مرگ و فرصتها مجموعه سخنرانیهای حسین انصاریان

مشخصات کتاب

سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -

عنوان و نام پدیدآور:مرگ و فرصتها: مجموعه سخنرانیهای حسین انصاریان/ ویرایش و تحقیق محسن فیض‌پور.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری:۲۰، ۴۲۶ ص.

فروست:سیری در معارف اسلامی؛ ۲۶. مجموعه آثار؛ ۸۵.

شابک:۵۵۰۰۰ ریال: گالینگور: 978-964-2939-43-5 ؛ ۴۵۰۰۰ ریال، شومیز

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه.

یادداشت:نمایه.

موضوع:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ - -- وعظ

موضوع:اسلام -- مقاله ها و خطابه ها

موضوع:اخلاق اسلامی -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع:مرگ -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

موضوع:مرگ -- جنبه‌های قرآنی

شناسه افزوده:فیض‌پور قمی، محسن، ۱۳۵۳ -

رده بندی کنگره:BP۱۰/۵/الف۸۲م۴ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی:۲۹۷/۰۸

شماره کتابشناسی ملی:۱۹۲۳۳۳۷

سخن ناشر

در جهان پرتلاطم امروز، آیات پرشور الهی و کلام روح‌بخش معصومین و زمزم لایزال معارف شیعه مرهم جان‌های خسته و سیراب کننده تشنگان هدایت و رهایی جویندگان از ظلمت‌های نفس است. عالمان دینی و عارفان حقیقی غواصان این اقیانوس بیکران معرفت‌اند که گوهرهای ناب علوم قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام را به دست آورده و به مشتاقان حقیقت عرضه می‌نمایند.

در این میان، کرسی منبر و خطابه رسانه دیرپا و سازنده‌ای است که از دیرباز زمینه ارتباط و انتقال معارف دینی و مکارم اخلاقی را میان عالمان و متعلمان فراهم کرده است و عالمان آگاه و هادیان دلسوز، که عمر خویش را صرف تتبع و تحقیق در آثار علمی شیعه نموده‌اند، عباد اللّه را به مصداق کریمانۀ « اُدْعُ إِلیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ »، با کلام نغز و لطیف خود به راه سعادت دعوت کرده‌اند.

مجموعه حاضر، که با عنوان «سیری در معارف اسلامی» در مجلدات مختلف و موضوعات متنوع در اختیار خوانندگان محترم قرار می‌گیرد، مجموعه مباحث عالمانه و ارزشمند محقق ارجمند حضرت استاد حسین انصاریان، مدظله العالی، است که یکی از عالمان برجسته و میراث‌داران گوهر سخن در زمان خویش است که استواری کلام و لطافت بیان نافذشان بر اهل نظر پوشیده نیست.

این گنجینه ارزشمند حاصل نیم قرن مجاهدت علمی و تبلیغی حضرت استاد جهت نشر و ترویج فرهنگ غنی شیعه بر کرسی بحث ونظر می‌باشد که به منظور پربارتر ساختن محتوای تبلیغ دینی در جامعه و استفاده بیشتر طلاب محترم علوم دینی به زیور طبع آراسته می‌شود.

در این مجموعه گرانقدر، تلاش شده است با تکیه بر ویرایشی روشمند و دقیق - که شرح آن در یادداشت ویراستار آمده است - ساختار هنرمندانه مباحث و سبک استاد در ارائه سخن از بین نرود، تا ضمن نشرفرهنگ انسان ساز آل اللّه علیهم السلام شیوه منحصر به فرد استاد در تبیین معارف دینی نیز حفظ شده و به مشتاقان ارائه گردد.

مجلّدی که اکنون تقدیم خوانندگان گرامی می‌شود بیست و ششمین اثر از این مجموعۀ سترگ و دربردارندۀ 27 گفتار در باب مرگ و فرصت‌ها و مطالب گوناگون آن می‌باشد که مربوط به سخنرانی‌های استاد در ماه رمضان 1383 در حسینیۀ مکتب النبی تهران است.

این مکتوب، علاوه بر در برداشتن متن سخنرانی که لاجرم سبک و سیاق متن را نیز گفتاری می‌سازد، از فواید زیر خالی نیست:

در پایان، با امید به این که این اثر مورد رضایت حضرت حق و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و مقبول نظر مبلغان دینی قرار گیرد، لازم است از استاد انصاریان، دامت برکاته، که این فرصت مغتنم را در اختیار قرار دادند سپاسگزاری نماییم.

مرکز علمی تحقیقاتی دارالعرفان

پیش گفتار مؤلف

«الحمد لله و الصلاة علی رسول الله و علی آله آل الله »

پایه گذار منبر و جلسات سخنرانی برای رشد و هدایت جامعه وجود مبارک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بود. ارزش تبلیغ دین از طریق منبر و جلسات تا جایی بود که خود رسول اکرم صلی الله علیه و آله تا روز پایان عمرشان با کمال اخلاص به بیان معارف دین پرداختند و در این راه زحمات سنگینی را متحمل شدند. پس از پیامبر، وجود مقدس امیرمؤمنان علیه السلام ادای این تکلیف الهی به عهده گرفتند که بخشی از سخنرانی‌های آن حضرت در کتاب بی‌نظیر نهج البلاغه موجود است.

امامان معصوم، به ویژه حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السلام نیز تا جایی که فرصت در اختیارشان قرار گرفت و مزاحمتی از جانب حکمرانان بنی امیه و بنی‌عباس برایشان پیش نیامد این مهم را به صورت بیان معارف الهی و رشته‌های مختلف علوم به صورتی که حجت تا قیامت بر همگان تمام باشد به عهده گرفتند و دیگران را که مورد اعتمادشان در علم و عمل بودند به این مسأله تشویق کردند.

عالمان مخلص و باعمل شیعه برای حفظ دین خدا و تبلیغ معارف الهیه بر اساس قرآن و فرهنگ اهل بیت قرن به قرن تا به امروز که سال 1387 هجری شمسی است این جایگاه عظیم را حفظ کردند؛ شخصیت‌هایی چون شیخ مفید، شیخ صدوق، شیخ

اشاره

طوسی، علامه محمدباقر مجلسی، شیخ جعفر شوشتری و در قرن معاصر بزرگانی چون آیت اللّه العظمی بروجردی، آیت اللّه سیدعلی نجف آبادی، آیت اللّه حاج میرزا علی شیرازی، آیت اللّه حاج میرزا علی هسته‌ای، آیت اللّه حاج میرزا علی فلسفی تنکابنی و...

با داشتن مقام مرجعیت و مقام علمی بسیار بالا در ماه رمضان و محرم و صفر به منبر می‌رفتند و از این طریق دِین خود را به قرآن و اهل بیت ادا می‌کردند.

این جانب حسین انصاریان که سالیانی از عمرم را در شهر مقدس قم، این آشیانه اهل بیت، نزد بزرگانی از مراجع و اساتید مشغول تحصیل بوده‌ام، بر اساس وظیفه‌ای که احساس می‌کردم رو به جانب تبلیغ و تألیف آوردم و در این راه، فقط توفیق حق رفیق راهم بود. در زمینه تبلیغ بیش از شش هزار سخنرانی در نزدیک به پانصد موضوع مختلف بر پایه قرآن و روایات اهل بیت و تاریخ صحیح و نکاتی از حیات پاکان و اولیای الهی پرداخته‌ام و امیدوارم تا لحظات پایان عمر هم چنان توفیق ادای این وظیفه را از جانب حق داشته باشم.

مؤسسه دارالعرفان، که در شهر قم در جهت نشر معارف قرآنی و فرهنگ اهل بیت علیهم السلام کارهای مهمی را در سطح جهانی انجام می‌دهد، بنا گذاشت متن این سخنرانی‌ها به صورت مکتوب درآید تا در اختیار طلاب حوزه‌ها و دانشجویان و مردم علاقمند قرار گیرد و این مجموعه که احتمالاً حدود دویست جلد خواهد شد در آینده منبعی برای مبلغان شیعه قرار گیرد. من پس از سپاس از حضرت حق لازم می‌دانم به خاطر تحقق این مهم از دو فرزندم و جناب آقای پیمان تشکر کنم و از خوانندگان، به خصوص مبلغان گرامی، درخواست دعا نمایم. حال، این شما و این اثر اسلامی که فقط لطف و رحمت حق سبب ظهورش شد.

فقیر: حسین انصاریان

1 درخواست مرگ

اشاره

قطعیّت مرگ بر همۀ انسان‌ها

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

شخصی در محضر مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله عرضه داشت: یا رسول اللّه! شما به من اجازه می‌فرمایید که من از خدا درخواست مرگ کنم تا پروردگار عالم به عمر من خاتمه دهد؟ البته این مطلب را از باب گرفتاری، مشکلات و سختی‌ها نگفت، بلکه نزد خود فکر کرده بود که من بروم و چنین اجازه‌ای را از رسول خدا بگیرم، اگر حضرت اجازه دادند از خداوند متعال بخواهم که مرگ مرا برساند.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به او فرمودند:

مرگ واقعیتی حتمی است. قرآن مجید در این باره می‌فرماید:

« کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ » ⁽¹⁾

هر صاحب جانی، شربت مرگ را می‌چشد. مردن قطعی است، خدا در قرآن به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ » ⁽²⁾

ای حبیب من! با این موقعیت و عظمت و با این که بندۀ خاص و ویژۀ من هستی، خواهی مرد و مردم نیز می‌میرند.

قرآن کریم فرموده:

« قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » ⁽¹⁾

به آنهایی که از مرگ فراری هستند و تصور می‌کنند که فرار از مرگ با ورزش، دوا، غذا و تهیه کردن ابزارهای سلامتی برایشان میسر است، بگو: شما که از مرگ فراری هستید، مرگ شما را ملاقات خواهد کرد.

امیرالمؤمنین علیه السلام در «نهج البلاغه» می‌فرماید:

مرگ شما را دنبال می‌کند و شما را گم نخواهد کرد. ⁽²⁾یا در قرآن می‌فرماید:

« أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ » ⁽³⁾

محکم‌ترین و سخت‌ترین قصرها را بسازید، هزاران نگهبان برایش قرار دهید، ضدّ همۀ حوادث طبیعی بسازید که نه زلزله خرابش کند، نه اسلحه، ولی مرگ آنجا نیز به سراغ شما می‌آید.

حضرت فرمودند: مرگ قطعی است و این سفر، سفری است طولانی؛ زیرا ارواح از لحظۀ مرگ تا قیامت، باید از منازلی عبور کنند. منزل نهایی قیامت است که آنجا دیگر راه عبور وجود ندارد. تمام مردم جهان، از اولین و آخرین نیز در قیامت در دو جایگاه قرار می‌گیرند.

جایگاه انسان یا بهشت است یا دوزخ، بهشت و دوزخی که خودشان برای خودشان فراهم می‌کنند، نه این که خداوند متعال با اجبار کسی را به بهشت و دوزخ ببرد. ⁽⁴⁾

روشن بودن راه شکر و کفر

دو در به روی مردم باز است:

« إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ السَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً » ⁽¹⁾

مردم دو دسته‌اند یا واقعاً بنده شکرگزار حضرت حق هستند، یا در برابر نعمت‌های الهی ناسپاس می‌باشند. شاکرین دارای مقام شکر هستند، یعنی نعمت را به جای خود خرج می‌کنند و در غیر جای خود نمی‌برند. ⁽²⁾امام صادق علیه السلام خیلی زیبا می‌فرماید: «الشُّکْرُ لِلنِّعَمِ اجْتِنابُ المَحارِمِ» ⁽³⁾که معنی آن همین است که هر نعمتی را در جایی که صاحب نعمت مقرر کرده است، خرج کند، این همان معنای شکر و بندۀ شاکر می‌شود.

خدا در قرآن می‌فرماید: «وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ » ⁽⁴⁾یقیناً پاداش شاکرین را به آنها عنایت می‌کنیم. به قدری مقام شاکرین والاست که شب عاشورا، ابی عبدالله علیه السلام بعد از سخنرانی خود، دعا کردند و به پروردگار عرضه داشتند: «فَاجْعَلْنَا لَکَ مِنَ الشَّاکرِینَ» ⁽⁵⁾خدایا ما را از گروه شاکرین حساب نما.

آن کسانی که در گروه «إِمّٰا شٰاکِراً » هستند، شکر را به اختیار خودشان انتخاب کرده‌اند، یعنی نعمت‌ها را شناخته و در جای خود، خرج کرده‌اند.

آنان - به تعبیر قرآن، در سورۀ انفال - شناختند که پول نعمت و خیر است. در هیچ فرهنگی از پول به عنوان «خیر» نام برده نشده است. همه جا می‌گویند: پول، ثروت است، ولی قرآن مجید پول را نعمت و خیر می‌داند.

خدا محبت به پول را در دل مردم انداخته است و این امری طبیعی می‌باشد.

ولی با این القاء محبتی که خدا نسبت به پول در دل مردم کرده، هم راه کسبش را به مردم نشان داده و هم راه خرج کردنش را.

پول خیر است، اگر کسی از راه صحیح به دست بیاورد و در راه صحیح خرج کند. این خیر هم خیر در دنیا و هم خیر در آخرت می‌باشد.

عده‌ای از طریق پول، مقام، غرائز و شهوات برای خودشان نردبانِ رسیدن به سعادت درست کردند، چون نعمت‌ها را شناختند و فهمیدند که آن را کجا باید

خرج کنند.

قدردانی خدا از شاکرین در قیامت

وقتی انسان ابزار زندگی را نعمت بداند، به ناچار خدا را منعم و خودش را متنعم خدا می‌داند، پس مطابق خواستۀ خدا می‌خورد، می‌پوشد و مصرف می‌کند. این انسان در گروه «إِمّٰا شٰاکِراً » قرار می‌گیرد، آن شاکری که به انتخاب خودش راه خدا را انتخاب کرده، صحیح زندگی نموده و در قیامت با پای خودش به بهشت می‌رود، نه این که دستش را بگیرند و او را به طرف بهشت بکشانند.

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

در قیامت به او می‌گویند: «اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِینَ » ⁽¹⁾با امنیت کامل به بهشت وارد شوید.

امیرالمؤمنین علیه السلام در «نهج البلاغه» در رابطه با دنیا، بهشت، دوزخ و انسان جملاتی دارند که با یکدیگر ارتباط دارند؛ حضرت می‌فرماید: «الا و ان الیوم المضمار» ⁽²⁾این دنیایی که در آن هستید، میدان تمرین است؛ تمرین اخلاق، عمل، حال و عبادت. اکنون باید خودتان را با تمرین قوی کنید. چون شخص تمرین نکرده را در مسابقه راه نمی‌دهند و اگر راه بدهند، همان بار اول مسابقه را می‌بازد.

خدا عادل، حکیم و رحیم است، نمی‌شود به وسیله آیات، انبیا و امامان علیهم السلام به مردم امر کند که تا می‌توانید تمرین کنید، اما مسابقه‌ای در کار نباشد. خدای حکیم کار بیهوده نمی‌کند. اگر مسابقه‌ای نباشد، حکم به تمرین، حکم لغوی خواهد بود.

«وَ غَدَاً السِّباقُ» فردای قیامت، روز مسابقه است. «َو السَّبْقَةُ الجَنَّةُ» آن جامی که به برندگان می‌دهند، بهشت است.

«وَ الغَایَةُ النَّارُ» کسی که در دنیا تمرین نکرده، قدرتی برای رفتن به طرف بهشت ندارد، به ناچار در دوزخ می‌ماند، چون راه بهشت از دوزخ عبور می‌کند. مسابقه

دهندان با دیگران از راه دوزخ رد می‌شوند، رد شدنشان سرعت دارد، پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

سرعت رد شدن آنان مانند برقی است که در ابرهای بهار و پاییز می‌زند؛ با این سرعت رد می‌شوند. چون با عبادت روح و بدن آنان قوی شده است. بدنی که خدا در قیامت می‌آورد، همین بدن است. ⁽¹⁾این است که سعدی می‌فرماید:

گر قدمت هست چو مردان برو ور عملت نیست چو سعدی بنال

اما اگر تمرین نکردی، غصّه‌دار باش. البته نه این که تا آخر عمر غصه بخوری، نه، برخیز و وارد میدان تمرین شو. نگو: کار از کار گذشته است. تا زنده‌ای، دنیا میدان تمرین است.

توجه به سختی سفر آخرت

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به شخصی که از ایشان اجازه درخواست مرگ کرده بود فرمودند:

مرگ برای همگان حتمی و سفری طولانی می‌باشد، اگر واقعاً از خدا مرگ می‌خواهی و آرزوی مرگ داری، من به تو اجازه می‌دهم، آرزوی مرگ کن! به خدا بگو: خدایا! مرگم را برسان! عمرم را قطع کن! ولی قبل از این که آرزوی مرگ کنی، برای ده نفر، هدیه بفرست، زیرا اگر برای این ده نفر هدیه نفرستی، آروزی مرگ آرزوی بسیار غلطی است.

می‌خواهی بمیری چه کنی؟ به آنجا بروی که دست و پایت را ببندند و گرفتار شوی؟ اینجا که خیلی راحت‌تر زندگی می‌کنی. آنجا مو را از ماست می‌کشند. آنجا جهان خیلی عجیبی است. به قدری عجیب است که لقمان به پسرش گفت:

« وَ إِنْ کٰانَ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنٰا بِهٰا وَ کَفیٰ بِنٰا حٰاسِبِینَ » ⁽²⁾

اگر عملت به وزن دانۀ خردل باشد و در آسمان‌ها یا اعماق زمین، و یا سنگ‌ها باشد، خدا در روز قیامت آن عمل را می‌آورد و حساب می‌کند. کجا می‌خواهی بروی؟

ارسال هدیۀ قبل از مرگ

1 - هدیه به ملک الموت

برای چه کسانی باید هدیه فرستاد؟ پیغمبر صلی الله علیه و آله برای هر کس چهار هدیه سفارش دادند، فرمودند: یکی از آنهایی که باید برای او قبل از آرزوی مرگ، یا قبل از مردن هدیه بدهی، ملک الموت است. باید برایش هدیه بفرستی، خوشحالش کنی که وقتی می‌آید جانت را بگیرد، پیغمبر به او سفارش کند که این کسی که می‌خواهی جانش را بگیری، آدم خوب و مؤمنی است و ما قبولش داریم.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

ملک الموت به پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌گوید: یا رسول الله! در جان گرفتن از او از پدر نسبت به او مهربانتر هستم. یعنی جانش را می‌گیرم، طوری که هیچ دردی را نفهمد، بلکه خوشش نیز بیاید؛ « سَکْرَةُ الْمَوْتِ » ؛ سکرة به معنای مستی است.

باید کاری کرد که قبل از مردن و آرزوی مرگ، ملک الموت محبّ و علاقه‌مند ما باشد، چون اگر از کسی نفرت داشته باشد، خدا می‌داند که همین مرگ، چه عذاب دردناکی برای او خواهد شد. با آن شکل و وضعی که می‌آید تا جان محتضر را بگیرد، نه شکلش قابل تحمل است و نه جان گرفتنش.

با توجه به مطلب قبل، قرآن می‌فرماید:

بعضی‌ها قبل از این که ملک الموت بیاید تا جانشان را بگیرد، فرشتگانی نازل می‌شوند، به صورت و پشت او تازیانه‌هایی از عذاب می‌زنند که دردش را حتی یک نفر نیز در این عالم نمی‌داند که چگونه است. ⁽¹⁾

برای چند روز در این دنیا ماندن که آخرش نیز باید رفت، حق و ناحق، مال حرام، شهوت و رابطۀ حرام، هیچ نمی‌ارزد. اگر عمری لذت حرام بچشد، به لحظۀ آن شکل مردن نمی‌ارزد. نه تنها مردنش، بلکه به لحظه‌ای نگاه کردن به ملک الموت نمی‌ارزد.

2 - هدیه به قبر خود

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: دومین کسی که باید برای او هدیه تهیه کنی قبر است، خانه‌ای که می‌خواهی تا قیامت در آن باشی. این هدیه را بفرست که آن خانه، برایت خانۀ غربت، وحشت، ظلمت، اختناق، تنهایی و دلگیری نباشد.

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

بعضی‌ها که از دنیا می‌روند، شب اول قبرشان از شب بهترین دامادهای کرۀ زمین برایشان شیرین‌تر است. عده‌ای نیز وقتی می‌میرند، سنگینی و سختی شب اول قبرشان را کسی نمی‌تواند درک کند.

خدا در قرآن می‌فرماید: این گونه افراد، افرادی که در دنیا به فکر قبر و برزخ خود بوده‌اند، وقتی وارد قیامت می‌شوند، با کسی که در کنار آنها است صحبت می‌کنند و می‌پرسند: ما چه مدت در برزخ بودیم؟ ممکن است دویست هزار سال در برزخ بوده باشد، اما چون خدا نمی‌گذارد که این زمان را متوجه شوند، لذا وقتی وارد قیامت می‌شوند، خیال می‌کنند که یک ساعت یا نصف روز در برزخ بوده. مانند اصحاب کهف که در متن قرآن آمده است، سیصد سال خواب بودند وقتی بیدار شدند، با یکدیگر گفتگو کردند:

« قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ » ⁽¹⁾

چه مدتی است که ما در این غار هستیم؟ یکی از آنها گفت: فکر می‌کنم یک روز

باشد. دیگری گفت: نه، ما تازه از شهر آمدیم، مگر چقدر اینجا خوابیدیم؟ چند ساعت بیشتر نیست.

دیگری گفت: گرسنه‌ایم، پول بردار، غذای پاکیزه بگیریم، یعنی از مکانی که حلال فروش است، غذای پاک بخریم. آنها می‌دانستند که غذای ناپاک چه اثرات منفی دارد. به کسی آشنایی ندهیم، چون ممکن است حکومت هنوز به دنبال ما باشد، و وقتی که مخفی گاه ما را بفهمند، بیایند و ما را بگیرند. مسیر غار تا شهر را که در دل کوهی نزدیک به اردن بوده و شهر در دامنۀ همان کوه بود، رفتند. وقتی آمدند، متوجه می‌شوند که در و دیوار شهر عوض شده است، گفتند: یعنی چه؟ مگر در ظرف مدت نصف روز شهر عوض می‌شود؟ دیدند هیچ کدام از چهره‌ها را نمی‌شناسند. درب مغازۀ غذا فروشی رفتند، گفت: غذای پخته به ما بده.

قرآن مجید می‌گوید: سکّه پول را که درآورد، فروشنده دست او را گرفت، گفت:

بگو این گنج از کجاست؟ گفت: کدام گنج؟ گفت: این پولهای طلا و نقره. مربوط به سیصد سال قبل است. این‌ها قیمتی است، بگو از کجا آورده‌ای؟ آنها تازه فهمیدند که سیصد سال است که خوابیده بودند و متوجه نشده بودند.

مرده‌های مؤمن نیز همین طور هستند؛ وقتی چند صد هزار سال بین مرگشان تا برپایی قیامت طول می‌کشد، در قیامت به همدیگر می‌گویند: ما چه مدت در برزخ بودیم؟ خدا این گونه بر بندگان خودش آسان می‌گیرد.

لذت‌های دنیا را با لذت‌های آخرت معامله نکنید! لذت حلال که زیاد داریم؛ خوردن از راه حلال، انسان لقمۀ حلال بخورد - ولو نان و پنیر یا نان خالی باشد - وقتی حلال می‌خورد، لذت می‌برد.

امیرالمؤمنین علیه السلام اغلب اوقات نان جو می‌خوردند. شنیده‌اید که شب نوزدهم ماه رمضان، ام‌کلثوم برایش شیر و نمک با نان آورد. حضرت با لبخند فرمودند:

دخترم! چه وقت دیده‌ای که پدر بر سر سفره‌ای که دو سه نوع غذا باشد، نشسته

باشد؟ او همان نان خشک خالی را که می‌خورد، لذت می‌برد. چون می‌دانست که این نان حلال است. ⁽¹⁾انسان از حلال خدا لذت می‌برد. شما با پوشیدن لباس حلال و گفت و شنود خنده‌دار شرعی نیز لذت ببر! خیال می‌کنید انبیا و اولیای خدا علیهم السلام نمی‌خندیدند و شوخی نمی‌کردند؟

پیرزن قد خمیده‌ای که دیگر قیافه‌ای برایش نمانده بود، با عصا خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله آمد، گفت: یا رسول الله! کلمه‌ای به ما بگو، خیال ما را راحت کن.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند: چه بگویم؟ گفت: آیا در قیامت مرا به بهشت می‌برند؟ فرمود:

نه، نمی‌برند. گفت: مرا راه نمی‌دهند؟ بلند بلند گریه کرد. بلال آنجا بود، گفت: یا رسول الله! این پیرزن به بهشت راه ندارد؟ فرمود: نه، تو را نیز به بهشت راه نمی‌دهند. این غلام نیز شروع به گریه کرد.

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند: گریه نکنید! شما به بهشت می‌روید ولی نه با این قیافه، آن پیرزن را به دختر بیست ساله و تو را نیز به جوانی سفیدرو و زیبا تبدیل می‌کنند. آن گاه هر دو نفر آنها از این شوخی پیامبر صلی الله علیه و آله به خنده افتادند. ⁽²⁾پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام نیز شوخی می‌کردند و مردم نیز می‌شنیدند و می‌خندیدند. فکر نکنید که انبیا علیهم السلام همیشه عبوس بودند. آنها نیز از شوخی، خنده، دوست و خانواده لذت می‌بردند. ⁽³⁾گنهکاران لذت اضافه‌ای نمی‌برند، کار آنها نیز همان برنامه‌ها است، اما از راه حرام. آن لذتی که انبیا از شهوت با ازدواج می‌بردند، گنهکاران همان را از راه زنا می‌برند، هیچ فرقی نمی‌کند. تازه آن کسی که دارد زنا می‌کند، وحشت دارد که نکند کسی بفهمد و آبرویش برود. اما آن کسی که با همسر خودش زندگی می‌کند، چه وحشتی دارد؟ امنیت کامل دارد.

فریب این لذت‌های ناباب و انحرافی را نخورید. برای قبرت باید هدیه بفرستی.

3 - هدیه برای ترازو و میزان قیامت

4 - هدیه برای دو فرشته سؤال کننده در قبر

5 - هدیه برای صراط و جاده قیامت

6 - هدیه برای مالک دوزخ

7 - هدیه برای بهشت و رضوان الهی

8 - هدیه برای جبرئیل

هدیه‌ای نیز باید برای جبرئیل بفرستید، چون او فرشتۀ مقرب پروردگار است که شفاعت و دعایش روز قیامت کار می‌کند. جبرئیل اهل نظر است. قرآن می‌گوید: او به قدری مقام دارد که کسی که دشمن جبرئیل است، کافر است و از تمام رشته‌های رحمت خدا جدا است. یهودی‌ها، دشمن جبرئیل هستند و علت دشمنی‌شان نیز این است که می‌گویند: ما پیغمبری مانند موسی علیه السلام و کتابی مانند تورات داشتیم، چرا جبرئیل آمد و مقام نبوت را برای این شخص عرب آورد و چراغ آیین ما را خاموش کرد؟ علمای یهود، سخت با جبرئیل دشمن هستند. پیغمبر فرمودند: برای جبرئیل نیز هدیه بفرست.

9 - هدیه برای رسول خدا

10 - هدیه برای خدا

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند: برای هر نفر از این‌ها چهار هدیه بفرست که جمعاً چهل هدیه می‌شود.

ای صوفی شراب آن گه شود صاف که در شیشه بماند اربعینی ⁽¹⁾

در دستورهای اسلامی چهل، عدد مقدسی است:

« وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً » ⁽²⁾

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند: وقتی هدایا را فرستادی، به تو اجازه می‌دهم که آرزوی مرگ کنی، چون این مرگ، زیباترین مرگ است، چرا؟ چون می‌خواهی در آغوش پرمحبت ملک الموت، برزخ، قبر، نکیر و منکر، ترازوی الهی، صراط مستقیم قیامت قرار بگیری. می‌خواهی جبرئیل برایت دعا کند، من از تو شفاعت کنم و خدا به تو نظر لطف کند، پس این هدیه‌ها را بفرست.

چهار هدیه به هر کدام از ده حقیقت

بعد حضرت برای این شخص چهار هدیه را بیان کردند:

اول؛ هدیۀ ملک الموت است، چون ما اول با او برخورد می‌کنیم، بعد قبر، بعد سؤال کنندگان، بعد میزان، صراط، مالک، رضوان، جبرئیل، پیغمبر و پروردگار است. همۀ این‌ها که از دستشان کاری برنیامد، آخرین نفر خداست که مشکل ما را حل کند.

در جلسۀ بعد بررسی می‌کنیم که این هدایا چیست؟!

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

2 حقیقت مرگ

اشاره

مشورت و درخواست عاقلانه

تهران، حسینیه مکتب النبی رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

مردی به محضر مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله عرضه داشت:

«أتأذن لی أن أتمنّی الموت» ⁽¹⁾به من اجازه می‌دهید که از خدا درخواست مرگ کنم؟ که خدا مرگ مرا برساند؟ چه انسان با ارزشی از نظر عقلی بوده است که حتی آووز و درخواستش را از خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله اجازه گرفته است. خیلی خوب است که انسان در زندگی، به خصوص در امور مهم، به تنهایی و خودسر تصمیم نگیرد. هر انسانی باید بداند که عاقل‌تر و بصیرتر از خودش نیز در دنیا هست.

در این باره قرآن کریم می‌فرماید:

« وَ فَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ » ⁽²⁾

اگر کسی صاحب دانش و علم است، خیال نکند که در کلاس آخر قرار دارد و فوق همه است، یا این که چون دارای علم است، هر تصمیمی که بگیرد، درست و هر نقشه‌ای که بکشد، صحیح است.

این آیه دربارۀ عالمان است که خدا می‌فرماید: «وَ فَوْقَ کُلِّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ » هر عالمی باید بداند که برتر از خودش نیز در دانش و علم وجود دارد. در عصر هر پیغمبری، فوق همۀ عالمان، همان پیغمبر است، ولی پیغمبر، کلاس آخر و فرد آخر

نبود، بلکه فوق پیغمبر نیز پروردگار عالم است، چه برسد به تودۀ مردم که از سواد بالایی برخوردار نیستند و دانش فراوانی را کسب نکردند. کسانی که در زندگی، به خصوص در امور بسیار مهم زندگی خودشان مستقلاً تصمیم بگیرند، اکثر این تصمیم‌ها عملاً به ضرر و زیان برمی‌خورد.

این است که قرآن مجید مسألۀ در میان گذاشتن خواسته‌ها، تصمیمات و تدبیرات با اهلش را به مردم امر می‌کند. بالاتر از این نمی‌شود که به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در سورۀ آل عمران می‌فرماید:

ای پیامبر صلی الله علیه و آله ! تو نیز در امور با عقلای قومت مشورت کن.

« وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ » ⁽¹⁾

بعد از مشورت اگر تصمیم گرفتی که کاری را انجام دهی، انجام نده مگر با توکل به پروردگار، خیال نکنید که علم و تصمیم شما واقعاً در هر جایگاهی شما را به نتیجه می‌رساند، این طور نیست، چرا که اگر من نخواهم، علم، عقل، مشورت و دست به دست دادن شما به نتیجه نمی‌رسد.

خداوند عز و جل در قرآن مجید می‌فرماید:

« وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِنْ یُرِدْکَ بِخَیْرٍ فَلاٰ رَادَّ لِفَضْلِهِ » ⁽²⁾

به پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: اگر من بخواهم خیری را به تو برسانم، اگر کل عالم جمع شوند تا جلوی آن را بگیرند، نمی‌توانند و اگر در زندگیت مشکلی ایجاد کنم، جز من، کسی نمی‌تواند این گره را باز کند.

این آیات قرآن، مردم را راهنمایی می‌کند که خودسر عمل نکنید، مغرور به فکر، نفرات، جمعیت و عقل خود نشوید. مگر ندیدید که بعد از جنگ بدر، مؤمنین

واقعی مغرور شدند و بعد از جنگ، دیگر حرف خدا را نزدند، بلکه از خودشان حرف زدند.

« فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ »

اگر تصمیم گرفتید و بعد از مشورت تدبیر کردید، به خدا تکیه کنید که دست خدا در کار شما باشد، والا اگر خدا را کنار بگذارید، همان عقل، مشورت و تصمیم‌تان نیز شکست می‌خورد. چنانچه در جنگ احد، دشمن کمرتان را شکست، هفتاد نفر از شما را کشت، شیرازۀ لشکرتان از هم پاشید، با این که فرماندۀ لشکرتان پیامبر صلی الله علیه و آله بود، اما خیال نکنید که چون پیامبر در میان شما است، در هر کاری برنده هستید، بلکه خدا باید به شما کمک کند. ⁽¹⁾

تمهید شرایط سفر به آخرت

آفرین به این مرد که آمد و تصمیمش را با پیغمبر صلی الله علیه و آله در میان گذاشت؛ «أتأذن لی أن أتمنّی الموت» به من اجازه می‌دهید که از خدا درخواست مرگ کنم؟ آدم خسته‌ای نبود که بگوییم از زندگی خسته شده، یا مشکلات به او فشار آورده که دیگر دلش نمی‌خواهد در دنیا بماند. حال و زندگی طبیعی داشته است. با خود گفته بود که عمری خوردیم و خوابیدیم و عبادت کردیم، این چند سال باقیمانده را از خدا بخواهم که به عمرم خاتمه دهد و مرا به عالم بعد منتقل نماید.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

مرگ امری قطعی است، بخواهی یا نخواهی از راه می‌رسد، راهش نیز راهی طولانی است؛ «سفر طویل» اما من به تو اجازه می‌دهم که درخواست مرگ کنی، ولی قبل از رفتنت، برای ده نفر هدیه بفرست، بعد از این که این هدایا را فرستادی، مطمئن شدی که به دست همه رسیده است، آن گاه اگر آرزوی مرگ کنی عیبی

ندارد.

بعد فرمودند: هدیه‌هایی را باید برای ملک الموت، قبر، دو ملکی که سؤال کننده در عالم برزخ هستند، ترازوی خدا در قیامت، صراط و مسیر، جبرئیل، پیغمبر و خدا بفرستی، مضمون فرمایش پیغمبر صلی الله علیه و آله این بود که اول آن طرف را آباد کن تا زندگی خوبی در آنجا داشته باشی و بعد بگویی: خدایا! مرا ببر.

اما اگر اثاث زندگی، یار، شفیع، نجات دهنده و جایگاه خوبی در آنجا نداشته باشی، می‌خواهی کجا بروی؟ چون انسان اگر این‌ها را نداشته باشد، به قول قرآن مجید: هیچ چاره‌ای جز دوزخ ندارد.

هدایای ارسالی به ملک الموت

اما چهار هدیه برای ملک الموت، فرمودند:

«رضا الخَصْمَاءَ وَ قَضَاء الفَوائِتِ وَ الشُّوْقُ الی اللّهِ وَ التَمَنّیِ لِلْمَوْتِ»

این چهار هدیۀ ملک الموت است.

«رضا الخصماء» به هر کسی که مدیون هستید، دَین خود را ادا کن و حتی یک طلبکار مالی نیز باقی نگذارید. طلبکار مالی یعنی تمام کسانی که از شما پول طلب دارند، حتی کسانی که به آنها بدهکارید و خود آنها نمی‌دانند، باید همۀ این‌ها پرداخت شود. ⁽¹⁾اسلام می‌گوید: آنهایی را که می‌شناسی، برو و پول آنها را بده. اما آنهایی که نمی‌شناسی، هر چقدر پولش شد، از عالم بزرگی مانند مراجع تقلید یا وکیل آنها اجازه می‌گیری و به عنوان ردّ مظالم، به خانواده‌های مستحق و آبرودار به نیّت صاحب پول و به عنوان صدقه می‌پردازی وگرنه، اگر خانوادۀ مستحق شرعی سراغ نداری، برای این که خدا این بدهی را از پروندۀ تو پاک کند، پول را به مراجع تقلید یا

وکیلش می‌دهی، که از گردن تو رد می‌شود و به گردن آنها می‌افتد، آنها نیز می‌دانند که به کجا برسانند. این رحمت خداست که این راه را گذاشته است تا مردم در عالم برزخ و قیامت مبتلا نباشند.

حکایتی عجیب از امیرالمؤمنین علیه السلام

شخصی خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام رسید، عرض کرد: علی جان! هزار دینار در این شهر نزد فلان شخص گذاشتم و به مدینه آمدم، اکنون می‌گویند که او مرده است. به پسرش مراجعه کردم، گفتم: من نزد پدر شما هزار دینار امانت گذاشتم، آمده‌ام بگیرم. پسرش گفت: والله پدر ما در هیچ کجا، نه در دفتری و نه در وصیتش، چیزی نگفته است.

طلبکار گفت: علی جان! من واقعاً به این پول نیاز دارم، چه کنم؟ حضرت فرمودند: من نمی‌گذارم که حق تو پایمال شود. به پسر بدهکار فرمود: بیرون مدینه، پشت تپه‌ای می‌روی و آنجا می‌ایستی، تعداد سگ می‌آیند که یکی از سگها از همه زشت‌تر و بدترکیب‌تر است، به او بگو: چنین کسی آمده و می‌گوید که من هزار دینار نزد تو امانت گذاشته‌ام، آن را کجا گذاشته‌ای؟

امیرالمؤمنین علیه السلام این قدرت را دارد که گوشۀ پردۀ برزخ را کنار بزند و به پسر میّت بگوید که پدرت را ببین. نه این که حضرت آنها را به دنیا آورده باشد، چون عالم برزخ، عالمی بین دنیا و آخرت است.

سند وجود برزخ بین دنیا و آخرت در قرآن است:

« وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ » ⁽¹⁾

یعنی شما چهار دنیا را باید طی کنید؛ رحم مادر، دنیا، برزخ و قیامت. قیامت آخرین مرز است که دیگر بعد از آن دنیایی وجود ندارد.

نه این که امیرالمؤمنین علیه السلام آنها را از برزخ به دنیا آورده باشند، بلکه پسر را فرستاد و گوشۀ پرده را کنار زد که آن دنیای برزخ را ببیند.

پسر رفت، بین آن چند سگ، به سگی که از همه سیاه‌تر، بدتر و زشت‌تر بود، گفت: پدر! چنین داستانی است، آیا این طلبکار راست می‌گوید؟ گفت: این هزار دینارش، در خانه و زیر فلان دیوار است. آدرس داد، گفت: برو بردار و به او بده. ای پسر! این را نیز به تو بگویم که تنها راهی که در این عالم درست است، راه علی علیه السلام است و ما بی‌راهه رفتیم و گرفتار شدیم. این راه ما راه علی علیه السلام نیست، بلکه راه ضدّ علی علیه السلام است و روندگان در راه ضدّ علی علیه السلام ، بعد از مرگ، به همین صورت محشور می‌شوند.

در قرآن می‌خوانید:

« وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ » ⁽¹⁾

خدا حیوان‌ها را نیز محشور می‌کند، یعنی همین حیوان‌ها، والّا پروردگار که حیوان دیگری را در قیامت نمی‌آورد. آنهایی که انسان آفریده شدند، ولی

« فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ » ⁽²⁾

سگ هار شدند و به همه می‌پرند اگر چه شکل فعلی او شکل انسان دو پا است، ولی در قیامت مانند چهار پا محشور می‌شوند.

گفت: پسرم! ما که دیگر تمام دربها به رویمان بسته شده است. ولی به تو بگویم که راه سالم فقط راه علی علیه السلام است. جالب این است که علمای اهل تسنن نیز این معنا را می‌دانند، نه عوام آنان.

تفسیری از تفاسیر علمی، به نام تفسیر «مفاتیح الغیب» است که نویسنده‌اش اهل شهرری بوده، به نام فخر رازی، ⁽³⁾که رازی یعنی اهل ری. ای فخر رازی از علمای ردۀ اول اهل تسنن است. او در تفسیر سورۀ فاتحة الکتاب بحث می‌کند که آیا ترک

« بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ » سورۀ فاتحۀ نمازِ واجب، جایز است؟ اگر نگوید، نمازش صحیح است یا نه؟ ⁽¹⁾آنهایی که مکّه رفته‌اند، دیدند که امام جماعت مکه، وقتی «اللّه اکبر» می‌گوید، مقداری مکث می‌کند، بعد می‌گوید: «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ » * یعنی «بِسْمِ اللّٰهِ » آن را می‌دزدد و نمی‌گوید. فخر می‌نویسد: آیا ترک «بِسْمِ اللّٰهِ » جایز است؟ و آیا « بِسْمِ اللّٰهِ » را آهسته باید گفت - مانند علمای مدینه، چون مذهب علمای مدینه با علمای مکه فرق می‌کند - یا باید بلند گفت؟ می‌گوید: بسیاری از علمای بزرگ « بِسْمِ اللّٰهِ » را نمی‌گویند، ما از آنها پیروی کنیم و نگوییم؟ بسیاری «بِسْمِ اللّٰهِ » را آهسته می‌گویند، ما نیز آهسته بگوییم؟ چه باید کرد؟

می‌گوید: من جستجو و تحقیق کردم که در امت پیامبر صلی الله علیه و آله - حرف انسان سگ نما را یادتان نرود که به پسرش گفت: راه علی علیه السلام درست است - گفت: من دقت کردم، یقین پیدا کردم که علی بن ابی طالب علیه السلام در تمام نمازها «بِسْمِ اللّٰهِ » را بلند می‌گفت و من در این مسأله به علی علیه السلام اقتدا می‌کنم، چون راه او حق است؛ یعنی نمازهایم را با «بِسْمِ اللّٰهِ » می‌خوانم و بلند می‌گویم.

مرحوم فیض کاشانی نوشته است: در حروف مقطعۀ قرآن، اگر حروف تکراری مقطعه را حذف کنید و تمام آنها را ترکیب کنید و جمله بسازید، این جمله در می‌آید: «صراط علی حق نمسکه» ؛ در این دنیا فقط راه علی علیه السلام حق است. فقط در این راه حرکت کن! ما نیز به آن راه چنگ انداخته‌ایم. این حروف مقطعۀ قرآن است که حرف خداست. ⁽²⁾اهل سنت می‌گویند: ما در راه پیغمبر هستیم، ولی ما با هزار دلیل ثابت کردیم که در راه پیغمبر صلی الله علیه و آله نیستند. یک دلیلش این است که پیغمبر صلی الله علیه و آله در غدیر خم فرمودند: علی بر شما ولایت دارد. دو ماه بعد، پیغمبر صلی الله علیه و آله از دنیا رفتند، شما ابوبکر را ولیّ خودتان کردید. شما کجا در راه پیغمبر هستید؟

این هدیه برای ملک الموت؛ «رضا الخصماء» که تمام طلبکارها را تا نمرده‌ای از خودت راضی کنی. اگر راضی نکنی چه می‌شود؟ این را باید از قرآن و روایات بررسی کنیم تا ببینید در قیامت چه افتضاحی به بار می‌آید؟ مال مردم خوردن آسان نیست.

سفارش ابی عبداللّه علیه السلام به فرزندش

آخرین فرمایش ابی عبداللّه علیه السلام در روز عاشورا به حضرت زین العابدین علیه السلام این بود: پسرم! باغی در مدینه دارم که ملک من است. بعد از سفر مکه برنامه‌هایی داشتم، که سه هزار درهم یعنی سیصد دینار طلا می‌شود، علی جان! من آن سیصد دینار را بدهکارم، از شام که برگشتی، به مدینه که رسیدی، اول قرض مرا ادا کن که من در برزخ ناراحت نباشم. ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

3 سفر آخرت

اشاره

انتقال از دنیا به آخرت

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

به فرمودۀ قرآن کریم، حرکت انسان از این عالم به عالم دیگر، به دو صورت انجام می‌گیرد. امام صادق علیه السلام وقتی که آیات را ترجمه می‌کنند، می‌فرماید: صورت اول سفر به عالم آخرت، صورتی است که مسافر در شروع سفرش، تمام رنج‌ها، غصّه‌ها، اندوه‌ها، سختی‌ها و مشکلاتش پایان می‌پذیرد و سفرش در موجی از امنیت و سلامت شروع می‌شود.

اما دستۀ دیگر، کسانی هستند که ابتدای سفر آنها به عالم بعد، ابتدای همۀ رنج‌ها، سختی‌ها، بارها، مشکلات و مضیقه‌هاست. ⁽¹⁾علت سلامت سفر دستۀ اول، سلامت خودشان است. کسانی که در هر مقدار عمری که در دنیا داشتند، از ابتدای تکلیف تا شروع سفر که ممکن است دو سال طول کشیده باشد، یعنی مثلاً در هفده سالگی از دنیا رفته، یا پنجاه سال طول کشیده و هشتاد سال طول کشیده باشد، این مدت زمانی را که در دنیا سالم زندگی کردند، یعنی به فرمودۀ قرآن، در هیچ زمینه‌ای اهل تجاوز، ظلم و ستم نبودند. اگر بودند نیز ستم به خودشان بوده، آن هم خیلی کم؛ «ظَلَمْتُ نَفْسِی » ⁽²⁾بودند، اما ظالم به حق بندگان و دین خدا نبودند.

تا آنجایی که روایات و آیات می‌گویند:

از ظلم به خود پرهیز داشتند، ⁽¹⁾ولی اگر ناپرهیزی به وجود آمده، خیلی سنگین نبوده است و در حدّ قتل معنویت نبوده. مثل مریضی که دکتر به او می‌گوید: سینۀ شما مقداری مشکل دارد، سرماخوردگی مزمن پیدا کرده‌اید، مثلاً خربزه نخورید، ولی این مریض به خربزه خیلی علاقه دارد، اما از مریض‌هایی نیست که کاملاً ناپرهیزی کند، بلکه پنهانی و با ترس و لرز مقدار کمی خربزه می‌خورد، سرفه‌اش بیشتر می‌شود، اما سینه آن قدر خراب نمی‌شود که او را بکشد.

این ظلم‌های کم و مختصر، از طرف پروردگار کریم و مهربان قابل عفو و بخشش است. شما خودتان با لغزش‌های اندک خانواده چه می‌کنید؟ خانه را به آتش می‌کشید؟ زن را طلاق می‌دهید؟ بچه را از خانه بیرون می‌کنید؟ معمولاً آدم‌های آرام و کریم، وقتی یکی از اعضای خانوادۀ آنها اشتباه کرد، می‌گویند: عزیز دلم! فدایت بشوم، این راه ضرر دارد، اگر تکرار کنی، ضررش سنگین‌تر می‌شود، اگر ادامه پیدا کند، دیگر لغزش برایت طبیعت ثانویه می‌شود و آن حالت خالص قلبی را از دست می‌دهی. این کار را نکن. بعد هم گذشت می‌کند.

اثر زندگی سالم در سفر سالم

این طایفه‌ای که سالم زندگی کردند، سلامت آنها در کیفیت سفر کردنشان اثر کامل می‌گذارد، یعنی وقتی ملک الموت را می‌بینند، هیچ وحشتی به آنها دست نمی‌دهد، گویا رفیق صد سالۀ خود را دیده‌اند. البته او نیز وقتی بالای سر این طور آدم‌ها می‌آید، گویا به ملاقات رفیق صد ساله‌اش آمده است؛ با عشق و علاقه می‌آید، لذت می‌برد که فرمان خدا را اجرا کند و این روح سالم را لمس کند.

در روایات قطعۀ زیبایی نقل شده است که خداوند به ملک الموت فرمود: عمر حضرت ابراهیم علیه السلام تمام شده است، برو جان او را بگیر! ملک الموت خیلی مقامش کمتر از مقام انبیای خداست. معلوم است که مقام پایین‌تر، وقتی سراغ مقام

بالاتر می‌آید، با چه وضعی می‌آید؛ با دنیایی از ادب و احترام، تواضع و انکسار.

می‌آید، سلام می‌کند، می‌گوید: اجازه می‌دهید روح را قبض کنم؟

حضرت ابراهیم علیه السلام به ملک الموت فرمود: نه. عرض کرد: خدایا! می‌گوید: نه.

خداوند فرمود: حقیقت مرگ را به او نشان بده. ملک الموت! از جانب پروردگار به او بگو:

« هل رأیتَ حبیباً یکره لقاءَ حبیبِه » ⁽¹⁾

عاشق، از زیارت معشوق ناراحت می‌شود؟ این را از او بپرس.

ملک الموت نیز حرف خدا را به او عرض کرد. حضرت ابراهیم علیه السلام گفت: خیر.

گفت: مرا فرستاده‌اند تا تو را به زیارت معشوق ببرم، حضرت فرمود: پس در گرفتن جان من درنگ نکن. این حقیقت مرگ است.

امیرالمؤمنین علیه السلام جملۀ زیبایی در مورد مرگ این گونه افراد دارند، می‌فرمایند:

«ینتقل من دار الی دار» ⁽²⁾

درِ دنیا که به طرف آخرت است را باز می‌کنند، از این خانه درون خانۀ بعدی می‌شود. به انسان پاک می‌گویند: وقت شما برای زندگی در این خانه تمام شده است، زندگی بعدی شما در آن خانه است، بفرمایید شروع کنید. تعارف با ادب. آن هم چه خانه‌ای؟ خانه‌ای که هیچ چیزش قابل مقایسه با اینجا نیست.

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

وقتی این‌ها به عالم بعد منتقل می‌شوند، فقط در برزخشان چهل چراغ روشن می‌کنند که نور آنها با آفتاب قابل مقایسه نیست. این البته مبالغه در کلام، مبالغۀ حقی است، یعنی این‌ها وارد عالم بعد می‌شوند، اگر کسی تا ابد در عالم این‌ها، برای پیدا کردن چیزی بچرخد، ذرّه‌ای تاریکی پیدا نمی‌کند. این‌ها از این عالم ظلمانی وارد عالم نور می‌شوند. ⁽³⁾

منظور از چهل چراغ فروزان‌تر از خورشید این است که این‌ها از این عالم ظلمانی - چون این عالم، تنها عالمی است که در آن معصیت خدا می‌شود، لذا ظلمانی است - وارد عالم نور می‌شوند.

کسب نور آخرتی در دنیا

نور و روشنایی آخرت از کیست؟ از خودشان. خودشان این نور را در این دنیا کسب کرده‌اند:

« یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ » ⁽¹⁾

در این سند قرآنی، خدا به پیغمبر نمی‌گوید: تو در عالم بعد، مردان و زنان مؤمن را می‌بینی که نور پیشاپیش آنها در حرکت است، نمی‌گوید: «نور اللّه» می‌گوید «یَسْعیٰ نُورُهُمْ » روشنایی خودشان.

وقتی که وارد عالم بعد می‌شوند، نور آن چشم، گوش، شکم، شهوت، دست، بدن، قدم، قلم، نیت و عمل پاک، همگی بیرون می‌زند. البته این نوری که این‌ها دارند، در واقع از خداست که از طریق قرآن و اهل بیت علیهم السلام به صورت ایمان و عمل به دین، به آن‌ها منتقل شده است.

دربارۀ قرآن می‌خوانیم:

« وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً » ⁽²⁾

دربارۀ اهل بیت علیهم السلام می‌خوانیم:

«خلقکم الله انواراً» ⁽³⁾

روشن‌تر آن در زیارت اربعین است:

«اشهد انّک کنت نوراً فی الاصلاب الشامخة» ⁽⁴⁾

نمی‌گوییم «اشهد انّک نطفة فی اصلاب الشامخة» در زیارت وارث اصلاً نطفه نمی‌گوید، یعنی نطفۀ این‌ها از نور بوده است که «فی الاصلاب الشامخة و الارحام المطهرة».

شما که تا حدی به کتاب خدا عمل می‌کنید، این عمل به قرآن، نور است. ماه رمضان روزه گرفتید، این عمل به قرآن است؛ قرآن می‌گوید: هر کدام ماه رمضان را درک کردید، روزه بگیرید. سر سال که می‌شود، حساب می‌کنید، خمس دارید، به مرجع تقلید یا به وکیل مرجع می‌دهید، این عمل به:

« وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ » ⁽¹⁾

است. شما انفاق می‌کنید، صدقه می‌دهید، کار خیر می‌کنید، این‌ها عمل به قرآن است.

« وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً » ⁽²⁾

اگر یتیم، اسیر و زندانی باشد، چه بهتر، اما اگر نتواند، افطار خانوادۀ خویش را می‌دهد، این عمل به قرآن و انتقال نور است. شما نور خدا و اهل بیت علیهم السلام را که تجلّی در آیات قرآن دارد، به صورت عمل در می‌آورید و به خودتان منتقل می‌کنید.

محبتی که به اهل بیت علیهم السلام دارید، برای ابی عبداللّه علیه السلام گریه می‌کنید، همین محبت‌ها دائماً تولید نور می‌کند، اگر چه خواب باشید، قلب‌تان از مایۀ محبت، تولید نور می‌کند.

اثر نور دنیا در آخرت

این نور در این سفر ظهور می‌کند؛ شما وارد برزخ می‌شوید، می‌بینید که برزخ از همه جای دنیا و ما فیها روشن‌تر است. در آن روشنایی، آدم را ترس می‌گیرد؟ در آن زمان تنها نیستید. قرآن می‌گوید:

« إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ » ⁽¹⁾

ما فرشتگان رحمت خدا در دنیا به شکل نامرئی همراه شما بودیم و یاری‌تان می‌دادیم، اکنون در این سفر نیز یار شما هستیم. این را به یقین بدانید. وارد عالم بعد که شدید، در این روشنایی خودتان و همراه شدن با این فرشتگان، خانواده و تمام متعلقات دنیایی را از یاد می‌برید، یعنی هیچ احساس تنهایی نمی‌کنید.

به قیامت که وارد می‌شویم، آنجا یاد خانواده و متعلقات می‌افتیم، در دو جای قرآن می‌گوید: آنجا وارد بهشت می‌شوید:

« جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ » ⁽²⁾

پدران، همسران و بچه‌های خوب و صالح‌تان می‌آیند تا با هم به بهشت بروید و تا ابد با هم باشید.

در اصفهان پس از منبر، پیرمردی با گریه آمد و گفت: من همسرم را خیلی دوست دارم، برای این که او خیلی خوب است. گفت: چرا گریه می‌کنی؟ گفت: من با این منبری که شنیدم، به ذهنم آمد که از شما بپرسم: من در قیامت، اگر حورالعین نخواهم و فقط همسرم را بخواهم، آیا اجازه می‌دهند؟ گفتم: واقعاً حورالعین نمی‌خواهی؟ گفت: نه. گفتم: آفرین بر همّت شما. نخواستن حورالعین خیلی همّت می‌خواهد. مثلاً جوانی همه چیز آماده باشد، بگوید: من زنا و رابطۀ نامشروع نمی‌خواهم. این نخواستن، دلیل بر همت والای این انسان است.

گفت: من همسرم را می‌خواهم. گفتم: خدا این کار را برایت کرده است. سند آن در دو سوره از قرآن است:

« جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ »

ازدواج شما را که خدا به هم نمی‌زند، طلاق در کار نیست، در قیامت همسر تو را به کس دیگر و همسر دیگری را به تو نمی‌دهند. اما حورالعین را گرچه نخواهی، آنجا به تو می‌دهند، ولی آنجا دیگر همسرت حسادت نمی‌کند، بلکه با حورالعین رفیق است.

اما همسرت را طبق این دو مدرک قرآنی به تو می‌دهند. طبق این دو سند است که این ازدواج‌ها با مرگ باطل نمی‌شود. اما خیلی از ازدواج‌ها با مرگ باطل می‌شود؛ ازدواج حضرت نوح و لوط علیهما السلام با همسرشان، بعد از مردن باطل شد.

قرآن مجید در آخر سورۀ تحریم ⁽¹⁾می‌فرماید:

در قیامت گریبان همسر نوح و لوط علیهما السلام را می‌گیرم و با عصبانیت به آنها می‌گویم:

هر دو با وارد شوندگان در جهنم، وارد جهنم شوید. آنجا آنها نمی‌توانند بگویند: من همسرم را می‌خواهم، چون دیگر همسرش نیست، طلاق الهی در میان می‌آید.

در آنجا فرعون نمی‌تواند بگوید: من آسیه علیها السلام را می‌خواهم، چون خدا طلاق آسیه را با شهادت آسیه رقم زد. آنجا بعضی از همسران پیغمبر صلی الله علیه و آله جرأت ندارند که بگویند: ما پیغمبر صلی الله علیه و آله را می‌خواهیم، آنها نیز باید با همسران لوط و نوح علیهما السلام در یک جایگاه باشند. پیغمبر صلی الله علیه و آله در قیامت می‌فرماید: خدایا! من تنها همسری که در این عالم می‌خواهم، حضرت خدیجه علیها السلام است.

یا حضرت زهرا و علی علیهما السلام ، هر دو حقیقت واحدی هستند، این‌ها ازدواجشان باطل نمی‌شود. ازدواجی قوی و بالاتر از این نمی‌شود.

خوشا به حال سیدهای صالح و سالم! مانند: سیدمرتضی و برادرش، سید رضی، صاحب کتاب شریف «نهج البلاغه»، زیرا در قیامت، حضرت زهرا علیها السلام وقتی تمام درهای بهشت به رویش باز است، اول می‌گوید: خدایا! فرزندانم چه می‌شوند؟ خوشا به حال سیدهای سالم که اگر لغزشی نیز داشتند، توبۀ واقعی کردند.

حضرت زهرا علیها السلام بهشت را که می‌بیند، می‌فرماید: خدایا! من بدون فرزندانم نمی‌توانم از این نعمت‌ها استفاده کنم. خطاب می‌رسد: آنها را صدا بزن. امام باقر علیه السلام می‌فرماید: مادرم اول، ما را تا امام دوازدهم علیهم السلام صدا می‌زند بعد فرزندان آنها تا روز قیامت را. ⁽¹⁾این افتخار و کرامت است که خون حضرت زهرا علیها السلام در فرزندانش جاری است.

بدن مثالی و برزخی مؤمنین

این نوعی از مرگ است؛ با سلامت، نور و امنیت از دنیا به عالم بعد سفر کردن.

چقدر طول می‌کشد؟ قدر چشم به هم زدن. با این بدن چه می‌کنند؟ این بدن را وقتی بردند و خاکش کردند، وقتی روح را جدا کردند، این بدن تبدیل به خاک می‌شود، ولی چون در همۀ کارهای خوب و عبادت شریک روح شما بوده، در قیامت آن را برمی‌گردانند، اما در برزخ کاری به کار بدن ندارند و فقط روح لطیف شما با بدن نوری که به شکل همین بدن است؛ اسم آن بدن مثالی است که بدن بی‌وزنی است.

در عالم برزخ، سر سفرۀ خدا هستید، شب‌های جمعه همۀ شما را خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام می‌برند، میهمان ایشان هستید، دوباره سر جای خود می‌آیید، تا قیامت بشود. مگر در قرآن نخوانده‌اید:

« یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً * فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی * وَ ادْخُلِی جَنَّتِی » ⁽²⁾

اول کنار عباد من - علی و اولاد علی علیهم السلام - بیا، بعد داخل بهشت شو. این نوعی از مرگ است.

مرگِ دیگر نیز توضیح نمی‌خواهد، چون همه چیزش ضدّ این مرگ است؛ سفر

از این عالم به تاریک‌ترین جایگاه، غریبانه و تنها. به جایی که بعد از دفن بدن، روح را در وادی برهوت می‌برند که تمام پنجره‌های جهنم به طرف آن وادی باز است و شب و روز حرارت و شعله‌های جهنم از این پنجره‌ها به آن وادی می‌زند.

« النّٰارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهٰا غُدُوًّا وَ عَشِیًّا » ⁽¹⁾

شب و روز برزخ، آتش به آنها دمیده می‌شود و هیچ کس نیست که آنها را نجات دهد.

آنهایی که مردن تاریکی دارند، به چه علت مرگ آنها ظلمانی است؟ به خاطر ناباب بودن خودشان. از موارد نابابی، خوردن مال حرام است که باعث این نوع از مرگ می‌شود. روایات مربوط به خوردن مال حرام را از مهم‌ترین کتاب‌ها برای شما خواهم گفت. از مواردی که باعث مرگ سخت و بد می‌شود، خوردن مال مردم است که خیلی رواج دارد. ⁽²⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

4 ورود به قیامت

اشاره

طرق ورود به عالم بعد

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

قرآن مجید راه سفر انسان به آخرت را در دو طریق بیان می‌کند، و علت تقسیم این سفر به دو کیفیت، دو گروه بودن مردم در طول تاریخ است. از زمان شروع زندگی انسان در کرۀ زمین تا اکنون، مردم دو گروه بوده‌اند و تا برپا شدن قیامت نیز همین دو گروه خواهند بود.

رگ رگست این آب شیرین آب شور در خلایق می‌رود تا نفخ صور ⁽¹⁾

البته در دو گروه شدن انسان‌ها، هیچ اجباری نبوده و نیست، یعنی این خدای متعال نیست که انسان‌ها را به دو گروه تقسیم کرده است، بلکه خود مردم هستند که به انتخاب و اختیار خودشان دو گروه شده‌اند که خدا از آن دو گروه خبر می‌دهد، نه این که باعث دو گروه شدن آنها باشد.

خدا، روشن گر راه هدایت و ضلالت

بسیاری از مسائل که در قرآن مجید مطرح است، فقط خبر از زندگی مردم است، نه این که اجبار پروردگار باشد. تنها چیزی را که نسبت به انسان بعد از آفریده شدن و مکلف شدنش برعهدۀ خدا می‌داند، فقط راهنمایی و هدایت است:

« أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ * وَ لِسٰاناً وَ شَفَتَیْنِ * وَ هَدَیْنٰاهُ النَّجْدَیْنِ » ⁽¹⁾

دو چشم باز و زبان گویا برای انسان قرار داده‌ام که اگر بنا باشد بپرسد، بپرسد که جهلش را علاج کند. دو لب نیز دارد که بتواند درست حرف بزند. بعد دو راه و چاه را نیز به او راهنمایی کرده‌ام؛ گفت: این یک راه است؛ هر کسی در این راه حرکت کند، پایان این راه، رضوان و بهشت است.

ضدّ این راه نیز جاده‌ای است که وصل به چاه عمیقی به نام دوزخ است، که هر کسی این راه را برود، به ناچار در پایان این راه به دوزخ می‌افتد. پس ما شما را هدایت کردیم، اما این شما هستید که انتخاب‌گر هستید. می‌توانید اشتباه انتخاب نکنید، چون عقل به شما دادم، پیغمبر و امام معصوم علیهم السلام برایتان قرار دادم، کتاب آسمانی برایتان نازل کردم، این چهار حجت من بر شما است. چهره‌هایی را با عقل کامل در میان شما قرار دادم که حجت پنجم است، پس عذرتان چیست که به جهنم می‌روید؟

ردّ هر گونه عذر گناه در قیامت

شما باید عذر قابل قبولی برای جهنم نرفتن خود داشته باشید. اگر بگویید: خدا که پیغمبری نفرستاده است:

« لَوْ لاٰ أَرْسَلْتَ إِلَیْنٰا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیٰاتِکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزیٰ » ⁽²⁾

اگر پیغمبری فرستاده بودی، ما حتماً از احکام و برنامه‌های تو پیروی می‌کردیم، خدا جواب می‌دهد: من که فرستادم، چرا از آنها پیروی نکردید؟ خدا می‌فرماید:

« فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ » ⁽³⁾

چرا پیروی نمی‌کنید؟

شما در کنار چند حجت قرار دارید؛ پیغمبران، ائمۀ طاهرین، کتب آسمانی مانند

قرآن، یا امت‌های قبلی، تورات، انجیل و زبور و صحف، چهره‌هایی با عقل کامل، عقل و چشم باز، شما دیگر چه عذری دارید که در طریق گمراهی قدم برمی‌دارید؟

چند آیه در قرآن مجید است که مربوط به قیامت است. خدا به تمام گمراهان در قیامت می‌گوید: اینجا جای عذرخواهی و بهانه نیست. چون هر عذری بیاورید، دروغ است، بنابراین از اول راه عذرتراشی را می‌گیرد، می‌گوید:

« لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ » ⁽¹⁾

عذری نیاورید، چون هر عذری بیاورید، من به شما ثابت می‌کنم که دروغ می‌گویید. تمام امکانات لازم برای حرکت در راه هدایت برای شما بود، بنابراین بهانه نیاورید.

تبیین راه شکر و کفر توسط خدا

در آیۀ دیگر می‌فرماید:

« إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ السَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً » ⁽²⁾

ما راه را نشان دادیم، یعنی کار ما تمام و نسخۀ ما کامل است، چون به لفظ ماضی می‌گوید، نمی‌گوید: بعد هدایت می‌کنم، بلکه می‌گوید: «هَدَیْنٰاهُ » چراغ هدایت من از همان زمان شروع زندگی شما انسان‌ها روشن بوده، چون وقتی آدم و حوا علیهما السلام را می‌خواستم روی زمین قرار بدهم و حتی به ابلیس خطاب کردم: من نخواستم که حتی دشمنم به جهنم برود، فقط او را از بارگاه ربوبی خودم بیرون کردم، اما به او و آن زن و شوهر گفتم: «قُلْنَا اهْبِطُوا» « اِهْبِطُوا » جمع است، از سه به بالا را شامل می‌شود:

« قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِیعاً فَإِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنْ تَبِعَ هُدٰایَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ » ⁽³⁾

همگی به روی زمین بروید، اما من بلافاصله شما را راهنمایی می‌کنم که از چه جاده‌ای در زندگی حرکت کنید. اگر ابلیس با آن بلایی که بر سر آدم و حوا درآورد، هدایت مرا می‌پذیرفت، او نیز به بهشت می‌رفت.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: حتی خدا حاضر شد که در زمان حضرت موسی علیه السلام از تمام گناهان ابلیس گذشت کند، لذا به او فرمود: به ابلیس بگو: قضای آن سجده‌ای که نکردی را بر سر قبر آدم بجا بیاور، من گذشته‌ات را می‌آمرزم. ابلیس گفت: من به خودش وقتی که زنده بود سجده نکردم، به قبرش سجده کنم؟ ⁽¹⁾پس خودم هستم که بد حرکت می‌کنم و می‌گویم: هر چه می‌خواهد، بشود. خدا که می‌خواهد با هر نوع دستاویزی مرا به طرف خودش بکشد؛ با انبیا، ائمه، عقل کامل، عالم ربانی، کتب آسمانی، حادثه و اتفاقات، اما من می‌گویم: صد و بیست و چهار هزار پیغمبر، دوازده امام، قرآن، عقل و تمام حجت‌های خدا را رها کن. پس چه چیزی در این دنیا نزد تو اهمیت دارد؟ می‌گوید: رفیق، نوار برای من می‌گذارد، عرق و شراب به من می‌دهد، قمار راه می‌اندازد، بساط زنا برای من فراهم می‌آورد.

اما به دنبال حضرت ابراهیم علیه السلام ، حضرت علی علیه السلام ، فاطمۀ زهرا علیها السلام بروم که می‌گویند: ارتباط با نامحرم، ربا، بی‌حجابی حرام است.

بهشت و جهنم با انتخاب انسان

قرآن می‌فرماید: جهنمی‌ها خودشان جهنم را انتخاب می‌کنند، بهشتی‌ها نیز خودشان بهشت را برمی‌گزینند، ما فقط هدایت آنها را به عهده گرفته‌ایم که بگوییم:

این جاده منتهی به بهشت و این جاده آخرش دوزخ است. انتخاب و اختیار باشما است. هیچ کس به من نگوید که چرا خودت جلوی گمراهی مرا نمی‌گیری؟ چون من اراده ازلی و ابدیم بر هدایت اجبار تعلق نگرفته است. من به اجبار کسی را به بهشت و جهنم نمی‌برم. من فقط راه را نشان می‌دهم.

این که بگویی: چرا جلوی مرا نمی‌گیری که من با زن نامحرم نروم، عرق نخورم، ورق بازی و قمار نکنم؟ اگر تو جلوی مرا بگیری، من این گونه گناه نمی‌کنم؟ چون به من چه که جلویت را بگیرم. من تو را رانندۀ بدن و روحت قرار داده‌ام، هر کجا که احساس خطر می‌کنی، ترمز کن. ماه مبارک رمضان بهترین دلیل بر این است که همه می‌توانند از حرام خودداری کنند.

« إِنّٰا هَدَیْنٰاهُ السَّبِیلَ إِمّٰا شٰاکِراً وَ إِمّٰا کَفُوراً »

می‌گوید: گروهی راه هدایت را انتخاب می‌کنند که آخرت بهشت است، گروهی نیز راه ضلالت، کفر و شرک را انتخاب می‌کنند که آخرش جهنم است.

این که انسان‌ها دو گونه می‌میرند و به آخرت سفر می‌کنند؛ سفری که برای گروه مؤمن است زیباترین و راحت‌ترین سفر است، که آیات و روایات می‌گویند: اول این سفر، پایان همۀ رنج‌ها، غصه‌ها، غربت‌ها، دردها و ناراحتی‌ها است.

به محض این که چشمش به ملک الموت می‌افتد، تمام لذّت عالم در وجودش ظهور می‌کند، چرا؟ برای این که در همان حال احتضار، با دیدن ملک الموت این معنا را با عمق قلبش درک می‌کند که زمان فراق تمام شده و زمان وصال است:

« إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ » ⁽¹⁾

این یکی از سندهای بسیار زیبای قرآن است.

دل، جایگاه پروردگار

کسانی که آمدند و به ایمان به من اقرار کردند، گفتند که همه کار ما پروردگار یکتا است، به شیطان‌ها و خانواده اعلان کردند: مالک، صاحب اختیار، فرمانده، مدبّر و مربی ما در این عالم فقط خدا است و بر این اعتقاد نیز پایداری کردند و هیچ

برنامه‌ای این‌ها را از مرحلۀ هدایت دور نکرد؛ جلوه‌ها، زینت‌ها، فسادها، فتنه‌ها، آشوب‌ها، مقاله‌ها، ماهواره‌ها، سریال‌ها، سی‌دی‌ها، هیچ کدام آنها را از من جدا نکرد، چون این‌ها آدم‌های خیلی فهمیده‌ای هستند.

مگر می‌شود کسی به حق وصل شود و جاهل بمیرد؟ پروردگار عالم، عقل بی‌نهایت است، انسان با عقل جزئی، اگر به این عقل بی‌نهایت ربط پیدا کند، خدا می‌داند که چه انقلابی در وجودش ایجاد می‌شود.

کودکی را به مکتب بردند، معلم به او گفت: بگو یک، گفت: یک. گفت: بگو دو.

گفت: نمی‌گویم ما همان یک را داریم که همه چیز در همان یک هست. دو نداریم.

تمام آفرینش جلوۀ همان یک است. به پدر بچه گفت: از فردا به بعد این بچه را جای من و مرا در میان بچه‌ها بگذار، برای این که همه علم در حرف این بچه است.

امروز شاه انجمن دلبران یکی است دلبر اگر هزار، ولی دل، بر آن یکی است ⁽¹⁾

مگر دلمان را ارزان به دست آوردیم که به غارت این افراد فاسد و خبیث و آلوده بدهیم. یک دل که بیشتر به ما نداده‌اند؛ که حضرت حق می‌فرماید:

« مٰا جَعَلَ اللّٰهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ » ⁽²⁾

من برای هیچ کدام دو دل نگذاشتم، دلی به شما دادم که آن نیز جایگاه خودم است. چه کسی بهتر از صاحب دل؟

عاقبت اندیشی مؤمن

زلیخا به حضرت یوسف علیه السلام گفت:

فقط برای یک بار نگاهی به من کن، من یک بار تو را دیدم، دلباخته شدم و تو را می‌خواهم، تو نیز یک بار مرا نگاه کن.

حضرت یوسف علیه السلام فرمود: من همیشه نتیجه را نگاه می‌کنم. تا در این گونه موارد

پر از نفرت شوم و اصلاً هیچ چیزی را نگاه نکنم. ⁽¹⁾گفت: نتیجه چیست؟ گفت: من آن زمانی را نگاه می‌کنم که درب قبر را بستند و رفتند. کرم‌ها آمدند و ابرو، لب‌ها، چشم‌ها، موها و صورتت را خورده‌اند، شکلی را دارم نگاه می‌کنم که گرگ بیابان نیز از آن فرار می‌کند. زنا کنم؟ آنچه جوان در آینه ببیند پیر در خشت خام بیند.

« إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ »

البته این آیه خیلی توضیح دارد. یعنی عمق آیه را که آدم می‌شکافد، نگاه می‌کند که از لذت معنوی دارد از خود بی خود می‌شود.

آیه مربوط به مؤمنین زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله نیست، آیه به صورت کلی می‌گوید. در همۀ زمان‌ها فساد بوده است، شما خیال می‌کنید که زمان قاجاریه، صفویه و زندیه در ایران فساد نبوده است؟ فساد همیشه بوده، ما نباید در مقابل فساد سست باشیم که فساد در همه جای زندگی ما رخنه کند.

صفات مؤمن در بعضی از روایات

به تعبیر امیرالمؤمنین علیه السلام :

ما باید در زندگی مانند کوه باشیم؛

«کنت کالجبل لاتحرّکه العواصف» ⁽²⁾

یا امام علی علیه السلام می‌فرماید:

«شیعتنا کالنحل» ⁽³⁾

شیعیان ما مانند زنبور عسل، منبع فایده و سود هستند. زنبور فقط به دنبال شیره‌هایی می‌گردد که تبدیل به عسل می‌شود، هیچ‌گاه روی نجاست نمی‌نشیند. در

این بیابان‌ها می‌رود و بهترین گل‌ها و شکوفه‌ها را پیدا می‌کند. نوشته‌اند که زنبور با این جثه‌اش از کندو که در می‌آید،تا زمانی که برگردد و آن شیره‌های خورده را تبدیل به عسل کند، معادل چهارده فرسخ راه می‌رود.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

مؤمن فقط به دنبال گل و شیرۀ گل می‌گردد، نه دنبال بول و غائط، آن مگس است که به دنبال نجاست می‌گردد. ⁽¹⁾« إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ »

مؤمن و کلیه کسانی که در جادۀ هدایت هستند، چقدر ارزش دارند؟ هنگام مردن، ملائکه بر آنها نازل می‌شوند، می‌گویند: نترسید، چون شما را به جای ترسناکی نمی‌بریم. غصه نخورید، چون هیچ چیزی از شما نمی‌خواهیم بگیریم. هر کار مثبتی کردید، با خودتان برمی‌دارید و می‌برید.

پرده را کنار می‌زنند، ملائکه به شما می‌گویند: آمدیم تا شما را به این بهشتی که از پیش در قرآن به شما وعده می‌دادند، بشارت دهیم. آن بهشت اینجا است:

« فِیهٰا مٰا تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَدَّعُونَ * نُزُلاً مِنْ غَفُورٍ رَحِیمٍ » ⁽²⁾

در این بهشتی که می‌خواهیم شما را ببریم، هر چیزی که بخواهید برای شما فراهم است.

پایان آیه خیلی جالب است. می‌دانید در این بهشت میهمان‌دار شما کیست؟ خدای غفور و رحیم. قبل از این که شما را به بهشت ببرد، گناهانتان را می‌آمرزد و بعد رحمتش را دریاوار به شما وصل می‌کند.

مرگ طبقۀ دوم نیز کاملاً ضدّ این‌ها است. شما هر برنامۀ مثبت در این نوع مرگ

می‌بینید، همه را برعکس کنید، نوع مرگ آنها معلوم می‌شود.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

5 خیر البشر

اشاره

نشانه‌های پیامبر صلی الله علیه و آله

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

1 - حلال کنندۀ پاکیزه ها

اشاره

قرآن مجید می‌فرماید:

یهودیان و مسیحیان قبل از بعثت پیغمبر صلی الله علیه و آله ، نشانه‌ها و اوصاف پیغمبر صلی الله علیه و آله را در دو کتاب تورات و انجیل خوانده بودند. قبل از بعثت، آن نشانه‌ها و اوصاف در تورات و انجیل بود، آنها می‌خواندند و می‌دیدند.

« الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهٰاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبٰاتِ » ⁽¹⁾

از نشانه‌های او این است که خداوند متعال هر چه جنس پاکیزه در عالم آفریده است، هیچ کدام را از انسان‌ها منع نمی‌کند و مصرفش را جایز می‌داند.

خداوند متعال حلال‌های پاکیزۀ خودش را در کتاب‌های قبل از قرآن و از زبان انبیا علیهم السلام بیان کرد، اما عدّه‌ای در تاریخ آمدند وبرنامه‌هایی را با جا انداختن خودشان در بین مردم به عنوان معلم و استاد، حرام کردند.

حلال و حرام کردن، حق خدا

از نشانه‌های این پیغمبر صلی الله علیه و آله این است که: حلالی را بر مردم حرام نمی‌کند. در قرآن مجید نیز به مردم سفارش می‌کند که هیچ وقت از خود حکم در نیاورید و نگویید: «هذا حلال و هذا حرام» نظر دادن در حلیّت و حرمت مربوط به شما نیست که بگویید: من چهل روز آب خوردن را بر خود حرام می‌کنم، چنین حقی ندارید. یا پوشیدن لباس پنبه‌ای و پشمی، یا خوردن گوشت، یا چند ماه حق همسرم را بر خود حرام می‌کنم.

این‌ها دخالت در کار خداست. حلال و حرام کردن‌ها ربطی به شما ندارد. خدا پاکیزه‌ها را به زبان پیغمبر صلی الله علیه و آله حلال اعلان کرده است. زمانی که ایشان مبعوث به رسالت شد، خیلی چیزها را یهودی‌ها و مسیحی‌ها حرام می‌دانستند که حرام نبود، ایشان آمد و اعلان کرد که این‌ها جزء پاکیزه‌های خلقت است و حرام نیست، بلکه حلال است. ⁽¹⁾

روابط فرزند مسلمان و والدین کافر

مردی به امام صادق علیه السلام فرمود:

من مادرم مسیحی است و تک فرزند هستم، پدرم مرده و مادرم کسی را ندارد.

نمی‌توانم تنها به جایی دیگر بروم و زندگی کنم، مادرم پیر است و نیازمند به پرستار است، چه کنم؟ وقتی به خانه می‌روم، مادرم غذا درست کرده، باید بخورم، یا در این ظرف‌ها من باید از آب همان‌ها وضو بگیرم، من مسلمان هستم، حکم آن چه می‌شود؟

امام علیه السلام فرمودند: آیا مادر شما شراب می‌خورد؟ گفت: نه. فرمودند: آیا گوشت خوک می‌خورد؟ گفت: آقا! در مدینه گوشت گوسفند پیدا نمی‌شود، چه رسد به

گوشت خوک. فرمود: اگر مادرت اهل شراب و گوشت خوک خوردن نیست، با او که هم غذا شوی، لازم نیست دست و دهنت را آب بکشی. گفت: دلیل آن چیست؟

امام علیه السلام این آیه از قرآن را فرمودند:

« وَ طَعٰامُ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعٰامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ » ⁽¹⁾

غذای اهل کتاب برای شما پاک است. تا زمانی که زندگی آنها به گوشت خوک یا الکل و شراب آلوده نشده باشد. اسلام دین سخت‌گیری نیست، می‌گوید:

« الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ » ⁽²⁾

تمام پاکیزه‌ها، هر چیزی که پاکیزه است بر شما حلال است. ⁽³⁾روحانی با سوادی بود، من خدمت ایشان درس می‌خواندم، کتاب مهم درسی داشتیم، که من بخشی از آن را نخوانده بودم، از ایشان خواهش کردم، گفت: به منزل بیا تا برایت بگویم. یادم هست که من در کنار او نشسته بودم، شخص خیلی مقدس و متدینی آمد و گفت: پولی در بانک گذاشته‌ام، به من اعلام کردند که ما در تقسیم جوایز برای این دفترچه‌ها اسم شما را اعلام کردیم که به شما تعلق گرفته است.

ایشان فرمودند: این جایزه را گرفته‌ای؟ گفت: نه. آن روحانی گفت: چرا نگرفتی؟ این که حرام حرام نیست؟

2- حرام کننده خبائث

حلال خدا را نباید حرام کرد، این یکی از نشانه‌های پیغمبر صلی الله علیه و آله است. نشانۀ دیگر ایشان این است که آلوده‌ها - خبائث - را بر مردم حرام می‌کند. می‌گوید:

« وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبٰائِثَ » ⁽⁴⁾

خوردن و فروختن خون حرام است، اما علم ترقی کرده است، شخص تصادف کرده‌ای که به بیمارستان می‌آورند، چند کیسۀ خون می‌خواهد، وگرنه می‌میرد،

تزریق خون به او عیبی ندارد. هر کسی به او خون بدهد، و بگوید: من دارم، به فلان مبلغ می‌فروشم، اسلام می‌گوید: عیبی ندارد. اگر من خون را حرام می‌کنم، خوردنش را حرام می‌کنم، ولی اگر پای زنده نگهداشتن انسان در میان باشد، نه تنها حرام نمی‌کنم، بلکه فروختن آن را حلال می‌کنم.

گوشت خوک خبیث و حرام است. می‌گویند: آن را می‌برند و در دستگاه می‌گذارند، در درجه‌ای از حرارت که حتی یک میکروب در آن نماند، قرآن می‌گوید:

من نظرم، نظر نیمه کاره نیست. فقط ظاهر گوشت را نمی‌بینم که می‌گویم حرام است، اثر گوشت در روح انسان را نیز می‌بینم که اثر ضدّ اخلاقی دارد؛ اگر بخوری، اثرات منفی در جسم و جان تو می‌گذارد، پس حرام است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«اِنَّ اللّه غَیورٌ وَ یُحِبُّ کُلّ غَیور» ⁽¹⁾خدا اهل غیرت است. خدا مرد غیرتمند را دوست دارد. مرد غیرتمند کسی است که همسرش محفوظ بماند، و ارتباطی با نامحرم‌ها ندارد. به خلاف اروپا و آمریکا که پر از این بی‌غیرتی‌ها است. یکی از علل این بی‌غیرتی‌ها در اثر گوشت خوک است که همیشه می‌خورند.

در آنجا همه نوع گوشت را حلال کردند، و می‌خورند؛ گوشت مار، قورباغه، سگ، گربه، میمون. البته چینی‌ها بدتر هستند. می‌گویند: ما سه چیز را نمی‌خوریم، کشتی، هواپیما، ماشین، چون نمی‌توان خورد.

اگر قرآن می‌گوید این خبیث است، فقط ظاهرش را نگاه نمی‌کند، بلکه با دید کامل، ظاهر و باطن گوشت و اثر آن را نگاه می‌کند. مثلاً می‌گوید: گوشت الاغ مکروه است، چون اگر کسی بخورد، اخلاق الاغی پیدا می‌کند، اما چرا گوشت گوسفند حلال است؟ چون که گوسفند هیچ جنبۀ اخلاقی منفی ندارد، مفید، آرام، تسلیم و حلال است.

3- دعوت کنندۀ به کار خیر

اشاره

قرآن در دنبالۀ بیان نشان‌های پیامبر صلی الله علیه و آله می‌گوید:

« یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهٰاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ » ⁽¹⁾

با همۀ وجود، با حرص و عشق به انسان‌ها، می‌خواهد همۀ مردم را به کار خیر وارد کند. نمی‌خواهد دست کسی از خیر بسته باشد.

به پیغمبر صلی الله علیه و آله گفت: می‌خواهم در شب‌های ماه رمضان افطاری بدهم، اما نمی‌توانم. می‌خواهم جزء افطار دهندگان خدا حساب شوم.

فرمودند: می‌توانی یک خرما اول افطار به روزه دار تعارف کنی؟ اگر نمی‌توانی، نصف یک خرما، با محبت در دهان روزه دار بگذار، خداوند تو را جزء افطاری دهندگان حساب می‌کند. اگر نمی‌توانی آن نصف خرما را نیز بدهی، در برخورد با برادر مسلمان و مؤمنت، به او سلام کن و لبخند بزن، تو را جزء افطاری دهندگان حساب می‌کنند. ⁽²⁾

اهتمام به انجام خیر در حد توان

به مردم می‌فرمودند: حتی هنگام صبح که از خانه بیرون می‌آیید، می‌بینید در کوچه استخوان، ذره‌ای زباله، آجر یا خشت افتاده، این را از میان راه مردم کنار بزنید، همین کار، ثواب صدقه در راه خدا را دارد. کار خیر را ترک نکن.

گفت: دیگر چه کنم؟ فرمود: اگر ازدواج پسر و دختری به مشکل برخورد کرده، تو زبان نرم و گرمی داری، برو با خانوادۀ دختر و پسر صحبت کن. آن شخص در باطنش گفت: اگر ما برویم و با پدر و مادر دختر صحبت کنیم، چه ثوابی به ما می‌دهند؟ پیغمبر صلی الله علیه و آله باطنش را خواند، فرمود: بهشت چند در، یعنی چند مقام

دارد؟ گفت: هشت در. حضرت فرمود: کسی که با زبان و اخلاقش، واسطۀ بین ازدواج دختر و پسری شود، یکی از درهای بهشت را خدا وقف این گونه افراد کرده است. ⁽¹⁾پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: لازم نیست کار خیر را تنها انجام دهید، گاهی نمی‌شود تنها انجام داد و باید جمع شوید، و با هم انجام دهید.

در یکی از شهرها منبر می‌رفتم، پدر با ادبی آمد، گفت: پسر من بچۀ مؤمن، متدین و درس خوانده‌ای است. او گفته است که در محل خودمان برای من زن بگیرید، ما رفتیم و دختر بزرگواری در همین منطقه برایش دیدیم، ولی آنها این دختر را نمی‌دهند. پسر ما هم می‌گوید: من اوصاف این دختر را شنیدم و فقط او را می‌خواهم. آن دختر نیز میل دارد که با این پسر ازدواج کند، ولی نمی‌گذارند، بخصوص مادر دختر. چه کنم؟

پدر دختر را دیدم، گفتم: بیا با خدا معامله کن. گفت: همسرم نمی‌گذارد. بالاخره چند نفر از خانوادۀ این‌ها و چند نفر از خانوادۀ آنها جمع شدیم و مشکل را حل کردیم.

جوان‌ها! به کار خیر عادت کنید. نگذارید این عمر گرانبها بیهوده بگذرد. حتماً روزی چند کار خیر انجام دهید. در دین ما تمام عبادات در دو مرحلۀ عبادت رب و خدمت به خلق متمرکز است.

امام مجتبی علیه السلام و اهتمام به امور مسلمین

بعضی از شما به مکه رفته‌اید. می‌دانید که: وقتی در مسجد شجره محرم می‌شوید، گرچه مستحب باشد، ولی اتمام عمل بعد از محرم شدن واجب است.

در احرام نمی‌توانید بگویید: من پشیمان شدم، لباس احرام را درآورم و لباس‌هایم را بپوشم، عمره که واجب نیست. بله، تا عمره نرفتید واجب نیست، ولی وقتی محرم

شدید، دیگر نمی‌توانید اعمال را انجام ندهید، بله باید عمره را بجا بیاورید. اگر انجام نداده به ایران بیایید، کل زن‌های دنیا بر شما حرام هستند.

بعد از محرم شدن اولین کاری که شروع می‌شود، طواف کعبه است، که هفت دور است. شما تا دور سوم اگر خسته و پشیمان شدی، می‌توانی طواف را قطع کنی و بیرون بیایی. اما اگر وارد طواف چهارم شدی، دیگر نمی‌توانی آن را قطع کنی، باید تا دور هفتم تمامش کنی و حق بیرون آمدن از مطاف را نداری، چون حرام است.

روزۀ اعتکاف مستحب است اما اگر دو روز معتکف بودی روز سوّم بر شما واجب می‌شود.

شخصی که محرم نبود، در کنار حضرت مجتبی علیه السلام شروع به طواف کرد، گفت:

یابن رسول اللّه! من بدهکارم، مال مردم‌خور نیستم، اما ندارم که بدهم، واقعاً قصد جدی دارم که پول طلب‌کار را بدهم. او گریبانم را گرفته و می‌گوید: طلبم را بده! من به او گفتم: به این کعبه قسم ندارم، ولی طلب تو را می‌دهم، می‌گوید: اگر نداری، باید کسی ضامن شود که اگر پول را ندادی، او پول مرا بدهد. من هیچ کس را در مکه غیر از شما نمی‌شناسم.

امام علیه السلام فرمود: طلبکار کجاست؟ گفت: بیرون از مسجد الحرام است. حضرت با حال احرام از طواف بیرون آمد، به طلبکار گفت: اگر این طلب تو را نداد، من ضامن هستم. قبول کرد. حضرت برگشت و بقیۀ طواف را انجام داد. در سعی بین صفا و مروه، کسی به حضرت عرض کرد: آقا! در طواف واجب، آن هم دور پنجم و ششم، چرا بیرون رفتید؟ - بعضی‌ها از امام و خدا جلوتر می‌افتند - حضرت علیه السلام فرمودند:

کاری مهم‌تر از طواف به وجود آمد؛ و آن هم نجات یک گرفتار بود. ⁽¹⁾زنی که بچه‌اش به دنیا آمده و شیرخوار است، اگر روزه بگیرد، شیر بچه کم می‌شود و بچه‌ای که شیر کم بخورد، قوای بدنیش ضعیف می‌شود، لذا پروردگار به این زن دستور می‌دهد که روزه نگیر؛ زیرا روزه بر تو حرام است، چون این روزه به

بچه ضرر می‌زند و این جان مهم‌تر از روزۀ من است.

اگر روزه میسر نشد و شیر دادن تا سال دیگر طول کشید، به شوهرش بگوید:

برای هر روز باید کفاره بدهی. مثلاً این زن بگوید: خیر من می‌خواهم روزه بگیرم اینجا او نافرمانی خدا را کرده است.

4- دور کنندۀ از منکرات

نشانۀ دیگر پیغمبر صلی الله علیه و آله این است که مردم را از افتادن در زشتی‌ها، آلودگی‌ها، پلیدی‌ها و معاصی دور کند:

« وَ یَنْهٰاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ »

دوست ندارد مردم آلوده شوند. نمی‌دانید پیغمبر صلی الله علیه و آله برای آلوده نشدن مردم چقدر غصه می‌خورد. وقتی می‌شنید که گناهی انجام گرفته، چنان اندوه به او فشار می‌آورد که از شدت فشار اندوه، رگ‌های گردن و پیشانی‌اش برجسته می‌شد که چرا وقتی در بهشت باز است، مردم به جهنم می‌روند؟ چرا با گناه خانۀ شخصیت خود را تخریب می‌کنند؟ چرا ارزش خودشان را پایین می‌آورند؟

5 - رهانندۀ از زنجیر معصیت

از نشانه‌های دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله که در تورات و انجیل است؛

« وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلاٰلَ الَّتِی کٰانَتْ عَلَیْهِمْ » ⁽¹⁾

این است که بار سنگین تحمیلات فرهنگ ضدّ خدا را از روی دوش مردم برمی‌دارد و زنجیرهای بسته شده به دست و پای آنها به وسیلۀ شیطان را باز می‌کند.

همۀ حرف ما بر سر این زنجیرهاست که قرآن می‌گوید: این زنجیرها در دنیا به دست و پا بسته می‌شود. بدحجابی زنجیری است که از شیطان‌های اروپا و

آمریکاست، بعد وارد میدان زندگی مردم جهان شده است. از چهار قرن قبل، اول انگلیس و بلژیک و پرتغال وارد زندگی مسلمان‌ها شدند. این‌ها دست و پای مردم را بستند.

ربا، تقلب، رشوه، دزدی، نیرنگ و زنا زنجیر است. پیغمبر صلی الله علیه و آله آمد تا این زنجیرها را باز کند که اگر کسی حاضر نشد که پیغمبرِ عاشق و با محبت این زنجیرها را باز کند، این زنجیرها می‌ماند و در قیامت به صورت زنجیر حلقه‌دار گداختۀ در آتش خودنمایی می‌کند.

« إِنّٰا أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ سَلاٰسِلَ وَ أَغْلاٰلاً وَ سَعِیراً » ⁽¹⁾

برای افراد ناسپاس، زنجیر، غل و آتش افروخته مهیا شده است. در قیامت گروهی از مردم به زنجیر کشیده شده‌اند و گروه دیگر از مردم آزاد و راحت هستند.

گروهی که در قیامت به دست و پا و گردن زنجیر ندارند، آنهایی هستند که در این مدت کوتاه عمرشان سالم زندگی کردند و نگذاشتند شیاطین آنها را در زنجیر کنند.

آنهایی هم که زنجیر به گردن و دست و پا دارند، آنهایی هستند که خودشان را در دست شیطان رها کردند و به او گفتند: هر زنجیری که می‌خواهی به ما ببندی، ببند و او نیز بست.

یکی از زنجیرهای بسیار سنگین در روز قیامت، زنجیر مال مردم‌خوری است، که مرگ را نیز بر انسان سنگین و سخت می‌کند.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

6 آمادگی مرگ

اشاره

شروط آمادگی برای مرگ

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

مردی در مدینه، از رسول خدا صلی الله علیه و آله سؤال کرد: آیا به من اجازه می‌دهید تا از خدا درخواست مرگ کنم؟ پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند: مرگ طوق گردن هر انسانی است و این سفر هم سفر طولانی است، ولی تو قبل از این که بمیری، برای ده حقیقت هدیه بفرست، تا بعد از این که هدیه‌ها را فرستادی، به تو اجازه دهم که آرزوی مرگ کنی.

درخواست مرگ، بدون آمادگی، درخواست بیهوده‌ای است.

یکی از باب‌های مستقلی که در روایات ما مطرح است، باب «الا ستعداد للموت» ⁽¹⁾است؛ راه آماده شدن برای سفر به آخرت. کسی که آماده نیست، توشه ندارد، دستش خالی است، آخرتش را آباد نکرده، برگ عیشی به گور خودش نفرستاده، به فرموده امیرالمؤمنین علیه السلام : می‌خواهد از مکان آباد به جای ویرانی برود.

حضرت فرمودند: کسانی که خود را آماده نکرده‌اند، به کجا می‌خواهند بروند؟ اینجا که خیلی برایشان بهتر و آبادتر است. ⁽²⁾اینجا خانه، رفیق، زن، بچه، مغازه، کارخانه، مرکبی دارند. اگر هیچ توجهی در دورۀ عمر خود به آنجا نکرده باشند، در حقیقت دارند از مکانی آباد به جایی ویران سفر می‌کنند و وسایل زندگی، یار، شفیع و دوستی در آنجا برای آنها پیدا نمی‌شود. این مطالب در متن قرآن آمده است. ⁽³⁾قرآن مجید می‌فرماید: غذا و آب و پیراهن به آن‌ها می‌دهند. هر سه مورد را از

قرآن بررسی کنیم.

1 - ضریع؛ غذای اهل جهنم

اشاره

اما غذای آن کسانی که از آبادی به خرابی می‌روند، در کدام آیه بیان شده است؟ در این آیه:

« لَیْسَ لَهُمْ طَعٰامٌ إِلاّٰ مِنْ ضَرِیعٍ » ⁽¹⁾

کلمۀ «طعام» یعنی خوراکی. طعام لغتی عربی است که در فارسی نیز وارد شده است. اطعامِ طعام، یعنی خوراکی دادن به گرسنه. ⁽²⁾این «ضریع» که خوراک آنها است، چیست؟ گیاه خشک بدمزۀ سختی است که در کویرهای عربی روئیده می‌شود. عرب‌های شترچران که در کویر بودند، با این گیاه آشنایی داشتند، و خدا می‌خواهد نمونۀ طعام روز قیامت افراد دست خالی را بگوید تا آنها خوب بفهمند.

یکی از حیواناتی که آرواره‌اش خیلی قوی است، شتر است. اما شتر اگر کمی از این گیاه را بخورد، تمام لثه‌اش خون آلود می‌شود. جویدنش خیلی مشکل است.

این گیاه در قیامت، فقط در زمین جهنم در می‌آید. معلوم می‌شود که نسوز است.

مگر می‌شود گیاه در آتش بیفتد و نسوزد؟ چرا نمی‌شود؟ مگر اینجا پنبۀ نسوز، آجر نسوز نساختند؟ این‌ها این طعام را نمی‌خورند، ولی قرآن مجید می‌گوید: به خوردشان می‌دهند، چون آزاد نیستند که نخورند و خوردنش اجباری است، چرا؟ برای این که این‌ها در دنیا برای هر گناهی - یا لفظاً یا عملاً - به خدا گفتند: دلم می‌خواهد انجام دهم. در مقابل این دل بخواهی‌ها، روز قیامت این لقمه را به خوردشان می‌دهند و دیگر نمی‌توانند به خدا بگویند: نمی‌خواهیم. خدا می‌گفت:

نماز بخوان! روزه بگیر! گناه نکن، گفتی: دلم نمی‌خواهد. این نمی‌خواهم‌ها را در نیا

طی کرد، اما آنجا دیگر جای دلم نمی‌خواهد نیست، به حلقش می‌ریزند. باید بخورد.

لقمه های ویژۀ اهل جهنم

اکنون که مجبور هستند بخورند، آیا چند لقمه می‌خورند و سیر می‌شوند؟ قرآن مجید می‌گوید: این غذایی که برای جهنمی‌ها درست شده است:

« لاٰ یُسْمِنُ وَ لاٰ یُغْنِی مِنْ جُوعٍ » ⁽¹⁾

نه لاغری را برطرف می‌کند و نه گرسنگی را. هیچ سودی ندارد. فقط شکم پرکن است، چون خود گرسنگی نیز نوعی عذاب است.

ما در تیر و مردادماه روزه گرفتیم، آدم می‌فهمد که تشنگی و گرسنگی یعنی چه؟ روزی شانزده ساعت، آن هم در گرمای نسبتاً بالا. اما در جهنم، در گرمای چند میلیون درجه، آدم اگر تشنه و گرسنه نیز باشد و این لقمه‌ها گرسنگی را برطرف نکند، هیچ کس نباشد که به داد آدم برسد، چه می‌کند؟

قرآن می‌گوید: هر چقدر اهل جهنم فریاد می‌کشند، به آنها می‌گویند: باز فریاد بکشید، به یاد دارید که در دنیا بدمستی می‌کردید و چه نافرمانی‌هایی می‌کردید؟

2 - آب جوشان جهنم

بعد از این که غذا می‌خورند، آب می‌خواهند. خدا می‌گوید: برای آنها آب گذاشته‌ایم:

« تُسْقیٰ مِنْ عَیْنٍ آنِیَةٍ » ⁽²⁾

این آب را نیز نمی‌خواهند بخورند، ولی ما به آنها می‌خورانیم. این چه آبی است؟ می‌فرماید: از چشمه‌ای که آتش دوزخ آن را گداخته است، در حرارت چند

میلیون درجه می‌جوشد، بخار هم نمی‌شود که تمام شود، فقط می‌جوشد.

این آب را نیز به آنها می‌دهیم. این‌ها همان کسانی هستند که به آنها گفتیم: مال حرام، مال یتیم، مال مردم، مال غصبی، رشوه و مال دزدی را نخورید، اما خوردند.

جالب این است که وقتی در دنیا این اموال را می‌خورند و به آن‌ها می‌گفتند:

نخورید، می‌گویند: برو آقا! می‌خورم، یک لیوان آب نیز روی آن می‌خورم. این همان آبی است که در دنیا می‌گفتند.

3 - لباس اهل جهنم

لباس کسانی که در آن دنیا دست‌شان از عمل خالی است و اهل جهنم هستند، داستان عجیبی دارد. پیراهنی است که از مس گداخته شده است، با بوی تعفّنی که هیچ فردی در جهنم تحمل آن بو را ندارد. شما پیراهن پشمی بپوش، نیم ساعت در آفتاب برو، ببین چه می‌شود؟ در آن زمان - طبق قرآن - لباسی که از مس گداخته شده باشد، چگونه انسان را اذیت می‌کند؟

« سَرٰابِیلُهُمْ مِنْ قَطِرٰانٍ وَ تَغْشیٰ وُجُوهَهُمُ النّٰارُ » ⁽¹⁾

پیراهنی از مس گداخته شده به آدم بپوشانند و دیگر نشود آن را درآورد.

بنابراین پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند: برای چه آرزوی مرگ می‌کنی؟ مگر آمادۀ مرگ هستی؟ تو چگونه آمادگی داری؟ تو می‌خواهی از مکانی آباد به جایی خراب و ویران بروی؟ صبر کن. قبل از رفتن، آنجا را آباد کن! چون آبادیِ آنجا فقط قبل از رفتن میسر است. اگر زمینی را می‌خواهید آباد کنید، یا خانه‌ای بسازید، باید به کنار زمین بروید، بایستید تا ساخته شود، اما در آخرت این گونه نیست؛ شما باید از این دنیا مصالح بفرستید، تا مأموران پروردگار در آنجا بسازند. ⁽²⁾

مصالح ساختمان های بهشتی از دنیا

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

در شب معراج با جبرئیل همسفر بودم که در آیۀ سورۀ اسراء مطرح است:

« سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ » ⁽¹⁾

او را به این مکان‌ها و از آنجا به مکان‌های دیگر سیر دادیم، تا شگفتی‌های خلقت را به او نشان دهیم.

حضرت صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

از جمله مکان‌هایی که به من نشان دادند، بهشت بود. در بهشت دیدم که قسمت‌هایی ساخته شده و تمام است، اما قسمت‌هایی نیز کویر است، و مرتب دارند می‌سازند و جلو می‌آیند؛ چشمه در می‌آورند، رود درست می‌کنند، نهال می‌کارند، ساختمان، قصر، تخت و فرش درست می‌کنند، من به جبرئیل گفتم: مگر بهشت تمام نیست؟ گفت: نه، مقداری را که می‌بینید تمام شده، برای آنهایی است که وقتی در دنیا بودند، مصالح فرستادند و این ملائکه برای آنها ساختند. روز قیامت که می‌شود، آنها را به همین مکانی که خودشان ساختند می‌برند.

جنس مصالح بهشتی

حضرت سؤال کردند: مصالح این ساختمان‌ها از چیست؟ این ده تا آیه با هم نازل شد. وقتی جبرئیل این ده آیه را برای پیغمبر صلی الله علیه و آله قرائت کرد، بلافاصله رسول خدا صلی الله علیه و آله امت را جمع کردند و به منبر رفتند و این جمله را فرمودند:

«لقد انزلت علیّ عشر آیات من اقامهن دخل الجنة» ⁽²⁾

ای مردم! ده آیه به من نازل شده است که هر کسی به این ده آیه عمل کند، به بهشت می‌رود. کدام بهشت؟ بهشتی که با اجرای این ده آیه، مصالحش را می‌فرستید؛

« بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ * قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ * وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ * وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ * وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ * إِلاّٰ عَلیٰ أَزْوٰاجِهِمْ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ * فَمَنِ ابْتَغیٰ وَرٰاءَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ العٰادُونَ * وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ * وَ الَّذِینَ هُمْ عَلیٰ صَلَوٰاتِهِمْ یُحٰافِظُونَ * أُولٰئِکَ هُمُ الْوٰارِثُونَ * اَلَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ » ⁽¹⁾

مصالح بهشت؛ نماز، انفاق در راه خدا، شهوت را از حرام نگاه داشتن وفاداری در همۀ عمر به خدا، پیغمبر صلی الله علیه و آله ، خانواده، پدر و مادر و مردم. امین بودن و بر عهد خود وفادار بودن. این‌ها ارث‌بر هستند. چه کسی برای آنها ارث گذاشته است؟ خودشان، چه چیزی ارث گذاشته‌اند؟ بهشت. تا چه زمانی می‌مانند؟ تا ابد.

بعد پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

این‌هایی که کار می‌کردند، گاهی از کار دست می‌کشیدند. من به جبرئیل گفتم:

چرا ادامه نمی‌دهند؟ عرض کرد: برای این که مصالح ندارند. تا کنون که می‌ساختند، صاحب این ملک در نماز بود، اما «السلام علیکم و رحمة الله و برکاته» گفت و بلند شد و رفت، دیگر مصالحی نیست، تا ظهر شود و او دوباره نماز بخواند.

تا ماه رمضان بیاید و روزه بگیرد. تا سر سال بیاید و خمس مالش را بدهد. تا گندم‌ها را درو کند و زکاتش را بدهد. تا به چند یتیم رسیدگی کند. تا سفرۀ خالی بینوایان را پر کند و این‌ها دوباره مصالح به دست‌شان بیاید و بسازند. چون تمام مصالح بهشت دو چیز است؛ عبادت رب، خدمت به خلق.

شرط هم نشینی با پیامبر صلی الله علیه و آله در بهشت

شخصی بیابانی و پابرهنه که از شترچران‌های خیلی دور بود، به پیغمبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: من می‌خواهم در بهشت در کنار شما باشم، من کیسه‌ام از عمل پر نیست، چون من از همۀ دین، فقط نماز و روزه دارم، پولی ندارم که به مکه بروم، جوان نیستم تا به جبهه بیایم، گندم و طلا و نقره نیز ندارم که زکات بدهم، اما دلم می‌خواهد در قیامت، کنار تخت شما تختم را بگذارند. فرمودند: بهشت که کوچک نیست. گفت: پس تمام است؟ فرمودند: نه. گفت: چه کار کنم که بشود. فرمود: سه جای بدنت را تا زمان مردن نگهدار تا هرز نرود؛ زبان، شکم و شهوت.

دروغ نگو، فحش نده، غیبت نکن، آبروی کسی را نبر، به شکم خود لقمۀ حرام نده، شهوت را در حرام نبر. این گونه راه باز می‌شود تا تو در بهشت کنار من باشی. ⁽¹⁾باید مصالح فرستاد. عده‌ای هنوز برای مرگ آمادگی ندارند، نمی‌دانم راست می‌گویند یا نه؟ می‌گویند: مرگ خوب چیزی است. چه کسی می‌گوید خوب چیزی است؟ اگر برای مرگ آمادگی نداشته باشد، خیلی بد و وحشتناک است.

مفاد گفتگوی سلمان با مرده ها

سلمان به پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله عرض کرد: من دلم گرفته است. حضرت فرمودند:

می‌خواهی که راه را باز کنم؛ چشم دلت باز شود، تا به بقیع بروی و با مرده‌ها حرف بزنی؟ عرض کرد: بله. فرمودند: من زمینۀ باطنی تو را آماده می‌کنم، برو بر سر هر قبری که می‌خواهی بایست، و با صاحبش حرف بزن. حرف زدن سلمان با مرده‌ها طول کشید. نوشته‌اند که یکی از صحبت‌های او این بوده است: به مرده گفت: وقتی که تو را در قبر گذاشتند، چیزی احساس کردی؟

این که قرآن می‌گوید:

« سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ » ⁽¹⁾

در آینده چیزهایی نشانتان می‌دهم که حق بودن من و حقایق را درک کنید.

سلمان به این مرده‌ها گفت: چیزی به یاد داری؟ گفت: بله، وقتی که مرا روی سنگ مرده‌شور خانه گذاشتند، کل سنگ آتش گرفت. تا آب روی بدن من می‌ریختند، آب تبدیل به آتش می‌شد. راست می‌گفت، چون آب مرکب از اکسیژن و هیدروژن است که یک گازش به تنهایی می‌سوزد و یک گاز آن نیز می‌سوزاند. اینجا گویی بدن میتِ کافر تجزیه کنندۀ آب غسل است، تا روی او می‌ریزند، تجزیه می‌شود و شعله‌ها زبانه می‌کشد.

قرآن می‌گوید: بعضی از مردم هیزم آتش گیرۀ جهنم هستند؛

« قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ » ⁽²⁾

مرده گفت: سلمان! مرا نزد قبر آوردند، قبر را دیدم، ولی هر چه ناله می‌زدم، کسی نمی‌شنید. مرا به میان قبر سرازیر کردند و درون قبر گذاشتند. گویا از آسمان هفتم مرا به سمت پایین رها کردند. این‌ها افرادی هستند که پرونده‌های آنها سیاه و خالی از عمل صحیح است. ⁽³⁾

پذیرایی از مؤمنین در هنگام مرگ

اما آن کسانی که پروندۀ آنها از عمل صحیح پر است، هنوز نمرده، یعنی هنوز گوش بدنش می‌شنود، ببینید چگونه خداوند آنها را به مردن دعوت می‌کند؟

« یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً * فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی * وَ ادْخُلِی جَنَّتِی » ⁽⁴⁾

طمأنینه، یعنی کشتن عمل تو پر است و در امواج خیلی راحت حرکت می‌کند،

اما کشتی خالی را موج می‌برد و می‌شکند.

این سیر شما انسان‌های خوب، که اهل خدا، دین، روزه و نماز هستید است.

خانه، قصر، حورالعین، نهر آب، چشمه، تخت و رخت بهشتی دارید. این حرف را به شما می‌زنند، نه آنهایی که دستشان خالی است.

دربارۀ شما امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: در هنگام مردن، وقتی چشمتان را باز می‌کنید، مرا می‌بینید؛

«یا حارُ همدان! من یمت یرنی» ⁽¹⁾

می‌گوید: بالای سر و برابر روی شما، که خوب بتوانید مرا ببینید و با دیدن من از این سفر حظّ کنید که به شما بگویند: «فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی » ما داریم تو را کنار ائمه علیهم السلام می‌بریم. به زنان مؤمنه می‌گویند: داریم شما را نزد حضرت فاطمۀ زهرا علیها السلام می‌بریم. مردن برای همه تلخ است، اما برای این گونه افراد نه تنها سخت نیست، بلکه شیرین نیز هست.

راهی است خطرناک ره مرگ ولکن بر عاشق یک رنگ حقیقت خطری نیست

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

7 ره توشه آخرت

اشاره

تمهید وسایل سفر آخرتی

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

1- تقوی الهی و مراتب آن

بحث ما در آمادگی برای سفر آخرت بود. یکی از آیات بسیار مهم قرآن در این زمینه، این آیۀ شریفه است:

« یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ » ⁽¹⁾

ای اهل ایمان! در محضر خدا تقوای الهی را، مراعات کنید. به قدری تقوا مهم است که وجود مقدس حضرت حق، خودش را اهل تقوا معرفی کرده است: «یا اهل التقوی و المغفرة» ⁽²⁾که در دعا آمده است، برگرفته از قرآن است.

در اسلام، تقوای ساده و معمولی عبارت است از حفظ کردن خویش از گناه. البته سه مرتبه برای تقوا بیان کرده‌اند:

مرتبۀ عام، خاص و خاص الخاص که ما به دو مرتبه‌اش بطور طبیعی می‌توانیم دست پیدا کنیم. اما مرتبۀ سومش که تقوای خاص الخاص است، باید در اختیار انبیا و ائمه علیهم السلام باشد و کار ما نیست، چون به قدری درجه‌اش بالا است که آن توان و قدرت را یا نداریم، یا شاید به ما نداده باشند. ولی این مرتبۀ معمولی، که تقوای عام

است، در توان همۀ انسان‌ها است که هر وقت گناهی در زندگی آنها به وجود آمد، مرتکب نشوند. این کار را می‌توانند انجام دهند.

2- ترک محرمات

همان گونه که انسان می‌تواند همۀ کارهای خوب را انجام دهد، می‌تواند همۀ کارهای بد را نیز ترک کند، چون این طرف با آن طرف فرقی نمی‌کند. انجام بیشتر هزینه می‌برد تا انجام ندادن. بالاخره اگر بخواهد کار خیری کند، مالی باشد، باید دست در جیب کند و پول بدهد و بخشی از پولش را کم کند. فقط کم شدن پول نیست، تحریک به علاقه نیز هست. همه به پول علاقه دارند و هیچ کس نمی‌تواند به مردم بگوید که چرا به پول علاقه دارید.

علاقه به پول امری طبیعی و خدادادی است. ولی انسان باید بیدار باشد که این علاقه، او را منحرف نکند، چون اگر به خیلی از علاقه‌ها توجه شود، مایۀ انحراف می‌شود.

دو مسأله در پول مطرح است: یکی مسئلۀ حرص است و دیگری مسئلۀ بخل.

انسان حرص می‌زند تا کل پول دنیا را مال خود کند. بخل می‌ورزد که ریالی از اموال خود را به کسی ندهد، که هر دو زشت و مورد نکوهش است.

علاقه را باید در حدی نگهداشت که نه حریص شود و نه بخیل و حتی پولدار هم جواد بشود. جواد اسم خداست، یعنی دارندۀ جود، سخاوت، دست و دل باز، کریم. در دعای شب جمعه می‌خوانید:

«یا دائم الفضل علی البریّة» ⁽¹⁾

خدا دارد و دائماً احسان می‌کند. هم خدای دارایی است و هم این خدای دارا، بخیل نیست، بلکه به طور دایم بر بندگانش تفضل می‌کند و نیز دوست دارد که هر

کس دارا می‌شود، بخیل نباشد.

3- رضایت به تقدیر الهی

حکایت شقیق بلخی

در تفسیر «روح البیان» آمده است:

روزی شقیق بلخی ⁽¹⁾که در روزگار خودش یکی از افراد اهل دل بود، سه روز چیزی برای خوردن پیدا نکرد. اولیای خدا انسان‌های خیلی خودداری بودند و اخلاق خیلی خوبی داشتند. این اخلاق در انبیا علیهم السلام نیز بوده است. اگر چیزی از طریق کاری به دست می‌آورند، می‌گفتند:

«الحمدلله علی هذه النعمة» ⁽²⁾

می‌خوردند،می‌پوشیدند، خرج می‌کردند. اما اگر چیزی نداشتند، باز هم می‌گفتند: «الحمدلله علی کل حال» خدا نخواسته است. نه در روزِ دارایی اذیت می‌شدند و نه در روز نداری، هر دو روز برای آنها مساوی بود.

می‌گویند: روزی معاویه سر حال بود. به اطرافیانش گفت: من بهتر هستم یا علی بن ابی طالب؟ همه گفتند: تو بهتری. معاویه گفت: همگی دروغ می‌گویید و می‌دانید که دروغ می‌گویید. گفتند: پس خودت بگو. گفت: یقیناً علی بن ابی طالب علیه السلام از من خیلی بالاتر است. گفت: من یکی از ارزش‌های علی علیه السلام را برایتان می‌گویم که نه در من هست و نه در شما و آن این است که اگر درب دو انبار را به روی علی علیه السلام باز کنند، انباری که از طلا و نقره و انباری که از کاه پر باشد، به علی علیه السلام بگویند: این دو انبار برای تو است، می‌گوید: همه آنها را در راه خدا به مستحق بدهید. برای این که طلا و کاه نزد علی علیه السلام یکی است. اما من و شما این گونه هستیم؟ چرا به دروغ می‌گویید که من از علی علیه السلام بالاتر هستم؟

در دو طرف داستان زندگی مادی، یعنی در نداری و دارایی، حال اولیای خدا یکسان بود، چون واقعاً یقین داشتند که این چند روزه عمر میهمان هستند. هم صاحبخانه خدا است و هم میهمان‌دار، می‌خواهد امروز بر سر سفره میهمانش چلوکباب بگذارد، فردا نان و پنیر. می‌گویند: ما نه مالک خودمان هستیم و نه مالک عالَم. عالم، یک مالک دارد و آن نیز پروردگار است. ما همه مملوک و میهمان هستیم. من نمونه حال این افراد را دیده‌ام.

گاهی نیز انسان غضبناک می‌شود و به خدا می‌گوید: اگر نمی‌توانی استعفا بده، به دست کس دیگری بده. عده‌ای این حرفها را می‌زنند. اما واقعاً:

غلام همّت آنم که زیر چرخ کبود ز هر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد است ⁽¹⁾

علاقۀ به پول خوب است، اما نه این که بخل و حرص بیاورد. اگر دارا بشود، دارای جود است. آن کسی که دارای جود است، در قیامت اهل نجات است. اما کسی که دارای بخل است، یقین بدانید که راه نجات ندارد. چون صریح قرآن است.

آن کسی که دارای جود است، مرگش راحت است، چون که دل‌بسته نیست، حرص و بخل نیز ندارد و دل او از قید پول آزاد است، هر چند پولدار و ثروتمند است.

شقیق بلخی، سه روز چیزی برای خوردن نیافت و آب خالی می‌خورد. روز سوم، دستش را بلند کرد و گفت: خدایا! سه روز است که چیزی نخوردم، انرژی من کم شده و نمی‌توانم درست عبادت کنم، چه کنم؟ چیزی به ما عنایت نمی‌کنی؟ پیامبر صلی الله علیه و آله نیز چند روز به چند روز هیچ چیزی برای خوردنش نمی‌یافت و نماز واجبش را نشسته می‌خواند.

شقیق به این پاکی با پروردگار حرف می‌زد که چه کنم؟ باید نمازها را نشسته بخوانم، کم کم نتوانم نشسته بخوانم و باید دراز بکشم. کسی آمد و روی شانه‌اش

زد، گفت: تو که هستی؟ گفت: بندۀ خدا. گفت: اسم شما چیست؟ گفت: شقیق.

گفت: بلند شو و به دنبال من بیا. رفت.

دید در اتاق بزرگی سفره پهن است و همه چیز سر سفره هست. گفت: داشتی به خد می‌گفتی، خدا نیز رساند، بنشین و هر چیز می‌خواهی بخور. گفت: ما میل به چیزی نداریم، چند لقمه بخوریم کافی است.

گفت: به اندازه‌ای که بخواهی خدا را عبادت کنی، هر چه می‌خواهی بخور! خورد و گفت: خدا را شکر که اکنون می‌توانیم دوباره ایستاده نماز بخوانیم. این‌ها در دنیا این گونه راحت زندگی می‌کردند.

شقیق گفت: سیر شدم. گفت: پس بنشین، با تو حرف دارم. اسم خود را که گفتی، تو را شناختم، چون من کارمند پدرت بودم. وقتی پدرت مرد، تو خیلی پخته نبودی، این خانه با تمام این اثاث، با مالی که به جا مانده است، همه مال پدر تو است و من به امانت نگهداشته بودم تا زمانی که تو به پختگی برسی. تو را نمی‌یافتم، تا امروز که اتفاقی پیدایت کردم. اکنون این چند غلام کارهای این خانه را انجام می‌دهند و این اموال برای تو است. شقیق گفت: من علاقه‌ای به مال دنیا و ثروت ندارم، خانه و کل ثروت را بین خود و این سه غلام قسمت کن! و این‌ها را آزاد کن، ما کاری که داریم، خدمت به خلق و عبادت رب است. این غذا تا سه روز بدن ما را برای عبادت می‌رساند، بعد از سه روز اگر نرسید، باز می‌نشینیم و با او درد دل می‌کنیم، باز کسی مانند تو پیدا می‌شود و روی شانۀ ما می‌زند و غذا به ما می‌دهد. ⁽¹⁾البته این حرفها دلیل بر این نیست که کسی به دنبال کار و شغل نرود. کسب حلال نُه قسمت از ده قسمت عبادت است. همۀ این حرفها را برای ما زده‌اند که ما در مال بخیل و حریص نشویم.

شرکت پیامبر صلی الله علیه و آله در تشییع جنازه

روایتی در زمینۀ آمادگی برای سفر آخرت داریم که خیلی با ارزش است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله از منزل بیرون آمدند، دیدند که مردم جنازه‌ای را تشییع می‌کنند، پیغمبر صلی الله علیه و آله به کارهای معنوی علاقه داشتند. برای ایشان فرقی نمی‌کرد که این کار معنوی چیست. تشییع جنازه، احترام به مسلمان است.

در روایت دارد: مرده‌ای را که به سوی قبرستان می‌برند، اگر از آنهایی باشد که خدا او را می‌آمرزد، تشییع کنندگانش را نیز می‌آمرزد، یعنی خدا نیز به جنازۀ مسلمان و مؤمن احترام می‌کند. از طرف خدا، ملائکه می‌آیند و خیلی از مؤمنان را تشییع جنازه می‌کنند. چنان که پیغمبر صلی الله علیه و آله در تشییع جنازۀ «سعد بن معاذ» فرمودند:

هفتاد هزار فرشته از طرف خدا برای تشییع جنازۀ او آمدند. ⁽¹⁾به قدری مؤمن با ارزش است که پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: اگر مؤمن به نماز جماعت نرسد و مجبور شود که در خانه به صورت فرادی بخواند، وقتی می‌ایستد و می‌خواهد «الله اکبر» بگوید، خدا به ملائکه می‌گوید: از دست راست و چپش، از مغرب تا مشرق صف ببندید.

نماز جماعتی که پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: تعدادشان اگر از ده نفر بگذرد، ثوابش را غیر از خود خدا، هیچ کس نمی‌تواند به حساب بیاورد. پس اگر صفی از ملائکه تا مشرق عالم و صفی تا مغرب عالم پشت سر مؤمن اقتدا کنند، چقدر ثواب نصیب او می‌شود؟ ⁽²⁾پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

روزگاری می‌شود که من پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌گویم: «حلّت العزوبة» ⁽³⁾تشکیل خانواده ندهید، چون دینتان در خطر می‌افتد. آن روزگار همین زمان است که به قدری زندگی سخت می‌شود و آدم خوب و مطمئن کم می‌شود که ازدواج با آن همه

سفارش، مورد نهی پیامبر صلی الله علیه و آله قرار می‌گیرد.

پیغمبر صلی الله علیه و آله وارد تشییع جنازه شدند، خیلی عجیب است که رسول خدا صلی الله علیه و آله تا بقیع و غسالخانه آمدند. میت را کفن کردند و پیغمبر صلی الله علیه و آله فقط نگاه می‌کردند. قبر آماده شد و مرده را کنار قبر آوردند و پیغمبر صلی الله علیه و آله جلو آمدند، دوباره نیز رسول خدا صلی الله علیه و آله ساکت بودند. مرده را که در قبر گذاشتند، رسول خدا صلی الله علیه و آله چنان ناله زدند که همه متوجۀ پیغمبر صلی الله علیه و آله شدند. هنگام ناله کشیدن، نگاهی به قبر و صورت مرده کردند و فرمودند: «آه من هذه الداهیة العظمی» عجب وحشت سنگینی است. آدمی که شب گذشته هزاران نفر در اطرافش بودند، اکنون تنها است و هیچ کس در کنارش نیست.

برنامه های نجات از نگرانی سفر آخرتی

1- انجام واجبات

بعد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به مردم رو کردند و فرمودند: می‌خواهید روزی که شما را به اینجا آوردند، هیچ نگرانی، رنج، غصه، گرفتگی و مشکلی نداشته باشید؟ می‌خواهید سفرِ از دنیا به آخرت شما در کمال آسانی و راحتی انجام بگیرد؟ سه برنامه را باید در پروندۀ خود داشته باشید.

برنامۀ اول: «اداء الفرائض» ⁽¹⁾همۀ واجبات خدا را تا زنده‌ایم به خدا بپردازیم. توجه داشته باشید که کدام واجبِ خدا به شما تعلق می‌گیرد؟ درنگ نکنید و عقب نیاندازید. همان روز واجب خدا را انجام دهید که بعد از هفتاد سال نگویید: ای وای، پشیمانم، هفتاد سال دارم، اما پنجاه و پنج سال نماز نخواندم و روزه نگرفتم.

روزه‌ها را بگیرم، نمازها را بخوانم.

خدا عبادات را به گونه‌ای قرار داده است که هر روز، مقداری را بخوانی، نه این که بگذاری جمع شود. چون اگر جمع شود نمی‌توانی انجام بدهی. بعد از هفتاد

سال که نمی‌شود پرداخت.

2- ترک محرمات

برنامۀ دوم: باید در پروندۀ شما دوری از گناه باشد: «اجتناب المحارم» از گناهان خدا دوری کنید، چون آنجا گناهکار را گیر می‌اندازند، اما کسی که پاک است، حسابی ندارد.

3- اصلاح اخلاق

برنامۀ سوم: «والاشتمال علی المکارم» اخلاق خود را خوب کنید که نرم و شیرین باشد. خوش برخورد و خوش باطن باشید. اگر پروندۀ شما با این سه برنامه به آن طرف برود، در قیامت راحت و شاد هستید.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

8 قدرت انتخاب

اشاره

اختیار در انتخاب بهشت و جهنم

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

تقسیم پایان قیامت به بهشت و جهنم در قرآن مجید، به این خاطر است که مردم در دنیا با اختیار و انتخاب خودشان به دو دسته تقسیم شده‌اند. زیرا در حساب پروردگار چنین تقسیمی وجود ندارد، او مردم را چنین تقسیم نکرده است، بلکه او با کتاب‌ها و پیغمبرانش مردم را به صراط مستقیم دعوت کرده، گروهی با آزادی و اختیار خودشان، صراط مستقیم و گروهی نیز راه ضلالت را انتخاب کردند.

اگر حرکت در صراط مستقیم به اجبار خدا بود، بهشت نباید به وجود می‌آمد، چون مزد و پاداش معنا نداشت. همۀ پاداش پروردگار مربوط به آن انتخاب، نیت و خواست آزاد مردم است. اگر مردم را به اجبار در راه ضدّ صراط مستقیم می‌انداخت، دوزخ و کیفر معنی نداشت، چون بشر در این زمینه مجرم و مقصِّر نبود. وقتی اراده‌اش را سلب کنند، بدون این که خودش دخالت داشته باشد، او را در زشتی بیاندازند، برای چه او را کیفر کنند؟

خداوند بزرگ در قرآن کریم خودش را حکیم معرفی می‌کند. کیفر کسی که خودش در جرمش دخالت و اراده‌ای نداشته، بر حکیم، قبیح است و خدا کار قبیح نمی‌کند. همچنین پاداش به کسی که خودش در کار پاک، نیت و اراده‌ای نداشته است نیز صحیح نیست، پاداش چه چیزی را به او بدهند؟

« قُلْ فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبٰالِغَةُ فَلَوْ شٰاءَ لَهَدٰاکُمْ أَجْمَعِینَ » ⁽¹⁾

بنابراین نه هدایت و نه گمراهی، هیچ کدام اجباری نیست. آیاتی که می‌گوید:

« إِنَّ اللّٰهَ یُضِلُّ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنٰابَ » ⁽²⁾

« فَیُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ » ⁽³⁾

هر کسی را بخواهم هدایت می‌کنم و هر کسی را بخواهم گمراه می‌کنم، شما را به اشتباه نیاندازد تا تصوّر بفرمایید که این هدایت یا گمراهی، اجباری است. معنی آن این است که هر کسی خودش بخواهد و شایستگی نشان دهد، ما گوهر هدایت را به او می‌دهیم تا جزو «یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ » شود و هر کسی نیز هدایت را نخواهد، من به اجبار گوهر هدایت را در دامن کسی نمی‌اندازم، چون خودش گمراهی را می‌خواهد. ما کاری به کارش نداریم، او خودش به طرف گمراهی می‌رود.

پس علّت تقسیم پایان قیامت به بهشت و دوزخ، تقسیم شدن مردم در دنیا به دو راه هدایت و ضلالت است.

تفاوت طبقات بهشت و جهنم

چرا بهشت هشت طبقه و جهنم هفت طبقه دارد؟ علتش چیست؟ بهشتی‌ها که باید به یک بهشت و جهنمی‌ها نیز به یک جهنم بروند، پس هفت درب جهنم و هشت درب بهشت برای چیست؟ ⁽⁴⁾علت هشت طبقه بودن بهشت، تقسیم شدن مردم مؤمن به هشت قسمت است.

ایمان از نظر کیفیت دارای درجاتی است که ما این درجات را در امور مادی نیز زیاد می‌بینیم؛ برق، برق است، از نیروگاه کابل کشیده و برق را از مولد آن می‌آورند.

لامپ‌ها نیز مختلف هستند، همان نور را در خودش به اندازه ظرفیتش منعکس می‌کند و نور می‌دهد.

هدایت از منبع واحدی سرچشمه می‌گیرد، آن هم خدا است. ولی مردم، به تناسب شدّت و ضعف وجود خود، نور هدایت را نشان می‌دهند، می‌گوید: من نماز می‌خوانم و روزه می‌گیرم و سر سال اگر بدهکار شدم، بدهی‌ام را می‌دهم، دیگر حوصلۀ کار دیگری را ندارم؛ زیارت نمی‌رود، اهل نماز شب، دید و بازدید و کار خیر نیست، اما دیگری می‌گوید: من نمازم را می‌خوانم و روزه می‌گیرم و هفته‌ای دو روز نیز برای خدا روزه می‌گیرم، یا در صندوق قرض الحسنه می‌نشینم و کمک می‌دهم، نیم ساعت به اذان صبح نیز بلند می‌شوم و یازده رکعت نماز می‌خوانم.

دیگری از این مرحله نیز بالاتر می‌رود، می‌گوید: نماز می‌خوانم، روزه می‌گیرم و کار خیر می‌کنم، حوصله به خرج می‌دهم و تا جایی که بتوانم، هر کس که با خدا قهر است، با خدا آشتی می‌دهم، دست مردم را می‌گیرم، امر به معروف و نهی از منکر هنرمندانه می‌کنم، همین طور به تناسب، این نور افشانیِ هدایت بالا می‌آید تا به پخش نور از وجود مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام می‌رسد.

ما با تناسب ظرفیت وجودی که داریم با همان نوری که داریم وارد محشر می‌شویم، ما را تقسیم می‌کنند، می‌گویند: شما چند میلیون به طبقۀ اول بهشت بروید، شما چند میلیون به طبقۀ دوم، تا برسد به آن درجۀ عالی و اعلی که آنجا دیگر مشتری‌هایش خیلی کم هستند؛ صد و بیست و چهار هزار پیامبر و دوازده امام علیهم السلام اولیای خاص پروردگار هستند، یعنی آنهایی که به تعبیر علماء «الاقرب فالاقرب» بودند.

هر چه به پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه نزدیک‌تر باشند، در همان جایی که می‌روند که این‌ها می‌روند، البته نه با درجۀ آنها. باز در همان بهشت، زندگی این‌ها مادون زندگی انبیا و ائمه طاهرین علیهم السلام است.

تقرب به پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام

اگر بتوانید «الاقرب فالاقرب» را رعایت کنید، یعنی از گروه اول در بیایید و به گروه دوم بروید و از گروه دوم به گروه سوم، تا آدم به آن گروه مقربین برسد. آن نیز شرایطی می‌خواهد. پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: از جمله شرایطش:

«انّ أقربکم منی مجلساً یوم القیامة أحسنکم اخلاقاً» ⁽¹⁾نزدیک‌ترینِ شما در روز قیامت از نظر جایگاه، به من کسی است که اخلاقش بهتر باشد، یعنی هر که تلاش بیشتری برای اصلاح درون خود کند، تا حسد، حرص، بخل، کینه و ریا در وجود او پیدا نشود، با مردم، خانواده خوش برخورد است، بیشتر لبخند دارد تا اخم، اخلاق او نرم است، البته این‌ها موردی از موارد «الاقرب فالاقرب» است، مثل «الاعلم فالأعلم» مثلاً می‌گوید: از چه کسی تقلید کنم؟ می‌گوید:

ما خیلی تحقیق کردیم، فلان آقا «اعلم» است و فلان فرد «فالاعلم»، یعنی بعد از «اعلم» است، زحمت کشیده تا خود را به آن درجه نزدیک کرده است. «الاعلم فالاعلم» یعنی این مرجع اعلم است و این فرد نیز بعد از او است، یعنی اگر می‌خواهید در مسأله‌ای که مرجع شما احتیاط کرده است رجوع به مرجع دیگری کنید، به او باید مراجعه کنید.

«الاقرب فالاقرب» هر چه آدم بتواند جلوتر برود، تا به مقام انبیا و ائمه علیهم السلام نزدیک شود، در همان بهشتی می‌رود که آنها را می‌برند، البته با درجۀ نازل‌تر، یعنی به پیغمبران قصر می‌دهند، به شما نیز قصر می‌دهند، اما مصالح قصر شما با آنها کمی فرق می‌کند.

حکایت مرحوم کلباسی

این «الاعلم فالاعلم» مرا به یاد داستان شیرینی انداخت؛ روزگاری در اسلام، مرحوم آیت الله العظمی حاج میرزا کلباسی مرجع تقلید بود. روزی این مرجع بزرگوار به حمام رفته بود، در آن زمان در خانه‌ها حمام کم بود. حمام‌ها خزینه داشتند. مرحوم کلباسی ظاهراً اول وقت، نماز صبحش را خواند و بعد وارد حمام می‌شود و وقتی می‌خواست از حمام بیرون بیاید، می‌بیند که کس دیگری نیز در خزینۀ حمام هست، مرحوم کلباسی پایین پله‌ها ایستاده و خزانه نیز تاریک بود. فقط سایه‌ای می‌دید که مکرر زیر آب می‌رود و می‌گوید نشد، دوباره زیر آب می‌رود و بیرون می‌آید و می‌گوید نشد. مرحوم کلباسی او را صدا کرد، آمد، دید مرحوم کلباسی است و فهمیده است که او در غسل کردن دچار وسواس است.

دین اسلام گفته است یک بار زیر آب برو بعد بیرون بیا، تمام است. آن بار اول از دین است، بار دوم دیگر از دین نیست. مرحوم کلباسی به او گفت: مقلّد چه کسی هستی؟ دید اگر بگوید مقلّد حضرتعالی، ایشان می‌گوید من در رساله‌ام نوشته‌ام که برای غسل، یک بار زیر آب برو و بیرون بیا، نه پنجاه بار. لذا گفت: حضرت آیت الله شیطان. گفت: چرا از من تقلید نمی‌کنی؟ گفت: مراعات «الاعلم فالاعلم» را می‌کنم یعنی بعد از شما، ما باید در احتیاط های خود به شیطان مراجعه کنیم.

طبقات جهنم از دید قرآن

جهنم نیز دارای طبقات است. این که می‌گوید: دوزخ، نه این که هر کس که مجرم است، همگی را در یک جا ببرند، طبقات آخر جهنم که متراکم‌ترین، سخت‌ترین و بدترین عذاب الهی را دارد، جایگاه منافقین است، آنهایی که در باطن دین ندارند، اما در ظاهر خودشان را دیندار نشان می‌دهند.

« إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ » ⁽¹⁾

طبقۀ ششم برای آنهایی است که جرمشان از طبقات هفتم، پنجم، چهارم، سوم و دوم سبک‌تر است. طبقۀ اول جهنم جای مجرمین گدا و گرسنه است، این‌هایی که شاه، وزیر، استاندار و شخصیت مهمی نبودند، بلکه آفتابه دزد بودند و در عمرشان چند قالپاق ماشین و رادیو دزدیده‌اند، نماز و روزه نیز نداشتند، اما معاویه، در جرم مجرم بزرگی است که باید او را جایی ببرند که عذاب دردناک دارد، یعنی از شش طبقۀ دیگر عذابش سخت‌تر باشد.

دلقک دربار ناصرالدین شاه

شخصی اصفهانی در تهران به عروسی رفت. صاحبخانه به او گفت: آقا! شما چه کسی هستید؟ گفت: من مسافرم، از اصفهان آمده‌ام، جا ندارم، هنر خنداندن مردم را دارم. صاحبخانه گفت: من دو دسته مطرب و دلقک دعوت کردم که امشب در شب عروسی پسرم میهمان‌ها خوش باشند. گفت: اگر اجازه دهی، من نیز امشب برنامه اجرا کنم تا هنر مرا نیز ببینی.

گفت: قبل از این که مطرب‌ها کارشان را شروع کنند، تو کار خودت را شروع کن.

از ساعت هشت شب، تا دوازده شب، مردم نگذاشتند او پایین بیاید و دیگر نوبت به مطرب‌ها نرسید. دو سه جلسۀ دیگر نیز این گونه برنامه‌ها را اجرا کرد، خبر به گوش ناصرالدین شاه رسید، گفت: او را بیاورید تا من ببینم.

وقتی او را نزد ناصرالدین شاه آوردند، شاه گفت: اسم تو چیست؟ گفت: کریم شیره‌ای، او شغلش در اصفهان شیرۀ انگور فروشی بود. گفت: چند نمونه از هنرنماییت را به ما نشان بده ببینیم. چند نمونه نشان داد، تمام درباری‌ها به خنده افتادند.

ناصرالدین شاه گفت: تو هر روز به دربار بیا! او یکی از مشهورترین دلقک‌های

جهان است. در لباس دلقکی، درد مردم را به شاه منتقل می‌داد، یعنی در انتقاد واقعاً آدم کم‌نظیری بود. انتقاد را در دلقک بازی می‌ریخت و درد مردم را به دربار می‌رساند.

روزی دست و پا و سرش را بسته بود، عصایی چوبی برداشت، لنگ لنگان به دربار رفت، شاه لحظه ورود به دربار، دید او ناله و گریه و آه و فریاد می‌کند، گفت:

کریم! چه شده است؟ چه کسی به تو حمله کرده است؟ گفت: قربان! چشمت روز بد نبیند، دیشب با کمال آرامش خوابیدم، در عالم خواب قیامت، دادگاه و میزان الهی و فرشتگان عذاب را دیدم، آمدند مرا گرفتند و گفتند: تو در تمام عمرت دلقک بازی درآوردی و باید به جهنم بروی. اعلی حضرت! مگر کسی زورش به کسی می‌رسید؟ مرا به طبقۀ اول انداختند، هر چه گشتم جا نبود، گفتند: به طبقۀ دوم برو، آنجا نیز جایی که بمانیم نبود،به طبقۀ سوم رفتم، خلاصه طبقه به طبقه آمدیم تا مرا به طبقۀ هفتم انداختند. در آنجا صندلی خالی بود، خوشحال شدم، رفتم و روی آن نشستم، ملائکه دوزخ آمدند، به قدری مرا زدند که من از خواب بیدار شدم، می‌گفتند: اینجا جای ناصرالدین شاه است، تو برای چه نشستی؟ خلاصه مرا در جهنم زدند، این گونه شدم.

یعنی ای شاه! مواظب باش، با این کارهایت، تو جزو افراد طبقۀ هفتم جهنم هستی، یعنی رؤسا! شاهان! وکلا و وزراء! استاندارها! صندلیِ شما را در طبقۀ هفتم جهنم گذاشته‌اند. همین‌ها را در قیامت به سرشان می‌زنند و می‌گویند:

« ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ » ⁽¹⁾

تو بودی که در دنیا آقایی می‌کردی، حالا چه می‌کنی؟

سلمان فارسی در صف مقربین پیامبر صلی الله علیه و آله

بنابراین تقسیم‌بندی طبقات بهشت و جهنم معلوم شد که برای چیست؟ کسی مثل سلمان که هدایتِ حضرت حق را از وجود خودش بروز می‌دهد، که پیغمبر صلی الله علیه و آله بر سر منبر به مردم بگوید: مهاجرین! انصار مدینه! چرا می‌گویید که سلمان از ما است؟ سلمان نه از شما است، نه از آنها، بلکه:

«سلمان منّا اهل البیت» ⁽¹⁾

این درجه است.

او چه کاری کرد که به این درجه رسید؟ او ایرانی بود. قوم و خویش پیغمبر صلی الله علیه و آله نبود. از مؤمنین عرب کسی به این مقام نرسید. او چه کرد که «سلمان منّا اهل البیت» شد؟ از وقتی که مسلمان شد، با هیچ گناهی آشتی نکرد، هیچ خیری را ترک نکرد، قرآن را با همۀ دل باور کرد، یعنی دید:

« ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ » ⁽²⁾

واقعاً در قلبش نسبت به کتاب خدا تردید نداشت. خداییِ محض بود. این «الاقرب فالاقرب» است، یعنی به قدری این جاده را زیبا طی کرد و برای تجلی نور هدایت ظرفیت نشان داد، تا سلمان شد.

شخصی به نام «حمران بن أعین» در مدینه بود که خانوادۀ او در سابق شیعه نبودند، بعد آمدند و شیعه شدند، اما شما ببینید این‌ها چگونه شیعه شدند؟ خیلی عجیب است.

حمران قبل از امام صادق علیه السلام از دنیا رفت. آفتاب تازه می‌خواست طلوع کند، خبر مرگ حمران را برای امام ششم علیه السلام آوردند، امام علیه السلام طوری گریه می‌کردند که شانه‌های ایشان تکان می‌خورد. هنوز بیرون نیامده بودند که به تشییع جنازۀ او

بروند، فرمودند: روز قیامت من و پدرم - امام محمدباقر علیه السلام - به محض این که وارد محشر شویم، اولین کاری که می‌کنیم، نگاهی در محشر می‌اندازیم تا ببینیم حمران کجا است، می‌رویم، دستش را می‌گیریم، در دستمان نگاه می‌داریم، هر جا که خدا ما را برد، او را همراه خود می‌بریم. ⁽¹⁾این علت درجه بندی بهشت است.

دنیا، مزرعۀ آخرت

اینجا از روایت پیامبر صلی الله علیه و آله استفاده کنم که روایت خیلی نابی است. ای کاش این روایت به یاد همۀ جوان‌ها باشد، آنچه که از آخرت در قرآن و از طریق منبرها می‌شنوید، تمامش ریشه در این زندگی دنیا دارد.

وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله در این روایت می‌فرمایند:

«الدنیا مزرعة الآخرة» ⁽²⁾

ببینید چه چیزی می‌کارید؟ کاشتۀ خود را در آنجا برداشت می‌کنید، بدون آن که اشتباهی در بیاید؛ کسی که زنا بکارد، در قیامت ازدواج درو نمی‌کند.

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: قیامت بستگی به این دارد که مردم در اینجا چه چیزی بکارند.

قدیمی‌ها این شعر را می‌خواندند:

از مکافات عمل غافل مشو گندم از گندم بروید جو ز جو ⁽³⁾

محال است که کسی گندم بکارد، اما جو درو کند، اصلاً نظام عالم خیلی منظم است، هر دانه‌ای را به آن بدهی، همان را به شما پس می‌دهد. این چند روزۀ زندگی را بیدار زندگی کنید، عمرتان را ضایع نکنید، انحراف نکارید که فردا عذاب درو کنید. خودتان را به کاشتن خوبی عادت بدهید.

رفیقی داشتم که خیلی خوب بود، و نماز جماعتش به هیچ قیمتی ترک نمی‌شد.

و به محض این که امام جماعت سلام نماز مغرب را می‌داد، بلند می‌شد و در تمام صف‌ها می‌گشت، پول آب و برق مسجد را جمع می‌کرد. وقتی از دنیا رفت، با قدم عبادت مرد؛ در انجام صله رحمت که عبادت خدا است. از تهران راه افتاده بود، همۀ فامیل را دید و بعد مرد، همانجا دفنش کردند.

امام جماعت مسجد می‌گفت: شبی خوابش را دیدم، به او گفتم: حالت چگونه است؟ چون طبق آیات قرآن، برزخ دنیایی بین این دنیا و آخرت است، هم روز دارد و هم شب، گفت: شب اول قبر به قدری چراغ برایم روشن کردند، گفتند: این‌ها پول‌هایی است که برای روشن ماندن چراغ مسجد جمع کردی.

چراغ، نور، روشنایی، کار خیر، نماز و روزه بکاریم و این کاشتن را ادامه بدهیم.

ضدّ خدا نشوید، آتش نکارید که بعد باید آتش درو کنید.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

9 محاسبه قبل از مرگ

اشاره

رضایت طلب‌کاران، قبل از مرگ

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

شخصی وقتی به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرضه داشت: به من اجازه می‌دهید که آرزوی مرگ کنم، پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند: مرگ برای همه قطعی و حتمی است. این راه نیز یک راه طولانی است، ولی من در صورتی به تو اجازۀ آرزوی مرگ می‌دهم که برای ده حقیقت و برای هر کدامشان چهار هدیه بفرستی. هدیۀ اول برای ملک الموت است و اولین هدیه‌ای که لازم است برای او بفرستی:

«الرضاء خصماء» ⁽¹⁾

تمام طلبکارانی که داری از خودت راضی کن و بدهکار نمیری.

بر اساس آیات قرآن، یقین بدانید که سختی مرگ و جان کندن و فشار قبض روح و حرکت از این دنیا به عالم بعد، همه محصول تجاوز به حقوق خدا و خلق خداست. انسانی که حسابی با خدا ندارد، به این معنا که هر روز و شبی که بر او گذشت، دِین واجب خود به پروردگار را ادا کرده؛ اوقات پنجگانه، نمازهایش را خواند و در ماه رمضان، روزه‌اش را گرفت، سر سال حساب مالی خود را پرداخت، زکاتش را ادا کرد، و با مردم نیز معاملۀ نیکو داشت؛ یعنی همسرداری، اولاد داری، پدر و مادر داری و رفیق داری خوبی داشت و در داد و ستد با مردم نیز آدم سالمی

بود، اهل حرام، تقلب و حیله نبود، تا آخر عمرش چشم به مال مردم و ارث خانواده نداشت، این آدم به چه علت بد بمیرد؟ اگر این آدم بد بمیرد، معنیش این است که خدا - نعوذ بالله تعالی - ظالم است. در حالی که شما در آیات قرآن که دقّت کنید، یکی از حرفهای قرآن، نفی هر گونه ظلم و ستم، چه در دنیا و چه در آخرت از پروردگار است.

آیات نفی کنندۀ ظلم از سوی خدا

اما آیاتی که در رابطه با دنیاست:

« إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَظْلِمُ النّٰاسَ شَیْئاً وَ لٰکِنَّ النّٰاسَ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ » ⁽¹⁾

طبق این آیه، خدا کمترین ستمی به احدی از انسان‌ها ندارد. پس این همه ظلم و ستمی که در دنیا رواج دارد چیست؟ می‌فرماید: این مردم هستند که خودشان به خودشان ظلم می‌کنند؛ ظلم اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و خانوادگی.

اما در رابطه با قیامت:

« وَ نَضَعُ الْمَوٰازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیٰامَةِ فَلاٰ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً » ⁽²⁾

ما ترازوی خودمان را فقط بر اساس عدالت برپا می‌کنیم. عدالت ضدّ ظلم است.

ما در قیامت بر اساس عدالت به احدی از مردم، کمترین ستمی نخواهیم کرد. این گونه نیست که در قیامت خدا بگوید: من «مٰالِکِ یَوْمِ الدِّینِ » ⁽³⁾هستم و قدرت اول و آخر را دارم، و هر کاری بخواهم می‌کنم و کسی هیچ ایرادی نمی‌تواند بگیرد.

ما در قیامت می‌بینیم که مجرم، جرمش چیست؟ به اندازۀ جرمش جریمه می‌شود. آن جریمه‌اش از دل خود جرمش به اوحمله می‌کند و کاری به خدا ندارد؛

« جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ » ⁽⁴⁾

عمل خود مردم است که در قیامت گریبان‌گیر مردم می‌شود، اما ما که «مُلْکِ

یَوْمِ الدِّینِ » هستیم، نمی‌گذاریم که جریمۀ اضافه به کسی برسد، بلکه همان عمل آنها است که گریبان‌گیر خودشان شده و به شکل عذاب درآمده است، ما از بیرونِ عمل، عذاب و جریمه‌ای نمی‌آوریم، پس خدا ظالم نیست.

اگر کسی با خدا هر روز عمرش را تسویۀ حساب کرده باشد، و واجبات الهی را ادا کرده و با مردم معاملۀ نیکو داشته، و به مردم ستمی نکرده، این با خدا و خلق خدا حسابی ندارد، چرا بد بمیرد؟ چرا وقت مردن ملک الموت با قیافه بد بیاید و جانش را به سختی بگیرد؟

آدمی که حساب‌هایش با خدا و مردم صاف است، حجت خدا بر مردم است.

پروردگار عالم که حجتش از میان مردم نابود نمی‌شود، بلکه در هر دوره‌ای حجت، دلیل و برهان دارد تا فردای قیامت نگویند: نشد که ما متدین شویم. آنهایی که پست و مقام دارند، نمی‌توانند کار کنند، ادامه دادن کار بر آن‌ها حرام است.

راحتی جان دادن بر مؤمنین

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

کسی که با خدا و خلق تسویۀ حساب کرده، هنگام مردن، خانواده‌اش که وضعیت برزخی او را نمی‌بینند، چون به عالم غیب و شهادت می‌رود:

« ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » ⁽¹⁾

یعنی از نظر ما آن عالم، عالم غیب است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

چنین شخصی، هنگامی که می‌خواهد بمیرد، ملک الموت دو گل می‌آورد، هر دو گل نیز گل بهشتی است، اسم گل اول «المُنْسیّة» ⁽²⁾و گل دیگر «المُسخیّة» است. به محض این که لحظۀ مرگ می‌رسد اول گل «المُنْسیّة» را کنار شامّه‌اش می‌گذارد،

بوی اول را که می‌کشد، خانه و خانواده و باغ و همگی از یادش می‌رود که ناراحت و با احساس فراغ و جدایی نمیرد.

مثل آدمی که خواب است و خواب شیرین می‌بیند، اصلاً در عالم خواب، یاد تعلقات نیست. تمام این‌ها را با بو کردن این گل از یاد می‌برد. بعد گل دوم را کنارِ بینی‌اش می‌گذارد، اولین بویی که می‌کشد، روح بدن را با همان بو کشیدن رها می‌کند و وارد عالم بعد می‌شود و تازه می‌فهمد که مرده است. یعنی نه دردی، نه فراغی، نه رنجی، نه مشقتی.

اما کسی که مدیون به خدا و خلق خداست، آزاد نیست، در این دِین‌ها، گویا انواع زنجیرها و سلول‌های روحی را بسته‌اند. امام صادق علیه السلام می‌فرماید: ملک الموت با یک میخ بلند و تیز که از فلز گداخته شده است می‌آید و آن را در وجود او فرو می‌کند که نوک آن همۀ سلول‌های جاندار را بگیرد؛ ⁽¹⁾« وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً » ⁽²⁾

جان را از بدن می‌کند، چه دردی عارض این بدن می‌شود؟

رضایت والدین، باز کنندۀ قفل زبان

رسول خدا صلی الله علیه و آله بالای سر محتضری آمدند. رسول خدا یعنی پرقدرت‌ترین منبع معنوی عالم، رحمة للعالمین، دیدند جوان در حال احتضار است، فرمودند: «فقال له قل لا اله الا الله» ⁽³⁾جوان! بگو: «لا اله الّا الله» ، سرش را از پیغمبر صلی الله علیه و آله برگرداند، یعنی نمی‌گویم و نمی‌خواهم بگویم. پیغمبر صلی الله علیه و آله خیلی دل رحم است. این که جوان «لا اله الّا الله» را شنید و ناراحت و عصبانی شد و روی برگرداند، پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌داند دلیلش چیست. خدا نکند که آدم خودش را در دنیا، به حقوق خدا و خلق خدا گرفتار کند.

به اصحاب رو کردند، فرمودند: مادر دارد؟ گفتند: بله، یا رسول الله. فرمود:

صدایش بزنید. مادرش آمد. حضرت فرمودند: پسر شما است؟ گفت: بله. فرمودند:

از دستش ناراحت هستی؟ گفت: بله، خیلی وقت است که من با او حرف نزده‌ام، او مرا زده و دلم را سوزانده است، حضرت فرمودند: دارد می‌میرد، راضی شو، گفت:

نمی‌شوم. فرمود: عیبی ندارد، به چند نفر رو کردند، فرمودند: سریع هیزم بیاورید و در حیاط جمع کنید. مادر گفت: هیزم برای چه می‌خواهید؟ فرمود: این جوان با نارضایتی تو نزد خدا نمی‌ارزد، می‌خواهم او را آتش بزنم. گفت: بچۀ مرا آتش بزنی؟ مگر می‌گذارم؟ فرمود: بله، هیزم‌ها را بیاورید. مادر ناراحت شد و گریه‌اش گرفت، گفت: نمی‌گذارم.

حضرت فرمودند: نمی‌گذاری که من فرزند تو را با این هیزم‌ها بسوزانم، اما اگر رضایت ندهی، بمیرد، او را به جهنم می‌برند و تا خدا خداست، می‌سوزد. مادر اشکش ریخت و گفت: راضی شدم. پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند: جوان! بگو «لا اله الا اللّه» .

خیلی راحت «لا اله الا اللّه» گفت. گرفتاری برطرف، زنجیر باز و مشکل حل شد.

شما جوان‌ها نیز مراقب زندگی خود باشید، چون اگر گناه انبار شود، پاک کردن این انبار، کار خیلی مشکلی است. «چرا عاقل کند کاری که باز آرد پشیمانی» آن هم پشیمانی‌هایی که اصلاً سود و فایده‌ای ندارد. پشیمانی آن موقع را می‌خواهی چه کنی؟ چرا آدم صاف زندگی نکند؟

البته شما که پاک زندگی می‌کنید، درون راحت و با آرامش و امنیتی دارید که خیلی ارزش دارد،

« الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ » ⁽¹⁾

آنهایی که اهل گناه نیستند، بدن‌هایشان خیلی سالم‌تر از گنهکاران است.

اهل ایمان و عمل صالح، امنیت بدنی، امنیت در زندگی و امنیت روحی دارند و

هنگام مرگ نیز امنیت دارند. به فرمودۀ وجود مبارک امام صادق علیه السلام ، با بو کردن دو گل می‌میرند.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

10 پروندۀ قیامت

اشاره

محاسبۀ اعمال در پرونده‌ای خاص

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

ما از شکل و کیفیت پروندۀ خود که در قرآن کریم مطرح شده و مربوط به دنیا و آخرت ما است، خبر نداریم. این پرونده در دنیا ثبت و نوشته می‌شود و بعد از تکمیل، بر اساس این پرونده، در آخرت با ما معامله می‌کنند. اما این پرونده به چه شکل و چه صورت است؟ پروندۀ معنوی است یا مادی؟ نمی‌دانیم. فقط از طریق قرآن خبر داریم که فرشتگانی هستند که قرآن از آنها به «کرام الکاتبین» ⁽¹⁾تعبیر می‌کند؛ نویسندگان بزرگواری که از کار ما آگاهی دارند:

« یَعْلَمُونَ مٰا تَفْعَلُونَ » ⁽²⁾

همه چیز شما را می‌فهمند و می‌دانند.

اینان در صفحات این پرونده، دانسته‌ها و آگاهی‌های خود را نسبت به حرکات، اعمال، اخلاق و حالات ما ثبت می‌کنند. نگاه‌های چشم و معنی آن را، شنیده‌ها، گفته‌ها، اشارات ابرو، پلک زدن‌هایی که به چه معنایی زده شده، همه را ثبت می‌کنند.

شکل و صورت این ثبت کردن برای ما معلوم نیست، ولی آنچه که در قرآن مجید مطرح است، آثار، وزن، سبک و سنگینی این پرونده است.

از سوره‌هایی که در این زمینه نازل شده، سورۀ مبارکۀ «اَلْقٰارِعَةُ » است. سوره‌ای که در مکه نازل شده و تعداد آیاتش کم است. خداوند متعال در این سوره از سبکی و سنگینی پرونده‌ها خبر می‌دهد، البته علت آن را نمی‌گوید، ولی در آیات دیگر و روایات، علت این سبک و سنگینی پرونده‌ها را مفصل بیان کرده‌اند.

آنچه که بر عهدۀ ما است این است که این آیات و روایات را باور کنیم و بر اساس این باور حرکت کنیم، چون اگر باور نکنیم و نپذیریم، ضرری به خدا و پرونده و نویسندگان آن نمی‌زند. آنها همه بر سر جای خود هستند و کار خود را انجام می‌دهند. ناباروان، بعد از این که وارد قیامت می‌شوند، باور می‌کنند، اما این باور فایده‌ای ندارد.

اگر کسی در دنیا خورشید را باور نکند، باور او چه ضرری به خورشید می‌زند؟ خورشید هست و طلوع و غروب می‌کند و آثارش را نیز دارد. یا کسی می‌گوید: من مکه را ندیده‌ام، باور نمی‌کنم که شهری به نام مکه هست، با این باور نکردن، آیا شهری به نام مکه نیست می‌شود؟ خیلی چیزها در عالم طبیعت هست که به چشم نمی‌آیند، ولی علم آن را ثابت کرده است، چه من باور کنم، چه نکنم. البته بهتر است که ما ارزش‌های معنوی را که در قرآن و روایاتِ هماهنگ با قرآن هست، قبول کنیم، و الا ضرر می‌کنیم.

پرونده های سبک و سنگین قیامتی

ببینیم پروندۀ سبک و سنگین در این سوره چگونه بیان شده و چیست؟

« بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ * اَلْقٰارِعَةُ * مَا الْقٰارِعَةُ * وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا الْقٰارِعَةُ * یَوْمَ یَکُونُ النّٰاسُ کَالْفَرٰاشِ الْمَبْثُوثِ * وَ تَکُونُ الْجِبٰالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ * فَأَمّٰا مَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ * فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ * وَ أَمّٰا مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ * فَأُمُّهُ هٰاوِیَةٌ * وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا هِیَهْ * نٰارٌ حٰامِیَةٌ » ⁽¹⁾

«قرع» یعنی کوبنده، یعنی ای حبیب من! نمی‌دانی این کوبنده، چه کوبنده‌ای است و چگونه می‌کوبد؟ چه پتکی است که بر سر جهان می‌زنم و همه چیز را با یک بار کوبیدن به هم می‌ریزم؛ تمام کهکشان‌ها، سحابی، کوه‌ها و دره‌ها، همه خراب می‌شوند. خورشیدها، ماه‌ها، ستارگان همه خاموش و نابود می‌شوند. کوه‌ها مانند پنبۀ حلّاجی شده می‌شوند. دریاها خشک و تبدیل به آتش برافروخته می‌شوند.

معنای آن کوبنده، این است.

آن روزِ کوبیدن که کوبنده می‌کوبد و همه را در هم می‌ریزد، تمام مردم، مانند پروانه‌هایی که دور شمع، دیوانه‌وار می‌چرخند و این در و آن در می‌زنند شده، نمی‌دانند چه خبر شده و چه می‌خواهد بشود. کوه‌های سر به فلک کشیده، مانند پنبۀ رنگین حلاجی شده پودر می‌شوند. ببینید که قدرت این کوبندگانی تا چه مقدار است.

کسی که جنس مورد وزنش، اعمالش باشد، او قیمتی است. سنگین به معنای قیمتی بودن است، نه سنگین جِرمی. «ثقل» یعنی ترازوی آنهایی که اعمالشان وزن و قیمت دارد. در آن روز گار کوبندگی که مردم مانند پروانه‌های دور شمع پخش هستند و دیوانه‌وار نگاه می‌کنند، کسانی که پروندۀ سنگینی دارند، در زندگی خوشی هستند. آنهایی که پرونده‌هایشان سبک، بی‌ارزش و بی‌قیمت است، قابلیت خرید خدا را ندارند.

خرید و فروش اعمال مؤمن

در سورۀ توبه، پروردگار قیامت را به بازار تشبیه و خودش را خریدار معرفی می‌کند. فقط مردم مؤمن را فروشندگانِ در قیامت می‌داند، چون فقط آنها جنس قابل فروش به خدا را دارند، کافر و منافق که چیزی ندارد تا بفروشد. این‌ها در دنیا هر چه داشتند، خوردند و مصرف کردند و لخت و عریان به قیامت رفتند و چیزی

ندارند که در قیامت ارائه کنند. در قیامت، جنس قابل ارائه از مؤمن است، چون مؤمن در دنیا توانسته جنسی را فراهم کند که در قیامت به خدا بفروشد.

خداوند خودش را مشتری و خریدار حساب کرده و فروشنده را شما مردم مؤمن و جنس مورد خرید را اعمال و زحمات شما می‌داند. قرآن می‌گوید:

« إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ » ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

هر کجا در قرآن لفظ مؤمن هست، یعنی شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام . ⁽²⁾شما که حضرت علی علیه السلام را به امارت و ولایت قبول دارید، و امیر شما است. نگفتند:

امیرالناس، چون مسیحی‌ها و یهودی‌ها که ایشان را قبول ندارند. غیر شیعه نیز او را به عنوان امیرالمؤمنین قبول ندارند؛ آنها می‌گویند: حضرت علی بن ابی طالب «کرّم الله وجهه» یا «رضی الله عنه» ؛ آنها حتی حاضر نیستند که به امیرالمؤمنین سلام بدهند. شما هستید که امیرالمؤمنین را بعد از پیغمبر صلی الله علیه و آله به عنوان امام واجب الاطاعه قبول دارید و حرف پیغمبر صلی الله علیه و آله را گوش دادید که گفت: بعد از من، علی علیه السلام ولیّ شما است، شما نیز قبول کردید، زیرا حرف پیغمبر صلی الله علیه و آله حرف خداست، پس مؤمن شما هستید، دیگران مسلمان هستند، ولی امام علیه السلام امیر آنها نیست.

« إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ » ⁽³⁾

بیشتر کتاب‌های روایتی ما و دیگران نوشته‌اند که این آیه در حق امیرالمؤمنین علیه السلام است. در این آیه، بعد از خدا و پیغمبر صلی الله علیه و آله ، امیرالمؤمنین علیه السلام است؛ یعنی امیر و ولیّ شما خدا است. ⁽⁴⁾

احترام خدا به مؤمنین در قرآن

ممکن است کسی بگوید: خدا و پیغمبر تک نفر هستند، اما چرا تمام جمله‌های بعد جمع آمده است؛«وَ اَلَّذِینَ »«وَ یُؤْتُونَ »« هُمْ رٰاکِعُونَ »

در آیه‌ای دیگر نیز همین ضمایر جمع را آورده است:

« وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ » ⁽¹⁾

آنان که مؤمن واقعی شدند، «آمَنُوا » « یُقِیمُونَ »« هُمْ رٰاکِعُونَ » جمع هستند.

چند جمع نیز در آخر آیه است؛ فعل، ضمیر و موصول. آخر این آیه، هفت ضمیر و فعل و موصول به صورت جمع آمده است.

در مرحلۀ اول به نظر می‌آید که ما در مصداق‌شناسی آیه اشتباه کرده‌ایم و تنها به امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت داده‌ایم، در حالی که ضمایر و افعال و موصولات این آیات به صورت جمع است، اما باید بگوییم: در بیش از صد کتاب قوی، اصیل و قابل قبول شیعه و اهل تسنن، چه کتاب‌های تفسیر، چه تأویل، چه شأن نزول و چه روایی، در مورد این آیه نوشته‌اند:

وقتی نصارای نجران به پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله گفتند: ما مسلمان نمی‌شویم و می‌خواهیم مسیحی بمانیم، جزیه، یعنی مالیات نیز نمی‌دهیم، چون تو را به حق نمی‌دانیم، حاضر هستیم با تو مباهله کنیم، دست به دعا برداریم، هر کدام که بر حق باشیم زنده بمانیم و هر کدام که ناحق هستیم، همانجا نابود شویم، پروردگار به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: سریع قبول کن. فردا صبح قرار بگذارید، آنها تو را نفرین کنند و تو نیز آنها را نفرین کن!

پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله قبول کردند. خدا فرمود: بگو که چه کسانی را در جلسۀ نفرین می‌خواهند بیاورند.

این آیه را ببینید که تمام ضمایرش جمع است و هیچ ضمیر مفردی ندارد:

« فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ » ⁽¹⁾

« تَعٰالَوْا نَدْعُ » جمع هستند؛ همۀ‌یاران را صدا می‌زنیم؛ شما هر چه در شهر نجران اولاد دارید، بیاورید، ما نیز هر چه اولاد در مدینه داریم می‌آوریم. تمام جوان‌ها را بیاورید، ما نیز می‌آوریم. بگذار کار را یکسره کنیم، شما هر چه زن دارید بیاورید، ما نیز می‌آوریم؛ «نِسٰاءَنٰا » جمع است. شما هر چه مرد دارید و ما هر چه مرد داریم بیاوریم. همۀ این یازده کلمه به صورت جمع آمده است. در آیه قبل نیز چند جمع بود، اما این آیه چهار جمع اضافه‌تر دارد. ⁽²⁾فردای آن روز، آنها با جمعیت زیادی آمدند، جا گرفتند، پیغمبر صلی الله علیه و آله نیز به دستور خدا، دعوت و نفرین را قبول کرد.

پیغمبر صلی الله علیه و آله آمد، آنها دیدند از کل زنان فقط یک زن با او است و از کل جوان‌ها، دو نفر با او هستند که جوان نیستند، بلکه بچه هستند؛ حسن و حسین علیهما السلام . از کل مردان نیز یک نفر با او است که امیرالمؤمنین علیه السلام است.

در قرآن خدا حضرت علی علیه السلام را یک نفر نمی‌داند، بلکه ایشان را به تنهایی کل می‌داند، لذا در حق حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام «أَنْفُسَنٰا» را به صورت جمع استعمال کرده، یعنی حضرت علی علیه السلام به تنهایی، همۀ مردان عالم، از آدم تا خاتم است.

احترام پیغمبر صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام

روایتی از اهل سنت است که: مسجد پر از جمعیت بود، پیغمبر صلی الله علیه و آله روی منبر، صدا زد: مردم! می‌خواهید آدم علیه السلام را با علمش، نوح علیه السلام را با حلمش، ابراهیم علیه السلام را

با خلّتش، موسی علیه السلام با کلیم اللهی‌اش، عیسی علیه السلام با روح اللهی‌اش ببینید؟ مردم خیال کردند که پیغمبر صلی الله علیه و آله اکنون پنج نفر را نشان می‌دهد، اما به درب اشاره کرد، همه برگشتند، فرمود:

«فلینظر الی علی بن ابی طالب» ⁽¹⁾پس علی علیه السلام را ببینید.

یعنی نباید در حق او «انت، هو، الذی، قال و...» گفت، بلکه باید حضرت را به صورت جمع لحاظ کرد، باید گفت:

« وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ » ⁽²⁾

یعنی رکوع حضرت به تنهایی، مانند کل رکوع‌ها، زکاتش، کل زکات‌ها، نمازش کل نمازهای عالم است. او ولیّ شما مؤمنین است، والا اگر او را به امیری قبول نمی‌کردید، مؤمن و مسلمان نبودید.

به شما سفارش می‌کنم، از من بشنوید، شما که به لطف خدا علی علیه السلام را به عنوان ولیّ خودتان انتخاب کرده‌اید. امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: در انجام خوبی‌ها و ترک بدی‌ها به من کمک دهید و مرا تنها نگذارید. شما نمی‌توانید مانند من باشید؛

«انکم لاتقدرون علی ذلک ولکن اعینونی بورع و اجتهاد و عفّة و سداد» ⁽³⁾

پاک دامن باشید و در کار خیر بکوشید، شکم و شهوت خود را از حرام حفظ کنید و اهل صراط مستقیم باشد. این گونه به من کمک بدهید.

اتصال به اهل بیت، سنگین کنندۀ پروندۀ آخرتی

یکی از چیزهایی که در قیامت پروندۀ شما را وزن می‌دهد، اتصال شما به اهل بیت علیهم السلام است، بعد نماز، روزه، زکات و حج است.

« فَأَمّٰا مَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ * فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ » ⁽¹⁾

روایتی از وجود مبارک حضرت موسی بن جعفر علیه السلام است که می‌فرماید:

روز قیامت زائران پیغمبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام ، از همۀ صف‌های اهل محشر جلوتر هستند. ⁽²⁾چه کسی زائر واقعی آنان است؟ شیعه. برای چه شیعه این حضرات را زیارت می‌کند، چون آنها را اولیا و امرای خود می‌دانند. اگر دیگران که آنها را ولیّ خود نمی‌دانند، به زیارت آنها بروند، فقط سلامی به گنبد می‌دهند. چقدر این پرونده وزن دارد؟ خیلی.

این ارزش شما است. در قیامت، خریدار شما خدا است، اما فروشنده کیست؟ فقط مردم مؤمن هستند، چون آنها جنس مورد فروش را دارند، نه کس دیگری. چه چیزی می‌فروشند؟ عبادت، مال، کوشش‌های بدنی:

« إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ » ⁽³⁾

یعنی کارکرد وجودشان و پولی که در راه من دادند.

اگر به خانواده‌های فقیر کمک کنید، دیگران عذر نمی‌آورند که ما چون نداریم، به گناه افتادیم. ماه رمضان ماه صدقه دادن است و ثوابش خیلی بیشتر از ماه‌های دیگر می‌باشد. دستور داریم که در ماه رمضان، تا می‌توانیم کمک مالی کنیم.

خدا می‌خرد، اما در برابر خریدش، چه چیزی به شما می‌دهد؟ «بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ » می‌خرد و در مقابل آن بهشت می‌دهد. از این معامله در عالم سودمندتر و پرمنفعت‌تر هست؟

اما آنهایی که اعمال‌شان سبک و قابل خریدن نیست:

« وَ أَمّٰا مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ * فَأُمُّهُ هٰاوِیَةٌ * وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا هِیَهْ * نٰارٌ حٰامِیَةٌ » ⁽⁴⁾

در جهنم به اندازۀ قبر به آنها جا می‌دهد، و شما چه می‌دانید که آن قبر چیست؟ آتش بسیار سوزان است.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

11 حسرت خسران

اشاره

فرصت‌ها در قرآن

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

از سفارش‌های بسیار مهمی که قرآن کریم، پیامبر اسلام و ائمه طاهرین علیهم السلام به ما دارند، این است که: فرصت‌هایی که در اختیار دارید، غنیمت بدانید. غنیمت سرمایه. یعنی از این سرمایه‌ها و ثروت‌ها، با هدایتی که قرآن و روایات دارند، استفاده کنیم و این سرمایه‌ها را معطل و متوقف نگذاریم. ⁽¹⁾در نتیجه می‌فرماید: روزی خواهد رسید که این فرصت‌ها، غنیمت‌ها و سرمایه‌ها از دست شما خواهد رفت و راه هر گونه جبرانی به روی شما بسته خواهد شد. اوج این سفارش‌ها در قرآن کریم، در سورۀ مبارکۀ زمر است که آیات بسیار مهمی است.

اصرار این آیات بر این اساس است که قبل از این که فرصت‌ها از دست برود، از آن فرصت‌های الهیۀ ملکوتیّه، بهره‌ای نصیب خود کنید. از آن چند آیۀ سورۀ زمر، در پایان یکی از آیات می‌گوید:

« أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ » ⁽²⁾

ترکیب آیه را ببینید که چقدر محکم است. بحث خودخوری، اندوه و غصۀ انسانی که فرصت را از دست داده در میان است؛ «فَرَّطْتُ » یعنی کوتاهی کامل «فِی

جَنْبِ اللّٰهِ » یعنی چقدر خدا به من محبت، لطف، کرم و رحمت داشت که همه نوع فرصتی، آن هم فرصت‌هایی که غنیمت و سرمایه است، در اختیار من گذاشت، ولی من «فَرَّطْتُ » کاملاً نسبت به این فرصت‌ها کوتاهی کردم. فرصت‌ها را بدون بهره و منفعت، معطّل گذاشتم تا از دست رفت و اکنون اندوه و درد شدید نصیب من شده است.

درد دیگر این است که من در دنیا موعظه‌ها و نصایح خدا و پیامبر و ائمه علیهم السلام را نسبت به این فرصت‌ها به سخره گرفتم:

« وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ » ⁽¹⁾

مثلاً می‌گویند: بیا انفاق کن! خیلی ثروت دارد و ثروت جزء فرصت‌های مهم حضرت حق است، اما او بدون این که فکر و ارزیابی کند، با خساست هر چه تمام‌تر، انفاق را به سخره می‌گیرد. ⁽²⁾

اغتنام از فرصت های مالی

سفارش خدا در اغتنام از فرصت‌های مالی این است که باید به این افراد کمک کرد. خدا در قرآن فرموده است:

« وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ » ⁽³⁾

سر سال اگر سودی داشتی، خمس آن را در همان مسیرهایی که گفته‌ام بده.

بعضی‌ها می‌گویند: نه، خودم زحمت کشیده‌ام، چرا خمس بدهم.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

چقدر خوب است که زبان انسان پشت عقلش باشد؛ وقتی که به او پیشنهاد می‌کنند، فکر کند و بعد جواب دهد. ⁽⁴⁾بی‌جهت جواب ندهد تا فرصت‌های الهی را معطل کند. اگر کبریت غارتگران و کلاه‌برداران به آن اموال نخورد، در آخر کبریت

ملک الموت که به آن می‌خورد. کبریتی می‌زند که روح از بدن بیرون می‌رود و همۀ پول‌ها همه برای ورثه می‌ماند که بیشتر آنها بی‌دین هستند، پس چرا این فرصت‌ها را از دست بدهیم؟

چرا مردم فرصت‌ها را از دست می‌دهند؟ فرصت بدن سالم در عبادت را از دست می‌دهند؟ مگر دو رکعت نماز چقدر سختی دارد که نمی‌خوانند، یعنی سنگینی آن مانند کوه دماوند است؟ چه سختی دارد که وضو بگیرد و در محضر مبارک خدای رازق، کریم و مهربانش بایستد و عاشقانه با او حرف بزند؟

اندوه بی پایان در قیامت

وقتی فرصت‌ها از دست رفت، گرفتار اندوه بی‌پایان می‌شوید، چون غصّه در قیامت پایان ندارد. فرصت‌ها را غنیمت بدانید.

« أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ »

نگویید: وای بر ما! ما در کنار خدا که این فرصت‌ها را در اختیار ما گذاشت، بسیار کوتاهی کردیم و مسخره نیز می‌کردیم.

اگر دیناری بدهکار هستید و دِین یا حقی نزد شما هست، بروید و ادا کنید. پدر و مادری دارید که از شما ناراضی هستند، بروید و آنها را راضی کنید. اگر خانوادۀ‌تان را اذیت کرده‌اید، از آنها عذرخواهی کنید. این‌ها همه دِین و حقوقی است که باید قبل از مردن ادا کرد. نگذارید فرصت از دست برود.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

مردی که به خاطر ظلم، بد دهنی و بداخلاقی همسرش در خانه راحت نیست، خداوند در قیامت، هیچ عمل واجب و مستحبی را از آن زن قبول نمی‌کند. ⁽¹⁾

عشق به زندگی به دو دلیل

پیغمبر عزیز صلی الله علیه و آله دوستی داشتند، یک نفر به او گفت: آیا به زندگی علاقه داری؟ گفت: آری. گفت: برای چه؟ گفت: برای سه کار، عبادت شب، وقتی که همه خواب هستند، من بیدار باشم. ⁽¹⁾نه این که همۀ شب را بیدار باشی، چون این را اجازه نمی‌دهند، همان طور که خدا به پیغمبر صلی الله علیه و آله نیز اجازه نداد:

« قُمِ اللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً » ⁽²⁾

دو سوم شب را بخواب، و کمی از شب را بیدار باش.

گفت: زندگی را می‌خواهم، اما برای عبادت در شب. چقدر قرآن از شب تعریف کرده است. همۀ واقعیات عظیم معنوی در شب اتفاق افتاده است.

« وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً » ⁽³⁾

« سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ » ⁽⁴⁾

معراج پیامبر صلی الله علیه و آله در شب واقع شد.

« وَ الْفَجْرِ * وَ لَیٰالٍ عَشْرٍ * وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ » ⁽⁵⁾

قسم به ده شب؛ ده شب عاشورا یا ذی‌الحجه، هر دو را نوشته‌اند. ⁽⁶⁾دلیل دوم که عاشق زندگی هستم. در مدینه، هوا گاهی پنجاه درجه گرم است و برای روزه گرفتن سخت است و من لذت می‌برم که روزه بگیرم. خدا گفته است:

روزه بگیر، من لذتم در این است که روزه بگیرم و امر محبوبم را اطاعت کنم.

دلیل سوم من برای زندگی این است که از کار مردم گره باز کنم و فرصت گره‌گشایی از کار مردم را از دست ندهم.

زندگی الهی

امیرالمؤمنین علیه السلام در خانه‌اش را زد، حضرت زهرا علیها السلام در را باز کرد، حضرت دید رنگ زهرا پریده، فرمود: دختر پیامبر! چرا این گونه‌ای؟ فرمود: شما سه شبانه روز بیرون از مدینه بودید و ما هیچ چیزی نداشتیم که بخوریم و گرسنه‌ایم.

فرمود: پس من می‌روم تا غذا تهیه کنم. حضرت یک رفیق خیلی خوبی داشتند، فرمودند: سه درهم داری تا به من قرض بدهی؟ گفت: بله، بفرمایید. راحت سه درهم به حضرت قرض داد، چون می‌دانست که این سه درهم برمی‌گردد. اما ما از همدیگر می‌ترسیم که قرض بدهیم.

هیچ کس از حضرت نمی‌ترسید، چون می‌دانستند که در برخورد با امیرالمؤمنین علیه السلام ضرر نمی‌کنند، حضرت به طرف بازار مدینه حرکت کردند، کنار دیواری دیدند مقداد ایستاده است، آمدند، سلام و تبسم کردند. پرسیدند: مقداد! اینجا چه می‌کنی؟ گفت: علی جان! چهار شبانه روز است پولی ندارم و خانواده‌ام گرسنه هستند. فرمود: چرا اینجا ایستاده‌ای؟ من پول دارم به تو می‌دهم. برو و غذا بگیر. این آیه در رابطه با امیرالمؤمنین علیه السلام است:

« وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » ⁽¹⁾

دیگران را بر خودشان ترجیح می‌دهند.

خانوادۀ مقداد یک روز بیشتر گرسنه بودند، اما حضرت فاطمه علیها السلام و فرزندان حضرت سه روز است که گرسنه‌اند، پس می‌گوید به او برسد، ما وقت داریم که فردا نیز گرسنه بمانیم.

مقداد خداحافظی کرد و رفت، امیرالمؤمنین علیه السلام سر جای مقداد ایستاد. صدای

بلال که بلند شد، حضرت به مسجد آمد، نماز را خواند. نماز ظهر که تمام شد، پیغمبر عادتشان بود سلام نماز را که می‌دادند، برمی‌گشتند و رو به مردم می‌نشستند.

همین که برگشتند و نگاهی در جمعیت کردند، و به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:

علی جان! میهمان نمی‌خواهی؟ فرمود: خدایا! ما سه روز است که خانوادۀ‌مان گرسنه هستند، پیغمبر صلی الله علیه و آله نیز می‌خواهد بیاید؟ اما فرمود: چرا نخواهم؟ این نیز فرصتی است که پیغمبر صلی الله علیه و آله به خانۀ ما بیاید، چرا از دست بدهم؟ روزی پیغمبر صلی الله علیه و آله بر عهدۀ خداست. خودش مشکل ما را حل می‌کند. چون امیرالمؤمنین علیه السلام اهل دین است.

پیامبر صلی الله علیه و آله دستش را در دست امیرالمؤمنین علیه السلام گذاشتند، آمدند و در زدند، حضرت زهرا علیها السلام در را باز کردند، دید دست علی علیه السلام خالی است، میهمان نیز آورده است. نگاهی با محبت به امیرالمؤمنین علیه السلام کرد که چه کار خوبی کردی که پدرم را به خانۀ ما آوردی.

پیغمبر صلی الله علیه و آله آمدند و حسنین علیهما السلام را روی دامن گذاشتند و می‌بوسیدند.

امیرالمؤمنین علیه السلام نیز نشسته بودند، حضرت زهرا علیها السلام در آن اتاق رفت و سفرۀ پاکیزۀ پر از غذا آورد و پهن کرد. پیغمبر صلی الله علیه و آله دید این غذا از صنف غذای دنیا نیست، فرمود: فاطمه جان! چه کردی؟ عرض کرد: در خلوت آن اتاق رفتم و گفتم: خدایا! حبیب تو میهمان من است.

پیغمبر صلی الله علیه و آله از جا بلند شدند و او را در آغوش گرفتند، فرمودند: پدر فدایت شود.

تو مقام حضرت مریم علیها السلام را داری. جلوی چشم امیرالمؤمنین و حسنین علیهم السلام دست زهرا علیها السلام را بوسید، و بدن او را بویید. ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

12 توجه به فرصت ها

اشاره

غنیمت شمردن فرصت‌ها تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله همۀ فرصت‌هایی که خداوند مهربان به انسان عنایت می‌کند را به عنوان غنیمت، یعنی سرمایه‌ای قابل سود به حساب آورده که این فرصت‌ها به شکل‌ها و صورت‌های گوناگون در اختیار انسان قرار می‌گیرد و خدا نیز احدی را از این فرصت‌ها غریب، تنها و بیگانه نمی‌گذارد. چون کریم، رحیم، ودود و مهربان است، پس به کمال، رشد، نجات و سلامت بندگانش علاقه دارد.

خاک مرده را تبدیل به انسان کرد که این انسان از عظیم‌ترین سرمایه‌های خداوندی بهره‌مند شده و به حیاتی برسد که خودش در قرآن از آن به «عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ » ⁽¹⁾تعبیر کرده است که جای این زندگی، در دنیای بعد است.

حقیقت دنیای پس از مرگ

اگر کسی بگوید: چرا این زندگی را در آنجا به من می‌دهند؟ جوابش این است که:

شما در حقیقت درخواست می‌کنید که اقیانوس کبیر را در استکان بریزند و این کار شدنی نیست. بعد ممکن است بگوید: خدا که قدرت دارد؟ باید گفت: قدرت خدا به امر محال تعلق نمی‌گیرد. خدا قدرت بی‌نهایت است، ولی قرار گرفتن اقیانوس کبیر در استکان، امری محال است، البته اشکال از ماده است که این توان را ندارد که

مانند اقیانوسی در استکان جا بگیرد، وگرنه ضعف و اشکال از ناحیۀ قدرت خدا نیست.

همیشه باید فعل و انفعالات در دایرۀ قدرت بیاید. نه این که اینجا قدرت خدا ناقص است، بلکه این فعل و انفعال، میدان ندارد. اقیانوس کبیر قبول نمی‌کند که در استکان برود و استکان نیز قبول نمی‌کند که اقیانوس در آن جا بگیرد واین ربطی به خدا و قدرت او ندارد.

وقتی خداوند در قرآن مجید می‌فرماید:

جای شما در بهشتی است که پهنای آن از آسمان‌ها و زمین بیشتر است، ⁽¹⁾هیچ کسی نمی‌تواند پهنای آسمان و زمین را به دست بیاورد. این بهشت، اجر درست‌کاری شماست. این بهشت مانند اقیانوسی است. زندگی محدود ما نیز مانند استکان است. بهشت را نمی‌شود به این طرف - دنیا - بیاورند و به شما بدهند، اینجا نیز نمی‌شود که شما را ابدی قرار دهند، چون نسل و انسان‌های دیگر می‌خواهند وارد زمین شوند و ما باید برویم که جا برای آنها باز شود. اینجا جا تنگ است.

ارزش فرصت ها در قرآن و روایات

ارزش فرصت‌ها در قرآن مجید و روایات بیان شده است. انسان اگر از این فرصت‌ها غافل و بی‌توجه بماند تا فرصت‌ها از دست بروند وقتی به عالم بعد منتقل شود، دائم به خدا التماس می‌کند که مرا دوباره به کنار آن فرصت‌ها برگردان.

آنها جواب می‌دهند که ما نظام عالم دنیا را به هم ریخته‌ایم و خورشیدش را خاموش کرده‌ایم:

« إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ * وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ » ⁽²⁾

ستاره‌ها را تیره و تار کردیم، کوه‌ها را مانند پنبۀ حلّاج، گرد و غبارش را به باد

دادیم، دیگر دنیایی وجود ندارد که تو را برگردانیم. اگر هم وجود داشت، در ارادۀ ما نبود که به کسی دوبار عمر بدهیم. فرصت فقط یک بار است.

شما تاکنون شنیده‌اید که از زمان حضرت آدم علیه السلام تا به حال، دو مرتبه جوانی را به کسی بدهند؟ یک بار جوان می‌شود، و بعد پیر می‌شود و بعد هم می‌میرد. هیچ پیری را به جوانی برنگردانده‌اند.

اگر بنا بود که پیری را به جوانی برگردانند، پیغمبران اولوالعزم مانند نوح علیه السلام را برمی‌گرداندند که نهصد و پنجاه سال دیگر عمر کند، اما آنها درخواست نکردند، چون می‌دانستند که در این دستگاه، این درخواست را قبول نمی‌کنند.

آیه‌ای از فرصت‌های از دست رفته و آنهایی که از دست دادند، در سورۀ مبارکۀ فاطر است که:

« وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فِیهٰا رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ فَذُوقُوا فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ » ⁽¹⁾

این «هُمْ » که ضمیر جمع است، یعنی آنهایی که فرصت‌های الهی را از دست دادند؛ ماه مبارک رمضان، فرصت زیبایی برای روزه گرفتن است، شما اگر این فرصت را غنیمت دانستید، یعنی از این سرمایه بهره بردید.

پیغمبر اعظم صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«انفاسکم فیه تسبیح و نومکم فیه عبادة و عملکم فیه مقبول و دعاءکم فیه مستجاب» ⁽²⁾وقتی در ماه رمضان می‌خوابید، در خواب که کسی مکلّف نیست، خدا به نویسنده‌های اعمال می‌گوید: خواب بندۀ مرا به عنوان تسبیحِ من بنویسید.

از دست دادن فرصت ها

از این سرمایه بهره ببرید. اما عده‌ای فرصت را از دست دادند، همان گونه که سال‌های قبل از دست دادند و سال‌های بعد نیز ممکن است از دست بدهند. شما این فرصت را غنیمت دانستید.

فرصت عمر، مال، زیبایی، سلامت، آبرو، بیان، قلم و کار، فرصت‌های الهی است:

کسانی که همۀ فرصت‌ها را از دست دادند، در جهنم فریاد می‌کشند، چون در آنجا خواب نیست و کسی در آن عذاب، خوابش نمی‌برد. بیداری و تشنگی و گرسنگی است، خوردن آب‌های جوشان جهنم و به هم ریختن مزاج دوزخیان که پیوسته ناله می‌کنند.

نالۀ آنها چیست؟ خدا می‌گوید: این است که: خدایا! ما را از جهنم بیرون ببر! که چه کار کنیم؟

« نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ » ⁽¹⁾

ما در زمانی که در دنیا بودیم، به شکلی زندگی کردیم که مورد پسند تو نبود، چون زندگانی ما انسانی، اخلاقی و عاطفی نبوده، بلکه زندگی ما، زندگی حیوانی بوده است. به قول سعدی:

گاوان و خران بار بردار به ز آدمیان مردم آزار

عدّه‌ای که در زندگی آنها ظلم و ستم بود، همیشه دل‌ها را می‌سوزاندند، مال مردم را می‌خوردند، مردم را می‌ترساندند، عرق خوری، چاقو کشی، فحاشی، که هیچ حیوانی در عالم این گونه زندگی نمی‌کند.

حکایت انوشیروان و وزیر

می‌نویسند: انوشیروان ⁽¹⁾با وزیرش رد می‌شدند، به خرابه‌ای رسیدند، دو جغد با هم حرف می‌زدند. بوذرجمهر ⁽²⁾شخص باسوادی بود، که هم زبان ایرانی را استاد بود و هم زبان هندی را. «کلیله و دمنه» را ایشان اولین بار از زبان هندی به زبان ساسانی برگرداند. بعد عبدالله بن مقفع ⁽³⁾به عربی برگرداند و ملّاحسین کاشفی سبزواری ⁽⁴⁾به فارسی برگرداند و به نام «انوار سهیلی» نامید که کتاب خیلی خوبی است.

این کتاب عیب‌ها و حسن‌ها را از زبان حیوانات بیان کرده است که آن عالم هندی ساخته بود بوذرجمهر چون آن را ترجمه کرد مشهور شد که بوذرجمهر زبان حیوانات را می‌فهمد.

انوشیروان به بوذرجمهر گفت: این دو جغد به همدیگر چه می‌گویند؟ گفت:

ممکن است دوست نداشته باشند که ما بدانیم چه می‌گویند. گفت: نه، بگو آنها چه می‌گویند. گفت: آن جغد خاکستری، جغد نر است و آن جغد دیگر، ماده است.

جغد خاکستری به خواستگاری دختر این جغد ماده آمده است برای پسر خودش.

دارند با هم صحبت می‌کنند تا مقدمات را فراهم کنند.

آن جغد ماده می‌گوید: دختر من در زیبایی، پر زدن و حرف زدن کم‌نظیر است، پس مهریه‌اش سنگین است. جغد نر گفت: مهر دخترت چقدر است؟ گفت: صد هزار خرابه. جغد نر گفت: پسر من صد هزار خرابه از کجا بیاورد. گفت: تا این مرد - انوشیروان - بر سر کار است، این مملکت رو به خرابی است و هر چه خرابه بخواهی، پیدا می‌شود. تا ستمگران سرکار هستند، هم اقتصاد خراب است، هم اخلاق، هم زندگی و هم گره‌های زندگی مردم زیاد است. همه مردم دچار چه کنم چه کنم هستند. این طبع ستم و ستمکار است.

واعظ خوش بیان و خوش قیافه‌ای را سی روز ماه رمضان دعوت به منبر نمودند.

از روز اول ماه رمضان شروع به تفسیر آیات بهشت کرد و از نعمت‌هایش گفت. بعد روز بیست و نهم روی منبر نشست، کسی به او گفت: آقا! تا منبرت را شروع نکرده‌اید، ممکن است فردا عید فطر شود، شما بیست و نه روز را از بهشت گفتی، یک روز نیز از جهنم بگو! واعظ گفت: جهنم را که می‌روید و می‌بینید، من جایی را که نمی‌بینید، می‌گویم.

فرصت از دست دادگان ناله می‌کنند که خدایا! ما را از دوزخ درآور تا به دنیا برگردیم و فرصت‌ها را غنیمت بدانیم؛ صدقه بدهیم، انفاق کنیم، درمانگاه، بیمارستان و مدرسه بسازیم، دختران بی‌جهیزیه را شوهر بدهیم، بی‌خانه‌ها را خانه‌دار کنیم، ماه رمضان را روزه بگیریم، نماز بخوانیم، کسی را مسخره نکنیم، آبروی کسی را نبریم، کسی را به خاک سیاه ننشانیم و نان کسی را نبُریم.

« نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ »

غیر از آنچه که انجام دادیم، انجام دهیم، چون آنهایی که ما انجام دادیم، سوزاندن فرصت‌ها بود. این حرف دوزخیان است. ببینید که از دست دادن فرصت، مساوی با جهنم است.

علما و غنیمت شمردن فرصت

آن کسی که فرصت‌ها را از دست می‌دهد، بدبخت است. در منطقۀ مامقان آذربایجان، بچه‌ای دوازده ساله بود که سواد نداشت و چوپان بود. او در همین سن و سال، به همین مسأله فرصت و غنیمت دانستن آن برخورد کرد. این بیداری چنان در او اثر کرد که نزد پدر آمد و گفت: بابا! می‌خواهم به دنبال تحصیل بروم و این فرصت جوانی و عمرم را غنیمت بدانم. پدرش قبول کرد. آن زمان حوزۀ علمیۀ

تبریز خیلی قوی بود. رفت و مشغول تحصیل شد.

روزی به مامقان برای دیدن پدر و مادر آمد. و به پدرش گفت: می‌خواهم از تبریز به نجف بروم، پدرش قبول کرد. شما کتاب‌های شیعه را در این دو قرن اخیر مشاهده کنید، حدود بیست کتاب را می‌توانم اسم ببرم که این چوپانِ مامقانی که بعد از مدتی آیت الله العظمی حاج شیخ محمد حسن مامقانی ⁽¹⁾، همطراز شیخ انصاری ⁽²⁾، حاج میرزا حبیب الله رشتی ⁽³⁾شد، نوشته است. در علم، فقه، اصول و تفسیر حرف دارد و صاحب نظر است. این غنیمت دانستن فرصت است.

این قدر گدازاده در تاریخ سراغ داریم که از شاهان عالم شاه‌تر شدند، اما در عالم معنا می‌دانید که مؤسس حوزۀ با عظمت قم چه کسی است؟ مرحوم آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری ⁽⁴⁾است. مرحوم آیت الله حاج میرزا حسن فرید اراکی، مرحوم آیت الله العظمی گلپایگانی ⁽⁵⁾، مرحوم آیت الله العظمی آقا مرعشی نجفی ⁽⁶⁾و خیلی از علمای دیگر از شاگردان ایشان بودند که همۀ آنها پهلوان علم، دانش، فلسفه، عرفان و حکمت بودند.

پدر آیت الله العظمی حائری در یزد قصاب بود، اما وقتی کسی فرصت را غنیمت می‌شمارد، یا ثروتمندی که ثروتش را غنیمت می‌داند، این چنین می‌شود.

من دوستی دارم که نزدیک به هفتاد سال دارد. سه شب مرا برای صرف شام دعوت کرد. او چند جنس از چین و پاکستان و چند کشور دیگر در انحصار دارد و چون مورد اعتماد است، از در و دیوار برایش پول می‌بارد.

همسرش می‌گفت: او شب‌ها را حداکثر چهار ساعت می‌خوابد. ساعت ده شب می‌خوابد و دو نیمه شب بیدار می‌شود و تا اذان صبح یا در سجده یا در رکوع در حال گریه است. با او که می‌نشینی مانند اهل روستا است. هنوز غذا را با دست می‌خورد. با پیراهن عربی زندگی می‌کند. تا کنون با پول شخصی خودش بیش از صد درمانگاه و مسجد ساخته است. بیمارستانی در شهر خودشان ساخته است که

هر کس از بیرون مریض می‌آورد و جا ندارد در یکی از اتاق‌های مانند هتل آن می‌ماند، و غذایش را رایگان می‌دهند تا مریضش خوب شود. مسجدی در یکی از شهرها ساخته است که نمونه ندارد. این چنین شخصی را غنیمت دان فرصت مال می‌گویند.

افرادی نیز فرصت قلم را مانند علّامه حلّی ⁽¹⁾غنیمت می‌شمارند و پانصد و بیست و سه جلد کتاب می‌نویسند. مرحوم فیض کاشانی ⁽²⁾، سیصد جلد کتاب نوشته است. سعدی ⁽³⁾دو کتاب گلستان و بوستان را نوشته است، اما همین دو کتاب جهانی شده است.

شما جوان‌ها فرصت علم را با خواب طولانی نکشید. فرصت عمر را با رفیق بازی و سر کوچه و سر چهارراه به بطلان نکشید و بیهوده نابود نکنید. بیست سال از فرصت عمر خود را به علم، هنر، قلم و شعر بدهید. مگر سعدی از مادر به دنیا آمد، شاعر بود؟ بچۀ یتیمی بود که خودش می‌گوید:

مرا باشد از درد طفلان خبر که در طفلی از سر برفتم پدر ⁽⁴⁾

من یتیم بودم، اما سعدی شدم. فرصت‌ها را غنیمت بدانید. روزی می‌آید که به خدا می‌گویید: ما را برگردان تا پول خود را در راه صحیح خرج کنیم، اما می‌گویند:

نه.

اما به دوزخیان جواب می‌دهند:

« أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ » ⁽⁵⁾

آیا من به اندازه کسی که در عمر خود متذکر حقایق باشد و فرصت‌ها را غنیمت بداند، به شما عمر ندادم؟ یعنی شما هم به اندازه‌ای که در آن فرصت بهشت را به دست بیاورید، فرصت دارید.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

13 تقرب با طاعت

اشاره

تنها راه رسیدن به مقصود تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک حضرت مجتبی علیه السلام سفارشی به همۀ مردم دارند که اگر به این سفارش حضرت توجه و عمل بشود، یقیناً انسان به درجات و مقامات والایی که قرآن برای او بیان کرده است، خواهد رسید.

هر کسی که به مقامات و درجاتی رسیده، از همین راه بوده است، چون راه، راه انحصاری است. یک راه است و راه دیگری در زبان وحی بیان نشده است، چون گاهی مقاصدی در این دنیا هست که از چند راه می‌توان به آن رسید، و مردم به تناسب ذوق، وقت و وضع خود، برای رسیدن به آن مقصود، راهی را انتخاب می‌کنند. اما بعضی از جاده‌ها در این عالم، انحصاری است و یک راه بیشتر نیست.

این جاده‌ای که امام مجتبی علیه السلام می‌فرمایند، تک جاده است و راه دیگری وجود ندارد که کسی آن راه را انتخاب کند. شما همه خوبی‌ها را در همین راه می‌بینید؛ این راه خوب‌ترین، نزدیک‌ترین، بهترین و سودمندترین راه است.

سفارش ایشان به همه است، معلوم می‌شود که این راه برای همه هست و معلوم می‌شود که آن درجات، منازل و مراتبی که در این راه هست، همه می‌توانند به آن برسند، یعنی از لحن کلام حضرت برمی‌آید که همه امید صد در صد داشته باشند و هیچ کس نگوید که من کجا و این درجات، منازل و رتبه‌ها کجا؟ خداوند متعال در

قرآن مجید کلمه «دَرَجٰاتٍ » را برای چه کسانی آورده است؟

درجات، در اختیار مؤمنین

اگر کسی بگوید: کلمۀ درجات فقط برای انبیا و ائمه علیهم السلام به کار گرفته شده است، این حرف خلاف قرآن است.

در سورۀ مبارکۀ انفال، اوایل سوره، چه کسی می‌تواند ثابت کند که:

« لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ » ⁽¹⁾

منحصراً برای انبیا و ائمه علیهم السلام بیان شده است؟

آنها در قرآن برای خودشان آیات جداگانه‌ای دارند، مثلاً این آیه ویژۀ انبیای الهی است:

« تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ » ⁽²⁾

یا این آیه شریفه ویژۀ انبیا است:

« فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النّٰاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِیهِ » ⁽³⁾

تبیین اولی الامر در قرآن

یا این آیه شریفه که می‌فرماید:

« أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ » ⁽⁴⁾

«جابر بن عبدالله انصاری» وقتی اولین بار این آیه را شنید، به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله عرض کرد:

من دو بخش اول آیه را خوب فهمیدم، اما بخش سومش را اصلاً نفهمیدم؛

« أَطِیعُوا اللّٰهَ » یعنی از خدا اطاعت کن، «وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ » نیز یعنی از شما اطاعت کنم، اما معنی «أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ » برای من روشن نیست. معلوم می‌شود که تعدادی از افراد هستند، چون جمع است. این‌ها چه کسانی هستند؟

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

این «أُولِی الْأَمْرِ» در این آیه، دوازده نفر هستند، حضرت دست مبارکش را روی شانۀ امیرالمؤمنین علیه السلام گذاشته و فرمودند: اولین آنها ایشان است و بعد فرزندانش حسن و حسین و علی بن الحسین و محمد بن علی الباقر و جعفر بن محمد الصادق و موسی بن جعفر الکاظم و علی بن موسی الرضا و محمد بن علی الجواد و علی بن محمد الهادی و حسن بن علی العسکری، و آخرین آنها که امام دوازدهم است، هم نام من است و این‌ها «أُولِی الْأَمْرِ» هستند. ⁽¹⁾این روایت در معتبرترین کتاب‌های اهل سنت نیز هست، به ویژه در «ینابیع المودة» که از شیخ سلیمان بن ابراهیم قندوزی حنفی است. ⁽²⁾چون اهل تسنن، حتی متعصبان آنها این روایت را در معتبرترین کتاب‌های خودشان آورده‌اند و نمی‌توانند انکار کنند، آمدند و اسم هر دوازده نفر را در دو حیاط مسجد النبی نوشته‌اند، با این که وهابی‌ها گروه بسیار افراطی هستند و خیلی با شیعه مخالف هستند که سالی ده میلیون تیراژ کتاب علیه ما می‌نویسند، ولی اسم دوازده امام شیعه را روی دیوارهای مسجد النبی می‌بینید.

آیه مذکور ویژه خدا و پیغمبر و ائمه علیهم السلام است. یا مثلاً:

« وَ کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسیٰ تَکْلِیماً » ⁽³⁾

معلوم است که آیه، ویژۀ موسی بن عمران علیه السلام است. و آیۀ:

« یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً * وَ دٰاعِیاً إِلَی اللّٰهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرٰاجاً مُنِیراً » ⁽⁴⁾

این آیه ویژۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است.

« لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ » ⁽¹⁾

چه کسی می‌گوید که اختصاص به انبیا و ائمه علیهم السلام دارد؟ این درجات را برای شما قرار داده است؛ برای شما مؤمنین، برای هر کسی که اهل ایمان است و هر کسی که بخواهد، دوست داشته باشد و فقط علاقه به اهل بیت علیهم السلام داشته باشد.

علاقه‌ای که محرّک انداختن شما در این جاده است. جاده را بروید، تا این گوهر درجات را به شما بدهند. شما بذر محبت بکارید، بعد به خدا امید ببندید.

گناه ناامیدی از رحمت خدا

شما با امید صد در صد بروید، به درجات می‌رسید، اگر کسی وارد این جاده شود و حرکت کند، ناامید باشد، خدا از این ناامیدی بدش می‌آید و مهر کفر را بر آن می‌زند:

« وَ لاٰ تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِنَّهُ لاٰ یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکٰافِرُونَ » ⁽²⁾

فقط کافران ناامیدان از من هستند، چون دست آنها خالی است، ولی شما که دست پر و مؤمن هستید، روزه‌گیر، نمازخوان هستید و از گناه کناره‌گیری می‌کنید.

شما که در جاده دارید حرکت می‌کنید، نباید ناامید باشید.

گوهر گرانبهای یعقوب علیه السلام چهل سال بود که گم شده بود و هیچ کس از آن خبر نداشت. امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: از کنعان، محل زندگی یعقوب علیه السلام تا مصر، با اسب بیست روز راه است، این همه مسافر به مصر می‌رفت و می‌آمد، جنس می‌بردند و می‌خریدند، گاهی می‌رفتند و عزیز مصر را می‌دیدند، اما هیچ کس به نظرش نمی‌آمد که این عزیز مصر، گم شدۀ یعقوب علیه السلام است.

گم شده بود و یعقوب پیغمبر نیز هیچ خبری از او نداشت. اگر خبر داشت، همان سال اول پیکی را می‌فرستاد و به جوان سیزده چهارده ساله‌اش نامه می‌داد که از کاخ فرار کن و به کنعان برگرد. ولی چون خدا نمی‌خواست، نگذاشت در این چهل سال یعقوب علیه السلام باخبر شود.

یعقوب علیه السلام پیغمبر است، ولی آنچه را که خدا بخواهد، می‌تواند آگاه شود، اما اگر خدا نخواهد، نمی‌تواند آگاه شود. این عیب یعقوب علیه السلام نیست، بلکه حکمت حضرت حق است.

ولی بعد از چهل سال، در سفر سوم ده برادر یوسف به مصر، با کمال امیدواری گفت:

« یٰا بَنِیَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ » ⁽¹⁾

گفت: بروید و با کمال دقت در آن مملکت، برای پیدا کردن یوسف علیه السلام بگردید و از رحمت خدا ناامید نباشید، زیرا او کمک می‌دهد که عزیز من پیدا شود. حضرت یعقوب علیه السلام مؤمن واقعی بود و راست می‌گفت که بگردید و به رحمت خدا امیدوار باشید.

اما ده برادر به بیرون اتاق آمدند، گفتند: بیچاره پیر شده و مغزش از کار افتاده است و می‌گوید: بگردید و یوسف را پیدا کنید. چهل سال پیش، ما او را در چاه انداختیم و تا کنون پوسیده است.

نتیجه امید حضرت یعقوب علیه السلام

ده برادر به مصر آمدند و بار غذا خواستند. حضرت یوسف علیه السلام به آنها گفت:

« هَلْ عَلِمْتُمْ مٰا فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ أَخِیهِ إِذْ أَنْتُمْ جٰاهِلُونَ » ⁽²⁾

شما می‌دانید که در گذشته با یوسف چه کردید؟ این‌ها به هم نگاه کردند و

تعجب کردند که او اسم یوسف را از کجا می‌داند؟ او اهل مصر و پادشاه این مملکت است، ما اهل کنعان هستیم. چهل سال پیش، ما یوسف را در چاه انداختیم و او نابود شد.

برادر بزرگ گفت: او یا باید پیغمبر باشد که از طریق مقام نبوت خبر گرفته است، یا یکی از اولیای خاصّ خدا که توانسته به پشت پرده راه پیدا کند و یا خودش یوسف است. بعد گفت: می‌پرسیم:

« قٰالُوا أَ إِنَّکَ لَأَنْتَ یُوسُفُ » ⁽¹⁾

این خبری که تو از چهل سال پیش می‌دهی، یا خود یوسف هستی، یا پیغمبر، یا یکی از اولیای خاص حضرت حق، که می‌توانند راه به گذشته و آینده پیدا کنند.

« قٰالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هٰذٰا أَخِی قَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْنٰا إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ » ⁽²⁾

معلوم شد که پدر آنها گرفتار توهّم نبود و امید پدرشان به خدا، امید درستی بود.

گناه سوء ظن به رحمت خدا

روایتی در کتاب شریف «وسائل الشیعة» است، این کتاب محور اجتهاد فقهای شیعه است. خیلی مهم است. روایت از امام صادق علیه السلام است که فرمود: در قیامت پروندۀ شخصی را رسیدگی می‌کنند، تمام عباداتش را امضا می‌کنند و با او تلخی نمی‌کنند، چون شخص خیلی خوبی بوده، بعد خدا به فرشتگان می‌گوید: او را به طرف جهنم برگردانید. می‌گویند: اگر این شخص به جهنم برود، پس چه کسی می‌خواهد به بهشت برود؟

می‌دانید جهنم چه ترس، وحشت، بار و سنگینی دارد؟ به پروردگار می‌گوید: به چه دلیل من به جهنم بروم؟ خطاب می‌رسد: به یک دلیل، آن هم این که در دنیا با

این که شخصی بسیار خوبی بودی و تمام عبادات تو نیز قبول شده، ولی به من بدگمان بودی، همیشه در دلت می‌گذشت چه کسی با این عبادات ما را نجات می‌دهد؟ فکر نمی‌کنم. من مطابق با فکر خودت دارم عمل می‌کنم، نه مطابق با عبادات تو. تو حق نداشتی که به من سوء ظن داشته باشی. ⁽¹⁾من که در قرآن گفته‌ام: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ » ⁽²⁾من که گفته بودم: «فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ » ⁽³⁾من که گفته‌ام «وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ » ⁽⁴⁾چرا به من اعتماد نکردی که من تو را نجات دهم؟ تو همیشه به من بدگمان بودی که، فکر نمی‌کنم ما را به بهشت ببرند.

دستگاه خدا خیلی لطیف است. امید به پروردگار به قدری مهم است که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند: من امیدوارم که در قیامت، به فضل خدا به بهشت بروم، نه با تکیه به نماز و روزه و عباداتم. ⁽⁵⁾شما جوان‌های مؤمن، از مردن و بعد از مرگ نترسید. به پروردگار امید داشته باشید. خدا خیلی زیبا برخورد می‌کند:

«اللهم انّی اسئلک برحمتک التی وسعت کل شیء» ⁽⁶⁾

در برخورد خدا با بندگانش، امید داشته باشید و دلتان به خدا گرم باشد و به هیچ کس جز او دلگرم نباشید.

در روز قیامت هیچ کس نمی‌تواند شما را نجات دهد؛ نه پدر، نه مادر، نه عروس، نه داماد. این‌ها تا حدی در دنیا برای شما کار می‌کنند، اما در آخرت نمی‌توانند. فقط به خدا دلگرم باشید.

لبیک خدا به بت پرست امیدوار

شبی جبرئیل دید پروردگار می‌گوید: لبیک! به قدری با محبت می‌گوید که معلوم

می‌شود عاشقِ عارفِ آگاهِ صادق، نصف شب بیدار شده و دارد «یا الله» می‌گوید و خدا نیز با عشق می‌گوید: لبیک.

جبرئیل بر زمین احاطه دارد، نگاهی به کرۀ زمین انداخت، دید کسی که این گونه به او لبیک بگوید، نیست. گفت: خدایا! به چه کسی داری لبیک می‌گویی؟ خطاب رسید: فلان مکان را نگاه کن. جبرئیل دید شخصی بت‌پرست نصف شب بلند شده و در مقابل بت دارد اشک می‌ریزد و مناجات می‌کند. خداوند به جبرئیل فرمود: او حال خیلی خوبی دارد و با امید دارد با بت خود حرف می‌زند، بت که جواب او را نمی‌دهد، من نیز اگر جواب او را ندهم، چه کسی جوابش را بدهد؟

چرا از این خدا دل سرد باشد؟ خدایی که به کثیف‌ترین افراد روزی می‌دهد، آب و نان، آفتاب، هوا و زندگی آنها را تأمین می‌کند و گاهی به حرف آنها گوش می‌دهد، دل سردی و ناامیدی در مورد او درست است؟

دوستان را کجا کنی محروم تو که با دشمن این نظر داری ⁽¹⁾

چرا کسی از خدا و انبیا و ائمه علیهم السلام دل سرد باشد؟ تکیه‌گاه‌های واقعی در دنیا و آخرت همین‌ها هستند و بقیه تکیه‌گاه نیستند. زلف خود را به زلف هیچ کس دیگر گره نزن. «دَرَجٰاتٍ » برای شماست.

تقرب به خدا در سایۀ طاعت

متن فرمایش و سفارش حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام را عنایت کنید، تا به همان روشی که خودشان فرمودند، برای شما بگویم و مجلس نورانی‌تر شود. این سفارش را بشنوید:

«تقربوا الی الله بالطاعة» ⁽²⁾

با عبادت به مقام قرب خدا برسید. این قرب، قرب جسمی و مکانی نیست،

بلکه قرب معنوی است، یعنی می‌دانید که خدا از هر عیب و نقصی پاک است، پس خود را برای همرنگ شدن با خدا حرکت دهید. جاده و مسیر این حرکت نیز طاعت و عبادت است. دست به دست شیطان‌ها ندهید! دعوت گنهکاران را قبول نکنید.

جوانی خود را غنیمت بدانید و آلوده نشوید. این شهوت‌های لحظه‌ای جز این که بدن و روح شما را ویران کند، سود دیگری ندارد. در جامعۀ بدکاران هیچ مصونیتی وجود ندارد.

با این گریه‌ها، جشن‌ها و دعاها، آلودگی‌ها را کم و بار گناه را سبک کنید. ما جاده واقعی خدا را به شما نشان می‌دهیم و توقعی از شما نداریم.

این حرف امام است: «تقربوا الی الله بالطاعة» این «باء» که روی کلمۀ «طاعت» است، «باء استعانت» است. همان معنی «باء» که بر سر «بِسْمِ اللّٰهِ » می‌آید یعنی به کمک خدای رحمان و رحیم.

«تقربوا الی الله بالطاعة» یعنی با کمک بندگی، عبادت و طاعت، خود را به درجات تقرب برسانید. درجات نیز خیلی زیاد است. یکی از درجات را در سورۀ مبارکۀ نساء بنگرید. برای کسانی که در راه عبادت هستند، هم‌نشینی با چهار گروه در قیامت وجود دارد:

« وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً » ⁽¹⁾

کسی که در جادۀ اطاعت و بندگی قرار بگیرد، هم‌نشین چهار گروه می‌شود، این همۀ درجات نیست، بلکه فقط یک درجه است. یکی از درجات، بهشت است، که باز همۀ درجات نیست.

یک درجه نیز؛

« فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ » ⁽²⁾

است. یک درجه نیز مقام «مع اللهی » است.

انشاء الله که به این سفارش حضرت مجتبی علیه السلام عمل کنیم و خود را با عبادت و بندگی به خدا برسانیم.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

14 ماهیت قیامت

اشاره

بررسی اجمالی اسامی قیامت

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

روز قیامت حدود صد اسم دارد که مجموعۀ این اسم‌ها را مرحوم فیض کاشانی در باب معاد ذکر کرده‌اند. نامهای قیامت به خاطر خود قیامت نیست، بلکه به تناسب حال، وضع و عمل مردم نامگذاری شده است، ⁽¹⁾ولی اسم اصلی آن که در قرآن مجید نیز زیاد آمده است، «الآخرة» است که در مقابل دنیا، یعنی جهان دیگر، جهانی که بعد از این جهان است. ⁽²⁾اما نامهای دیگر به تناسب انسان‌ها است. مثلاً در قرآن کریم به رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ » ⁽³⁾

مردم را نسبت به روز اندوه، غصّه و تأسف هشدار بده. «أَنْذِرْهُمْ » یعنی هشدار دادن و ترساندن.

مانند این آیه شریفه:

« وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ » ⁽⁴⁾

آیه در اوایل بعثت نازل شده است و معنی آن این است که نزدیک‌ترین اقوام خود را هشدار بده که راه شما کج، کارتان غلط و اعمال‌تان شیطانی است و اگر در

این راه و اعمال بمانید، با دست خودتان راه خیر دنیا و آخرت را به روی خود بسته‌اید.

قرآن مجید می‌فرماید:

در این عالم هر چه خوبی به مردم می‌رسد،از جانب خدا است و در این دنیا هر چه بدی، رنج، سختی، مشکل و عذاب به مردم می‌رسد، از طریق خود مردم است.

خود مردم باعث مشکلات، ناامنی، رنج، مشقت و ضیق معیشت خود هستند.

خداوند متعال هر چه را که حرام کرده است، فقط به این خاطر بوده که مردم با ارتکاب حرام، در مشکل می‌افتند.

اگر زشتی‌های اخلاق را حرام کرده و گناه دانسته است، به این خاطر است که وقتی مردم دچار زشتی‌های اخلاق شوند؛ لجباز، متکبّر، متعصب، حریص و طمع‌کار شوند، خودشان به مشکل دچار می‌شوند، پس همۀ خوبی‌ها از جانب او و همۀ بدی‌ها از ناحیه ما است:

« مٰا أَصٰابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَ مٰا أَصٰابَکَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ » ⁽¹⁾

مولّد مشکلات خود انسان است.

« یُرِیدُ اللّٰهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لاٰ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ » ⁽²⁾

خدا راحتی شما را می‌خواهد و برای هیچ کس سختی و مشکل نمی‌خواهد.

مشکل ساز خودتان هستید. انسان وقتی قناعت نکند، دچار مشکل می‌شود.

«یوم الحسرة» بودن قیامت

چرا خداوند نام قیامت را «یوم الحسرة» می‌گذارد؟ چون گروه کثیری، به محض این که وارد قیامت می‌شوند، دچار اندوه، غصه و تأسف می‌شوند. به چه علت دچار تردد و تأسف می‌شوند؟

خداوند در قرآن می‌فرماید: به خاطر این که وقتی وارد قیامت می‌شوند، پروندۀ خود و دیگران را می‌بینند، بهشت و جهنم را می‌بینند، تازه یادشان می‌آید که فرصت‌های الهی را از دست دادند و از آنها چیزی باقی نمانده است.

خدا به همه فرصت‌هایی می‌دهد؛ فرصت عمر، جوانی، زیبایی، ازدواج، علم، کار، کوشش و عبادت. وقتی در قیامت می‌بیند که تمام فرصت‌ها نابود شده است، دچار اندوه فراوانی می‌شود که علاج نمی‌شود، چون علاجش به این است که دوباره فرصت‌ها را به انسان برمی‌گردانند تا با آنها تجارت کند و سود قیامتی به دست بیاورد. ولی افسوس می‌خورد که چرا آن فرصت‌ها دیگر برنمی‌گردد؟ چون بنا نیست که برگردانند. از ابتدا نیز بنابر این بوده که فرصت‌ها یک بار به مردم داده شود.

تنهایی گنهکار در قیامت

قرآن می‌فرماید: در کنار این اندوه و حسرت و گریه و ناله و داد و فریاد، شفاعت شفاعت کنندگان شامل او نخواهد شد. رحمت خدا به داد او نمی‌رسد و در صحرای محشر، تنها خواهد بود:

« لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لاٰ یُقْبَلُ مِنْهٰا شَفٰاعَةٌ وَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْهٰا عَدْلٌ وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ » ⁽¹⁾

این جمله در قرآن تکرار شده است. دانشمندان عرب می‌گویند: ترکیب ادبی این آیه با این سیاق، اگر حرف نفی مثل «لا و ما» روی کلمۀ نکره بیاید، مثلاً معنای آن عام است کلمۀ بدون «الف و لام»، چون عرب، کلمات «الف و لام»دار را معرفه، یعنی چیز شناخته شده می‌گوید، وقتی «الکتاب» می‌گوید، مخاطب می‌فهمد که این چه کتاب است. اما اگر گوینده بگوید: «کتاب» هیچ کس نمی‌داند چه کتابی را

می‌گوید.

در این آیه و در جملات منفی، یعنی دارندۀ حرف نفی، که دارای کلمۀ نکره هستند، مثل «نفس» که «الف و لام» ندارد، می‌گویند: نکرۀ در سیاق نفی، معنایش عام است. اگر بخواهیم بر اساس ادبیات عرب این آیه قرآن را معنا کنیم، معنی صحیح آن این می‌شود: از هیچ کسی در قیامت جزیه پذیرفته نمی‌شود.

دقت در ترجمۀ قرآن

من ترجمه‌ای از قرآن نوشتم که چهار سال طول کشید. بیشترین وقت مرا در این چهار سال همین ادبیات عرب گرفت، چون اصرار داشتم که تمام مسائل ادبی آیات را بنویسم، ترکیب ادبی، بدیع و بیان آیات را به دست بیاورم، بعد به لغت عرب مراجعه کنم، ببینم این لغت در قرآن در چه معنایی استعمال شده است؟ بعد اصطلاحات عرب را ببینم، که وقتی می‌گوید:

« تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ » ⁽¹⁾

منظورش چیست؟ یعنی این دو دست او قطع شود؟ دیدم نه، منظورش قطع دست نیست، بلکه یعنی قدرتش نابود شود که این همه ما را اذیت کرد. یعنی نابود باد قدرت و حکومت ابولهب.

در ترجمه نزدیک به آیات، حفظ ادبیات عرب، علم بیان، نظر محققان و مفسران و حفظ سلامت انشای فارسی مهم است.

آیه مورد بحث ما این بود:

« لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لاٰ یُقْبَلُ مِنْهٰا شَفٰاعَةٌ وَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْهٰا عَدْلٌ وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ »

ممکن است کلمۀ «تَجْزِی » شما را به اشتباه بیاندازد که به معنی پاداش و جزا

باشد، و بعد معنی کنید: هیچ کس، کسی را پاداش نمی‌دهد و پاداش قیامت مربوط به خداست، نه مربوط به کس دیگری. اما در کلام عرب وقتی که «تَجْزِی » با «عَنْ » می‌آید، و با توجه به نکره بودن «نَفْسٌ » بدون الف و لام و «لای» نفیِ در آیه، یعنی در روز قیامت، از اولین و آخرین، قدرت برطرف کردن چیزی از عذاب را از مجرم ندارد. یعنی مجرم حرفه‌ای در قیامت تنها است و یار ندارد.

قیامت چنین روزی است، البته نه برای مردم مؤمن؛ زیرا ممکن است هر کسی از شما گناه داشته باشید، اما گناهکار حرفه‌ای نیستید. تا می‌توانید، گناه نکنید و گناهانی که مرتکب شده‌اید جبران کنید.

جبران مخصوص هر گناه

هر گناهی راه جبران دارد، نمی‌شود همۀ گناهان را با یک جمله به پروردگار گفت: «استغفر الله ربی و اتوب الیه».

باید ببینید که در این گناهان گوناگون چه نوع گناهی هست، مثلاً بدهکاری، اگر قصد تو این بود که ندهی، این با «استغفر الله» پاک نمی‌شود، بلکه شما باید پول مردم را بدهید. یا روزۀ ماه رمضان را خورده‌ای، این با «استغفر الله» درست نمی‌شود، باید کفارۀ روزه را طبق رساله بگیری وگرنه آن سبد پر از گناه با «استغفر الله» خالی نمی‌شود.

بنابراین، آنان غیر از شما هستند که دربارۀ آنان می‌فرماید:

« لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لاٰ یُقْبَلُ مِنْهٰا شَفٰاعَةٌ وَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْهٰا عَدْلٌ وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ »

یا مشرک هستند، یا گناه‌کار حرفه‌ای و بی‌ادب که تا آخر عمر برنگشتند و هر چه خدا فرصت دارد، خراب کردند. حتی فرصت پیری را غنیمت ندانسته و توبه

نکردند. پیر شدند، اما کارشان را اصلاح نکردند. علنی می‌گوید: من می‌خواهم به طبقه هفتم جهنم و کنار معاویه بروم. خودش نمی‌خواهد. خدا او را چه کار کند؟

این‌ها در روز قیامت نباید غصه بخورند؟! نباید خداوند یکی از اسم‌های قیامت را « یَوْمَ الْحَسْرَةِ » بگذارد؟! یعنی روزی که مرد و زن وارد می‌شوند و می‌بینند که همه فرصت‌ها نابود شده و هیچ چیزی هم در دست آنها نیست که با آن رضای خدا را جلب و دل پیغمبر صلی الله علیه و آله را شاد کنند.

اغتنام فرصت مالی

در شهری بعد از جلسه‌ای، روحانی بزرگواری به من گفت: فرصت داری که من شما را جایی در این شهر ببرم و نشان شما بدهم؟ گفتم: برویم. آمدیم و حوزه علمیه‌ای را به من نشان داد، نزدیک به دویست طلبۀ درس خوان در آن مشغول تحصیل بودند و بعضی از آن طلبه‌ها در حد مجتهد شدن، بعضی‌ها نویسنده و بعضی‌ها مفسر قرآن بودند.

گفتم: اینجا را چه کسی ساخته است؟ امام جمعه؟ گفت: نه، امام جمعه این شهر توان ساختن چنین بنایی را ندارد، بلکه خانمی که بیش از پنجاه سال سن داشت، بعد از آنکه پدرش از دنیا رفت، هر چه ارث بود به این خانم رسید، این خانم آمد و خانه‌ای برای خودش برداشت و گفت: ما بیشتر از این نیازی نداریم و کل ارث را برای ساختن این مدرسه اختصاص داد.

خیال نکنید که خدا ثواب این مدرسه را به پدر او می‌دهد، چون مالک آن مال دیگر پدرش نبود، او که مرد، دیگر مالک نبود، این خانم مالک است و خدا همۀ ثواب را به او می‌دهد.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

کاری نکنید که شما اموال را جمع کنید، بعد به وارث خوب برسد، آن وارث

خوب با آن اموال کار خیر کند، تو وارثت را در قیامت ببینی که به خاطر مال تو به بهشت می‌برند و تو را به خاطر بخل به جهنم ببرند. چون آن مال، دیگر مال تو نیست. بعد از مردن تو اموال مال وارث شده و ثواب به او خواهد رسید. ⁽¹⁾این در صورتی است که وارث خوب و پاک، پول‌های تو را در کار خیر مصرف کند و با پول تو به بهشت برود، اما اگر این پول به وارث گنهکار برسد، در قیامت هم به خاطر پولت جهنم می‌روی و هم به خاطر شریک جرم بودن با او، یعنی دو عذاب داری.

حال یاران اسکندر و « یَوْمَ الْحَسْرَةِ »

می‌گویند: اسکندر - ذوالقرنین - به دنبال آب چشمۀ حیات می‌گشت، به او گفتند: آن چشمه در ظلمات است. فکر می‌کنم که آن زمان‌ها که می‌گفتند ظلمات، یعنی در دو طرف کرۀ زمین نقاطی وجود دارد که شش ماه شب و شش ماه روز است. به اسکندر گفتند: آن چشمه در ظلمات است. گویا رفته سر از قطب شمال در آورده، یا از قطب جنوب.

می‌گویند: با لشکرش رفت. گفته بودند: اگر کسی به این چشمه دسترسی پیدا کند و از آبش بنوشد، تا قیامت زنده می‌ماند، ولی اشیای آن منطقۀ ظلماتی قیمتی است.

با لشکرش وارد تاریکی قطب شمال یا جنوب شد که تاریکی آن خیلی فراگیر و گسترده بود. هر چه گشتند، اسکندر و لشکریانش این چشمه را پیدا نکردند و بعد حکم داد که بیرون برویم.

آنهایی که با او بودند، هر چه در اطرافشان در تاریکی بود جمع کردند، بعد که در روشنایی آمدند، همه اشیای قیمتی بود. آنهایی که اشیاء را جمع کرده بودند و آنهایی که هیچ چیزی جمع نکرده بودند و با دست خالی برگشتند، هر دو غصّه‌دار

شدند؛ آنهایی که جمع کرده بودند، گفتند: چرا بیشتر جمع نکردیم، ناراحت بودند.

آنهایی که جمع نکرده بودند، گفتند: چرا چیزی جمع نکردیم.

در قیامت نیز خوبان غصّه می‌خورند که چرا بیشتر خوبی نکردیم؟ افراد بد نیز غصّه می‌خورند که چرا خوبی نداریم. این یوم الحسرة یکی از نام‌های قیامت است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله دربارۀ فرصت‌ها جمله‌ای می‌فرماید:

«الفرص تمرّ مرّ السحاب» ⁽¹⁾

فرصت‌ها مانند گذشتن ابر می‌گذرند. تا وقت دارید، برای دنیا و آخرت خود کار کنید که بدون بهره از دست نرود.

روز شروع بیچارگی در قیامت خیلی سنگین است. باز در دنیا می‌شود جبران کرد و راه جبران برای همه باز است. من از این باز بودن راه خیلی شگفت زده هستم.

قبول وحشی از سوی خدا

وحشی، قاتل عموی پیغمبر صلی الله علیه و آله که وقتی حضرت حمزه را کشت، بالای سر جنازه‌اش آمد، با خنجر حضرت حمزه را مثله کرد، پیغمبر صلی الله علیه و آله وقتی آمد و جنازه را دید، به قدری اندوهگین شد که گفت: عموجان! در جنگ بعد، اگر من به آنان دست یابم، به جای تو، هفتاد نفر را می‌کشم.

جبرئیل آمد و عرض کرد: خدا می‌فرماید: یک نفر از شما را کشته‌اند، تو نیز یک نفر را بکش و جریمۀ اصلی را به عهدۀ من در قیامت بگذار.

پیغمبر صلی الله علیه و آله از جنگ احد که برگشتند، در بیشتر سخنرانی‌هایشان از عمو یاد کرده و گریه کردند. به زنان مدینه فرمودند: دور هم جمع شوید و با صدای بلند برای عمویم گریه کنید، یعنی آن هشت سالی که پیغمبر صلی الله علیه و آله زنده بودند، روضۀ حمزۀ سیدالشهداء همه جا برپا بود. بعد که جریان کربلا اتفاق افتاد، دیگر تمام مصائب

قبل به فراموشی سپرده شد.

هفت سال بعد، وحشی، قاتلِ بت پرست و مشرک، نامه‌ای به پیغمبر صلی الله علیه و آله نوشت که: من از گذشته‌ام پشیمانم و می‌خواهم مسلمان شوم، اگر به مدینه بیایم، قبولم می‌کنی؟ جبرئیل آمد و گفت: جواب نامه‌اش را بنویس: بله، قبولت می‌کنیم.

یعنی تا زنده‌ایم، فرصت، قابل غنیمت شمردن است، آن را از دست ندهیم. ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

15 احوال قیامت

اشاره

پاداش و کیفر قیامت تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

از مسائل مهمی که در قرآن مطرح است، مسألۀ قیامت است که قریب به صد اسم دارد. این اسامی در قرآن و روایات و دعاها آمده است. تمام نام‌هایی که برای قیامت ذکر شده است، به تناسب عمل، اخلاق، عقاید و افکار مردم است، چون قیامت به خاطر مردم برپا می‌شود.

اصل برپا شدن قیامت نیز به خاطر این است که کرۀ زمین ظرفیت پاداش خوبان و جریمۀ بدکاران را ندارد. از طرفی نیز پروردگار، پاداش و عقاب را، علاوه بر عظمتش که اینجا گنجایش آن را ندارند، چون ابدی است، از آنجا که می‌فرماید:

پاداش و جریمه را ابدی قرار داده است و کرۀ زمین محدود است و نمی‌شود انسان‌هایی که اینجا خلق می‌شوند و به انتخاب خودشان، دیندار یا بی‌دین می‌شوند را ابدی قرار دهد.

لذا بعد از این دنیا، دنیای دیگری را قرار می‌دهد که آن دنیا، هم گنجایش پاداش و عذاب و هم گنجایش ابدیت را دارد. بسیاری از اعمال است که عمل کننده، امکان رسیدن به پاداش آن را در این دنیا ندارد.

یکی از زیباترین، بهترین و برترین اعمال، جهادِ با زبان و اسلحه در برابر دشمن، شیاطین و طاغوت است، که اوج این جهاد، در کربلا اتفاق افتاد. این هفتاد و دو نفر

بنا بر ارزیابی خود حضرت ابی عبدالله علیه السلام ، بی‌بدیل بودند و در گذشته و آینده نیز بی‌نظیرند. شهید شدند، یعنی بین روح و بدن آنها جدایی افتاد و پروردگار می‌خواهد اجر این جهاد را بدهد، به چه کس بدهد؟ آنها که در دنیا نیستند؟ بر فرض که سایر اعمال آنها را پاداش می‌داد، اما شهادت آنها بی‌پاداش می‌ماند و خدا اعطای پاداش را بر خود واجب کرده است.

وجوب اعطای پاداش از سوی خدا

در آیات قرآن این وجوب به خوبی قابل درک است؛ مانند این که در سورۀ نساء می‌فرماید:

« وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً » ⁽¹⁾

این هفتاد و دو نفر چنین کاری کردند؛ در مسیر هجرت به سوی خدا، به مرگ برخورد کردند. مرگی به صورت شهادت.« عَلَی اللّٰهِ * »یعنی بر خدا واجب است که پاداش این‌ها را بدهد و خدا اهل خلف وعده نیست، که منکر وعده‌اش شود و می‌فرماید:

« إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ » ⁽²⁾

بعد از این بزرگواران، قبل از اسلام و بعد از اسلام نیز خیلی افراد بوده‌اند که شهید شدند، اما مزدشان را نبودند که بگیرند، بلکه باید جایی بروند که بتوان مزد آنان را داد. اگر کاری به آیات قرآن و روایات نداشته باشیم، بر اساس نظام عالم و تعقل صحیح، ما قیامت را پیدا می‌کنیم؛ اگر خدا نیز نگفته بود که قیامتی هست، خود ما بر اساس نظام حکیمانه و عالمانه واندیشۀ خودمان، این سؤال برای ما مطرح می‌شد که مزد خوبی‌ها و جریمه بدی‌های ما چه می‌شود؟

علت برپایی قیامت

1- محدودیت دنیا

نظام آفرینش به ما می‌گوید: هیچ خیر و سیر صحیحی در این عالم بدون نتیجه نمی‌ماند. انسان‌ها نیز بدنۀ همین عالم و نظام هستند، بیگانه که نیستند، بلکه جزء همین نظام هستند، پس باید خوبی‌های آنها حتماً به پاداش برسد و زشتی‌هایشان نیز حتماً به جریمه برسد. و این قطعی است.

این دنیا نیز گنجایش پاداش عظیم و عذاب عظیم را ندارد، چون هر دو طرف کلمۀ عظیم دارد؛ اجر عظیم، عذاب عظیم. این عظیم را نمی‌توانیم درک کنیم.

پاداش و عذاب نیز ابدی است.

در اینجا نمی‌شود که خدا هر کس را که می‌آفریند، او را به صورت ابدی نگاه دارد، چون این دنیا جا ندارد. اگر می‌خواست از زمان آدم علیه السلام همه را نگاه دارد، جا نداشت. پس انسان را به عالم بعد انتقال می‌دهد و در آنجا مثل اینجا که این نظام را برپا کرده است، نظامی را برپا می‌کند که زمان برای بشر در آن، ابدیت داشته باشد تا گنجایش اجر و عذاب را داشته باشد.

2- ناهماهنگی جزا و عمل در دنیا

جای عذاب خیلی از مجرمین در اینجا نیست. در کتاب‌هایی که در شوروی سابق نوشته شده بود، بعضی‌ها توانستند از آن چارچوب بیرون آمده و اوضاع آنجا را بنویسند. یکی از آنها دفتردار استالین ⁽¹⁾بوده که همیشه با او همراه بوده است. کتابی نوشته است به نام «مرگ استالین»، در این کتاب خواندم که استالین در ایامی که رئیس حکومت شوروی بود، مخالفینش را می‌کشت. دفتردارش می‌گوید: مقداری که ما خبردار شدیم، او در مدت حاکمیت خود، بیست میلیون نفر را کشته است.

اگر خدا بخواهد اینجا به او جریمه بدهد، نهایت جریمه‌اش این است که او را بکشند. این «اَلنَّفْسَ بِالنَّفْسِ » می‌شود ⁽¹⁾یکی برابر یکی، اما بقیۀ بیست میلیون نفر چطور؟ قتل آنها جریمه ندارد؟ این ظلم است و خدا در قرآن می‌فرماید:

« وَ أَنَّ اللّٰهَ لَیْسَ بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِیدِ » ⁽²⁾

خدای متعال می‌فرماید: من یار مظلوم هستم، هر که می‌خواهد باشد.

« فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً » ⁽³⁾

معاویه، این همه مظلوم را کشت، هیتلر یازده سال بر آلمان حکومت داشت و حدود سیزده میلیون نفر را بی‌علت کشت. رضاخان، صدام، آمریکا با بمب اتمی در ژاپن، عموی ناصرالدین شاه که استاندار کردستان و شیراز بود، به نام فرهاد میرزا ⁽⁴⁾در احوالات خودش نوشته است: من در ایامی که در کردستان و فارس بودم، هفتصد نفر را کشتم. یا دزدی‌هایی که چند میلیارد اموال مملکت را می‌برند.

3- انتقام خدا از ظالم

این دل‌های سوخته را چه کسی باید جواب بدهد؟ تمام نظام هستی، نظام حکمت و عدالت است. نمی‌شود که فقط خیمۀ حیات بشر ظلم باشد و کسی کار به ظالم نداشته باشد؟ اصلاً چنین چیزی نمی‌شود که ما صد در صد جدای از نظام هستی باشیم و هیچ جا ظلم نباشد و هر چه ظلم شود، کسی کاری به ظالم نداشته باشد.

« وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ غٰافِلاً عَمّٰا یَعْمَلُ الظّٰالِمُونَ » ⁽⁵⁾

خدا از عملکرد ستمگران غافل نیست. گریبان ستمکار آخر به دست خدا می‌افتد.

ما کیفیت عذاب را نمی‌بینیم، فقط می‌دانیم که خدا راجع به ستمکاران،

رباخواران، قاتلان، می‌گوید:

« حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ الْمَصِیرُ » ⁽¹⁾

جهنم برای این‌ها کافی است، یعنی شما نگران نباشید، من انتقام کل مظلومین را از آنان می‌گیرم، ولی ما نمی‌دانیم که کیفیت آن چگونه است و در قیامت چه بلایی بر سر ستمکاران می‌آید و چه سفره‌ای برای پاکان پهن می‌کنند؟

این مطالب نیاز به اثبات با آیات قرآن و روایات دارد و گذشته از اثبات مسأله، به تجربه ثابت شده است، البته تعداد تحقق این حقیقت بسیار کم است، ولی پیش آمده است و ما از کسانی می‌شنویم، یا از قلم کسانی می‌بینیم که فوق العاده مورد اعتماد هستند، یعنی شخصیت‌های ردۀ اول شیعه هستند.

عظمت شخصیتی مرحوم ملا احمد نراقی

مرحوم ملا احمد نراقی ⁽²⁾- که در هفتاد جلد کتابی که نوشته‌ام، از آثار او خیلی استفاده کرده‌ام - شخصیتی بلند مرتبه و کم‌نظیر است. دویست سال پیش در شهر کاشان که دارالمؤمنین بود زندگی می‌کرد، کاشان شهر کوچکی بود که همه همدیگر را می‌شناختند و فضای خیلی سنگینی بر شهر حاکم بود.

آن زمان کاشان، شهر بسته‌ای بود و اصلاً سفر از آنجا صورت نمی‌گرفت، چون جاده‌ای نبود. به مرحوم نراقی گفتند: منبری برو. او مجتهد جامع الشرایط، فیلسوف، حکیم، شاعر و عارف بود. در بیش از دوازده علم متخصص بود. به تنهایی یک کتابخانه بود و عظمتی داشت.

در آن مسجدی که بنا شد منبر برود، مردم فهمیدند که چنین دریایی از حکمت، فلسفه، دین، دانش و علم می‌خواهد منبر برود. روی جلد کتاب‌های شیخ انصاری نوشته‌اند: خاتم المجتهدین، یعنی بعد از او هر کس مجتهد است، نان خور اوست و

مطلب جدیدی ندارد. حضرت امام وقتی از شیخ انصاری می‌خواست اسم ببرد، می‌گفت: شیخ اعظم. در احوالات شیخ نوشته‌اند که: تالی تلو معصوم است، ایشان اهل دزفول یا شوشتر بود.

از مرحوم شیخ وقتی می‌پرسند: این همه مایۀ علمی را از کجا آوردی؟ می‌گوید:

از چهارسالگی که در کاشان، خدمت نراقی بودم. چون او در زمان ریاست علمی مرحوم سید محمدباقر شفتی به اصفهان رفته بود و یک سال آنجا ماند، اما گفت: من در این شهر استفادۀ علمی نکردم. بعد با پدرش به نجف رفت، مدتی در نجف بود، گفت: من آنجا نیز استفادۀ علمی نکردم. تا بعد شنید که عالمی در کاشان است.

رفت تا ببیند او چه می‌گوید؟ آدمی که خودش مجتهد بود و در مرز مرجع تقلید شدن بود، رفت ببیند که ملااحمد نراقی کیست و چه می‌گوید؟ وقتی به کاشان رفت، چهار سال، به طور مداوم ماند و به دزفول نرفت، از کاشان بیرون نرفت.

مرحوم نراقی چنین انسانی بود.

مرحوم نراقی از پله‌های منبر بالا رفت، نشست، نگاهی به جمعیت کرد و گریه کرد. بعد از روی منبر بلند شد که پایین بیاید. کل منبرش همین بود. گفت: مردم! پدران ما اگر زنده شوند و در بین ما بیایند و اوضاع ما را ببیند، ما را کافر می‌دانند.

اکنون اگر مرحوم نراقی زنده شود و بخواهد برای ما منبر برود، چه می‌گوید؟

مکاشفۀ برزخی مرحوم نراقی

ایشان می‌فرماید: آن زمانی که در نجف درس می‌خواندم، روزی همسرم به من گفت: ملا احمد! در خانه چیزی برای خوردن نداریم. گفتم: باشد و بیرون آمدم.

اولیای خدا که از خدا ناراضی و گله‌مند نمی‌شوند. بنای دنیا همین است. کانال روزی بعضی از افراد کم است، بعضی نیز هستند که بیش از نیازشان به آنها می‌رسد.

و بعضی کانال روزی‌شان متوسط یا زیاد است.

اما این‌ها ماندنی نیست. قرآن می‌گوید:

« وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ » ⁽¹⁾

زندگی، پول و حکومت می‌چرخد، یک روز در دست توست و یک روز در دست دیگری. مرحوم نراقی گفت: من از خانه بیرون آمدم تا برای اهل خانه چیزی بگیرم، اما بعد گفت: برای لقمه‌ای نان، من ملا احمد به حرم امیرالمؤمنین علیه السلام بروم، خجالت دارد. من بروم و به علی علیه السلام بگویم که زن و بچه‌ام گرسنه هستند، علی علیه السلام کسی بود که برای افطار شب ماه رمضان او، شیر و نمک و نان گذاشتند، به دخترش گفت: شیر را بردار. او خودش با وجود علی بودن، ذره‌ای نان جو و نمک بیشتر نداشت، با این حال من به حرم بروم و بگویم: علی جان! نان، گوشت، نخود و لوبیای ما را بده؟ ابداً من چنین جسارتی به امیرالمؤمنین علیه السلام نمی‌کنم. بر سر قبر پدرم می‌روم و به او می‌گویم.

بر سر قبر پدرم در وادی‌السلام رفتم. پدرش - ملا مهدی - از خودش خیلی مهم‌تر است. این ملا مهدی، پسر کارگر شهرداریِ نراق بود. نمی‌دانم که کارگر چقدر نور داشته است که پسرش ملا مهدی شد و نوه‌اش ملا احمد؟ این کارگرها را باید خاک کف پایشان را بردارند و کسی که مرض گرفته، یک ذره‌اش را در آب بریزند و به بیمار بدهند، تا شفا پیدا کند.

گفت: سر قبر پدرم نشستم، به او گفتم: پدر!من آبرو دارم، بچه‌هایم گرسنه هستند و هیچ چیزی نداریم، شما می‌توانید فکری به حال ما کنید؟ می‌فرماید: وقتی با پدرم حرف زدم، صحنه عوض شد؛ دیگر قبرستان، وادی السلام، نجف و حرم امیرالمؤمنین علیه السلام در کار نبود. فقط خودم را در باغی دیدم که نه سر دارد و نه انتها و نه دیواری. هر چهار طرف تا چشم کار می‌کند باغ است.

صدای پای پدرم از ساختمانی که از قصرهای شاهان جهان زیباتر بود آمد:

احمد! داخل شو! صدا و درد دلت را شنیدم، می‌دانم که گرسنه هستید. این نصف کیسه برنج اینجا را به تو می‌دهم، برو و مشکل گرسنگی خود و خانواده‌ات را حل کن. کیسه را برداشتم، باز صحنه عوض شد؛ دوباره دیدم که در وادی السلام هستم و حرم پیدا است. کیسه را زیر عبا گذاشتم و به خانه آمدم.

چقدر جالب است که کسی تا برزخ برود و برگردد، اما مغرور نشود. خدا عالَمی به نام برزخ دارد که اسمش را در قرآن برده است. گفت: ما درد دل کردیم و چند دقیقه ما را به برزخ راه دادند و چیزی به ما دادند و برگشتیم. برنج را آوردم و به همسرم دادم. چند ماهی خوردیم.

روزی همسرم گفت: ملا احمد! این برنج را از کجا آوردی؟ گفتم: چرا؟ گفت:

برای این که چهار ماه داریم می‌خوریم، ولی کم نمی‌شود. نعمت بهشت کم نمی‌شود:

« لاٰ مَقْطُوعَةٍ وَ لاٰ مَمْنُوعَةٍ » ⁽¹⁾

قطع و منع نمی‌شود.

گفت: تو چه کار داری که از کجا آورده‌ام؟ مگر قرآن نمی‌گوید:

« إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزّٰاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ » ⁽²⁾

ما نان خور خدا هستیم، پس خدا به ما داده است. آن قدر اصرار کرد تا قضیه را گفت. بعد همسرم رفت و بعد از چند دقیقه برگشت. گفت: دیگر کیسۀ برنج نیست.

گفتم: چه کار داشتی که از کجا آمده است؟

امنیت مؤمنین در قیامت

خدا صد اسم برای قیامت گذاشته است، اما برای ملا احمد، قیامت چه قیامتی است، و برای شراب خوار و اهل فسق و فجور چگونه قیامتی؟ برای شیخ انصاری

چه قیامتی است؟ برای شما مردم مؤمن، نمازخوان، روزه‌گیر، اجتناب کننده از گناه، برای شما چه قیامتی است؟ برای فاسد و فتنه‌گر و مفسد و دزد، قیامت «فزع اکبر» است:

قیامت فزع اکبر است، یعنی وحشتی که فوق آن پیدا نمی‌شود، به گونه‌ای که قلب می‌خواهد از ترس تکه تکه شود. اما برای ما اسم دیگری دارد. مردم مؤمن را در قیامت، در فضای «فزع اکبر» نمی‌برند. برای ما چه روزی است؟

« الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ » ⁽¹⁾

از قبر که در می‌آیید، اوضاع را که می‌بینید، لذت می‌برید.

روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله هست که شما اهل آن هستید:

«ولایة علی بن ابی طالب حصنی فمن دخل حصنی امن من عذابی» ⁽²⁾شما در روز قیامت، کنار علی علیه السلام قرار می‌گیرید و آن روز برای شما روز امن است. اما برای عده‌ای «یَوْمَ الْحَسْرَةِ » و برای عده‌ای «یوم اَلْفَزَعُ الْأَکْبَرُ» است.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

16 نفحات رحمانی

اشاره

فرصت‌های خاص در زندگی

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله موعظه‌های بسیار مهمی به مردم می‌فرمودند که بخش مهمی از این موعظه‌ها، مربوط به ایامی است که در مدینه بوده‌اند و از اسلام ریشه گرفته بود. اکثر مردم مدینه فرهنگ خدا را قبول کرده بودند و هر پنج وعده نماز جماعت برپا می‌شد. گرفتارهایی که در مکه داشتند، دیگر نبود. آنها راحت‌تر، بهتر و در امنیت بیشتری می‌توانستند بینش، دانش و علم خود را به مردم منتقل کنند.

یکی از نصیحت‌های ایشان این بود:

«الا و انّ لربّکم فی أیّام دهرکم نفحات الا فتعرضوا لها» ⁽¹⁾ای مردم! از جانب پروردگار شما، در روزگاری که زندگی می‌کنید، هر چند سالی که هر کدام از عمر سهم دارید، فرصت‌هایی هست، نگذارید این فرصت‌ها از دست شما برود.

حضرت صلی الله علیه و آله در روایات دیگر به بعضی از فرصت‌ها اشاره می‌کنند که اگر از دست بروند، نه جایگزین دارند، نه قابل جبران است و نه مانندش برمی‌گردد.

فرصتی که جایگزین، مثل و جبران ندارد و وقتی از دست برود، در حقیقت بخشی

از سعادت انسان از دست رفته است و دیگر نیز نمی‌شود آن را برگرداند و در دنیا و آخرت غصّه و حسرتش را می‌خورد.

به نظر رسول خدا صلی الله علیه و آله ، مجموع آنچه که در اختیار انسان است و تمامش از طرف پروردگار است، خود انسان مولّد آن نیست، بلکه مجموعه‌ای از صنعت و نعمت پروردگار که از باب محبت و لطف در اختیار بندگانش قرار داده است و در کنار هر نعمت و فرصتی، راه مصرف، به کارگیری و به منفعت رساندن آن را به ما تعلیم داده است.

نعمت و فرصت گفتار

یکی از این فرصت‌ها و نعمت‌ها، فرصتِ گفتن است. این فرصت، همیشه در اختیار انسان نیست. چه بسا انسان دچار بیماری سختی شود و از سخن گفتن بیافتد.

خیلی‌ها دچار مرضی شدند و دیگر نتوانستند حرف بزنند. حتی گلوی خود را عمل جراحی کردند، اما توان گفتار از آنها سلب شده بود.

دوستی داشتم که پانزده سال آخر عمرش از زبان افتاد. مقوایی را به او داده بودند که حروف الفبا روی این مقوا چسبیده بود. وقتی کاری داشت، این حروف الفبا را به یکدیگر می‌چسباند، تا جمله‌ای بشود که با آن جمله مطلبش را برساند و حرف و نیتش را بازگو کند.

این فرصتِ گفتن اگر در دایرۀ چند برنامه قرار گیرد، غیر از این برنامۀ طبیعی که همگی داریم، چون در برنامۀ طبیعی، حرف زدن‌های روزمرۀ ما در رابطه با ظاهر زندگی ما است و حرف‌های طبیعی پرونده را سنگین و سبک نمی‌کند. البته به شرطی که در حرف‌های طبیعی، حرف دروغ، تهمت و غیبت و مانند آن نباشد.

منهای این حرف‌های طبیعی، اگر این فرصت گفتار و بیان، در موارد تعلیم قرآن قرار بگیرد؛ با هنرمندی و محبت، هفته‌ای چند جلسه در خانه، خانواده‌ام را جمع

کنم و چند آیه به آنها یاد بدهم که اگر این کار را بکنم، از نظر پیغمبر صلی الله علیه و آله ، معلم قرآن محسوب می‌شوم.

مقام معلم قرآن در قیامت

در روز قیامت، در میان صف اولین و آخرین، معلم قرآن در صف اولین است، یعنی با ارزش‌ترین انسان‌های امت، کسی است که عنوان معلمی دارد. وقت زیادی لازم ندارد، جلسۀ قرآن نیز زیاد است. قرآن را یاد بگیرید، چون یادگرفتن قرآن آسان است. آسان بودن فراگرفتن قرآن نیز از جانب خدا قرار داده شده است:

« وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ » ⁽¹⁾

من قرآن را آسان قرار دادم تا با چند جلسه آن را بتوانید یاد بگیرید.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

از زمانی که قرآن نازل گردید پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله برای ما مرتب جلسه می‌گذاشت و آیه‌ها را به ما یاد می‌داد، معنی آنها را می‌فرمود و از ما می‌خواست که عمل کنیم.

کسی که معلم قرآن از دنیا برود، تمام برزخ و قیامتش غرق در نور است. به قدری معلم قرآن ارزش دارد که امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

«اهل القرآن اهل الله و خاصته» ⁽²⁾

اهل قرآن، معلم، دانش‌آموز کلاس قرآن و عمل کنندۀ قرآن، اهل خدا و عبد ویژۀ خدا هستند.

این فرصتی است که ما می‌توانیم از حرف زدن، بیان و گفتار، مقداری را خرج کتاب خدا کنیم، به خصوص در ماه مبارک رمضان که ثواب خواندن، یاد دادن و یاد گرفتن قرآن قابل ارزیابی نیست.

فرصت بی نظیر ماه مبارک رمضان

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

در ماه مبارک رمضان خداوند «یضاعف اللّه فیه الحسنات» ⁽¹⁾شما عمل صالح را که انجام می‌دهید، خداوند متعال هر عمل خیر را به عنوان چند میلیون کار خوب حساب می‌کند.

فرصت دیگر برای ایامی که انسان زبان گویایی دارد و می‌تواند حرف بزند، امر به معروف است. این که از خود، خانواده، رفیق، شریک و مشتری‌هایش شروع کند و کارهای پسندیده را برای آنها توضیح دهد. معروف، یعنی آنچه که مورد پسند خدا است. آنها را تشویق کند که به این خوبی‌ها آراسته شوید. این در عالم تجارت است، چنان که قرآن می‌گوید:

« یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ » ⁽²⁾

این تجارت را القاء کنید و از طریق قرآن ثابت کنید. نگویید که ما علمش را نداریم. همین مطالبی که از طریق منبرها شنیده‌اید، این‌ها علم است.

کارهای پسندیده و خیر را می‌دانید، پس مردم را وادار به خیر و خوبی کنید. این شدنی است. وقتی با کسی گرم صحبت و دوستی می‌شوید، جذب محبت شما می‌شوند و در فضای محبت می‌توانید به او بگویید: این کار را بکن، آن کار را نکن! او نیز قبول می‌کند. هنر عشق و محبت، تحریک و هدایت است.

اکر کسی بتواند با مردم صمیمی شود و مایۀ عشق را تحریک کند و بعد بگوید:

بیا این کار را بکن، به طور قطع او انجام می‌دهد. این مسألۀ روانی دقیقی است؛ که با عشق و محبت، خیلی از دردها را می‌شود علاج کرد؛ بخل، حسد، آلودگی به گناه.

در مسیر غلط نیز همین طور است؛ که متأسفانه گاهی این تحریک و تصفیه در راه شیطان به کار گرفته می‌شود.

وحدت روح با عشق

میثم تمار یک روستاییِ ایرانی بود. هیچ کس نیز او را نمی‌شناخت. فردی فقیر بود و چیزی نداشت. غلام و برده یک پیرزن بود. روزی همراه اربابش می‌رفت، وجود مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام نیز از رو به رو می‌آمد. اولین باری بود که علی علیه السلام و میثم همدیگر را می‌دیدند.

به گونه‌ای امیرالمؤمنین علیه السلام جلو آمدند که آن زن متوجه شد که باید بایستد.

ایستادند. حضرت به میثم فرمود: اسم شما چیست؟ میثم به این چهره نگاهی کرد، مجذوب این اقیانوس محبت شد، گفت: میثم. فرمود: نه، این اسم اصلی تو نیست، تو در خانه‌ای که به دنیا آمدی، مادرت نام تو را سالم گذاشته است، مگر این نیست؟

گفت: آری، من بچه بودم، مرا سالم صدا می‌کردند. آن خانم متوجه شد که این غلام عاشق حضرت شده است. لذا گفت: علی جان! من این غلام را آزاد کردم. او عاشق امیرالمؤمنین علیه السلام شد. عشق علی علیه السلام ، چه آتشی به جان میثم زد که تمام درون میثم را سوزاند و میثم یک علیِ کوچک شد. در کنار امیرالمؤمنین علیه السلام عالِم بزرگی شد.

روزی امیرالمؤمنین علیه السلام به مغازۀ میثم آمد. او خرما فروش بود. حضرت فرمود:

میثم! بیا برویم قدم بزنیم. به قدری با هم صمیمی شدند که روزی میثم دید که امیرالمؤمنین دارد می‌آید و دستش را روی پیشانی خود گذاشته است، عرض کرد:

آقاجان! حال شما چطور است؟ فرمود: سرم خیلی درد می‌کند؟ عرض کرد:

آقاجان! چرا؟ فرمود: برای این که دیشب سر تو درد گرفته بود؛ به قدری این دو روح به هم اتصال داشتند که وقتی او سرش درد می‌گیرد، سر علی علیه السلام نیز درد می‌گرفت. ⁽¹⁾

ز راه نسبت حق روح با روح

این‌ها دیگر به گونه‌ای شده بودند که شاعر می‌گوید:

من کیم لیلی، لیلی کیست من هردو یک روحیم اندر دو بدن ⁽²⁾

یعنی عشق، ملاک وحدت است.

وحدت روحی پیامبر صلی الله علیه و آله با خدا

به قدری پیغمبر صلی الله علیه و آله عاشق خدا بود که اعلام فرمود:

«من رآنی فقد رای الحق» ⁽³⁾

هر کس مرا ببیند، خدا را دیده است.

اما خدا نکند که این نعمت عشق را انسان در جادۀ انحرافی بیاندازد، می‌رود تا از جهنم سر در می‌آورد. هر چه دیگران می‌گویند که نرو، این کار را نکن، خدا، محرم و نامحرم، قانون شرع، حلال و حرام دارد، او می‌گوید: دنیا و آخرت من فقط این دختر است. طرف مقابل او نیز انسان جلف، پوچ و بی‌سواد است.

عشق در جهت مثبت، انسان را به خدا می‌رساند، اما در جهت منفی، وی را تحویل جهنم می‌دهد. ولی هر کسی که از راه غلط برگردد و توبه کند خدا او را می‌بخشد، فرقی ندارد. دیگر عمل تو از «حرّ بن یزید ریاحی» که سنگین‌تر نبود. او هفتاد و چند نفر را که یکی از آنها امام حسین علیه السلام بود به کشتن داد، اما خدا او را

بخشید.

از فرصت گفتار برای امر به معروف استفاده کنید. محبت خیلی کارهای سخت را برای ما آسان می‌کند. وقتی که صمیمی شدید و احساس کردید که عشق طرف را تحریک کرده‌اید، او را وادار به کار پسندیده و معروف کنید. وقتی شما با کسی صمیمی شدید، از فرصت گفتار برای امر به معروف و نهی از منکر و هدایت می‌توانید استفاده کنید. این سفارش پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله است.

«الا و ان لربکم فی ایام دهرکم نفحات الا فتعرّضوا لها»

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

17 تربیت خانوادگی

اشاره

وراثت و تأثیر آن

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

از آیات و روایات استفاده می‌شود که پدر و مادر نسبت به فرزند حق عظیمی را به عهده دارند، چه اختیاری و چه غیر اختیاری. ⁽¹⁾رابطۀ پدر و مادر با فرزند، رابطۀ مولد برق با لامپ است. خود لامپ به خودی خود نور و روشنایی ندارد، بلکه نور و انرژی از محل تولید، به لامپ منتقل می‌شود.

قرآن مجید می‌فرماید:

فرزند در ابتدای امر، نطفه‌ای در صلب پدر است بدون این که پدر در این زمینه اختیاری داشته باشد، نیروهای مادی و معنوی خودش را به آن نطفه انتقال می‌دهد. ⁽²⁾روزی که اسلام این مطلب را به عنوان حقیقتی الهی و طبیعی برای مردم گفت، هیچ مکتب علمی در جهان به این مطلب حتی اشاره نکرده بود. بعد از قرن هجدهم، با تحقیقات، مطالعات و ابزار علمی این معنا در اروپا بیان شد که بحثی علمی در این زمینه حالت محوری پیدا کرد به نام «ژن و ژنتیک» که در هر نطفه‌ای وجود دارد و عامل وراثت است، یعنی مایه‌های مادی وجود پدر و مادر را به فرزندان انتقال داده، واسطۀ بین فرزند و پدر و مادر است.

اشارۀ پیامبر صلی الله علیه و آله به اهمیت وراثت

وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله با آن دید و بصیرتی که داشتند، در آن زمان به این ژن، در ضمن اتفاق غیر منتظره برای خانواده‌ای اشاره کرده‌اند.

جریان از این قرار بود که جوانی با همسرش، هر دو سفید پوست، زیبا چهره، بعد از ازدواج، بچه دار شدند، ولی بچۀ آنها رنگ پوستش سیاه بود. البته شوهر می‌دانست که همسرش خوب، باوقار و اهل دین است و نمی‌شد به این زن بدگمان شد که بچه‌ای که به دنیا آورده است، از مرد دیگری باشد.

جوان گفت: با هم خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌رویم و این مشکل را با ایشان در میان می‌گذاریم که من به همسرم اطمینان دارم، اما بچۀ به دنیا آمده سیاه است. یا رسول الله! این مسأله واقعاً برای این خانواده سنگین است.

پیامبر صلی الله علیه و آله خیلی طبیعی فرمودند: این طفل از خودتان است ⁽¹⁾و این جملۀ معروف را آن روز فرمودند: «العرق دسّاس» ⁽²⁾عرب زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله کلمۀ دسّاس را می‌فهمیدند که چیست. دسّاس یعنی واسطۀ انتقال.

کلمۀ دسّاس در لغت این گونه معنا شد: «العرق تنتقل صفات الآباء و الامهات الی الاولاد» ⁽³⁾چیزی در نطفۀ بشر است که پیامبر صلی الله علیه و آله اسم آن را عِرْق گذاشت و اروپایی‌ها ژن نامیدند. بعد حضرت فرمودند: در چند نسل گذشته تو، پدر یا مادری بوده که سیاه چهره بوده و رنگ پوست این بچه به واسطۀ عرق به بچۀ تو منتقل شده است. در امر رنگ پوست، شکل و امور مادی، این مسأله حقیقت دارد.

تأکید قرآن به پاکی والدین حضرت مریم علیها السلام

در اوایل سورۀ آل عمران، پروردگار عالم حکایت حضرت مریم علیها السلام مادر حضرت مسیح علیه السلام را که می‌خواهد تعریف کند، وی را همراه با پدر ذکر می‌کند؛

« وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا » ⁽¹⁾

می‌توانست اسم پدر حضرت مریم علیها السلام را نبرد، اما ممکن است کسی بگوید:

خدای متعال می‌گفت: مریم، مادر مسیح و به پسر نسبتش می‌داد، اما چرا او را به قبل - پدر - نسبت داده، گفت: بنت عمران؟

و همچنین حضرت مریم علیها السلام را به مادر نسبت داده است، در آن آیه‌ای که مادر حضرت مریم علیها السلام به خدا گفت:

« رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً » ⁽²⁾

این که حضرت مریم علیها السلام را به پدر و مادرش نسبت می‌دهد، اهمیت و نقش عظیم وراثت را بیان می‌کند و حضرت مریم علیها السلام را به تنهایی مورد تحلیل و تجزیۀ تربیتی قرار نمی‌دهد، چون پدر و مادر نقش عظیمی در آن دارند.

اتفاقاً یهودی‌های زمان مریم علیها السلام - از طریق پیغمبران گذشته به این معنا آگاه شده بودند، چون هیچ امتی به اندازه بنی اسرائیل، پیغمبر در میانشان مبعوث به رسالت نشد. خدا برای امت اسلام یک پیامبر فرستاد، شاید حدود نصف انبیا برای آنها مبعوث به رسالت شدند.

آنها از نقش پدر و مادر در تربیت یا بی تربیتی اولاد خبر داشتند. قرآن مجید نیز آگاهی آنها را خبر می‌دهد. این‌ها زمانی که آمدند و عیسی علیه السلام را دیدند که تازه به دنیا آمده بود، همه می‌دانستند که حضرت مریم علیها السلام شوهر نکرده است. شهر نیز کوچک بود و عمران چهرۀ معروفی بود، مادرش نیز زن بسیار والایی بود.

آمدند به حضرت مریم علیها السلام گفتند:

« مٰا کٰانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ مٰا کٰانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا » ⁽³⁾

ای مریم! پدرت انسان بدی نبود، ما او را می‌شناسیم. مادرت نیز با کسی رابطۀ نامشروع نداشته، زن پاکدامنی است، پس این بچه را از کجا آورده‌ای؟ یعنی از تو

باور کردنی نیست که با این پدر و مادر، با مردی غریبه ارتباطی داشته و این بچه به دنیا آمده باشد.

خدا به حضرت مریم علیها السلام فرموده بود: قبل از این که یهودی‌ها بیایند تا با تو حرف بزنند، به ایشان بگو: من اجازه ندارم که امروز سؤال کسی را جواب دهم. لذا اصلاً با یهودی‌ها حرف نزن و فقط به گهواره اشاره کن، بگو: اگر می‌خواهید بدانید که بچه از کجا آمده است، از خودش بپرسید. به گهواره اشاره کرد؛

« فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا » ⁽¹⁾

این‌ها نیز عصبانی شدند، خیال کردند که حضرت مریم علیها السلام آن‌ها را مسخره کرده است، لذا با تعجب و خشم گفتند: عجب داستانی است! خودش دهانش را بسته و حرف نمی‌زند، می‌گوید: با این بچۀ یک روزه حرف بزنید.

محصول دامان پاک حضرت مریم علیها السلام

ناگهان از درون گهواره صدا بلند شد و جواب داد که:

من عبدالله هستم، عبد زنا نیستم، من از گناه به وجود نیامده‌ام، بلکه به وجود آمدۀ مستقیم الله هستم.

شما فکر بدی کرده‌اید. مگر شما نمی‌دانید که مادر من کیست؟ قرآن می‌گوید:

« قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا * وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ » ⁽²⁾

به قدری حضرت مریم علیها السلام در پاکدامنی و سلامت نفس بود که نتیجۀ پاکدامنی او این شد که من با دم الهی خود، حضرت مسیح علیه السلام را در رحم او قرار دادم.

یقین بدانید ای پدران و مادران! که در روز قیامت نسبت به کم کاری در تربیت فرزندان؛ آشنا کردن فرزندان با خدا، قرآن و آداب الهی و انسانی، مورد محاکمه قرار

خواهید گرفت.

اولین حق والدین بر فرزند

حدیثی از امیرالمؤمنین علیه السلام بشنوید:

«حق الولد علی الوالد أن یحسّن اسمه» ⁽¹⁾

حق واجب پدر بر فرزند در این چند حرف است؛ اول: زمانی که به دنیا آمد، اسم‌های زشت و اسامی دشمنان خدا را بر فرزندش نگذارد، بلکه نام نیک برای او انتخاب کند.

به قدری انتخاب نام مهم است که پدر و مادر امیرالمؤمنین علیه السلام تا سه روز برای مولود کعبه اسم انتخاب نکردند. گویا منتظر بودند که کسی مافوق آنها برای این مولود اسم انتخاب کند. در حال طواف کعبه، ابوطالب متوجه شد که صفحه ای مقابل روی او افتاد. نفهمید که این صفحه را چه کسی انداخته است، ولی فکر کرد چیزی که در این صفحه نوشته شده است، نکند اسم خدا باشد؟ آن را برداریم که زیر دست و پا نماند.

وقتی برداشت، دید که این نوشته را به او و همسرش نوشته‌اند و با این جمله شروع شده است:

خصّصتما بالولد الزکی والطاهر المطهر الرضی

ای ابوطالب و فاطمۀ بنت اسد! من در بین مردم عالم شما را انتخاب کردم که این فرزند پاک و پاکیزۀ امین را به شما بدهم، اما این که منتظر نام گذاری او هستید، خودم اسم او را انتخاب کرده‌ام. ⁽²⁾پروردگار سه هزار اسم دارد که هزار اسم او در دعای جوشن کبیر است و هزار اسم نزد انبیا علیهم السلام بوده و هزار اسم دیگر نیز نزد خود پروردگار است که هیچ کس

نمی‌داند چیست و به کسی اعلام نکرده است. ما خبر نداریم که خداوند این اسم‌ها را چه زمانی برای خود انتخاب کرده است، اما در روایات هست که در این سه هزار اسم، اولین اسمی که برای خود انتخاب کرد، «علی» بود. ⁽¹⁾روی این صفحه نوشته شده بود که شما پدر و مادر، اسم این فرزند را علی بخوانید، چون من این اسم را از اسم خودم گرفته‌ام. این حق - «أن یحسّن اسمه» - بر پدران و مادران واجب است. روز قیامت بر فرزندان ایراد می‌گیرند که چرا اسم تو مانند کفار، یهودی‌ها، مسیحی‌ها و زرتشتی‌ها است؟

فرزندان شما نیز می‌گویند:

خدایا! آن زمانی که ما طفل بودیم، اسم ما را این گونه گذاشتند. ما از پدر و مادرمان چند شکایت داریم که یکی از آن‌ها همین است. آن‌ها را بخواهید و بپرسید که چرا این اسم را برای ما گذاشته‌اند؟ چرا مرا در مدرسۀ خوبی نگذاشتند؟ چرا مرا با خودشان در جلسات خوب نبردند؟ چرا در خانه راجع به تو برای من حرف نزدند؟ چرا قرآن و اهل بیت علیهم السلام را به من معرفی نکردند؟ چرا ما را جاهل نگهداشتند؟ نه حرف تو را زدند و نه گذاشتند که ما از تو خبردار شویم.

مسئولیت والدین در تربیت فرزند

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

شش طایفه در قیامت بی محاکمه به جهنم می‌روند؛ یکی از آن شش طایفه، پدران و مادرانی هستند که مایۀ بی دینی فرزندشان بوده‌اند. ⁽²⁾بعضی از این پدر و مادرها به من گفته‌اند فرزندمان از خوبی‌ها خیلی بدش می‌آید. این بچه مریض است و بهترین دکتر او پدر و مادرش هستند که باید مقداری هنر، محبت و نوازش به خرج دهند. خوبی‌ها را برای فرزند خود هزینه کنید تا تعلیم بگیرد و دلش عوض شود؛ «یا مقلب القلوب والابصار» ⁽³⁾دل قابل عوض شدن است.

پیغمبر صلی الله علیه و آله جمله‌ای درباره قلب دارند؛ دل، طبع زیر و رو شدن را دارد، مانند برگ درخت در بیابان که به محض این که نسیم می‌وزد، برگ زیر و رو می‌شود، ⁽¹⁾قلب نیز این گونه است. قلب با سخن، محبت، تعلیم و شرکت در جلسات خوب زیر و رو می‌شود.

مگر اشخاص بد در عالم چگونه خوب شدند؟ با دیدن و شنیدن. مگر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله با اجبار مردم عصر جاهلیت را به آن مؤمنان واقعی تبدیل کرد؟ پیغمبر زبان نرم به کار بست و آن‌ها نیز گوش دادند و این گونه قلب آنها زیر و رو شد و هدایت شدند. قلب در مقابل زبان‌های هنرمند هدایت، زیر و رو می‌شود.

شما برای خانوادۀ خود نرم و به صورت داستان از خوبی‌های امیرالمؤمنین علیه السلام تعریف کنید، بعد از چند جلسه به او بگویید: آیا علی علیه السلام را دوست داری؟ فوراً می‌گوید: آری، او انسان بزرگواری است که نمونه ندارد. وقتی که مخزن وجود او را به علی علیه السلام وصل کردی و او محب علی علیه السلام شد، بعد، از اخلاق، حکومت، برخورد، تواضع و علم بی نظیر علی علیه السلام را برای او بیان کن و به او بگو: بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله بالاتر از علی علیه السلام در عالم وجود ندارد.

معرفی الگوی مناسب برای تربیت

زمانی که علی علیه السلام حکومت، قدرت، ارتش، خزانه و مملکت در دست او بود، شبی تنها بیرون شهر کوفه می‌رفت، شخصی را دید که کنار مرکب خود نشسته و باز نیز از روی مرکب افتاده است. امام جلو آمد و سلام کرد. پرسید: چرا اینجا نشسته‌ای؟ او که علی علیه السلام را نمی‌شناخت، نگاه کرد، دید مردی است با پیراهن عربی وصله خورده. فکر کرد باربر و یا کارگر است.

گفت: بار این مرکب افتاده است و من نمی‌توانم آن را بلند کنم، نشسته‌ام که ببینم آیا کسی می‌آید که به من کمک کند. امام علیه السلام فرمودند: من تو را کمک می‌کنم. مرد تا

بلند شد، امیرالمؤمنین علیه السلام با یک دست بار را بلند کرد و روی مرکب گذاشت و فرمود: اکنون به هر کجا می‌خواهی بروی، برو، دیگر نمی‌افتد.

بعد همراه شدند. او به امیرالمؤمنین علیه السلام گفت: شما به کجا می‌خواهی بروی؟ حضرت فرمودند: به کوفه: شما کجا می‌روید؟ من به یکی از روستاهای اطراف می‌روم. بر سر دوراهی که رسیدند، آن شخص به طرف روستای خود پیچید، دید امیرالمؤمنین علیه السلام دارد به دنبالش می‌آید، گفت آقا مگر نگفتید که به کوفه می‌روم؟ فرمود: آری، اما ادب دین ما اقتضا می‌کند که با هر کسی دوست شدیم، وقتی خواستیم جدا شویم، چند قدم او را بدرقه کنیم، من نیز دارم تو را بدرقه می‌کنم.

تعجب کرد که این چه دین خوبی است؟ تازه با ما رفیق شده است، اما چقدر مهربان است.

گفت: رفیق! تو خیلی خوب، گرم و با محبت هستی، می‌شود آدرس خود را در کوفه به من بدهی که اگر گذرمان به آنجا افتاد، بیاییم و تو راببینیم. فرمود: به مسجد کوفه بیا، من آنجا هستم. گفت: اگر به مسجد آمدم و تو نبودی؟ اسم خود را به من بگو تا از کسی بپرسم، تو را به من نشان دهد. فرمود: اسم من علی بن ابی طالب علیه السلام است. این شخص مسیحی بود، متوجه شد که این شخص رئیس مملکت است.

مبهوت شد. گفت: علی جان! مرا با دین خودتان آشنا کن و بعد برو، من با این اخلاق تو دیگر نمی‌خواهم مسیحی بمانم. ⁽¹⁾برای خانواده بگو: امیرالمؤمنین علیه السلام کانون محبت بوده است. اگر همرنگ علی علیه السلام شوید بهتر است، یا همرنگ دشمنان او؟ بگو: دلم می‌خواهد خودتان قضاوت کنید که روز قیامت شخص وارد شود، خدا بگوید: هر کس که همرنگ علی علیه السلام است، این طرف بیاید و هر کس همرنگ کفار است، آن طرف برود، شما چه می‌کنید؟

اخلاق اسلامی، راه ترویج اسلام

این کار علی علیه السلام است، یعنی اخلاق و رفتار، انتقال دهندۀ اسلام است. در خانه کاری نکنید که فرزندان ما را ببینند، از اول با این فکر بزرگ شوند که پدر و مادرم چگونه مسلمان و شیعه‌ای هستند؟ اگر اسلام این است که اینها دارند، ما این اسلام را نمی‌خواهیم. اگر این باشد که خیلی خطرناک است و در قیامت ما را آزاد نمی‌کنند و راه نجات نداریم. همین درس را از علی علیه السلام بگیرید که ایشان با منش، رفتار، تواضع و کردارش انتقال دهندۀ فرهنگ خدا به دیگران است، هر چند که این طرفش، مسیحی باشد.

وقتی آن مسیحی برخورد علی علیه السلام را دید، ایستاد و گفت: مراباید مسلمان و دیندار کنی و با فرهنگ خدا آشتی دهی. همین درس از علی علیه السلام برای ما کافی است.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

18 اغتنام فرصت

اشاره

سعادت و شقاوت در گرو فرصت‌ها تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

از مقدمۀ روایتی که حاوی چهل مسألۀ فوق العاده مهم است، استفاده کردیم که وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن مردی که آن مطلب را سؤال کرد و حضرت برای او چهل مسأله فرمودند، می‌خواستند بفهمانند که شما اگر راه نجات و سعادت می‌خواهید، باید فرصت‌هایی که در اختیارتان قرار داده شده است، غنیمت بشمارید.

فرصت را سرمایۀ الهی بدانید که پروردگار راه تجارت با این سرمایه را، به روی شما باز کرده و با هدایت پروردگار می‌توانیم در این عمر اندک و محدود، این فهرست‌ها را به عظیم‌ترین منافع و منفعت دائمی تبدیل کنیم. روشی که خود انبیا علیهم السلام ، ائمه و اولیای الهی داشتند که هرگز فرصتی را به بیهودگی و راه باطل از دست ندادند.

شما از طریق قرآن کریم به زندگی انبیا که مراجعه کنید، می‌بینید که انبیا علیهم السلام حتی تمام حوادث بسیار تلخ دوران عمر خود را به عنوان فرصتی خدایی نگاه کردند و با غنیمت دانستن آن فرصت‌ها، در مقام صابران قرار گرفتند.

این معنا را قرآن کریم بیان می‌کند؛ یا در مقام صالحان قرار گرفتند، یا در زمرۀ مقربان، چون تاریخ نشان می‌دهد که انسان بی علت و بی مایه به جایی نرسیده

است.

همت بلند دار که مردان روزگار از همت بلند به جایی رسیده‌اند

تمجید پروردگار از غنیمت شمارندگان فرصت

به قدری برخوردهای اولیای خدا با فرصت‌ها زیبا و پرمنفعت بوده است که به خاطر همین برخوردها، پروردگار در قرآن با زیباترین اوصاف از آنها یاد کرده است.

این معنا در قرآن تقریباً در پانصد آیه هست که باید توضیح داده شود. برای نمونه آیه‌ای از سورۀ آل عمران را می‌خوانیم که خداوند در این آیۀ شریفه به بعضی از انبیا و برخی از دوستان واقعی انبیا که درگیر حوادث تلخ شدند اشاره می‌کند.

پروردگار عزیز عالم برخورد این‌ها را بیان می‌کند که چه برخورد زیبایی بوده است و از طریق همین برخورد زیبا، به نقطۀ عشق و عاشقی ملکوتی رسیدند. این عکس العمل پروردگار نسبت به این افراد است. آیه می‌فرماید:

« وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکٰانُوا » ⁽¹⁾

یعنی: چه بسیار از انبیای من که دشمن با آنها درگیر جنگ شد.

انبیا اهل جنگ نبودند و علاقه‌ای به جنگ نداشته و نمی‌خواستند که جنگ را شروع کنند، اما چه باید می‌کردند؟ در مقابل افراد متکبر، مغرور و منحرفی قرار گرفته بودند که نمی‌خواستند زیر بار حق بروند و در جامعۀ حق زندگی کنند.

اگر به انبیا می‌گفتند: ما نمی‌خواهیم به حرف شما گوش بدهیم و فرهنگ شما را نیز دوست نداریم، قرآن مجید می‌گوید:

« لَکُمْ دِینُکُمْ وَ لِیَ دِینِ » ⁽²⁾

شما می‌خواهید در فرهنگ منحرف خود خوش باشید، باشد، ما نیز در فرهنگ

خدایی خودمان خوش هستیم.

امام صادق علیه السلام وارد مسجدالحرام شدند که طواف کنند، چند نفر بی دین با سواد را دیدند. بی دین بی سواد، کاری به کار هیچ چیزی ندارد، مگر این که از بی دین باسواد فریب بخورد و به نفع هوای نفس او وارد معرکه شود. بی دین‌های با سواد خودشان کناری می‌نشینند و دیگران، به خصوص نسل جوان را جلو می‌اندازند. کاری که در تاریخ سابقه دارد. ولی در زندگی انبیا و ائمه علیهم السلام سابقه ندارد که نسلی را شستشوی مغزی بدهند و وادارشان کنند که به نفع و جهت شخصی آنها فریاد بکشند.

اما بی دین باسواد، طراح، طرّار، مکّار و حیله گر است و با همان حیله گری بخشی از نسل جامعه را می‌تواند معطّل خودش کند. در نهایت آن نسل متوجه می‌شوند که فریب خورده‌اند و جز ضرر، هیچ چیز نصیب آنها نشد.

هیچ وقت انبیا کاری به کار اسلحه نداشتند. دشمنان، جنگ را به انبیا تحمیل می‌کردند. ولی انبیا ایستادگی کردند، چرا؟ برای این که شهادت را زیباترین دروازه می‌دیدند که از این دروازه خارج می‌شوند و در آغوش رحمت خدا می‌روند و قرار می‌گیرند. خدا عاشق اهل صبر و استقامت است. آنهایی که به خاطر ارزش‌ها می‌ایستند و با دشمن معامله نکرده، ضعف نشان نمی‌دهند. اوج این مسأله را جریان کربلا، خوب نشان می‌دهد.

خیلی عجیب است. آنچه که در حادثۀ کربلا خیلی مهم است، مسألۀ شناخت این هفتاد و دو نفر از حق و ایستادن برای حق است و این که هر نفرشان یک دنیا معرفت بودند.

فرصت طلبی بچۀ نه ساله در کربلا

نوشته‌اند که: امام حسین علیه السلام کنار خیمه نشسته بودند. بعد از جنگ عمومی،

صبح عاشورا که حدود پنجاه نفر شهید شدند و جنگ به جنگ یک نفره تبدیل شد.

امام نشسته بودند، دیدند که بچۀ نه ساله‌ای که باید در آغوش پدر و مادر باشد، از خیمه بیرون آمده، بند شمشیر را به گردنش بسته‌اند، چون به اندازه او نبوده که به کمرش ببندند. این بچه با نشاط به طرف میدان به راه افتاد. امام حسین علیه السلام به قمر بنی هاشم فرمودند: این بچه را برگردان. قمر بنی هاشم بچه را در آغوش گرفت، آورد و مقابل ابی عبدالله علیه السلام بر زمین گذاشت.

امام فرمودند: به کجا می‌روی، گفت: جنگ، فرمودند: برای چه؟ گفت: دفاع از شما، فرمودند: پدرت کیست؟ گفت: صبح کشته شد. حضرت فرمود: داغ پدرت برای خانواده‌ات کافی است، به خیمه برگرد. گفت: مادرم شمشیر را به گردنم بسته است و گفته: اگر برگردی، من از تو راضی نیستم. امام علیه السلام گریه کردند.

رفت و جنگید. نزدیک به ده نفر را هلاک کرد، اما دشمنان او را گرفتند و سرش را بریدند و به کنار خیمه‌ها پرت کردند. مادرش بیرون خیمه داشت تماشا می‌کرد.

می‌گفت: فاطمه جان! ما همین مقدار را داشتیم که برای حسین تو بدهیم. ⁽¹⁾زن وقتی بداند که فرصت را چگونه غنیمت بشمارد، به این مقام می‌رسد. این مکتب ما است. این مکتب تازه‌ای نیست.

البته فرهنگ زمان مشرکین و انبیا چگونه است؟ قرآن می‌گوید:

« قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ »

وارد شدند که انبیا را بکشند:

« وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِّ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ » ⁽²⁾

پیامبران را به ناحق کشتند و سر بریدند.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

با ارّۀ دو سر، آنها را به دو نیم کردند، یا زنده زنده در آتش سوزاندند. کسانی را که

به مردم می‌گفتند: دستتان را به دست ما بدهید تا شما را به بهشت ببریم و درب جهنم را به روی شما ببندیم. آنها حرف دیگری نداشتند. ⁽¹⁾

زنان مافوق فرشتگان مقرب

در حق این گونه زنها که مردآفرین روزگار هستند. یا فرشتۀ مقرّب عرش که به لباس زن است و در کرۀ زمین زندگی می‌کند؟ اینها فوق جبرئیل هستند. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: این زن‌ها فوق ملک مقرّب هستند؛

«افضل من ملک مقرب» ⁽²⁾مادر ایستاده بود که سر بریدۀ بچه را جلوی او انداختند. سر بریده بچۀ نه سالۀ خود را از روی خاک‌ها برداشت و بوسید و به سمت لشگر یزید پرت کرد، گفت:

چیزی که در راه خدا داده‌ام پس نمی‌گیرم.

چقدر زیبا فرصت‌ها را غنیمت دانسته‌اند که اکنون بعد از این همه سال بنشینیم و راجع به این مادر و بچه و اغتنام فرصت آنها حرف بزنیم که در طول زندگی انسان‌ها بی نظیر بوده است.

دگر تا جهان هست بزمی چنین نبیند به خود آسمان و زمین

فرصت‌ها را غنیمت بدانید، یعنی فرصت‌ها سرمایه‌ای است که با آن تجارت کنید و برندۀ دنیا و آخرت شوید.

اغتنام فرصت در کنار بستر امیرالمؤمنین علیه السلام

روز بیستم ماه رمضان، یک روز بعد از ضربت خوردن امیرالمؤمنین علیه السلام ، مردم به کوفه هجوم آوردند که حضرت را زیارت کنند. امام با زهری که از طریق شمشیر به بدنشان اثر کرده بود و حضرت با خونریزی و شکافته شدن فرق سر، دیگر نه حال

حرف زدن و نه حال نشستن داشتند.

امام مجتبی علیه السلام کنار در آمد و فرمود:

پدرم طاقت ملاقات ندارند، بروید. همه رفتند و فقط یک نفر به نام «صعصعة بن صوحان» ⁽¹⁾ماند، ولی در را بسته بودند.

امام مجتبی کنار بستر پدر آمدند. امیرالمؤمنین علیه السلام چشم باز کردند، پرسیدند:

حسن جان! چرا صدای گریه می‌آید؟ امام مجتبی علیه السلام فرمود: مردم آمده بودند که شما را ببینند، من آنها را برگرداندم، اما صعصعة بن صوحان پشت در مانده است.

صورتش را روی دیوار گذاشته، گریه می‌کند. به او گفتم: برو، می‌گوید: من طاقت ندارم بروم، من باید محبوبم راببینم.

یعنی صعصعة اصرار دارد که این فرصت را غنیمت بداند. دیدن علی علیه السلام بالاترین و زیباترین فرصت است. زیارت علی علیه السلام ، زیارت خدا است. فرمود: حسن جان! در را باز کن تا بیاید.

امام مجتبی علیه السلام در را باز کردند، صعصعة به کنار بستر امام آمد، صورتش را روی بستر علی علیه السلام گذاشت. بعد از چند لحظه که علی علیه السلام به هوش آمدند و چشم باز کردند، فوراً گفت: مولای من «عظنی» مرا موعظه کن!

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: باشد. پس گوش بده. صعصعة! روز گذشته رئیس کشور شما بودم، اما آن رئیس امروز گرفتار رختخواب است. تمام حکومت و کشور از دستش بیرون رفته است و فردا اسیر قبر است تا قیامت. این نصیحت من است.

امیرالمؤمنین علیه السلام زیبا نصیحت کردند، صعصعة نیز زیبا فرصت را غنیمت دانست. ⁽²⁾

اغتنام فرصت سید مرتضی هنگام مرگ

یکی از علمای بسیاربزرگ شیعه، به نام سید مرتضی ⁽³⁾در حال احتضار بود. می‌دانید آدمی که در حال احتضار است وضع خانه و خانواده در چه حال است. در

زدند، رفتند در را باز کردند، دیدند فیلسوف بزرگ و معروف، ابوریحان بیرونی ⁽¹⁾است.

سلام کردند و گفتند آفا در حال احتضار است. فرمود: آمدم تا ملاقاتش کنم.

ابوریحان آمد و کنار رختخواب سید نشست. سید دیگر نفس‌هایش به شماره افتاده بود. دیدند که چشمش را باز کرد تا ببیند چه کسی برای عیادت آمده است؟ دید ابوریحان بیرونی است.

مسأله بسیار مهمی را از ابوریحان پرسید. گفت: این مسأله جوابش چیست؟

گویا دیگر مردنی در کار نیست و کلاس درس و مدرسه و معلم و علم است.

ابوریحان گفت: من جواب این مسألۀ فلسفی را به جنابعالی بدهم، چه فایده‌ای دارد. تو که داری می‌میری.

گفت: ای ابوریحان! وقت خیلی کم است و من دیگر جانم دارد بالا می‌آید، تا نمردم جوابش را بگو. من جاهل به این مسأله بمیرم بهتر است، یا عالم؟ اصلاً زیباتر از این می‌شود فرصت را غنیمت شمرد؟

وقت خود را حرام نکنید، شما نمی‌دانید که با این گوهر جوانی، به کجاها می‌توانید برسید. شما با این فرصت‌ها که خدا در اختیارتان قرار داده است، می‌توانید چهرۀ معروف جهانی شوید.

آن پروفسور ایرانی، اولین دانشمند و استادی که قلب مصنوعی ساخت که مانند قلب طبیعی کار می‌کند، اهل یکی از روستاهای خرم آباد لرستان و بچۀ چوپان است. اما عشق به تحصیل از او مخترع قلب مصنوعی می‌سازد. خبرنگار پرسید:

شما با این مقام علمی، آیا با دین میانه‌ای دارید؟ گفت: من در شبانه روز، قرآن خواندنم ترک نمی‌شود و هر چه دارم از خدا دارم. خدا مرا کمک کرده است.

فرصت‌ها را غنیمت بدانید.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

19 توجه به فرصت ها

اشاره

نعمت فرصت وغنیمت دانستن آن

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

به مناسبت پاسخی که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به آن سؤال کننده دادند، وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله چهل مسأله را مطرح کردند. کلام به غنیمت دانستن فرصت رسید.

این مطلب را هم از مقدمۀ این پاسخ و پرسش استفاده کردیم. هنوز به اولین مسأله از چهل مسأله پرداخته نشده است.

در پی بحث غنیمت دانستن فرصت، کلمۀ فرصت با غنیمت، هر دو در روایت هست؛ روایتی از امام علی صلی الله علیه و آله است که:

«الفرصة غُنم» ⁽¹⁾

فرصت، غنیمت است (که نباید از دست برود).

فرصت چیست؟ مجموعۀ مایه هایی است که خداوند متعال از باب محبتش به صورت زمان، مال، عمر، نعمت‌های گوناگون، رفیق، همسر و اولاد خوب، در اختیار ما می‌گذارد. کلمۀ غنیمت، یعنی بهره بردن. حرف رسول خدا صلی الله علیه و آله این است که این فرصت هایی که در اختیار ما است، معطل نگذاریم و متوقف نکنیم. از همه جهت شما را راهنمایی کرده‌اند که از هر فرصتی چگونه بهره ببرید. به تعبیر قرآن مجید، اگر از فرصت‌ها بهره ببرید، شما خود را وارد تجارتی کرده‌اید که یکی از

سودهای آن، رهایی از عذاب دردناک قیامت است:

« یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ » ⁽¹⁾

این نتیجۀ غنیمت دانستن فرصت‌ها است. چند مورد از این فرصت‌ها را بیان کنیم که این دو آیۀ فوق بیشتر روشن شود.

از عطاری تا چهره ای جهانی

در قرن هفتم- هشتم، در منطقۀ شهر ری، روستایی به نام «حُمّص»بوده، که جمعیت آن نیز زیاد بوده است. مرد بزرگواری که عمرش از چهل سال گذشته بود، در این روستا مغازۀ عطاری داشت و اصلاً سواد نداشت.

عالمی برای خرید نزد او آمد و گفت: من این چند قلم جنس را می‌خواهم. گفت:

الان برای شما مهیّا می‌کنم. در این گیر و دار، شخصی دیگر رسید و او نیز چند قلم جنس خواست و چشمش به این عالم افتاد، سؤالی کرد. خود همین کار، غنیمت دانستن فرصت است که در کنار عالم ربانی و واجد شرایط، مقداری از جهل خود را کم کند.

چه بسا که آن عالم در گفتگو، راهنمایی به انسان کند که آن راهنمایی به صورت شعلۀ سر کبریت باشد که به انبار بنزین باطن کسی شعله بزند و باطن را شعله ور کند و با شعله ور شدن باطن، انسان به عالی‌ترین مقامات علمی و تربیتی برسد.

این عطار، محو بحث این دو نفر شد. دید که عالم جواب داد، بعد او سؤال دیگری کرد و نیم ساعتی این‌ها در بحث علمی بودند، عطار نیز خیلی از حرف‌ها را

نمی‌فهمید، اما آنچه را که می‌فهمید، لذت می‌برد، چون بیماری جهل در این ناحیه در او معالجه می‌شد.

جنس مورد نظر این عالم و آن آقا را داد و آنها رفتند. خودش نیز در مغازه را بست و نزد یکی از قوم و خویش هایش رفت، گفت: من این مغازه را با کل اجناسش به تو واگذار می‌کنم، تو خرج بخور و نمیری به ما بده، مابقی برای خودت. گفت: مگر می‌خواهی چه کنی؟ می‌خواهم درس بخوانم. گفت: تو؟ گفت آری، گفت: عمر تو از چهل سال گذشته و موهای سر و صورتت دارد سفید می‌شود، تو چهل سال عطار بودی، درس را چه می‌فهمی که چیست؟ گفت: کلید را بگیر، ما رفتیم.

بیست سال گذشت و شصت ساله شد. بعد از این بیست سال، به جایی رسید که حوزه‌های علمیۀ دمشق، بغداد، ایران و حوزه‌های شیعه تحت تأثیر دانش و معرفت او قرار گرفتند. بهترین کتابهای علمی را تألیف کرد.

وجود مبارک «سدید الدین محمود بن علی بن حسن حُمّصی رازی» ⁽¹⁾یکی از مراجع و فقهای بزرگ شیعه است.

او به خود گفت: چهل سال به در مغازۀ عطاری آمدیم، کار معیشتی داشتیم، حالا بقیۀ فرصت عمر را برای آموختن علم غنیمت بدانیم. چه کسی می‌گوید نمی‌شود؟ آن کسی که می‌گوید دیر شده، اشتباه می‌گوید. رفت و ثابت کرد که می‌شود، فرصت‌های در اختیار را غنیمت دانست و به عالی‌ترین مقام علمی و تألیفی رسید. این نمونه‌ای از موارد غنیمت دانستن فرصت بود.

مولوی در تحولی جهانی

جلال الدین مولوی رومی ⁽²⁾مدرّس بود، تعداد زیادی نیز او را نمی‌شناختند. می‌آمد و در گوشۀ مسجد درس می‌داد. نه اهل حال بود، نه شعر، نه عرفان، نه ذکر، بلکه روحانی معمولی بود که بیاید درسی بدهد و برود. اما این روحانی معمولی در

برخورد با شمس تبریزی ⁽¹⁾، شمس حرفی به او می‌زند که آن حرف، آتش سر کبریت بوده که به انبار بنزین باطن جلال الدین می‌خورد و او به چهرۀ مشهور جهانی و به وجود آورندۀ دو دیوان مثنوی و شمس تبدیل می‌شود که هنوز دردیوان‌های اشعار جهان، در عرفان، حکمت و تمثیل حرف اول را می‌زند.

این فرصت است که شخص با برخورد به اهل حال، عالم و یا حتی به نوشته‌ای هر چند روی دیوار باشد:

مرد باید که گیرد اندر گوش وز نبشتست پند بر دیوار ⁽²⁾

که درون انسان را آتش بزند و او را روشن کند و شخص آن را غنیمت می‌شمارد و هدایت می‌شود. دیگر کاری ندارد، روحانی معمولی، جلال الدین مولوی می‌شود. یتیمِ شاگردِ خمیرگیرِ نانوایی، حافظ می‌شود.

این عطّار که از چهل سال نیز عمرش گذشته بود و وارد مرز پیری می‌شد، چون اوج توان بدن تا چهل سالگی است. از چهل سالگی از قلّه سرازیر می‌شود و به پایین می‌آید، بدن شروع به کهنه شدن می‌کند.

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: از پنجاه سالگی به بعد - من به زبان امروز روایت را ترجمه می‌کنم - بدن مرتب چراغ می‌دهد که مواظب باش!اینجا را خوب می‌کنی، جای دیگری درد می‌گیرد تا بنیان بدن خراب شود، درآن حال دیگر فرصتی نیست که آن را بشود غنیمت دانست. ⁽³⁾تا جوان هستید و دیر نشده، باید فرصت را غنیمت دانست. خیال نکنید که اکنون چهرۀ غیر مشهوری هستی و غیر از خانواده و چند نفری از بچه‌های کوچه و شهر هیچ کس تو را نمی‌شناسد، همین منوال خواهد ماند؛ زیرا تو می‌توانی تا چند سال دیگر چهرۀ مشهور جهانی شوی، ولی باید فرصت‌های خدادادی را غنیمت بدانی.

حضرت آسیه علیها السلام الگوی مؤمنان

نمونه‌ای که همه ما در مراسم قرآن به سر گرفتن، خدا را به او قسم می‌دهیم که ما را راه بدهد، از چهره‌های باعظمتی که فرصت نبوت موسی بن عمران علیه السلام را به زیباترین شکل غنیمت دانست، ملکۀ مملکت مصر، حضرت آسیه علیها السلام ⁽¹⁾بود.

او مقداری از حرف‌های موسی علیه السلام را گوش داد، متوجه شد که حرف‌های خیلی محکم و استواری است. قوی، حکیمانه، سازنده و هماهنگ با عقل، ولی حرفهایی که دیگران می‌زنند، باطل، یاوه، پوک و پوچ است. درک کرد که شوهرش که می‌گوید: من خدای بلند مرتبۀ شما هستم، دروغ می‌گوید. درک کرد که شوهرش سر مردم را کلاه می‌گذارد، متقلب و حیله گر است.

فرصت نبوت موسی علیه السلام را غنیمت دانست، ایمان آورد و مؤمن واقعی شد. کار به جایی رسید که پروردگار چند هزار سال بعد از موسی علیه السلام در قرآن، این زن را به عنوان اسوۀ ایمان برای تمام مردان و زنان عالم قلمداد کرد. ⁽²⁾یک زن سرمشق کل انسان‌ها، تا قیامت شد.

آیه را ببینید؛

« وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ » ⁽³⁾

توان عقلی، روانی و بدنی ما که از زن کمتر نیست؟ این آیه خیلی عجیب است.

معنای آیه این است: یعنی ای مردم دنیا! از فرهنگ سراپا آلوده، فرصت را غنیمت دانستم و ارتباط خود را از این فرهنگ فاسد و ظالمانه بریدم و از بدبخت هایی که اسیر این فرهنگ شده بودند دور شدم.

این بریدن ارزان نیز تمام نشد؛ از ملکه بودن عزل شدم، طلاها، لباس‌ها، کاخ و مقام را گرفتند، من ماندم و یک بدن که آن را به چهار میخ کشیدند و سنگ سنگینی را روی من انداختند که تمام اسکلتم زیر این سنگ تکه تکه شد، اما گفتم: من به حرف‌های موسی علیه السلام ، خدا و بهشت یقین کردم.

اما اگر فرصت را غنیمت نمی‌دانست، ملکه مانده بود و بعد نیز مرده بود و در تاریخ فراموش شده بود. اما پروردگار به عنوان الگوی ایمان او را در قرآن آورده، آن هم نه الگوی ایمان برای زنان، «ضرب الله مثلاً للنساء» نگفت، بلکه گفت:

« وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا »

یعنی ای سلمان! ای ابوذر! ای حبیب بن مظاهر! اگر الگو می‌خواهید، این الگو است.

این چه قیمت و ارزشی است که در شب‌های احیاء، چند میلیون نفر قرآن را روی سر می‌گذارند و می‌گویند:

«و بحقّ کلّ مؤمن مدحته فیه» ⁽¹⁾

که یکی از این مؤمن‌های مدح شده در قرآن حضرت آسیه علیها السلام است که چند میلیون نفر، در سه شب به خدا بگویند: خدایا! به حق همسر فرعون، ما را راه بده.

این غنیمت دانستن فرصت است.

عالمی را در یک شهری دیدم که خیلی مؤدب و باوقار بود. پای منبر او را دیده بودم و نمی‌دانستم کیست؟ از منبر پایین آمدم، به کنارم آمد، گفت: خودم تنها نیامده‌ام، چند نفر را با خودم آورده‌ام. بعد گفت که کجا درس خوانده، چقدر خوانده و چه کار می‌کند. گفتم: پدر شما از علما است؟ چون نشان می‌داد که از آقازاده‌ها باشد، خیلی باوقار وسنگین بود.

لبخندی زد و گفت: من از خانه‌ای آمده‌ام که فرصت عمر را غنیمت دانستم و

رفتم عالم و مجتهد شدم، چون در آن خانه هر شب، بی استثنا، پدرم در یخچال را باز می‌کرد و شیشۀ مشروب را بیرون می‌آورد و می‌خورد.

در روز قیامت، کسانی که فرصت‌ها را غنیمت دانستند، پروردگار به وسیلۀ این‌ها خیلی‌ها را به جهنم می‌برد، چون خیلی‌ها را که محاکمه می‌کنند، آنها می‌گویند:

نتوانستیم، نمی‌شد، اما بچه‌های آن‌ها را نشان می‌دهند، می‌گویند: چرا نمی‌شود، پس این‌ها چگونه توانستند؟

پشت کردن به فرصت ها

یکی از یاران بسیار باوقار و با کرامت حضرت سیدالشهداء علیه السلام صبح عاشورا به حضرت عرض کرد: حسین جان! چند دقیقه به من اجازه می‌دهی تا بروم؟ حضرت فرمودند: اختیار با خودت است.

گفت: آقا! من برادری دارم که معاون عمر سعد است، می‌خواهم بروم و نصیحتش کنم. فرمودند: برو. غافل را ببینید، اگر در کنار أبی عبدالله علیه السلام بود چه فرصتی برای پر کشیدن به بهشت برای او مهیا بود، اما او فرصت را غنیمت ندانسته و دست در دست عمر سعد گذاشته است که در حقیقت عمل می‌گوید: من می‌خواهم با سر به طبقۀ هفتم جهنم بروم.

آمد و رو به روی لشکر یزید ایستاد، گفت: من فلانی هستم، برادرم را می‌خواهم.

عمر سعد به برادر او گفت: ببین برادرت چه می‌گوید؟ آمد. خیلی حرف زدند. او نیز نسبت به برادرش ادب کرد و سکوت کرد. راجع به پیغمبر، امیرالمؤمنین، حضرت فاطمۀ زهرا علیها السلام ، راجع به خود حضرت أبی عبدالله الحسین علیه السلام و نامه هایی که اهل کوفه به ایشان نوشتند، راجع به باطل بودن جنگ با حضرت گفت و گفت، حرفش که تمام شد، برادرش گفت: حسین تو را فریب داده است. دیگر حرف حسین را با من نزن! برو. ⁽¹⁾

بَقّال فرصت را غنیمت می‌داند و مرجع تقلید می‌شود، زن درباری، آسیه می‌شود، اما کسی که فرصت به در خانه‌اش آمده، می‌گوید: ما هشت در بهشت را نمی‌خواهیم بازکنیم، این‌ها تقلب و حیله است.

عصر عاشورا که جنگ تمام شده بود، هر کس می‌آمد که به او تسلیت بگوید، می‌گفت: برادرم نفهمی کرد و به طرف حسین بن علی علیه السلام رفت، نمی‌خواهم به من تسلیت بگویید.

بیداری از خواب دنیایی با مرگ

چقدر امیرالمؤمنین علیه السلام در رابطه با این افراد زیبا می‌فرماید:

«الناس نیامٌ فاذا ماتوا انتبهوا» ⁽¹⁾

مردم در خواب سنگین هستند. وقتی که از این دنیا سفر می‌کنند، آنجا بیدار می‌شوند و می‌بینند که حسین و یارانش کجا هستند و ابن زیاد، یزید و عمله هایش کجا هستند. در آن حال دیگر فرصتی نیست که غنیمت بشمرند. جهنم و بهشت که جای فرصت نیست. جای تمام فرصت‌ها در این دنیاست. ⁽²⁾فرصت غنیمت دانستن شما و فرصت کشی آنها را خدا فقط می‌تواند ارزیابی کند که چه چیز نصیب شما شده و چه چیزی از دست آنها رفته است. عذاب نصیب آنها و بهشت نصیب شما شد؛

«ان تجعلنی من عتقائک من النار» ⁽³⁾

برات آزادی از عذاب. کارت ورود به رحمت خدا. این فرصت را غنیمت دانستن است.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

20 توبه، اوج زیبایی

اشاره

بررسی مبحث توبه در قرآن تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

یکی از زیباترین مباحث قرآن کریم که جنبۀ عاطفی بسیاری دارد، بحث توبه است که در سی جزء قرآن مطرح شده است. در آیات، لطافت، زیبایی و عاطفی بودن مسأله از جانب پروردگار مهربان قابل لمس است.

اولین آیه‌ای که مسأله توبه در آن مطرح است، اوائل سورۀ مبارکۀ بقره و در داستان پدر همۀ انسان‌ها؛ آدم علیه السلام است. به نظر می‌رسد که درک مجموعۀ آیاتِ مربوط به آدم علیه السلام کار خیلی مشکلی است، چون اسرار این پرونده، تا کنون روشن نشده است. این پرونده، پر از اسرار و رمز است که درک آن غیر ممکن به نظر می‌آید.

ما ظاهر این داستان را در قرآن کریم می‌بینیم که یک طرف بحث، فرشتگان مطرح هستند و طرف دیگر، شخص آدم علیه السلام و همسرش و طرف دیگر ابلیس است.

البته بحث بهشت، کبر ابلیس، لغزش آدم و حوا علیهما السلام و بیرون کردن آدم و حوا از بهشت نیز در پی این مباحث مطرح می‌شوند.

در پایان این داستان اسرارآمیز، مسأله با عظمت توبه، با زیبایی خاصی مطرح شده است که اوج زیبایی توبه، در سورۀ مبارکۀ اعراف بیان شده است و ما تاجایی که امکان دارد این پرونده را بررسی می‌کنیم.

طرف اول داستان، خود پروردگار است که وجود مقدس او در ضمن همین

داستان، اوصاف خود را بیان می‌کند؛ وصف حبّ، محبت، عشق و علاقه‌ای که به آدم و حوا علیه السلام دارد که براساس آن، به هر دو هشدار می‌دهد که اگر فریب بخورید و از من روبرگردانید و سرپیچی کنید:

« فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ » ⁽¹⁾

دچار خسارت می‌شوید.

از این خیرخواهی، نصیحت و موعظه، موج محبت پروردگار به انسان نشان داده شده است و این که وجود مقدس او، در هیچ ناحیه‌ای کمترین ضرری را برای انسان نمی‌خواهد.

منزه بودن ذات پروردگار از ضرر رساندن به بندگان

توجه داشته باشید که این ضرری که در قرآن مطرح است، فقط متوجه انسان است و کاری به دستگاه حکومت و خدایی خدا ندارد، یعنی وقتی این ضرر تولید می‌شود، فقط دامن خود انسان را می‌گیرد و آتش آن، غیر از دامن انسان، هیچ جا را نمی‌سوزاند.

گر جمله کائنات کافر گردند بر دامن کبریات ننشیند گرد ⁽²⁾

اگر تمام این انسان‌ها دست به دست هم بدهند و به پروردگار بگویند: ما تصمیم گرفته‌ایم که هر چه گناه در این عالم هست، مرتکب شویم و مانند ماهی در دریا، غرق در گناه شوند، ذرّه‌ای ضرر به حکومت خدا نمی‌خورد و شعله‌اش هیچ کجا را نمی‌گیرد، بلکه ضرری است که فقط متوجه خود انسان است.

امیرالمؤمنین علیه السلام این معنا را اینگونه بیان کرده‌اند:

«لانّه لاتضرّه معصیة من عصاه» ⁽³⁾

گناه هیچ گناهکاری، ضرر و زیانی به دامن کبریایی پروردگار نمی‌زند. محال

است که خدا در روز قیامت به کسی بگوید: تو بیا و به این گناهکار رحم کن و گناه او را به دوش خود بار کن، نه، بلکه فرمود:

« وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ » ⁽¹⁾

هیچ سنگین باری، بار سنگین دیگری را به دوش نمی‌کشد. عموی پیغمبر گناه کرده است، به پیغمبر صلی الله علیه و آله و خانوادۀ ایشان چه ربطی دارد؟

قرآن مجید به خانوادۀ ابولهب و پیغمبر صلی الله علیه و آله حمله‌ای نکرده و فقط فرموده است:

« تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ » ⁽²⁾

قوم و خویش‌های دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله نیز اهل گناه بودند، اما آتش گناه آنها دامن پیغمبر صلی الله علیه و آله را نگرفت.

این قاعده در قرآن مجید به این صورت آمده است:

« کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ » ⁽³⁾

هر کسی در گرو اعمال خوب و زشت خود می‌باشد.

برگشت ضرر گناه بر گناهکار

اگر همۀ عالم اهل گناه شوند، چون طبیعت گناه وارد کردن زیان است، اما زیان آن متوجه گناهکار است. یعنی ما آزمایشگاه نداریم که وقتی پروندۀ گناه را به آنجا ببریم و بگوییم: شما زیان‌های این صد گناه را در آزمایشگاه تجزیه کنید، به گونه‌ای که خود گناه بماند، اما زیانش نماند. اصلاً چنین چیزی نمی‌شود. مثل این است که کسی نمک را بردارد و به آزمایشگاه ببرد، بگوید: شوری آن را بگیر.

اگر زیان گناه را بگیرند، دیگر به آن گناه نمی‌گویند اصلاً خدا برای همین مضرّ بودن، گناه را حرام کرده است. اگر مشروب حرام است، چون مست می‌کند، پس اگر مست کنندگی آن را بگیرند، مانند سرکه می‌شود و دیگر مشروب نیست. ذات گناه

ضرر و زیان دارد و قابل جدا کردن نیست و اگر جدا شود، دیگر گناه نیست، یعنی عنوان گناه را ندارد.

همچنین اگر تمام جمعیت جهان دست به دست هم بدهند و بگویند: خدایا! ما همه می‌خواهیم صد در صد سالم باشیم و هر چه خوبی در این عالم هست، انجام دهیم، سرشت خوبی‌ها نیز منفعت است و نمی‌شود از آن گرفت و منفعت خوبی‌ها نیز شعور دارد و فقط در جیب انجام دهنده می‌رود، در چنین صورتی، دستگاه پروردگار از خوبی خوبان، سودی نمی‌برد.

اینجا محبت خدا مطرح است که به آن دو فرمود:

به این درخت نزدیک نشوید، اگر مفهوم این درخت را گسترده‌تر کنیم و معنای آن را وسعت دهیم و بگوییم: فرزند آدم! به درخت ربا، زنا، رشوه، ستم، غضب، دروغ و در کل، به درخت گناه نزدیک نشو در ظاهر شیرین است، اما «فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ » این حرف پروردگار است.

نهی خدا از باب محبت

این محبت خدا به بندگان است که: من به تو هشدار می‌دهم که این خوردن، رفتن و نزدیک شدن، ضرر دارد و ضرر آن متوجه خود تو است، نه من. پس در پروندۀ خدا می‌خوانیم: خدا یعنی عاشق، محب، خیرخواه و دلسوز انسان، اینکه فرمود: نرو و نخور و حرف ابلیس را گوش نده، ریشه در بخل ندارد، بلکه از باب محبت است، چون ممکن است کسی بگوید: خدایا! مگر تو بخیل هستی؟ اگر ما زنا کنیم، مشروب بخوریم، ربا بگیریم، چطور می‌شود؟

مثل این که ما گریبان پدری را بگیریم و بگوییم: با این بچه چه کار داری؟ نمی‌بینی دارد گریه می‌کند؟ بی‌رحم! پدر نیز می‌گوید: تند نرو، داد نکش، عصبانی نشو. من فقط یک کلمه به این بچه گفتم: این حبه‌ای که داری می‌خوری شکلات

نیست بلکه قرص کشنده است، قرص کشنده‌ای که اگر به قاطر بدهند بخورد، او را فوری می‌کشد.

شما به این پدر مهربان که جلوی این ضرر فرزند خود را گرفته است، می‌گویی:

بی‌رحم! چرا این کار را می‌کنی؟ آیا این حرف عاقلانه است؟

حرفی که در قرآن چندین بار تکرار شده، این است که:

« وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ » ⁽¹⁾

شما را وادار نکنند که ناآگاهانه به خدا تهمت بزنید: که بگویید: میوه‌ای به درختی چسبیده بوده، مگر خدا بخیل بوده که گفته: نخور؟

بخیل نبوده، بلکه اسرار پرونده را ما نمی‌دانیم؛ آن میوه، قرص کشنده‌ای بوده که خدا می‌دانسته، نه آدم. خدا از باب محبت گفت: نروید، که اگر رفتید و خوردید:

« فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ » این ضرر دارد. این یک روی پرونده است.

امیرالمؤمنین علیه السلام نیز این بحث را در بستر شهادت مطرح کردند.

رضایت سریع خدا از بندگان عاصی

خدا خیلی راحت توبه را قبول می‌کند، ولی به شرطی که آن توبه، قراردادی جدی باشد. در دعای کمیل می‌خوانیم:

«یا سریع الرضا» ⁽²⁾

ای خدایی که خیلی سریع از بندگانت راضی می‌شوی. یعنی تا چند دقیقۀ قبل ناراضی بودی، ولی همین که با تو قرارداد توبه می‌بندد که دیگر گناه نکند، فوری راضی می‌شوی.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

اگر انسان می‌دانست که چه خدای مهربانی دارد، روح در بدن او دیگر نمی‌ماند

و بدن را کنار می‌زد؛

«لم تستقرّ ارواحهم فی اجسادهم طرفة عین» ⁽¹⁾

جان انسان در این قالب و قفس، به اندازۀ پلک به هم زدنی نیز نمی‌ماند. ما چون نمی‌فهمیم، مانده‌ایم.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

اگر انبیا و اولیا می‌فهمیدند و نمی‌مردند، چون خدا نمی‌گذاشت که جان آنها بدنشان را رها کند، وگرنه روح آنها بدنشان را رها می‌کرد و فوراً می‌مردند. مگر ما می‌توانیم سنگینی لذت بخش درک محبت خدا را تحمل کنیم. ⁽²⁾

فرشتگان فرمانبردار

طرف دیگر این پرونده، فرشتگان هستند که در قرآن مجید است و آن موضع فرشتگان در برابر پروردگار است. فرشتگان در برابر خدا یک موضع دارند. شما هر چه در قرآن و روایات بگردید، نمی‌توانید برای فرشتگان دو موضع پیدا کنید.

پروندۀ فرشتگان در این آیه است؛

« لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ » ⁽³⁾

محال است که فرشتگان از امر خدا سرپیچی کنند، بلکه هر امری به آنها صادر می‌شود، به طور قطع به آن عمل می‌کنند.

« فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ » ⁽⁴⁾

امر کرد که به این موجود سجده کنید! همگی سجده کردند. در مقابل امر من، چون و چرا ندارند، چون من مالک و خالق هستم و فرشتگان «عِبٰادٌ مُکْرَمُونَ » ⁽⁵⁾من، یعنی بندۀ من هستند و از خود اختیاری ندارند، چون مالک و کاره‌ای نیستند و من همه کاره هستم.

« وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ وَ اسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ » ⁽¹⁾

ملائکه سجده کردند، یعنی حاضر به قبول ذرّه‌ای ضرر نیستند، چون می‌دانند که گناه (سر پیچی از امر خدا) ضرر است و می‌دانند که ضرر گناه دامنگیر خود گناهکار می‌شود.

قرآن خیلی لذت دارد و همیشه آیات آن نو است، یعنی اگر صد بار آیه‌ای را برای مردم توضیح بدهم، باز بار صد و یکم، می‌بینم که مطلب نو و حرف جدیدی دارد. قرآن خیلی عجیب است.

« لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ »

زندگی فرشتگان یک کلمه است، کل عالم، کل خیر و کل زیبایی‌ها در همین یک کلمه است، از امر من روی برنمی‌گردانند، و همگی به امر من عمل می‌کنند.

تمرّد ابلیس از امر خدا

این ورق دوم پروندۀ داستان آدم علیه السلام بود. اما سومین ورق در ارتباط با ابلیس است. ابلیس فرشته و از جنس ملائکه نبود، بلکه از جنس جن بود، ولی همنشین ملائکه بود، چون شش هزار سال مرا عبادت کرد. عبادت نادرستی نبود، بلکه همۀ عبادت‌هایش درست بود، اما با من درگیر شد، چون به او گفتم:

« قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ » ⁽²⁾

من که امر کردم: همۀ فرشتگان سجده کنند، همۀ ملائکه سجده کردند، مگر ابلیس. تو چرا سجده نکردی؟ او در اینجا بر طبل منیّت زد؛ گفت: این آدم را از خاک خلق کردی و خاک سرد و یخ است، اما مادۀ وجودی من از آتش و حرارت است،

من از او بهتر هستم، پس تو بیخود به من گفتی که به این خاک سجده کن، خدای متعال در جوابش فرمود:

« قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ * وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ » ⁽¹⁾

اینجا آغاز درگیری است. ببینیم این درگیری به کجا کشید؟

گفتم: از این پیشگاه با عظمت من بیرون برو. ای موجودی که سزاوار سرزنش، ذلّت، تبعید و لعنت من هستی. لعنت یعنی چه؟ کلمۀ لعنت در قرآن یعنی چون خدا می‌دانست که این موجود متکبر سجده نمی‌کند، به او گفت: برو و تا روز قیامت این تکبر تو در برابر امر من، هر چه که در رحمت دارم، به روی تو قفل ابدی زدم. این ضرر گناه است.

تصمیم ابلیس بر اغوای انسان

ابلیس عصبانی شد و گفت: مرا با لعنت خود بیرون می‌کنی؟ من می‌روم، اما:

« فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ » ⁽²⁾

سر راه دین تو می‌نشینم، و به عزّت جلال تو قسم که هر چه مرد و زن خلق کنی، از صراط مستقیم بیرون می‌اندازم، تا آنها نیز مانند من رجیم و لایق لعنت شوند.

ببینید که لجبازی سر از کجا در آورد؟ گفت: همۀ مرد و زن را گمراه می‌کنم کسانی که در صراط خدا هستند، از راه راست بیرونشان می‌آورم. خدا به او گفت:

« لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ » ⁽³⁾

من نیز در قیامت تو و هرکسی که به تو اقتدا کرده باشد، به جهنم می‌برم.

من به بشر عقل می‌دهم، صد و بیست و چهار هزار پیامبر صلی الله علیه و آله ، قرآن، دوازده امام علیه السلام ماه رمضان و عالم ربانی می‌فرستم، اگر تو این‌ها را از راه مستقیم بیرون ببری، هر کس با بودن اینها از جادۀ من بیرون رود، در قیامت، جهنم را از تو و آنها پر

می‌کنم.

در این پرونده فعلاً حساب ما پاک است، ما جزء این پرونده نیستیم، چون ما هنوز در صراط مستقیم هستیم. ما فعلاً از این صفحۀ پرونده بیرون هستیم. به خدا التماس کنید که ما را حفظ کند.

فریب خوردن آدم و همسرش علیهما السلام

اما ورق آخر پرونده، مربوط به آدم و همسرش علیهما السلام است:

« وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلاٰ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ » ⁽¹⁾

شما به بهشت بروید و از درخت‌های آن استفاده کنید، اما به این درخت نزدیک نشوید، این مانند میوه‌های دیگر نیست. بدن و روح شما را خراب می‌کند، علاوه بر این، من می‌گویم نخورید، پس نهی مرا احترام کنید و اگر بخورید:

« فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ * فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ » ⁽²⁾

ضرر می‌کنید.

ابلیس آمد و فتنه گری کرد؛ قسم خورد و بالاخره آنها را لغزاند تا از آن میوه خوردند. خدا نمی‌گوید: من از بهشت بیرونشان کردم، بلکه می‌گوید: شیطان باعث شد تا بیرون بروند. آنها روی زمین آمدند.

توبه آدم و حوا علیهما السلام

اکنون اوج زیبایی توبه را ببینید که چگونه این مرد و زن متواضعانه اشک می‌ریختند:

« قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ » ⁽¹⁾

خدایا! ما به خودمان ضربه زدیم، چون تو گفتی، اما ما گوش ندادیم. نمی‌گویند:

ما را بیامرز، بلکه به قدری ادب در کلام آنها موج دارد که در اینجا گفتند: ما بد کردیم، اما اگر تو ما را نیامرزی -نیامرزیدن ما حق است -و به ما رحم نکنی، ما از خاسرین خواهیم بود.

در سورۀ بقره می‌گوید: این‌ها توبه واقعی کردند:

« فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ » ⁽²⁾

من قبول کردم، چون من در پذیرفتن توبه، بسیار قوی هستم، توبۀ توبه‌کار را رد نمی‌کنم. و او را سرزنش نمی‌کنم.

شما می‌توانید زیبایی و حال توبۀ توبه کاران عالم، آیات توبه و برخورد خدا را با تائبان، با حدود هشتاد داستان، در قرآن مطالعه کنید.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

21 درخواست از کریم

اشاره

کرم خدا در اجابت بندگان

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

آیات و روایات به ما یاد می‌دهند که وقتی سر و کارتان با کریم افتاد، در درخواست‌ها، حاجات و نیازهای خود، به کرم آن کریم نظر داشته باشید. به محدودیت خود نگاه کنید، چون اگر به محدودیت خود بنگرید، در دعا کردن، نمره نمی‌آورید و این احتمال هست که در درخواست خود، کریم را از خود رنجانده و ناراحت کنید. ⁽¹⁾جلال‌الدین مولوی می‌گوید:

تو مگو ما را بدان شه بار نیست با کریمان کارها دشوار نیست ⁽²⁾

اگر انسان با بخیل رو به رو شود، خواهندۀ از بخیل، در رنج، عذاب، غصه و اندوه قرار می‌گیرد. اما با کریم برعکس است که ممکن است سائل کریم را برنجاند.

اما سائل بخیل را نمی‌رنجاند، بلکه خودش از بخل بخیل رنجیده می‌شود. برای این که او از آبرویش مایه می‌گذارد، حرفش را می‌زند، رنجش را می‌گوید، دردش را اظهار می‌کند، اما بخیل که موجود متوقف و مثل سنگ است، هر چه به گوشش ناله کنند، روی او اثری ندارد و رنجیده و ناراحت نمی‌شود، چون اگر پای رنج و ناراحتی در کار بیاید، تحریک به بخشیدن و عطا کردن می‌شود.

می‌گویند: بخیلی در بیابان نشسته بود و داشت گریه می‌کرد، یک اهل دلی آمد رد بشود، دلش سوخت. ایستاد و گفت دردش را بپرسم. نمی‌دانست که او بخیل است. دید کسی اشک می‌ریزد، اهل دل، اشک ریختن کسی را ببیند، عاطفه‌اش تحریک و ناراحت می‌شود و نمی‌تواند بی‌تفاوت باشد.

گفت: چرا داری گریه می‌کنی؟ گفت: شترم دارد می‌میرد. من بعد از مردن این شتر، در طی این جاده به مشکل می‌افتم. گفت: چرا دارد می‌میرد؟ گفت: گرسنه است. گفت: این بقچه چیست؟ گفت: نان است. گفت: پس چند نان به او بده که از گرسنگی در بیاید. گفت: نه، گریه مایه ندارد، تا بخواهی گریه می‌کنم، اما نمی‌توانم به او نان بدهم. یعنی حاضر است شترش بمیرد، اما نان به او ندهد. این طبع بخیل است.

در کتابی خواندم که پنج نفر در جایی میهمان بودند. غذا خوردن آنها که تمام شد خوابیدند، هوا خیلی گرم بود، همه خسته بودند، خوابشان برد، اما یکی از آنها از شدت گرما خوابش نمی‌برد. به صاحبخانه گفت: بادبزن دارید؟ گفت: آری، رفت و آورد. او بادبزن را روی سینه‌اش گذاشت. صاحبخانه گفت: پس چرا خود را باد نمی‌زنی؟ گفت: اگر باد بزنم، این‌ها نیز خنک می‌شوند، من گرما را تحمل می‌کنم.

بعضی‌ها اینگونه هستند؛ مردم درد دارند، گرسنه و فقیر هستند، گرفتاری دارند، بخیل این‌ها را می‌بیند، اما عاطفه‌اش اصلاً تحریک نمی‌شود و هر چه به او بگویی، بخل خود را توجیه می‌کند. اما شخص کریم، به او بگویند که به ما کمک کن یا نگویند، طبعش، طبع عطا کردن است.

شخص کریمی در خانوادۀ ما بود، در آمد زیادی نداشت، ولی اخلاق کریمانه‌ای داشت، اهل پرسیدن نبود، سؤال نمی‌کرد که این را برای چه می‌خواهی. یعنی این کرم، از وجود کریم ریزش دارد. نمی‌تواند اموال و اخلاقش را معطل کند. کریم، کریم است.

در دوستان من شخص کریمی بود، یک وقتی اختلافی بر سر کارخانه‌ای داشت که شریک آن کارخانه بود، چند جلسه نشستند، بالاخره حق را به او ندادند، و ظالمانه حق را به طرف مقابلش دادند. چهل درصد کارخانه را به دوست من دادند، شصت درصد کارخانه را به شریک او دادند. یک بار آمد نزد من و گفت: چنین بلایی سر من آوردند. من از این مسأله دلگیر هستم. نمی‌خواهم دیگر نان چهل درصد این کارخانه را روی دلگیری بخورم. گفتم می‌خواهی چه کار کنی، گفت: یک کاغذ سفید بیاور. هنوز هم آن کاغذ را دارم، آوردم، امضاء کرد. گفت: این کارخانه را در هر کار خیری که می‌خواهی صرف کن، من این چهل درصد را نمی‌خواهم. چند سال قبل به یکی از دوستانم گفتم: شخصی این چهل درصد را به من داده، جهت کار خیر این سهم را بفروش، به چهل میلیون تومان سهم را فروخت، پول‌هایش را هم آورد و من به صاحب سهام کارخانه زنگ زدم، گفتم بیا خانه، آمد. گفتم: کارخانه‌ات را چهل میلیون تومان خریدند و پول را به او دادم. گفت: من آن روز به تو گفتم، که آن را با خدا معامله کن. بعد یک کسی به من گفت: می‌دانی روزی که گفت چهل میلیون تومان را نمی‌خواهم، چه روزی بود؟ روزی بود که برای شبش به صد تومان محتاج بود. اما کریم، کریم است. نمی‌آید بخشش را پس بگیرد.

سه سال تمام گرفتار بود. بعد من یک بار به او گفتم فلانی این چهل میلیون نزد من بود، این گونه به من گفتند که خودت به آن نیاز داشتی، گفت: ای بابا، بی‌خود گفتند که من برای شب به صد تومان نیاز داشتم بلکه به کمتر از آن محتاج بودم، گفتم: پس چرا این چهل میلیون تومان را نگرفتی؟ گفت: وقتی نزد تو آمدم، چهل میلیون تومان را به خدا واگذار کردم، دیگر نمی‌شد پس بگیرم.

خُلق کریم حاتم طلایی

جوان عربی بود که خیلی دلش می‌خواست رئیس قبیلۀ دیگری، پدر زنش شود.

گاهی جوان‌ها چیزهایی را دوست دارند. آمد و گفت: رئیس! هیکل من خوب است یا بد؟ گفت: خیلی خوب است. گفت: قیافۀ من چطوراست؟ گفت: بد نیست. گفت:

از من خوشت می‌آید؟ گفت: آری، گفت: پس دختر خود را به ازدواج من در آور.

گفت: باشد، اما من مهریۀ دخترم را اول می‌گیرم و بعد عقدش می‌کنم.

رئیس گفت: من مهریه را به تو می‌گویم، اما به کسی نگو. مهریه دخترم این است:

من با حاتم طایی درگیری قبلی دارم و خیلی نسبت به او کینه دارم. سر بریدۀ حاتم مهریه دختر من است. جوان گفت: حاتم که شخص خوب و بخشنده‌ای است.

گفت: اگر می‌خواهی با دختر من ازدواج کنی، این مهر او است.

خدا نکند این گونه عشق‌ها به دل کسی بیفتد.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

این عاشق‌ها، هم کر هستند و هم کور:

«حبّک الشیء یعمی و یصمّ» ⁽¹⁾

نه دیگر گوشش به نصیحت کسی بدهکار است و نه چشمش کسی غیر از این دختر را می‌بیند.

بالاخره پسر عاشق بود. به قبیلۀ طیّ، قبیلۀ حاتم آمد. حاتم بیابان نشین و چادر نشین بود و جوان او را ندیده بود. به جستجوی حاتم بود که اتفاقی خود حاتم را دید، آیا تو حاتم را می‌شناسی؟ گفت: بله، گفت: می‌شود او را دید؟ گفت: بله، بیا تا خیمه‌اش را نشان دهم. او را به خیمۀ خود برد. وارد شد. حاتم به جوان گفت: اهل قبیلۀ ما نیستی؟ گفت: نه. گفت: از کدام قبیله هستی؟ گفت: فلان قبیله. گفت: حاتم را چه کار داری؟ گفت: من عاشق دختری هستم که مهر او سر بریدۀ حاتم است.

بعد از غروب، حاتم گفت: گوسفندی را بکشید، من میهمان دارم. گوسفند را پختند و آوردند، گفت: شام بخور تا اهل قبیله بخوابند. اهل قبیله خوابیدند. حاتم

بلند شد و رفت کارد تیزی آورد و گفت: من حاتم هستم، نمی‌توانم تحمل کنم که تو به خاطر من به آن دختر نرسی، سر مرا ببر، بردار و ببر. جوان به پای حاتم افتاد و گفت: اگر حاتم تو هستی و حاتم چنین شخصیت کریمی است، من از آن دختر و هر چه دختر است، گذشتم.

درخواست به مقتضای کرم

کریم، کریم است. اگر نزد کریم بروید و به مقتضای کرمش از او نخواهید، او رنجیده می‌شود. نمونه‌ای از رنج کریم را بگویم: روحانی محترمی در قم بود که واقعاً زحمت کشیده بود، درس خوانده و عالم شده بود. وضعیت مادی او خوب نبود. روزی گفت: به کریمۀ اهل بیت، حضرت معصومه علیها السلام متوسّل می‌شویم. به حرم رفت و زیارت و گریه کرد و متوسّل شد، گفت: دختر موسی بن جعفر علیه السلام ! نزد خدا شفاعت کن، خدا وسایل را فراهم کند و خانه‌ای به ما بدهد. روزی راه می‌رفت، دیگر داشت ناامید می‌شد که چرا جواب نمی‌دهند؟

تا وجود مبارک حضرت معصومه علیها السلام را در حجاب کامل، در خواب دید چون زن مسلمان، با حجاب است. بدحجاب و بی‌حجاب تا زمانی که بدحجاب و بی‌حجاب است، قطعاً شیعه و حتی مسلمان نیست. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله اصرار داشتند که:

«انت و شیعتک هم الفائزون» ⁽¹⁾

نجات از آن تو و شیعیان تو است. به غیر شیعه ضمانت ندادند. ممکن است نجاتشان بدهند، اما اگر نجات بدهند، در خود بهشت نمی‌برند، بلکه در خرابه‌ای گوشۀ بهشت، که دیگر خدا کاری به آنها ندارد می‌برند. ⁽²⁾حضرت معصومه علیها السلام را در خواب دید، فرمود: هر شب مرا رنجاندی و ناراحت

کردی. اگر شما خانه و پول و ملک می‌خواهی، این قبرستان رو به روی حرم، بر سر قبر میرزای قمی برو، او نزد خدا آبرو دارد، اگر چیز کمی می‌خواهی، آنجا برو، چرا می‌آیید و مرا ناراحت می‌کنید؟ نزد ما که می‌آیید، بگو دختر موسی بن جعفر علیه السلام ! به خدا بگو: هر چه خیر دنیا و آخرت است، به من و خانواده‌ام بده، تا ما آرامش داشته باشیم. اگر از کریم چیز کمی بخواهید، رنجیده می‌شود.

دعای فوق العادۀ امام سجاد علیه السلام

این طبع کریم است. ببینیم حضرت زین العابدین علیه السلام از خدا چه خواسته است؟ خواسته را ببینید:

«اللهم‌اغفر للمؤمنین و المؤمنات، والمسلمین والمسلمات، الاحیاء منهم و الاموات تابع بیننا و بینهم بالخیرات اللهم اغفر لحیّنا و میّتنا و شاهدنا و غائبنا و ذکرنا و انثانا و کبیرنا و صغیرنا و حرنا و مملوکنا و عبدنا» ⁽¹⁾

خدایا! من امشب آمدم تا از تو درخواست کنم: هر چه مرد و زن مؤمن و مسلمان در عالم است، مرده و زنده، کوچک و بزرگ، آزاد و بنده، همه را بیامرز و گناهانمان را بریز. درخواست نجات میلیاردها نفر را از خدا دارد، چون می‌داند که کریم کم نمی‌آورد.

از این بالاتر، در دعای دیگری حضرت زین‌العابدین علیه السلام می‌فرماید: خدایا! این جهنمی است که در قرآن گفته‌ای هفت طبقه می‌باشد و بعد گفته‌ای:

« وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ الْغٰافِلُونَ » ⁽²⁾

اما دربارۀ بهشت « کَثِیراً » نگفته است، معلوم می‌شود که تعداد جهمی‌ها بیشتر است. می‌دانید چه کسانی به جهنم می‌روند؟ از قابیل تا آخرین گنهکار حرفه‌ای در روز قیامت وارد جهنم می‌شوند.

اما کرم حضرت زین‌العابدین علیه السلام را ببینید، می‌فرماید:

خدایا! در روز قیامت، قبل از این که اهل جهنم را به جهنم ببری، اول مرا به جهنم ببر و به قدری بدن مرا بزرگ کن که هفت طبقۀ جهنم را پر کند و برای کسی دیگر جا نماند. این بندۀ کریم خدا است که این حرف را می‌زند. ببینید خود خدا چه کرمی دارد؟ این کرم بنده‌اش است.

عطای کریمانۀ امام حسین علیه السلام

کسی در زد، امام حسین علیه السلام پشت در آمد فرمود: کیست؟ گفت: یا بن رسول اللّه! نیازمندم. حضرت در را باز نکردند، قنبر را صدا کرده، فرمودند: ما چند روزی است که از مکه آمده‌ایم، پول چقدر مانده است؟ گفت: یا بن رسول اللّه! چهار هزار دینار مانده است؟ فرمود: همه را بیاور. قنبر گفت: می‌خواهید همه را به نیازمند بدهید؟ فرمود: آری.

حضرت تمام پولها را در عبای خود گذاشت و از سوراخ بالای در بیرون داد و فرمود: بگیر. پول و عبا را گرفت و پشت در نشست و مرتب گریه کرد. امام آمد و در را باز نکرده فرمود: من چیز دیگری نداشتم. هر چه بود برایت آوردم، اگر کم است، بار دیگر بیا. چرا گریه می‌کنی؟ گفت: یا بن رسول اللّه کم نیست، گریه‌ام برای این است که چرا باید در آینده شما زیر خاک بروید. ای کاش این دست برای مردم می‌ماند. ⁽¹⁾اگر گناه کرده‌اید، کار با کریم سخت نیست. تو فقط گردن خود را کج کن و بگو که اشتباه کردم. او نیز می‌بخشد. نگو مرا راه نمی‌دهند، این خود از گناهان بزرگ است.

هم جواب می‌دهد، هم راه می‌دهد و هم می‌بخشد.

کسی به من گفت: من پانزده سال است که مشروب خور هستم و با نامحرم رابطه دارم، تو می‌گویی که خدا مرا می‌بخشد؟ گفتم: چرا من بگویم که خدا تو را می‌بخشد؟ او خودش این سند را داده است:

« لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ » ⁽¹⁾

درخواست پرقیمت ترین چیزها

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

روزی پدرم مرا صدا کرد و فرمود: بار سفر ببند، می‌خواهیم بر سر قبر امیرالمؤمنین علیه السلام برویم. هیچ کس خبر از جایگاه قبر علی علیه السلام نداشت و هنوز پنهان بود. از مدینه تا نجف، راه دور است.

فرمود: رفتیم وقتی بر سر قبر امیرالمؤمنین علیه السلام رسیدیم، پدرم زیارتش که تمام شد، صورت را روی قبر گذاشت و این درخواست را از پروردگار کریم کرد:

«اللهم ارزقنی عقلاً کاملاً و لُبّاً راجحاًو قلباً زاکیاً» ⁽²⁾

خدایا! من کنار این قبر، از تو عقل کامل، مغز برتر و عمل پاکیزه می‌خواهیم یعنی به در خانۀ کریم که رفتی، چیزی که قیمتی‌تر از آن نیست، بخواه، و کریم را رنجیده نکن.

خیلی بخواهید، به وسعت دنیا و آخرت از او بخواهید. برای همۀ شیعیان نیز بخواهید، نه تنها برای خودتان.

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: کسی که تنها سفره بیاندازد و بخورد، خدا لعنتش کند. ⁽³⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

22 جوانی بهترین فرصت

اشاره

اغتنام پنج فرصت

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به ابوذر غفاری پنج فرصت را سفارش فرمودند که غنیمت بدان. یعنی از پنج فرصت استفاده کن و بهره ببر و از منفعت آنها بهره بگیر. هر کدام از این پنج فرصت از دست برود، دیگر بر نمی‌گردد. ⁽¹⁾فرصت اول؛ جوانی است. حضرت فرمودند: ای ابوذر! جوانی که بهار زندگی است، خزانی به دنبال دارد و خزان جوانی، پیری است. این بهار وقتی از دست برود و آن خزان جایش بنشیند، این فرصت نابوده شده است و برگشتی ندارد.

جوانی اوج قدرت، توانایی، قوت، شکوفایی مغز و عقل است. البته نمی‌شود به همۀ جوانان گفت: جوانی خود را فقط صرف دانش کنید.

جوان، خودش می‌تواند ارزیاب خودش باشد. باید با خود و باطن خودش خلوت کند و فکر کند. فکر مثبت. فکرمثبت عمل درونی و باطنی است که برای همه میسر است.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«فکر ساعة خیر من عبادة سنة» ⁽²⁾

این فکر، از یک سال عبادت بهتر است. چون این فکر، نقطۀ ساختن و به وجود

آوردن آینده‌ای مثبت و عاقبتی صحیح است.

در روایت دیگری از حضرت نقل می‌کند:

«تفکر ساعة خیر من عبادة ستین سنة» ⁽¹⁾

این فکر، از شصت سال عبادت بهتر است.

بین خود و باطن خودش خلوت کند، ببیند به چه برنامۀ مثبتی علاقمند است.

برود و جوانیش را هزینۀ آن برنامۀ مثبت کند. البته به شکلی هزینه کند که به رشته‌های مثبت دیگر مثل نماز، روزه، عبادت و مجلس علم رفتن، لطمه نخورد، چون هر کاری که مانع از عبادت خدا شود، کار ناپسندی است. هر کاری را باید سر جای خودش بگذارد. نه افراط کند و نه تفریط. این که در طول سال هر شب به جلسه برود و تا نصف شب طول بکشد، این را دین نمی‌پسندد.

میانه روی در عبادت

بابی در اسلام، در روایات و فرهنگ شیعه تحت عنوان «باب الاقتصاد فی العبادة» ⁽²⁾میانه‌روی در عبادت است.

اینکه شبانه روز دویست رکعت نماز بخوانیم، در طول ماه، بیست روزش را روزه بگیریم، شب‌ها را فقط دو ساعت بخوابیم، هر شب به جلسات طولانی برویم، این روش، روش دینی نیست. رفتن به جلسات در غیر ماه رمضان (که فصل یاد گرفتن قرآن و احکام الهی است)، در غیر این ماه، اینگونه که از فرمایش‌های بزرگان دین ما، از پیغمبر تا ائمه و عالمان ربانی استفاده می‌شود، حداقل هفته‌ای یک بار، آن هم شرکت در جلسه‌ای که انسان را به مسائل دین آگاه کند، نه این که چند ساعت برود، یا شعر بخواند، یا شعر بشنود، چند ساعت سینه بزند که از گوشه و کنار سینه‌اش خون راه بیافتد، و ذره‌ای به معرفت او اضافه نشود این فرهنگ، فرهنگ دین نیست.

زیرا در این‌گونه جلسات هیچ چیزی یاد نمی‌گیرد؛ نه مسأله، نه حلال، نه حرام، نه روایت. گاهی نیز در مقابل مدعیانی قرار می‌گیرد که امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

خوب که به حرفهای آنان گوش بدهی، خود را به تو اینگونه نشان می‌دهند که یعنی ما به عوالم بالا و ملکوت نیز آگاهی داریم، اگر از این‌ها مسأله طهارت گرفتن را بپرسی، نمی‌دانند این‌ها که مسائل پایین‌ترین عضو بدن را نمی‌دانند، چگونه از آسمان و ملکوت خبر دارند؟ ⁽¹⁾«الاقتصاد فی العبادة» خیلی مهم است. میانه‌رو باش. اهل سنّت این روایت را نقل کرده‌اند که:

ابوهریره به پیغمبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: حس می‌کنم که علاقه‌ام به شما دارد کم می‌شود. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز اصلاً ناراحت نشدند و با توجه به ظرفیت درونی او فرمودند:

«زُرْ غِبّاً تَزْدَدْ حُبّاً» ⁽²⁾

برای این است که تو خیلی نزد من می‌آیی، چند روز در میان بیا تا علاقۀ تو به من باقی بماند. این مسأله طبیعی است.

بهترین غذا را اگر هر روز بخواهد بخورد، دو روز بگذرد، مجبور می‌شود با التماس بگوید: من نمی‌خواهم؛ زده شده‌ام.

کسی به من گفت: هر وقت به خانه می‌روم، غذا، آب گوشت داریم، می‌گفت: من از این همه آبگوشت خسته شدم، ولی کاری نمی‌توانم بکنم. یادت باشد، اگر من مردم، به کسی که سنگ قبر را می‌نویسد بگو: روی سنگ قبر من با آن قلم و چکش عکس دیزی در آورد. گفتم: برای چه؟ گفت: برای اینکه هر کس سر قبر من می‌آید بفهمد که آبگوشت خوری مرا کشت.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

صبح که آفتاب درآمده بود، دیدم پدرم ایستاده و نماز شب می‌خواند. یازده رکعت را کامل مانند نمازهای شب دیگرش خواند. گفتم: پدر! اکنون که صبح است، چطور شما دارید نماز شب می‌خوانید؟ فرمود: دیشت خسته بودم، دیدم نماز شب با خستگی، ارزشی ندارد. خدا نیز رضایت ندارد. ⁽¹⁾این چه نمازی است که خدا راضی نیست؟ خوابیدم و برای این که در پرونده‌ام جای نماز شب خالی نماند، الان نماز شب را خواندم. این دینداری درست است.

کاری کنید که دین شما را زده نکند. گوش به حرف این و آن ندهید که هر شب بیا و چند ساعت سینه بزن. خیلی‌ها را من دیدم که چنان زده شدند که در بی‌دینی حرف اول را می‌زنند.

ائمه اطهار علیهم السلام می‌فرمایند: در هر کاری میانه‌رو باش، هر کاری مانند خوردن، خوابیدن، مطالعه، ورزش، تفریح، به مجالس رفتن و از این قبیل؛

نه چندان بخور کز دهانت برآید نه چندان که از ضعف جانت برآید ⁽²⁾

بهترین مجلس، مجلسی است که زمانش کوتاه‌تر باشد. یک نفر بیاید، چند مسألۀ واجب را برای مردم بگوید، فقه مردم را تکمیل کند، منبر خوبی بر محور قرآن و اهل بیت علیهم السلام برود، مردم را تربیت کند، بعد مختصری روضه بخواند و مردم بروند.

شب احیایی که در مفاتیح گفته است، دعای آن یک خط است. بعد قرآن روی سر بگذارد، آن نیز دعایش یک خط است. بعد «بک یا الله» است، مگر هر کدام چقدر طول می‌کشد؟ که بعضی‌ها در شب احیاء جان مردم را می‌گیرند. این طول دادن‌ها خلاف حرف خدا و پیغمبر صلی الله علیه و آله و شریعت سهله و سمحه است.

اغتنام پنج فرصت از دست رفتنی

«یا اباذر! اغتنم خمساً قبل خمس، شبابک قبل هرمک» ⁽³⁾

جوانان! فکر کنید، ببینید اگر واقعاً در درون احساس می‌کنید که به تحصیل علم علاقه دارید، این علاقۀ خدایی است. با نشاط دنبال آن را بگیرید و تنبلی و کسالت به خرج ندهید. در مسیر علم، از پرخوری، پرخوابی و پر رفت و آمدی با رفیق‌ها بپرهیزید. اگر رفیق‌های شما خوب هستند، ساعتی با آنها بنشینید، بگویید و بخندید تا خستگی شما دربرود.

اما اگر بد هستند، حرام است که با آنها معاشرت کنید. در مطالعه، حتماً یادداشت برداری کنید. این غنیمت دانستن جوانی است.

یا به سمت هنرهای مثبت هدایت شوید، هنر کاشیکاری، نجاری، خطاطی، معماری، گچ بری، آینه کاری و... آنهایی که عاشق این هنرها بودند و هنر مورد نظر خود را به دست آوردند و از دنیا رفتند، آثارشان را شما می‌بینید.

به حرم حضرت رضا علیه السلام که مشرف می‌شوید، این کاشیکاری‌ها را که می‌بینید، ذرّه ذرّه نشستند و با نوک تیشه، با هنرمندی این‌ها را تراشیده و کنار هم گذاشته‌اند تا آیۀ قرآن، گل و بوته، دعا، نقشه، محراب، گنبد و گلدسته شده است.

بعضی از نجاری‌ها را می‌بینید، کتابخانه‌هایی که ساخته‌اند، که اگر می‌خواستند کتاب را روی زمین بریزند، همه را موش و موریانه می‌خورد. بالاخره این هنر نجار است که در حفاظت کتاب و خانه‌ها به کار گرفته شده است.

یا هنر معماران، اگر می‌بینید به معماری دارید کشیده می‌شوید، بروید و چند سال کار کنید. این عار نیست که به دانشگاه نرفتید و لیسانس نگرفتید، عیبی ندارد.

اگر معمار شوید، شاید ده برابر کسانی که از دانشگاه فارغ التحصیل شده‌اند، درآمد پیدا می‌کنید. به خصوص که معماری ما رو به معماری سنتی می‌رود که اگر کامل برود، چه مملکت زیبایی خواهیم داشت.

یا فکر کن، اگر می‌بینی رغبت به خطاطی داری، برو تا هنرمند شوی و قرآن، مفاتیح و نهج البلاغه بنویسی. دویست سال دیگر مردم را دعوت می‌کنند و کتاب

شما را به آنان نشان می‌دهند که این کتاب دست خط فلان استاد است.

فکر کنید که از این فرصت جوانی چگونه می‌توان استفاده کرد. این خیلی مهم است. «شبابک قبل هرمک» اما اگر عمر شما به هشتاد سالگی برسد، جوانی دیگر نیست تا آن را غنیمت بدانید.

دزدی روزگار از عمر جوانی

شعری از پروین اعتصامی ⁽¹⁾که سی و سه ساله بود و از دنیا رفت بگویم. دیوان شعرش جزء دیوان‌های ردۀ اول شعرای ایران است. چون دید میل به شاعری دارد، رفت و کار کرد. بعد در شعر گفتن در ردۀ ناصرخسرو قبادیانی ⁽²⁾شد.

جوانی چنین گفت روزی به پیری

شب‌ها صبح و صبح‌ها شب شد و جوانی خود را در چاله ریختم. اکنون که بیدار شدم، می‌بینم که جوانی دیگر نمانده است.

متاعی که من رایگان دادم از کف

و اکنون که سرمایه‌ای ندارم، چگونه تجارت کنم؟

جوانی را دیدم که وضع آن جوان برای من خیلی درس بود. برخورد اول من با او در شهر قم بود. گفت: من اهل تهران هستم. سی و دو نوع خط نشانم داد، نسخ، ثلث، نستعلیق، شکسته نستعلیق، کوفی، مصری، حجازی. سی و دو نوع خط بود.

گفت: این خط های من است. کسی که خط شناس باشد، می‌فهمد که چقدر زیبا

است.

چند سالی گذشت تا دهۀ آخر صفر را در لندن منبر می‌رفتم، جوانی پای منبر آمد، خیلی احوالپرسی کرد. گفتم: شما؟ گفت: من پسر فلانی هستم. شما طلبۀ قم بودید، پدرم می‌گفت شما یک بار به خانۀ ما آمده‌اید. گفتم: پدرت کجا است؟ گفت:

چند سالی است که در اروپا و آمریکا است. گفتم: چه می‌کند؟ گفت: تا به حال نزدیک به ده هزار نفر را با هنر خود مسلمان کرده است.

چو سرمایه‌ام سوخت از کار ماندم که بازی است بی‌مایه بازارگانی

این سرمایۀ جوانی خیلی عجیب است. قرن هفتم، در شبستر آذربایجان، عالمی به نام شیخ محمود شبستری که در چهل سالگی از دنیا رفت، کتابی به نام «گلشن راز» دارد که با این شعر شروع می‌شود:

به نام آنکه جان را فکرت آموخت چراغ دل به نور جان برافروخت ⁽¹⁾

بیش از پنجاه فیلسوف و حکیم به این کتاب شرح زده‌اند که بعضی از شرح‌ها هشتصد صفحه است. عمر ایشان خیلی کوتاه بود، اما جزء چهره‌های معروف جهان اسلام است. این غنیمت دانستن عمر و جوانی است.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

23 فرصت های مثبت

اشاره

اغتنام فرصت

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله سلسله‌ای از فرصت‌ها را برشمردند و به مردم سفارش کردند که تا این فرصت‌ها از دست نرفته و راه جبران به روی شما بسته نشده، از آن سود و بهره ببرید. ⁽¹⁾هیچ فرصت مثبتی در عالم نیست که قابل بهره برداری و سود بردن نباشد. فقط به این نکته باید توجه کنیم که محصول بسیاری از فرصت‌ها در قیامت به انسان برمی گردد. علتش این است که خداوند مهربان چارچوب این دنیا را با کار، عمل و فعالیت قرار داده است و حسابرسی اعمال و کار و فعالیت را در ظرف آخرت مقرّر فرموده است.

امیرالمؤمنین علیه السلام بیانی دارند که در آن به همین حقیقت اشاره کرده و می‌فرمایند:

منتظر نتیجۀ خیلی از غنیمت دانستن فرصت‌ها در چارچوب دنیا نباشید، چرا که خداوند مهربان بنا ندارد که محصول همۀ فرصت‌ها را در دنیا در اختیار شما بگذارد. ⁽²⁾پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

مؤمن دارای دو زندگی خوب است؛ یک زندگی خوب او در دنیا این است که اهل خدا، ایمان و رعایت حلال و حرام است و با وجدان و باطن آرام زندگی

می‌کند.

در کنار این آرامش، پیشامدهایی برایش می‌شود که از طبیعت دنیاست و نمی‌توان کاری کرد. مثلاً چشمش کم سو می‌شود، شنوایی گوشش کم می‌شود، توان بدنش تحلیل می‌رود، زخم معده می‌گیرد، حادثه‌ای برایش اتفاق می‌افتد و دل او را می‌سوزاند. این حوادث را دیگر نمی‌شود کاری کرد؛ چون بافت دنیاست، ولی در عین این که در معرض حملۀ حادثه و سختی‌های بدنی یا مسائل دیگر است، وجدان آرامی دارد. ⁽¹⁾

رضایت مؤمن از روزگار خود

زندگی خوب دیگر مؤمن این است که حادثه‌ها را به عنوان آزمایش خدا و ابتلای «من الله» می‌بیند و از حادثه و ابتلا نیز نمره و درجۀ آخرتی در می‌آورد.

وقتی به او می‌گویند: شنیدیم که پیشامد سختی بر شما وارد شده است، می‌گوید:

« الَّذِینَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قٰالُوا إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ » ⁽²⁾

ما نداریم از قضای حق گله عار ناید شیر را از سلسله ⁽³⁾

پیش آمده است، اما گله‌ای از حضرت حق ندارم. قرآن می‌گوید: همین حال، کلید دو منفعت است؛ یکی درود خدا بر حادثه دیده و دیگری رحمت خدا بر حادثه دیده:

« وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوٰالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَرٰاتِ وَ بَشِّرِ الصّٰابِرِینَ » ⁽⁴⁾

بعد از ابتلا به این پنج بلا، به صابرین بشارت «صلوات و رحمت من الله» را بده.

دلش می‌سوزد، اما در کنار این دل سوزی، در باطنش با پروردگار درگیری پیدا

نمی‌کند. دلش می‌سوزد و اشکش نیز می‌ریزد، ولی در حد خودش می‌گوید:

«الهی رضاً بقضائک و تسلیماً لامرک لا معبود سواک» ⁽¹⁾

این داستان را زیاد شنیده‌اید و یا در نوشته‌های مرحوم محدّث قمی خوانده‌اید؛ که بر اساس آیات قرآن می‌توان نظر داد که حادثه دیدگان مؤمن که فرصت حادثه را غنیمت می‌شمارند، از طریق همین حادثه تمام کمبودهای آخرتی خود را پر می‌کنند.

رضایت بر فقر

جوان عربی علاقه شدیدی به درس خواندن پیدا می‌کند که به نجف بیاید و درس بخواند. می‌آید و شروع به درس خواندن می‌کند، ولی از طرف خانواده به او کمکی نمی‌شود، چون نمی‌توانستند کمک مالی به او بدهند. در کمال فقر و مضیقه بود، ولی خوب درس می‌خواند.

نان خشک، پوست هندوانه و خربزه‌ای از کوچه‌ها جمع می‌کرد تا شکمش را سیر کند. شب‌ها کتاب را زیر چراغ دستشویی می‌برد و در نور آن چراغ‌ها درس می‌خواند. این گونه زندگی را می‌گذراند و گله‌ای نیز نداشت.

گله کردن از خدا نیز خوب نیست. بالاخره وجود مقدس او بر اساس حکمتش پروندۀ هر کسی را رقم زده است که از دل همان حکمت می‌شود نمره و درجه در آورد. گلایه و نارضایتی نمره را کم می‌کند.

در آن شدت نداری و در اوج جوانی، روزی در مسیر درس، دختری باادب، باکرامت و باوقاری که صورتش پیدا بود، آمد برود، این طلبۀ فقیر و گرسنه بی توجه و بدون عمد، نگاهش به قیافۀ او افتاد و دلش رفت. نشد جلوی دل را بگیرد:

ز دست دیده و دل هر دو فریاد که هر چه دیده بیند دل کند یاد ⁽²⁾

گاهی کسی از خانه بیرون می‌رود، اصلاً نیت او این است که به نامحرم نگاه کند، پس دارد معصیت می‌کند، اما گاهی از خانه بیرون می‌رود و اتفاقی، نه اینکه نیت بدی داشته باشد، چشمش به نامحرمی می‌افتد، پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: طبق دستور قرآن، فوری دیده ات را برگردان.

آن نظر اول هیچ، اما نظر دوم «علیک»، یعنی به ضرر تو است و آن را گناه می‌نویسند. 1این طلبه نیز این گونه شد. اما با همان نگاه، دل رفت. سرش را پایین انداخت و دیگر نگاه نکرد. روزی با خود گفت: برویم و ببینیم در کدام خانه می‌رود که چند روز دیگر به خواستگاری او برویم.

رفت و خانۀ دختر را پیدا کرد و چند روز دیگر با آن لباس پاره رفت و در زد، دید عجب حیاط و ساختمانی! گفتند: بفرمایید. به اتاق آمد و آبی و شربتی خورد، پدر دختر گفت: فرمایشی دارید؟ پدر دختر از تجّار نجف بود و وضع مالی او خوب بود.

گفت: برای خواستگاری دختر شما آمده‌ام. گفت: دختر من؟ خجالت نمی‌کشی بلند شو برو. او را بیرون کرد.

با گردن کج و ناله و ناراحتی از خانه بیرون آمد.

در این اوضاع اقتصادی کشنده و محرومیت از این دختر، حس کرد که مریضی سل گرفته است. سرفه می‌کرد و از سینه‌اش خون می‌آمد. رفیقی داشت، به او گفت:

شیخ! چرا خیلی گرفته هستی؟ گفت: نان که نداریم بخوریم، تابستان در این گرمای شرجی، در بیابان‌های نجف به کمک کشاورزها می‌رویم، مزد کم به ما می‌دهند، آن را هم باید خورده خورده بخوریم، تا تمام شود، اینها همه درد است، تازه سل نیز گرفته‌ام. درد سوم من نیز این است که دختری را می‌خواهم، که به من نمی‌دهند.

رفیق او شخص بیداری بود و چقدر خوب است که کسی رفیق بیداری داشته باشد. رفیق بیدار نیز یک فرصت است. رفیق بینایی که ما را از چاله درآورد.

رفیق‌های این دوره بیشتر افراد را در چاله می‌اندازند و گرفتار می‌کنند. از خدا و کرامات انسانی دور می‌کنند.

گفت: ای شیخ! واقعاً خودت را بی صاحب حساب کرده‌ای؟ یعنی تو فکر می‌کنی هیچ کس را نداری؟ گفت: ما چه کسی را داریم؟ گفت: وجود مبارک امام زمان علیه السلام را داریم. باز کردن گرۀ شیعیان در دست اوست. به او متوسل شو. گفت: چه کار باید بکنم؟ گفت: چهل شب چهارشنبه به مسجد سهله برو و به حضرت متوسل شو! گفت: باشد.

چهل شب چهارشنبه رفت و متوسل شد. شب چهارشنبۀ چهلم، هوا خیلی سرد بود، سینه‌اش نیز خیلی خراب بود. گفت: من در مسجد بمانم و سرفه کنم و خون در مسجد بریزد، نجس کردن مسجد حرام است. بیرون آمد و روی سکوی گلی مسجد نشست و منقل کوچکی داشت، زغالش را آتش کرد و قهوه دم کرد. طبق رسمی که عرب‌ها داشتند، چایی کمتر می‌خوردند و بیشتر قهوه می‌خوردند. قهوه که دم کشید، دید که جوان باادب و خوش سیما و نورانی آمد و روی سکوی آن طرف مسجد نشست.

شیخ گفت: خدایا! دو استکان قهوه درست کردیم، این شخص از راه رسیده، اگر بگوید: برای ما قهوه بریز، همه را باید به او بدهیم بخورد. چه کنم؟ در فکر بود که از آن طرف سکو رو کرد و گفت: آقا! فرمایشی دارید؟ به او گفت: شیخ حسین! فعلاً قهوه برای ما بریز تا بعد بگویم. دید نه خطری که حس می‌کرد، درست است. قهوه را ریخت و از روی سکو بلند شد و آمد و گفت: بفرمایید.

او فقط لبش را تر کرد و بقیه را برگرداند و گفت: بخور تا همین الان سینه ات خوب شود. ما نیامدیم که از شما چیزی بگیریم، ما آمدیم که به شما چیزی بدهیم.

قهوه را خورد و دید سرفه و خون بند آمد و سینه باز شد، مانند روز اولی که از مادر به دنیا آمده بود. گفت: سینه ات خوب شد، می‌ماند آن دختر، او را

می‌خواهی؟ گفت: خیلی. گفت: فردا که به نجف برگشتی، خانواده او را نیز برای پذیرش تو آماده کرده‌ام، برو تا دختر را به تو بدهند. بعد گفت: اما راجع به فقر، با ازدواج مقداری وضعیت معاش تو بهتر می‌شود، ولی تقدیر تو این است که همیشه با فقر دست و پنجه نرم کنی تا فقیران را از یاد نبری و در قیامت نیز درجۀ بالاتری در بهشت داشته باشی.

اگر کسی راه را بداند که دردش را به چه کسی بگوید، درد را اضافه نمی‌کند و می‌فهمد که در زندگی دست در دست چه کسی بگذارد، و الا:

این دغل دوستان که می‌بینی مگسانند گرد شیرینی ⁽¹⁾

تا جیب تو پول دارد، تا چهره ات زیبا است، تا می‌توانند در کنارت شهوت رانی کنند، قربانت می‌روند، اما تا جیب شما خالی شود و قیافه‌ای زیباتر از تو پیدا کنند، به قدری بی‌وفا هستند که رهایت می‌کنند و می‌روند.

فرمود: دختر را نیز برای تو آماده کرده‌ام، دل پدر و مادرش صاف شده و به تو می‌دهند. می‌ماند نداری و فقرت. کلید گشودن مشکل فقر در دست خداست، ولی تا آخر عمر، چنین کلیدی برای تو نساخته است. این نداری تا آخر عمر با تو هست.

هر کاری کنی جادۀ ثروت به روی تو باز نمی‌شود.

خوشی مؤمن در فقر و غنا

به کسی گفتند: حالت چطور است؟ گفت: خوش‌تر از من در کرۀ زمین نیست.

گفتند: تو که هزار نوع بدبختی داری و هیچ چیز نداری؟ گفت: همین باعث خوشی من است، این را فهمیده‌ام که عامل خوشی من این است که ندارم.

ثروتمندی آمد تا از پیغمبر صلی الله علیه و آله مسأله بپرسد. فقیری آمد و کنار او نشست تا با پیغمبر حرف بزند. ثروتمند تا دید این فقیر با لباس پاره نشست، خود را کنار کشید.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

دیگر تا آخر عمر با من حرف نزن، یعنی از تو بدم آمد. ترسیدی که از فقر او به تو برسد؟ یا این که از ثروت تو به او برسد؟ با این کنار کشیدن، خیال می‌کنی مالک عالم هستی.

فقیر حرفش را پرسید و رفت. شخص ثروتمند در کوچه ایستاد تا این فقیر آستین پاره بیرون بیاید. بارک الله به این ثروتمند. تا این فقیر بیرون آمد، رفت و جلوی جاده خوابید، گفت: پایت را با کفش بلند کن و روی صورت من بگذار، چون من به خاطر اذیت تو بدبخت شدم. من دل پیغمبر صلی الله علیه و آله را سوزاندم. باید دل پیغمبر صلی الله علیه و آله از من راضی شود.

فقیر گفت: من بخشیدم. گفت: نمی‌شود. باید پای خود را بلند کنی و روی صورت من بگذاری و فشار دهی. فقیر دید چاره‌ای نیست. پای خود را بلند کرد و گذاشت، او با همان لباس‌ها و صورت خاکی به مسجد آمد، تا پیغمبر صلی الله علیه و آله او را دیدند، فرمودند: بارک الله! از تو راضی شدم.

بعد به دنبال فقیر دوید و گفت: بایست، می‌خواهم با هم همین الان به درب مغازۀ من برویم تا نصف ثروتم را به تو بدهم. گفت: نمی‌خواهم. گفت: چرا؟ گفت:

آخر اگر این پول را به من بدهی، من می‌ترسم مثل تو شوم. گفت: ندارم، خوش هستم. اگر داشتم ناخوش، متکبر و مغرور می‌شدم و برای مردم شانه بالا می‌انداختم. تمام این‌ها بیماری است. ⁽¹⁾گفت: ای شیخ! خدا کلید وسعت روزی را برای تو نساخته است. تو تا آخر عمر با فقر و نداری دست به گریبان هستی. آن وقت این فقیرهای صابر، در قیامت از ثروتمندان درجۀ اول هستند و خیلی از ثروتمندان، از بدبخت‌ترین تهیدستان قیامت، یعنی عکس هم عمل می‌کنند.

فرصت ثروت قبل از فقر

فرصت دوم که پیغمبر می‌فرماید، فرصت پول است؛ «غناک قبل فقرک» ⁽¹⁾انسان تا ثروت و پول در دست دارد، به جای این که تکبر و غرور داشته باشد و منم منم بگوید، بیاید و از این ثروت برای خدا استفاده کند. این ثروت ماندنی نیست. در کنار این ثروت، آتش سوزی، دزدی، گم کردن، خرج مریضی‌های آن چنانی و بالا و پایین شدن بازار هست. ممکن است طمع کنی، معامله کنی و تمام جنس و پول را به کسی بدهی که از قبل نقشه کشیده است و تو هم نمی‌فهمی، همه را می‌برد، چک و سفته می‌دهد، اما تمام آن قلابی و حیله است.

و اگر نظیر این مشکلات برای تو پیش نیاید در نهایت، بعد از این ثروت، فقر است که با مردن پیش می‌آید. وقتی جانت را بگیرند، این اسکناس‌ها را بالای سرت نمی‌آورند دفن کنند، بلکه در کمال نداری تو را می‌برند و خاکت می‌کنند.

شخص پولداری وصیت نکرد و بی وصیت از دنیا رفت. اسلام می‌گوید: چنین مرده‌ای را برای کفن کردنش باید از زن، دختر و پسرش اجازه بگیرند. اگر اجازۀ کفن ندادند، به دولت بگویند: این مرده بی کفن است و پول ندارد. دولت کفن و دفنش کند.

«بعضی ثروتمندان بیدار نمی‌شوند تا وقتی که مرده شور، کیسۀ زبر و کفن را به تن آن‌ها بکشد و ببینند که از میلیاردها ثروت، یک کفن ندارند، زن و بچه اجازه نمی‌دهند.»

خواستند این مرده را در باغ طوطی شاه عبدالعظیم دفن کنند. این مرده با دوستان من خیلی رفیق بود. پانصد سند ملکی داشت. در یک ملک زندگی می‌کرد و چهارصد و نود و نه تای دیگر را با قیمت‌های سنگین اجاره داده بود. وقتی تابوت را در باغ طوطی گذاشتند، به دفتر شاه عبدالعظیم رفتند و قبر خواستند. آن زمان،

گفتند: دو میلیون تومان پول آن می‌شود. گفتند: چه کنیم؟ بچه نیز نداشت. نزد همسرش آمدند. گفتند: می‌گویند: دو میلیون تومان پول می‌خواهد، گفت: کل این جنازه دو ریال نمی‌ارزد، دو میلیون تومان؟!

آن خانم گفت: آمبولانس را بگویید تا او را به بهشت زهرا ببرد. گفتند: پانصد سند دارد. گفت اکنون که مالک آنها نیست. مالک آنها من هستم، نمی‌دهم.

امیرالمؤمنین علیه السلام به حضرت مجتبی علیه السلام فرمودند: بدبخت‌تر از این آدم‌ها در قیامت، خودشان هستند. ⁽¹⁾

کرامت ابی عبدالله علیه السلام بر دشمنان

در اوج کشته شدن این هفتاد و دو نفر، حضرت سیدالشهداء علیه السلام که دیگر آماده شده بودند که خودشان بروند و قطعه قطعه شوند، خواهر را صدا کردند. زینب کبری علیها السلام آمدند. فرمودند: خواهرم! در بقچۀ لباس من در خیمه، جبّه‌ای - لباس بلند مخصوصی که عربها می‌پوشند - است که در مدینه از یمن برای من آوردند. چهار هزار درهم یا چهارصد دینار قیمت آن می‌شود، بیاور. زینب کبری علیها السلام جبّه را آورد و امام علیه السلام پوشید.

بعد فرمودند: خواهرم! من رفتم، خداحافظ. گفت: حسین جان! می‌روی، کشته می‌شوی، این لباس قیمتی را برای چه پوشیده‌ای؟ فرمود: بین کسانی که آمدند تا مرا بکشند، عده‌ای خیلی وضع مالی خوبی ندارند، دلم نمی‌خواهد بعد از کشته شدن من، لباسی که از بدن من می‌برند، مشکلی از آنها را حل نکند. این لباس قیمتی است، بگذار وقتی لباس‌های مرا غارت می‌کنند و در کوفه می‌فروشند، گوشه‌ای از مشکل آنها را حل کند.

با این حال کسانی که این همه ثروت دارند، خمس واجب خود را نمی‌دهند. این چنین شخصی شیعۀ امام حسین علیه السلام است؟ امام حسین علیه السلام سیاه پوش نمی‌خواهد.

جلوی در ایستاده و کفش‌های مردم را جفت می‌کند، امام حسین علیه السلام کفش جفت کن نمی‌خواهد. امام حسین علیه السلام عمل کنندۀ به آیات قرآن می‌خواهد.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

24 فرصت و تلاش

اشاره

دنیا و آخرت در گرو یکدیگر

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

پیغمبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله به برخی از فرصت‌ها اشاره فرمودند و سفارش می‌کنند که وقتی این فرصت‌ها در اختیار شما است، آنها را غنیمت بدانید و از آنها به نفع دنیا و آخرت خود استفاده کنید.

پروردگار دوست دارد که مردم، دنیا و آخرت آبادی داشته باشند و اجازه نمی‌دهد که کسی به خاطر آخرت، دنیای خودش را خراب کند. همچنین اذن نمی‌دهد که کسی برای دنیا به آخرتش زیان و لطمه بزند.

اجازه ندادند که در دنیا، احدی حلال خدا را بر خودش حرام کرده، در امر مادی سخت‌گیری کند و رابطه‌اش را با دنیا قطع کند. حتی اجازه ندادند که در امر درآمد، کسی خودش را از کسب و کار مشروع بازنشسته کند و به بیکاری پناه ببرد.

کار تا آخر عمر برای هر انسانی محترم شمرده شده و حتی به قدری در این زمینه لطافت به خرج داده شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

اگر کسی مشغول کار مثبتی است، ایشان مثال به کاشتن نهال می‌زنند که گودالی را کنده، آب آماده کرده، خاک نیز آماده است و می‌خواهد نهالی بکارد. کسی می‌آید و می‌گوید: چند لحظۀ دیگر آخرت برپا می‌شود و تمام این نظام به هم می‌ریزد، خورشید خاموش و ماه متلاشی می‌شود، ستاره‌ها فرو می‌ریزند، حضرت

می‌فرماید: آخرت می‌خواهد بپا شود، بشود، ولی این چند لحظه‌ای که از عمر تو باقی مانده، از کار کاشت این نهال دست برندار، چون کار مثبت است. برپایی آخرت برای تو مجوّز تعطیل کار مثبت نیست. ⁽¹⁾

اشتیاق انبیا و اولیا به کار

تمام انبیا و اولیا علاقه‌مند به کار بودند و از بیکاری فراری بودند. در قرآن مجید، بنا بر آیات سورۀ قصص، وقتی موسی علیه السلام در اوج جوانی، آن حادثۀ درگیری برایش به وجود آمد که فردی از قوم بنی اسرائیل، یعنی از اولاد حضرت یعقوب علیه السلام با شخصی از درباریان درگیری داشت و مظلوم واقع شده بود، موسی بن عمران علیه السلام در آن ماجرا دخالت کرد که منجر به کشته شدن آن شخص درباری شد. ⁽²⁾حضرت موسی بن عمران علیه السلام چهرۀ معروفی بود، چون از زمان شیرخوارگی در دامن فرعون بزرگ شده بود و همه او را فرزند اعلی حضرت می‌دانستند.

البته آن زمانی که در دربار بود، درباری به معنای مصطلح نبود و در هیچ گناه و ستمی در دربار شرکت نداشت. حادثۀ عجیبی بود که پروردگار عالم می‌خواست نابود کنندۀ فرعون را در دامن خود فرعون بزرگ کند و به تمام ستمکاران بفهماند:

شما با اسب ظلم و ستمی که دارید، بتازید، ولی من تمام راه‌ها را به روی شما می‌بندم. نمی‌توانید از حوزۀ حکومت من فرار کنید.

« وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ » ⁽³⁾

هیچ کدام نمی‌توانید مرا درمانده کنید، یا درهایی که من می‌بندم، باز کنید و بروید. شما در دایره‌ای بسته زندگی می‌کنید و راه فراری برای شما وجود ندارد و من نیز عجله‌ای ندارم که شما را در این دایرۀ بسته گیر بیاندازم. اسب ظلم و ستم

خود را بیاندازید و بتازید، اگر بیدار شدید و توبه کردید، اهل نجات هستید، اما اگر بیدار نشدید و توبه نکردید، همه طرف بن بست است و راه فراری وجود ندارد:

«و لا یمکن الفرار من حکومتک» ⁽¹⁾

این آیه:

« أَلاٰ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ مُحِیطٌ » ⁽²⁾

یعنی شما دایره وار در محاصرۀ قدرت من هستید و من بر شما محیط هستم، یعنی احاطۀ کامل دارم. او می‌خواهد قدرتش را نشان دهد که ما نابود کنندۀ کاخ، ارتش، قدرت و خود فرعون را در دامن فرعون، بزرگ می‌کنیم. چشم او کور، بچه را از درون آب بگیرد، عشق فرزند را به دل او و همسرش می‌اندازیم، بچه که گریه می‌کند، بیدار شود و او را در آغوش بگیرد و راه ببرد، نوازش کند، بزرگش کند، لباسش و خوراکش را بدهد، تا در آینده با او در بیافتد و او را نابود کند.

ناتوانی انسان در برابر خدا

جنگ خدا با دشمن خیلی عجیب است. نمرود را می‌خواهد نابود کند، به پشه می‌گوید: از سوراخ بینی او بالا برو، با شاخک‌های تیز خود، به صورت مته، بینی او را سوراخ کن و به درون مغزش برو و شروع به خوردن آن کن، روابط مغز را که قطع کنی، لمس، کور و کر می‌شود و بعد نیز هلاک می‌شود. پشه به امر خدا کار خودش را کرده و همۀ رشته‌ها را پاره کرده است.

کسی که در مقابل خدا بخواهد سینه سپر کند، خدا بخواهد او را از پا در بیاورد، به سلول خیلی ریز در بدنش که با چشم مسلح نیز سخت دیده می‌شود می‌گوید: از این کوچک بودن بیرون بیا و شروع به تکثیر کن، تا وقتی که بخشی از بدن را رشد بی رویه بدهد، بعد درد شروع می‌شود، زیر بهترین دستگاه عکس برداری می‌برند،

می‌گویند: سرطان مثل درخت در او ریشه دوانیده است. بعد او را می‌کشد. به کجا می‌خواهید فرار کنید؟

واقعاً خوشا به حال آنهایی که با پروردگار، با خاکساری، تواضع و فروتنی برخورد دارند. به خدا می‌گویند: گردن ما از مو باریک‌تر است. ما نزد دستورهای تو هیچ وقت سینۀ خود را سپر نمی‌کنیم. هر امری بکنی می‌گوییم: چشم، آن را اطاعت می‌کنیم. اجرا کردن اوامر تو سخت نیست، دو رکعت نماز، وضو و غسل و مانند این‌ها است که به نفع خود ما می‌باشد.

غسلی که قرآن می‌گوید، همۀ کار آن یک ربع بیشتر نمی‌شود. اینهایی که می‌خواهند بروند غسل کنند، چوب کبریت برمی دارند و زیر ناخن‌ها را و درون بینی و گوش را می‌گردند، این کارها نادرست است.

غسل، یعنی گرفتن آب به تمام پوست بدن که مانعی بین پوست و آب وجود نداشته باشد. نه به زیر ناخن کار دارند، نه به سوراخ گوش و درون چشم. گفتند: آب را روی سر و گردن بگیر، بعد طرف راست، بعد طرف چپ، بعد برو و نماز را بخوان و روزه را بگیر.

کسانی که برخلاف این روش کار می‌کنند، مریض هستند و برخلاف قرآن غسل می‌کنند. وضو و سایر اعمال نیز همین گونه است، اصلاً سخت نیست. این‌ها جزء اسراف کاران قطعی هستند که قرآن فرموده است: خدا اسراف کنندگان را دوست ندارد، بلکه نفرت دارد و این‌ها به فرموده پروردگار:

« إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کٰانُوا إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ » ⁽¹⁾

برادران شیاطین هستند.

عبادات اسلامی، عبادات خیلی ساده‌ای است. این روزه‌ای که به لطف خدا می‌گیرید، نه سر شما درد می‌گیرد، نه دل شما ضعف می‌کند، تازه آزمایش خون هم

که بدهیم، می‌بینیم خوب‌تر نیز شده‌ایم.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این زمینه می‌فرماید:

«صوموا تصحّوا» ⁽¹⁾

حکایتی از مرد وسواسی

در مشهد و در صحن مسجد گوهرشاد، نماز خیلی شلوغی بود که امام جماعت آن، مرحوم حاج میرزا حبیب الله گلپایگانی بود که از اولیای خدا بود و به مقامات خوبی رسیده بود. اگر کسی درد داشت، کنار جانماز ایشان می‌آوردند، ایشان اصلاً مریض را نگاه نمی‌کرد، همین که در محراب نشسته بود، دست خود را دراز می‌کرد و روی محل درد می‌گذاشت، دیگر درد نداشت و او برای همیشه خوب می‌شد.

بیشتر متدینین تهران و مشهد به ایشان اقتدا می‌کردند. ایشان داخل مسجد که نماز می‌خواند، تا نصف حیاط، جمعیت مأمومین می‌ایستادند. مردی که در نماز وسواس داشت، می‌خواست به ایشان اقتدا کند، حاج میرزا حبیب الله تکبیرة‌الاحرام را گفت، خیلی آرام نماز می‌خواند، نماز مغرب ایشان شاید بیست دقیقه طول می‌کشید. چند نفر از تهرانی‌های نیز اقتدا کرده بودند.

همه «الله اکبر» را گفتند، این مرد وسواسی چند بار گفت: «الله اکبر» ، مقداری فکر می‌کرد و می‌گفت: نشد.

حاج میرزا حبیب الله حمد و سوره را خواند و به رکوع رفت، اما او هنوز اقتدا نکرده بود. حاج میرزا حبیب الله چند بار ذکر رکوع را گفت، این مرد دفعۀ چندم گفت: «الله اکبر» و گویا مطمئن شد، به رکوع رفت. آن شخص تهرانی در رکوع گفت:

نشد. این مرد وسواسی از رکوع برخاست و گفت: خدا تو را لعنت کند، این بار شده بود، تو خرابش کردی. بخش عمده‌ای از افراد در حیاط از خنده، نمازشان به هم خورد. این چه نمازی است؟ نماز یک تکبیرة‌الاحرام دارد، نه بیشتر، چون دین گفته

است: یک بار «الله اکبر» بگو.

حرمت و حلیتِ تا قیامت

خدا هیچ حلالی را اجازه نداده است تا بر خودمان حرام کنیم و در مقابل، هیچ حرامی را نیز اجازه نداده که حلال کنیم. حرام خدا تا روز قیامت حرام است. کسی نمی‌تواند آن را حلال کند.

بعضی چیزها هست که قبلاً می‌گفتند حرام است، اما بعد اعلام کردند حلال است، چون آن حرام در مدار حلال بوده، ولی ما شناختی به وضع آن نداشتیم. مثلاً اسلام می‌گوید: ماهی فلس دار حلال است. هر چه ماهی فلس دار در دریا هست، بگیرند، حلال است. بعد آمدند، این ماهی هایی که به نظر صاف می‌آیند و حرام می‌دانستند، زیر ذره‌بین گذاشتند و دیدند که دارای فلس‌های کوچک و ریزی است.

عکس گرفتند و نزد مراجع تقلید آوردند، گفتند: این جزء ماهی‌های فلس دار است، پس حلال شد. این حلال بوده، نه این که حلالش کردند، کسی این ماهی را حلال نکرده است، بلکه به اشتباه می‌گفتند حرام است. هیچ مرجع تقلیدی نیامده حرام را حلال و حلال را حرام کند. حلال بوده، اما تشخیص نمی‌دادند که حلال است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خواهند دنیای مردم آباد باشد. فرمودند: از پاکیزه‌ها بخورید، بپوشید، همسری که می‌خواهید انتخاب کنید:

« فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ » ⁽¹⁾

دختری پاکیزه، خوب رو، خانواده دار و محترم بگیرید. خانه‌ای که می‌خواهید خواستگاری بروید، اهل خانه اهل نشاط باشند، خسته و کسل نباشند که فرزندانتان را پژمرده می‌کند:

بذرافشانی مکن در هر زمین شوره‌زار صبر کن تا یک زمین لایقی پیدا شود

آباد کردن آخرت نیز به این است که انسان عباداتی که به او تعلق می‌گیرد، «چون ممکن است خیلی از عبادات به ما تعلق نگیرد، اگر تعلق نگرفت، ما انجام نمی‌دهیم و ملزم به آن نیستیم.» عبادات خدا را تا جایی که تکلیف انسان است انجام بدهد و در کنار عبادت، تا امکان دارد، به مردم خدمت کند. به پدر و مادر، همسر، قوم و خویش، مردم، مستحق و مریض خدمت کند، چه عیبی دارد؟ به بیمارستان‌ها و مریض‌های بی کس و کار سر بزند و مشکل آنها را حل کند.

یا به مرزها بروند، بگردند، مشکلات آنها را ببینند، درمانگاه، حمام، مرده شورخانه، زایشگاه، بدون کمک گرفتن از دولت، این‌ها را در دورترین نقاط بسازند.

یا پروندۀ زندانی‌های بدهکار را ببینند و در حدی که می‌شود، آنها را نجات دهند.

خدمت به خلق خدا، راه آباد کردن آخرت است.

اما فقط نماز بخوانیم و به هیأت بیاییم، بعد به خانه برویم و کاری به کار خلق خدا نداشته باشیم، در قیامت یک پایی خواهیم بود و با یک پا نیز نمی‌شود به بهشت رفت. چون یک پای بهشت رفتن، عبادت خداست و پای دیگر خدمت به بندگان خدا.

به قدری روایاتِ خدمت به بندگان خدا زیاد است که سعدی این شعرش را این گونه بیان کرده است:

طریقت بجز خدمت خلق نیست به تسبیح و سجاده و دلق نیست ⁽¹⁾

در حالی که شیوۀ عبادت به جز خدمت به خلق نیز هست، سعدی نمی‌خواهد بگوید آن پای دیگر، عبادت نیست، نمی‌خواهد بگوید: نماز نخوان و روزه نگیر، نه، اما به قدری روایات خدمت به عبادت خدا زیاد و قوی است که سعدی از باب

مبالغه این گونه حصری به کار برده است.

اغتنام فرصت پول داری

دومین فرصتی که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در روایات گوشزد کرده‌اند، فرصت پول داری و ثروتمند بودن است. خدا راجع به پول در چند جای قرآن حرف زده است. از سورۀ بقره تا جزء سی ام. اولین آیه راجع به پول در سورۀ بقره و آخرین آیه از سورۀ ماعون است. اما اولین آیه:

« ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ * اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ » ⁽¹⁾

تا پول اضافه داری، آن را با خدا معامله کن. پول را در بانک گذاشته‌ای، چه ثوابی دارد؟

در سورۀ توبه می‌گوید: تمام این پولها را در قیامت گداخته می‌کنند و به پشت و رو و پهلوی بخیل به صورت فلز گداخته می‌چسبانند و او را در جهنم می‌اندازند، و به آنها می‌گویند:

« هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ » ⁽²⁾

این، همان پول هایی بوده که در خزینه، گاوصندوق و بانک گذاشتی و خیال می‌کردی که همیشه زنده هستی و از این پول‌ها استفاده می‌کنی و می‌خوری.

پول‌هایی را که در راه من ندادی، همه را با تو به جهنم می‌فرستم.

« یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ » ⁽³⁾

روزی که تمام پول‌ها را در آتش جهنم می‌گدازم و همۀ این فلزهای گداخته شده را به صورت و پشت و پهلوی آنها می‌چسبانم و می‌گویم: تا ابد در جهنم با

پول‌هایتان بمانید.

اغتنام به قدر توان

فرصت پول و دارایی را غنیمت بدانید. خیال نکنید اگر پول ما خیلی کم باشد و بخواهیم در راه خدا بدهیم، باعث شرمندگی است. در روایات افطار ماه رمضان داریم: در ماه مبارک رمضان افطاری بدهید: «ولو بشقّ تمرة» ⁽¹⁾گر چه به نصف خرما باشد.

اگر بیشتر دادی، بیشتر ثواب می‌بری. یک تخته فرش، یک قطعه زمین، یک خانه می‌توانی بسازی، مدرسه، درمانگاه، بیمارستان، هر چه که می‌توانی. البته نه این که شخص پولدار بگوید: ما از کنار مسجد رد می‌شویم، نماز آنان اول افطار است، برویم و یکی یک خرما به آنها بدهیم تا ثواب افطاری دادن راببریم، در حالیکه دو میلیارد ثروت دارد، پنج سیر خرما گرفته و می‌خواهد ثواب باعظمت افطاری دادن را ببرد، خدا به او می‌گوید: مرا مسخره کرده‌ای؟ من آن نصف خرما را به کسی که ندارد بدهد گفتم، نه تو که این همه پول داری. این انفاق نیست.

اگر راست می‌گویی، چند میلیون تومان بیاور و درون پاکت بگذار، به عالم مسجد بگو: مشکل دار در این مسجد کیست؟ به آنها بدهید تا مشکل او حل شود.

این انفاق است.

و اما آخرین آیه در رابطه با پول:

« أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ * فَذٰلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ * وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ » ⁽²⁾

حبیب من! کسی که دین مرا منکر شده است، دیده‌ای؟ اگر ندیدی، نشانت بدهم. آن کسی که پول دار است، ولی وقتی یتیمی آمده، او با رنج و عصبانیت یتیم

را رد کرده است، او منکر دین است. پول دارد، ولی به از پا افتاده کمک نمی‌کند. این آخرین آیه در رابطه با پول در قرآن بود. حالا بین این آخرین آیه و اولین آیه، خدا می‌داند راجع به فرصت مالی، چه قدر آیه در قرآن هست.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

25 فرصت مالی

اشاره

ارزش مؤمن و مذمت بخل

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

مال حلال و ثروت پاک، یعنی مالی که از طریق مشروع به دست می‌آید، فرصت زیبا و پرمنفعت الهی است. اما اگر صاحب مال بخیل باشد، تمام راه‌های غنیمت دانستن این فرصت به روی او بسته خواهد شد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله جمله‌ای بر اساس یکی از آیات سورۀ مبارکۀ آل عمران و سورۀ مبارکۀ توبه دارد. ⁽¹⁾علت بیان این جمله نیز این بود که حضرت در طواف مکه بودند و در حالی که دور خانۀ خدا می‌گشتند، دیدند که شخصی دو دستش را به دیوار بیت گذاشته و دارد دعا می‌کند. در حال دعا خدا را قسم به کعبه می‌دهد.

حضرت روی شانه‌اش دست زدند، او برگشت، دید پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله است، حضرت فرمودند: خدا را به قسمی بالاتر از کعبه قسم بده. گفت: قسم بالاتر کدام است؟ فرمودند: اگر مؤمن هستی، خدا را به خودت قسم بده؛

«انّ المؤمن اعظم حرمة من الکعبة» ⁽²⁾

احترام مؤمن نزد خدا بیشتر از کعبه است. ⁽³⁾

کعبه یک سنگ نشانی است که ره گم نشود حاجی! احرام دگر بند، ببین یار کجاست! ⁽⁴⁾

عرض کرد: یا رسول اللّه! من اگر چه مؤمن باشم، اما عیبی در من است. حضرت فرمودند: عیب تو چیست؟ گفت: بخیل هستم.

این داستان را مرحوم ملا مهدی نراقی، پدر ملا احمد، در کتاب بسیار پرقیمت «جامع السعادات» نقل می‌کنند که تا گفت: من بخیل هستم، پیغمبر برای دور شدن از او سرعت گرفت و این جمله را فرمود:

«الیک عنی! لاتحرقنی بنارک» 1

دور شو از من! مرا به آتش (بخلت) نسوزان. بخل در هر کجا باشد، آلوده به این بیماری، در آتش جهنم است.

اگر این رذیله در قلب انسان نباشد، خیلی راحت می‌تواند از فرصت مال و ثروت به نفع دنیا و آخرت خود استفاده کند. غنیمت دانستن مال به چه صورت است؟ چند آیۀ قرآن که خداوند راه غنیمت دانستن این فرصت را نشان داده است را عنایت کنید.

موارد وجوب اعطای مال در راه خدا

طبق آیات قرآن گاهی این غنیمت دانستن واجب است، یعنی فرصتی که به افراد داده‌اند، واجب است که از آن بهره‌برداری کنند و آن را غنیمت بدانند.

این آیه که در سورۀ انفال است را توجه کنید:

« وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ » 2

آیه می‌گوید: از هر چه که سود گرفتید؛ معدن، طلا، نفت، گاز، سنگ‌های قیمتی، عقیق، فیروزه، کسب، تجارت، اجاره، «شَیْ‌ءٍ» * شامل همه چیز می‌شود، از هر چه سود برداشت کردید؛ «غَنِمْتُمْ » ، اگر یک سال گذشت و از این برداشت استفاده

کردید؛ لباس و فرش خریدید، خانه را بنّایی کردید، دختر شوهر دادید، پسر زن دادید، سال که تمام شد، یک پنجم سود باقی مانده از خرجی که کرده‌اید، مال خدا، پیغمبر و اهل بیت علیهم السلام است.

غنیمت دانستن این فرصتِ مالی به این شکل واجب شرعی الهی می‌شود، یعنی خمس، که پرداختنش مانند نماز، روزه، حج، جهاد و شهید شدن است.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

بدترین مال در این عالم؛ «شرّ الاموال» ⁽¹⁾مال ربایی، غصب، رشوه یا مال دزدی نیست، بلکه می‌فرماید: مالی است که صاحب مال، حقوق خدا را از آن مال پرداخت نکرده باشد.

ربا و غصب طرفش مردم هستند و مردم از پروردگار مهم‌تر نیستند. پس آن مال‌های حرام مردم، شرّترین مال نیست، چون مافوق حقوق مردم نیز هست؛ و آن حق خدا، پیغمبر و اهل بیت علیهم السلام می‌باشد.

برتری حق خدا بر حق الناس

حق الناس خیلی سنگین است، اما حق خدا بالاتر است. چه کسی می‌گوید که حق خدا آسان است؟ این اشتباه را چه کسی در دهان مردم انداخته است؟ از چه وقتی این اشتباه وارد زندگی ما شده است؟

حضرت زین العابدین علیه السلام وقتی حق خدا را در ابتدای «رسالة الحقوق» تعریف می‌کند، می‌فرماید: «حق الله الاکبر» ⁽²⁾یعنی حق خدا از هر حقی بزرگتر است. پس آن کسی که رشوه، غصب و مال دزدی می‌خورد، باز به رحمت خدا نزدیک‌تر است تا آن کسی که حق خدا، پیغمبر و اهل بیت علیهم السلام را نمی‌دهد.

راه دیگر غنیمت شمردن مال، زکات است که مربوط به گندم‌کاران و جوکاران و گوسفندداران و گاو و شترداران و آنهایی که شمش طلا و نقره دارند می‌باشد. خیلی

عجیب است که در قرآن بین کافر به قیامت و بخیل از زکات، فرقی نگذاشته است؛ می‌گوید: آنهایی که زکات نمی‌پردازند و آنهایی که کافر به آخرت هستند، یعنی منکر آخرت هستند، روز قیامت در یک جایگاه هستند.

فرصت دیگری که ثروت در اختیار شخص می‌گذارد:

« وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّٰائِلِینَ » ⁽¹⁾

اگر خمس و زکات را دادی، نگو دیگر کار ما تمام شده، اگر باز هم پول اضافه داری به بستگان فقیرت بده، این‌ها دروازه‌های غنیمت دانستن مال و ثروت است.

این‌ها که پرداخت شود، یعنی وقتی شما خمس، زکات، صدقه، انفاق به قوم و خویش فقیر و یتیم کردید، اگر از دست شما خارج شد خدا آن را می‌خرد، و وقتی که خدا از شما بخرد در مقابل خرید آن، بهشت را به تو می‌دهد:

« إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ » ⁽²⁾

جان و مال خود را بدهید و از من بهشت را بگیرید. پولی که شما می‌دهید، با بهشتی که:

« وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ » ⁽³⁾

پهنای این بهشت، پهنای آسمان‌ها و زمین است را از من در مقابل پول می‌گیرید.

ضعف اعتقادی بخیل

مگر ما در دورۀ عمر خود، چقدر به خدا پول می‌پردازیم؟ تازه پولی که برای خود خدا است. گاهی اتفاق می‌افتد که ده سال می‌گذرد و خمس و زکات به ما تعلق نمی‌گیرد. آنهایی که با پول خود کار خیر نمی‌کنند، خمس و زکات نمی‌دهند، انفاق نمی‌کنند، باور کنید که خدا، قرآن، قیامت، بهشت و جهنم را باور نکرده‌اند.

می‌ترسند بپردازند و همۀ این‌ها دروغ از آب دربیاید. می‌گوید: نکند چند میلیون بدهیم، این همه گندم و جو و طلا زکات بدهیم، بعد صد و چهارده کتاب، صد و بیست و چهار هزار پیغمبر و چهارده معصوم علیهم السلام دروغ گفته باشند که گفتند: قیامت هست؟ نکند خبری نباشد و دروغ باشد؟

اگر این‌ها دروغ گفته‌اند، پس چه کسی راست گفته است؟ یعنی ضدّ خدا راست گفته است؟ اگر خدا دروغ گفته، پس نمرود راست می‌گوید؟ چون اگر خدا دروغ گفته باشد، انبیا که همرنگ خدا هستند، آنها نیز باید دروغ گفته باشند، این‌ها اگر دروغ گفته‌اند، پس ضدّشان راست گفته‌اند؟ اگر خدا را راستگو می‌دانید، پس چرا خمس نمی‌دهید و دچار بخل هستید؟ معلوم می‌شود خیلی از مردم دچار بیماری بخل هستند و «البخل فی النار». ⁽¹⁾اما در مقابل، خوشا به حال مردم کریم.

قلم گردان اموال مؤمنین

قبل از انقلاب چند خانوادۀ دردمند بودند، من نیز طلبه بودم و خودم چیزی نداشتم که کمک کنم، به درب مغازۀ یکی از افرادی که می‌گفتند وضع مالی او خوب است آمدم، به او گفتم: چند نفر گرفتار هستند، - در آن زمان، سال هزار و سیصد و چهل و نه شمسی - گفت: عیبی ندارد، پانصد تومان به من داد. پانصد تومان در آن وقت خیلی بود. مثلاً ما مشکل یک خانواده را با پنجاه تومان حل کردیم. مشکل ده خانواده را می‌شد حل کرد.

بعد به من گفت: باز از این برنامه‌ها پیش آمد، بیا. یعنی تشویق هم کرد. تا زنده بود، من هر وقت نزد او می‌رفتم، نمی‌گفت این مقدار را بگیر، می‌گفت: مشکل با چقدر حل می‌شود؟

روزی به من گفت: من این پول دادن‌ها را از زمان جوانی اهلش بودم، ولی روحیۀ من در پول دادن را یک حادثه عوض کرد. گفت: چند تن از تجار تهران که آدم‌های

خیلی خوبی بودند، یک سفر کربلا می‌روند و آنجا تصمیم می‌گیرند که حسینیه‌ای به نام حسینیه تهرانی‌ها بسازند که ساختند، که ایرانی‌ها وقتی می‌آیند، آنجا روضه بخوانند و هم این که کسانی که نمی‌توانند به مسافرخانه و هتل بروند، اینجا بیایند.

می‌گفت: زمینش را خریدند و مأموریت ساخت آنجا را به من دادند. گفتند: تو گذرنامۀ اقامتی داری، می‌توانی اینجا چند ماه بمانی، اینجا را تو تمامش کن. البته به خود من نیز پول می‌دادند.

می‌گفت: به سرعت مشغول شدم. زمانی آمد که ما نیاز به پول پیدا کردیم، تا به تهران بیاییم و هیئت مدیره را جمع کنیم و صورت بدهیم و باز پول بگیریم و برویم، طول می‌کشید.

گفتم: بروم حرم حضرت سیدالشهدا علیه السلام تا این پول را از آنجا تأمین کنم. به حرم رفتم، تا رسیدم، دیدم حاج محمد حسین کاشانی که عمرش از هشتاد سال بیشتر بود، روی ویلچر است. حاج محمد حسین کاشانی کسی بود که مخارج تعمیر اساسی در حرم حضرت سیدالشهدا علیه السلام را داد. تمام حرم را سنگ کرد و فرش قیمتی ایرانی پهن کرد که قبل از جمهوری شدن عراق، یک بار که پادشاه عراق به حرم می‌آید، از آن بنّایی و فرش‌ها خیلی خوشش می‌آید، می‌گوید: این کارها را چه کسی کرده است؟ «حاج محمد حسین نیز روی ویلچر داخل حرم بود.»

به فیصل، شاه عراق می‌گویند: این آقا. شاه به او می‌گوید: من از کار شما خیلی خوشم آمد. چه چیزی می‌خواهی؟ ستون خیلی پهنی پایین ضریح ابی عبدالله علیه السلام در دو قدمی ضریح بود، گفت: قبری در این ستون به من بدهید. فیصل به کلیددار گفت: معمار و بنّا بیاور، قبری در این ستون در بیاور، ایشان را در همانجا دفن کنند، یعنی کنار شهداء.

این دوست من می‌گفت: تا چشمم به او افتاد، او نیز مرا می‌شناخت، جلو آمدم، گفت: حاجی! این مکانی که ما به عشق ابی عبدالله علیه السلام داریم می‌سازیم، از لحاظ

مالی لنگ شده‌ایم، برای ادامۀ ساختن به اینجا کمک می‌کنی؟ گفت: آری. گفتم: چه وقت بیایم. گفت: همین الان. ممکن است تو که آن طرف‌تر بروی، من بمیرم.

پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید: وقتی کار خیری می‌خواهید بکنید، همان وقت بکنید، چون اگر تأخیر بیاندازید، شیطان نمی‌گذارد.

می‌گفت: دسته چکش را در آورد و گفت: بنویس. این شخص بازاری قسم می‌خورد در حالیکه اشک در چشمانش جمع شده بود، ما اول عدد را نوشتیم باید بنویسیم دویست هزار ریال، قلم ما بیخودی چرخید، نوشتیم: دو میلیون ریال، یعنی دویست هزار تومان. در حالی که آنجا با بیست هزار تومان ساخته می‌شد.

دو میلیون ریال را به حروف نوشتیم. گفت: بگذار خودش بخواند، و بعد خودش روی آن خط بکشد و پشت آن را پشت‌نویسی کند. اما گفت: من برای ابی عبدالله علیه السلام نگاه نمی‌کنم، فقط بده من امضا کنم. گفتم: حاجی! من می‌خواستم بیست هزار تومان بنویسیم، اما اضافه نوشتم. گفت: هر چه که نوشتی، امام حسین علیه السلام قلمت را گردانده و به تو هیچ ربطی ندارد.

مالک اصلی اموال

این روحیه‌ها فوق العاده پرقیمت است. این‌ها کسانی هستند که فرصت مالی را در دورۀ عمر خود به زیباترین صورت غنیمت دانستند. ولی بیچاره و بدبخت شخص بخیل است که نه پولی برای خدا داده، نه برای امام حسین علیه السلام ، نه به یتیم و نه به فقیر، نه زکاتی داده و نه خمسی. من نمی‌دانم که او وقتی می‌خواهد از این دنیا برود، جواب خدا را چگونه می‌خواهد بدهد؟ جواب حق پایمال شدۀ خدا، پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله ، ائمه اطهار علیهم السلام و یتیم را چگونه می‌خواهد بدهد. آخر مالک این پول‌ها ما نیستیم. ما که به دنیا آمدیم، پابرهنه و لخت بودیم، وقتی که می‌میریم، باز لختیم، احترام می‌کنند که سه متر پارچه به ما می‌پیچانند. ما مالک مال نیستیم.

این شعر خیلی زیبا است:

در حقیقت مالک اصلی خداست این امانت بهر روزی نزد ماست

یعنی این‌ها از دست ما می‌روند. مگر ما چقدر روزی می‌خواهیم بخوریم؟ پول‌های اضافه را برای چه کار می‌خواهیم؟ خوردنی که نیست. بد است که وصلۀ بخل به مال بخورد. خود ثروتمند را بیچاره می‌کند. این نیز یکی از فرصت‌هایی است که وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله از میان فرصت‌هایی که خدا به انسان می‌دهد، برشمردند.

بیا تا دست از این عالم بداریم

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

26 علامات متقین

اشاره

تقوا، مایۀ برتری در دنیا و آخرت

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

فرصت‌ها، سرمایه‌های ملکوتی و الهی اند که خداوند از باب رحمت در اختیار بندگانش قرار می‌دهد و از باب لطفش، راه غنیمت دانستن آنها را نیز نشان می‌دهد.

در زمینۀ فرصت و غنیمت دانستن آن، نقطۀ کوری وجود ندارد.

روایتی از وجود مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است که در آن به ارزش غنیمت دانستن فرصت بیشتر پی می‌بریم. به یقین در دنیا و آخرت، برترین گروه نزد پروردگار مهربان عالم، اهل تقوا هستند. در قرآن مجید می‌خوانیم:

« إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ » ⁽¹⁾

آیه ناظر به برتری اهل تقوا در دنیا نسبت به دیگران است.

« إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ مَفٰازاً » ⁽²⁾

که دلیل برتری اهل تقوا از دیگران در قیامت است.

در این روایت امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

اگر بخواهید اهل تقوا را در هر منطقه و در این جمعیت زیاد، بشناسید که اهل تقوا چه کسانی هستند، سه ملاک وجود دارد. اگر این سه برنامه را در کسی دیدید، او اهل تقوا است و اگر ندیدید، اهل تقوا نیست، گرچه ممکن است مؤمن و مسلمان

باشد.

علامات سه گانۀ متقین

1- اخلاص در عمل

اشاره

متن حدیث این است:

«للمتقی ثلاث علامات» ⁽¹⁾برای اهل تقوا سه نشانه و ویژگی هست که هر سه خیلی مهم هستند. به دست آوردنش نیز واقعاً هم زمان می‌خواهد و هم کار و هم حال. نه یک شبه به دست می‌آید، نه با تنبلی و بی‌حالی.

اولین نشانۀ اهل تقوا؛ «اخلاص العمل» این است که هر کاری که می‌خواهند بکنند؛ چه عبادت و چه خدمت به مردم، هیچ نظری جز به خدا ندارند و طرف معاملۀ آنها در کاری که می‌خواهند انجام بدهند، فقط خداست و بس، نه کس دیگر.

نشانۀ ریاکار این است که وقتی او را نبینند و زمینه‌ای برای تعریف از او وجود نداشته باشد، کاری نمی‌کنند. هر چقدر هم کار، مهم و عبادی و یا خدمت به عباد خدا باشد. ولی به محض اینکه زمینه‌ای فراهم شود که کارش در معرض دید قرار بگیرد و از او تعریف کنند، این کار را خیلی با نشاط انجام می‌دهد. ⁽²⁾امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

نماز ریاکار بین مردم، خیلی پرمایه است و اما در خلوت، بی‌مایه است. در خلوت یا نماز نمی‌خواند، یا وقتی می‌خواند، مانند کسی می‌خواند که او را به خواندن نماز مجبور کرده باشند. ولی در برابر مردم، خیلی با شوق نماز می‌خواند، گر چه یک ساعت نیز طول بکشد. ولی همین نماز را در خلوت، اگر دو دقیقه طول بکشد، گویا کوه دماوند را روی سرش انداخته‌اند. ⁽³⁾سعدی می‌گوید:

شاهی برای گشت و گذار به شیراز آمده بود، کسی را دعوت کرد. بعد از تمام

شدن مجلس مهمانی، آخر شب به خانه آمد. دید پسرش بیدار است. گفت: شام بردار بیاور، پسرش گفت: مگر در خانۀ شاه میهمان نبودی؟ گفت: چرا، گفت: مگر آنجا شام ندادند؟ گفت: مفصل. گفت: مگر نخوردی؟ گفت: نه، گفت: پس تو در آنجا چه چیزی خوردی؟ گفت: ذره‌ای نان و سبزی. به او گفت: پدر! تا نمرده‌ای، عبادات تمام دورۀ عمرت را قضا کن، چون تو شام نخوردی که همه بگویند: عجب آدم زاهدی است، برای این که از تو تعریف کنند، پس معلوم می‌شود اعمال تو مریضی ریا گرفته و هنوز صاف و پاک نشده‌ای.

اما اهل تقوا، در آشکار عادی‌تر از خلوت هستند، نه این که یک خلوت دیگری داشته باشند و آشکار دیگری. کارهایی که برای بندگان خدا می‌کنند، بیشتر به صورت ناشناخته می‌کنند و مردم نمی‌فهمند که این کار از او بوده است.

دوری اهل تقوا از آشکار شدن عمل

امام جمعه‌ای برای من می‌گفت:

در شهر ما شخص ثروتمند و خیری زندگی می‌کند البته خود آن خیر قبول نمی‌کند، والا من حاضر بودم در خطبه‌های نماز جمعه اعلام کنم و اسم او را بگویم، ولی او نگذاشت. می‌گفت: بیشتر کارهای خیری که من در این شهر می‌کنم، قسمت عمدۀ پول و جنسش را او می‌دهد. گفت: جلسه که می‌گیریم، دعوت می‌کنیم، برای معلولین، ایتام، جهیزیه، مستحق‌ها، او اغلب نمی‌آید. اگر هم بیاید، در کاغذی که پخش می‌کنند که هر کسی مبلغی را متعهد می‌شود، چیزی نمی‌نویسد. بسیار هم افراد موّجه این شهر به من گفته‌اند. حاج آقا! این شخص اگر بخواهد مشکل ایتام، معلولین و جهیزیه را حل کند، چهل درصدش را می‌تواند حل کند. اما بخیل است.

ولی این امام جمعه به من می‌گفت: آنها می‌گویند چهل درصد، ولی من این چند سالی که در این شهر هستم، شصت درصد مشکلات را با پول او حل کردم، ولی

هیچ کس نمی‌داند.

گفت: یک بار به او گفتم: پشت سر تو چنین حرفی می‌زنند، بد می‌گویند، بگذار در نماز جمعه بگوییم، مردم نیز تشویق شوند. گفت: من از این‌هایی که پشت سرم حرف می‌زنند گذشتم، اما نمی‌خواهم به کسی بگویی، راضی نیستم.

علامت اول: اخلاص در عمل است. ارزش عمل نیز به همین است که آزاد از توقع و تماشا و تعریف دیگران انجام بگیرد.

امیرالمؤمنین علیه السلام مظهر اخلاص

وقتی امام زانو روی سینۀ عمرو بن عبدود گذاشت، او آب دهانش را به صورت امیرالمؤمنین علیه السلام انداخت. امیرالمؤمنین علیه السلام دشمن خدا را کشت، اما بعد از اینکه آب دهان به صورت امیرالمؤمنین علیه السلام انداخت، حضرت می‌فرماید: من ناراحتی خود از انداختن آب دهان به صورتم را با کارم مخلوط نکردم که به خاطر این کارش او را بکشم و بگویم: چهل درصد کشتن او برای این بود که دلم راحت شود، از این که آب دهن به صورت من انداخت. اصلاً برای آن کار و کشتن او پرونده‌ای جدا درست کرد؛ عصبانی شد و آب دهان انداخت، انداخت که انداخت، ما می‌رویم و صورت خود را آب می‌کشیم. اما پروندۀ کشتن او «وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ » ⁽¹⁾است، بجنگید، اما برای خدا، اگر کسی در حق شما کار بدی کرد، با خوبی با او برخورد کنید، گذشت کنید، این‌ها دو پرونده شده. حضرت این دو پرونده را با هم یکی نکرد، یعنی برای خالی شدن عصبانیت خود، دشمن را از پا درنیاورد. ⁽²⁾

از علی آموز اخلاص عمل

یعنی از روی عصبانیت خود و دیگران، کاری نکنید. شما که دارید مایه

می‌گذارید، رنج عبادت را تحمل می‌کنید، پس برای خدا تحمل کنید. این نشانۀ اول اهل تقوا است.

2- آرزوهای منطقی اهل تقوا

اشاره

نشانۀ دوم اهل تقوا: «قصر الامل» است. اهل تقوا آرزوها و امیدشان در حدی است که قابل تحقق است. هیچ وقت آرزویی نمی‌کنند که در زندگی تحقق پیدا نکند.

اهل تقوا هر آرزویی که دارند، در حدی است که قابل پیاده شدن است. مثلاً آرزو می‌کند که آگاه به قرآن شود. با شوق به کلاس قرآن می‌رود و در حد خودش عالِم به قرآن می‌شود. این آرزو وقتی پیاده شود، سراغ آرزوی دست یافتنی دیگری می‌رود.

آرزو می‌کند که کار خیری برای چند خانواده انجام دهد، وقتی فرصت آن ایجاد می‌شود، می‌رود و آن را انجام می‌دهد. یا آرزو دارد که سالی چند بار به حرم حضرت رضا علیه السلام مشرف شود. یا آرزو دارد که شب‌ها برخیزد و نماز شب بخواند.

آرزوی او نیز قابل پیاده شدن است.

پس اهل تقوا نیز اهل آرزو هستند، نه این که هیچ آرزویی در دل آنها نباشد، اما آرزوی کوتاه، قابل پیاده شدن، با ظرف زمان و پولی متناسب است. هیچ کس نگفته است که اهل تقوا بی‌آرزو هستند. انسان که بی‌آرزو نمی‌شود.

سعدی می‌گوید: تاجری شیرازی ما را برای شام دعوت کرد. پیرمرد قد خمیده‌ای بود. شام را که خوردیم، گفتم: پیرمرد! حالت چطور است؟ گفت: خدا را شکر. گفت: الحمد لله کار و درآمد شما خیلی حسابی است. آیا آرزویی داری؟ گفت: یک آرزو دارم، آن آرزوی من این است که جنس از اینجا بردارم و به چین ببرم.

سعدی در اوایل قرن هفتم بوده است.

ما اگر با هواپیما تا چین بخواهیم برویم، چهارده ساعت باید روی هوا باشیم، او

می‌خواست با قاطر برود، شما حساب کن می‌خواسته برود و این جنس‌ها را در چین بفروشد و ظرف چینی بخرد و به سوریه ببرد و از آنجا دیبای رومی که پارچه‌های قشنگی بود بخرد و به حلب ببرد و از آنجا گوگرد احمر بخرد و بار کند و به شیراز بیاید و بفروشد. بعد نیز تازه می‌گفت که بقیۀ عمر را گوشه‌ای بنشینم و خدا را عبادت کنم. خیلی عجیب است.

آشکاری صدق حدیث پیامبر (ص) بر هارون الرشید

روزی هارون الرشید گفت: آیا کسی از زمان پیغمبر زنده مانده است؟ گفتند: باید جستجو کنیم. گشتند و گفتند: پیرمردی است که او را در گهواره می‌گذارند، او هست. گفت: او را بیاورید. سبدی برداشتند و پیرمرد را در سبد نشاندند و آوردند.

هارون به او گفت: تو رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیده‌ای؟ گفت: بله. گفت: چیزی از پیغمبر صلی الله علیه و آله شنیده‌ای؟ گفت: بله. گفت: چه شنیده‌ای؟ گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«یشیب ابن آدم و یشبّ فیه خصلتان الحرص و طول الأمل» ⁽¹⁾

فرزند آدم پیر می‌شود، ولی دو چیز در او جوان می‌شود؛ یکی حرص، یکی آرزوهای دراز.

گفت: هزار دینار طلا به او بدهید. پیرمرد که در کل عمرش صد دینار طلا ندیده بود، تشکر کرد و دوباره درون سبد نشست و او را بردند بیرون دربار، گفت: مرا برگردانید، با هارون کار دارم. او را برگرداندند. گفتند: قربان! او با شما کار دارد، هارون گفت: او را بیاورید، پیرمرد گفت: این هزار دینار طلای امسال است، یا هر سال به من هزار دینار می‌دهی؟ هارون گفت: «صدق رسول الله» جان او دارد در می‌رود، ولی حرص پول و آرزوی زنده ماندن سال‌های دیگر را دارد. گفت: نه،

سال‌های دیگر نیز هست. تا او را بیرون بردند. مرد. ⁽¹⁾اما اهل تقوا، تمام آرزوهایشان منطقی است و بی‌آرزو نیستند، ولی آرزویی که دارند، آرزویی منطقی و قابل پیاده شدن است که برای آن زحمت می‌کشند، اما تمام آرزوهایشان مثبت، حکیمانه و منطقی است.

3- اغتنام فرصت ها

اما نشانه سوم اهل تقوا: «و اغتنام المهل» است. اهل تقوا تمام فرصت‌هایی که به دست می‌آورند، غنیمت می‌دانند. این از نشانه‌های تقواداران عالم است. فرصت پیش می‌آید برای این که عالم شوند، می‌روند و عالم می‌شوند. فرصت پیش بیاید، برای این که خدمت‌گذار نابی برای دین، مردم و پدر و مادر شوند، فرصت را غنیمت می‌شمارند. یا فرصت خدمت به بیمار را غنیمت می‌دانند واز هر فرصتی برای آباد کردن آخرت خود استفاده می‌کنند. کسانی که این اخلاق را دارند، از انجام کار مثبت، گرچه ظاهرش به نظر نیاید، روی‌گردان نیستند.

در خانۀ سالمندان می‌روند و با حوصله، سالمندان را به حمام می‌برند، و آنها را نوازش می‌کنند. لباس نو می‌پوشانند، لباس‌های ایشان را می‌شویند، روی بند می‌اندازند، خشک می‌کنند، تا می‌کنند، درون بقچه و کمد آنها می‌گذارند. این گونه فرصت‌ها را غنیمت دانستن علامت سوم اهل تقوا است.

تمام حسن زندگی انبیا، امامان و اولیای خدا به همین بوده که هیچ فرصتی را از دست ندادند. عمر ما کوتاه است، چیزی نمی‌گذرد که می‌بینید به سر و صورت شما موی سفید در آمده است و این پوست زیبا پژمردگی نشان می‌دهد. چیزی نمی‌گذرد که دیگر نمی‌توانید غذا بخورید، وگرنه چربی و قند شما بالا می‌رود، یعنی بدن می‌گوید: نمی‌توانم قبول کنم. این فرصت جوانی و ثروت را غنیمت بشمارید، ای کسانی که زبان گرم و نرم دارید، کسانی که هنر خدمت به عباد خدا را

دارید، فرصت را نگذارید که از دست برود.

بنابراین از نشانه‌های اهل تقوا؛ «اغتنام المهل» است و اهل خدا و تقوا، فرصت را از دست نمی‌دهند.

هیزم سوخته، شمع ره و منزل نشود

گرگ، نزدیک چراگاه و شبان رفته به خواب برّه دور از رمه و عزم چرائی دارد ⁽¹⁾

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

پی نوشت‌ها

27 خصلت های متقین

اشاره

نشانه‌های اهل تقوا

تهران، حسینیه مکتب النبی

رمضان 1383

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

1- اخلاص

اشاره

امیرالمؤمنین علیه السلام این دریای علم، بینش، بصیرت و این تماشاگر واقعی حقایق عالَم و وجود مبارکی که با همۀ ذاتش، عاشق بیدار کردن و هدایت انسان بوده، فرمودند:

برای اهل تقوا سه نشانه است:

نشانۀ اول: «اخلاص العمل» ⁽¹⁾اهل تقوا خودشان را کارگر خدا می‌دانند و در کاری که برای خدا می‌کنند، همۀ چشم‌ها آنها را ببیند یا نبیند، برای آنها مساوی است.

ایجاد این حالت، کار خیلی مشکلی است که ما به این نقطه برسیم تا در کار پاک، خیر، عبادت و خدمت به خدا و خلق خدا، برای ما مساوی باشد که مردم عالَم ما را ببینند، یا نبینند، تعریف کنند یا تکذیب.

البته چون انسان غریزۀ فخرفروشی دارد، که در قرآن نیز مطرح است؛

« اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفٰاخُرٌ بَیْنَکُمْ » ⁽²⁾

این حالتی طبیعی است که در کارهای مثبتی که می‌کنیم، دوست داریم

بنمایانیم، بگوییم و افتخار کنیم.

اما وجود مبارک امام صادق علیه السلام به یکی از شاگردان خود یاد دادند که چگونه این طبیعت فخرفروشی را به طرف پروردگار جهت بدهد. مضمون بیان حضرت این است که: ایرادی ندارد خود را بنمایانید و این نمایاندن را دوست داشته باشید، اما به یک نفر بنمایانید و توجه یک نفر را جلب کنید که او از همه برتر و بزرگتر است و آن هم خدای متعال است. ⁽¹⁾اهل نماز در نمازهای یومیه می‌گویند: «الله اکبر» یعنی «اکبر من کلّ شیء» چیزی که در قدیم می‌گفتند: «چون که صد آمد، نود هم پیش ماست» ⁽²⁾چرا عمل خود را به نود نفر می‌نمایانیم؟ به کسی بنمایانیم که گویا به «کلّ شیء» نمایانده‌ایم. خدا نیز مخفی نمی‌کند، هر چند عمل پاک اهل تقوا در پنهان انجام گرفته باشد، اما چون به خدا نمایانده است، خدا نیز اگر مصلحت او باشد، آن را برملا می‌کند.

روایتی در حکمت خدا

کتاب «خصال» شیخ صدوق، یک دوره معارف الهی، مسائل تربیتی، خانوادگی، معاشرتی، قیامتی، دینی و دنیایی را جمع آوری کرده است. در باب «خصال پنج گانه» روایتی را از حضرت رضا علیه السلام نقل می‌کند که البته روایت مفصل است، اما مختصرش این است که حضرت می‌فرماید:

شبی یکی از انبیای الهی در خواب به او امر کردند: فردا که از خانه بیرون رفتی، به اولین چیزی که برخوردی، آن را بخور، به دومین چیزی که برخوردی پنهانش کن و خاک روی آن بریز، به سومین چیزی که برخوردی آن را پناه بده، به چهارمین چیزی که برخوردی، ناامیدش نکن و به پنجمین چیزی که برخوردی، از آن فرار کن.

آن پیغمبر از خواب بیدار می‌شود، به بیابان می‌رود، به اولین چیزی که برمی‌خورد، کوه سیاه بسیار بزرگی را می‌بیند که این اولی را خدا گفته بود: بخور.

پیغمبر می‌داند که خدا هیچ تکلیفی که در طاقت انسان نیست، به انسان ارائه نمی‌کند، گفت: خدا گفته بخور، باید بروم و این کوه را بخورم. به طرف کوه راه افتاد، اما هر چه نزدیک‌تر می‌شد، کوه کوچک‌تر می‌شد، تا این که وقتی رسید، به صورت یک لقمۀ غذا درآمد و او برداشت و خورد. دید که عجب خوشمزه است.

به دومین چیزی که رسید، دید تشت طلا است. ولی گفت، خدا به من گفته است: آن را پنهان کن! نشست و چاله‌ای کند و تشت را در چاله انداخت و روی آن خاک ریخت و رفت، پشت سرش را نگاه کرد، دید آن تشت، از خاک بیرون افتاده است. گفت: خدا گفته بود پنهان کن، اما نگفت که دوبار، پس نباید دیگر آن را پنهان کنم، چون من امر را اطاعت کردم.

سومین چیز، دید پرنده‌ای حالت اضطراب دارد و دارد به طرفش می‌آید، آستین پیراهن خود را باز کرد، پرنده درون آستینش رفت و آرام شد.

چهارمین چیزی که برخورد کرد، یک باز شکاری بود که به پیغمبر گفت: چیزی به من بده تا بخورم، او نیز غذایی به او داد و او خورد و رفت.

پنجمین چیز، جنازۀ گندیده‌ای بود که بوی بد داشت. خدا گفته بود: از آن فرار کن. او نیز فرار کرد و شب به خانه آمد و خوابید و در خواب دید که پروردگار فرمود:

اما آن کوهی که به تو گفتم بخور، آن حالت عصبانیت و خشم است که اگر خودت را حفظ کنی و کاری نکنی، کم کم فروکش می‌کند و به صورت لقمۀ «گذشت» در می‌آید که شیرین می‌شود.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

در حال عصبانیت، حال خود را تغییر دهید، مثلاً اگر ایستاده‌اید، بنشینید و بعد آب به صورت خود بزنید و یاد عذاب خدا بیافتید. اگر این سه کار را در عصبانیت بکنید، این لقمۀ عفو می‌شود که در آن لذتی است که در انتقام نیست. ⁽¹⁾اما دومین چیزی که دیدی، تشت طلایی بود که گفتم پنهان کن. آن تشت طلا را

که پنهان کردی، عبارت است از اعمال خوبی که به دور از چشم مردم انجام دادی ولی من بالاخره آن را نزد همه ظاهر می‌کنم. ⁽¹⁾

ریا برای خدا

برای خدا عبادت کردی و فقط به او نشان دادی، کمترین آن این است که تو را در قیامت، در مقابل چشم اولین و آخرین انسان به همراه پرونده‌ات می‌آورم و می‌گویم: نگاه کنید، به اندازۀ کل اولین و آخرین آبروی تو بالا می‌رود. اعمالت را به همه نشان می‌دهم.

عجله نکنید که کار خوب را به دیگران نشان بدهید. به خود من نشان بده.

می‌خواهی خودنمایی کنی، به من خودنمایی کن. من بهترین تعریف‌ها را از تو می‌کنم و بهترین بارک الله را به تو می‌گویم.

اهل تقوا نشان دهندۀ عمل هستند، آنها نیز طبیعت فخر و مباهات را دارند و از کار خوب نیز شاد می‌شوند.

امام محمدباقر علیه السلام می‌فرماید:

«الذین اذا احسنوا استبشروا» ⁽²⁾

کار خوبی که می‌کنند، شاد می‌شوند. هیچ وقت اهل تقوا از کار خوب خسته نمی‌شوند. کار خوب، شادی می‌آورد و آدم خسته نمی‌شود. اگر در پنهان انجام بدهد، خدا نزد خود نگه نمی‌دارد و آن را آشکار می‌کند، چه در دنیا و چه در آخرت. پس چرا عمل را به خود خدا نشان نمی‌دهید؟ «اخلاص العمل» یکی از اخلاق‌ها و نشانه‌های اهل تقوا است.

2- امید مثبت به پروردگار

اشاره

اما نشانۀ دیگر اهل تقوا؛ «قصر الامل» است. آنها نیز آرزو دارند، چون انسان بدون آرزو، انسان نیست. اهل تقوا نیز آرزو دارند.

استادی درس می‌داد. صدایی از بیرون، درس او را به هم زد. یک نفر داد می‌کشید: ای مردم! من الاغم را گم کرده‌ام، هر کس پیدا کرده بگوید، ما به او جایزه می‌دهیم. استاد انسان زیرکی بود، به شاگردان خود رو کرد، گفت: چه کسی از صدای خوب و قیافۀ زیبا بدش می‌آید؟ یکی از شاگردان دستش را بلند کرد و گفت:

استاد! من. استاد گفت: کسی بیرون برود و به آن مرد بگوید که الاغش پیدا شده و اینجا است.

انسان که نباید از خوبی‌ها بدش بیاید. دل نیز نباید بی‌آرزو باشد، ولی آرزوها باید معقول، منطقی و قابل پیاده شدن باشد.

در چند قسمت دعای کمیل بحث آرزوی مثبت شده است. در اواخر دعا، امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: «و رجائی عفوک» ⁽¹⁾؛ خدایا! امیدی که قلب مرا پر کرده است، امید به عفو تو است.

این شدنی است که انسان دل به خدا ببندد و بگوید: تو کریم و رحیم و غفوری، و من محدود، فقیر و اسیر هوای نفسم. چند سال اشتباه کردم، اما آمدم. با امید به عفو تو آمدم که همین امید به عفو تو، باعث آمرزش گناهان من است. لازم نیست که شخص امیدوار بنشیند، گریه کند، بر سر خود بزند و صیغۀ توبه را بخواند، بلکه همین که حقیقتاً به پروردگار می‌گوید: «و رجائی عفوک» خدا نیز می‌گوید: «عفوتُک» اگر تو به عفو من امید داری، من نیز از تو گذشت می‌کنم. چون خدا، خدایی نیست که امید مثبت کسی را ناامید کند. خدا بخیل نیست که بگوید: من نمی‌توانم تو را ببخشم.

در روایات، پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه طاهرین علیهم السلام فرمودند: از شب اول ماه رمضان تا شب آخر، به تعدادی که خدا از بندگان خود بخشیده، در شب آخر به آن تعداد می‌بخشد. ⁽¹⁾این کرم خدا است، پس چرا امید نداشته باشید؟

« إِنَّهُ لاٰ یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکٰافِرُونَ » ⁽²⁾

از رحمت خدا ناامید نمی‌شوند، مگر مردمی که کافر هستند.

کتاب پرقیمتی است که اسم خیلی زیبایی به نام «روضة المذنبین» دارد؛ یعنی باغ گناهکاران که در قرن هفتم، یعنی هشتصد سال پیش نوشته شده است. این داستان را اوائل آن کتاب دیدم:

حکایتی از امید

شخصی شکارچی، از بیرون باغ، شکاری را روی درختی در باغ دید، تیرش را به کمان گذاشت و نشانه گرفت و با هیجان کمان را کشید و تیر را رها کرد، اما این تیر منحرف شد و به جوانی در آن نزدیک‌ها خورد و رگ گردنش را پاره کرد. جوان افتاد و مرد. پدر جوان در آن منطقه خان و مالک بود. چند نفر در این باغ بودند و تا دیدند این جوان افتاد، آنها به سرعت بیرون ریختند و چند نفر را گرفتند. بالاخره بازپرسی، بازجویی، محاکمه، تا به یک نفر بدگمان شدند. او هر چه گفت که کار من نبوده است، گفتند: نه، دروغ می‌گویی، کار تو بوده است.

پدر آن جوان گفت: این جوان همۀ زندگی من بود، من آرام نمی‌شوم مگر این که کنار همان درخت او را دار بزنیم و بکشیم.

مردم جمع شدند. قاتل اصلی نیز بین جمعیت بود و دید که یک بی‌گناه را می‌خواهند بکشند. صدا زد: طناب را نیندازید. آمد، رو به روی پدر این جوان

ایستاد و گفت: من تیر را انداختم، اما به خطا رفت، عمدی نبوده است. این شخصی که می‌خواهید به دار بکشید، بی‌گناه است.

پدر مقتول به این جوان قاتل گفت: تو به چه سبب آمدی و خود را معرفی کردی؟ اگر نمی‌گفتی، ما به یقین این که این فرزند ما را کشته است، او را به دار می‌کشیدیم و تمام می‌شد.

گاهی خدا چه حرفهایی در دهان شخص می‌گذارد، قاتل به پدر مقتول گفت: به امید کرم تو خودم را معرفی کردم، چون دیدم دور از انصاف و مردانگی است که شخصی دیگری به جای من کشته شود، اما بیایم و بگویم که من قاتل هستم، به این امید که تو کرم کنی و مرا ببخشی. پدر مقتول گفت: پولی به او بدهید و او را بدرقه کنید تا برود.

به امید کرم یک خان به گناه خود اعتراف کرد و او نیز او را بخشید، ولی ما امید نداشته باشیم؟ یعنی دل ما از امید به خدا خالی باشد؟ دین را به ما اشتباه آموزش ندهند: که اگر اهل تقوا هستید، باید دل را از هر امیدی خالی کنید. چه کسی چنین چیزی گفته است؟ یعنی دل را از محبت به پدر و مادر، همسر و فرزند و دوستان مؤمن خالی کنم؟ این خلاف قرآن است. من وقتی محبتم برای خدا باشد، غیری در کار نمی‌ماند، بلکه هر چیزی، خدایی می‌شود.

درخواست امید در دعای کمیل

امیرالمؤمنین علیه السلام چقدر زیبا مسألۀ امید مثبت را مطرح کرده‌اند:

«یا الهی و ربی و سیدی و مولای لأیّ الامور الیک اشکو و لما منها اضجّ و أبکی لألیم العذاب و شدته أم لطول البلاء و مدته فلئن صیّرتنی للعقوبات مع اعدائک و جمعت بینی و بین اهل بلائک و فرّقت بینی و بین احبائک و اولیائک فهبنی یا الهی و سیدی و مولای و ربی صبرت

علی عذابک فیکف اصبر علی فراقک وهبنی صبرت علی حرّ نارک فکیف اصبر عن النظر الی کرامتک أم کیف اسکن فی النار و رجائی عفوک.» ⁽¹⁾

چگونه در قیامت به جهنم بروم و بمانم، حال این که همۀ امید من، این بوده که تو از من گذشت کنی. هیچ وقت سابقه نداشته که امیدها را سرکوب و امیدوار را رد کنی. چند سطر بعد می‌گویی: «و لا اخبرنا بفضلک عنک» هیچ کسی به ما خبر نداده که تویی که کریم هستی، امید کسی را ناامید کنی. اگر بود که باید به ما گفته باشند، اما هیچ کس نگفته است.

بعد چه اسامی زیبایی را می‌آورد: «یا کریم یا رب» یعنی چون تو کریم، ربّ و مالک من هستی، پس هرگز امید مرا ناامید نمی‌کنی.

امام سجاد علیه السلام به پروردگار عرضه می‌دارند: تو که فقط مرا نداری، اما من فقط تو را دارم. من که دو خدا ندارم تا به من بگویی: در خانۀ آن خدا برو. من فقط تو را دارم که بگویم: مرا بیامرز. ⁽²⁾

3- اغتنام فرصت ها

اما نشانۀ دیگر اهل تقوا: «و اغتنام المهل» فرصت‌ها را غنیمت می‌دانند. غنیمت دانستن فرصت. چه فرصتی بالاتر از ماه رمضان هست؟ این فرصت عمر را نابود نکنید. شب هنگام، برای غنیمت دانستن فرصت عمر، سحرگاهان بیدار شوید، و به خدا بگویید: ما را بیامرز. این غنیمت دانستن فرصت است.

لطف الهی به من خوار و زار

یک نظر دلبر مرا هُش کند

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

فهرست‌ها

فهرست آیات

آیه

شماره‌آیه

صفحه

. فاتحه «1)

« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ »

1

29

« الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِ‌ّ الْعَالَمِینَ »

2

29

«مَٰلِکِ یَوْمِ الدِّینِ »

4

130، 131

. بقره (2)

« ذَ ٰلِکَ الْکِتَٰبُ لَارَیْبَ فِیهِ هُدًی لِّلْمُتَّقِینَ »

2

120، 348

« الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَوٰةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَٰهُمْ یُنفِقُونَ »

3

348

« وَ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَٰئِکَة اسْجُدُواْ لِأَدَمَ فَسَجَدُواْ إِلَّآ إِبْلِیسَ . . . »

34

291

« فَتَکُونَا مِنَ الظَّٰلِمِینَ »

35

286، 288، 289، 293

« فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطَٰنُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا کَانَا فِیهِ »

36

293

« فَتَلَقَّیٰ ءَادَمُ مِن رَّبِّهِ‌کَلِمَٰتٍ فَتَابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ »

37

294

« قُلْنَا اهْبِطُواْ مِنْهَا جَمِیعًا فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُم مِّنِّی هُدًی فَمَن . . . »

38

55

« وَ أَقِیمُواْ الصَّلَوٰةَ وَ ءَاتُواْ الزَّکَوٰةَ وَ ارْکَعُواْ مَعَ الرَّ ٰکِعِینَ »

43

145، 147

« لَّاتَجْزِی نَفْسٌ عَن نَّفْسٍ شَیًْا وَ لَایُقْبَلُ مِنْهَا شَفَٰعَةٌ . . . »

48

203، 204، 205

« وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ الْحَقِ‌ّ ذَ ٰلِکَ بِمَا عَصَواْ وَّکَانُواْ یَعْتَدُونَ »

61

260

« وَ لَنَبْلُوَنَّکُم بِشَیْ‌ءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِّنَ . . . »

155

326

« الَّذِینَ إِذَآ أَصَٰبَتْهُم مُّصِیبَةٌ قَالُواْ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّآ إِلَیْهِ رَ ٰجِعُونَ »

156

326

« وَ ءَاتَی الْمَالَ عَلَیٰ حُبِّهِ‌ذَوِی الْقُرْبَیٰ وَ الْیَتَٰمَیٰ . . . »

177

360

« وَ أَن تَقُولُواْ عَلَی اللَّهِ مَا لَاتَعْلَمُونَ »

169

289

« یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَلَا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ »

185

202

« وَقَٰتِلُواْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ »

190

374

« فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنذِرِینَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ . . . »

213

54، 186

« تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَیٰ بَعْضٍ »

253

186

. آل عمران (3)

« إِنَّ اللَّهَ لَایُخْلِفُ الْمِیعَادَ »

9

216

« رَبِ‌ّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مَا فِی بَطْنِی مُحَرَّرًا »

35

243

« فَمَنْ حَآجَّکَ فِیهِ مِن بَعْدِ مَا جَآءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ . . . »

61

146

« وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَٰوَ ٰتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ »

133

360

« وَتِلْکَ الْأَیَّامُ نُدَاوِلُهَا بَیْنَ النَّاسِ »

140

221

« وَسَنَجْزِی الشَّٰکِرِینَ »

145

5

« وَکَأَیِّن مِّن نَّبِیٍ‌ّ قَٰتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمَا وَهَنُواْ لِمَآ . . . »

146

258، 260

« وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّ . . . »

159

24، 25

« وَأَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ »

182

218

« کُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ الْمَوْتِ »

185

3

. نساء (4)

« فَانکِحُواْ مَا طَابَ لَکُم مِّنَ النِّسَآءِ »

3

346

« أَطِیعُواْ اللَّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الْأَمْرِ مِنکُمْ »

59

186، 187

« وَمَن یُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ . . . »

69

193

« أَیْنَما تَکُونُواْ یُدْرِککُّمُ الْمَوْتُ وَلَوْ کُنتُمْ فِی بُرُوجٍ مُّشَیَّدَةٍ »

78

4

« مَّآ أَصَابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَآ أَصَابَکَ مِن سَیِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِکَ »

79

202

« وَمَن یَخْرُجْ مِن بَیْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَی اللَّهِ وَرَسُولِهِ‌ثُمَّ . . . »

100

216

« إِنَّ الْمُنَٰفِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ »

145

118

« وَکَلَّمَ اللَّهُ مُوسَیٰ تَکْلِیًما »

164

187

« وَأَنزَلْنَآ إِلَیْکُمْ نُورًا مُّبِینًا »

174

40

. مائده (5)

« الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبَٰتُ »

5

69

« وَطَعَامُ الَّذِینَ أُوتُواْ الْکِتَٰبَ حِلٌّ لَّکُمْ وَطَعَامُکُمْ حِلٌّ لَّهُمْ »

5

69

«النفس بالنفس»

45

218

« إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ الَّذِینَ . . . »

55

144، 145

. انعام (6)

« الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَلَمْ یَلْبِسُواْ إِیمَٰنَهُم بِظُلْمٍ أُوْلٰئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ »

82

133، 223

« وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَیٰ »

164

287

« قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَٰلِغَةُ فَلَوْ شَآءَ لَهَدَیٰکُمْ أَجْمَعِینَ »

149

114

. اعراف (7)

« قَالَ مَا مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قَالَ أَنَا خَیْرٌ مِّنْهُ . . . »

12

291

« وَیَٰادَمُ اسْکُنْ أَنتَ وَزَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلَا مِنْ حَیْثُ . . . »

19

293

« قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَآ أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَٰسِرِینَ »

23

294

« وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ کَثِیرًا مِّنَ الْجِنِ‌ّ وَالإِْنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ . . . »

79

304

« وَ وَ ٰعَدْنَا مُوسَیٰ ثَلَٰثِینَ لَیْلَةً وَأَتْمَمْنَٰهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ . . . »

142

13، 160

« الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی . . . الطَّیِّبَٰتِ »

157

67

« وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَٰائِثَ »

157

69

« وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَْغْلَٰلَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ »

157

74

« یَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَٰهُمْ عَنِ الْمُنکَرِ »

157

71، 74

« فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ »

176

28

. انفال (8)

« لَّهُمْ دَرَجَٰتٌ عِندَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ . . . »

4

186، 188

« وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ »

41

41، 158، 358

. توبه (9)

« یَوْمَ یُحْمَیٰ عَلَیْهَا فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوَیٰ بِهَا جِبَاهُهُمْ. . . »

35

348

« لَاتَعْتَذِرُواْ قَدْ کَفَرْتُم بَعْدَ إِیمَٰنِکُمْ »

66

55

« ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَیٰ عَٰلِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهَٰدَةِ فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ »

94

131

« إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَیٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنفُسَهُمْ وَ أَمْوَ ٰلَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ »

111

144، 148، 360

. یونس (10)

« إِنَّ اللَّهَ لَایَظْلِمُ النَّاسَ شَیًْا وَ لَٰکِنَّ النَّاسَ أَنفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ »

44

130

« وَ إِن یَمْسَسْکَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا کَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَ إِن . . . »

107

24

. یوسف (12)

« وَ فَوْقَ کُلِ‌ّ ذِی عِلْمٍ عَلِیمٌ »

76

23

« یَٰبَنِیَّ اذْهَبُواْ فَتَحَسَّسُواْ مِن یُوسُفَ وَ أَخِیهِ »

87

189

« وَ لَاتَاْیَْسُواْ مِن رَّوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَایَاْیَْسُ مِن رَّوْحِ اللَّهِ... »

87

188، 390

« هَلْ عَلِمْتُم مَّا فَعَلْتُم بِیُوسُفِ وَ أَخِیهِ إِذْ أَنتُمْ جَٰهِلُونَ »

89

189

« قَالُواْ أَءِنَّکَ لَأَنتَ یُوسُفُ »

90

190

« قَالَ أَنَا یُوسُفُ وَ هَٰذَآ أَخِی قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنَآ إِنَّهُ مَن . . . »

90

190

. رعد (13)

« جَنَّٰتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهَا وَ مَن صَلَحَ مِنْ ءَابَاءِهِمْ وَ أَزْوَ ٰجِهِمْ وَ ذُرِّیَّٰتِهِمْ »

23

42

« إِنَّ اللَّهَ یُضِلُّ مَن یَشَآءُ وَ یَهْدِی إِلَیْهِ مَنْ أَنَابَ »

27

114

. ابراهیم (14)

« فَیُضِلُّ اللَّهُ مَن یَشَآءُ وَ یَهْدِی مَن یَشَآءُ »

4

114

« وَ لَاتَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَٰفِلاً عَمَّا یَعْمَلُ الظَّٰلِمُونَ »

42

218

« سَرَابِیلُهُم مِّن قَطِرَانٍ وَ تَغْشَیٰ وُجُوهَهُمُ النَّارُ »

50

86

. حجر (15)

« فَسَجَدَ الْمَلَٰئِکَة کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ »

30

290

« ادْخُلُوهَا بِسَلَٰمٍ ءَامِنِینَ »

46

6

. اسراء (17)

« سُبْحَٰنَ الَّذِی أَسْرَیٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ . . . »

1

87، 160

« إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُواْ إِخْوَ ٰنَ الشَّیَٰطِینِ وَ کَانَ الشَّیْطَٰنُ »

27

344

« فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ‌سُلْطَٰنًا »

33

218

. کهف (18)

« قَالَ قَائِلٌ مِّنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قَالُواْ لَبِثْنَا یَوْمًا أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ »

19

9