجّة الإسلام والمسلمین السیّد مهدی الشفتی دام ظلّه ؛ قامت بطبعه سنة 1427 ه مکتبتنا العامّة « مکتبة مسجد السیّد لحجّة الإسلام رحمه‌الله ».

33 ـ رسالة فی التجوید ⁽¹⁾

34 ـ جواب السؤال عن کیفیّة زیارة عاشوراء

سئل المترجم له قدس‌سره عن کیفیّة زیارة عاشوراء، فألّف هذه الرسالة جوابًا علی ذلک السؤال . والسؤال والجواب کلاهما فارسیان، و أوّل الجواب : « الثقة باللّه وحده، بدانکه کیفیّت زیارت عاشورا ».

سمّاها الشیخ الطهرانی رحمه‌الله فی الذریعة بشرح زیارة عاشوراء، قائلاً : حدّثنی ولده السیّد محمّد باقر المعروف بحاج آقا انّه موجود فی مکتبته باصفهان ⁽²⁾.

وفاته

قال الإمام السیّد حسن الصدر فی ترجمة المؤلّف قدس‌سره فی التکملة :

و فی سنة تسعین بعد المائتین و ألف ( 1290 ق )، زمت رکائبه من اصفهان إلی نحو العتبات العالیة فی العراق، مع بعض خاصّته، فلمّا وصل إلی کرند من اعمال کرمانشاه، جاءه داعی ربّه فلبّاه، فجی‌ء بنعشه إلی بلد الکاظمین علیه‌السلام فعطّلت الأسواق و خرج الناس إلی استقبال النعش و تشییعه، و کان یومًا مشهودًا، ثمّ حمل یوم ثامن عشر من صفر من تلک السنة المذکورة متوجّهین به إلی النجف، فلمّا وردوا کربلاء عطلت له

الأسواق، و فعل کما فعل فی الکاظمیّة و هکذا عند ورودهم إلی النجف الأشرف ⁽¹⁾.

و دفن جثمانه الشریف خلف شبّاک الحجرة الأولی الواقعة علی یمین الداخل إلی الصحن الشریف من باب القبلة، مقابل مرقد شیخ الطائفة المرتضی الأنصاری أعلی اللّه تعالی مقامهما و حشرهما مع سادات الأوائل و الأواخر .

مراثیه

رثاه عدّة من العلماء والشعراء، فمن مرثیة الشیخ مهدی بن الشیخ صالح حجی الحویزیّ ( المتوفّی 1298 ق ) :

خطب المّ برکن الدین فانهدما لوقعه بکت السبع الشداد دما

رمی الرشاد بعین الرشد فادحه فاستشعرت عنده عین الرشاد عمی

رمی یمین قریش الفضل حلفتها من کان بینهم دون الوری قسما

رمی الیمین فیا شلت أنامله فی الدهر شل یمین الدین حین رمی ⁽²⁾

و أرّخ عام وفاته السیّد جعفر الحلّی قدس‌سره بقوله :

أسد اللّه بمثوی أسد اللّه توسد ⁽¹⁾

و قال فی تاریخ وفاته العالم الخبیر المیرزا محمّد الهمدانی من جملة أبیات :

و یوم جاؤا بنعشه أمم ضجت فاضحی تاریخه « صرخت » ⁽²⁾

( 1290 ق )

— – — –

بین یدی الکتاب

1 ـ اسمه و نسبته

عبّر عنه الشیخ آقا بزرک الطهرانی بـ « مناقب الأئمّة علیهم‌السلام » و « منتخب المناقب » ⁽¹⁾، لکن سمّاه مؤلّفه قدس‌سره بمنتخب الصحاح فی نسخة خطّیة منه، حیث کتب فی ظهرها : « منتخب الصحاح من جمع الأحقر أسد اللّه » .

2 ـ ماهیّته

هذا الکتاب الشریف منتخب من عدّة کتب مشهورة و فیه أبواب أربعة :

الباب الأوّل : فی المستخرجات من الطرائف للسیّد ابن طاوس الحسنیّ قدس‌سره ⁽²⁾، و فیه ثمانیة و عشرون عنوانًا .

الباب الثانی : فی المستخرجات من الصحیحین لمسلم والبخاری، و فیه ستّة و أربعون عنوانًا .

الباب الثالث : فی المستخرجات من الصواعق المحرقة لإبن حجر الهیتمی ⁽³⁾

و قد ردّ علی الصواعق مولینا القاضی نور اللّه بن شریف المرعشی التستری الشهید 1019 ه بکتاب رائع سمّاه « الصوارم المهرقة فی جواب الصواعق المحرقة »، کما ردّ علیه بالدیار الیمنیة أحمد بن محمّد بن لقمان المتوفّی 1029 ه بکتاب سمّاه « البحار المغرقة للصواعق المحرقة » .

و فیه خمسة و سبعون عنوانًا .

الباب الرابع : فی المستخرجات من شرح نهج البلاغة لإبن أبی الحدید ⁽¹⁾، و فیه ستّة و خمسون عنوانًا .

و لا یخفی انّ تقدیم الطرائف علی الأبواب الثلاثة لجلالة جامعه و مؤلّفه أعلی اللّه فی الجنان مقامه بحقّ أجداده .

قد أدرج سیّدنا المؤلّف رحمه‌الله فی الکتاب کثیرًا من المستخرجات من الصحاح وتألیفات أعمدة العامّة و تصانیفهم المتداولة بینهم و أقوال ثقاتهم الدالّة کلّها علی فساد طریقتهم الباطلة النادیة بأندی الأصوات بحقّیّة مذهب أهل الهدایة والرشاد الفرقة الناجیة الإمامیّة، احقاقًا للحقّ و اعلائه و امحاقًا للباطل و اذهابه ؛ و ایراد کثیر ممّا یتعلّق بالمقام من الأقوال و الأخبار النبویّة الواردة فی طرقهم الدالّة علی مطاعن خلفآئهم ؛ و ابراز مساوی أخلاقهم و عدم أهلیّتهم للامارة و الخلافة، و الإشارة إلی بعض المقولة المناسبة لهذا المنهل المجال من الأمور الحادثة و السوانح الواقعة فی هذه الشریعة بعد رحلة النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عن هذه النشأته و مشابهتها بالشرایع السابقة و الأمم الماضیة من ظهور البدع و الفتن و الظلم علی الأوصیاء و غصب الخلافة و وقوع الغیبة و طول مدّتها و انتظار ظهور الحجّة و أمثال ذلک ؛

و اظهار نبذة من الفضایل العالیة للأئمّة الطاهرة، و برهة من المناقب الفایقة الفاخرة المسلّمة لدی الفرقتین، بل الفرق المختلفة و الملل المتکثّرة و المذاهب المتشتّتة فی الشریعة السمحة السهلة، و ذکر بعض الأخبار الدالّة علی مدح بعض الصحابة و ذمّ الآخر، و سایر ما یتعلّق بهذه المرحلة .

و لقد أجاد فیما أفاد، فقد بذل جهده فی إظهار الحقّ و ابطال الباطل، فجزاه اللّه عن الإسلام و أهله خیر جزاء المحسنین آمین ربّ العالمین .

منهج التحقیق

اشارة

کان منهج التحقیق وفق المراحل التالیة :

1 ـ صفّ الحروف و مقابلة النسخ الخطّیة، و تثبیت موارد الإختلاف فی الهامش .

2 ـ تقویم النص ـ و هو أهمّ المراحل ـ علی المنهج المتّفق علیه عند المحقّقین، والإشارة إلی موارد الإختلاف بین النسخ فی الهامش .

3 ـ استخراج الآیات القرآنیّة والأحادیث المرویّة عن النبیّ الأکرم والأئمّة المعصومین علیهم‌السلام .

4 ـ إستخراج المطالب الّتی نقلها المؤلّف من مصادرها الّتی ذکرها إن وجدت، و إلاّ فمن مصادر أخری .

5 ـ إیضاح المواضع المشکلة والعبارات المبهمة، و شرح بعض اللغات الغریبة الواردة فی المتن مع الإستعانة بکتب اللغة و معاجم العربیّة .

6 ـ إعداد فهرست للموضوعات و فهارس أخری بعد ثبوت أرقام الصفحات فی آخر الکتاب .

مواصفات النسخ المعتمدة فی التحقیق

حینما شرعنا فی تحقیق هذا الکتاب، بذلنا الجهد الممکن فی الحصول علی النسخ الّتی تعین علی تحقیقه، و قد وقع لنا من ذلک ما یأتی :

1 ـ نسخة مخطوطة محفوظة بمکتبتنا العامّة « مکتبة مسجد السیّد لحجّة الإسلام الشفتی قدس‌سره » فی مدینة اصفهان برقم 18 ، و هی بخطّ النسخ ، مجهولة الکاتب، کتبت فی القرن الثالث عشر . کتب المؤلّف رحمه‌الله بخطّه علی ظهرها : « منتخب الصحاح من جمع الأحقر أسد اللّه » . تقع هذه النسخة فی 286 ورقة بحجم 15 × 9 سم، و کلّ ورقة تحتوی علی عشرین سطرًا ، و قد رمزنا لها فی الهامش بالحرف : « ش ».

2 ـ نسخة مخطوطة محفوظة بمکتبة آیة اللّه البروجردی قدس‌سره فی مدینة قم المقدّسة برقم 38 ⁽¹⁾، مکتوبة بخطّ دقیق، جاء فی آخرها : « قد تمّت علی ید حسین بن محمّد علی الطباطبائی فی رجب المرجّب سنة 1295 » . و قابلها « محمّد علی بن محمّد باقر » مع نسخة الأصل الّذی هو بخطّ مصنّفه رحمه‌الله ، و فرغ منها فی 18 صفر سنة 1298 ق . تقع هذه النسخة فی 184 ورقة بحجم 25 × 17 سم، وکلّ ورقة تحتوی علی 24 سطرًا، وقد رمزنا لها فی الهامش بالحرف : « ب ».

هیّأ لنا مصوّرة عن هذه النسخة مشکورًا سماحة حجّة الإسلام السیّد صادق الاشکوری ـ فللّه درّه و علیه أجره .

3 ـ نسخة مصوّرة عن أصلها المخطوطة المحفوظة فی المکتبة المرعشیّة فی مدینة قم المقدّسة برقم 2346، جاء فی آخرها : « قد تمّت الکتاب بعون الملک

الوهّاب علی ید الأقلّ الکتّاب محمّد اسماعیل بن ملاّ أحمد الخوانساری واجعل اللهمّ لمؤلّفه فی الجنان مقامه فی شهر شوّال المکرّم سنة اثنی و تسعین و مأتین بعد الألف من الهجرة النبویّة ». و تقع هذه النسخة فی 196 ورقة بحجم 18 × 10 سم، مختلفة الأسطر، و قد رمزنا لها فی الهامش بالحرف : « م ».

و سنعرض فی نهایة هذه المقدّمة نماذج من هذه النسخ .

کلمة شکر و ثناء

و فی ختام هذه المقدّمة نقدّم جزیل الشکر والثناء إلی کلّ المساعدین الّذین ساهموا فی تحقیق هذا السفر القیّم، فللّه تعالی درّهم و للّه عزّ شأنه جزیل أجرهم حیث بذلوا ما وسعهم و لم یألوا جهدًا فی هذا الشأن .

و لا بدّ لنا أن نتقدّم بشکرنا الجزیل و ثنائنا الجمیل إلی حفید المؤلّف سماحة الحجّة المحقّق الحاج السیّد مهدی الشفتی ابن السیّد محمّد رضا ابن السیّد محمّد باقر ابن السیّد أسد اللّه ـ مؤلِّف الکتاب ـ ابن السیّد محمّد باقر الموسوی المعروف بحجّة الإسلام رحمة اللّه علیهم، لإشرافه علی التحقیق، فجزاه اللّه أفضل الجزاء .

والمرجوّ من اللّه تعالی أن یتقبّل منّا هذا القلیل بقبول حسن، و یجعلنا من محیی تراث مدرسة أهل بیت العصمة والطهارة علیهم‌السلام ، و آخر دعوانا أن الحمد للّه ربّ العالمین .

اصفهان

قسم التحقیق فی مکتبة مسجد السیّد لحجّة الإسلام الشفتی قدس‌سره

25 شوّال 1430 ه ق = 22 / 7 / 1388 ه ش

مصادر الترجمة

نماذج من النسخ المخطوطة للکتاب

عکس شماره 1

عکس شماره 1

عکس شماره 1

عکس شماره 1

عکس شماره 1

عکس شماره 1

عکس شماره 1

منتخب الصحاح

المستخرج من الصحیحین لمسلم و البخاری

والصواعق المحرقة لأبن حجر الهیثمی

و شرح نهج البلاغة لأبن أبی الحدید المعتزلی

و الطرائف للسید الجلیل السید ابن طاووس الحسینی رحمه الله

تألیف

الوحید العلام والحبر القمقام آیة الله فی الأنام

الحاج سید اسدالله بن محمدباقر الموسوی الشفتی قدس سره

(1227- 1290 ه.ق)

تحقیق

مکتبة مسجد السید حجة الاسلام الشفتی قدس سره

مقدّمة الکتاب

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم و به نستعین

الحمد للّه الّذی خلق الأفلاک و الأبراج، و قدر فیه الشمس و القمر مثل السراج، وتنزّه بجلال قدسه عن الأولاد و الأزواج، والصلوة و السلام علی صاحب الهراوة و التاج، المتصعد إلی مدارج العرفان ⁽¹⁾فی لیلة المعراج، محمّد الّذی ختم اللّه بالنبوة و الرسالة ، و أکمل الدین بصهره و خلیفته ، حامل لوآئه یوم القیامة ، صاحب الحوض و الشفاعة، قسیم النار و الجنّة، و قدر الولایة و الإمامة فی ذرّیّته، و ختم الوصایة بقآئمهم الحجّة، و بوجوده سبغ النعمة علی البریّة، عجّل اللّه فرجه و نصره ⁽²⁾علی من أنکره، و لعنة اللّه علی من ظلمه و غصب حقّه .

و بعد، فهذه مجموعة من الملتقیات الّتی استخرجها الوحید العلاّم، الفرید الفهّام، الحبر القمقام، آیة اللّه فی الأنام، نائب الإمام علیه‌السلام ، مولانا و مقتدانا جناب الحاج سیّد أسد اللّه، مدّ اللّه ظلاله علی مفارق الخواصّ و العوام، و کثرت فیوضاته، و دامت برکاته فی الدهور و الأعوام، و شکر اللّه سعیه بحرمة أجداده الکرام علیهم آلاف التحیّة و السلام، من الصحاح و تألیفات أعمدة ⁽³⁾العامّة،

وانتخب بعضها من الطرائف الّذی هو من مؤلّفات قطب الشریعة، الرکن الرکین فی العلماء الأجلّة الإمامیّة الإثنی ⁽¹⁾عشریّة، حافظ ناموس الملّة الحنفیّة الحقّة، أعنی السیّد الجلیل السیّد بن طاوس ـ علیه رحمة اللّه الملک القدّوس .

و قد أدرج فی ذلک الکتاب کثیرًا من المستخرجات من تآلیفهم المشهورة و تصانیفهم المتداولة بینهم و أقوال ثقاتهم الدالّة کلّها علی فساد طریقتهم الباطلة النادیة بأندی الأصوات بحقّیّة مذهب أهل الهدایة والرشاد، الفرقة الناجیة الإمامیّة احقاقًا للحقّ و اعلائه و امحاقًا للباطل و اذهابه، و ایراد کثیر ممّا یتعلّق بالمقام من الأقوال و الأخبار النبویّة الواردة فی طرقهم الدالّة علی مطاعن خلفآئهم و ابراز مساوی أخلاقهم و عدم أهلیّتهم للامارة و الخلافة، و الإشارة إلی بعض المقولة المناسبة لهذا المنهل المجال من الأمور الحادثة و السوانح الواقعة فی هذه الشریعة بعد رحلة النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عن هذه النشأته و مشابهتها بالشرایع السابقة و الأمم الماضیة من ظهور البدع و الفتن و الظلم علی الأوصیاء و غصب الخلافة و وقوع الغیبة و طول مدّتها و انتظار ظهور الحجّة و أمثال ذلک .

و اظهار نبذة من الفضایل العالیة للأئمّة الطاهرة، و برهة من المناقب الفایقة الفاخرة المسلّمة لدی الفرقتین، بل الفرق المختلفة و الملل المتکثّرة و المذاهب المتشتّتة ⁽²⁾فی الشریعة السمحة السهلة، و ذکر بعض الأخبار الدالّة علی مدح بعض الصحابة و ذمّ الآخر، و سایر ما یتعلّق بهذه المرحلة کما سیأتی مفصّلاً و مشروحًا بعون اللّه و نصره إن شاء اللّه تعالی .

فوا عجباه من غفلة هؤلاء الغفلة المعترفین المقرّین بهذه المقولات المعتقدین

بالمأثورات المدوّنین فی تصانیفهم المرویّات فی طرقهم و المنقولات عن ثقاتهم، کیف ینحرفون عن الطریقة الحقّة، و کیف یخرجون عن الجادة المستقیمة الواضحة وضوح الشمس المرتفعة المضیئة ؟!

و یا سبحان اللّه، کیف یعمی الإنسان باختیاره عینه و یسلک مسلک البغی و الضلالة و بیده یلقی نفسه فی بیداء الحیرة و تیه الهلاکة ؟! نعم، إذا جاء القدر عمی البصر و ذهبت البصیرة، و من کان فی قلوبهم زیغ فیتّبعون ما تشابه، یضلّ اللّه من یشآء و یهدی من یشآء و انّه لیس بظلاّم للعبید .

و یا اللّه من هذه الحالة العجیبة الغریبة فی هذه الفرقة الضالّة المضلّة فی تلک الدار الفانیة المهلکة العجوزة المکارة السحارة، کأنّهم أرادوا الجمع بین النقیضین، و همّوا بحیازة النشأتین، و یحسبون أنّهم یحسنون صنعًا، هیهات هیهات لما یزعمون، و سیعلم الّذین ظلموا أیّ منقلب ینقلبون، بل سوّلت لهم أنفسهم تسویلاً، و لبسوا الحقّ بالباطل تمویهًا و تضلیلاً، و خرجوا عن دین اللّه تمریقًا و تخریجًا، و حرّفوا کتاب اللّه و سنّته بآرائهم تحریفًا، و غیّروا أحکام اللّه بأهوائهم تغییرًا، فسیصلونهم جهنّم و سآئت مصیرًا، نعوذ باللّه من اضلال اللّه، و نستعیذ به من غلبة النفس الأمارة بالاسائة و الهوی المیالة إلی الفاحشة المقبلة إلی امّها المناعة عن اقبال العقل إلی الفطرة السابقة القدیمة الّتی یولد کلّ المولود علیها بالحکمة البالغة .

اللهمّ اهدنا الصراط المستقیم، و ثبّتنا علی المنهاج الشریف القویم، والصلوة والسلام علی صاحب الدین المبین من الآن إلی یوم الدین .

الباب الأول: دفی المستخرجات من الطرائف و فیه ثمانیة و عشرون عنواناً

اشارة

الباب الأوّل

فی المستخرجات من الطرائف

و فیه ثمانیة و عشرون عنوانًا

الأوّل: فی الأخبار الدالّة علی انّ الأئمّة اثنی عشر بأسمائهم

فی الطرائف : فمن ذلک روی البخاری فی صحیحه فی الجزء الثانی من أجزاء ثمانیة، باسناده إلی جابر بن سمرة، قال : سمعت النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : یکون [ من ] ⁽¹⁾بعدی اثنی عشر أمیرًا . فقال : کلمة لم أسمعها، قال : فسأل أبی فقال ⁽²⁾: کلّهم من قریش ⁽³⁾.

و فیه : و من ذلک فی حدیث یرفعه البخاری فی صحیحه، باسناده إلی ابن عیینة قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لا یزال أمر الناس ماضیًا ما ولیهم اثنا عشر رجلاً، ثمّ تکلّم النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بکلمة خفیت علیّ، فسألت أبی ماذا قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ؟ فقال : کلّهم من قریش ⁽⁴⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه مسلم فی صحیحه فی الجزء الرابع من أجزاء ستّة [ قال ] ⁽¹⁾عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : انّ هذا الأمر لا ینقضی حتّی یمضی فیهم اثنا عشر خلیفة. فقال: ثمّ تکلّم بکلام خفیّ علیّ، فقلت: ماذا قال؟ فقال: کلّهم من قریش ⁽²⁾.

و فیه : و رواه مسلم فی صحیحه من طریق آخر مثل روایة البخاری، عن ابن عیینة بألفاظه و معانیه ⁽³⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه مسلم أیضًا فی صحیحه فی روایة سماک بن حرب یرفعه إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : لا یزال أمر الإسلام عزیزًا إلی اثنی عشر خلیفة، ثمّ قال : کلمة لم یفهمها الراوی فسأل عنها من سمع الحدیث عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقال له : انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : کلّهم من قریش ⁽⁴⁾.

و فیه : و فی روایة الشعبی من صحیح مسلم مثل ذلک إلاّ أنّه قال : لا یزال هذا الأمر عزیزًا إلی اثنی عشر خلیفة ⁽⁵⁾.

و فیه : و من ذلک فی روایة سعد بن أبی وقاص من صحیح مسلم باسناده أنّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : یوم الجمعة عشیة رجم الأسلمیّ لا یزال الدین قائمًا حتّی تقوم الساعة و یکون علیهم اثنا عشر خلیفة کلّهم من قریش ⁽⁶⁾.

و فیه : و فی روایة عامر بن سعد من صحیح مسلم نحو هذه الروایة ⁽⁷⁾.

و فیه : و من ذلک فی الجمع بین الصحاح الستّة فی باب « انّ أکرمکم عند اللّه أتقاکم » باسناده انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : إنّ هذا الأمر لا ینقضی حتّی یمضی فیهم اثنا عشر خلیفة، قال : کلّهم من قریش ⁽¹⁾.

و فیه : و من ذلک فی الجمع بین الصحاح الستّة أیضًا قال : إنّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : لا یزال الإسلام عزیزًا إلی اثنی عشر خلیفة کلّهم من قریش ⁽²⁾.

و فیه : و من ذلک فی صحیح أبی داود من الجزء الثانی من أجزاء اثنین باسناده إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : لایزال هذا الدین ظاهرًا حتّی تقوم الساعة و یکون علیهم اثنا عشر خلیفة کلّهم من قریش ⁽³⁾.

و فیه : و من ذلک روایة الحمیدی فی الجمع بین الصحیحین لهذه الأحادیث من طریق ⁽⁴⁾عبدالملک ابن عمیر و طریق شعبة و طریق ابن عیینة و طریق عامر بن سعد و طریق سماک بن حرب و طریق عدی بن حاتم و طریق عامر بن الشعبیّ وطریق حصین بن عبدالرحمن و جمیع هذه الطرق یتضمّن أن عدّتهم اثنا عشر خلیفة و اثنا عشر أمیرًا و کلّهم من قریش ⁽⁵⁾.

و فیه : و من کتاب تفسیر القرآن للسدی ـ و هو من قدماء المفسّرین عندهم ومن ثقاتهم ـ قال : لما کرهت سارة مکان هاجر أوحی اللّه تعالی إلی إبراهیم الخلیل علیه‌السلام فقال : انطلق باسماعیل و أمّه حتّی تنزله ببیت التهامی ـ یعنی مکّة ـ

فانّی ناشر ذرّیّته و جاعلهم ثقلاً علی من کفر بی، و جاعل منهم نبیًّا عظیمًا، ومظهره علی الأدیان، و جاعل من ذرّیّته اثنی عشر عظیمًا، و جاعل ذرّیّته عدد نجوم السماء ⁽¹⁾.

و فیه : قال عبد المحمود مؤلّف هذا الکتاب : و قد رأیت تصنیفًا لأبی عبداللّه محمّد بن عبداللّه بن عیاش، إسمه کتاب مقتضب الأثر فی إمامة الإثنی عشر، و هو نحو من أربعین ورقة، من ⁽²⁾النسخة الّتی رأیتها یذکر فیها أحادیث عن نبیّهم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بإمامة الإثنی عشر من قریش بأسمائهم من ⁽³⁾روایة رجال الأربعة المذاهب ⁽⁴⁾.

قال عبد المحمود : و رأیت أیضًا کتابًا من تصنیف رجال الأربعة المذاهب ورواتهم اسم التصنیف المذکور « تاریخ أهل البیت من آل رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » روایة نصر بن علیّ ⁽⁵⁾الجهضمی یتضمّن تسمیة الإثنی عشر من آل محمّد علیهم‌السلام المشار إلیهم .

قال عبد المحمود : و رأیت کتابًا آخر من تصانیف ⁽⁶⁾رجال الأربعة المذاهب و رواتهم ترجمة الکتاب المذکور « تاریخ موالید و وفاة أهل البیت و أین دفنوا » روایة ابن الخشاب الحنبلیّ النحویّ یتضمّن تسمیة الإثنی عشر المشار إلیهم والتنبیه علیهم .

قال عبد المحمود : و رأیت فی کتبهم و تصانیفهم و روایاتهم غیر ذلک ممّا یطول تعداده یتضمّن الشهادة لفرقة الشیعة بتعیین أئمّتهم الإثنی عشر وأسمائهم علیهم‌السلام ⁽¹⁾.

کما رواه المسمّی عندهم صدر الأئمّة أخطب خطباء خوارزم موفق ابن أحمد المکی فی کتابه، قال : حدّثنا فخر القضاة نجم الدّین أبو منصور محمّد بن الحسین البغدادیّ فیما کتب إلیّ من همدان قال : أنبأنا الإمام الشریف نور الهدی أبوطالب الحسین بن محمّد الزبیبیّ، قال : أخبرنا إمام الأئمّة محمّد بن أحمد بن شاذان، قال : حدّثنا أحمد بن [ أحمد بن ] ⁽²⁾محمّد بن عبداللّه الحافظ، قال : حدّثنا علیّ بن شاذان الموصلیّ، عن أحمد بن محمّد بن صالح، عن سلیمان بن محمّد، عن زیاد بن مسلم، عن عبد الرحمن، عن زید بن جابر، عن سلامة، عن أبی سلیمان راعی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، قال : سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : لیلة أسری بی إلی السماء قال لی الجلیل جلّ جلاله : « ءَامَنَ الرَّسُولُ بِمَآ أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِن رَّبِّهِ » فقلت : « وَالْمُؤْمِنُونَ » ⁽³⁾، قال : صدقت یا محمّد من خلفت فی أمّتک ؟ قلت : خیرها . قال عزّوجلّ : علیّ بن أبی طالب ؟ قلت : نعم یا ربّ .

قال : یا محمّد، إنّی اطلعت إلی الأرض اطلاعة فاخترتک منها، فشققت لک إسمًا من أسمائی، فلا اذکر فی موضع إلاّ ذکرت معی، فأنا المحمود و أنت محمّد، ثمّ اطلعت الثانیة فاخترت منها علیًّا، و شققت له إسمًا من أسمائی، فأنا الأعلی و هو علیّ .

یا محمّد انّی خلقتک و خلقت علیًّا و فاطمة و الحسن و الحسین و الأئمّة من

ولد الحسین من [ شبح ] ⁽¹⁾نور من نوری، وعرضت ولایتکم علی أهل السموات والأرض، فمن قبلها کان عندی من المؤمنین، و من جحدها کان عندی من الکافرین ؛ یا محمّد لو أنّ عبدًا من عبیدی ⁽²⁾عبدنی حتّی ینقطع أو یصیر کالشن ⁽³⁾البالی ثمّ أتانی جاحدًا لولایتکم ما غفرت له حتّی یقرّ بولایتکم . یا محمّد، تحبّ أن تراهم ؟ قلت : نعم یا ربّ . فقال : التفت عن یمین العرش . فالتفت فإذا أنا بعلیّ و فاطمة و الحسن و الحسین و علیّ بن الحسین و محمّد بن علیّ و جعفر بن محمّد و موسی بن جعفر و علیّ بن موسی و محمّد بن علیّ و علیّ بن محمّد و الحسن ابن علیّ، و المهدیّ فی ضحضاح ⁽⁴⁾من نور قیام، یصلّون و هو فی وسطهم کأنّه کوکب درّیّ بینهم .

و قال : یا محمّد هؤلاء الحجج و هذا الثائر من عترتک، [ یا محمّد ] ⁽⁵⁾و عزّتی و جلالی انّه الحجّة الواجبة لأولیائی والمنتقم من أعدائی ⁽⁶⁾.

و فیه بالإسناد عن الإمام محمّد بن أحمد بن علیّ بن شاذان، قال : حدّثنا محمّد بن علیّ بن الفضل، عن محمّد بن قاسم، عن عباد بن یعقوب، عن موسی بن عثمان، عن الأعمش قال : حدّثنی أبو اسحاق ابن الحارث و سعید بن بشیر، عن علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : أنا واردکم علی الحوض و أنت یا علیّ الساقی، والحسن الرائد، و الحسین الآمر، و علیّ بن الحسین الفارط،

و محمّد بن علیّ الناشر، و جعفر بن محمّد السائق، و موسی بن جعفر محصی المحبّین و المبغضین و قامع المنافقین، و علیّ بن موسی مزیّن المؤمنین، و محمّد بن علیّ منزل أهل الجنّة فی ⁽¹⁾درجاتهم، و علیّ بن محمّد خطیب شیعته و مزوّجهم الحور العین، والحسن بن علیّ سراج أهل الجنّة یستضیئون به، و المهدیّ شفیعهم یوم القیامة حیث لا یأذن اللّه إلاّ لمن یشاء و یرضی ⁽²⁾.

و فیه بالإسناد السابق بالإشارة إلیهم عن ابن شاذان، قال : حدّثنی أبو محمّد الحسن بن علیّ العلویّ الطبریّ، عن أحمد بن عبداللّه، حدّثنی جدّی أحمد بن محمّد، عن أبیه، عن حمّاد بن عیسی، عن عمرو بن أذینة، قال : حدّثنی أبان بن أبی عیاش عن سلیم بن قیس الهلالیّ عن سلمان المحمدیّ قال : دخلت علی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و إذا الحسین علیه‌السلام علی فخذه، و هو یقبّل عینیه و یلثم فاه و یقول : أنت سیّد ابن السیّد أبوالسادات، أنت إمام ابن الإمام أبوالأئمّة، أنت حجّة ابن الحجّة أبو الحجج، تسعة من صلبک تاسعهم قائمهم ⁽³⁾.

الثانی: فی الأخبار الواردة فی المهدیّ علیه‌السلام

فی کتاب الطرائف : فمن روایاتهم فی ذلک ما رواه فی کتاب الجمع بین

الصحاح الستّة بإسنادهم إلی أمّ سلمة ـ رضی اللّه عنها ـ قالت : سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : المهدیّ من عترتی من ولد فاطمة علیهاالسلام ⁽¹⁾.

و روی هذا الحدیث بألفاظه ابن شیرویه الدیلمیّ فی کتاب الفردوس فی باب الألف و اللام، و رواه أبو محمّد حسین بن مسعود الفراء فی کتاب المصابیح فی باب أخبار المهدیّ ⁽²⁾.

و فیه : و من ذلک من صحیح أبی داود بإسناده قال : قال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لو لم یبق من الدهر إلاّ الیوم ⁽³⁾لبعث اللّه رجلاً من أهل بیتی یملأ الأرض قسطًا و عدلاً کما ملئت ظلمًا و جورًا ⁽⁴⁾.

و فیه : و من ذلک ما ذکره الثعلبی فی تفسیر قوله تعالی : « قُل لاَّآ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّةِ فِی الْقُرْبَی » ⁽⁵⁾بإسناده إلی أنس عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله انّه قال : نحن ولد عبدالمطلب سادة أهل الجنّة، و ذکر نفسه الشّریفة و خمسة سمّاهم من أهل بیته، ثمّ قال : والمهدیّ علیه‌السلام ⁽⁶⁾.

و فیه : و من ذلک ما ذکره الثعلبی أیضًا فی تفسیر « حمآ * عآسآقآ » ⁽⁷⁾باسناده قال : السین سناء المهدیّ علیه‌السلام ، و القاف قوّة عیسی علیه‌السلام حین ینزل فیقتل النصاری ویخرب البیع ⁽⁸⁾.

و فیه : و من ذلک ما تقدّم من روایة الثعلبی فی تفسیره فی قصّة أصحاب

الکهف و رواه عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أنّ المهدیّ علیه‌السلام یسلم علیهم فیحییهم اللّه عزّوجلّ له، ثمّ یرجعون إلی رقدتهم فلا یقومون إلی یوم القیامة ⁽¹⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه أیضًا فی الجمع بین الصحاح الستّة عن أبی سعید الخدری قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : المهدیّ منّی أجلی الجبهة أقنی الأنف یملأ الأرض قسطًا و عدلاً کما ملئت ظلمًا و جورًا و یملک سبع سنین ⁽²⁾.

و فی روایة عن هشام تسع سنین أیضًا . و فی روایة الفراء فی کتاب المصابیح مثل الحدیث بهذه الألفاظ إلاّ انّه قال : یملک تسع سنین ⁽³⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه فی الجمع بین الصحاح الستّة عن أبی اسحاق قال : قال علیّ علیه‌السلام و نظر إلی إبنه الحسین : انّ إبنی هذا سیّد کما سمّاه رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، وسیخرج من صلبه رجل باسم نبیّکم یشبهه فی الخلق و لا یشبهه فی الخلق، یملأ الأرض عدلاً ⁽⁴⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه الفقیه الشافعی ابن المغازلی فی کتاب المناقب من عدّة طرق بأسانیدها إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یتضمّن البشارة بالمهدیّ علیه‌السلام و ذکر فضائله و حال ⁽⁵⁾دولته ⁽⁶⁾.

و من ذلک ما ذکره أیضًا أبو محمّد ابن مسعود الفراء فی کتاب المصابیح فی حدیث یرفعه إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أنّه ذکر بلاء یصیب هذه الأمّة حتّی لا یجد الرجل

ملجأ یلجأ إلیه من الظلم، فیبعث اللّه رجلاً من عترتی [ أهل بیتی ] ⁽¹⁾فیملأ به الأرض قسطًا و عدلاً کما ⁽²⁾ملئت ظلمًا و جورًا یرضی عنه ملائکة السموات والأرض لا یدع السماء من قطرها شیئًا إلاّ صبّه مدرارًا، و لا یدع الأرض من نباتها إلاّ أخرجته یتمنّی الأحیاء الأموات والأموات ممّا صنع اللّه بأهل الأرض من خیره، یعیش فی ذلک سبع سنین أو تسع سنین ⁽³⁾.

و فیه : و من ذلک فی کتاب المصابیح المقدّم ذکره فی قصّة المهدیّ علیه‌السلام فی حدیث ⁽⁴⁾یرفعه إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أنّه قال : فسیجیء الرجل فیقول : یا مهدیّ أعطنی أعطنی قال : فیحشی ⁽⁵⁾له فی ثوبه ما استطاع أن یحمله ⁽⁶⁾.

و فیه : و من ذلک فی کتاب الفردوس المتقدّم ذکره لابن شیرویه الدیلمی بإسناده إلی ابن عبّاس رضی‌الله‌عنه عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أنّه قال : المهدیّ طاووس أهل الجنّة ⁽⁷⁾.

وفیه: ومن ذلک فی الکتاب المذکور بإسناده إلی حذیفة بن الیمان عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أنّه قال : المهدیّ من ولدی وجهه کالقمر الدرّی، اللون لون عربیّ ⁽⁸⁾، و الجسم [ جسم ] ⁽⁹⁾إسرائیلیّ، یملأ الأرض قسطًا و عدلاً کما ملئت ظلمًا و جورًا، یرضی بخلافته أهل السموات و الأرض و الطیر فی الجوّ و یملک عشرین سنة ⁽¹⁰⁾.

و فیه : و من ذلک فی الکتاب المشار إلیه بإسناده أیضًا إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أنّه قال : المهدیّ منّا أهل البیت یصلحه اللّه عزّوجلّ فی لیلة ⁽¹⁾.

و فیه : قال عبدالمحمود : انّ هذه الأحادیث بعض ما أورده رجال الأربعة المذاهب و علماء الإسلام . و کان بعض العلماء من الشیعة قد صنّف کتابًا، و وجدته و وقفت علیه، و فیه أحادیث أحسن ممّا أوردناه، و سمّاه کتاب « کشف المخفیّ فی مناقب المهدیّ علیه‌السلام »، روی فیه مائة و عشرة أحادیث من طرق رجال الأربعة المذاهب، فترکت نقلها بأسانیدها و ألفاظها کراهیةً للتطویل، و لئلاّ یمل ناظرها، و لأنّ بعض ما أوردناه یغنی عن زیادة التفصیل لأهل الإنصاف و العقل الجمیل، و سأذکر أسماء من روی المائة وعشرة الأحادیث الّتی فی کتاب « کشف المخفیّ عن أحوال ⁽²⁾المهدیّ علیه‌السلام » لتعلم مواضعها علی التحقیق، فتزداد هدایة أهل التوفیق .

فمنها من صحیح البخاری ثلاثة أحادیث، و منها من صحیح مسلم أحد عشر حدیثًا، و منها من الجمع بین الصحیحین للحمیدی حدیثان، و منها من الجمع بین الصحاح الستّة لرزین بن معاویة بن العبدری أحد عشر حدیثًا، و منها من کتاب فضائل الصحابة ممّا أخرجه الشیخ الحافظ عبدالعزیز العکبری المحدّث ⁽³⁾، من مسند أحمد بن حنبل سبعة أحادیث .

و منها من تفسیر الثعلبی خمسة أحادیث، و منها من غریب الحدیث لابن قتیبة الدینوری ستّة أحادیث، و منها من کتاب الفردوس لابن شیرویه الدیلمی أربعة أحادیث، و منها من کتاب مسند سیّدة نساء العالمین فاطمة الزهراء علیهاالسلام تألیف

الحافظ أبی الحسن علی الدارقطنی ستّة أحادیث، و منها من کتاب الحافظ أیضًا من مسند أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ثلاثة أحادیث .

ومنها ⁽¹⁾من کتاب المبتدأ للکسائی حدیثان یشتملان أیضًا علی ذکر المهدیّ علیه‌السلام و ذکر خروج السفیانی والدجال، و منها من کتاب المصابیح لأبی محمّد الحسن ⁽²⁾بن مسعود الفراء خمسة أحادیث، و منها من کتاب الملاحم لأبی الحسین ⁽³⁾أحمد بن جعفر بن محمّد بن عبیداللّه المناری أربعة و ثلاثون حدیثًا .

و منها من کتاب الحافظ محمّد بن عبداللّه الحضرمی المعروف بابن مطبق ثلاثة أحادیث، و منها من کتاب الرعایة لأهل الدرایة ⁽⁴⁾لأبی الفتح محمّد بن إسماعیل بن إبراهیم الفرقانی ⁽⁵⁾ثلاثة أحادیث، و منها خبر سطیح روایة الحمیدی أیضًا، و منها من کتاب الإستیعاب لأبی عمرو ⁽⁶⁾یوسف بن عبد البر النمری حدیثان ⁽⁷⁾.

و فیه أیضًا : قال عبدالمحمود : و وقفت علی الجزء الثانی من کتاب السنن روایة محمّد بن یزید ماجة قد کتب فی زمان مؤلّفه تاریخ کتابته و بعض الاجازات علیه ما هذا لفظها : « بسم اللّه الرحمن الرحیم ؛ أمّا بعد، فقد أجزت ما فی هذا الکتاب من أوّله إلی آخره و هو آخر کتاب السنن لأبی عمرو محمّد بن سلمة و جعفر و الحسن ابنی محمّد بن سلمة حفظهم اللّه، و هو سماعی من محمّد بن یزید ماجة نفعنا اللّه و إیّاکم به، و کتب إبراهیم بن دینار بخطّه و ذلک فی شهر شعبان سنة ثلاثمائة و قد عارضت به و صلّی اللّه علی محمّد و سلّم کثیرًا ».

و قد تضمّن هذا الجزء المذکور الموصوف کثیرًا من الملاحم، فمنها باب خروج المهدیّ علیه‌السلام ، و روی فی هذا الباب من ذلک الکتاب ⁽¹⁾من هذه النسخة سبعة أحادیث بأسانیدها فی خروج المهدیّ، و أنّه من ولد فاطمة علیهاالسلام ، و أنّه یملأ الأرض عدلاً کما ملئت جورًا، وذکر کشف الحالة وفضلها یرفعها إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ⁽²⁾.

و فیه أیضًا : قال عبدالمحمود : و وقفت أیضًا علی کتاب « المقتص علی محدّثی الأعوام لنبأ ملاحم غابر الأیّام » تلخیص أبی الحسین أحمد بن جعفر بن محمّد المناری، قد کتب فی زمان مؤلّفه فی آخر النسخة الّتی وقفت علیها ما هذا لفظه : « و کان الفراغ من تألیفه سنة ثلاثمائة و ثلاثین » و علی الکتاب إجازات و تجویزات تاریخ بعض إجازاته فی ذی قعدة سنة ثمانین و أربعمائة، من جملة هذا الکتاب ما هذا لفظه : « سیأتی بعض المأثور فی المهدیّ علیه‌السلام و سیرته ».

ثمّ روی ثمانیة عشر حدیثًا بأسانیدها إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بتحقیق خروج المهدی علیه‌السلام و ظهوره، و أنّه من ولد فاطمة علیهاالسلام بنت رسول اللّه، و أنّه یملأ الأرض عدلاً و ذکر کمال سیرته ⁽³⁾و جلالة ولایته ⁽⁴⁾.

و فیه أیضًا : و قد وقفت علی کتاب قد ألّفه و رواه و حرّره أبونعیم الحافظ واسمه أحمد و کنیته أبو عبداللّه بن أحمد ⁽⁵⁾، و هذا المؤلّف من أعیان رجال الأربعة المذاهب و له تصانیف و روایات کثیرة، و قد سمّی أبونعیم الحافظ الکتاب المشار إلیه « کتاب ذکر المهدی و نعوته و حقیقة مخرجه و ثبوته » ثمّ ذکر فی صدر الکتاب تسعة و أربعین حدیثًا أسندها إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یتضمّن البشارة

بالمهدی علیه‌السلام ، و أنّه من ولد فاطمة علیهاالسلام ، و أنّه یملأ الأرض عدلاً، و أنّه لابدّ من ظهوره، ثمّ ذکر بعد ذلک حدیثًا معنی بعد معنی، و روی فی کلّ معنی أحادیث بأسانیدها إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله .

فقال أبونعیم بعد روایة التسعة و الأربعین حدیثًا مشارًا إلیها فی حقیقة ذکر المهدی و نعوته و مخرجه ⁽¹⁾و ثبوته ما هذا لفظه : و بخروجه یدفع ⁽²⁾عن الناس تظاهر الفتن و تلاطم المحن و یمحق الهرج . و روی فی صحّة هذا المعنی عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اثنین و أربعین حدیثًا بأسانیدها .

ثمّ قال أبو نعیم أیضًا ما هذا لفظه : اعلام النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله انّ المهدی سیّد من سادات أهل الجنّة . و روی عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی صحّة هذا المعنی ثلاثة أحادیث، ثمّ ذکر أبونعیم أیضًا ما هذا لفظه : ذکر جیشه و صورته و طول مدّته و أیّامه . و روی فی صحّة هذا المعنی عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أحد عشر حدیثًا . ثمّ ذکر ما هذا لفظه : بالعدل وفیّ، و بالمال سخیّ یحثوه حثوًا و لا یعدّه عدًّا، و روی فی صحّة هذا المعنی عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بأسانیده تسعة أحادیث .

ثمّ ذکر أبونعیم أیضًا ما هذا لفظه : ذکر البیان عن الروایات الدالة علی خروج المهدی و ظهوره، ثمّ روی عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی صحة هذا المعنی أربعة أحادیث . ثمّ ذکر ما هذا لفظه : ذکر البیان فی أن توطئة أمر المهدی و خلافته و جیشه من قبل المشرق، فروی فی هذا المعنی و صحّته عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حدیثین .

ثمّ ذکر أبونعیم الحافظ أیضًا ما هذا لفظه : ذکر بیان القریة الّتی یکون منها خروج المهدی علیه‌السلام ، و روی فی صحّة ذلک حدیثین یرفعهما إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله .

ثمّ ذکر أبونعیم أیضًا ما هذا لفظه : ذکر بیان أن من تکرمة اللّه لهذه الأمّة أنّ عیسی بن مریم یصلّی خلف المهدی علیه‌السلام ، ثمّ روی فی صحّة هذا المعنی ثمانیة أحادیث عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بأسانیدها .

ثمّ ذکر أبونعیم أیضًا ما هذا لفظه : ذکر ما ینزل اللّه تبارک و تعالی من الخسف والنکال علی الجیش الّذین یرمون الحرم تکرمة للمهدی علیه‌السلام ، ثمّ روی فی صحّة هذا المعنی خمسة أحادیث عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بأسانیدها .

ثمّ ذکر أبونعیم الحافظ ما هذا لفظه : ذکر المهدی أنّه من ولد الحسین و ذکر کنیته و موته حیث یبعث، و روی أبونعیم فی صحّة هذا المعنی تسعة أحادیث عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بأسانیدها .

ثمّ ذکر أبونعیم الحافظ ما هذا لفظه : ذکر ما یکون فی زمان المهدی من الخصب ⁽¹⁾و الأمن و العدل، و روی فی صحّة هذا المعنی عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله باسناده سبعة أحادیث .

فجملة الأحادیث المذکورة فی کتاب ذکر المهدی علیه‌السلام و نعوته و حقیقة مخرجه و ثبوته المختصة بهذا المعنی المقدّم ذکرها مائة و ستّة و خمسون حدیثًا، و أمّا طرق هذه الأحادیث فهی کثیرة ترکت ذکرها فی هذا الکتاب کراهیة الإکثار والإطناب ⁽²⁾.

— – — –

الثالث: فی الأخبار الدالّة علی لزوم محبّة أهل البیت علیهم‌السلام و استحباب الصلوة علیهم علیهم‌السلام

فی کتاب الطرائف : ما رواه فی الجمع بین الصحاح الستّة عن عبداللّه بن عبّاس قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : أحبّوا اللّه تعالی لما یغذوکم به من نعمه، ولما هو أهله ⁽¹⁾، و أحبّونی لحبّ اللّه تعالی، و أحبّوا أهل بیتی لحبّی ⁽²⁾.

و فیه ما رواه الثعلبی و رواه صاحب الکشّاف ⁽³⁾فی تفسیر قوله تعالی : «قُل لاَّآ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّة فِی الْقُرْبَی » ⁽⁴⁾باسناده إلی جریر بن عبداللّه البجلی قال : سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : من مات علی حبّ آل محمّد مات شهیدًا، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد مات مغفورًا له، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد مات تائبًا، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد مات مؤمنًا مستکمل الایمان، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد بشّره ملک الموت بالجنّة ثمّ منکر و نکیر، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد یزف إلی الجنّة کما تزف العروس إلی بیت زوجها، ألا ومن مات علی حبّ آل محمّد فتح له فی قبره بابان إلی الجنّة، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد جعل اللّه قبره مزار ملائکة الرحمة، ألا و من مات علی حبّ آل محمّد مات علی السُنّة و الجماعة .

ألا و من مات علی بغض آل محمّد جاء یوم القیامة مکتوبًا بین عینیه : آیس

من رحمة اللّه، ألا و من مات علی بغض آل محمّد مات کافرًا، ألا و من مات علی بغض آل محمّد لم یشم رائحة الجنّة ⁽¹⁾.

و فیه ما رواه مسلم فی صحیحه فی أواسط الجزء الرابع باسناده إلی کعب بن عجرة قال : قلنا : یا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : أمّا السلام علیک فقد عرفنا، و أمّا علی آلک فلا ⁽²⁾. قال صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : قولوا اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد کما صلّیت علی إبراهیم ⁽³⁾و علی آل ابراهیم ⁽⁴⁾.

و ما رواه البخاری فی الجزء السادس فی أوّل کراس من أوّله باسناده إلی أبی سعید الخدری قال : قلنا : یا رسول اللّه هذا التسلیم فکیف نصلّی علیک ؟ قال : قولوا : « اللهمّ صلّ علی محمّد عبدک و رسولک کما صلّیت علی آل ابراهیم، وبارک علی محمّد و علی آل محمّد کما بارکت علی ابراهیم » فقال فی روایته عن ابن صالح ⁽⁵⁾: عن اللیث « اللهمّ صلّ علی محمّد و علی آل محمّد کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم » .

و روی البخاری نحو ذلک أیضًا فی هذا الموضع من الجزء المذکور عن کعب بن عجرة عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله .

و رواه أیضًا البخاری فی الجزء الرابع من صحیحه فی الکراس الرابع منه و کان الجزء تسع کراریس من النسخة المنقول منها ⁽⁶⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه الحمیدی فی الجمع بین الصحیحین فی مسند أبی سعید الخدری فی الحدیث الخامس من أفراد البخاری قال : قلنا : یا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هذا السلام علیک، فکیف الصلاة ⁽¹⁾علیک ؟ قال : قولوا : اللهمّ صلّ علی محمّد عبدک و رسولک کما صلّیت علی ابراهیم و آل ابراهیم، و بارک علی محمّد و علی آل محمّد کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم ⁽²⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه الحمیدی أیضًا فی الجمع بین الصحیحین فی مسند أبی مسعود عقبة بن عمرو الأنصاری فی الحدیث الثانی من أفراد مسلم قال : قال بشیر : أمرنا اللّه أن نصلّی علیک یا رسول اللّه، فکیف نصلّی علیک ؟ فسکت رسول اللّه حتّی تمنینا أنّه لم نسأله، ثمّ قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : قولوا : اللهمّ صلّ علی محمّد وعلی آل محمّد کما صلّیت علی ابراهیم و آل ابراهیم، و بارک علی محمّد و علی آل محمّد کما بارکت علی آل ابراهیم فی العالمین، انّک حمید مجید ⁽³⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه الثعلبی باسناده فی تفسیر قوله تعالی : « إنّ اللّه وملائکته یصلّون علی النبیّ یا أیّها الّذین آمنوا صلّوا علیه و سلّموا تسلیمًا » ⁽⁴⁾، قال : لمّا نزلت هذه الآیة قلنا : یا رسول اللّه : قد علمنا السلام علیک، فکیف الصلاة علیک ؟ قال : قولوا : اللهمّ صلّ علی محمّد و علی آل محمّد کما صلّیت علی ابراهیم و آل ابراهیم، انّک حمید مجید ⁽⁵⁾.

الرابع: فی أنّ أهل بیت النبیّ علیهم‌السلام أمان أهل الأرض و أنّ مثلهم علیهم‌السلام مثل سفینة نوح

فی الطرائف : روی أحمد بن حنبل فی مسنده قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : النجوم أمان لأهل السماء فإذا ذهبت النجوم ذهبوا ⁽¹⁾، و أهل بیتی أمان لأهل الأرض فإذا ذهب أهل بیتی ذهب أهل الأرض ⁽²⁾.

و فیه : و رواه أیضًا المعروف عندهم بصدر الأئمّة موفّق بن أحمد المکّی فی کتابه فی المفارید ⁽³⁾باسناده إلی علیّ علیه‌السلام و ابن عبّاس عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بهذه الألفاظ ⁽⁴⁾.

و فیه : من کتاب المناقب للفقیه الشافعی ابن المغازلی فی عدّة أحادیث فمنها باسناده إلی بشر بن المفضل قال : سمعت الرشید یقول : سمعت المهدیّ یقول : سمعت المنصور یقول : حدّثنی أبی عن أبیه ، عن ابن عبّاس رضی‌الله‌عنه قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا و من تخلّف عنها هلک ⁽⁵⁾.

و فیه : و رواه ابن المغازلی أیضًا باسناده إلی سعید بن جبیر عن ابن عبّاس عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أنّه قال : مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح، من رکب فیها ⁽⁶⁾نجا و من تخلّف عنها غرق ⁽⁷⁾.

و فیه : ما رواه أیضًا فی کتابه باسناده من طریقین إلی ابن المعتمر و إلی سعید بن المسیّب بروایات معًا عن أبی ذر قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح، من رکب فیها نجا و من تخلّف عنها غرق ⁽¹⁾.

و فیه : ما رواه أیضًا باسناده إلی سلمة بن الأکوع عن أبیه قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : مثل أهل بیتی کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا ⁽²⁾.

الخامس: فی إمامة الأئمّة الاثنی عشر حتّی الإمام الثانی عشر

فی الطرائف : روی الشافعی ابن المغازلی أیضًا باسناده قال : دخل الأعمش علی المنصور و هو جالس للمظالم، فلمّا بصر به قال له : یا أبا سلیمان تصدّر ؟ قال: أنا صدر حیث جلست . ثمّ قال : حدّثنی الصادق علیه‌السلام قال : حدّثنی الباقر علیه‌السلام قال : حدّثنی السجّاد علیه‌السلام قال: حدّثنی الشهید أبو عبداللّه علیه‌السلام قال : حدّثنی التقی ⁽³⁾وهو الوصیّ علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام قال : حدّثنی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : أتانی جبرئیل آنفًا فقال : تختموا بالعقیق فانّه أوّل حجر شهد للّه بالوحدانیّة، و لی ⁽⁴⁾بالنبوّة، ولعلیّ بالوصیّة، و لولده بالإمامة، و لشیعته بالجنّة .

قال : فاستدار الناس بوجوههم نحوه فقیل له : تذکر قومًا فیعلم من لا نعلم، فقال : الصادق جعفر بن محمّد بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن أبی طالب، و الباقر محمّد بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن أبی طالب، و السجاد علیّ بن الحسین،

والشهید الحسین بن علیّ، و الوصی و هو التقی علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ⁽¹⁾.

و فیه : ما رواه باسناده أیضًا فی کتاب المناقب یرفعه إلی أبی أیّوب الأنصاری أن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مرض مرضة، فدخلت علیه فاطمة علیهاالسلام تعوده و هو ناقة من مرضه، فلمّا رأت ما برسول اللّه من الجهد و الضعف خنقتها العبرة حتّی جرت دمعتها، فقال لها : یا فاطمة انّ اللّه عزّوجلّ اطلع إلی الأرض اطلاعة فاختار منها أباک فبعثه نبیًّا، ثمّ اطلع إلیها الثانیة فاختار منها بعلک، فأوحی إلیّ فانکحته واتخذته وصیًّا، أما علمت انّ لکرامة اللّه ایّاک أن زوّجک أعظمهم حلمًا و أقدمهم سلمًا و أعلمهم علمًا ؟

فسرت بذلک فاطمة علیهاالسلام واستبشرت، ثمّ قال لها رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : [ یا فاطمة ] ⁽²⁾له ثمانیة أضراس ثواقب : إیمانه باللّه و رسوله، و حکمته، و تزویجه فاطمة، وسبطاه الحسن و الحسین علیهماالسلام ، و أمره بالمعروف، و نهیه عن المنکر، و قضاؤه بکتاب اللّه تعالی .

یا فاطمة انّا أهل بیت أعطینا سبع خصال لم یعطها أحد من الأوّلین و الآخرین قبلنا ـ أو قال : الأنبیاء ـ و لا یدرکها أحد من الآخرین غیرنا : نبیّنا أفضل الأنبیاء و هو أبوک، و وصیّنا أفضل الأوصیاء و هو بعلک، و شهیدنا خیر الشهداء و هو حمزة عمّک، و منّا من له جناحان یطیر بهما فی الجنّة حیث یشاء و هو جعفر ابن عمّک، و منّا سبطا هذه الأمّة و هما ابناک ، و منّا والّذی نفسی بیده مهدیّ هذه الأمّة ⁽³⁾.

و فیه: ما رواه أیضًا الشافعی ابن المغازلی باسناده إلی الحسن ⁽¹⁾قال: سئلته ⁽²⁾عن قول اللّه عزّوجلّ : « کَمِشْکَوةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ » ⁽³⁾الآیة، قال: المشکوة فاطمة علیهاالسلام و المصباح الحسن و الحسین و « الزجاجة کأنّها کوکب درّیّ »، قالت ⁽⁴⁾: کانت فاطمة کوکبًا درّیًّا من نساء العالمین . « یوقد من شجرة مبارکة » الشجرة المبارکة إبراهیم . « لا شرقیّة و لا غربیّة » لا یهودیّة و لا نصرانیّة . « یکاد زیتها یضیء »، قال: یکاد العلم أن ینطق منها . « و لو لم تمسّسه نار نور علی نور »، قال : فیها إمام بعد إمام « یهدی اللّه لنوره من یشاء »، قال : یهدی اللّه لولایتنا من یشاء ⁽⁵⁾.

السادس: فی أخبار تدلّ علی المراد من أهل البیت، و انّ اللّه طهّرهم من الرجس

فی الطرائف : فی صحیح البخاری فی الجزء الرابع من ثمانیة أجزاء و من صحیح مسلم فی الجزء الرابع منه أیضًا من أجزاء ستّة عن عائشة قالت : خرج رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله غداة و علیه مرط ⁽⁶⁾مرجّل من شعر أسود، فجاء الحسن بن علیّ فأدخله ثمّ جاء الحسین فدخل معه، ثمّ جائت فاطمة فأدخلها، ثمّ جاء علیّ فأدخله ، ثمّ قال : « إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیرًا ⁽⁷⁾» ⁽⁸⁾.

و فیه : ما اتّفق علیه لفظه أحمد بن حنبل فی مسنده و الثعلبی فی تفسیره فی تفسیر قوله تعالی : « إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیرًا »، باسنادهما إلی شداد بن أبی ⁽¹⁾عمّار قال : دخلت علی واثلة بن الأسفع ⁽²⁾و عنده قوم فذکروا علیًّا فشتموه فشتمته معهم، فلمّا قاموا قال لی : لم شتمت هذا الرجل ؟ قلت : رأیت القوم یشتمونه فشتمته معهم .

فقال : ألا أخبرک بما رأیت من رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ؟ قلت : بلی . قال : أتیت فاطمة أسألها عن علیّ علیه‌السلام فقالت : توجّه إلی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فجلست أنتظر حتّی جاء رسول اللّه فجلس و معه علیّ و الحسن و الحسین علیهم‌السلام ، أخذ کلّ واحد منهما بیده حتّی دخل، فأدنی علیًّا و فاطمة فأجلسهما بین یدیه، و أجلس حسنًا و حسینًا کلّ واحد منهما علی فخذه، ثمّ لفّ علیهم ثوبه ـ أو قال : کساء ـ ثمّ تلا هذه الآیة : « إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیرًا »، ثمّ قال : اللهمّ هؤلاء أهل بیتی و أهل بیتی أحق ⁽³⁾.

و فیه : من مسند أحمد بن حنبل باسناده إلی واثلة بن الأسفع ⁽⁴⁾قال : طلبت علیًّا علیه‌السلام فی منزله، فقالت فاطمة : ذهب یأتی برسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله . قال : فجاءا جمیعًا فدخلا و دخلت معهما، فأجلس علیًّا عن یساره و فاطمة عن یمینه و الحسن والحسین بین یدیه، ثمّ التقع ⁽⁵⁾علیهم بثوبه و قال : « إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیرًا » ⁽⁶⁾.

و فیه، من مسند أحمد بن حنبل باسناده إلی شدّاد بن عبداللّه عن واثلة بن الأسفع قال : رأیتنی ذات یوم و قد جئت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و هو فی بیت أمّ سلمة فجاء الحسن فأجلسه علی فخذه الیمنی و قبّله، و جاء الحسین فأخذه و أجلسه علی فخذه الیسری و قبّله، ثمّ جائت فاطمة فأجلسها بین یدیه، ثمّ دعا علیًّا فجاء، ثمّ اغدف ⁽¹⁾علیهم کساءً خیبریًّا کأنّی أنظر إلیه، ثمّ قال : «إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیرًا » ⁽²⁾.

و فیه : من مسند أحمد بن حنبل باسناده إلی عطیة الطفاوی، عن أبیه عن أمّ سلمة حدّثته قالت : بینما رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی بیتی یومًا إذ قال الخادم : انّ علیًّا وفاطمة فی السدة . قالت : فقال لی : قومی فتنحی لی عن أهل بیتی . فقالت : فقمت فنحیت فی البیت قریبًا، فدخل علیّ و فاطمة و الحسن والحسین علیهم‌السلام و هما صبیان صغیران . قالت : فاخذ الصبیین فوضعهما فی حجره فقبّلهما، و اعتنق علیًّا باحدی یدیه وفاطمة بالید الأخری و قبّل فاطمة و اغدف علیهم خمیصة ⁽³⁾سوداء، ثمّ قال : اللهمّ إلیک لا إلی النار إنّی و أهل بیتی ، قالت : قلت : و أنا یا رسول اللّه ؟ قال : و أنت علی خیر ⁽⁴⁾.

و فیه : من مسند أحمد بن حنبل، عن أمّ سلمة دفعة أخری عن عطاء بن أبی ریاح قال : حدّثنی من سمع أمّ سلمة تذکر انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کان فی بیتها، فأتت فاطمة

ببرمة ⁽¹⁾فیها حریرة، فدخلت بها علیه، قال : ادعی لی زوجک و ابنیک .

قالت : فجاء علیّ و الحسن و الحسین، فدخلوا فجلسوا یأکلون من تلک الحریرة و هو وهم علی منام ⁽²⁾له علی ⁽³⁾دکان تحته کساء خیبریّ . قالت : و أنا فی الحجرة أصلّی، فأنزل اللّه تعالی هذه الآیة : « إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیرًا » .

قالت : فأخذ فضل الکساء و کساهم به ثمّ أخرج یده فألوی بها إلی السماء وقال : هؤلاء أهل بیتی و خاصّتی، اللهمّ فاذهب عنهم الرجس و طهّرهم قالت : فادخلت رأسی البیت و قلت : و أنا معکم یا رسول اللّه ؟ قال : إنّک علی خیر، انّک إلی ⁽⁴⁾خیر ⁽⁵⁾.

و فیه : و روی الثعلبی هذا الحدیث بهذه الألفاظ و المعانی فی تفسیر هذه الآیة غیر الروایة المتقدّمة . ومن ذلک من مسند أحمد بن حنبل فیالمعنی قول النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دفعة أخری باسناده إلی شهر بن حوشب، عن أمّ سلمة انّ رسول اللّه قال لفاطمة : ایتنی بزوجک و ابنیک، فجائت بهم فألقی علیهم کساء فدکیًّا قالت : ثمّ وضع یده علیهم و قال : انّ هؤلاء آل محمّد فاجعل صلواتک و برکاتک علی محمّد و علی آل محمّد انّک حمید مجید . قالت امّ سلمة : فرفعت الکساء لأدخل معهم، فجذبه من یدی و قال : إنّک علی خیر ⁽⁶⁾.

و من ذلک قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دفعة أخری من مسند احمد بن حنبل باسناده إلی سهل قال: قالت امّ سلمة زوجة النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حین جاء نعی الحسین بن علیّ علیهماالسلام : لعنت أهل العراق ، و قالت : قتلوه قتلهم اللّه، غرّوه و أذلّوه لعنهم اللّه، فإنّی رأیت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و قد جائت فاطمة غدوة ببرمة قد صنعت فیها عصیدة، تحملها فی طبق حتّی وضعتها بین یدیه، فقال لها : أین ابن عمّک ؟ قالت : هو فی البیت .

قال : فاذهبی فادعیه و ائتنی بابنیه . قالت : فجائت تقود ابنیها کلّ واحد منها بید، و علیّ یمشی فی أثرها ⁽¹⁾حتّی دخلوا علی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فأجلسهما فی حجره، و جلس علیّ علیه‌السلام عن یمینه، و جلست فاطمة عن یساره .

قالت أمّ سلمة : فاجتذب من تحتی کساءً خیبریًّا کان بساطًا لنا علی المثابة ⁽²⁾فی المدینة، فلفّه رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و أخذ طرفی الکساء، و ألوی بیده الیمنی إلی ربّه عزّوجلّ و قال : اللهمّ هؤلاء أهل بیتی اذهب عنهم الرجس و طهّرهم تطهیرًا . قلت : یا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ألست من أهلک ؟ قال : بلی . [ قالت : ] ⁽³⁾فأدخلی فی الکساء بعد ما قضی دعاؤه لابن عمّه علیّ و ابنیه و ابنته فاطمة ⁽⁴⁾.

و من ذلک فی المعنی فی تفسیر الثعلبی عن أبی سعید الخدری عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : نزلت هذه الآیة فی خمسة : فیّ و فی علیّ و فی حسن و حسین و فاطمة « انّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیرًا » ⁽⁵⁾.

و من ذلک فی المعنی أیضًا فی تفسیر الثعلبی فی تأویل هذه الآیة أیضًا باسناده

إلی مجمع من بنی الحرث بن تیم انّه قال : دخلت مع أمّی علی عایشه، فسألتها أمّی قالت : أرأیت خروجک یوم الجمل ؟ قالت : إنّه کان قدرًا من اللّه تعالی، فسألتها عن علیّ علیه‌السلام قال : سألتنی عن أحبّ الناس کان إلی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، لقد رأیت علیًّا و فاطمة و حسنًا و حسینًا و قد جمع رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقدف ⁽¹⁾علیهم، ثمّ قال : اللهمّ هؤلاء أهل بیتی و خاصّتی، فاذهب عنهم الرجس و طهّرهم تطهیرًا ⁽²⁾.

و من ذلک المعنی فی تفسیر الثعلبی فی تأویل هذه الآیة باسناده إلی جعفر بن أبی طالب الطیّار رضی‌الله‌عنه قال : لما نظر رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله إلی الرحمة هابطة من السماء قال : من یدعو ؟ ـ مرّتین ـ . قالت زینب : أنا یا رسول اللّه . فقال : ادعی لی علیًّا وفاطمة و الحسن و الحسین .

قال : فجعل حسنًا عن یمینه و حسینًا عن شماله و علیًّا و فاطمة عن تجاهه، ثمّ غشاهم کساءً خیبریًّا ثمّ قال : اللهمّ انّ لکلّ نبیّ أهل و هؤلاء أهل بیتی، فأنزل اللّه عزّوجلّ : « إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیرًا ». فقالت زینب : یا رسول اللّه ألا أدخل معکم ؟ فقال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : مکانک فانّک إلی خیر إن شاء اللّه تعالی ⁽³⁾.

و من ذلک فی المعنی فی تفسیر الثعلبی أیضًا فی تأویل هذه الآیة باسناده إلی أبی داود عن أبی الحمراء قال : أقمت بالمدینة تسعة أشهر کیوم واحد، و کان رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یجیء کلّ غداة فیقوم علی باب علیّ و فاطمة علیهماالسلام فیقول : الصلاة

« إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیرًا » ⁽¹⁾.

و من ذلک فی المعنی من صحیح أبی داود ـ و هو من کتاب السنن ـ و موطأ مالک عن أنس بن مالک : أنّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کان یمرّ بباب فاطمة إذا خرج إلی صلاة الفجر لما نزلت هذه الآیة، قریبًا من ستّة أشهر، یقول : الصلاة یا أهل البیت « إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیرًا » ⁽²⁾.

و من ذلک فی نحو هذا المعنی من مسند عایشة فی الجمع بین الصحیحین للحمیدی فی الحدیث الرابع و الستّین من أفراد مسلم من طریقین احدیهما : أنّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خرج ذات غداة وعلیه مرط⁽³⁾مرجّل⁽⁴⁾من شعر أسود، فجاء الحسن بن علیّ فأدخله، ثمّ جاء الحسین فدخل معه، ثمّ جائت فاطمة فأدخلها، ثمّ جاء علیّ فأدخله، ثمّ قال: «إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل‌البیت ویطهّرکم تطهیرًا » ⁽⁵⁾.

و من ذلک فی صحیح أبی داود فی الجزء الثالث فی باب مناقب الحسن والحسین علیهماالسلام باسناده عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مثل هذه الألفاظ و المعانی المنقولة فی الجمع بین الصحیحین للحمیدی سواء ⁽⁶⁾.

و من ذلک فی صحیح أبی داود فی موضع آخر منه فی تفسیر قوله تعالی: « إنّما

یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهّرکم تطهیرًا » باسناده إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مثل لفظه فی الجمع بین الصحیحین للحمیدی ، و زاد فی أواخره : اللهمّ هؤلاء أهل بیتی فأذهب عنهم الرجس و طهّرهم تطهیرًا ⁽¹⁾.

و من ذلک فی صحیح مسلم فی الجزء الرابع فی ثالث کرّاس من أوّله عن النسخة المنقول منها فی باب فضائل أمیرالمؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام باسناده إلی سعد بن أبی وقاص، یذکر فی الحدیث عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عدّة فضائل لعلیّ بن أبی طالب علیه‌السلام [ خاصّة ] ⁽²⁾و یقول فی أواخره : و لمّا نزلت هذه الآیة : « فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أبْناءَنا وَ أبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أنْفُسَنا وَ أنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّه‌ِ عَلَی الْکاذِبینَ » ⁽³⁾دعا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علیًّا و فاطمة و حسنًا و حسینًا و قال : اللهمّ هؤلاء أهل بیتی ⁽⁴⁾.

و من ذلک ما رواه مسلم أیضًا فی صحیحه فی الجزء الرابع أیضًا فی أواخره علی حدّ کراسین من النسخة المنقول منها قال : دعا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علیًّا و فاطمة والحسن و الحسین و قال : اللهمّ هؤلاء أهل بیتی ⁽⁵⁾.

السابع: فی تفسیر قوله تعالی : « إنّما ولیّکم اللّه » الآیة

فی کتاب الطرائف روی الثعلبی فی تفسیر قوله تعالی : « إنّما ولیّکم اللّه و رسوله

و الّذین آمنوا الّذین یقیمون الصلاة و یؤتون الزکاة و هم راکعون » ⁽¹⁾قال : قال السدی و عتبة بن أبی حکیم و غالب بن عبداللّه : انّما عنی بهذه الآیة علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام لأنّه مرّ بسائل ⁽²⁾و هو راکع فی المسجد فأعطاه خاتمه . و کذلک قال الزمخشری فی کتاب الکشّاف ⁽³⁾.

و فیه: و روی الثعلبی من عدّة طرق فمنها : ما رفعه إلی عتابة ⁽⁴⁾بن الربعی قال: بینا عبداللّه بن عبّاس جالس علی شفیر زمزم یقول : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله إذ أقبل رجل معتم بعمامة، فجعل ابن عبّاس لا یقول : قال رسول اللّه : إلاّ و قال الرجل : قال رسول اللّه، فقال ابن عبّاس : سألتک باللّه من أنت ؟ فکشف العمامة عن وجهه و قال : یا أیّها الناس من عرفنی فقد عرفنی، و من لم یعرفنی فأنا جندب بن جنادة البدری أبوذر الغفاری سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بهاتین و إلاّ فصمّتا و رأیته بهاتین وإلاّ فعمیتا و هو یقول : علیّ قائد البررة و قاتل الکفرة، منصور من نصره ومخذول من خذله .

أما إنّی صلّیت مع رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یومًا من الأیّام صلاة الظهر فسأل سائل فی المسجد فلم یعطه أحد شیئًا، فرفع السائل یده إلی السماء و قال : اللهمّ أشهد انّی سئلت فی مسجد رسول اللّه فلم یعطنی أحد شیئًا، و کان علیّ علیه‌السلام راکعًا فأومئ إلیه بخنصره الیمنی و کان یختم ⁽⁵⁾فیها، فأقبل السائل حتّی أخذ الخاتم من خنصره وذلک بعین رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فلمّا فرع من صلاته رفع رأسه إلی السماء و قال : اللهمّ انّ موسی سألک فقال : « ربّ اشرح لی صدری * و یسّر لی أمری * واحلل عقدة من

لسانی * یفقهوا قولی * واجعل لی وزیرًا من أهلی * هارون أخی * أشدد به أزری * وأشرکه فی أمری » ⁽¹⁾، فأنزلت علیه قرآنًا ناطقًا : « سنشدّ عضدک بأخیک و نجعل لکما سلطانًا فلایصلون إلیکما بآیاتنا أنتما و من اتّبعکما الغالبون » ⁽²⁾اللهمّ و أنا محمّد نبیّک وصفیّک، اللهمّ فاشرح لی صدری، و یسّر لی أمری، و اجعل لی وزیرًا من أهلی علیًّا أشدد به ظهری .

قال أبوذر : فما استتم رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله الکلمة حتّی نزل علیه جبرئیل علیه‌السلام من عند اللّه تعالی فقال : یا محمّد اقرء، قال : و ما اقرء ؟ قال : إقرء « إنّما ولیّکم اللّه ورسوله و الّذین آمنوا الّذین یقیمون الصلاة و یؤتون الزکاة و هم راکعون » ⁽³⁾.

و فیه : و من کتاب الجمع بین الصحاح الستّة من الجزء الثالث من آخر ثلثه فی تفسیر سورة المائدة قوله تعالی : « إنّما ولیّکم اللّه و رسوله » الآیة، من صحیح النسائی عن ابن سلام قال : اتیت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقلت : انّ قومنا حادونا لما صدقنا اللّه و رسوله، و أقسموا أن لا یکلمونا، فأنزل اللّه تعالی : «إنّما ولیّکم اللّه ورسوله والّذین آمنوا » الآیة .

ثمّ أذن بلال لصلاة الظهر، فقام الناس یصلّون فمن بین ساجد و راکع و سائل إذا سأل فأعطی علیّ علیه‌السلام خاتمه [ السائل ] ⁽⁴⁾و هو راکع ، فأخبر السائل ⁽⁵⁾رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقرأ علینا رسول اللّه : « انّما ولیّکم اللّه و رسوله و الّذین آمنوا »، إلی قوله تعالی : « الغالبون » ⁽⁶⁾.

و فیه أیضًا : و رواه الشافعی ابن المغازلی من خمس طرق : فمنها عن عبداللّه

بن عبّاس رضی‌الله‌عنه قال : مرّ سائل بالنبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و فی یده خاتم قال : من أعطاک هذا الخاتم ؟ قال : ذاک الراکع ـ و کان علیّ علیه‌السلام یصلّی ـ فقال : الحمد للّه الّذی جعلها فیّ و فی أهل بیتی ⁽¹⁾.

و فیه : و من روایات الشافعی ابن المغازلی فی المعنی یرفعه إلی علیّ بن عیاش ⁽²⁾قال : دخلت أنا و أبو مریم علی عبداللّه بن عطاء، قال أبو مریم : حدث علیًّا بالحدیث الّذی حدّثتنی به عن أبی جعفر، قال : کنت عند أبی جعفر جالسًا إذ مرّ ابن عبداللّه بن سلام، قلت : جعلت فداک هذا ابن الّذی عنده علم الکتاب .

قال : لا و لکنّه صاحبکم علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام الّذی نزلت فیه آیات من کتاب اللّه عزّوجلّ « و من عنده علم الکتاب » ⁽³⁾، « أفمن کان علی بیّنة من ربّه و یتلوه شاهد منه » ⁽⁴⁾، « إنّما ولیّکم اللّه و رسوله و الّذین آمنوا الّذین یقیمون الصلاة ویؤتون الزکاة و هم راکعون » ⁽⁵⁾. و ذکر السدی فی تفسیره ⁽⁶⁾أنّ هذه الآیة نزلت فی علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ⁽⁷⁾.

الثامن: فی خبر « أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلاّ أنّه لا نبیّ بعدی »

فی کتاب الطرائف : من ذلک ما رواه أحمد بن حنبل فی مسنده من عدّة طرق

فمنها ما یرفعه إلی سعید بن المسیب قال : حدّثنا مصعب بن سعد بن أبی وقاص عن أبیه سعد قال : دخلت علی سعد فقلت : حدیث حدّثته عنک فحدثنیه حین استخلف النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علیًّا علیه‌السلام علی المدینة، قال : فغضب سعد و قال : من حدّثک به ؟ فکرهت أن أحدّثه أن ابنه حدثنیه فیغضب علیه .

ثمّ قال : إنّ رسول اللّه حین خرج فی غزوة تبوک استخلف علیًّا علیه‌السلام علی المدینة، فقال علیّ : یا رسول اللّه ما کنت أوثر ⁽¹⁾أن تخرج فی وجه إلاّ و أنا معک . فقال : أو ما ترضی أن تکون منّی بمنزلة هارون من موسی إلاّ انّه لا نبیّ بعدی . و من بعض روایات أحمد بن حنبل : إلاّ النبوّة ⁽²⁾.

وفیه: و روی فی الجمع بین الصحیحین للحمیدی من مسند سعد بن أبی وقاص فی الحدیث الثامن من المتّفق علیه من عدّة طرق ⁽³⁾.

و فیه : فی صحیح البخاری من الجزء الخامس فی الکراس السادس و هو نصف الجزء من النسخة المنقول منها، أن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خرج إلی تبوک و استخلف علیًّا فقال : أتخلفنی فی النساء و الصبیان ؟ فقال : ألا ترضی أن تکون منّی بمنزلة هارون من موسی إلاّ أنّه لا ⁽⁴⁾نبیّ بعدی ⁽⁵⁾.

و فیه : و رواه البخاری أیضًا فی صحیحه فی الجزء الرابع علی حدّ ربعه الأخیر من النسخة المنقول منها ⁽⁶⁾.

و فیه : و رواه مسلم فی صحیحه فی الجزء الرابع علی حدّ کراسین من آخره من النسخة المنقول منها، و أسنداه معًا من عدّة طرق، و فی بعض روایتهما للحدیث المذکور أن سعید بن المسیب قال لسعد بن أبی وقاص : أنت سمعته من النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول ذلک لعلیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ؟ فوضع اصبعیه فی أذنیه و قال : نعم وإلاّ فاستکتا ⁽¹⁾.

و فیه : و رواه أیضًا مسلم فی صحیحه فی الجزء الرابع فی أوّله من مناقب أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام من عدّة طرق، و قیل للراوی : أنت سمعته ـ یعنی من النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ـ فقال : نعم و إلاّ فصمتا ⁽²⁾.

و فیه : و رواه الشافعی ابن المغازلی فی کتاب المناقب من أکثر من عشر طرق، فمنها ما اتّفق علی لفظه هو و أحمد بن حنبل یرفعانه إلی إسماعیل بن أبی خالد عن قیس عن أبی حازم ⁽³⁾قال : سأل رجل معاویة بن أبی سفیان عن مسألة فقال: سل عنها علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام فإنّه أعلم، قال : یا معاویة قولک فیها أحبّ إلیّ من قول علیّ، فقال : بئس ما قلت و لؤم ⁽⁴⁾ما جئت به، کیف کرهت رجلاً کان رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یغرّه بالعلم غرًّا، و لقد قال له رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلاّ أنّه لا نبیّ بعدی، و لقد کان عمر بن الخطّاب یسأله فیأخذ عنه، ولقد شهدت عمر إذا أشکل علیه شیء قال هاهنا علیّ، قم لا أقام اللّه رجلیک.

و زاد ابن المغازلی قال : و محی اسمه من الدیوان ⁽⁵⁾.

و فیه : و فی بعض روایات ابن المغازلی ان سعد بن أبی وقاص قیل له مرّة : أسمعت هذا من رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ؟ قال: نعم، لا مرّة ولا مرّتین، یقول ذلک لعلیّ علیه‌السلام ⁽¹⁾.

و فیه : و رواه فی الجمع بین الصحاح الستّة فی الجزء الثالث من أجزاء ثلاثة فی ثلثه الأخیر فی باب مناقب أمیر المؤمنین علیّ علیه‌السلام من صحیح أبی داود وصحیح الترمذی ⁽²⁾.

و رواه أحمد بن حنبل عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أنّه قال لعلیّ علیه‌السلام أیضًا یوم المؤاخاة : أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلاّ أنّه لا نبیّ بعدی ⁽³⁾.

و فیه : و قد صنّف القاضی أبوالقاسم علیّ بن الحسن بن علیّ التنوخی ـ و هو من أعیان رجالهم ـ کتابًا سمّاه « ذکر الروایات عن النبیّ انّه قال لأمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام : أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلاّ أنّه لا نبیّ بعدی و بیان طرقها و اختلاف وجوهها ».

رأیت هذا الکتاب من نسخة نحو ثلاثین ورقة عتیقة علیها روایة، تاریخ الروایة سنة خمس و أربعین و أربعمائة، و روی التنوخی حدیث النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لعلیّ علیه‌السلام « أنت منّی بمنزلة هارون من موسی »، عن عمر بن الخطّاب و عن أمیرالمؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام و سعد بن أبی وقاص و عبداللّه بن مسعود وعبداللّه بن عبّاس و جابر بن عبداللّه الأنصاری و أبی هریرة و أبی سعید الخدری و جابر بن سمرة و مالک بن حویرث و البراء بن عازب و زید بن ارقم و أبی رافع مولی رسول اللّه و عبداللّه بن أبی أوفی و أخیه زید بن أبی أوفی و أبی سریحة

وحذیفة بن أسید و أنس بن مالک و أبی بریدة الأسلمی و أبی أیّوب الأنصاری وعقیل بن أبی طالب و حبشی بن جنادة السلولی ومعاویة بن أبی سفیان وأمّ سلمة زوج النبیّ وأسماء بنت عمیس وسعید بن المسیب ومحمّد بن علیّ بن الحسین علیهم‌السلام و حبیب بن أبی ثابت و فاطمة بنت علیّ و شرحبیل بن سعد .

قال التنوخی : کلّهم عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، ثمّ شرح الروایات بأسانیدها و طرقها محرّرًا ⁽¹⁾.

و فیه : روی الفقیه الشافعی ابن المغازلی من ثمانیة طرق ⁽²⁾، فمنها من حذیفة بن أسد ⁽³⁾الغفاری قال : لما قدم أصحاب النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و أصحاب النبیّ المدینة لم‌یکن لهم بیوت یسکنون فیها، و کانوا یبیتون فی المسجد، فقال لهم النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لا یبیتوا فی المسجد فتحتلموا، ثمّ انّ القوم بنوا بیوتًا حول المسجد و جعلوا أبوابها إلی المسجد، و انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بعث إلیهم معاذ بن جبل فنادی ابابکر فقال : انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یأمرک أن تخرج من المسجد و تسدّ بابک الّذی فیه ⁽⁴⁾، سمعًا وطاعةً، فسدّ بابه و خرج عن المسجد، ثمّ أرسل إلی عمر فقال : انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یأمرک أن تسدّ بابک الّذی فی المسجد و تخرج منه .

فقال : سمعًا و طاعةً للّه و لرسوله غیر انّی راغب ⁽⁵⁾إلی اللّه تعالی فی خوخة ⁽⁶⁾إلی المسجد، فأبلغه معاذ ما قاله عمر، ثمّ أرسل إلی عثمان و عنده رقیه .

فقال : سمعًا و طاعةً فسدّ بابه و خرج من المسجد، ثمّ أرسل إلی حمزة فسدّ

بابه و قال : سمعًا و طاعةً للّه و لرسوله، و علیّ علیه‌السلام علی ذلک یتردّد لا یدری أهو ممّن یقیم أو ممّن یخرج ! و کان النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قد بنی له بیتًا فی المسجد بین أبیاته . فقال له النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : اسکن ظاهرًا مطهّرًا .

فبلغ رجلاً ⁽¹⁾ـ سمّاه ابن المغازلی ـ قول النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لعلی علیه‌السلام فقال : یا رسول اللّه تخرجنا و تمسک غلمان بنی عبدالمطلّب ؟ فقال له رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لو کان الأمر لی ما جعلت من دونکم من أحد، واللّه ما أعطاه إیّاه إلاّ اللّه و انّک لعلی خیر من اللّه ورسوله، ابشر، فبشّره النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقتل بأحد شهیدًا، و نفس ذلک رجال علی علیّ علیه‌السلام فوجدوا فی أنفسهم، و تبیّن فضله علیهم و علی غیرهم من أصحاب النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فبلغ ذلک النبیّ فقام خطیبًا فقال : انّ رجالاً یجدون فی أنفسهم فی أن أسکنت علیًّا فی المسجد، واللّه ما أخرجتهم و لا أسکنته، انّ اللّه أوحی إلی موسی وأخیه « أن تبوءا لقومکما بمصر بیوتًا واجعلوا بیوتکم قبلة وأقیموا الصلاة » ⁽²⁾و أمر موسی أن لا یسکن مسجده و لا ینکح فیه و لا یدخله إلاّ هارون و ذریّته، وانّ علیًّا منّی بمنزلة هارون من موسی، و هو أخی دون أهلی، و لا یجوز ⁽³⁾مسجدی لأحد أن ینکح فیه النساء إلاّ علیّ و ذریّته، فمن ساءه فهاهنا ـ و أومأ بیده نحو الشام ⁽⁴⁾.

و فیه : و روی أحمد بن حنبل عن زید بن أبی أوفی من طریقین قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لعلیّ علیه‌السلام : والّذی بعثنی بالحقّ نبیًّا ما اخترتک إلاّ لنفسی، و أنت منّی بمنزلة هارون من موسی غیر أنّه لا نبیّ بعدی، وأنت أخی و وارثی، تمام الخبر ⁽⁵⁾.

و فیه: ومن ذلک ما رواه أحمد بن حنبل فی مسنده عن مخدوج بن زید الهذلی: انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أخی بین المسلمین ثمّ قال : یا علیّ أنت أخی منّی بمنزلة هارون من موسی غیر أنّه لا نبیّ بعدی ⁽¹⁾.

و فیه : ما ذکره ابن عبد ربّه فی الجزء الأوّل من کتاب العقد فی وفود أروی بنت الحرث ابن عبدالمطلّب علی معاویة فقال لها : کیف کنت بعدنا ؟ فقالت : بخیر یا أمیرالمؤمنین، لقد کفرت النعمة و أسأت لابن عمّک الصحبة، و تسمّیت بغیر اسمک و أخذت غیر حقّک من غیر دین کان منک و لا من آبائک و لا سابقة لک فی الإسلام بعد أن کفرتم برسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فأتعس اللّه منکم الجدود ⁽²⁾و أضرع منکم الخدود و ردّ الحقّ إلی أهله و لو کره المشرکون، و کانت کلمتنا هی العلیا و نبیّنا هو المنصور، فولّیتم عنّا بعده فأصبحتم تحتجّون علی سائر الناس بقرابتکم من رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و نحن أقرب إلیه منکم و أولی بهذا منکم ، فکنّا فیکم بمنزلة بنی إسرائیل فی آل فرعون و کان علیّ علیه‌السلام بعد نبیّنا محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بمنزلة هارون من موسی، فغایتنا الجنّة و غایتکم النار ⁽³⁾.

التاسع: فی الآیات الواردة فی شأن علیّ علیه‌السلام

و منها : قوله تعالی : « إهدنا الصراط المستقیم » ⁽⁴⁾.

فی الطرائف : روی الثعلبی فی تفسیر « إهدنا الصراط المستقیم » قال : قال

مسلم بن حیان : سمعت أبا بریدة یقول : صراط محمّد و آله صلوات اللّه علیهم أجمعین ⁽¹⁾.

و منها : قوله تعالی : « هل أتی علی الإنسان حین من الدهر لم یکن شیئًا مذکورًا » ⁽²⁾إلی قوله : « إنّما نطعمکم لوجه اللّه لا نرید منکم جزاءً و لا شکورًا »⁽³⁾إلی آخر السورة .

فی الطرائف : ذکر الثعلبی فی تفسیره و رواه من عدّة طرق فی تفسیر سورة « هل أتی علی الإنسان حین من الدهر » بأسانیدها، فمن ذلک باسناده إلی ابن عبّاس رضی‌الله‌عنه قال : مرض الحسن و الحسین علیهماالسلام فعادهما جدّهما رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ومعه أبوبکر و عمر، و عادهما عامّة العرب، فقال : یا أبا الحسن لو نذرت علی ولدیک نزرًا و کلّ نذر لا یکون له وفاء فلیس بشیء .

فقال علیّ علیه‌السلام : إن بری‌ء ولدای ممّا بهما صمت للّه ثلاثة أیّام شکرًا للّه عزّوجلّ، و قالت فاطمة و جاریتهم فضّة مثل ذلک، فألبس الغلامان العافیة، و لیس عند آل محمّد علیهم‌السلام قلیل و لا کثیر، فانطلق علیّ علیه‌السلام إلی شمعون بن جاریا ⁽⁴⁾الخیبری ـ وکان یهودیًّا ـ فاستقترض منه ثلاثة أصوع من شعیر .

و فی حدیث [ المزنی عن ] ⁽⁵⁾مهران الباهلی فانطلق علیّ علیه‌السلام إلی جار له من الیهود یعالج الصوف یقال له : شمعون بن جاریا، فقال له : هل لک أن تعطنی ⁽⁶⁾جزة من صوف تغزلها لک بنت محمّد بثلاثة أصوع من شعیر ؟ قال : نعم فأعطاه فجاء بالصوف و الشعیر فأخبر فاطمة علیهاالسلام بذلک فقبلت و أطاعت، قالوا : فقامت

فاطمة إلی صاع فطحنته و اختبزت منه خمسة أقراص لکلّ واحد منهم قرص وصلّی علیّ مع النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله المغرب ثمّ أتی المنزل، فوضع الطعام بین یدیه إذ أتاهم مسکین فوقف بالباب فقال : السلام علیکم یا أهل بیت محمّد، مسکین من مساکین المسلمین، أطعمونی أطعمکم اللّه من موائد الجنّة، فسمعه علیّ علیه‌السلام فأمر بإعطائه، فأعطوه و مکثوا یومهم و لیلتهم لم یذوقوا شیئًا إلاّ الماء القراح .

فلمّا أن کان الیوم الثانی قامت فاطمة علیهاالسلام إلی صاع فطحنته واختبزته و صلّی علیّ علیه‌السلام مع النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، ثمّ أتی المنزل فوضع الطعام بین یدیه، فأتاهم یتیم فوقف بالباب و قال : السلام علیکم یا أهل بیت محمّد، یتیم من أولاد المهاجرین استشهد والدی یوم العقبة، أطعمونی أطعمکم اللّه من موائد الجنّة . فسمعه علیّ علیه‌السلام فأمر باعطائه فأعطوه و مکثوا یومین و لیلتین لم یذوقوا شیئًا إلاّ الماء القراح .

فلمّا کان الیوم الثالث قامت فاطمة إلی الصاع الثالث ⁽¹⁾و طحنته و اختبزته وصلّی علیّ علیه‌السلام مع النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله [ المغرب ] ⁽²⁾، ثمّ أتی المنزل فوضع الطعام بین یدیه فأتاهم أسیر فوقف بالباب فقال : السلام علیکم یا أهل بیت محمّد، تأسرونا و لا تطعمونا ؟! فسمعه علیّ علیه‌السلام فأمر باعطائه ؛ قال : فأعطوه الطعام و مکثوا ثلاثة أیّام و لیالیها لم یذوقوا شیئًا إلاّ الماء القراح .

فلمّا أن کان الیوم الرابع و قد وفوا نذرهم أخذ علیّ علیه‌السلام بیده الیمنی الحسن وبیده الیسری الحسین و أقبل علی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و هم یرتعشون کالفراخ من شدّة الجوع، فلما بصر به النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : یا أبا الحسن ما أشد ما یسوئنی ما أری بکم ؟

فانطلق بنا إلی منزل فاطمة علیهاالسلام ، فانطلقوا إلیها و هی فی محرابها [ تصلّی ] ⁽¹⁾، قد لصق بطنها من شدّة الجوع و غارت عیناها، فلمّا رآها النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : واغوثاه یا اللّه ⁽²⁾أهل بیت محمّد یموتون جوعًا ؟

فهبط جبرئیل علی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقال : یا محمّد خذ ما هنأک اللّه فی أهل بیتک، فقال : و ما آخذ یا جبرئیل ؟ فأقرأه : « هل أتی علی الإنسان حین من الدهر » إلی قوله : « إنّما نطعمکم لوجه اللّه لا نرید منکم جزاءً و لا شکورًا » إلی آخر السورة ⁽³⁾.

و زاد محمّد بن علیّ الغزالی علی ما ذکره الثعلبی فی کتابه المعروف بالبلغة : انّهم علیهم‌السلام نزلت علیهم مائدة من السماء، فأکلوا منها سبعة أیّام .

قال : حدیث المائدة و نزولها علیهم فی جواب ذلک ⁽⁴⁾مذکور فی سائر الکتب ⁽⁵⁾.

قال عبدالمحمود بن داود : فسئل بعض رواة الحدیث عن معنی قوله « انّه مذکور فی سائر الکتب »، فقال : انّه أشار ⁽⁶⁾إلی الکتب المعتبرة الّتی کان یعرفها سامع الحدیث .

قال : و قد روی حدیث المائدة المسمّی صدر الأئمّة أخطب خطباء خوارزم موفق بن أحمد المکّی فی کتابه، و روی الواحدی و هو من أعیان ]العلماء ] ⁽⁷⁾

الأربعة المذاهب فی کتاب أسباب النزول انّ سبب نزول الآیة ایثار علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام للمسکین و الیتیم و الأسیر، و شرح ما رواه فی ]خصوص ] ⁽¹⁾ذلک ⁽²⁾.

و فیه : و من ذلک أیضًا فی تفسیر سورة « هل أتی » ما ذکره الزمخشری فی الکشّاف، قال ما هذا لفظه : و عن ابن عبّاس رضی‌الله‌عنه انّ الحسن و الحسین علیهماالسلام مرضا فعادهما رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی ناس معه قال ⁽³⁾: یا أبا الحسن نذرت علی ولدک ، [ وکلّ نذر لیس له وفاء فلیس بنذر ] ⁽⁴⁾، فنذر علیّ و فاطمة و فضّة جاریة لهما إن برئا ممّا لهما أن یصوموا ثلاثة أیّام [ شکرًا للّه تعالی ] ⁽⁵⁾.

فشفیا و ما معهم شیء، فاستقرض علیّ علیه‌السلام من شمعون الخیبری ثلاثة أصوع من شعیر، فطحنت فاطمة صاعًا واختبزت خمسة أقراص علی عددهم، فوضعوا بین أیدیهم لیفطروا، فوقف علیهم سائل فقال : السلام علیکم أهل بیت محمّد، مسکین من مساکین المسلمین، أطعمونی أطعمکم اللّه من موائد الجنّة، فآثروه و باتوا لم یذوقوا إلاّ الماء، وأصبحوا صیامًا، فلمّا أمسوا و وضعوا الطعام بین أیدیهم وقف علیهم یتیم، فآثروه .

و وقف علیهم أسیر فی الثالثة، ففعلوا مثل ذلک، فلمّا أصبحوا أخذ علیّ علیه‌السلام بید الحسن و الحسین و أقبلوا إلی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فلمّا أبصرهم و هم یرتعشون کالفراخ من شدّة الجوع قال : ما أشد ما یسوئنی ما أری بکم، و قام فانطلق معهم فرأی فاطمة فی محرابها قد التصق ظهرها ببطنها وغارت عیناها [فساءه ذلک] ⁽⁶⁾

فنزل جبرئیل فقال : ها یا محمّد هنأک اللّه فی أهل بیتک، فأقرأه السورة ⁽¹⁾.

قال عبدالمحمود : هذا الزمخشریّ من أزهدهم و أعلم علمائهم ترک الدنیا عن قدرة و جاور مکّة، و قد روی عن ابن عبّاس خبر هذه الآیة، و قوله حجّة علی المفسّرین و لا یجوز الطعن علیه عند أحد من المسلمین ⁽²⁾.

فی الآیات الواردة فی شأنه علیه‌السلام

ما عدا ما مرّ من الآیات فی مطلق الآیات مأخوذة من الطرائف

و منها : فی کتاب الطرائف : ما رواه أحمد بن حنبل فی مسنده باسناده إلی عبداللّه بن عبّاس رضی‌الله‌عنه قال : سمعته ⁽³⁾یقول : لیس فی آیة من القرآن « یا أیّها الّذین آمنوا » إلاّ و علیّ رأسها و أمیرها و شریفها، و لقد عاتب اللّه عزّوجلّ أصحاب محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله [ فی القرآن ] ⁽⁴⁾و ما ذکر علیًّا إلاّ بخیر ⁽⁵⁾.

و منها : قوله تعالی : « انّما أنت منذر و لکلّ قوم هاد » ⁽⁶⁾فی الطرائف : روی الثعلبی فی تفسیر قوله تعالی : « انّما أنت منذر و لکلّ قوم هاد »عن ابن عبّاس قال : لمّا نزلت هذه الآیة ضرب رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یده علی صدره و قال : أنا المنذر، وأومئ بیده إلی منکب ⁽⁷⁾علیّ علیه‌السلام فقال : و أنت الهادی، یا علیّ بک یهتدی المهتدون من بعدی ⁽⁸⁾.

و منها : قوله تعالی : « و إن تظاهرا علیه فانّ اللّه هو مولیه و جبریل و صالح المؤمنین و الملائکة بعد ذلک ظهیر » ⁽¹⁾فی الطرائف : ذکر الثعلبی فی تفسیر قوله تعالی : « و إن تظاهرا » الآیة، [ فقال : ] ⁽²⁾قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : و صالح المؤمنین هو علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ⁽³⁾.

و منها : قوله تعالی : « و یقول الّذین کفروا لست مرسلاً قل کفی باللّه شهیدًا بینی وبینکم و من عنده علم الکتاب » ⁽⁴⁾فی الطرائف : روی الثعلبی من طریقین انّ المراد بقوله تعالی : « و من عنده علم الکتاب » هو علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ⁽⁵⁾.

و منها : قوله تعالی : « الّذین ینفقون أموالهم باللیل و النهار سرًّا و علانیة فلهم أجرهم عند ربّهم و لا خوف علیهم و لا هم یحزنون » ⁽⁶⁾فی الطرائف : روی الثعلبی باسناده إلی ابن عبّاس قال : کان عند علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام أربعة دراهم لا یملک سواها، فتصدّق بدرهم سرًّا و بدرهم علانیة و بدرهم لیلاً و بدرهم نهارًا، فنزلت فیه هذه الآیة . و رواه ابن المغازلی فی کتاب المناقب باسناده ⁽⁷⁾.

و منها : قوله تعالی : « أفمن کان مؤمنًا کمن کان فاسقًا لا یستوون » ⁽⁸⁾فی کتاب الطرائف : روی الثعلبی فی تفسیر قوله تعالی : « أفمن کان مؤمنًا کمن کان فاسقًا لایستوون » قال : نزلت فی علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام والولید بن عقبة بن أبی معیط أخی عثمان لأمّه، و ذلک انّه کان بینهما تنازع فی کلام فیه شیء، فقال الولید لعلیّ علیه‌السلام : اسکت انک صبی، و أنا واللّه أبسط منک لسانًا و أحدّ سنانًا و أشجع

جنانًا، و أملأ منک حشوًا فی الکتیبة .

فقال له علیّ علیه‌السلام : أسکت، فانّک فاسق، فأنزل اللّه تعالی : « أفمن کان مؤمنًا کمن کان فاسقًا لایستوون » [ یعنی بالمؤمن علیًا و بالفاسق الولید ⁽¹⁾] ⁽²⁾.

و منها : قوله تعالی : « طوبی لهم و حسن مآب » ⁽³⁾فی الطرائف : روی الثعلبی فی تفسیره و رفعه إلی ابن عبّاس فی قوله تعالی : « طوبی لهم و حسن مآب » قال : طوبی شجرة أصلها فی دار علیّ علیه‌السلام ، و فی دار کلّ مؤمن منها غصن، فقال لهم : « طوبی لهم و حسن مآب » یعنی حسن مرجع ⁽⁴⁾.

و فی حدیث آخر رواه الثعلبی أیضًا باسناده إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله انّه سئل عن قوله تعالی : « طوبی لهم و حسن مآب » ؟ قال : شجرة فی الجنّة، أصلها فی داری وفرعها علی أهل الجنّة .

قیل له : یا رسول اللّه، سألناک عنها فقلت : شجرة أصلها فی دار علیّ علیه‌السلام وفرعها علی أهل الجنّة ؟ ثمّ سألناک عنها قلت : شجرة فی الجنّة أصلها فی داری وفرعها علی أهل الجنّة . فقال : لانّ داری و دار علیّ غدًا واحدة فی مکان واحد . و روی ابن المغازلی فی کتابه نحو هذا ⁽⁵⁾.

و منها : قوله تعالی : « والّذی جاء بالصدق و صدق به » ⁽⁶⁾فی الطرائف : روی ابن المغازلی باسناده ⁽⁷⁾عن مجاهد قال : والذی جاء بالصدق محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و صدق

به علیّ علیه‌السلام ⁽¹⁾.

و منها : قوله تعالی : « و تعیها أذن واعیة » ⁽²⁾فی الطرائف : روی الثعلبی فی تفسیر قوله : « و تعیها أذن واعیة » قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : سألت اللّه عزّوجلّ أن یجعلها أذنک یا علیّ . قال علیّ علیه‌السلام : ما نسیت [ شیئًا ] ⁽³⁾بعد ذلک و ما کان لی أن أنساه . و روی نحو ذلک ابن المغازلی فی کتابه باسناده إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ⁽⁴⁾.

و منها : قوله تعالی : « فاسئلوا أهل الذکر إن کنتم لا تعلمون » ⁽⁵⁾فی الطرائف : روی الحافظ محمّد بن مؤمن ⁽⁶⁾الشیرازی فیما أورده فی کتابه واستخرجه عن تفاسیر الإثنی عشر ⁽⁷⁾، و هو من علماء الأربعة المذاهب و ثقاتهم فی تفسیر قوله تعالی : «فاسئلوا أهل الذکر إن کنتم لا تعلمون » باسناده إلی ابن عبّاس قال : « فاسئلوا أهل الذکر » یعنی أهل بیت محمّد [ و ] ⁽⁸⁾علیّ و فاطمة و الحسن والحسین علیهم‌السلام أهل الذکر والعلم والعقل والبیان، هم أهل بیت النبوّة ومعدن الرسالة ومختلف الملائکة، واللّه ما سمّی المؤمن مؤمنًا إلاّ کرامة لأمیرالمؤمنین علیه‌السلام .

و رواه الحافظ محمّد بن مؤمن هذا الحدیث من طریق آخر، عن سفیان الثوری ]عن السدی ] ⁽⁹⁾عن الحارث بأتمّ من هذه الألفاظ ⁽¹⁰⁾.

و منها : قوله تعالی : « والّذین آمنوا باللّه و رسوله أولئک هم الصدّیقون والشهداء عند ربّهم لهم أجرهم ونورهم » ⁽¹⁾فی الطرائف : روی الحافظ محمّد بن مؤمن فی کتابه المذکور فی تفسیر قوله تعالی : « والذین آمنوا » الآیة، باسناده عن قتادة عن الحسن عن ابن عبّاس : « والذین آمنوا » یعنی صدقوا « باللّه » أنّه واحد : علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام و حمزة بن عبدالمطلّب و جعفر الطیّار « أولئک هم الصدّیقون » قال [ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ] ⁽²⁾: صدّیق هذه الأمّة أمیر المؤمنین، و هو الصدّیق الأکبر، والفاروق الأعظم .

ثمّ قال : « والشهداء عند ربّهم » قال ابن عبّاس : فهم صدّیقون و هم شهداء الرسل علی أنّهم قد بلغوا الرسالة .

ثمّ [ قال ] ⁽³⁾« لهم أجرهم » یعنی ثوابهم علی التصدیق بالنبوّة و الرسالة بمحمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله « و نورهم » یعنی علی الصراط ⁽⁴⁾.

العاشر: فی الأخبار الّتی تدلّ علی نصّ الخلافة لعلیّ علیه‌السلام

و ⁽⁵⁾هذه الأخبار مأخوذة من کتاب الطرائف، روی أحمد بن حنبل فی مسنده عن زادان ⁽⁶⁾بن سلمان قال : سمعت حبیبی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : کنت أنا و علیّ نورًا بین یدی اللّه تعالی قبل أن یخلق آدم بأربعة عشر ألف عامّ، فلمّا خلق اللّه آدم

قسّم ذلک النور جزئین فجزء أنا و جزء علیّ .

و روی هذا الحدیث فی کتاب الفردوس لابن شیرویه الدیلمی، و رواه الفقیه الشافعی ابن المغازلی فی کتابه الّذی سمّاه بالمناقب ⁽¹⁾. و قالا فیه : فلمّا خلق اللّه آدم رکب ذلک النور فی صلبه فلم نزل ⁽²⁾فی شیء من ذلک حتّی افترقنا فی صلب عبدالمطلّب، ففیّ النبوّة و فی علیّ الخلافة ⁽³⁾.

و من ذلک ما رواه الثعلبی فی تفسیره فی تفسیر قوله تعالی : « و أنذر عشیرتک الأقربین » ⁽⁴⁾یرفع الحدیث إلی البراء بن عازب قال : لمّا أنزلت : « و أنذر عشیرتک الأقربین » جمع رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بنی عبدالمطلّب، و هم یومئذ أربعون رجلاً، الرجل منهم یأکل المسنة و یشرب العس ⁽⁵⁾، فأمر علیًّا علیه‌السلام أن یدخل شاة یأدمها ⁽⁶⁾ثمّ قال : أدنوا بسم اللّه .

فدنی القوم عشرة عشرة فأکلوا حتّی صدروا ⁽⁷⁾، ثمّ دعا بقعب ⁽⁸⁾من لبن فجرع منه جرعة ثمّ قال لهم : أشربوا بسم اللّه . فشربوا حتّی رووا، فبدرهم أبولهب فقال : هذا ما سحرکم به الرجل .

فسکت النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فلم یتکلّم، ثمّ دعاهم من الغد علی مثل ذلک الطعام والشراب، ثمّ أنذرهم رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقال : یا بنی عبدالمطلّب إنّی أنا النذیر إلیکم

من اللّه عزّوجلّ، و البشیر بما لم یجیء به أحد ⁽¹⁾، جئتکم بالدنیا و الآخرة فأسلموا و أطیعوا تهتدوا، و من یواضنی ⁽²⁾و یؤازرنی و یکون ولیّی و وصیّی بعدی وخلیفتی فی أهلی و یقضی دینی .

فسکت القوم و أعاد ذلک ثلاثًا، و کل یسکت القوم و یقول علیّ علیه‌السلام أنا، فقال : أنت . فقام القوم و هم یقولون لأبی طالب علیه‌السلام : أطع ابنک فقد أمّر علیک ⁽³⁾.

و رواه أحمد بن حنبل فی مسنده ⁽⁴⁾و یرفع الحدیث قال : لمّا نزلت هذه الآیة « و أنذر عشیرتک الأقربین » جمع النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أهل بیته، فاجتمعوا ثلاثین فأکلوا وشربوا ثلاثًا، ثمّ قال لهم : من یضمن عنّی دینی و مواعیدی و یکون معی فی الجنّة و یکون خلیفتی ؟ فقال رجل لم یسمه شریک : یا رسول اللّه أنت کنت تجد من یقوم بهذا . ثمّ قال الآخر : یعرض ذلک علی أهل بیته . فقال علیّ علیه‌السلام : أنا . فقال : أنت .

و رواه أیضًا أحمد بن حنبل من طریق آخر ⁽⁵⁾.

و فیه : من کتاب المناقب روایة ابن المغازلی الشافعی عن أبی ذر الغفاری قال: قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : من ناصب علیًّا علی ⁽⁶⁾الخلافة بعدی فهو کافر، و قد حارب اللّه و رسوله، و من شکّ فی علیّ فهو کافر ⁽⁷⁾.

و فیه : من کتاب شواهد التنزیل باسناده إلی عبداللّه بن عبّاس فی تأویل قوله

تعالی : « واتّقوا فتنة لا تصیبن الّذین ظلموا منکم خاصّة » ⁽¹⁾الآیة، قال : لما نزل هذه الآیة، قال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : من ظلم علیًّا مقعدی هذا بعد وفاتی فکأنّما جحد نبوّتی ونبوّة الأنبیاء قبلی ⁽²⁾.

و فیه : من کتاب أبی عبداللّه محمّد بن علیّ السراج فی تأویل هذه الآیة باسناده إلی عبداللّه بن مسعود انّه قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : یا ابن مسعود انّه قد أنزلت علیّ آیة « واتقوا فتنة » إلی آخر الآیة، و أنا مستودعکها، ومسمّ لک خاصّة الظلمة، فکن لما أقول واعیًا و عنی له مؤدّیًا، من ظلم علیًّا مجلسی هذا کمن جحد نبوّتی و نبوّة من کان قبلی .

فقال له الراوی : یا أبا عبدالرحمن أسمعت هذا من رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ؟ قال : نعم، قال قلت : فکیف ولیت للظالمین ؟ قال : لا جرم جلبت عقوبة عملی، و ذلک انّی لم أستأذن امامی کما أستأذنه جندب و عمّار و سلمان ، و أنا استغفر اللّه و أتوب إلیه ⁽³⁾.

و فیه : ما رواه الحافظ محمّد بن مؤمن الشیرازی فی کتابه واستخرجه عن التفاسیر الإثنی عشر، و هو من علماء الأربعة المذاهب و ثقاتهم فی تفسیر قوله تعالی : « عمّ یتسائلون * عن النبأ العظیم * الّذی هم فیه مختلفون » ⁽⁴⁾باسناده إلی السدی یرفعه قال : أقبل صخر بن حرب حتّی جلس إلی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقال : یا محمّد هذا الأمر لنا من بعدک [ لنا ] ⁽⁵⁾أم لمن ؟

قال : یا صخر الأمر بعدی لمن هو منّی بمنزلة هرون من موسی، فأنزل اللّه تعالی : « عمّ یتسائلون » یعنی یسألک أهل مکّة عن خلافة علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام عن النبأ الّذین هم فیه مختلفون، منهم المصدق بولایته و خلافته، قال : «کلا » وهو ردّ علیهم « سیعلمون » یقول یعرفون خلافته و ولایته إذ یسألون عنها فی قبورهم، فلا یبقی میّت فی شرق و لا غرب و لا فی برّ و لا فی بحر إلاّ منکر و نکیر یسألانه عن ولایة أمیر المؤمنین علیه‌السلام بعد الموت، یقولان [ للمیّت ] ⁽¹⁾: من ربّک ؟ و ما دینک ؟ و من نبیّک ؟ و من إمامک ⁽²⁾.

و فیه : ما رواه الحافظ محمّد بن مؤمن الشیرازی أیضًا فی کتابه فی تفسیر قوله تعالی : « و إذ قال ربّک للملائکة إنّی جاعل فی الأرض خلیفة » ⁽³⁾باسناده عن علقمة، عن إبن مسعود قال : رفعت ⁽⁴⁾الخلافة من اللّه عزّوجلّ فی القرآن لثلاثة نفر لآدم علیه‌السلام لقول اللّه تعالی : « و إذ قال ربّک للملائکة إنّی جاعل فی الأرض خلیفة » یعنی خالق فی الأرض خلیفة یعنی آدم علیه‌السلام ، « قالوا أتجعل فیها » یعنی أتخلق فیها « من یفسد فیها » یعنی یعمل بالمعاصی بعد ما صلحت بالطاعة، نظیرها : « و لا تفسدوا فی الأرض بعد إصلاحها » ⁽⁵⁾، یعنی یعمل فی الأرض بالمعاصی ⁽⁶⁾بعد ما صلحت بالطاعة، نظیرها : « و إذا تولّی سعی فی الأرض لیفسد فیها » ⁽⁷⁾، یعنی لیعمل فیها بالمعاصی .

« و یسفک الدماء » یعنی یهریقها بغیر حلّها، « و نحن نسبّح بحمدک » یعنی

نذکرک، « و نقدّس لک » یعنی و نطهّر لک الأرض، « قال إنّی أعلم ما تعلمون » یعنی سبق فی علمی أنّ آدم علیه‌السلام و ذریّته سکّان الأرض و أنتم سکّان السماء .

ثمّ قال فی الحدیث المذکور : و الخلیفة الثانی داود علیه‌السلام لقوله تعالی « یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الأَرْضِ » ⁽¹⁾یعنی الخلیفة [ فی أرض ] ⁽²⁾بیت المقدس و الثالث أمیر المؤمنین ⁽³⁾علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام لقول اللّه تعالی فی السورة الّتی یذکر فیها النور «وَعَدَ اللّه‌ُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ »⁽⁴⁾یعنی علیّ بن أبیطالب علیه‌السلام « لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ »یعنی ⁽⁵⁾آدم و داود « وَلَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ » یعنی الإسلام « الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ » أی رضیه لهم «وَلَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ »یعنی من ⁽⁶⁾أهل مکّة «أَمْنًا» یعنی فی المدینة « یَعْبُدُونَنِی » أی⁽⁷⁾یوحدوننی «لاَیُشْرِکُونَ بِی شَیْئًا وَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ » بولایة علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام « فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ » یعنی العاصین للّه و لرسوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ⁽⁸⁾.

و فیه : رأیت کتابًا کبیرًا مجلّدًا فی مناقب أهل البیت علیهم‌السلام ، تألیف أحمد بن حنبل، فیه أحادیث جلیلة قد صرّح فیها نبیّهم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بالنصّ علی علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام بالخلافة علی الناس، لیس فیها شبهة عند ذوی الإنصاف، و هی حجّة علیهم، و فی خزانة مشهد علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام بالغریّ من هذا الکتاب المذکور نسخة موقوفة، من أراد الوقوف علیها فلیطلبها من خزانته المعروفة ⁽⁹⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه أبو عمر یوسف بن [ عبد اللّه بن محمّد بن ] ⁽¹⁰⁾

عبدالبر النهیری ⁽¹⁾فی کتاب الإستیعاب، فإنّه ذکر لعلیّ بن أبی طالب علیه‌السلام فضائل ونصوصًا صریحة علیه من نبیّهم بالخلافة و التفضیل علی الأصحاب ثمّ اعترف بالعجز عن حصر فضائله و ذکر فواضله ⁽²⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه أبو بکر أحمد بن موسی بن مردویه الاصفهانی ⁽³⁾وهو من ثقاتهم ⁽⁴⁾فی کتابه کتاب المناقب من الأخبار الشاهدة تواترًا و تصریحًا بفضائل علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام و تحقیق النصّ علیه و لقد تصفّحت شیئًا یسیرًا من کتاب أبی بکر بن مردویه و هو من أعیان رجال الأربعة المذاهب، فوجدت فیه مائة و اثنین و ثمانین منقبة رواها عن نبیّهم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام فیها تصریح بالنصّ علی خلافته و أنّه القائم مقامه فی أمّته ⁽⁵⁾.

و فیه : و من ذلک ما ذکره الحافظ محمّد بن مؤمن الشیرازیّ فی کتابه الّذی استخرجه من التفاسیر الاثنی عشر، و هو من رجال الأربعة المذاهب و علمائهم، و سیأتی ذکر التفاسیر الّتی استخرجه منها و قد ذکر فی کتابه المذکور تصریحات ⁽⁶⁾من نبیّهم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بالنص علی علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام بالخلافة وفضائل عظیمة ⁽⁷⁾.

و فیه : و من ذلک ما ذکره الاصفهانیّ أسعد بن عبد القاهر بن شقروة ⁽⁸⁾فی کتاب الفائق علی الأربعین ⁽⁹⁾، فإنّه تضمن نصوصًا صریحة من نبیّهم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام بالخلافة أیضا و مناقب جلیلة، و قد رأیت منه نسخة

بخزانه مشهد علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام بالغریّ ⁽¹⁾.

و فیه : و من ذلک ما ذکره موفّق بن أحمد الخوارزمی أخطب الخطباء ، و هو من أعیان علماء الأربعة المذاهب فی کتاب الأربعین فی باب مناقب أمیرالمؤمنین علیه‌السلام ، فإنّه متضمّن نصوصًا من نبیّهم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام وفضائل عظیمة جلیلة، و لا یسع تسمیة الکتب فی ذلک والفضائل ⁽²⁾.

الحادی عشر: فی أخبار تنزل منزلة النصّ علی خلافته علیه‌السلام

فیالطرائف روی ابن المغازلی بإسناده عن ابن عبّاس قال: قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : أتانی جبرئیل علیه‌السلام بدرنوک ⁽³⁾من درانیک الجنّة فجلست علیه، فلما صرت بین یدی ربّی کلّمنی و ناجانی، فما علمنی شیئًا إلاّ و علّمت علیًّا، فهو باب مدینة علمی، ثمّ دعاه إلیه فقال : یا علیّ سلمک سلمی و حربک حربی و أنت العلم بینی وبین أمّتی بعدی ⁽⁴⁾.

و فیه : روی ابن المغازلی أیضًا فی کتابه من عدّة طرق بأسانیدها أنّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال لعلیّ علیه‌السلام : لولاک ما عرف المؤمنون من بعدی ⁽⁵⁾.

و فیه : روی ما رواه الشافعی ابن المغازلی من عدّة طرق بأسانیدها فی کتابه بمعنی واحد فمنها قال : قال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : علیّ منّی مثل رأسی من بدنی ⁽⁶⁾.

و فیه : ما رواه أیضًا ابن المغازلی فی کتاب المناقب بإسناده [ یرفعه ] ⁽¹⁾إلی عبد اللّه بن مسعود قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : أنا دعوة [ أبی ] ⁽²⁾إبراهیم قال : قلنا یا رسول اللّه کیف صرت دعوة أبیک إبراهیم ؟ قال أوحی اللّه عزّ و جلّ إلی إبراهیم علیه‌السلام « إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِمامًا » ⁽³⁾فاستخف إبراهیم الفرح، قال : یا ربّ و من ذرّیتی أئمّة مثلی ؟ فأوحی اللّه تعالی إلیه : أن یا إبراهیم إنّی لا أعطیک عهدًا لا أفی لک به .

قال : یا ربّ ما العهد الذی لا تفی لی به ؟ قال : لا أعطیک الظالم ⁽⁴⁾من ذرّیتک عهدًا . قال إبراهیم عندها : یا ربّ و من الظالم من ذرّیتی ؟ قال له : من یسجد للصنم من دونی یعبدها . قال إبراهیم عندها : « وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیرًا مِنَ النّاسِ » ⁽⁵⁾قال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فانتهت الدعوة إلیّ و إلی علیّ، لم‌یسجد أحدنا لصنم قطّ فاتّخذنی نبیًّا و اتّخذ علیًّا وصیًّا ⁽⁶⁾.

و فیه : ما رواه الثعلبی فی تفسیر قوله تعالی: « إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ » ⁽⁷⁾عن ابن عبّاس قال : لمّا نزلت هذه الآیة ضرب رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یده علی صدره وقال : أنا المنذر، و أومأ بیده إلی منکب ⁽⁸⁾علیّ فقال : و أنت الهادی، یا علیّ بک یهتدی المهتدون من بعدی ⁽⁹⁾.

و فیه : ما رواه ابن المغازلی من عدّة طرق بأسانیدها عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و معناها واحد أن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : علیّ سیّد العرب ⁽¹⁰⁾.

و فیه : ما رواه ابن المغازلی فی تفسیر قوله تعالی : « أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ » ⁽¹⁾قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : أنا علی بیّنة من ربّه و علیّ الشاهد منه ⁽²⁾.

و فیه : ما رواه الحافظ عندهم محمّد بن مؤمن الشیرازی فی کتابه الّذی استخرجه عن التفاسیر الاثنی عشر ⁽³⁾و هو من علماء الأربعة المذاهب و ثقاتهم بإسناده إلی قتادة عن الحسن البصری قال : کان یقرأ هذا الحرف « صراط علیّ مستقیم »، فقلت للحسن : و ما معناه ؟ قال : یقول هذا طریق علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام و دینه طریق و دین مستقیم، فاتّبعوه و تمسّکوا به، فإنّه واضح لا عوج فیه ⁽⁴⁾.

و فیه : ما رواه أبو بکر محمّد بن الحسن الآجری تلمیذ أبی بکر والد أبی داود السجستانی فی الجزء الثانی من کتاب الشریعة، بإسناده إلی علقمة بن قیس والأسود بن یزید، قالا : أتینا أبا أیوب الأنصاری فقلنا : یا أبا أیوب إن اللّه تعالی أکرمک بمحمّد إذ أوحی إلی راحلته فنزلت إلی بابک و کان رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ضیفک، فضیلة فضلک اللّه تعالی بها، ثمّ خرجت تقاتل مع علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام .

فقال : مرحبًا بکما و أهلاً و [ سهلاً ] ⁽⁵⁾إنّنی أقسم باللّه لکما لقد کان رسول اللّه فی هذا البیت الّذی أنتما فیه و ما فی البیت غیر رسول اللّه و علیّ جالس عن یمینه و أنا قائم بین یدیه و أنس إذ حرّک الباب، فقال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : یا أنس انظر من بالباب ؟ فخرج أنس فنظر و رجع فقال : هذا عمّار بن یاسر .

قال أبو أیّوب : سمعت رسول اللّه یقول : یا أنس افتح لعمّار الطیّب المطیّب،

ففتح أنس الباب فدخل عمار فسلّم علی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فردّ علیه السلام و رحب به، ثمّ قال له : یا عمّار سیکون فی أمّتی بعدی هناة و اختلاف حتّی یختلف السیف فیما بینهم حتّی یقتل بعضهم بعضًا و یتبرّأ بعضهم من بعض، فإذا رأیت ذلک فعلیک بهذا الّذی عن یمینی ـ یعنی علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ـ فإن سلک الناس کلّهم وادیًا وسلک علیّ وادیًا، فاسلک وادی علیّ و خل الناس طرًا، یا عمّار إنّ علیًّا لا یزال عن ⁽¹⁾هدی، یا عمّار طاعة علیّ طاعتی و طاعتی طاعة اللّه عزّ و جلّ ⁽²⁾.

و فیه : ما رواه أبو بکر أحمد بن موسی بن مردویه فی کتاب المناقب باسناده إلیه إلی أصبغ بن نباتة قال : لما أن أصیب زید بن صوحان یوم الجمل أتاه علیّ علیه‌السلام و به رمق، فوقف أمیر المؤمنین علیه‌السلام ⁽³⁾و هو یتألّم لما به فقال : رحمک اللّه یا زید، فو اللّه ما عرفتک إلاّ خفیف المؤنة کثیر المعونة . قال : فرفع إلیه رأسه و قال : و أنت مولای یرحمک اللّه، فو اللّه ما عرفتک إلاّ باللّه عالمًا و بآیاته عارفًا، و اللّه ما قاتلت معک من جهل، و لکنی سمعت حذیفة بن الیمان یقول: سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول: علیّ أمیر البررة و قاتل الفجرة منصور من نصره و مخذول من خذله، ألا و إنّ الحقّ معه، و یتبعه ثلاث مرّات ⁽⁴⁾: ألا فمیلوا معه ⁽⁵⁾.

و فیه : روی العبدری فی الجمع بین الصحاح الستّة فی الجزء الثالث منه فی باب مناقب أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام من صحیح البخاری عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : رحم اللّه علیًّا، اللهمّ أدر الحقّ معه حیث دار ⁽⁶⁾.

و فیه : ما رواه أبوبکر ⁽¹⁾أحمد بن موسی بن مردویه فی کتاب المناقب من عدّة طرق فمنها بإسناده إلی محمّد بن أبی بکر قال: حدثتنی عائشة إنّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : الحقّ مع علیّ و علیّ مع الحقّ لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض ⁽²⁾.

و فیه : فی کتاب المناقب أیضًا لابن مردویه بإسناده إلی ثابت مولی أبی ذر عن أمّ سلمة قالت : سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : علیّ مع القرآن و القرآن معه لایفترقان حتّی یردا علیّ الحوض ⁽³⁾.

و فیه : ما ذکره أبو نعیم المحدّث فی کتابه الّذی استخرجه من کتاب الاستیعاب فی تفسیر قوله تعالی : « وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنا »⁽⁴⁾قال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لیلة أسری بی جمع اللّه بینی و بین الأنبیاء علیهم‌السلام ، ثمّ قال : یا محمّد سلهم علی ما ذا بعثتم ؟ فقالوا : بعثنا علی شهادة أن لا إله إلاّ اللّه و الإقرار بنبوّتک و الولایة لعلیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ⁽⁵⁾.

و فیه : ذکر الخطیب فی تاریخه ما یدلّ علی أنّ علقمة و الأسود کررا معاتبة أبی أیوب علی نصرته لعلیّ علیه‌السلام ، فزادهما ایضاحا لعذره ⁽⁶⁾بما کان سمعه من رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقال الخطیب : إنّ علقمة و الأسود أتیا أبا أیوب الأنصاری عند منصرفه من صفین فقالا له : یا أبا أیوب إنّ اللّه أکرمک بنزول محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی بیتک و بمجیء ناقته تفضیلاً ⁽⁷⁾من اللّه تعالی و إکرامًا لک حتّی أناخت ببابک دون الناس

جمیعًا، ثمّ جئت بسیفک علی عاتقک لتضرب ⁽¹⁾أهل لا إله إلاّ اللّه ؟ فقال : یا هذا إنّ الرائد ⁽²⁾لا یکذب أهله، إنّ رسول اللّه أمرنا بقتال ثلاثة مع علیّ علیه‌السلام ، بقتال الناکثین و القاسطین و المارقین، فأمّا الناکثون فقد قاتلناهم و هم أهل الجمل طلحة و الزبیر، و أمّا القاسطون فهذا منصرفنا عنهم یعنی معاویة و عمرو بن العاص، و أمّا المارقون فهم أهل الطرفاوات و أهل السقیفات و أهل النخیلات وأهل النهروانات، واللّه ما أدری أین هم و لکن لابدّ من قتالهم إن شاء اللّه تعالی .

ثمّ قال : سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول لعمّار : تقتلک الفئة الباغیة و أنت إذ ذاک مع الحقّ و الحقّ معک، یا عمّار إن رأیت علیًّا سلک وادیًا و سلک الناس کلّهم وادیًا، فاسلک مع علیّ، فإنّه لن یدلیک فی ردی و لن یخرجک من هدی ؛ یا عمّار من تقلّد سیفًا و أعان به علیًّا علی عدوّه قلّده اللّه یوم القیامة وشاحین من درّ، و من تقلّد سیفًا أعان به عدوّ علیّ قلّده اللّه تعالی یوم القیامة وشاحین من نار . قلنا : یا هذا حسبک یرحمک اللّه، حسبک یرحمک اللّه ⁽³⁾.

الثانی عشر: و من قبیل أخبار تنزل منزلة النصّ علی خلافته أخبار ترک رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی أمّته الثقلین

فی الطرائف : روی أحمد بن حنبل فی مسنده بإسناده إلی أبی سعید الخدری قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : إنّی قد ترکت فیکم الثقلین ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا

بعدی و أحدهما أکبر من الآخر : کتاب اللّه حبل ممدود من السماء إلی الأرض وعترتی أهل بیتی، ألا و إنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض ⁽¹⁾.

و فیه : روایة أحمد بن حنبل أیضًا فی مسنده بإسناده إلی إسرائیل بن عثمان بن المغیرة بن ربیعة قال : لقیت زید بن أرقم و هو داخل علی المختار أو خارج من عنده، فقلت له : سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول: إنّی تارک فیکم الثقلین ؟ قال : نعم ⁽²⁾.

و فیه : ما رواه أیضًا أحمد بن حنبل فی مسنده باسناده إلی زید بن ثابت قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : إنّی تارک فیکم [ الثقلین ] ⁽³⁾خلیفتین کتاب اللّه حبل ممدود ما بین السماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی، و إنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض ⁽⁴⁾.

و فیه ما رواه مسلم فی صحیحه من عدّة طرق فمنها فی الجزء الرابع منه من أجزاء ستّة فی آخر کراس الثانیة من أوّله من النسخة المنقول منها بإسناده إلی زید ⁽⁵⁾بن جنان ⁽⁶⁾قال : انطلقت أنا و حصین بن سیرة ⁽⁷⁾و عمر بن مسلم إلی زید بن أرقم، فلمّا جلسنا عنده قال له حصین : لقد لقیت یا زید خیرًا کثیرًا، [ رأیت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و سمعت حدیثه و غزوت معه و صلّیت خلفه لقد لقیت یا زید خیرًا کثیرًا ] ⁽⁸⁾حدّثنا یا زید ما سمعت من رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله . قال : یا ابن أخی واللّه لقد کبر سنّی و قدم عهدی و نسیت بعض الّذی کنت أعی من رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فما حدّثتکم فاقبلوه و ما لا أذکره ⁽⁹⁾فلا تکلفونیه .

ثمّ قال : قام رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله [ یومًا ] ⁽¹⁾فینا خطیبًا بماء یدعی خمًا بین مکّة والمدینة فحمد اللّه و أثنی علیه و وعظ و ذکّر، ثمّ قال : أمّا بعد أیّها الناس فإنّما أنا بشر یوشک أن یأتینی رسول ربّی فأجیب و إنّی تارک فیکم الثقلین أوّلهما کتاب اللّه فیه الهدی و النور فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به، فحثّ علی کتاب اللّه و رغّب فیه، ثمّ قال : و أهل بیتی، أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی، أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی، الخبر .

و رواه أیضًا مسلم فی صحیحه بهذه المعانی فی الجزء الرابع المذکور، علی حدّ ثمان عشرة قائمة من أوّله من تلک النسخة ⁽²⁾.

و فیه : من کتاب الجمع بین الصحاح الستّة من الجزء الثالث من أجزاء أربعة من صحیح أبی داود و هو کتاب السنن، و من صحیح الترمذی بإسنادهما عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : إنّی تارک فیکم [ الثقلین ] ⁽³⁾ما إن تمسّکتم به ⁽⁴⁾، لن تضلّوا بعدی أحدهما أعظم من الآخر و هو کتاب اللّه حبل ممدود من السماء إلی الأرض، و عترتی أهل بیتی لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض، فانظروا کیف تخلفونی فی عترتی ⁽⁵⁾.

و فیه : ما رواه الفقیه الشافعی ابن المغازلی عن عدّة طرق فی کتابه بأسناده ⁽⁶⁾، فمنها قال : إنّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : إنّی أوشک أن أدعی فأجیب، فإنّی قد ترکت فیکم الثقلین، کتاب اللّه حبل ممدود من السماء إلی الأرض و عترتی أهل بیتی، وإنّ اللطیف الخبیر أخبرنی أنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض، فانظروا ما ذا

تخلفونی فیهما ⁽¹⁾.

و فیه : بإسناده ـ أی اسناد ابن المغازلی ـ إلی ابن أبی الدنیا من کتاب فضائل القرآن قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی و قرابتی . قال : آل عقیل و آل جعفر و آل عباس ⁽²⁾.

و فیه : بالاسناد المذکور إلی علیّ بن أبی ⁽³⁾ربیعة قال : لقیت زید بن أرقم و هو یرید أن یدخل علی المختار . فقلت : بلغنی عنک شیء . فقال : ما هو ؟ قلت : سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : إنّی قد ترکت فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی أهل بیتی، قال : اللهمّ نعم ⁽⁴⁾.

و فیه : بإسناده أیضًا قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : إنّی فرطکم علی الحوض فأسألکم حین تلقونی عن الثقلین کیف خلفتمونی فیهما ؟! فاعتل علینا لا ندری ما الثقلان، حتّی قام رجل من المهاجرین فقال : یا نبیّ اللّه بأبی أنت و أمّی ما الثقلان ؟

قال : الأکبر منهما کتاب اللّه، طرف بید اللّه تعالی و طرف بأیدیکم فتمسّکوا به و لا تزلّوا و لا تضلّوا، و الأصغر منهما عترتی، من استقبل قبلتی وأجاب دعوتی، فلا تقتلوهم و لا تقهروهم ⁽⁵⁾، فإنّی سألت اللطیف الخبیر فأعطانی أن یردا علیّ الحوض کهاتین ـ و أشار بالمسبحة ـ ثمّ قال : و لو شئت کهاتین باصبعه السبابة و الوسطی، ناصرهما ناصری، و خاذلهما خاذلی، وعدوّهما عدوّی، ألا و إنّه لن تهلک أمّة قبلکم حتّی تدین بأهوائها، و تظاهر علی نبوّتها ⁽⁶⁾، و تقبل ⁽⁷⁾من یأمر

بالقسط فیهما ⁽¹⁾.

و فیه : ما رواه الثعلبی فی تفسیر سورة آل عمران فی قوله تعالی «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ جَمِیعًا وَ لاَ تَفَرَّقُوا » ⁽²⁾بأسانیده فمنها باسناده ⁽³⁾قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : أیّها الناس إنّی قد ترکت فیکم الثقلین خلیفتین إن أخذتم بهما لن تضلّوا بعدی أحدهما أکبر من الآخر کتاب اللّه حبل ممدود ما بین السماء و الأرض ـ أو قال إلی الأرض ـ و عترتی أهل بیتی، ألا و إنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض ⁽⁴⁾.

و فیه : ما رواه الحمیدی [ فی المعنی ] ⁽⁵⁾فی الجمع بین الصحیحین فی مسند زید بن أرقم من عدّة طرق فمنها بإسناده إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : قام رسول اللّه فینا خطیبًا بماء یدعی خمًا بین مکة و المدینة، فحمد اللّه و أثنی علیه و وعد و وعظ وذکر، ثمّ قال : أمّا بعد أیّها الناس فإنّما أنا بشر یوشک أن یأتینی رسول ربّی فأجیب، و أنا تارک فیکم الثقلین، أوّلهما کتاب اللّه فیه الهدی و النور، فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به، فحثّ علی کتاب اللّه و رغب فیه، ثمّ قال : و أهل بیتی، أذکّرکم اللّه فی أهل بیتی ⁽⁶⁾.

الثالث عشر: فی أخبار تدلّ علی نصّ الوصایة والوراثة فی علیّ علیه‌السلام

فی الطرائف : من کتاب المناقب تألیف الشافعی ابن المغازلی فی تفسیر قوله

تعالی : « وَ النَّجْمِ إِذا هَوی » ⁽¹⁾یرفعه إلی ابن عباس قال : کنت جالسًا مع فئة ⁽²⁾من بنی هاشم عند النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله إذا انقض کوکب، فقال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : من انقض هذا الکوکب ⁽³⁾فی منزله فهو الوصیّ من بعدی . قال : فقام فتیة من بنی هاشم فنظروا فإذا الکوکب قد انقض ⁽⁴⁾فی منزل علیّ بن أبی طالب . فقالوا : یا رسول اللّه قد غویت فی علیّ، فأنزل اللّه تعالی « وَالنَّجْمِ إِذا هَوی * ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَما غَوی » إلی قوله : « وَ هُوَ بِالأُفُقِ الأَعْلی » ⁽⁵⁾.

و فیه : الفقیه المغازلی ⁽⁶⁾یرفعه إلی سلمان أنّه قال : یا رسول اللّه من وصیّک ؟ فقال : یا سلمان من کان وصیّ أخی موسی . قال : یوشع بن نون . قال : فإنّ وصیّی و وارثی و من یقضی دینی و ینجز موعدی علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ⁽⁷⁾.

و فیه ما ذکره الحمیدی فی الجمع بین الصحیحین فی مسند عائشة عن الأسود بن یزید قال : ذکروا عند عائشة أنّ علیًّا علیه‌السلام کان وصیًّا . و فی روایة أزهر أنّهم قالوا : إنّه وصیی فلم تکذبهم، بل ذکرت أنّها ما سمعت ذلک من النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حین وفاته ⁽⁸⁾.

و فیه : و روی ابن المغازلی عن عبد اللّه بن بریدة قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : انّ

لکلّ نبیّ وصیًّا و وارثًا، و إن وصیّی و وارثی علیّ بن أبی طالب ⁽¹⁾.

و فیه : من روایة الحافظ أبی بکر أحمد ⁽²⁾بن موسی بن مردویه و هو الحجّة عند الأربعة المذاهب ما رواه بهذا الإسناد، قال : أخبرنا أبوبکر ⁽³⁾أحمد بن محمّد السیری ⁽⁴⁾بن یحیی التمیمی قال : حدّثنا المنذر بن محمّد [ بن المنذر ] ⁽⁵⁾حدّثنا أبی عن عمّی الحسین [ بن یوسف ] ⁽⁶⁾بن سعید بن أبی الجهم، حدّثنی أبی، عن أبان بن تغلب، عن علیّ بن محمّد بن المنکدر عن أمّ سلمة زوجة النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، و کانت من ألطف نسائه و أشدّهنّ له حبًّا، قال : و کان لها مولی تحضنها و رباها، و کان لا یصلّی صلاة إلاّ سبّ علیًّا و شتمه . فقالت له : یا أبة ما حملک علی سبّ علیّ علیه‌السلام ؟ قال : لأنّه قتل عثمان و شرک فی دمه .

قالت له : لو لا أنک مولای و ربیتنی و أنک عندی بمنزلة والدی ما حدّثتک بسرّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و لکن اجلس حتّی أحدّثک عن علیّ و ما رأیته قد أقبل رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ⁽⁷⁾و کان یومی، و إنّما کان یصیبنی فی تسعة أیّام یوم واحد، فدخل النبیّ و هو یتخلل أصابعه فی أصابع علیّ علیه‌السلام واضعًا یده علیه، فقال : یا أمّ سلمة اخرجی من البیت و أخلیه لنا .

فخرجت و أقبلا یتناجیان و أسمع الکلام و لا أدری ما یقولان، حتّی إذا قلت قد انتصف النهار و أقبلت فقلت : السلام علیکم ألج ؟ فقال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لا تلجی و ارجعی مکانک، ثمّ تناجیا طویلاً حتّی قام عمود الظهر، فقلت : ذهب یومی

و شغله علیّ علیه‌السلام ، فأقبلت أمشی حتّی وقفت علی الباب فقلت : السلام علیکم ألج ؟ فقال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لا تلجی .

فرجعت فجلست مکانی حتّی إذا قلت : قد زالت الشمس الآن یخرج إلی الصلاة فیذهب یومی و لم أر قطّ یومًا أطول منه، فأقبلت أمشی حتّی وقفت علی الباب فقلت : السلام علیکم ألج ؟ فقال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : نعم تلجی، فدخلت و علیّ واضع یده علی رکبتی رسول اللّه قد أدنی فاه من أذن النبیّ و فم النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی أذن علیّ علیه‌السلام یتساران و علیّ علیه‌السلام یقول : أ فأمضی و أفعل ؟ و النبیّ یقول : نعم، فدخلت و علیّ معرض وجهه حتّی دخلت و خرج .

فأخذنی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و أقعدنی فی حجره، فأصاب منّی ما یصیب الرجل من أهله من اللطف و الاعتذار، ثمّ قال : یا أمّ سلمة لا تلومینی، فإنّ جبرئیل أتانی من اللّه بما هو کائن بعدی و أمرنی أن أوصی به علیًّا من بعدی، و کنت جالسًا بین جبرئیل و علیّ و جبرئیل عن یمینی و علیّ عن شمالی، فأمرنی جبرئیل أن آمر علیًّا علیه‌السلام بما هو کائن بعدی إلی یوم القیامة، فاعذرینی و لا تلومینی، إنّ اللّه عزّ و جلّ اختار من کلّ أمّة نبیًّا و اختار لکلّ نبیّ وصیًّا، فأنا نبیّ هذه الأمّة و علیّ وصیّی فی عترتی و أهل بیتی و أمّتی من بعدی .

فهذا ما شهدت من علیّ الآن یا أبتاه فسبّه أو فدعه، فأقبل أبوها یناجی اللیل والنهار و یقول : اللهمّ اغفر لی ما جهلت من أمر علیّ، فإنّ ولیّی ولیّ علیّ و عدوّی عدوّ علیّ، و تاب المولی توبةً نصوحًا، و أقبل فیما بقی من دهره یدعو اللّه تعالی أن یغفر له ⁽¹⁾.

و فیه : ما رواه ابن المغازلی عن عبد اللّه بن بریدة قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لکلّ نبیّ وصیّ و وارث، و إنّ وصیّی و وارثی علیّ بن أبی طالب ⁽¹⁾.

و فیه : ما رواه محمّد بن مؤمن الشیرازیّ ⁽²⁾فی کتابه واستخرجه عن التفاسیر الإثنی عشر فی تفسیر قوله تعالی : « وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ » ⁽³⁾بإسناده إلی أنس بن مالک قال : سألت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عن معنی قوله : «وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ » ؟ فقال : إن اللّه عزّ و جلّ خلق آدم من طین کیف شاء، ثمّ قال : « وَ یَخْتارُ » إنّ اللّه تعالی اختارنی و أهل بیتی علی جمیع الخلق، فانتجبنا، فجعلنی الرسول و جعل علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام الوصیّ ؛ ثمّ قال : « ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ »، یعنی ما جعلت للعباد أن یختاروا و لکنی أختار من أشاء، فأنا و أهل بیتی صفوته و خیرته من خلقه .

ثمّ قال : « سُبْحانَ اللّه‌ِ وَ تَعالی عَمّا یُشْرِکُونَ »، یعنی تنزیهًا للّه ⁽⁴⁾عمّا یشرکون به کفّار مکة . ثمّ قال : « وَ رَبُّکَ یَعْلَمُ » یعنی یا محمّد « ما تُکِنُّ صُدُورُهُمْ »من بغض المنافقین لک و لأهل بیتک ، « وَ ما یُعْلِنُونَ » ⁽⁵⁾بألسنتهم من الحبّ لک و لأهل بیتک ⁽⁶⁾.

و فیه : ما رواه الفقیه الشافعی ابن المغازلی فی کتاب المناقب بإسناده إلی نافع مولی ابن عمر قال : قلت لابن عمر : من خیر الناس بعد رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ؟ قال : ما أنت و ذاک لا أمّ لک، ثمّ قال : أستغفر اللّه، خیرهم بعده من کان یحل له ما یحل له،

ویحرم علیه ما یحرم علیه . قلت : من هو ؟ قال : علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام سدّ أبواب المسجد و یترک ⁽¹⁾باب علیّ و قال صلی‌الله‌علیه‌و‌آله له : لک فی هذا المسجد ما لی و علیک فیه ما علی، و أنت وارثی و وصیّی تقضی دینی و تنجز عداتی و تقتل علی سنّتی، کذب من زعم أنّه یبغضک و یحبّنی ⁽²⁾.

فی کتاب الطرائف : من مسند أحمد بن حنبل بإسناده إلی أسماء بنت عمیس قالت : سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : اللهمّ إنّی أقول کما قال أخی موسی : اللهمّ اجعل لی وزیرًا من أهلی علیًّا أخی اشدد به أزری و أشرکه فی أمری کی نسبّحک کثیرًا و نذکرک کثیرًا إنّک کنت بنا بصیرًا ⁽³⁾.

ومنها: قوله تعالی: «عَمَّ یَتَساءَلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ * الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ »⁽⁴⁾فی الطرائف : روی الحافظ محمّد بن مؤمن الشیرازیّ فی کتابه المشار إلیه فی تفسیر قوله تعالی : « عَمَّ یَتَساءَلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ » بإسناده إلی السدی یرفعه قال : أقبل صخر بن حرب حتّی جلس إلی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقال : یا محمّد هذا الأمر من بعدک لنا أم لمن ؟ قال : یا صخر الأمر من بعدی لمن هو منّی بمنزلة هارون من موسی، فأنزل اللّه تعالی : « عَمَّ یَتَساءَلُونَ »، یعنی یسألک أهل مکة عن خلافة علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام « عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ * الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ » منهم المصدّق بولایته و خلافته، و منهم المکذّب بهما .

ثمّ قال : « کَلاّ » و هو ردّ علیهم « سَیَعْلَمُونَ » أی سیعرفون خلافته بعدک أنّها

حقّ یکون « ثُمَّ کَلاّ سَیَعْلَمُونَ »یقول یعرفون خلافته و ولایته إذ یسألون عنها فی قبورهم، فلا یبقی میّت فی شرق و لا فی غرب و لا فی برّ و لا فی بحر إلاّ و منکر و نکیر یسألانه عن ولایة أمیر المؤمنین علیه‌السلام بعد الموت یقولان للمیّت : من ربّک ؟ و ما دینک ؟ و من نبیّک ؟ و من إمامک ⁽¹⁾.

و منها : قوله تعالی : « هَذَا صِرَاطُ عَلیّ مُسْتَقِیمٌ » ⁽²⁾، فی الطرائف : روی الحافظ محمّد بن مؤمن الشیرازیّ فی کتابه المذکور ـ أی کتابه الّذی استخرجه عن التفاسیر الاثنی عشر ـ بإسناده إلی قتادة عن الحسن البصری قال : کان یقرأ هذا الحرف « صراط علیّ مستقیم »، فقلت للحسن : و ما معناه ؟ قال : یقول هذا طریق علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام و دینه طریق و دین مستقیم، فاتّبعوه و تمسّکوا به، فإنّه واضح لا عوج فیه ⁽³⁾.

و منها : قوله تعالی : « وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ » ⁽⁴⁾، فی الطرائف : روی محمّد بن مؤمن فی کتابه فی تفسیر قوله تعالی : « وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ » الآیة، [ بإسناده إلی أنس بن مالک ] ⁽⁵⁾قال : سألت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عن معنی قوله « وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ » قال : إنّ اللّه عزّ و جلّ خلق آدم من طین کیف شاء، ثمّ قال : « وَ یَخْتارُ » إنّ اللّه تعالی اختارنی و أهل بیتی علی جمیع الخلق، فانتجبنا، فجعلنی الرسول و جعل علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام الوصیّ .

ثمّ قال : « ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ » یعنی ما جعلت للعباد أن یختاروا و لکنّی أختار من أشاء، فأنا و أهل بیتی صفوة اللّه ⁽⁶⁾و خیرته من خلقه . ثمّ قال : « سُبْحانَ اللّه‌ِ

وَتَعالی عَمّا یُشْرِکُونَ »، یعنی تنزیهًا للّه ⁽¹⁾عمّا یشرکون به کفّار مکة .

ثمّ قال : « وَ رَبُّکَ یَعْلَمُ » یعنی یا محمّد « ما تُکِنُّ صُدُورُهُمْ » یعنی ⁽²⁾المنافقین لک و لأهل بیتک، « وَ ما یُعْلِنُونَ » ⁽³⁾بألسنتهم من الحبّ لک و لأهل بیتک ⁽⁴⁾.

الرابع عشر: فی فضائل عالیة فائقة له علیه‌السلام

فی کتاب الطرائف : من ذلک ما رواه الشافعی ابن المغازلی من عدّة طرق بأسانیدها عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أیضًا و معناها ⁽⁵⁾واحد : أنّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ناجی علیًّا علیه‌السلام یوم الطائف فطالت مناجاته إیّاه، فقیل له : لقد طالت مناجاتک الیوم مع علیّ ؟ فقال : ما أنا ناجیته و لکن اللّه ناجاه ⁽⁶⁾.

و فیه : ما رواه الفقیه ابن المغازلی فی کتابه من عدّة طرق بأسانیدها عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و معناها ⁽⁷⁾[ أنّ النبیّ قال : ] ⁽⁸⁾إن ملکی علیّ بن أبی طالب لیفتخران علی سائر الأملاک، لکونهما مع علیّ، لأنّهما لم یصعدا إلی اللّه منه قط بشیء یسخطه ⁽⁹⁾.

و فیه : ما رواه أیضًا الفقیه الشافعی ابن المغازلی فی کتاب المناقب من جملة حدیث عن أبی هریرة قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یوم فتح مکّة لعلیّ : أما تری هذا

الصنم بأعلی الکعبة ؟ قال : بلی یا رسول اللّه . قال : فأحملک فتناوله . قال : بل أنا أحملک یا رسول اللّه . فقال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لو أن ربیعة و مضر جهدوا أن یحملوا منّی بضعة و أنا حیّ ما قدروا، و لکن قف یا علیّ، فضرب رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بیده إلی ساقی علیّ فوق القربوس ثم اقتلعه من الأرض بیده فرفعه حتّی تبین بیاض إبطیه، ثمّ قال له : ما تری یا علیّ ؟ قال : أری أن اللّه عزّ و جلّ قد شرّفنی بک حتّی لو أردت أن أمسّ السماء بیدی لمسستها . فقال له : تناول الصنم یا علیّ، فتناوله علیّ فرمی ⁽¹⁾به ⁽²⁾.

و روی هذا الحدیث الحافظ عندهم محمّد بن مؤمن ⁽³⁾فی کتابه الّذی استخرجه من التفاسیر الاثنی عشر فی تفسیر قوله تعالی « قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقًا » ⁽⁴⁾بأتم من هذه الألفاظ و المعانی و أرجح فی تعظیم علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام .

و ذکر محمّد بن علیّ المازندرانی فی کتاب البرهان فی أسباب نزول القرآن : انّ تخصیص النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لعلیّ علیه‌السلام بحمله علی ظهره و رمیه الأصنام و تشریفه بذلک علی غیره من سائر الأنام .

و رواه أحمد بن حنبل و أبو یعلی الموصلی فی مسندیهما ⁽⁵⁾، و أبو بکر الخطیب فی تاریخ بغداد ⁽⁶⁾، و محمّد بن صباح الزعفرانی فی الفضائل، و الحافظ أبو بکر البیهقی و القاضی أبو عمرو عثمان بن أحمد فی کتابیهما ⁽⁷⁾، و الثعلبی فی

تفسیره، و ابن مردویه فی المناقب، و ابن مندة فی المعرفة، و الطبری فی الخصائص، و الخطیب الخوارزمی فی الأربعین ⁽¹⁾، و أبو أحمد الجرجانی فی التاریخ، و رواه شعبة عن قتادة عن الحسن، و قد صنّف فی صحّته أبو عبد اللّه الجعلی ⁽²⁾و أبو القاسم الحسکانی و أبو الحسن بن ⁽³⁾شاذان مصنّفات وأجمع ⁽⁴⁾أهل البیت علیهم‌السلام علی صحّته .

هذا آخر لفظ ما ذکره محمّد بن علیّ المازندرانی فی کتابه المذکور فی هذا المعنی، و جمیع هؤلاء من علماء الأربعة المذاهب ⁽⁵⁾.

و فیه : ما رواه الشافعی ابن المغازلی فی کتابه أیضًا من عدّة طرق بأسانیدها عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و المعنی متقارب فیها أن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : إذا کان یوم القیامة و نصب الصراط علی شفیر جهنّم لم یجر ⁽⁶⁾علیه إلاّ من معه کتاب ولایة ⁽⁷⁾علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ⁽⁸⁾. و فی بعض روایاتهم من عدّة طرق بأسانیدها إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لم یجز علی الصراط إلاّ من معه جواز من علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ⁽⁹⁾.

و فیه : و روی أیضًا ابن المغازلی فی کتاب المناقب عن شریک قال : لمّا مرض الأعمش مرضه الّذی مات فیه دخل علیه ابن شبرمة و ابن أبی لیلی و أبو حنیفة، فقالوا : یا محمّد هذا آخر یوم من أیّام الدنیا و أوّل یوم من أیّام الآخرة و قد کنت تحدث عن علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام بأحادیث کان السلطان یعترضک علیها، و فیها تعییر بنی أمیة و لو کنت اقتصرت لکان الرأی . فقال لهم : ألی تقولون هذا

أسندونی، فسندوه، فقال : حدّثنی أبو المتوکّل الناجی ⁽¹⁾عن أبی سعید الخدری قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : إذا کان یوم القیامة قال اللّه تعالی لی و لعلیّ : أدخلا الجنّة من أحبّکما و أدخلا النار من أبغضکما، فیجلس علیّ علیه‌السلام علی شفیر جهنّم، فیقول : هذا لی و هذا لک ⁽²⁾.

و فیه : ما رواه الفقیه ابن المغازلی فی کتاب المناقب و الثعلبی فی تفسیره عن أنس بن مالک قال : أهدی لرسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بساط من خندف ⁽³⁾، فقال لی : یا أنس أبسطه فبسطته، ثمّ قال : ادع العشرة فدعوتهم، فلمّا دخلوا أمرهم بالجلوس علی البساط، ثمّ دعا علیًّا علیه‌السلام فناجاه طویلاً .

ثمّ رجع علیّ فجلس علی البساط، ثمّ قال : یا ریح احملینا، فحملتنا الریح، قال : فإذا البساط یدف بنا دفًا، ثمّ قال : یا ریح ضعینا، ثمّ قال : أتدرون فی أی مکان أنتم ؟ قلنا : لا . قال : هذا موضع الکهف و الرقیم، قوموا فسلّموا علی إخوانکم .

قال : فقمنا رجلاً رجلاً فسلّمنا علیهم، فلم یردّوا علینا، فقام علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام فقال : السلام علیکم یا معشر الصدیقین و الشهداء . فقالوا : و علیکم ⁽⁴⁾السلام و رحمة اللّه و برکاته . قال : فقلت : ما بالهم ردّوا علیک و لم یردّوا علینا ؟

فقال علیّ علیه‌السلام لهم : ما بالکم لم تردوا علی إخوانی ؟ فقالوا : إنّا معشر الصدّیقین والشهداء لا نکلّم بعد الموت إلاّ نبیًّا أو وصیًّا .

ثمّ قال : یا ریح احملینا، فحملتنا تدف بنا دفًا، ثمّ قال : یا ریح ضعینا، فوضعتنا، فإذا نحن بالحرة، قال : فقال علیّ علیه‌السلام : ندرک النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی آخر رکعة، فتوضینا و أتینا و إذا النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقرأ فی آخر رکعة ⁽¹⁾« أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِیمِ کانُوا مِنْ آیاتِنا عَجَبًا » ⁽²⁾.

و زاد الثعلبی فی هذا الحدیث علی ابن المغازلی : قال فصاروا إلی رقدتهم إلی آخر الزمان عند خروج المهدی علیه‌السلام ، فقال : إنّ المهدی یسلّم علیهم فیحییهم اللّه عزّوجلّ له، ثمّ یرجعون إلی رقدتهم فلا یقومون إلی یوم القیامة ⁽³⁾.

و فیه : من ذلک ما رواه الشافعی ابن المغازلی بإسناده إلی أنس بن مالک قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لأبی بکر و عمر : امضیا إلی علیّ حتّی یحدّثکما ما کان منه فی لیلته و أنا علی أثرکما . قال أنس : فمضیا و مضیت معهما، فاستأذن أبو بکر و عمر علی علیّ فخرج إلیهما فقال : یا أبا بکر حدث شیء ؟ قال : لا، و ما یحدث إلاّ خیر، قال لی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و لعمر أیضًا ⁽⁴⁾: امضیا إلی علیّ یحدّثکما ما کان منه فی لیلته، و جاء النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و قال : یا علیّ حدّثهما ما کان منک فی اللیل . فقال : أستحی یا رسول اللّه . فقال صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : حدّثهما إن اللّه لا یستحیی من الحقّ شیئًا ⁽⁵⁾.

فقال علیّ : أردت الماء للطهارة و أصبحت و خفت أن تفوتنی الصلاة، فوجّهت الحسن فی طریق و الحسین فی طریق فی طلب الماء فأبطآء علیَّ، فأحزننی ذلک،

فرأیت السقف قد انشق و نزل علیّ منه سطل مغطّی بمندیل، فلمّا جاء ⁽¹⁾فی الأرض نحیت المندیل عنه فإذا فیه ماء، فتطهّرت للصلاة و اغتسلت و صلّیت .

ثمّ ارتفع السطل و المندیل و التأم السقف، فقال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لعلیّ علیه‌السلام : أمّا السطل فمن الجنّة، و أمّا الماء فمن نهر الکوثر، و أمّا المندیل فمن استبرق الجنّة، من مثلک یا علیّ فی لیلتک و جبرئیل یخدمک ⁽²⁾.

و فیه أیضًا : فقد رواه صدر الأئمة عندهم أخطب خوارزم فی المناقب، فقال : أنبأنی مهذب الأئمّة، و أخبرنی أبو عبد اللّه أحمد بن محمّد بن عثمان بن الدقاق ⁽³⁾أخبرنا أبو المظفر هناد بن إبراهیم السیفی ⁽⁴⁾، حدّثنا أبو الحسن علیّ بن یوسف بن محمّد بن الحجاج الطبری بساریة طبرستان، حدّثنا أبو عبد اللّه الحسین بن جعفر بن محمّد الجرجانی، أخبرنا أبو عیسی إسماعیل بن إسحاق بن سلیمان النصیبی، حدّثنا محمّد بن علیّ الکفرتوثی، حدّثنی حمید بن زیاد الطویل عن أنس بن مالک قال : صلّی بنا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صلاة العصر و أبطأ فی رکوعه حتّی ظننا أنّه قد سها و غفل .

ثمّ رفع رأسه فقال : سمع اللّه لمن حمده، ثمّ أوجر ⁽⁵⁾فی صلاته و سلّم، ثمّ أقبل علینا بوجهه کأنّه القمر لیلة البدر فی وسط النجوم، ثمّ جثا علی رکبتیه و بسط قامته حتّی تلألأ المسجد بنور وجهه ⁽⁶⁾.

الخامس عشر: فی أخبار ردّ الشمس له علیه‌السلام

فی الطرائف : و من ذلک ما رواه الفقیه الشافعی ابن المغازلی فی کتاب المناقب أیضًا بإسناده أن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کان یوحی إلیه و رأسه فی حجر علیّ، فلم یصلّ العصر حتّی غربت الشمس، فقال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : یا ربّ إنّ علیًّا کان علی طاعتک و طاعة رسولک فاردد علیه الشمس ، فرأیتها غربت ثمّ رأیتها طلعت بعد ما غابت ⁽¹⁾.

و فیه : و فی مناقب ابن المغازلی أیضًا عن أبی رافع قال : فردّت الشمس علی علیّ بعد ما غابت حتّی رجعت لصلاة العصر فی الوقت، فقام علیّ علیه‌السلام فصلّی العصر، فلما قضی صلاة العصر غابت الشمس، فإذا النجوم مشبکة ⁽²⁾.

و ربما قال بعض الجاهلین بقدرة اللّه تعالی : کیف تعاد الشمس ؟ و هذا ممکن من طرق کثیرة عند اللّه سبحانه و تعالی ⁽³⁾.

السادس عشر: فی أنّه قسیم الجنّة والنار

فی کتاب الطرائف : ما رواه ابن المغازلی فی کتابه بإسناده قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لعلیّ علیه‌السلام : إنّک قسیم الجنّة و النار، و إنک تقرع باب الجنّة و تدخلها بغیر حساب ⁽⁴⁾.

و فیه : فی بعض روایاتهم من عدّة طرق بأسانیدها إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لم یجز علی الصراط إلاّ من معه جواز من علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ⁽¹⁾.

و فیه : و روی أیضًا ابن المغازلی فی کتاب المناقب عن شریک قال : لمّا مرض الأعمش مرضه الّذی مات فیه دخل علیه ابن شبرمة و ابن أبی لیلی و أبو حنیفة، فقالوا : یا محمّد هذا آخر یوم من أیّام الدنیا و أوّل یوم من أیّام الآخرة و قد کنت تحدث عن علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام بأحادیث کان السلطان یعترضک علیها، و فیها تعییر بنی أمیة و لو کنت اقتصرت لکان الرأی . فقال لهم : ألی تقولون هذا أسندونی، فسندوه، فقال : حدّثنی أبو المتوکل الناجی ⁽²⁾عن أبی سعید الخدری قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : إذا کان یوم القیامة قال اللّه تعالی لی و لعلیّ : أدخلا الجنّة من أحبّکما و أدخلا النار من أبغضکما، فیجلس علیّ علیه‌السلام علی شفیر جهنّم، فیقول : هذا لی و هذا لک ⁽³⁾.

السابع عشر: فی أنّه سیّد الوصیّین و امام المتّقین و قائد الغرّ المحجّلین

فی کتاب الطرائف : ذکر الخطیب فی تاریخه بإسناده إلی أبی جعفر بن ربیعة عن عکرمة عن عبد اللّه بن عبّاس قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : ما فی القیامة راکب

غیرنا و نحن أربعة . فقال له عمّه العبّاس : و من هم یا رسول اللّه ؟ قال : أما أنا فعلی البراق، و وصفها بوصف طویل . قال العبّاس : و من یا رسول اللّه ؟ قال : و أخی صالح علی ناقة اللّه و سقیاها الّتی عقرها قومه . قال العبّاس : و من یا رسول اللّه ؟ قال : و عمّی حمزة أسد اللّه و أسد رسوله سیّد الشهداء علی ناقتی .

قال العبّاس : و من یا رسول اللّه ؟ قال : و أخی علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام علی ناقة من نوق الجنّة زمامها من لؤلؤ رطب علیها محمل من یاقوت أحمر، قضبانها من الدرّ الأبیض علی رأسه تاج من نور لذلک التاج سبعون رکنًا، ما من رکن إلاّ و فیه یاقوتة حمراء تضیء للراکب المحث ⁽¹⁾علیه حلتان خضراوان و بیده لواء الحمد و هو ینادی : « أشهد أن لا إله إلاّ اللّه و أنّ محمّدًا رسول اللّه » فیقول الخلائق : ما هذا إلاّ نبیّ مرسل أو ملک مقرّب أو حامل عرش .

فینادی مناد من بطنان العرش : لیس هذا ملکًا مقرّبًا و لا نبیًّا مرسلاً و لا حامل عرش، هذا علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام وصیّ رسول ربّ العالمین، و إمام المتّقین وقائد الغرّ المحجلین ⁽²⁾.

و فیه : و روی الفقیه الشافعی ابن المغازلی فی کتاب المناقب من عدّة طرق ومعناها واحد فمنها قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : یا علیّ انک سیّد الوصیّین ⁽³⁾و إمام المتّقین و قائد الغرّ المحجلین و یعسوب المؤمنین ⁽⁴⁾.

و من روایات ابن المغازلی فی کتابه المذکور بإسناده إلی حذیفة بن الیمان قال: آخی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بین المهاجرین فکان یؤاخی بین الرجل و نظیره، ثمّ

أخذ بید علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام فقال : هذا أخی .

قال حذیفة : فرسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سیّد المرسلین و إمام المتّقین و قائد الغرّ المحجلین ⁽¹⁾و رسول ربّ العالمین الّذی لیس له شبه ⁽²⁾و لا نظیر ، و علیّ أخوه ⁽³⁾.

الثامن عشر: فی حقّ من أذی علیًّا علیه‌السلام

فی کتاب الطرائف : ما رواه أحمد بن حنبل فی مسنده و الشافعی ابن المغازلی فی کتاب المناقب من عدّة طرق أن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : [ یا أیّها الناس ] ⁽⁴⁾من آذی علیًّا فقد آذانی .

و زاد فیه ابن المغازلی عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : یا أیّها الناس من آذی علیًّا بعث یوم القیامة یهودیًا أو نصرانیًا .

فقال جابر بن عبد اللّه الأنصاری : یا رسول اللّه و إن شهدوا أن لا إله إلاّ اللّه وأنّک رسول اللّه ؟ فقال : یا جابر کلمة یحتجّون ⁽⁵⁾بها أن لا یسفک دماؤهم ولا یؤخذ أموالهم و أن یعطوا الجزیة عن ید و هم صاغرون ⁽⁶⁾.

و فیه : و روی أحمد بن حنبل فی مسنده بإسناده عن عمرو بن شاس الأسلمی

و کان من أصحاب الحدیبیة، قال : خرجت ⁽¹⁾مع علیّ علیه‌السلام ـ یعنی ابن أبی طالب ـ إلی الیمن، فجفانی فی سفری ذلک حتّی وجدت علیه فی نفسی، فلمّا قدمت أظهرت شکایته فی المسجد حتّی بلغ ذلک رسول اللّه فدخلت المسجد غداة غدو رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی أناس من أصحابه، فلمّا رآنی حدّد إلیّ النظر حتّی إذا جلست قال : یا عمرو أما واللّه لقد آذیتنی . فقلت : أعوذ باللّه أن أؤذیک یا رسول اللّه . فقال: بلی من آذی علیًّا فقد آذانی ⁽²⁾.

التاسع عشر: فی حال بعض أهل الروایة من التابعین کعبداللّه بن عمر

فی کتاب الطرائف : انّه قد تواتر و ثبت عند المسلمین من انکشاف سرّه بعداوة علیّ بن أبی طالب و بنی هاشم و قعوده من مبایعتهم و نصرتهم، و ما أوجبه اللّه و رسوله من التمسّک بهم، و هذا لا یحتاج إلی روایة، لأنّه لا خلاف بین المسلمین فی قعود عبد اللّه بن عمر عن بیعة علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام و الحسن و الحسین علیهماالسلام و عن نصرة بنی هاشم .

ثمّ قد روی الحمیدی فی الجمع بین الصحیحین من تلزمه ببیعة یزید بن معاویة الّذی قد تقدّم بعض أفعاله المنکرة ممّا یتعجّب منه العاقل، فإنّه ما یعتقد صحّة مبایعة یزید علیه اللعنة ⁽³⁾أو خلافته إلاّ سفیه أو جاهل [ أو معاند لأهل البیت علیهم‌السلام ] ⁽⁴⁾.

فمن ذلک فی المتّفق علیه من مسند عبد اللّه بن عمر فی الحدیث الحادی والثمانین عن نافع قال : لمّا خلع أهل المدینة یزید بن معاویة جمع ابن عمر حشمه و ولده و قال : إنی سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : ینصب لکل غادر لواء یوم القیامة و انا قد بایعنا هذا الرجل علی بیع اللّه و رسوله ، فإنّی لا أعلم عذرًا أعظم من أن یبایع رجل علی بیع اللّه و رسوله ثمّ ینصب له القتال، و إنی لا أعلم أحدًا منکم خلعه و لا بایع فی هذا الأمر إلاّ و إنه الفیصل بینی و بینه .

و من ذلک ما رواه الحمیدی فی الجمع بین الصحیحین فی مسند ابن عمر فی الحدیث الخامس و الخمسین من أفراد البخاری : أنّ عبد اللّه بن عمر کتب إلی عبد الملک بن مروان أن یبایعه، و أقرّ له بالسمع و الطاعة علی سنّة اللّه و سنّة رسوله فیما استطعت .

و فی روایة من جملة الحدیث المذکور و إن بنی أقروا بمثل ذلک، هذا لفظه ⁽¹⁾.

فسبحان اللّه ما کان فی واحد من بنی هاشم مثل عبد الملک بن مروان الّذی هو عند عقلاء المسلمین من الملوک المتغلبین، إنّ ذلک من عجائب أمور الأربعة المذاهب ⁽²⁾.

العشرون: فی أخبار غدیر خم‌المشتملة علی قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : من کنت مولاه فعلیّ مولاه

فی الطرائف : و قد صنّف العلماء بالأخبار کتبًا کثیرة فی حدیث یوم الغدیر .

و ممّن صنّف تفصیل ما حققناه أبو العبّاس أحمد بن محمّد بن سعید الهمدانی الحافظ المعروف بابن عقدة و هو ثقة عند أرباب المذاهب، و جعل ذلک کتابًا مجردًا ⁽¹⁾سمّاه « حدیث الولایة » و ذکر الأخبار عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بذلک، و أسماء الرواة من الصحابة، و الکتاب عندی و علیه خط الشیخ العالم الربّانی أبی جعفر الطوسی و جماعة من شیوخ الإسلام لا یخفی صحّة ما تضمّنه علی أهل الأفهام، وقد أثنی علی ابن عقدة الخطیب صاحب تاریخ بغداد و زکاه .

و هذه أسماء من روی عنهم حدیث یوم الغدیر و نص النبیّ علی علیّ علیهما الصلاة و السلام و التحیة و الإکرام بالخلافة و إظهار ذلک عند الکافة، و منهم من هنأه بذلک :

أبو بکر عبد اللّه بن عثمان، عمر بن الخطاب، عثمان بن عفان، علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ، طلحة بن عبید اللّه، الزبیر بن العوام، عبد الرحمن بن عوف، سعید بن مالک، العبّاس بن عبد المطلب، الحسن بن علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ، الحسین بن علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ، عبد اللّه بن عبّاس، عبد اللّه بن جعفر بن أبی طالب، عبد اللّه بن مسعود، عمّار بن یاسر، أبو ذر جندب بن جنادة الغفاری، سلمان الفارسی، أسعد بن زرارة الأنصاری، خزیمة بن ثابت الأنصاری، أبو أیوب خالد بن زید الأنصاری، سهل بن حنیف الأنصاری، حذیفة بن الیمان، عبد اللّه بن عمر بن الخطاب، البراء [ بن عمر ] ⁽²⁾بن عازب الأنصاری، رفاعة بن رافع الأنصاری⁽³⁾، سمرة بن جندب، سلمة بن الأکوع الأسلمی، زید بن ثابت الأنصاری، أبو لیلی الأنصاری، أبو قدامة ⁽⁴⁾الأنصاری، سهل بن سعد الأنصاری .

عدی بن حاتم الطائی، ثابت بن زید بن ودیعة، کعب بن عجزة ⁽¹⁾الأنصاری، أبو الهیثم بن التیهان الأنصاری، هاشم بن عتبة بن أبی وقاص الزهری، المقداد بن عمرو الکندی، عمر بن أبی سلمة، عبد اللّه بن أبی عبد الأسد المخزومی، عمران بن حصین الخزاعی ، بریدة ⁽²⁾بن الخصیب الأسلمی ، جبلة بن عمرو الأنصاری، أبو هریرة الدوسی، أبو برزة نضلة بن عتبة الأسلمی، أبو سعید الخدری، جابر بن عبد اللّه الأنصاری، جریر ⁽³⁾بن عبد اللّه، زید بن عبد اللّه، زید بن أرقم الأنصاری، أبو رافع مولی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، أبو عمرة بن عمرو بن محصن الأنصاری، أنس بن مالک الأنصاری، ناجیة بن عمرو الخزاعی، أبو زینب بن عوف الأنصاری، یعلی بن مرة الثقفی .

سعید بن سعد بن عبادة الأنصاری، حذیفة بن أسید، أبو شریحة الغفاری عمرو بن الحمق الخزاعی، زید بن حارثة الأنصاری، ثابت بن ودیعة الأنصاری، مالک بن حویرث أبو سلیمان، جابر بن سمرة السوائی ⁽⁴⁾، عبد اللّه بن ثابت الأنصاری، جیش بن جنادة السلولی، ضمیرة الأسدی، عبید ⁽⁵⁾بن عازب الأنصاری، عبد اللّه بن أبی أوفی ⁽⁶⁾الأسلمی، یزید بن شراحیل الأنصاری، عبد اللّه بن بشیر المازنی، النعمان بن العجلان الأنصاری ، عبد الرحمن بن یعمر الدیلمی، أبو حمزة خادم رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، أبو الفضالة الأنصاری، عطیة بن بشیر المازنی، عامر بن لیلی الغفاری، أبو الطفیل عامر بن واثلة الکنانی، عبد الرحمن بن عبدرب الأنصاری، حسان بن ثابت الأنصاری، سعد بن جنادة العوفی .

عامر بن عمیر النمیری، عبد اللّه بن یامیل، حبة بن جوین العرنی، عقبة بن عامر الجهنی، أبو ذؤیب الشاعر، أبو شریح الخزاعی، أبو جحیفة وهب بن عبد اللّه السوائی ⁽¹⁾، أبو أمامة الصدی بن عجلان الباهلی، عامر بن لیلی بن ضمرة ⁽²⁾جندب بن سفیان الغفلی البجلی، أسامة بن زید زید ⁽³⁾بن حارثة الکلبی، وحشی بن حرب، قیس بن ثابت بن شماس الأنصاری، عبد الرحمن بن مدلج ⁽⁴⁾، حبیب بن بدیل بن ورقاء الخزاعی، فاطمة بنت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، عائشة بنت أبی بکر، أم سلمة أم المؤمنین، أم هانی بنت أبی طالب، فاطمة بنت حمزة بن عبد المطلب، أسماء بنت عمیس الخثعمیة .

ثمّ ذکر ابن عقدة ثمانیة و عشرین رجلاً من الصحابة لم یذکرهم و لم یذکر أسماءهم أیضًا ⁽⁵⁾.

و قد روی الحدیث فی ذلک محمّد بن جریر الطبری صاحب التاریخ من خمس و سبعین طریقًا و أفرد له کتابًا سمّاه « حدیث الولایة » .

و رواه أیضًا أبو عبّاس أحمد بن محمّد بن سعید المعروف بابن عقدة بخبر یوم الغدیر من مائة و خمس طرق و أفرد له کتابًا سمّاه « حدیث الولایة »، و قد تقدّم تسمیة من روی عنهم، و ذکر محمّد بن الحسن الطوسی فی کتاب الإقتصاد و غیره أن قد روی خبر الغدیر غیر المذکورین من مائة و خمس و عشرین طریقًا، و رواه أیضًا أحمد بن حنبل فی مسنده أکثر من خمسة و عشرین ⁽⁶⁾طریقًا، و رواه الفقیه ابن المغازلی الشافعی فی کتاب المناقب أکثر من اثنی عشر طریقًا .

قال ابن المغازلی الشافعی بعد روایاته لخبر یوم الغدیر : هذا حدیث صحیح عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله . و قد روی حدیث غدیر خم نحو مائة نفس، منهم العشرة و هو حدیث ثابت لا أعرف له علّة، تفرّد علیّ علیه‌السلام بهذه الفضیلة لم یشرکه فیها أحد . هذا لفظ ابن المغازلی ⁽¹⁾.

و فیه : من ذلک أیضًا ما رواه الفقیه الشافعی ابن المغازلی فی کتاب المناقب بإسناده إلی الولید بن صالح عن ابن امرأة زید بن أرقم قال : أقبل نبیّ اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله من مکّة فی حجّة الوداع حتّی نزل بغدیر الجحفة ⁽²⁾بین مکة و المدینة، فأمر بالدوحات فقم ما تحتهنّ من شوک ، ثمّ نادی : الصلاة جامعة، فخرجنا إلی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی یوم شدید الحر و إن منّا لمن یضع رداءه علی رأسه و بعضه تحت قدمیه من شدّة الحر، حتّی انتهینا إلی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فصلّی بنا الظهر ثمّ انصرف إلینا بوجهه، ثمّ ذکر تحمید اللّه ⁽³⁾و توحیده و شهادته برسالته، ثمّ قال : أیّها الناس إنه لم یکن لنبیّ من العمر إلاّ نصف ما ⁽⁴⁾عمّر من قبله، و إنّ عیسی ابن مریم لبث فی قومه أربعین سنة، و إنی قد أسرعت فی العشرین، ألا و إنّی یوشک أن أفارقکم، ألا و إنی مسؤول و أنتم مسؤولون، هل بلغتکم فما ذا أنتم قائلون ؟

فقام من کلّ ناحیة من القوم مجیب یقول : نشهد أنّک عبد اللّه و أخو ⁽⁵⁾رسوله، قد بلّغت رسالته و جاهدت فی سبیله و صدعت بأمره و عبدته حتّی أتاک الیقین، جزاک اللّه عنّا خیر ما جزی نبیًّا عن أمّته . ثمّ ذکر تفصیل ما بلغ إلیهم من الوحدانیة و الرسالة و الجنّة و النار و کتاب اللّه ثمّ قال : ألا و إنی فرطکم و أنتم تبعی،

توشکون أن تردوا علیّ الحوض فأسألکم حین تلقونی عن ثقلی کیف خلفتمونی فیهما .

قالوا ⁽¹⁾: فأعیل علینا ما ندری ما الثقلان حتّی قام رجل من المهاجرین فقال : بأبی أنت و أمّی یا نبیّ اللّه ما الثقلان ؟ قال : الأکبر منهما کتاب اللّه تعالی، سبب طرفه بید اللّه و طرف بأیدیکم، فتمسّکوا به و لا تزلوا [ و لا تشکوا ] ⁽²⁾ولا تضلّوا، و الأصغر منهما عترتی .

ثمّ ذکر وصیّته صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بعترته، ثمّ قال : فإنی قد سألت لهما اللطیف الخبیر فأعطانی، ناصرهما لی ناصر، و خاذلهما لی خاذل، و ولیّهما لی ولیّ، و عدوّهما لی عدوّ، ألا و إنها لم تهلک أمّة قبلکم حتّی تدین بأهوائها و تظاهر علی نبوّتها، وتقبل ⁽³⁾من قام بالقسط منها .

ثمّ أخذ بید علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام فرفعها فقال : من کنت مولاه فعلیّ مولاه، ومن کنت ولیّه فهذا ولیّه، اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه ـ قالها ثلاثًا ـ آخر الخطبة ⁽⁴⁾.

و فیه : ما رواه ابن المغازلی فی کتابه بإسناده إلی عطیة العوفی قال : رأیت ابن أبی أوفی ـ و هو فی دهلیز له بعد ما ذهب بصره ـ فسألته عن حدیث فقال : ایکم ⁽⁵⁾یا أهل العراق ⁽⁶⁾فیکم ما فیکم . قال : قلت : أصلحک اللّه إنی لست منهم لیس علیک عار . قال : أی حدیث ؟ قال : قلت : حدیث علیّ یوم غدیر خم .

[ قال : ] ⁽¹⁾خرج علینا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی حجّته یوم غدیر خم و هو آخذ بعضد علیّ علیه‌السلام فقال : یا أیّها الناس ألستم تعلمون أنی أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟ قالوا : بلی یا رسول اللّه . قال : فمن کنت مولاه فهذا علیّ مولاه ⁽²⁾.

و فیه : ما رواه أبو بکر بن مردویه الحافظ عندهم بإسناده إلی أبی سعید الخدری أن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دعا الناس إلی علیّ فی غدیر خم، أمر بما کانت تحت الشجرة من شوک فقمّ و ذلک یوم الخمیس، ثمّ دعا الناس إلی علیّ فأخذ بضبعه ⁽³⁾فرفعها حتّی نظر الناس إلی بیاض إبطی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، ثمّ لم یتفرقا حتّی نزلت هذه الآیة « الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلامَ دِینًا » ⁽⁴⁾.

فقال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : اللّه أکبر علی کمال الدین و تمام النعمة و رضی الرب برسالتی و الولایة لعلیّ بن أبی طالب ؛ ثمّ قال : اللهمّ من کنت مولاه فعلیّ مولاه، اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله .

فقال حسان بن ثابت : یا رسول اللّه ائذن ⁽⁵⁾لی أن أقول أبیاتًا، فقال : قل علی برکة اللّه . فقال حسان بن ثابت : یا معشر مشیخة قریش ! اسمعوا شهادة رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، ثمّ أنشأ یقول :

ینادیهم یوم الغدیر نبیّهم *** بخمّ وأسمع بالنبیّ منادیا

بانّی مولاکم نعم و ولیّکم ⁽¹⁾فقالوا و لم یبدوا هناک التعامیا

إلهک مولانا و أنت ولیّنا و لن تجدن منا لک الیوم عاصیا ⁽²⁾

فقوله ⁽³⁾له قم یا علیّ فإننی رضیتک من بعدی إمامًا و هادیا

هنالک دعی اللهمّ وال ولیّه وکن للّذی عادی علیًّا معادیا ⁽⁴⁾

قال : فلقیه عمر بن الخطاب بعد ذلک فقال : هنیئًا لک یا ابن أبی طالب أصبحت و أمسیت مولای و مولی کلّ مؤمن و مؤمنة ⁽⁵⁾.

و فیه : و من ذلک روایة الشیخ الموصوف أبی عبد اللّه محمّد بن عمران المرزبانی لهذا الحدیث أیضًا بألفاظه فی أواخر الجزء الرابع من کتاب مرقاة الشعر إلی آخر الأبیات الّتی أنشدها حسان بن ثابت ⁽⁶⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه ابن المغازلی فی کتابه أیضًا بإسناده إلی أبی هریرة قال : من صام یوم ثمانی عشرة خلت من شهر ذی الحجّة، کتب له صیام ستّین شهرًا، و هو یوم غدیر خم لمّا أخذ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بید علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام فقال: ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟ قالوا : بلی یا رسول اللّه .

قال : فمن کنت مولاه فعلیّ مولاه .

فقال عمر بن الخطاب : بخ بخ لک یا ابن أبی طالب أصبحت مولای و مولی کلّ مؤمن، فأنزل اللّه تعالی : « الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلامَ دِینًا » ⁽¹⁾.

و فیه : و من ذلک ما ذکره ابن المغازلی فی کتابه بإسناده إلی عمیر ⁽²⁾بن سعد قال : شهدت علیًّا علیه‌السلام علی المنبر ناشدًا أصحاب رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله [ یقول : ] ⁽³⁾من سمع رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یوم غدیر خمّ یقول ما قال فلیشهد .

فقام اثنا عشر رجلاً منهم أبو سعید الخدری و أبو هریرة و أنس بن مالک، فشهدوا أنّهم سمعوا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : من کنت مولاه فعلیّ مولاه، اللهمّ وال من والاه، و عاد من عاداه ⁽⁴⁾.

و فیه : قال عبد المحمود بن داود مؤلّف هذا الکتاب : و قد ترکت باقی الروایات عن الفقیه ابن المغازلی فی یوم الغدیر خوف الإطالة ⁽⁵⁾.

و فیه : روی مسلم فی صحیحه أیضًا فی المجلّد الثالث عن الاوس ⁽⁶⁾بن شهاب قال : قالت الیهود لعمر : لو علینا معشر الیهود نزلت هذه الآیة « الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلامَ دِینًا » نعلم الیوم الّذی أنزلت فیه لاتّخذنا ذلک الیوم عیدًا، الخبر ⁽⁷⁾.

و فیه : ما اتفق علی نقله أحمد بن حنبل فی مسنده و الفقیه ابن المغازلی فی کتابه بإسنادهما إلی عبد اللّه بن عبّاس عن بریدة قال : غزوت مع علیّ علیه‌السلام الیمن، فرأیت منه جفوة، فلمّا قدمت علی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فذکرت علیًّا، فتنقصته، فرأیت وجه رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یتغیّر، قال : یا بریدة ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟ قلت : بلی یا رسول اللّه، قال : فمن کنت مولاه فعلیّ مولاه ⁽¹⁾.

و فیه : و أما روایات أحمد بن حنبل فی مسنده لحدیث یوم الغدیر فمنها ما اتّفق علی معناه الثعلبی فی تفسیر قوله تعالی : « یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ » الآیة ⁽²⁾، بإسنادهما إلی البراء بن عازب قال : أقبلنا مع رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی حجّته الّتی حجّ فنزلنا بغدیر خم فنودی فینا : الصلاة جامعة، و کسح لرسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بین شجرتین، فصلّی بنا الظهر و أخذ بید علیّ علیه‌السلام و قال : ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟ قالوا : بلی یا رسول اللّه ؛ قال : ألست أولی بکلّ مؤمن من نفسه ؟ قالوا : بلی ؛ قال : من کنت مولاه فعلیّ مولاه، اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه . قال : فلقیه عمر بن الخطاب فقال : هنیئًا لک یا ابن أبی طالب أصبحت مولای و مولی کلّ مؤمن و مؤمنة ⁽³⁾.

و فیه : و من روایات أحمد بن حنبل فی مسنده بإسناده إلی زید بن أرقم عن میمون بن عبد اللّه قال : قال زید بن أرقم و أنا أسمع : نزلنا مع رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بواد یقال له وادی خم، فأمر بالصلاة فصلّیها . قال : فخطبنا و ظُلّل لرسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بثوب علی شجرة من الشمس، فقال النبیّ : ألستم تعلمون ؟ أو لستم تشهدون أنّی

أولی بکلّ مؤمن من نفسه ؟ قالوا : بلی . قال : فمن کنت مولاه فعلیّ مولاه، اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه ⁽¹⁾.

و فیه : و من روایة ⁽²⁾ابن أبی لیلی الکندی من مسند أحمد بن حنبل أنه سأل زید بن أرقم عن قول النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لعلیّ علیه‌السلام : من کنت مولاه فعلیّ مولاه، اللهمّ وال من والاه . فقال زید : نعم قالها رسول اللّه أربع مرّات .

و من روایات أحمد بن حنبل فی مسنده بإسناده إلی شعبة عن أبی إسحاق قال: إنّی سمعت عمر و زاد فیه : أنّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و أحب من أحبّه و أبغض من أبغضه ⁽³⁾.

و فیه : و من روایات أحمد بن حنبل فی مسنده إلی زاذان أبی عمر قال : سمعت علیًّا علیه‌السلام فی الرحبة و هو ینشد الناس : من سمع رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و هو یقول ما قال ؟ فقام ثلاثة عشر رجلاً فشهدوا أنهم سمعوا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : من کنت مولاه فعلیّ مولاه، اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه ⁽⁴⁾.

و فیه : و من روایات أحمد بن حنبل فی مسنده بإسناده إلی أبی الطفیل قال : خطب علیّ الناس فی الرحبة ثمّ قال: أنشد اللّه کلّ امرئ مسلم سمع رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یوم غدیر خمّ ما سمع لمّا قام، فقام ثلاثون رجلاً من الناس . قال أبو نعیم : فقام أناس کثیر فشهدوا حین أخذ بیده، فقال للناس : أتعلمون أنی أولی بالمؤمنین من

أنفسهم ؟ قالوا : نعم یا رسول اللّه . قال : من کنت مولاه فعلیّ مولاه، اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره ⁽¹⁾.

ثمّ قال عبد المحمود : و قد ترکت باقی روایات أحمد بن حنبل فی مسنده لخبر یوم الغدیر، ففی الیسیر دلالة علی الکثیر إن شاء اللّه تعالی ⁽²⁾.

و فیه : و من روایات الثعلبی فی تفسیره لخبر یوم الغدیر غیر ما تقدّمت الإشارة إلیه فی تأویل قوله تعالی : « یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ » الآیة، قال : قال أبو جعفر محمّد بن علیّ علیهماالسلام معناه : بلّغ ما أنزل إلیک من ربّک فی فضل علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام . و فی روایة أخری معناه : بلّغ ما أنزل إلیک من ربّک فی علیّ علیه‌السلام ⁽³⁾.

و فیه : و من ذلک بإسناد الثعلبی عن أبی صالح عن ابن عبّاس رضی‌الله‌عنه فی قوله تعالی : « یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ » الآیة ، قال : [ نزلت ] ⁽⁴⁾فی علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام أمر النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أن یبلّغ فیه، فأخذ رسول‌اللّه بید علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام فقال : من کنت مولاه فعلیّ مولاه، اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه ⁽⁵⁾.

و فیه : و من ذلک بإسناد الثعلبی أیضًا قال : سئل سفیان بن عیینة عن قول اللّه عزّ و جلّ : « سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ » ⁽⁶⁾فیمن نزلت ؟ فقال للسائل : لقد سألتنی عن مسألة ما سألنی عنها أحد قبلک، حدّثنی [ أبی ] ⁽⁷⁾عن جعفر بن محمّد عن

آبائه علیهم‌السلام قال : لمّا کان رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بغدیر خمّ نادی الناس فاجتمعوا، فأخذ بید علیّ علیه‌السلام فقال : من کنت مولاه فعلیّ مولاه .

فشاع ذلک و طار فی البلاد، فبلغ ذلک الحرث بن النعمان الفهری، فأتی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی ناقته [ حتّی أتی الأبطح، فنزل عن ناقته ] ⁽¹⁾فأناخها و عقلها، ثمّ أتی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و هو فی ملأ من أصحابه فقال : یا محمّد أمرتنا عن اللّه أن نشهد أن لا إله إلاّ اللّه و أنّک محمّد رسول اللّه، فقبلناه منک، و أمرتنا أن نصلّی خمسًا فقبلناه منک، [ و أمرتنا بالزکاة فقبلناه منک ] ⁽²⁾، و أمرتنا أن نصوم شهرًا فقبلناه منک، و أمرتنا أن نحجّ البیت فقبلناه منک، ثمّ لم ترض بهذا حتّی رفعت بضبعی ابن عمّک ففضّلته علینا و قلت : من کنت مولاه فعلیّ مولاه، فهذا شیء منک أم من اللّه ؟ فقال : و الّذی نفسی بیده و لا إله إلاّ هو إنّه من أمر اللّه .

فولی الحرث بن النعمان إلی راحلته و هو یقول : اللهمّ إن کان ما یقول محمّد حقًّا فأمطر علینا حجارة من السماء أو ائتنا بعذاب ألیم، فما وصل إلیها حتّی رماه اللّه بحجر فسقط علی هامته و خرج من دبره فقتله، فأنزل اللّه تعالی : « سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ » الآیة ⁽³⁾.

و فیه : و من الروایات فی صحیح أبی داود السجستانی و هو کتاب السنن وصحیح الترمذی و هو فی الجزء الثالث من الجمع بین الصحاح الستّة فی باب مناقب أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام علی حدّ ثلث الکتاب [ قال ] ⁽⁴⁾عن ابن ⁽⁵⁾سرحة و زید بن أرقم أن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : من کنت مولاه فعلیّ مولاه .

و رووا ⁽¹⁾فی الباب المذکور من الصحاح الستّة من الجزء الثالث المشار إلیه حدیث زید بن أرقم المقدّم ذکره فی أحادیث وصیّة النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بالثقلین یوم غدیر خم ⁽²⁾.

و فیه : و من روایات الفقیه الشافعی ابن المغازلی فی ذلک فی کتاب المناقب بإسناده إلی أنس بن مالک قال : لمّا کان یوم المباهلة و آخی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بین [ أصحابه ] ⁽³⁾المهاجرین و الأنصار، و علیّ واقف یراه و یعرف مکانه، لم یؤاخ بینه و بین أحد، فانصرف علیّ علیه‌السلام باکی العین، فافتقده النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقال : ما فعل أبوالحسن ؟ قالوا : انصرف باکی العین یا رسول اللّه . قال : یا بلال اذهب فأتنی به .

فمضی بلال إلی علیّ علیه‌السلام و قد دخل إلی منزله باکی العین، فقالت فاطمة : ما یبکیک لا أبکی اللّه عینیک ؟ قال : یا فاطمة آخی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بین المهاجرین و الأنصار و أنا واقف یرانی و یعرف مکانی و لم یؤاخ بینی و بین أحد . قالت : لا یحزنک اللّه ⁽⁴⁾لعلّه إنما ادّخرک لنفسه .

قال بلال : یا علیّ أجب النبیّ . فأتی علیّ إلی النبیّ، فقال النبیّ : ما یبکیک یا أبا الحسن ؟ قال : آخیت بین المهاجرین و الأنصار یا رسول اللّه و أنا واقف ترانی و تعرف مکانی ولم تؤاخ بینی و بین أحد .

قال : إنّما ادّخرتک لنفسی، ألا یسرّک أن تکون أخا نبیّک ؟ قال : بلی یا رسول اللّه أنی لی بذلک ؟ فأخذ بیده و أرقاه المنبر و قال : اللهمّ هذا منّی و أنا منه، إلاّ انّه منّی بمنزلة هارون من موسی، ألا من کنت مولاه فهذا علیّ مولاه ⁽⁵⁾.

الحادی والعشرون: فی الأخبار الدالّة علی انّ بیعة أبی بکر لم تکن عن اجماع واتّفاق آراء و مشورة

فی الطرائف : ذکر الحمیدی فی الجمع بین الصحیحین فی ثامن حدیث من مسند عمر بن الخطّاب یذکر فیه ما تجدّد بعد نبیّهم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی الخلافة، یقول فیه عمر ما هذا لفظه : [ ثمّ إنّه ] ⁽¹⁾بلغنی أن قائلاً منکم یقول : واللّه لو مات عمر بایعنا ⁽²⁾فلانًا، فلا یغتر ⁽³⁾امرؤ أن یقول إنّما کانت بیعة أبی بکر فلتة و تمّت، ألا وإنها قد کانت کذلک، و لکن اللّه وقی [ المسلمین ] ⁽⁴⁾شرّها، إنّ الأنصار خالفونا واجتمعوا بأسرهم فی سقیفة بنی ساعدة و خالف عنا علیّ و الزبیر و من معهما، ثمّ قال عمر بعد کلام لا حاجة إلی ذکره، فقلت : یا أبا بکر انطلق بنا إلی إخواننا هؤلاء من الأنصار، و ذکر إتیانهم إلیه .

و حکی فی الحدیث عمر عن أبی بکر أنه قال : قد رضیت لکم أحد هذین الرجلین، فبایعوا أیّهما شئتم، قال عمر : فأخذ بیدی و بید أبی عبیدة بن الجراح وهو جالس بیننا . ثمّ قال بعد کلام له ⁽⁵⁾: فقال قائل من الأنصار : منّا أمیر و منکم أمیر، فکثر اللفظ ⁽⁶⁾و ارتفعت الأصوات حتّی فرقت من الاختلاف، فقلت : ابسط یدک یا أبا بکر، فبسط یده فبایعته، ثمّ یقول ⁽⁷⁾عمر بعد کلام له : و نزونا علی سعد بن عبادة، فقال قائل منهم : قتلتم سعد بن عبادة، فقلت : قتل اللّه سعد بن عبادة .

قال عمر : و إنّا واللّه ما وجدنا فیما حضرنا من أمرنا أقوی من مبایعة أبی بکر، خشینا ان فارقنا القوم و لم تکن بیعة أن یبایعوا رجلاً منهم بعدنا، فإما بایعناهم علی ما لا یرضی و إما نخالفهم فیکون فسادًا، فمن بایع رجلاً علی غیر مشورة من المسلمین فلا یبایع هو و لا الّذی بایعه تغّرة ⁽¹⁾أن یقتلا ⁽²⁾.

الثانی والعشرون: فی الأخبار الدالّة علی اکراه أبی بکر وعمر علیًّا علیه‌السلام علی البیعة حتّی أرادوا احراق داره

فی الطرائف : و ذکر الطبری فی تاریخه قال : أتی عمر بن الخطّاب منزل علیّ [ و فیه طلحة و الزبیر و رجال من المهاجرین ] ⁽³⁾فقال : واللّه لأحرقنّ علیکم أو لتخرجن للبیعة، فخرج علیه الزبیر مصلتًا بالسیف فعثر فسقط السیف من یده فوثبوا علیه فأخذوه ⁽⁴⁾.

و فیه : و ذکر الواقدی أن عمر جاء إلی علیّ فی عصابة فیهم أسید بن الحصین وسلمة بن سلامة الأشهلی فقال : اخرجوا أو لنحرقنها علیکم ⁽⁵⁾.

و فیه : و ذکر ابن جیرانة فی غرره قال زید بن أسلم : کنت ممّن حمل الحطب مع عمر إلی باب فاطمة حین امتنع علیّ و أصحابه عن البیعة أن یبایعوا، فقال عمر

لفاطمة : أخرجی من فی البیت و إلاّ أحرقته و من فیه، قال : و فی البیت علیّ والحسن و الحسین و جماعة من أصحاب النبیّ، فقالت فاطمة : أفتحرق علی ولدی ؟ فقال : إی واللّه أو لیخرجن و لیبایعن ⁽¹⁾.

و فیه : و روی ابن عبد ربه و هو رجل مغربی ⁽²⁾من أعیان المخالفین لأهل البیت ⁽³⁾و ممّن لا یتّهم فی روایته عن أبی بکر و عمر قال فی الجزء الرابع فی کتاب العقد الفرید عند ذکر أسماء جماعة تخلفوا عن بیعة أبی بکر فقال ما هذا لفظه : وأما علیّ والعبّاس [ والزبیر ] ⁽⁴⁾فقعدوا فی بیت فاطمة حتّی بعث إلیهما ⁽⁵⁾أبو بکر عمر بن الخطّاب لیخرجهما ⁽⁶⁾من بیت فاطمة، و قال له : إن أبیا ⁽⁷⁾فقاتلهم، فأقبل بقبس من نار علی أن یضرم علیهم الدار، فلقیته فاطمة فقالت : یا ابن الخطاب أجئت لتحرق دارنا ؟ قال : نعم ⁽⁸⁾.

و فیه : و روی نحو ذلک صاحب کتاب أنفاس المحامد و نفاس الجواهر ⁽⁹⁾لابن ⁽¹⁰⁾سهلویه، و ⁽¹¹⁾هو فی مدرسة النظامیة ببغداد ⁽¹²⁾.

و فیه : و قد ذکر عمر بن شیبة و هو من أعیان علمائهم فی کتابه الّذی سمّاه « کتاب السقیفة » طرفًا من القبائح العظام الّتی جرت علی بنی هاشم و علیّ

وفاطمة و الحسنین علیهم‌السلام فی ذلک المقام ⁽¹⁾.

و فیه : و روی الحمیدی فی سادس حدیث من المتفق علیه من مسند أبی بکر قال : و مکثت فاطمة بعد رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ستّة أشهر ثم توفیت . قالت عائشة : و کان لعلیّ وجهة بین الناس فی حیاة فاطمة، فلمّا توفیت فاطمة انصرفت وجوه الناس عن علیّ علیه‌السلام .

و فی حدیث عروة : فلمّا رأی علیّ انصراف وجوه الناس عنه ضرع إلی مصالحة أبی بکر . فقال رجل للزهری : فلم یبایعه علی ستّة أشهر . فقال : لا و اللّه ولا أحد من بنی هاشم حتّی بایعه علیّ . [ قال : ] ⁽²⁾فأرسل إلی أبی بکر : ائتنا ولا تأتنا معک بأحد فکره أن یأتیه عمر لمّا ⁽³⁾علم من شدّة عمر ، فقال عمر : لا تأتهم وحدک ⁽⁴⁾.

الثالث والعشرون: فی الأخبار الدالّة علی أنّ أذیّة فاطمة علیهاالسلام أذیّة رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

فی الطرائف : روی مسلم فی صحیحه فی الجزء الرابع فی ثلثه الأخیر باسناده قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : انّ فاطمة بضعة منّی، یؤذینی ما آذاها ⁽⁵⁾.

و فیه : و روی أیضًا مسلم فی صحیحه فی الجزء الرابع علی حدّ کراسین فی آخره فی باب مناقب فاطمة باسناده ان رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : فاطمة بضعة منّی،

فمن أغضبها فقد أغضبنی ⁽¹⁾.

و فیه : روی الحمیدی فی الجمع بین الصحیحین هذین الحدیثین باسناده إلی نبیّهم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله . و روی صاحب کتاب الجمع بین الصحاح الستّة فی الجزء الثالث من أجزائه الثلاثة فی باب مناقب فاطمة باسناده عن نبیّهم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : فاطمة بضعة منّی، فمن أغضبها فقد أغضبنی . و أنّه قال : فاطمة سیّدة نساء أهل الجنّة ⁽²⁾.

الرابع والعشرون: فی غصب فدک والعوالی و ما یترتّب علی ذلک

فی الطرائف : ذکر صاحب التاریخ المعروف بالعبّاسی و أشار الرومی ⁽³⁾الفقیه صاحب التاریخ إلی ذلک فی حوادث سنة ثمانی عشرة و مائتین جملتها : أنّ جماعة من ولد الحسن و الحسین علیهماالسلام رفعوا قصة إلی المأمون الخلیفة العباسی ⁽⁴⁾من بنی العباس یذکرون أنّ فدک و العوالی کانت لأمّهم فاطمة بنت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نبیّهم، و أنّ أبا بکر أخرج یدها عنها بغیر حقّ، و سألوا المأمون إنصافهم و کشف ظلامتهم، فأحضر المأمون مائتی رجل من علماء الحجاز و العراق و غیرهم و هو یؤکّد علیهم فی أداء الأمانة و اتباع الصدق، و عرفهم ما ذکره ورثة فاطمة فی قصتهم ⁽⁵⁾و سألهم عمّا عندهم من الحدیث الصحیح فی ذلک .

فروی غیر واحد منهم عن بشیر بن الولید و الواقدی و بشر بن غیاث ⁽⁶⁾فی

أحادیث یرفعونها إلی محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نبیّهم لما فتح خیبر اصطفی لنفسه قری من قری الیهود ، فنزل علیه جبرئیل علیه‌السلام بهذه الآیة « وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ » ⁽¹⁾. فقال محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : و من ذو القربی و ما حقّه ؟ قال : فاطمة علیهاالسلام تدفع إلیها فدک، فدفع إلیها فدک ؛ ثمّ أعطاها العوالی بعد ذلک، فاشتغلتها حتّی توفی أبوها محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فلمّا بویع أبو بکر [ منعها أبو بکر منها ] ⁽²⁾، فکلّمته فاطمة علیهاالسلام فی ردّ فدک و العوالی علیها و قالت له : إنّها لی و إنّ أبی دفعها إلیّ .

فقال أبو بکر : و لا أمنعک ما دفع إلیک أبوک ؛ فأراد أن یکتب لها کتابًا فاستوقفه عمر بن الخطاب و قال : إنّها امرأة فادعها بالبیّنة علی ما ادّعت، فأمر أبو بکر أن تفعل، فجاءت بأمّ أیمن و أسماء بنت عمیس مع علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام فشهدوا لها جمیعًا بذلک، فکتب لها أبو بکر، فبلغ ذلک عمر فأتاه فأخبره أبو بکر الخبر، فأخذ الصحیفة فمحاها فقال : إنّ فاطمة امرأة و علیّ بن أبی طالب زوجها و هو جار إلی نفسه و لا یکون بشهادة امرأتین دون رجل .

فأرسل أبو بکر إلی فاطمة علیهاالسلام فأعلمها بذلک، فحلفت باللّه الّذی لا إله إلاّ هو أنّهم ما شهدوا إلاّ بالحقّ . فقال أبو بکر : فلعلّ أن تکونی صادقة و لکن أحضری شاهدًا لا یجر إلی نفسه . فقالت فاطمة : ألم تسمعا من أبی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : أسماء بنت عمیس و أمّ أیمن من أهل الجنّة ؟ فقالا : بلی . فقالت : امرأتان من أهل الجنّة لا تشهدان بباطل .

فانصرفت صارخة تنادی أباها و تقول : قد أخبرنی أبی بأنّی أوّل من یلحق به، فو اللّه لأشکونهما إلیه ⁽³⁾، فلم تلبث أن مرضت فأوصت علیًّا أن لا یصلّیا علیها

وهجرتهما فلم تکلّمهما حتّی ماتت، فدفنها علیّ علیه‌السلام و العباس لیلاً .

فدفع المأمون الجماعة عن مجلسه ذلک الیوم، ثمّ أحضر فی الیوم الآخر ألف رجل من أهل الفقه و العلم و شرح لهم الحال و أمرهم بتقوی اللّه و مراقبته، فتناظروا و استظهروا، ثمّ افترقوا فرقتین، فقالت طائفة منهم : الزوج عندنا جار إلی نفسه فلا شهادة له، و لکنّا نری یمین فاطمة قد أوجبت لها ما ادّعت مع شهادة الامرأتین ؛ و قالت طائفة : نری الیمین مع الشهادة لا توجب حکمًا و لکن شهادة الزوج عندنا جائزة و لا نراه جارًا إلی نفسه، فقد وجب بشهادته مع شهادة الامرأتین لفاطمة علیهاالسلام ما ادّعت، فکان اختلاف الطائفتین إجماعًا منهما علی استحقاق فاطمة علیهاالسلام فدک و العوالی .

فسألهم المأمون بعد ذلک عن فضائل لعلیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ، فذکروا منها طرفًا جلیلة قد تضمنه ⁽¹⁾رسالة المأمون، و سألهم عن فاطمة علیهاالسلام فرووا عنها ⁽²⁾عن أبیها فضائل جمیلة، و سألهم عن أمّ أیمن و أسماء بنت عمیس فرووا عن نبیّهم محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أنّهما من أهل الجنّة .

فقال المأمون : أیجوز أن یقال أو یعتقد أنّ علیّ بن أبی طالب مع ورعه و زهده یشهد لفاطمة بغیر حقّ و قد شهد اللّه تعالی و رسوله بهذه الفضائل له ؟! و یجوز مع علمه و فضله أن یقال : إنّه یمشی فی شهادة و هو یجهل الحکم فیها ؟! و هل یجوز أن یقال : إنّ فاطمة مع طهارتها و عصمتها و أنّها سیّدة نساء العالمین و سیّدة نساء أهل الجنّة ـ کما رویتم ـ تطلب شیئًا لیس لها، تظلم فیه جمیع المسلمین و تقسم علیه باللّه الّذی لا إله إلاّ هو ؟! أو یجوز أن یقال عن أمّ أیمن و أسماء بنت عمیس :

أنّهما شهدتا بالزور و هما من أهل الجنّة ؟! إنّ الطعن علی فاطمة و شهودها طعن علی کتاب اللّه و إلحاد فی دین اللّه، حاشا اللّه أن یکون ذلک کذلک .

ثمّ عارضهم المأمون بحدیث رووه أنّ علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام أقام منادیًا بعد وفاة محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نبیّهم ینادی : من کان له علی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دین أو عدّة فلیحضر، فحضر جماعة فأعطاهم علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام ما ذکروه بغیر بیّنة، و إنّ أبابکر أمر منادیًا ینادی بمثل ذلک، فحضر جریر بن عبد اللّه و ادّعی علی نبیّهم عدّة، فأعطاها أبوبکر بغیر بیّنة، و حضر جابر بن عبد اللّه و ذکر أنّ نبیّهم وعده أن یحثو له ثلاث حثوات من مال البحرین، فلما قدم مال البحرین بعد وفاة نبیّهم أعطاه أبوبکر الثلاث الحثوات بدعواه بغیر بیّنة .

قال عبد المحمود : و قد ذکر الحمیدی هذا الحدیث فی الجمع بین الصحیحین فی الحدیث التاسع من إفراد مسلم فی مسند جابر و أنّ جابرًا قال : فعددتها فإذا هی خمسمائة، فقال أبو بکر لجابر ⁽¹⁾: خذ مثلیها ⁽²⁾.

[ قال رواة رسالة المأمون : ] ⁽³⁾فتعجّب المأمون من ذلک و قال : أما کانت فاطمة و شهودها یجرون مجری جریر بن عبد اللّه و جابر بن عبد اللّه . ثمّ تقدّم بسطر الرسالة [ المشار إلیها ] ⁽⁴⁾و أمر أن تقرأ بالموسم علی رؤوس الأشهاد، وجعل فدک و العوالی فی ید محمّد بن یحیی بن الحسین بن علیّ بن الحسین بن الحسن ⁽⁵⁾بن الحسن بن علیّ بن أبی طالب علیه‌السلام یعمرها و یشتغلها، و یقسّم دخلها

بین ورثة فاطمة بنت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نبیّهم ⁽¹⁾.

الخامس والعشرون: فی غضب فاطمة علیهاالسلام من أبی بکر و عمر، و شدّة تألّمها منهما

فی الطرائف : ذکر البخاری فی صحیحه فی الجزء الخامس من أجزاء ثمانیة فی رابع کرّاس من أوّله من النسخة المنقول منها باسناده إلی فاطمة علیهاالسلام بنت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ⁽²⁾أرسلت إلی أبی بکر تسأله میراثها من رسول اللّه ممّا أفاء اللّه علیه بالمدینة و فدک و ما بقی من خمس خیبر، فقال أبوبکر : انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : نحن معاشر الأنبیاء لا نورّث ما ترکناه [ فهو ] ⁽³⁾صدقة، إنّما یأکل آل محمّد من هذا المال، و إنّی واللّه لا أغیر شیئًا من صدقة رسول اللّه عن حالها الّتی کانت علیها فی عهد رسول اللّه، و لأعملنّ فیها بما عمل به رسول اللّه .

فأبی أبوبکر أن یدفع إلی فاطمة منها شیئًا، فوجدت فاطمة علی أبی بکر فی ذلک، فهجرته فلم تکلّمه حتّی توفّیت، و عاشت بعد رسول اللّه ستّة أشهر، فلمّا توفیت دفنها زوجها علیّ بن أبی طالب لیلاً، و لم یؤذن بها أبابکر و صلّی علیها علیّ، الخبر ⁽⁴⁾.

و فیه : و من الروایة فی ذلک ما رواه مسلم فی صحیحه فی الجزء الثالث من أجزاء ستّة فی أواخره علی نحو ثلاث کراریس من النسخة المنقول منها باسناده

أنّ فاطمة بنت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أرسلت إلی أبی بکر تسأله میراثها من رسول اللّه ممّا أفاء اللّه [ علیه ] ⁽¹⁾بالمدینة و فدک و ما بقی من خمس خیبر، فقال أبوبکر : إنّ رسول اللّه قال : لا نورّث ما ترکناه صدقة، إنّما یأکل آل محمّد من هذا المال، و إنّی واللّه لا أغیّر شیئًا من صدقة رسول اللّه عن حالها [ الّتی کانت علیها فی عهد رسول اللّه ] ⁽²⁾و لأعملن فیها بما عمل رسول اللّه .

فأبی أبوبکر أن یدفع إلی فاطمة شیئًا، فوجدت فاطمة علی أبی بکر فی ذلک، فهجرته فلم تکلّمه حتّی توفّیت، و عاشت بعد رسول اللّه ستّة أشهر، فلمّا توفّیت دفنها زوجها علیّ بن أبی طالب لیلاً و لم یؤذن بها أبا بکر ، و صلّی علیها علیّ علیه‌السلام ⁽³⁾.

السادس والعشرون: فی مطالبة فاطمة علیهاالسلام فدکا من أبی بکر، و علیّ بعد مماتها فدکًا من عمر و کذا العبّاس و اعتقادهما خیانة المانع لهما فی ذلک

فی الطرائف : ذکر الشیخ أسعد بن سقروة فی کتاب الفائق عن الأربعین عن الشیخ المعظم عندهم الحافظ الثقة بینهم أبو بکر أحمد بن موسی بن مردویه الاصفهانی فی کتاب المناقب قال : أخبرنا إسحاق بن عبد اللّه بن إبراهیم قال : حدّثنا أحمد بن عبید بن ناصح النحوی قال : حدّثنا الزیادی محمّد بن زیاد قال : حدّثنا شرفی بن قطامی عن صالح بن کیسان عن الزهری قال ⁽⁴⁾عروة عن

عائشة أنها قالت : لما بلغ فاطمة علیهاالسلام أن أبا بکر قد أظهر منعها فدک لابت ⁽¹⁾خمارها علی رأسها و اشتملت بجلبابها و أقبلت فی لمة من حفدتها و نساء من قومها تطأ ذیولها ما تخرم مشیتها مشیة رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حتّی دخلت علی أبی بکر وهو فی جشد ⁽²⁾من المهاجرین و الأنصار و غیرهم فنیطت دونها ملاءة، فجلست ثمّ أنّت أنّة أجهش ⁽³⁾لها القوم بالبکاء فارتج المجلس، ثمّ أمهلت هنیئة حتّی سکنت فورتهم، افتتحت کلامها بحمد اللّه و أثنت علیه ثم قالت :

لقد جاءکم رسول من أنفسکم عزیز علیه ما عنتم حریص علیکم بالمؤمنین رؤوف رحیم، فإن تعزوه ⁽⁴⁾و تعرفوه تجدوه أبی دون آبائکم و أنا ابنته دون نسائکم ، و أخوه ابن عمّی دون رجالکم، فبلّغ الرسالة صادعًا بالنذارة مناضلاً ⁽⁵⁾عن مدرجة المشرکین ضاربًا لحدّهم یجذ ⁽⁶⁾الاصنام ⁽⁷⁾و ینکث الهام، و یدعو إلی سبیل ربّه بالحکمة و الموعظة الحسنة حتّی تغری اللیل عن صبحه، و أسفر الحق عن محضه، و نطق زعیم الدین، و خرست شقاشق الشیاطین، و تمّت کلمة الإخلاص و کنتم علی شفا حفرة من النار [ فأنقذکم منها ] ⁽⁸⁾، نهزة الطامع، ومذقة الشارب، و قبسة العجلان، و موطأ الأقدام، تشربون الطرق، وتقتاتون القد، أذلّة خاسئین، [ تخافون أن یتخطّفکم الناس من حولکم ] ⁽⁹⁾.

حتّی استنقذکم اللّه برسوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بعد اللتیا و الّتی، و بعد أن متی فیهم ⁽¹⁾الرجال و ذؤبان العرب و مردة أهل الکتاب، کلّما أوقدوا نارا للحرب أطفأها اللّه، أو نجم قرن الشیطان أو فغرت فاغرة من المشرکین، قذف أخاه فی لهواتها، فلا ینکفئ ⁽²⁾حتّی یطأ صماخها بأخمصه، و یطفئ عادیة لهبها بسیفه [ مکدودًا فی ذات اللّه ] ⁽³⁾و أنتم فی رفاهیة [ فکهون ] ⁽⁴⁾آمنون وادعون، حتّی إذا اختار اللّه لنبیّه دار أنبیائه أطلع الشیطان رأسه فدعاکم فألفاکم لدعوته مستجیبین، و للغرة ⁽⁵⁾فیه ملاحظین، ثمّ استنهضکم فوجدکم خفافًا، و أحمشکم فألفاکم غضابًا، فوسمتم غیر ابلکم، و أرحلتم ⁽⁶⁾غیر سربکم، و وردتم غیر شربکم ⁽⁷⁾، هذا و العهد قریب، والکلم رحیب، و الجرح لما یندمل، إنّما زعمتم ذلک خوف الفتنة، ألا فی الفتنة سقطوا، و إنّ جهنّم لمحیطة بالکافرین .

ثمّ لم تلبثوا ⁽⁸⁾ریث ⁽⁹⁾[ أن تسکن نفرتها ] ⁽¹⁰⁾تشرون ⁽¹¹⁾حسوا ⁽¹²⁾فی ارتغاء، و نحن نصبر منکم علی مثل حز المدی، و أنتم الآن تزعمون ألاّ إرث لنا، أفحکم الجاهلیة تبغون و من أحسن من اللّه حکمًا لقوم یوقنون . ابتزّ ارث أبیه یا ابن أبی قحافة أفی کتاب اللّه أن ترث أباک و لا أرث أبی لقد جئت شیئًا فریًّا،

فدونکها مرحولة مخطومة، تلقاک یوم حشرک و نشرک ⁽¹⁾، فنعم الحکم اللّه، و الزعیم محمّد، و الموعد القیامة و عند الساعة یخسر المبطلون .

ثمّ انکفأت إلی قبر أبیها علیه‌السلام و هی تقول :

قد کان بعدک أنباء و هنبثة لو کنت شاهدها لم تکثر الخطب

إنا فقدناک فقد الأرض وابلها واختل قومک فاشهدهم و لا تغب ⁽²⁾

و فی بعض الروایات عن المشار إلیه زیادة هذه ألفاظها : أفعلی عهد ⁽³⁾ترکتم کتاب اللّه و نبذتموه ورائکم ظهریا ⁽⁴⁾؟ إذ یقول اللّه تعالی : « وَ وَرِثَ سُلَیْمانُ داوُدَ » ⁽⁵⁾، و قال فیما اقتص من خبر یحیی بن زکریا إذ قال « فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ » ⁽⁶⁾و قال : « وَ أُولُوا الأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللّه‌ِ » ⁽⁷⁾و قال : « یُوصِیکُمُ اللّه‌ُ فِی أَوْلاَدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنْثَیَیْنِ » ⁽⁸⁾.

ثمّ عطفت علی قبر أبیها و بکت و تمثّلت بقول صفیة بنت أثامة و قیل أثابة ⁽⁹⁾:

و کان قربک ⁽¹⁰⁾بالآیات یؤنسنا *** فغاب عنّا ⁽¹¹⁾و کل الخیر محتجب

و کنت بدرًا و نورًا یستضاء به *** علیک ینزل من ذی العزّة الکتب

تهضمتنا ⁽¹⁾رجال و استخف بنا *** مذ غبت عنّا فنحن الیوم نغتصب ⁽²⁾

أبدت رجال لنا نحوی ⁽³⁾صدورهم *** لما مضیت و حالت دوننا الکتب ⁽⁴⁾

إنا رزئنا بما لم یرزه أحد ⁽⁵⁾*** من البریة لا عجم و لا عرب

فسوف نبکیک ما عشنا و ما بقیت *** منا العیون بتهمال ⁽⁶⁾لها سکب ⁽⁷⁾

و فیه : و أمّا حضور العبّاس و علیّ علیه‌السلام عند أبی بکر بعد وفاة فاطمة وحضورهما بعد وفاة أبی بکر عند عمر، فقد ذکر الحمیدی فی المتّفق علیه وحذف من کلام عمر و استخفافه بالعبّاس و علیّ علیه‌السلام کلمات عظیمة، و ها أنا أذکر المراد من صحیح البخاری و صحیح مسلم بألفاظهما، فانّهما رویاه عن مالک بن أوس حیث ذکر ارتفاع العبّاس و علیّ علیه‌السلام إلی عمر، فقال عمر للعبّاس و علیّ علیه‌السلام ما هذا لفظه : فلمّا توفّی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال أبوبکر : أنا ولیّ رسول اللّه، فجئتما تطلب أنت

میراثک من ابن أخیک، و یطلب هذا میراث امرأته من أبیها، فقال أبو بکر : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : [ نحن معاشر الأنبیاء ] ⁽¹⁾لا نورّث ما ترکناه فهو صدقة، فرأیتماه کاذبًا آثمًا غادرًا خائنًا، واللّه یعلم أنّه لصادق بار راشد تابع للحقّ .

ثمّ توفی أبو بکر، فقلت : أنا ولیّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ولیّ أبی بکر، فرأیتمانی کاذبًا [ آثمًا ] ⁽²⁾غادرًا خائنًا، واللّه یعلم أنّی لصادق بار راشد تابع للحقّ، فولیتها ⁽³⁾، ثمّ جئت ⁽⁴⁾أنت و هذا و أنتما جمیع، و أمرکما واحد، فقلتما : ادفعها إلینا ⁽⁵⁾.

السابع والعشرون: فی أخبار فضیلة الحسنین علیهماالسلام والبکاء علی الحسین علیه‌السلام

فی الطرائف : روی الحمیدی فی کتاب الجمع بین الصحیحین فی مسند أبی کرة ⁽⁶⁾نفیع ⁽⁷⁾بن الحرث قال : رأیت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی المنبر و الحسن بن علیّ علیهماالسلام إلی جنبه و هو یقبل علی الناس مرّة و علیه مرّة أخری و یقول : إنّ ابنی هذا سیّد و لعلّ اللّه أن یصلح به بین فئتین عظیمتین من المسلمین ⁽⁸⁾.

و فیه : فی کتاب الجمع بین الصحیحین عن أبی سعید الخدری قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : الحسن و الحسین سیّدا شباب أهل الجنّة ⁽⁹⁾.

و فیه : و رووا فی کتبهم أنّ الحسین علیه‌السلام کان یرکّبه نبیّهم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی کتفه و علی

صدره . و أنّه کان یرکب علی ظهر نبیّهم فی الصلاة فیبلغ به التعظیم للحسین علیه‌السلام إلی أن یطیل فی [ صلاته ] ⁽¹⁾السجود حتّی ینزل عن ظهره باختیاره ⁽²⁾.

و فیه : و فی کتاب بعض الحنابلة فی کتاب سمّاه « نهایة الطلب وغایة السؤال » و ذکر فیه بإسناده إلی سفیان الثوری، عن قابوس بن أبی ظبیان، عن أبیه، عن ابن عبّاس قال : کنت عند النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و علی فخذه الأیسر ابنه إبراهیم، و علی فخذه الأیمن الحسین بن علیّ، تارة یقبّل هذا و تارة یقبّل هذا، إذ هبط علیه جبرئیل بوحی من ربّ العالمین .

فلمّا سری عنه قال : أتانی جبرئیل من ربّی عزّوجلّ فقال : یا محمّد انّ ربّک یقرأ علیک السلام و یقول لک : لست أجمعهما لک، فافد أحدهما بصاحبه .

فنظر النبیّ إلی إبراهیم فبکی، و نظر إلی الحسین فبکی، فقال : إنّ إبراهیم أمّه أمة و متی مات لم یحزن علیه غیری، و أمّ الحسین فاطمة و أبوه علیّ ابن عمّی و لحمی و دمی، و متی مات حزنت علیه ابنتی و حزن ابن عمّی و حزنت أنا علیه، و أنا أؤثر حزنی علی حزنهما، یا جبرئیل تقبض إبراهیم، فقد فدیت الحسین به .

قال : فقبض بعد ثلاثة أیّام، فکان النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله إذا رأی الحسین علیه‌السلام مقبلاً قبّله و ضمّه إلی صدره و رشف ثنایاه و قال : فدیت من فدیته بابنی إبراهیم ⁽³⁾.

و فیه : و ذکر صاحب الکتاب المذکور باسناده إلی سعید بن جبیر عن ابن عبّاس قال : أوحی اللّه عزّوجلّ إلی محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله انّی قد قتلت بیحیی بن زکریا سبعین ألفًا، و إنّی قاتل بابن ابنتک سبعین ألفًا و سبعین ألفًا ⁽⁴⁾.

و فیه : و من نحو ذلک ما رواه أحمد بن حنبل فی مسنده : أنّ من دمعت عیناه لقتل الحسین دمعة أو قطرت قطرة بوّأه اللّه عزّ و جلّ الجنّة ⁽¹⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه فی کتاب الجمع بین الصحاح الستّة فی باب مناقب الحسن و الحسین علیهماالسلام قال : إنّ النبیّ رأی فی المنام و هو یبکی فقیل له : ما لک ⁽²⁾یا رسول اللّه ؟ قال : قتل الحسین آنفًا ⁽³⁾.

و فیه : ما رواه فی أوّل الجزء الخامس من صحیح مسلم فی تفسیر قوله تعالی : «فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الأَرْضُ » ⁽⁴⁾قال : لما قتل الحسین بن علیّ علیهماالسلام بکت السماء، و بکاؤها حمرتها ⁽⁵⁾.

و فیه : و من ذلک ما رواه الثعلبی أیضًا یرفعه قال : مطرنا دمًا أیّام ⁽⁶⁾قتل الحسین علیه‌السلام ⁽⁷⁾.

الثامن والعشرون: فی مطاعن عایشة

فی الطرائف : رووا فی الجمع بین الصحیحین للحمیدی و غیره أنّ نبیّهم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لمّا هاجر إلی المدینة أقام ببعض دور أهلها و استقرض مربدًا للثمن، و کان لسهل وسهیل کانا یتیمین فی حجر سعد بن زرارة لیشتریه فوهبها له، و روی أنّه اشتراه

وبنی فیه مسجده و بنی فیه بیوتًا و مساکن لنفسه لیسکن عیاله و أزواجه فیها، فلما فرغت انتقل إلیها ⁽¹⁾.

و روی الحمیدی فی الحدیث الرابع و الثلاثین بعد المائة فی المتّفق علیه من مسند أنس بن مالک فی موضع المسجد، خاصة و فی روایة أخری قال : إنّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أراد أن یشتری موضع المسجد من قوم من بنی النجار، فوهبوه و کان فیه نخل و قبور المشرکین، فقلع النخل و خربت القبور ⁽²⁾.

و قد تضمّن کتابهم أنّ البیوت لنبیّهم فی قوله تعالی : « یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاتَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاَّ أَنْ یُوءْذَنَ لَکُمْ » ⁽³⁾؛ و من المعلوم أنّ زوجته عائشة لم یکن لها دار بالمدینة و لا بیت و لا لأبیها و لا لقومها، لأنّهم کانوا مقیمین بمکة، و لا روی أحد أنّها بنت لنفسها دارًا بالمدینة و لا بنی لها أحد من قومها منزلاً بها، و مع هذا کلّه فإنّها ادّعت حجرة نبیّهم بعد وفاته الّتی دفن فیها، فسلّمها أبوها أبو بکر إلیها بمجرّد سکناها أو دعواها، و یمنع فاطمة علیهاالسلام عن فدک و العوالی مع طهارتها وجلالتها و طهارة شهودها [ و شهادتهم ] ⁽⁴⁾بأنّ أباها وهبها [ لها ] ⁽⁵⁾ذلک فی حیاته، و یمنع أیضًا فاطمة علیهاالسلام من میراثها ⁽⁶⁾.

— – — –

الباب الثانی: فی المستخرجات من الصحیحین و فیه ستّة و أربعون عنوانًا

اشارة

الباب الثانی

فی المستخرجات من الصحیحین

و فیه ستّة و أربعون عنوانًا

الأوّل: فی الأخبار الدالّة علی أنّ کلّ ما وقع فی الأمم السابقة یقع فی هذه الأمّة

و فی صحیح مسلم فی باب کراهیّة اتباع ما تشابه به من القرآن عن أبی سعید الخدری قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لتتبعن سنن الّذین من قبلکم شبرًا بشبر و ذراعًا بذراع حتّی لو دخلوا فی جحر ضبّ لاتبعتموهم . قلنا : یا رسول اللّه الیهود والنصاری ؟ قال : فمن ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب باسناده عن زید بن أسلم مثله ⁽²⁾.

و فی صحیح مسلم باسناده فی الباب المذکور عن عطاء مثله ⁽³⁾.

الثانی: فی أخبار تدلّ علی انّ کلّ محدث بعد النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شرّ و بدعة و ضلالة

فی صحیح مسلم فی باب وقت صلاة الجمعة عن جابر بن عبد اللّه رضی‌الله‌عنه قال :

کان رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله إذا خطب احمرت عیناه و علا صوته واشتدّ غضبه حتّی کأنّه منذر جیش یقول صبحکم و مساکم و یقول : بعثت أنا والساعة کهاتین ـ و یقرن بین اصبعیه السبابة والوسطی و یقول : ـ أمّا بعد فانّ خیر الحدیث کتاب اللّه و خیر الهدی هدی محمّد، و شرّ الأمور محدثاتها، و کلّ بدعة ضلالة .

ثمّ یقول : أنا أولی بکلّ مؤمن من نفسه، من ترک مالاً فلأهله، و من ترک دینًا أو ضیاعًا فإلیّ و علیّ ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا مثله غیر انّ أوّله هکذا : کانت خطبة رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یوم الجمعة یحمد اللّه و یثنی علیه، ثمّ یقول علی إثر ذلک و قد علا صوته، إلخ ⁽²⁾.

الثالث:فیما ورد فی الفرار من الزحف

فی الصحیح البخاری فی کتاب الوصیّة فی باب قول اللّه تعالی : « انّ الّذین یأکلون » ⁽³⁾الآیة، باسناده عن أبی هریرة انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : اجتنبوا السبع الموبقات .

قالوا ⁽⁴⁾: یا رسول اللّه و ما هنّ ؟ قال : الشرک باللّه، والسحر، و قتل النفس الّتی حرّم اللّه إلاّ بالحقّ، وأکل مال الیتیم، و أکل الربا، والتولی یوم الزحف، و قذف المحصنات الغافلات ⁽⁵⁾.

الرابع:فی الأخبار الواردة الدالّة علی وجود المنافقین فی أصحاب النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ذمّ أصحاب العقبة

فی صحیح مسلم فی باب حدیث الافک باسناده عن قیس قال : قلت لعمّار : أرأیتم صنیعکم هذا الّذی صنعتم فی أمر علیّ علیه‌السلام أرءیًا رأیتموه أو شیئًا عهد ⁽¹⁾إلیکم رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شیئًا ⁽²⁾؟ فقال : ما عهد إلینا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شیئًا لم یعهده إلی الناس کافة ولکن ⁽³⁾حذیفة أخبرنی عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : قال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : فی أصحابی اثنا عشر منافقًا فیهم ثمانیة لا یدخلون الجنّة حتّی یلج الجمل فی سم الخیاط، ثمانیة منهم یکفیکهم الدبیلة، و أربعة لم احفظ ما قال شعبة ⁽⁴⁾فیهم ⁽⁵⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب باسناده عن قیس بن عباد قال : قلنا لعمّار : أرأیت قتالکم أرءیًا رأیتموه فانّ الرأی ⁽⁶⁾یخطئ و یصیب أو عهدًا عهده إلیکم رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ؟ فقال : ما عهد إلینا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شیئًا لم یعهده إلی الناس کافة، و [ قال : ] ⁽⁷⁾انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : انّ فی أمّتی قال شعبة واحسبه قال : حدّثنی حذیفة و قال غندر أراه قال : فی أمّتی اثنا عشر منافقًا لا یدخلون الجنّة ولا یجدون ریحها حتّی یلج الجمل فی سم الخیاط، ثمانیة منهم تکفیکهم الدبیلة

سراج من النار یظهر فی اکتافهم حتّی ینجم من صدورهم ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم فی الباب باسناده عن أبی الطفیل قال : کان بین رجل من أهل العقبة وبین حذیفة بعض ما یکون بین الناس فقال : أنشدک باللّه کم کان أصحاب العقبة ؟ قال : فقال له القوم : اخبره إذ سألک، قال : کنّا نخبر انّهم أربعة عشر، فإن کنت منهم فقد کان القوم خمسة عشر، و أشهد باللّه ان اثنا عشر منهم حرب للّه و لرسوله فی الحیاة الدنیا و یوم یقوم الاشهاد ، و عذر ثلاثة قالوا : ما سمعناه منادی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و لا علمنا ⁽²⁾.

و فی صحیح مسلم فی باب وقت صلاة الجمعة باسناده عن جابر بن عبد اللّه : انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کان یخطب قائمًا یوم الجمعة، فجاءت عیر من الشام، فانفتل الناس إلیها حتّی لم یبق إلاّ اثنا عشر رجلاً، فأنزلت هذه الآیة الّتی فی الجمعة : « وإذا رأوا تجارة أو لهوا انفضّوا إلیها و ترکوک قائمًا » ⁽³⁾.

و فیه أیضًا مثل ذلک بتفاوت قلیل ⁽⁴⁾.

و فی صحیح البخاری باسناده عن زید بن ثابت رضی‌الله‌عنه قال : لمّا خرج النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله إلی أُحد رجع ناس ممّن ⁽⁵⁾خرج معه و کان أصحاب النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرقتین، فرقة تقول نقاتلهم، و فرقة تقول لا نقاتلهم، فنزلت : « فما لکم فی المنافقین فئتین واللّه أرکسهم بما کسبوا » ⁽⁶⁾، و قال : انّها طیبة تنفی الذنوب، کما تنفی النار خبث الفضة ⁽⁷⁾.

الخامس: فی الأخبار الواردة علی حدوث الفتن والأمور المنکرة والظلم و خلفاء الجور بعد النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مذ فارقهم کانوا علی الظلم والجور والکفر والنفاق

فی صحیح مسلم فی باب قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله « الناس تبع لقریش فی هذا الشأن » باسناده عن زید بن وهب عن عبد اللّه قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : انّها ستکون بعدی اثرة ⁽¹⁾و أمور تنکرونها . قالوا : یا رسول اللّه کیف تأمر من أدرک منّا ذلک ؟ قال : تؤدّون الحقّ الّذی علیکم و تسألون اللّه الّذی لکم ⁽²⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور عن اسید بن حصین ⁽³⁾: انّ رجلاً من الأنصار خلا برسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقال : ألا تستعملنی کما استعملت فلانًا ؟ فقال : انّکم ستلقون بعدی اثرة، فاصبروا حتّی تلقونی علی الحوض ⁽⁴⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب روایة مثله، بدون لفظة : « خلا برسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله » ⁽⁵⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور عن علقمة بن وائل الحضرمی عن أبیه قال : سأل سلمة بن یزید الجعفی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقال : یا نبیّ اللّه أرأیت ان قامت علینا امراء یسألونا حقّهم و یمنعونا حقّنا فما تأمرنا ؟ فاعرض عنه، ثمّ سأله، ثمّ سأله فاعرض عنه، ثمّ سأله فی الثانیة أو الثالثة فجذبه الأشعث بن قیس،

فقال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : اسمعوا واطیعوا فانّما علیهم ما حملوا و علیکم ما حملتم ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور عن أبی حازم قال : قاعدت أبا هریرة خمس سنین فسمعته یحدث عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : کانت بنو اسرائیل تسوسهم الأنبیاء کلّما هلک نبیّ خلفه نبیّ و انّه لا نبیّ بعدی و ستکون خلفاء فتکثیر ⁽²⁾. قالوا : فما تأمرنا ؟ قال : فوا ببیعة الأوّل فالأوّل واعطوهم حقّهم ، فانّ اللّه سألهم عمّا استرعاهم ⁽³⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی باب ما سئل النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عمّا یکون بعده من الخیر والشرّ عن أبی ادریس الخولانی یقول : سمعت حذیفة بن الیمان یقول : کان الناس یسألون رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عن الخیر و کنت أسأله عن الشرّ مخافة أن یدرکنی فقلت : یا رسول اللّه إنّا کنّا فی جاهلیة و شرّ فجاءنا اللّه بهذا الخیر، فهل بعد هذا الخیر من شرّ ؟ قال : نعم . فقلت : هل بعد ذلک الشرّ من خیر ؟ قال : نعم وفیه دخن .

قلت : و ما دخنه ؟ قال : قوم یستنون بغیر سنّتی و یهدون بغیر هدی تعرف منهم و تنکر . فقلت : هل بعد ذلک الخیر من شرّ ؟ قال : نعم دعاة علی أبواب جهنم من أجابهم إلیها قذفوه فیها .

فقلت : یا رسول اللّه صفهم لنا . قال : قوم من جلدتنا و یتکلّمون بألسنتنا . قلت : یا رسول اللّه فما تری ان ادرکنی ذلک ؟ قال : تلزم جماعة المسلمین و امامهم، فقلت : فان لم تکن لهم جماعة و لا امام ؟ قال : فاعتزل تلک الفرق کلّها ولو أن تعضّ علی أصل شجرة حتّی یدرکک الموت وأنت علی ذلک ⁽⁴⁾.

و فی الصحیح البخاری فی باب علامات النبوّة مثل ذلک ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم فی الباب المذکور باسناده عن أبی سلام قال : قال حذیفة بن الیمان : قلت : یا رسول اللّه انّا کنّا بشر فجاء اللّه بخیر فنحن فیه، فهل من وراء هذا الخیر شرّ ؟ قال : نعم . قلت : هل وراء ذلک الشرّ خیر ؟ قال : نعم . قلت : فهل وراء ذلک الخیر شرّ ؟ قال : نعم . قلت : کیف ؟ قال : یکون بعدی أئمّة لا یهتدون بهدای و لا یستنون بسنّتی، و سیقوم فیهم رجال قلوبهم قلوب الشیاطین فی جثمان انس . قال : قلت : کیف اصنع یا رسول اللّه إن أدرکت ذلک ؟ قال : تسمع وتطیع للأمیر وإن ضرب ظهرک وأخذ مالک فاسمع وأطع ⁽²⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور عن زیاد بن علاقة قال : سمعت عرفجة قال : سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : انّه ستکون هنات و هنات، فمن أراد أن یفرق أمر هذه الأمّة و هی جمیع فاضربوه بالسیف کائنًا من کان ⁽³⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب عن أمّ سلمة زوج النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : انّه قال : ستکون بعدی ⁽⁴⁾أمراء فتعرفون و تنکرون، فمن عرف برئ و من أنکر سلم، ولکن من رضی وتابع . قالوا : یا رسول اللّه ألا نقاتلهم ؟ قال : لا ما صلّوا ⁽⁵⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب بسند آخر عن أمّ سلمة عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله انّه قال : انّه یستعمل علیکم أمراء فتعرفون و تنکرون، فمن کره فقد برئ ومن أنکر فقد سلم، ولکن من رضی وتابع . قالوا : یا رسول اللّه ألا نقاتلهم ؟ قال : لا ما صلّوا، أی من کره بقلبه و أنکر بقلبه ⁽⁶⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب حدیثان آخران بالمضمون السابق مع اختلاف قلیل ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا عن عوف بن مالک عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : خیار أئمّتکم الّذین تحبّونهم و یحبّونکم و یصلّون علیکم وتصلّون علیهم، و شرار ائمّتکم الّذین تبغضونهم و یبغضونکم و تلعنونهم و یلعنونکم . قیل : یا رسول اللّه أفلا ننابذهم بالسیف ؟ فقال : لا ما أقاموا فیکم الصلاة، وإذا رأیتم من ولاتکم شیئًا تکرهونه فاکرهوا عملکم ⁽²⁾ولا تنزعوا یدًا فی ⁽³⁾طاعة ⁽⁴⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب عن عوف بن مالک الأشجعی یقول : سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : خیار أئمّتکم الّذین تحبّونهم ویحبّونکم وتصلّون علیهم ویصلّوا ⁽⁵⁾علیکم، و شرار ائمّتکم الّذین تبغضونهم ویبغضونکم وتلعنونهم ویلعنونکم . [ قالوا : ] ⁽⁶⁾قلنا : یا رسول اللّه أفلا ننابذهم عند ذلک ؟ قال : لا ما أقاموا فیکم الصلاة إلاّ من ولیّ علیه وال، فرآه یأتی شیئًا من معصیة اللّه فلیکره ما یأتی من معصیة اللّه ولا ینزعن یدًا من طاعة .

قال ابن جابر : فقلت ـ یعنی لرزیق حین حدّثنی بهذا الحدیث ـ : آللّه یا أبا المقدام لحدّثک بهذا أو سمعت هذا من مسلم بن قرطة ⁽⁷⁾یقول : سمعت عوف بن مالک یقول : سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال، فجثا علی رکبتیه واستقبل القبلة فقال : أی واللّه الّذی لا إله إلاّ هو لسمعته من مسلم بن قرطة ⁽⁸⁾یقول : سمعت عوف بن مالک

یقول سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب مثله عن عوف بن مالک ⁽²⁾.

و فی صحیح مسلم فی باب فضل النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و أصحابه والأنبیاء علیهم‌السلام باسناده عن أبی حازم قال : سمعت سهلاً یقول : سمعت النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : أنا فرطکم ⁽³⁾علی الحوض من ورد شرب و من شرب لم یظمأ أبدًا ولیردن علی أقوام أعرفهم ویعرفونی، ثمّ یحال بینی و بینهم . قال أبو حازم : فسمع النعمان بن أبی عیاش وأنا أحدّثهم هذا الحدیث، فقال : هکذا سمعت سهلاً یقول، قال : فقلت : نعم . قال : وأنا أشهد علی أبی سعید الخدری لسمعته یزید فیقول : انّهم منّی، فیقال : انّک لا تدری ما عملوا بعدک فأقول سحقًا سحقًا لمن بدل بعدی ⁽⁴⁾.

و فی صحیح مسلم فی الباب بسندین آخرین مثله ⁽⁵⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور عن عبد اللّه بن عمرو بن العاص قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : حوضی مسیرة شهر و زوایاه سواء وماؤه أبیض من الورق وریحه أطیب من المسک و کیزانه ⁽⁶⁾کنجوم السماء، فمن شرب منه فلا یظمأ بعده أبدًا .

قال : و قالت أسماء بنت أبی بکر : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : انّی علی الحوض حتّی أنظر من یرد علیّ منکم و سیؤخذ أناس دونی فأقول : یا ربّ منّی و من أمّتی،

فیقال : أما شعرت ما عملوا بعدک واللّه ما برحوا بعدک یرجعون علی أعقابهم . قال : فکان ابن أبی ملیکة یقول : اللهمّ انّا نعوذ بک أن نرجع علی أعقابنا أو ان نفتتن عن دیننا ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور عن عائشة تقول : سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول و هو بین ظهرانی أصحابه : انّی علی الحوض انتظر من یرد علیّ منکم فواللّه لیقطعن دونی رجال، فلأقولن : أی ربّ منّی و من أمّتی، فیقول : انّک لاتدری ما عملوا بعدک ما زالوا یرجعون علی أعقابهم ⁽²⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب عن أمّ سلمة زوج النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله انّها قالت : کنت اسمع الناس یذکرون الحوض ولم أسمع ذلک من رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فلمّا کان یومًا من ذلک والجاریة تمشطنی فسمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : أیّها الناس، فقلت للجاریة : استأخری عنّی، قالت : انّما دعا الرجال ولم تدع النساء، فقلت : انّی من الناس، فقال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : انّی لکم فرط علی الحوض فایای لا یأتین أحدکم فیذب عنّی کما یذب البعیر الضالّ، فأقول : فیم هذا ؟ فیقال : انّک لا تدری ما أحدثوا بعدک، فأقول : سحقًا ⁽³⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور بسند آخر عن أمّ سلمة مثله مع اختلاف قلیل ⁽⁴⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب عن شقیق عن عبد اللّه قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : أنا فرطکم علی الحوض ولانازعن أقوامًا ثمّ لاغلبن علیهم

فأقول: یا ربّ أصحابی أصحابی، فیقال : انّک لا تدری ما أحدثوا بعدک ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب بسند آخر عن الأعمش مثله بدون لفظ « أصحابی أصحابی » ؛ و فیه أیضًا بسند آخر عن عبداللّه ⁽²⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب باسناده عن أنس بن مالک : انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : لیردن علیّ الحوض رجال ممّن صاحبنی حتّی إذا رأیتهم و رفعوا إلیّ اختلجوا دونی فلأقولن : أی ربّ أصحابی أصحابی، فلیقالن لی : انّک لا تدری ما أحدثوا بعدک ⁽³⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب باسناد آخر عن أنس عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بهذا المعنی و زاد : « آنیته عدد النجوم » ⁽⁴⁾.

و فی صحیح مسلم فی کتاب الجنّة و صفتها باسناده عن ابن عباس قال : قام فینا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خطیبًا بموعظة فقال : یا أیّها الناس انّکم تحشرون إلی اللّه حفاة عراة غرلا « کما بدأنا أوّل خلق نعیده وعدًا علینا انّا کنّا فاعلین » ⁽⁵⁾، ألا انّ أولی الخلائق یکسی یوم القیامة ابرّهم، ألا وانّه سیجاء برجال من أمّتی فیؤخذ بهم ذات الشمال، فأقول : یا ربّ أصحابی، فیقال : انّک لا تدری ما أحدثوا بعدک، فأقول کما قال العبد الصالح : «و کنت علیهم شهیدًا ما دمت فیهم فلمّا توفیتنی کنت أنت الرقیب علیهم »إلی قوله : « وإن تغفر لهم فانّک أنت العزیز الحکیم » ⁽⁶⁾قال : فیقال لی : انّهم لم یزالوا مرتدین علی أعقابهم منذ فارقتهم .

ثمّ قال مسلم : و فی حدیث وکیع و معاذ : فیقال : انّک لا تدری ما أحدثوا

بعدک ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم فی کتاب ذکر الجنّة والنار باسناده عن أسامة انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أشرف علی اطم من آطام المدینة، ثمّ قال : هل ترون ما أری، [ انّی ] ⁽²⁾لأری مواقع الفتن خلال بیوتکم کمواقع القطر ⁽³⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور أیضًا باسناده عن ابن المسیّب و أبو سلمة بن عبدالرحمن انّ أبا هریرة قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : ستکون فتن القاعد فیها خیر من القائم، والقائم فیها خیر من الماشی، والماشی فیها خیر من الساعی، من تشرف لها تستشرفه، و من وجد فیها ملجأ فلیعذ به ⁽⁴⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب بسند آخر عن نوفل بن معاویة مثل حدیث أبی هریرة هذا، إلاّ انّ أبابکر یزید فی ⁽⁵⁾الصلاة صلاة من فاتته، فکأنّما وتر أهله و ماله ⁽⁶⁾.

و فی صحیح مسلم فی الباب باسناده عن أبی سلمة عن أبی هریرة قال : قال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : تکون فتنة النائم فیها خیر من الیقظان والیقظان فیها خیر من القائم والقائم فیها خیر من الساعی، فمن وجد ملجأ أو معاذًا فلیستعذ ⁽⁷⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا باسناده عن عثمان الشحام قال : انطلقت أنا و فرقد السبخی إلی مسلم بن أبی بکرة و هو فی أرضه فدخلنا علیه فقلنا : هل سمعت أباک یحدث فی الفتن حدیثًا؟ قال: نعم سمعت أبا بکرة یحدث قال: قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله :

انّها ستکون فتن الاثم تکون فتنة القاعد فیها خیر من الماشی فیها والماشی فیها خیر من الساعی إلیها الا فإذا نزلت أو وقعت، فمن کان له ابل فلیلحق بابله، و من کانت له غنم فلیلحق بغنمه، و من کانت له أرض فلیلحق بأرضه .

قال : فقال رجل : یا رسول اللّه أرأیت من لم یکن له ابل و لا غنم ولا أرض ؟ قال : یعمد إلی سیفه فیدق علی حده بحجر، ثمّ لینجوا ⁽¹⁾ان استطاع النجاء اللهمّ هل بلغت اللهمّ هل بلغت اللهمّ هل بلغت . قال : فقال رجل : یا رسول اللّه أرأیت أن أکرهت حتّی ینطلق بی إلی أحد الصفین أو احدی الفئتین، فضربنی رجل بسیفه أو یجیء سهم فیقتلنی ؟ قال : یبوء باثمه واثمک و یکون من أصحاب النار ⁽²⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب باسناد آخر مثله بتفاوت قلیل ⁽³⁾.

و فی صحیح مسلم فی باب الوضوء باسناده عن أبی هریرة قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : ترد علی أمّتی الحوض و أنا اذود الناس عنه کما یذود الرجل ابل الرجل عن ابله . قالوا : یا نبیّ اللّه أتعرفنا ؟ قال : نعم لکم سیماء لیست لأحد غیرکم تردون علیّ غرًا محجّلین من آثار الوضوء و لیصدن عنّی طائفة منکم فلا یصلّون فأقول : یا ربّ هؤلاء من أصحابی، فیجیبنی ملک فیقول : و هل تدری ما أحدثوا بعدک ⁽⁴⁾.

و فی الصحیح البخاری فی باب کتابة القطایع باسناده عن أنس قال : و عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله الأنصار لیقطع لهم بالبحرین فقالوا : یا رسول اللّه ان فعلت فاکتب لاخواننا من قریش بمثلها فلم یکن ذلک عند النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فقال : انّکم تردون بعدی

اثرة فاصبروا حتّی تلقونی ⁽¹⁾.

فی الصحیح البخاری فی باب القطایع باسناده عن أنس قال : أراد النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أن یقطع البحرین، فقال الأنصار : حتّی تقطع لاخواننا من المهاجرین مثل الّذی تقطع لنا . قال : سترون بعدی اثرة فاصبروا حتّی تلقونی ⁽²⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور باسناده عن أبی هریرة أیضًا : انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أتی المقبرة فقال : السلام علیکم دار قوم مؤمنین وأنا إن شاء اللّه بکم لاحقون، وددت أنا قد رأیت اخواننا . قالوا : أو لسنا اخوانک یا رسول اللّه ؟ قال : أنتم أصحابی واخواننا الّذین لم یأتوا بعد . فقالوا : کیف تعرف من لم یأت بعد من أمّتک یا رسول اللّه ؟ فقال : أرأیت لو ان رجلاً له خیل غرّ محجّلة بین ظهری خیل و هم بهم الا یعرف خیله . قالوا : بلی یا رسول اللّه . قال : فانّهم یأتون غرًّا محجّلین من الوضوء و أنا فرطهم علی الحوض الا لیذادن رجال عن حوضی کما یذاد البعیر الضال أنادیهم ألا هلم ؟ فیقال : انّهم قد بدلوا بعدک، فأقول : سحقًا سحقًا ⁽³⁾.

و فی صحیح مسلم فی باب یذکر فیه أفعال الصلاة باسناده عن أنس بن مالک قال : بینا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ذات یوم بین أظهرنا إذ اغفی اغفاءة ثمّ رفع رأسه متبسّمًا فقلنا : ما أضحکک یا رسول اللّه ؟ قال : انزلت علیّ آنفًا سورة، فقرأ « بسم اللّه الرحمن الرحیم * انّا أعطیناک الکوثر * فصلّ لربّک وانحر * انّ شانئک هو الأبتر » ⁽⁴⁾، ثمّ قال : أتدرون ما الکوثر ؟ فقلنا : اللّه و رسوله أعلم . قال : فانّه نهر وعدنیه ربّی عزّوجلّ علیه خیر کثیر هو حوض ترد علیه أمّتی یوم القیامة، آنیته عدد النجوم،

فیختلج العبد منهم، فأقول : ربّ انّه من أمّتی ؟ فیقول : ما تدری ما أحدثت بعدک ⁽¹⁾.

و فیه أیضًا بأسانید أخر مع اختلاف قلیل ⁽²⁾.

و فی صحیح مسلم فی باب یذکر أوقات الصلاة باسناده عن أبی ذر قال : قال لی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : کیف أنت إذا کانت علیک امراء یؤخّرون الصلاة عن وقتها أو یمیتون الصلاة عن وقتها ؟ قال : قلت : فما تأمرنی ؟ قال : صلّ الصلاة لوقتها، فإن أدرکتها معهم فصلّ فانّها لک نافلة ⁽³⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا باسناده الآخر فی الباب عن أبی ذر قال : قال لی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : یا أباذر انّه سیکون بعدی امراء یمیتون الصلاة فصلّ الصلاة لوقتها، فان صلّیت معهم ⁽⁴⁾کانت لک نافلة، وإلاّ کنت قد أحرزت الصلاة ⁽⁵⁾.

و فی صحیح مسلم فی الباب باسناده الآخر عن أبی ذر قال : انّ خلیلی أوصانی أن اسمع واطیع وان کان عبدًا مجدع الاطراف وان أصلّی الصلاة لوقتها، فان أدرکت القوم و قد صلّوا کنت قد أحرزت صلاتک و الا کانت [ لک ] ⁽⁶⁾نافلة ⁽⁷⁾.

وفی صحیح مسلم فی الباب باسناده الآخر عن أبیذر قال: قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : و ضرب فخذی کیف أنت إذا بقیت فی قوم یؤخّرون الصلاة عن وقتها ؟ قال : قال : ما تأمر ؟ قال : صلّی الصلاة لوقتها ثمّ اذهب لحاجتک، فان أقیمت الصلاة وأنت

فی المسجد فصلّ ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا باسناده الآخر عن أبی ذر قال : قال : کیف أنتم ـ أو قال : کیف أنت ـ إذا بقیت فی قوم یؤخّرون الصلاة عن وقتها فصلّ الصلاة لوقتها، ثمّ ان أقیمت الصلاة فصلّ معهم فانّها زیادة خیر ⁽²⁾.

وفی صحیح مسلم باسناده عن أبی العالیة البراء قال : قلت لعبداللّه بن الصامت: نصلّی یوم الجمعة خلف امراء فیؤخّرون الصلاة . قال : فضرب فخذی ضربة أو جعتنی و قال : سألت أباذر عن ذلک فضرب فخذی و قال : سألت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عن ذلک، فقال : صلّوا الصلاة لوقتها واجعلوا صلاتکم معهم نافلة . قال : و قال عبداللّه : ذکر لی انّ نبیّ اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ضرب فخذ أبی ذر ⁽³⁾.

و فی صحیح مسلم فی باب ذکر یوم حنین باسناده عن عبد اللّه بن زیاد ⁽⁴⁾انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لما فتح حنینًا قسم الغنائم فأعطی المؤلّفة قلوبهم، فبلغه انّ الأنصار یحبّون أن یصیبوا ما أصاب الناس، فقام رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فخطبهم، فحمد اللّه و أثنی علیه، ثمّ قال : یا معشر الأنصار ألم أجدکم ضلالاً فهداکم اللّه بی، و عالة فأغناکم اللّه بی، ومتفرّقین فجمعکم اللّه بی ویقولون اللّه و رسوله أمن ؟! فقال : ألا تجیبونی؟ فقالوا : اللّه و رسوله أمن .

فقال : اما انّکم لو شئتم أن تقولوا کذا و کذا و کان من الأمر کذا و کذا لأشیاء عددها زعم عمرو ـ أقول : و هو رجل من جملة رجال الاسناد ـ أن لا یحفظها ؛ فقال : ألا ترضون أن یذهب الناس بالشاة والإبل و تذهبون برسول اللّه إلی رحالکم ؟! الأنصار شعار والناس دثار، و لو لا الهجرة لکنت امرءا من الأنصار،

ولو سلک الناس وادیًا و شعبًا لسلکت وادی الأنصار و شعبهم، انّکم ستلقون بعدی اثرة فاصبروا حتّی تلقونی علی الحوض ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم فیما قبل باب « لا یقوم الساعة حتّی لا یقال لا إله إلاّ اللّه » باسناده عن أبی هریرة قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : بدأ الاسلام غریبًا و سیعود کما بدأ غریبًا، فطوبی للغرباء ⁽²⁾.

و فیه أیضًا باسناده عن ابن عمر عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : ان الإسلام بدأ غریبًا وسیعود غریبًا کما بدأ و هو یأزر بین المسجدین کما تأزر الحیّة فی حجرها ⁽³⁾.

فی الصحیح البخاری فی باب علامات النبوّة من الإسلام عن عقبة [ ابن عامر ] ⁽⁴⁾: أن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خرج یومًا فصلّی علی أهل أحد صلاته علی المیّت، ثمّ انصرف إلی المنبر فقال : إنّی فرطکم ⁽⁵⁾وأنا شهید علیکم، وإنّی واللّه لانظر إلی حوضی الآن و إنّی قد أعطیت مفاتیح خزائن الأرض، وإنّی واللّه ما أخاف علیکم أن تشرکوا بعدی ولکن أخاف علیکم أن تنافسوا فیها ⁽⁶⁾، ⁽⁷⁾.

و فیه فی الباب باسناده عن أسامة رضی‌الله‌عنه قال : أشرف النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی اطم من الآطام فقال : هل ترون ما أری ؟ انّی أری الفتن تقع خلال بیوتکم مواقع القطر ⁽⁸⁾.

و فیه فی الباب باسناده عن أبی هریرة قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : ستکون فتن القاعد فیها خیر من القائم، والقائم فیها خیر من الماشی، والماشی فیها خیر من

الساعی، ومن یشرف لها لتشرفه ⁽¹⁾و من وجد ملجأ أو معاذًا فلیعذ به ⁽²⁾.

و فیه فی الباب باسناده عن ابن مسعود عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : ستکون اثرة وأمور تنکرونها ؛ قالوا : یا رسول اللّه فما تأمرنا ؟ قال : تؤدون الحقّ الّذی علیکم وتسألون اللّه الّذی لکم ⁽³⁾.

و فیه فی الباب باسناده عن أبی هریرة قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : یهلک الناس هذا الحیّ من قریش . قالوا : فماذا تأمرنا ؟ قال : لو ان الناس اعتزلوهم ⁽⁴⁾.

و فی الصحیح البخاری فی باب « ما کان النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یعطی المؤلفة » باسناده عن أنس فی حدیث طویل فیه : فحدث رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بمقالتهم، فأرسل إلی الأنصار فجمعهم فی قبة من أدم .

ثمّ یذکر بعض ذمّ قریش ؛ إلی أن قال : فقال لهم : انّکم سترون بعدی اثرة شدیدة فاصبروا حتّی تلقوا اللّه و رسوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی الحوض . قال أنس : فلم نصبر ⁽⁵⁾.

وفی الصحیح البخاری فی باب قول اللّه تعالی: « ویسألونک عن ذی القرنین » ⁽⁶⁾باسناده عن سعید بن جبیر، عن ابن عبّاس، عن النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : انّکم محشرون ⁽⁷⁾حفاة عراة غرلاً، ثمّ قرء : « کما بدأنا أوّل خلق نعیده وعدًا علینا انّا کنّا فاعلین » ⁽⁸⁾، وأوّل من یکسی یوم القیامة ابراهیم، و انّ أناسًا من أصحابی یؤخذ بهم ذات الشمال، فأقول : یا ربّ أصحابی أصحابی، فیقال : انّهم لم یزالوا مرتدّین علی

أعقابهم منذ فارقتهم، فأقول کما قال العبد الصالح : « و کنت علیهم شهیدًا ما دمت فیهم »إلی قوله ⁽¹⁾« الحکیم » ⁽²⁾.

و فی الصحیح البخاری فی باب قول اللّه تعالی « واذکر فی الکتاب مریم » ⁽³⁾باسناده عن سعید بن جبیر عن ابن عبّاس قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : تحشرون حفاة عراة غرلا، ثمّ قرأ « کما بدأنا أوّل خلق نعیده وعدًا علینا انّا کنّا فاعلین »، فأوّل من یکسی ابراهیم، ثمّ یؤخذ برجال من أصحابی ذات الیمین و ذات الشمال فأقول : أصحابی، فیقال : انّهم لم یزالوا مرتدّین علی أعقابهم منذ فارقتهم، فأقول کما قال العبد الصالح عیسی بن مریم : « و کنت علیهم شهیدًا ما دمت فیهم فلمّا توفیتنی کنت أنت الرقیب علیهم و أنت علی کلّ شیء شهید » إلی قوله : « العزیز الحکیم »⁽⁴⁾.

و فی الصحیح البخاری فی باب غزوة أحد باسناده عن عقبة بن عامر قال : صلّی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی قتلی أحد بعد ثمانی سنین کالمودع للأحیاء والأموات، ثمّ طلع المنبر فقال : انّی بین أیدیکم فرط، و أنا علیکم شهید، و انّ موعدکم الحوض، وا نّی لأنظر إلیه من مقامی هذا، و انّی لست أخشی علیکم أن تشرکوا ولکنّی أخشی علیکم الدنیا أن تنافسوها .

قال : فکانت آخر نظرة نظرتها إلی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ⁽⁵⁾.

— – — –

عنوان

فی أخبار تدلّ علی انّ صلاة أبی بکر فی مرض النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

بقدر ما صلّی لم‌یکن بأمر النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، وانّه لما وجد فی نفسه خفّة وأخبر

انّ أبابکر یصلّی بالناس لم یربص بذلک حتّی جاء المسجد و صلّی بالناس

مع شدّة مرضه وأخّر أبابکر وصلّی هو بالناس وأبوبکر کان یسمعهم التکبیر

فی صحیح مسلم فی باب یذکر فیه صلاة أبی بکر بالناس فی مرض النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عن منجاب بن الحارث التمیمی عن ابن مسهر باسناده عن عایشة و فی آخره : فأتی برسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حتّی اجلس إلی جنبه ـ أی جنب أبی بکر ـ و کان النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یصلّی بالناس وأبوبکر یسمعهم التکبیر. وفی حدیث عیسی: فجلس رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یصلّی و أبوبکر إلی جنبه و أبو بکر یسمع الناس ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم فی الباب المذکور عن سهل بن سعد الساعدی : انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ذهب إلی بنی عمرو بن عوف لیصلح بینهم، فحانت ⁽²⁾الصلاة فجاء المؤذّن إلی أبی بکر فقال : أتصلّی بالناس فاقیم ؟ قال : نعم . قال : فصلّی أبو بکر فجاء رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله والناس فی الصلاة، فتخلص حتّی وقف فی الصف، فصفق الناس وکان أبو بکر لا یلتفت فی الصلاة، فلمّا أکثر الناس التصفیق التفت فرأی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فأشار إلیه رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أن امکث مکانک، فرفع أبو بکر یدیه، فحمد اللّه عزّوجلّ علی ما أمره به رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله من ذلک .

ثمّ استأخر أبو بکر حتّی استوی فی الصف و تقدّم النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فصلّی، ثمّ انصرف فقال : یا أبا بکر ما منعک أن تثبت إذ أمرتک ؟ قال : ما کان لابن أبی قحافة

أن یصلّی بین یدی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ؟ فقال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : ما لی رأیتکم أکثرتم التصفیق من نابه شیء فی صلاته، فلیسبّح، فانّه إذا سبّح التفت إلیه، و انّما التصفیح للنساء ⁽¹⁾.

و فی صحیح مسلم فی الباب عن سهل أیضًا بمثل الحدیث السابق إلاّ انّه قال : فجاء رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فخرق الصفوف حتّی قام عند الصف المتقدّم و [ فیه ] ⁽²⁾انّ أبابکر رجع القهقری ⁽³⁾.

و فی صحیح مسلم باسناده عن حمزة بن عبد اللّه بن عمر عن عائشة قالت : لما دخل رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بیتی قال : مروا أبا بکر فلیصلّ بالناس . قالت : فقلت : یا رسول اللّه انّ أبا بکر رجل رقیق إذا قرء القرآن لا یملک دمعه فلو أمرت غیر أبی بکر، قالت : واللّه ما بی إلاّ کراهیة أن یتشاءم الناس باوّل من یقوم فی مقام رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، قالت : فراجعته مرّتین أو ثلاثًا، فقال : لیصلّ بالناس أبو بکر، فانکنّ صواحب یوسف ⁽⁴⁾.

و فی صحیح مسلم فی الباب باسناده عن الاسود عن عائشة قالت : لمّا ثقل رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جاء بلال یؤذّنه بالصلاة فقال : مروا أبا بکر فلیصلّ بالناس . قالت : فقلت : یا رسول اللّه انّ أبا بکر رجل أسیف وانّه متی یقوم مقامک لا یسمع الناس فلو أمرت عمر، فقال : مروا أبا بکر فلیصلّ بالناس .

قالت : فقلت لحفصة : قولی له انّ أبا بکر رجل أسیف وانّه متی یقوم مقامک لایسمع الناس، فلو أمرت عمر، فقالت له : فقال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : انکن لانتن صواحب یوسف مروا أبا بکر فلیصلّ بالناس، قالت : فامروا أبا بکر یصلّی بالناس،

قالت : فلمّا دخل فی الصلاة وجد رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله من نفسه خفة فقام یهادی بین رجلین ورجلاه تخطان فی الأرض .

قالت : فلمّا دخل المسجد سمع أبو بکر حسه ذهب یتأخّر ، فأومأ إلیه رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قم مکانک، فجاء رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حتّی جلس عن یسار أبی بکر، قالت : فکان رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یصلّی بالناس جالسًا وأبو بکر قائمًا یقتدی أبو بکر بصلاة النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ویقتدی الناس بصلاة أبی بکر ⁽¹⁾.

و فی الصحیح البخاری فی باب ما یجوز من التسبیح والحمد فی الصلاة باسناده عن سهل قال : خرج النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یصلح بین بنی عمرو وابن عوف و حانت الصلاة، فجاء بلال أبا بکر فقال : جلس النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فتؤم الناس، قال : نعم إن شئتم، فأقام بلال الصلاة فتقدّم أبو بکر فصلّی، فجاء النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یمشی فی الصفوف یشقّها شقًّا حتّی قام فی الصف الأوّل فأخذ الناس بالتصفیح . قال سهل : هل تدرون ما التصفیح ؟ هو التصفیق، و کان أبو بکر لا یلتفت فی صلاته، فلمّا أکثروا التفت، فإذا النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی الصف، فأشار إلیه مکانک، فرفع أبو بکر یدیه فحمد اللّه، ثمّ رجع القهقری وراءه و تقدّم النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فصلّی ⁽²⁾.

السادس: فی الأخبار الدالّة علی عدم قابلیّة الحریص علی الامارة و لا الطالب السائل لها للامارة

فی صحیح مسلم فی باب قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : « الناس تبع لقریش » عن أبی موسی قال :

دخلت علی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أنا و رجلان من بنی عمّی، فقال أحد الرجلین : یا رسول اللّه أمرنا علی بعض ما ولّیک اللّه عزّوجلّ، و قال الآخر مثل ذلک، فقال : أنا واللّه لانولّی علی هذا العمل أحدًا سأله ولا أحدًا حرص علیه ⁽¹⁾.

فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور عن أبی موسی أیضًا قال : أقبلت إلی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و معی رجلان من الأشعریّین أحدهما عن یمینی والآخر عن یساری، فکلاهما سأل العمل والنبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یستاک فقال : ما تقول یا أبا موسی ـ أو یا عبد اللّه بن قیس ـ قال : فقلت : والّذی بعثک بالحقّ ما اطلعانی علی ما فی أنفسهما وما شعرت انّهما یطلبان العمل ⁽²⁾، قال : و کأنّی انظر إلی سواکه تحت شفته وقد قلصت، فقال : لن أو لا نستعمل علی عملنا من اراده ولکن اذهب أنت یا أبا موسی أو یا عبد اللّه بن قیس، فبعثه علی الیمن ثمّ اتبعه معاذ بن جبل، الخبر ⁽³⁾.

السابع: فی الأخبار الدالّة علی انّ کلّ أحد لیس قابلاً للأمر وإن تبعه الناس

فی صحیح مسلم فی باب قوله : « الناس تبع لقریش » باسناده عن أبی ذر قال : قلت : یا رسول اللّه ألا تسعملنی ؟ قال : فضرب بیده علی منکبی ثمّ قال : یا أبا ذر انّک ضعیف وانّها أمانة وانّها یوم القیامة خزی و ندامة، ألا من أخذها بحقّها و أدّی الّذی علیه فیها ⁽⁴⁾.

و فی صحیح مسلم فی الباب المذکور عن أبی ذر أیضًا : انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال:

یا أبا ذر انّی أراک ضعیفًا وانّی أحبّ لک ما أحبّ لنفسی، لا تأمرنّ علی اثنین ولا تولین مال یتیم ⁽¹⁾.

الثامن: فی الأخبار الواردة فی إرادة النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کتابة الوصیّة فمنعه المانعون

فی صحیح مسلم فی باب ترک الوصیّة عن سفیان عن سلیمان الأحول عن سعید بن جبیر قال : قال ابن عبّاس : یوم الخمیس و ما یوم الخمیس ! ثمّ بکی حتّی بل دمعه الحصی، فقلت : یا ابن عبّاس و ما یوم الخمیس ؟ قال : اشتدّ برسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجعه فقال : ایتونی أکتب لکم کتابًا لا تضلّوا بعدی، فتنازعوا وما ینبغی عند نبیّ تنازع، و قالوا : ما شأنه ؟ أهجر ؟ استفهموه، قال : قال : دعونی فالّذی أنا فیه خیر أوصیکم بثلاث : أخرجوا المشرکین من جزیرة العرب، وأجیزوا الوفد بنحو ما کنت أجیزهم . قال : و سکت عن الثالثة أو قالها فانسیتها . قال أبو اسحق ابراهیم : حدّثنا الحسن بن بشر قال : حدّثنا سفیان بهذا الحدیث ⁽²⁾.

فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور عن ظلمة ⁽³⁾بن مصرف عن سعید بن جبیر عن ابن عبّاس انّه قال : یوم الخمیس و ما یوم الخمیس ! ثمّ جعل تسیل دموعه حتّی رأیت علی خدّیه کأنّها نظام اللؤلؤ، قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : ایتونی بالکتف والدواة ـ أو اللوح والدواة ـ أکتب لکم کتابًا لن تضلّوا بعده أبدًا . فقالوا : انّ

رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یهجر ⁽¹⁾.

فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور عن الزهری عن عبید اللّه بن عبد اللّه بن عتبة عن ابن عبّاس قال : لمّا حضر رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و فی البیت رجال فیهم عمر بن الخطاب فقال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : هلم أکتب لکم کتابًا لا تضلّون بعده . فقال عمر : انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قد غلب علیه الوجع و عندکم القرآن، حسبنا کتاب اللّه .

فاختلف أهل البیت فاختصموا، فمنهم من یقول قربوا یکتب لکم رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کتابًا لن تضلّوا بعده، و منهم من یقول ما قال عمر، فلمّا أکثروا اللغو والاختلاف عند رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : قوموا . قال عبیداللّه : فکان ابن عبّاس یقول : انّ الرزیّة کلّ الرزیّة ما حال بین رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و بین أن یکتب لهم ذلک الکتاب من اختلافهم و لفظهم ⁽²⁾.

فی الصحیح البخاری فی باب علامات النبوّة فی الإسلام باسناده عن أنس بن مالک : انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله افتقد ثابت بن قیس، فقال رجل : یا رسول اللّه أنا أعلم لک علمه فأتاه فوجده جالسًا فی بیته منکسًا رأسه فقال : ما شأنک ؟ فقال : شرکان یرفع صوته فوق صوت النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقد حبط عمله و هو من أهل النار، فأتی الرجل فأخبره انّه قال کذا و کذا، فقال موسی بن أنس : فرجع المراة الآخرة ببشارة عظیمة فقال : اذهب إلیه فقل له : انّک لست من أهل النار ولکن من أهل الجنّة ⁽³⁾.

فی الصحیح البخاری فی باب اخراج الیهود من جزیرة العرب باسناده عن سعید بن جبیر سمع ابن عبّاس یقول : یوم الخمیس و ما یوم الخمیس ! ثمّ بکی حتّی بل دمعه الحصی، قلت : یا ابن عبّاس ما یوم الخمیس ؟ قال : اشتدّ

برسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجعه فقال : ایتونی بکتف أکتب لکم کتابًا لا تضلّوا بعده أبدًا، فتنازعوا ولا ینبغی عند نبیّ تنازع، فقالوا : ما له ؟ أهجر ؟ استفهموه، فقال : ذرونی فالّذی أنا فیه خیر ممّا تدعونی إلیه، فأمرهم بثلاث قال : أخرجوا المشرکین من جزیرة العرب، وأجیزوا الوفد بنحو ما کنت أجیزهم، والثالثة خیر إمّا أن سکت عنها و إمّا أن قالها فنسیتها ⁽¹⁾.

فی الصحیح البخاری فی باب کراهة الإختلاف : حدّثنا ابراهیم بن موسی، حدّثنا هشام عن معمّر [ و حدّثنی عبد اللّه بن محمّد حدّثنا عبد الرزاق أخبرنا معمر ] ⁽²⁾عن الزهری عن عبید اللّه بن عبد اللّه عن ابن عبّاس قال : لمّا احتضر رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و فی البیت رجال فیهم عمر بن الخطاب، قال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : هلم أکتب لکم کتابًا لا تضلّوا بعده . فقال عمر : انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قد غلب علیه الوجع و عندکم القرآن، حسبنا کتاب اللّه . فاختلف أهل البیت واختصموا فمنهم من یقول قربوا یکتب لکم النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کتابًا لن تضلّوا بعده، و منهم من یقول ما قال عمر، فلمّا أکثروا اللفظ ⁽³⁾والإختلاف عند النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : قوموا عنّی . قال عبیداللّه : وکان ابن عبّاس یقول : انّ الرزیّة کلّ الرزیّة ما حال بین رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و بین أن یکتب لهم ذلک الکتاب من اختلافهم و لفظهم ⁽⁴⁾.

فی الصحیح البخاری فی باب کتابة العلم فی الکراس الثانی تقریبًا من أوّل الکتاب المنقول به باسناده عن عبید اللّه بن عبد اللّه عن ابن عبّاس رضی‌الله‌عنه قال : لمّا اشتدّ بالنبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجعه قال : ایتونی بکتاب أکتب لکم کتابًا لن تضلّوا بعده أبدًا . قال عمر : انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله غلبه الوجع و عندنا کتاب اللّه حسبنا . فاختلفوا و کثر اللغط

قال : قوموا عنّی و لا ینبغی عندی التنازع . فخرج ابن عبّاس و هو یقول : انّ الرزیّة کلّ الرزیّة ما حال بین رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و بین کتابه ⁽¹⁾.

التاسع: فی الأخبار الواردة فی بیعة السقیفة

فی الصحیح البخاری فی باب قول النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : « لو کنت متّخذًا خلیلاً لاتّخذت أبابکر خلیلاً » باسناده عن عروة بن الزبیر عن عائشة زوج النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مات و أبوبکر بالسنح ⁽²⁾، قال اسمعیل : [ یعنی ] ⁽³⁾بالعالیة، فقام عمر یقول : واللّه ما مات رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله . قالت : و قال عمر : واللّه ما کان یقع فی نفسی إلاّ ذاک و لیبعثنه اللّه عزّوجلّ فلیقطعن أیدی رجال و أرجلهم، فجاء أبو بکر فکشف عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقبله فقال : بأبی أنت وأمّی طبت حیًا ومیتًا والّذی ⁽⁴⁾نفسی بیده لا یذیقک اللّه الموتتین أبدًا، ثمّ خرج فقال : أیّها الحالف علی رسلک .

فلمّا تکلّم أبو بکر جلس عمر، فحمد اللّه أبوبکر و أثنی علیه و قال : ألا من کان یعبد محمّدًا فانّ محمّدًا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قد مات، و من کان یعبد اللّه فانّ اللّه حیّ لا یموت و قال : « انّک میّت و انّهم میّتون » ⁽⁵⁾، و قال : « و ما محمّد إلاّ رسول قد خلت من قبله الرسل » إلی قوله تعالی : « الشاکرین » ⁽⁶⁾.

قال : فسح ⁽¹⁾الناس یبکون، قال : واجتمعت الأنصار إلی سعد بن عبادة فی سقیفة بنی ساعدة فقالوا : منّا أمیر و منکم أمیر، فذهب إلیهم أبو بکر الصدیق و عمر بن الخطاب وأبو عبیدة بن الجراح، فذهب عمر یتکلّم فأسکته أبو بکر و کان عمر یقول : واللّه ما أردت بذلک إلاّ انّی قد هیأت کلامًا قد أعجبنی خشیت أن لا یبلغه أبو بکر .

ثمّ تکلّم أبو بکر فتکلّم أبلغ الناس، فقال فی کلامه : نحن الأمراء و أنتم الوزراء، فقال حباب بن المنذر : لا واللّه لا نفعل منّا أمیر و منکم أمیر . فقال أبو بکر : لا ولکنّا الامراء و أنتم الوزراء، هم أوسط العرب دارًا و أعربهم احسابًا، فبایعوا عمر بن الخطاب و ⁽²⁾أبا عبیدة بن الجراح فقال عمر : بل نبایعک أنت فأنت سیّدنا و خیرنا و أحبّنا إلی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فأخذ عمر بیده فبایعه و بایعه الناس، فقال قائل : قتلتم سعد بن عبادة، فقال عمر : فقتله اللّه ⁽³⁾.

العاشر: فی الأخبار الواردة فی شأن أبی بکر و انّه یخالف قول الرسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، و بعض سیرته الردیّة

فی صحیح مسلم فی باب ذکر بیان انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لمّا بعث معاذًا إلی الیمن أمره أن یدعوا الناس إلی شهادة أن لا إله الاّ اللّه، باسناده عن أبی هریرة قال : لمّا توفّی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله واستخلف أبو بکر بعده و کفر من کفر من العرب، قال عمر بن

الخطاب لأبی بکر : کیف تقاتل الناس و قد قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : أمرت أن أقاتل الناس حتّی یقولوا لا إله إلاّ اللّه، فمن قال لا إله إلاّ اللّه فقد عصم منّی ماله و نفسه الا بحقه و حسابه علی اللّه .

فقال أبو بکر : واللّه لاقاتلنّ من فرق بین الصلاة والزکاة، فانّ الزکاة حقّ المال، واللّه لو منعونی عقالاً کانوا یؤدونه إلی رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لقاتلتهم علی منعه . فقال عمر بن الخطاب : فواللّه ما هو إلاّ أن رأیت اللّه عزّوجلّ قد شرح صدر أبی بکر للقتال، فعرفت انّه الحقّ ⁽¹⁾.

و فی الصحیح البخاری مثله فی باب وجوب الزکاة ⁽²⁾.

أقول : و فی صحیح مسلم قد ذکر أخبارًا فی الباب المذکور تدلّ علی عدم جواز مقاتلة من یقول : لا إله إلاّ اللّه أو هو و انّ محمّدًا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ⁽³⁾.

فی صحیح مسلم فی باب یذکر فیه طهارة الاهاب بالدباغ ⁽⁴⁾، و فی صحیح البخاری فی کتاب التیمّم، باسنادهما عن عائشة انّها قالت : خرجنا مع رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فی بعض أسفاره حتّی إذا کنّا بالبیداء أو بذات الجیش انقطع عقد لی فأقام رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی التماسه وأقام الناس معه ولیسوا علی ماء، فأتی الناس إلی أبی بکر الصدیق فقالوا : ألا تری إلی ما صنعت عائشة أقامت برسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله والناس ولیسوا علی ماء ولیس معهم ماء، فجاء أبو بکر و رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله واضع رأسه علی فخذی قد نام فقال : حبست رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله والناس ولیسوا علی ماء ولیس معهم ماء، فقالت عائشة : فعاتبنی أبو بکر و قال : ما شاء اللّه أن یقول و جعل

یطعنی بیده فی خاصرتی فلا یمنعنی من التحرک إلاّ مکان رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی فخذی فقام رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حین اصبح علی غیر ماء، فأنزل اللّه آیة التیمّم : « فتیمّموا » ⁽¹⁾فقال اسید بن الحضیر ـ و هو أحد النقباء ⁽²⁾ـ : ما هی بأول برکتکم یا آل أبی بکر ؟ قالت : فبعثنا البعیر الّذی کنت علیه فوجدنا ⁽³⁾العقد تحته ⁽⁴⁾.

والتفاوت بینهما قلیل .

و فی صحیح مسلم فی باب من فضائل الأنصار، باسناده عن عاید ⁽⁵⁾بن عمرو انّ أبا سفیان أتی علی سلمان و صهیب و بلال فی نفر فقالوا : واللّه ما أخذت سیوف اللّه من عنق عدو اللّه مأخذها . قال : فقال أبو بکر : تقولون ⁽⁶⁾هذا لشیخ قریش و سیّدهم فأتی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فاخبره فقال : یا أبا بکر لعلّک أغضبتهم لئن کنت أغضبتهم لقد أغضبت ربّک . فأتاهم أبو بکر فقال : یا اخوتاه أغضبتکم، قالوا : لایغفر اللّه لک یا أخی ⁽⁷⁾.

و فی الصحیح البخاری فی باب ما قیل فی درع النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله باسناده عن ابن عبّاس رضی اللّه عنهما قال : قال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و هو فی قبّة : اللهمّ إنّی أنشدک عهدک و وعدک اللهمّ إن شئت لم تعبد بعد الیوم . فأخذ أبو بکر بیده فقال : حسبک یا رسول اللّه، فقد ألححت علی ربّک و هو فی الدرع، فخرج و هو یقول : سیهزم الجمع ویولون الدبر بل الساعة موعدهم والساعة أدهی وأمر ⁽⁸⁾.

الحادی عشر: فی بیان جملة مخترعاته و فساد أعماله

فی الصحیح البخاری فی باب من تکفل عن میّت دینًا، باسناده عن جابر بن عبد اللّه قال : قال النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : لو قد جاء مال البحرین قد أعطیتک هکذا و هکذا . فلم یجئ مال البحرین حتّی قبض النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله .

فلمّا جاء مال البحرین أمر أبوبکر فنادی مناد ⁽¹⁾: من کان له عند النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عدة أو دین فلیأتنا، فأتیته فقلت : انّ النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال لی کذا و کذا، قال : فحثا لی حثیة، فعددتها، فإذا هی خمسمائة و قال : خذ مثلیها ⁽²⁾.

الثانی عشر: فی الأخبار الدالّة علی غلظة عمر و شدّته علی الناس و عدم معرفته بأحکام الدین و سیرة النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله واعتراضه علی النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، و اتیانه ما لا یناسب احترام النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

فی صحیح مسلم فی باب الاستیذان عن بشر ⁽³⁾بن سعید قال : سمعت أبا سعید الخدری یقول : کنت جالسًا بالمدینة فی مجلس الأنصار فأتانا أبو موسی فزعا أو مذعورا، قلنا : ما شأنک ؟ قال : انّ عمر أرسل إلی أن آتیه فأتیت بابه فسلمت ثلاثًا فلم ترد علیّ فرجعت فقال : ما منعک أن تأتینا ؟ فقلت : انّی أتیتک فسلمت علی بابک ثلاثًا فلم یردوا علیّ فرجعت و قد قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : إذا استأذن أحدکم

ثلاثًا فلم یؤذن له فلیرجع . فقال عمر : أقم علیه البیّنة وإلاّ أوجعتک . فقال أبی بن کعب : لا یقوم معه إلاّ أصغر القوم . قال أبو سعید : [ قلت : ] ⁽¹⁾أنا أصغر القوم، قال: فاذهب به ⁽²⁾.

فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور عن قتیبة بن سعید وابن أبی عمر قالا: حدّثنا سفیان عن یزید بن خصیفة بهذا الاسناد و زاد ابن أبی عمر فی حدیثه: قال أبو سعید : فقمت معه فذهبت إلی عمر فشهدت ⁽³⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا باسناده فی الباب المذکور عن بکیر ابن الاشج ان بشر ⁽⁴⁾بن سعید حدثه انّه سمع أبا سعید الخدری یقول : کنّا فی مجلس عند أبی بن کعب فأتی أبو موسی الأشعری مغضبًا حتّی وقف فقال : أنشدکم اللّه هل سمع أحد منکم رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول : الاستئذان ثلاث، فان أذن لک وإلاّ فارجع . قال أبی : وما ذاک ؟ قال : استأذنت علی عمر بن الخطّاب أمس ثلاث مرّات فلم یؤذن لی فرجعت، ثمّ جئته الیوم فدخلت علیه فاخبرته انّی جئت أمس فسلمت ثلاثًا، ثمّ انصرفت، قال : قد سمعناک و نحن حینئذ علی شغل فلو ما ⁽⁵⁾استأذنت حتّی یؤذن لک، قال : استاذنت کما سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : فو اللّه لا وجعن ظهرک وبطنک أو لتأتین بمن یشهد لک علی هذا، فقال أبی بن کعب : فو اللّه لا یقوم معک إلاّ أحدّثنا سنا قم یا أبا سعید، فقمت حتّی أتیت عمر فقلت : قد سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول هذا ⁽⁶⁾.

و فی صحیح مسلم أیضًا فی الباب المذکور باسناده عن أبی سعید : انّ أبا

موسی أتی باب عمر فاستأذن فقال عمر واحدة، ثمّ استأذن الثانیة فقال عمر ثنتان، ثمّ استأذن الثالثة فقال عمر ثلاث، ثمّ انصرف فاتبعه فرده فقال : إن کان هذا شیئًا حفظته من رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فبها وإلاّ لاجعلنک عظة، قال أبو سعید : فأتانا فقال : ألم تعلموا انّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال : الاستئذان ثلاث ؟ قال : فجعلوا یضحکون قال : فقلت : أتاکم أخیکم المسلم قد فزع تضحکون انطلق فانا شریکک فی هذه العقوبة فاتاه فقال : هذا أبو سعید ⁽¹⁾.