فرهنگ مهرورزی

مشخصات کتاب

سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -

عنوان و نام پدیدآور:فرهنگ مهرورزی/حسین انصاریان ؛ و ویرایش و تحقیق آرش مردانی‌پور، محمد‌جواد صابریان.

مشخصات نشر:قم: دار‌العرفان، ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری:۵۳۶ ص.

فروست:آثار استاد حسین انصاریان؛ ۹.

شابک:۳۸۰۰۰ ریال:964-96392-3-3

وضعیت فهرست نویسی:فهرست نویسی توصیفی

یادداشت:پشت جلد به انگلیسی: Hussain Ansarian. Affection and kindness.

یادداشت:عنوان روی جلد: فرهنگ مهرورزی از دیدگاه قرآن و اهل بیت(ع).

یادداشت:کتابنامه: ص. [۵۲۵] - ۵۳۰.

عنوان روی جلد:فرهنگ مهرورزی از دیدگاه قرآن و اهل بیت(ع).

شناسه افزوده:صابریان، محمد‌جواد

شناسه افزوده:مردانی‌پور، آرش

شماره کتابشناسی ملی:۱۲۱۳۹۱۲

اشاره

سخن ناشر

بنیان نهاد آدمی بر پاکی و طهارت بنا شده است و طبع انسان میل به آراستگی به سجایای اخلاقی و زیباییهای ظاهر و باطن دارد.

اسلام به عنوان آخرین دین الهی و پیامبر عظیم الشأن آن به عنوان خاتم پیامبران، تأکید بر حفظ طهارت ذاتی و تقویت آن و سوق گرایشهای فکری به سمت کمالات وجودی انسان دارد.

ثمرۀ سایه‌نشینی در فرهنگ اصیل اسلام که با حفاظت نگاه‌بانان عرشی خود اصالت خود را از دست نداده و چون چشمۀ جوشان و زلال، تشنگان معارف نابش را سیراب می‌نماید، حفظ پاکی درون و ظهور آن در زندگی بیرون و رنگ‌پذیری و نقش بستن زیباترین نقوش عالم هستی در خانۀ دل است.

اسلام، آیین پاک عشق و مهرورزی است، آنان که به دستورات پر مهرش جامۀ عمل بپوشانند و اخلاق و رفتار و کردار و گفتار خویش را همرنگ و هماهنگ با تعالیم مهرآفرینش نمایند، به توفیق الهی نمونه‌ای جامع و کامل از عشق و ترحّم و ملاطفت شده، قلب آنان مالامال از رحمت و عطوفت و مهرورزی خواهد شد و آنان که از خورشید عالم‌تاب حقایق نورانی آن فرهنگ کامل روی بگردانند و خود را محروم از فیوضات معنوی و الهی و روحانی آن نمایند و سنگدلی و تندخویی را سرلوحۀ اخلاق و رفتار خود قرار دهند، صفات حیوانی و شهوات نفسانی بر آنان غالب شده، اخلاق بهیمیّت، مقدّم بر عقلانیّت آنان خواهد شد و از مقام انسانی تنزّل یافته، در زمرۀ [ أُولٰئِکَ کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ] ⁽¹⁾درخواهند آمد.

در این نوشتار تلاش بر آن است که با توجه به زوایای مختلف حیات انسانی، ارزش مهر و مهرورزی در اسلام بر مخاطب معلوم شود و شیوۀ نگرش انسان به حیات مادی و معنوی از طریق دریچۀ مهر و عطوفت تغییر یابد، که این دگرگونی، نقش اساسی و حیاتی در ادامۀ مسیر پر مخاطرۀ حیات انسانی به عهده خواهد داشت.

اندیشمند محقق و عالم متتبع حضرت استاد حسین انصاریان « مد ظله العالی» با غور در آیات و روایات و تحقیق جامع در زوایای مختلف این حقایق والا، ابواب مختلفی از مهر و مهرورزی را مورد بحث و بررسی قرار داده‌اند و با ارائه یافته‌های محققانۀ خویش که نتیجۀ سالها پژوهش و تحقیق است، گوشه‌ای دیگر از زوایای زیبا و پرجلوۀ فرهنگ بی‌بدیل اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام را نمایان ساخته‌اند.

از جمله آثار به کار بستن آیین مهرورزی در جای جای زندگی، پی بردن جهانیان به این حقیقت است که اسلام آیین مهرورزی و تعالیم آن مهر در مهر و محبت در محبت است.

به این امید که این اثر با توجه به حساسیت جایگاه موضوع آن در جهان امروز و ضرورت نیاز آن در جوامع بشری بتواند گوشه‌ای از چهرۀ پر مهر اسلام ناب را - که امروز از سوی جهان غرب، ظالمانه مورد هجوم و تعدّی قرار گرفته و با عوامل مختلف در بیرون و درون جهان اسلام سعی و تلاش فراوان بر انعکاس تصویری خلاف واقع و خشونت‌آمیز از اسلام شده است - نشان دهد و غبار مظلومیت را از چهرۀ راهبران راستینش که کانون مهر و محبت‌اند و قوانین ریشه‌دار آن که تکیه بر مهر و محبت دارد، بزداید.

این است ندای پر مهر دین محمّدی و شریعت علوی به تمام عالمیان که آنان را با دریایی از مهر به آغوش پر محبت دین دعوت می‌نماید که: هر که خواهد گو بیا و هر چه خواهد گو بگو کبر و ناز و حاجب و دربان بدین درگاه نیست

مرکز علمی تحقیقاتی دار العرفان

واحد تحقیقات

پیشگفتار

مسألۀ مهرورزی و هزینه کردن عشق و محبّت نسبت به آنان که باید مورد مهر و محبّت انسان قرار گیرند، از مسائل مهم اسلامی و اخلاقی است که نقش شگفت‌انگیزی در حیات انسانی و گرمابخشی کانون زندگی دارد.

آنچه سبب نگارش این کتاب در زمینۀ عشق و محبّت و مهر و مهرورزی شد، جمله‌ای با ارزش از حضرت امام موسی بن جعفر علیهما السلام خطاب به هشام بن حکم به این مضمون بود:

« یا هِشام! مَکْتُوبٌ فِی الْإِنْجِیلِ: طُوبیٰ لِلْمُتَراحِمینَ، أُولئِکَ هُمُ الْمَرْحُومُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ. . .» ⁽¹⁾.

ای هشام! در انجیل نوشته شده: خوشا به حال آنان که به یکدیگر مهر

و محبّت می‌ورزند، اینان در قیامت مورد مهر و رحمت‌اند.

آری؛ آنان که مهر و محبتشان در زندان منیّت و خود بینی خود و زن و فرزند و ثروت و اموالشان به اسارت ننشسته و شعاع عشق و محبتشان را به همۀ هستی و مخلوقات خیمۀ حیات به کیفیتی که از سوی آفرینندۀ موجودات از آنان خواسته شده گسترانیده‌اند و در حقیقت مهر و مهرورزی و عشق و محبتشان مثبت و جهت‌دار است و در راه رسانیدن سود واقعی در رابطه با دیگران به کار می‌گیرند و همۀ هدفشان از مهرورزی به انسان‌ها و جانداران دیگر ظهور دادن خیر و سعادت در فضای حیات آنان است، بی‌تردید در دنیا و آخرت شایستۀ محبّت و مهرورزی خدای مهربان نسبت به خود هستند، چنان که در روایت آمده:

« أُولئِکَ هُمُ الْمَرْحُومُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ» .

اینان همان رحمت یافتگان در روز قیامت هستند.

این گونه محبّت که به فرمودۀ مولوی از محبّت‌ها جداست، محبتی است مثبت، باارزش، الهی، معنوی، انسانی و اخلاقی و مایه‌ای کارساز و حلال مشکلات و سرمایه‌ای است که جایگاهش قلب است، آن هم قلبی که از راه علم و معرفت و آگاهی و بصیرت با خالق موجودات و آفرینندۀ مخلوقات ارتباط دارد و به ایمان و باور و یقین و سلامت آراسته است.

دارندۀ چنین قلبی، انسان والایی است که عاشقانه مغز و خِرد و درک و شعور خود را به کار گرفته و در راه به دست آوردن معرفت و بصیرت

قدم نهاده و به تحصیل علم و دانش دینی و حقایق معنوی برخاسته و از طریق فهم قرآن و آثار اهل بیت علیهم السلام و معارف حقه، عالِم باللّٰه شده، به قیامت یقین پیدا نموده و حلال و حرام را شناخته و باطنش به حسنات اخلاقی و نفسی زینت گرفته و تا جایی که ممکن بوده به دیدۀ جهان‌بین و چشم انسان شناخت، دست یافته، به این خاطر در سرزمین قلبش گُل عشق و محبّت شگفته و سفرۀ مهر و مهرورزی گسترده شده؛ از این جهت به خدا و همۀ موجوداتش و به ویژه انسان‌ها با کمال اخلاص، محبّت می‌ورزد و در راه آنان عشق و مهر هزینه می‌کند و از کینه و نفرت دوری می‌جوید و پیوسته علاقه‌مند است برای دیگران هر کار مثبت و قدم خیری که می‌تواند انجام دهد. و یا انسان بزرگواری است که گوش به عیسی نَفَسان، همراه دنیایی از عشق و ارادت به یادگیری معارف الهی سپرده و سخن اهل دل را با دل دادن به اهل دل شنوا شده و با حضور قلب، مستمع آراستگان به حقیقت شده و نهایتاً قرین قرآن و فرهنگ پاک اهل بیت علیهم السلام گشته و در حد خود به علم و عمل اتصال پیدا کرده، در نتیجه قلبش مرکز عشق و محبّت مثبت شده و از طریق او و انوار مهر و دوستی چون خورشید فروزان به همگانی می‌تابد، قرآن می‌فرماید:

[ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِمَنْ کٰانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی اَلسَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ ] ⁽¹⁾.

بی‌تردید در سرگذشت پیشینیان مایۀ پند و عبرتی است برای کسی که نیروی تعقّل دارد، یا با تأمل و دقت [ به سرگذشت‌ها ] گوش فرا می‌دهد در حالی که حاضر به شنیدن و فراگیری شنیده‌های خود باشد.

آری؛ این دو انسان - که به تعبیر امیر المؤمنین علیه السلام یکی از آنان عالم و دیگری فراگیرندۀ علم است - قلبی چون چشمۀ جوشان در فصل بهار پیدا می‌کنند که به یاری حضرت حق از قلبشان عشق و محبّت می‌جوشد و مهر و مهرورزی فَوران پیدا می‌کند و به سان آن چشمۀ جوشانی که دشتی را سرسبز و با طراوت می‌کند، بیابان زندگی دیگران را از خوشی و خرّمی و رفاه و خیر و شادمانی و سعادت سرسبز می‌کنند و آنان را از کرامت و منافع وجودی خود بهره‌مند می‌سازند.

در این نوشتار سعی شده است تا با تحقیق در متون اصیل اسلامی به ابواب مختلف مهر و محبت و مهرورزی اشاره شود و زوایای مختلف این حقیقت از جمله: اهمیت و جایگاه مهرورزی، عوامل مهرورزی، مهرورزی حضرت حق، انبیاء، ائمه علیهم السلام و اولیای الهی، آثار شگفت مهر و محبت، مهرورزی در قیامت و مهرورزی به جانوران مورد بحث و بررسی قرار گیرد تا با استفاده از تعالیم حیات‌بخش قرآن کریم و کلمات گهربار ائمه معصومین علیهم السلام بذر مهر و محبت را در سرزمین وجودمان کاشته و شیوۀ مهرورزی به سایر موجودات را بیاموزیم تا مورد رحمت خاص و ویژۀ دریای بی‌کران رحمت و محبت در قیامت قرار گیریم ان شاء اللّٰه تعالی.

بهار 1382 ه. ش

فقیر: حسین انصاریان

ارزش و جایگاه مهرورزی

اشاره

مهرورزی، فرمان سعادت بخش اسلام

اشاره

مهر ورزیدن به خود و دیگران، فرمان سعادت‌بخش حضرت حق و همۀ پیامبران خصوصاً پیامبر با کرامت اسلام و امامان بعد از حضرتش به همۀ مردم و به تمام جهانیان است.

مهرورزی و رحم به خود و دیگران زمینۀ تجلی رحمت حق به انسان و مهر خداوندی به آدمی است.

قرآن مجید می‌فرماید: یکی از صفات اهل ایمان مهر و محبّت و سفارش به صبر و رحمت و مهرورزی به یکدیگر است.

[ ثُمَّ کٰانَ مِنَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ ] ⁽¹⁾.

علاوه بر [ انجام ] این [ تکالیف ]، از کسانی باشد که ایمان آورده‌اند و یکدیگر را به صبر و مهربانی سفارش کرده‌اند.

روایات و معارف الهیه در رابطۀ با مهر و محبّت و این که به خود و دیگران محبّت ورزید و رحمت آرید مطالبی بسیار مهم و آموزنده دارند:

در روایتی از حضرت امیر المؤمنین علیه السلام نقل شده است:

« إرحَم تُرحَم» ⁽¹⁾.

مهر و محبّت بورز تا مورد مهر و محبّت قرار گیری.

رسول اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« الرَّاحِمُون یَرحَمُهُم الرّحمنُ تَبارَکَ وَ تَعَالیٰ إرحَمُوا مَن فِی الأرضِ یَرحَمْکُم مَن فِی السَّماءِ» ⁽²⁾.

خدای مهربان به مهرورزان مهر می‌ورزد، به همۀ اهل زمین محبّت کنید تا خدا به شما محبّت نماید.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است:

« وَ الَّذِی نَفسِی بِیَدِهِ لَا یَدخُلُ الجَنَّةَ إلّا رَحِیمٌ، قالُوا: کُلُّنا رحیمٌ قَالَ: لَا حَتّی تَرحَمَ العامَةَ» ⁽³⁾.

سوگند به خدایی که جانم در دست قدرت اوست جز انسان مهربان وارد بهشت نمی‌شود، گفتند: همۀ ما مهربانیم، فرمود: نه تا به همه مهربانی نورزید نمی‌توان گفت مهربانید.

توجه ویژۀ اسلام به مهرورزی

پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله در روایتی مردم را برای حل مشکلاتشان به سوی آراستگان به مهر و محبّت راهنمایی می‌کند، آنجا که می‌فرماید:

« اُطْلُبُوا الْحَوائِجَ إلیٰ ذِی الرَّحْمَةِ مِنْ أُمَّتِی تُرْزَقُوا وَ تَنْجَحُوا فَانَّ اللّٰهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ: رَحْمَتی فِی ذِی الرَّحْمَةِ مِنْ عِبَادِی وَ لا تَطْلُبُوا الْحَوائِجَ عِنْدَ القاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ فَلَا تُرْزَقُوا وَ لا تَنْجَحُوا فَإنَّ اللّٰهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ: إِنَّ سَخَطِی فِیْهِمْ» ⁽¹⁾.

نیازمندی‌ها و حوائج خود را از آراستگان به مهر و محبّت از امت من بخواهید تا به رزق و روزی دست یابید و کامیاب و رستگار شوید، زیرا خدای عزّ و جلّ می‌فرماید: مهر و رحمت من در میان بندگانم نزد آراستگان به مهر و رحمت است، نیازمندی‌ها و حوائج خود را از سنگدلان مخواهید که به رزق و روزی نرسید و کامیاب نگردید، زیرا خدای عزّ و جلّ می‌گوید: خشم و غضب من در آنان است.

و در حدیثی دیگر فرمود:

« إذا طَبَخْتَ مَرَقَةً فَاکْثُرْ مَاءَهَا وَ اغْرُفْ لِجِیْرانِکَ مِنْها» ⁽²⁾.

هرگاه آب گوشت پختی به آبش بیفزای و از آن برای همسایه‌ات ظرفی از آن بکش.

سنگدلی و بی‌رحمی به اندازه‌ای مورد نفرت خدا و اولیای اوست که آن را از سنگین‌ترین و بزرگ‌ترین عقوبت‌های حق شمرده‌اند.

حضرت امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

« مَا ضُرِبَ عَبْدٌ بِعُقُوبَةٍ أعْظَمَ مِنْ قَسْوَةِ الْقَلْبِ» ⁽¹⁾.

کیفری بزرگ‌تر از سنگدلی برای بنده‌ای مقرر نشده است.

همان طور که کیفری برای عبد بزرگ‌تر از سنگدلی نیست و این سنگدلی مایه و ریشۀ عذاب الهی در قیامت است، نعمت و عنایتی برای عبد، عظیم‌تر از رقّت قلب و مهر و مهرورزی و عشق و عاطفه نیست، مهر و رقتی که مایه و ریشۀ رحمت الهی و سبب به دست آوردن بهشت ابد و لطف سرمد در قیامت است.

قلب مسلمان، جایگاه مهر و محبّت

مهر و محبّت مایه و سرمایه‌ای است که جایگاهش، قلبی که در معارف الهیه از آن تعبیر به بیت اللّٰه و حرم اللّٰه و عرش اللّٰه شده است، قلبی که همۀ ارزش انسان به اعتبار محتویات مثبت و نورانی آن است، قلبی که افق طلوع ایمان و یقین و عشق به حق و مهرورزی نسبت به خلق خداست، قلبی که صاحبش از آن مراقبت و مواظبت نموده و از این که جایگاه رذایل شود حفظش کرده و آن را به صلاح و سواد آراسته و فضای آن را شایستۀ جلوۀ فیوضات حضرت فیّاض نموده است.

قلب خالی از حالات مثبت و محروم از مایۀ مهر و محبّت بنا به نظر اولیای حق و به ویژه حضرت مولی الموحدین، صاحبش موجودی بی‌منفعت و وجودی فاقد ارزش است.

« عِظَمُ الْجَسَدِ وَ طُولُهُ لَا یَنْفَعُ إذا کَانَ الْقَلْبُ خَاوِیاً» ⁽¹⁾.

بزرگی و بلندی بدن در صورتی که قلب خالی از حقایق و حالات مثبت باشد سودی نمی‌دهد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« إذَا طَابَ قَلْبُ الْمَرْءِ طَابَ جَسَدُهُ وَ إذَا خَبُثَ الْقَلْبُ خَبُثَ جَسَدُهُ» ⁽²⁾.

هنگامی که قلب انسان از همۀ رذایل پاک باشد، حرکات بدن و اعضا و جوارحش پاک خواهد بود و چون قلب آلوده باشد جسد و حرکات اعضا و جوارحش آلوده خواهد بود.

و نیز از آن حضرت در روایت بسیار مهمی آمده:

« إنَّ للّٰهِ‌ِ تَعَالیٰ فِی الْأَرْضِ أوَانِیَ أَلا وَ هِیَ الْقُلُوب فَأحَبُّهَا إلَی اللّٰهِ أَرَقُّهَا وَ أصْفَاهَا وَ أَصْلَبُهَا، أَرَقُّهَا لِلإخوانِ وَ أَصْفَاهَا مِنَ الذُّنُوبِ وَ أَصْلَبُهَا فِی ذَاتِ اللّٰهِ» ⁽³⁾.

برای خدا در زمین ظرف‌هایی است، آگاه باشید که آن ظرف‌ها قلب‌هاست، محبوب‌ترین آن ظرف‌ها در پیشگاه خدا مهربان‌ترین و صاف‌ترین و سخت‌ترین آن‌هاست، مهربان‌ترینش نسبت به برادران انسانی و ایمانی، صاف‌ترینش از گناهان و سخت‌ترینش در استقامت و پایداری در راه خدا.

پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله در بیانی پر ارزش می‌فرماید:

« إنَّ اللّٰهَ تَبَارَکَ وَ تَعالَی لَا یَنْظُرُ إلیٰ صُوَرِکُمْ وَ لا إلیٰ أمْوَالِکُمْ وَ لَکِنْ یَنْظُرُ إلیٰ قُلُوبِکُمْ وَ أعمَالِکُم» ⁽¹⁾.

خدای تبارک و تعالی نه به ظاهر شما می‌نگرد و نه به ثروت و اموالتان، بلکه به قلوب شما و اعمالتان نظر می‌کند.

بر پایۀ آیات و روایات، قلب در وجود انسان از موقعیت ویژه‌ای برخوردار است تا جایی که صلاح و فساد و پاکی و ناپاکی انسان در ارتباط با حالات این مرکز حساس و این سرمایۀ ملکوتی و عنصر عرشی است.

پاره‌ای از حرکات و امور انسان ریشه در عشق و محبّت فراوان او نسبت به خلق خدا دارد که لازم است انسان، قدردان این عشق و محبّت باشد و خدا را نسبت به این نعمت معنوی سپاس‌گزاری کند، در مثل انسان از مسیری عبور می‌کند، می‌بیند در راه رفت و آمد مردم خاری، تیغی، سنگ و یا شیء آزار دهنده‌ای افتاده، بدون آن که وضع و شخصیت خود را ملاحظه کند، برای آن که انسان و یا جانداری در رفت و آمدش از این مسیر صدمه و آزار نبیند، جاده و راه را از آن اشیاء آزار دهنده پاک می‌کند و یا گم شده‌ای را به محلی که گم کرده، راهنمایی می‌کند یا به عیادت بیماری می‌رود یا جنازه‌ای را که نمی‌شناسد تشییع می‌کند و. . . این‌ها اموری است که محرک انجامش،

مایه و سرمایه‌ای چون محبّت و عشق به دیگران است که جز قلب جایگاهی ندارد، آن هم قلبی که به حیات معنوی و فیوضات الهی و برکات آسمانی و نور ایمانی زنده است.

پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله این گونه امور را که ریشه در محبّت و عشق انسان به دیگران دارد، عملی انسانی و اخلاقی و مساوی با صدقه دادن در راه خدا دانسته است، از آن حضرت روایت شده است که فرمود:

« إنَّ عَلیٰ کُلِّ مُسْلِمٍ فِی کُلِّ یَوْمٍ صَدَقَةً قَالوا: وَ مَنْ یُطِیقُ هَذَا؟ قال: إمَاطَتُکَ الأَذیٰ عَنِ الطَّرِیقِ صَدَقَةٌ وَ إِرشادُکَ الطَّریق صَدَقَةٌ وَ عَیَادَةُ الْمَرِیضِ صَدَقَةٌ وَ اتِّبَاعُ الجنَازَةِ صَدٌقَةٌ وَ أمْرُکَ بِالمَعْرُوفِ صَدَقَةٌ وَ نَهْیُکَ عَنِ الْمُنْکَرِ صَدَقَةٌ وَ رَدُّکَ السَّلَامُ صَدَقَةٌ» ⁽¹⁾.

بی‌تردید هر روز بر عهدۀ هر مسلمانی صدقه دادن لازم است، گفتند: چه کسی می‌تواند هر روز صدقه بپردازد؟ فرمود: جاده و راه را از اشیای آزار دهندۀ مردم پاک کنی صدقه است، راهی را به کسی که دنبالش می‌گردد نشان دهی صدقه است، بیماری را عیادت کنی صدقه است، جنازه‌ای را تشییع نمایی صدقه است، مردم را به کارهای پسندیده وادار کنی و از کارهای ناپسند بازداری صدقه است و پاسخ سلام دیگران را بدهی صدقه است.

دربارۀ مهرورزی مردم روی زمین نسبت به یکدیگر در روایت مهمی از حضرت امام کاظم علیه السلام نقل شده است:

« إنَّ أَهْلَ الْأَرْضِ لَمَرْحُوُمونَ مَا تَحَابُّوا وَ أَدُّوا الْأَمَانَةَ وَ عَمِلُوا بِالحَقِّ» ⁽¹⁾.

بی‌تردید اهل زمین مورد مهر و رحمت‌اند تا وقتی که به یکدیگر محبّت ورزند و امانت را به صاحبش برگردانند و حق را در همۀ زمینه‌ها به کار بندند.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که خدای عزّ و جلّ می‌فرماید:

« حَقَّتْ مَحَبَّتِی لِلْمُتَحَابِّینَ فِیَّ وَ حَقَّتْ مَحَبَّتِی لِلْمُتَزَاوِرِینَ فِیَّ» ⁽²⁾.

مهر و محبتم برای کسانی واجب گشت که به یکدیگر به خاطر من مهر می‌ورزند و عشق و محبتم برای کسانی واجب گشت که برای من به دیدار یکدیگر می‌روند.

دستور اسلام به مهرورزی با مخالف

اشاره

اسلام، این آیین پاک الهی که آیین همۀ پیامبران است، بر مهرورزی پافشاری شگفتی دارد، زیرا کاربرد مهر و محبّت از امور دیگر بیش‌تر و سریع‌تر است.

اسلام اجازه نمی‌دهد که انسان مهر و محبتش را از دیگران گرچه هم کیش و هم رنگ او نیستند دریغ بدارد.

حضرت صادق علیه السلام در حالی که سوار بر مرکب به سوی مدینه در حرکت بودند و هوا به شدت گرم بود، چشم مبارکشان به شخصی افتاد که در آن گرمای سخت از شدت تشنگی روی زمین افتاده، بیم مرگش

می‌رود، به پیاده‌ای از یارانش که آب در اختیار داشت فرمودند به سوی او شتاب و او را سیراب کن، عرضه داشت من او را می‌شناسم، از مسیحیان مدینه است، چه نیازی که به فریاد او برسیم!

حضرت فرمود: من به دین او کار ندارم، او تشنه‌ای در حال مرگ است که بر ما لازم است به او یاری دهیم، به سرعت به او آب برسان تا از این حالت نجات یابد ⁽¹⁾.

ما باید نسبت به قلب خود در مسألۀ مهر و محبّت در حدی کار کنیم که تبدیل به دریایی موّاج از عشق و محبّت شویم و با کمال شوق و اشتیاق همگان را در همۀ امور حیات و زندگی مثبت از مهر و محبّت خود سیراب نماییم.

پیامبران خدا کردارشان و زبانشان برای تبلیغ دین، کردار و زبانی غرق مهر و محبّت بود، روش محبّت‌آمیزشان و حوصلۀ عجیبی که در این زمینه به خرج می‌دادند مردم را به آیین حق جذب می‌کرد.

حضرت رضا علیه السلام دربارۀ روش محبّت‌آمیز پیامبر صلی الله علیه و آله و حوصلۀ شگفت‌آور آن حضرت در دعوت به نماز از اهل بیتش می‌فرماید: هنگامی که آیۀ:

[ وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ. . . ] ⁽²⁾.

و خانواده‌ات را به نماز فرمان بده. . .

نازل شد، پیامبر به مدت نه ماه هر روز در پنج وقت نماز بر در خانۀ

علی و فاطمه علیهم السلام می‌آمد و می‌گفت: خدا شما را مورد مهر و رحمت قرار دهد، برای نماز آماده شوید ⁽¹⁾.

مهرورزی با دشمن

این پیشنهاد مهم و با ارزشی است که حضرت حق در قرآن به بندگانش داده است. در مثل می‌گویند: دوست اگر هزار نفر باشد کم است و دشمن اگر یک نفر باشد زیاد است.

ما مردم مؤمن نباید میان خود دشمن داشته باشیم و اگر افرادی با ما دشمن‌اند لازم است این پیشنهاد معنوی حضرت محبوب را به کار بندیم تا کینه‌ورزان به ما تبدیل به مهرورزان شوند.

[ وَ لاٰ تَسْتَوِی اَلْحَسَنَةُ وَ لاَ اَلسَّیِّئَةُ اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا اَلَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدٰاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ ] ⁽²⁾.

نیکی و بدی یکسان نیست. [ بدی را ] با بهترین شیوه دفع کن؛ [ با این برخورد متین و نیک ] ناگاه کسی که میان تو و او دشمنی است [ چنان شود ] که گویی دوستی نزدیک و صمیمی است.

محبّت به بدکاران برای توبه

این فقیر از سال هزار و سیصد و چهل و پنج شمسی که به توفیق حضرت حق و لطف و عنایت او قدم بر منبر گذاشتم و به عرصۀ تبلیغ دین راه یافتم، محبّت و مهرورزی به بدکاران را چه در مجالسی که خود آنان به من مراجعه می‌کردند و چه در مواردی که افرادی آنان را به من معرفی می‌کردند، به تجربه گذاشتم و به خواست خدای مهربان در بسیاری از موارد نتیجۀ مثبت داشت.

شبی از شب‌های ماه مبارک رمضان در سال ( 1354 ش) پس از منبر جوانی با شکل و قیافۀ غربی و با لباسی که بیش‌تر به لباس دختران و زنان می‌نمود، نزد من آمده، گفت: شغلی دارم که لحظه به لحظه‌اش گناه و معصیت و سبب تحریک شهوات حیوانی است. شغلم در خیابانی پر از سینما و کاباره و پر از مردم بی‌دین و معصیت‌کار در مغازه‌ای دوخت و دوز پیراهن و لباس دخترانه و زنانه است!

باید اولاً بدن آنان را که اکثر بی‌حجاب و بدحجاب و غربی مسلک‌اند جهت دوخت لباس اندازه‌گیری کنم و پس از دوخت اولیه برای مرتبه دوم بر بدنشان اندازه‌گیری نمایم و به اصطلاح غربی پُرُوْ کنم.

یکی دو شب است در این مجلس شرکت می‌کنم و تا اندازه‌ای به حلال و حرام خدا و فرهنگ پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام آشنا شده‌ام، خود را بسیار گنهکار و دور از خدا حس می‌کنم، علاقه دارم مسیرم عوض شود و به راه خدا منتقل شوم.

لحظاتی او را مورد مهر و محبّت قرار دادم و به او گفتم: بر اساس

آیات قرآن و روایات، راه توبه به روی تو باز است و خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام و اولیای حق امثال شما را دوست دارند و با آغوش پر مهر و محبّت می‌پذیرند و حضرت حق هم‌اکنون که پشیمانی و جداً می‌خواهی از این شغل با همۀ جاذبۀ پرقدرتش دست برداری از همۀ گناهان گذشته‌ات گذشت می‌کند و از نظر پاکی پرونده‌ات چنان که از مادرت متولد شده‌ای خواهی شد.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

« التَّوبَةُ تَجُبُّ مَا قَبلَها» ⁽¹⁾.

توبه گناه پیش از خود را قطع می‌کند و از بین می‌برد.

و امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

« التَّوبَةُ تَستَنْزِلُ الرَّحمَةَ» ⁽²⁾.

توبه مهر و رحمت را نازل می‌کند.

و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

« التَّائِبُ مِنَ الذَّنبِ کَمَن لٰا ذَنبَ لَهُ» ⁽³⁾.

توبه‌کنندۀ از گناه چون کسی است که گناهی بر او نیست.

جوان زنانه‌دوز بسیار بسیار تحت تأثیر قرار گرفت و وعدۀ توبۀ حتمی داد.

سال‌ها از این ماجرا گذشت، انقلاب اسلامی به پیروزی رسید، مستکبران جهانی به وسیلۀ عراق جنگ خونینی را بر ایران اسلامی تحمیل کردند، در ایام جنگ، روزی به شهر مقدس قم که خود از طلاب حوزه‌اش بودم رفتم، از کنار خیابان ارم نزدیک قبر زکریا بن آدم عبور می‌کردم، از آن طرف خیابان شخصی مرا صدا زد، خواستم طرف او بروم، احترام کرده او به جانب من آمد، دیدم روحانی بزرگوار و وزینی است که آثار عبادت و سجده از پیشانی‌اش نمایان است و چهره‌ای نورانی دارد به من گفت: من همانم که پیش از انقلاب اسلامی در یکی از شب‌های ماه رمضان برای توبه از شغلم که زنانه‌دوزی بود به شما مراجعه کردم، پس از توبه و تصفیه به طلبگی روی آوردم و بعد از طی مقدمات تحصیل به قم آمدم و در دروس خود موفق شدم، فعلاً امام جماعت مسجدی هستم که بیش از دویست جوان در آن شرکت می‌کنند و تاکنون حدود شصت نفر از این مسجد در جبهه به شرف شهادت رسیده‌اند.

گنهکار باانصاف و معصیت‌کاری که هنوز چراغ وجدانش در برابر طوفان هوای نفس خاموش نشده، وقتی که معارف الهیه را بشنود و بفهمد و بکار بندد، موج محبّت به پروردگار و پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان علیهم السلام، از عرصه‌گاه باطنش ظهور می‌کند و او را به گردونۀ تصفیۀ باطن می‌کشاند و اعضا و جوارحش را در فضای عمل صالح قرار می‌دهد و نهایتاً تبدیل به منبعی از فیوضات حق و کراماتی نسبت به دیگران می‌گردد.

حضرت امام صادق علیه السلام از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند که خدای عزّ و جلّ فرمود:

«. . . وَ مَا تَقَرَّبَ إلَیَّ عَبدٌ بِشَیءٍ أحَبَّ إلَیَّ مِمَّا افْتَرضْتُ عَلَیهِ و إنَّهُ لَیَتَقَّربُ إلَیَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّی أُحِبَّهُ فَإذا أَحْبَبْتُهُ کُنتُ سَمعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الذَّی یُبصِرُ بِهِ وَ لِسانَهُ الَّذِی یَنطِقُ بِهِ وَ یَدَهُ الَّتی یَبْطِشُ بِهَا إنْ دَعَانِی أجَبتُهُ وَ إنْ سَأَلَنِی أعطَیْتُهُ. . .» ⁽¹⁾.

بنده به چیزی محبوب‌تر برای من از آنچه بر او واجب کرده‌ام به من تقرب نجسته و هر آینه با انجام مستحبات به من تقرب می‌جوید تا جایی که به او محبّت می‌ورزم، پس چون به او محبّت می‌ورزم گوش او می‌شوم که به آن می‌شنود و چشم او می‌گردم که به آن می‌بیند و زبان او می‌شوم که با آن سخن می‌گوید و دست او می‌شوم که با آن دلاوری و دلیری می‌ورزد، اگر دعا کند دعایش را مستجاب می‌کنم و اگر از من بخواهد به او عطا می‌کنم.

واعظ دلسوز و مهربان

در سن نوجوانی بودم که به وسیلۀ شخصی مؤمن با سخنرانیِ واعظی باسواد و دانشمند و صاحب‌نفس که از هر گروهی در مجالس او شرکت می‌کردند، آشنا شدم.

گرچه در آن زمان از سخنرانی‌های او که حاوی مسائل بسیار بالای عرفانی و تفسیری و پر از لطایف و اشارات ملکوتی بود بهره‌ای

نمی‌گرفتم ولی چهرۀ الهی او و کیفیت صدای معنوی وی و تسلط باطنی که بر مجلسیان خود داشت مرا مجذوب او کرد و تا زنده بود تا جایی که امکان داشت در جلسات نورانی او شرکت می‌کردم و به تدریج با آشنا شدن با سبک و سیاق سخنرانی‌هایش از آن منبع فیض بهره می‌بردم.

سال‌ها از درگذشت او گذشت، با شخصی که همواره با او بود و از منابرش استفادۀ شایانی برده بود و گاهی هم به اشارۀ خود او در پایان منابرش با صدایی گرم و جذاب ذکر مصیبت می‌کرد آشنایی پیدا کردم.

به من گفت آن مرد الهی در یکی از مساجد تهران در خیابانی که پیش از انقلاب اسلامی از خیابان‌های پر از فساد تهران بود در ایام فاطمیه به سخنرانی دعوت شد و مرا هم برای توسل به اهل بیت علیهم السلام در پایان منبر آن بزرگوار دعوت کردند.

در آن منطقۀ آلوده و خیابان بی‌نور، محل پر از گناه، استقبال قابل توجهی از مجلس او شد، شب دهم پس از پایان منبر کنار منبر نشست تا همۀ جمعیت پس از پذیرایی متفرق شدند و او هم چنان نشسته بود، بانی مجلس حق الزحمۀ منبر او را در پاکتی محترمانه به او تقدیم کرد و رفت، او ماند و من و خادم مسجد، به او گفتم: چرا حرکت نمی‌کنید، خادم می‌خواهد در مسجد را ببندد، از جای برخاست با هم بیرون آمدیم، به من گفت شنیده‌ام زنان جوان بدکاره در این خیابان می‌ایستند تا مردان هرزه به سراغشان آیند و شبی را با آنان به سر برند، گفتم: چنین مشهور است.

گفت: به شدت به هوس افتاده‌ام که من هم امشب با یکی از این زنان وارد گفتگو شوم و به عنوان مشتری با او طرح رابطه بریزم!

به او گفتم شوخی می‌کنید؟ گفت: هرگز، در این زمینه نیّت جدی و عزم استوار دارم!

گفتم: شما در میان مردم به ویژه اهل ایمان از موقعیت خاصی برخوردار هستید و افراد بسیاری از هر گروهی به شما ارادت می‌ورزند، شما به خاطر سیادت و خانواده و علم و دانش معروف خاص و عام می‌باشید، اگر یک نفر شما را در حال گفتگو با یکی از این زنان ببیند عوارض سنگینی بخصوص از نظر آبرو و وجاهت و شخصیت برای شما به بار می‌آورد!

پاسخ داد: من تصمیم خود را گرفته‌ام و این کار را انجام می‌دهم و اگر شما ترس و وحشت دارید می‌توانید از من جدا شده، به سوی منزل خود بروید.

من خود را در مخمصه‌ای عجیب گرفتار دیدم، از این که او را تنها بگذارم امتناع داشتم، نهایتاً با او ماندم تا ببینم کار به کجا می‌رسد؟

وارد خیابان شد، مشغول قدم زدن شد، به زنی جوان که دنبال مشتری می‌گشت رسید، با او وارد گفتگو شد، زن وقتی او را در لباس پیامبر دید شگفت‌زده شد، به او گفت: شما اشتباه نیامده‌ای؟ ! گفت: نه؛ من هم چون دیگران مشتری هستم، به لباس و قیافۀ من چکار داری؟ بالاخره زن را با گفتگویی محبّت‌آمیز و نرم و به تعبیر قرآن مجید «

لیّن » تسلیم خود نمود و وی را حاضر کرد که آن شب را با او باشد، قرار قیمتی که آن زن گذاشته، چهل تومان برای یک شب بود و چهل تومان در آن زمان، پول قابل توجهی بود و گره‌های مختلفی را باز می‌کرد.

پاکت ده شب منبر خود را از جیب بیرون آورد و به سوی آن زن

گرفت و گفت در این پاکت چهارصد تومان جهت مخارج ده شبانه‌روز تو قرار دارد، ایام مصادف با ایام فاطمیه و نزدیک به شب‌های شهادت صدیقۀ کبری فاطمۀ زهرا علیها السلام است، تو را به جده‌ام فاطمه سوگند می‌دهم این پول ناقابل را از من بگیر و به احترام این ایام، ده شبانه‌روز خود را از آلودگی و بی‌عفتی و قرار گرفتن در آغوش نجس مردهای هرزه حفظ کن!

آن زن پس از لحظه‌ای مکث اشک از دو چشمش جاری شد و گفت: بدون دریافت این پول توبۀ جدی می‌کنم، سید دانشمند، واعظ دلسوز مهرورز و با محبّت به آن زن گفت: به جده‌ام سوگند پول را پس نمی‌گیرم، باید این پول را از من بپذیری و عاقبت آن پول را به او قبولاند، زن به سوی خانه‌اش رفت و ما هم به طرف خانۀ خود رفتیم.

آن زن از مشتری‌های مسجد و منبر و به ویژه مجالس آن مرد الهی شد و به تدریج با آموختن قرآن و مسائل شرعیه و احکام دینیه و معارف الهیه زنی مذهبی و دلسوز زنان و دختران گشت و سالیانی دراز از طریق امر به معروف و نهی از منکر زنان و دختران را با دین آشنا می‌کرد و دو سه سال پس از انقلاب از دنیا رفت.

این داستان نورانی و برخورد ملکوتی مرا به یاد حدیثی بسیار مهم از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله انداخت که برای تیمن و تبرک آن را می‌آورم، باشد که شما خوانندۀ عزیز با راهنمایی این حدیث شریف در مسیری قدم بردارید که خیر دنیا و آخرت شما را تأمین نماید.

« یَلْزَمُ الحقُّ لِأُمَّتِی فِی أرْبَعٍ: یُحِبُّونَ التَّائِبَ وَ یَرْحَمُونَ الضَّعِیْفَ

وَ یُعِیْنُونُ المُحْسِنَ وَ یَستَغْفِرُونَ لِلْمُذْنِبِ» ⁽¹⁾.

« ادای» حق در چهار چیز بر امت من لازم است: به توبه‌کننده عشق بورزند، به ناتوان رحم کنند، به نیکوکار کمک نمایند و برای گناه‌کار آمرزش بخواهند.

راستی چه روایت مهمی است و چه قطعۀ با ارزشی است، وقتی در این روایت دقت می‌کنیم می‌بینیم پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله به شدت می‌خواهد امت، دریایی از عشق و محبّت و مهر و عاطفه باشند و اگر امت به این روایت عمل کند مدینه فاضله تحقق پیدا می‌کند، مشکلات حل می‌شود، گره‌ها باز می‌گردد، خلأهای روحی و باطنی کمبودهای معنوی و روانی و نواقص اجتماعی برطرف می‌شود.

جهاد، مقابله با بی مهری

ممکن است کسی بگوید دین خدا که جز محبّت چیزی نیست، چنان که گفته‌اند:

« هَلْ الدِّینُ إلّا الْحُبّ» ⁽²⁾.

و در قواعد این دین به اندازه‌ای که سفارش به محبّت و مهرورزی شده است، در هیچ فرهنگی نشده است، پس چرا از برنامه‌های اصولی این دین جنگ است؟

باید گفت: برخورد اولیۀ همۀ پیامبران به ویژه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله با

دشمنان برخورد تبلیغی و فرهنگی آن هم بر اساس مهر و محبّت بوده است.

وظیفۀ رسولان الهی بشارت و هشدار بود، بشارت به نتایج کارهای مثبت و هشدار به عاقبت زیان‌بار کارهای منفی.

آنان با مردم سر جنگ و ستیز نداشتند، آنان طبیبانه برخورد می‌کردند تا مردم از بیماری‌های معنوی رهایی یابند و عاشقانه برخورد می‌کردند تا مردم دچار عذاب قیامت و بلاهای دنیایی نگردند.

ولی هواپرستان متعصب و شهوت‌رانان بی‌قید و بند و آنان که تحمل حقایق را نداشتند و زندگی را جز بر محور شکم و شهوت نمی‌دیدند، برای خاموش کردن صدای هدایت‌گر فرستادگان خدا شروع به جنگ کردند و پیامبران هم به ناچار برای دفاع از خود و مؤمنان و حفظ دین به پای خاستند.

عقلی و شرعی نبود که دشمن ابتدا به حمله کند و طرف مقابلش دست روی دست بگذارد تا دشمن هر چه می‌خواهد انجام دهد.

علاوۀ بر این، پیامبران در برخورد با دشمن، قوانینی را ارائه کردند که باز نشان از مهرورزی آنان به انسان و عشق آنان به نجات بشر از هلاکت ابدی بود.

این نکته را هم نباید از نظر دور داشت که بسیاری از همرزمان پیامبر از ایمان قوی و خصال پسندیده و اوصاف حمیده برخوردار بودند تا جایی که دشمنی دشمنان و کینۀ مثبت آنان به طرف مقابل سبب انحراف آنان از صراط مستقیم و عدالت‌ورزی و احسان نمی‌شد.

[ وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اِسْتَکٰانُوا وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلصّٰابِرِینَ ] ⁽¹⁾.

انبوهی دانشمندانِ الهی مسلک [ و کاملان در دینِ ] به همراه آنان جنگیدند، پس در برابر آسیب‌هایی که در راه خدا به آنان رسید، سستی نکردند و ناتوان نشدند و [ در برابر دشمن ] سر تسلیم و فروتنی فرود نیاوردند؛ و خدا شکیبایان را دوست دارد.

بنابراین جنگ در دین خدا بر اساس حفظ نفوس محترمه و اموال و نوامیس مردم و حراست از ارزش‌ها و ابلاغ فرهنگ سعادت‌بخش حق و ریاضت دادن به نفس برای تزکیه و تربیت است و بر مجاهد واجب است نیّت خود را در جنگ برای خدا قرار دهد و هدفش فقط و فقط اطاعت از خدا و بندگی حضرت او باشد و سعی کند در هنگام جنگ همۀ خواسته‌های حق را رعایت کند و از کم‌ترین ستمی به دشمن و کار ناحقی نسبت به طرف مقابل بپرهیزد و بر مجاهدان است که اگر دشمن درخواست امان کند چنانچه زمینه فراهم باشد، او را امان دهند و از وی با محبّت بخواهند که اسلام را با آزادی و اختیار بپذیرند و اگر نپذیرفتند از کم‌ترین اجبار نسبت به آنان برای پذیرش دین امتناع ورزند زیرا دین اجباری فاقد اعتبار و ارزش است و عمل بر اساس آن کم‌ترین اجر و پاداشی در پیشگاه حضرت حق ندارد، از این رو صاحب شریعت حلال و حرام از اجبار کردن مردم به پذیرش دین نهی فرموده است.

حرکت بر پایۀ معرفت

اشاره

ما انسان‌ها اگر به صورت واقعی و با دقت عقلی رحمت حق و مهرورزی آن منبع کمالات و آثارش را بشناسیم و در عین حال خواهان سعادت ابدی و کرامت سرمدی باشیم، بی‌تردید تمام حرکات درون و برون خود را به کیفیتی نظام می‌دهیم که به رحمت حضرت محبوب متصل شود و از این میدان، گوی سعادت برده و خوشبختی و نیک‌بختی خود را رقم خواهیم زد.

حرکات ناآگاهانه و جاهلانه، نه این که ما را به جایی نمی‌رساند بلکه دچار خسارت ابدی و زیان همیشگی می‌کند.

امیر المؤمنین علیه السلام در رابطۀ با حرکت بر پایۀ معرفت به کمیل بن زیاد فرمود:

« یَا کُمَیلُ! مَا مِنْ حَرَکَةٍ إلّا وَ أنْتَ مُحتَاجٌ فِیهَا إلیٰ مَعْرِفَةٍ» ⁽¹⁾.

ای کمیل! هیچ حرکتی نیست مگر این که تو نسبت به آن نیازمند به معرفت و شناخت هستی.

معرفت نسبت به هر حرکتی انسان را از حق و باطل بودن آن حرکت

آگاه می‌کند، چنانچه انسان خواهان سعادت باشد، حرکت و عمل خود را اگر هماهنگ با حق باشد انجام می‌دهد و زمانی که آلوده به باطل شد ترک می‌کند.

این معرفت تنها با اتصال به منابع پر فیض اسلام و توجه و دقت در فرهنگ نبی با کرامت اسلام و اهل بیت پاک آن حضرت و تعقّل و تدبّر در کتاب سراسر نور اسلام یعنی قرآن کریم میسر خواهد بود که حقایق عالم را با اتصال به این چشمه‌های پر فضیلت می‌توان درک کرد و به شناخت حقیقی و معرفت واقعی دست یافت.

مهرورزی نتیجۀ معرفت

دقت در پهن دشت هستی و موجودات آن و اندیشه و تفکر در قرآن که وحی الهی است و تعقّل و تفکّر نسبت به پیامبران و رسالتشان ما را به این معنا آگاه می‌کند که همه و همه، جلوۀ رحمت خدایند و خدا می‌خواهد انسان به گونه‌ای حرکت کند که نهایتاً وجودش مطلع الفجر رحمت بی‌نهایت حق شود.

به همین دلیل لازم است انسان، قرآن و نبوت و امامت را که جلوه‌های رحمتند بشناسد و حرکاتش را بر اساس خواسته‌های حق و پیامبران و امامان جهت دهد تا رحمت رحیمیۀ از همۀ جوانب وجودش در دنیا و آخرت ظهور کند.

انسان‌ها از همۀ نعمت‌های حق باید به گونه‌ای استفاده کنند که آن نعمت‌ها که جلوۀ رحمت عام‌اند، پس از مصرف شدنشان به وسیلۀ انسان‌ها تبدیل به رحمت خاص به نفع آنان شود، این خواستۀ خدا از

انسان است، خواسته‌ای که برای انسان نسبت به آن تعهدآور و مسئولیت‌زاست.

به عبارت دیگر: خدای رحیم - که همۀ هستی و امور ظاهری و در یک کلمه مجموعۀ آفرینش، رحمت و مهر اوست و قرآن و پیامبران و امامان جلوه‌های کامل رحمت و مهر اویند - می‌خواهد انسان در عین این که مختار و آزاد است، از این اختیار و آزادی بهرۀ مثبت برده، در سایۀ عقل و خرد با هماهنگ کردن حرکاتش با قرآن و نبوت و امامت، هم کانونی از مهر و محبّت شود و هم کاسب مهر و رحمت و محبّت خدا گردد.

جهان و همۀ موجوداتش، سفرۀ روزی خدا و همۀ نعمت‌هایش، ظهور مهر خداوندی است و انسان در این جهان و سر این سفرۀ نعمت، چند روزی مهمان خداست که باید در این مهمانی ادب و شرایط مهمان بودن را که همانا گذران عمر و استفاده کردن از نعمت‌ها بر اساس هماهنگی با خواسته‌های صاحب جهان و مالک سفره است، رعایت کند و کارگاه وجودش را از طریق تغذیه از سفرۀ نعمت‌ها تبدیل به کانون مهر و محبّت نسبت به حق و به خلق نماید و در عبادت خدا - که مهرورزی عملی نسبت به اوست - و خدمت به خلق - که مهرورزی عملی نسبت به آنان است - تا لحظۀ آخر عمر بکوشد و از پل مرگ با خیالی آسوده و دستی پر از عبادت و خدمت وارد جهان ابدی گردد و برای همیشه بر سر سفرۀ بی‌نهایت حق که در بهشت به عنوان پاداش برای عابدان خادم آماده شده، بنشیند.

هماهنگی همۀ حرکات ظاهر و باطن با قرآن مجید و نبوت و امامت،

در حقیقت هماهنگی با منابع مهر و رحمت و عشق و محبّت است.

هنر محبّت و مهرورزی

محبّت و عشق، محصول و میوۀ شیرین و پرفایدۀ معرفت و آگاهی است؛ معرفتی که ابزارش حواس ظاهری و باطنی است و همچون آب، چشمۀ شیرینی است که در کشتزار وجود به آبیاری برمی‌خیزد و دانه‌های استعدادهای شگرف خدادای را به فعلیت می‌رساند و از وجود انسان منبعی از ایمان و اخلاق و کرامت و وقار و ادب می‌سازد و وی را تبدیل به روضۀ رضوان معنوی و ملکوتی می‌نماید.

انسان هنگامی که به وسیلۀ قرآن و فرهنگ انبیاء و امامان معصوم و در پی مطالعه در آثار خلقت و به دنبال شنیدن حقایق از اهل بصیرت، خدا را بشناسد، یقیناً بر اثر این شناخت، قلبش نسبت به حق دریایی موّاج از محبّت و عشق به خدا می‌شود و از آنجا که به طور طبیعی هر عاشق مهجوری دنبال رسیدن به وصال معشوق است، به جستجوی راه رسیدن به وصال برمی‌خیزد و نهایتاً به این حقیقت راهنمایی می‌شود که محبّت، راه رسیدن به وصال بندگی و عبادت خالصانه است.

[ فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً وَ لاٰ یُشْرِکْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً ] ⁽¹⁾.

پس کسی که دیدار [ پاداش و مقام قرب ] پروردگارش را امید دارد، پس باید کاری شایسته انجام دهد و هیچ کس را در پرستش پروردگارش شریک نکند.

بندگی و عبادت به معنای هماهنگ نمودن همۀ حالات درون و برون با خواسته‌ها و دستورات حضرت حق است که به خاطر رشد، کمال و سعادت دنیا و آخرت مردم از باب محبّت خدا به بندگان به وسیلۀ کتاب‌های آسمانی و به ویژه قرآن و به توسط پیامبران به انسان اعلام شده است، پیامبرانی که حضرت حق از شدت محبّت به مردم، آنان را برادر مردم خطاب کرده و قلب نورانی آنان را نسبت به جوامعی انسانی اقیانوسی از عشق و محبّت قرار داده و عنوان برادر بودنشان نسبت به مردم هم به چنین خاطر است، قرآن می‌فرماید:

[ وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً . . . ] ⁽¹⁾.

و به سوی قوم عاد، برادرشان هود را فرستادیم. . .

[ وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ. . . ] ⁽²⁾.

و به سوی قوم ثمود، برادرشان صالح را فرستادیم. . .

[ وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً . . . ] ⁽³⁾.

و به سوی مردم مدین، برادرشان شعیب را [ فرستادیم ]. . .

[ إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ . . . ] ⁽⁴⁾.

هنگامی که برادرشان نوح به آنان گفت. . .

[ إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ. . . ] ⁽¹⁾.

هنگامی که که برادرشان لوط به آنان گفت. . .

این برادران عاشق و با محبّت و هدایت‌گر و اصلاح طلب و دلسوز و مهربان، انواع آزارها و شکنجه‌ها و رنج‌ها را از جانب مردم تحمل کردند، ولی دست از مردم برنداشتند و به مهرورزی و هدایت‌گری ادامه دادند تا خود جوامع، بر اثر پافشاری در گناه و فساد که طبیعتاً چون تیشه به ریشه است، از میان رفتند.

اینان آمدند تا فاصلۀ مردم را با خدا به وسیلۀ ایمان و عمل صالح و اخلاق پاک و به عبارت دیگر به سبب عبادت حق و خدمت به خلق کم کنند تا به سرسبزی حالات و اعمال مردم افزوده شود و از وجودشان شجرۀ طیّبه به وجود آید و در هر کجا که قرار می‌گیرند نسبت به خود و به دیگران دریایی از محبّت و منبعی از خیر و سود رسانی گردند.

جداشدگان از معرفت و محبت

فاصله گرفتن از حق و تعطیل کردن بندگی و عبادت و خدمت و کرامت چنان که تاریخ حیات ثابت کرده است، انسان را از نظر حالات و خلقیات و روش و منش، ابتدا تبدیل به بهیمه و سپس به درنده، آن‌گاه به شیطانی رجیم و ملعون و مکار و فریبنده می‌کند.

آنان که از حق فاصله می‌گیرند، در دنیا و آخرت گریزگاه امنی نخواهند داشت و به همین سبب قرآن مجید خطاب به آنان می‌گوید:

[ فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ ] ⁽¹⁾. پس [ با انکار قرآن و روی گرداندن از آن ] کجا می‌روید؟ .

و در آیۀ دیگر می‌فرماید:

[ فَذٰلِکُمُ اَللّٰهُ رَبُّکُمُ اَلْحَقُّ فَمٰا ذٰا بَعْدَ اَلْحَقِّ إِلاَّ اَلضَّلاٰلُ فَأَنّٰی تُصْرَفُونَ ] ⁽²⁾.

این است خدا، پروردگار حقیقی شما، بنابراین بعد از حق چیزی جز گمراهی و ضلالت وجود دارد؟ پس چگونه شما را از حق بازمی‌گردانند؟

یک بار دیگر در این دو آیۀ بسیار مهم دقت کنیم و با هم به دنبال حضرت دوست از فاصله گیرندگان از حقیقت بپرسیم: کجا می‌روید؟ و بعد از حق آیا چیزی جز گمراهی هست؟

ابن عباس در توضیح: [ فَمٰا ذٰا بَعْدَ اَلْحَقِّ إِلاَّ اَلضَّلاٰلُ ] می‌گوید:

پیامبر صلی الله علیه و آله در میان ما مسلمانان به سخنرانی برخاست، در پایان سخنرانی فرمود:

خدا در ما اهل بیت [ علیهم السلام ] ده خصلت جمع کرده که در احدی پیش از ما جمع نکرده است: بردباری، دانش، نبوت، بزرگواری، بلند نظری، شجاعت، اعتدال، صدق، پاکی و پاکیزگی، پاکدامنی و عفت؛ ما کلمۀ تقوا و راه هدایت و نمونۀ برتر و حجت و برهان بزرگ‌تر و دستگیرۀ استوارتر و ریسمان محکم هستیم، ماییم که خدا مودت نسبت به ما را به

همۀ مردم فرمان داده، « بنابراین بعد از حق چیزی جز گمراهی نیست، به کجا می‌روید؟ !» ⁽¹⁾.

ثمرۀ اتصال و انفصال

اشاره

ثمرۀ توجه به حقیقت مهرورزی و ایجاد و ابراز مهر و محبت، اتصال به حضرت محبوب و تبدیل جان انسان به دریایی از فضیلت و معرفت و ایمان و آگاهی و رسیدن به سعادت و خوشبختی و نتیجۀ بی‌توجهی نسبت به آن جهل و نادانی و فسق و فجور و ظلم و کینه و ضلالت و گمراهی خواهد بود.

تاریخ شاهد چهره‌های مختلفی بوده است که با اتصال به منبع مهر و محبت، محبوب و سعادتمند و با جدایی از این سرچشمۀ فیض مغضوب و شقاوتمند شده‌اند، حال جایگاه هر یک از افراد نسبت موقعیت دنیایی آن‌ها چه در جایگاه حکومت و سلطنت و یا علم و دانش و یا مال و ثروت و یا. . . متفاوت است که به هر یک از دو چهره اشاره‌ای می‌شود مسلماً این سعادت و شقاوت ریشه‌ای جز در مهرورزی و محبت به معنی جامع و کامل خود نخواهد داشت.

دو چهره در مصر

قرآن مجید از دو حاکم که هر یک روزگاری در کشور مصر حکومت می‌کردند سخن می‌گوید، سخنی عبرت‌آموز و سراسر پند و موعظه، حاکمی که دریایی از معرفت و بصیرت و محبّت و کرامت و ایمان و فضیلت و صدق و حقیقت بود و حاکمی که بیابانی از نادانی، جهالت، مستی و غرور، فساد و فجور، خودبینی و کبر، گناه و معصیت بود.

یکی نسبت به مردم دلسوز و مهرورز و حلال مشکلات و آن دیگر نسبت به مردم منبعی از خشم و کینه و ایجاد کنندۀ تنگنا و مضیقه در میان اهل کشور بود.

تفاوت این دو حاکم در قرب و دوری از حق و فاصله داشتن و نداشتن با خدا بود.

حاکم با فضیلت و مهرورز و درستکار، یوسف علیه السلام بود که قرآن مجید از وجود مبارکش تعبیر به صدیق، برگزیدۀ حق، مخلَص، حفیظ، علیم و کریم می‌کند و حاکم بی‌فضیلت و کینه‌ورز، فرعون بود که قرآن مجید از او تعبیر به خودبین، خودپرست، قاتل، مفسد، ظالم، و تفرقه‌انداز می‌نماید.

یوسف، پیش از فرعون در کاخ مصر بر صندلی حکومت قرار گرفت ولی چون با حق فاصله نداشت و بنده‌ای مقرب بود، برای مردم منبعی از کرامت و سودمندی و منفعت و برکت رخ نمود و فرعون پس از یوسف علیه السلام در همان کاخ و در همان کشور بر صندلی حکومت نشست ولی چون با حق فاصله داشت و مردی سرکش و عصیان‌گر و طاغی

و یاغی بود، برای مردم منبعی از شر و زیان و خسارت و مشکل ساز رخ نمود.

حاکمان دوره‌های تاریخ تا این زمان به همین صورت دو چهرۀ بی‌فاصله از حق و با فاصله از حق بودند، هرگاه بنده‌ای مقرب به حق حاکم مردم می‌شد، دنیا و آخرت مردم آباد بود و هرگاه چهره‌ای ناسپاس و دور از حق بر مردم حاکم می‌گشت، مردم بویژه اهل ایمان در همۀ امور دچار مضیقه و تنگنا می‌شدند.

تفاوت این دو چهره را واضح و روشن در تفاوت ریشه‌ای حکومت‌هایشان باید دید؛ تفاوت این دو چهره، تفاوت میان نور و ظلمت و حق و باطل و صدق و فسق است.

شما یوسف علیه السلام را نمونۀ اعلای حق در امر حکومت به حساب آرید و فرعون را نمونۀ کم نظیر باطل در امر حکومت بشمارید و حاکمان تاریخ را در فاصله نداشتن از حق و فاصله داشتن از خدا با این دو حاکم بسنجید.

دو چهرۀ دانش

دانش و علم ذاتاً از فضایل و کرامات است که تحصیل آن مطلوب و بسیار پر ارزش می‌باشد.

دانش، وسیله و ابزاری است که اگر در اختیار انسان مؤمن، با ادب، مهربان، دلسوز باشد، آن را در راه خیر و سعادت خود و خدمت به دیگران به کار می‌گیرد و اگر در اختیار شخصی ناسپاس، هواپرست، مغرور و بی‌ادب و بی‌محبّت قرار گیرد، آن را به عنوان وسیله‌ای برای

شکم و شهوت و هواپرستی خود و گاهی زیان زدن به دیگران به کار می‌اندازد.

دانشمندانی که با چراغ دانش خود راه سعادت و خیر را به مردم نشان دادند و با علم و آگاهی خود به تربیت انسان‌ها برخاستند و دردهای مادی و معنوی آنان را درمان نمودند، از گروه اول و دانشمندانی که از طریق موقعیت خود به گمراه کردن نسل‌ها همت گماشتند و دانش خود را ابزاری برای حکومت ستمگران قرار دادند و زمینۀ بردگی انسان‌ها را از طریق جادو کردن حواس و عقل آنان فراهم آوردند و برای هوا و هوس مشتی خائن و درنده‌خو اسلحه‌های کشتار جمعی مانند بمب اتم و انواع بمب‌های شیمیایی ساختند تا در چند ثانیه صدها هزار نفر مرد و زن و کودک بی‌گناه را به کام مرگ دراندازند، از گروه دوم هستند.

شرح حیات و زندگی هر یک از این دو گروه، صدها جلد کتاب می‌طلبد که حتی مشکل می‌نماید از عهدۀ یک جمع یا چند جمع علمی برآید، در اینجا از هر یک از این دو گروه به معرفی یک نمونه اکتفا می‌شود تا هرکدام مثل و نمونۀ گروه مثبت و گروه منفی به شمار آیند.

شیخ طوسی

از چهره‌های برجسته و پر منفعت میدان دانش و بینش محمد بن حسن طوسی معروف به شیخ طوسی است که خلاصه‌ای از حیات پر برکت علمی او را از کتاب بسیار با ارزش « مفاخر اسلام» نوشتۀ محقق پرکار استاد علی دوانی برای شما نقل می‌کنم:

شیخ طوسی به اعتراف تمام دانشمندان اسلامی که پس از وی

آمده‌اند یکی از بزرگ‌ترین نوابغ جهان و پیشوای فقها و متکلمین عصر خود بوده است و تا به حال نیز مجتهدین شیعه ریاست و تقدم او را در علوم فقه و اصول و کلام و تفسیر و سایر علوم اسلامی مسلّم می‌دانند.

شیخ طوسی در سال سیصد و هشتاد و پنج هجری در شهر تاریخی طوس یا روستایی از آن، دیده به جهان گشود.

علوم مقدماتی و سطح عالی فقه و اصول و حدیث و غیره را در همان طوس و شهرهای دیگر ایران فرا گرفت و از این راه نبوغش شکوفا شد و زمینه برای ترقی و تعالی بیش‌تر مهیا گردید.

در سنۀ چهار صد و هشت که بیست و سه سال داشت و دانشمندی جوان بود که از خراسان به عراق آمد و پنج سال در بغداد نزد شیخ مفید پیشوای علمای شیعه و دیگر اساتید به تحصیل و تکمیل معلومات خویش پرداخت و بعد از رحلت شیخ مفید در سال 413 نیز قریب بیست و سه سال از محضر سید مرتضی بزرگ‌ترین شاگرد مفید استفادۀ سرشار برد و جمعاً از خرمن علوم آنان خوشه‌ها چید و بر فضایل و کمالات خود افزود.

پس از وفات سید مرتضی دوازده سال با استقلال به تدریس و افادت همت گماشت و چیزی نگذشت که آوازۀ فضلش در همه جا طنین افکند و از هر سو طالبان علم از شیعه و سنی و زیدی و غیره به حوزه درسش روی آوردند و از علوم و فنونی که در گنجینۀ دل اندوخته بود بهره‌مند گشتند.

شیخ طوسی بعد از وفات سید مرتضی در میان انبوه شاگردانش مفید و سید مرتضی و علمای شیعۀ بغداد چون از همه کس لایق‌تر بود، به

مقام پیشوایی شیعیان رسید و ریاست فقهای امامیه به وی منتهی گشت و در تمام وقایع ایام زندگی پر حادثۀ خود، به بهترین وجه از عهدۀ مسئولیتی که داشت برآمد و شیعیان عصر اعم از خواص و عوام به وجودش مفتخر و سزاوار بودند.

شهرت بی‌نظیر شیخ از زمانی رو به فزونی گذاشت که به دستور حاکم عباسی القائم بأمر اللّٰه کرسی تدریس علم کلام به وی اختصاص یافت و این بزرگ‌ترین موقعیت و منصب رسمی علمی بود که در مرکز حکومت آل عباس و دنیای اهل سنت و جماعت نصیب یک عالم بزرگ شیعه آن هم عنصر ایرانی در محیط عربی گردید، این کرسی از جانب حاکم وقت به دانشمندانی تعلق می‌گرفت که سرآمد دانشمندان عصر در عقاید و مذاهب باشند.

شیخ بزرگوار در سایۀ نبوغ و ابتکار و استعداد فوق العاده و پشتکار مخصوص به خود به حد کافی علوم لازم را از استادان فن مخصوصاً شیخ مفید و سید مرتضی و فقیه نامور حسین بن عبید اللّٰه غضائری و ابن عبدون و ابن ابی جید فرا گرفت و با وسعت نظر و احاطۀ کامل و دقت زائد الوصفی که در تمام فنون دینی داشت، مکتبی مخصوص به خود پدید آورد.

مکتب شیخ نه تنها مکمل مکتب شیخ مفید و سید مرتضی بود بلکه نظر به آرای جدید و نظریات عمیقی که شخصاً در اغلب ابواب فقه داشت و تحقیقاتی که در اصول و کلام و تفسیر و حدیث و رجال می‌نمود، از هر جهت با سایر مکاتب امتیاز داشت.

شیخ در فقه و اصول و کلام که پایۀ آن را شیخ مفید و سید مرتضی

گذارده بودند ابتکارات نو و مطالب محکم‌تری آورد و طریق نظر و استدلال و نقد و بررسی را با مبانی بهتری به روی آیندگان گشود.

مکتب شیخ و مبانی علمی وی به قدری متین و محکم و متکی به دلیل و برهان بود که تا صد سال بعد از او هم چنان استوار و بر همان اساس پایدار ماند، به این معنا که فقهای بعد از او در طول این مدت با استفاده از روش شیخ، اجتهاد می‌کردند و بر وفق مبانی و مکتب وی تدریس و تصنیف می‌نمودند و به عبارت روشن‌تر همه، شاگردان مکتب او به شمار می‌آمدند.

علامۀ حلی با آن جایگاهی که در تمامی علوم و فنون اسلامی داشته و نخستین دانشمندی است که در میان شیعه و سنی ملقب به علامه شده است، می‌نویسد:

أبو جعفر محمد بن حسن بن علی طوسی ( قدس اللّٰه روحه) پیشوای علمای امامیه و رئیس طایفه، دارای جلالت قدر و منزلتی عظیم است، موثق و مورد کمال اعتماد و صداقت و صاحب نظر در اخبار و رجال و فقه و اصول و کلام و ادب بوده است و همۀ فضائل منسوب به اوست. در تمامی فنون اسلام کتاب نوشته است، اوست که عقاید شیعه را در اصول و فروع مهذب نمود، جامع کمالات نفسانی در علم و عمل و شاگرد شیخ مفید محمد بن محمد بن نعمان بود» .

بدون مبالغه شیخ از آیات بزرگ الهی است که از حیث بلوغ و عظمت روح و همت عالی و فکر بلند و موفقیت‌های زندگی در صف مقدم دانشمندان اسلام قرار دارد بلکه نظیر وی را در میان دانشمندان خودی و بیگانه کم‌تر دیده‌ایم.

از مزایای شیخ آثار قلمی و فکری اوست که هر یک نمونۀ کامل اندیشۀ عمیق و دریای ژرف و مواج علوم وی می‌باشند. نزدیک به پنجاه کتاب در فقه، اصول، تفسیر، کلام، ادعیه، رجال و تاریخ از وی به یادگار مانده است ⁽¹⁾.

شیخ طوسی کتاب « عدّة الأصول» را برای اهل اصول و « تهذیب الأحکام» و « الاستبصار» که دو کتاب از چهار کتاب اساسی شیعه است را برای فقیهان و ده جلد « التبیان» را برای مفسران و « الفهرست» را برای علاقمندان به رجال برجسته و « تلخیص الشافی» را برای عاشقان عقاید و کتاب « الخلاف» را جهت فقه مقارن و « مصباح المتهجد» را برای عابدان و شب زنده‌داران و « مقتل الحسین» را برای متوسلان و « الغیبة» را برای منتظران و آینده‌نگران نوشت.

بلعم باعورا

قرآن به دانشمندی اشاره دارد که از دانشش به زیان انسان و انسانیّت بهره گرفت و در حقیقت، دزدی بوده که با چراغ آمده بود تا کالای گزیده را سرقت کند، نام این شخص در روایات بلعم باعورا است.

قرآن او را نمونۀ هواپرستی دانسته و وجودش را در جامعۀ انسانی همچون سگ به حساب آورده و وی را روی گردان از حق و اعراض کنندۀ از آیات الهی شمرده و هدف از اشاره به او را پند دادن به مردم و عبرت آموختن به نسل‌ها دانسته تا با خواندن داستانش بیدار و بینا

شوند و از افتادن در چاه خطرناکی که او افتاد خود را حفظ نمایند.

[ وَ اُتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ اَلَّذِی آتَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا فَانْسَلَخَ مِنْهٰا فَأَتْبَعَهُ اَلشَّیْطٰانُ فَکٰانَ مِنَ اَلْغٰاوِینَ * وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی اَلْأَرْضِ وَ اِتَّبَعَ هَوٰاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ اَلْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذٰلِکَ مَثَلُ اَلْقَوْمِ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَاقْصُصِ اَلْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ] ⁽¹⁾.

و سرگذشت کسی که آیات خود را به او عطا کردیم و او عملاً از آنان جدا شد، برای آنان بخوان؛ پس شیطان او را دنبال کرد [ تا به دامش انداخت ] و در نتیجه از گمراهان شد. * و اگر می‌خواستیم [ درجات و مقاماتش را ] به وسیلۀ آن آیات بالا می‌بردیم، ولی او به امور ناچیز مادی و لذت‌هایِ زودگذرِ دنیایی تمایل پیدا کرد و از هوای نفسش پیروی نمود؛ پس داستانش چون داستان سگ است [ که ] اگر به او هجوم بری، زبان از کام بیرون می‌آورد، و اگر به حال خودش واگذاری [ باز هم ] زبان از کام بیرون می‌آورد. این داستان گروهی است که آیات ما را تکذیب کردند؛ پس این داستان را [ برای مردم ] حکایت کن، شاید [ نسبت به امور خویش ] بیندیشند.

آری؛ فاصله گرفتن از حق، همۀ حالات انسانی را به نابودی می‌کشاند و از وجود انسان، حیوانی خطرناک می‌سازد که جز زیان و ضرر و خسارت و خطر چیزی برای خود و دیگران به بار نمی‌آورد.

ثروتِ دو چهره

ثروت در زوایا و چهره‌های گوناگونش از نعمت‌های حضرت حق است که از باب محبّت و مهرش به انسان ارزانی داشته و او را برای به دست آوردن و خرج کردن و هزینه نمودنش هدایت نموده است.

آنان که چون پیامبران و امامان و اولیای حق از خدا - آن منبع بی‌نهایت لطف و کرامت - فاصله نداشتند، برای به دست آوردن این نعمت از راه مشروع و طبیعی یعنی کار و کوشش و زحمت و فعالیت مثبت اقدام کردند و پس از مصرف آن به اندازۀ لازم، مازادش را در کمک به اهل استحقاق و هزینه کردن در امور خیریه به خرج گذاشتند و از این طریق موفق به عبادتی بزرگ شدند و به سعادت و خوشبختی خود در دنیا و آخرت کمک کردند.

ولی فاصله گرفتگان از حق برای به دست آوردن ثروت بر پایۀ هوا و هوس خویش از هر راه نامشروعی که جز پایمال کردن حقوق مردم و به ویژه ضعیفان و ناتوانان اثری نگذاشت، دست یازیدند و آن را به اندازه‌ای که شهواتشان اقتضا داشت به خرج گذاشتند و نسبت به ما زاد آن یا بخل ورزیدند یا آن را در اشاعۀ فحشا و منکرات برای نابودی منابع زندگی مردم و هلاکت نسل جوان بکار گرفتند.

شخصیتی عظیم و انسانی کریم چون امیر المؤمنین علیه السلام با فعالیت مستمر کشاورزی و آباد کردن زمین و کاشتن هزاران اصله درخت خرما، ثروت هنگفتی به دست آورد و از آن ثروت در حد بسیار اندک و به اندازۀ ضرورت و در کمال قناعت استفاده کرد و ما زاد آن را هزینه مستمندان،

بیماران، یتیمان، دردمندان و امور مثبت دیگر نمود و روزی که چشم از جهان بست چیزی از خود که در خور توجه باشد باقی نگذاشت.

او بندۀ مخلِص و مخلَص خدا بود و به چیزی جز عبادت خدا و اطاعت از حضرت حق نمی‌اندیشید، او عاشق فرمان بردن از خدا و پیامبر بود و سراسر زندگی‌اش را وقف حالات و اعمال مثبت نمود.

ولی قارون که ثروتش زبانزد خاص و عام بود به خاطر این که از حق فاصله داشت، فقط به جمع ثروت، آن هم در حدی فراوان پرداخت؛ با این که موسی علیه السلام و مؤمنان حقیقی، او را نسبت به هزینه کردن ثروتش در امور مثبت و در راه خدا نصیحت کردند، توجهی به آن نصایح سعادت‌بخش نکرد و دیناری در راه خیر هزینه ننمود و نهایتاً در همین دنیا هم به عذاب سختی که از آن هیچ راه گریزی نداشت که همان عذاب فرو رفتن خود و ثروتش به قعر زمین است، دچار شد.

آری؛

آن سرای [ پرارزش ] آخرت را برای کسانی قرار می‌دهیم که در زمین هیچ برتری و تسلّط و هیچ فسادی را نمی‌خواهند؛ و سرانجام [ نیک ] برای پرهیزکاران است ⁽¹⁾.

فساد فراگیری که در همۀ زمینه‌های زندگی در این عصر بر زمین و زمینیان حاکم است، بی‌تردید نتیجۀ زیانبار فاصله گرفتن حاکمان و دولت‌مردان جهان و عالمان و دانشمندان کرۀ زمین در شرق و غرب و ثروتمندان مرفه بی‌درد و بی‌وجدان است.

فراگیری مهرورزی از پدیده های جهان

شکوفه‌ها بر شاخه می‌نشینند و گل‌ها در گلستان بساط می‌گسترانند، مرغزارها سبز می‌شوند، باغ‌ها جلوه‌گری می‌نمایند تا به زندگی انسان طراوت و زیبایی ببخشند.

درختان در فصل میوه از میوه‌های رنگارنگ پر می‌شوند و با زبان حال به انسان می‌گویند: خود ما یک عدد آن را برای خود مصرف نمی‌کنیم، تو ای انسان بیا و آن چه می‌خواهی از ما میوه ببر و مصرف کن و بفروش و بدن و زندگیت را اداره کن.

خورشید هر روز میلیون‌ها تن از وجود خود را بی‌دریغ هزینۀ انسان می‌کند و ماه گردون با ایجاد جزر و مد، نخلستان‌ها و مزارع ساحل دریاها را از باب مهرورزی به انسان آبیاری می‌کند.

اعضا و جوارح بدن با وحدتی که در کارگردانی آن‌ها حاکم است بدن را اداره می‌کنند و چون عضوی به درد آید دیگر اعضا به یاری او می‌شتابند تا از درد نجاتش دهند.

دندان درد می‌گیرد، مغز از طریق فرمان دادن به مراکز عصبی سبب می‌شود آنان درد را حس کنند و شعور و مغز از پی راه علاج به حرکت می‌افتند و پا، انسان را به طبیعت می‌رساند و زبان درد را بیان می‌کند و گوش هدایت طبیب را می‌شنود و نهایتاً درد به درمان می‌رسد. خدمتت کی می‌توان جبران نمودن چشم من چون به هر عضوم رسد دردی تو گریان می‌شوی

مهر و محبت متقابل

اشاره

در میان افراد بشر فردی پیدا نمی‌شود که نسبت به مهر و محبت دیگران خشنود نباشد بلکه تمام انسان‌ها بسیار علاقه‌مند هستند که مورد مهر و محبت دیگران قرار گیرند و همۀ کسانی که با او در ارتباط هستند به نوعی به او ابراز محبت و علاقه کنند و او را مورد مهر و محبت خود قرار دهند.

بدیهی است کسی که علاقه‌مند جلب مهر و محبت دیگران است خود باید کانون مهر و محبت باشد این یک قانون کلی و خدشه ناپذیر است که محبت طرفینی و متقابل است.

حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

قیس بن عاصم در ایام جاهلیّت از اشراف و رؤسای قبائل بود و پس از ظهور اسلام ایمان آورد. روزی در سنین پیری به منظور جستجوی راه معرفت الهی و جبران خطاهای گذشتۀ خود شرفیاب محضر رسول اکرم صلی الله علیه و آله گردید و گفت: درگذشته، جهل و نادانی، بسیاری از پدران را بر آن داشت که با دست خویش دختران بی‌گناه خود را زنده به گور سازند، من نیز دوازده دختر بی‌گناه خود را زنده به گور کردم، سیزدهمین دخترم را همسرم پنهانی به دنیا آورد و چنین وانمود کرد که نوزاد مرده به دنیا آمده اما پنهانی او را نزد خویشان خود فرستاد.

سال‌ها گذشت تا روزی هنگامی که ناگهان از سفری بازمی‌گشتم دختری خرد سال را در سرای خود دیدم و چون شباهتی تام به فرزندانم

داشت درباره‌اش به تردید افتادم و بالاخره دانستم دختر من است، بی‌درنگ دختر را که زار زار می‌گریست کشان کشان به نقطه‌ای دور برده و به ناله‌ها و تضرّع او - که نزد اقوام مادری بازخواهم گشت و دیگر بر سر سفرۀ تو نخواهم نشست - توجه نکردم و زنده به گورش کردم.

قیس پس از نقل ماجرای خود به انتظار جواب سکوت کرد، در حالی که از دیده‌های رسول اکرم صلی الله علیه و آله اشک فرو می‌چکید با خود فرمود:

« مَنْ لَمْ یَرْحَمْ لا یُرحَمْ» ⁽¹⁾.

کسی که رحم نکند به او رحم نمی‌شود.

و سپس فرمود: روز بدی در پیش داری قیس پرسید برای تخفیف در عذاب چه کنم؟ حضرت فرمود: به عدد دخترانی که کشته‌ای کنیز آزاد کن ⁽²⁾.

قاعده و قانون بسیار مهمی از سوی پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله به همۀ انسان‌ها اعلام شده و آن این که اگر مهر و محبّت ورزید یقیناً از طرف دیگران و نهایتاً از سوی حضرت حق مورد مهر و محبّت قرار خواهید گرفت و اگر بی‌مهری و بی‌رحمی پیشه کنید هرگز توقع مهر و رحمت از دیگران و بخصوص از خدا نداشته باشید که بی‌رحم فقط لایق عقوبت و بی‌رحمی است.

از ابن عباس روایت شده است:

« أوْحَی اللّٰهُ إلی دَاوُدَ عَلیْهِ السّلامُ، قُلْ للْظّالِمینَ: لَا یَذْکُرُونَنِی فَإنَّهُ حَقٌّ عَلَیَّ أنْ أذْکُرَ مَنْ ذَکَرَنِی وَ إنَّ ذِکْری إیّاهُم أن ألعَنَهُم» ⁽¹⁾.

خدا به داود علیه السلام وحی فرمود: [ به ستمگران که بر اثر سنگدلی و بی‌رحمی به دیگران ستم می‌کنند ] بگو: مرا یاد نکنید زیرا بر عهدۀ من است که هر کس از من یاد کند من از او یاد کنم و یاد من نسبت به ستمگران این است که آنان را لعنت کنم و از رحمت خود طردشان نمایم.

مهر و محبّت ورزیدن به دیگران به اندازه‌ای در اسلام از ارزش برخوردار است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ضمن دعا و مناجاتی به پروردگار عرضه داشت:

« اللّهُمَّ مَنْ رَفَقَ بِأُمّتی فَارْفُقْ بِهِ وَ مَنْ شَقَّ عَلَیْهِمْ فَشُقَّ عَلَیْهِ» ⁽²⁾.

خدایا! هر کس با امت من مهربانی و خوشرفتاری داشت به او مهربان باش و هر کس به آنان سخت گرفت بر او سخت گیر باش.

داستان حاکم مؤمن و مشرک

در روایتی از حضرت امام صادق علیه السلام جریان شگفت‌انگیزی نقل شده است که: حضرت امیر المؤمنین علیه السلام به عبد اللّٰه بن یحیی فرمود: از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: در زمان گذشته دو پادشاه بزرگ در گوشه‌ای از زمین حکومت می‌کردند که یکی از آن دو فرمانبردار و مطیع

خدا و مؤمن بود و دیگری کافر که به آشکارا با دشمنان خدا دوست و با دوستان خدا دشمن بود.

پادشاه کافر مریض شد و نوعی ماهی که در آن زمان یافت نمی‌شد را درخواست نمود، چرا که آن نوعی ماهی در آن زمان در وسط دریا پیدا می‌شد و دست‌یابی به آن مقدور نبود تا اینکه اطباء او را از خود ناامید کردند و گفتند: برای خود جانشینی را برای پادشاهی انتخاب کن چرا که شفای تو در این ماهی است که طلب نمودی در حالی که دست‌یابی به آن امکان ندارد.

خدای متعال فرشته‌ای را مأمور فرمود تا این ماهی را به طرف ساحل براند تا صید آن براحتی امکان داشته باشد. پس این نوع ماهی گرفته شد و پادشاه خورد و سالم شد و سالها پادشاهی کرد.

اما آن پادشاه مؤمن نیز همانند آن مرض را گرفت و زمانی مریض شد که همان نوع ماهی در نهرها به آسانی یافت می‌شد، پادشاه مؤمن آن ماهی را طلب نمود و اطباء نیز همان ماهی را برای او توصیه نمودند و گفتند: خیال شما راحت باشد که الآن زمان صید آن ماهی است، برای شما صید می‌شود و از آن می‌خورید و شفا می‌یابید.

خدای متعال همان فرشته را مأمور کرد که آن نوع ماهی را از نهرها به وسط دریا براند تا این پادشاه به آن دست نیابد، به همین خاطر آن ماهی یافت نشد تا پادشاه مؤمن در طلب ماهی و به خاطر نبود دوا جان سپرد.

این جریان، فرشتگان آسمان و اهالی آن ناحیه از زمین را شگفت زده کرد به حدی که نزدیک بود گمراه شوند، چرا که خدای متعال دست‌یابی به آنچه را که کافر نمی‌توانست به آن دست یابد را آسان نمود

و دست‌یابی به آنچه را که مؤمن می‌توانست به آسانی به آن دست یابد را مشکل ساخت.

خدای متعال به فرشتگان آسمان و پیامبر آن زمان در زمین وحی فرمود:

یقیناً من همان خدای کریم و بخشنده و توانا هستم، آنچه را می‌بخشم ضرری به من نمی‌زند و آنچه را نمی‌بخشم چیزی از من کم نمی‌کند و به هیچ کس به اندازه ذرّه‌ای ظلم نمی‌کنم، اما این که دست‌یابی به ماهی را در غیر فصل آن برای کافر آسان نمودم به این دلیل بود که پاداش حسنه‌ای باشد که او انجام داده بود چرا که حق این است که برای هیچ کس حسنه‌اش را باطل ننمایم تا در حالی وارد قیامت شود که حسنه‌ای در صحیفۀ اعمال او نباشد و به خاطر کفرش داخل آتش شود. و اما این که همان ماهی را برای عابد منع نمودم به خاطر گناهی از او بود که خواستم با جلوگیری از خواستۀ او و از بین بردن آن دارو، گناهش را پاک نمایم تا در قیامت در حالی بر من وارد شود که گناهی نداشته باشد تا او را داخل بهشت نمایم ⁽¹⁾.

در اینجا لازم است به نکته‌ای بسیار مهم که در قرآن و روایات و نیز در گفتار روانکاوان و روان‌شناسان آمده اشاره کنم که گناه و معصیت و فسق و فجور ریشه در بیماری و اختلالات معنوی روان و قلب دارد و در حقیقت گنهکار از نظر اسلام یک بیمار است، برای درمان او در مرتبۀ نخست باید هم چون طبیب مهربان و پر حوصله و پر محبّت با او برخورد کرد تا به تدریج داروی محبّت و داروی زبان نرم و لیّن و داروی خوبی، او را درمان کند.

این نوع بیماری در وجود کسی ذاتی نیست که قابل درمان نباشد، حالتی عرضی است که با هنرمندی طبیب یقیناً به درمان می‌رسد.

برخی از مؤمنان نسبت به مردم از چنان محبّت سرشار و فراوانی برخوردارند که باید گفت عین محبّت و بلکه خود محبّت‌اند.

حجر بن عدی که از شخصیت‌های کم نظیر عرصه‌گاه معنویّت و در

عشق به امیر المؤمنین علیه السلام زبان‌زد بود و جان مبارکش را هم بر سر این محبّت از طریق شهادت نثار کرد، هنگامی که روز بیستم ماه رمضان از مولایش پس از ضربت خوردن از قاتل عیادت کرد به عنوان

یٰا حِجْرَ الْخَیْرِ مورد خطاب قرار گرفت ⁽¹⁾یعنی ای حجری که همۀ وجودت با خیر و خوبی وحدت و اتحاد پیدا کرده است و به همین خاطر خیر و خوبی هیچ‌گاه از تو جدا شدنی نیست.

آری، حجر الخیر و امیر المؤمنین علیه السلام که تجسم همۀ خوبی‌ها و کرامات است چنان مجذوب یکدیگرند که علی علیه السلام دلش برای حجر می‌تپد و حجر از شدت ایمان و عشقش به علی جان در راه علی می‌دهد.

[. . . وَ اَلطَّیِّبٰاتُ لِلطَّیِّبِینَ وَ اَلطَّیِّبُونَ لِلطَّیِّبٰاتِ أُولٰئِکَ مُبَرَّؤُنَ مِمّٰا یَقُولُونَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ ] ⁽²⁾.

. . . و زنان پاک برای مردان پاک و مردان پاک برای زنان پاک‌اند، این پاکان از سخنان ناروایی که [ تهمت‌زنندگان ] دربارۀ آنان می‌گویند، مبرّا و پاک هستند، برای آنان آمرزش و رزق نیکویی است.

مهرورزی مایۀ جلب رحمت

اشاره

مهر و محبّت، علت جلب رحمت حق به سوی عبد است.

قرآن مجید در آیاتی فراوان به این نکته بسیار مهم اشاره دارد که مهر و رحمت حق بی‌علت نصیب کسی نمی‌شود، ایمان، جهاد، هجرت، عبادت، رحم و محبّت به دیگران و نظایر این‌ها، از علل جلب و جذب رحمت حق به سوی انسان است و به قول لسان الغیب، حافظ: طفیل هستی عشق‌اند آدمی و پری ارادتی بنما تا سعادتی ببری

کسی که همۀ حالات مثبت و به ویژه مهر و محبّت و عشق‌ورزی را در سرزمین وجود خویش نابود کرده و جز حرکت فیزیکی که محصول تنفس هوا و خورد و خوراک است از او باقی نمانده و از هستی خویش غیر کویری خشک بجا نگذارده و استعداد و قوای ملکوتی خود را نابود نموده، چگونه نور رحمت پروردگار از افق تاریک حیاتش جلوه کند و خورشید مهر اهلی به سرزمین هستی‌اش که پشت به خورشید دارد بتابد؟ !

چگونه کسی که مهر و محبت و مهرورزی را در دل خود نپرورانده و متخلق به این اخلاق نشده و در قلب خود جایی را برای این حقیقت بسیار با ارزش باز نکرده امید رحمت حضرت حق را دارد؟ !

حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« مَنْ لٰا یَرْحَمِ الناسَ لا یَرْحَمْهُ اللّٰهُ» ⁽¹⁾.

کسی که به مردم مهربانی نکند خداوند به او مهربانی نمی‌کند.

با این بیان رسول خدا صلی الله علیه و آله مشخص می‌شود که مایۀ جلب رحمت حضرت حق، مهرورزی و محبت و مهربانی نسبت به مردم است.

حضرت امیر المؤمنین علی علیه السلام می‌فرماید:

« عَجِبْتُ لِمَنْ یَرجُو رَحمَةَ مَنْ فَوقَهُ کیفَ لٰا یَرحَمُ مَنْ دُونَهُ» ⁽²⁾.

تعجب می‌کنم از کسی که به مهر و محبت بالا دست خود امیدوار است چگونه به زیر دست خود مهربانی نمی‌کند.

کسی که امیدوار به رحمت حضرت حق است که ما فوق همۀ قدرت‌های عالم است چرا زمانی که خود می‌تواند توجه به زیردستان خود داشته باشد و با آن‌ها محبت و ملاطفت داشته باشد مهربانی نمی‌کند؟ !

دریای مواج رحمت حضرتش با مهرورزی به هم نوعان و زیردستان و حتی بی‌ارزش‌ترین موجودات به خروش می‌آید و موجبات جلب رحمت بی‌نهایتش فراهم می‌شود.

پیامبر رحمت صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« مَنْ رَحِمَ وَ لَوْ ذَبیحَةَ عُصْفورٍ رَحِمَهُ اللّٰهُ یَوْمَ القِیٰامَةِ» ⁽¹⁾.

هر کس رحم کند اگر چه به لاشۀ گنجشکی، خداوند در روز قیامت به او رحم خواهد کرد.

در روایتی دیگر می‌فرماید:

« یُنٰادی مُنادٍ فی النارِ: یا حَنّانُ یا مَنّانُ نَجِّنِی مِنَ النّارِ فیأمُرُ اللّٰهُ مَلَکاً فَیُخْرِجُه حَتّی یَقِفَ بَینَ یَدَیْهِ فَیَقولُ اللّٰهُ عَزَّ و جَلَّ: هَل رَحِمتَ عُصفُوراً؟» ⁽²⁾.

ندا دهنده‌ای در آتش دوزخ فریاد می‌زند: ای خدای مهربان! ای بخشایشگر! مرا از آتش نجات ده. پس خدای متعال به فرشته‌ای دستور می‌دهد پس او را از آتش بیرون می‌آورد و در پیشگاه حضرت حق می‌ایستد. خدای متعال به او می‌فرماید: آیا تو به گنجشکی رحم کردی [ تا امروز مورد مهر و محبت من قرار گیری ]؟ !

امید رحمت از خدا با مهرورزی

انسان‌هایی که نسبت به امور دیگران بی‌تفاوت‌اند و جز برای شکم و رفاه حال خود دغدغه‌ای ندارند و به قول اهل دل چون چوب خشک هستند و قلب آنان از حالات مثبت به ویژه عشق و محبّت محروم است، اگر از خدا توقع محبّت و رحمت و مهر و شفقت داشته باشند یقیناً توقع بی‌جا و بی‌موردی است، ولی آنان که دلی غرق محبّت و مهر دارند

و نسبت به امور دیگران بی‌تفاوت نیستند و پیوسته مهر و عشق خود را عملاً برای خلق خدا هزینه می‌کنند اگر از خدا امید محبّت و رحمت داشته باشند، امیدشان امیدی مثبت و توقعشان توقعی بجا و بر حق است و بر اساس آیات و روایات، یقیناً مورد مهر خداوندی در دنیا و آخرت قرار می‌گیرند و حضرت دوست محبّت و عشق‌ورزی آنان را نسبت به دیگران از طریق لطف و احسان خود تبدیل به شیرین‌ترین محصول ابدی و میوۀ سرمدی یعنی بهشت عنبر سرشت و رضوان اکبر و [ عِیشَةٍ رٰاضِیَةٍ ] می‌کند و تبدیل حالات معنوی و اعمال صالحه به بهشت و رضوان، بر خدا آسان است،

[. . . إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اَللّٰهِ یَسِیرٌ ] ⁽¹⁾.

. . . بی‌تردید [ ثبت در آن کتاب ] بر خدا آسان است.

بی مهری مایۀ سلب رحمت

اشاره

از آیات قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام استفاده می‌شود که بی‌مهری و به عبارت دیگر سنگدلی، گناهی باطنی است که قابل کیفر است و حالتی درونی است که سبب ستمکاری و ظلم به دیگران و پایمال کردن حقوق مردم است.

سعید بن جبیر می‌گوید:

به ابن عباس گفتند که: گروهی از ما گمان می‌کنند که عبد گناهی مرتکب می‌شود و به سبب آن از رزق محروم می‌شود، ابن عباس گفت: به خدایی که خدایی جز او نیست این محرومیت از رزق، حقیقتی است که در کتاب خدا روشن‌تر از خورشید درخشان است، خدا در سورۀ «

ن و القلم» در هفده آیه به آن حقیقت در ضمن داستانی اشاره کرده است.

مرد وزین و آراسته‌ای بود که در سنی بالا قرار داشت، مالک باغی بود، میوه‌ای از آن باغ را به خانه‌اش نمی‌برد مگر این که به هر صاحب حقی و مستمندی و دردمندی از آن میوه می‌بخشید.

او تا پایان عمرش به این بذل و بخشش و ادای حقوق مالی به خاطر علاقه‌ای که به قواعد دین داشت و به سبب مهر و محبتی که نسبت به بندگان خدا در قلبش موج می‌زد، ادامه داد. هنگامی که پیرمرد از دنیا رفت پنج فرزند او باغش را به ارث بردند و در همان سالی که باغ را به

ارث بردند از نظر میوه و محصول سال بی‌نظیری بود.

یک روز پس از نماز عصر به سوی باغ رفتند، باغی را دیدند که زمان حیات پدرشان نمونۀ آن را ندیده بودند، هنگامی که میوه‌ها و محصولات فراوان را مشاهده کردند، دچار طغیان و تجاوز روحی و اختلال فکری شدند و به یکدیگر گفتند: پدرمان به عمری طولانی و سنی بالا رسیده بود و به این خاطر عقلش را از دست داده و دچار حماقت شده بود! !

بیایید با هم پیمان ببندیم که امسال چیزی از میوه‌های این درختان را به یک نفر از نیازمندان نپردازیم تا ثروت بیش‌تری به دست آوریم و سال‌های پس از این هم این روش را ادامه دهیم، چهار نفر از برادران به این پیمان رضایت دادند و پنجمی از آنان از این مطلب خشمگین شد و او همان است که خدا دربارۀ او فرمود:

[ قٰالَ أَوْسَطُهُمْ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ لَوْ لاٰ تُسَبِّحُونَ ] ⁽¹⁾.

عاقل‌ترینشان گفت: آیا به شما نگفتم که چرا خدا را [ به پاک بودن از هر عیب و نقصی ] یاد نمی‌کنید [ و چرا او را از انتقام گرفتن درمانده می‌دانید؟ ! ].

آن مرد به ابن عباس گفت: اوسط آنان در سن بود؟ ابن عباس گفت: نه؛ بلکه از نظر سن کوچک‌تر بود و از جهت عقل عاقل‌ترین آنان بود.

اوسط قوم یعنی بهترین آنان، دلیل این مطلب در قرآن است که امت محمد از نظر عدد کم‌ترین قوم است ولی از همۀ امت‌ها بهتر است، خدا فرموده:

[ وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰاکُمْ أُمَّةً وَسَطاً . . . ] ⁽¹⁾.

و همان گونه [ که شما را به راه راست هدایت کردیم ] شما را امتی میانه [ و معتدل و پیراسته از افراط و تفریط ] قرار دادیم. . .

عاقل‌ترین برادرها گفت: تقوای الهی را مراعات کنید و بر راه و روش پدرتان باشید تا سالم بمانید و از عنایات حق بهره‌مند گردید.

برادران به او حمله بردند و او را به شدت مورد ضرب و جرح قرار دادند، هنگامی که یقین کرد می‌خواهند او را به قتل برسانند در حالی که از پیشنهاد آنان نفرت داشت، تسلیم خواستۀ آنان شد و نهایتاً به خانه‌هایشان بازگشتند و سوگند یاد کردند که صبح به چیدن میوه‌های باغ اقدام کنند و در این زمینه توجهی به حضرت حق ننمودند.

خدای منتقم، آنان را به آثار این گناه که کمال بی‌مهری به نیازمندان بود، دچار کرد و داستان آنان را در قرآن مجید به این صورت خبر داد:

بی‌تردید ما آنان را [ که در مکه بودند ] آزمودیم همان گونه که صاحبان آن باغ را [ در منطقۀ یمن ] آزمودیم، * هنگامی که سوگند خوردند که صبحگاهان حتماً میوه‌های باغ را بچینند، و چیزی از آن را [ برای تهیدستان و نیازمندان ] استثنا نکردند. * پس در حالی که صاحبان باغ در خواب بودند، بلایی فراگیر از سوی پروردگارت آن باغ را فرا گرفت. * پس [ آن باغ ] به صورت شبی تاریک درآمد [ و جز خاکستر چیزی در آن دیده نمی‌شد!] * و هنگام صبح یکدیگر را آواز دادند، * که اگر قصد چیدن میوه دارید بامدادان به سوی کشتزار و باغتان حرکت کنید؛ * پس به راه

افتادند در حالی که آهسته به هم می‌گفتند: * امروز نباید نیازمندی در این باغ بر شما وارد شود، * و بامدادان به قصد این که تهیدستان را محروم گذارند به سوی باغ روان شدند. * پس چون [ به باغ رسیدند و آن را نابود ] دیدند، گفتند: یقیناً ما گمراه بوده‌ایم [ که چنان تصمیم خلاف حقّی دربارۀ مستمندان و تهیدستان گرفتیم. * بلکه ما [ از لطف خدا هم ] محرومیم. * عاقل‌ترینشان گفت: آیا به شما نگفتم که چرا خدا را [ به پاک بودن از هر عیب و نقصی ] یاد نمی‌کنید [ و چرا او را از انتقام گرفتن درمانده می‌دانید؟ ! ] ⁽¹⁾.

ما اهل مکه را آزمودیم همان گونه که اهل باغ را آزمودیم، هنگامی که سوگند خوردند که صبحگاهان میوه‌های باغ را بچینند و چیزی از آن استثنا نکنند، پس عذابی فراگیر بر باغشان در حالی که همه خواب بودند، فرود آمد و آن باغ پر از محصول و میوه همچون شب سیاه و ظلمانی گشت.

صبحگاهان یکدیگر را صدا زدند که چنانچه قصد چیدن میوه‌های باغتان را دارید به سوی آن حرکت کنید، آنان حرکت کردند در حالی که با یکدیگر آهسته سخن می‌گفتند: مراقب باشید امروز حتی یک فقیر و تهیدست بر شما وارد نگردد زیرا صبحگاهان نیّت داشتند که با قدرت

از نیازمندان و مستحقان جلوگیری کنند، هنگامی که باغ را « سوخته و نابود و سیاه و ظلمانی» دیدند، گفتند: بی‌تردید ما گمراهیم بلکه « از رحمت حق» محرومیم، عاقل‌ترینشان گفت: آیا به شما نگفتم چرا خدا را تسبیح نمی‌گویید؟ !

خدا آنان را به سبب محروم کردن مستمندان و بی‌مهری به نیازمندان به چنین کیفری دچار کرد و کم‌ترین ستمی به آنان با این کیفر روا نداشت ⁽¹⁾.

مصائب و بلایا نتیجۀ بی مهری

اگر همۀ مردم فرمان فَارحَمُوا نُفُوسَکُمْ ⁽²⁾و ارْحَمُوا مَن فِی الأرضِ ⁽³⁾را به کار می‌بستند و به خود و به همه رحم می‌کردند آن هم رحم و مهربانی به معنای گسترده‌اش که فراگیر همۀ امور خود و دیگران است، یقیناً از آفات دنیا و بلاهای آخرت چه جسمی و چه روحی در امان می‌ماندند ولی با کمال تأسف گروهی از مردم بی‌توجه به حقایق و آنچه موجب نجات آنان از مهالک است نه به خود رحم می‌کنند و نه به دیگران آن گونه که باید مهر و محبّت بورزند، همین بی‌مهری واقعی به خویش و به دیگران سبب می‌شود که برای انسان نسبت به خودش و از سوی او نسبت به دیگران مصائب سنگین و بلاهای کمرشکن و مشکلات غیر

قابل حل پیش آید.

قرآن در این زمینه می‌فرماید:

[ أَ لَمْ تَرَ إِلَی اَلَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ اَلْبَوٰارِ ] ⁽¹⁾.

آیا کسانی را که [ شکر ] نعمت خدا را به کفران و ناسپاسی تبدیل کردند و قوم خود را به سرای نابودی و هلاکت درآوردند، ندیدی؟

آری، اینان به جای این که نعمت‌های خدا داده را به عبادت و بندگی و خدمت و کرامت تبدیل کنند، به فسق و فجور و کفر و ناسپاسی و کینه و دشمنی تغییر دادند و از این راه سبب هلاکت و شقاوت همیشگی خود و کسان خود را فراهم نمودند!

نقل است که به یکی از پیامبران وحی شد، به فلان کس بگو تو را مورد رحمت و مغفرت قرار دادم، آن پیامبر از این پیام در شگفت شد زیرا به نظر نمی‌رسید آن شخص با بدی‌های فراوانی که دارد به سهولت مورد لطف قرار بگیرد، از سبب این که مورد محبّت و مغفرت حق قرار گرفته سؤال کرد، خطاب رسید: سگی را در بیابان سوزان از شدت تشنگی در حال مرگ دید، به چاه آبی که در آن نزدیکی بود رفت و لباسش را در آب فرو کرد و به سرعت از چاه بیرون آمد و لباسش را در دهان سگ فشار داد تا آب در حلقوم آن تشنه بریزد، سگ از مرگ نجات یافت، من هم او را از هلاکت و عذاب به سبب رحمت و مغفرتم نجات دادم.

در مقابل این عمل از عمل پیره‌زنی در روایات سخن به میان آمده که در قیامت در معرض عتاب و کیفر است زیرا گربه‌ای را در خانه‌اش حبس کرد و آب و نان را از او دریغ نمود تا گربه از شدت گرسنگی و تشنگی جان داد ⁽¹⁾.

بی مهری به خود و درخواست عذاب

حسین بن محمد خارقی می‌گوید از سفیان بن عیینه پرسیدم:

آیۀ [ سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ ] ⁽²⁾دربارۀ چه کسی نازل شده است؟

پاسخ داد: برادرزاده‌ام! از من چیزی پرسیدی که احدی پیش از تو نپرسیده، من از حضرت امام صادق علیه السلام مانند همین سؤالی که تو از من نمودی سؤال کردم، حضرت فرمود:

پدرم از جدم از پدرش از ابن عباس رضی الله عنه خبر داد: هنگامی که روز غدیر خم پیامبر صلی الله علیه و آله برای سخن گفتن برخاست و خطبه و سخنش را کوتاه کرد علی بن ابی طالب علیه السلام را طلبید و دست او را تا اندازه‌ای بالا برد که سپیدی زیر بغل پیامبر صلی الله علیه و آله نمودار شد و به مردم خطاب کرد: آیا من رسالت حق را به شما نرسانیدم؟ آیا در همۀ امور برای شما خیرخواه نبودم؟ همه گفتند: آری؛ رسالت را رساندی و خیرخواهی کردی، پس گفت:

« مَنْ کُنْتُ مَولاهْ فَعَلیُّ مَوْلاهْ اللّٰهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهْ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهْ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهْ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهْ» .

کسی که ولی امرش من بودم، علی ولی اوست، خدایا! دوست بدار کسی که علی را دوست دارد و دشمن دار هر کس که او را دشمن دارد و یاری ده هر کس که او را یاری دهد و خوار کن هر کس که او را خوار نماید.

پس این حقیقت در میان مردم پخش شد و از جمله کسانی که از آن آگاه شد حارث بن نعمان فهری بود، حارث سوار ناقۀ خود شد تا به منطقۀ ابطح رسید، ناقه را به زانو خوابانید و زانوبند بر آن قرار داد و نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و سلام کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله پاسخ سلام او را داد، به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت: تو از ما خواستی که بگوییم

« لا اله الا اللّٰه» و ما گفتیم سپس گفتی به رسالت و پیامبری تو اقرار نماییم و ما اقرار کردیم، آن گاه دستور دادی نماز بخوانیم، نماز خواندیم و گفتی روزه بگیریم، روزه گرفتیم و در گرمای تابستان تحمل تشنگی کنیم، تحمل کردیم و بدن خود را در بندگی حق به رنج و زحمت اندازیم و ما هم به رنج و زحمت انداختیم سپس فرمودی حج به جای آوریم پس حج به جای آوردیم، آن گاه گفتی: هر گاه معادل دویست درهم به شما روزی دادند هر سال یک پنجم به عنوان خمس بپردازید و ما پرداختیم و فعلاً پسر عمویت را بر ما رهبر و ولی قرار دادی و گفتی:

« مَنْ کُنْتُ مَولاهْ فَعَلیُّ مَوْلاهْ اللّٰهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهْ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهْ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهْ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهْ» .

آیا او را از سوی خود به ولایت و رهبری ما انتخاب نمودی یا از جانب خدا؟

حضرت فرمود: از جانب خدا و این مطلب را سه بار تکرار کرد.

حارث عصبانی و خشمگین از جای پرید و می‌گفت: خدایا! اگر آن چه محمد گفت حق است بر ما سنگی از آسمان ببار که عذابی بر ما و نشانه‌ای از قدرتت بر آیندگان باشد و اگر آن چه گفت دروغ است عذابت را بر او نازل کن.

سپس عقال ناقه‌اش را باز کرد و بر آن سوار شد و حرکت کرد، هنگامی که از منطقۀ ابطح بیرون رفت خدا سنگی از بالا به سوی او پرتاب کرد که بر سرش آمد و از مخرجش بیرون شد و آن بد بخت از بالای ناقه، مرده و بی‌جان به روی زمین افتاد و آیۀ [ سَأَلَ سٰائِلٌ . . . ] دربارۀ او نازل کرد ⁽¹⁾.

راستی بسیار شگفت‌آور است، پروردگار می‌خواهد به انسان محبّت نماید، پیامبر صلی الله علیه و آله می‌خواهد انسان را مورد مهرورزی قرار دهد، امام معصوم علاقه دارد انسان از محبتش برخوردار گردد ولی انسان ستمگر و سنگ‌دل چنان نسبت به خود بی‌مهری می‌کند که از خدا درخواست عذاب می‌نماید! !

به زیان خود دعا نکنید

در تعالیم ارزشمند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه هدی علیهم السلام آمده است که حتی انسان در حد دعا نیز نباید زیانی را از خدا برای خود درخواست نماید و خود را مور بی‌مهری قرار دهد تا نعمتی از او سلب شود.

در روایتی آمده است:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به عیادت مریضی رفتند و حال او را پرسیدند، مریض گفت: در نماز مغرب خود سورۀ قارعه را قرائت فرمودی پس من گفتم: خدایا! اگر برای من نزد تو گناهی هست که می‌خواهی در آخرت مرا به خاطر آن گناه عذاب کنی مرا در همین دنیا هر چه زودتر عذاب کن! پس به این حال افتادم که می‌بینی. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بد مطلبی گفتی، باید می‌گفتی:

[ . . . رَبَّنٰا آتِنٰا فِی اَلدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی اَلْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ اَلنّٰارِ ] ⁽¹⁾.

. . . پروردگارا! به ما در دنیا نیکی و در آخرت هم نیکی عطا کن، و ما را از عذاب آتش نگاه دار.

سپس حضرت از خدا برای او طلب عافیت کرد و او هم از بستر بیماری برخاست ⁽²⁾.

سد راه محبّت و مهرورزی

اشاره

وجود حضرت حق محبّت و عشق بی‌نهایت است و همۀ موجودات خانۀ آفرینش و ذرات عرصه‌گاه هستی را از خمیر مایۀ محبّت آفریده است و زمینۀ مهرورزی و هزینه کردن محبّت را برای همه فراهم آورده است.

بر این اساس انسان می‌تواند با تحقق شرایط لازم، محبّت خدا و همۀ موجودات را به خود جلب نماید و محبوب همۀ موجودات شود، چنان که حضرت امام زین العابدین علیه السلام این حقیقت را در زیارت امین اللّٰه از محضر حضرت حق درخواست کرده است:

« مَحْبُوبَةً فِی أَرْضِکَ وَ سَمائِکَ» .

خدایا! مرا در میان همۀ اهل زمین و همۀ اهل آسمان‌هایت محبوب گردان.

ولی با یک دنیا تأسف بسیاری از مردم در هر روزگار و زمانی با آلوده نمودن خود به کارهای ناپسند و کردارهای ناشایسته و رذایل اخلاقی و در یک کلمه با بی‌رحمی و بی‌مهری به خود و بی‌مهری به دین خدا و بی‌مهری به دیگران مانع از رسیدن محبّت و رحمت خدا و محبّت و مهر و عشق موجودات به خود شدند.

این خدا نیست که به انسان مهر نمی‌ورزد و این دیگران نیستند که انسان را از محبّت خود محروم می‌سازند، این موجودات نیستند که نمی‌خواهند به انسان محبّت نمایند بلکه این خود انسان است که مانع رسیدن محبّت خدا و غیر خدا به خود است.

نور، لازمۀ وجودی‌اش تابیدن و هزینه کردن روشنایی است و در این زمینه از هیچ جا و هیچ کس دریغ نمی‌ورزد ولی اگر انسان هنگام تابش نور همۀ درها را ببندد و همۀ پنجره‌ها را مسدود کند و همۀ شیشه‌های در و پنجره را قیر اندود سازد و پرده‌های ضخیم را بکشد، البته فضای اطاق از نور و منافعش بی‌بهره می‌شود و این خود انسان است که با دست خود چنین محرومیت و خسارتی را برای خود به بار آورده است و این کاهلی و تنبلی و سستی شخص نیازمند است که او را از نور محروم نموده است و به قول گذشتگان « گر گدا کاهل بود تقصیر صاحب خانه چیست؟ !» .

آری؛ نور، بی‌دریغ می‌تابد ولی هنگامی که به مانع و سد برخورد کند، برمی‌گردد و ماورای مانع و سدّ، از منافع آن بی‌بهره و محروم می‌شود.

انسان بی‌رحم در محرومیت از مهر خدا و دیگران، هم‌چون کسی است که با اختیار خود وجودش را از تابش خورشید و منافع آن محروم می‌سازد.

حکایت سمره

مردی در مدینه از شخصی به نام سَمره خانه‌ای خرید که سمره در

فروش خانه درخت خرمای وسط حیاط آن خانه را از فروش استثنا کرد و آن را برای خود نگاه داشت.

سمره هر روز برای دیدن درخت خرمایش به خانۀ فروخته شده می‌آمد و مزاحم مالک خانه می‌شد.

مالک خانه به رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت برد، رسول خدا صلی الله علیه و آله سمره را خواست و به او فرمود: این درخت را به مالک خانه بفروش، سمره از فروش امتناع کرد، حضرت فرمود: من به خاطر فروش این خانه درختانی را در بهشت برای تو ضمانت می‌کنم، سمره باز هم از فروش درخت امتناع نمود و رسول خدا صلی الله علیه و آله نهایتاً برای آزاد شدن مالک خانه قاعدۀ معروف « لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» را فرمود یعنی هیچ حکم ضرری در اسلام وجود ندارد.

سمرۀ سنگ دل و بی‌محبّت می‌خواست از مزاحمت نسبت به دیگران دست برندارد ولی پیامبر صلی الله علیه و آله با بیان آن قاعده که به مالک اجازه می‌داد درخت را از ریشه درآورد و به کوچه بیندازد تا سمره درختش را هر کجا که می‌خواست انتقال دهد، شر او را از سر صاحب خانه دور کرد ⁽¹⁾.

سمره بی‌مهر و محبّت نسبت به برترین و بهترین مخلوق آفرینش، حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله بی‌ادبی روا داشت و از اطاعت آن حضرت روی گردانید و خود را با اختیار خود از درختان بهشتی محروم کرد و در

برابر مهر و رحمت خدای عزیز با دست خود به صورت مانع و سدی ظاهر شد.

انسان سنگدل

جوانی مؤمن به اینجانب مراجعه کرده، گفت:

پدر همسرم چند سال است با مادر خود در حالی که در یک خانه زندگی می‌کنند قهر و جدایی دارد و ما قدرت آشتی دادن او را با مادرش نداریم، اگر امکان دارد ساعتی نزد او آیید شاید با شنیدن آیات قرآن و روایات از زبان شما با مادرش آشتی کند، من به خاطر خدا به خانۀ آن مرد تندخو و لجباز رفتم و آنچه در زمینۀ تبلیغ آیات و روایات نسبت به حق مادر هنر داشتم به کار گرفتم، نهایتاً آن مرد جسور پس از دو سه ساعت سخن گفتن من، به من گفت: اگر من به این آیات و روایات توجه نکنم و خواستۀ حق را به کار نگیرم چه خواهد شد؟ گفتم عاق مادر می‌شوی و در قیامت دچار عذاب خواهی گشت، گفت: من می‌خواهم به عذاب دچار شوم و عاق مادر گردم، شما بیش از این در بیان مسائل اسلامی خود را خسته مکن!

راستی شگفت‌آور است رحمت و مهر خداوندی و عشق و محبّت دیگران چون خورشید می‌خواهد به عرصۀ حیات انسان بتابد و انسان با سنگدلی و جسارت، خود را از آن ممنوع و محروم می‌سازد! !

فریادِ الهیِ صد و بیست و چهار هزار پیامبر و هزاران وصی و دوازده امام و هزاران عالم ربّانی در فضای هستی و زندگی به گوش می‌رسد که همه یک دل و یک زبان می‌گویند: انسان! بیا دست در دست ما بگذار تا

تو را به دریای بی‌نهایت مهر خدایی برسانیم و تو را به گونه‌ای رشد دهیم که محبوب همۀ اهل زمین و اهل آسمان‌ها شوی،

« مَحْبُوبَةً فِی أَرْضِکَ وَ سَمائِکَ» ⁽¹⁾.

خدایا! مرا در میان همۀ اهل زمین و همۀ اهل آسمان‌هایت محبوب گردان.

سنگدل، پشیمان بی سود

اشاره

این محرومان سنگدل و فراریان از مهر و رحمت، هنگامی ارزش این حقیقت و آثار پر برکت آن را درک می‌کنند که زمان جبران سپری شده و کار از کار گذشته است، اینان به فرمودۀ قرآن مجید از پشیمانی و عذرخواهی خویش پس از سپری شدن زمان، سودی نمی‌برند ⁽²⁾و بر فرض که به دنیا بازشان گردانند به خاطر این که بی‌مهری و سنگدلی و فساد و رذالت جزء طبیعت آنان شده، به وعده‌ای که در اصلاح خود می‌دهند عمل نمی‌کنند و راه باطل خود را دوباره ادامه می‌دهند! !

[ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ اَلْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ اِرْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ ] ⁽³⁾.

[ دشمنان حق از دشمنی خود باز نمی‌ایستند ] تا زمانی که یکی از آنان را

مرگ در رسد، می‌گوید: پروردگارا! مرا [ برای جبران گناهان و تقصیرهایی که از من سر زده به دنیا ] بازگردان؛ * امید است در [ برابر ] آنچه [ از عمر، مال و ثروت در دنیا ] واگذاشته‌ام کار شایسته‌ای انجام دهم. [ به او می‌گویند: ] این چنین نیست [ که می‌گویی ] بدون تردید این سخنی بی‌فایده است که او گوینده آن است، و پیش رویشان برزخی است تا روزی که برانگیخته می‌شوند.

خدای مهربان در این دنیا انسان را به عظیم‌ترین نعمت‌ها چون عقل و نبوت و امامت و اختیار و قدرت و دیگر امکانات مجهز نموده، انسان وقتی از این نعمت‌ها بهره نگیرد البته به خسارت غیر قابل جبران دچار می‌شود و هنگام مرگ که زمان کشف حقایق و آگاهی کامل است، در عین پشیمانی، درخواست بازگشت می‌کند ولی به او پاسخ منفی می‌دهند.

درخواست نجات سنگدلان

این نامهربانان سنگدل و بی‌رحم‌های ظالم که محبتی به خدا و پیامبران نورزیدند و دیگران را نیز از مهر و محبّت مثبت محروم نمودند و بر اثر بی‌رحمی به خود، عذاب ابد را برای خود فراهم آوردند، در قیامت هنگامی که دچار عذاب دوزخ می‌شوند پنج بار درخواست نجات و بازگشت به دنیا برای انجام کار شایسته می‌کنند که خدای متعال چهار بار جواب آنان را می‌دهد و برای مرتبۀ آخر آنان را برای ابد از دعا و درخواست نجات محروم می‌کند:

مرتبۀ اول:

[ قٰالُوا رَبَّنٰا أَمَتَّنَا اِثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اِثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنٰا بِذُنُوبِنٰا فَهَلْ إِلیٰ خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ ] ⁽¹⁾.

می‌گویند: پروردگارا! دو بار ما را میراندی و دو بار زنده کردی، اکنون به گناهانمان معترفیم، پس آیا راهی برای بیرون آمدن [ از دوزخ ] هست؟

خدا به آنان پاسخ می‌دهد:

[ ذٰلِکُمْ بِأَنَّهُ إِذٰا دُعِیَ اَللّٰهُ وَحْدَهُ کَفَرْتُمْ وَ إِنْ یُشْرَکْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُکْمُ لِلّٰهِ اَلْعَلِیِّ اَلْکَبِیرِ ] ⁽²⁾.

این [ سختیِ عذاب ] به سبب این است که چون خدا به یگانگی [ و بدون معبودانتان ] خوانده می‌شد [ یگانگی‌اش ] را انکار می‌کردید، و اگر برای او شریک و همتایی قرار داده می‌شد، باور می‌کردید؛ پس [ اکنون ] داوری ویژۀ خدای والامرتبه و بزرگ است.

مرتبۀ دوم:

[ وَ لَوْ تَریٰ إِذِ اَلْمُجْرِمُونَ نٰاکِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً إِنّٰا مُوقِنُونَ ] ⁽³⁾.

و اگر ببینی زمانی که [ این ] مجرمان [ منکر قیامت ] نزد پروردگارشان سرهایشان را به زیر افکنده‌اند [ می‌بینی که می‌گویند: ] پروردگارا! [ به

آنچه ما را وعده داده بودی ] بینا شدیم و [ به دعوت حق ] شنوا گشتیم، پس ما را به دنیا برگردان تا کار شایسته انجام دهیم، بی‌تردید ما باور کننده [ همۀ حقایق ] هستیم.

حضرت حق پاسخ می‌دهد:

[. . . أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ ] ⁽¹⁾.

. . . شما نبودید که پیش از این سوگند یاد می‌کردید که هرگز برای شما زوال و فنایی نیست؟ !

مرتبۀ سوم:

[. . . رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً غَیْرَ اَلَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ. . . ].

. . . پروردگارا! ما را بیرون بیاور تا کار شایسته انجام دهیم غیر آنچه انجام می‌دادیم. . .

خدای تعالی پاسخ می‌دهد:

[ أَوَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ اَلنَّذِیرُ فَذُوقُوا فَمٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ ] ⁽²⁾.

. . . آیا شما را چندان عمر ندادیم که هر کس می‌خواست در آن مقدار عمر متذکّر شود، متذکّر می‌شد؛ و [ آیا ] بیم دهنده‌ای به سوی شما نیامد؟ پس بچشید که برای ستمکاران هیچ یاوری نیست. . .

مرتبۀ چهارم:

[ رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا وَ کُنَّا قَوْماً ضَالِّینَ * رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ ] ⁽¹⁾.

پروردگارا! تیره‌بختی و شقاوت ما بر ما چیره شد، و ما گروهی گمراه بودیم. * پروردگارا! ما را از دوزخ بیرون آر، پس اگر [ به بدی‌ها و گمراهی‌ها ] بازگشتیم، بی‌تردید ستمکار خواهیم بود.

حضرت حق پاسخ می‌گوید:

[ . . . قٰالَ اِخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ ] ⁽²⁾.

[. . . ای سگان! ] در دوزخ گم شوید و با من سخن مگویید! .

پس از آن به فریاد و نالۀ آنان و درخواست‌هایشان پاسخ نمی‌دهند و پاسخ ندادن به آنان اوج سختی عذاب برای آن‌هاست.

به این حقیقت باید اعتراف کرد که هر بدی و رنج و عذابی چه در دنیا و چه در آخرت به ما می‌رسد به وسیلۀ خود ما به ما می‌رسد و به قول ناصر خسرو: « از ماست که بر ماست» و قرآن هم به این مطلب هشدار می‌دهد:

[ . . . مٰا أَصٰابَکَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ. . . ].

. . . و آنچه از بدی به تو رسد، از سوی خود توست. . .

آری؛ عذاب و بدی به سبب معاصی و گناهان حاصل می‌شود،

گناهانی که کار کرد خود انسان است و این حقیقتی است که به وسیلۀ آیات قرآن و روایات و تجربۀ حیات بشر ثابت شده است و در آن هیچ تردیدی نیست.

پاداش و کیفر محصول اعمال و اخلاق انسان است، اعمال و رفتاری که انسان به اختیار و ارادۀ خود و در کمال آزادی از خود ظهور می‌دهد و در این زمینه نکتۀ بسیار جالبی در روایتی نقل شده که ذکرش خالی از فایده نیست.

حضرت امام رضا علیه السلام می‌فرماید:

« شَکَا یُوسُفُ فِی السِّجْنِ إلَی اللّٰهِ، فَقَالَ: یَا رَبِّ بِمَا استَحْقَقْتُ السِّجْنَ؟ فَأوْحَی اللّٰهُ إلَیْهِ: أنْتَ اخْتَرْتَهُ حِیْنَ قُلْتَ: رَبِّ اَلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ هَلَا قُلْتَ: العَافِیَةُ أَحَبُّ إلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی إلَیْهِ؟ ⁽¹⁾.

یوسف در زندان به حضرت حق شکایت کرد که پروردگارا! به چه سبب من مستحق زندان شدم؟ خدا به او وحی کرد: خودت به خواست خودت این مورد را انتخاب کردی، آن‌گاه که گفتی: پروردگارا! زندان برای من از آنچه مرا به آن می‌خوانند محبوب‌تر است، چرا نگفتی: خدایا! عافیت برای من از آنچه مرا به آن دعوت می‌کنند محبوب‌تر است؟ !

مهرورزی و طلب غفران

مهرورزی و محبّت، مهربانی و عشق و عفو و گذشت در آیین حق از چنان جایگاه بلند و مقام و منزلتی عظیم برخوردار است که از همۀ مردم خواسته شده برای خود و دیگران از حضرت حق که منبعی بی‌نهایت از مهربانی و گذشت است، مهر و رحمت و عفو و گذشت بخواهند.

درخواست مهر و عفو آن هم به طور دائم و پیوسته علاوه بر این که علامت و نشانۀ زنده بودن دل و آراسته بودن این عضو ملکوتی به حالات معنوی و انسانی است، سبب تلطیف و رقت بیش‌تر و باعث تقویت و مهرورزی و گذشت و عفو آن است.

دعا به دیگران و درخواست مهر و رحمت خدا و عفو و گذشت او برای مؤمنین و مؤمنات از هر دعایی به اجابت نزدیک‌تر شده است.

از حضرت امام باقر علیه السلام روایت شده است:

« أوشَکُ دَعْوَةٍ وَ أسرَعُ إجَابَةٍ دُعَاءُ الْمَرْءِ لِأَخیهِ بِظَهْرِ الغَیْبِ» ⁽¹⁾.

نزدیک‌ترین دعا به پیشگاه حق و سریع‌ترینش به اجابت، دعای انسان پشت سر برادر ایمانی اوست.

گاهی دعا به دیگران و درخواست مهر و رحمت و عفو و گذشت برای غیر خود سبب نجات و رهایی از عذاب قیامت است! !

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« إنَّ العَبْدَ لَیُؤمَرُ بِهِ إلَی النّارِ یَوْمَ القِیَامَةِ فَیُسْحَبُ فَیَقُولُ الْمُؤمِنُونَ وَ المُؤمِنَاتُ: یَا رَبّ هَذَا الّذی کَانَ یَدْعُو لَنَا فَشَفِّعنَا فِیهِ فَیُشَفِّعُهُمُ اللّٰهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیهِ فَیَنْجُو» ⁽¹⁾.

قیامت فرمان می‌رسد انسانی را به سوی دوزخ ببرند، به دنبال آن فرمان، او را روی زمین به جانب دوزخ می‌کشند، زنان و مردان مؤمن می‌گویند: پروردگارا! این شخصی است که همواره از حضرت تو برای ما دعا می‌کرد، پس برای نجات یافتنش شفاعت ما را در حق او بپذیر، نهایتاً خدای عزّ و جلّ شفاعت همۀ آنان را دربارۀ او می‌پذیرد و او نجات پیدا می‌کند.

حضرت امام سجاد علیه السلام در دعای خود نسبت به دیگران به پیشگاه حق عرضه می‌دارد:

« اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَیٰ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَیَّ وَ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی صَغِیراً، اجْزِهِما بِالْإِحْسانِ إِحْساناً وَ بِالسَّیِّئاتِ غُفْراناً. اللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ الْأَحْیاءِ مِنْهُمْ وَ الْأَمْواتِ تابِعْ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُمْ بِالْخَیْراتِ اللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِحَیِّنا وَ مَیِّتِنا وَ شاهِدِنا وَ غائِبِنا وَ ذَکَرِنا وَ أُنْثانا

صَغِیرِنا وَ کَبِیرِنا حُرِّنا وَ مَمْلُوکِنَا. . . ⁽¹⁾.

خدایا! بر محمد و آلش درود فرست و مرا و پدر و مادرم را مورد عفو و گذشت قرار ده چنان که مرا در کودکی مورد تربیت و رشد قرار دادند و نیکی آنان را به نیکی، پاداش بخش و از بدی آنان درگذر، خدایا! مؤمنین و مؤمنان و مسلمین و مسلمات را مورد آمرزش قرار ده، چه زندۀ آنان و چه مرده‌شان را و میان ما و آنان در همۀ خیرات الحاق و اتصال ده، خدایا! زنده و مردۀ ما، حاضر و غایب ما، مرد و زن ما، کوچک و بزرگ ما، آزاد و بردۀ ما را بیامرز.

تبدیل مهرورزی به رضوان الهی

ما تبدیل عنصری را به عنصری دیگر و تبدل نیرو و انرژی را به ماده را به انرژی و انرژی را به قدرت کاملۀ حق هر لحظه در عالم طبیعت مشاهده می‌کنیم و باور می‌نماییم که این کار یعنی تبدیل و تغییر فعل حضرت حق برای وجود مقدسش بسیار آسان است و نتیجه می‌گیریم که این برنامه در عالم معنی و ملکوت هم از برکت قدرت و رحمت حق صورت می‌گیرد و بر اساس آیات و روایات، حالات مثبت قلب و کارهای پاک انسان به بهشت و رضوان اکبر تبدل می‌یابد.

مگر نه این است که در فصل بهار به قدرت بی‌نهایت حضرت حق، باران و خاک و هوا و دانه‌های نباتی به هزاران نوع گل و گیاه و درخت و میوه تبدیل می‌شود و فضای حیات، سبزی و خرمی و شادابی و طراوت می‌گیرد و صورتی زیبا و شگفت‌انگیز و بهجت‌آور پیدا می‌کند؟ !

شما به بعضی از خاک‌های زبر و شور و آب‌هایی که اندکی تلخ است بنگرید که از آن میوه‌های شیرین بیرون می‌آید که گاهی شیرینی آن گلو و لب را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

آری؛ آن خدایی که خاک شور و آب تلخ را در منطقۀ گرمسار ایران و جنوب استان خراسان به خربزه و گرمک و تیل بسیار شیرین تبدیل

می‌کند و آب و خاک سیاه و کود بدبو را به گل یاس و گل مریم و گل رز و گیاهان معطر تغییر می‌دهد، حالات مثبت قلب و اعمال شایسته را به بهشت و رضوان تبدیل می‌کند و این کار بر او سخت و دشوار نیست.

ولی باید به این معنا توجه داشت که فقط حالات مثبت و اعمال صالحه همچون محبّت و عشق مثبت و خدمت به خلق که از انسان‌های پاک و مؤمن سر می‌زند قابلیت تبدیل به بهشت و رضوان را دارد، اما حالات منفی مانند عشق حیوانی - که محصولش بی‌بند و باری و توسعۀ فساد و گسترش فحشا و منکرات و ویرانی نظام خانواده و از هم پاشیدگی شیرازۀ جامعه و تخریب اخلاق و قاتل روان و سبب اضطراب است - و نیز اعمال زشتی که از این عشق غیر انسانی و محبّت غیر اخلاقی و کشش حیوانی پدید می‌آید، تبدیل به ننگ دنیا و عذاب آخرت می‌شود و صاحبش را - چنانچه به توبه و پاکسازی باطن موفق نشود - برای ابد دچار حسرت و اندوه و پشیمانی و ندامت و نهایتاً دوزخ سوزان و خشم و غضب حضرت حق می‌کند. عشق‌هایی کز پی رنگی بود عشق نبود بلکه آن ننگی بود ⁽¹⁾

آری؛ به قول عارف رومی، نام این حالت را نباید عشق گذاشت که این حالت در صورتی که در قلب پدید شود، عشق نیست بلکه ننگ است، عشق چنانچه حقیقی و ملکوتی و عرشی و انسانی باشد مایۀ اصلاح و سبب ریشه کن شدن فساد و کلید حل مشکلات و مایۀ عبادت و بندگی و خدمت به خلق خدا و نفع رسانی به دیگران است.

عشق و محبّت به دیگران، پیامبران را - در مسیر هدایت و هدایت‌گری - وادار به استقامت و تحمل انواع مشکلات و سختی‌ها کرد.

مهرورزی به دیگران - در طریق حق و حقیقت - امامان معصوم علیهم السلام به ویژه حضرت امام حسین علیه السلام و یاران با وفایش را در گردونۀ ایثار جان به پیشگاه حضرت محبوب نمود.

اولیای حق به دنبال چنین عشق مثبت و مهرورزی شگفت‌انگیزی به حل مشکلات خلق و رسانیدن سود دنیا و آخرت به مردم واداشته می‌شوند.

ص:

عوامل مهرورزی

اشاره

زمینه های ظهور محبّت و عشق

1 - یاد خدا

اخلاق‌شناسان درست‌کار و عارفان دل آگاه شایسته کردار، بر اساس آیات و روایات می‌گویند:

اگر انسان از یاد حق و توجه به پروردگار و قیامت و همۀ امور زندگی غافل و بی‌خبر بماند و خود را از کارهای پسندیده و عمل صالح دور نگهدارد و از پاکان و نیکان فاصله بگیرد، به تدریج قلبش به سوی ظلمت و تاریکی و سگ صفتی و حیوانیّت می‌رود و نهایتاً از رقت و دل سوزی و مهرورزی و محبّت خالی می‌شود و به قول قرآن:

[ . . فَهِیَ کَالْحِجٰارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً. . . ] ⁽¹⁾.

. . . مانند سنگ یا سخت‌تر. . .

خشک و بی‌خاصیت و عضوی بریده از خیر و رحمت می‌گردد و به فرمودۀ امیر المؤمنین علیه السلام:

« فَالصُّورَةُ صُورَةُ إنْسَانٍ وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَیَوَانٍ» ⁽²⁾.

صورت، صورت انسان و قلب، قلب حیوان. . .

می‌شود.

قرآن مجید به همۀ مؤمنان فرمان می‌دهد:

[ . . . وَ اُذْکُرُوا اَللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ] ⁽¹⁾.

. . . و خدا را بسیار یاد کنید تا رستگار شوید.

خدا را بسیار و همیشه و همه جا یاد کنید تا به مراد و هدف مثبت خود دست یابید و بر ناملایمات و مصائب پیروز شوید و به پاداش و ثواب عظیم حق برسید.

انسان اگر در ناملایمات و مصائب به یاد خدا باشد، سنگینی و وزن ناملایمات و مصائب یقیناً سبک می‌شود و به خاطر خدا آن‌ها را با روشی درست و صحیح تحمل می‌کند و با صبر و استقامتش که برای حفظ دینش به کار می‌گیرد، دری به سوی رحمت دوست بر روی خود گشاید.

انسان اگر هنگام رسیدن اوقات نماز و روزه و حج و پرداخت زکات و صدقه و خمس به یاد خدا باشد، بی‌تردید نماز می‌خواند و روزه می‌گیرد و زکات و صدقه و خمس می‌پردازد و از زیان زدن به آنان خودداری می‌کند و جز با اخلاق خوش و رفتار پسندیده با آنان رفتار نمی‌کند و برای فهم اهداف خلقت خویش و تکالیف و مسئولیت‌هایش به کسب معرفت و آگاهی برمی‌خیزد و به یادگیری اصول اسلام و احکام

و فروع و معارف حقه قیام می‌کند.

انسان اگر به یاد خدا باشد، به قدرشناسی از پیامبران و ادای حقوق امامان علیهم السلام اقدام نموده و از آن بزرگواران که فرستادگان حق برای هدایت خلق و برگزیدگان خدا برای نجات انسانند پیروی و متابعت می‌نماید.

انسان اگر به یاد خدا باشد و به حضرت او توجه نماید، از پاسخ دادن به دعوت شیطان‌ها و اجابت خواسته‌های بی‌مهار هوای نفس، اجتناب می‌نماید و به هنگام رخ نمودن گناه، از گناه روی برمی‌گرداند و دامن زندگی را به پستی و آلودگی آن نمی‌آلاید.

یاد خدا یعنی این که حضرت او که آفرینندۀ همۀ هستی است، پیوسته مراقب و نگاهبان همۀ موجودات و حرکات و سکنات آنان است و چیزی در ظاهر و باطن و غیب و شهادت از او پنهان نیست و همۀ اعمال انسان گرچه به اندازۀ ذرۀ ذره‌بینی باشد، از نظر او پنهان نیست و آن را در قیامت محاسبه خواهد نمود،

[ . . . وَ إِنْ کٰانَ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنٰا بِهٰا وَ کَفیٰ بِنٰا حٰاسِبِینَ ] ⁽¹⁾.

. . . و اگر [ عمل خوب یا بد ] هم وزن دانه خردلی باشد آن را [ برای وزن کردن ] می‌آوریم، و کافی است که ما حسابگر باشیم.

اگر انسان به یاد خدا باشد، از ترفندها و وسوسه‌ها و مکاری‌ها و فریب‌های شیطانی که بخصوص در دنیای امروز با پخش شدن از ماهواره‌ها و رسانه‌های گروهی و بسیاری از روزنامه‌ها و مجلات و فیلم‌ها چون جادوگران زبردست مشاعر و نیروی ادراک و دل انسان را

تحت تأثیر قرار می‌دهد، بی‌تردید در امان می‌ماند و رب ناس و ملک ناس و اله ناس، انسان را در پناه خود از گزند خطرناک آنان حفظ می‌نماید.

شیاطین و دجالان هرگز قدرت فریفتن و گول زدن و ضربه وارد کردن به انسانی که در حقیقت مؤمن و غرق یاد خداست، ندارند چنان که قرآن می‌فرماید:

[ إِنَّ اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا إِذٰا مَسَّهُمْ طٰائِفٌ مِنَ اَلشَّیْطٰانِ تَذَکَّرُوا فَإِذٰا هُمْ مُبْصِرُونَ ] ⁽¹⁾.

مسلماً کسانی که [ نسبت به گناهان، معاصی و آلودگی‌های ظاهری و باطنی ] تقوا ورزیده‌اند، هرگاه وسوسه‌هایی از سوی شیطان به آنان رسد [ خدا و قیامت را ] یاد کنند، پس بی‌درنگ بینا شوند [ و از دام وسوسه‌هایش نجات یابند.

و چون آنان در فضای نورانی یاد خدا و اوامر و نواهی‌اش به ترفندهای شیطان و حیله‌گری او و موقعیت‌های گناه، آگاه می‌شوند و با دیدۀ بصیرت حقایق را می‌نگرند و در نتیجه از آنچه مخالف با حق است پرهیز می‌نمایند؛ شیطان قدرت اثرگذاری بر آنان را ندارد.

فراموش نکنیم که قرآن مجید و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هم بر اساس روایات بسیار مهم که برخی از آن‌ها در کتاب با عظمت کافی نقل شده، از مصادیق اتم و اکمل ذکر حق‌اند.

از حضرت امام صادق علیه السلام دربارۀ یاد خدا روایت شده است:

« أوحَی اللّٰهُ عَزَّ وَ جَلَّ إلیٰ مُوسَی: یَا مُوسیٰ لَا تَفْرَحْ بِکَثْرَةِ الْمَالِ وَ لا تَدَعْ ذِکْری عَلیٰ کُلِّ حَالٍ فَإنَّ کَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِی الذُّنُوبَ وَ إنَّ تَرْکَ ذِکْرِی یُقْسِی الْقُلُوبَ» ⁽¹⁾.

خدای عزّ و جلّ به موسی علیه السلام وحی فرمود: ای موسی! به فراوانی و زیادی ثروت مغرور و خوشحال مباش و یادم را در هیچ حالی از دست مده زیرا ثروت و فراوانی مال، یاد گناهان را از خاطر می‌برد و ترک یادم دل‌ها را دچار قساوت می‌نماید.

و از آن حضرت روایت شده است که خدا فرمود:

« یَا مُوسیٰ لَا تَنْسَنی عَلیٰ کُلِّ حَالٍ فَإنَّ نِسیَانِی یُمِیتُ القَلْبَ» ⁽²⁾.

ای موسی! مرا در هر حال فراموش مکن زیرا فراموشی من دل را می‌میراند.

با توجه به این دو روایت مهم باید گفت که: قلب قسیّ و مرده از قلب هر حیوانی پست‌تر و بی‌ارزش‌تر و صاحبش از مهرورزی و عشق به دیگران و نیز نیّت پاک و اخلاص و خشوع و خشیت و خوف از عذاب محروم است.

یقیناً قلب رقیق و قلب زنده، زمینۀ تخلق به اخلاق حق و ظهور مهر و محبّت و عشق و کرامت را دارد و این حقیقتی است که حیات و زندگی

پیامبران و امامان علیهم السلام و اولیا و اصفیا و مؤمنان واقعی ثابت کرده است. خوشا دردی که عشق آرد به جان‌ها

حضرت امام جعفر صادق علیه السلام از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

« مَنْ أَکْثَرَ ذِکْرَ اللّٰهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَبَّهُ اللّٰهُ وَ مَنْ ذَکَرَ اللّٰهَ کَثِیراً کُتِبَتْ لَهُ بَرَاءَتَانِ: بَرَاءَةٌ مِنَ النّارِ وَ بَراءَةٌ مِنَ النِّفَاقِ» ⁽¹⁾.

کسی که بسیار یاد خدا کند، خدا به او مهر و محبّت ورزد و کسی که پیوسته به یاد خدا باشد، دو سند رهایی برای او نوشته می‌شود: رهایی از آتش دوزخ و رهایی از نفاق و دورویی.

بی‌تردید، انسان هنگامی که به سبب یاد خدا محبوب خدا شود، درهای فیوضات الهیه به سوی او گشوده می‌شود و یقیناً قلبی پر نور از ایمان و لبریز از عشق و محبّت نسبت به حق و خلق پیدا می‌کند و آرزویی جز ظهور کار خیر و عمل صالح و درستی کردار و حل

مشکلات مردم و خدمت به بندگان خدا برای او نخواهد ماند.

مهر و محبّت و عشق و علاقۀ اهل ایمان به یکدیگر، بدون تردید محصول و میوۀ شیرین ایمان آنان به خدا و روز قیامت و حساب و میزان و صراط است.

توجه به پروردگار مهربان و صفات حضرتش و یاد قیامت و آنچه در آن خواهد گذشت، دل را نرم و قلب را رقیق و باطن را کانون مهر و عاطفه و عشق و محبّت می‌کند.

توجه به حق و یاد خدا و به ویژه اندیشه و دقت در صفات حق مانند رحیم، رحمان، کریم، ودود، رزاق، بصیر، باسط الیدین، دائم الفضل، غفار، شافی و. . . انسان را ترغیب می‌کند که از مفاهیم آن صفات شکل بگیرد و باطن و قلبش مزین به مفاهیم آن صفات شود و دلش کانون مهر و محبّت و عشق و صفا گردد.

بی‌تردید محبّت و عشقِ برخاسته از ایمان، آثار و نتایج و میوه‌ها و محصولات شگفتی خواهد داشت.

2 - عمل صالح

از برنامه‌های مهمی که اعضا و جوارح و به ویژه قلب را پاک و پاکیزه می‌کند و رقت و عطوفت و مهربانی پدید می‌آورد، عمل صالح و کار پسندیده است، البته آثار مثبت عمل که یکی از آن‌ها پاکی ظاهر و طهارت باطن است هنگامی ظهور می‌کند که عمل کننده شرایط معنوی و ظاهری عمل را بکار بگیرد و عمل را آن‌گونه که خواسته‌اند انجام دهد.

عمل، همراه با نیّت خالص و به قصد رضای خدا و برای پرورش جان و جهت ساختن آخرتی آباد انجام می‌گیرد.

تداوم بر چنین عملی بی‌تردید به پاکی ظاهر و باطن کمک می‌کند و چون ارتباط با حق است قلب را رقیق و مهربان می‌نماید و روح و روان را صفا می‌دهد و انسان را تبدیل به منبع خیر و برکت می‌نماید.

همۀ اعمالی که حضرت حق و پیامبران و امامان علیهم السلام از انسان خواسته‌اند، دارای انرژی معنوی است و شرط بهره‌وری از آن انرژی، صحیح انجام دادن آن و رعایت شرایط ظاهری و باطنی عمل است و اگر جز این باشد عمل سودی و بهره‌ای نصیب انسان نخواهد کرد.

3 - همدمان پاک

از عواملی که سبب رقت قلب و نرمی دل و ظهور محبّت و عشق در باطن است، همدم واجد شرایط و رفیق پاک و دوست مهربان است.

در این که نَفَس پاکان آثار مثبتی در وجود انسان ایجاد می‌کند، تردید نیست.

عرب جاهلی سخت جان و سنگین دل که جز خشونت و قتل و غارت و پایمال کردن حقوق دیگران کاری نداشت، از برکت همدمی و رفاقت و معاشرت با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به چنان رقت قلبی رسید که نوشته‌اند فردی از آنان می‌گوید: در یکی از جبهه‌های نبرد حق بر ضد باطل، پسر عمویم را در خاک و خون غلطان و در حال جان دادن دیدم، با شتاب ظرف آبی برای او بردم، به من اشاره کرد که آن زخمی زودتر از من به زمین افتاده به داد او برس، چون آب را برای زخمی دیگر بردم مرا

به زخمی دیگر حواله داد، وقتی که بالای سر او رسیدم دیدم شهید شده بود، به سرعت بالای سر زخمی دوم برگشتم او را نیز شهید یافتم، آب را بالای سر پسر عمویم آوردم او نیز شهید شده بود ⁽¹⁾.

حضرت علی علیه السلام در کلماتی نورانی در باب تأثیربرداری انسان از پاکان و خردمندان و صالحان می‌فرماید:

« أکثَرُ الصَّلاحِ وَ الصَّوابِ فِی صُحْبَةِ أُولِی النُّهیٰ وَ الْأَلْبَابِ» ⁽²⁾.

خوبی و نیکی و درستی و راستی را با معاشرت با صاحبان مغز و خرد روز افزون کنید.

« مَن دَعَاکَ إلیٰ الدارِ البَاقِیَةِ وَ أَعَانَکَ عَلَی العَمَلِ لَهَا فَهُوَ الصَّدِیقُ الشَّفیقُ» ⁽³⁾.

کسی که تو را به آخرت بخواند و بر انجام اموری که برای آخرتت سودمند است یاریت دهد او رفیق مهربانی است.

« صَاحِبِ الحُکَمَاءَ وَ جَالِسِ الحُلَمَاءَ وَ أَعْرِضْ عَنِ الدُّنیَا تَسکُنْ جَنَّةَ المَأویٰ» ⁽⁴⁾.

با حکیمان همنشین باش و به بردباران بنشین و از دنیایی که به آخرت و سعادتت زیان می‌زند، روی گردان، در نتیجه ساکن بهشت خواهی شد.

در دورۀ گذشته عموم کسانی که می‌شناختم، در خشونت

و بی‌مهری و تلخی و خشک‌سری، انگشت‌نما بودند ولی بر اثر معاشرت با صاحب دلان و اولیای حق چنان تغییر حال در آنان پدید آمد که در مهرورزی و محبّت به دیگران و خدمت و یاری به خلق خدا، انگشت‌نما شدند تا آنجا که مردم گاهی برای حل مشکلات‌شان از آنان درخواست دعا می‌کردند.

کانون های مهرورزی

1 - معارف و اخلاق

اشاره

ما اگر به تک‌تک اصول و معارف دینی و دستورات و احکام الهی و فروعات و مسائل اخلاقی با دقت عقلی و وسعت بینش و چشم بصیرت بنگریم، می‌بینیم همۀ آن‌ها یا کانون مهرورزی به خود یا منبع مهرورزی به دیگران است.

ایمان به خدا و قیامت، عمل صالح و اخلاق حسنه بی‌تردید موجب نجات از ننگ دنیا و عذاب آخرت است.

پس کسی که در مقام تحصیل ایمان بر می‌آید و خود را به اخلاق حسنه می‌آراید و کارهای شایسته انجام می‌دهد، در حقیقت نهایت مهرورزی و محبّت را به خود روا داشته و دیگران را هم در سایۀ ایمان و عمل و اخلاقش مورد مهر و محبّت قرار داده است زیرا مؤمن به خاطر ایمانش خود را موظف به خدمت نسبت به اهل و عیال و احسان به پدر و مادر و صلۀ رحم و یاری رساندن به خلق خدا می‌داند و تقصیر در این امور را گناه و معصیت به حساب می‌آورد.

قطعه‌ای از حدیث معراجیه را با اندکی شرح و تفسیر در این زمینه می‌آوریم تا ثابت شود که اصول و فروع دین علاوه بر این که اموری مربوط به ایمان و دین‌داری است، هر کدامش کانون مهرورزی و محبّت

به خود و دیگران است.

« یَا أَحْمَدُ هَلْ تَدرِی مَتیٰ یَکُونُ لِیَ العَبْدُ عَابِداً؟ قَالَ: لا یَا ربِّ، قَالَ: إذَا اجتَمَعَ فِیهِ سَبْعُ خِصَالٍ: وَرَعٌ یَحجُزُهُ عَنِ المَحَارِمِ وَ صَمْتٌ یَکُفُّهُ عَمَّا لَا یَعْنِیهِ وَ خَوْفٌ یَزدَادُ فِی کُلِّ یَوْمٍ مِن بُکَائِهِ وَ حَیَاءٌ یَستَحی مِنّی فِی الخَلَاءِ وَ أکلُ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ وَ یُبغِضُ الدُّنیَا لِبُغضِی لَهَا وَ یُحِبُّ الأخیَارَ لِحُبّی لَهُم. . .» ⁽¹⁾.

ای احمد! می‌دانی چه زمانی انسان بندۀ واقعی من است؟ پیامبر گفت: نه؛ پروردگارا، خدا فرمود: هنگامی که هفت خصلت در او جمع شود:

پارسایی و ورعی که او را از محرمات بازدارد، سکوتی که وی را از آنچه مربوط به او نیست و سودی به حالش ندارد نگاه دارد و ترس از عذابی که هر روز بر گریه‌اش بیفزاید و شرم و حیایی که در خلوت از من حیا کند و خوردن حلالی که برای او ضرورت دارد و دنیایی را [که عامل پایمال کردن حقوق دیگران و تخریب آخرت است] دشمن بدارد چون من دشمن چنین دنیایی هستم و نیکان را دوست بدارد چون من آنان را دوست دارم.

ورع

ورع به معنای پارسایی و تقوا و پرهیزگاری است و به عبارت ساده‌تر به معنای ترمز و حافظی است که انسان را از افتادن در چاه محرمات که در حقیقت افتادن در چاه دوزخ است حفظ می‌کند.

کسی که با تمرین ترک گناه و توجه به خدا و اندیشه در آخرت

و عذاب مجرمان، این نگهبان و حافظ و ترمز را در خود به وجود می‌آورد باید گفت به خود مهر و محبّت ورزیده که وجودش را از خطر دائمی و خسارت همیشگی و عذاب جاویدان قیامت حفظ کرده و به اعضا و جوارح و جسم و جانش رحم نموده و به خاطر پرهیزگاری‌اش از گناه به دیگران هم رحم کرده و شر و زیانش را از طریق گناه از آنان باز داشته است.

کسی که از ورع خالی است و ماشین وجودش از ترمز بی‌بهره است - به تعبیر قرآن - متجاوز و ظالم و ستم‌کار و سرکش است و انسان متجاوز و سرکش، انسانی است که مایۀ مهر و رحمت بر خود و دیگران را ندارد.

عنوان ظلم بر نفس و ستمکاری بر خود و ظلم به دیگران که مکرر در قرآن مجید و روایات آمده، مصداقش انسانی است که اعمال متجاوزانه‌اش نشان می‌دهد که نه به خود رحم دارد و نه به دیگران.

انسانی که پیوسته دنبال معصیت و گناه است و به جرم و فسق و ظلم و خطاکاری مشغول است و به خاطر فسق و فجورش دیگران را می‌آزارد و دل کسان خود و مردم را می‌سوزاند و از این راه خود را مستحق عذاب و عقاب قیامت می‌کند، بی‌تردید بی‌رحم به خود و مردم است.

[ إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لاٰ یَمُوتُ فِیهٰا وَ لاٰ یَحْییٰ ] ⁽¹⁾.

مسلماً کسی که گنهکار به پیشگاه پروردگارش بیاید، دوزخ برای اوست که در آن نه می‌میرد و نه زندگی می‌کند.

امیر المؤمنین علیه السلام در دعای کمیل دربارۀ عذاب دوزخ می‌گوید:

«و هذا ما لَاٰ تقُومُ لَهُ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ» .

و این عذاب، عذابی است که آسمان‌ها و زمین در برابرش قدرت مقاومت و ایستادگی ندارند! !

کسی که خود را مستحق چنین عذابی کند آیا نه این است که به خود مهر و محبّت ندارد؟ و کسی که با گناه و معصیت دیگران را بیازارد آیا بی‌مهر به دیگران نیست؟

کسی که آراسته به ورع و پارسایی و نهایتاً دارای ترمز است و به این خاطر از هر گناهی دوری می‌کند و از هر لغزشی فراری است، موجودی است بی‌درد سر، متین، آراسته، نیک و با ارزش.

او انسانی است که زن و فرزند، پدر و مادر، اقوام و نزدیکان، مردم کوچه و بازار، فرد و جامعه، از وی در امانند و علاوه بر آن، از وجودش سود و بهره می‌برند و در حقیقت کانون مهر و محبتی است که همگان در فضای سرد زندگی از گرمی و آتش محبّت او برخوردارند و از وجودش چون کلیدی که قفل هر مشکلی را باز می‌کند بهره‌ورند.

ورع و دیگر امور مثبت و برنامه‌های پسندیده، همه و همه از ثمرات و محصولات دین است و دین جز محبّت و عشق چیزی نیست.

یعنی دین و قواعد و قوانین و اصول و فروعش، انسان را به گونه‌ای می‌سازد که نسبت به خدا و به خود و دیگران عشق بورزد و مهر و محبّت هزینه کند، به همین خاطر در معارف حقۀ اسلامیه آمده که: دین جز محبّت و محبّت جز دین چیزی نیست.

حضرت امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

« الدّینُ هُوَ الحُبُّ وَ الحُبُّ هُوَ الدّینُ» ⁽¹⁾.

دین همان محبّت و محبّت همان دین است.

و نیز از حضرت امام صادق علیه السلام روایت شده است:

« هَلِ الدّینُ إلّا الحُبُّ» ⁽²⁾.

آیا دین چیزی جز محبّت است؟

در هر صورت، ورع و پرهیزگاری که گوشه‌ای از دین و دین‌داری است، در حقیقت مهرورزی به خود و هزینه نمودن محبّت نسبت به دیگران است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

« جُلَساءُ اللّٰهِ غَداً أهلُ الوَرَعِ وَ الزُّهدِ فِی الدُّنیَا» ⁽³⁾.

همنشینان خدا در فردای قیامت اهل ورع و پارسایی و بی‌رغبتان به دنیا هستند.

حضرت امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

« خَیْرُ أُمُورِ الدِّینِ الوَرَعُ» ⁽⁴⁾.

در میان همۀ امور دین بهترینش ورع و پرهیزگاری است.

و نیز آن حضرت فرمود:

« الوَرَعُ مِصبَاحُ نَجاحٍ» ⁽¹⁾.

ورع چراغ رستگاری است.

و آن جناب فرمود:

« عَلَیْکَ بِالوَرَعِ فَإنَّهُ عَونُ الدِّینِ وَ شِیمَةُ المُخلِصِینَ» ⁽²⁾.

تو را به ورع و پرهیزگاری سفارش می‌کنم، زیرا ورع کمک دین و اخلاق مخلصان است.

سکوت

زبان - به تعبیر اهل دل و بیان عارفان صادق - درنده‌ای است که باید آن را در صندوق دهان حبس کرد و جز در مواقع ضرورت به فضای آزاد نفرستاد.

کسی که از سخن باطل، کلام ناحق، امور ناپسند، غیبت و تهمت، مطلب منافقانه و مسخره کردن مردم سکوت می‌کند؛ دری از درهای بسیار مهم نجات را به روی خود می‌گشاید و در حقیقت با سکوت خود زمینۀ امان از عذاب‌های ویژۀ زبان را برای خود فراهم می‌نماید و در نتیجه به جسم و جان خود رحم می‌کند و مهر و محبّت می‌ورزد و از طرفی دیگران را با زبانش نسبت به آنان مورد مهر و محبّت قرار می‌دهند.

آن که ملازم خاموشی و سکوت و سخن‌گویی‌اش کم و اندک است، زبانش سبب سعادت دنیا و آخرت او و سخن و کلام حکیمانه و استوارش عامل پاداش با ارزش به ویژه در قیامت برای وی است.

حضرت امام صادق علیه السلام در روایتی می‌فرماید:

گروهی از گذشتگان سکوت را فرا می‌گرفتند ولی شما سخن گفتن و پر حرفی را فرا می‌گیرید ⁽¹⁾.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

« فَاصْمِتْ لِسَانَکَ إلّا مِنْ خَیْرٍ. . .» ⁽²⁾.

جز در سخن نیک، زبانت را به خاموشی وادار کن. . .

حضرت امیر المؤمنین علیه السلام در وصف مؤمن می‌فرماید:

«. . . کَثِیرٌ صَمْتُهُ مَشْغُولٌ وَقْتُهُ. . .» ⁽³⁾.

. . . خاموشی و سکوتش بسیار و وقت او مشغول به خدمت و عبادت است. . .

حضرت امام رضا علیه السلام می‌فرماید:

« إنَّ الصَّمْتَ بَابٌ مِنْ أبْوَابِ الحِکْمَةِ، إنَّ الصَّمْتَ یَکْسِبُ المَحَبَّةَ، إنَّهُ دَلیلٌ عَلیٰ کُلِّ خَیرٍ» ⁽¹⁾.

سکوت و خاموشی دری از درهای حکمت است، سکوت و خاموشی سبب به دست آوردن محبّت است، سکوت و خاموشی راهنما به سوی هر خیر و نیکی است.

خوف

خوفی که در آیات قرآن و روایات مطرح است، محصول ایمان به حقایق و باور کردن قرآن و به ویژه یقین به قیامت و حوادث آن است.

انسان وقتی به حق بودن قرآن و نبوت و امامت اعتماد کند - که البته با فراوان بودن دلایل و براهین ثابت کنندۀ حق بودن این سه منبع باید اعتماد نماید و آیات قرآن و فرهنگ پاک نبوت و امامت را باور کند و به یقین برسد که همۀ خوبی‌ها در قیامت دارای پاداش و همۀ زشتی‌ها در قیامت دارای تعذاب و عقاب و جریمۀ سنگین است - بی‌تردید از سرزمین قلبش نهال خوف می‌روید و با ازدیاد باور و یقین تبدیل به درخت ریشه‌دار و ثابت و استوار می‌گردد و با کمک این خوف، از هر گناه و معصیتی کناره می‌گیرد و به شدت می‌ترسد که وارد فسق و فجور شود و حضرت حق را از خود ناراضی و متنفر نماید.

حضرت امام صادق علیه السلام در توضیح آیۀ شریفۀ:

[ وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی اَلنَّفْسَ عَنِ اَلْهَویٰ * فَإِنَّ اَلْجَنَّةَ هِیَ اَلْمَأْویٰ ] ⁽¹⁾.

و اما کسی که از مقام و منزلت پروردگارش ترسیده و نفس را از هوا و هوس بازداشته است؛ * پس بی‌تردید جایگاهش بهشت است.

می‌فرماید:

« مَنْ عَلِمَ أنَّ اللّٰهَ یَرَاهُ وَ یَسْمَعُ مَا یَقُولُ وَ یَعْلَمُ مَا یَعمَلُهُ مِنْ خَیرٍ أو شَرٍّ فَیَحجُزُهُ ذَلِکَ عَنِ القَبِیحِ مِنَ الْأَعْمَالِ فَذَلِکَ الَّذِی خَافَ مَقَامَ رَبَّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الهَویٰ» ⁽²⁾.

کسی که بداند و یقین داشته باشد خدا او را می‌بیند و آنچه را می‌گوید می‌شنود و آنچه از خوبی و بدی انجام دهد آگاه است و در نهایت این توجه و یقین او را از اعمال زشت باز دارد، از کسانی است که از مقام پروردگارش [ که دادگاه قیامت یا عذاب دوزخ یا عدل الهی است ] ترسیده و خود را از اجابت خواسته‌های بی‌محاسبه باز داشته است.

امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

« مَنْ خَافَ رَبَّهُ کَفَّ ظُلْمَهُ» ⁽³⁾.

کسی که از پروردگارش بترسد، از ظلم و ستمش نسبت به دیگران جلوگیری می‌کند.

خائف در حقیقت خوفش او را از افتادن در ورطۀ هلاکت و دچار شدن به عذاب قیامت حفظ می‌کند و نهایتاً خائف، از طریق خوفش به خود مهر می‌ورزد و با جلوگیری از ستمش به دیگران رحم می‌کند.

خائف گرچه بر اثر خوفش وارد گناه و معصیت نمی‌شود ولی به همین مقدار که یقین دارد برای مجرمان عذاب شدید و سختی آماده شد، به گریه می‌افتد و خوف از عذاب حق روز به روز بر گریه‌اش می‌افزاید و محصول و میوۀ این خوف و به ویژه گریه و ناله، رقت قلب و تصفیۀ دل و ظهور عشق به نجات از عذاب و مایۀ تحقق مهرورزی به خود و دیگران است.

شرم

شرم و حیا به معنای خودداری از حرکت و عملی است که انجامش مورد سرزنش و ملامت باشد.

حیا و شرم در این مورد خاص، حالتی بسیار باارزش و مانعی فوق‌العاده مهم در برابر گناه و کیفیتی قابل توجه است.

بی‌تردید کسی که به حضرت حق ایمان دارد و از قیامت و حوادث آن بیمناک است، چه در آشکار و چه در پنهان از این که در محضر حضرت رب العزه به گناه و معصیت دست بزند، حیا و شرم می‌کند و نهایتاً با کمک و یاری این حالت نفسانی، به سوی گناه قدم بر نمی‌دارد و پاکی و طهارت خود را حفظ می‌کند.

ظهور حیا و شرم در خلوت و جلوت محصول آگاهی جدی انسان به این معناست که عالم محضر خداست و چیزی از نظر او غایب و پنهان نیست و او بینندۀ محترم و با کرامتی است که کلّ هستی و همۀ

موجودات در معرض دید او حاضر در محضر حضرتش هستند.

انسان، اگر از این حالت با ارزش گرچه اندک و کم برخوردار باشد، یقیناً در برابر بیننده‌ای محترم - هر چند انسان کم سن و سال و نهایتاً طفلی که خوب و بد را تا اندازه‌ای تشخیص می‌دهد - حاضر به انجام عملی که مورد ملامت و آبروریزی است نمی‌شود چه رسد به این که بیننده، خدا باشد و عمل زشت در برابر دید او انجام گیرد!

روایات و معارف الهیه این گونه شرم و حیا را شعبه و رشته‌ای از ایمان می‌دانند و آن را وسیله‌ای برای رسیدن به هر خیر و کار نیکی می‌شمارند.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

« أمّا الحَیَاءُ فَیَتَشَعَّبُ مِنْهُ اللِّیْنُ وَ الرَّأْفَةُ وَ المُرَاقَبَةُ للّٰهِ‌ِ فِی السّرِّ وَ العَلانِیَّةِ و السَّلامَةُ و اجْتِنَابُ الشَّرِّ وَ البَشاشَةُ وَ السَّمَاحَةُ وَ الظَّفَرُ وَ حُسْنُ الثَّنَاءِ عَلَی المَرْءِ فِی النّاسِ فَهَذا مَا أَصَابَ العَاقِلُ بِالْحَیَاءِ فَطُوبیٰ لِمَنْ قَبِلَ نَصِیْحَةَ اللّٰهِ وَ خَافَ فَضِیْحَتَهُ» ⁽¹⁾.

اما حیاء، حقیقتی است که امور و خصلت‌هایی از آن منشعب می‌شود مثل: نرم‌خویی، مهربانی، آگاهی و توجه به مراقبت خدا در پنهان و آشکار، سلامت نفس، دوری از گناه و شر، خوش‌رویی، بزرگواری و بلندی نظر، پیروزی، نام نیک در میان مردم. . . این خصلت‌هایی است که خردمند به وسیلۀ حیا به آن می‌رسد، پس خوشا به حال کسی که خیرخواهی خدا را بپذیرد و از رسوایی‌اش در محضر حق بترسد.

امام هفتم علیه السلام فرمود:

« الحَیَاءُ مِنَ الإیمَانِ و الإیمَانُ فِی الجَنَّةِ» ⁽¹⁾.

شرم و حیا از ایمان است و ایمان در بهشت است.

حضرت امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

« الحَیَاءُ یَصُدُّ عَنْ فِعْلِ القَبِیحِ» ⁽²⁾.

حیا مانع از هر عمل زشتی است.

و نیز آن حضرت فرمود:

« الحَیَاءُ سَبَبٌ إلَیٰ کُلِّ جَمیلٍ» ⁽³⁾.

شرم و حیا وسیله‌ای به سوی هر زیبایی است.

در هر صورت، انسان با حیا و دارای شرم چون به یاری و کمک حیا و شرمش در خلوت و جلوت از گناه و معصیت و فسق و فجور خودداری می‌کند و به همین سبب سزاوار عنایت و لطف حق می‌شود و باید گفت به جسم و جانش بر اثر حیا و شرم کمال مهر و محبّت را رعایت می‌کند زیرا هر دو را از گرفتار شدن به خشم و غضب و عذاب و عقاب خدا حفظ می‌نماید و از طرفی چون از آزردن مردم و پایمال کردن حقوقشان حیا می‌کند، در حقیقت به آنان مهر و محبّت می‌ورزد و به خاطر حیا و شرم از کینه و دشمنی عملی با آنان و آزار و اذیتشان دوری می‌جوید.

خوردن در حد نیاز

کسی نیست که نداند بدن و جسم انسان به خوراک و غذا نیازمند است و کسی نیست که نداند نیاز بدن به غذا نیازی محدود است و کسی نیست که نداند بیش از نیاز بدن خوردن، جز باری گران بر دوش بدن گذاشتن و آن را در معرض انواع بیماری‌ها قرار دادن، چیز دیگری نیست.

پرخوری و افراط در خوراک در آیات قرآن و روایات و در دستورات حکیمان و طبیبان زشت شمرده شده و همگان را از آن منع کرده‌اند.

اضافه شدن وزن بدن بیش از حد معمول و ازدیاد چربی‌های خون و قند بدن و عوارض خطرناک دیگر همه و همه معلول پرخوری و بی‌رحمی و بی‌مهری انسان به بدن خویش و به زحمت انداختن اطرافیان است.

اسراف و افراط در خوراک به اندازه‌ای زشت و نارواست که پروردگار، مسرفان را از چشم محبّت خود انداخته و بی‌مهری خود را به آنان در قرآن مجید اعلام نموده است.

[ کُلُوا وَ اِشْرَبُوا وَ لاٰ تُسْرِفُوا إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْمُسْرِفِینَ ] ⁽¹⁾.

بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید؛ زیرا خدا اسراف کنندگان را دوست ندارد.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

«إیّاکُم وَ البِطْنَةَ فَإنَّهَا مَفسَدَةٌ لِلْبَدَنِ وَ مُورِثَةٌ لِلسُّقْمِ وَ مَکْسَلَةٌ لِلْعِبَادَةِ» ⁽¹⁾.

از پر خوری و شکم بارگی بپرهیزید زیرا فاسد کنندۀ جسم و سبب بیماری و عامل تنبلی و بی‌حالی نسبت به عبادت و بندگی است.

حضرت مسیح علیه السلام به بنی اسرائیل فرمود:

« لَا تُکثِرُوا الأکلَ فَإنَّهُ مَن أکثَرَ الأکْلَ أکْثَرَ النَّوْمَ وَ مَنْ أکثَرَ النَّومَ أقَلَّ الصَّلاةَ وَ مَنْ أقلَّ الصَّلاةَ کُتِبَ مِنَ الغَافِلِینَ» ⁽²⁾.

به خورد و خوراک نیفزایید زیرا کسی که به خوراک خود بیفزاید به خوابش می‌افزاید و کسی که به خوابش بیفزاید نمازش را کم می‌کند و کسی که نمازش را کم کند از غافلان و بی‌خبران محسوب می‌شود.

حضرت امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

« مَا مِن شَیءٍ أبغَضُ إلَی اللّٰهِ مِن بَطْنٍ مَمْلُوءٍ» ⁽³⁾.

چیزی نزد خدا مبغوض‌تر از شکم پر نیست.

حضرت امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

« مَنْ کَثُرَ تَسبِیحُهُ وَ تَمجِیدُهُ وَ قَلَّ طَعَامُهُ وَ شَرَابُهُ وَ مَنَامُهُ اشتَاقَتْهُ

المَلَائِکَةُ» ⁽¹⁾.

کسی که تسبیح و تمجیدش نسبت به حق زیاد باشد و خوردن و آشامیدن و خوابش اندک باشد فرشتگان مشتاق او خواهند بود.

حضرت امام صادق علیه السلام فرمود:

« لَیسَ شَیءٌ أَضَرَّ لِقَلْبِ المُؤمِنِ مِن کَثرَةِ الأکلِ وَ هِیَ مُورِثَةٌ لِشَیئَیْنِ: قَسْوَةِ القَلْبِ وَ هَیَجَانِ الشَّهْوَةِ» ⁽²⁾.

چیزی برای قلب مؤمن زیانبارتر از پرخوری نیست، پرخوری سبب دو چیز است: سنگدلی و تحریک شهوت.

در هر صورت انسان پرخور، بی‌مهر و محبّت نسبت به سلامت خود و به خاطر دچار شدنش به بیماری‌های فراوان مزاحم دیگران و سبب زحمت اطرافیان است.

آری؛ چون پرخوری، قساوت قلب می‌آورد پس جایی برای مهرورزی پرخور نسبت به خود و نسبت به دیگران نمی‌ماند.

کینه و دشمنی نسبت به دنیا

بی‌تردید دنیایی که باید نسبت به آن کینه و دشمنی ورزید دنیایی است که موجب نابود شدن ایمان و از دست رفتن رسم بندگی و عبادت و فساد اخلاق و سبب تخریب آخرت است.

خدا چنین دنیای را دشمن دارد زیرا چنین دنیایی از ابزار و وسائل ابلیس و ابلیسان برای هجوم به ارزش‌های معنوی و انسانی و زنجیری برای به اسارت کشیدن بندگان و وسیله‌ای برای قدرت گرفتن فرعونیان تاریخ و چاه خطرناکی در راه انسان و دریای ژرف و عمیقی برای غرق کردن ملت‌ها و اقوام است.

البته با چنین دنیایی چون خدا دشمن است باید دشمن بود و گر نه اتصال به چنین دنیایی، اخلاق و حالات انسان را تبدیل به اخلاق و حالات فرعونیان تاریخ می‌کند و قلب را از نظر قساوت و بی‌رحمی سخت‌تر از سنگ می‌کند و انسان را در وضعی قرار می‌دهد که هرگز نه به خود رحم کند و نه به دیگران، بلکه خود را سزاوار عذاب ابد نماید و دیگران را هم در این دنیا زیر چکمه‌های بی‌رحمی‌اش لگد مال نموده، به جان و مال و اهل و عیال آنان تجاوز نماید و بر پیروزی‌اش در فضای تجاوزش از شدت بی‌رحمی و سنگدلی بخندد.

دنیای با این کیفیت و دنیادار با آن وضعیت روحی آلوده، نزد خدا از هر چیزی پست‌تر و بی‌ارزش‌تر است.

حضرت امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

« دَارُهَا هَانَتْ عَلیٰ رَبِّهَا فَخَلَطَ حَلَالَهَا بِحَرَامِهَا وَ خَیْرَهَا بِشَرِّهَا وَ حَیَاتَهَا بِمَوْتِهَا وَ حُلْوَهَا بِمُرِّهَا لَم یُصفِهَا اللّٰهُ تَعَالیٰ لِأَولِیَائِهِ وَ لَمْ یَضِنَّ بِهَا عَلیٰ أعدَائِهِ، خَیرُهَا زَهیدٌ وَ شَرُّهَا عَتیدٌ وَ جَمعُهَا یَنفَدُ وَ مُلکُهَا یُسلَبُ وَ عَامِرُهَا یَخْرَبُ فَمَا خَیرُ دَارٍ تُنقَضُ نَقْضَ البِنَاءِ. . .» ⁽¹⁾.

سرایی است که نزد پروردگارش بی‌مقدار است، حلالش را به حرامش، خیرش را به شرش و زندگی‌اش را به مرگش و شیرینش را به تلخش درآمیخته، خدای بزرگ آن را برای عاشقان خود و اولیائش خالص و گوارا نکرده و از پرداختن به دشمنانش دریغ ننموده، خوبی‌اش اندک و شرش حاضر و آماده، گرد آمده‌اش در معرض فنا و نابودی، دولتش در حال ربوده شدن و آبادش در معرض خراب شدن است، چه خیر است در سرایی که مانند خراب شدن ساختمان خراب می‌شود.

حضرت امام صادق علیه السلام می‌فرماید: پیامبر صلی الله علیه و آله بر بزغاله‌ای مرده بدون گوش که در مزبله‌ای انداخته بودند، گذشت، به یارانش فرمود: این بزغاله مرده از نظر مالی مساوی با چند درهم است؟ گفتند: اگر زنده بود مساوی یک درهم نبود، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

« وَ الَّذِی نَفسِی بِیَدِهِ لَلدُّنیَا أهوَنُ عَلَی اللّٰهِ مِنْ هَذَا الجَدْیِ عَلیٰ أهْلِهِ» ⁽¹⁾.

سوگند به کسی که جانم در دست قدرت اوست، هرآینه دنیا نزد خدا از این بزغاله در نزد اهلش، پست‌تر و بی‌مقدارتر است.

و نیز آن حضرت فرمود:

« مَنْ عَرَضَتْ لَهُ دُنیَا وَ آخِرَةٌ فَاخْتَارَ الدُّنیَا عَلَی الآخِرَةِ لَقَی اللّٰهَ تعالی وَ لَیْسَتْ لَهُ حَسَنَةٌ یَتَّقِی بِهَا النَّارَ وَ مَنْ أخَذَ الآخِرَةَ وَ تَرَکَ الدُّنیَا لَقَی اللّٰهَ

یَومَ القِیَامَةِ وَ هُوَ رَاضٍ عَنْهُ» ⁽¹⁾.

کسی که دنیا و آخرت به او واگذار شود پس دنیا را بر آخرت انتخاب کند، خدا را در قیامت دیدار می‌کند در حالی که حسنه‌ای که وی را از آتش دوزخ حفظ کند برای او نیست و کسی که آخرت را اختیار کند و دنیا را رها نماید، خدا را در قیامت در حالی که از او راضی است ملاقات کند.

سوید بن غفله می‌گوید:

بر امیر المؤمنین علیه السلام پس از آن که در امر خلافت با او بیعت شده بود، وارد شدم در حالی که بر حصیر کوچکی نشسته بود و جز او کسی در خانه نبود، به او گفتم:

ای امیر مؤمنان! بیت المال در اختیار تو قرار دارد، در این خانه اثاثی که مورد نیاز باشد نمی‌بینم! حضرت فرمود: پسر غفله! خردمند برای خانه‌ای که از دست رفتنی است اثاث جدید و تازه و فراوان و بدون ضرورت فراهم نمی‌کند، برای ما خانۀ امنی است که بهترین کالای خود را که عبادت خدا و خدمت به خلق است به آنجا انتقال داده‌ایم و ما به همین زودی به سوی آن خانۀ امن حرکت خواهیم کرد! ! ⁽²⁾

اهل دنیایی که مورد کینه و دشمنی خداست و اولیائش به دستور او باید به آن کینه ورزند علائم و نشانه‌هایی دارند که حضرت حق در حدیث معراج برای پیامبرش بیان فرمود:

« أَهْلُ الدُّنیَا مَنْ کَثُرَ أکلُهُ وَ ضِحکُهُ وَ نَوْمُهُ وَ غَضَبُهُ، قَلِیلُ الرِّضَا لَا یَعْتَذِرُ إلیٰ مَنْ أَسَاءَ إلَیْهِ وَ لا یقبلُ عُذْرَ مَنِ اعتَذَرَ إلَیْهِ کَسْلانُ عِنْدَ الطَّاعَةِ شُجاعٌ عِنْدَ المَعصِیَةِ أمَلُهُ بَعِیدٌ وَ أَجَلُهُ قَرِیبٌ لَا یُحَاسِبُ نَفْسَهُ، قَلِیلُ المَنْفَعَةِ کَثیرُ الکَلَامِ، قَلیلُ الخَوْفِ کَثِیرُ الفَرَحِ عِنْدَ الطّعَامِ. . .» ⁽¹⁾.

اهل دنیا کسی است که پر خور و پر خنده و پر خواب و پر خشم است، خشنودی‌اش از خدا و خلق بسیار اندک است، از کسی که به او بدی و ستم روا داشته، پوزش نمی‌خواهد و پوزش پوزش خواه را نمی‌پذیرد، هنگام طاعت و عبادت کسل و سست است و زمان گناه و معصیت شجاع و شیر دل، آرزویش دراز و مرگش نزدیک است، از خود حساب نمی‌کشد، سودش اندک است، سخنش بسیار است، بیمش از عذاب کم است، و خوشحالی توأم با غرورش نزد طعام بسیار.

در این روایاتی که نقل شد به ویژه فرازهایی که در حدیث معراجیّه است، دقت کنید، ببینید چنین دنیاداری و صاحب چنین اوصافی می‌تواند اهل مهروزری و محبّت و عشق به خود و دیگران باشد؟

کسی که دچار دنیای فریبنده و اسیر کالای آن است و جز حرص و آز و طمع و بخل و جمع کردن ثروت از هر راهی که بتواند، کاری ندارد، حالتی جز سنگدلی و قساوت قلب برای او می‌ماند؟ !

حضرت امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

« أقَرَبُ دَارٍ مِنْ سَخَطِ اللّٰهِ وَ أبْعَدُهَا مِنْ رِضْوَانِ اللّٰهِ فَغُضُّوا عَنْکُمْ عِبَادَ اللّٰهِ غُمُومَهَا وَ أشغَالَهَا لِمَا قَدْ أیقَنْتُم بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا وَ تَصَرُّفِ حَالَاتِهَا» ⁽¹⁾.

دنیا نزدیک‌ترین سرا به خشم خدا و دورترین خانه از خوشنودی حق است، پس ای بندگان خدا! از اندوه نسبت به آن و مشاغل آن به خاطر این که به جدایی‌اش از خود و تغییر حالاتش یقین دارید، چشم بپوشید.

دوست داشتن نیکان و اخیار

اخیار و نیکان، انسان‌هایی هستند که از جمال باطن و زیبایی درون و ارزش‌های معنوی برخوردارند.

بی‌تردید هنگامی که انسان به زیبایی باطن آنان و ارزش‌های معنوی ایشان آگاه شود، در قلب خود کشش و محبتی فراوان نسبت به آنان احساس می‌کند و در حقیقت با این شناخت به اجرای فرمان حق که دوست داشتن آنان است موفق می‌شود.

اخیار به خاطر دارا بودن ارزش‌های الهی و انسانی مورد محبّت خدایند و بر انسان لازم است با تکیه بر شناخت آنان به دوستی و مهرورزی نسبت به آنان از آن جهت که محبوب خدایند، برخیزد و آنان را برای معاشرت و همنشینی برگزیند و از نفس پاکشان برای تصفیۀ قلب خود استفاده کند.

مهرورزی به اخیار و دوست داشتن آنان، برای قلب عبادتی بس مهم

و زمینه‌ای برای جلب رحمت و رأفت و عطوفت حضرت حق نسبت به خود است.

در حدیث معراجیه به بخشی از اوصاف اخیار به این صورت اشاره شده است:

چهره‌هایشان لاغر، حیا و شرمشان بسیار، نادانی‌شان فوق العاده اندک، سودشان سرشار، حیله و مکرشان کم، مردم از آنان در راحت و خودشان از خودشان به خاطر خدمت به دیگران در رنج، سخنشان سنجیده و حسابگر خویش‌اند، خود را برای عبادت و بندگی به تعب و مشقت می‌اندازند، چشمشان می‌خوابد و دلشان بیدار است، دیدگانشان اشک‌ریز و دل‌هایشان به یاد خداست، هنگامی که مردم را در گروه غافلان بنویسند، آنان را در گروه ذاکران ثبت می‌کنند، چیزی چشم به هم زدنی آنان را از خدا باز نمی دارد، دنبال پر خوری و پر حرفی و لباس فراوان نیستند، مردمان نزد آنان چون میت‌اند و خدا نزد آنان زنده و جاوید و پایدار است ⁽¹⁾.

راستی این خصلت‌ها حقایقی هستند که زمینه ظهور عشق و محبّت در قلب را فراهم می‌کنند.

اگر در صفحات گذشته به این حقیقت اشاره کردیم که دین و اصول و فروع و احکام و قوانین آن منبع و کانون شعله‌ور شدن محبّت و مهر و علاقه و عشق در قلب است و بلکه خود محبّت است، چیزی به گزاف نگفته و ننوشته‌ایم و همان را یادآوری می‌کنیم که کتاب‌های عمدۀ شیعه از حضرت امام صادق علیه السلام نقل کرده‌اند:

« هَلِ الدِّینُ إلّا الحُبُّ» ⁽¹⁾.

آیا دین جز محبّت است؟

2 - فقه اهل بیت علیهم السلام کانون مهر و محبت

اشاره

شیوۀ نگرش به معارف دینی و دستورات الهی و اوامر و نواهی شارع مقدس به حسب حالات و افکار و عقائد افراد، متفاوت است و به عبارت دیگر هر کس به حسب شیوۀ تفکر و یافته‌های عقلی خویش از دریچه‌ای خاص احکام الهی را می‌نگرد و به دلیل و علتی خاص معتقد و به آن عمل می‌کند همچنان که در گفتار حکیمانه اولیاء اللّٰه می‌توان دید.

زیباترین نوع نگاه و دقیق‌ترین شیوۀ تفکر نسبت به دستورات الهی تعقّل و تفکّر و تدبّر پیرامون این حقایق و نگاه از منظر مهر و محبت است.

اگر مکلّف بداند تکالیفی که حضرت حق برای او قرار داده و از طریق خاصّان درگاهش او را به آن تکالیف آگاه ساخته، همه از باب مهر و محبت و مهرورزی به او بوده، امکان ندارد که دست رد بر سینۀ دنیایی از محبت و عشق بزند و خواستار سعادت ابدی با عمل به واجبات و ترک محرمات نباشد.

جلوۀ مهر و محبت حضرت رب العالمین در تکالیف و دستورات، گاه به وضوح برای انسان مشخص است و مؤمن آن را کاملاً لمس و مشاهده می‌کند و گاه به خاطر قلّت علم و یا ضعف عقل و یا هزاران نکتۀ باریک‌تر از مو، قدرت تشخیص این همه مهرورزی را ندارد که درک نکردن یا نرسیدن و یا. . . دلیل بر نبودن نیست، همان گونه که پیشینیان ما به بسیاری از نکات ظریف دینی و اخلاقی که پرده از حقایق آن به خاطر پیشرفت علم و عوض شدن شیوۀ تفکر و دلائل متعدد دیگر برداشته شده است نرسیدند و امروزه گوشه‌ای از آن حجاب از دنیای مهر و محبت قادر متعال برداشته شده است و مشاهده می‌شود که چه منافع کثیری در عمل به آن دستور خاص و یا ترک عملی دیگر وجود داشته است که نمونه‌های زیادی از آن در گفتارها و کتاب‌ها و مجلات و مقالات علمی به چشم می‌خورد.

روایات گهر بار ائمۀ اطهار علیهم السلام پیرامون احکام که از طریق روایات و احادیث آن ذوات مقدس و زحمات طاقت‌فرسای عالمان ربانی تبدیل به کتب اصیل و منابع غنی شیعه شده است، خود گواه بر این مطلب است که به گوشه‌ای از آنها نسبت به برخی از ابواب فقهی همچون حدود و قصاص اشاره می‌شود.

اهمیت حدود

اشاره

اجرای حدود الهی خود یکی از مهمترین و باعظمت‌ترین آثار و جلوه‌های رحمت و مهر و محبت حضرت حق است. کثرت آثار و برکاتی که در اجرای حدود بر جوامع بشری مترتب می‌شود، نیاز به نوشتن کتابی مجزا دارد که حفظ انسان‌ها از شرور نفس و شرور شیطان وسوسه کننده و شیطان صفتان جوامع، یکی از آثار این حدود الهی است.

اجرای حدود الهی نسبت به گناه‌کار از ضروریات دین و از واجبات مورد تأکید شرعی است تا آنجا که روایات بسیاری به این مطالب اشاره دارند چون:

قَالَ رَسُولُ اللّٰهِ صلی الله علیه و آله: « إقَامَةُ حَدٍّ خَیْرٌ مِنْ مَطَرِ أرْبَعِینَ صَبَاحاً» ⁽¹⁾.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: به پا داشتن یک حد بهتر از باران چهل روز است.

و یا در روایتی دیگر حضرت امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

« حَدٌّ یُقامُ فِی الأرضِ أزکیٰ فیها مِن مَطَرِ أرْبَعینَ لَیلَة وَ أیّامِهَا» ⁽²⁾.

حدی که در زمین اقامه شود از بارش باران در چهل شبانه روز پاک کننده‌تر است.

و در روایتی از حضرت امیر المؤمنین علی علیه السلام نقل شده است که بعد از این که زنی در محضر حضرت چهار مرتبه به زنا اقرار کرد سر مبارک را

به سوی آسمان بلند کرده، فرمودند:

« اللَّهُمَّ إنَّهُ قد ثَبَتَ عَلیها أربَع شَهاداتٍ و إنَّکَ قَدْ قُلْتَ لِنَبیِّکَ فِیمَا أخبَرتَهُ مِن دینِکَ: یا مُحمَّدُ مَن عَطَّلَ حدَّاً مِن حُدودِی فَقَد عَانَدَنی وَ طَلَب بِذَلکَ مُضَادَّتی» ⁽¹⁾.

خدایا! به تحقیق بر او چهار شهادت ثابت شد و به تحقیق در آنچه که از دینت به پیامبر خبر دادی به او فرمودی: ای محمد! هر کس حدی از حدود من را تعطیل کند با من دشمنی کرده و از این طریق به دنبال مخالفت با من است.

گوشه‌ای از مهر و محبت حضرت حق در حدود

گناه‌کاری که هر گونه بی‌مهری را در حق خود روا داشته است و خود را از رحمت‌های حضرت حق محروم ساخته است و گناه آن قدر عظیم شده است که علاوه بر عذاب اخروی باید به حدود الهی دنیوی نیز عذاب شود اما در اجرای حدود وجود مبارک حضرت حق به قدری رحمت و مهر و کرامت خود را جلوه داده است که هر گناه‌کاری اگر با توجه و دقت به این لطایف بنگرد، از گناه خود خجالت کشیده و شرمندۀ لطف و محبت و رحمت حضرت ارحم الراحمین شده که در این صورت عذاب درونی، او را بس خواهد بود.

شگفتا! که گناه‌کار نیز در حریم الهی دارای احترام است و مورد مهر و محبت واقع می‌شود.

لطایفی از مهر و محبت حضرت حق در در نکتۀ فوق نهفته است که به گوشه‌ای از آنها اشاره می‌شود:

1 - عدم تجاوز از حدود

تجاوز از حد جائز نیست و اگر از حدود مقرر شده تعدّی شود، کسی که حد را جاری نموده، باید کیفر ببیند.

در روایتی وجود مقدس امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

امیر المؤمنین علیه السلام به قنبر امر کردند که مردی را حد بزند، پس قنبر اشتباه کرد و سه تازیانه بیشتر او را حد زد، پس علی علیه السلام سه ضربه تازیانه را به قنبر زد ⁽¹⁾.

و یا در حدیث شگفت‌آور دیگری حضرت امام باقر علیه السلام در ذیل آیۀ شریفۀ:

[. . . تِلْکَ حُدُودُ اَللّٰهِ فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ ] ⁽²⁾.

. . . اینها حدود خداست؛ پس از آنها تجاوز نکنید و کسانی که از حدود

خدا تجاوز کنند، آنان بی‌تردید ستمکارند.

و باز می‌فرماید:

« إنَّ اللّٰهَ غَضِبَ عَلی الزَّانِی فَجَعَلَ لَهُ جِلدَ مِائَةٍ، فَمَن غَضِبَ علیهِ فَزادَهُ فَأَنا إلیَ اللّٰهِ مِنْهُ بَرِیءٌ» ⁽¹⁾.

خداوند بر زناکار غضب فرموده و صد تازیانه برای او قرار داده است پس کسی که بر او غضب کند و بر تازیانه بیفزاید من برای خدا از او بیزارم.

2 - مجنون و جاهل حدی ندارند

تعالیم اسلام بر پایۀ آگاهی و عقل اجرا می‌شود و اگر دلیل قانع کننده اقامه نشود و یا انسان از عقلی که بتواند تکالیف الهی را بشناسد و به آن عمل نماید برخوردار نباشد و مرتکب گناهی شود، حدی بر او اقامه نخواهد شد.

حضرت امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

اگر شخصی مسلمان شود و به اسلام اقرار کند و بعد شراب بنوشد و یا زنا کند و یا ربا بخورد و چیزی از حلال و حرام برای او روشن نبوده، در صورتی که جاهل [ به حکم ] باشد، حدی بر او اقامه نخواهد شد ⁽²⁾. . .

و یا در روایتی دیگر حضرت امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

« لا حَدَّ علیٰ مَجنونٍ حَتّیٰ یُفِیقَ وَ لا عَلیٰ صَبِیٍّ حَتَّی یُدِرکَ وَ لا عَلَی النَّائِمِ حَتَّی یَسْتَیْقِظَ» ⁽¹⁾.

دیوانه تا زمانی که عاقل شود و بچه تا زمانی که بالغ شود و به خواب رفته تا زمانی که بیدار شود، حدی ندارند.

3 - توبه کنندۀ واقعی حد ندارد

مهر و محبت بی‌کران حضرت رب العالمین چنان محیط بر عالم امکان است که حتّیٰ تعدی کننده بر حقوق الهی را بی‌نصیب نگذاشته است و در اقامۀ حدود الهی مقرّ به گناه را می‌بخشد و از طریق ائمۀ هدی علیهم السلام اعلام فرموده است که اگر گناه‌کار قبل از اثبات جرم، توبه نماید، حدی بر او اجرا نمی‌شود.

حضرت امام صادق علیه السلام فرمودند:

دزد هنگامی که خود تسلیم شود و به درگاه الهی توبه نماید مال دزدی شده به صاحبش برمی‌گردد و دستان دزد قطع نمی‌شود ⁽²⁾.

اجرای حد، برای بازگشت گناه‌کار مریض به دامان طبیب با کرامت است؛ حال اگر این اثر در وجود گناه‌کار جلوه کند و قبل از تسلیم شدن به قانون الهی به درگاه حضرت محبوب توبه واقعی نماید و از گناهان خود

دست بردارد، از اجرای حد، معاف است.

امامان اهل بیت علیهم السلام علاقه‌مند به افشای گناهان افراد و بردن آبروی او در ملأ عام نبوده‌اند و تمام همّ و غمّ آن ذوات مقدس درمان درد گناه‌کارِ بیمار بوده است.

حال اگر این بیمار خود واقف به درد شد و به دنبال درمان درد خویش برآمد و با داروی توبه وجود خود را از این بیماری پاک نمود، ثمره و نتیجۀ واقعی حاصل شده است و دیگر نیازی به اجرای حد نخواهد بود.

حضرت امیر المؤمنین علیه السلام در مورد زناکاری که چهار بار اقرار به زنا کرده بود به قنبر دستور حفظ او را داد، سپس غضبناک و ناراحت شد و فرمود:

« مَا أَقْبَحَ بِالَّرجُلِ مِنْکُمْ أَنْ یَأتِیَ بَعْضَ هَذهِ الفَواحِشِ فَیَفْضَحَ نَفْسَهُ عَلیٰ رُؤوسِ المَلَأِ، أَ فَلَا تَابَ فِی بَیْتِهِ، فَوَ اللّٰهِ لَتَوبَتُةُ فِیمَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللّٰهِ أَفْضَلُ مِنْ إقَامَتِی عَلَیْهِ الحَدَّ» ⁽¹⁾.

چه بسیار زشت است فردی از شما بعضی از کارهای ناپسند را انجام دهد و در ملأ عام خود را رسوا کند چه می‌شد که در خانۀ خویش توبه کند؟ به خدا قسم توبه‌اش بین خود و خدا از جاری کردن حد به دست من بهتر است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

شخصی نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد و اقرار به زنا کرد. . . تا این که پیامبر

فرمود: اگر [ گناه خود را ] می‌پوشاند و توبه می‌نمود برای او بهتر بود ⁽¹⁾.

حتی در بعضی از روایات دیده می‌شود که با وجود اقرار ابتدایی گناه‌کار به گناه، امام علیه السلام اصرار بر ادامه ندادن مطلب و توجه دادن گناه‌کار به توبه دارند تا گناه‌کار، خود به حقیقت عمل زشت خود آگاه شود و به درگاه الهی توبه نماید.

در روایتی آمده است:

مردی نزد حضرت امیر المؤمنین علیه السلام آمد و گفت: یا امیر المؤمنین! من زنا کرده‌ام پاکم کن. امام علیه السلام روی از او برگردانید و به او فرمود: بنشین، و بعد فرمود: آیا هنگامی که یکی از شما مرتکب زنا می‌شود نمی‌تواند گناهش را بپوشاند همان گونه که خدا بر او پوشانده است؟ آن مرد [ گناه‌کار ] از جای بلند شد و گفت: یا امیر المؤمنین! من زنا کرده‌ام پاکم کن. امام فرمود: چه چیز تو را به آنچه می‌گویی دعوت کرده است؟ گفت: درخواست پاکی، امام فرمود: چه پاکی بهتر از توبه است؛ و بعد روی به اصحاب نمود و شروع به صحبت فرمود. پس آن مرد [ گناه‌کار ] از جای بلند شد و گفت: یا امیر المؤمنین! من زنا کرده‌ام پاکم کن. امام فرمود: آیا چیزی از واجبات حقوق الهی در نماز و زکاتت را می‌دانی؟ گفت: بله پس از او سؤال فرمود و خوب جواب داد و امام به او فرمود: آیا در تو مرضی یا دردی در سر یا بدنت وجود دارد؟ گفت: نه، امام فرمود: برو تا همان‌طور که در آشکارا از تو سؤال کردم در پنهان از تو سؤال

کنم و اگر نزد ما نیامدی به دنبال تو نخواهیم آمد ⁽¹⁾. . .

4 - کراهت دیدن کسی که حد بر او جاری می‌شود

در اجرای بعضی از حدود الهی اجتماع مردم برای دیدن اجرای حد کراهت دارد، خدای متعال حتی در این جایگاه نیز محبت خود را مبذول داشته که بعد از ثابت شدن گناه - که ثبوت آن با شرایط فقهی بسیار مشکل می‌باشد - در دید مردم تا آنجا که ممکن است اجرا نشود، پاک شدن او بین او و خدا باشد.

« أُتِیَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِی علیه السلام وَ هُوَ بِالْبَصْرَةِ بِرَجُلٍ یُقَامُ عَلَیْهِ الْحَدُّ قَالَ فَلَمَّا قَرُبُوا وَ نَظَرَ فِی وُجُوهِهِمْ قَالَ فَأَقْبَلَ جَمَاعَةٌ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِی علیه السلام یَا قَنْبَرُ انْظُرْ مَا هَذِهِ الْجَمَاعَةُ قَالَ رَجُلٌ یُقَامُ عَلَیْهِ الْحَدُّ قَالَ فَلَمَّا قَرُبُوا وَ نَظَرَ فِی وُجُوهِهِمْ قَالَ لَا مَرْحَباً بِوُجُوهٍ لَا تُرَی إِلَّا فِی کُلِّ سُوءٍ هَؤُلَاءِ فُضُولُ الرِّجَالِ أَمِطْهُمْ عَنِّی یَا قَنْبَرُ» ⁽²⁾.

وقتی امیر مؤمنان علیه السلام در بصره بود، مردی را نزد وی می‌برند که باید حد

بر او اجرا می‌شد؛ امیر مؤمنان علیه السلام به قنبر فرمود: پی‌گیری کن که این جماعت در پی چیست؟ قنبر گفت: مردی است که مستحق حد است راوی می‌گوید: وقتی نزدیک شدند و در چهره‌هایشان نگاه کرد، فرمود: نفرین بر کسانی باد که دیده نمی‌شوند مگر به هنگام بدی، اینان هرزه مرد هستند، قنبر! آنان را از پیش چشم من دور کن!

5 - با شبهات، حدود را کنار گذارید

اگر در باب اثبات عملی که موجب حد است شبهه‌ای ایجاد شود، حد اجرا نخواهد شد. و راه‌های اثبات گناه، محدود و مشخص است تا حقوق و امنیت مردم در معرض خطر قرار نگیرد.

در روایتی از حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله آمده است:

« أَدْرَأُوا الحُدودَ بِالشُّبَهَاتِ وَ لا شَفَاعَةَ وَ لا کَفَالَةَ وَ لا یَمینَ فِی حَدٍّ» ⁽¹⁾.

به شبهات حدود را کنار گذارید و در حد شفاعت و کفالت و قسم نیست.

6 - شرایط اجرای حد

بعد از احراز شرایط بسیار مشکل حدود الهی، در زمان اجرای حد نیز شرایطی مهیا شده است و بر لطائفی دقت شده است که تماماً نشانۀ رحمت و مهر و عطوفت حضرت رب العالمین است.

در روایات مختلفی به این مضمون اشاره شده است که زمان اجرای حد در روزگار امیر مؤمنان، ائمه هدی علیهم السلام بانگ برمی‌آوردند که اگر کسی بر او حدی از حدود الهی است، نمی‌تواند حد بر این گناه‌کار

جاری سازد ⁽¹⁾به این معنی که طهارت و پاکی که با اجرای حدود الهی به وجود خواهد آمد، باید توسط انسانی پاک و مؤمن صورت گیرد و افرادی که خود حدی به گردن دارند و گناهی مرتکب شده‌اند که باید حدی بر آنان واقع شود نمی‌توانند اجرای حد نمایند.

7 - شرایط اجرای حد زنا

در جریان اجرای حد زنا بعد اثبات آن به شهادت یا اقرار، شرایطی وجود دارد که حاکی از توجه شارع مقدس به کیفیت آن و دقت در اجرای حد با شرایط ویژه است، افرادی که حد را اجرا می‌نمایند، نوع سنگ‌ریزه‌هایی که در حد به کار می‌رود، کیفیت قرار دادن گناه‌کار در حفره، شیوه زدن سنگ‌ها که به صورت او اصابت نکند و. . . خود نشان از حقایقی است که باید به آن توجه خاص نمود ⁽²⁾.

در مورد زناکاری که حد بر او به واسطۀ اقرار بر زنا ثابت شده نه شهادت شاهد، در صورتی که در هنگام اجرای حد و بعد از پرتاب سنگ اگر از حفره خارج شود و فرار نماید، روایات مختلفی حاکی از این حکم است که برگرداندن او و ادامه اجرای حد لزومی ندارد.

حتی در بعضی از روایات آمده است که گناه‌کاری که اقرار به زنا نموده بود بعد از اصابت سنگ، فرار نمود؛ شخصی با استخوان ساق شتری او را هدف قرار داد و متوقف ساخت و مردم بر سر او ریخته و او

را کشتند، وقتی خبر به رسول با کرامت اسلام صلی الله علیه و آله رسید حضرت آنان را از این عمل نهی فرموده، دیه او را از بیت المال مسلمین پرداخت کردند ⁽¹⁾.

8 - شیوۀ اثبات گناه برای اجرای حد

باید توجه داشت که شرایط اجرای حد در گناهان، مختلف است و تحقق آن بسیار مشکل است.

مثلاً یکی از راه‌های اثبات گناه بسیار زشت زنا، شهادت چهار شاهد با شرایط خاص نسبت به کیفیت وقوع گناه است ⁽²⁾و یا نسبت به گناه شرم‌آور لواط با چهار بار اقرار بر آن محقق می‌شود ⁽³⁾و حال آن که در صورتی که گناه‌کاری توبه نماید و اقرار بر گناه نیز ننماید، حد از او ساقط خواهد شد.

در بعضی از روایات - که قبلاً نیز اشاره‌ای شده - ائمه هدی علیهم السلام سفارش أکید می‌فرمودند که گناه‌کار در خلوت خود به درگاه الهی توبه نماید و از گناه خود در پیشگاه با عظمت ربوبی شرمنده باشد و در صدد جبران معصیت با اعمال صالح و توجه به واجبات و ترک محرمات برآید که غسل در آب توبه و اشک بر معصیت و گناه و اقرار به گناه در درگاه حضرت حق، بسیار ارزشمندتر از اقرار به گناه در مقابل خلق جهت

اجرای حدود الهی است.

روایتی بسیار شگفت از حضرت امام صادق علیه السلام به این مضمون آمده است:

حضرت امیر المؤمنین علیه السلام در جمع اصحاب خود بودند که مردی آمد و عرض کرد: یا امیر المؤمنین! من با پسری مرتکب گناه شده‌ام مرا پاک ساز. حضرت فرمودند:

ای مرد به خانه‌ات برگرد، شاید چیزی بر تو گذشته که تو را تحریک کرده است.

روز بعد آن مرد خدمت امیر المؤمنین علیه السلام رسید و گفته خود در روز قبل را تکرار کرد و حضرت همان جواب را دادند.

این عمل تا چهار بار صورت گرفت، هنگامی که مرد چهار مرتبه بر گناه خود اقرار نمود حضرت فرمودند: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مورد شخصی مانند تو به سه شیوه حکم فرمود هر کدام را که می‌خواهی انتخاب نما. عرض کرد: آن سه شیوه کدام است؟ فرمود: این که گردنت با شمشیر زده شود یا با دست و پای بسته از کوهی به پایین پرتاب شوی و یا در آتش بسوزی. گناه‌کار عرض کرد: یا امیر المؤمنین کدام یک بر من سخت‌تر است؟ حضرت فرمودند: سوزاندن در آتش. عرض کرد: یا امیر المؤمنین! من سوزاندن در آتش را انتخاب کردم. پس فرمود:

خود را برای آن آماده کن، گفت: آری [ آماده می‌کنم ].

پس ایستاد و دو رکعت نماز خواند و بعد از نماز چنین دعا کرد که:

« اللَّهُمَّ إِنِّی قَدْ أَتَیْتُ مِنَ الذَّنْبِ مَا قَدْ عَلِمْتَهُ وَ إِنِّی تَخَوَّفْتُ مِنْ ذَلِکَ فَأَتَیْتُ إِلَی وَصِیِّ رَسُولِکَ وَ ابْنِ عَمِّ نَبِیِّکَ فَسَأَلْتُهُ أَنْ یُطَهِّرَنِی فَخَیَّرَنِی ثَلَاثَةَ أَصْنَافٍ

مِنَ الْعَذَابِ اللَّهُمَّ فَإِنِّی اخْتَرْتُ أَشَدَّهُنَّ اللَّهُمَّ فَإِنِّی أَسْأَلُکَ أَنْ تَجْعَلَ ذَلِکَ کَفَّارَةً لِذُنُوبِی وَ أَنْ لَا تُحْرِقَنِی بِنَارِکَ فِی آخِرَتِی» .

خدایا! من از گناهی که می‌دانم به سوی تو آمدم و من از آن گناه ترسیدم پس به سوی جانشین فرستاده‌ات و پسر عموی پیامبرت آمدم و از او خواستم که مرا پاک کند پس مرا در سه شیوه از عذاب مختار ساخت. خدایا! من سخت‌ترین آنها را انتخاب نمودم. خدایا! من از تو می‌خواهم که این عذاب را کفّاره گناهان من قرار دهی و در آخرت مرا به آتش نسوزانی.

سپس در حالی که گریه می‌کرد، بلند شد و داخل گودالی که حضرت امیر المؤمنین علیه السلام برای او کنده بود شد در حالی که می‌دید آتش در اطراف او زبانه می‌کشد.

حضرت امیر المؤمنین با دیدن این صحنه، گریه کردند و همۀ اصحاب نیز گریه کردند و حضرت به او فرمودند:

« قُمْ یَا هَذَا فَقَدْ أَبْکَیْتَ مَلَائِکَةَ السَّمَاءِ وَ مَلَائِکَةَ الْأَرْضِ فَإِنَّ اللّٰهَ قَدْ تَابَ عَلَیْکَ فَقُمْ وَ لا تُعَاوِدَنَّ شَیْئاً مِمَّا فَعَلْتَ» .

مرد برخیز که ملائکۀ آسمان و زمین گریه کردند پس خداوند توبۀ تو را پذیرفت پس بلند شو و گناهی را که مرتکب شدی تکرار نکن ⁽¹⁾.

9 - حد خورده غسل ندارد

نکتۀ بسیار شگفت‌آور اینجاست که شخصی که حدی بر او اجرا

می‌شود و به واسطۀ آن می‌میرد دیگر نیازی به غسل ندارد همان گونه که در روایتی به این مطلب اشاره شده است که بعد از این که طبق شرایطی حضرت امیر المؤمنین علیه السلام گناه‌کاری را رجم نمودند، حضرت امر فرمود که او را از حفره خارج کنند و بر او نماز خواندند و او را دفن نمودند. پس به حضرت گفته شد: یا امیر المؤمنین! آیا او را غسل نمی‌دهید؟ حضرت فرمودند:

« قَد اغتَسَلَ بِمَا هُوَ طَاهِرٌ إلیٰ یَوْمِ القِیَامَةِ لَقَدْ صَبَرَ عَلیٰ أمرٍ عَظیمٍ» ⁽¹⁾.

به تحقیق به چیزی غسل نمود که تا روز قیامت پاک است به تحقیق بر مطلب سنگین و دشواری صبر نمود.

این چه مهر و محبت شگفت‌آوری است که حضرت حق بر گناه‌کاری که به واسطۀ اجرای حد الهی سختیهای بسیار دشواری را تحمل نموده است، بر او می‌نماید که حتی نیاز به غسل نیز نخواهد داشت و همان اجرای حد، غسل او و پاک کننده او از خبائث و زشتیها و آلودگی‌هاست.

آری؛ چهرۀ واقعی دین مبین اسلام و تعالیم انسان‌ساز فرهنگ ناب ائمۀ هدی علیهم السلام دریایی از عطوفت و مهربانی و مهر و محبت است.

آنچه به آن اشاره شد بیان رحمت و لطف حضرت ارحم الراحمین حتی در مهمترین و حیاتی‌ترین احکام الهی است. ناگفته پیداست که جایگاه احکام خاص حدود و قصاص و تعزیرات اسلامی برای عصیان‌گران و آلودگان به انواع معاصی جایگاه ویژه‌ای است که اجرای

این به منزلۀ جریان خون در رگهای بدن انسان است که حیات و زندگانی آدمی وابسته به آن است لذا در قرآن کریم در رابطه با قصاص می‌فرماید:

[ وَ لَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ. . . ] ⁽¹⁾.

ای صاحبان خرد! برای شما در قصاص مایۀ زندگی است. . .

مسلماً اگر اجرای حدود الهی و یا قصاص گناه‌کار در میان نباشد، مشکلاتی در جوامع بشری به وجود خواهد آمد که قابل شمارش نیست.

توجه به این نکته حائز اهمیت ویژه‌ای است که بیان این نکات خاص در مورد رحمت و عطوفت حق جلّ و علا نمی‌تواند دلیلی بر ارتکاب عمدی معاصی با امید به مهر و محبت حضرتش باشد که مسلماً با ثبوت حد و قصاص اجرای آن بر حاکم شرع واجب خواهد بود که اگر اجرای حدود الهی و یا قصاص گناه‌کار در میان نباشد مشکلاتی در جوامع بشری به وجود خواهد آمد که قابل شمارش نیست که نمونه بارز و آشکار آن در جوامع منحط غربی به وضوح نمایان است که چگونه غرق در انواع و اقسام معاصی حیوانی و شهوات نفسانی شده‌اند که حتی از آشکار ساختن آن گناهان در ملأ عام به شیوه‌های مختلف ترسی ندارند.

نکته‌ای ظریف

سالی برای ده روز آخر ماه صفر به مناسبت رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله

و شهادت حضرت مجتبی و حضرت امام رضا علیهما السلام در کشور انگلستان در شهر لندن و در مرکزی اسلامی منبر می‌رفتم، ساعتی پس از سخنرانی من، جلسۀ دیگری از شیعیان عرب زبان در همان مکان تشکیل می‌شد، و گوینده‌ای عرب فصیح زبان، با سواد، دانشمند ولی مکلّا برای آنان سخنرانی می‌کرد و در پایان سخنرانی‌اش همچون یک روحانی متخصّص و هنرمند برای گریاندن اهل مجلس ذکر مصیب می‌کرد، من یک جلسه به احترام برادران عرب زبان در سخنرانی او شرکت کردم و برای شناخت او از نام و شغل و محل زندگی‌اش پرسیدم، گفتند: از اهل مصر و دارای دکترای حقوق است و نزدیک به سی سال در دادگاه‌های مدنی مصر با مدیریت قوی و پست‌های حساس همچون دادستانی، مشغول فعالیت بوده و از نظر مذهبی متدیّن به مذهب اهل سنت بوده است.

خودش می‌گوید: آن روزها که در دادگاه مشغول کار بودم و مذهب اهل سنت داشتم، جوانی مسیحی همراه همسرش به دادگاه آمد و تقاضای طلاق کرد، طلاق در مکتب مسیحیان مصر فقط به شرطی واقع می‌شود که ثابت شود زن با مردی بیگانه رابطۀ نامشروع داشته است و به همین جهت گاه مردان مسیحی تقاضای جدایی از همسر می‌کنند.

من در یک جلسه با مرد صحبت کردم که شاید از طلاق همسرش چشم‌پوشی کند ولی حاضر نشد. در جلسه‌ای جداگانه با زن صحبت کردم که شاید از طلاق همسرش چشم‌پوشی کند ولی حاضر نشد. در جلسه‌ای جداگانه با زن صحبت کردم او را پاکدامن یافتم و برایم نهایتاً

ثابت شد که زن بی‌گناه است و مرد برای این که از او جدا شود و دنبال عیاشی خود برود، متوسل به تهمت شده است. مرد را خواستم و باز او را نصیحت کردم اما او هم چنان بر تهمتی که به آن زن می‌زد اصرار می‌ورزید. بسیار ناراحت شدم، به او گفتم: عجب آیین مزخرفی دارید که باید برای به هم زدن کانون گرم خانواده گر چه با قلدری و زور، می‌خواهی کاری که از سوی همسرت واقع نشده، بر عهده‌اش ثابت کنی و با لکه‌دار کردن دامنش به دروغ و تهمت در شرایطی قرار دهی که بتوانی او را طلاق دهی و بنای خانواده را تخریب نمایی و سپس دنبال شهوات و خوش‌گذارنی خود بروی!

این چه قانونی است که رنگ دینی هم دارد و نتیجه‌اش ستم و ظلم بر یک بی‌گناه است، باز اگر به حقیقت ثابت می‌شد که زن رابطۀ نامشروع با بیگانه داشته، محلی برای پذیرش به عنوان قانون دینی داشت.

جوان مسیحی گفت: مزخرف‌تر از آیین ما مسیحیان، آیین شما مسلمانان است زیرا شما هر زمان بخواهید و میل داشته باشید می‌توانید بدون هیچ شرطی از همسرتان جدا شوید و با یک بار گفتن: « أنْتِ طَالِقٌ ثَلَاثٌ» او را طلاق دهید و زنی را بی‌علت بیوه نمایید و بنای خانواده را تخریب کنید و آرزوهای آرزومندی را از ریشه بسوزانید و مادری مهربان را از فرزندانش جدا کنید و بلکه به شیوع فساد و رواج گناه در جامعه به وسیلۀ زنان مطلقه‌ای که از ایمان قوی برخوردار نیستند بیفزایید، مرحبا به آیین مسیحیت که برای طلاق چنین شرطی را گذاشته که گاهی قابل اثبات نیست مانند ادعای من نسبت به همسرم و گاهی بیش از چند ماه طول می‌کشد تا مسأله از روی صدق و راستی به اثبات برسد

و نهایتاً طلاق میسر شود!

من از گفتار آن جوان مسیحی یکه خوردم و از پاسخش عاجز ماندم و دیدم پیوند زناشویی میان ما مردان و زنان سنی مسلک چنان است که بدون هیچ شرطی و بدون هیچ ملاحظه‌ای فقط با گفتن یک جمله از هم می‌گسلد و خرمن زندگی را می‌سوزاند و زن بی‌گناه را به محرومیت از بسیاری از امور مجبور می‌کند!

آن روز به خانه آمدم و به جستجوی شرایط طلاق در سایر مذاهب اسلامی برخاستم، وقتی مسائل طلاق را در فقه شیعه و مکتب اهل بیت علیهم السلام دیدم، بهت زده شدم و ملاحظه کردم که در مکتب اهل بیت علیهم السلام طلاق بر سه نوع است: رجعی، خلع، مبارات و هر یک دارای شرایطی است که مرد و زن به آسانی نمی‌توانند پیوند زناشویی را بگسلند و خانۀ ازدواج را خراب کنند، علاوه بر آن پس از توافق مرد و زن به طلاق، زن باید از ایام قاعده پاک باشد و دو عادل صیغۀ طلاق را بشنوند تا طلاق واقع شود و اگر رجعی باشد قبل از پایان سه ماه بدون عقد جدید چنانچه زن و مرد پشیمان از طلاق شوند، می‌توانند به آسانی به یکدیگر برگردند و زندگی مشترک خود را از سرگرفته، تداوم دهند.

استواری و استحکام فقه اهل بیت علیهم السلام نظرم را جلب کرد و نظرم از فقه اهل سنت برگشت، نهایتاً در وجودم تغییر حال پیدا شد، احساس کردم به مکتب اهل بیت علیهم السلام کشش عجیبی در دلم پیدا شده، نسبت به آن بزرگواران محبتی خاص پیدا کرده‌ام و نجات از مشکلات و بن‌بست‌ها را در آیین آنان دیدم و سعادت دنیا و آخرت را در پیروی از آنان یافتم و به این نتیجه رسیدم که فقه اهل بیت علیهم السلام همچون قرآن نسبت به مردم در

همۀ شرایط، کانون مهر و محبّت و عشق و رحمت است و بنای مکتب اهل بیت علیهم السلام بر اصلاح شؤون و حال مردم و حفظ کرامت انسانی است پس از آن بود که شیعه شدم و به مکتب اهل بیت علیهم السلام گرویدم، مدت‌ها گذشت تا شیعه شدنم بر ملا شد، عذرم را از ادارۀ مربوطه خواستند، شیعیان به خاطر دانش و علمم از من برای سخنرانی در جلساتشان دعوت کردند، به تدریج از خدمتگزاران آستان مقدس حضرت سیدالشهداء علیه السلام شدم، از لطف اهل بیت علیهم السلام به ویژه حضرت امام حسین علیه السلام زندگی‌ام بهتر از زمانی که حقوق اداری می‌گرفتم، اداره می‌شود.

در هر صورت راه مهرورزی به خود و محبّت به دیگران این است که انسان از ایمان واقعی به خدا و قیامت و اخلاق حسنه و عمل صالح برخوردار شود و بدون ایمان و اخلاق و عمل یقیناً انسان نسبت به خود بی‌رحم و بی‌محبّت می‌شود تا جایی که دنیا و آخرتش را به تباهی می‌کشد و زمینۀ دچار شدن به عذاب ابد را برای خود فراهم می‌نماید و نسبت به دیگران هم بی‌رحم‌تر می‌شود و مردم را زیر شلاق و تازیانۀ ستم و ظلم و تجاوز خود دچار رنج و مشقت می‌نماید.

3 - نماز زمینه ساز مهر و محبت

اشاره

اگر به پیکرۀ نماز که ترکیبی از تکبیرة الاحرام و حمد و سوره و رکوع و سجود و تشهد است، دقت کنیم می‌یابیم که تک‌تک کلمات و صورت و سیرت و ملک و ملکوتش زمینه‌ساز مهر و محبّت و عشق و عاطفه است.

و به سخنی دیگر این که، خود نماز برای نمازگزار با معرفت، گفتگوی عاشق با معشوق و حبیب با محبوب است و به همین خاطر پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله از نماز تعبیر به نور دیده کرده است:

« جَعَلَ اللّٰهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ قُرَّةَ عَینی فِی الصَّلَاةِ وَ حَبَّبَ إلَیَّ الصَّلَاةَ کَمَا حَبَّبَ إلَی الجَائِعِ الطَّعَامَ وَ إلَی الظَّمْآنِ المَاءَ و إنَّ الجَائِعَ إذَا أَکَلَ شَبِعَ وَ إنَّ الظَّمآنَ إذا شَرِبَ رَوَی وَ أَنَا لَا أَشْبَعُ مِنَ الصَّلَاةِ» ⁽¹⁾.

خداوند نور چشم مرا در نماز قرار داده است و نماز را محبوب من کرد، همان گونه که طعام را برای گرسنه و آب را برای تشنه محبوب قرار داده است. و اما گرسنه هنگامی که طعامی بخورد سیر می‌شود و تشنه هنگامی که آب بنوشد سیراب می‌شود ولی من از نماز سیر نمی‌شوم.

عاشقانه به سوی حضرت دوست

راستی چه زیبا و با ارزش است لحظه‌ای که معشوق، عاشق را می‌پذیرد و به او اجازۀ سخن گفتن و راز و نیاز عاشقانه می‌دهد و چه رابطۀ عجیبی میان عاشق و معشوق است که معشوق با شیفتگی تمام دوست دارد با عاشق سخن بگوید و عاشق علاقه دارد با معشوق راز و نیاز کند! خدا که آگاه به ظاهر و پنهان هستی است و می‌دانست در وادی طور و سرزمین سینا آنچه در دست موسی است عصاست ولی از او می‌پرسد:

[ وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ ] ⁽¹⁾.

و ای موسی! این [ قطعه چوب ] در دست راستت چیست؟

و موسی با این که از علم حق به همۀ اشیا و اهداف آن‌ها آگاه بود، به جای این که با یک کلمه پاسخ دهد که این عصای من است پاسخ طولانی داده، گفت:

[ قٰالَ هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ ] ⁽²⁾.

گفت: این عصای من است، بر آن تکیه می‌زنم، و با آن برگ درختان را برای گوسفندانم فرو می‌ریزم و مرا در آن نیازهای دیگری هم هست

با این که حقیقت مطلب پیش از پاسخ و پرسش روشن بود ولی چون پای محبّت و عشق و رابطۀ عاشق و معشوق در میان بود، پرسش و پاسخ به گونه‌ای که قرآن نقل می‌کند رخ نشان داد.

اصولاً گفتگو همواره میان عاشق و معشوق طولانی است و از گفتگوی طولانی نه معشوق خسته می‌شود و نه عاشق به ملامت می‌نشیند. به ره دوست عاشقانه رویم

با تو ای پادشاه ملک وجود

نجوای عاشقانه

در این مقام، عصایی چوبین به خاطر هدفی مثبت، محور گفتار میان عاشق و معشوق قرار می‌گیرد و سبب می‌شود که این گفتار تا حدی طولانی شود و عاشق با معشوق نرد عشق ببازد؛ اما اگر محور گفتار میان عاشق و معشوق عبادتی چون نماز باشد آن هم محوری به معنویت نماز و این محور سبب حضور عاشق در محضر معشوق گردد و مقدماتی چون طهارت ظاهر و باطن این محور را بدرقه کند و حقیقتی چون قبله برای ایستادن در حضور معشوق به عاشق جهت دهد، عاشق در فضای این عبادت و رابطۀ معنوی به ثنای معشوق و حمد و سپاس او برخیزد و از برجسته‌ترین اوصاف او سخن به میان آورد و زیباترین و پرمنفعت‌ترین درخواست‌ها را از معشوق بنماید، برای عاشق در دنیا و آخرت از نظر تصفیۀ باطن و تجلیات قلبی و ظهور کمالات و کرامات و تحقق اجر و پاداش و رخ نشان دادن فیوضات، چه اتفاقی خواهد افتاد؟

آیا کسی غیر معشوق می‌داند که از این حضور و رابطه و از این راز و نیاز عاشقانه و از این دعاهایی که در این عبادت، استجابتش قطعی است چه ره آوردی از جانب معشوق نصیب عاشق می‌شود؟

اللّٰه اکبر! خدا - این معشوق والای ازلی و ابدی که همه چیز در برابر عظمتش کوچک است - برتر و والاتر از این است که به دایرۀ وصف درآید.

در سورۀ حمد می‌خوانیم:

به نام خدا که رحمتش بی‌اندازه است و مهربانی‌اش همیشگی.

همۀ ستایش‌ها، ویژۀ خداست که مالک و مربّی جهانیان است. * رحمتش بی‌اندازه و مهربانی‌اش همیشگی است. * صاحب و دارای روز پاداش است. * [ پروردگارا! ] فقط تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌خواهیم. * ما را به راهِ راست هدایت کن. * راه کسانی [ چون پیامبران، صدّیقان، شهیدان و صالحان ] که به آنان نعمتِ [ ایمان، عمل شایسته و اخلاق حسنه] عطا کردی، هم آنان که نه مورد خشم تواند و نه گمراه‌اند ⁽¹⁾.

این معانی و مفاهیم گوشه‌ای از سورۀ مبارکۀ حمد است که وقتی از جانب معشوق به عنوان عبادت و بندگی پذیرفته شود و آن‌گاه در وجود عاشق عینیت یابد و عملاً رخ نشان دهد، عاشق متخلق به اخلاق اللّٰه می‌شود و وجودش تبدیل به دریایی بی‌کران از معنویت و کرامت و عشق و محبّت می‌گردد و دنیا و آخرتش آباد و سزاوار سکونت دائم و همیشگی در بهشت عنبر سرشت می‌شود.

پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله در روایتی به گوشه‌ای از آثار سورۀ حمد که

بخشی از نماز را تشکیل می‌دهد اشاره می‌کند، آن حضرت به جابر بن عبد اللّٰه انصاری می‌فرماید:

آیا برترین سوره‌ای را که خدا در کتابش نازل فرموده به تو تعلیم ندهم؟ جابر گفت: پدر و مادرم فدایت، آن سوره را به من بیاموز، پس پیامبر صلی الله علیه و آله ام الکتاب را که سورۀ حمد است به او آموخت، سپس فرمود: جابر! آیا تو را از حقیقتی از حقایق این سوره آگاه کنم؟ جابر گفت: پدر و مادرم فدایت، آری؛ آگاه کن، حضرت فرمود: این سوره درمان هر دردی است جز مرگ! ⁽¹⁾.

4 - مساجد کانون های مهرورزی

اشاره

بی‌شک مساجد که محلّ عبادت و بندگی حضرت حق و سجده‌گاه اولیای الهی در برابر باری تعالی و جایگاه ابراز نیاز به درگاه خالق بی‌نیاز و محل به جای آوردن عمود دین یعنی نماز است از ویژگی‌های خاصی برخوردار است که می‌تواند کانون مهر و محبت و مهرورزی نمازگزاران و مؤمنان به یکدیگر از جنبه‌های مختلف مادی و معنوی باشد.

مسجد جایگاه و اهمیت ویژه در فرهنگ اسلامی دارد و از دیدگاه پیامبر با کرامت اسلام صلی الله علیه و آله حساسیت ویژه‌ای دارد لذا پیامبر بزرگ

اسلام صلی الله علیه و آله در راه هجرتش از مکه به مدینه هنگامی که وارد منطقۀ قُبا که قریه‌ای نزدیک مدینه بود شدند، قطعه زمینی را برای ساختن مسجد به هدف عبادت و بندگی خدا در آن فضای نورانی برای آشنایی و نزدیک شدن مسلمانان به یکدیگر و اهتمام به امورشان انتخاب کردند و شخصاً به بنای مسجد و کار بنایی و بناسازی آن اقدام نمودند و مردم مسلمان منطقه را به عبادت دسته جمعی و رسیدگی به امور یکدیگر در آن فضای معنوی تشویق و ترغیب کردند.

هنگامی که آن حضرت با کاروان مهاجران از مکه به مدینه آمدند بی‌درنگ به ساختن مسجد النبی پرداختند و آنجا را علاوه بر مرکزیت دادن برای نماز جماعت و عبادت و دعای دسته جمعی، به عنوان کانون و آشیانه‌ای برای آشنا شدن مسلمانان با یکدیگر و حل مشکلاتشان و درمان دردهایشان و مشورت در امورشان و پرداختن به مسائل اجتماعی و اخلاقی‌شان قرار دادند و خود به همۀ این امور پرداختند و تا پایان عمر بر این حقایق پافشاری ورزیدند.

هشت منفعت مسجد برای انسان

حضرت رسول صلی الله علیه و آله به گونه‌ای مسجد را از نظر معنویت و برکت آراستند که امیر المؤمنین علیه السلام مسجد را در روایتی به عنوان کانونی که هشت نوع منفعت و سود به انسان می‌رساند معرفی کردند:

« مَنْ اخْتَلَفَ إلَی المَسْجِدِ أصَابَ إحدَی الثَّمَانِ: أخاً مُسْتَفَاداً فِی اللّٰهِ أو عِلْماً مُسْتَطْرَفاً أَوْ آیةً مُحْکَمَةً أوْ رَحْمَةً مُنْتَظِرَةً أوْ کَلِمَةً تَرُدُّهُ عَنِ رَدیً أوْ یَسْمَعُ

کَلِمَةً تَدُلُّهُ عَلیٰ هُدیً أوْ یَترُکُ ذَنْباً خَشْیَةً أوْ حَیَاءً» ⁽¹⁾.

کسی که به مسجد رفت و آمد دارد به یکی از هشت حقیقت می‌رسد: یافتن برادر دینی در راه خدا که از او سود معنوی و بهرۀ الهی نصیبش می‌شود، یا دانشی جدید و تازه، یا آیه‌ای استوار و محکم، یا مهر و رحمتی قابل انتظار، یا سخنی که او را از گمراهی و ضلالت برگرداند، یا شنیدن حقیقتی که او را به سوی راه خدا راهنمایی نماید، یا گناهی را از ترس خدا یا شرم از او ترک کند.

قطع رابطه با مسجد در حقیقت به معنای قطع رابطه با این هشت منفعت و قطع رابطه با مؤمنان و کناره‌گیری از یک سلسله واقعیات مفید و محروم ماندن از آشنایی با دوستان خدا و کمک به آنان و دور ماندن از پاداش‌های عظیم حضرت حق است.

منافعی دیگر

رسول خدا صلی الله علیه و آله در رابطۀ با منافع فراوان اتصال به مساجد می‌فرماید:

« مَنْ مَشیٰ إلیٰ مَسْجِدٍ یَطْلُبُ فِیهِ الجَمَاعَةَ کَانَ لَهُ بِکُلِّ خُطوَةٍ سَبْعُونَ ألفَ حَسَنَةٍ وَ یُرفَعُ لَهُ مِنَ الدَّرَجَاتِ مِثْلُ ذَلِکَ وَ إنْ مَاتَ وَ هُوَ عَلی ذَلِکَ وَکَّلَ اللّٰهُ بِهِ سَبعِینَ ألفَ مَلَکٍ یَعُودُونَهُ فِی قَبْرِهِ وَ یُؤنِسُونَهُ فِی وَحْدَتِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ

لَهُ حَتیٰ یُبْعَثَ» ⁽¹⁾.

کسی که برای اتصال به جماعت مؤمنان و انجام عبادت دسته جمعی به سوی مسجد حرکت کند، برای هر قدمش هفتاد هزار حسنه و هفتاد هزار درجه و مرتبه است و چنانچه این برنامه تا پایان عمرش ادامه یابد، خدا هفتاد هزار فرشته بر او می‌گمارد که وی را در برزخش زیارت کنند و با او در تنهایی‌اش انس بگیرند و تا زمان محشور شدنش در قیامت برای او استغفار نمایند.

شکایت مسجد

ترک کردن مساجد و خلوت گذاردن آن‌ها و شرکت نکردن در آن فضای معنوی و ملکوتی و جدا زیستن از مسلمانان و مؤمنان به اندازه‌ای زیانبار است که امام صادق علیه السلام در این زمینه می‌فرماید:

« شَکَتِ الْمَسَاجِدُ إلَی اللّٰهِ تَعَالیٰ الَّذینَ لَا یَشهَدُونَهَا مِن جِیرَانِهَا فَأوحَی اللّٰهُ عَزَّ وَ جَلَّ إلَیْهَا: وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَا قَبِلْتُ لَهُمْ صَلَاةً وَاحِدَةً وَ لا أظْهَرْتُ لَهُمْ فِی النّاسِ عَدَالَةً وَ لا نَالَتْهُمْ رَحْمَتِی وَ لا جَاوَرُونِی فِی جَنَّتِی» ⁽²⁾.

مساجد به خدای متعال از همسایگانی که در آن‌ها حاضر نمی‌شوند شکایت کردند، خدای عزّ و جلّ به مساجد وحی فرمود: به عزت و جلالم

سوگند! یک نماز آنان را نمی‌پذیرم و عدالتی را از آنان در میان مردم آشکار نمی‌کنم و به مهر و رحمتم نمی‌رسند و در بهشتم مجاور من نمی‌شوند.

مسجدیان منابع مهر و محبت

مسلمانانی که به مساجد رفت و آمد دارند، به خاطر عبادت دسته جمعی، ذکر خدا، قرائت قرآن، خواندن دعا، شنیدن موعظه، توبه از گناه، گریه برای حق و برای اهل بیت علیهم السلام، شرکت در کار خیر؛ روحی با صفا، روانی پاک، قلبی رقیق، بدنی فعال و پرکار جهت پرداختن به کارهای مثبت و نیتی خالص و پاک پیدا می‌کنند و در حقیقت تبدیل به منبعی از خیر و برکت می‌شوند و وجدوشان به صورت کلیدی برای حل مشکلات مردم در می‌آید و همگان از مهر و محبّت و عشق و دوستی‌شان بهره‌مند می‌گردند.

این خصلت‌ها و حالات با ارزش، بیش‌تر ویژۀ مردم مؤمن و اهل مسجد است و آنان که دچار سستی ایمان و یا بی‌دین هستند چون چوبی خشک یا سنگی سخت یا حیوانی وابسته به شکم و شهوت‌اند.

آری؛ ارتباط با خدا که منبع مهر و محبّت و عشق و برکت است و رفت و آمد به مساجد و زیارت عالم ربّانی در کنار محراب و منبر و شنیدن نصایح و موعظه‌های او؛ سازندۀ حیات طیّبه و عامل طهارت روح و ترک زشتی‌ها و مایۀ خوشی و لذت واقعی در دنیا و آخرت است. گفت معشوقی به عاشق کی فتی تو به غربت دیده‌ای بس شهرها

پس کدامین شهر ز آن‌ها خوش‌ترست

هر کجا که یوسفی باشد چو ماه جنّت است ار چه که باشد قعر چاه ⁽¹⁾

جلوه ای از مهرورزی پروردگار

اشاره

آثار رحمت خدا

اشاره

جهان و همۀ بساطش، آفرینش و همۀ موجوداتش، هستی و تمام عناصرش - به فرمودۀ قرآن مجید - از نشانه‌های مهر و رحمت خداست.

قرآن از انسان دعوت می‌کند که با دقت عقلی به نشانه‌های مهر و محبّت خدا بنگرد تا از برکت این دقت به عرصۀ باور کردن بخشی از حقایق که تجلی فعل خداست، راه یابد و از پرتو این دقت، زمینۀ به بار نشستن درخت مهر و محبّت را در سرزمین وجود خود فراهم آورد و خود او هم با درس گرفتن از آثار رحمت به اختیار و انتخاب حکیمانۀ خود نشانۀ مهر و محبّت حق گردد.

[ فَانظُرْ إِلَیٰ آثَارِ رَحْمَةِ اللّٰهَ کَیْفَ یُحْیِی الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذٰلِکَ لَُمحْیِی الْمَوْتَیٰ وَ هُوَ عَلَیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ] ⁽¹⁾.

پس با تأمل به آثار رحمت خدا بنگر که چگونه زمین را پس از مردگی‌اش زنده می‌کند، بی‌تردید این [ خدای قدرتمند ] زنده‌کنندۀ مردگان است و او بر هر کاری تواناست.

کلمۀ « نظر» که در آیۀ شریفه به کار رفته، نه نگاه معمولی و عادی با چشم سر بلکه به گفتۀ محققان لغت‌شناس نگاه و چشم دوختن همراه با

دقت عقلی است تا از طریق این گونه نگاه، حقیقت یا حقایقی برای انسان کشف شود و به دنیا یا دنیاهای دیگر غیر از آنچه به ظاهر و با چشم عادی می‌بیند راه یابد.

انسان اگر با دقت عقلی و با کمک فکر و اندیشه و با دستیاری عمق نظر به پهن دشت هستی و موجوداتی که در آن قرار دارند بنگرد، جز مهر و رحمت خداوندی چیزی حس نمی‌کند و جهان و آنچه در آن است جز جلوۀ محبّت و عشق و این که هر چیزی به جای خود نیکوست نمی‌بیند.

اگر به تک‌تک موجودات مادی و عالم طبیعت و به حقایق معنوی دقت نماید، می‌بیند که غیر عشق و محبت خدا به انسان، چیزی نیست.

او که مهر و محبّت بی‌نهایت است، به یقین آثاری که از فعل او صادر شده عین مهر و محبّت است چه این که این آثار مانند قرآن و نبوت و امامت معنوی باشد و چه این که این آثار مانند زمین و آسمان و ابر و باد و گیاه و نبات مادی باشد.

پس انسان با همۀ وجودش از همه طرف از سوی حضرت حق پیچیده به مهر و محبّت است و انصاف نیست که چون ماهی دریا غرق در دریای مهر و محبّت باشد ولی به خود و به دیگران مهر و محبّت نداشته باشد.

براساس قاعدۀ عقلی و عرفی، سزای نیکی، نیکی است و بر پایۀ قانون وجوب شکر و سپاس، باید پاسخ محبّت را با محبّت داد.

انسانی که از بندگی و عبادت خدا فراری است و از خدمت به دیگران گریزان است، بی‌تفاوتی یا ستم و تجاوز به دیگران و ارتکاب گناه

و معصیت و خوردن نمک و شکستن نمکدان جزء امور عادی و معمولی روزمرۀ اوست، در حقیقت پاسخ همۀ محبّت‌های حق و مهر خدایی را با کینه و دشمنی داده و در این زمینه کاری کرده که هیچ حیوانی و درنده‌ای نکرده و نمی‌کند.

روزگاری حکومت آلمان برای چند سال محدود به دست مردی نامهربان و بی‌مهر و محبّت و متکبر و خودخواه به نام هیتلر افتاد، او می‌خواست مرکب هوا و هوسش را به همۀ سرزمین براند و آنچه می‌خواهد انجام دهد و هر چه را میل و خواسته‌اش اقتضا دارد به دست آورد ولی دولت‌ها و ملت‌ها برای دفاع از خود در برابر غرور و تکبر و خشم و کینه و بی‌رحمی‌اش ایستادند تا او را از صفحۀ روزگار محو کردند ولی به آمار زیر که پس از جنگ جهانی به وسیلۀ محققان ارائه شده بنگرید که یک انسان بی‌مهر و محبّت برای چند روز حکومت با جهانیان چه کرد:

در جنگ دوم جهانی 35 میلیون نفر کشته شد و 20 میلیون نفر از داشتن پا یا دست یا چشم محروم شدند، در این جنگ 130 هزار دبیرستان و دبستان و 6 هزار دانشگاه و 8 هزار لابراتوار منهدم و ویران شد، 300 میلیون جلد کتاب در آتش سوخت، یک هزار میلیارد چلیک نفت مصرف شد و 17 میلیون لیتر خون خالص به زمین ریخت، نیم میلیون هواپیما آتش گرفت و سقوط کرد و یک میلیون اتومبیل بزرگ و 300 هزار اتومبیل کوچک از میان رفت.

با خسارت کلی و جزئی در حدود دو هزار شهر پر جمعیت و بیست هزار روستا ویران شد، از همه حساس‌تر 390 هزار میلیارد گلوله در هوا

منفجر گشت، برابر حجم کرۀ زمین دود از سوختن شهرها و کشتی‌ها و هواپیماها به آسمان بالا رفت، 600 هزار میلیارد دلار اثاث قیمتی خانه‌ها و موزه‌ها نابود شد و 50 هزار کیلومتر از راه آهن جهان کسر شد، از ضایعۀ سقط جنین تنها 12 میلیون نفر به خانوادۀ بشر آسیب رسید، 10 میلیون مرد بی‌زن و 17 میلیون زن شوهر خود را از دست داد ⁽¹⁾! !

گوشه ای از مهر خدا به انسان

اشاره

میلیاردها عنصر و فعل و انفعالاتی که در آن‌ها صورت می‌گیرد تا لقمه غذایی به دست آید و از هزاران کانال در وجود زن و شوهری مهربان بگذرد و تبدیل به نطفه شود و در تاریکی رحم قرار گیرد و به تدبیر حکیمانۀ حضرت حق به صورت جنینی آراسته و متعادل درآید، آن‌گاه به ارادۀ خدا سالم و سر حال از مسیر طبیعی بدن مادر قدم در دنیا گذارد و به آغوش پر مهر مادر که نظیرش در همۀ جهان طبیعت وجود ندارد، آرام گیرد و از شیر مادر که به قدرت حق در سینه و پستان او به وجود آمده، تغذیه کند و از مهر و محبّت پدر برخوردار شود و تا به حد رشد و بلوغ رسد از محافظت‌های عاشقانۀ آن دو بهره‌مند گردد و آن دو همه چیز را با جان و دل در اختیارش گذارند و بدون چشم داشت از هر خدمتی در حق او فروگذار ننمایند و تا او را به کمال لازم برسانند از جان خود مایه بگذارند؛ همه و همه گوشه‌ای از مهر و محبّت خدا به انسان است.

این تنها پدر و مادر نیستند که در خدمت انسانند، عوامل دیگری که همه از آثار مهر خدایی است و شبانه روز در خدمت انسانند، برای کسی قابل شمردن نیست.

[ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اَللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ اَللّٰهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ ] ⁽¹⁾.

و اگر نعمت‌های خدا را شماره کنید، هرگز نمی‌توانید آن‌ها را به شمار آورید؛ یقیناً خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

ابر، باد، باران، هوا، سرما، گرما، فصول چهارگانه، قابلیت زمین برای کشت، حشرات، پرندگان، چرندگان، گردش وضعی و انتقالی کرۀ خاکی، نباتات، انواع گل‌ها، باغستان‌ها، اشجار، اقیانوس‌ها، دریاها، چشمه‌ها، کوه‌ها، معدن‌ها، و. . . همه و همه گوشه‌ای از مهر حضرت دوست به انسان است تا نانی به کف آرد و به غفلت نخورد.

[ فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اَللّٰهِ. . . ] ⁽²⁾.

پس با تأمل به آثار رحمت خدا بنگر. . .

شما از میان همۀ حیواناتی که در خدمت انسانند فقط با دقت عقلی به گوسپند و منافع آن، به گاو و سودهای آن، به زنبور عسل و فرآورده‌های آن بنگرید و مطالعه کنید تا بیابید که حضرت حق در حق شما چه مهر بی‌پایان و محبّت بی‌اندازه‌ای را به کار گرفته است تا شما هم از حضرت او درس گرفته، نسبت به خود برای سعادت دنیا و آخرتتان و نسبت به

دیگران مهر و محبّت به کار گیرید و از دشمنی با خود و دشمنی با دیگران بپرهیزید.

کسی که اهل دروغ و کبر است و نسبت به خلق خدا کینه و دشمنی نابجا و ناحق دارد، به فرموده پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله منفورترین مخلوق نزد خداست؛

« أبْغَضُ خَلِیقَةِ اللّٰهِ إلَی اللّٰهِ یَوْمَ القِیَامَةِ الکَذّابُونَ وَ المُسْتَکْبِرُونَ وَ الَّذینَ یُکثِرُونَ البَغْضَاءَ لإخْوَانِهِمْ فِی صُدُورِهِم. . .» ⁽¹⁾.

منفورترین خلق خدا نزد خدا در قیامت: دروغگویان و متکبران و کسانی هستند که در درون خود نسبت به برادران ایمانی خویش کینه و نفرت می‌افزایند.

بنا نیست که نوشته‌های خود را به مسائل پیچیدۀ علمی بیاراییم زیرا در پی آن هستیم که بر محور قرآن و اهل بیت علیهم السلام کتاب‌هایی بنویسیم که تودۀ مردم حتی کم‌سوادترین آنان بتواند در جهت تربیت و رشد و خیر دنیا و آخرت از آن بهره‌مند شود ولی گاهی برای توجه به عظمت مطلبی که محور نوشته و گفتار می‌باشد ناچاریم به زوایایی از مسائل علمی اشاره بریم و در این فصل از نوشتار که مطلب بر محور آثار و رحمت خدا دور می‌زند، گوشه‌ای از فعل و انفعالات عناصر و مواد که مستقیم و غیر مستقیم در حیات انسان دخالت دارد و نمایشگر مهر خدایی به این موجود شریف و پر ارزش است را یادآوری کنیم.

علمای شیمی، فیزیک و زیست‌شناسی پس از سال‌ها تحقیق

و آزمایش به نتایجی رسیدند از این گونه:

1 - در جهان هستی با تغییرات مداوم و حساب شده، ترکیبات شیمیایی کهنه و از کار افتاده که در حقیقت عناصر مرده‌ای بیش نیستند، به کمک عوامل گوناگونی که در پشت پرده عمل می‌کنند، دائماً به مواد و ترکیبات تازه تبدیل شده، در اختیار موجودات زنده - از جمله انسان - قرار می‌گیرند، مانند اکسیژنی که در روز از تنفس برگ درختان و یا تأثیر نور و جریان هوا و تغییرات بار الکتریکی هوایی که ضمن جریان خود با عوامل مختلف در تماس است و هم‌چنین تشعشعات کیهانی بوجود می‌آید.

به طور دائم کلیۀ عوامل موجود در طبیعت از یک تحریک ملایمی - به این معنا که نیرویی در پشت سر است که آن‌ها را به حرکت در می‌آورد - برخوردار بوده، به حالت فعال و نیمه فعال درآمده، عناصر و ترکیبات غیر فعال یا مرده تبدیل به عناصر و ترکیبات فعال زنده شده، آماده برای استفادۀ موجودات زنده می‌گردند.

به عبارت دیگر در دستگاه آفرینش، نیروی با شعور و فعال و مؤثر و مداومی وجود دارد که در کمال نظم و دقت و ظرافت و هماهنگی، دائماً وقفه در وجود را از بین برده، هر عنصر و موجود زنده و غیر زنده را به حرکت در آورده، همواره از سکون و وقفه جلوگیری نموده، در جهت هدف خاص بسیار دقیق و منظمی آن‌ها را به جریان می‌اندازد ⁽¹⁾.

2 - نتیجۀ دوم: هم چنان که آفرینش موجودات زنده در طبیعت به عهدۀ عوامل گوناگون واگذار شده که با هماهنگی کامل این وظیفه را انجام می‌دهند و موجودات زنده و فعال به وجود می‌آورند، به همان ترتیب نیز برای زنده نمودن عناصر و ترکیبات شیمیایی مرده در طبیعت علل و عواملی وجود دارند که آن عوامل عبارتند از: اصطکاک، ضربت، تغییرات بار الکتریکی، تشعشعات نور خورشید، بارندگی‌ها، تغییر درجۀ حرارت، جریان بادها، آب‌ها، تخلیۀ بار الکتریکی، تشعشعات کیهانی، تغییرات میزان قوۀ مغناطیسی زمین، تغییرات درجۀ حرارت، رطوبت، تغییرات فشار، عمل تولید مثل در موجودات زنده، تخمیر، استحاله‌های گوناگون، انجام واکنش‌ها و فعل و انفعالات مداوم شیمیایی و. . .

3 - نتیجۀ سوم: دانشمندان می‌گویند: وقتی در محیط زیست، سلولی مشاهده می‌شود که در آن واحد چندین عمل و فعالیت منظم فیزیکی و شیمیایی توأم با عکس‌العمل‌های حیاتی مخصوص به خودشان تحقق می‌یابند، بعد هم در واحد بزرگی - مثل بدن انسان - همین اعمال متنوع انجام می‌شود، یعنی میلیاردها سلول توأم با یک سلسله فعالیت‌های نسجی و عضوی و بالاخره در کل کالبد موجود زنده به یک هدف واحدی در آن واحد منتهی می‌گردد، مشاهدۀ چنین شگفتی‌ها - که عوامل مختلف و متعدد با وجود اختلاف کامل در

وظایف اختصاصی خود به طور مجموع ناخوآگاه همه با هم به دنبال هدف واحدی هستند که عبارت است از حفظ اعتدال مداوم محیط زیست و امکان ادامه و استمرار حیات و بالاخره تضمین بقای یک موجود زنده - به وضوح مسلم می‌دارد که این وحدت در جهت حرکت و فعالیت و هدف، نشان دهندۀ وجود وحدت در مرکز صدور اوامر و فرمان‌ها به شمار می‌رود که در آن واحد صلاحیت و قدرت و توانایی کنترل و نظارت و ادارۀ این همه پدیده‌های بی‌شمار را در هر ثانیه دارد! ! !

به عبارت دیگر همۀ آن‌ها تابع یک مرکزیت با شعور با یک هدف مشخص و معین در جهت معلوم هستند که نام آن را روح گذارده‌اند.

باز آن دانشمندان می‌گویند که: جا دارد از همین فرصت مناسب در کشف یک حقیقت بزرگ‌تر استفاده کنیم و یادآور شویم که تعدد فعالیت‌ها و تنوع وظایف در میلیاردها سلول - آن هم در کمال نظم و ترتیب - عملاً هم وحدت فرمان دهنده را ثابت می‌کند و هم وحدت هدف را و نشان می‌دهد که مرکز صدور تمام فرمان‌ها در کالبد مادی انسان‌ها و حیوانات و نباتات جز یکی بیش نتواند بود ⁽¹⁾.

این همان توحیدی است که به صورت [ لاَ إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ ] ⁽²⁾در قرآن مجید و به صورت

« أشْهَدُ أنْ لَا إلهَ إلّا اللّٰه» در دعاها و نمازهای واجب و مستحب و در اشعار حکمت‌آموز حکیمان به صورت:

هر گیاهی که از زمین روید وحده لا شریک له گوید ⁽¹⁾

مطرح است.

این بود گوشه‌ای از مهر و محبّت خدا به انسان که به زبان علم بازگو شده و انسان را با درک این مهر و محبّت غرق در شگفتی و تعجب و حیرت می‌کند و به او می‌آموزد که تو هم با اختیار خود از طریق هماهنگی با وحی و نبوت و امامت جلوۀ مهر و رحمت برای خود و دیگران باش و با کمال یقین بدان و آگاه باش که از خدا جز مهر و محبّت صادر نشده و نمی‌شود و همۀ موجودات آثار مهر و رحمت اویند و شر و بدی و بی‌مهری و نامهربانی، چیزی جز انحراف موجودات از راه مستقیم ویژۀ خود نیست.

[ مٰا أَصٰابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اَللّٰهِ وَ مٰا أَصٰابَکَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ. . . ] ⁽²⁾.

[ ای انسان! ] آنچه از نیکی به تو رسد، از سوی خداست و آنچه از بدی به تو رسد، از سوی خود توست. . .

حفظ موسی علیه السلام در حصاری از مهر

راستی چه حقیقیت شگفت‌آوری است! حضرت حق موسی علیه السلام را در حصاری از مهر و محبّت می‌پوشاند تا او را از نابودی و کشته شدن به دست فرعون و فرعونیان حفظ کند و عاقبت به مقام والای پیامبری برساند و به دست او دینش را ابلاغ و سبطیان را از چنگال ظالمانۀ قبطیان برهاند.

اما داستان حفاظت موسی:

فرعون ستمکار، بنی اسرائیل را از روی کینۀ و خشم با همۀ قدرتش در شکنجه و فشار داشت، او این سخت‌گیری را به بنی اسرائیل به این خاطر روا داشته بود که اولاً از شورش و کودتای آنان جلوگیری کند و ثانیاً از به وجود آمدن فرزندی که آینده‌نگران به وی یقین داده بودند او و دودمانش و حکومتش را بر باد می‌دهد پیش‌گیری نماید.

اما فرمان داده بود که نوزادان بنی اسرائیل را نابود کنند و دختران و زنانشان را برای کنیزی و بیگاری زنده نگه دارند!

جاسوسان انسانیّت باختۀ فرعون و مأموران آخرت فروش حاکم بیدادگر، مناطق و خانه‌های بنی اسرائیل را به شدت زیر کنترل داشتند تا تولد نوزادان را به دستگاه حکومتی خبر دهند و دیگر مأموران برای نابودی نوزادان دست به کار شوند.

موسی که ساعاتی بود به دنیا آمده بود مادر را در نگرانی سختی فرو برد، مادر مهربان که با همۀ وجود به فرزند بی‌گناهش که صد در صد در معرض قتل بود عشق می‌ورزید، در نگرانی و اضطرابی شدید قرار داشت و پنهان داشتن او را به طور موقت کلید حل مشکل نمی‌دانست، این زمانی بود که وجود مبارک حضرت حق آن توانای شکست‌ناپذیری که اراده کرده بود موسی را حفظ کند و در آینده به مقام نبوت و رسالت برگزیند و فرعون و فروعنیان را به دست او نابود سازد، به قلب مادر آنچه را باید برای حفظ موسی به کار رود الهام می‌کند:

[ إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ ] ⁽¹⁾.

آن زمان که به مادرت آنچه را که باید الهام می‌شد، الهام کردیم.

به قلب مادر وحی می‌کند که او را در صندوقی افکن و آن صندوق را به دریا انداز، دریا از جانب ما وظیفه دارد که آن را به ساحل اندازد تا نهایتاً دشمن من و دشمن او وی را برگیرد! !

آری؛ کسی که در نهایت دشمنی با خدا و دشمنی با موسی بود و بر دشمنی‌اش چنان اصرار داشت که دنبال کشتن موسی بود، پرورش و خدمت به موسی بر عهدۀ او نهاده شد تا همۀ جهانیان بدانند:

اولاً: کسی را که خدا بخواهد حفظ کند در دامان دشمن خطرناک هم حفظ می‌کند.

ثانیاً: حرکت بر ضد ارادۀ خدا به نتیجه نمی‌رسد.

ثالثاً: وقتی ارادۀ حق بر هلاک دشمن تعلق بگیرد دشمن را با دست خودش به ورطۀ هلاکت می‌کشاند.

موسی در این گیر و دار سخت و طوفان عظیم و راه پر از فراز و نشیب، لازم است در یک حصار و حصن حفاظتی استوار قرار گیرد تا از تمام خطرات پیش رو محفوظ بماند، به این خاطر خدا مهر و محبتی از سوی خود بر او می‌افکند به کیفیت و حالتی که هر کس او را ببیند عاشق و دلباختۀ او گردد که نه فقط به کشتن و آزارش راضی نشود بلکه نسبت به او در موقعیتی قرار گیرد که حاضر نگردد مویی از سرش کم شود! !

[. . . وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی . . . ] ⁽¹⁾.

. . . و محبوبیّتی از سوی خود بر تو انداختیم. . .

در روایتی از حضرت امام باقر علیه السلام آمده است:

چون موسی به دنیا آمد و مادر مشاهده کرد نوزادش پسر است رنگ از صورتش پرید، قابله پرسید: چرا به این صورت رنگت زرد شد؟ گفت: می‌ترسم سر فرزندم را از بدن جدا کنند، اما قابله گفت: هرگز چنین خوفی به خود راه مده.

« وَ کَانَ مُوسَیٰ لَا یَرَاهُ أحَدٌ إلّا أحَبَّهُ» ⁽²⁾.

موسی چنان بود که هر کس او را می‌دید به وی عشق می‌ورزید.

قرآن منبع مهر و رحمت الهی

اشاره

کتاب خدا در بسیاری از آیات از وجود ذی جود خود تعبیر به مهر و رحمت می‌کند که برای نمونه به سه آیه اشاره می‌کنم:

[. . . مٰا کٰانَ حَدِیثاً یُفْتَریٰ وَ لٰکِنْ تَصْدِیقَ اَلَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصِیلَ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ ] ⁽¹⁾.

. . . [ قرآن ] سخنی نیست که به دروغ بافته شده باشد، بلکه تصدیق کنندۀ کتاب‌های آسمانی پیش از خود است و بیان‌گر هر چیز است و برای مردمی که ایمان دارند، سراسر هدایت و رحمت است.

[ یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفٰاءٌ لِمٰا فِی اَلصُّدُورِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ ] ⁽²⁾.

ای مردم! یقیناً از سوی پروردگارتان برای شما پند و موعظه‌ای آمده، و شفا است برای آنچه [ از بیماری‌های اعتقادی و اخلاقی ] در سینه‌هاست، و سراسر هدایت و رحمتی است برای مؤمنان.

[ . . . هٰذٰا بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ ] ⁽³⁾.

. . . این قرآن دلایلی روشن از سوی پروردگار شماست و برای گروهی که ایمان می‌آورند، سراسر هدایت و رحمت است.

قرآن دریای مهر خدا به انسان

خدای مهربان، رشد و کمال و تربیت و ایمان و اعتقاد صحیح و اخلاق حسنه را به وسیلۀ قرآن مجید و توضیحاتی که پیامبر و اهل بیت علیهم السلام در حریم آیات آن دارند عطا می‌کند. در صورتی که انسان پذیرش نشان دهد و خردورزی نماید و انصاف به میدان آورد و اگر انسان در سایۀ قرآن به مرتبۀ رشد و کمال و به فضای تربیت معنوی برسد و از ایمان و اخلاق و روش پسندیده برخوردار گردد، مصداق عنوان « محسن» می‌گردد و محسن در اصطلاح قرآن، انسانی است که از طرفی مورد مهر و عشق خدا و از طرف دیگر سزاوار رحمت بی‌نهایت حق است که بهشت جاوید و رضوان الهی از جلوه‌های آن رحمت بی‌نهایت است،

[. . . وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلْمُحْسِنِینَ ] ⁽¹⁾.

. . . و خدا نیکوکاران را دوست دارد.

[. . . إِنَّ رَحْمَتَ اَللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ اَلْمُحْسِنِینَ ] ⁽²⁾.

که یقیناً رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است.

و این که گفتیم: قرآن دریای بی‌ساحل مهر و محبّت خدا به انسان

است سخنی است، بر اساس معارف الهیه که شرح مختصرش را ذیلاً می‌خوانید.

زمانی که جوان بودم، در ابتدای طلبگی‌ام، روزنامه‌ای به نام « ندای حق» به وسیلۀ شخصی دلسوز و دانا منتشر می‌شد که مطالبش علمی، دینی، انتقادی و قابل مطالعه بود و من هم به فراخور حالم در آن روزنامه مقاله می‌دادم، در یکی از شماره‌هایش از قول علامۀ مجلسی خواندم که آن مرد بزرگ فرموده بود: من تا زمان خودم که اواسط قرن یازدهم هجری شمسی است از نزدیک به بیست هزار نوع تفسیر قرآن خبر گرفتم!

و از آن زمان تا امروز یقیناً صدها تفسیر در مجلدات گونان انتشار یافته که هرکدام دارای مطالب جدید و تازه است. از تفاسیر بسیار مهم و پر ارزش که از نظر علمی در این زمان در اختیار دانشمندان و اهل علم قرار گرفته، « تفسیر المیزان» در بیست جلد به قلم فیلسوف کبیر و عارف کم نظیر مرحوم علامۀ طباطبایی است.

نقل است که از آن مرد بزرگ پرسیدند: تفسیر قرآن از ابتدای شروع تفسیر تا این زمان از نظر علمی و کشف حقایق آیات به کجا رسیده است؟

آن خردمند آگاه و بصیر دانا فرموده بود: اگر همۀ ما مفسران قرآن با تفسیرهایمان یک جا گرد آییم، در عدم آگاهی نسبت به حقایق قرآن مانند این است که تا لب دریا آمده و هنوز موفق به ورود به این دریا نشده‌ایم و از محتویات آن بی‌خبریم! !

« الفتوحات المکّیه» که کتابی در عرفان نظری است، در بخش مربوط به

قرآنش روایت بسیار عجیبی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که بیانگر این معناست که حقیقتاً قرآن دریای بی‌ساحل است،

« یَأْتی القُرْآنُ یَوْمَ القِیَامَةِ بِکْراً» ⁽¹⁾.

قرآن در قیامت بکر و دست‌نخورده وارد محشر می‌شود.

راستی شگفت‌آور است، آدمی هرچند عالم و آگاه و دانشمند و بینا باشد، در برابر عظمت آیات قرآن و مفاهیمش بسیار احساس کوچکی و حقارت می‌کند.

در عین حال اگر انسان بتواند به طهارت عقل و نیّت و اخلاق و عمل بویژه به طهارت قلب آراسته شود، توفیق می‌یابد که به سبب آن طهارت، به بخشی از حقایق قرآن مجید برسد چنان که خود قرآن به این معنا توجه می‌دهد:

[ لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ اَلْمُطَهَّرُونَ ] ⁽²⁾.

جز پاک شدگان [ از هر نوع آلودگی ] به [ حقایق و اسرار و لطایف ] آن دسترسی ندارند.

تعالیم پر مهر و محبت قرآن

اشاره

وجود مبارک حضرت حق، رحمت و مهر بی‌نهایت است و رحمت و مهرش ملک و ملکوت و غیب و شهادت و ظاهر و باطن و حاضر و غایب را فرا گرفته است، چنان‌که امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرماید:

اللّٰهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِرَحْمَتِکَ الَّتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیءٍ ⁽¹⁾.

از آثار رحمت او که در رأس همۀ آثار و عنایات و الطاف اوست و چیزی از نظر ارزش و قیمت معادل آن نیست، قرآن مجید است،

[ تِلْکَ آیٰاتُ اَلْکِتٰابِ اَلْحَکِیمِ * هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ ] ⁽²⁾.

این آیات [ با عظمتِ ] کتاب محکم و استوار است، * که سراسر هدایت و رحمتی است برای نیکوکاران.

این قرآن رحمت از سوی خدای رحمت بر قلب حضرت رحمة للعالمین نازل شد تا با زبانی لیّن و نرم و بیانی پر مهر و گرم بر مردم بخواند و معانی‌اش را به آنان تعلیم دهد تا مردم هم با تسلیم شدن به مقام نبوت و تعالیم وحی و کرنش و بندگی در پیشگاه خدا مطلع الفجر ارزش‌ها شوند و وجودشان در سایۀ خدا و قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله، منبع رحمت و مهر و عشق و عاطفه گردد.

[ . . . رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ. . . ] ⁽³⁾.

. . . در میان خودشان با یکدیگر مهربانند. . .

آری؛ با کمک نبوت و وحی و توفیق خاص حق از چنان معرفتی برخوردار گردند که قلبشان خانه و کاشانۀ «. . . أَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ . . .» ⁽⁴⁾و از عرش پاک قلبشان مهر و محبتشان نسبت به خدا شدیدترین مهر

و محبّت رخ نماید و موج پرارزش آن متوجه پیامبران و امامان و سپس مؤمنان و پدر و مادر و زن و فرزند و اقوام و خویشان و سایر خلق خدا گردد و در صورت زمینه داشتن، موج محبتشان نسبت به همۀ انسان‌ها فراگیر گردد چنان که به حضرت عیسی علیه السلام وحی شد:

چون خورشید به همگان بتاب و شعاع مهر و محبتت را نسبت به همه فراگیر قرار بده ⁽¹⁾.

خورشید وقتی طلوع می‌کند از پهن کردن شعاع نورش دریغ نمی‌ورزد و خانه و لانه و باغ و کویر و هیچ موجودی از بهره بردن از نورش استثنا نمی‌کند، مؤمن هم مثل خورشید باید بر همه بتابد و سودش را به همه برساند و نسبت به کسی در رسانیدن مهر و محبتش دریغ نورزد.

خصلت‌های با ارزش مؤمنان در قرآن

قرآن، امر به معروف و نهی از منکر را از کارهای مؤمنان برشمرده:

[. . یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ . . . ] ⁽²⁾.

. . . همواره به کارهای نیک و شایسته فرمان می‌دهند و از کارهای زشت و ناپسند بازمی‌دارند. . .

که این دو برنامه یعنی وادار کردن دیگران به کارهای پسندیده و باز

داشتن همگان از زشتی‌ها در حقیقت مهرورزی مؤمن به دیگران و تابش نور محبتش به همگان است.

مؤمن، هنگامی که دیگران را در فاصله و جدایی با کارهای پسندیده اعم از عبادت حق و خدمت به خلق ببیند، نمی‌تواند بی‌تفاوت بماند و از این که شخصی یا اشخاصی با جدایی از معروف و عمل شایسته و عبادت و خدمت، خود را از لطف و رحمت حق محروم می‌نماید، قلبش به درد می‌آید و غصه می‌خورد و عاشقانه برای پیوند مردم با معروف قدم برمی‌دارد.

هم‌چنین هنگامی که دیگران را در فساد و گناه و عصیان و طغیان می‌نگرد، به شدت رنجیده خاطر می‌شود و از این که می‌بیند همنوعش راهی به سوی خزی دنیا و عذاب آخرت به روی خود باز کرده، نگران می‌گردد و با همۀ وجود و رعایت شرایط لازم برای نجات آنان دست به اقدام می‌زند و از زشتی و منکرات باز می‌دارد.

خدا در آیۀ هفتاد و یکم سورۀ توبه مسألۀ امر به معروف و نهی از منکر را بر سایر امور مقدم انداخته و به عنوان دو فریضه از سوی خود یاد کرده زیرا می‌داند که وقتی همۀ مؤمنان و مؤمنات به اجرای این دو فریضه برخیزند و آن دو را بر پا دارند، همۀ واجبات چه آسان و چه دشوار، از برکت امر به معروف و نهی از منکر - که در حقیقت عشق‌ورزی مردان و زنان اهل ایمان به هم‌نوعان است - استقامت و دوام می‌یابند، چون امر به معروف و نهی از منکر دعوت به سوی اسلام این آیین سعادت‌بخش است، اسلامی که نابودی و طرد ستمگری و مخالفت شدید با ستمکار و تقسیم ثروت و غنیمت بر اساس انصاف و عدالت

و مواسات و گرفتن زکات و مالیات و صدقات در جای خودش و قرار دادن همۀ آن‌ها در جایی که سزاوار و شایسته است، در ذات و عمق آن است ⁽¹⁾.

مؤمن از خصلت‌هایی که به وسیلۀ ایمان کسب کرده و از ارزش‌هایی که به توفیق خدا به دست آورده، در هیچ موقعیتی دست برنمی‌دارد و از پخش ارزش‌هایش در خانواده و جامعه عقب‌نشینی نمی‌کند و اگر برای تعطیل کردن عبادت حق و خدمت به خلق که یک رشته‌اش امر به معروف و نهی از منکر است ثروت هنگفت در اختیارش بگذارند یا پیشنهاد ریاست و مقامی به او دهند، هرگز عبادت حق و خدمت به خلق را ترک نمی‌کند و تسلیم دعوت باطل نمی‌شود.

مؤمن امین و صادق و درستکار و کریم و بزرگوار و مهربان است و همگان از اوصاف حمیده و صفات پسندیده‌اش بهره‌مندند.

همان گونه که کریم با کرم وحدت پیدا کرده، اگر بگویند دست از کرم و بزرگواریت بردار، برای او دست کشیدن از کرم و بزرگواری امکان ندارد، مؤمن واقعی هم توان جدایی از خصلت‌های انسانی و الهی را ندارد زیرا مؤمن جلوه‌ای از صفات خداست و صفات خدا از خدا قابل جدایی نیست.

ملا اسماعیل سبزواری در کتاب « انسان» خود روایت می‌کند:

« موسی بن عمران پس از چندین سال دعوت از فرعون برای پذیرش

حق و توبه و انابه و قرار گرفتن در راه خدا، از خدا درخواست کرد که فرعون را به خاطر این که از او ناامید بود، نابود کند و به چاه هلاکت دراندازد، خدا به موسی وحی کرد: راه نابودی و هلاکش را خود انتخاب کن، موسی گفت: رزق و روزیت را از او دریغ دار وی را با درد گرسنگی و تشنگی به هلاکت برسان، خطاب شد: او دست از عبادت و بندگی من برداشت ولی من دست از رزاقیّت و رزق رسانیم نسبت به او برنمی‌دارم!» .

خصلت‌های ارزشی و ایمانی با وجود مؤمن حقیقی یکی است و مؤمن با آن‌ها اتحاد و وحدت دارد و دست برداشتن از آن‌ها برای او میسر نیست، چنان که خدا در قرآن با اشاره به داستانی برای پیامبران جدایی از امانت‌داری و امین بودن را غیر ممکن می‌داند.

در غنائم جنگ بدر قطیفه‌ای سرخ رنگ بود که ظاهراً قیمت مناسبی داشت، آن قطیفه گم شد و مردی از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت:

به چه سبب ما که در جهاد سهیم هستیم و سزاوار غنیمت می‌باشیم آن قطیفه را نمی‌یابیم؟ گمان می‌برم که پیامبر خدا به دور از چشم ما و پیش از تقسیم غنیمت آن را برای خود برداشته!

خدای مهربان در رابطۀ با پیامبر امین این آیه را نازل کرد:

[ وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ. . . ] ⁽¹⁾.

هیچ پیامبری را نَسِزد که [ در اموال، غنایم، سایر امور به امت خود ]

خیانت ورزد و هر که خیانت کند، روز قیامت با آنچه در آن خیانت کرده بیاید. . .

پس از نزول آیه، مردی به محضر پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت:

فلان شخص نسبت به قطیفه خیانت ورزیده و آن را در چاله‌ای از زمین پنهان کرده است، حضرت به کندن آن محل فرمان دادند و پس از خاکبرداری قطیفه را از آن چاله درآوردند ⁽¹⁾.

آری؛ خصلت‌های پاک و ارزش‌های اخلاقی با جان و دل مؤمن یکی است و جدایی او از آن‌ها غیر ممکن است. موحد چو در پای ریزی زرش

آری؛ خصلت‌ها و حالات و اموری که ریشه از ایمان نمی‌گیرد گرچه عشق و محبتی شدید باشد علاوۀ بر این که کاربرد مثبتی ندارد در معرض زوال و فناست.

محبّت و عشقی که ریشۀ الهی ندارد، محبّت به نفس و محبّت به شهوت و محبّت به شکم است، انسان در فضای چنین محبتی اگر دل به

کسی ببندد، این دل بستن یقیناً برای حفظ خودیّت و منیّت خویش است.

هستند مردمی که در ظاهر اهل محبّت یا برخی از خصلت‌های ارزشی‌اند ولی محبّت و خصلت‌هایشان در حقیقت، بندی است که دیگران را به وسیلۀ آن به اسارت درآورند و از وجود آنان به نفع شکم و شهوت و خواسته‌های نامشروع خود استفاده کنند.

این گونه محبّت‌ها و خصلت‌ها نه این که انسان را تلطیف نمی‌کند بلکه بر عکس از وجود انسان ستمکاری خشن و موجودی ظالم و شخصی متجاوز که فقط به منافع خود فکر می‌کند می‌سازد و در چنین فضایی دچار انکار حقایق و تکذیب واقعیات می‌کند.

بسم اللّٰه، جلوۀ مهر و محبت خداوند

اشاره

انسان اگر همۀ امور زندگی و به ویژه حالات و جهات معنوی و باطنی و به خصوص روش مهرورزی و محبّت به دیگران را از حضرت حق و پیامبران و امامان درس بگیرید، به یقین منبعی از پاکی و دوستی و صدق و صداقت و عشق و مهرورزی و نیکی و احسان خواهد شد، در این زمینه شناخت صفات و اسمای حضرت حق و روش زندگی پیامبران و امامان ضروری است و پس از شناخت باید از طریق تمرین عملی، آن حقایق شناخته شده را در خود تحقق داد تا همگان از وجود او بهره‌مند گردند و سعادت دنیا و آخرت او تأمین شود.

هنگامی که به قرآن دقت می‌کنیم می‌بینیم آیۀ شریفۀ [ بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ ] صد و چهارده بار در قرآن مجید تکرار شده است، آیا یکی از

اهداف این تکرار درس دادن به انسان نیست که بر او لازم و واجب است وجودش را افق طلوع مهر و مهربانی و عشق و محبّت‌ورزی قرار دهد؟

کلمۀ « رحمان» صیغۀ مبالغه و کلمۀ « رحیم» صفت مشبهه است و بر این اساس رحمان به معنای دارندۀ رحمت فراگیر و رحیم به معنای دارندۀ مهر و محبّت همیشگی و ابدی است.

فیض کاشانی که متخصص علوم اسلامی و آراسته به حسنات انسانی است در « تفسیر الصافی» می‌گوید:

رحمت رحمانیه، فراگیر نسبت به همۀ موجودات و شامل همۀ نعمت‌هاست و اما رحمت رحیمیه به معنای عنایت کردن توفیق در دنیا و دین به مؤمنان و دعوت نمودن از کافران به ایمان و آیین است ⁽¹⁾.

آیۀ [ بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ ] که به انسان درس مهر و محبّت و عشق‌ورزی می‌دهد، بی‌تردید جزء سورۀ فاتحة الکتاب و از آیات قطعی و حتمی این سورۀ مبارکه است و رسول خدا صلی الله علیه و آله در همۀ نمازهایش آن را قرائت می‌کرد و از آیات سورۀ حمد به شمار می‌آورد و می‌فرمود: فاتحة الکتاب همان سبع المثانی یعنی آیات هفت گانه است.

و از حضرت امام رضا علیه السلام روایت شده است:

[ بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ ] به اسم اعظم خدا از سیاهی چشم به سپیدی

آن نزدیک‌تر است ⁽¹⁾.

و حضرت امام صادق علیه السلام فرمود:

بلند خواندن و اظهار [ بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ ] در نماز واجب می‌باشد ⁽²⁾.

و فرمود:

دیگرانی - که خدا آنان را نابود کند - چه شده و چه دلیلی دارند که بزرگ‌ترین آیۀ قرآن را در نماز خود ترک می‌کنند؟ ! ⁽³⁾.

حضرت امام باقر علیه السلام فرمود:

[ غیر پیروان ما اهل بیت ] آیه‌ای از آیات کتاب خدا را که بسم اللّٰه است دزدیدند در حالی که شایسته است آن را در ابتدای هر کار بزرگ و کوچک بخوانند تا خداوند بدان کار برکت دهد ⁽⁴⁾.

و حضرت امام صادق علیه السلام فرمود:

از خواندن [ بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ ] دریغ نکنید گرچه پس از آن

بخواهید شعری بخوانید ⁽¹⁾.

و از امیر المؤمنین علیه السلام روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله از خدای عزّ و جلّ نقل می‌کند:

« کُلُّ أمرٍ ذِی بَالٍ لَمْ یُذْکَرُ فِیهِ [ بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ ]

فَهُوَ أبْتَرُ» ⁽²⁾.

هر کار در خور توجهی که در آن بسم اللّٰه الرحمن الرحیم ذکر نشود، ابتر و بریده از نتیجۀ مطلوب است.

آغاز و انجام قرآن، نمودار محبّت

نزول قرآن مجید بر قلب ملکوتی پیامبر با آیۀ شریفۀ [ بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ ] که نمودار مهر و محبّت و عشق و رحمت خداست، شروع شد و در آن آیۀ شریفه سخن از رحمانیّت خداست که همۀ هستی رشحه‌ای از ظهور آن است:

[ اَلرَّحْمٰنُ عَلَی اَلْعَرْشِ اِسْتَویٰ * لَهُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ مٰا تَحْتَ اَلثَّریٰ ] ⁽³⁾

[ خدای ] رحمن بر تخت فرمانروایی و تدبیر امور آفرینش چیره و مسلط است. * آنچه در آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو و آنچه زیر زمین است، فقط در سیطرۀ مالکیت و فرمانروایی اوست.

و بهشت جلوه‌ای تام از آن حقیقت می‌باشد:

[ إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ اَلْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً جَنّٰاتِ عَدْنٍ اَلَّتِی وَعَدَ اَلرَّحْمٰنُ عِبٰادَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّهُ کٰانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا ] ⁽¹⁾

مگر آنان که توبه کرده و ایمان آورده و کار شایسته انجام داده‌اند، پس آنان به بهشت درآیند و ذرّه‌ای مورد ستم قرار نمی‌گیرند. * بهشت‌های جاویدی که [ خدای ] رحمان به بندگانش وعده داده در حالی که اکنون از نظرها پنهان است، یقیناً وعدۀ خدا آمدنی است.

و بازگشت اهل تقوا در محشر به آن است:

[ یَوْمَ نَحْشُرُ اَلْمُتَّقِینَ إِلَی اَلرَّحْمٰنِ وَفْداً ] ⁽²⁾

[ یاد کن ] روزی را که پرهیزکاران را به ضیافت و میهمانی [ خدای ] رحمان گرد می‌آوریم.

و پدیدۀ با عظمت شفاعت ظهوری از آن واقعیت است:

[ یَوْمَئِذٍ لاٰ تَنْفَعُ اَلشَّفٰاعَةُ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ اَلرَّحْمٰنُ وَ رَضِیَ لَهُ قَوْلاً ] ⁽³⁾

در آن روز شفاعت کسی سودی ندهد مگر آن که [ خدای ] رحمان به او اذن دهد و گفتارش را [ در مورد شفاعت از دیگران ] بپسندد.

همچنین در آیۀ شریفه [ بِسْمِ اَللّٰهِ ] سخن از رحیمیت خداست که هر

رزق حلالی و هر گذشت و لطفی جلوه‌ای از آن است:

[ فَکُلُوا مِمّٰا غَنِمْتُمْ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ] ⁽¹⁾.

آنچه از غنیمت [ در میدان جنگ ] گرفته‌اید، حلال و پاکیزه بخورید و از خدا پروا کنید؛ یقیناً خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

[ . . . مٰا عَلَی اَلْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ] ⁽²⁾.

. . . بر نیکوکاران [ معذور ] هیچ مؤاخذه و سرزنشی نیست، و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

و راه ورود به رحمت خاص الهی است:

[. . . سَیُدْخِلُهُمُ اَللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ ] ⁽³⁾.

. . . به زودی خدا آنان را در رحمتش در آورد؛ زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

و موجب پذیرش توبه و پذیرش صدقات است:

[ أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ هُوَ یَقْبَلُ اَلتَّوْبَةَ عَنْ عِبٰادِهِ وَ یَأْخُذُ اَلصَّدَقٰاتِ وَ أَنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلتَّوّٰابُ اَلرَّحِیمُ ] ⁽⁴⁾.

آیا نداسته‌اند که فقط خداست که از بندگانش توبه را می‌پذیرد و صدقات را دریافت می‌کند؟ و یقیناً خداست که بسیار توبه‌پذیر و مهربان است.

و همچنین راه نجات از نفس اماره می‌باشد:

[ وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ اَلنَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ ] ⁽¹⁾.

من خود را از گناه تبرئه نمی‌کنم؛ زیرا نفس طغیان گر بسیار به بدی فرمان می‌دهد مگر زمانی که پروردگارم رحم کند؛ زیرا پروردگارم بسیار آمرزنده و مهربان است.

و موجب آفرینش ابزار زندگی است:

[ وَ تَحْمِلُ أَثْقٰالَکُمْ إِلیٰ بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بٰالِغِیهِ إِلاّٰ بِشِقِّ اَلْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ ] ⁽²⁾.

و بارهای سنگین شما را تا شهری که جز با دشواری و مشقت به آن نمی‌رسید، حمل می‌کنند؛ یقیناً پروردگارتان رؤوف و بسیار مهربان است.

و نعمت‌های بی‌شمار و نزول قرآن جلوه‌ای از آن است:

[ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اَللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا إِنَّ اَللّٰهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ ] ⁽³⁾.

و اگر نعمت‌های خدا را شماره کنید، هرگز نمی‌توانید آن‌ها را به شمار آورید؛ یقیناً خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

[ تَنْزِیلَ اَلْعَزِیزِ اَلرَّحِیمِ ] ⁽⁴⁾.

[ قرآن ] نازل شدۀ توانای شکست‌ناپذیر و مهربان است.

پایان قرآن مجید هم با سوره‌ای است که ابتدایش آیۀ [ بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ ] و محتوایش دعوت مردم برای پناه بردن به رب ناس، پادشاه ناس و معبود ناس است که لطف و مهر و رحمتش نسبت به ناس بی‌نهایت و بی‌پایان است.

اگر انسان به وسیلۀ قرآن تربیت شود و قلبش جلوه‌گاه آیات کتاب خدا گردد، بی‌تردید منبعی از مهر و محبّت و عاطفه و دل سوزی می‌شود.

نکته‌ای که بسیار مهم است و در این بخش شایسته است مورد توجه قرار گیرد، این است که ما اهل ایمان شبانه روز در ده رکعت نماز از نمازهای یومیه بیست بار حضرت حق را به دو صفت رحمن و رحیم به صورت فریضه‌ای شرعی می‌خوانیم، این دو صفت فقط برای قرائت با زبان مقرّر نشده است، بلکه نمازگزار با تکیه به عنایت و لطف حق باید قلب خود را از طریق نماز که منبع فیض و انرژی است به مهر و رحمت بیاراید و آن را در همۀ امور مثبت برای دیگران به خاطر خدا و جلب خشنودی او هزینه کند تا از این راه به پاداش و ثواب دنیایی و آخرتی برسد و درونش همچون درون پیامبر صلی الله علیه و آله - که در سورۀ مبارکۀ توبه به رؤوف و رحیم بودن بر اهل ایمان وصف شده ⁽¹⁾- آراسته شود و نهایتاً متخلق به اخلاق حق گردد.

بر گویندگان و نویسندگان کتاب‌های دینی است که مردم را با محبّت و عشق پروردگار به بندگان آشنا کنند و دربارۀ حضرت حق به صورتی سخن و قلم نرانند که مردم را به خصوص گناه‌کاری که علاقه دارد از گناهش برگردد و توبه کند، از او برانند و ناامید کنند.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« إنَّ رَجُلاً قَالَ یَوماً: وَ اللّٰهِ لَا یَغفِرُ اللّٰهُ لِفُلانٍ قَاَلَ اللّٰهُ عَزَّ وَ جَلَّ: مَنْ ذَا الَّذی تَألَّی عَلَیَّ أن لَا أغفِرَ لِفُلانٍ؟ فَإنِّی قَدْ غَفَرْتُ لِفُلانٍ وَ أحبَطْتُ عَمَلَ المُتَأَلِّی بِقَولِهِ: لَا یَغْفِرُ اللّٰهُ لِفُلانٍ» ⁽¹⁾.

روزی مردی گفت: به خدا سوگند خدا فلانی را نمی‌آمرزد، خدای عزّ و جلّ فرمود: کیست آن که سوگند خورد من فلانی را نمی‌آمرزم، بی‌تردید فلانی را آمرزیدم و عمل سوگند خورده را به خاطر افترایی که به من بست که خدا فلانی را نمی‌آمرزد، نابود کردم! !

آری؛ کسی که خدا را نسبت به بنده‌اش بی‌مهر و محبّت نشان دهد و راه رحمت او را بسته انگارد، جریمه‌اش نابودی اعمال اوست.

ص:

مهرورزی انبیاء و اهل بیت (ع)

اشاره

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله سرچشمۀ مهر و محبّت

اشاره

حیات و زندگی و وجود پیامبر صلی الله علیه و آله، بویژه مقام نبوّت و رسالت آن حضرت که در آیات قرآن و روایات مطرح است، برای همۀ انسان‌ها در همۀ عصرها و قرن‌ها کانونی بی‌نهایت از مهر و محبّت و رحمت و رأفت است.

قرآن در این زمینه می‌فرماید:

[ وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ ] ⁽¹⁾.

و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم.

[ لَقَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مٰا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ ] ⁽²⁾.

یقیناً پیامبری از جنس خودتان به سویتان آمد که به رنج و مشقت افتادنتان بر او دشوار است، اشتیاق شدیدی به [ هدایتِ ] شما دارد، و نسبت به مؤمنان رؤوف و مهربان است.

ابن عباس در رابطه با این عنوان که پیامبر صلی الله علیه و آله برای جهانیان رحمت است و مهر، می‌گوید:

او کانون مهر و رحمت و عشق و محبّت به نیکوکار و بدکار و فاجر و کافر است، اما برای مؤمن در دنیا و آخرت مهر و رحمت است و اما برای کافر به این صورت مهر و رحمت است که به احترام وجود مبارک او کافران زمان او و پس از او از عذاب‌هایی چون خسف و مسخ، معاف شدند ⁽¹⁾.

قرآن در این زمینه می‌فرماید:

[ وَ مٰا کٰانَ اَللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ مٰا کٰانَ اَللّٰهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ ] ⁽²⁾.

و خدا بر آن نیست که آنان را در حالی که تو در میان آنان به سر می‌بری، عذاب کند و تا ایشان طلب آمرزش می‌کنند، خدا عذاب کنندۀ آنان نخواهد بود.

امامان معصوم علیهم السلام که جانشینان بر حق پیامبرند، وجودشان و امامتشان و فرهنگشان همچون پیامبر رحمت، برای جهانیان منبع مهر و محبّت و شفقت و دل سوزی است، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آنان را در سود رسانی به جهانیان هم وزن قرآن دانسته و در روایت بسیار مهم و معروف ثِقْلَیْن که شیعه و غیر شیعه آن را روایت کرده‌اند، تمسک به هر دو را عامل نجات و حفظ انسان از سقوط در گمراهی دانسته است.

پیامبر صلی الله علیه و آله مظهر رحمت به مؤمنان

قرآن کریم از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به عنوان منبعی از رأفت و رحمت یاد کرده است آنجا که می‌فرماید:

[ . . . بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ ] ⁽¹⁾.

. . . و نسبت به مؤمنان رؤوف و مهربان است.

گفته شده « رؤوف» به معنای اوج مهربانی و شدت مهرورزی و « رحیم» به معنای دلسوز و مهربان دائمی و همیشگی است.

او به اهل ایمان به شدت مهر می‌ورزید و عشقی آتشین و محبتی فراوان داشت و نسبت به اهل گناه در جهت هدایتشان دل‌سوز و مهربان بود.

خویشان و نزدیکانش بهره‌مند از رأفت او بودند و اصحابش از چشمۀ پرجوش مهر او سیراب می‌شدند.

نسبت به اهل بیتش به شدت رؤوف بود و به امتش، چه آنان که در زمان او می‌زیستند و چه آنان که از نظر زمانی از او غایب بودند، مهر می‌ورزید و هر که را ملاقات می‌کرد به او اظهار محبّت صادقانه داشت ⁽²⁾.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از نهایت محبّت و رأفت و مهرورزی و دل‌سوزی نسبت به امت و به همۀ جهانیان، آرزو داشت تک‌تک مردم اسلام را که مایۀ سعادت دنیا و آخرت و آیینی بر پایۀ توحید و فطرت و دینی بر

اساس عقل و علم و دلیل و برهان است، از روی صدق و درستی بپذیرند و احکامش را به اجرا بگذارند.

او به راستی در این زمینه از جان مایه می‌گذاشت و لحظه‌ای آسوده و راحت نبود و هر بلا و رنج و مصیبت و دردی را برای هدایت مردم تحمل می‌کرد و به فرمان خدا به مردم می‌گفت:

[. . مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ . . . ] ⁽¹⁾.

. . . هیچ پاداشی از شما نمی‌خواهم. . .

او طبیب عاشقی بود که به راستی به بیماران عشق می‌ورزید و تنها توقع و آرزویش این بود که بیماران، نسخۀ شفابخش او را بپذیرند و به کار بندند و از عوارض بیماری‌های خطرناکی چون کفر و شرک و حسد و حرص و غِلّ و ریا و کینه‌ورزی و ظلم و تجاوز و. . . نجات یابند.

او به شدت علاقه داشت که مردم ملتزم به رنگ خدا که همان اسلام است شوند و فضای زندگی را در سایۀ به کار گرفتن دستورات حق و احکام نورانی و معنوی آیین الهی از صدق و صداقت و درستی و امانت و صفا و صمیمیت و شرافت و کرامت و همت و فضیلت پر کنند چنان که قرآن می‌فرماید:

[ صِبْغَةَ اَللّٰهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اَللّٰهِ صِبْغَةً وَ نَحْنُ لَهُ عٰابِدُونَ ] ⁽²⁾.

[ به یهود و نصاری بگویید: ] رنگ خدا را [ که اسلام است، انتخاب کنید ] و چه کسی رنگش نیکوتر از رنگ خداست؟ و ما فقط پرستش کنندگان اوییم.

هر کس به هر مقام و مرتبه‌ای از معنویت و ارزش رسید، بی‌تردید از برکت این رنگ رسید و هر کس وجود خود را از این رنگ بی‌نصیب نمود به ننگ نشست.

بر همۀ ما لازم است از اخلاق و روش و منش پیامبر صلی الله علیه و آله به ویژه مهرورزی و دل سوزی‌اش نسبت به همه درس بگیریم چنان که قرآن مجید فرموده، او در همۀ امور برای شما سرمشق نیکویی است.

[ لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اَللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ. . . ] ⁽¹⁾.

یقیناً برای شما در [ روش و رفتار ] پیامبر خدا الگوی نیکویی است. . .

مهرورزی پیامبر صلی الله علیه و آله از آثار رحمت خدا

مؤمن مهرورز و نرم خو و رقیق القلب همچون آهن ربایی بسیار قوی، مردم را به حوزۀ ایمان و اخلاق جذب می‌کند و وجودش به تعداد مؤمنان و یاران خدا می‌افزاید و در حقیقت واسطۀ فیض بین خدا و بندگان او می‌شود.

در این زمینۀ قابل توجه در قرآن مجید می‌خوانیم:

[ فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اَللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ اَلْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی اَلْأَمْرِ . . . ] ⁽²⁾.

[ ای پیامبر! ] پس به مهر و رحمتی از سوی خدا با آنان نرم خوی شدی، و اگر درشت خوی و سخت دل بودی از پیرامونت پراکنده می‌شدند؛

بنابراین از آنان گذشت کن، و برای آنان آمرزش بخواه، و در کارها با آنان مشورت کن. . .

در این آیۀ شریفه با جملۀ [ فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اَللّٰهِ ] نشان می‌دهد که نرمی و خوش‌خلقی و مهرورزی پیامبر صلی الله علیه و آله از آثار رحمت خدا در وجود اوست.

آری؛ پیامبر صلی الله علیه و آله که ایمانی برتر از ایمان همۀ مؤمنانِ دوران تاریخ دارد و دانش و بصیرتش فوق همۀ دانش‌ها و بصیرت‌هاست، اقتضا دارد عملاً وصل به صفات حق باشد و از آن دریای بی‌نهایتِ مهر و محبّت و عاطفه و کرم و جود و سخاوت و فضل و احسان خودش، برابر با ظرفیتش بنوشد و بی‌دریغ و بدون مضایقه به دیگران هم بنوشاند.

ارتباط پیامبر صلی الله علیه و آله با حضرت حق و توجه عمیقش به صفات پروردگار و ایمان بی‌نظیرش به خدا و قیامت، قلب پاک او را از نرمی و رقت و مهربانی و عاطفه و صفایی برخوردار کرد که نمونه و مانندی در همۀ هستی ندارد.

او در پی عشق شگفت‌انگیزش به حضرت حق، از نظر عبادت و بندگی در مقامی قرار گرفت که بی‌تردید هیچ فرشتۀ مقربی و انسان عابدی تا ابد به او نخواهد رسید و در پی مهرورزی و علاقه‌اش به دیگران از نظر خدمت رسانی و حل مشکلات مردم و کمک و یاری به آنان به جایی رسید که دست عمل کسی به آنجا نمی‌رسد. گر برود سر چه غم بر سر سودای یار عاشق دلداده را بر سر و سامان چه کار

وصل چو باشد ز پی، سخت نیاید فراق

خلق عظیم پیامبر صلی الله علیه و آله

حضرت حق از باب رحمت و مهرورزی‌اش به انسان، پیامبرش را که دارای خلق عظیم بوده و از وی در قرآن مجید به همین عنوان یاد کرده است، اسوه و سرمشق قرار داده تا هر انسانی که خواهان خیر دنیا و آخرت است با درس گرفتن از روش و منش او به خیر دنیا و آخرت برسد.

[ وَ إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ ] ⁽¹⁾.

و یقیناً تو بر ملکات و سجایای اخلاقی عظیمی قرار داری.

در توضیح « خُلُقٍ عَظِیمٍ » گفته‌اند:

استقامت ورزیدن نسبت به حق، گشاده دستی در بذل و بخشش به جا، تدبیر امور به مقتضای خردورزی و عقل با رعایت صلاح و رفق و مدارا، تحمل سختی و رنج در مسیر هدایت‌گری، گذشت و عفو، پافشاری نسبت به یاری دادن به مؤمنان، دوری و اجتناب از حسد و حرص ⁽¹⁾.

امامان معصوم علیهم السلام مصادیق تام و کامل آیاتی هستند که در آن آیات سخن از نور و ایمان و جهاد و هجرت و اخلاق و کرامت و دیگر فضائل به میان آمده است ⁽²⁾.

آنان به خاطر کمال عقل و ایمان و عمل و اخلاقشان، به عنوان امام و پیشوای مردم انتخاب شده‌اند که مردم در همۀ امور زندگی خود به آن منبع کرامت و فضیلت اقتدا کنند و از این راه سعادت دنیا آخرت خویش را تأمین نمایند.

حضرت امام باقر علیه السلام فرمود:

« نَحنُ حُجَّةُ اللّٰهِ وَ نَحْنُ بَابُ اللّٰهِ وَ نَحنُ لِسانُ اللّٰهِ وَ نَحنُ وَجهُ اللّٰهِ وَ نَحنُ عَینُ اللّٰهِ فِی خَلقِهِ وَ نَحنُ وُلَاةُ أمرِ اللّٰهِ فِی عِبَادِهِ» ⁽³⁾.

ما حجت خدا و باب خدا و زبان خدا و وجه خدا و چشم خدا در میان خلق و والیان امر خدا در میان بندگانش هستیم.

محبّت پیامبر صلی الله علیه و آله به امت

بی‌تردید در میان امت آنان که در حد سعۀ وجودی خویش به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله عشق می‌ورزند و برابر وسع و طاقت خود در عبادت و طاعت می‌کوشند، خدا و پیامبر هم به آنان محبّت می‌ورزند و در دنیا و آخرت از لطف و رحمت بهره‌مندشان می‌سازند، روایت زیر که از روایات مهم و با ارزش است به این حقیقت اشاره دارد:

منصور دوانیقی از جدش عباس که عموی پیامبر صلی الله علیه و آله است نقل می‌کند:

من و رسول خدا صلی الله علیه و آله کنار در ایستاده بودیم، فاطمۀ زهرا علیها السلام در حالی که حضرت امام حسین علیه السلام در آغوشش بود، رسید، رسول خدا پیش رفت و حسین را گرفت و پرسید فاطمۀ من چرا گریه می‌کنی؟

عرضه داشت: زنان به من زخم زبان می‌زنند و سرزنشم می‌کنند که همسر تو فقیر و تهیدست است، پدرت پیامبر، تو را به مسکین و فقیر شوهر داده است!

حضرت فرمود: دخترم! من تو را شوهر ندادم بلکه خدا عقد تو را با علی در عرش بست و جبرئیل هم شاهد عقد بود.

خدا به جهان نگریست، پدرت را به پیامبری برگزید و دیگر بار نگریست علی را انتخاب کرد، آن‌گاه به من وحی فرمود: تو را با علی تزویج کنم و او را وصی خود گردانم، او قلباً از همۀ مردم شجاع‌تر است

و از همه بردبارتر است و از نظر آراسته بودن به اسلام از همه مقدم‌تر است و از تمام مردم سخی‌تر و از نظر اخلاق بهتر است.

فاطمۀ من! قیامت لوای حمد و کلیدهای بهشت را به من می‌سپارند و من در اختیار علی قرار می‌دهم، آدم و همۀ فرزندانش زیر آن لوایند سپس علی را کنار حوض قرار می‌دهم تا هر که را از امت من می‌داند آب دهد.

امام حسن و امام حسین علیهما السلام فرزندان تواند، چون لوای حمد را به دست علی دهم منادی فریاد می‌کند، جدت ابراهیم عالی است و بردارت علی عالی است، هنگامی که من دست به شفاعت بزنم علی هم در شفاعت به من کمک دهد، ای فاطمه! گریه مکن من با مردن از تو جدا می‌شوم، فاطمه محزون شد و گفت: شما را کجا می‌بینم؟ فرمود: زیر لوای حمد در آنجا امت مرا شفاعت کن.

فاطمه مرا در صراط می‌بینی که جبرئیل باز جانب راست من و میکائیل از جانب چپ من و اسرافیل پیش روی من و همۀ فرشتگان پشت سر من هستند و من فریاد می‌زنم:

« یٰا رَبِّ أُمَّتِی أُمَّتی هَوِّنْ عَلَیْهِمْ الْحِسٰابَ ثُمَّ أنْظُرُ یَمِیْناً و شِمٰالاً إِلیٰ أُمَّتِی وَ کُلُّ نَبِیٍّ یَوْمَئِذٍ مُشْتَغِلٌ بِنَفْسِهِ یَقُول یٰا رَبِّ نَفْسِی نَفْسِی و أنٰا أَقُولُ: یٰا رَبِّ أُمَّتِی أُمَّتِی فَأَوَّلُ مَنْ یَلْحَقُ بِی یَوْمَ القِیٰامَةِ مِنْ أُمَّتی أنْتِ وَ عَلِیٍّ وَ الْحَسَنِ و الْحُسَیْنِ فَیَقُولُ الرَّبُّ: یٰا مُحَمَّدُ إِنَّ أُمَّتَکَ لَوْ أَتَوْنِی بِذُنُوبٍ کَأمْثٰالِ الْجِبٰالِ لَغَفَرْتُ لَهُمْ مٰا لَمْ یُشْرِکُوا بِی شَیئاً یُوٰالُوا لِی عَدُّوَّاً» ⁽¹⁾.

پروردگارا! امتم، امتم، حساب را بر آنان آسان کن، سپس از راست و چپ به امتم می‌نگرم. در آن روز هر پیامبری سرگرم وضع خود است، می‌گوید: پروردگارا! خودم، خودم، و من می‌گویم: پروردگارا امتم، امتم. اول کسی که از امتم در قیامت به من می‌پیوندد، تو و علی و حسن و حسین هستید، پس خداوند می‌گوید: ای محمد! اگر امتت گناهانی چون کوه‌ها بیاورند هر آیینه آنان را مورد آمرزش قرار می‌دهم در صورتی که به من شرک نورزیده باشند و با دشمنانم دوستی نکرده باشند.

مهرورزی پیامبر صلی الله علیه و آله به کودکان

عالم بزرگ، اخلاقی کم نظیر، فقیه جامع، مرحوم ملا احمد نراقی در کتاب پر نکته و ظریف « طاقدیس» خود روایت می‌کند که روزی کودکانی چند در مدینه میان کوچه راه را بر پیامبر عزیز اسلام بستند و از حضرت خواستند که آنان را نیز مانند حسن و حسین بر دوش خود سوار کند و بگرداند و بر پشت خود بنشاند و سواری دهد، حضرت به درخواست کودکان پاسخ مثبت داد و آنان را چون دو جگر گوشه‌اش مورد مهر و محبّت بی‌شائبه‌اش قرار داد.

مسجدیان به انتظار پیامبر صلی الله علیه و آله بودند تا نماز جماعت ظهر را با حضرت بخوانند ولی از آمدن حضرت خبری نشد، حضرت علی علیه السلام از صف جماعت بیرون آمد و به جستجوی پیامبر صلی الله علیه و آله از مسجد خارج شد، پیامبر صلی الله علیه و آله را در میان کوچه در محاصرۀ کودکان دید که حضرت را رها نمی‌کردند، پیامبر به علی فرمود: از خانه تعدادی گردو بیاورد و مرا از کودکان بخر، علی علیه السلام با پرداخت چند گردو پیامبر صلی الله علیه و آله را از کودکان خرید، پیامبر صلی الله علیه و آله در مسیر رفتن به مسجد به علی علیه السلام فرمود: برادرم

یوسف را به ثمن بخس که چند درهم کم ارزش بود به فروش رساندند ولی امت من مرا از یوسف ارزان‌تر فروختند! !

درخواست محبّت آمیز پیامبر صلی الله علیه و آله در شب معراج

محبّت و عشق اهل ایمان محبتی نیست که در خانۀ قلب حبس باشد و منافعش به دیگران نرسد، محبتی است جهت‌دار، و مثبت و دارای کاربردی عظیم، محبتی است که چون نور خورشید به هر کس و به هر خانه‌ای و به هر موجودی و به هر سرزمینی می‌تابد، نمی‌توان جلوی تابش آن را گرفت.

کسی نمی‌توانست مانع هزینه شدن محبّت انبیاء و امامان علیهم السلام و اولیا شود، آنان عاشق خلق حق بودند و تا جایی که در قدرتشان بود از هزینه کردن عشق و محبّت خود دریغ نداشتند.

اهل حالی این روایت با ارزش را از کتاب « جنّات الخلود» نقل می‌کرد:

پیامبر صلی الله علیه و آله در شب معراج از حضرت حق پرسید: نهایتاً با امت من در قیامت چه خواهی کرد؟ به رسول خدا صلی الله علیه و آله خطاب شد: قیامت محشرم را دو بخش می‌کنم، از یک بخش محشر تو فریاد بزن: امتی امتی و من از بخش دیگر پاسخ می‌دهم: رحمتی رحمتی!

توجه داشته باشیم که عنوان امت بر هر کسی صادق نیست، این عنوان ویژۀ مردمی است که از ایمان و عمل و اخلاق در حد لازم برخوردار باشند و شایستگی جلب رحمت خدا در آنان موجود باشد.

ممکن است برخی در ابتدای کار مصداق امت باشند ولی در پایان عمر از این مصداق خارج گردند و ممکن است در ابتدای عمر مصداق امت نباشند ولی پس از آن مصداق امت گردند.

مهرورزی مسیح علیه السلام به گنهکار

حضرت عیسی علیه السلام که در کمال زهد و بی‌رغبتی به امور دنیا می‌زیست و همسری هم انتخاب نکرد، روزی از خانۀ زن بدکاره‌ای بیرون آمد، حواریون او را دیده، شگفت زده شدند، حضرت عیسی به آنان گفت:

سبب آمدن من به این خانه برای این است که بیماران دو گروه‌اند: بیمارانی که می‌توانند با پای خود نزد طبیب روند و بیمارانی که بر اثر شدت بیماری از پای درآمده و از رفتن نزد طبیب ناتوان و عاجزند و طبیب باید برای علاج آنان نزدشان رود، این زن بدکاره از گروه دوم است که لازم بود طبیب برای درمان او نزد وی رود و من برای درمان او نزد وی رفتم و من به خاطر هدایت بدکاران مبعوث شده‌ام ⁽¹⁾.

مهرورزی موسی علیه السلام

از جمله عللی که موسی بن عمران علیه السلام را به مقامات موسویّه و درجات عالیه رسانید و او را در دایرۀ محبوبیت الهیه قرار داد، سجده‌های فروتنانه‌اش در پیشگاه حق و مهرورزی‌اش نسبت به خلق بود.

خدا به او فرمود: روزگاری که به شغل شبانی و چرانیدن گوسپندان اشتغال داشتی، برّه‌ای از میان گلّه گریخت، تو به دنبال او روان شدی، به اندازه‌ای آن برّه تو را به دنبال خود دوانید که خسته شدی ولی در نهایت به او رسیدی و او را بغل گرفته، نوازش کردی و به گلّه بازگردانیدی و بر او خشم نگرفتی و به وی تندی ننمودی، کسی که با حیوان رمیده‌ای این گونه برخورد کند لایق و شایستۀ معلمی و هدایت‌گری نسبت به انسان‌هاست، از این جهت به مقام نبوت و رسالت برگزیده شد. مردان خدا پردۀ پندار دریدند

زنهار مزن دست به دامان گروهی

مهرورزی ابراهیم خلیل علیه السلام

اشاره

قرآن مجید که کتاب عشق و محبّت و مهر و عطوفت و معرفت و بصیرت است در زمینه مهرورزی و محبت حضرت ابراهیم علیه السلام می‌فرماید:

[ فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ اَلرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ اَلْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ* إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ* یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ إِنَّهُمْ آتِیهِمْ عَذٰابٌ غَیْرُ مَرْدُودٍ ] ⁽¹⁾.

پس هنگامی که ترس و دلهره از ابراهیم برطرف شد و آن مژده به او رسید، با ما دربارۀ قوم لوط [ به قصد دفع عذاب از آنان ] به گفتگو پرداخت. * به راستی که ابراهیم بسیار بردبار و دلسوز و روی‌آورنده [ به سوی خدا ] بود. * ای ابراهیم! از این [ گفتگو ] درگذر؛ زیرا فرمان پروردگارت [ بر عذاب قوم لوط ] فرا رسیده و یقیناً آنان را عذابی بدون بازگشت خواهد آمد.

ابراهیم علیه السلام با آگاه شدن از مأموریت فرستادگان خدا که برای هلاک کردن قوم لوط که قومی گنهکار و زشت کردار بودند، با آنان به مجادله و گفتگو پرداخت که از عذاب و هلاک کردن آنان صرف نظر نمایند و به

آنان مهلت معینی داده شود، باشد که در آن مهلت معین توبه کنند و از عمل زشت خود دست بردارند و روی به ارزش‌ها کنند تا مورد رحمت و مهر خدا قرار گیرند.

این درخواست برای آن قوم پلید از شخصی مانند ابراهیم علیه السلام درخواست نابجایی نبود زیرا:

أولاً: این درخواست ریشه در ارزش‌های اخلاقی ابراهیم داشت که در سه حقیقتِ حلیم و اوّاه و منیب نمود پیدا کند و در آیۀ شریفه بیان شده است.

ثانیاً: قطعی بودن عذاب از جانب خدا برای او معلوم نبود و وقتی قطعی بودن عذاب روشن نباشد، درخواست مهلت و شفاعت برای اهل گناه بجا و صحیح است.

قطعی بودن عذاب را فرستادگان حق پس از درخواست ابراهیم علیه السلام و شفاعتش به ابراهیم خبر دادند و گفتند که این عذاب حتمی و غیر قابل بازگشت است.

درخواست مهرورزی برای نسل خویش

مهرورزی مثبت از چنان ارزشی برخوردار است که ابراهیم مهربان از خدای مهربان برای ذریه و نسلش در قلوب مؤمنان درخواست مهربانی و مهرورزی می‌کنند:

[ رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ اَلْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ اَلنّٰاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ اُرْزُقْهُمْ مِنَ

اَلثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ ] ⁽¹⁾.

پروردگارا! من برخی از فرزندانم را در درّه‌ای بی‌کشت و زرع نزد خانۀ حرمت یافته‌ات سکونت دادم؛ پروردگارا! برای این که نماز را بر پا دارند؛ پس دل‌های گروهی از مردم را به سوی آنان علاقمند و متمایل کن، و آنان را از انواع محصولات و میوه‌ها روزی بخش، باشد که سپاس گزاری کنند

باید به این نکتۀ مهم توجه داشت که ذریۀ ابراهیم علیه السلام فقط اسماعیل و اسحاق و فرزندشان در زمان خودشان نمی‌شود بلکه کلمۀ ذریه، شامل نسل مؤمن ابراهیم علیه السلام و به ویژه امامان معصوم و اهل بیت پیامبر علیهم السلام که همه از ذریۀ ابراهیم‌اند، می‌شود.

چنان که در روایات زیادی به این معنا اشاره شده است، از جمله در روایتی از امیر المؤمنین علیه السلام نقل شده که فرموده:

« نَحْنُ آلُ إبْراهِیْمَ» ⁽²⁾.

ما دودمان ابراهیم هستیم.

علامۀ مجلسی روایات متواتره‌ای از طریق شیعه و اهل سنت در کتاب با عظمت « بحار الأنوار» نقل می‌کند که دوستی نسبت به اهل بیت علیهم السلام و عشق ورزی به آنان و یاری نمودن ایشان و اعتقاد به امامتشان واجب است.

آن مرد بزرگ روایات مستفیضه‌ای را نقل می‌کند که مقصود از ذریّه

در دعای ابراهیم که برای آنان در قلوب مؤمنان درخواست محبّت می‌کند نیز اهل بیت و امامان معصوم علیهم السلام هستند.

آنان که خواهان سعادت و خوشبختی در دنیا و آخرت‌اند لازمۀ تأمین این سعادت شناخت اهل بیت و امامان معصوم علیهم السلام است که نتیجۀ قهری آن مهرورزی و عشق و محبّت به آنان است.

یوسف علیه السلام و مهرورزی

اشاره

سرگذشت عبرت‌آموز حضرت یوسف علیه السلام دریایی از مهر و محبت‌ها و عشق و علاقه‌ها و یا در مقابل، نهایت بی‌مهری‌ها و خصومت‌ورزی است.

توجه به داستان زندگی آن شخصیت ممتاز - که به تعبیر قرآن کریم بهترین داستان ⁽¹⁾است - و ویژگی‌های قابل توجه آن، نکاتی را در ذهن هر خواننده از دنیای مهر و محبت و یا بی‌مهری‌های غیر منطقی روشن می‌کند و جایگاه ویژۀ عشق و مهرورزی و یا ثمرۀ شقاوت و رذالت و بی‌مهری را در زندگی نمایان می‌سازد.

هر چند حیات یوسف صدیق پرده‌های بسیاری برای نمایش در باب کمال انسانی را دارد، اما این مقام در صدد بیان زوایای حیات او به صورت کامل نیست، بلکه تنها نکته‌هایی کوتاه از زندگی پربار او که بشارتهایی از مهر و محبت را نوید می‌دهد، بیان می‌شود.

انحراف در به کارگیری محبت

یعقوب علیه السلام به دلیل اصرار بسیار زیاد و اظهار علاقۀ خالۀ یوسف برای نگهداری از او، حضانت یوسف علیه السلام را به او سپرد.

سالی که یعقوب از خاله خواست تا یوسف را به او برگرداند، خاله با دنیایی از محنت و غم به سبب جدایی از یوسف مواجه شد، چاره‌ای اندیشید تا بتواند سال دیگری یوسف را در کنار خود نگاه دارد.

شعلۀ عشق و محبت به یوسف چنان حرارتی داشت که خاله را مجبور ساخت با تهمت دزدی او را نزد خود نگاه دارد، به این ترتیب که کمربند گران بهایی - که میراث خانوادگی وی بود - را برداشت و زیر پیراهن یوسف بست و دست کودک را گرفت و به سوی خانۀ یعقوب برد که امانت را به صاحبش تحویل دهد.

کودک، در دامان پدر نشسته بود که خاله‌اش سراسیمه بازگشت؛ یعقوب از این بازگشت ناگهانی تعجب کرد و علت را پرسید،

خاله گفت: کمربند گرانبهایم گم شده است، شاید یوسف دزدیده باشد و شروع به بازجویی یوسف کرد. ناگاه از شوق فریادی کشید و کمربند را بر کمر یوسف زیر پیراهن نشان داد و برای کودک تقاضای کیفر کرد.

کیفر دزد در مذهب ابراهیم خلیل علیه السلام چنین بود که دزد باید یک سال بردۀ صاحب مال شود.

شاکی، خود قاضی شد و حکم صادر کرد و یعقوب پارۀ تنش را به خاله پس داد و تسلیم بردگی یک سالۀ جگر گوشه‌اش گردید.

خاله برای رسیدن به خواهش دل و درمان عشق و محبت خویش و کثرت علاقه و مهر و محبتی که به یوسف داشت در به کارگیری محبت منحرف شد و به عزیزترین افراد نزد خود تهمت دزدی زد و دروغ گفت و او را به دامان خود برگرداند.

محبت سرشار یعقوب به یوسف

ویژگی‌ها و شاخص‌های بسیار با ارزشی در وجود یوسف باعث محبت و مهر خاصی از جانب یعقوب به او بود که به سبب این ارزشها یعقوب عشق و علاقه و محبت بیشتری نسبت به یوسف در مقابل سایر برادران داشت.

مسلم است که این برتری دادنِ یوسف، جهتی الهی و معنوی داشته، نه این که مانند بعضی از پدران به خاطر امور دنیایی و ظاهری، فرزندی را بر فرزند دیگر ترجیح دهند و هیچ قصد معنوی و الهی را در نیّت نداشته باشند، از جمله: یوسف علاوه بر رویی زیبا و اندامی خوش‌ترکیب، روانی زیبا داشت و از زیبایی ظاهر و باطن برخوردار بود، پاکیزه‌روی و پاکیزه خوی و پاکیزه سرشت بود، دارای هوشی سرشار، ادب و خردمندی و الا و خلاصه خوب خوبان روزگار بود.

روز به روز مهر پدر بر این فرزند افزوده می‌گشت تا این که یوسف خوابی دید که از آیندۀ درخشنده‌اش خبر می‌داد و مهر پدر را به وی دو چندان کرد.

یوسف خواب خود را برای پدر چنین وصف کرد:

[ إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ ] ⁽¹⁾.

[ یاد کن ] آن گاه که یوسف به پدرش گفت: پدرم! من در خواب دیدم یازده ستاره و خورشید و ماه برایم سجده کردند!

پدر به حقیقت خواب فرزند پی برده، دانست که خبری از مقام بلند او در آینده است و در تعبیر خواب به فرزندش چنین گفت:

[ یٰا بُنَیَّ لاٰ تَقْصُصْ رُؤْیٰاکَ عَلیٰ إِخْوَتِکَ فَیَکِیدُوا لَکَ کَیْداً إِنَّ اَلشَّیْطٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ ] ⁽²⁾.

ای پسرک من! خواب خود را برای برادرانت مگو که نقشه‌ای خطرناک بر ضد تو به کار می‌بندند، بدون شک شیطان برای انسان دشمنی آشکار است.

[ وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ اَلْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ] ⁽³⁾.

و این چنین پروردگارت تو را برمی‌گزیند و از تفسیر خواب‌ها به تو می‌آموزد، و نعمتش را بر تو و بر آل یعقوب تمام می‌کند، چنانکه پیش از این بر پدرانت ابراهیم و اسحاق تمام کرد؛ یقیناً پروردگارت دانا و حکیم است.

این ویژگی‌ها و خصائص باعث شد که پدر، بسیار به یوسف عشق بورزد تا بدانجا که در غم فراق یوسف آن قدر اشک ریخت که چشمانش از غم سپید گشته، نابینا گردید؛ غم می‌خورد و مصیبت می‌کشید و غم خود را در دل نهان می‌داشت و آشکار نمی‌نمود ⁽¹⁾.

اشک بر فراق یوسف، اشک بر بی‌محبتی‌ها و کوری چشم یعقوب، کوری و مسدود بودن طریق بی‌مهری‌هاست.

پیراهن یوسف که نمادی از مهر و مهرورزی بود، دوای درد قلب سوخته و آتش گرفتۀ یعقوب و مرهم چشم نابینای او گشت.

ریشه های محبت، عامل نجات

برادران یوسف که بر اثر حسادت نسبت به برادر خود، بذر بی‌مهری در وجودشان کاشته بودند، از پدر تقاضا کردند تا او را همراه خود برای تفریح به بیرون شهر ببرند.

بی‌مهری، آتش خشم و غضب را در وجودشان شعله‌ور می‌ساخت تا این که حتی به رحم خود ترحمی ننمایند و مقاصد دنیایی خود را که بر خلاف ارادۀ حضرت حق بود، پیاده کنند.

آری! بی‌مهری باعث جدا شدن از فرهنگ الهی است آن چنان که

بسیاری از مردم بر اساس بی‌مهری‌ها و بی‌توجهی‌ها به معارف حضرت حق و دستورات ناب اولیای الهی از خالق جدا شده‌اند.

هر کسی برای نابودی یوسف طرحی داد و لکن طرح نهایی منجر به صدور حکم اعدام و قتل برای یوسف شد.

[ اُقْتُلُوا یُوسُفَ ]) ⁽¹⁾.

یوسف را بکشید.

ولی یکی از برادران که بارقه‌ای از محبت در وجودش هنوز روشن بود گفت:

[ لاٰ تَقْتُلُوا یُوسُفَ وَ أَلْقُوهُ فِی غَیٰابَتِ اَلْجُبِّ یَلْتَقِطْهُ بَعْضُ اَلسَّیّٰارَةِ إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ ]) ⁽²⁾.

یوسف را نکشید، اگر می‌خواهید کاری بر ضد او انجام دهید، وی را در مخفی‌گاه آن چاه اندازید، که برخی رهگذران او را برگیرند [ و با خود ببرند! ! ].

این پیشنهاد مورد تصویب نهایی برادران قرار گرفت و با درجه‌ای تخفیف، او را به چاه انداختند.

شعاعی از محبت یهودا باعث شد که راد مردی بزرگ و انسانی پاک سرشت از چنگال مرگ نجات یابد تا به ارادۀ حق، لباس رسالت بر قامت پاک او پوشانده شود و معارف بسیاری از جانب او - که هم اکنون نیز مشعل‌های فروزان هدایت الهی است - برافروخته شود.

محبت یوسف به برادران

گرچه یوسف ناملایمات و مشکلات زیادی را به واسطه بی‌مهری برادران - چون افتادن در چاه و اسارت در دست کاروانیان و خواری و خفت بردگی و مشکلات زندان و. . . - متحمل شد، اما با رحمت و عطوفت، از تمام بدی‌ها و زشتیهای برادران در گذشت و با چشم مهربانی و محبت، برادران را نگریست و کیل خالی آنها را با عزت و کرامت پر نمود و بر آن بیچارگان تصدق و احسان کرد ⁽¹⁾.

برادران از نظر مذهب و قانونِ ابراهیم خلیل علیه السلام خود را مستحق کیفر دیدند و به گناه خود اعتراف نمودند و این گونه طلب عفو و بخشش نمودند که:

[ تَاللّٰهِ لَقَدْ آثَرَکَ اَللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ إِنْ کُنّٰا لَخٰاطِئِینَ ] ⁽²⁾.

به خدا سوگند یقیناً که خدا تو را بر ما برتری بخشید و به راستی که ما خطاکار بودیم.

و به انتظار پاسخ نشستند تا ببینند چه می‌گوید و با آنها چه خواهد کرد، ولی از دهان یوسف سخنی را شنیدند که انتظار آن را نداشتند

و احتمال نمی‌دادند که گفت:

[ لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ اَلْیَوْمَ یَغْفِرُ اَللّٰهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ اَلرّٰاحِمِینَ ]) ⁽¹⁾.

گفت: امروز هیچ ملامت و سرزنشی بر شما نیست، خدا شما را می‌آمرزد و او مهربان‌ترین مهربانان است.

یعقوب نیز زمانی که فرزندانش از او عذرخواهی نموده، طلب عفو و بخشش کرده، به او گفتند:

[ یٰا أَبٰانَا اِسْتَغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا إِنّٰا کُنّٰا خٰاطِئِینَ ] ⁽²⁾.

ای پدر! آمرزش گناهانمان را بخواه، بی‌تردید ما خطاکار بوده‌ایم.

به آنان وعدۀ استغفار و طلب بخشش از محضر حضرت حق - که رضایت او در گرو طلب رضایت از بندۀ او و توجه به حق‌الناس است - داده، فرمود:

[ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ اَلْغَفُورُ اَلرَّحِیمُ ] ⁽³⁾.

برای شما از پروردگارم درخواست آمرزش خواهم کرد؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.

مسلماً شیوه پیامبران الهی عفو و اغماض و پذیرش عذر عذرخواهان و مهر و رحمت و عطوفت و مهرورزی به گناه‌کارانِ پشیمان است.

مهرورزی در عرصه گاه تقوی

حساس‌ترین نقطۀ زندگی یوسف که نقطۀ عطف حیات پاک اوست مواجهه او با زلیخای مصر است.

زنی زیباروی با تمکّن مادّی و تکیه به قدرت و سلطنت و حکومت و بانوی بزرگ مصر که از او تقاضای گناه می‌کند.

یوسف می‌داند که خدا نعمتهای گرانسنگش را از باب محبت در اختیار انسان قرار داده است و تنها در مسیر او باید نعمتها را خرج کرد، شهوت نیز نعمتی است الهی، اما مسیر خرج آن باید در راستای فرمان الهی باشد، این کمال بی‌مهری است که انسان نعمتی خدا داده را در مسیر خواسته‌های شیطان خرج کند و یوسف عالِم به این حقیقت است؛ قدرت، سلطنت، زیبایی و. . . در دل او خوف و رغبتی ایجاد نکرد تا توانست به بانوی زیبای کاخ، محبت منطقی کرد و با تقوای پرتوان خود سبب حفظ او از افتادن در گناه کبیرۀ زنا شد.

آری! اگر چه به ظاهر تصوّر می‌شود که دست رد به سینۀ زلیخا زدن بی‌مهری است، امّا یوسف تمام مهر و محبت را در حق او انجام داد که دامان او آلودۀ به گناهی بزرگ نشود و مسلماً دامن انسانی را از گناه پاک نگاه داشتن و به این سبب رحمت و رضایت حضرت حق را به او ارمغان دادن حقیقت و کمال مهرورزی است.

آلوده شدن دامن به خواستۀ شیطان، بی‌مهری و بی‌محبتی به خالق هستی و کج رفتاری به دستورات و احکام الهی است و این میدان، میدان جنگ هوا و هوس با عقل و دین است و مهرورزی حقیقی از جانب عقل

و دین است نه هوا و هوس.

بانوی زیبای مصر، یوسف را به حجرۀ دربسته و مهیا برای کام‌جویی دعوت نمود و با زبان سالاری و حاکمانه فرمان کام‌جویی صادر کرد تا یوسف نتواند از فرمان سرپیچی کند:

[ وَ غَلَّقَتِ اَلْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَیْتَ لَکَ ] ⁽¹⁾.

همۀ درهای کاخ را بست و به او گفت: پیش بیا [ که من در اختیار توام ].

فرمان دل نیز با فرمان بانوی کاخ هم‌سو گردید و فرمان جوانی و کام‌جویی و ترحم بر زنی محترم و انسی که از وی در دل داشت قدرت فرمان را چندین برابر کرده بود.

یوسفِ جوان همۀ فرمانها را زیر پا نهاد و تنها یک فرمان را اطاعت کرد و آن فرمان خدا بود؛ از پرهیزکاری و تقوی سدّی بزرگ و آهنین در برابر تمایلات بشری و حیوانی خود ساخت و پیروزی انسانیّت را بر حیوانیّت به جهان بشری اعلام کرد.

یوسف تقاضای بانوی کاخ را چنین پاسخ داد:

[ مَعٰاذَ اَللّٰهِ إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوٰایَ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ اَلظّٰالِمُونَ ] ⁽²⁾.

پناه به خدا، او پروردگار من است، جایگاهم را نیکو داشت، [ من هرگز به پروردگارم خیانت نمی‌کنم ] به یقین ستمکاران رستگار نمی‌شوند.

در این مقام است که خدا نیز او را برگزید و ملائک در تعجب به

حقیقت: [ إِنِّی أَعْلَمُ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ ] ⁽¹⁾پی بردند.

یوسف برای گریختن از گناه، مجبور به فرار از دست بانوی کاخ شد، اما بانوی شوریده حال کاخ، او را دنبال نمود تا لباس او از پشت پاره شد.

شوهر زلیخا فرا رسید و بانوی سالار مصر حقیقت را دگرگونه جلوه داد و خود را از معرض اتهام بیرون آورد و یوسف بی‌گناه را گناه‌کار خواند و به شوهرش چنین گفت:

[ مٰا جَزٰاءُ مَنْ أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً إِلاّٰ أَنْ یُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ ] ⁽²⁾.

کسی که نسبت به خانواده‌ات قصد بدی داشته باشد، کیفرش جز زندان یا شکنجه دردناک چه خواهد بود؟ !

اما یوسف با دفاع از خود، تبرئه شد.

همسر سالار مصر بعد از مدتی به تهدید یوسف پرداخت و در جمع زنان مصر گفت:

[ وَ لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ مٰا آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ وَ لَیَکُوناً مِنَ اَلصّٰاغِرِینَ ] ⁽³⁾.

و اگر فرمانم را اجرا نکند یقیناً خوار و حقیر به زندان خواهد رفت.

این روش روز و شب ادامه داشت و یوسف همچنان پایداری می‌کرد و با اراده‌ای محکم تقاضای همۀ بانوان را رد کرد؛ به خدا پناه برد و عرض کرد:

[ رَبِّ اَلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ وَ إِلاّٰ تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیْهِنَّ وَ أَکُنْ مِنَ اَلْجٰاهِلِینَ ] ⁽¹⁾.

پروردگارا! زندان نزد من محبوب‌تر است از عملی که مرا به آن می‌خوانند، و اگر نیرنگشان را از من نگردانی به آنان رغبت می‌کنم و از نادانان می‌شوم.

یوسف از خدا تقاضای زندان رفتن کرد تا از آن شکنجۀ روحی نجات یابد و دعایش به اجابت رسید و یوسف روانه زندان شد.

او همنشین زندانیان سلطنت مصر شد، اما از زندان هوای نفس و آلودگی‌ها و شهوات باطل آزاد شد و حرکتی الهی و مبارزه‌ای معنوی با نفس کرد.

او با رعایت تقوی و مبارزۀ با هوی، مشکلات زیادی را به جان خرید اما طهارت و پاکی او شهرۀ آفاق گردید و مورد احترام خاص و عام شد، پیامبر پاک حضرت حق باقی ماند و از حشمت و جاه ظاهری و دنیایی نیز برخوردار گردید و چیزی نگذشت که زندانی بی‌گناه فرمانروای کشور فراعنه و عزیز مصر و صاحب افتخار و عزت و قدرت و بزرگی در

دنیا و سعادت ابدی و جاه مقام الهی در آخرت شد ⁽¹⁾.

[ إِنَّکَ اَلْیَوْمَ لَدَیْنٰا مَکِینٌ أَمِینٌ ] ⁽²⁾.

تو امروز نزد ما دارای منزلت و مقامی و [ در همۀ امور] امینی.

مهرورزی اهل بیت علیهم السلام

اشاره

امامان معصوم یوسفانی هستند که اگر پیراهن فرهنگشان بر چهرۀ قلوب مردمان افتد، دیدۀ آن قلوب برای تماشای حقایق باز می‌شود و جراحت و زخم باطنشان از رسیدن به وصال یار، شفا می‌یابد و درد تشنگی آنان با نوشیدن شراب طهور از دست آن مربیان معنوی به درمان می‌رسد.

بی‌تردید اگر شامّۀ حقیقت‌جوی انسان دارای فعالیت باشد، انسان را برای یافتن حقیقت تحریک می‌کند و بر این پایه با عزمی استوار و همتی عالی و رغبتی عاشقانه و شوقی بی‌اندازه برای در آغوش گرفتن همای حقیقت به حرکت می‌آید و نهایتاً قلبی مملو از ایمان به خدا و باطنی آراسته به حسنات معنوی و اعضا و جوارحی غرق در عمل صالح پیدا می‌کند و به لقای دوست می‌رسد و مقیم سرای امن و امان می‌گردد.

آنان که جز شکم و شهوت هدفی ندارند و همۀ همت و عزمشان تأمین این دو ناحیه حیوانی است و پشتوانۀ آنان در این زمینه خشم و غضب و چنگ و دندان است، از شامۀ حقیقت‌جو بی‌بهره شده‌اند و این حالت پر ارزش انسانی را از دست داده‌اند، شنیدستم که مجنون دل افکار بشد از مردن لیلی خبردار

گریبان چاک کرده تا به دامان

سراغ تربت لیلی ازو جست

مهرورزی امیر المؤمنین علیه السلام

در روایت مهمی که وکیع و سدی و عطاء که از مفسران قرآنند، از ابن عباس نقل می‌کنند، آمده:

دو شتر بزرگ و چاق به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هدیه شد، حضرت روی به یاران و اصحاب کرده، فرمود:

آیا در میان شما کسی هست که دو رکعت نماز همراه با قیام و رکوع و سجود و وضو و خشوع و فروتنی‌اش به جای آورد و در آن دو رکعت به چیزی از کار دنیا توجّه نکند و اندیشه‌ای به قلبش نگذرد تا یکی از این دو شتر را به او هدیه کنم؟

این مطلب را یک بار و دو بار و سه بار فرمود ولی کسی از اصحاب به آن حضرت پاسخ نداد تا امیر المؤمنین علیه السلام از جای برخاست و گفت: ای پیامبر خدا! من دو رکعت نماز می‌خوانم و از تکبیرة الاحرام تا پایان سلام به چیزی از امر دنیا توجه نمی‌کنم و در باطن مطالبی از امور ظاهر به میان نمی‌آورم، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: یا علی! درود خدا بر تو باد، این

نماز را بخوان.

امیر المؤمنین علیه السلام تکبیرة الاحرام گفت و وارد نماز شد، چون نماز را به پایان رسانید جبرئیل نازل شد و گفت: یا محمد! خدایت سلام می‌فرستد و می‌گوید: یکی از دو شتر را به علی واگذار، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من با او شرط کردم که دو رکعت نماز بجای آورد و در آن به چیزی از امور دنیا نیندیشد تا یکی از دو شتر را به او واگذارم ولی او در تشهد در درونش به این اندیشه افتاد که کدام یک از دو شتر را از من بگیرد، جبرئیل گفت: ای محمد! خدایت سلام می‌رساند و می‌گوید: علی در تشهد به این فکر افتاد که هر یک را چاق‌تر و بزرگ‌تر است بگیرد و آن را نحر کند و در راه خدا به اهل استحقاق صدقه دهد، پس اندیشه‌اش در نماز برای خدا بود نه برای خودش و برای دنیا. رسول خدا صلی الله علیه و آله گریه کرد و هر دو شتر را به علی بخشید، علی آن دو شتر را کشت و صدقه کرد و خدا این آیه را نازل کرد:

[ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِمَنْ کٰانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی اَلسَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ ] ⁽¹⁾. ⁽²⁾بی‌تردید در سرگذشت پیشینیان مایه پند و عبرتی است برای کسی که نیروی تعقّل دارد، یا با تأمل و دقت [ به سرگذشت ها ] گوش فرا می‌دهد در حالی که حاضر به شنیدن و فراگیری شنیده‌های خود باشد.

و امیر المؤمنین علیه السلام صاحب عقلی است که گوش جان به آیات قرآن

که قاری‌اش پیامبر صلی الله علیه و آله بود، سپرد و در نمازش نسبت به حضرت اللّٰه حضور قلب داشت و به چیزی از امر دنیا نیندیشید.

علی علیه السلام چنان نماز خالصانه‌ای را به جای آورد تا یک شتر بگیرد و همۀ آن را به خاطر مهرورزی‌اش به دیگران صدقه دهد ولی به سبب اندیشۀ پاک و محبتش نسبت به دیگران دو شتر نصیب او شد و او نیز همه را در راه خدا به اهل استحقاق صدقه داد، صدقه‌ای خالص و پاک. از علی آموز اخلاص عمل شیر حق را دان مطهّر از دغل ⁽¹⁾

ملّا آقای دربندی و درخواست از حضرت امام حسین علیه السلام

می‌گویند این عالم بزرگ که به خاطر ارادت و علاقه و عشقش به حضرت سیّد الشهداء علیه السلام زبانزد خاصّ و عام بود و در خواندن مصائب کربلا یا شنیدنش از کثرت گریه و ناله و غم و اندوه به حالت غش و بی‌هوشی می‌افتاد، سالی شش ماه در ایران و شش ماه در کربلا بود.

در مدتی که در کربلا می‌زیست هر روز و هر شب به حرم مطهر سالار شهیدان مشرف می‌شد و با گریه و ناله از حضرت امام حسین علیه السلام می‌خواست که مبادا در قیامت از گناه شمر بگذرد و او را مورد عفو و بخشش قرار دهد، زیرا عقیده داشت حضرت امام حسین علیه السلام از چنان محبتی نسبت به دیگران برخوردار است که امکان دارد در قیامت از قاتل خود در کمال بزرگواری و کرامت گذشت کند! !

جلوه ای بی نظیر از عشق و محبّت

سدیر صیرفی از حضرت امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که آن حضرت فرمود:

برای علی بن الحسین علیه السلام جز چهار تن شیعه نبود، سدیر می‌گوید به حضرت گفتم: فدایت شوم نام آنان را برای من بیان کن، فرمود: سعید بن مسیّب، یحیی بن ام طویل، ابو حمزه ثمالی و ابو خالد کابلی.

ای سدیر! چون روز قیامت بر پا شود و خدای تعالی اولین و آخرین را در عرصه‌گاه قیامت گرد آورد، ندا کننده‌ای ندا دهد: کجاست علی بن الحسین زینت عبادت‌کنندگان؟

آن حضرت را در جامه‌ای که پایین بدن را می‌پوشاند و دو بُرْد شبیه احرام بیاورند، آن‌گاه خدای تعالی به آن حضرت می‌فرماید: به سوی بهشت بشتاب زیرا تو را در پیشگاه ما هیچ حساب و کتابی نیست، پس آن حضرت راه بهشت را طی کند تا بر در بهشت می‌رسد و می‌ایستد، خطاب می‌رسد: با این که تو را اجازۀ ورود به بهشت دادیم سبب توقف و ایستادنت چیست؟ عرض می‌کند: دوستانم را به من بسپارید تا آنان را به بهشت درآورم، پس سعید بن مسیّب و یحیی بن ام طویل و ابو حمزه ثمالی و ابو خالد کابلی را می‌آورند و خدمت آن حضرت قرار می‌دهند، آن چهرۀ تابناک معنویت و کرامت که کمال محبّت و عشق را نسبت به دوستانش دارد ابتدا آنان را به بهشت در می‌آورد و خود به دنبال آنان

وارد بهشت می‌شود ⁽¹⁾.

رنجش امام

اهل بیت علیهم السلام جلوۀ تام و کامل مهر و محبت و مهرورزی به انسان‌ها در تمام ابعاد و زمینه‌ها می‌باشند. آن ذوات مقدّس با تمام وجود از حق الناس دفاع نموده و حاضر نبوده‌اند ذرّه‌ای به حقوق انسان‌ها تعدّی شود. جلوه‌ای از این حقیقت در روایت بسیار با ارزشی از حضرت امام صادق علیه السلام بیان شده است که:

حضرت غلامی به نام مصادف داشت که روزی او را نزد خود خواست و هزار دینار به او عنایت کرد و فرمود: برای داد و ستد آماده رفتن به مصر باش، زیرا اهل و عیال من فراوان شده‌اند و من ناچار از کسب و کارم.

او بار سفر بست و همراه تاجران به سوی مصر روانه شد، هنگامی که نزدیک شهر رسیدند با قافله‌ای که از مصر بیرون می‌آمد رو به رو شدند، از ارزش متاعی که با خود داشتند و مورد نیاز همۀ مردم بود و می‌خواستند در مصر به فروش برسانند پرسیدند، اهل قافله گفتند: زمینۀ این جنس به کلی در بازار مصر خالی است، دارندگان متاع هم قسم شدند که متاعشان را با سودی به قیمت خود متاع و به قول امروزی‌ها تومان به تومان بفروشند و چیزی از سود آن نکاهند!

هنگامی که جنس را فروختند و به مدینه بازگشتند، مصادف به خدمت حضرت امام صادق علیه السلام رسید و دو کیسه که در هر یک هزار دینار بود تقدیم امام کرد و گفت: یک کیسه اصل مال و کیسۀ دیگر سود مال است، حضرت فرمود: سود فراوانی است، مگر نسبت به جنس چه کردید؟ مصادف داستان برخورد با قافله و هم قسم شدن با دوستانش را در فروش جنس تومان به تومان برای حضرت حکایت کرد، حضرت فرمود:

سبحان اللّٰه ! چگونه بر ضد گروهی از مسلمانان سوگند خوردید که جنس را جز تومان به تومان به آنان نفروشید؟ !

سپس یکی از دو کیسه را گرفت و فرمود: این اصل مال و سرمایۀ من و به کیسۀ دیگر ( که از راه فشار بر مسلمانان به دست آمده) نیازی ندارم، آن‌گاه فرمود: ای مصادف! جنگ با شمشیر از به دست آوردن حلال آسان‌تر است ⁽¹⁾.

مهرورزی حضرت امام صادق علیه السلام به مخالفانش

امام ششم علیه السلام کنیزی داشت به نام سالمة، می‌گوید:

لحظات وفات حضرت امام صادق علیه السلام کنار بسترش بودم که بی‌حالی شدید به آن بزرگوار دست داد، هنگامی که از آن حال بیرون آمد، فرمود: به حسن بن علی نبیرۀ حضرت سجاد علیه السلام هفتاد دینار بپردازید و به فلانی فلان مقدار و به آن شخص هم این مقدار، عرضه داشتم: به فلان شخصی که یک بار کارد قصابی آورد و می‌خواست تو را به قتل برساند پول عطا می‌کنی؟ !

حضرت امام صادق علیه السلام فرمود: می‌خواهی مصداق عملی این آیه نباشم که خدا فرمود:

[ وَ اَلَّذِینَ یَصِلُونَ مٰا أَمَرَ اَللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخٰافُونَ سُوءَ اَلْحِسٰابِ ] ⁽¹⁾.

و آنچه را خدا به پیوند آن فرمان داده پیوند، می‌دهند و از [ عظمت و جلال ] پروردگارشان همواره در هراسند و از حساب سخت و دشوار بیم دارند.

آری ای سالمة! خدای متعال بهشت را آفرید، پس آن را پاکیزه قرار داد و بویش را نیز پاکیزه گردانید و بی‌تردید بوی بهشت از فاصلۀ دو هزار سال راه استشمام می‌شود ولی آن بوی خوش را عاق پدر و مادر و کسی که قطع رحم می‌کند نمی‌یابد ⁽²⁾.

اسلام به مهرورزی به اقوام و خویشان گرچه مخالف انسان باشند و به مهرورزی و نیکی به پدر و مادر گرچه هم کیش انسان نباشند و علاوه به انسان هم آزار برسانند، فرمان حتمی داده است. خداوند متعال در

رابطۀ با پدر و مادر گرچه مشرک باشند، می‌فرماید:

[ وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی اَلدُّنْیٰا مَعْرُوفاً. . . ] ⁽¹⁾.

و اگر [ آن دو ] تلاش کنند که تو [ را وادار نمایند ] بر [ این که ] چیزی را که هیچ علمی به [ خدا بودن و ربوبیت ] آن نداری شریک من قرار دهی، از آنان اطاعت مکن؛ ولی در دنیا با آن دو نفر به شیوه‌ای پسندیده معاشرت کن. . .

اعمال در معرض دید اهل بیت علیهم السلام

در پایان این بخش و پس از اشاره به این معنی که اهل بیت علیهم السلام مظهر تام و تمام مهرورزی و محبت می‌باشند باید به این مطلب آگاه بود که تمام اعمال و رفتار و کردار و گفتار ما در معرض دید اهل بیت علیهم السلام می‌باشد، لذا باید بر تمامی اعمال بسیار مواظبت نمود که زمانی که به محضر آن ذوات مقدس و آن حقایق عرشی ارائه می‌گردد سبب مهر و محبت افزون آنان به انسان شود و از رحمات خاص اولیاء اللّٰه خود را بی‌نصیب نگذاشت.

بی‌تردید اگر همۀ مردم به ویژه آنان که ادعای دین‌داری و ایمان و مخصوصاً ارادت به پیامبر و اهل بیت علیهم السلام را دارند، این حقیقت را با تمام وجود باور داشته باشند و نسبت به آن، اهل یقین باشند، در همۀ اعمال و رفتار و منش خود گرچه به اندازۀ ذره باشد مواظبت و مراقبت

قطعی می‌کنند که در آن‌ها تخلف و تجاوز صورت نگیرد و آن چه را هماهنگ با خواسته‌های خدا و پیامبر و امامان علیهم السلام نیست انجام ندهند.

عبد اللّٰه بن ابان زیّات که در پیشگاه حضرت رضا علیه السلام از مقام و منزلت برخوردار بود می‌گوید که:

به حضرت رضا علیه السلام عرض کردم: برای من و زن و فرزندم نزد خدا دعا کن، فرمود:

آیا این کار را انجام نمی‌دهم که از من درخواست می‌کنی؟ به خدا سوگند اعمال شما هر روز و هر شب به من عرضه می‌شود، عبد اللّٰه می‌گوید: این مطلب را بسیار بزرگ شمردم گویا باورش بر من دشوار بود، حضرت فرمود: آیا کتاب خدا نخوانده‌ای که فرموده:

[ وَ قُلِ اِعْمَلُوا فَسَیَرَی اَللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ. . . ] ⁽¹⁾.

و بگو: عمل کنید به زودی خدا و پیامبرش و مؤمنان اعمال شما را خواهند دید. . .

« قَالَ هُوَ وَ اللّٰهِ عَلیُّ بنُ أبِی طَالِب» ⁽²⁾.

حضرت فرمود: به خدا سوگند! منظور از مؤمنان علی بن ابی طالب است.

یعقوب بن شعیب می‌گوید از حضرت امام صادق علیه السلام از قول خدای متعال در آیۀ [ . . . فَسَیَرَی اَللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ. . . ] پرسیدم: منظور از مؤمنان چه کسانی هستند؟ حضرت فرمود: امامان ⁽¹⁾.

داود بن کثیر می‌گوید: خدمت حضرت امام صادق علیه السلام نشسته بودم که حضرت خود شروع به سخن کرده، فرمود:

ای داود! بی‌تردید روزهای پنجشنبه اعمال شما بر من عرضه می‌شود، در آن چه از عمل تو بر من عرضه شد دیدم که نسبت به فلانی که عموزادۀ توست صلۀ رحم به جا آورده‌ای، مرا شاد و مسرور کرد، من می‌دانم که صلۀ تو در نابودی او و مرگش شتاب و سرعت فوق العاده ایجاد می‌کند!

داود می‌گوید: پسر عمی داشتم دشمن اهل بیت، ناصبی و خبیث، به من خبر رسید که خود و زن و فرزندش در مضیقۀ مالی هستند، پیش از رفتنم به مکه حواله‌ای برای دریافت هزینۀ زندگی برایش فرستادم، حضرت امام صادق علیه السلام پس از برگشت از مکه و زیارتم این جریان را به من خبر داد ⁽²⁾.

مهر و محبت به خدا و اهل بیت (ع)

اشاره

معشوقِ مثبت

اشاره

زندگی در فضای معرفت و آگاهی و شناخت حقایق و دانستن معارف، زمینه‌ای برای پدید آمدن عشق و محبت و مهرورزی به معشوق و محبوب مثبت است.

معشوقی که ازلی و ابدی است و وجودش منبع همۀ خیرات و برکات است و جلوه‌اش و جلوۀ جمال و جلالش در قلب، سبب ظهور ارزش‌ها و فیوضات و اتصال انسان به مایه‌های خیر دنیا و آخرت و سعادت و خوشبختی ابدی و سرمدی و عامل چشم پوشی از ظواهر پر فریب دنیا و دل بستن به حقایق اصیل و پیوستن به شؤون معشوق و در یک جمله جز او را نخواستن و جز او را ندیدن است.

بدون چنین عشقی به چنان معشوقی، زندگی و حیات گرچه از ظواهر پر فریب مادی زینت داشته باشد، جز کویری خشک که در آن غیر سراب چیزی دیده نمی‌شود، نیست.

در فضای معرفت و آگاهی، معشوق با چشم دل و دیدۀ باطن، وجودی بی‌نهایت از مهر و رحمت و رحمانیّت و رحیمیت و عالم به غیب و شهادت و مَلِک و قدوس و سلام و مؤمن و مهیمن و عزیز و جبار و متکبر و خالق و بارئ و مصور و دارای اسماء حسنی دیده می‌شود.

و چون چنین دیده شد، دل از ظاهر برداشته می‌شود و بند تعلقات

گسستنی از دست و پای وجود باز می‌شود و از اسارت آزاد می‌شود و به عرصۀ آزادی قدم می‌نهد و از حوزۀ تصرف هوای نفس و شیطان‌های انسی و جنی دور می‌گردد و از شر وسوسه‌ها و زیان محدودیت‌های مادی و خطرات درون و بیرون نجات می‌یابد و از برکات جلوه‌ها و فیوضات معشوق که جز خیرِ عاشق اراده‌ای ندارد و جز رسانیدن همۀ نعمت‌های مادی و معنوی به عاشق قصدی ندارد، به قلۀ ارزش‌ها و اوج فضلیت‌ها می‌رسد و آنجاست که ظواهر مادی را با همۀ گسترۀ فیزیکی‌اش کم‌تر از حجم درهمی و بلکه کوچک‌تر از ذره و ارزنی در گوشه‌ای بی‌قدر و قیمت می‌بیند.

امیر المؤمنین علیه السلام دربارۀ دارندگان چنین معرفت و بصیرت و عشقی و متصلان به چنان معشوقی که مستجمع همۀ صفات کمال هستند و نسبت به عاشق جز ارادۀ خیر رسانی در دنیا و آخرت ندارد، می‌فرماید:

« إنَّ أولِیَاءَ اللّٰهِ هُمُ الَّذِینَ نَظَرُوا إلیٰ بَاطِنِ الدُّنیَا إذَا نَظَرَ النَّاسُ إلیٰ ظَاهِرِهَا وَ اشتَغَلُوا بِاجِلِهَا إذَا اشْتَغَلَ النَّاسُ بِعَاجِلِهَا فَأَمَاتُوا مِنهَا مَا خَشُوا أنْ یُمِیتَهُمْ وَ تَرَکُوا مِنهَا مَا عَلِمُوا أنَّهُ سَیَتْرُکُهُمْ وَ رَأَوا استِکثَارَ غَیرِهِمْ مِنهَا استِقلَالاً وَ دَرْکَهُمْ لَهَا فَوتاً أعدَاءُ مَا سَالَمَ النَّاسُ وَ سَلْمُ مَا عَادَی النَّاسُ بِهِمْ عُلِمَ الکِتَابُ وَ بِهِ عَلِمُوا وَ بِهِمْ قَامَ الکِتَابُ وَ بِهِ قَامُوا لَا یَرَوْنَ مَرجُوّاً فَوْقَ مَا یَرجُونَ وَ لا مَخُوفاً فَوقَ مَا یَخَافُونَ» ⁽¹⁾.

یقیناً عاشقان خدا همان کسانی هستند که به باطن و حقیقت دنیا

می‌نگرند، آن‌گاه که همۀ مردم به ظاهر و پیوستۀ آن توجه می‌کنند و به آباد کردن آیندۀ آن که آخرت است اشتغال دارند، هنگامی که مردم به آباد کردن وضع فعلی آن که قطعاً از دست رفتنی است مشغول‌اند، از امور دنیا آنچه را می‌ترسند آنان را به نابودی و هلاکت بکشاند آگاهانه با دست خود نابود می‌کنند، و آنچه را از امور آن می‌دانند رهایشان می‌کند با رغبت و شوق رها می‌نمایند، آنچه را از دنیا دیگران بسیار و فراوان می‌بینند کم و اندک مشاهده می‌کنند و پیوستن آنان را به دنیا گسستن به شمار می‌آورند، دشمن‌اند نسبت به آنچه مردم با آن آشتی و دوست هستند، و آشتی و دوست‌اند با آن که مردم با آن دشمن‌اند، حقایق قرآن به وسیلۀ آنان دانسته می‌شود و به وسیلۀ قرآن آنان شناخته می‌شود و به وسیلۀ وجود آنان کتاب خدا برپا می‌شود و آنان به وسیلۀ قرآن قیام به حق و عدالت می‌نمایند، بالاتر از آنچه را امید دارند - که رحمت خداست - مایۀ امیدی نمی‌بینند و بالاتر از آنچه را می‌ترسند - که عذاب الهی است - مایۀ ترسی به نظر نمی‌آورند.

اینان با شناخت معشوق حقیقی و محبوب ازلی و ابدی به شناخت شؤون او که وحی و نبوت و ولایت است نائل می‌شوند و از این طریق خزانۀ وجود خویش را از انواع گنج‌های ابدی که در دنیا به صورت رشته‌های گوناگون بندگی و اعمال صالحه و اخلاق حسنه است و در آخرت به صورت رضایت معشوق و بهشت عنبر سرشت است پر می‌کنند.

قرآن می‌فرماید:

[ وَ أُدْخِلَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ تَحِیَّتُهُمْ فِیهٰا سَلاٰمٌ ] ⁽¹⁾.

و کسانی را که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، به بهشت‌هایی درآورند، که از زیر درختانش نهرها جاری است، در آنجا به اجازه پروردگارشان جاودانه‌اند، و در آنجا درود [ خدا و فرشتگان ] بر آنان سلام است.

اینان می‌دانند که این معشوق مثبت برای عاشق خود فقط خیر و سلامت و خوبی و امنیت و رشد و کمال و درستی و صداقت و سعادت و خوشبختی می‌خواهد و هیچ زیان و ضرر و خطر و شری را برای عاشق خویش تحمل ندارد و به همین خاطر دفتر خواسته‌هایش - یعنی واجبات و مستحبات و حلال‌ها و حقایق اخلاقی و عقاید - حقه را از باب محبّت به عاشق برای عاشق باز کرده و از عاشق خواسته برای خیر و سود و منفعت‌یابی به خواسته‌های معشوق تن دهد و از طرف دیگر اموری را به جوانبی خاص از باب عشق‌ورزی به عاشق، بر عاشق حرام کرده و از عاشق خواسته از محرمات بپرهیزد تا در هر زیان و ضرری و خطر و شری در دنیا و آخرت به روی او بسته باشد.

عاشق آگاه، هر حرامی را از سوی معشوق رشته‌ای از محبّت معشوق نسبت به خویش می‌بیند و یقین دارد هر حرامی بستن دری از درهای زیان و ضرر به روی اوست.

در مثل، معشوق اگر شراب و خمر را حرام اعلام کرده، با اعلام

حرمت شراب و خمر خواسته درب بسیاری از زیان‌ها را به روی عاشق ببندد و عاشق را از بسیاری از خطرات دنیایی و آخرتی در پناه عشق خود حفظ نماید، ابلیس شبی رفت به بالین جوانی

واجبات و مستحبات و حلال‌ها و حرام‌ها بر اساس مصلحت خواهی نسبت به حیات انسان نظام داده شده و استواری و حکیمانه بودن این حقایق به خاطر این است که فقط حضرت حق است که از ظاهر و باطن کارگاه هستی انسان آگاه است و منافع و زیان‌های مربوط به این کارگاه را به طور فراگیر خدای مهربان می‌داند و بر همین اساس دین را بنا نهاده و تشریع قوانین کرده است.

وجود مقدس او عاشق ظهور ارزش‌ها در وجود انسان است و هنگامی که ارزش‌ها به اراده و اختیار خود انسان در وجودش ظهور پیدا کند محبوب حق می‌شود و از آثار بسیار پرارزش این محبوبیت در دنیا و آخرت بهره‌مند می‌گردد.

آزادی اسیر در سایۀ ارزش ها

حضرت حق، محبوبی است که با سرسپردگی به محبت او انسان به درجات رفیعی نائل می‌شود، در این زمینه حضرت امام صادق علیه السلام در روایتی می‌فرماید:

گروهی اسیر جنگی را به محضر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آوردند، یکی از اسیران را پیش انداختند تا اعدام شود، جبرئیل به پیامبر گفت: اعدام او را امروز به تأخیر انداز، او را از اعدام شدن باز داشتند و دیگری را آوردند و همین طور تا جز او باقی نماند، او را آوردند تا اعدامش کنند، جبرئیل گفت: ای محمد! پروردگارت سلام می‌رساند و می‌گوید: این اسیر دست تو به مردم طعام می‌خوراند و از مهمان پذیرایی می‌کند و بر سختی‌ها و حوادث

استقامت می‌ورزد و خون بهای دیگران را ضمانت می‌کند، حضرت به اسیر فرمود: جبرئیل از سوی خدا دربارۀ تو این امور را به من خبر داد و من تو را به این خاطر آزاد می‌کنم و از اعدامت چشم می‌پوشم، اسیر به پیامبر گفت: پروردگارت عاشق این امور است؟ حضرت فرمود: آری؛ اسیر گفت: أَشْهَدُ أنْ لَا إلَهَ إلَّا اللّٰهُ وَ أَنَّکَ رَسُولُ اللّٰهِ . ای پیامبر! سوگند به خدایی که تو را به رسالت برانگیخت من احدی را از بهره‌مند شدن از مال و ثروتم محروم نخواهم کرد ⁽¹⁾.

هم چنان که ارزش‌ها در وجود انسان سبب رسیدن به لطف و احسان و کرم خداوندی است، امور پست و رذائل سبب محرومیت از لطف و رحمت الهی است و در این عرصه‌گاه پنهان کاری‌ها، برای دفع جریمه‌ها و کیفرهای دنیایی و آخرتی سودی ندارد.

حادثه ای شگفت در کیفر گناه

از حضرت امام باقر علیه السلام روایت شده:

داود علیه السلام از پروردگارش خواست حکمی از احکام آخرتی را که بر

پایۀ حقایق اتفاق افتاده و بر اساس علم قاضی به باطن حادثه صادر می‌شود، در دنیا به او نشان دهد.

خدای عزّ و جلّ به داود علیه السلام وحی کرد: ای داود! آنچه را از من خواستی احدی از خلق خود را بر آن آگاه نکرده‌ام، و بر احدی جز من شایسته نیست که نسبت به پرونده‌ای بر اساس محاکمات قیامت حکم براند، وحی حضرت حق مانع از درخواست دوبارۀ داود نشد و آن جناب بار دیگر درخواستش را تکرار کرد.

جبرئیل به محضر داود علیه السلام آمد و گفت: ای داود! چیزی را از پروردگارت خواستی که پیش از تو کسی آن را از حضرتش درخواست نکرده است، خدا آنچه را خواسته‌ای بر احدی از خلقش آشکار ننموده است و کسی جز او شایستۀ چنین حکمی نیست و در عین حال خدا خواسته‌ات را اجابت کرد و آنچه از او طلبیدی به تو عطا نمود، ای داود! فردا دو مخاصمه کننده‌ای که بر تو درآیند حکمشان نسبت به آنچه در آن طلب حکم می‌کنند از احکام آخرتی است.

هنگامی که صبح شد و داود علیه السلام به مجلس داوری درآمد، پیرمردی که گریبان جوانی را گرفته بود و خوشه‌هایی از انگور در دست جوان بود نزد داود آمد و گفت: ای پیامبر خدا! این جوان وارد باغ من شده و درختان انگورم را طلمه زده و بدون اجازۀ من از انگور باغم خورده است، و این خوشه‌ها را نیز بی‌اجازۀ من چیده است! داود به جوان گفت: در این قضیه چه می‌گویی؟ جوان به انجام همۀ آن مطالب اقرار کرد، خدا به داود علیه السلام وحی فرستاد: من پرده از حکم آخرتی این حادثه برمی‌دارم، پس تو بر اساس آن میان پیر مرد و جوان داوری می‌کنی ولی قلبت آن

داوری را تحمل نخواهد کرد و قومت به آن راضی نخواهند شد!

ای داود این پیر مرد روزی به پدر این جوان در بستانش یورش برد و او را کشت و بستانش را غصب کرد و چهل هزار دینار مال صاحب بستان را برداشت و در گوشه‌ای از بستان دفن کرد، پس شمشیری به دست جوان بسپار و به او فرمان ده که گردن پیر مرد را بزند و سپس جوان بستان را که ارث واقعی جوان است به جوان برگردان و دستور ده فلان موضع بستان را بشکافند و مال پدری‌اش را بردارد، داود از این داستان فریاد کشید و دانشمندان از یارانش را جمع کرد و آن خبر را در اختیارشان قرار داد و داوری بر اساس وحی خدا به انجام رسانید ⁽¹⁾.

نتیجه‌ای که از معرفت و شناخت معشوق حقیقی و محبوب واقعی و شناخت شؤون او که همان وحی و نبوت و ولایت است به دست خواهد آمد این است که مهر و محبت و عشق و علاقه را فقط باید در دامان پاک و پر مهر این معشوقان مثبت و محبوبان حقیقی مصروف داشت که در بخش بعد به این حقیقت پرداخته می‌شود و گوشه‌ای از آثار مهر و محبت به خدا و اهل بیت علیهم السلام ترسیم می‌شود و صفحات این نوشتار از آن نور می‌گیرد.

مهر و محبّت به خدا و اهل بیت علیهم السلام

اشاره

محبّت به خدا و پیامبر و امامان معصوم علیهم السلام و اولیای حق، محبتی است که سبب ظهورش در خانۀ قلب، معرفت به جمال و جلال ازلی و ابدی و شناخت کمالات پیامبر و رهبران آسمانی و چهره‌های ملکوتی است.

محبتی که دل را صفا می‌دهد، باطن را جلا می‌بخشد، اعضاء و جوارح را به گردونۀ طاعت مولا درمی‌آورد و زمینۀ قرب عاشق را به معشوق فراهم می‌کند.

محبتی که آتش سوزانش هر چه غیر محبوب است از میان برمی‌دارد و جز او را در عرش دل باقی نمی‌گذارد.

محبّت او است که در قرآن مجید مطرح است:

[. . . یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ. . . ] ⁽¹⁾.

. . . آنان را دوست دارد، و آنان هم خدا را دوست دارند. . .

[. . . وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ. . . ] ⁽²⁾.

. . . ولی آنان که ایمان آورده‌اند، محبّت و عشقشان به خدا بیش‌تر و قوی‌تر است. . .

و همین دو آیه برای اثبات این حقیقت که محبّت به خدا با ارزش‌ترین حالت است، کافی است زیرا متعلق این محبّت حضرت رب العزه است که فوق همه چیز و مستجمع همۀ صفات کمال است.

محبتی که حضرت رحمة للعالمین و خاتم النبیین و ولی المؤمنین و شفیع المذنبین و مایۀ جان صادقین تحصیلش را از راه ویژه و مخصوص خودش، فرمان واجب داده است:

« أَحِبُّوا اللّٰهَ لِمٰا یَغْدُوکُمْ مِنْ نِعَمِهِ و أحِبُّونِی لِحُبِّ اللّٰهِ إِیَّایَ» ⁽¹⁾.

به خدایی که در بستان نعمت‌های مادی و معنوی‌اش شما را پرورش داد و در امور دنیایی و آخرتی چیزی از شما فروگذار نکرد و نیز به من [ که پیامبر و هدایت‌گر و تأمین کنندۀ خیر دنیا و آخرت شما هستم ] عشق ورزید به خاطر این که من [ به سبب کمالاتم ] مورد محبّت خدا هستم.

این محبّت که آتش افروختۀ حق در دل اهل حقیقت است از شرایط ایمان بلکه ریشۀ ایمان و مایه و ذات ایمان است.

ابو رزین عقیلی به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله عرضه داشت:

« یٰا رَسولَ اللّٰهِ! مٰا الْاِیمانُ؟ قَالَ: أنْ یَکونَ اللّٰهُ وَ رَسُولُه أَحَبُّ إِلَیْکَ مِمّٰا سِوٰاهُمٰا» ⁽²⁾.

ای فرستادۀ خدا! ایمان چیست؟ حضرت فرمود: خدا و پیامبرش نزد تو از هر چه غیر آن دو منبع فیض است، محبوب‌تر باشد.

و در روایتی دیگر از پیامبر عزیز صلی الله علیه و آله نقل شده:

« لٰا یُؤْمِنُ الْعَبْدُ حَتّیٰ اَکُونَ أَحَبَّ إِلَیهِ مِنْ أَهْلِهِ وَ مٰالِهِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِیْنَ» ⁽¹⁾.

عبد مؤمن نیست مگر این که من نزد او از خانواده و مال و همۀ مردم محبوب‌تر باشم.

و در روایتی افزوده شده:

« وَ مِنْ نَفْسِهَ» ⁽²⁾.

و نه تنها از مال و زن و فرزند و همۀ مردم بلکه نزد خود او از وجود خودش نیز محبوب‌تر باشم.

چنین محبتی هنگامی که در دل شعله کشد و آتشش به جان افتد محب را در نقطه‌ای قرار می‌دهد که هر چه محبوب از او بخواهد با جان و دل بپذیرد و آن را برای رضای محبوب و خشنودی معشوق انجام دهد و به همین خاطر است که گفته‌اند و اثبات کرده‌اند که « محبّت مایۀ طاعت و پدیدآورندۀ کرامت است» .

محبت حقیقی با تحمل مصائب

چه بسا که این محبّت انسان را از نظر ظاهر در تنگنا و مضیقه قرار دهد و از سوی مردم جاهل و بی‌محبّت و حتی خانواده و اقوام انسان به انسان فشار روحی و مادی وارد آید، ولی با توجه به آثار معنوی این محبّت و به ویژه آثار انسانی و آخرتی آن، ارزش دارد که انسان در راه این محبّت بلاها و مصائب را بر خود هموار نماید و بر رنج و مشقتی که به او

به خاطر آن می‌رسد صبر و استقامت کند.

در روایت آمده: مردی به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرضه داشت:

« یٰا رَسُولُ اللّٰهِ! إنّی أُحِبُّکَ، فَقالَ: إسْتَعِدْ لِلْفَقْرِ، فَقالُ: إنّی أُحِبُّ اللّٰهَ، فَقالَ: اِسْتَعِدْ لِلْبَلاءِ» ⁽¹⁾.

ای پیامبر خدا! من عاشق تو هستم، حضرت فرمود: آماده برای نداری و تهیدستی باش. گفت: من عاشق خدا هستم، فرمود: آمادۀ بلا و امتحان باش.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مصعب بن عمیر را در حالی که پیش می‌آمد و تن پوشش پوست دباغی نشدۀ گوسپندی بود، دید!

فرمود:

ای مردم! به این مرد بنگرید که خدا دلش را نورانی نموده است، من در مکه او را نزد پدر و مادرش دیدم که وی را به پاکیزه‌ترین طعام و آشامیدنی، تغذیه می‌کردند ولی عشق به خدا و پیامبرش او را از آن زندگی مالامال از ثروت و خوشی به این وضعی که می‌بینید، رسانید ⁽²⁾.

این محبّت، تحمل همۀ بلاها و رنج‌ها و مشقت‌ها را در راه رسیدن به محبوب آسان می‌کند و حتی مرگ را که دروازۀ ورود به حریم لقاء یار

است برای انسان شیرین جلوه می‌دهد.

در روایت مشهوری است:

هنگامی که ملک الموت برای قبض روح ابراهیم آمد، ابراهیم به او گفت: دوستی را دیده‌ای که دوستش را در کام مرگ بیندازد؟

خدای بزرگ به ابراهیم وحی کرد: آیا تو عاشقی را دیده‌ای که از دیدار محبوبش نفرت داشته باشد؟

ابراهیم به ملک الموت گفت: اکنون جانم را بگیر ⁽¹⁾.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« إذا أحَبَّ اللّٰهُ عَبداً ابتَلَاهُ فَإنْ صَبَرَ اجْتَبَاهُ وَ إنْ رَضِیَ اصْطَفَاهُ» ⁽²⁾.

هنگامی که خدا بنده‌ای را دوست بدارد وی را در معرض آزمایش قرار می‌دهد، پس اگر استقامت ورزید او را برمی‌گزیند و اگر به مقام رضا برسد او را انتخاب می‌کند.

پیامبر صلی الله علیه و آله خواهان محبت حقیقی

ارزش این محبّت و آثارش به اندازه‌ای است که پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله در ضمن دعا و تضرع و زاری‌اش آن را از خدا درخواست می‌کرد:

« اللّٰهُمَّ ارْزُقْنی حُبَّکَ وَ حُبَّ مَنْ یُحِبُّکَ وَ حُبَّ مَا یُقَّرِّبُنی إِلی حُبِّکَ وَ اجَعَلْ حُبَّکَ أَحَبَّ إِلَیَّ مِنَ المٰاءِ البٰارِدِ» ⁽¹⁾.

خدایا! محبّت به خودت و محبّت به کسی که عاشق توست و محبّت همۀ اعمال و حالات و اموری که مرا به محبّت تو نزدیک می‌کند، روزی من قرار ده و محبّت به خودت را نزد من از آب سرد [ی که لب تشنه‌ای در گرمای تابستان می‌نوشد] محبوب‌تر گردان.

این محبّت مایۀ نجات و دروازۀ سعادت و سبب معیشت با حق و قرار گرفتن کنار پیامبر صلی الله علیه و آله در قیامت است چنان که در روایتی مهم و زیبا آمده است:

« جٰاءَ إعْرٰابیُّ إلیٰ النبیّ صلی الله علیه و آله فَقٰالَ: یٰا رَسُولَ اللّٰهِ! مَتیٰ السّٰاعَةُ؟ فَقٰالَ مٰا أَعْدَدْتَ لَهٰا؟ فَقٰالَ: مٰا أَعْدَدْتُ لَهٰا کَثیْرَ صَلٰاةٍ وَ صِیٰامٍ إِلّا أنِّی أُحِبُّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ، فَقٰالَ لَهُ النّبیّ: المَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ، قٰالَ أَنَسُ: فَمٰا رَأَیْتُ الْمُسْلِمِینَ فَرِحُوا بِشِیءٍ بَعَدَ الإسْلٰامِ فَرَحَهُمْ بِذٰلِکَ» ⁽²⁾.

بادیه‌نشینی به محضر پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت: ای رسول خدا! روز قیامت چه زمانی است؟ حضرت فرمود: برای آن روز چه چیزی آماده کرده‌ای؟ گفت: نماز و روزه زیادی برای آن روز آماده نکرده‌ام، آنچه هست این است که خدا و پیامبرش را دوست دارم، حضرت به او فرمود: مرد با کسی است که دوستش دارد، انس [ که از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله است ] می‌گوید: مسلمانان را پس از اسلام به چیزی خوشحال و مسرور ندیدم چنان که از این سخن پیامبر خوشحال دیدم.

عارفان و عاشقان حضرت حق

این محبّت و این عشق پاک و صاف سبب قرب انسان به حق و مایۀ تقرب آدمی به حضرت محبوب است.

روایت شده:

حضرت عیسی به سه نفر گذشت که بدن‌هایشان لاغر و رنگشان تغییر کرده بود.

به آنان گفت: سبب این چیزی که در شما می‌بینم چیست؟ گفتند: ترس از آتش دوزخ، گفت: بر خداست که ترسان را ایمنی دهد.

آن‌گاه به سه نفر دیگر گذشت که بدن‌هایشان از سه نفر قبلی لاغرتر و رنگشان متغیرتر بود، پرسید: شما را چه شده؟ گفتند: شوق و رغبت به بهشت، بر خداست که آنچه را امید دارید به شما عطا کند.

سپس به سه نفر دیگر گذشت که آنان از سه نفر دوم لاغرتر و رنگشان متغیرتر بود و گویا بر چهره‌شان آیینه‌هایی از نور قرار داشت، به آنان گفت: شما را چه شده؟ گفتند: عشق خدای عزّ و جلّ، گفت: شما مقربان هستید، شما مقربان هستید ⁽¹⁾.

از عارفی نقل است که روز قیامت امت‌ها را به اسم پیامبرانشان می‌خوانند، می‌گویند: ای امت موسی! و ای امت عیسی! و ای امت محمد! مگر محبان و عاشقان را که ندایشان می‌دهند: ای عاشقان خدا! به سوی خدا بیایید، پس نزدیک است دل‌هایشان از سرور و خوشحالی این ندا زیر و رو شود ⁽¹⁾.

هرم بن حیان گفته است که مؤمن: هنگامی که پروردگارش را بشناسند، عاشقش می‌شود و چون عاشقش شود، به سوی او می‌رود و وقتی که شیرینی رفتن به سوی او را بیابد با دیدۀ میل و شهوت به دنیا نمی‌نگرد و با دیدۀ شوق و رغبت به آخرت نظر نمی‌کند، با چشمش در دنیا و با روحش در آخرت است ⁽²⁾.

یحیی بن معاذ می‌گوید:

« عَفْوُهُ یَسْتَغْرِقُ الذُّنُوبَ فَکَیْفَ رِضوٰانُهِ؟ وَ رِضْوٰانُهُ یَسْتَغْرِقُ الآمٰالَ فَکَیْفَ حُبُّهُ؟ وَ حُبهُ یُدْهِشُ الْعُقُولَ فَکَیْفَ وَ وُدُّهُ یُنْسِی مٰا دُونَهْ فَکَیْفَ لُطْفُهُ» ⁽³⁾.

گذشت و چشم پوشی‌اش گناهان را فرا می‌گیرد، پس رضوان و خشنودی‌اش چگونه است؟ و رضوان و خشنودی‌اش آرزوها را فرا می‌گیرد، پس محبتش چگونه است؟ و محبتش عقل‌ها را حیران و سرگردان می‌کند پس شدت دوستی و علاقه‌اش چگونه است؟ و شدت

دوستی و علاقه‌اش هر چه جز اوست به فراموشی می‌دهد پس لطفش چگونه است؟

در بعضی از کتاب‌ها آمده:

« عَبْدِی أَنٰا وَ حَقِّکَ لَکَ مُحِبُّ، فَبِحَقِّی عَلَیْکَ کُنْ لی مُحِبّاً» ⁽¹⁾.

بنده‌ام سوگند به حقت! من دوستدار توام، پس سوگند به حق من بر تو، تو دوستدار من باش.

و گفته‌اند:

«مِثْقٰالُ خَرْدَلَةٍ مِنَ الْحُبِّ أَحَبُّ إلی اللّٰهِ مِنْ عِبٰادَةِ سَبْعِینَ سَنَةٍ بِلٰا حُبٍّ» ⁽²⁾.

هم وزن ذره‌ای از محبّت نزد خدا محبوب‌تر از عبادت هفتاد سال بدون محبّت است.

حضرت امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

محبّت خدا هنگامی که بر باطن عبد بتابد، او را از هر مشغول کننده‌ای و هر ذکری جز خدا خالی می‌کند، عاشق و محب از نظر باطن نسبت به خدا خالص‌ترین مردم است، از نظر گفتار راست‌گوترین آنان است، از نظر پیمان وفادارترین مخلوق است و از نظر عمل پاک‌ترین ایشان است و از نظر ذکر و یاد حق صاف‌ترین و از نظر وجود، عابدترین انسان‌هاست، فرشتگان هنگام مناجات به او مباهات می‌کنند و به

دیدنش افتخار می‌نمایند، خدا به وسیلۀ عاشقش سرزمین‌ها را آباد می‌کند و خدا به سبب کرامتش بندگانش را اکرام می‌کند، هنگامی که با سوگند به حق او از خدا درخواست حاجت کنند، عطایشان می‌نماید و بلا را به رحمتش از آنان دفع می‌کند، اگر مردم منزلت و قدر او را نزد خدا بدانند به چیزی جز خاک قدم او به خدا تقرب نمی‌جویند ⁽¹⁾.

امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

محبّت خدا و عشق به او آتشی است که بر چیزی عبور نمی‌کند مگر این که آن را آتش می‌زند و نور خدا مشرف بر چیزی نمی‌شود مگر آن که آن را برمی‌افروزد و از زیر آسمان خدا چیزی آشکار نمی‌گردد مگر آن که آسمان آن را می‌پوشاند و نسیم خدا بر چیزی نمی‌وزد مگر آن که آن را به حرکت و جنبش می‌آورد و هر چیزی از آب خدا زنده می‌شود و هر چیزی از زمین خدا می‌روید، پس هر کسی را خدا دوست بدارد از مِلک و مُلک به او عطا می‌کند ⁽²⁾.

ارزش عشق ورزی به حضرت حق

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

« إِذَا أَحَبَّ اللّٰهُ عَبداً مِن أُمَّتِی قَذَفَ فِی قُلُوبِ أصفِیَائِهِ وَ أروَاحِ مَلٰائِکَتِهِ وَ سُکَّانِ عَرشِهِ مَحَبَّتَهُ لِیُحِبُّوهُ فَذلِکَ المُحِبُّ حَقَّاً طُوبَیٰ لَهُ ثُمَّ طُوبَی لَهُ وَ لَهُ عِندَ اللّٰهِ شَفَاعَةٌ یَومَ القِیَامَةِ» ⁽¹⁾.

هنگامی که خدا عبدی از امتم را مورد محبّت خود قرار دهد، محبتش را در قلوب اصفیا و فرشتگان و ساکنان عرشش می‌اندازد تا او را دوست بدارند و محب حقیقی این است، خوشا به حالش، باز خوشا به حالش، برای او در قیامت نزد خدا مقام شفاعت است.

عشق ورزی به حق و محبّت به حضرت رب العزه که محصول معرفت و شناخت عاشق از معشوق است تا جایی ارزش و قیمت دارد که حضرت حق در حدیثی قدسی به موسی بن عمران فرموده که مرا نزد عاشق و محبم می‌توانی یافت آنجا که می‌فرماید:

« یٰا مُوسیٰ! مَرِضتُ فَلَمْ تَعُدْنِی فَقالَ: یٰا رَبِّ وَ کَیْفَ ذَلِکَ؟ قال: مَرِضَ فُلانٌ فَلَمْ تَعُدْهُ وَ لَوْ عُدْتَهُ لَوَجَدْتَنِی عِنْدَهُ» ⁽²⁾.

ای موسی! بیمار شدم و تو از من عیادت نکردی، گفت: پروردگارا! مگر می‌شود تو بیمار شوی؟ خطاب رسید: فلانی بیمار شد و تو از او عیادت نکردی، اگر از او عبادت می‌کردی مرا نزد او می‌یافتی.

حضرت محبوب آن چه جز او نمی‌داند برای محب خود آماده کرده است:

« أعدَدْتُ لِعبَادِیَ الصَّالِحینَ مَا لٰا عَینٌ رَأتْ وَ لا أذُنٌ سَمِعَتْ وَ لا خَطَرَ عَلَی قَلبِ بَشَرٍ» ⁽¹⁾.

برای بندگان شایسته‌ام چیزی آماده کردم که چشمی ندیده و گوشی نشنیده و بر قلب بشری خطور نکرده است.

ارزش شوق وصال محبوب

از نظر حال، خوشبخت‌ترین مردم در قیامت نیرومندترین آنان در محبّت به خداست زیرا آخرت به معنای حقیقی‌اش، ورود بر خدا و یافتن سعادت لقای اوست و چه بزرگ و عظیم است نعمت عاشق هنگامی که پس از طولانی شدن شوقش وارد بر محبوبش می‌شود و ابد الآباد از تداوم مشاهدۀ محبوبش متمکن می‌گردد و در این لقای وصال از تلخی و کدورت و رقیب و مزاحم و ترس از انقطاع چیزی نمی‌بیند.

شوق به لقا و وصال محبوب آن چنان قیمت و ارزش دارد که رسول خدا صلی الله علیه و آله در یکی از دعاهایش به پیشگاه محبوب عرضه داشت:

« اللَّهمَّ إنّی أَسْأَلُکَ الرِّضَیٰ بَعدَ القَضَاءِ وَ بَرْدَ الْعَیْشِ بَعدَ الْمَوتِ وَ لَذَّةَ النَّظَرِ إِلیٰ وَجْهِکَ الْکَرِیْم وَ شَوْقاً إلی لِقائِکَ» ⁽²⁾.

خدایا! رضا و خشنودی پس از قضا و زندگی خوب و نیک پس از مرگ و لذت نگاه به روی بزرگوارت و شوق به دیدارت را از تو می‌خواهم.

محبت سبب جذب فیوضات الهی

در رابطه با محبّت و عشق الهی در اخبار حضرت داود علیه السلام آمده است:

ای داود! به زمینیان برسان من دوستدار کسی هستم که دوستدار من است و همنشین کسی هستم که همنشین من است و مونس کسی هستم که به ذکر من انس دارد و یار کسی هستم که یار من است و انتخاب کننده کسی هستم که انتخاب کنندۀ من است و فرمانبر کسی هستم که فرمانبر من است، کسی مرا به صدق و حقیقت دوست ندارد مگر این که او را برای خود می‌پذیرم و چنان به او محبّت می‌ورزم که احدی از خلق خود را بر آن پیشی نمی‌دهم، کسی مرا به حق بخواهد، می‌یابد و کسی که غیر مرا بخواهد مرا نمی‌یابد، ای اهل زمین آنچه بر آن از غرور دنیایی هستید، دور اندازید و به سوی کرامت و مصاحبت و هم‌نشینی من آیید، با من انس بگیرید تا با شما انس بگیرم و به سوی محبّت و دوستی شما بشتابم که من طینت عاشقانم را از طینت ابراهیم خلیلم و موسای کلیمم و محمد برگزیدۀ خود آفریدم، من دل‌های مشتاقان را از نور خود آفریدم و به وسیلۀ جلالتم آن‌ها را نعمت بخشیدم ⁽¹⁾.

در اخبار داود علیه السلام آمده است:

« قُل لِعَبادِی المُتَوجّهینَ إلیٰ مَحَبَّتی: ما ضَرَّکُمْ إذٰا احْتَجَبْتُمْ عَنْ خَلْقِی إذٰا رَفَعْتُ الحِجٰابَ فیمٰا بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ حَتّیٰ تَنْظُرُوا إلیَّ بعُیُونِ قُلُوبِکُمْ؟ وَ مٰا ضَرَّکُمْ مٰا زَوَیْتُ عَنْکُمْ مِنَ الدُّنْیٰا إذْ بَسَطْتُ دِیْنِی لَکُمْ؟ وَ مٰا ضَرَّکُمْ مَسْخَطَةُ الْخَلْقِ إذٰا الْتَمَسْتُمْ رِضٰایَ؟» ⁽¹⁾.

ای داود! به بندگانم که رو به محبت من دارند بگو: چه چیز به شما زیان می‌رساند هنگامی که خود را از آفریدگانم مستور می‌دارید و حجاب بین خود و شما را بر می‌دارم تا با چشم‌های دل‌هاتان به من نگاه کنید؟ و چه چیز به شما زیان می‌زند آن‌گاه که دنیا را از شما دور می‌کنم و دینم را برای شما می‌گسترانم؟ و خشم مردم چه زیانی به شما می‌زند هرگاه که جویای خشنودی من باشید؟

محبّت سبب جذب فیوضات الهیه به سوی انسان است و در رأس همۀ فیوضات ایمان است که انسان را به خیر دنیا و آخرت می‌رساند و از خزی و خواری و کیفر و عذاب در دنیا و آخرت حفظ می‌کند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« إنَّ اللّٰهَ یُعْطِی الدُّنْیٰا مَنْ یُحِبُّ وَ مَنْ لَا یُحِبُّ وَ لا یُعْطِیِ الأیمٰانَ إلّا مَنْ

یُحِبُّ» ⁽¹⁾.

یقیناً خدا دنیا را به کسی که دوستش دارد و دوستش ندارد عطا می‌کند و ایمان را جز به کسی که محبوب اوست عطا نمی‌کند.

و نیز می‌فرماید:

« إذا أحَبَّ اللّٰهُ عَبدَاً جَعَلَ لَهُ وَاعِظاً مِن نَفسِه وَ زَاجراً مِن قلبهِ یَأمُرُهُ وَ یَنهَاهُ» ⁽²⁾.

هنگامی که خدا بنده‌ای را دوست بدارد پند دهندۀ و نهی کننده‌ای را از درون خودش برای او قرار می‌دهد تا او را به کارهای پسندیده وادار کند و از کارهای زشت باز دارد.

عارف آگاه، دلدادۀ معبود

حضرت زین العابدین علیه السلام که در صف اول عاشقان خداست و مایۀ عشق به خدا در آن حضرت تا جایی بود که از کثرت عبادات ظاهری و باطنی عاشقانه‌اش به زینت عبادت کنندگان اولین و آخرین لقب یافت در یکی از مناجاتش که معروف به مناجات محبین است می‌گوید:

« إلهی مَنْ ذٰا الَّذی ذاقَ حَلَاوَةَ مُحَبَّتِکَ فَرامَ مِنْکَ بَدَلاً» ⁽³⁾؟

خدایا! آن کیست که شیرینی محبتت را چشیده و به جای تو دیگری را

قصد کند؟

مگر ممکن است چشم دل با کمک چراغ معرفت، جمال بی‌مثال محبوب ازلی و ابدی را ببیند و طبیعتاً دل داده و عاشق او شود و دیگری را به جای او به عنوان معشوق و محبوب قصد کند؟ غیر او جز مخلوق ضعیف و موجود ناتوان که همۀ امورش و به ویژه جمال ظاهرش عارضی و از دست رفتنی است چیز دیگر هست؟

کدام عاقل و خردمند است که پس از رسیدن به قیمتی‌ترین شیء که آثار و برکاتش در حیات و زندگی او دریاوار و ابدی است را رها کند و دنبال موجودی برود که خواص و آثارش بسیار اندک و عمرش تمام شدنی و نهایتاً وجودش از دست رفتنی است.

خردمند و انسان عارف و دل‌آگاه، طلا را با مطّلا، فیروزه را با خرمهره، عقیق یمن را با شیشه رنگی، گلستان و بستان را با کویر، ثروت را با فقر، سلامت را با بیماری، آخرت را با دنیا، خوشبختی را با تیره‌بختی، حقیقت دائم را با موّقت، درستی را با نادرستی، خزانۀ پر از گنج را با خرابه، دانش را با جهل و بصیرت را با کوردلی عوض نمی‌کند و جابجا نمی‌نماید.

عاقل، حضرت حق را منبع همۀ کمالات بی‌نهایت و چشمۀ همۀ فیوضات و گنجینۀ همۀ خیرات و مالک ارض و سماوات و دارندۀ خزائن برکات می‌بیند و هرگز با معرفت و عشقی که به او دارد کسی را به جای او و به عوض او قصد نخواهد کرد، عاقل به محضر حضرتش عرضه می‌دارد:

ای به مغز خرد زده اورنگ

« وَ مَنْ ذَا الذَّی أنسَ بِقُربِکَ فابْتَغی عَنکَ حِوَلاَ» ⁽¹⁾.

و خدایا! آن کیست که به مقام قرب تو انس گرفت، پس به جای تو موجودی ناپایدار را طلبید؟

چنین چیزی برای عارف آگاه و عاشق بینا غیر ممکن است که به مقام قرب حضرت محبوب راه یابد و دل به لذت انس او بسپارد و شیرینی اتصال به معنویت دوست را دریابد و بداند و ببیند و لمس کند که وجود مقدسش قائم به ذات و همیشگی و پایدار است و عشق عاشقش را پاداشی جاوید و ابدی می‌دهد و در عنایات و الطافش تغییر و تبدیلی راه ندارد و در این حال دل از او بردارد و دیدۀ جانان از تماشای جمالش ببندد و دست به دامان موجودی ناپایدار و عنصری از دست رفتنی که همۀ وجود و امور در تغییر و تحول است بزند و بر این پایه فضای

ص:

زندگی‌اش را غرق اضطراب و ناامنی کند و محکوم ترس و وحشت و دلهره و حیرت نماید.

عارف آگاه، فی المثل چگونه دست از محبوب پایدار و معشوق دائم و خزانۀ کرامات و گنجینۀ فیوضات بردارد و دل به دنیا ببندد که بصیری و دانایی چون امیر المؤمنین علیه السلام دربارۀ آن می‌فرماید:

« مَا أصِفُ مِنْ دَارٍ أَوَّلُها عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ فِی حَلالِهَا حِسابٌ وَفِی حَرامِهَا عِقَابٌ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَن افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ وَ مَن سَاعَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَن قَعَدَ عَنَها وَ اتَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیها أعمَتْهُ» ⁽¹⁾.

چه بگویم از خانه‌ای که ابتدایش برای انسان از هر جهت مشقت و رنج و زحمت و سختی بود و پایانش نیستی و نابودی و هلاکت است! در حلالش با آن همه کوشش و زحمتی که برای به دست آوردنش می‌کشند حساب و در حرامش کیفر و عذاب است. کسی که در آن کوس استغنا و طبل بی‌نیازی بزند و در فضای استغنا از یاد حق به یاد امور مادی از دست رفتنی مشغول گردد، دچار فتنه و بلا شود و کسی به طلبش بر آید و به دست نیاورد و نیازمند و محتاج بماند اندوهگین و غصه‌دار گردد.

کوشش کننده در راه آن، عاقبت کوشش بر باد رود و زحمات و رنجش بی‌نتیجه مطلوب از دست رود. روی گردان از آن او را به بند کشد و از شرش راحت شود. آن که با چشم بصیرت بر آن و حوادث و نقل و انتقالاتش بنگرد، پند و عبرت گیرد و هر که با چشم سر به این سرای دلفریب و از دست رفتنی نظر کند، به کوردلی و شقاوت دچار شود.

در قطعه‌ای دیگر می‌فرماید:

« الدُّنْیَا تَغُرُّ و تَضُرُّ وَ تَمُرُّ إِنَّ اللّٰهَ تَعَالیٰ لَمْ یَرْضَهَا ثَوَاباً لِأولِیَائِهِ وَ لا عِقَاباً لِأعْدَائِهِ وَ إنَّ أهلَ الدُّنیَا کَرَکْبٍ بَیْنَا هُم حَلُّوا إذْ صَاحَ بِهِمْ سَائِقُهُمْ فَارتَحَلُوا» ⁽¹⁾.

دنیا می‌فریبد و زیان می‌زند و می‌گذرد، یقیناً خدای پاک آن را به عنوان پاداش برای عاشقانش رضایت نداد و به این حد که برای دشمنانش کیفر باشد خشنود نشد، اهل دنیا چون قافله‌ای هستند که برای استراحت فرود آمده‌اند و هنوز استراحت ننموده قافله سالار فریاد می‌زند بار کنید که زمان کوچ است.

آری؛ خردمند، به دنیا و شؤونش که ناپایدار است دل نمی‌بندد و انس نمی‌گیرد، بلکه از دنیا به عنوان ابزار و عناصر ساخت آخرت بهره می‌گیرد و انسش فقط و فقط به مقام قرب حق است.

خدایا! ما را از آنان قرار ده که برای مقام قرب خود و دوستی خویش برگزیده‌ای و برای عشق و محبتت خالص نموده‌ای و به لقایت مشتاق و راغب کرده‌ای و به حکم و قضایت راضی و خشنود نموده‌ای و نعمت نظر به وجه خود را با چشم دل به او عطا فرموده‌ای و برای مقام رضای خود برگزیده‌ای و در جایگاه صدق در جوارت جای داده‌ای و برای شناختت و معرفتت مخصوص گردانیده‌ای و سزاوار بندگی و پرستش خویش کرده‌ای و قلبش را عاشق خود ساخته‌ای و او را برای مشاهدۀ خویش برگزیده‌ای و سراسر وجودش را به سوی خود توجه داده‌ای

و قلبش را از هرچه جز دوستی توست خالی ساخته‌ای و به آنچه نزد توست راغب نموده‌ای و یاد ذکرت را به او الهام کرده‌ای و شکر و سپاست را به او آموخته‌ای و به طاعتت سرگرمش نموده‌ای و از شایستگان خلق خویش قرارش داده‌ای و برای مناجاتت انتخابش کرده‌ای و علاقه‌اش را از هرچه او را از تو جدا کند بریده‌ای.

خدایا! ما را از آنان قرار ده که فطرتاً به تو شادمانند و از دل نالۀ شوق برآورند و همۀ عمر با آه و زاری عاشقانه‌اند و پیشانی آنان در پیشگاه عظمتت به سجده است و دیدگانشان در خدمتت بیدار است و اشکشان از خشیت ریزان است و دل‌هایشان گرفتار عشق و محبّت توست و قلوبشان از مهابتت از همۀ هستی برکنده است.

ای خدایی که انوار قدسش به دیدگان عاشقانش در کمال روشنی است و تجلیات ذاتش بر قلوب عارفانش نشاطانگیز است! ای آرزوی دل مشتاقان! ای نهایت مقصود محبان! دوستی‌ات و دوستی دوستدارانت و دوستی هر عملی را که مرا به مقام قربت می‌رساند، از تو درخواست می‌کنم و این که خود را از هرچه غیر توست بر من محبوب‌تر گردانی و محبتم را نسبت به خود راهنمایی به سوی خشنودیت قرار دهی و شوقم را به حضرتت بیش از عصیانت مقرر داری و بر من به یک نگاه به سویت منت نهی و به من به چشم محبّت و عاطفه بنگری و روی از من نگردانی و مرا اهل سعادت و خوشبختی قرار دهی و از سالکان پیشگاهت نمایی. ای اجابت‌کنندۀ دعا! ای مهربان‌ترین مهربانان! .

فضای توبۀ آدم و حوا

آدم و همسرش را - چنان که در آیات قرآن و روایات مطرح است - به خاطر نزدیک شدن به شجرۀ ممنوعه از بهشت بیرون راندند و از همنشینی با فرشتگان محروم کردند و از مقام و منزلتی که داشتند به سقوط نشاندند و کویری خشک را به جای بهشت سرسبز و خرم در اختیارشان گذاردند.

آن دو که بر اساس معرفت دینی و آگاهی عقلی خدا را می‌شناختند و به حضرت او عشق می‌ورزیدند، درد فراق از محبوب را حس کردند و بدون این که به خاطر از دست دادن مقامات ذره‌ای در قلب خویش نسبت به محبوب نگران باشند با یک دنیا ادب و تواضع و فروتنی متوسل به توبه و درخواست آمرزش شدند تا درد فراق را به وسیلۀ توبه و مغفرت علاج نموده، به محبوب ازلی و ابدی در کمال خاکساری و فروتنی گفتند:

[ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنٰا وَ تَرْحَمْنٰا لَنَکُونَنَّ مِنَ اَلْخٰاسِرِینَ ] ⁽¹⁾.

گفتند: پروردگارا! ما بر خود ستم ورزیدیم، و اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نکنی مسلماً از زیانکاران خواهیم بود.

پروردگار مهربان هم بازگشت آنان را پذیرفت و هر دو را به پیشگاه مبارکش قبول کرد و علت پذیرش و قبولی را در قرآن، مهربان بودن

خود نسبت به بندگان بویژه تائبان اعلام کرد.

[. فَتٰابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ اَلتَّوّٰابُ اَلرَّحِیمُ ] ⁽¹⁾.

. . . و [ پروردگار ] توبه‌اش را پذیرفت؛ زیرا او بسیار توبه‌پذیر و مهربان است.

اگر یک بار دیگر در دو آیه‌ای که ذکر شد دقت کنیم، می‌بینیم که محبّت آدم و حوا به خدا در عین محرومیت بسیار تلخی که چشیدند، کم‌ترین ضربه‌ای ندید بلکه آگاهی و فروتنی، هر دو را به مغفرت و رحمت حق وصل کرد.

آری؛ مهر و محبّت و خصلت‌هایی که ریشۀ معنوی و الهی و ایمانی دارد، ضربه‌پذیر نیست و چراغی است که هیچ طوفانی آن را خاموش نمی‌کند.

مؤمن همیشه و همه جا و نسبت به همه کس دریایی مواج از مهر و محبّت و عشق و صفاست.

زبانش که به قلب پر محبتش وصل است؛ زبانی مشوّق، سازنده، هدایت‌گر، تعلیم‌دهنده و ادب‌کننده است.

آثار مهرورزی به اهل بیت علیهم السلام

اشاره

آثار عشق و مهرورزی به اهل بیت علیهم السلام چه در دنیا و چه در آخرت به اندازه‌ای است که در این نوشتار نمی‌گنجد، برای نمونه به روایتی بسیار مهم در « تفسیر الکشاف الزمخشری» که از تفاسیر مهم اهل سنت است و در سه روایت از کتب شیعه اکتفا می‌کنیم.

« عن النّبی أنَّهُ قٰالَ: مَنْ مٰاتَ عَلیٰ حُبِّ آلَ مُحَمَّدٍ مٰاتَ شَهِیْدَاً ألٰا وَ مَنْ مٰاتَ عَلیٰ حُبِّ آلَ مُحَمَّدٍ مٰاتَ مَغْفُوراً لَهُ ألٰا وَ مَنْ مٰاتَ عَلیٰ حُبِّ آلَ مُحمَّدٍ مٰات تٰائِباً ألٰا وَ مَنْ مٰاتَ عَلیٰ حُبِّ آلَ مُحمَّدٍ مٰاتَ مُؤمِنَاً مُسْتَکْمِلَ الإیمانِ ألٰا وَ مَنْ مٰاتَ عَلیٰ حُبِّ آلَ مُحَمَّدٍ بَشَّرَهُ مَلَکُ المَوتِ بِالْجَنَّةِ ثُمَّ مُنکَرٌ وَ نَکِیرٌ ألٰا وَ مَنْ مٰاتَ عَلیٰ حُبِّ آلَ مُحمَّدٍ یُزَفُّ الیٰ الجنَّةِ کَمٰا تُزَفُّ الْعَرُوسَ إلیٰ بَیْتِ زَوْجِهٰا ألٰا وَ مَنْ مٰاتَ عَلیٰ حُبِّ آلَ مُحَمَّدٍ فُتِحَ لَهُ فِی قَبْرِهِ بٰابٰانِ إلیٰ الْجَنَّةِ ألٰا وَ مَنْ مٰاتَ عَلیٰ حُبِّ آلَ مُحَمَّدٍ جَعَلَ اللّٰهُ قَبْرَهُ مَزارَ ملائِکَةِ الرَّحْمَةِ ألٰا وَ مَنْ مٰاتَ عَلیٰ حُبِّ آلَ محمَّدٍ ماتَ علی السُّنَةِ وَ الجَمَاعَةِ. .» ⁽¹⁾.

از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود:

هر کس بر محبّت آل محمد بمیرد شهید مرده است، آگاه باشید! هر کس

بر محبّت آل محمد بمیرد آمرزیده مرده است، آگاه باشید! هر کس بر محبّت آل محمد بمیرد در حال توبه مرده است، آگاه باشید! هر کس بر محبّت آل محمد بمیرد مؤمنی مرده است که ایمانش را کامل کرده، آگاه باشید! هر کس بر محبّت آل محمد بمیرد ملک الموت و سپس نکیر و منکر او را به بهشت مژده می‌دهند، آگاه باشید! هر کس بر محبّت آل محمد بمیرد چون عروسی که به خانۀ داماد برده می‌شود، به بهشت می‌برند، آگاه باشید! هر کس بر محبّت آل محمد بمیرد، در قبرش دو در به سوی بهشت باز می‌شود، آگاه باشید! هر کس بر محبّت آل محمد بمیرد، خدا قبرش را زیارتگاه فرشتگان رحمت قرار می‌دهد، آگاه باشید! هر کس بر محبّت آل محمد بمیرد، بر روش پیامبر و گروه مؤمنان می‌میرد. . .

اعمش ⁽¹⁾می‌گوید: برای حج خانه خدا از دیارم به سوی مکه بیرون رفتم، هنگامی که مسافتی طولانی پیمودم زن کوری را در کنار جاده دیدم که می‌گفت: به حق محمد و آلش دیده را به من برگردان، از گفتارش به شگفت آمده، به او گفتم: چه حقی محمد و آلش بر خدا دارند؟ ! در حالی که خدا بر آنان حق دارد نه آنان بر خدا، به من گفت: ای احمق! خاموش باش، به خدا سوگند او از انسان خشنود نمی‌شود مگر انسان به حق آنان قسم یاد کند، اگر آنان را بر خدا حقی نبود به آن قسم یاد نمی‌کرد، گفتم: خدا در کجا سوگند یاد کرده است؟ گفت در سورۀ

حجر آیۀ هفتاد و دو:

[ لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ ] ⁽¹⁾.

[ ای پیامبر! ] به جان تو سوگند، آنان در مستی خود فرو رفته و سرگردان بودند.

من نسبت به دلیلی که برایم آورد قانع نشدم، هنگامی که از حج برگشتم در همان محل او را بینا دیدم که می‌گفت:

أَیُّها النَّاسُ أحِبُّوا عَلِیّاً فَحُبُّهُ یُنْجِیْکُمْ مِنَ النّارِ.

ای مردم! علی را دوست بدارید و به او عشق بورزید که محبّت او شما را از آتش رهایی می‌بخشد.

به او سلام کرده، از شأن و وضع او پرسیدم، به من گفت: محمد و علی نزدش آمدند و محمد صلی الله علیه و آله با دست مبارکش بر دیدۀ او کشید و او بینا شد و به او گفت: در همین جا بنشین تا مردم از حج برگردند و آنان را آگاه کن که محبّت علی از آتش نجاتشان می‌دهد ⁽²⁾.

بُرَیْد عِجْلِی می‌گوید: نزد حضرت امام باقر علیه السلام بودم که مسافری از خراسان در حالی که پیاده طی طریق کرده بود، به محضر آن بزرگوار آمد و دو پایش را که قسمت قسمت شکافته بود نشان داد و گفت:

به خدا سوگند! مرا چیزی جز محبّت شما اهل بیت از جایی که آمده‌ام نزد شما نیاورد، حضرت امام باقر علیه السلام فرمود:

« وَ اللّٰهِ لَوْ أَحَبَّنا حَجَرٌ حَشَرَهُ اللّٰهُ مَعَنَا وَ هَلِ الدّینُ إلّا الحُبُّ» ⁽¹⁾.

به خدا سوگند اگر سنگی ما را دوست داشته باشد خدا او را با ما محشور می‌کند و آیا دین جز عشق و محبّت است؟

به این نکتۀ بسیار مهم باید توجه داشت که برای نجات نباید فقط به محبّت تنها اکتفا کرد، لازم است زلف محبّت را به زلف عمل صالح و اجرای احکام حق و فرهنگ اهل بیت علیهم السلام گره زد تا باب نجات به روی انسان بازگردد، این حقیقتی است که از روایات هم استفاده می‌شود، از حضرت امام رضا علیه السلام در این زمینه روایت شده است:

« لٰا تَدَعُوا الْعَمَلَ الصّٰالِحَ وَ الاجْتِهٰادَ فی الْعِبٰادَةِ إِتِّکٰالاً عَلیٰ حُبِّ آل مُحَمَّدٍ لٰا تَدَعُوا حُبَّ آلَ مُحَمَّدٍ و التَّسْلِیمَ لأمْرِهِمْ إِتِّکٰالاً عَلیٰ الْعِبٰادَةِ فَإِنَّهُ لٰا یُقْبَلُ أَحَدُهُمٰا دُوْنَ الآخَرِ» ⁽²⁾.

کار شایسته و کوشش در عبادت را با تکیه بر محبّت آل محمد رها نکنید و محبّت آل محمد و تسلیم نسبت به امر آنان را با تکیه بر عبادت وامگذارید زیرا یکی از آن دو بدون دیگری پذیرفته نخواهد شد.

مودت به اهل بیت علیهم السلام اجر رسالت

مودت به گونه‌ای که در کتاب‌های علمی و تفسیری آمده، به معنای محبّت همراه با اطاعت و پیروی است.

مودت از چه ارزش بالایی برخوردار است که حضرت حق بر اساس

آیات قرآن مجید مودت اهل بیت علیهم السلام را پاداش عظیم‌ترین کار یعنی رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله قرار داده است که نتیجه و آثار آن مودت هم به اهل مودت برمی‌گردد،

[ . . . قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ اَلْمَوَدَّةَ فِی اَلْقُرْبیٰ. . . ] ⁽¹⁾.

. . . بگو: از شما [ در برابر ابلاغ رسالتم ] هیچ پاداشی جز مودّت نزدیکان [ یعنی اهل بیتم ]را نمی‌خواهم. . .

آثار محبّت به حضرت امیر المؤمنین صلی الله علیه و آله

از کتاب‌های بسیار پر ارزش، کتاب « ینابیع المودة» نوشتۀ عالم بزرگ اهل سنت شیخ سلیمان بلخی حنفی است.

در این کتاب روایتی است به نقل حضرت امام رضا علیه السلام از پدرانش از علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله که آن حضرت فرمود:

« یٰا عَلیُّ طُوْبیٰ لِمَنْ أَحَبَّکَ وَ صَدَّقَکَ و الوَیْلُ لِمَنْ أَبْغَضَکَ وَ کَذَّبَکَ، مُحِبُّوکَ مَعْرُوفُونَ بَیْنَ أَهْلِ السَّمٰاوٰاتِ وَ هُمْ أهْلُ الدِّیْنِ وَ الْوَرَعِ و الْسَّمْتِ الحَسَنِ وَ الْتَوٰاضُعِ، خٰاشِعَةٌ أَبْصٰارُهُمْ وَجِلَةٌ قُلوبُهُمْ وَ قَدْ عَرِفُوا حَقَّ وِلٰایَتِکَ وَ ألْسِنَتُهُمْ نٰاطِقَةٌ بِفَضْلِکَ وَ أعْیُنُهُمْ سٰاکِبَةٌ دُمُوعُهٰا تَحَنُّناً عَلَیْکَ وَ عَلیٰ الْأئِمَةِ مِنْ وُلْدِکَ عٰامِلُونَ بِمٰا أمَرَهُمْ اللّٰهَ فِی کِتٰابِهِ وَ بِمٰا أَمَرْتُهُمْ أَنٰا وَ بمٰا تَأمُرُهُمْ أَنْتَ وَ بِمٰا یَأَمُرُهُمْ أُوْلُو الْأمرِ مِنْ وُلْدِکَ بِالْقُرآنِ وَ سُنَّتِی وَ هُمْ مُتَوٰاصِلُونَ مُتَحٰابُّونَ و أنَّ الْمَلٰائِکَةَ لَتُصَلِّیَ عَلَیْهِمْ وَ تُؤمِّنَ عَلیٰ دُعٰائِهِمْ

وَ تَسْتَغْفِرَ لِلْمُذْنِبِ مِنْهُمْ» ⁽¹⁾.

یا علی! خوشا به حال کسی که تو را دوست دارد و امامتت را تصدیق می‌کند و وای بر کسی که تو را دشمن دارد و امامتت را انکار می‌نماید.

عاشقان تو میان اهل آسمان‌ها معروف و شناخته شده‌اند، آنان اهل دین هستند، پارسا و پاک‌دامنند، خوبی از چهرۀ آنان نمایان است، فروتن و خاکسارند، دیدگانشان فرو افتاده و دل‌هایشان مالامال ترس از عظمت خدا و عقاب اوست، بی‌تردید حق ولایت و امامتت را می‌شناسند و زبانشان به فضل تو گویاست، دیدگانشان از راه مهر و محبّت بر تو و امامان از فرزندانت گریان است، به آنچه خدا در کتابش آنان را فرمان داده و به آنچه من با آنان فرمان داده‌ام و آنچه تو به آنان فرمان داده‌ای و به آنچه اولواالامر از امامان بر پایۀ قرآن و سنت به آنان فرمان داده‌اند عمل می‌کنند، آنان اهل رابطه با یکدیگرند و به یکدیگر محبّت می‌ورزند، ملائکه بر آنان درود می‌فرستند و بر دعایشان آمین می‌گویند و برای گناه‌کارشان درخواست آمرزش می‌نمایند.

درس بی مثال از مهرورزی

آخرین لحاظات عمر حضرت امام حسین علیه السلام، همراه با تشنگی و گرسنگی و هفتاد و یک داغ سنگین و شنیدن صدای ناله زنان و دختران حرم و زخم فراوان بر پیکر مبارکش بود.

اهل فن می‌گویند: انسان داغدار و گرسنه و تشنه تعادلی در جهت روحیه و اعصاب ندارد، در حالی که آن حضرت در آن لحظات بسیار سخت از گرسنگی شدید و تشنگی فراوان و داغ‌های کمرشکن رنج می‌کشید اما از نظر روحیه و اعصاب در کمال تعادل و آرامش روحی قرار داشت، دلیلش مهرورزی ویژۀ او به دشمن بود.

آن حضرت روی اسب بر نیزه خویش که نوک آن را بر زمین فرو کرده بود تکیه داشت تا لحظه‌ای بیاساید، عمر سعد روی به لشکر کرد و گفت: کدام یک از شما حاضر است به او حمله کند و وی را از پای درآورده، به قتل برساند؟ فرد شجاعی از میان لشکر با اذن فرماندۀ تیره‌روزگار خود به حضرت حمله کرد، حضرت برای دفع حمله او با شمشیر بران به او حمله آورد، شدت حمله حضرت یک پای دشمن را قطع کرد، دشمن از روی زین به زمین افتاد و ضجه و ناله زد، حضرت امام حسین علیه السلام از اسب پیاده شده و بالای سر او آمد و با لحنی آمیخته به محبّت و مهر فرمود: می‌خواهی تو را به بستن زخمت و دارو نهادن روی آن به خیمه‌هایم ببرم یا اگر مطلب دیگری داری بگو تا برایت انجام دهم؟ ! !

دشمن زخمی عرضه داشت: افرادی از قبیلۀ من در لشکر کوفه هستند آنان را صدا بزنید تا بیایند و مرا از این معرکه بیرون ببرند، امام نزدیک دشمن آمد و افراد قبیلۀ او را از زخمی شدن وی خبر داد و از آنان خواست در حالی که از حملۀ آن حضرت در امان‌اند بیایند و او را از معرکه نجات دهند! ! ⁽¹⁾.

عنایت حضرت امام رضا علیه السلام به زائرش

پیری پینه دوز از شهری بسیار دور دست به شدت آرزو داشت به زیارت حضرت امام رضا علیه السلام موفق شود ولی از نظر اقتصادی به خاطر فاصلۀ زیادی که شهرش با مشهد داشت امکان زیارت برای او نبود.

قافله‌ای در آن شهر آمادۀ حرکت به سوی مشهد شد، پیر مرد که دیگر تاب و طاقت تحمل فراق را نداشت، نزد خود برای رفتن به زیارت سه نقشه کشید:

اول: دوختن کفش‌های پارۀ اهل کاروان و گرفتن مزد برای تأمین هزینۀ رفتن به زیارت، دوم: دوختن کفش‌های پارۀ اهل قافله و گرفتن مزد برای تأمین هزینۀ برگشتن از زیارت، سوم: استفاده کردن از غذای مضیف حضرت امام رضا علیه السلام تا هنگامی که برای زیارت در شهر مشهد اقامت دارد.

پیاده همراه قافله حرکت کرد، در مسیر راه دچار شکاف پا و زخم قدم شد، هنگامی که به مشهد رسید با همان وضع و حال ابتدای مغرب به حرم رفت و با اشک و زاری زیارت کرد و تا دیر وقت در حرم حضرت امام رضا علیه السلام نشست تا کنار ضریح خوابش برد و طبیعتاً در حال خواب پایش دراز شد، خادمان به تدریج شمع‌های حرم را خاموش و تعداد اندکی از زائران را که مانده بودند، بیرون کردند.

خادمی تندخو و عصبانی در حال گشتن میان حرم بالای سر پیر مرد رسید، فریادی بر او زد که از خواب بیدار شود برخیز! ولی پیر مرد از شدت خستگی بیدار نشد، دوباره فریاد زد ولی خستۀ به خواب رفته از

خواب برنخاست، لگدی محکم به پهلوی پیرمرد زد که پیر پینه دوز از شدت درد از خواب پرید، او را هم از حرم بیرون کرد، پیر مرد پس از بیرون آمدن از حرم با زحمت اطاقی کهنه و خراب در مسافرخانه‌ای قدیمی پیدا کرد و هنگام خوابیدن رو به حرم کرد و گفت: در دیار و شهرم به من گفتند تو دارای مضیف‌خانه هستی که از زائرانت پذیرایی می‌کنند، مضیف‌خانه‌ات کجاست؟ می‌گفتند: امام رئوفی ولی رأفت تو کجاست و چه شد؟ من که در حرم مطهرت در برابرت چنان لگد به پهلویم زدند که پهلویم درد گرفت! !

خادم حرم نیمۀ شب حضرت امام رضا علیه السلام را در خواب دید، به حضرت عرض سلام کرد، حضرت جواب سردی دادند، به حضرت عرضه داشت پسر پیامبر! پنجاه سال است در لباس خادمی شما به سر می‌برم چرا با بی‌رغبتی پاسخ سلامم را دادی؟

حضرت فرمود: ولی در این پنجاه سال لگد به پهلوی من نزده بودی، دیشب به پهلویم لگد زدی و تا کنون پهلویم درد می‌کند، آری؛ لگد به پهلوی زائرم زدی دردش را من می‌کشم! !

خادم بیدار شد و تا صبح نخوابید، مسافرخانه به مسافرخانه گشت تا پیر پینه‌دوز را پیدا کرد و به خانۀ خود برد و تا روزی که پیر مرد در مشهد بود از او پذیرایی جانانه کرد و رضایت کامل او را به خاطر برطرف کردن رنجش حضرت امام رضا علیه السلام جلب کرد.

شیعه باارزش تر از حواریون است

حضرت امام صادق علیه السلام شیعیان حقیقی اهل بیت علیهم السلام را به خاطر

مودت و عشق و محبتشان به اهل بیت علیهم السلام و معرفت و آگاهی والایشان، از حواریون حضرت مسیح علیه السلام نسبت به حق، مطیع‌تر به شمار آورده است:

« إنَّ حَوارِیَّ عِیسیٰ کَانُوا شِیعَتَهُ وَ إنَّ شِیعَتَنَا حَوَاریُّونَا وَ مَا کَانَ حَوارِیُّ عِیسیٰ بِأطْوَعَ لَهُ مِنْ حَوَارِیِّنَا لَنَا وَ إنَّمَا قَالَ عِیسیٰ لِلحَوَاریِّینَ: مَنْ أنْصَارِی إلَی اللّٰهِ قَالَ الحَوَرِیُّونَ: نَحْنُ أنْصَارُ اللّٰهِ فَلَا وَ اللّٰهِ مَا نَصَرُوُهُ مِنَ الیَهُودِ وَ لا قَاتَلُوهُمْ دُونَهُ وَ شِیعَتُنَا وَ اللّٰهِ لَمْ یَزَلُوا مُنْذُ قَبَضَ اللّٰهُ عَزَّ ذِکرُهُ رَسُولَهُ صَلَّی اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَنْصُرُونَا وَ یُقَاتِلُونَ دُونَنَا وَ یُحْرَقُونَ وَ یُعَذَّبُونَ وَ یُشَرَّدُونَ فِی البُلْدَانِ جَزَاهُمُ اللّٰهُ عَنَّا خَیراً» ⁽¹⁾.

حواری عیسی شیعۀ او بودند و شیعیان ما حواریون ما هستند و حواری عیسی نسبت به او مطیع‌تر از حواریون ما نسبت به ما نبودند و جز این نیست که عیسی به حواریون گفت: چه کسانی یاران من برای خدا هستند؟ حواریون گفتند: ما یاران خداییم، پس به خدا سوگند از میان یهود او را یاری نکردند و پیش رویش با دشمن نجنگیدند و شیعیان ما به خدا سوگند از زمانی که خدا پیامبرش را قبض روح کرد پیوسته ما را یاری کردند و پیش روی ما جنگیدند و به آتش کشیده شدند.

مهرورزی اولیای الهی

اشاره

نشانه های اولیای الهی

اشاره

ایمان، حقیقی است چون درخت پاک که ریشۀ محکم و استوار در عرصه‌گاه توحید دارد و شاخ و برگ و میوه‌اش فضائل و خصائل و صفاتی است که برای دنیا و آخرت انسان مفید است.

ایمان، پیوند عاشقانۀ مؤمن با خدای لا یزال است که مستجمع جمیع صفات کمال است، پیوندی که ناشی از معرفت و آگاهی‌ها از افق وجود انسان است.

ایمان، باور و محبّت و عشق قلبی به منبع همۀ خوبی‌ها یعنی حضرت رب العزه است که این باور و محبّت و عشق قلبی موجب می‌شود انسان با همۀ وجود از معشوق رنگ بگیرد و از خواسته‌های سعادت‌بخش او پیروی کند و اطاعت نماید.

قرآن و روایات، نشانه‌ها و علامت‌ها و خصلت‌هایی را برای اهل ایمان بیان می‌کنند که همۀ آن‌ها ظهور عینی و عملی ایمان در مؤمن است و آن نشانه‌ها و خصلت‌ها جز از آن ریشۀ معنوی و حقیقت الهی و ملکوتی نمی‌روید.

مؤمن به سبب ایمانش دریایی از شوق و عشق و محبّت است و به این خاطر عاشق تحقق صفات مثبت در خود و علاقه‌مند به ظهور ارزش‌ها در خویش و دوستدار الفت و انس و یکرنگی و صداقت و معاشرت با

مردم است تا آنان را از این طریق به حسنات و ارزش‌ها آشنا کند و پس از آشنایی، زمینۀ آراستن آنان را به آن حسنات و ارزش‌ها فراهم نماید.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایتی می‌فرماید:

« المُؤْمِنُ یَألَفُ وَ یُؤْلَفْ وَ لا خَیْرَ فِیمَنْ لٰا یَأْلَفُ وَ لا یُؤْلَفُ وَ خَیْرُ النّٰاسِ أَنْفَعُهُمْ للناسِ» ⁽¹⁾.

مؤمن با مردم اهل انس و یک رنگی و صداقت و معاشرت است و با او هم انس و یکرنگی برقرار می‌شود و کسی که با مردم انس نمی‌گیرد و با او انس گرفته نمی‌شود، هیچ خیری ندارد و بهترین مردم، سودمندترین آنان نسبت به مردم است.

از این روایت به صراحت استفاده می‌شود که مؤمن در انس گرفتن با مردم و در برقرار کردن الفت با ایشان نیتی جز این ندارد که فراوان‌ترین بهره و سود را به آنان برساند و بهترین منفعت را نصیب ایشان کند و بی‌تردید آگاه کردن آنان از ارزش‌ها و خصلت‌هایی که محصول ایمان است و زمینه‌سازی برای آراسته شدنشان به آن ارزش‌ها که از طریق الفت و انس میسر است، بهترین راه سودرسانی به آنان است و بر این اساس مؤمن بهترین انسان است چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

« وَ خَیْرُ الناسِ أَنْفَعَهُمْ لِلنَّاسِ» ⁽²⁾.

بهترین مردم آن کسی است که نفعش به دیگران بیشتر باشد.

برخی از نشانه های اهل ایمان در روایات

اشاره

در این جا لازم است به پاره‌ای از روایات با ارزش که در کتاب‌های معتبر و ریشه‌دار دربارۀ نشانه‌های اهل ایمان ذکر شده، اشاره کنم، باشد که خوانندگان عزیز بهرۀ بیش‌تری از این نوشتار نصیبشان گردد.

روایت اول:

هشام بن حکم که از چهره‌های برجستۀ ایمان و علم است، از امام هفتم علیه السلام در حدیثی طولانی روایت می‌کند که حضرت امام موسی بن جعفر فرمود علیه السلام:

« یَا هُشَامُ کَانَ أمیرُ المُؤمِنینَ یَقُولُ: مَا عُبِدَ اللّٰهُ بِشَیءٍ أَفْضَلَ مِنَ العَقْلِ وَ مَا تَمَّ عَقْلُ امرِیءٍ حَتَّی تَکُونَ فِیهِ خِصَالٌ شَتّی: الکُفرُ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأمُونَانِ وَ الرُّشدُ وَ الخَیْرُ مِنْهُ مَأمُولَانِ وَ فَضلُ مَالِهِ مَبْذُولٌ وَ فَضْلُ قَوْلِهِ مَکْفَوفٌ وَ نَصِیبُهُ مِنَ الدُّنیَا القُوتُ لَا یَشْبَعُ مِنَ العِلْمِ دَهْرَهُ، الذُّلُّ أحبُّ إلَیهِ مَعَ اللّٰهِ مِنَ العِزِّ مَعَ غَیرِهِ وَ التَّوَاضُعُ أحَبُّ إلَیهِ مِنَ الشَّرَفِ یَستَکْثِرُ قَلیلَ المَعرُوفِ مِن غَیرِهِ وَ یَسْتَقِلُّ کَثیرَ المَعرُوفِ مِن نَفسِهِ وَ یَرَی النّاسَ کُلَّهُم خَیراً مِنْهُ و أَنَّهُ شَرُّهُمْ فِی نَفْسِهِ وَ هُوَ تَمامُ الْأَمْرِ» ⁽¹⁾.

ای هشام! امیر المؤمنین همواره می‌گفت:

خدا به چیزی برتر از خردورزی و عقل بندگی نشده است و عقل انسانی

کامل نمی‌شود مگر خصلت‌های گوناگونی در او باشد:

خطر کفر و شر از ناحیۀ او در میان نباشد و هدایت و خیر از سوی او توقع رود، زیادی مالش بذل شود و اضافۀ سخنش حفظ گردد، نصیبش از دنیا به اندازۀ گذران باشد، در همۀ روزگارش از دانش سیر نگردد، خواری در کنار خدا برایش محبوب‌تر از عزت با غیر باشد و فروتنی و خاکساری نزد او محبوب‌تر از کبر و خود بزرگ‌بینی جلوه کند، خوبی اندک دیگران را بسیار بشمارد و خوبی فراوان خود را اندک به حساب آورد، همۀ مردم را بهتر از خود ببیند و خود را از همه بدتر انگارد و این خصلت‌ها اموری کامل و جامع است.

راستی چه روایت عالی و متنی با ارزش است، متنی که نشان دهندۀ کمال دین و جامعیت فرهنگ اهل بیت علیهم السلام است، اوصافی را این روایت بیان می‌کند که اگر در انسان ظهور کند از او انسانی کامل و منبعی از خیر و برکت و موجودی پاک و معنوی به وجود می‌آورد، شرح این روایت کتابی مستقل می‌طلبد و تفسیری جامع می‌خواهد و من ناچارم در این جا به ترجمۀ آن اکتفا کنم.

روایت دوم:

وجود مبارک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در قطعه‌ای ناب و پر ارزش مؤمن را بدین گونه وصف می‌کند.

« لَطیفُ الحَرکاتِ، حُلْوُ المُشَاهَدَةِ، یَطْلُبُ مِنَ الأُمُورِ أَعْلَاهَا وَ مِنَ الأَخلَاقِ أَسنَاهَا، لَا یَحِیفُ عَلیٰ مَنْ یُبْغِضُ وَ لا یَأثَمُ فِیمَنْ یُحِبُّ، قَلیلُ المئُونَةِ، کَثِیرُ

المَعُونَةِ، یُحسِنُ فِی عَمَلِهِ کَأنَّهُ نَاظِرٌ إلَیهِ، غَضُّ الطَّرفِ، سَخِیُّ الکَفِّ، لَا یَرُدُّ سَائِلاً، یَزِنُ کَلَامَهُ وَ یَخرِسُ لِسَانَهُ، لَا یَقبَلُ البَاطِلَ مِن صدیقِهِ وَ لا یَرُدُّ الحَقَّ عَلیٰ عَدُوِّهِ وَ لا یَتَعَلَّمُ إلّا لِیَعْلَمَ وَ لا یَعْلمُ إلّا لِیَعْمَلَ، إن سَلَکَ مَعَ أهلِ الدُّنیَا کَانَ أکیَسَهُمْ وَ إنْ سَلَکَ مَعَ أهلِ الاخِرَةِ کَانَ أورَعَهُم» ⁽¹⁾.

حرکاتش ملایم و آرام است، دیدار و مشاهده‌اش شیرین است، از میان همۀ کارها برترینش را انتخاب می‌کند و از اخلاق، با ارزش‌ترینش را برمی‌گزیند، نسبت به کسی که کینه دارد، ستم نمی‌کند و به خاطر محبوبش وارد گناه نمی‌شود، هزینۀ زندگی‌اش اندک و کمک و یاری‌اش به مردم بسیار است، عملش را نیکو انجام می‌دهد که گویی بیننده‌ای با دقت و درایت به او می‌نگرد، چشم از حرام فرو می‌پوشد، اهل جود و سخاوت است به طوری که سائل و خواهنده‌ای را از خود نمی‌راند، سخنش را پیش از سخن گفتن می‌سنجد، زبانش نسبت به ناحق و باطل لال است [ بدین گونه که ] باطل را از دوستش نمی‌پذیرد و حق را بر ضد دشمنش باز نمی‌گرداند، نمی‌آموزد مگر برای دانستن و دنبال دانش نمی‌رود جز برای عمل کردن، اگر با اهل دنیا سلوک کند از همۀ آنان زیرک‌تر است و اگر با اهل آخرت زندگی کند از همۀ آنان پرهیزگارتر است.

روایت سوم:

حضرت امام زین العابدین علیه السلام فرمود:

« عَلَامَاتُ المُؤْمِنِ خَمسٌ: الوَرَعُ فِی الخَلْوَةِ وَ الصَّدَقَةُ فِی القِلَّةِ وَ الصَّبرُ عِنْدَ المُصِیبَة وَ الحِلْمُ عِنْدَ الغَضَبِ وَ الصِّدقُ عِنْدَ الخَوْفِ» ⁽¹⁾.

نشانه‌های مؤمن پنج چیز است: پاک‌دامنی در خلوت، صدقه دادن در تنگ‌دست، صبر هنگام مصیبت، بردباری وقت خشم، صدق هنگام خوف و بیم.

کسانی که خود را از چنین خصلت‌هایی محروم می‌کنند و جز به شکم و شهوت نمی‌پردازند، در حقیقت خود را به سوی تبدیل شدن به هیمۀ دوزخ می‌رانند!

[ وَ أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً ] ⁽²⁾.

ولی منحرفان هیزم دوزخ‌اند.

مهرورزی از ویژگی های اولیای الهی

اشاره

در این که مهرورزی از نشانه‌های اهل ایمان و از ویژگی‌های این گروه با ارزش است آیاتی در قرآن مجید و روایاتی در کتاب‌های بسیار مهّم حدیث آمده که تفسیر آن آیات و توضیح آن روایات چند کتاب می‌طلبد، که در اینجا برای روشن شدن این حقیقت به گوشه‌ای از آیات و روایات اکتفا می‌شود.

[ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ اَلزَّکٰاةَ وَ یُطِیعُونَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اَللّٰهُ إِنَّ اَللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ ] ⁽¹⁾.

مردان و زنان با ایمان دوست و یار یکدیگرند؛ همواره به کارهای نیک و شایسته فرمان می‌دهند و از کارهای زشت و ناپسند بازمی‌دارند و نماز را برپا می‌کنند و زکات می‌پردازند و از خدا و پیامبرش اطاعت می‌نمایند؛ به زودی خدا آنان را مورد رحمت قرار می‌دهد؛ زیرا خدا توانای شکست‌ناپذیر و حکیم است.

[ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اَللّٰهِ وَ اَلَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی اَلْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ. . . ] ⁽²⁾.

محمّد، فرستاده خداست و کسانی که با او هستند بر کافران سرسخت و در میان خودشان با یکدیگر مهربانند،

آری؛ قلوبی که با خدا پیوند دارند و به آخرت یقین می‌ورزند و خلق را به قول پیامبر صلی الله علیه و آله عیال اللّٰه می‌دانند، مزیّن به مهر و محبّت‌اند و بر اساس این دو آیۀ مهر و محبّت را نسبت به دیگران بی‌ملاحظۀ چیزی هزینه می‌کنند و می‌دانند که هزینه کردن محبّت رشته‌ای از عبادت و دارای پاداش و مزد از سوی خداست.

ابو بصیر از حضرت امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که آن حضرت فرمود:

« إنَّ أعرابِیّاً مِن بَنِی تَمیمٍ أتَی النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لَهُ: أوصِنِی فَکَانَ مِمَّا أوصَاهُ: تَحَبَّبْ إلیَ النَّاسِ یُحِبُّوکَ» ⁽¹⁾.

بادیه‌نشینی از قبیلۀ بنی تمیم به محضر پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و به آن حضرت گفت: به من سفارشی کن، از سفارش‌های حضرت به او این بود: به همۀ مردم مهر و محبّت ورز تا همۀ مردم به تو مهر و محبّت ورزند.

راستی روایت بسیار مهمی است، عربی از رسول خدا صلی الله علیه و آله طلب سفارش و وصیّت می‌کند و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله اظهار محبّت به همۀ مردم را به او سفارش می‌کند و در حقیقت می‌خواهد به آن عرب بگوید: اگر می‌خواهی اهل ایمان باشی و از پیامبرت اطاعت نمایی، نسبت به عموم مردم اهل مهر و محبّت باش.

عمرو بن دینار و عبید اللّٰه بن عبید بن عمیر می‌گویند: حضرت امام باقر علیه السلام را نیافتیم مگر این که برای ما پول و هدیه و لباس آورده بود و می‌گفت: این‌ها را پیش از این که با شما دیدار کنم برای شما آماده کرده بودم ⁽²⁾!

شگفتا! محبّت و مهرورزی تا کجا که پیشوای بر حقّ و امام مردم از شدّت مهر و محبتش به دیگران پیش از ملاقات با آنان پول و هدیه و لباس آماده می‌کند تا هنگام دیدار دوستان به صورت عینی و عملی محبّت و مهرش را بنمایاند! !

از حضرت امام صادق علیه السلام روایت شده است:

« مُجَامَلَةُ النَّاسِ ثُلُثُ العَقلِ» ⁽¹⁾.

خوش رفتاری و نیکو برخورد کردن با همۀ مردم یک سوم خردورزی است.

از حضرت امام رضا علیه السلام روایت شده است:

« التَوَدُّدُ إلَی النّاسِ نِصفُ العَقلِ» ⁽²⁾.

اظهار دوستی و محبّت به همۀ مردم و مهرورزی نسبت به آنان نیمی از عقل است.

حضرت امام صادق علیه السلام به اصحاب خود سفارش می‌کرد:

« إتَّقُوا اللّٰهَ وَ کُونُوا إخْوَةً بَرَرَةً مُتَحابِّینَ فِی اللّٰهِ، مُتَواصِلِینَ مُتَراحِمِینَ تَزَاوَرُوا وَ تَلاقَوْا وَ تَذَاکَرُوا أمرَنَا وَ أحیُوهُ» ⁽³⁾.

از خدا پروا کنید و نسبت به هم، برادران نیکوکار و خوش‌رفتار باشید، برای خدا با یکدیگر دوستی نمایید و با یکدیگر تماس و ارتباط برقرار کنید و نسبت به هم مهر و محبّت ورزید، یکدیگر را زیارت و دیدار کنید و فرهنگ ما را با یکدیگر مذاکره کرده، آن را زنده نگه دارید.

و نیز آن حضرت در روایتی می‌فرماید:

« تَوَاصَلُوا وَ تَبَارُّوا وَ تَرَاحَمُوا وَ تَعَاطَفُوا» ⁽¹⁾.

با یکدیگر پیوند برقرار کنید و نسبت به هم نیکی نمایید و به همدیگر ترحم کنید و به یکدیگر مهر و محبّت ورزید.

بر اساس آیات قرآن و این گونه روایات که در معتبرترین کتاب‌ها نقل شده، هر کس وجودش از مهر و محبّت خالی باشد و دلی چون سنگ در سینه دارد، نه این که مؤمن و شیعه نیست بلکه انسان نیست و از آدمیّت نشانی ندارد.

پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله به امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

یا علی! هر کس دارای چهار خصلت باشد خدا برای او خانه‌ای در بهشت بنا می‌کند:

کسی که یتیمی را جای دهد و او را در پناه خود نگهدارد.

کسی که به یاری و حمایت انسانی ناتوان و ضعیف برخیزد.

کسی که با پدرش و مادرش با مهربانی رفتار کند.

کسی که با زیردستانش با مهر و محبّت برخورد نماید ⁽²⁾.

مهرورزی، صفت برجستۀ شیعه

اشاره

در حدیثی بسیار مهم از احادیث قدسیه پرسش‌هایی از انسان شده

که همۀ آن‌ها ریشه از مهر و محبّت می‌گیرد:

« یَا ابْنَ آدَمَ هَلْ أَدَّیْتُم فَرَائِضِی کَمَا أَمَرْتُکُم؟

وَ هَل وَاسَیتُمُ المَسَاکِینَ بِأَمْوَالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُم؟

وَ هَل أَحسَنتُم إلیٰ مَن أَسَاءَ إلَیْکُم؟

وَ هَل عَفَوْتُم عَمَّن ظَلَمَکُم؟

وَ هَل وَصَلْتُمْ مَنْ قَطَعَکُم؟

وَ هَل أَنْصَفْتُم مَن خَانَکُم؟

وَ هَل کَلَّمتُم مَن هَاجَرَکُم؟

وَ هَل أَدَّبْتُم أَولَادَکُم؟

وَ هَل سَأَلتُمُ العُلَمَاءَ مِن أَمْرِ دینکُم وَ دُنیَاکُم؟

فَإنَّی لَا أَنْظُرُ إلیٰ صُوَرکُم وَ لا إلیٰ مَحَاسِنِکُم وَ لکِن أَنْظُرُ إلیٰ قُلُوبِکُم وَ أَعمالِکم و أَرضیٰ مِنکُم بِهِذِهِ الخِصَال» ⁽¹⁾.

ای آدمیان! آیا فرایض مرا به گونه‌ای که فرمانتان داده‌ام به اجرا گذاشتید؟

آیا به وسیلۀ اموال و وجودتان به افتادگان و بینوایان یاری دادید؟

آیا به آنان که به شما بدی کردند نیکی نمودید؟

آیا از کسی که به شما ستم ورزید گذشت کردید؟

آیا با کسی که از شما پیوند برید پیوستید؟

آیا با کسی که به شما خیانت نمود به انصاف و عدالت برخاستید؟

آیا با کسی که از شما جدایی کرد به سخن گفتن و آشتی درآمدید؟

آیا فرزندانتان را به ادب آراستید؟

آیا از اعمال ربّانی دربارۀ دین و دنیاتان پرسیدید؟

آگاه باشید که من به صورت‌ها و مظاهر خوبتان نظر نمی‌کنم بلکه به دل‌ها و اعمالتان می‌نگرم و با این اوصاف از شما راضی و خشنود می‌شوم.

کسی که به خود مهر و محبّت دارد در مقام نجات خویش از خزی دنیا و عذاب آخرت با آراسته شدن به ایمان و اخلاق حسنه و عمل صالح برمی‌خیزد و کسی که به دیگران مهر می‌ورزد در مسیر خدمت به آنان قدم برمی‌دارد و چنین مهرورزی که به ایمان و عمل و اخلاق و خدمت آراسته است و در حقیقت جلوه‌ای از مهر و محبّت الهی است، از همۀ جنبندگان هستی برتر و بالاتر است چنان که قرآن می‌فرماید:

[ إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ اَلْبَرِیَّةِ ] ⁽¹⁾.

مسلماً کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، اینانند که بهترین مخلوقات‌اند.

بانوی مهرورز

در منطقه‌ای از مناطق کشاورزی برای چند روزی منبر می‌رفتم، همسر صاحب‌خانه‌ای که میزبان بود، زنی حدود هفتاد ساله بود و بسیار مورد احترام، اطرافیانش می‌گفتند: در طول سال چه تابستان و چه زمستان که هوایی نسبتاً پر برف و باران دارد، درب خانه را هنگام شب باز می‌گذارد تا مسافری و غریبی از راه مانده بیرون نماند، او را به اطاقی مناسب راهنمایی می‌کند و از او پذیرایی می‌نماید تا شب را در امنیّت

و استراحت به سر برد و صبح به مقصدی که دارد برود.

تا جایی که در توان دارد با اجازه همسرش مشکل مالی و خانوادگی اهل محل را حل می‌کند و به خدمت آنان بدون چشم‌داشت اقدام می‌نماید.

آن زن بزرگوار در حال خدمت به ناتوانان و ضعیفان از دنیا رفت، مردم در مراسم او همچون چهره‌ای بزرگ و معروف شرکت کردند و حق احترام او را انصافاً به جای آوردند، من هر بار پس از درگذشت او جهت تبلیغ دین به آن ناحیه رفتم برای فاتحه و دعا و گرفتن انرژی معنوی کنار قبر او حاضر شدم، از خدا می‌خواهم که بر شمار این گونه انسان‌ها در جامعۀ ما بیفزاید و مردم را از برکات وجودشان بهره‌مند سازد.

لازم است به این نکتۀ ظریف و تجربه شده اشاره شود که این گونه مهرورزی و محبّت در میان همۀ اقوام و ملل به ویژه شیعۀ ناب و خالص اهل بیت علیهم السلام هست و این طایفه هستند که با اقتدای به پیامبر و اهل بیتش علیهم السلام به این صورت نسبت به مردم مهرورزی و دست خدمت دارند.

امامان ما همان انسان‌های والایی هستند که شب‌ها آذوقه و لباس و پول به دوش می‌کشیدند و به طور ناشناس به محله‌های فقیرنشین محل اقامتشان می‌رفتند و به آنان اعم از شیعه و سنی و یهودی و مسیحی کمک می‌کردند و پس از شهادتشان برای فقیران معلوم می‌شد که کمک دهنده به آنان در سال‌های گذشته چه کسی بوده است.

اینان و شیعیانشان از همۀ جنبندگان هستی بهتر و برترند و مهر و محبّت ویژۀ خدا در دنیا آخرت شامل حال آنان است.

آخرین کلمات پیامبر صلی الله علیه و آله

امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید: پیامبر صلی الله علیه و آله روز وفاتش مرا به سینۀ خود چسبانید در حالی که سر مبارکش کنار گوش من بود، سپس فرمود: یا علی از قول خدای تعالی آگاهی که فرمود:

[ إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ اَلْبَرِیَّةِ ] ⁽¹⁾.

مسلماً کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، اینانند که بهترین مخلوقات‌اند.

آیا می‌دانی که اینان چه کسانی هستند؟ گفتم خدا و پیامبرش آگاه‌ترند، فرمود: اینان شیعیان ما و یاران تو هستند، وعده‌گاه من و آنان روز قیامت کنار حوض است، آن‌گاه که امت‌ها به زانو درآیند و خدا حکومتش را برای رسیدگی خلق آشکار نماید، حضرت حق تو و شیعیانت را « به سوی رحمت و بهشتش» دعوت می‌کند و شما سپید روی و سیر و سیراب به جانب من می‌آیید.

یا علی! مقصود از:

[ إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ وَ اَلْمُشْرِکِینَ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا أُولٰئِکَ هُمْ شَرُّ اَلْبَرِیَّةِ ] ⁽²⁾.

به یقین کافرانِ از اهل کتاب و مشرکان در آتش دوزخ‌اند و در آن جاودانه‌اند؛ اینانند که بدترین مخلوقات‌اند.

یهود و بنی امیه و طرفداران آنان و شیعیان و پیروانشان هستند که قیامت بدبخت و گرسنه و تشنه و سیاه‌روی برانگیخته می‌شوند ⁽¹⁾.

ویژه گی هایی دیگر از اولیای الهی

اصلاح گری

کسی که به دیگران و بلکه به همۀ مردم مهر و محبّت پاک و عشق تابناک دارد، در راه خدمت به آنان و حل مشکلاتشان و اصلاح میانشان زمانی که با هم اختلاف دارند برمی‌خیزد و دل خود را چنان که بر اثر عشق به خدا نسبت خدا و شؤونش پاک نگاه می‌دارد، نسبت به مردم هم از غل و غش و حسد و حرص و بخل و طمع و کینه و دشمنی پاک نگه می‌دارد.

در یکی از آیات انجیل آمده:

« طُوبَی لِلمُصلِحِینَ بَینَ النَّاسِ، اُولئِکَ هُمُ المُقرَّبُونَ یَومَ القِیٰامَةِ» ⁽²⁾.

خوشا به حال آنان که میان مردم اصلاح می‌دهند [ و به اختلافات آنان پایان می‌بخشند و نمی‌گذارند رابطۀ میان زن و شوهر و والدین و فرزندان و دو همسایه و دو دوست و دو طایفه قطع شود و فضایی از کینه و خشم و دشمنی و نفرت بر بندگان خدا حاکم گردد ] اینان که در مقام اصلاح میان مردم‌اند در قیامت از گروه مقربان به شمار می‌آیند.

اصلاح‌گر، دوست و دلسوز انسان و عاشق آرامش و رفاه و عافیت

آدمی است، از جدایی و افتراق میان مردم رنج می‌کشد، غصه می‌خورد و اندوهناک است، علاقه دارد همه آراسته به امنیت خاطر باشند.

معمولاً انسان اصلاح‌گر - چنان که از قرآن استفاده می‌شود - انسانی متمسّک و متوسل به قرآن و اقامه‌کنندۀ نماز است قرآن می‌فرماید:

[ وَ اَلَّذِینَ یُمَسِّکُونَ بِالْکِتٰابِ وَ أَقٰامُوا اَلصَّلاٰةَ إِنّٰا لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ اَلْمُصْلِحِینَ ] ⁽¹⁾.

و آنان که به کتاب [ آسمانی ] چنگ می‌زنند [ و عملاً به آیاتش پای بندند ] و نماز را بر پا داشته‌اند [ دارای پاداشند ] یقیناً ما پاداش اصلاح گران را ضایع نمی‌کنیم.

مهرورزان مؤمن اگر به خاطر مهرشان به مردم به اصلاح میان آنان برمی‌خیزند، اخلاق اصلاح‌گری را به فرمان قرآن و در حقیقت به دستور خدای مهربان پی می‌گیرند زیرا اصلاح‌گری مقتضای ایمان به خدا و روز قیامت است چنان که از قرآن استفاده می‌شود:

[. . فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ] ⁽²⁾.

. . . از خدا پروا کنید و [اختلاف و نزاع ] بین خود را اصلاح نمایید، و از خدا و پیامبرش اطاعت کنید.

یعنی اگر به حقیقت و راستی و درستی مؤمن نباشید، منبع تقوا

و اصلاح‌گری و اطاعت از خدا و پیامبرش نخواهید بود.

درخواست تقوا و اصلاح‌گری و اطاعت از خدا و پیامبر از مردمان بی‌ایمان درخواستی بی‌جاست.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« أَ لا أُخْبِرُکم بِأفضلَ مِنْ دَرَجَةِ الصِّیامِ وَ الصَّلٰاةِ وَ الصَّدَقَةِ؟ إِصْلاحُ ذاتِ البَینِ. . .» ⁽¹⁾.

شما را به کاری برتر از مرتبۀ روزه و نماز و صدقه خبر دهم؟ اصلاح میان مردم.

حضرت علی علیه السلام فرمود:

« مِنْ کَمالِ السَّعَادَةِ السَّعیُ فِی صَلاحِ الجُمهورِ» ⁽²⁾.

از کمال خوشبختی کوشیدن در اصلاح تودۀ مردم است.

حضرت صادق علیه السلام به مفضل فرمود:

« إذا رَأیتَ بَینَ اثنَینِ مِن شِیعَتِنا مُنَازَعَةً فَافتَدِهَا مِنْ مَالِی» ⁽³⁾.

هنگامی که میان دو نفر از شیعیان ما نزاع و برخورد دیدی، از مال من جهت خاتمۀ نزاع و صلح میان آن دو نفر بپرداز.

حضرت علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کنند:

« إصلاحُ ذَاتِ البَینِ أفضَلُ مِن عَامَّةِ الصَّلاةِ وَ الصِّیامِ» ⁽¹⁾.

اصلاح ذات البین از همۀ نمازها و روزه‌ها برتر است.

طهارت قلب

اهل مهر و محبّت در راه طهارت قلب و پاکی دل می‌کوشند و سعی و تلاش دارند باطن خویش را از هر آلودگی بزدایند و قلبی به دست آورند که چون وجود فرشتگان از آنچه تناسبی با آن ندارد پاک و طیّب و طاهر باشد.

آنان چنین قلبی را برای ارزش یافتن عبادات خود می‌خواهند زیرا می‌دانند عبادت ریاکارانه باطل و عبادتی که به طمع بهشت و ترس از دوزخ انجام می‌گیرد کم ارزش است.

آنان چنین قلبی را برای توجه بیش‌تر در راه خدمت به خلق خدا و مهرورزی گسترده‌تر به آنان می‌خواهند، زیرا می‌دانند دلی که نسبت به مردم دارای غل و غش و کینه و حسد است و آلوده به بخل و حرص می‌باشد سبب هلاکت انسان و موجب نفرت حق از اوست.

پاک دلان که از آثار پاکدلی‌شان مهر و محبّت گسترده و بی‌شائبه است و از عشقی خالصانه برای سود رسانیدن به مردم می‌تپد، بنا به گفتار حق در انجیل در قیامت از پرهیزکارانند.

« طُوبَی لِلمُطهَّرَةِ قُلوبُهُم، اُولئکَ هُمُ المُتَّقُونَ یَومَ القِیٰامَةِ» ⁽¹⁾.

خوشا به حال پاکدلان، اینان همان اهل تقوا در قیامت هستند.

شما اگر به منزلت و مقام اهل تقوا در قرآن مراجعه کنید، خواهید یافت از عنایاتی که خدا در قرآن نسبت به اهل تقوا مبذول داشته، اعلام محبّت و عشق به آنان است.

[ . . إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُتَّقِینَ ] ⁽²⁾.

. . . خدا پرهیزکاران را دوست دارد.

شگفت‌آور است که در این آیه می‌گوید خدا محب و پرهیزکاران محبوب، خدا عاشق و اهل تقوا معشوق‌اند.

راستی هنگامی که انسان محبوب خدا شود خدا برای محبوب خود در دنیا و آخرت چه خواهد کرد، آیا کسی جز خدا از این مطلب خبر دارد؟

از عنایات حضرت حق به محبوبان خود جلوۀ نوری او به قلب محبوبان است که قلب آنان را تبدیل به حرم اللّٰه و عرش اللّٰه می‌کند، و به گنجایشی می‌رساند که بتواند آن نور بی‌نهایت را در خود تحمل کند.

« لَا یَسَعُنِی أرضِی وَ سَمائِی وَ لکن یَسَعُنِی قَلبُ عَبدِیَ المُؤمِن» ⁽³⁾.

زمین و آسمانم گنجایش مرا ندارد ولی دل بندۀ مؤمنم گنجایش مرا دارد.

این جلوه در لحظات شهادت حضرت حسین علیه السلام در قلب آن حضرت به صورت أَتَمْ و اکملش ظهور کرد که در لحظه‌ای که تیزی خنجر قاتل به گلوی مبارکش نشست، تبسم فرمود و سر در راه جانان سپرد.

و حضرت امام زین العابدین علیه السلام هنگام دفن آن حضرت با توجه به تجلی این نور با اشک و آهی که از فراق پدر داشت فرمود:

« أَبَتَا أمَّا الدُّنیَا فَبَعْدکَ مُظْلِمَةٌ وَ أمَّا الآخِرَةُ فَبِنُورِ وَجْهِکُ مُشرِقَةٌ» ⁽¹⁾.

پدر جان! دنیا پس از تو به تاریکی فرو رفت و آخرت به نور شخصیت و کرامتت روشن شد.

آری؛ آنان که به خود مهر می‌ورزند و به عبارت دیگر عاشق خود هستند و به سبب این عشق در پی نجات خویش در دنیا و آخرت از مهالک‌اند، همواره دست‌اندرکار طهارت و پاکی قلب خویش‌اند که هم بتوانند عبادتی خالص انجام دهند و هم بتوانند مردم را از خیر خود بهره‌مند سازند.

تواضع و فروتنی

اینان مهر و محبتشان به خدا و خلق خدا اقتضا می‌کند که همواره نسبت به حق در حال انکسار و خاکساری و دائم نسبت به خلق در حال تواضع و فروتنی باشند، زیرا تکبر از بیماری‌ها و امراض خطرناک قلبی است و پاکدلان با محبّت نمی‌توانند نسبت به حق روح استکباری و نسبت به خلق حالتی متکبرانه داشته باشند.

در آیه‌ای از آیات انجیل نقل شده است:

« طُوبیٰ لِلمُتَواضِعِینَ فِی الدُّنیا أولئِکَ یَرتَقُونَ مَنَابِرَ المُلْکِ یَوْمَ القِیٰامَةِ» ⁽¹⁾.

خوشا به حال فروتنان و خاکساران در دنیا، اینان در قیامت بر کرسی‌های عزت و قدرت بالا می‌روند.

اگر به آیات قرآن مجید دربارۀ سلیمان مراجعه کنیم، می‌بینیم قرآن، سلیمان را پادشاهی معرفی می‌کند که شکل پادشاهی‌اش را هیچ پادشاهی نداشت و لی این پادشاه بی‌نظیر که از مقام ایمان و اخلاص و پاکی و صدق و درستی برخوردار بود از چنان تواضعی بهره‌مند بود که درباره‌اش آمده:

« کَانَ یَجلِسُ مَعَ المَسَاکِین» ⁽²⁾.

همواره با افتادگان و تهیدستان نشست و برخاست داشت.

از حضرت امام حسین علیه السلام نقل شده که در پاسخ احوالپرسی شخصی که از حضرت پرسید حالتان چگونه است؟ پس از ذکر مطالبی فرمود:

« فأَیُّ فقیرٍ أفقَرُ مِنّی» ⁽³⁾.

کدام فقیر از من فقیرتر است؟

طلب خیر از راه دعا

در روایتی از انس که معاصر پیامبر صلی الله علیه و آله و از اصحاب آن حضرت به شمار می‌آید، آمده است:

« کَانَ رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّی اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ اذَا فَقَدَ الرَّجُلَ مِنْ إِخْوَانِهِ ثَلٰاثَةَ ایَامٍ سَأَلَ عَنْهُ فَإِنْ کَانَ غَائِباً دَعَا لَهُ وَ إِنْ کَانَ شَاهِداً زَارَه وَ إِنْ کَانَ مَرِیْضاً عَادَهُ ⁽¹⁾» .

هرگاه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مردی از برادران دینی‌اش را سه روز متوالی در جمع یاران و مسجدیان نمی‌یافت از او خبر می‌گرفت، اگر در مدینه نبود به او دعا می‌کرد و اگر در مدینه بود به دیدار او می‌شتافت و اگر بیمار بود از او عیادت می‌کرد.

پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله به امت خود نسبت به برادران دینی‌شان درس‌های بسیار مهم اخلاقی داده است از جمله این درس که:

چون سه روز برادر ایمانی خود را نیافتید از اوضاع و احوالش خبر بگیرید و نسبت به او به پی‌جویی برخیزید، چنان چه به سفر رفته مخلصانه برای سلامت او و مصون ماندنش از خطر و سود بردنش از سفر و بازگشتنش در کمال سلامت و امنیت دعا کنید زیرا دعا از زبان دیگری در حق شخص دیگر دعایی مستجاب و مورد قبول است ⁽²⁾.

چنان که روایت شده است:

خداوند به حضرت موسی علیه السلام وحی فرمود: ای موسی! [ برای خواستن نیازمندی‌هایت ] با آن دهان لب به دعا بگشای که گناهی مرتکب نشده باشد، حضرت موسی می‌گوید: خدایا! چنین زبانی چگونه برای من باشد؟ خدا فرمود: [ تو، که به وسیلۀ دهان شخص دیگر مرتکب معصیت نشده‌ای ]، با دهان دیگران مرا بخوان ⁽¹⁾. بهر این فرمود موسی را خدا

و در روایتی به همین سبک و سیاق از پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده است:

« أُدعُوا اللّٰهَ بِأَلْسِنَةٍ مَا عَقَیْتُمُوهُ بِهَا، قَالُوا: یَا رَسولَ اللّٰهِ وَ مَنْ لَنَا بِتِلکَ الألسنة؟ قَالَ: یَدعُوا بَعضُکُم لِبَعضٍ لِأنَّکَ مَا عَصَیْتَ بِلِسَانِهِ وَ هُوَ مَا عَصیٰ بِلِسانِکَ ⁽²⁾.

خدا را با زبان‌هایی که به وسیلۀ آن‌ها او معصیت نکرده‌اید، دعا کنید، گفتند: یا رسول اللّٰه! از ما کیست که چنین زبانی داشته باشد؟ فرمود: برخی از شما برخی دیگر را دعا کند زیرا تو با زبان او گناهی انجام نداده‌ای و او با زبان تو گناهی مرتکب نشده است.

در هر صورت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله برای این که حقیقت اتحاد در جان انسان‌ها و مقام والای انسانیّت را در مهرورزی به یکدیگر به عرصۀ نوظهور برساند، به امت تعلیم می‌دهد که برای سلامت و امنیّت و رفاه زندگی دیگران، مخلصانه و با سوز دل از طریق دعا با منبع فیض بی‌نهایت در ارتباط باشید و از حضرت او رسیدن هر نوع خیری را به دیگران درخواست نمایید زیرا دعای غیر در حقّ غیر چون دعای پدر و مادر در حقّ فرزند و دعای مظلوم بر ضد ظالم و دعای زائران حرم خدا در حق دیگران و دعای فرشتگان و پیامبران و امامان نسبت به اهل ایمان و اهل توبه، مستجاب است.

زیارت مؤمن

و آن حضرت به امت تعلیم می‌دهد که گاهی به زیارت و دیدار یکدیگر بروید که این دیدار و زیارت مایۀ شادمانی و نشاط و عامل رفع دل آزردگی‌ها و منشأ برکات و سبب فیوضات و کاری است که نزد حضرت حق دارای پاداش و ثواب است.

حضرت امام باقر علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت می‌کند که آن حضرت فرمود:

جبرئیل برای من حکایت کرد که خدای عزّ و جلّ فرشته‌ای را به زمین فرستاد و آن فرشته آمد و آغاز رفتن کرد تا گذرش بر دری افتاد که مردی بر آن در ایستاده و از صاحب‌خانه اجازۀ ورود می‌خواست، آن فرشته به او گفت: چه نیازی به صاحب این خانه داری؟ پاسخ داد: او برادر دینی من است و من به خاطر خدا از او دیدن می‌کنم، آن فرشته به وی گفت:

فقط برای زیارت و دیدن او آمدی؟ گفت: آری، جز برای این کار نیامده‌ام، به او گفت: من پیک خدا به سوی توام، خدایت سلام می‌رساند و می‌فرماید: بهشت بر تو واجب است، آن‌گاه فرشته گفت: خدا می‌فرماید: هر مسلمانی از مسلمانی دیدن کند، او را دیدن ننموده، مرا دیدن کرده و ثواب او بر عهدۀ من، بهشت است ⁽¹⁾.

در همین زمینه از حضرت امام صادق علیه السلام روایت شده است:

« مَن زَارَ أخاهُ فِی جَانِبِ المِصْرِ ابتِغَاءَ وَجهِ اللّٰهِ فَهُوَ زَوْرُهُ وَ حَقٌّ عَلَی اللّٰهِ أن یُکرِمَ زَوْرَهُ» ⁽²⁾.

هر کس برادر « دینی‌اش» را که در یک سوی شهر است به خاطر جلب خشنودی خدا دیدن کند، زائر خداست و بر خداست که زائرش را گرامی بدارد.

و نیز از آن حضرت روایت شده است:

« مَا زَارَ مُسلِمٌ أخَاهُ المُسلِمَ فِی اللّٰهِ وَ للّٰهِ إلّا نَادَاهُ اللّٰهُ عَزَّ وَ جَلَّ: أیُّهَا الزَّائِرُ طِبتَ وَ طَابَتْ لَکَ الجَنَّةُ» ⁽¹⁾.

مسلمان برادر مسلمانش را در راه خشنودی خدا و برای خدا دیدن نکند جز آن که خدای عزّ و جلّ او را ندا دهد: ای زائر! خوش باشی و بهشت برایت خوش باد.

عیادت بیمار

پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله به امت تعلیم می‌دهد که محبّت و عشق ایمانی و انسانی خود را از طریق عیادت بیمار تحقق بخشید که عیادت بیمار نزد حضرت حق دارای پاداش و ثواب است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایتی می‌فرماید:

« مَن عَادَ مَرِیضَاً نَادَی مُنادٍ مِنَ السَّماءِ بِاسْمِهِ: یَا فُلانُ! طِبتَ وَ طَابَ مَمْشَاکَ تَبَوَّأتَ مِن الجَنَّةِ مَنزِلاً» ⁽²⁾.

هر کس بیماری را عیادت کند، ندا دهنده‌ای او را از آسمان به نامش ندا می‌دهد: فلانی خوش باشی و قدم برداشتنت برای عیادت بیمار خوش باد، برای خود در بهشت منزلی فراهم آوردی.

از حضرت امام صادق علیه السلام روایت شده است:

« مَنْ عَادَ مَریضَاً فِی اللّٰهِ لَمْ یَسأَلِ المَرِیضُ لِلعَائِدِ شیئاً إلّا استَجَابَ اللّٰهُ لَهُ» ⁽¹⁾.

کسی که بیماری را عیادت کند، بیمار چیزی را از خدا برای عیادت کننده درخواست نمی‌کند مگر این که خدا درخواست او را اجابت نماید.

حضرت موسی علیه السلام در مناجاتش با حضرت حق عرضه داشت:

« یَا رَب مَا بَلَغَ مِن عِیَادَةِ المَریضِ مِنَ الأجرِ؟ فَقَالَ اللّٰهُ عَزَّ وَ جَلَّ: أُوَکِّلُ بِهِ مَلَکاً یَعودُهُ فِی قَبرِهِ إلیَ مَحْشَرِهِ» ⁽²⁾.

پروردگارا! از پاداش و ثواب آنچه به عیادت کنندۀ بیمار می‌رسد چیست؟ خدای عزّ و جلّ فرمود: فرشته‌ای را بر او می‌گمارم که او را در قبرش تا محشر عیادت کند.

و نیز امام ششم علیه السلام می‌فرماید:

« عُودُوا مَرَضَاکُم وَ سَلُوهُمُ الدُّعَاءَ فَإنَّهُ یَعدِلُ دُعَاءَ المَلَائِکَةِ» ⁽³⁾.

از بیمارانتان عیادت کنید و از آنان درخواست دعا نمایید زیرا دعای آنان برابر با دعای فرشتگان است.

خدمت به هم نوع

اشاره

استادی فقیه و عارف و مرشدی آراسته به معارف داشتم مشهور به حاج شیخ علی اکبر برهان که در سال 1338 شمسی به درخواست خودش - پس از اعمال حج و مناسک بیت اللّٰه - از دنیا رفت و من تاکنون کسی به جامعیّت او در علم و عمل و اخلاق و منش و مهر و محبّت کم‌تر دیده‌ام.

او برای تربیت مردم به خصوص جوانان و به ویژه کودکان، علاقۀ شگفت و محبتی سرشار و عشقی وافر داشت، به همین خاطر مسجد بسیار مهمی در یکی از مناطق تهران برای تربیت عموم و دبستان پسرانه و دخترانه برای تربیت و پرورش کودکان و دبیرستانی برای رشد جوانان و دو حوزۀ علمیه در تهران و کنار حرم حضرت عبد العظیم در شهر ری برای تربیت عالم ربّانی بنا کرد که از این کانون‌های با ارزش، مردان و زنانی مؤمن و جوانانی با کرامت به وجود آمدند که هر یک منشأ آثار و برکاتی شدند.

او که دوستان زیادی در عراق و مشاهد مشرفه و در تهران و برخی از شهرهای ایران داشت و از کرامت و مهر و محبّت او بهره‌مند بودند، وی را تکیه‌گاهی برای خود در ناملایمات و گرفتاری‌ها و حوادث و مصائب می‌شناختند و تا زنده بود برای حلّ مشکلاتشان به مسجد و حوزه و خانۀ او مراجعه می‌کردند و وی هم با رویی گشاده و چهره‌ای متبسم آنان را می‌پذیرفت و خواسته‌هایشان را اجابت می‌کرد و چون گاهی

مراجعه‌کنندگان به او از شهرستان یا مشاهد مشرفه بودند، ساختمان نسبتاً قابل توجهی در جنب خانه‌اش که رو به روی مسجدش قرار داشت با وسایل لازم و راه رفت و آمدی مستقل بنا کرده بود که مراجعه کنندگان شهرستانی یا آنان که از عراق می‌آمدند در آنجا سکونت گزینند و از نظر خرج و مخارج مهمان او باشند تا کارشان اصلاح شود و مشکل‌شان حل گردد و پریشانی و نابسامانی‌شان به سامان برسد و با دلی خوش به خانه و کاشانه یا شهر و دیارشان برگردند.

او عقیده داشت اکنون که من به خاطر آبروی خدادادی می‌توانم به داد مردم برسم واجب است به داد آنان برسم و چنان که من مورد مهر و محبّت حضرت حق هستم باید همگان را از مهر و محبّت خود برخوردار سازم تا محبّت و مهر خدا را بیش از پیش به سوی خود جلب کنم.

پناه پر مهر غریبان و مسافران

ایّامی که در حوزۀ با برکت قم مشغول تحصیل بودم و گاهی هم برای تبلیغ معارف حقه در مجالس مذهبی سخنرانی می‌کردم به وسیلۀ یکی از دوستانم جهت تبلیغ دین در خانۀ تاجری مؤمن و متّقی در شهر قم دعوت شدم.

واسطۀ دعوت که از سادات محترم قم بود، آن تاجر مؤمن متقی صاحب مجلس را این گونه برایم توصیف کرد:

زمانی که در شهر قم مسافرخانه به اندازۀ مسافر نبود و شهر از هر جهت در محدودیت قرار داشت و جمعیت چندانی در آن سکونت نداشت، این تاجر در مرکز شهر در محلّی که به پایانه‌های مسافربری که نوعاً ماشین‌های مسافرتی و مسافران از آن عبور می‌کردند نزدیک بود، خانه‌ای وسیع، دارای اتاق‌های متعدد که بیش از نیاز خود و خانواده‌اش بود، بنا کرد، شاید اقوام و دوستان در دل خود به او ایراد می‌گرفتند که این خانۀ وسیع و اتاق‌های متعددی که مورد نیاز نیست چرا بنا می‌شود؟ ولی او در بنا کردن این خانه نیّت بسیار پاک و با منفعتی داشت.

وقتی خانه ساخته شد، از ابتدای زمستان تا انتهای آن در سرمای بسیار خشک کویری قم که طاقت‌فرسا بود، نزدیک نیمۀ شب از خانه بیرون می‌آمد و به گشت و گذار می‌پرداخت، اگر غریبی را می‌دید یا مسافری را تنها یا همراه زن و فرزندش مشاهده می‌کرد که به علت خرابی اتومبیل یا پیدا نکردن مسافرخانه یا به علت دیگر سرگردان مانده، او را به خانه می‌آورد و با رویی گشاده، اتاقی گرم همراه با وسائل پذیرایی از میوه و خوراک در اختیارش می‌گذاشت تا آن شب را از خطر سرما در امان بماند و فردای آن شب به شهر و دیارش بازگردد و برای او ثابت شود که اهل ایمان و اهل تقوا با عنایت و لطف خدا از مهر و محبتی گسترده نسبت به همگان برخوردارند و از هیچ کمکی نسبت به همنوعان و برادران ایمانی و خانواده‌های اسلامی دریغ ندارند.

هزینه کردن مهر و محبّت تا جایی مورد توجه اسلام و پیشوایان با

کرامت آن است که فرمان رسیده نه فقط زنده‌ها بلکه از مردگان خود هم یاد کنید و برای آنان کار خیر انجام دهید و حد اقل هفته‌ای یک بار کنار مزارشان حاضر شوید که سبب خوشحالی و شادمانی آنان می‌شود و باعث دعاگویی آنان به شما می‌گردد زیرا این مهر ورزی شما و سؤال از حال زندگان و کار خیر برای مردگان برای شما نزد خدا دارای پاداش بزرگ و سبب حل مشکلات خواهد بود.

نمونه هایی از مهرورزی اولیای الهی

مهرورزی برای همه

در جنوب استان خراسان خدمت عالمی ربّانی و متخلق به اخلاق رسیدم، در مجلس مفیدی که با او داشتم این مطلب بسیار با ارزش که ناشی از مهر و محبّت وی بود، از او آموختم که می‌گفت:

هر بار به زیارت حضرت رضا علیه السلام مشرف می‌شوم پس از اذن دخول می‌گویم: « زیارت می‌کنم به نیابت از پدر و مادر و اقوام و همۀ مردگان و همۀ زندگان و همۀ فرشتگان و همۀ اجنه و همۀ موجودات!» تا ثواب زیارت به هر که استحقاق دارد برسد و من هم از این نمد، کلاهی نصیبم شود. این عالم ربانی به اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله تأسی جسته و از آن حضرت تعلیم گرفته چرا که در روایتی آمده است:

روزی پیامبر صلی الله علیه و آله وارد مسجد شدند، دیدند عربی به نماز ایستاده در قنوت این دعا را می‌خواند:

« اللّٰهُمَّ إغْفِرْ لِی وَ لِمُحَمَّدٍ صَلّیٰ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ. . .» ⁽¹⁾

خدایا! من و محمد پیامبرت را بیامرز. . .

حضرت پس از پایان نمازِ عرب به این مضمون به او فرمود:

چرا این گونه دعا کردی؟ کار صحیحی نبود که به درگاه کریم راه

یابی و از او برای دو نفر آمرزش بخواهی، چون از خدا عنایت و لطفی طلبیدی و چیزی خواستی برای همگان بخواه، یعنی شعاع مهر و محبّت را به سوی همه بگستران ⁽¹⁾.

عشق مالک اشتر

مالک اشتر که در علم و عمل و معرفت و بینش از چهره‌های برجستۀ اهل ایمان و مورد توجه خاصّ امیر مؤمنان علیه السلام بود، از قلبی پر از عشق و محبّت و مهر به دیگران، نصیب کامل داشت.

برای این که چهرۀ معنوی و شخصیت با ارزش انسانی او روشن شود لازم است به کلام مولای عاشقان و سرور عارفان، علی علیه السلام پس از شنیدن خبر شهادتش با دقت لازم توجه کرد:

« اَللّٰهُمَّ أَحْتَسِبْهُ عِنْدَکَ فَإِنَّ مَوْتَهُ مِنْ مَصَائِب الْدَهْرِ، رَحِمَ الْلّٰهُ مَالِکاً فَقَدْ وَفیٰ بِعَهْدِهِ، وَ قَضیٰ نَحْبَهُ، وَ لَقی رَبَّهُ ⁽²⁾» .

خدایا! من مصیبت اشتر را نزد تو به شمار می‌آورم زیرا مرگ او از مصائب و سوگ‌های روزگار است، خدا مالک را مورد رحمت و مهر قرار دهد که به پیمانش در راه دین و رهبری وفا نمود و عمرش را به خیر و سعادت به پایان برد و به لقای پروردگارش رسید.

« وَ للّٰهِ‌ِ دَرُّ مَالِکٍ وَ مَا مَالِکٌ لَو کَانَ مِن جَبَلٍ لَکَانَ فَنداً و لَو کَانَ مِن حَجَرٍ لَکَان

صَلْداً أما وَ اللّٰهِ لَیَهُدَّنَّ مَوْتُکَ عَالَماً، و لیُفرِحَنَّ عالَماً عَلی مِثلِ مَالِکٍ فَلتَبْکِ البَوَاکی و هَل مَوجُودٌ کَمالِک ⁽¹⁾» .

خدا به مالک پاداش خیر دهد که اگر کوه بود کوهی بود عظیم و بزرگ، و اگر سنگ بود سنگی بود سخت، آگاه باش! به خدا سوگند! مرگ تو جهانی را ویران و جهانی را شاد می‌کند، باید گریه‌کنندگان بر مردی مانند مالک بگریند، آیا یار و یاوری چون مالک دیده می‌شود؟

او با این همه عظمت و شخصیت و دلاوری و بزرگواری و در حالی که سپهسالار ارتش امیر مؤمنان علیه السلام بود، به پارسایی و قناعت و بردباری و کرامت و قلبی مالامال از مهر و محبّت آراسته بود.

گفته‌اند: روزی از بازار کوفه می‌گذشت، کرباس خامی که از پارچه‌های ارزان قیمت روزگار بود به تن داشت و پاره‌ای از همان را به جای عمامه بر سر گذاشته بود، یکی از بازاریان از روی حقیر شمردن او و سبک به حساب آوردنش شاخۀ سبزی خوردنی گل‌آلود را بر او انداخت، اشتر در کمال بردباری و بدون اعتنا به حادثه به راه خود ادامه داد، یکی از حاضران که اشتر را می‌شناخت به آن بازاری گفت: وای بر تو، آیا دانستی به چه شخصی اهانت کردی؟ ! گفت: نه، گفت: او مالک اشتر دوست و یار امیر مؤمنان بود، آن مرد بازاری از عمل زشت خود به لرزه افتاد و به دنبال اشتر روان شد تا عذرخواهی کند، مشاهده کرد که اشتر در مسجد به نماز ایستاده، هنگامی که از نماز فارغ شد، آن مرد

سلام داد و خود را به پای اشتر انداخت و بوسید، اشتر او را از روی پایش برداشت و گفت: چه می‌کنی؟ ! گفت: عذر عمل زشتی که از من سر زد، از تو می‌خواهم! اشتر فرمود: بر تو هیچ گناهی نیست، به خدا سوگند من به مسجد آمده‌ام که برای تو درخواست آمرزش نمایم ⁽¹⁾.

سلمان و ابودرداء

سلمان و ابودرداء از طریق مایۀ ایمانی، دو یار و دوستدار یکدیگر بودند. سلمان روزی به دیدار ابودرداء رفت، همسر ابودرداء را بسیار ساده‌پوش و دور از زینت زنان و به صورتی خیلی عادی و معمولی دید، به او گفت: این چه وضعی است که خود را در آن قرار داده‌ای؟ پاسخ داد: برادرت ابودرداء خود را از همۀ امور دنیایی بی‌نیاز حس می‌کند و گویا احتیاجی به هیچ امری از امور دنیا ندارد.

هنگامی که ابودرداء وارد خانه شد به سلمان خوش آمد گفت و غذایی نزد او نهاد، سلمان به او گفت: ای ابودرداء! تو هم از این غذا بخور، ابودرداء گفت: من روزه‌ام. سلمان گفت: تو را سوگند می‌دهم که از این غذا بخور، زیرا تا تو دست به غذا نبری من لقمه‌ای از آن نخواهم خورد، در هر صورت سلمان شب را نزد ابودرداء ماند، مشاهده کرد با

فرا رسیدن شب ابودرداء برای عبادت آماده شد، سلمان او را نگه داشت و به او گفت:

ای ابودرداء! برای پروردگارت بر تو حقی است و برای بدنت نیز بر تو حقی است و برای خانواده‌ات هم چنان بر تو حقی است، در ایام معینی روزه بگیر و دیگر ایام را بخور و نماز بگذار، به بستر خواب و استراحت هم برو و حق هر صاحب حقی را نیز ادا کن، این بی‌میلی به غذا و بی‌توجهی به همسرت و هزینه نکردن عشق و محبّت به او امری ناپسند و عملی نامشروع و روشی غیر متعارف و کاری دور از اخلاق انسانی است.

ابودرداء پس از این جریان خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید و پیامبر را از برخورد و گفتار سلمان خبر داد، نهایتاً پیامبر هم به همان صورتی که سلمان ابودرداء را هدایت کرده بود، او را راهنمایی فرمود ⁽¹⁾.

اوج عشق به دیگران

صفوان بن یحیی از اصحاب حضرت امام موسی بن جعفر و حضرت امام رضا و حضرت امام جواد علیهم السلام بود. رجال حدیث دربارۀ او

نوشته‌اند: نزد حضرت امام رضا علیه السلام از منزلت والایی برخوردار بود، از حضرت امام رضا و حضرت امام جواد علیهم السلام در همۀ أمور وکالت داشت، در میان اهل زمانش از همه عابدتر و موفق‌تر بود، در زهد و بندگی خدا مقامی بالا داشت، در سفر حج یکی از همسایگان کوفه‌اش پولی به او داد که آن را به زن و فرزندش برساند، به او گفت: صبر کن تا بروم و برگردم، اگر زمینه بود آن را می‌پذیرم و به زن و فرزندت می‌رسانم.

نزد شترداری که شتر کرایه کرده بود رفت و به او گفت: این مقدار به بار من اضافه می‌شود اگر راضی هستی بپذیرم؟ !

با دو دوستش عبد اللّٰه بن جندب و علی بن نعمان که شریک کسبی‌اش بودند، در بیت اللّٰه قرار گذاردند که هر کدام از دنیا رفتند، دیگری به اندازۀ عمر او به جای او نماز و روزه و زکات ادا کند!

دو نفر شریک و دوستش پس از او مردند، صفوان شبانه روز صد و پنجاه رکعت نماز می‌خواند، هفده رکعت واجب و بقیه نافله، یک بخش از نماز را برای خود می‌خواند و دو بخش دیگر را برای دو شریکش، و در سال سه زکات می‌پرداخت: یکی برای خودش و دو سهم برای دو شریکش و این غیر از مالی بود که از طرف آنان به اهل استحقاق می‌پرداخت ⁽¹⁾.

راستی محبّت به دیگران و عشق و محبّت چیزی جز شعاع ایمان و اخلاق و انسانیّت نیست که فقط از افق وجود تربیت‌شدگان مکتب

وحی طلوع می‌کند و دیگران را از آن بی‌نصیب و سهمی نیست. الهی آتش عشقم به جان زن

مهرورزی فیلسوف بزرگ حاجی سبزواری

زمستان بسیار سردی بود هوای سبزوار که شهری در دل کویر است، به شدت تحت تأثیر سرما بود و در آن هوای سرد زمستانی برف هم به تدریج از آسمان به سوی زمین سرازیر می‌شد، حاج ملّا هادی سبزواری آن حکیم عارف و فیلسوف آراسته به حقایق و معارف به شاگردان حوزۀ درسش که تعداد قابل توجهی بودند فرمود: اگر برف سنگین بارید و سبب زحمت بود درس فردا تعطیل است.

دانشجویان مقیم در مدرسه هنگامی که برای نماز شب و تهجد و مناجات و نماز صبح برخاستند مشاهده کردند برف بسیار سنگینی روی زمین نشسته و قطعاً کلاس درس تشکیل نخواهد شد ولی حاجی برابر وقت هر روز به درس آمد، دانشجویان هم با دیدن حاجی به سالن تدریس آمدند و به محضر آن حکیم عارف عرض کردند: شما دیروز فرمودید اگر برف سنگین بود درس تعطیل است، چه شد در این سرمای سخت و برف سنگین به درس آمدید؟ !

فرمود: در اطاق خانه نشسته بودم از بیرون صدای چارپایانی چون گاو و استر و الاغ شنیدم که صاحبانشان آنان را برای کار به دنبال خود می‌برند، به خود گفتم: این حیوانات در این هوای سرد و برف سنگین تن

به تعطیلی کار ندادند ما که اشرف مخلوقاتیم به چه سبب تعلیم و تعلّم را تطعیل کنیم؟ برای این که شما عزیزانم از درس محروم نشوید و عمرتان ضایع نگردد به درس آمدم.

آری؛ محبّت و دل‌سوزی معلّمی آگاه و عارفی بینا و حکیمی با کرامت نسبت به شاگردانش اجازه نداد که سود علمی‌اش را از شاگردانش دریغ ورزد و زمینۀ ضایع شدن عمرشان را با تعطیل کردن درس فراهم سازد.

کاسب مهرورز بازار کرمان

سال 1365 هجری شمسی به دعوت اهل دلی به مدت ده شب در کرمان جهت تبلیغ دین و بیان حلال و حرم خدا بر اساس آیات قرآن مجید و فرهنگ اهل بیت علیهم السلام رفته بودم.

شبی با آن اهل دل پس از پایان جلسه به خانه می‌رفتم، در مسیر راه در یکی از خیابان‌های کرمان باغ زیبایی که ساختمانی بر اساس معماری ایرانی اسلامی در آن بود نظرم را جلب کرد، از او پرسیدم: این باغ که دارای ساختمانی جالب توجه است متعلّق به کیست؟ پاسخ داد: این باغ و ساختمانش داستان بسیار جالبی دارد که شنیدنی است، سپس برایم نقل کرد که نزدیک به صد سال پیش کاسبی از بازاریان کرمان اول غروب در حالی که هوای سرد زمستانی بر شهر کویری کرمان مسلّط بود، مغازهاش را تعطیل و به سوی خانه‌اش حرکت می‌کند، هنگامی که از بازار قدیمی و سرپوشیدۀ کرمان بیرون می‌آید در میدان جلوی بازار در حالی که از رفت و آمد خبری نبود، نوجوانی را در حدود ده ساله

مشاهد می‌کند که با یک پیراهن روی سکّویی در میدان نشسته و از سرما می‌لرزد! او بر اساس ایمان و مسئولیت شرعی، بی‌تفاوت گذشتن از کنار آن نوجوان را روا نمی‌بیند، با مهربانی و خوش‌رویی به آن، نوجوان می‌گوید: من یتیم هستم و کسی را ندارم که از من سرپرستی کند، تنها پناه من مادرم بود که پس از مرگ پدرم به خانۀ شوهر رفت در حالی که شوهرش با او شرط گذاشت که من همراه او نباشم، از ناچاری در این ابتدای زمستان بیرون مانده‌ام و نمی‌دانم آینده‌ام چه خواهد شد؟

آن مرد با محبّت دلسوز، نوجوان را به خانۀ خود می‌برد و آن شب را پدرانه از او پرستاری می‌کند و در ضمن پرستاری، با خود حدیث نفس نموده که من این مال و ثروت جمع شده و اندوخته و پس‌انداز را چرا در راه خدا هزینه نکنم و از این راه به آبادی آخرتم برنخیزم؟

فردای آن شب این باغ را خرید و ساختمان را مجهز به تجهیزات آن روز در آن بنا کرد و آن نوجوان و یتیمان بی‌سرپرست شهر را همراه معلّمان و پرستارانی دلسوز در آن گرد آورد و مخارج مادی و معنوی آنان را به عهده گرفت تا این که هر یک از یتیمان پس از تحصیل و ورود به اجتماع، منبعی از خیر و برکت برای دیگر یتیمان و بی‌سرپرستان شهر شدند.

این نکته را نباید از نظر دور داشت که این محبّت و دل سوزی و مهرورزی و عشق به دیگران که در قلب آن کاسب کرمانی موج می‌زد، ریشه در ایمان به خدا و یقین به قیامت دارد و شعاعی و شعله‌ای و قبسی از رحمت رحیمیّه حضرت حق است که از افق قلب اهل ایمان طلوع می‌کند و به فضای سرد و سرمازدۀ بی‌نوایان و تهی‌دستان و یتیمان

و مشکل داران، گرمی و حرارت می‌بخشد.

این گونه رحمت و شفقت در قلب مردم بی‌ایمان و بی‌توجه به آخرت و لائیک و منقطع از حقایق، وجود ندارد، چنین مردمانی در ظاهر کار، لبخندی به روی یکدیگر می‌زنند و نسبت به هم اظهار محبّت می‌کنند در حالی که در باطن، موافق و دوست یکدیگر نیستند و زمانی که اقتضا کند به روی هم اسلحه می‌کشند و هیتلروار در میان ملت‌ها حمّام خون به راه می‌اندازند، چنان که قرآن مجید می‌فرماید:

[ اَلْأَخِلاّٰءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ اَلْمُتَّقِینَ ] ⁽¹⁾.

در آن روز دوستان دشمن یکدیگرند مگر پرهیزکاران.

امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

إنّ أطیبَ شَیءٍ فِی الجَنَّةِ وَ أَلَذُّهُ، حُبُّ اللّٰهِ وَ الحُبُّ فِی اللّٰهِ وَ الحَمدُ للّٰهِ‌ِ ⁽²⁾.

پاکیزه‌ترین و لذیذترین حقیقت در بهشت، عشق به خدا و عشق به دیگران به خاطر خدا و سپاس و حمد برای خداست.

بنابراین به دوستی و محبّت بی‌دینان و اهل کفر و شرک و پیمان‌ها و قراردادهایشان هیچ اعتمادی نیست، به این خاطر قرآن مجید از دوستی و رابطه با آنان نهی می‌کند و پیمان‌های آنان را مورد اعتماد نمی‌داند، آنجا که می‌فرماید:

[ یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا اَلْیَهُودَ وَ اَلنَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ. . . ] ⁽¹⁾.

ای اهل ایمان! یهود و نصاری را سرپرستان و دوستان خود مگیرید. . .

[ . . . فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ اَلْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاٰ أَیْمٰانَ لَهُمْ ] ⁽²⁾.

. . . با پیشوایان کفر بجنگید که آنان را [ نسبت به پیمان‌هایشان ] هیچ تعهدی نیست. . .

مهر و محبّت، مرا پایبند مسجد کرد

در سنین هفت یا هشت سالگی بودم که پس از شنیدن اذان صبح هوای رفتن به مسجد برای خواندن نماز به سرم زد.

هنگامی که به مسجد نزدیک محل سکونتم رفتم دیدم مردمی مشتاق برای خواندن نماز صبح به جماعت گرد آمده‌اند، من هم چون دیگران در صف جماعت قرار گرفتم، نماز با اقتدا به عالم مسجد به پایان رسید، پیرمردی که نزدیک هشتاد سال از عمرش می‌گذشت با من به عادت مسجدیان مصافحه کرد و از نامم پرسید گفتم: نامم حسین است، به خاطر نماز و نامم مرا به شدت تشویق کرد و مورد مهر و محبّت و نوازش قرار داد و با زبانی نرم و پرجاذبه برای نماز صبح آینده دعوت شدم.

وقتی به خانه آمدم و نشانه‌های آن پیرمرد با محبّت را برای پدرم گفتم وی را شناخت، از اوصاف او برایم سخن گفت و وی را مردی مؤمن

و امین مردم و پرجاذبه معرفی کرد، محبّت و مهر و نوازش و برخورد او، مرا به شدت علاقه‌مند به مسجد و نماز جماعت کرد، اکنون که این سطور را می‌نویسم نزدیک پنجاه سال است از آن برخورد سپری شده، هنوز شیرینی آن برخورد را احساس می‌کنم و بخشی از پایبندی خود به مسجد و نماز و قرار گرفتنم در گروه مؤمنان و مصون ماندنم از مفاسد را مدیون موج محبّت و مهربانی آن پیر روشن‌ضمیر می‌دانم.

من سالیان است در جستجوی چنان انسان‌های والا و بیدار و با محبتم ولی با کمال تأسف هرچه می‌گردم کم‌تر می‌یابم و شگفت آن که روز به روز عدد این‌گونه چهره‌های پاک و برجسته که از ایمان بالایی برخوردار باشند و موج محبتشان به همه برسد، کم و کم‌تر می‌شود و از آن می‌ترسم که روزی بر این جامعه برسد که جامعه از وجود این منابع پرخیر و پرمحبّت محروم شود و همه انگشت حسرت به دندان بگزند و با سوز دل بگویند: هدهدی کو که از سبا گوید

کو علی آن درِ مدینۀ علم

یا بگوشم رسد ندای الست

خدمتی شگفت آور و دلسوزانه

روزی در تهران به محضر عالمی آگاه و دانشمندی بصیر که دارای خدماتی بسیار پر ارزش به اسلام و مردم مسلمان بود مشرف شدم، او در آن روز، سنین نود سالگی را سپری می‌کرد و در آن سنین عاشقانه و مشتاقانه به خدمات ارزنده‌اش ادامه می‌داد و از پای نمی‌نشست.

وجودش گنجینه‌ای از تجربیات، مشاهدات و حوادثی بود که در دوران عمرش افتاده بود و خود در پاره‌ای از آن حوادث حضور داشت.

مجلس مفید، بیان گرم و آموزنده، کلام موزون و سنجیده، از خصوصیات و ویژگی‌های او بود.

از لطف و محبتش نصیب داشتم و مرا در هر بار که به زیارتش می‌رفتم مورد تفقد قرار می‌داد.

آن جناب می‌فرمود: در ایام جنگ جهانی اول در بازار تهران مردی

طلافروش بود که از امکانات مالی قابل توجهی برخوردار بود، او مورد اعتماد بازاریان قرار داشت و کار خیری نبود مگر این که با مال خود در آن شرکت می‌کرد و در این زمینه از عشقی فراوان و شوقی بی‌کران برخوردار بود.

بر خود مقرر و حتم کرده بود که آفتاب روز غروب نکند مگر این که چند کار خیر و لااقل یک کار خیر انجام دهد. او هر روز از مغازه بیرون می‌رفت و برای گره گشودن از کار مردم قدم خالصانه برمی‌داشت و هر چهرۀ غصه‌داری را می‌دید برای حل کار او اقدام می‌کرد.

یکی از روزها که مانند هر روز شوق انجام کار خیر و گشودن گره از کار دردمندان را داشت، بی‌نصیب ماند؛ دردی جانکاه تمام وجودش را فرا گرفت، غصه و اندوهی کمرشکن به او حمله‌ور شد، روز به غروب نزدیک می‌شد و او هنوز امید داشت کار خیری انجام دهد ولی انجام کار خیر پیش نیامد، آفتاب به چاه غروب فرود می‌شد و او با دلی پر از اندوه و قلبی دردمند از این که توفیق کار خیری نیافت به خانه رفت.

همسر مهربانش برایش غذا گذاشت ولی او از خوردن غذا به خاطر این که هیچ میلی به غذا نداشت امتناع نمود، به همسرش گفت: امروز یکی از بدترین و ظلمانی‌ترین روزهای من بود زیرا حضرت حق به من نظر لطف و مرحمت نداشت و از کار خیر بی‌نصیبم گذاشت و توفیق خدمت به بندگانش را رفیق راهم نکرد.

با دلی پر غصه به بستر رفت ولی تا نیمۀ شب خوابش نبرد و به ناچار از بستر کناره گرفت و به قصد بیرون رفتن از خانه و یافتن کار خیر در تاریکی‌های شب و خلوت شهر آماده گشت.

به همسرش گفت: دلم آرام ندارد، باطنم غرق رنج و اندوه است، برایم قراری برقرار نیست، چون شبگردان بیدار در خیابان‌ها و کوچه‌ها و محلات همچون چرخ می‌چرخم شاید حضرت دوست نظر عنایت کند و کار خیری نصیبم نماید و از این تنگنای روحی و خلأ معنوی نجاتم بخشد.

با تکیه بر لطف حق از خانه بیرون رفت و کوچه به کوچه و خیابان به خیابان و محل به محل تا نزدیکی سحر قدم زد و نهایتاً در دل تاریک شب در محله‌ای از محلات جوانی را در سنین بیست سالگی دید که سر به دیوار گذاشته و آرام آرام زمزمه می‌کند و اشک می‌ریزد.

نزد جوان رفت و سبب گریه و زمزمه‌اش را پرسید، جوان هنگامی که چهرۀ الهی آن مرد را دید که آثار سجده و عبادت و پاکی و طهارت و درستی و صداقت از آن پیداست به خاطر شرم و حیا از گفتن دردش خودداری کرد.

آن منبع مهر و مهرورزی و لطف و دل سوزی به او گفت: بیداری شب من و بیرون آمدنم از خانه و این محل و آن محل گشتنم به خاطر توست، دست از تو نمی‌کشم تا دردت را به من بگویی و از گرفتاری و مشکلت با من سخن آغاز کنی.

جوان گریان چون اصرار و پافشاری او را در بیان درد و گرفتاری دید به او گفت: این مکان و این محل جای زنان بدکارۀ شهر است، من اواسط روز جهت انجام کاری مثبت از این محل بدون این که بدانم چه محلی است عبور می‌کردم دیدم دختری را از شهری دیگر که فکر می‌کنم هنوز دامنش به این گناه آلوده نشده تحویل این خانه دادند، من با دیدن دختر

دلباختۀ او شدم و مهر و محبتش سراپایم را فرا گرفت، اول شب به این خانه مراجعه کردم، صاحب این خانه زنی است که خود از بدکاران بوده ولی به خاطر مسن شدن به عنوان خانم رئیس، کارگردان معاصی و گناهان دیگران است و دختران و زنان جوان را در اختیار هرزه‌های شهر و مریدان شیطان می‌گذارد، از او خواستم آن دختر را رها کند تا من با او در عین تهی‌دستی و فقر ازدواج کنم ولی او با خشم و غضب مرا از خانه راند اما من به سبب دلبستگی به دختر از این جا نرفتم، از ابتدا شب تا الآن سر به دیوار گذاشته و از شدت اندوه اشک می‌بارم و بر وضع آن دختر به شدت غصه می‌خورم! !

آن چهرۀ ملکوتی و منبع نور و معنویت درِ خانۀ آن زن را زد و وی را از خواب گران که از پی خستگی معصیت او را فرا گرفته بود بیدار کرد و با او دربارۀ آن دختر گفتگو نمود، زن به قول خودش به دلیل این که برای تصرف آن دختر پول سنگینی داده بود از سپردن آن دختر به آن انسان والا امتناع داشت ولی آن مرد دلسوز و مهربان و منجی دردمندان و مشکل‌گشای مستمندان با پرداخت پول سنگین به صورت نقد، آن دختر را از چنگال آن عفریته نجات داد و همراه خود با آن جوان به خانه برد.

او در آن لحظه که پروردگار چنین لطفی ویژه در حق او نموده بود از خوشحالی در پوست خود نمی‌گنجید، به همسرش گفت: برای مدتی محدود تعالیم دین را به این دختر بیاموز، من هم این جوان را به عنوان شاگرد مغازۀ خود به مغازه می‌برم و به تدریج تعالیم اسلام را به او می‌آموزم، پس از دو سه ماه که برای هر دو از نظر شرعی و عرفی زمینۀ

ازدواج فراهم گشت، هر دو را به گردونۀ ازدواج می‌سپارم و زندگی خوشی را برای آنان آماده می‌کنم.

دختر در دامن تربیت اسلامی همسر آن مرد الهی قرار گرفت، جوان که جوانی امین و درستکار بود در آغوش مهر و محبّت و دل سوزی آن مرد سر سپرد و پس از مدتی عروسی هر دوی آنان با هزینۀ آن انسان والا در خانۀ خودش انجام گرفت و سالیانی چند نزد آن مرد، روزگار به خوشی و سلامت سپری کردند و سرمایه‌ای قابل توجه از راه کسب مشروع نصیب آن زن و شوهر شد.

روزی جوان، نزد آن مرد به سخن نشست، به او گفت: ای پدر مهربان و دلسوز! و ای نجات‌بخش من و همسرم! من متولد منطقۀ منجیل در مسیر جادۀ شهر رشت هستم و در آن جا اقوامی دارم، خود و همسرم علاقه داریم از تهران رخت بسته به دیار خود رویم و بقیۀ عمر را در آن جا به دعاگویی شما مشغول باشیم.

آن انسان والا که دوست نداشت آزادی مشروع کسی را محدود کند با همۀ دلبستگی و علاقه‌ای که به خاطر مایۀ ایمانی‌اش به آن دو نفر داشت و دوری آن دو را برنمی‌تافت، تن به پذیرش این پیشنهاد داد و زمینۀ رفتن هر دو را به منجیل فراهم ساخت.

آن دو به منجیل رفتند و گاهی به وسیلۀ پست که در آن روز بسیار محدود و خبردهی‌اش طولانی بود از وضع خود به آن چهرۀ پرفروغ خبر می‌دادند.

چند سالی از این ماجرا گذشت و در حالی که تنها ارتباط میان آن زن و شوهر و آن منبع کرامت نامه بود، سفری به سوی رشت برای آن دو

بزرگوار پیش آمد، سفری که مصادف با پایان جنگ اول جهانی بود و آوارگانی از جنگ در مناطق شمالی کشور با انواعی از گرفتاری‌ها و به ویژه فقر و تهیدستی اسکان گرفته بودند.

آن انسان والا یکی دو ساعت مانده به غروب وارد منجیل شد، تراکمی از جمعیت کنار مغازه‌های نانوایی دید، سبب کثرت جمعیت را جنب مغازه‌های نانوایی پرسید، گفتند: کمبود گندم و آرد مردم را برای تهیۀ نان دچار مشکل کرده است، پرسید: تاجر گندم در این منطقه کیست؟ نشانی و آدرس تاجر را در اختیارش گذاردند، به سوی خانۀ تاجر روان شد، در زد، خادم تاجر در را باز کرد، به او گفت: می‌خواهم صاحب خانه را ببینم، خادم به صاحب خانه گفت: مردی متین و باادب که آثار بزرگی از صورت او پیداست، شما را می‌طلبد، تاجر هنگامی که از در خانه بیرون آمد، منجی خود و همسرش را دید، از شوق ناله زد و اشک عاشقانه ریخت، همسرش نیز با شنیدن صدای نالۀ شوهر از خانه بیرون شد، او هم با دیدن آن پدر مهربان با صدایی بلند گریۀ عاشقانه کرد، او را به درون خانه دعوت کردند، پاسخ داد: من قدم در این خانه نمی‌گذارم تا مشکل نان مردم و به ویژه آوارگان و درماندگان حل نشود.

تاجر بی‌درنگ نانوایان را خواست و هرچه آرد در انبار داشت مجانی تحویل آنان داد تا پس از پختن نان و کم کردن حق الزحمۀ خود، آن را به ارزان‌ترین قیمت در اختیار مردم بگذارند، ساعتی از غروب نگذشته بود که تخت نانوایی‌ها پر از نان بود ولی مشتری نداشت.

آن مرد الهی و چهرۀ ملکوتی با اعمال پر ارزش و برکات پرقیمت وجودش ثابت کرد که این‌گونه مهرورزی و هزینه کردن عشق و محبّت

برای دیگران ریشه در ایمان به خدا و قیامت دارد و بلکه این محبّت از شرایط ایمان است. چنان‌که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در چند روایت و بلکه در روایاتی فراوان به این حقیقت اشاره فرموده است ⁽¹⁾.

آثار شگفت محبت

اشاره

آثار و عکس العمل اعمال

اشاره

از حقایقی که تجربۀ حیات انسان ثابت کرده است و آیات قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام هم آن را جزء مسلّمات غیر قابل تردید می‌داند، عکس‌العمل دنیایی و آخرتی نسبت به هر عمل ظاهری و باطنی است.

بدون شک اگر عمل انسان چه کوچک و چه بزرگ مثبت باشد، عکس‌العمل و پاسخ آن نیز مثبت است و اگر عمل منفی باشد عکس‌العمل و پاسخ آن منفی است مگر این که آن عمل منفی را توبه واقعی از عهدۀ انسان برطرف کند و جای پایی از آن برجای نماند.

در این زمینه در ادبیات پارسی قطعه‌ای جالب بر اساس این حقیقت که در تاریخ تحقق یافته، سروده شده که ثبتش در این دفتر خالی از لطف نیست، نادره مردی ز عرب هوشمند

نک سر مصعب به تقاضای کار تا چه کند با تو دگر روزگار ⁽¹⁾

از جمله حالات باطنی و حقایق معنوی که در همۀ انسان‌ها به صورت مایۀ فطری و سرمایۀ معنوی قرار داده شده و راه هزینۀ آن هم از سوی آفرینندۀ آن و فرستادگانش تعیین گشته، حالت مهر و محبّت و عاطفه و علاقه است که اهل دل می‌گویند: وقتی این حالت کامل گردد و اوج یابد تبدیل به عشق می‌شود.

عشق و محبّت اگر در مسیر مثبت هزینه شود، عکس‌العمل نیز مثبت و در آخرت به صورت پاداش پر ارزش ابدی است و اگر منفی و شیطانی مصرف گردد عکس‌العملش نیز منفی و در آخرت به شکل کیفر ابدی و آتش دوزخ است. این حقیقتی است که قرآن مجید و روایات، ناطق به آن هستند و در زندگی اقوام و ملت‌ها و خانواده‌ها و افراد هم به اثبات رسیده است.

عکس‌العمل هر عملی در دایرۀ هستی به طور مستقیم به صاحب عمل می‌رسد و در این برنامه هیچ اشتباهی وجود ندارد،

[ وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسٰانِ إِلاّٰ مٰا سَعیٰ ] ⁽²⁾.

و این که برای انسان جز آنچه تلاش کرده [ هیچ نصیب و بهره‌ای ] نیست.

[. . . وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ. . . ] ⁽³⁾.

. . . و هیچ سنگین باری بار گناه دیگری را بر نمی‌دارد. . .

در این جا حقیقت بسیار مهمی را نانوشته نگذارم و آن این که در آیات قرآن و روایات به این مطلب هشدار داده شده که اگر کسی میل قلبی و رضایت به عمل مثبت دیگران یا کار منفی و شیطانی افراد داشته باشد، به خاطر آن میل قلبی جزء آنان محسوب خواهد شد و از عکس‌العمل آن میل در امان نخواهد ماند،

[ وَ لاٰ تَرْکَنُوا إِلَی اَلَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ اَلنّٰارُ. . . ] ⁽¹⁾.

و به کسانی که [ به آیات خدا، پیامبر و مردم مؤمن ] ستم کرده‌اند، تمایل و اطمینان نداشته باشید و تکیه مکنید که آتش [ دوزخ ] به شما خواهد رسید. . .

صالح هروی می‌گوید:

به حضرت امام رضا علیه السلام گفتم: ای فرزند پیامبر خدا! در حدیثی که از حضرت امام صادق علیه السلام روایت می‌کنند، آن حضرت می‌فرماید: هنگامی که قائم خروج کند نسل قاتلان حضرت امام حسین علیه السلام را به خاطر کار پدرانشان به قتل می‌رساند، حضرت امام رضا علیه السلام فرمود: همین طور است، گفتم: پس معنای آیۀ: [ وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ] ⁽²⁾که گفتار خداست، چیست؟

حضرت فرمود: خدا در همۀ گفتارش صدق و راستی دارد ولی به این حقیقت هم توجه داشته باش که نسل و ذریۀ قاتلان حضرت امام حسین علیه السلام به کار پدران و گذشتگان خویش خشنودند و به آن افتخار

می‌کنند و هرکس راضی و مایل به کاری باشد، مانند کنندۀ آن است، اگر مردی در مشرق کشته شود و مردی در مغرب به کشته شدنش میل و رضایت داشته باشد، آن مرد راضی به قتل، نزد خدا شریک قاتل محسوب می‌شود، پس قائم زمانی که خروج کند آن نسلی که از کشندگان حسین علیه السلام بر جای مانده، به خاطر رضایتشان به کار پدرانشان از میان برمی‌دارد ⁽¹⁾.

زندان تنگ و باریک

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، سران رژیم طاغوت از جمله نخست‌وزیر آن به دست انقلابیون مسلمان افتادند و به حکم حاکمان اسلامی در زندان قرار گرفتند.

گروهی از سازمان‌های عفو بین‌الملل برای دیدن زندانیان طاغوت مسلک و رسیدگی به وضع آنان به زندانی که معروف به زندان قصر بود آمدند، از جمله کسانی را که در زندان مورد توجه قرار دادند

نخست‌وزیر رژیم شاهنشاهی بود که حدود چهارده سال مستبدانه و ظالمانه بر جامعۀ مسلمان ایران حکومت داشت و از ظلم و ستم بر آنان چیزی فرو نگذاشت.

مأموران سازمان عفو بین‌الملل از او پرسید: آقای نخست‌وزیر! در چه وضعی هستید؟ پاسخ داد: از نظر غذا و وسائل و ابزار و در اختیار داشتن رادیو و روزنامه و ملاقات کسانم مشکلی ندارم، تنها مشکل من این سلول انفرادی است که طول و عرضش بسیار نامناسب و تنگ و باریک است! مدیر زندان که از چهره‌های انقلابی و مؤمن و مردی دانشمند بود به رئیس گروه عفو بین‌الملل گفت: این زندان را ما نساخته‌ایم، این زندان زیر نظر معاون این نخست‌وزیر برای ما انقلابیون ساخته شده بود که اکنون خود او و دست یارانش گرفتار ساخته‌های خویش هستند! !

[ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ ] ⁽¹⁾.

هر کسی در گرو دست‌آورده‌های خویش است.

آری؛ خطاها، گناهان و معاصی و حالات منفی و درونی، زندان‌هایی هستند که خود خطاکاران گناه‌کار و آلوده به حالات منفی در آن گرفتار خواهند شد.

رعشۀ سر و گردن، دست و پا، ضعف اعصاب، ناتوانی بدن، مشکل دستگاه گوارش، خرابی کلیه و کبد، بی‌حوصلگی، سستی و تنبلی، لکنت زبان؛ زندان‌هایی هستند که خورندۀ مشروبان الکلی گرفتار آن

می‌شوند و باید به خود بگویند: خود کرده را تدبیر نیست.

کسی در دستگاه آفرینش عزیزدردانۀ بی‌جهت نیست که او را از عکس‌العمل اعمال زشت و حالات منفی استثناء کنند، بدون تردید:

هرکسی آن درود عاقبت کار که کِشت

روایتی در بازتاب اعمال

شیخ طوسی که از چهره‌های برجستۀ علم و عمل و از استوانه‌های عظیم فرهنگ تشیع است، در کتاب پرقیمت « الأمالی» خود دربارۀ عکس‌العمل کردارها و حالات مثبت از حضرت امام باقر علیه السلام روایت می‌کند:

« أَرْبعٌ مَن کُنَّ فِیهِ کَمُلَ إسلامُهُ وَ أُعِینَ عَلَی إیمَانِهِ وَ مُحِّصَتْ ذُنُوبُهُ وَ لَقِیَ رَبَّهُ وَ هُو عَنهُ رَاضٍ وَ لَو کَانَ فِیمَا بَینَ قَرنِهِ إلَی قَدَمِهِ ذُنُوبٌ حَطَّها اللّٰهُ تَعَالیَ عنه وَ هِیَ الوَفَاءُ بِمَا یَجْعَلُ لِلَّهِ عَلَی نَفسِهِ وَ صِدْقُ اللِّسانِ مَعَ النَّاسِ و الحَیَاءُ مِمَّا یَقْبَحُ عِنْدَ اللّٰهِ و عندَ الناسِ وَ حَسْنُ الْخُلْقِ مَعَ الْأهْلِ وَ النّٰاسِ.

وَ أرْبَعٌ مَنْ کُنَّ فیهِ مِنَ المؤمِنینَ أَسْکَنَهُ اللّٰهُ فِی أَعْلیٰ عِلِّیینَ فِی غُرَفٍ فِی مَحَلِّ الشَّرَف کُلِّ الشَّرفِ، مَنْ آویٰ الْیَتِیمَ وَ نَظَرَ لَهُ فَکٰانَ لَهُ أَباً وَ مَنْ رَحِمَ الضّعِیْفَ وَ أعَانَهُ وَ کَفٰاهُ وَ مَنْ أَنْفَقَ عَلیٰ وٰالَدِیْهِ وَ رَفَقَ بِهِمٰا وَ بَرَّهُمٰا وَ لَمْ یُحْزِنْهُمُا وَ لَمْ یُخْرِقْ لِمَمْلُوکِهِ وَ أَعٰانَهُ عَلیٰ مٰا یُکَلِّفُهُ وَ لَمْ یَسْتَسْعِهِ فِیمٰا لٰا یُطِیْقُ ⁽¹⁾.

چهار چیز است در هرکس باشد اسلامش کامل است و بر ایمانش یاری می‌شود و گناهانش پاک می‌گردد و خدا را دیدار می‌کند در حالی که از او خشنود باشد و اگر از فرق تا قدمش گناه باشد خدا آن را از وجودش می‌ریزد و آن چهار چیز عبارت است از: وفا به پیمان‌هایی که خدا بر او مقرر نموده است و راستی گفتار با همۀ مردم و شرم و حیا از آنچه نزد خدا و مردم زشت است و خوش‌اخلاقی با زن و فرزند و مردم.

و چهار چیز است در هرکس از مردم مؤمن باشد خدا او را در اعلا علیّین، در غرفه‌هایی در مکان شرف، همۀ شرف جای دهد: کسی که یتیمی را پناه دهد و به او نظر رحمت اندازد و نسبت به او پدر باشد و آن که به ناتوان مهر ورزد و او را یاری دهد و زندگی‌اش را کفایت نماید و کسی که برای زندگی پدر و مادرش از مال خود هزینه کند و به آنان مهربانی نماید و نیکی ورزد و اندوهگینشان نکند و آن که به خدمتکار و زیردستش خشونت روا ندارد و وی را بر آنچه به او تکلیف کرده کمک دهد و بیش از توان و طاقت خدمتکار کار نخواهد.

البته چنین قلوب مهربانی باید صاحبانشان از فیوضات و عنایات و الطاف دنیایی و آخرتی حضرت حق بهره‌مند باشند، قلبی که همچون سنگ نسبت به خانواده، مردم، یتیم، پدر و مادر، ضعیف و خدمتکار نامهربان و بی‌تفاوت است، باید صاحبش از همۀ فیوضات الهیه و برکات ربانیه محروم و بی‌بهره باشد.

حضرت عسکری علیه السلام دربارۀ قلبی که همچون سنگ است می‌فرماید:

« لٰا تَرْشَحُ بِرُطُوبَةٍ وَ لا یَنْتَفِضُ مِنْهٰا مٰا یُنْتَفَعُ بِهِ أَیْ إِنَّکُمْ لٰا حَقَّ اللّٰهِ تُؤَدُّونَ

وَ لا « مِنْ» أَمْوٰالِکُمْ وَ لا مِنْ مَواشِیَهٰا تَتَصَدَّقُونَ وَ لا بِالْمَعْروفِ تَتَکَرَّمُونَ وَ تَجُودُونَ وَ لا الضَّیْفَ تُقْرؤُوْنَ وَ لا مَکَرُوَباً تُغِیْثُونَ وَ لا بِشَیءٍ مِنَ الإِنْسٰانِیَّةِ تُعٰاشِرُونَ وَ تُعٰامِلُونَ أَوْ أَشَّدَ قَسْوَةً ⁽¹⁾.

شما سنگدلان نمی از محبّت و مهر و عشق از قلبتان ترشح نمی‌کند و از آن چیزی که بتوان از آن بهره‌مند شد نمی‌جوشد و به بیان روشن، نه حقی را از خدا ادا می‌کنید و نه از اموالتان و چهارپایان آن در راه خدا صدقه می‌دهید و نه از خوبی‌هایتان می‌بخشید و هزینه می‌نمایید و نه از مهمانی پذیرایی می‌کنید و نه به فریاد غم‌دیده می‌رسید و نه به چیزی از انسانیّت با مردم معاشرت و معامله می‌نمایید یا این که از آنچه گفتیم سخت‌تر است.

آثار مهر و محبّت راستین

اشاره

سبب مهر و محبّت و دل‌دادگی و دل‌بستگی اگر از ناحیۀ حیوانیّت و شهوت انسان باشد، نباید از آن انتظار آثار مثبت و حتی دوام و بقا داشت؛ این گونه مهر و محبّت فقط زمینه‌ساز لذّت‌گرایی بی‌قید و شرط و شکستن حصارهای معنوی و گاهی عامل ایجاد ننگ و عار و مزاحمت برای خود و دیگران است و چنانچه سبب مهر و محبّت و دلدادگی و دلبستگی از ناحیۀ ایمان و انسانیّت و معنویّت آدمی باشد، باید از آن در دنیا و آخرت انتظار آثار مثبت و نیز دوام و بقا داشت.

سه اثر مهرورزی از زبان قرآن

قرآن مجید پس از آن که در بخشی از آیۀ 71 سوره توبه مهرورزی مردان و زنان باایمان را به یکدیگر که از ایمانشان سرچشمه می‌گیرد مطرح می‌کند، در آیۀ بعد به سه اثر بسیار مثبت و ابدی این مهرورزی در قیامت اشاره می‌نماید:

[ وَعَدَ اَللّٰهُ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اَللّٰهِ أَکْبَرُ

ذٰلِکَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ ] ⁽¹⁾.

خدا به مردان و زنان با ایمان ( به پادش مهرورزیشان به یکدیگر و امر به معروف و نهی از منکر و اقامۀ نماز و پرداخت زکات و اطاعت از خدا و پیامبرش) بهشت‌هایی را وعده داده که از زیرِ [ درختانِ ] آن نهرها جاری است در آن جاودانه‌اند، و نیز سراهای پاکیزه‌ای را در بهشت‌های ابدی [ وعده فرموده ] و هم‌چنین خشنودی و رضایتی از سوی خدا [ که از همۀ آن نعمت ها ] بزرگ‌تر است؛ این همان کامیابی بزرگ است.

آثار دیگر:

مهرورزی متقابل

از آثار مهرورزی انسان به دیگران در دنیا، مهرورزی متقابل آنان به انسان است. هنگامی که انسان غرق در محبّت دیگران می‌شود، در حقیقت یاران و دوستان فراوانی پیدا می‌کند که هریک برای انسان در امور حیات و زندگی‌اش چون بازویی توانا هستند که موقع لزوم به سبب مهر و محبتشان نسبت به انسان به یاری و کمک انسان می‌شتابند و به سرعت گره از کارش می‌گشایند و دل آدمی را از اندوه و غصه نجات می‌دهند و جان را از رنج و بار مشکلات می‌رهانند.

عبادت و بندگی

از آثار مهر و محبّت پاک و عشق تابناک به خدا، بندگی و عبادت است، انسانی که عاشق خداست یقیناً عاشق اطاعت از او و دلداده به اجرای فرمان‌ها و احکام حضرت ربوبی است،

[ قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اَللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی. . . ] ⁽¹⁾.

بگو: اگر خدا را دوست دارید، پس مرا پیروی کنید. . .

آری؛ محبّت سبب طاعت و عبادت است ولی ادعای محبّت سبب طاعت و عبادت نیست لذا در این آیه می‌خواهد بگوید اگر خدا را دوست دارید و به او عشق می‌ورزید نتیجه‌اش پیروی از من است که مبلّغ رسالات او هستم و از سوی او پیام وحی را به شما ابلاغ می‌کنم این که ادعا می‌کنید ما خدا را دوست داریم ولی در مقام عبادت و اطاعت نیستید دلیل بر این است که چیزی را به زبان جاری می‌کنید که دل شما از آن تهی و خالی است.

محبّ و عاشق واقعی سراپا مطیع معشوق و گوش به فرمان اوست و از شنیدن فرمان معشوق و اجرای آن فرمان با همۀ وجود لذّت می‌برد.

عبادت عاشقانه

اشاره

چه نیکوست که انسان خدای خود را - که می‌خواهد حضرتش را بندگی کند - و نیز مصادیق بندگی و عبادت و مفاهیم آن‌ها را و هم‌چنین اهداف والای عبادات را با کمک‌گیری از آیات قرآن و روایات و تفکر و اندیشه صحیح بشناسد تا بر پایۀ معرفت و آگاهی و محصول شیرین معرفت و آگاهی که عشق و محبّت است همۀ عبادات را انجام دهد.

پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله دربارۀ عبادت عاشقانه و بندگی ناشی از محبّت و مهر می‌فرماید:

« مَنْ عَشِقَ الْعِبَادَةَ فَعَانَقَهَا وَ أحَبَّهَا بِقَلْبِهِ وَ بَاشَرَهَا بِجَسَدِهِ وَ تَفَرَّغَ لَهَا فَهُوَ لَا یُبَالِی عَلیٰ ما أصبَحَ مِنَ الدُّنیَا عَلیٰ عُسْرٍ أمْ عَلیٰ یُسْرٍ» ⁽¹⁾.

کسی که عاشق بندگی حق باشد و آن را به آغوش کشد و با بدنش به عمل آورد و نهایت کوشش خود را در آن بکار اندازد پس باکی نخواهد داشت که چگونه دیده بر دنیا بگشاید بر سختی یا بر آسانی.

جایگاه عاشقان

اصحاب حضرت امام حسین علیه السلام در معرفت و آگاهی و یاری دین و عشق به عبادت و شهادت برترین نمونه در همۀ روزگاران و قرون و اعصار هستند.

حضرت امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

امیر المؤمنین علیه السلام با گروهی اندک از مردم از لشکریانش در مسیر صفین بیرون آمد تا دو میل یا یک میل مانده به زمین کربلا، پیشاپیش آنان قرار گرفت و در مکانی شروع به گردش و طواف کرد که به آن مَقْدَفان می‌گفتند، آنجا فرمود: دویست پیامبر و دویست فرزند پیامبر که همه از شهیدان هستند در اینجا به قتل رسیده‌اند.

این مکان محل استراحت شتران کاروان کربلا و جای افتادن عاشقان

است، آنان شهیدانی هستند که گذشتگان در بزرگی و عظمت از آنان پیش نجویند و آیندگان به آنان نرسند ⁽¹⁾.

هماهنگی با اهل بیت علیهم السلام

از آثار مهر و محبّت پاک و عشق تابناک به پیامبر صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام الگوگیری از اخلاق و روش و منش آنان و هماهنگی اعمال و اطوار با فرهنگ آنان است.

عاشق پیامبر، پیامبر صفت می‌شود و این پیامبر صفتی محصول و نتیجۀ عشق به پیامبر صلی الله علیه و آله است. عاشق اهل بیت علیهم السلام، اهل بیت علیهم السلام صفت می‌شود و این اهل بیت صفتی بدون تردید میوۀ شیرین و محصول شیرین و محصول پر بار عشق به اهل بیت علیهم السلام است.

اگر در روایات و معارف ما آمده:

« سَلْمانٌ مِنّا أَهْلَ الْبَیْتِ» ⁽²⁾.

سلمان از ما اهل بیت است.

به این معناست که سلمان متخلق به اخلاق ماست، همرنگ ماست و از نظر مقام در طول روش و منش و اطوار ماست و ایمان و اعمال

و اخلاقش بوی ما را می‌دهد. چون که گل رفت و گلستان شد خراب بوی گل را از که جوییم؟ از گلاب ⁽¹⁾

امیر المؤمنین علیه السلام در « نهج البلاغة» از انسانی به عنوان برادر الهی‌اش یاد می‌کند که اوصاف و حالاتش چون خود وی اوصاف و حالات پیامبران علیهم السلام بود.

از فرمایشات امیر المؤمنین استفاده می‌شود که آن مرد از شدت محبّت و عشق به پاکان و به خصوص عشق به مولای متقیان و امام عارفان و اسوۀ مجاهدان، رنگ و بوی پاکان و بویژه حضرت امام علی علیه السلام را گرفته بود و اعمال و رفتار خود را هماهنگ با آن حضرت نموده بود، امام دربارۀ او می‌فرماید:

مرا در گذشته برادری الهی بود، کوچکی و حقارت دنیا در نظرش او را در نظرم بزرگ می‌نمود، از سلطه و حکومت شکمش آزاد می‌زیست، آنچه را نمی‌یافت و در دسترس نبود، آرزو نمی‌کرد و هرگاه می‌یافت و در دسترسش قرار می‌گرفت، اسراف و زیاده‌روی نمی‌نمود، اکثر روزگارش را به خاموشی و سکوت سپری می‌کرد و اگر به سخن گفتن می‌نشست با سخن حق و آراسته به برهانش بر گویندگان پیروز می‌شد و تشنگی پرسندگان را به زلال معرفت فرو می‌نشاند، افتاده بود و او را ناتوان می‌شمردند ولی هنگام کوشش و جهاد، شیر خشمگین و مار زهرآگین بود، تا نزد قاضی نمی‌آمد، اقامۀ دلیل و برهان نمی‌کرد، احدی را به کاری که در مثل آن عذر می‌یافت، سرزنش نمی‌نمود تا عذرش را بشنود، دردی را جز هنگام بهبودی‌اش شکایت نمی‌کرد، چیزی را که می‌گفت انجام می‌داد و آنچه را

می‌خواست عمل نکند، وعدۀ عمل نمی‌داد، اگر در سخن بر او پیروز می‌شدند، در سکوت مغلوب نمی‌شد، بر شنیدن حریص‌تر از گفتن بود، هرگاه دو کار پیش می‌آمد، دقت می‌کرد که کدام به هوای نفس نزدیک‌تر است، به مخالفت با آن برمی‌خاست، ای مردم! شما را به این اوصاف و ملازمت و رغبت به آن‌ها سفارش می‌کنم، پس اگر آراسته شدن به همۀ آن‌ها را قدرت ندارید، آگاه باشید! که به دست آوردن اندک بهتر از ترک بسیار است ⁽¹⁾.

نقطۀ قابل توجه هماهنگی و رنگ‌پذیری از فرهنگ پاک و ناب آن عرشیان بی‌بدیل برای خود و نزدیکان است؛ کسی که به زن و فرزند محبّت پاک و عشق تابناک دارد بی‌تردید به تربیت و رشد و تکامل زن و فرزند و سعادت دنیا و آخرتشان توجه عمیق می‌کند و به گونه‌ای با آنان رفتار می‌نماید که از خزی و خواری دنیا و عذاب و کیفر آخرت در امان بمانند.

[ یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً. . . ] ⁽¹⁾.

ای مؤمنان! خود و خانواده خود را از آتشی که هیزم آن انسان ها و سنگ ها است حفظ کنید. . .

مهم این است که در این آیۀ شریفه که حضرت حق فرمان واجب می‌دهد خود و زن و فرزند و اهل خویش را از اموری که نتیجه‌اش آتش قیامت است، حفظ کنید؛ خطابش به اهل ایمان است، اهل ایمانی که محبّت و مهرشان به اهل بیتشان ناشی از ایمان آنان می‌باشد، آن محبّت و مهری که از آثار مثبتش حفظ زن و فرزند از اعمال و حالات و اخلاقی است که دامن زدن به آن جز آتش فردای قیامت محصولی ندارد، مؤمن واقعی می‌کوشد که تمام اعمال و رفتار خود و خانوادۀ خود را هماهنگ با دستورات و اوامر اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام کند.

اثر مهرورزی در کار و کسب

اشاره

کاسب و تاجر چنان که در آداب کسب و تجارت بیان شده است، باید برخوردشان با مردم بر اساس خوش‌خلقی و نرمی و خوش‌رفتاری باشد تا رزق و روزی به سویشان جلب شود و بر نصیب و قسمت آنان افزوده گردد.

امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

« فِی سَعَةِ الأخْلَاقِ کُنُوزُ الأرزَاقِ» ⁽²⁾.

گنج‌های رزق و روزی در گشاده‌رویی و اخلاق خوب است.

حضرت امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

« حُسنُ الخُلُقِ یَزِیدُ فِی الرِّزقِ» ⁽¹⁾.

اخلاق خوب به رزق و روزی می‌افزاید.

کاسب و تاجر باید در گفتارِ کسبی و تجارتی خود با مشتریان مانند مراحل دیگر از دروغ و تدلیس و تعریف بی‌جا از جنس و به‌ویژه از دست بردن به حرام و آلوده کردن خرید و فروش بپرهیزند.

کاسب و تاجر باید هنگام کشیدن وکیل کردن و پیمانه نمودن و متر کردن چه در فروش، چه در خرید از مردم کم نگذارند و حقوق آنان را پایمال ننمایند،

[ . . . وَ لاٰ تَبْخَسُوا اَلنّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ. . . ] ⁽²⁾.

. . . و از اجناس و اموال و حقوق مردم مکاهید. . .

اگر از کسی طلبکارند و بدهکار به مضیقه و مشکل دچار شده، به او تا مدتی که قدرت پرداخت دارد مهلت دهند و از تصرف تنها خانۀ ملکی او که پناهگاه وی و زن و فرزندش می‌باشد بپرهیزند که تصرف خانه مدیون در حالی که سرپناهی جز آن ندارد کمال بی‌مهری و سنگدلی است،

[ وَ إِنْ کٰانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلیٰ مَیْسَرَةٍ. . . ] ⁽¹⁾.

و اگر [ بدهکار ] تنگدست بود [ بر شماست که ] او را تا هنگام توانایی مهلت دهید. . .

کاسب و تاجر مؤمن باید در سود بردنش از داد و ستد کسبی، انصاف و رحم را نسبت به مشتریان رعایت کند و از گران‌فروشی به‌ویژه زمانی که مردم نیازمند به جنسی هستند بپرهیزد.

گران‌فروشی تا جایی که بر مردم به خصوص طبقات ضعیف فشار و ناراحتی وارد کند، یقیناً از موارد بی‌مهری است و حضرت حق از چنین کاسب و تاجری بیزار و بری است.

باغ آباد و زیارت عاشورا

در یکی از مناطق کشاورزی جهت تبلیغ دین در ایام تابستان دعوت داشتم، سخنرانی پیش از نماز مغرب و عشا بود، روزی پس از پایان جلسه پیرمردی نورانی و باحال که گفتند عمرش متجاوز از صد و ده سال است به من مراجعه کرد و گفت: دوست دارم هر روزی که خود می‌خواهید برای صرف نهار به باغ من در چند کیلومتری این منطقه بیایید، دعوتش را پذیرفتم، بخشی از راه را که نزدیک باغ بود پیاده رفتم، باغ‌های دو طرف جاده با درختانش از محصول و میوه خالی بود یا میوه و محصولش اندک و کم بود ولی هنگامی که وارد باغ آن مرد نورانی و چهرۀ ملکوتی شدم، دیدم زیر اکثر درختان به خاطر سنگینی شاخه‌ها

از کثرت میوه و محصول دو شاخه گذاشته‌اند بسیار تعجب کردم، از صاحب باغ سبب پر محصولی باغ او و کم محصولی باغ دیگران را پرسیدم گفت: من سه برنامه را از ابتدای جوانی نسبت به این باغ که جزء منابع هزینه زندگی من است رعایت کرده‌ام:

اولاً: پس از فروش میوه و تأمین هزینۀ زندگی خمس مالم را پرداخت کرده‌ام،

ثانیاً: کنار هر درختی بارها زیارت عاشورای حضرت حسین علیه السلام را خوانده و پای خاک درخت اشک ریخته‌ام،

ثالثاً: هر روز تابستان که در باغ هستم در باغ را به روی همه باز می‌گذارم تا به راحتی بتوانند به باغ درآیند و از محصولش در حد لازم استفاده کنند و چون هنگام عصر از باغ به طرف خانه می‌روم به اندازه‌ای که بتوانم میوه در سبد یا کیسه‌ای می‌ریزم و در مسیر باغ به خانه به هرکس می‌رسم میوه هدیه می‌کنم و برکت و پر محصولی این باغ را در هر سال از این سه برنامه می‌دانم.

آری؛ بر اساس آیات قرآن مجید و روایات:

[ مَثَلُ اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنٰابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اَللّٰهُ یُضٰاعِفُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ ] ⁽¹⁾.

مَثَل آنان که اموالشان را در راه خدا انفاق می‌کنند، مانند دانه‌ای است که هفت خوشه برویاند، در هر خوشه صد دانه باشد و خدا برای هر که بخواهد چند برابر می‌کند و خدا بسیار عطا کننده و داناست.

[ إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا. . . ] ⁽¹⁾.

اگر نیکی کنید به خود نیکی کرده‌اید، و اگر بدی کنید به خود بدی کرده‌اید. . .

حضرت امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

« فَالْمُؤمِنُونَ هُمُ الذِینَ یُضٰاعِفُ اللّٰهُ لَهُمْ الحَسَنٰاتِ لِکُلِّ حَسَنَةٍ سَبْعِینَ ضِعْفاً فَهٰذا مِنْ فَضْلِهِمْ وَ یَزِیدُ اللّٰهُ المؤمِنَ فِی حَسَناتِهِ عَلیٰ قَدْرِ صِحَةِ إیمانِهِ أَضْعَافَاً مُضٰاعَفَةً کَثِیرَةً وَ یَفْعَلُ اللّٰهُ بِالْمُؤمِنینَ مٰا یَشٰاءُ» ⁽²⁾.

مؤمنان آنانی هستند که خدا بر حسناتشان می‌افزاید، در برابر هر حسنه‌ای هفتاد حسنه و این از فضیلت ایشان است و خدا حسنات مؤمن را بر پایۀ اندازۀ راستی ایمانش به چندین برابر می‌افزاید و خدا نسبت به مؤمنان هر چه اراده کند، انجام می‌دهد.

حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:

هنگامی که مؤمن عملش را نیکو انجام دهد، خدا بر عملش می‌افزاید، بر هر عملی هفتصد برابر و این بر پایۀ سخن خداست که می‌فرماید:

[ وَ اَللّٰهُ یُضٰاعِفُ لِمَنْ یَشٰاءُ ].

پس اعمالی که انجام می‌دهید، به خاطر پاداش الهی، خوب و نیکو انجام دهید، راوی می‌گوید: به حضرت امام صادق علیه السلام گفتم: احسان چیست؟ حضرت فرمود: هنگامی که نماز می‌خوانی رکوع و سجودت را نیکو

بجا آر و زمانی که روزه می‌گیری از هرچه سبب فساد روزه‌ات می‌شود بپرهیز و وقتی به حج می‌روی آنچه در حج و عمره بر تو حرام شده، از آن اجتناب کن و هر عملی را که برای خدا انجام می‌دهی، باید از آلودگی پاک و پاکیزه باشد ⁽¹⁾.

مهرورزی باعث نجات از مرگ

عارفی را با گروهی از یارانش به تهمت کفر و خدانشناسی دستگیر کرده، نزد حاکم عبّاسی بردند، حاکم پس از محاکمه، فرمان داد همه را اعدام کنند.

لحظۀ اعدام عارف پیش آمد و به جلّاد گفت: ابتدا مرا اعدام کن! میرغضب پرسید: چرا در اعدام خود شتاب می‌ورزی و می‌خواهی زودتر اعدام شوی؟ عارف پاسخ داد: یک ساعت زندگانی را بر یاران و دوستان ایثار کردم، خبر به حاکم رسید، گفت: دست از آنان بردارید، اگر آنان اهل کفر و زندقه باشند پس در همۀ جهان یک نفر موحّد و مؤمن نیست.

مهرورزی مایۀ آزادی

از امام حسین علیه السلام نقل است که گفت: برای من ثابت است که رسول

خدا صلی الله علیه و آله فرموده: بهترین کارها پس از نماز، دلِ مؤمنی را شاد کردن است، اگر گناهی در کار نباشد. روزی غلامی را دیدم که با سگی غذا می‌خورد، سبب پرسیدم. گفت: ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله، غم‌زده هستم، می‌خواهم این سگ را خوش دل ساخته تا خود دل خوش شوم، خواجه‌ای دارم که یهودی است و آرزومندم که از او جدا شوم.

امام حسین علیه السلام دویست دینار نزد خواجه برد، خواست بهای غلام را بپردازد و بخرد، خواجه به عرض رساند: غلام فدای قدمت و این باغ را هم بدو بخشیدم و این پول را هم به حضرتت بازمی‌گردانم.

امام حسین علیه السلام گفت: من هم این مال را به تو می‌بخشم، خواجه گفت: بخشش تو را پذیرفتم و آن را به غلام بخشیدم، حسین علیه السلام گفت: من غلام را آزاد می‌کنم و این مال‌ها را بدو می‌بخشم.

همسر خواجه که ناظر این نیکوکاری‌ها بود، مسلمان شده، گفت: من هم، مهرم را به شوهرم بخشیدم سپس، خواجه نیز اسلام آورد و خانه‌اش را به همسرش ببخشید.

برداشتن یک گام، برده‌ای آزاد شد، نیازمندی بی‌نیاز گردید، کافری مسلمان شد، زن و شوهری با هم صمیمی شدند و همسری خانه‌دار گردید و زنی از نعمت ملک برخوردار. این گام، چگونه گامی بود ⁽¹⁾؟ !

استجابت دعا به برکت مهرورزی

یکی از دوستانم نقل کرد که پدری به بیماری سختی مبتلا شد که