عرفان در سوره یوسف

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -

عنوان و نام پدیدآور:عرفان در سوره یوسف/ مجموعه سخنرانیهای حسین انصاریان؛ ویرایش و تحقیق محسن فیض‌پور.

مشخصات نشر:قم : دارالعرفان، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری:۵۰۳ ص.

فروست:سیری در معارف اسلامی؛ ۲۹. مجموعه آثار؛ ۸۸.

شابک:۵۵۰۰۰ ریال (شومیز) ؛ ۶۵۰۰۰ ریال: گالینگور: 978-964-2939-51-0

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص. [۴۹۹] - ۵۰۳ ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت:نمایه.

موضوع:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ - -- وعظ

موضوع:تفاسیر (سوره یوسف)

موضوع:عرفان

شناسه افزوده:فیض‌پور قمی، محسن، ۱۳۵۳ -، ویراستار

رده بندی کنگره:BP۱۰۲/۳۵/الف۸ع۴ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۸

شماره کتابشناسی ملی:۲۰۱۳۸۸۶

اشاره

سخن ناشر

در جهان پرتلاطم امروز، آیات پرشور الهی و کلام روح‌بخش معصومین و زمزم لایزال معارف شیعه مرهم جان‌های خسته و سیراب کننده تشنگان هدایت و رهایی جویندگان از ظلمت‌های نفس است. عالمان دینی و عارفان حقیقی غواصان این اقیانوس بیکران معرفت‌اند که گوهرهای ناب علوم قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام را به دست آورده و به مشتاقان حقیقت عرضه می‌نمایند.

در این میان، کرسی منبر و خطابه رسانه دیرپا و سازنده‌ای است که از دیرباز زمینه ارتباط و انتقال معارف دینی و مکارم اخلاقی را میان عالمان و متعلمان فراهم کرده است و عالمان آگاه و هادیان دلسوز، که عمر خویش را صرف تتبع و تحقیق در آثار علمی شیعه نموده‌اند، عباد اللّه را به مصداق کریمانه « اُدْعُ إِلیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ اَلْمَوْعِظَةِ اَلْحَسَنَةِ » ، با کلام نغز و لطیف خود به راه سعادت دعوت کرده‌اند.

مجموعه حاضر، که با عنوان «سیری در معارف اسلامی» در مجلدات مختلف و موضوعات متنوع در اختیار خوانندگان محترم قرار می‌گیرد، مجموعه مباحث عالمانه و ارزشمند محقق ارجمند حضرت استاد حسین انصاریان، مدظله العالی، است که یکی از عالمان برجسته و میراث‌داران گوهر سخن در زمان خویش است که استواری کلام و لطافت بیان نافذشان بر اهل نظر پوشیده نیست.

این گنجینه ارزشمند حاصل نیم قرن مجاهدت علمی و تبلیغی حضرت استاد جهت

نشر و ترویج فرهنگ غنی شیعه بر کرسی بحث ونظر می‌باشد که به منظور پربارتر ساختن محتوای تبلیغ دینی در جامعه و استفاده بیشتر طلاب محترم علوم دینی به زیور طبع آراسته می‌شود.

در این مجموعه گرانقدر، تلاش شده است با تکیه بر ویرایشی روشمند و دقیق - که شرح آن در یادداشت ویراستار آمده است - ساختار هنرمندانه مباحث و سبک استاد در ارائه سخن از بین نرود، تا ضمن نشرفرهنگ انسان ساز آل اللّه علیهم السلام شیوه منحصر به فرد استاد در تبیین معارف دینی نیز حفظ شده و به مشتاقان ارائه گردد.

مجلّدی که اکنون تقدیم خوانندگان گرامی می‌شود بیست و نهمین اثر از این مجموعه سترگ و دربردارنده 23 گفتار در باب عرفان در سوره یوسف می‌باشد که مربوط به سخنرانی‌های استاد در ماه رمضان 1373 در حسینیه همدانی‌ها تهران است.

این مکتوب، علاوه بر در برداشتن متن سخنرانی که لاجرم سبک و سیاق متن را نیز گفتاری می‌سازد، از فواید زیر خالی نیست:

در پایان، با امید به این که این اثر مورد رضایت حضرت حق و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و مقبول نظر مبلغان دینی قرار گیرد، لازم است از استاد انصاریان، دامت برکاته، که این فرصت مغتنم را در اختیار قرار دادند سپاسگزاری نماییم.

مرکز علمی تحقیقاتی دارالعرفان

پیش گفتار مؤلف

«اَلْحَمدُ لِلّهِ وَ الصَّلاة علیٰ رَسُولِ اللّه وَ عَلیٰ آلِهِ آل اللّه»

پایه گذار منبر و جلسات سخنرانی برای رشد و هدایت جامعه وجود مبارک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بود. ارزش تبلیغ دین از طریق منبر و جلسات تا جایی بود که خود رسول اکرم صلی الله علیه و آله تا روز پایان عمرشان با کمال اخلاص به بیان معارف دین پرداختند و در این راه زحمات سنگینی را متحمل شدند. پس از پیامبر، وجود مقدس امیرمؤمنان علیه السلام ادای این تکلیف الهی به عهده گرفتند که بخشی از سخنرانی‌های آن حضرت در کتاب بی‌نظیر نهج البلاغه موجود است.

امامان معصوم، به ویژه حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السلام نیز تا جایی که فرصت در اختیارشان قرار گرفت و مزاحمتی از جانب حکمرانان بنی امیه و بنی‌عباس برایشان پیش نیامد این مهم را به صورت بیان معارف الهی و رشته‌های مختلف علوم به صورتی که حجت تا قیامت بر همگان تمام باشد به عهده گرفتند و دیگران را که مورد اعتمادشان در علم و عمل بودند به این مسأله تشویق کردند.

عالمان مخلص و باعمل شیعه برای حفظ دین خدا و تبلیغ معارف الهیه بر اساس قرآن و فرهنگ اهل بیت قرن به قرن تا به امروز که سال 1387 هجری شمسی است این جایگاه عظیم را حفظ کردند؛ شخصیت‌هایی چون شیخ مفید، شیخ صدوق، شیخ

طوسی، علامه محمدباقر مجلسی، شیخ جعفر شوشتری و در قرن معاصر بزرگانی چون آیت اللّه العظمی بروجردی، آیت اللّه سیدعلی نجف آبادی، آیت اللّه حاج میرزا علی شیرازی، آیت اللّه حاج میرزا علی هسته‌ای، آیت اللّه حاج میرزا علی فلسفی تنکابنی و. . .

با داشتن مقام مرجعیت و مقام علمی بسیار بالا در ماه رمضان و محرم و صفر به منبر می‌رفتند و از این طریق دِین خود را به قرآن و اهل بیت ادا می‌کردند.

این جانب حسین انصاریان که سالیانی از عمرم را در شهر مقدس قم، این آشیانه اهل بیت، نزد بزرگانی از مراجع و اساتید مشغول تحصیل بوده‌ام، بر اساس وظیفه‌ای که احساس می‌کردم رو به جانب تبلیغ و تألیف آوردم و در این راه، فقط توفیق حق رفیق راهم بود. در زمینه تبلیغ بیش از شش هزار سخنرانی در نزدیک به پانصد موضوع مختلف بر پایه قرآن و روایات اهل بیت و تاریخ صحیح و نکاتی از حیات پاکان و اولیای الهی پرداخته‌ام و امیدوارم تا لحظات پایان عمر هم چنان توفیق ادای این وظیفه را از جانب حق داشته باشم.

مؤسسه دارالعرفان، که در شهر قم در جهت نشر معارف قرآنی و فرهنگ اهل بیت علیهم السلام کارهای مهمی را در سطح جهانی انجام می‌دهد، بنا گذاشت متن این سخنرانی‌ها به صورت مکتوب درآید تا در اختیار طلاب حوزه‌ها و دانشجویان و مردم علاقمند قرار گیرد و این مجموعه که احتمالاً حدود دویست جلد خواهد شد در آینده منبعی برای مبلغان شیعه قرار گیرد. من پس از سپاس از حضرت حق لازم می‌دانم به خاطر تحقق این مهم از دو فرزندم و جناب آقای پیمان تشکر کنم و از خوانندگان، به خصوص مبلغان گرامی، درخواست دعا نمایم. حال، این شما و این اثر اسلامی که فقط لطف و رحمت حق سبب ظهورش شد.

فقیر: حسین انصاریان

1 خواب حضرت یوسف علیه السلام

اشاره

داستان خواب دیدن حضرت یوسف علیه السلام

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

داستان با عظمت، عبرت‌آموز، ملکوتی و عرشی وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام در قرآن کریم، با بیان جریان خواب ایشان شروع شده است. قبل از این که نکات بسیار با ارزش این آیه گفته شود، لازم است مقدمه مهمی را از طریق سه آیه دیگر و قطعه بسیار با ارزش عارفانه عنایت کنید.

بشارت در خواب

اما آن سه آیه در سوره مبارکه یونس است. جلد دوم کتاب «برهان» ⁽¹⁾که در تفسیر قرآن کریم است و تمام آن براساس فرمایش‌های پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه طاهرین علیهم السلام است و اضافه‌ای ندارد از شیخ صدوق نقل می‌کند که ایشان

می‌فرماید:

عرب صحرانشین، بادیه نشین که هم دارای حشم بود، هم دارای جمال، به مدینه می‌آید و خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌رسد. عرب صحرانشین، آن هم در صدر اسلام، چقدر زیبا به آیات قرآن وارد بوده است. به پیغمبر صلی الله علیه و آله عرض می‌کند:

« أَلاٰ إِنَّ أَوْلِیٰاءَ اَللّٰهِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ * اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ * لَهُمُ اَلْبُشْریٰ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ فِی اَلْآخِرَةِ لاٰ تَبْدِیلَ لِکَلِمٰاتِ اَللّٰهِ ذٰلِکَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ» ⁽¹⁾

در این آیه، این «لَهُمُ اَلْبُشْریٰ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا» یعنی چه؟ چون صریح قرآن است که می‌فرماید: برای مؤمنان با تقوا بشارت باد. این بشارت چیست؟ پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: این بشارت، رؤیای حسنه یا خواب نیک و صحیح است.

مؤمن باتقوا، برای انعکاس حقایق الهیه، حالت آینه را دارد که طبق روایات ما بسیاری از پیغمبران خدا علیهم السلام حقایق و وحی را از طریق خواب می‌گرفتند و این « لَهُمُ اَلْبُشْریٰ» نشان می‌دهد که این گرفتن حقایق، به پیغمبران اختصاص ندارد، بلکه هر انسان تصفیه شده و پاکی، در عالم رؤیا می‌تواند با حقایق ارتباط بگیرد، چه در ارتباط با خودش و چه در ارتباط با دیگران.

بشارت بهشت بر متقین

عرب بادیه نشین پرسید: «وَ فِی اَلْآخِرَةِ» چیست؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمودند: وقت

ورود به قیامت، بهشت را به او بشارت می‌دهند؛ یعنی از ابتدای ورود به عالم بعد، خیالش را راحت می‌کنند که برای تو از اکنون تا ابد، امنیت صد در صد هست.

اگر وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام خواب می‌بیند و خدا خوابش را در قرآن بیان می‌کند، از همین قبیل خواب است؛ یعنی جوانی در اوج ایمان و تقوا، آن هم در سنّ کمتر از ده سالگی، به قدری وجود او پاک بود که صریحاً استفاده می‌شود که خدا در عمق چاه به او رحم کرد و وحی خداوند به او آرامش عجیبی داد.

آنجا ارتباطی با پروردگار برقرار کرد که شنیدنی است. با وجود مقدس حضرت حق گفتاری دارد که قلب را صفا می‌دهد و روح را نورانی می‌کند. بنا به فرموده قرآن:

پاکی، صافی و مانند آینه شدن ضمیر انسان، عامل این معناست.

« أَلاٰ إِنَّ أَوْلِیٰاءَ اَللّٰهِ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ» ⁽¹⁾

گاهی همین بشارت در بیداری و به صورت الهام است.

هدایت توسط الهام خدایی

من در سبزوار نزد یکی از اولیای خدا بودم. توانستم ده شب در خدمت ایشان بمانم. ایشان خیلی مشکل به حرف می‌آمد؛ چون اولیای خدا به این معنا واقف هستند که کم حرفی عامل نجات و سلامت باطن است. کم حرفی انسان را به آینه شدن می‌کشاند.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: سلامت ده جزء است، نُه جزء آن در سکوت است. ⁽²⁾

با این که به زحمت به حرف می‌آمد، این مطلب را از او شنیدم. شب‌های عجیبی داشت. من به او خیلی حسرت می‌خوردم.

ایشان فرمودند: آیت الله حاج شیخ مرتضی حائری، فرزند مرحوم آیت الله العظمی شیخ عبدالکریم حائری ⁽¹⁾، براساس سابقه‌ای که با او داشتم، در سفری از

سفرهای مشهد، به سبزوار و منزل ما آمدند. او مصرّ بود که حتماً ساعت چهار بعد از ظهر از سبزوار بروند.

گفتم: من نمی‌گذارم شما بروید، باید بمانید. گفت: من در قم درس دارم، نمی‌توانم جلسه درسم را ترک کنم. هر کاری کردم، قبول نکرد که بماند. چاره‌ای ندیدم، می‌گفت: من بی‌خبر از ایشان به گاراژ مسافرتی اطلاع دادم که بلیط مربوط به ایشان را به کسی دیگر بفروشند. بعد به ایشان گفتم: تشریف نبرید، بلیط شما را فروخته‌اند.

گفت: نمی‌شود. گفتم: پس تشریف ببرید، اگر شما را سوار نکردند، برگردید.

رفت و مدتی بعد برگشت. او نیز اهل حرف زدن زیاد نبود که گلایه کند که عجب گاراژ داران و بلیط فروشان عهد شکنی. فقط گفت: مثل این که نشد بروم. اتوبوس رفت.

اتوبوس در راه تصادف کرد و صندلیی که ایشان قرار بود روی آن بنشینند با کناری و پشت‌سر و جلویی ایشان، در تصادف از بین رفتند. گاهی بشارت به این صورت به انسان می‌رسد.

« اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ * لَهُمُ اَلْبُشْریٰ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ فِی اَلْآخِرَةِ لاٰ تَبْدِیلَ لِکَلِمٰاتِ اَللّٰهِ ذٰلِکَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ» ⁽¹⁾

اینان در اختیار حضرت حق هستند، همه‌کاره و اختیاردار آنان اوست. در خواب و بیداری، از طریق قلب، مغز و تصمیم‌ها آنها را یاری می‌کند.

پیدا کردن دل گمشده

اما آن قطعه عارفانه، چقدر زیباست. به اهل دلی از این قبیل گفتند: «رجل فقد قلبه» آیا کسی که دل خود را گم کرده است: «متی یجده» چه وقت می‌تواند این گم شده را پیدا کند؟

در این عالم هیچ گمشده‌ای عزیزتر و با ارزش‌تر از دل نیست، که از دست انسان برود و نفهمد کجا رفت. اگر می‌فهمید، پس می‌گرفت. آنهایی که دل را می‌برند، به این زودی آن را پس نمی‌دهند. آن کسانی که غارتگر، دزد و وسوسه‌گر نسبت به قلب هستند، به این راحتی از این گوهر پربهای خزانه حضرت حق دست نمی‌کشند؛ چون تنها راه نابود کردن انسان، این است که قلب را از او بگیرند. بی‌دلی در همه احوال خدا با او بود او نمی‌دیدش و از دور خدایا می‌کرد ⁽¹⁾

چون باید با چشم دل دید. اگر دل نباشد، با چه ببیند؟

گمراهی دل[1]

گمراهی دل ⁽²⁾

آن کسی که دلش گم شده است، از همه عالم، جز آب و علف چیز دیگری نمی‌تواند ببیند. اگر به رشته‌های مختلف علمی، ابزاری و صنعتی نیز وصل باشد، فقط برای فراهم کردن آب و علف است.

وقتی دلش را گم کند، به جای یا صمد، یا صنم و به جای آخرت، دنیا می‌گوید؛ یعنی باطل را به جای حق و نادرستی را به جای درستی می‌گوید. به جای صراط مستقیم، راه شیطان را می‌پوید و بر این مطلب نیز اصرار می‌کند.

تبلیغ سیزده ساله پیغمبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله کم نبود، ولی مردم مکه، اهل قریش و اقوام پیغمبر صلی الله علیه و آله، عموها، بر باطل خود اصرار داشتند.

« اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً» ⁽¹⁾

می‌گفتند: کار ما درست و خوب است، اما کار این جادوگر دروغگوی ساحر، خراب است. چرا مصرّ بودند؛ چون دل آنان گم شده بود و وقتی دل گم شود، انسان «کَالْأَنْعٰامِ» می‌شود. وقتی،

«لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا»

شود، پشت سر آن:

« لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا» ⁽²⁾

می‌شود و «کَالْأَنْعٰامِ» فقط باطل را می‌بیند.

پیدا شدن دل گم شده و نزول حق در دل

گفت: کسی که دل خود را گم کرده است، کجا باید آن را پیدا کند؟ این عارف الهی خیلی کوتاه سخن گفته است، ولی سخنش خیلی توضیح دارد. گفت: «اذا نزل الحق فیه»

هنگامی که خدا در آن دل بیاید، دل پیدا می‌شود؛ چون روزی که سر انسان به سنگ بخورد، وجدانش فریاد بکشد، بیداری برایش بیاید، دل گمشده نیز پیدا می‌شود. همان دل قائد انسان و کشاننده به طرف حق و خدا می‌شود.

وقتی خدا در قلب حرّ بن یزید نازل شد، بعد از این نزول همه چیز او عوض شد و حالت صعود پیدا کرد؛ چون هنگامی که خدا در این دل نازل شود، نزول حق در قلب، با صعود او همراه می‌شود.

بعد پرسید: «متی ینزل الحق فیه» ؟ چه کار باید کرد که خدا در این دل نازل شود؟ چه وقت خدا وارد این دل می‌شود؟ چقدر زیبا جواب داد، گفت: «اذا ارتحل ما دون الله عنه» زمانی که غیرخدا از دل بار سفر ببندد و بیرون برود؛ یعنی بیگانه برود تا جا برای آشنا باز شود.

اشغال دل توسط بیگانگان

مرحوم ملااحمد نراقی ⁽¹⁾شعر زیبا و سوزنده‌ای دارد. من وقتی بچه بودم، می‌دیدم که قدیمی‌ها در شب‌های طولانی می‌نشستند و این شعر را می‌خواندند و بلند بلند گریه می‌کردند. مرحوم نراقی در این شعر می‌گوید: خدایا! خانه‌ای در

وجود من، به نام دل داشتی، این حرف حقی است، امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«قلب المؤمن عرش الرحمن» ⁽¹⁾« قلب المؤمن حرم الله» ⁽²⁾تعبیر مرحوم نراقی خیلی لطیف است. می‌گوید: من غلط کردم در اول بی‌شمار اهرمن را راه دادم در حصار ⁽³⁾

در جوانی دلم را بردند و بیگانه آمد. بعد با حضرت حق درد دل می‌کند، می‌گوید: یک نظر در کار این ویرانه کن دشمن خود را برون زین خانه کن ⁽⁴⁾

من که هر چه داد می‌کشم، ناله، شکوه و گریه می‌کنم، نمی‌توانم. این کار، کار توست که صاحبخانه هستی، بیا خانه‌ات را از دشمن بگیر. ای صاحب خانه! آخرین دیوارهای خانه تو دارد خراب می‌شود، دیگر چیزی از آن نمی‌ماند، بیا او را بیرون کن و خودت دوباره این خانه را بنّایی کن.

ارزش دل در پیشگاه خدا

چه روایت عجیبی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«إنَّ اللهَ لا یَنْظرُ إلی صُورکم و اعمالکم»

خدا به صورت، اموال و حتی اعمال شما نگاه نمی‌کند، بلکه

« إنّما ینظر الی قلوبکم» ⁽¹⁾خدا متوجه دل شما است که در چه حالی است. این دل است که سحر شما را بیدار می‌کند که گوشه خلوتی بگیرید و با صاحب دل مناجات کنید. این دل است که چون رقّت دارد، اشک شما را جاری می‌کند و با این دل است که شما خدا، عبادت، نماز، روزه، پیغمبر صلی الله علیه و آله و آخرت را می‌خواهید. اگر دل گم شود، دیگر چیزی از این‌ها را نمی‌خواهد.

حضرت یعقوب علیه السلام چهل سال به دنبال محبوبش گشت و پیدا کرد. ولی پیدا کردن دل، چهل سال نه، چهار سال نیز لازم ندارد، بلکه شما چهل روز به دنبال دل خود بگرد، آن را پیدا می‌کنی.

غارتگر دل نیز خیلی زیاد است، اما «اذا نزل الحق فیه» خدا وارد این دل شود، پیدا می‌شود، چگونه؟ گفت: «اذ ارتحل ما دون الله عنه» غیر خدا باید بار سفر ببندد و برود تا انسان به حقیقت خدا برگردد.

شناخت دشمن دل، مقدمه مبارزه

بعد گفت: «متی ارتحل مادون الله عنه» ؟ چه وقت مادون خدا این خانه را رها می‌کند و می‌رود؟ گفت: «اذا عرف انّ مادون الله عدوّه و حجابه عنه» باید بفهمد که مادون خدا، دشمن و حجاب بین او و پروردگار است. به قدری این فهمیدن ارزش دارد که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«تفکر ساعة خیر من عبادة ستین سنة» ⁽¹⁾اما حضرت یوسف علیه السلام چه شد که این خواب را دید؟ چون دل او نزد خودش بود. در آن دل نیز خدا بود:

« اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ» ⁽²⁾

با آن جمال زیبا نه مغرور شد، نه به کسی فخر فروخت، نه منیّتی داشت و نه به گناهی آلوده شد. باید به او بشارت دهند.

استفاده پیامبر صلی الله علیه و آله از داستان حضرت یوسف علیه السلام

اصل داستان از بیدار شدن یوسف شروع می‌شود. آیه خیلی عجیبی است.

« إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ

رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ» ⁽¹⁾

ترکیب آیه خیلی عجیب است. خود ترکیب ما را به نکات ارزنده آیه هدایت می‌کند.

اما نکته اول: «اذ» یعنی چه؟ یعنی حبیب من! پیغمبر من! با همه علم، عظمت، معنویت و توان ارزشیی که داری، با توجه به این که از همه انبیا، ملائکه، جنّ و انس افضل هستی، یاد و توجه کن این داستانی که اتفاق افتاده و خودم نیز در این جریان حاضر بودم؛ یعنی این حادثه در تاریخ گم شده است:

« وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ اَلْغٰافِلِینَ» ⁽²⁾

تو نیز از این حادثه هیچ اطلاعی نداری. این داستان گم شده را که خودم در همه جریانش حضور داشتم، برای تو بگویم و تو نیز به این داستان دقیق توجه کن؛ چون برای شخص تو نیز منفعت دارد. این یک نکته است.

یعنی به قدری این داستان ملکوتی و معنوی بار ارزشی دارد که برای پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز مفید است. این گونه نیست که اگر من برای تو بیان کنم، به تو سود و میوه‌ای از این شجره طیّبه نرسد، بلکه به وجود مقدس تو نیز نصیب خواهد رسید.

رفاقت و اعتماد پدر و فرزند به یکدیگر [1]

رفاقت و اعتماد پدر و فرزند به یکدیگر⁽³⁾

نکته دوم:

« إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ» ⁽¹⁾

حضرت یوسف علیه السلام پدر را در نقطه‌ای از مهربانی، لطف، محبت، عنایت و رفاقت و اتصال به فرزند دید که فضا را برای خودش آزاد مشاهده کرد و درد دل، واقعه‌ها و پیشامدهای زندگی خود را راحت برای او بگوید.

وای بر آن پدرانی که با فرزندان خود غریبه هستند و وای بر آن فرزندانی که نتوانند با پدر خود حرف بزنند. حضرت یوسف علیه السلام فضا را کاملاً آماده دید که حرفهایش را راحت بزند و از تجربیات پنجاه ساله پدر عالم، آگاه و بصیرش در زندگی استفاده کند.

آیه می‌خواهد بگوید: ای خانواده‌ها! پدران! مادران! با فرزاندان خود رفیق، یکی و وصل باشید. رابطه صمیمی داشته باشید. او اگر نتواند با شما ارتباط برقرار کند، به خاطر نیازش بالاجبار می‌رود و با بیگانه ارتباط می‌گیرد و در این ارتباط با بیگانه، خدا می‌داند که چه بلاهایی بر سرش می‌آید.

حضرت یوسف علیه السلام پدر را نسبت به خودش خیلی نرم، لیّن، خوش اخلاق،

آرام، گوش به حرف، دلسوز و گوش به زنگ دید. درک او این بود که با این پدر خیلی خوب می‌شود حرف زد.

اعتقاد به خواب پاک و صادق

نکته سوم: خواب ایشان است که در ابتدای سخن بیان شد. چرا بچه‌ای با این سنّ کم، این حقایق عظیم را در خواب دید؟ ایمان و تقوا او را کمک کرد. عرض کرد:

« یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ» ⁽¹⁾

پدر! من یازده ستاره را دیدم. چرا دوبار گفت: «رأیت» ؟

نکته دیگر این آیه این است که حضرت یوسف علیه السلام به خاطر ایمان و تقوا، صد در صد اعتماد داشت که این خواب، خوابی الهی است.

خوش به حال مردمی که به حقیقت شک ندارند؛ به خدا، قیامت، انبیا و اولیا.

این که دوبار می‌گوید: «رأیت» یعنی پدر! به این خوابم اعتقاد ایمانی و تقوایی دارم.

خوبان به خواب اعتقاد صد در صد دارند که این خواب، پیوندی الهی است.

اعتماد به افراد بصیر

چیزی هست که من نمی‌دانم، باید برای شما بگویم، چرا؟ چون شما بینا و بصیر هستید. آیه می‌گوید: جوان‌ها! در تمام برنامه‌های خود، به شخص بینا و بصیر مراجعه کنید. او برای شما کار می‌کند. این نیز نکته‌ای است که زندگی شما از شخص آگاه و بینا خالی نباشد.

حضرت عبدالعظیم به خدمت امام هادی علیه السلام آمد. امام یعنی بصیرترین

و آگاه‌ترین. عرض کرد: یابن رسول الله! من دینم را برای شما عرض می‌کنم، شما ببینید که آیا درست است یا نه؟ چون درست و نادرست را شما تشخیص می‌دهید.

چرا؟ چون یک وقت ما به دینی دیندار نباشیم که در قیامت به خاطر همین دین به جهنم برویم. حضرت فرمودند: بگو؟ حضرت عبدالعظیم نیز گفت. یعنی رهبرش را به گونه‌ای دید که خیلی راحت می‌تواند با او حرف بزند. می‌دانست که این رهبر الهی تمام حرف‌ها را گوش می‌دهد، درست‌ها را امضا و اشتباهات را علاج می‌کند.

این کار رهبران الهی است.

امام علیه السلام سکوت کرد. حضرت عبدالعظیم بیان کردند. وقتی تمام شد، عرض کرد: یابن رسول الله! نظر شما چیست؟ فرمودند: دینی که تو داری، دین من و همه پدران من است. ⁽¹⁾

سجده با شعور بر حضرت یوسف علیه السلام

نکته دیگر این که «هم» ؛ ضمیر جمع مذکر در « رَأَیْتُهُمْ » ، و « سٰاجِدِینَ » نیز جمع مذکر است، نشان می‌دهد که سجده ⁽¹⁾این یازده ستاره، خورشید و ماه نیز سجده با شعور بوده است؛ چون ضمایر جمع مذکر مخصوص «ذوی العقول» است؛ یعنی این سجده با کمال آگاهی، به جا، به حق و درست بوده است.

ارزش دهی توبه به توبه کننده[1]

ارزش دهی توبه به توبه کننده ⁽²⁾

نکته دیگر این که: حضرت یوسف علیه السلام در بیداری ذات برادران را تاریک، ستمگر و ظالم می‌دید، که حتی تصمیم به قتل حضرت یوسف علیه السلام گرفته بودند. اما در خواب دید که به صورت ستارگان درخشنده‌اند، خدا می‌خواهد بگوید: وقتی درِ خانه من توبه کنید، مانند ستارگان درخشنده می‌شوید. در بیداری، بدن‌های تاریک شده با عمل فاسد را می‌دید، اما در خواب - نسبت به آینده - یازده ستاره نورانی.

این مقام توبه است.

بخشی از تعبیر خواب حضرت یوسف علیه السلام

امام باقر علیه السلام می‌فرمایند: اما خورشید، مادر حضرت یوسف علیه السلام یعنی راحیل ⁽¹⁾بود؛ یعنی ای مردم! مادر در زندگی، خورشید شماست. شما زمین هستید، بدون

شیر، حالات، گریه‌ها و ایمان مادر، شما هیچ چیزی نمی‌شوید.

مادر این بچه مانند خورشید بود که بچه، حضرت یوسف علیه السلام شد. مادری با شیر، نیت، اراده و عبادت پاک و با خلوص، همسر پیغمبر و مادری که تا زمان آمدن به مصر نیز زنده بود، برخلاف حرف تورات که می‌گوید: آن موقع ایشان مرده بود.

قمر نیز حضرت یعقوب علیه السلام بود. اهل دل حرف جالبی نیز اینجا دارند که تمام جریان حضرت یوسف علیه السلام در مجموع، در وجود خود ما نیز هست. حال چه کسی حضرت یوسف علیه السلام این وجود است، چه کسی راحیل، چه کسی حضرت یعقوب علیه السلام و چه کسانی یازده برادر؟ آن را انشاء الله در مبحث بعد می‌گویم. ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

2 صاحب دل

اشاره

درس گرفتن از داستان حضرت یوسف علیه السلام

2

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

استوارترین نکات تربیتی و عظیم‌ترین مسائل پندآموز، در سوره مبارکه یوسف مطرح است. خداوند متعال با این که داستان‌های حقیقی فراوانی را در قرآن مجید بیان فرموده است، ولی از این داستان به « أَحْسَنَ اَلْقَصَصِ » تعبیر کرده است.

در پایان داستان می‌فرماید:

« لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی اَلْأَلْبٰابِ» ⁽¹⁾

این داستان و چهره‌هایی که در این سوره مطرح هستند، پند مهمی برای خردمندان است؛ یعنی به قدری این داستان عظمت دارد که روی حرف من در این داستان با صاحبان مغز، عقل و خرد است و می‌خواهم عقل شما را رشد داده، آن را به بلوغ برسانم و به نورافکن عظیمی برای شما تبدیل کنم که تا قیامت مسیر زندگی شما را روشن کند.

داستان را از خواب حضرت یوسف علیه السلام شروع می‌کند. خوابی که خیلی خلاصه در یک آیه مطرح است، ولی همراه با نکات بسیار آموزنده. آیه شریفه حاوی پنج

نکته اعتقادی، تربیتی و عرفانی است.

نکته اول: هدایت از طریق خواب

این گونه خواب‌ها برای پاکان عالم است که به تعبیر سوره مبارکه یونس ⁽¹⁾: بشارتی از جانب پروردگار برای آنان است. خدا آینده پاکان را در عالم خواب، مانند عالم بیداری، به آنان نشان می‌دهد و با این گونه خواب‌ها، قلب آنها را در حالتی قرار می‌دهد که با صبر، استقامت، مقاومت و پایداری راه خدایی را طیّ کنند و از طریق ایمان نیز به آنها یقین می‌دهد که به آنچه که به شما نشان داده شده، خواهید رسید.

در کار و اراده خدا، هیچ خللی وجود ندارد. وقتی برای بندگان پاکش تصمیم می‌گیرد، تصمیم عالمانه، حکیمانه، عادلانه و عاشقانه است و آن تصمیم را تحقّق می‌دهد، ولی آن کسی که مورد نظر حضرت حقّ است، می‌داند که برای رسیدن به آن مقصد اعلا، باید سلسله ابتلائاتی را تحمّل کند و از کوره در نرود، خسته نشود و لب به شکایت باز نکند.

نکته دوّم: آمادگی برای تحمل درد و رنج روزگار

چنانچه در بعضی از کتاب‌ها آمده است: وقتی خوابش را برای پدر گفت، با این که خواب، خواب مثبت، عالی و نشان دهنده درجات آینده حضرت یوسف علیه السلام بود، ولی حضرت یعقوب علیه السلام آه کشید و به فرزندش گفت: برای رسیدن به آن چه که به تو ارائه داده‌اند، ناچاری که بار سنگینی از ابتلائات و آزمایش‌های حضرت حق را

تحمل کنی. ⁽¹⁾خود این حرف نیز به پدرها یاد می‌دهد که فرزندانشان را برای آزمایش‌های الهی، آمادگی روحی بدهند و به آنها یاد دهند که خوشی، رفاه و آرامش، همیشگی و دائمی نیست و همواره جاده زندگی سختی، ابتلا، آزمایش و مصیبت دارد.

همچنین در مسیر زندگی، انسان حسود، کینه دار، دشمن و افراد هرزه زیاد است، ولی فرزندان! بیدار باشید که این امور مانع از حرکات شما برای مقاماتی که در علم خدا برای شما قرار داده شده است، نباشد.

نکته سوم: بهترین رابطه پدر و فرزندی

بعد از این که حضرت یعقوب علیه السلام خواب را شنید، به فرزندش هشدار داد. البته این فرزند نیز فرزندی بود که به بصیرت، نبوت، علم و آگاهی پدر، اطمینان کامل داشت و واقعاً این پدر را برای خود، مربی حقیقی می‌دانست. علاوه بر این که احساس رابطه فرزندی و پدری داشت، قوی‌تر از آن، احساس رابطه شاگردی و معلمی داشت که اگر پدران بتوانند چنین موقعیتی در خانه برای خودشان به وجود بیاورند که این دو احساس در فرزندشان کار کند؛ هم احساس فرزندی و پدری و هم احساس استادی و شاگردی که برای آنان زنده بماند و قطع نشود. ⁽²⁾

بچه‌ها به این نقطه نرسند که پدر ما، پدر نیست، مگر برای ما چه کار کرده است؟ یا بگویند: از پدر خوشمان نمی‌آید و نمی‌خواهیم که او را ببینیم و نسبت به پدر بی‌تفاوت باشند و او را دشمن خود بدانند، ولی حضرت یعقوب علیه السلام در این خانه کاری کرده بود که نه تنها در حضرت یوسف علیه السلام، بلکه در بقیه فرزندان نیز، هم رابطه پدر و فرزندی زنده بود و هم رابطه شاگردی و معلّمی، البته این رابطه در حضرت یوسف علیه السلام خیلی زنده‌تر بود. علتش این بود که حضرت یوسف علیه السلام از اول در راه زندگی با بینایی قدم گذاشت و اجازه نداد که بین او و این حقیقت حجابی پدید بیاید.

نکته چهارم: امکان پاکی در سنین کم

اشاره

خواب را به این گونه پاکان ارائه می‌دهند. حضرت یوسف علیه السلام خیلی پاک بود، تا جایی که پروردگار در قرآن از او به «صدّیق» تعبیر کرده است. البته اگر شما این سوره را دقت کنید، نزدیک به بیست مقام معنوی را برای حضرت یوسف علیه السلام در سن ده سالگی بیان می‌کند. البته امیرالمؤمنین علیه السلام نیز روز بعثت پیامبر سیزده ساله بودند. ⁽¹⁾

همه روایات نوشته‌اند ⁽¹⁾: اولین کس از زنان که به پیغمبر صلی الله علیه و آله ایمان آورد، ⁽²⁾حضرت خدیجه علیها السلام بود و از مردان امیرالمؤمنین علیه السلام - با این که بچه سیزده ساله را مرد نمی‌گویند و نوجوان می‌گویند - ولی امیرالمؤمنین علیه السلام در آن سن، رجل کامل بود.

رجل کامل چه کسی است؟ کسی که عقلش به بلوغ رسیده باشد، نه شهوتش.

خیلی‌ها شصت سال دارند، ولی هنوز بالغ فکری نیستند و فقط در شهوت بالغ شده‌اند و راه همان شهوت و شکم را طی کردند و می‌خواهند خوش بگذرانند.

شصت یا هفتاد سال دارند، ولی اسلام آنها را بالغ نمی‌داند؛ چون استطاعتی که در اسلام مطرح است، استطاعت عقلی است. اولین مردی که به پیغمبر صلی الله علیه و آله ایمان آورد، حضرت علی بن ابی‌طالب علیه السلام بود. بچه نبود.

دلایل قبول ایمان از صبیّ

بحث است که ایمان طفل سیزده ساله قبول است یا نه؟ دلایل زیادی را اقامه می‌کنند که قبول است؛ یکی این که حضرت یحیی پنج ساله بود که به مقام نبوت نایل شد:

« وَ آتَیْنٰاهُ اَلْحُکْمَ صَبِیًّا» ⁽¹⁾

«صبیّ» یعنی بچه. بچه پنج ساله به قدری لیاقت عقلی داشت که ما مقام نبوت را به او مرحمت کردیم. ⁽²⁾یا به قدری رشد عقلی حضرت عیسی علیه السلام بالا بود که تا به دنیا آمد، به یهودیان فلسطین فرمود:

« إِنِّی عَبْدُ اَللّٰهِ آتٰانِیَ اَلْکِتٰابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا» ⁽³⁾

« جَعَلَنِی * » را با فعل ماضی ذکر کرد؛ من پیغمبر شدم و در دنیا آمدم و مرا پیغمبر قرار دادند، نه این که قرار خواهند داد. آن کسی که حضرت عیسی علیه السلام را بدون داشتن پدر، در رحم حضرت مریم علیها السلام به وجود می‌آورد، همانجا با او با وحی تماس می‌گیرد و او را به مقام نبوت انتخاب می‌کند.

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«کنت نبیّاً و آدم بین الماء و الطین» ⁽¹⁾خدا هنوز بنا نداشت که انسان را خلق کند، من نبی شدم. این مقامات انسان است.

نکته پنجم: بلوغ عقلی، مقدم بر بلوغ جسمی [1]

نکته پنجم: بلوغ عقلی، مقدم بر بلوغ جسمی⁽²⁾

حضرت یوسف علیه السلام در بلوغ عقلی بود و کسی که در بلوغ عقلی باشد، در بلوغ قلبی نیز هست؛ چون عقل و قلب دو رشته اتصال بین انسان و حضرت حق هستند.

این دو رشته، هر مقدار قوی‌تر باشد، گیرندگی فیوضاتش از پروردگار قوی‌تر خواهد بود. ای خاک ره تو خطّه خاک پاکی ز تو دیده عالم پاک

ای بر سرت افسر لأمرک زیب برِ تو قبای لولاک ⁽¹⁾

تلاش مردان خدا در رساندن انسان به مقام واقعی خود

به خدا قسم در این عالم چیزی شگفت انگیزتر از مقام انسان نیست. خدا می‌داند که در این خلقت چه کار کرده و چه ساخته است و چه ظرفیتی به این موجود داده است. انبیا هر وقت نگاه می‌کردند که مردم مقامات خود را با سنگ گناه از دست داده‌اند، خدا می‌داند که چه خون دلی می‌خوردند.

حرص می‌خوردند تا انسان را به آن مقام واقعی خود برگردانند، تا جایی که خدا به پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌گوید: تو وظیفه نداری که تا سر حدّ جان دادن به دنبال هدایت بشر بدوی. تو از جانت داری مایه می‌گذاری؟ ⁽²⁾چون ایشان مردم گناهکار را نگاه می‌کرد، نفس گیر می‌شد که خدا این‌ها را چه موجود باارزشی ساخته و این‌ها با دست خودشان چه بلایی به سر خود درمی‌آورند.

می‌دیدند مردم دچار «نکس» شده‌اند، لغتی است که در قرآن آمده است و غیر از «نکث» است که به معنای «عهد شکنی» است. «نکس» یعنی به جای این که به جانب حضرت حقّ بروند، حرکت را برعکس کرده، با سر، به سرعت، طرف اعماق جهنّم حرکت می‌کنند. مردم نمی‌فهمیدند که کجا دارند می‌روند، اما پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فهمیدند.

تسلیت خدا بر پیامبر صلی الله علیه و آله

چنان از غصّه گلوگیر می‌شدند که می‌خواستند جان بدهند. خدا کراراً او را تسلی

می‌داد تا آخر آیه‌ای نازل شد که:

« إِنَّکَ لاٰ تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لٰکِنَّ اَللّٰهَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ» ⁽¹⁾

تو می‌خواهی همه را هدایت کنی، اما حبیب من! من هدایت را اجباری و در دست تو قرار نداده‌ام، بلکه:

« وَ مٰا عَلَی اَلرَّسُولِ إِلاَّ اَلْبَلاٰغُ اَلْمُبِینُ» ⁽²⁾

تو فقط به مردم بگو، اگر قبول کردند:

« طُوبیٰ لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ» ⁽³⁾

و اگر قبول نکردند:

« حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ یَصْلَوْنَهٰا فَبِئْسَ اَلْمَصِیرُ» ⁽⁴⁾

وضع سه گانه قلب و نتایج آن

1 - قلب دنیازده

این روایت چقدر زیباست:

« اذا وضعت القلب عند الدنیا خاب» ⁽⁵⁾

زمانی که دل را فقط به دنیا سپردی و نگاه تو از طریق قلب، فقط به دنیا معطوف شد، ضرر می‌کنی. همین نگاه قرآن است:

« إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا اَلدُّنْیٰا» ⁽¹⁾

به چنین انحراف شدید فکریی دچار شدی که به تعبیر قرآن: روی زندگی خود مهر زدی که زندگیی جز این زندگی دنیا نیست:

« وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ اَلدَّهْرُ» ⁽²⁾

وقتی که می‌میریم، در همین دنیا می‌میریم و نابود می‌شویم و تمام می‌شود. اگر این گونه به دنیا دل دادید که بگویید: زندگی فقط همین دنیا، ابزار، خورد و خوراک، خواب و شهوت است، ضرر می‌کنی.

خودت چه کسی هستی؟ تو که فقط بدن نیستی، همه واقعیت، دل توست:

«اذا وضعت قلبک عند الدنیا خاب»

وقتی دل را در چارچوب دنیا کشیدی و نگذاشتی از این دایره و فضا بیرون برود، آن دل ضرر می‌کند. چه ضرری؟ اگر اینجا بیدار شدی و فهمیدی که ضرر کردی، باز مقداری قابل جبران است. اما اگر مرگ گریبانت را گرفت و به آن طرف کشید، آنجا دیگر هیچ ضرری قابل جبران نیست.

2 - قلب آخرتی

«و اذا وضعت قلبک عند الآخرة ذاب» ⁽¹⁾اما اگر با مطالعه، گوش دادن به حرف انبیا و یافتن آیات قرآن، فهمیدی که زندگی این دنیا موقتی است و چند روزی بیش نیست، این چند روزه را باید مطابق با طرح مولا از حلال به دست بیاوریم و مصرف کنیم؛ همه همّ و غمت را برای آخرت بگذاری؛ چون قرآن، آخرت را به تو نشان می‌دهد که پاکان در آخرت این نعمت‌ها را در بهشت دارند:

« أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ» ⁽²⁾

آن گاه نیروی تو برای آخرت صرف می‌شود.

3 - قلب طیب و پاک

«و اذا وضعت قلبک عند المولی طاب» ⁽³⁾اگر دلت را از دنیا و آخرت بیرون بردی و به دست صاحبدل دادی، گفتی:

محبوب من! خانه‌ای که تو ساختی و صاحب اول و آخرش نیز تویی، ما هیچ کاره هستیم و تو همه کاره‌ای، دل ما را تحویل بگیر؛ چون دل باید از ماسوی الله پاکیزه شود.

تحویل دل به صاحب دل

امام حسین علیه السلام در دعای عرفه می‌فرمایند: ⁽¹⁾مرا به جایی برسان که تو برای من اختیار کنی، من دیگر خودم صاحب اختیار نباشم. نگویم این یا آن را می‌خواهم، تو به جای من انتخاب کنی.

وقتی سحرگاه بیدار می‌شویم، قبل از این که اهل خانه بیدار شوند، در خلوت سحر که خدا برای آن خیلی ارزش قائل است، این را از خدا بخواهیم. در قرآن از سحرِ سحرخیزان چندین بار حرف زده و فرموده: برای اینان پاداشی گذاشته‌ام که از همه مخفی است و هیچ کس نمی‌داند:

«فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ» ⁽²⁾

کسی خبر ندارد که من برای سحرخیزان چه پاداشی مقرر کرده‌ام.

در آن خلوت سحر، مانند انبیا و اولیا، دل را به صاحبش بسپار، بگو: خدایا! من هیچ کاره‌ام، تو دل مرا در اختیار بگیر. خدا گوش می‌دهد. تمام اولیای خدا از همین گدایی‌ها به ولایت رسیدند.

به حضرت موسی علیه السلام می‌فرماید: ⁽³⁾

می‌دانی در دل چنین شخصی چه چیزی می‌ریزم؟ بالاترین مایه در این عالم را در این ظرف می‌ریزم و آن عشق به خودم است که لذت مناجات با خودم را بر او روز افزون می‌کنم؛ چون او دارد می‌گوید: تو دل مرا ببر.

تسلیم دلهای طیب به امر خدا

به حضرت عیسی بن مریم علیهما السلام گفتند: ⁽¹⁾همیشه پیاده به این طرف و آن طرف می‌روی و گاهی سوار مرکب می‌شوی. تو با این عظمت، از پروردگار بخواه مرکبی به تو بدهد. فرمود: من خجالت می‌کشم از خدا چیزی را بخواهم که در خدمت او قرار بگیرم. هر چه او می‌خواهد، من فقط تسلیم هستم، چیزی نمی‌خواهم.

حضرت یوسف علیه السلام با آن بلوغ عقلی، قلب را به دست خدا داده بود و خدا در این قلب، اول این بشارت و خواب را ریخت. به او ارائه کرد که ای یوسف! چنین آینده‌ای در انتظار تو است که خورشید، ماه و یازده ستاره در برابر تو خاکسار هستند. گرت سلطنت فقر ببخشد ای دل کمترین مُلک تو از ماه بود تا ماهی ⁽²⁾

سلطنت فقر؛ یعنی سلطنت گدایی؛ یعنی هیچ چیزی ندارم، همه چیزم تویی و انتخاب و اختیار من نیز با توست.

قرار دادن مُلک خدا در اختیار او

روزی هارون الرشید به حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام عرض کرد: ⁽¹⁾حدود فدک را به من بگویید که به فرماندار مدینه دستور دهم تا به شما پس دهند، فرمود: حدود فدک از جایی که آفتاب طلوع می‌کند تا جایی است که غروب می‌کند. تو مُلک ما را خبر نداری که چه ملکی است.

خیلی از جوانان مؤمن و چهره‌های برجسته مدینه، به پیغمبر صلی الله علیه و آله پیغام دادند:

اگر می‌خواهید دختر بزرگوارتان را شوهر بدهید، اجازه بفرمایید تا ما به خواستگاری بیاییم. حضرت فرمود: اجازه خواستگاری دخترم با خداست. او باید برای من داماد انتخاب کند، نه من.

جبرییل آمد، عرض کرد: خدا می‌فرماید: یا رسول الله! من در مجلسی با حضور جبرئیل، میکائیل و اسرافیل، این‌ها را شاهد عقد گرفتم که خودم حضرت زهرا علیها السلام

را برای حضرت علی علیه السلام عقد کرده‌ام. ⁽¹⁾

پیوند خوردن با صاحبان اختیار

1 - همسر خواهی

به شخصی لاابالی گفتم: آیا ازدواج کردی؟ گفت: آری. گفتم: آیا همسرت نیز مانند تو است؟ گفت: نه، او مرا از آن حال درآورد. اهل نماز، روزه و خمس کرد، آرام و وقار پیدا کردم.

گفتم: چه کسی این زن را به تو داد؟ گفت: مادر، پدر و خواهرانم که نمی‌توانستند چنین همسری برایم پیدا کنند، خودم به حرم حضرت رضا علیه السلام رفتم، گفتم: آقا! کسی نیست که برای من همسر خوب بگیرد، من از شما می‌خواهم. این همسر را به

واسطه حضرت به من دادند.

2 - دل سپاری به اهل بیت و ازدواج

تاجری به پسر درس خوانده در خارج خود گفت: می‌خواهم برای تو عروسی بگیرم. به پدر گفت: فقط دختر خارجی می‌خواهم. گفت: در ایران، در میان اقوام و خانواده‌های تاجران دخترهای خیلی خوبی هست. پسر گفت: یا دختر خارجی، یا ازدواج نمی‌کنم. چند ماه، پدر و مادر نگران بودند.

این تاجر به یکی از رفقایش این مشکل را گفت که من خانواده متدینی هستم، همگی اهل نماز هستیم و این اولین پسر من است، نمی‌دانم چرا این انحراف را پیدا کرده است، می‌گوید: فقط زن خارجی می‌خواهم. او گفت: پسرت را به دکتر ببر، او روانی شده است. دکترش را نیز من سراغ دارم و آن حضرت رضا علیه السلام است. بگذار امام رضا علیه السلام به او جهت دهد.

می‌گفت: بلیط گرفتیم و رفتیم. یکی از کشیک‌های حرم با این تاجر رفیق بود، گفت: فردا غبارروبی حرم است و حرم خلوت است. ما حق داریم چند نفر را با خود ببریم، برای تو و پسرت کارت می‌گیرم، بیایید. بعد از غبار روبی، نبات، گرد تبرّک از روی قبر مطهّر و پارچه سبز از روی حرم را تقسیم می‌کنند، آن را نیز برای تو می‌گیرم.

می‌گفت: رفتیم. غبار روبی تمام شد، پارچه سبز، نبات و مقداری گرد حرم را آوردند، میان این گرد، کاغذ کوچکی مچاله شده بود. پسرم باز کرد، دید دختری هجده ساله نوشته است: یابن رسول الله! من دیپلمه و خوش چهره هستم، اما تنها مانع من در این دوره و زمانه در ازدواج، شغل پدرم است. پدرم را دوست دارم، پدر مظلوم و با ادبی است، ولی چون رفته‌گر شهرداری است، کسی نمی‌آید که با من ازدواج کند. پدرم جهیزیه نمی‌تواند تهیه کند. من باید بمانم؟ شما برای ازدواج من

فکری کنید.

پسر به پدر گفت: این دختری که آدرسش در این کاغذ است را می‌خواهم ببینم.

پدر گفت: باشد، برویم. خانه دختر در محله خواجه ربیع، از این خانه‌های خشتی و گلی کوچک بود. در زدیم، در را باز کردند، درون خانه رفتیم. گفتیم: شما دختری به این نام دارید. ما از تهران آمده‌ایم. پسر مرا ببین، برود با دختر شما صحبت کند، اگر همدیگر را قبول کردند، دختر شما را برای پسرم بگیرم. امام رئوف این داماد را برای شما فرستاده است. مگر دختر درد خود را به طبیب نگفته است؟

باز کنندگان واقعی گره ها

حضرت یوسف علیه السلام حرفش را به چه کسی زد؟ به ما یاد می‌دهد که حرف را کجا ببرید؟ نزد هر کسی درد دل نکنید که سفره دل خود را باز کنید. سفره دل را همه جا نمی‌شود باز کرد. با هر کسی هر حرفی را نزنید. ⁽¹⁾خدا چه نعمت‌هایی را در کنار ما گذاشته است و فرموده که درد خود را به این‌ها بگویید. این‌ها از جانب من مأمورند که دردها را دوا کنند و بار رنج را از روی دوش شما بردارند و گره زندگی شما را باز کنند. گر می‌پذیری خسته، ما سخت خسته‌ایم ور می‌پذیری دلشکسته، ما دلشکسته‌ایم

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

3 رؤیای صادقانه

اشاره

ارتباط خواب با عالم بیداری3

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

ظهور شخصیت، عظمت و کرامت وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام با خواب صادقانه و رؤیایی حقیقی شروع شد. این گونه خواب‌ها که مانند بیداری است، ویژه پاکان عالم است.

خواب حضرت ابراهیم [1]

خواب حضرت ابراهیم ⁽¹⁾

کتاب خدا نه تنها این خواب را از ایشان نقل می‌کند، بلکه خوابی را نیز از جدّ او،

حضرت ابراهیم علیه السلام نقل می‌کند که این انسان والای ملکوتی در آن خواب، می‌بیند در کنار کعبه معظمه، فرزند با کرامت و دلبندش را برای خدا قربانی می‌کند.

وقتی بیدار می‌شود، یقین دارد که این حادثه‌ای را که در خواب دیده، امر خدا و فرمان محبوب است، با حضرت اسماعیل علیه السلام در میان می‌گذارد:

« قٰالَ یٰا بُنَیَّ إِنِّی أَریٰ فِی اَلْمَنٰامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ مٰا ذٰا تَریٰ» ⁽¹⁾

پسرم! نظر تو چیست؟ این جوان الهی چهارده ساله به پدر عرض می‌کند:

« قٰالَ یٰا أَبَتِ اِفْعَلْ مٰا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اَللّٰهُ مِنَ اَلصّٰابِرِینَ» ⁽²⁾

حضرت اسماعیل علیه السلام آگاهانه خواب را به امر خدا ترجمه می‌کند. بعد عرض می‌کند: پدر! خیال شما از من راحت باشد. خواهی دید که من در مقابل فرمان مولا از صبر کنندگانم و کاملاً تسلیم حکم محبوبم هستم.

خواب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله [1]

خواب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله⁽³⁾

در قرآن از وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله خوابی را نقل می‌کند که حضرت بعد از آن خواب، اشک شوق می‌ریختند. خداوند متعال با این آیه شریفه رسولش را تسلیت و آرامش داد:

« إِنَّ اَلَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ اَلْقُرْآنَ لَرٰادُّکَ إِلیٰ مَعٰادٍ» ⁽¹⁾

یقیناً این خواب تو، در بیداری تعبیر خواهد شد. اثر و نتیجه پاکی و طهارت باطن، نیت، فکر، اخلاق و عمل فقط در رؤیای صادقه نیست، بلکه این یکی از میوه‌های پاک است. این خواب‌ها، یقین، اعتماد و ایمان قلبی انسان را بیشتر و تقویت می‌کند. انسان را به عالم دیگری می‌برد و حال دیگری به انسان می‌دهد.

خواب حضرت سید الشهداء علیه السلام [1]

خواب حضرت سید الشهداء علیه السلام ⁽¹⁾

وجود مبارک حضرت سیدالشهداء علیه السلام خوابی دارند که خیلی شنیدنی است.

این خواب در روز بود. عصر تاسوعا خسته شده بودند، کنار خیمه نشستند، سر مبارک را روی زانو قرار دادند و خوابشان برد. دشمن اعلام حمله کرد. حضرت زینب کبری علیها السلام با دنیایی از وقار و ادب به خدمت حضرت سیدالشهداء علیه السلام آمد.

دید ایشان خواب است.

به نظر مبارک ایشان آمد که بیدار کردن برادر لازم است. حضرت علیه السلام را آرام صدا زدند: «یا اباعبدالله» ! امام چشم مبارکشان را باز کردند. قبل از این که خواهر اعلام کند که دشمن در مقام حمله به ماست، فرمودند: خواهر! من اکنون در خواب دو مطلب را دیدم.

پرده اول از خواب حضرت سیدالشهداء علیه السلام

نخست: دیدم که تمام درهای ملکوت به روی من باز است، جدّم پیغمبر صلی الله علیه و آله، پدرم امیرالمؤمنین علیه السلام، مادرم فاطمه زهرا علیها السلام، برادرم حضرت مجتبی علیه السلام و پشت سر اینان فرشتگان رحمت خدا، همگی به جانب من دست دراز کرده‌اند، پیغمبر صلی الله علیه و آله به من می‌فرماید: حسین جان! زودتر به نزد ما بیا. در این پرده خواب این حقیقت را می‌خواهد بفرماید:

«فرشیّون بأبدانهم عرشیّون بأرواحهم» ⁽¹⁾بدن پاکان در زمین زندگی می‌کند، ولی خودشان اهل زمین نیستند، بلکه ملکوتی هستند. ملکوتیان نیز یکپارچه پاکی، نور و عقل هستند. این، گفتار امیرالمؤمنین علیه السلام است.

در روایت داریم:

«خلق الملائکة و رکّب فیهم العقل» ⁽²⁾بدن پاکان فرشی است، اما شخصیت، اندیشه، افکار، اخلاق، منش و اطوارشان عرشی است.

امیرالمؤمنین علیه السلام در «نهج البلاغه» دارند: پاکان با بدن در زمین هستند و با روح در ملأ أعلا، در کنار خدا زندگی می‌کنند و از آنجا به بدن فرمان می‌دهند. تمام فرمان‌ها ملکوتی است. آنها «مع الله» هستند و در معیّت حضرت حق، به اعضا و جوارح

فرمان می‌دهند؛ یعنی شهوت، شکم و بدن، محکوم آن فرمان هستند، هیچ کدام از اجزای بدن حکومت ندارند، بلکه همه محکوم فرمان وجود مقدس پروردگار هستند. این معنای

«فرشیّون بأبدانهم عرشیّون بأرواحهم»

است.

دست یابی انسان به مقام «مع اللهی»

اما آیا این مقام برای ما حاصل می‌شود؟ قطعاً قابل تحصیل است: غسل در اشک زنم کاهل طریقت گویند پاک شو اول و پس دیده بر آن پاک انداز ⁽¹⁾

قطعاً حاصل می‌شود. شستشویی کن و انگه به خرابات خرام تا نگردد زتو این دیر خراب آلوده ⁽²⁾

تصرف نفوس قویه در عالم وجود

آنهایی که در پاکی خیلی قوی هستند، در بیداری نیز به اندازه پاکی خود، ماورای پرده را می‌بینند. به آنها اجازه داده‌اند که در حدّ پاکی خود، در نفوس اثر بگذارند و تصرّف کنند.

دوستی داشتم که پنجاه سال از من بزرگتر بود. پیرانی بودند - البته الان هم هستند، ولی انگشت شمار - که در حدّ خود، پیر راه و طریقت هستند. طریقت منظورم صراط مستقیم حضرت حق است.

او در مسجدی کار می‌کرد و در آن سنّ پیری بالای هفتاد سال، مانند یک جوان کار می‌کرد. می‌گفت: من هشت ساله بود، تب گرفتم، طبیعتاً طبق مسائل الهی، کسی که بیمار می‌شود، دستور دارد که به طبیب مراجعه کند.

می‌گفت: پدرم به من خیلی علاقه‌مند بود، مرا چند جا نزد دکتر برد، اما تبم قطع نشد. نگران مرگم شد؛ چون واقعاً داشتم از دست می‌رفتم. به او آدرس شخص اهل حال و اهل نفسی را دادند، پدرم مرا نزد او برد، گفت: اگر باید بمیرد، من تسلیم حق هستم، اما اگر نباید بمیرد، برای تب او کاری کن.

می‌گفت: آرام به من نگاه کرد و گفت: ای تب! رابطه‌ات را با این بدن تا آخر قطع کن. من شصت و شش سال است که تب نکردم. این اجازه را به پاکان داده‌اند؛ یعنی اگر شما نیز این راه را سیر کنید، این اجازه به صورت ملکوتی برای شما نیز صادر می‌شود.

مرده زنده کردن نفوس قویه

آیات مربوط به حضرت مسیح علیه السلام را بخوانید: ⁽¹⁾« وَ أُحْیِ اَلْمَوْتیٰ بِإِذْنِ اَللّٰهِ» ⁽²⁾

اجازه داده بودند که به مرده واقعی دم بزند و او زنده شود. یعنی رفته به عالم بعد

را برگرداند. مسافری که هیچ طبیبی قدرت برگرداندنش را نداشت، ولی این اجازه را به حضرت مسیح علیه السلام داده بودند. این اجازه را به حضرت موسی بن عمران علیه السلام داده بودند که در جریان آن بقره که احتمال به هم ریختگی امت را دارد، به مردم بگوید:

« إِنَّ اَللّٰهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً» ⁽¹⁾

گاوی را سر ببرند و عضوی از این گاو را به مقتول بزنند تا زنده شود و بگوید:

قاتل او کیست. این اجازه را به اهل نفس داده‌اند که با دُم حیوان، مرده را زنده کنند، نه با دَم خود، دَم آنان که همه مرده‌ها را زنده می‌کند.

همین که حضرت موسی علیه السلام با چشم خود به آن گاوی که می‌کشند فقط نگاه کند و با زبان بگوید، کافی است، وگرنه عضو گاو که مرده را زنده نکرد، بلکه نسیم دهان و نگاه حضرت موسی علیه السلام مرده را زنده کرد. ⁽²⁾

اگر اولیای خدا نتوانند « بِإِذْنِ اَللّٰهِ » کاری را انجام دهند، پس چه فرقی بین زحماتی که آنها در راه پاکی کشیده‌اند و ناپاکان هست؟ تمام فرق‌های بین پاکان و ناپاکان در کارهای شگفت‌انگیز واقعی است که هیچ ارتباطی با سحر و جادو ندارد؛ چون سحر و جادو برای ناپاکان است، ولی امور حقیقیه از آن پاکان عالم است.

این امور حقیقیه برای مردم به حق وابسته است که بدنی در زمین و روحی در ملکوت و نزد محبوب دارند. از مقام قرب، به بدن خود فرمان می‌دهند و هیچ گاه فرمان‌بر بدن نیستند، بلکه فرمانده بدن هستند. در فرمانبری از بدن است که شخص به ناپاکی کشیده می‌شود. این یک پرده خواب بود.

پرده دوم از خواب حضرت سیدالشهداء علیه السلام

اما پرده دوم؛ فرمودند: خواهر! دیدم که در بیابان تنها بودم، سگی قوی هیکل

که گرفتار بیماری پوستی بود و دو دندان پیشین او از رده دندان‌های دیگرش جلوتر بود، برای این که مرا قطعه قطعه کند، به من حمله کرد، من از شدّت هراس در مرز بیدار شدن بودم که تو مرا صدا زدی.

در این پرده دوم فهمیدم که فردا قاتل من در میان این سی هزار نفر است؛ یعنی ناپاکانی که هیچ زمینه پاکی برای خود باقی نگذاشته‌اند، در عالمِ معنا به شکل سگِ بیمار هستند. این خواب پاکان است.

رؤیای صادقانه پیامبر صلی الله علیه و آله

خوابی را نیز رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کنند که خیلی عجیب است. ظاهراً بعد از نماز صبح بود. به مردم فرمودند: من دیشب خوابی دیده‌ام که می‌خواهم برای شما نقل کنم و هیچ چیزی را ناگفته نگذارم.

اولاً: بدانید که من وقتی می‌خوابم:

«تنام عینای و لاینام قلبی» ⁽¹⁾چشمم حالت خواب را قبول می‌کند، اما دلم نمی‌خوابد. آنچه را که در خواب می‌بینم، دلم می‌بیند و آن عین حقیقت است.

پیغمبر صلی الله علیه و آله شب‌ها خیلی کم می‌خوابیدند. شب‌ها و روزهای عربستان در طول سال مساوی هستند؛ چون در منطقه نزدیک به استوا، آفتاب مستقیم می‌تابد. در نهایت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بیش از پنج ساعت نمی‌خوابیدند و بقیه آن را بیدار و مشغول مناجات با خدا بودند.

عشقی که این‌ها در دنیا کردند، هیچ شاه و ثروتمندی نکرد. چه لذتی از عبادت، مناجات، هدایت و کمک به مردم می‌بردند؟ خدا می‌داند.

حضرت صلی الله علیه و آله فرمودند: وقتی خوابم برد، دیدم دو نفر آمدند و خیلی جدی به من گفتند: به دنبال ما حرکت کن. من نیز در عالم رؤیا برخاستم و به دنبال آنها حرکت کردم. مرا از مدینه تا سرزمین مقدّس با خود بردند.

این روایت، سرزمین مقدس را معلوم نکرده است که مکّه بوده یا بیت المقدس یا وادی سینا؟ فقط همین مقدار پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: مرا تا وادی مقدس بردند و از آنجا نیز حرکت دادند تا آن که به مکانی رسیدیم. دیدم مردی افتاده است و مرد دیگری بالای سر او است. سنگ سخت و سنگینی در دست این مرد است. با تمام قدرت سنگ را روی سر شخص خوابیده می‌کوبد و این سر و جمجمه را متلاشی می‌کند.

سنگ با آن شدتی که به این سر می‌خورد، می‌غلطد. دوباره به دنبال سنگ می‌رود، تا زمانی که می‌رود سنگ را بردارد و برگردد، سر خرد شده این مرد دوباره سر جای خود می‌آید و دوباره آن مرد سنگ را به سر این مرد می‌کوبد.

من گفتم: این انسان خوابیده کیست؟ این شخصی که سنگ را به سر او می‌زند و جمجمه را خرد می‌کند کیست؟ همراهان من گفتند: شما فقط به دنبال ما بیایید.

من راه افتادم تا به شخصی رسیدیم که خوابیده بود، در حالی که پشت او به زمین و روی بدن به سمت بالا بود. شخصی نیز بالای سرش بود که چنگکی در دستش بود و چنان به چشم، لب و بینی او فرو می‌کرد که چشم، لب و بینی به آن طرف سر برمی‌گشت. دوباره برمی‌گرداند و همین چنگک را از پشت فرو می‌کرد، دوباره چشم، بینی و دهان به آن طرف صورت برمی‌گشت.

به این دو نفر گفتم: این‌ها چه کسانی هستند؟ گفتند: باز به دنبال ما بیایید. راه افتادیم تا به تنوری رسیدیم. دیدم صدای ناله وحشتناکی از این تنور بیرون می‌آید

که می‌خواهد بند قلب مرا پاره کند. داخل تنور را نگاه کردم، دیدم جمعیتی از مرد و زن عریان میان این تنور هستند و از زیر بدن آنها، آتش شعله می‌کشد.

از شدت ناراحتی گفتم: سبحان الله! به این دو نفر گفتم: این‌ها چه کسانی هستند؟ گفتند: فقط دنبال ما بیایید.

به جوی سرخ رنگی رسیدیم، آبی که در آن روانه بود، مانند خون بود. کسی در این آب شنا می‌کرد و یک نفر نیز در کنار نهر ایستاده، سنگ‌های زیادی در کنارش ریخته بود. وقتی شناگر به او می‌رسید، گویا باید دهانش را باز کند، تا شخصی که ایستاده بود، سنگ را بردارد و در دهان شناگر پرت کند.

دوباره شناگر به جای اولش برمی‌گشت، شنا را ادامه می‌داد و باز دهانش باز می‌شد و باز در دهانش سنگ می‌زد. چه حالی در خواب می‌کشم، خدا می‌داند. به این دو نفر گفتم: این دو نفر چه کسانی هستند؟ گفتند: به دنبال ما بیایید.

به دنبال آنان رفتم. به باغی رسیدیم، چه باغی! از این باغ زیباتر را ندیده بودم.

هر چه در باغ بود، مربوط به فصل بهار بود. درخت‌ها پرشکوفه، گل‌ها شکفته، منظره عجیبی بود. مردی را دیدم با قامت آراسته، کودکان فراوانی در کنار این مرد بودند و این مرد به قدری به این بچه‌ها محبت می‌کند که خدا می‌داند. چقدر دیدن این باغ، این مرد، کودکان و کار این مرد لذت‌بخش بود.

به این دو نفر گفتم: این‌ها چه کسانی هستند؟ گفتند: فقط دنبال ما بیایید. رفتیم.

به بستانی رسیدیم، گفتند: به داخل بیایید. آن بستان انتها نداشت. در آنجا شهری را دیدم که تمام ساختمان‌های آن از خشت طلا و نقره بود.

دروازه را باز کردند و گفتند: وارد شوید. جمعیتی را در آن شهر دیدم که نصف صورت آنها از زیبایی، انسان را خیره، اما نصف دیگر صورت از زشتی، انسان را متنفر می‌کند، ولی نهری در آنجا بود و به این‌ها می‌گفتند: بروید در نهر غسل کنید، درون نهر می‌رفتند و شنا می‌کردند. خود را می‌شستند و بیرون می‌آمدند. طرف

زشت صورت آنان مانند طرف زیبای آن می‌شد.

گفتم: اینجا چه خبر است؟ باز گفتند: شما دنبال ما بیایید. به مردی رسیدیم که کارش این بود فقط آتش اضافه می‌کرد و دور آتش می‌چرخید. گفتم: این کیست؟ شبی به من گذشت که شگفتی‌ها و عجایبی را دیدم. گفتند: برای شما توضیح می‌دهیم و بعد از خواب بیدار شدم.

تعبیر رؤیای صادقه حضرت رسول صلی الله علیه و آله

اما یا رسول الله! اولین کسی را که دیدی خوابیده بود و کسی با سنگ سخت مرتب جمجمه‌اش را می‌کوبید، کسی بود که حلال و حرام قرآن را یاد گرفته و فهمیده بود، اما عمل نمی‌کرد و برای نماز واجب خواب می‌رفت و برنمی‌خاست که نماز بخواند و تا روز قیامت در عالم برزخ، سر او را با این سنگ می‌کوبند.

اما نفر دوم که با چنگک چشم، بینی و دهانش را می‌کوبیدند که صورتش به پشت سر می‌رفت، کسی بود که صبح از خانه بیرون می‌رفت، دروغی می‌گفت که مردم باور کنند و آن دروغ نیز در دنیا پخش می‌شد. یا رسول الله! این دروغگو بعد از مرگ، تا روز قیامت این بلا را بر سرش در می‌آورند، تا به عذاب جهنّم برسد.

اما آن مردان و زنانی که در تنور عریان بودند، از بدن آنان آتش بالا می‌آمد، زنان و مردان زناکار هستند.

و اما آن کسی که در جوی خون شنا می‌کرد و سنگ به دهان او می‌کوبیدند، رباخوار بود و آن کسی که آتش روشن کرده بود و دور آن می‌گشت، مالک دوزخ است که تا روز قیامت به این آتش می‌دمد تا اهل آن، وارد جهنم شوند.

اما آن باغی که دیدی مانند بهار است و مردی در آن بود، جدّ تو، حضرت ابراهیم علیه السلام و آن بچه‌هایی هستند که قبل از بلوغ از دنیا رفتند. خداوند متعال همه این‌ها را در اختیار حضرت ابراهیم علیه السلام گذاشته و به او گفته است که در این عالم

این‌ها را تربیت کند تا فردای قیامت لایق بهشت شوند.

شفاعت فرزندان از والدین در قیامت

این‌ها فرزندان مردم مؤمن و مسلمان هستند. همان بچه‌هایی که در روز قیامت وقتی خدا به آنها می‌گوید وارد بهشت شوید، جلوی درب بهشت می‌ایستند، می‌گویند: خدایا! پدر و مادر ما کجا هستند؟ ما که آنها را در دنیا زیاد ندیدیم. خدا می‌فرماید: پدر و مادر این بچه‌ها کیانند! فرزندان شما ناراحت هستند، بیایید و با آنها به بهشت بروید. اگر پدر و مادر مؤمن این بچه‌ها گناهکار باشند، خدا به خاطر آن داغی که دیده‌اند، گناه آنان را می‌بخشد؛ چون که ارحم الراحمین است.

اما یا رسول الله! باغ دومی که دیدی و آن شهری که ساختمانی از خشت طلا و نقره داشت، آن جا فضای بهشت عدن است، آنهایی که نصف چهره زشت و نصف زیبا بودند، کسانی بودند که هم کار خوب داشتند و هم کار بد، اما کار خوب آنان بیشتر از کار بد بوده است. این‌ها قابل اصلاح بودند، در نتیجه خدا آنان را نجات داده است و در روز قیامت برای این که آبروی آنها نرود، می‌گوید: در این نهر بروید که این زشتی شما شسته شود، تا در بهشت انگشت نما نشوید و آبروی شما نرود.

مناجات با پروردگار

«فکیف حیلتی یا ستار العیوب» ⁽¹⁾

شعبه‌ای از آن نهر، ماه رمضان، این گونه جلسات و نماز در نیمه شب است.

خدایا! پیغمبر صلی الله علیه و آله در جمعه آخر ماه شعبان به ما فرموده‌اند:

«دعیتم الی ضیافة الله» ⁽¹⁾مردم! خدا شما را به میهمانی خود دعوت کرده است. خدایا! پیغمبر صلی الله علیه و آله به ما فرموده است که اگر میهمان نزد شما آمد، و لو کافر باشد،

«اکرم الضیف و لو کان کافراً» ⁽²⁾ما کافر نیستیم و نزد تو آمده‌ایم، خدایا! ما عاشق پیغمبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام هستیم. ما غلام حلقه به گوش ائمه علیهم السلام و محبّ حضرت فاطمه زهرا علیها السلام هستیم.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

4 اغتنام فرصت

اشاره

برجستگی‌های ماه مبارک رمضان

4 تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

ارزش و عظمتی که ماه مبارک رمضان دارد، هم به خاطر فضائل خود این ماه است و هم به خاطر ارزش روزه که این ارزش را سایر ماه‌ها ندارند. از اسامیی که وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله برای ماه رمضان انتخاب کردند، «شهر انابه» است.

این یکی از فضایل و ارزش‌های این ماه مبارک است.

برای فهم حقیقت انابه که در قرآن مجید نیز با مشتقات آن، بیش از ده مورد آمده است، لازم می‌دانم درباره اصل روزه مقدمه‌ای را ذکر کنم:

کلمه «صوم» در لغت به معنای «امساک» ؛ یعنی خودداری کردن است که اگر این خودداری در حقیقت خودداری کاملِ ظاهری و باطنی باشد، آن صوم مورد نظر پروردگار تحقق پیدا می‌کند و آثار خود را در دنیا و آخرت به روزه دار منتقل می‌کند.

لغت عرب بسیار گسترده است. گاهی بعضی از لغات و کلمات بیش از هفتاد معنا دارند.

رفعت مقام روزه نسبت به سایر عبادات

معنای دیگر صوم که در لغت عرب استعمال شده است، خصوصاً در زبان

فصحا، بلغا و شعرای بسیار معروف و قوی سخن عرب مانند «امرء القیس» ⁽¹⁾به معنای رفعت، ارتفاع و بلندی است. در اصطلاح عرب آمده است که «اذا صام النهار» یعنی هنگامی که روز به ساعت رفعت و بلندی رسید.

این که قرآن کریم و روایات برای روزه ماه رمضان این همه ارزش قائل شده، به خاطر این است که صوم در مرتبه، منزلت و رفعت، از همه عبادات بالاتر است و به همین خاطر قرآن مجید به صوم نامگذاری کرده است؛ یعنی عملی بلندمرتبه، با رفعت و با منزلت که هیچ عملی از اعمال اسلامی این رفعت، منزلت و مرتبه را ندارد.

به همین خاطر پروردگار عالم در بین همه اعمال، روزه را به وجود مقدس خود نسبت داده است:

«الصوم لی و أنا اجزی به» ⁽²⁾

یعنی مرحله رفعت و منزلت این عبادت در برابر حضرت حق، از همه عبادات بیشتر و بالاتر است.

هم صفتی روزه با خدا

عجیب این است که در زبان پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله روزه با خدا هم‌صفت بیان شده است. قرآن مجید درباره خدا می‌فرماید:

« لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْبَصِیرُ» ⁽¹⁾

چیزی در این عالم مانند خدا نیست، درباره روزه نیز «ابوامامه» یکی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله می‌گوید:

روزی به محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدم و عرض کردم: مرا به کاری دعوت کن که دعوت تو را با همه وجودم بپذیرم و عمل کنم و دست به دامن آن کار شوم. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

«علیک بالصوم فانّه لامثل له» ⁽²⁾

من تو را به روزه دعوت می‌کنم؛ چون در میان عبادات چیزی مانند روزه نیست.

روزه نسبت به همه عبادات مثل ندارد، همان طور که خدا:

« لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ» ⁽¹⁾

امتیاز دیگری برای روزه

باز پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله مطلبی را درباره روزه بیان می‌کنند که خیلی شگفت‌آور است. می‌فرمایند:

«للصائم فرحتان یفرحهما»

روزه‌دار دو خوشحالی دارد که به این دو چیز خوشحال و شاد می‌شود.

«اذا افطر فرح»

نخست: هنگامی است که اذان مغرب و عشاء را شروع می‌کنند و روزه دار مشغول افطار می‌شود. به افطار خود شاد می‌شود؛ چون از غم و درد گرسنگی و تشنگی رها می‌شود. از خوردن غذا بنا به دستور خدا، خوشحال می‌شود.

«و اذا لقی ربّه فرح بصومه» ⁽²⁾

دوم: هنگامی که در روز قیامت به محضر مبارک پروردگار راه پیدا می‌کند، به خاطر روزه‌ای که در دنیا گرفته، خوشحال می‌شود.

پیغمبر صلی الله علیه و آله نفرمود: به خاطر راه یافتن در محضر خدا خوشحال می‌شود. معنی آن این است که روزه در قیامت قائم مقام لقای حضرت حق است. چه این که با چشم دل پروردگار خود را مشاهده کند، یا روزه خود را مشاهده کند، «یفرح بصومه» نه «یفرح بلقاء ربّه» . بیش از این دیگر نمی‌شود ارزش روزه را برای ما بیان کنند.

سپر شدن روزه و خدا برای انسان

رسول خدا صلی الله علیه و آله در این زمینه مطلب دیگری بیان می‌فرمایند:

«الصوم جُنّة» ⁽¹⁾روزه سپر بین شما و آفات دنیا و آتش دوزخ است. بسیاری از آفات، به بدن مربوط است. چه بسا شخصی در مرز دچار شدن به آفات دنیایی قرار گیرد که مرگ او نیز در آن آفت است، اما با گرفتن روزه ماه مبارک رمضان، بین او و آن آفت سپر ایجاد شود؛ یعنی بدن او از خطر آفات، رهایی پیدا کند.

چه بسا شخصی در مرز این بوده که گره‌ای در زندگیش بیافتد، که اگر این گره می‌افتاد، کسی نمی‌توانست آن را باز کند، ولی با ورود به روزه ماه مبارک رمضان، در معرض رحمت خدا قرار گیرد و بین او و آن گره، سپر ایجاد شود؛ یعنی وقتی

پروردگار عبادت بسیار عالی و طاقت فرسای بنده را دید با عنایات خود نگذارد که به زندگی او گره بخورد.

مقایسه ای بین روزه و نماز

درباره نماز در قرآن مجید می‌خوانید؛

« إِنَّ اَلْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ اَلسَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ» ⁽¹⁾

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: کسی که دچار اشتباه و خطا شده، ناراحت می‌شود که چرا من آلوده شدم و به این مشکل شیطانی برخوردم؟ هنگامی که مؤذّن، اذان نماز واجب را می‌گوید و این انسان خطاکرده وارد نماز واجب می‌شود، بعد از سلام نماز واجب، نسبت به آن خطا و گناهی که قبل از نماز کرده بود، مانند کسی خواهد شد که بدنش چرک شده و در چشمه آب گرم رفته و این چرک‌ها را شسته است. ⁽²⁾

نماز آن ظلمت و تاریکی خطای مرتکب شده را می‌شوید. حال قدرت روزه را ببینید که از نماز بیشتر است؛ چون که می‌تواند نگذارد اصلاً گره‌ای به زندگی روزه‌دار بخورد.

چه بسا شخصی نزدیک به ماه رمضان در مرز بی‌دینی قرار گرفته بوده، ولی کشش ماه رمضان او را وارد فضای روزه کرده، پروردگار عالم خطر بی‌دینی را از او برگرداند.

هم ردیفی روزه و تقوا

در قرآن مجید می‌بینیم که خدا در آیات فراوانی می‌فرماید: «اِتَّقُوا اَللّٰهَ» عباد من! خدا را سپر خود قرار دهید، «اِتَّقُوا» از ریشه «وقی و وقایة» ⁽¹⁾به معنی چتر

و سپر است.

در کتاب‌های قدیم هست که در جنگ‌ها از پوست پرقدرت و قوی کرگدن و دیگر حیوانات سپر درست می‌کردند و جنگجویان این سپر را به کار می‌گرفتند که شمشیر، نیزه، گرز و زوبین، به این سپرها کارگر نمی‌افتاد.

عرب به این سپر «وقایه» می‌گوید.

پروردگار می‌فرماید: بندگان من! اگر مرا سپر خود بگیرید، اسلحه کدام شهوت، شیطان جنّ و انس، هوی و هوس می‌تواند به شما زخم بزند؟ معلوم می‌شود روزه قائم مقام خود پروردگار است.

در بخش قبل دیدیم که روزه قائم مقام لقای حضرت حق بود، ولی در این قسمت از فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌بینیم که روزه در سپر بودن، قائم مقام پروردگار است. کسی که در طول زندگی، خدا سپر او است، از آفات دنیا برزخ و قیامت هیچ زیان و ضربه‌ای نخواهد دید. این ارزش روزه ماه رمضان است.

ماه انابه به سوی پروردگار

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله این مجموعه را می‌فرمایند:

«و هو شهر الانابة» ⁽¹⁾انابه در لغت معانی متعددی دارد، ولی در این زمینه یعنی پیوسته و پی در پی، با قدم عبادت و طاعت به جانب خدا حرکت کردن.

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: این ماه، ماه انابه است، یعنی ماهی است که با قدم‌های قویی مانند روزه، قرائت و فهم قرآن، تعلّم علم و عمل به قرآن و تمرین ترک گناه، که این قدمها، شما را از این دنیای پرتلاطم، پرشیطان، پر فساد و پرجاذبه گناه، به پروردگار عالم می‌رساند.

با رساندن شما به خدا، غروب روز آخر ماه رمضان، از جانب خدا اعلام شده است که امشب عید است. چرا عید است؟ چون بندگان من در طول سی روز از شیطانی بودن جدا شده و با حرکت به سوی من، الهی شده‌اند. این عید را خدا برای شما گذاشته است، نه پیغمبر صلی الله علیه و آله:

«الذی جعلته للمسلمین عیداً» ⁽¹⁾خدایا! تو آن روز را که روز وصل به روز آخر ماه مبارک رمضان است، عید قرار دادی. عید یعنی زمانی که مردم همه چیز را نو قرار می‌دهند. روز آخر ماه رمضان، ⁽²⁾انسان نیز انسان نویی شده است. غیر از آنچه که قبل از ماه مبارک رمضان بوده. این معنای انابه است.

انابه با قدم طاعت و عبادت

همین روزه داشتن نیز انابه است؛ چون قدم پیوسته سی روزه روزه‌دار به جانب پروردگار است. قدم طاعت و عبادت. این قدم نیز قدم مرکبی است که روزه یک جزء آن است. بقیه امور، به خصوص اجتناب از گناه و خودسازی، مهمترین قدم در این ماه است.

بردباران و منیبین در قرآن

1 - حضرت ابراهیم علیه السلام

اشاره

پروردگار عالم در قرآن مجید انابه کنندگانی را که معرفی می‌کند، اینها چه کسانی هستند و دارای چه ویژگی‌هایی؟

« إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ» ⁽¹⁾

یکی از زیباترین قدم‌های طاعت و عبادت حضرت ابراهیم علیه السلام که پیوسته با این قدم به جانب پروردگار در حرکت بود، قدم اخلاقی بود. ایشان با گذشت، صبور، بردبار و بسیار آرام بود. در نهایت بردباری که خدا می‌گوید: «حلیم» .

آنجایی که به او دستور می‌دهد تا هاجر و فرزند تازه به دنیا آمده‌اش را که بعد از سنّ هشتاد سالگی به او داده بود را تنها گذاشت. حضرت ابراهیم علیه السلام با دید نبوتی خود می‌دانست که این فرزند، در این عالم منشأ خیر بسیاری خواهد شد.

ایشان می‌دانست که وقتی این بچه بزرگ شود، از نسل این پسر، چند پیامبر و چهارده معصوم علیهم السلام به دنیا قدم می‌گذارند. علاقه حضرت ابراهیم به فرزندش

فقط علاقه پدری نیست، آن علاقه معنوی ایشان به خاطر ارزش‌های وجود حضرت اسماعیل علیه السلام با علاقه پدری ایشان قابل مقایسه نبود.

خدا به او گفت: از شهر شام که شهر باغ‌ها، گل‌ها، بلبل‌ها، با هوای بهاری، چشمه‌ها، آب‌ها و منطقه کشاورزی است، با زن و فرزندت برو، تا جایی که گفتیم بایست.

ایشان حرکت کرد، تا حدود اردن آمد. از اردن وارد حجاز شد. به او گفتند که تا کجا برود. میان درّه‌ای سوزان، خشک، بی‌آب و گیاهی آمد که حرارت و گرمای روز تا شصت درجه بالا می‌رود. خدا به او گفت: ای ابراهیم! این زن و بچه را در این درّه بگذار و برو. حضرت ابراهیم علیه السلام برای خدا چه گذشتی کرد و چه بردباریی نشان داد. چه حوصله‌ای داشت که حتی یک کلمه به پروردگار به عنوان اعتراض نگفت که چرا؟ مگر شام، باغستان‌ها، گلستان‌ها و چشمه‌سارها بد بودند؟ اگر این زن و این بچه در آن منطقه بودند، درخت‌ها و چشمه‌ها کم می‌شدند؟ از کسی حقی ضایع می‌شد؟ برای چه به من گفتی این زن جوانِ با کرامت و اسماعیل که بعد از هشتاد سالگی به من دادی و شیرخوار و دوماهه است را اینجا بگذارم و بروم؟ ⁽¹⁾

درخواست حضرت ابراهیم علیه السلام از خدا

به قدری حوصله، حلم و گذشت ایشان بالا بود که فقط این جمله را به پروردگار عرض کرد:

« رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ اَلْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ» ⁽¹⁾

همه دلخوشی من این است که خانواده‌ام را در محلی که بعداً می‌خواهد خانه کعبه شود، قرار داده‌ام و هر دو را به تو سپرده‌ام. همه نیت من این است که این‌ها اگر روزی در این منطقه بی‌آب و علفِ سوزان، به انسان‌هایی برخوردند، نماز را در میان آنها بپا دارند.

نماز چه عبادتی است که حضرت ابراهیم علیه السلام با این گذشتِ عظیم به خاطر آن، همسر جوان و بچه شیرخواره را می‌گذارد و می‌رود؟ فقط برای نماز. لام در « لِیُقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ» ⁽¹⁾لام علت است؛ یعنی همه دلخوشی من این است که این‌ها در اینجا پرچم نماز را برافرازند.

پرچم روزه را چطور؟ در منابع ما دارد که روزه در گذشتگان فقط ویژه پیغمبران بوده است. ⁽²⁾وقتی پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله به رسالت مبعوث شد، خدا روی علاقه‌ای

که به امت پیامبر صلی الله علیه و آله داشت، روزه را به این امت واجب کرد. روزه گوهری نبوده است که خدا به هر امتی بدهد.

حلم و انابه ابوذر در ربذه

این یک قدم؛ یعنی قدم گذشت، حوصله در برابر پیشامدها و بردباری برای خداست. ابوذر به دخترش گفت: آیا آب و غذایی هست که به من بدهی؟ گفت: نه.

بیابان است و تابش مستقیم خورشید در این منطقه حارّه شدید است. گفت: من هر دو پایم ضعف می‌رود و نمی‌توانم راه بروم، برو در این بیابان بگرد، ببین چیزی که بشود خورد پیدا می‌شود یا نه؟ رفت، گشت و آمد، گفت: چیزی پیدا نکردم.

گفت: دخترم! پس مولای من خواسته من با شکم گرسنه از دنیا بروم. رو به قبله دراز کشید، گفت: دخترم! من دارم می‌میرم. دختر گریه کرد و گفت: پس تکلیف من چیست؟ ابوذر گفت: من که مُردم، تو به کنار جادّه برو، قافله‌ای می‌آید که از مکه به مدینه برود، فقط بگو که ابوذر مرده است. آنها می‌آیند، کارهای مرا انجام می‌دهند. ⁽¹⁾

چقدر گذشت؟ آن قدر بردباری که به خدا نمی‌گوید: در میان یاران پیغمبر صلی الله علیه و آله بعد از امیرالمؤمنین نفر دوم یا سوم هستم؛ چون چهار نفر بودند، امیرالمؤمنین علیه السلام، سلمان، ابوذر و مقداد. بحث است که بعد از سلمان، آیا ابوذر است، یا مقداد؟

به خدا نمی‌گوید: من بعد از امیرالمؤمنین علیه السلام، در میان یاران پیغمبر صلی الله علیه و آله نفر دوم هستم، آیا این درست است که با من این گونه معامله شود که یک لیوان آب نباشد تا بخورم؟

بلکه فقط گفت: دخترم! محبوب من اراده‌اش بر این تعلّق گرفته است که من تشنه و گرسنه از دنیا بروم. پس من راضی به رضای محبوبم هستم.

دل رحمی حضرت ابراهیم علیه السلام

لغت «أَوّٰاهٌ» * در:

« إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ» ⁽¹⁾

به این معناست که حضرت ابراهیم علیه السلام نسبت به مردم بسیار دلسوز و دل‌رحم

بود. تا آنجا که وقتی فرشتگان مأمور تخریب منطقه قوم لوط را شناخت، به آنها گفت: شما چه مأموریتی دارید؟ گفتند: پروردگار به ما مأموریت داده است تا منطقه‌ای را که قوم لوط زندگی می‌کنند، به خاطر گناه کبیره‌ای که انجام داده‌اند و بنا ندارند که توبه کنند، زیر و رو کنیم.

این مردِ دلسوزِ رحیم گفت: نمی‌شود این مأموریت را انجام ندهید؟ این بدبخت‌ها دچار گناه کبیره‌ای شده‌اند و حرف حضرت لوط علیه السلام را گوش نداده‌اند، نمی‌شود به این عذاب مبتلا نشوند؟ گفتند: یا ابراهیم! فرمان خدا بر این مسأله قطعی شده است و دیگر برگرداندنی در کار فرمان قطعی نیست. عذاب بر آنها قطعیت یافته و دلسوزی تو دیگر به حال آنها سودی ندارد. ⁽¹⁾

ترفیع درجه آخرتی با انابه

حضرت انسانی بود که با قدم عبادت کامل، پیوسته به جانب پروردگار در حرکت بود. به کجا رسید؟

« إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا اَلْمُخْلَصِینَ» ⁽²⁾

« وَ إِنَّهُ فِی اَلْآخِرَةِ لَمِنَ اَلصّٰالِحِینَ» ⁽³⁾

به اینجا رسید. آن قدر این قدم‌های عبادتی برای او نورانیت ایجاد کرد که به واسطه حضرت اسماعیل و حضرت اسحاق علیهما السلام پدر تمام انبیای بعد از خود شد:

حضرت یعقوب، یوسف، یونس، زکریا، یحیی، موسی و عیسی علیهم السلام از طریق حضرت مریم علیها السلام از نسل حضرت ابراهیم علیه السلام هستند و وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله به واسطه حضرت اسماعیل علیه السلام از نسل اوست. پدر دیگری را در عالم سراغ دارید که چنین نسلی داشته باشد؟ تمام این‌ها از آثار عبادت خالصانه ایشان بوده است. ایشان یکی از مصادیق منیب است. چرا من منیب را معرفی می‌کنم؟ چون در پایان معرفی، نظری دارم.

2 - حضرت شعیب علیه السلام و اصلاح امت

منیب دیگر، حضرت شعیب علیه السلام بود که در میان مردم مدین آمد. خود ایشان نیز از نسل حضرت ابراهیم علیه السلام است.

مردمی که قرآن مجید می‌فرماید: به فساد، تبهکاری، دزدی در روز روشن، کم فروشی، فتنه و آشوب آلوده بودند. به این که بر سر قیمت جنس مردم بزنند تا جنس را از مردم با قیمت اندک بخرند؛ یعنی دسیسه‌هایی می‌چیدند که فروشندگان مجبور شوند تا جنس خود را به قیمتی که این‌ها می‌گویند، بفروشند.

حضرت شعیب علیه السلام به این مردم فرمود:

« إِنْ أُرِیدُ إِلاَّ اَلْإِصْلاٰحَ مَا اِسْتَطَعْتُ» ⁽¹⁾

من در میان شما تا جایی که قدرتم اجازه دهد، هیچ نیّتی جز اصلاح وضع شما

ندارم. آیه می‌خواهد بگوید: ای مردم! تا زمانی که در بین خانواده و مردم هستید، نیّت شما فقط اصلاح باشد.

« وَ مٰا تَوْفِیقِی إِلاّٰ بِاللّٰهِ» ⁽¹⁾

همه نیرو، توان و قدرتم در میان شما به پروردگارم معطوف است، من به اندازه شما نفر، پول و سلاح ندارم و تمام نیروی من فقط خداست.

« عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ» ⁽²⁾

من تمام تکیه‌گاهم فقط پروردگار است. هرگز قدم بر جای قدم شما نمی‌گذارم، نه در فساد وارد می‌شوم و نه در دزدیِ روز روشن، نه در فتنه و نه آشوب و نه این که قیمت جنس مردم را کم نشان دهم. من فقط با قدم طاعت و عبادت به سوی پروردگارم در حرکت هستم. شما هر چه و هر که می‌خواهید، باشید، هر کاری که می‌خواهید، بکنید. من آدمی نیستم که تحت تأثیر شما قرار بگیرم. من شخصی نیستم که بگویم: خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو

من با شما همرنگ نمی‌شوم، رسوا نیز نمی‌شوم، بلکه عزّت پیدا می‌کنم.

امر خدا به تبعیت از منیبین

منظورم از بیان «منیبین» امثال حضرت ابراهیم و حضرت شعیب علیهما السلام در این آیه است که خدا به همه ما می‌فرماید:

« وَ اِتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ» ⁽³⁾

امر در اینجا واجب است، کسانی که مقداری در ادبیات عرب و اصول فقه

تخصص دارند، می‌دانند که این امر « اِتَّبِعْ » واجب است، مانند امر به نماز و روزه.

می‌فرماید: ای مرد و زن! در این دنیا فقط راه کسانی که با قدم اطاعت و عبادت به جانب من آمدند - مانند حضرت ابراهیم و حضرت شعیب علیهما السلام و دیگر انبیا علیهم السلام - متابعت کنید.

« ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» ⁽¹⁾

بازگشت همه شما به سوی من است، من ریز و درشت پرونده شما را در روز قیامت به شما اطلاع می‌دهم.

تقرب به پیامبر صلی الله علیه و آله با قدم طاعت

این روایت را راوندی در کتاب با عظمت «دعوات» نقل می‌کند: «ربیعة بن کعب» از یاران پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌گوید:

روزی به خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدم، حضرت صلی الله علیه و آله شروع به سخن کردند، فرمودند: ربیعة! هفت سال است که به من خدمت می‌کنی، به خاطر این هفت سال زحمت و خدمتی که به من کردی، از من حاجتی نمی‌خواهی؟ گفتم: یا رسول الله! به من مهلت می‌دهید؟ فرمودند: بله. عرض کردم: بعداً حاجتم را به شما می‌گویم.

چه روش زیبایی است که انسان زود تصمیم نگیرد. چند روز فکر و مشورت کند، بعد تصمیم بگیرد.

ربیعة می‌گوید: فردا تنها نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدم. گفتم: آقا! حاجتم را بگویم؟ فرمودند: بگو. عرض کردم: از پروردگار بخواهید تا مرا با شما شانه به شانه وارد بهشت کند. چه همّت بلندی.

حضرت به من فرمودند: این مطلب را از چه کسی یاد گرفته‌ای؟ گفتم: دیروز که از نزد شما رفتم، فکر کردم که اگر از شما ثروت فراوان بخواهم، ثروت در معرض نابودی است و وقتی می‌میرم، فایده‌ای ندارد.

اکنون کسانی که چند میلیارد ثروت دارند، اما استفاده نمی‌کنند، اسکناس آنها با کاغذهای باطله چه فرقی می‌کند؟ هیچ. این پول‌ها برای آنها فایده‌ای ندارد. گویی این چند میلیارد را دور می‌اندازند، حال جای دورانداختن آنها یا بانک‌های خارجی است، یا داخلی.

گفتم: به شما بگویم برای من طول عمر بخواهید، دیدم تا چند سال در دنیا زنده بمانم؟ آخر باید بمیرم، پس چه فایده‌ای دارد؟ پس به شما بگویم که از خدا بخواهید تا در قیامت شانه به شانه شما وارد بهشت شوم.

در روایت دارد که رسول خدا صلی الله علیه و آله سر مبارک خود را پایین انداختند، بعد از مکث کوتاهی سر را بلند کرده، فرمودند: من حاجت تو را از خدا می‌خواهم، اما تو نیز قول بده که با قدم طاعت و عبادت مرا کمک کنی. ⁽¹⁾باید این قدم را داشته باشی که بتوانی کنار من بیایی و من تو را به بهشت ببرم، اگر

قدم طاعت و عبادت را نداشته باشی، بین من و تو در قیامت میلیون‌ها فرسخ فاصله خواهد بود. تو با این قدم بیا، تا ما بگوییم که راه را باز کنند و تو کنار ما بیایی. گر قدمت هست چو مردان برو ور قدمت نیست چو سعدی بنال ⁽¹⁾

سرمایه‌های خداداده را کجا بردی و به پای چه کسی خرج کردی؟ در چه مسیری هزینه کردی و چه چیز به دست آوردی؟ حال که به تو مهلت داده‌اند که ماه مبارک رمضان را درک کنی و در این فضای مبارک وارد شوی، بیا با قدم طاعت و عبادت حرکت کن.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

5 سلامت روح

اشاره

تربیت یافتن حضرت یوسف علیه السلام توسط پدر

5

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

مجموعه ویژگی‌هایی که قرآن مجید برای حضرت یوسف علیه السلام بیان می‌کند، محصول، میوه و ثمره سلامت همه جانبه او است. سلامتی که همه عمر با اختیار و اراده خود و تحت تربیت پیغمبرِ با کرامت و بصیری، چون حضرت یعقوب علیه السلام به دست آورده بود.

از آیات سوره یوسف علیه السلام صریحاً استفاده می‌شود که حضرت یعقوب علیه السلام هم پدر و هم مربی بود. پدری که مربی نیست، پدر بدن است. پدرِ بدن هیچ ارزش خاصی ندارد. حضرت یعقوب علیه السلام برای حضرت یوسف علیه السلام پدر فکر، قلب، روح و نفس بود.

تأمین لباس و غذا برای حضرت یعقوب علیه السلام نسبت به فرزند، امر معمولی و طبیعی بود. او مربیِ دلسوزی بود که می‌خواست همه وجود معنوی خود را از افق باطن حضرت یوسف علیه السلام طلوع دهد.

حضرت یعقوب علیه السلام پدری همچون ماه

در اول آیه‌ای که داستان این خانواده را شروع می‌کند، پروردگار از حضرت یعقوب علیه السلام به ماه تعبیر کرده است. آثار ماه در عالم طبیعت را در کتاب‌های علمی

ببینید، جزر و مدی که ایجاد می‌کند، نوری که از خورشید می‌گیرد و آن را پاک و صاف بر زمین منعکس می‌کند، گردشی که به دور خود و زمین دارد و در مجموع موجودی متحرّک و مفید است. به همین خاطر امام باقر علیه السلام می‌فرمایند:

این که در خواب، حضرت یعقوب علیه السلام به ماه تعبیر شده است؛ ⁽¹⁾یعنی موجود متحرّکِ مفید.

چقدر زیبا بود اگر همه پدران ماه بودند؛ یعنی برای فرزندان خود موجود مفیدِ متحرک بودند و ایجاد جزر و مد می‌کردند. به فرزند نور می‌تاباندند و او را در گردونه گردش وضعی و انتقالی معنوی قرار می‌دادند.

فرزندان نیز در دامن چنین پدرانی، به تناسب ظرفیت وجودشان، مانند حضرت یوسف علیه السلام می‌شدند. این سلامت فکر، اندیشه، قلب و نفس در حضرت یوسف علیه السلام باعث مدّ؛ یعنی کشاندن فیوضات ویژه حضرت حق به جانب خود شد که ظرف این فیوضات در وجود فرشتگان، جنّیان و موجودات دیگر موجود نیست.

این ظرف فقط در وجود انسان است.

رشد حضرت یوسف علیه السلام به تدبیر پروردگار

قلب ایشان تا کجا حرکت کرده بود که از زمان دیدن خواب تا زمانی که در عمق چاه بود و تا وقتی که به صورت برده و غلامِ بی‌ارزش درآمد، که در قرآن می‌فرماید:

به «ثمن بخس» فروخته شد، آن هم در بازار مصر که قرآن می‌فرماید:

« وَ کٰانُوا فِیهِ مِنَ اَلزّٰاهِدِینَ» ⁽¹⁾

کاروان فروشنده به این فرد خیلی بی‌رغبت و بی‌میل بودند؛ یعنی دنبال این بودند که با پول کمی شرّ او را بکنند و بروند. در آن گردونه تحقیر سخت و هفت سال به آن زن مصری گرفتار شدن، به زندان فرعون مصر افتادن و بعد از نجات، روی تخت نخست‌وزیری قرار گرفتن، در حال مدّ بود. قرآن مجید در بخش به بخش زندگی حضرت یوسف علیه السلام نشان می‌دهد که فقط خدا محور قلب او بود.

خیلی عجیب است که هیچ کدام از حوادث تلخ و شیرین، کمترین انحرافی در او ایجاد نکرد. از زمانی که در دامن پدر خواب دید، مستقیم بود تا وقتی که جنازه مبارک او را در مصر دفن کردند.

« تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» ⁽²⁾

خیلی از افراد در پستی و بلندی روزگار، عوض شدند و ورق زندگی‌شان در حوادث تلخ و شیرین برگشت. خیلی‌ها از دایره تواضع به دایره تکبر کشیده شدند، اما این انسان، با این همه پستی و بلندی روزگار که یکی از این مشکلات کافی بود تا انسان را برای همیشه کمر شکن کند، با سلامتِ کامل جاده حوادث را با محوریت توحید رفت، تا برای همیشه در آغوش رحمت خاصّ حضرت حقّ قرار گرفت.

به تعبیر ساده‌تر، هیچ نوع بیماری فکری، قلبی و روحی در این انسان راه پیدا نکرد؛ چون نتوانست به سراغ او برود و محرومیتی از فیوضات حضرت حق ایجاد

کند.

بیماری های روح، عامل محرومیت ها

طبق آیات و روایات، همه محرومیت‌ها به این بیماری‌های روح مربوط است. ⁽¹⁾از خود قرآن مثال می‌زنم. به حضرت آدم و حوا علیهما السلام گفتند:

« وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ اَلشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ اَلظّٰالِمِینَ» ⁽²⁾

ظالم از رحمت حق محروم است، حرص به هر عنوان، شکل، طریق و حالتی در انسان به جنب و جوش بیافتد، انسان را از دایره پاک و سلامتِ قناعت بیرون می‌زند. فرض کنید در آن بهشت، پنج هزار درخت بود، البته بهشت آخرتی نبود.

امام باقر علیه السلام می‌فرمایند: کسی که در بهشت آخرتی وارد شود، دیگر بیرون نمی‌آید.

« إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ کٰانَتْ لَهُمْ جَنّٰاتُ اَلْفِرْدَوْسِ نُزُلاً

خٰالِدِینَ فِیهٰا لاٰ یَبْغُونَ عَنْهٰا حِوَلاً» ⁽¹⁾. ⁽²⁾

هنوز بهشتی وجود نداشت؛ چون بشری عمل صالح و خدمت به خلق را شروع نکرده بود و این عمل صالح و خدمت به خلق مصالح اصلی بهشت بعد از این دنیاست.

بیماری حرص، عامل هبوط انسان

در آن باغ آبادی که آنها را قرار دادند، حال یا زمین، ملکوت یا کره دیگر بود. در این مورد به اختلاف حرف می‌زنند. ⁽³⁾حرص بیماری است. چهار هزار و نهصد

و نود و نه نوع از انواع میوه را گفتند: حلال است و می‌توانید بخورید؛

« وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً» ⁽¹⁾

«حیث رغداً» یعنی از هر جای این بهشت می‌خواهید، بخورید. از هر جا، اما به یک درخت کاری نداشته باشید. حرص آنها را تحریک کرد، یا آنها آن را تحریک کردند، به محض این که از میوه آن درخت خوردند، از چهار هزار و نهصد و نود و نه نوع درخت دیگر نیز محروم شدند. به حضرت آدم علیه السلام گفتند: با همسرت بیرون برو.

دلیل هبوط حضرت آدم علیه السلام از زبان خدا

حضرت موسی علیه السلام راجع به حضرت آدم علیه السلام با خدا گفتگوی عجیبی دارند که شنیدنی و پرمغز است:

«یا ربّ انّ آدم خلقتَه بیدک» ⁽²⁾خدایا! خودت، روی عشق، محبت، علم و کرامت حضرت آدم را آفریدی. همه این‌ها در توضیح «ید» است. این ید؛ یعنی رحمت، اراده، کرامت، حکمت، لطف و محبت، چون خلقت با رحمت او شروع شده است، لذا می‌فرماید:

« مٰا تَریٰ فِی خَلْقِ اَلرَّحْمٰنِ مِنْ تَفٰاوُتٍ» ⁽¹⁾

نمی‌گوید: «ماتری فی خلق الله» ؛ یعنی در مجموعه آفریده‌های خداوند، بلکه آیه می‌خواهد بگوید: ابتدا خلقت را با رحمت شروع کردم، با رحمت نیز ادامه دادم و با رحمت نیز آخرین دولت عدل در جهان را پایان می‌دهم.

روز قیامت، اول با رحمت خودم با مردم معامله می‌کنم، البته اگر کسی لیاقت گرفتن رحمت را در خود ایجاد کرده باشد، و گر نه موردی برای رحمتم ندارد. ولی من قیامت خود را با رحمتم شروع می‌کنم.

حضرت فرمودند:

«یا ربّ انّ آدم خلقتَه بیدک»

حضرت آدم علیه السلام را با رحمت، عشق، لطف و کرامت خود آفریدی،

«و أسکنتَه جنتک»

خودت او را به بهشت بردی. تو این عنایت و محبت را به او داشتی که او را به بهشت فرستادی. این قسمت مسأله خیلی جالب است؛

«و فعلتَ معه ما فعلت بالاحسان»

از نیکی درباره حضرت آدم علیه السلام ذره‌ای کم نگذاشتی. برای او چه کار کردی؟ تمام بهشت با محصولاتش را ارزانی او قرار دادی،

«واخرجته بالزلّة واحدة منه»

اما مولای من! این همه در آفرینش او محبت به کار بردی، به او در وارد کردن به

بهشت لطف کردی، اما با لغزشی، کوچک او را از تمام بهشت محروم ساختی. چه کرده بود غیر از این که میوه‌ای را چید و خورد که گفته بودی نخور؟

جفا نسبت به حبیب

ما در مقابل خدا خیلی کوچک هستیم. ظرفیت ما نیز محدود است، حتی پیغمبری مانند حضرت موسی علیه السلام از جنس ما انسان‌ها، وقتی وارد حرف با خدا می‌شود، بر مبنای دلسوزی خود وارد می‌شود که حالا این لغزش اندک چه بود و به کجا بر می‌خورد؟ نه به خدایی تو لطمه می‌خورد و نه به آن بهشت و شاید نه لطمه‌ای به خود. چه شد که بیرونش کردند؟

«قال یا موسی أَمَا عَلِمْتَ أنّ الجفاء للحبیب شدید»

بعضی حرف‌ها از شدت محبت، کشنده است: ای موسی! تو حس نمی‌کنی که جفا کردن به محبوب چقدر سخت است؟ من از پدرت حضرت آدم علیه السلام چه چیزی کم گذاشته بودم؟ از او خواستم فقط یک میوه را نخورد؟ این درست بود که از من رو برگرداند؟ این درست بود که بند قناعت را پاره کند و با من این گونه معامله کند؟

من به او گفتم: نخور و شیطان به او گفت: بخور. باید حرف مرا زمین می‌زد و حرف شیطان را گوش می‌داد؟ ای موسی! مسأله آن میوه در کار نیست، آن چیزی که خیلی سخت است، ضربه‌ای است که او به بند محبّت بین من و خودش زد، و الاّ دانه‌ای سیب و یا ذرّه‌ای گندم یا هر چه بوده، من به خاطر آن او را بیرون نکردم.

ای موسی! او به من که رفیق، خالق، آفریننده و رازقش بودم جفا کرد. من در ذات جفا، محرومیت گذاشته‌ام. حرص، محرومیت می‌آورد. حضرت آدم علیه السلام خودش محروم شد، من او را محروم نکردم.

توقع خدا از دوستان خود

بعد فرمود:

«لاتحامل من الاحبّاء ماتحامل من الاعداء» ⁽¹⁾ای موسی! چیزی که از دشمن توقع دارم، از دوستم توقع ندارم. من توقع داشتم با این همه محبتی که به او کردم، حرف مرا گوش دهد. توقع نداشتم که رفیقم حرف دشمنم را گوش دهد. نشنیدی که گفته‌اند؛

« ما أحسن الوفاء و أقبح الجفاء» ⁽²⁾ریشه وفاداری، ترک جفاکاری است. آن هم جفای به منِ خدا. حضرت موسی علیه السلام قانع شد که تنها حرص، حضرت آدم علیه السلام را از بهشت محروم کرد. حسد و بخل نیز انسان را از فیض ربّ محروم می‌کند. از خدا جوییم توفیق ادب بی‌ادب محروم ماند از لطف ربّ ⁽³⁾

محرومیت از مغفرت

جنازه‌ای را به کنار مسجد آوردند، صاحب جنازه شخص بزرگواری بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله او را قبول داشتند. در جنگ‌ها خوب شرکت کرده بود. گفتند: یا رسول الله! فلانی مرد. بیایید نماز او را بخوانید تا او را ببریم دفن کنیم. حضرت فرمودند:

چرا مرد؟ گفتند: آقا! خود شما ایشان را با چند نفر به سرپرستی امیرالمؤمنین علیه السلام فرستادید، تا ظهر معطّل شد، کسی یک ظرف غذا برای آنان آورد، امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: این غذا مسموم است، نخورید، ضرر دارد. این شخص گفت: یا علی! جایی شد که تو دخالت نکنی؟ غذا به این پاکیزگی، چرا مسموم باشد؟ ما گرسنه‌ایم، نمی‌توانیم تا وقتی که به مدینه برگردیم، صبر کنیم.

مقداری از غذا را خورد و بعد از مدتی مرد.

حضرت صلی الله علیه و آله فرمودند: من بر او نماز نمی‌خوانم. پرسیدند: چرا؟ فرمود: کسی که علی علیه السلام را دلگیر کند، تمام درهای رحمت خدا به روی او بسته است. من چگونه بر او نماز بخوانم؟ بگویم:

«اللهم اغفر لهذا المیّت»

بر او درهای مغفرت بسته شده است. گفتند: حال باید چه کار کنیم؟ فرمودند:

علی علیه السلام را پیدا کنید تا بیاید. پیغمبر صلی الله علیه و آله از خود نظر نداد. نگفت: من نماز را می‌خوانم و بعداً علی علیه السلام را راضی می‌کنم. پیغمبر صلی الله علیه و آله ادبِ محض است.

امیرالمؤمنین علیه السلام را پیدا کردند و ایشان آمدند. فرمود: علی جان! از این میّت دلگیر شده‌ای؟ عرض کرد: با من برخورد بدی کرد. فرمودند: علی جان! اکنون که مرده است، خدا به خاطر دلگیری تو، تمام درهای رحمت را به روی او بسته است.

مهر، محبت و سلامت نفس را ببینید. حضرت علی علیه السلام عرض کردند: آقا! من

راضی نیستم در رحمت به روی او بسته باشد. من گذشت کردم. شخصی به خاطر من می‌خواهد به جهنّم برود؟ نه، نرود. حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمودند: مردم! بیایید نماز بخوانیم، همین که علی علیه السلام راضی شد، خدا تمام درها را به روی او باز کرد.

لزوم آسیب شناسی محرومیت های معنوی

خدا کند همه فکر کنند که ریشه محرومیت آنها از کجاست؟ چرا از علم، معرفت، روزی فراوان و لطف محروم هستند؟ چرا به خدا نظری نمی‌کنند؟ چرا هر چه یا رب، یارب، می‌گوییم، جواب ما را نمی‌دهد. این محرومیت برای چیست؟ باید ما دلیل این‌ها را پیدا کنیم. بی‌ادب تنها نه خود را داشت بد بلکه آتش در همه آفاق زد

در میان قوم موسی چند کس بی‌ادب گفتند کو سیر و عدس ⁽¹⁾

بی ادبی قوم بنی اسراییل

این داستان قرآنی در سوره بقره است. خداوند متعال چهل سال، از آسمان برای قوم حضرت موسی علیه السلام بی‌زحمت روزی می‌رساند. چه چیزی را با چه چیزی عوض کردند؟ خدا هر روز برای آنها سفره می‌انداخت، اما آمدند گریبان موسی علیه السلام را گرفتند که ما سیر، پیاز و عدس می‌خواهیم. خطاب رسید: ای موسی! از امروز به بعد مائده من قطع می‌شود.

« اِهْبِطُوا مِصْراً» ⁽²⁾

بگو به شهر بروید، هر چه می‌خواهید بکارید و با زحمت به دست بیاورید و بخورید. من دیگر کاری به شما بی‌ادبان ندارم. این داستان در آخر سوره مائده نیز آمده است: منقطع شد خوان و ناز از آسمان

«زلّه» ؛ یعنی لقمه معمولی را از سفره دیگران به پستی برداشتن. سفره را خدا پهن کرده است، کجا می‌روید؟ لابه کرد عیسی ایشان را که این دائم است و کم نگردد از زمین ⁽¹⁾

بی‌تربیت‌ها! نمک خدا را زمین گذاشته، به سراغ نمک دشمن می‌روید؟ بد گمانی کردن و حرص آوری کفر باشد پیش خوان مهتری ⁽²⁾

ناسپاسی و طغیان، عامل محرومیت

اگر کسی بر سر این سفره ناسپاسی کند و دچار بیماری طغیانِ شهوت شود، محروم می‌شود. اگر بر سر این سفره دست از دست پیغمبر صلی الله علیه و آله بردارد، دستش در دست ابوجهل می‌افتد. اگر از علی علیه السلام دست بردارد، گرفتار معاویه می‌شود. مائده از آسمان در می‌رسید

هر که بی‌باکی کند در راه دوست

بی ادبی شیطان در برابر خدا

وقتی به ابلیس گفتند: به آدم سجده کن، سجده نکرد. به او می‌گویند:

« قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ» ⁽¹⁾

چه چیزی باعث شد که سجده نکردی؟ سرکشی کرد و گفت:

« خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ» ⁽²⁾

به او گفتند: بیرون برو.

« قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ * وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلیٰ یَوْمِ اَلدِّینِ» ⁽³⁾

برای من طغیان و سرکشی می‌کنی؟ برای خالق خود و وجود مقدسی که از مادر به تو مهربان‌تر است؟ هر که بی‌باکی کند اندر طریق او شود در وادی حیرت غریق ⁽⁴⁾

بیماری‌ها، عامل محرومیت‌ها هستند.

سلامت روحی حضرت یوسف علیه السلام

حضرت یوسف علیه السلام در سلامت کامل بود. فیوضات الهی را دریاوار جذب می‌کرد. سی سال آینده او را یکباره به او نشان می‌دهند، می‌گویند: این نتیجه سلامت تو است که می‌دانیم این سلامت نیز می‌ماند.

« یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ» ⁽¹⁾

لطف پروردگار نسبت به بندگان

خدایا! ما نسبت به تو زیاد بی‌تربیتی داشتیم، اما همه آرامش ما به این است که این‌ها جنبه گردن کشی نداشته است، خودت نیز می‌دانی که به خاطر ضعف، جهل، غفلت، غلبه شهوت و کوچکی ما بوده است که ما مرتکب گناه شدیم.

کدام گناهی را مرتکب شدیم که بعد از انجام آن پشیمان نشدیم؟ ما بی‌تربیت هستیم، اما نه مانند شیطان. بی‌ادبی ما اگر آن گونه بود، به ما نیز «اخرج» می‌گفتی و ما دیگر به نماز، روزه و ماه رمضان راه پیدا نمی‌کردیم.

این‌ها همه نشانه این است که به ما نهیب «اخرج» نزدی. به ما نگفتی:

« قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ * وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلیٰ یَوْمِ اَلدِّینِ» ⁽²⁾

بلکه از طریق پیغمبر صلی الله علیه و آله به ما پیغام دادی؛

« وَ إِذٰا سَأَلَکَ عِبٰادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ اَلدّٰاعِ إِذٰا دَعٰانِ» ⁽¹⁾

اگر آمدند و از خدا پرسیدند، به آنها بگو: من نزدیک شما هستم، هنوز شما را از خودم جدا نکرده‌ام. برای این که بدانید شما را از خودم جدا نکرده‌ام، مرا بخوانید، ببینید جواب شما را می‌دهم.

سحر برخیزید، گریه کنید، ناله بزنید، دعا کنید، همین که نمازها و ایمان خود را ادامه دهید، این جوابی است که به شما داده‌ام. همین که در نیمه شب، همه خوشی شما در این است که با من مناجات کنید، دلیل بر این است که جواب شما را داده‌ام.

چه دلیلی از این بالاتر؟

جذب قلوب بندگان و هدایت آنان

اگر خدا به ما مهر «اخرج» زده بود، کسی اسم خدا را نزد ما می‌آورد، بدمان می‌آمد. در قرآن می‌فرماید:

« اِشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ» ⁽²⁾

اگر اسم مرا نزد شما می‌آوردند، متنفر می‌شدید. اما اکنون شخصی اسم مرا نزد شما می‌برد، آرام می‌گویید: «یا ارحم الراحمین، یا ربّ، یا الله، یا أکرم الاکرمین» دلیل بر این است که شما را از خودم جدا نکرده‌ام. اگر شما را از خود جدا می‌کردم،

قطره‌ای اشک از چشم شما بیرون نمی‌آمد. این اشک را من خودم از چشم شما سرازیر می‌کنم تا شما را بشویم و پاک کنم.

وقتی اسم مرا می‌شنوید چه حالی پیدا می‌کنید؟

« إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ اَلَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اَللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ» ⁽¹⁾

در روایت آمده است که حضرت ابراهیم علیه السلام گوینده را ندید، فقط لحن بسیار با محبتی را شنید که می‌گوید:

«سبّوح قدّوس ربّ الملائکة و الروح»

گفت: همه اموال من برای تو، یک بار دیگر بگو. یک بار دیگر گفت. گفت:

فرزندانم نثار تو، یکبار دیگر بگو. باز گفت. حضرت علیه السلام گفت: جانم به قربانت، باز هم بگو. ⁽²⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

6 مقام اجتبا و تأویل احادیث

اشاره

سلامت روح، مقدمه مقامات معنوی

6

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

سلامت تمام وجود مبارک حضرت یوسف علیه السلام سبب شد تا فیوضات خاصّ حضرت حقّ به او برسد. به طوری که قرآن کریم نقل می‌کند؛ مقامات با عظمتی را مانند مقام «اجتبا» ؛ یعنی انتخاب او از میان همه بندگان به عنوان انتخاب اصلح و مقامِ با عظمتی چون مقام علمِ تأویل احادیث؛ یعنی درک اسرار خواب‌های واقعی و مقام اتمام نعمت؛ یعنی کامل شدن همه نعمت‌ها بر او و مقام صدّیقی، انسانی که همه باطن و ظاهر او صدقِ محض است و مقام دانش گسترده که فوق دانش همه مردم است، البته به تعبیر قرآن: علیم و در نهایت به مقام مخلَصین - نه مخلِصین - برسد.

یقیناً اگر در وجود مبارک او عیب، نقص و بیماری باطنی وجود داشت، به مقدار همان نقص، عیب و بیماری، از فیوضات حضرت حقّ محروم می‌شد. حقّش بود که چنان سلامتیی را دارا شود؛ چون معلّمِ آگاه و پاکی مانند حضرت یعقوب علیه السلام را داشت که در کنار این معلّم، متعلّم بسیار فوق العاده‌ای بود؛ یعنی آنچه از ارزش‌ها که در این معلّم بود، به او منتقل شد.

قابلیت گسترش ظرفیت حضرت یوسف علیه السلام

خیلی عجیب است که خدا در قرآن می‌فرماید: پدر به او گفت: آنچه را که خدا در حقّ تو انجام می‌دهد، همانی است که در حقّ پدران تو؛ حضرت ابراهیم و اسحاق علیهما السلام انجام می‌داد:

« کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ» ⁽¹⁾

یعنی پسرم! چنین ظرفیتی برای تو به وجود خواهد آمد. آن ظرفیت عظیم و گسترده معنوی پدرانت - ابراهیم و اسحاق علیهما السلام - در تو نیز به وجود خواهد آمد.

حضرت یوسف علیه السلام کنار این معلّم، به تحصیل معرفت کامل معنوی نائل شد و از همان زمان تحصیل، علم را به عمل تبدیل کرد و به تعبیر قرآن مجید، غرق در ذکر الله شد. به معنای آسان‌تر، از همان ابتدای جوانی، خدا محور همه شؤون زندگی ایشان شد و هر قدمی که برداشت، به عشق خدا برداشت.

مفهوم ذکر در قرآن

در قرآن مجید پروردگار به همه خطاب می‌کند؛

« وَ اُذْکُرُوا اَللّٰهَ کَثِیراً» ⁽²⁾

بندگان من! غرق در یاد کثیر من شوید. ⁽³⁾آنهایی که راه را رفتند، جاده را طی

کردند و به آنجایی که باید برسند، رسیدند، می‌فرمایند:

«لیس الذکر الکثیر بالعدد»

نمی‌خواهد خدا در این آیه بگوید که روزی هزار «سبحان الله» بگویید:

«بل الذکر الکثیر بالحضور»

«ذکر کثیر» ؛ یعنی احاطه‌ای که با همه وجود خود را در محضر حضرت حق حاضر بدانی. خداوند متعال از کثیر، عدد را منظور نظر نگرفته است.

تقسیم بندی مراحل ذکر

صدرالمتألهین شیرازی قدس سره وقتی این آیه را تحلیل می‌کند و این حضور را توضیح می‌دهد، انسان را بهت زده می‌کند.

ایشان می‌گوید: این حضور با شش مرحله تحقّق پیدا می‌کند.

اول؛ ذکر زبان، دوم؛ ذکر اعضای بدن، سوم؛ ذکر نفس، چهارم؛ ذکر قلب، پنجم؛ ذکر نفس و ششم؛ ذکر سرّ است؛ یعنی آن حقیقت نهایی باطن انسان. خدا فرموده است:

«الانسان سرّی و انا سرّه» ⁽¹⁾

انسان رمز من است و من نیز رمز انسان هستم. وجود ما مغز است و بدن ما پوست مانند پوست گردو. قلب ما مغز و سرّ ما روغنِ مغز است که اگر آن روغن نباشد، یا باشد، اما کاربردی نداشته باشد، مغز پژمرده می‌شود و می‌پوسد.

آن وقت به این شخص، انسان خشک، بی‌حال، بی‌مهر، بی‌محبت، بی‌سود و بی‌منفعت می‌گویند. سرّ، همان روغنِ وجود است. در این زمینه بحث‌های زیبایی شده است که خواندنی، یافتنی و درک کردنی است.

فرزند از آن مرد الهی سؤال کرد: پدر! چه شده است که به اینجا رسیدی؟ گفت:

نمی‌توانم برای تو بگویم. مگر قابل بیان است؟ ولی وقتی خودت راه را برسی و لذت آن را درک کنی، می‌فهمی. من که نمی‌توانم لذّت را با لفظ برای تو معنی کنم.

اگر من لفظ لذت را بر زبان جاری کنم، تو چه می‌فهمی که حقیقت آن چیست؟ آن کسی که عسل نخورده است، با شنیدن لفظ عسل چه مزه‌ای را درک می‌کند.

ذکر زبانی در حضرت یوسف علیه السلام

همه این شش مرتبه ذکر در حضرت یوسف علیه السلام بوده است. اما ذکر زبان، اقرار به وحدانیت حضرت حق است. در این زمینه نباید کسی ساکت باشد. این اقرار به وحدانیت گاهی به طور آزاد است که من می‌گویم: «لا اله الا الله» و راست می‌گویم.

همین نیز فقط مهم است؛ چون در آیه اول سوره مبارکه منافقون می‌بینید؛

« إِذٰا جٰاءَکَ اَلْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ» ⁽¹⁾

منافقان همه اهل نفاق هستند، یا رسول الله! وقتی نزد تو می‌آیند، می‌گویند:

یقیناً ما شهادت می‌دهیم که تو فرستاده خدا هستی،

« وَ اَللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ» ⁽¹⁾

ولی من شهادت می‌دهم که این‌ها در این شهادت به رسالت تو دروغ می‌گویند. ⁽²⁾این ذکر نیست، دروغگویی است. این که من بگویم: «لا اله الا الله» و راست نگویم؛ یعنی به لوازم توحید نیز ملتزم نباشم، نه به او علاقه داشته و نه کاری دارم و نه به دنبال شؤونش هستم و نه می‌خواهم حرف او را گوش کنم، این شهادت دروغ است.

البته اگر خودم را در محضر او بدانم، در برابر او چنین بی‌ادبیِ سنگینی را نخواهم کرد که در مقابل او دروغ بگویم.

صداقت در ذکر زبانی

کسی که نزد اهل دلی می‌رفت، با شوق و ذوق می‌گفت: شب چهارشنبه در جمکران بودم. آن اهل دل گفت: برای چه به جمکران رفتی؟ گفت: آقا امام زمان علیه السلام

شب‌های چهارشنبه در جمکران است. گفت: می‌دانم، تو برای چه رفتی؟ رفتی امشب دویست بار؛ یعنی صد بار در رکعت اول و صد بار در رکعت دوم به دروغ « إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ» ⁽¹⁾گفتی و آمدی؟ واقعاً تو راست می‌گویی؟ یعنی تو بنده هوی، هوس، پول، مقام و خودت نیستی؟ رفتی رو به روی خدا، دویست بار به خدا دروغ گفتی و آمدی؟ چرا رفتی؟ اقلاً اگر امشب نمی‌رفتی، دویست دروغ در نامه عملت نبود.

اگر «لا اله الا الله» بگوید و راست بگوید، این ذکر زبان است. به پیغمبر صلی الله علیه و آله راست بگوید: « اشهد أنّک رسول الله» ، به حضرت ابی عبدالله علیه السلام راست بگوید:

«اشهد انّک الامام البرّ التقیّ الرضیّ الزکیّ الهادی المهدیّ» ⁽²⁾و دروغ نگوید. آن کسی که دروغ می‌گوید، به امام نیز دروغ می‌گوید که تو امام هستی؛ چون امام او طاغوت است.

رفتار و گفتار صادقانه حضرت یوسف علیه السلام

حضرت یوسف علیه السلام مناجات‌هایی در زندان، چاه و روی تخت حکومت دارد که وقتی کسی تنها در خانه‌اش این مناجات‌ها را می‌خواند، می‌خواهد با همه وجود چشم شود و گریه کند؛ چون ایشان راست می‌گوید. می‌دانید چه زمانی مردم «لا اله الا الله» را راست می‌گویند؟ آن وقت که خدا را مانند آفتاب وسط روز باور داشته

باشند. این ذکر است.

وقتی در زندان افتاد، خرابی زندان و مأمورهای خشن را دید، خدا در قرآن می‌فرماید:

« قٰالَ رَبِّ اَلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ» ⁽¹⁾

گفت: مولای من، این زندان نزد من عزیزتر از کاخ عزیز مصر و دعوت آن زن است. این راست گفتن خیلی کار می‌خواهد که به خدا راست بگوید که: این اتاق تنگ و تاریک، با این مأمورهای خشن که اگر کسی دیر بجنبد، او را شلاق می‌زنند، نان خشک برای او می‌آورند و تحقیرش می‌کنند، برای من از کاخ محبوبتر است، اگر راست نمی‌گفت که خدا نقل نمی‌کرد؛ چون خدا دروغ را نقل نمی‌کند.

معنای اقرار و ذکر لسانی

این اقرار زبان است. اقرار از باب افعال است، یعنی اثبات و مستقر کردن. در تمام روایات دارد:

«الایمان اقرار باللسان» ⁽²⁾

نمی‌گوید: «الکلام باللسان» ، «الاقرار، أقرّ یقرّ اقراراً» ؛ یعنی «أثبت یثبت اثباتاً» .

وقتی «لا اله الا الله» می‌گویم؛ چون می‌بینم که هست و می‌گویم. به لفظ کاری ندارد.

«لا اله الا الله» را می‌شود به طوطی نیز یاد داد و رفقا را دعوت کرد و طوطی ده مرتبه «لا اله الا الله» بگوید، اما چه قیمت و ارزشی دارد؟

راستگوترین راستگویان عالم

تک و تنها، کسی بالای سرش نبود، تشنه، گرسنه، بدن خون آلود، صورتش را روی خاک گذاشته و یک خط با خدا حرف راست زد. این راستگویی کار خیلی مشکلی است. کسی که در مقابل چشمش هفتاد و یک بدن قطعه قطعه شده باشد، آن هم چه بدن‌هایی! مگر تا به حال ارزش اصحاب ایشان روشن شده است؟ عصر تاسوعا ایشان به قمر بنی‌هاشم فرموده بود: «بنفسی انت» ⁽¹⁾جانم فدای تو.

امام صادق علیه السلام درباره علی اکبر فرمود: در این عالم جز بندگی خدا شغلی در همه شؤون نداشت و به تجارتی جز تجارتی که طرف مقابلش خدا بود، دست نزد.

کسی که چشمش به این‌ها افتاده باشد و از آن طرف نیز صدای ناله جانسوز هشتاد و چهار زن و بچه را بشنود و بعد راست بگوید، اینجا راست گفتن فقط کار امام حسین علیه السلام است.

راستگویی ازلی و ابدی حضرت ابی عبدالله علیه السلام

آن وقتی که خدا در عالم ملکوت، قبل از خلقت انسان‌ها، تابلوی کربلا را به تمام فرشتگان نشان داد؛ چون ما روایات زیادی داریم که خدا کربلا را به آنها خبر داده است. آن زمانی که تابلوی عاشورا را به تمام فرشتگان، ارواح ملکوتیان و در علمش به ارواح انسان‌ها نشان داد که کدام یک از شما این روز را انتخاب می‌کنید، قبل از اینکه کسی وارد میدان شود، حضرت ابی عبدالله علیه السلام گفته است: من.

اصلاً نگذاشته هیچ فرشته، پیغمبر، امام و اولیایی بگویند: من، همین که گفت، خدا نیز فرمود: قسمت تو باشد. ولی ظهورش در روز عاشورا بود. در زیارت عاشورا می‌خوانیم: مصیبت شما بر آسمان‌ها و زمین سنگین بود. ⁽¹⁾کسی که در آن حادثه بتواند راست بگوید؛ صورت روی خاک بگذارد و بگوید:

«الهی رضاً بقضائک صبراً علی بلائک لامعبود سواک» ⁽²⁾من در دو عالم غیر از تو محبوبی ندارم. راست گفت که بر صفحه هستی این سه جمله ثابت ماند.

هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق ثبت است بر جریده عالم دوام ما ⁽¹⁾

امر خدا به معیت با راستگویان

این آیه همیشه به یادتان بماند. امر واجب حضرت حقّ است:

« وَ کُونُوا مَعَ اَلصّٰادِقِینَ» ⁽²⁾

خود را با گروه راستگویان پیوند بزنید. فقط آن گروه را قبول دارم. این ذکر

«اقرار باللسان»

است، ولی راست بگوید.

مرحوم قاضی، ⁽³⁾استاد علامه طباطبایی بود. علامه می‌فرمودند: من هر چه

دارم، از ایشان دارم. ایشان به علامه می‌فرمودند: هر چه می‌خواهی از دو راه به دست بیاور: یکی نماز شب ⁽¹⁾و دیگر توسل به حضرت سیدالشهداء علیه السلام. ⁽²⁾اگر

بدون این دو کار، تمام کتاب‌های جهان را بخوانی، به جایی نمی‌رسی؛ چون کتاب‌ها بدون این دو، نور را منتقل نمی‌کنند.

مرحوم قاضی می‌فرماید: شب دیر آمد، در قفل بود. گفتند: استاد! چه کنیم؟ این‌ها کسانی بودند که مزاحم احدی نمی‌شدند. اگر می‌آمدند و می‌دانستند که اهل خانه خواب هستند، پشت درب، در کوچه می‌خوابیدند. می‌گفتند: به ما گفته‌اند که تا اجازه نداشته باشی، خواب را بیدار نکن.

گفت: من درب را با حرف راستی که می‌زنم، باز می‌کنم. مرحوم قاضی می‌فرماید: استادم نگاهی به آن قفل قدیمی کرد و با حال خاصی گفت: «یا فاطمة الزهراء»

شما با حرف راست، رزق خدا را می‌توانید جلب کنید و زیاد رفیق خوب پیدا کنید. با حرف راست می‌توانید زلف خود را به زلف ملائکه پیوند بزنید.

اشک و گریه صادقانه

استادی داشتم که چند ماه به رحلتش مانده برای من با گریه تعریف کرد. به خدا قسم! در روایت دارد که اگر در دوره عمر خود یکبار گریه راست کنید، آن اشک ⁽¹⁾

را خود خدا می‌گیرد و نزد هیچ فرشته‌ای نمی‌گذارد. اگر در قیامت به دوزخ محکوم شوید و می‌خواهند شما را به جهنم ببرند، خدا می‌فرماید: او چیزی نزد من دارد که باعث نجات است و آن این است که یک بار، قطره اشکی از روی صدق و راستی گریه کرد.

ایشان به من گفت: شب چهارشنبه‌ای با چند نفر از شاگردان خصوصی استاد، مرحوم قاضی با ایشان همراه شدیم و به مسجد کوفه رفتیم. هنوز برق به نجف نیاورده بودند.

عبادات و ذکرهایی که استاد به ما یاد داده بود را انجام دادیم. بعضی‌ها کارشان تمام بود و بعضی‌ها هنوز اواخر کارشان بود. چراغ معمولی قدیمی که چراغ موشی می‌گفتند در انتهای مسجد روشن بود و نور کمی در صحن بود. مار جعفری زهرداری، نمی‌دانیم از کجا وارد مسجد شد.

ما با دیدن مار، وحشت زده به کناری آمدیم. آنهایی که اعمالشان تمام نشده بود، نزدیک بود با دیدن مار، از ترس کار را قطع کنند. اما استاد آرام به مار گفت: «مت» بمیر! مار نیز خشک شد و مرد. بعد ایشان گوشه‌ای نشست و بقیه اعمال را تمام کرد و فرمود: برویم.

گفت: پشت سرش راه افتادیم. یکی از ما شکّ کرد. با خود گفت: بروم ببینم واقعاً مار مرده است یا نه. رفت و برگشت. استاد گفت: من راست گفتم بمیر. دروغ نگفتم.

رفتی مرا امتحان کنی؟ من که اهل دروغ نیستم؛ یعنی نیت او از رفتن را خواند.

ذکر توسلی به پیشگاه پروردگار

بیایید راست بگوییم. راستگویی، ذکر زبان است. این ذکرها برای ما چه کار می‌کند؟ معلوم می‌شود راه گرفتن فیوضات از منبع آن، چیست. دومین فرد عالم خلقت؛ یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام شب‌ها صورت روی خاک می‌گذارد و می‌گوید:

«آه من قلّة الزاد و طول الطریق و بعد السفر» ⁽¹⁾آن وقت اگر ما به کریم بگوییم نداریم، کریم به ندار چه می‌خواهد بگوید؟ می‌خواهد بگوید: چه آوردی؟ نه. اخلاق کریم این نیست که به گدا بگوید چه آوردی؟ بلکه اخلاق کریم این است که به گدا بگوید: چه می‌خواهی؟ یا ربّ به سرّ و سرّ ذات بی‌مثالت

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

7 مقام خلیفة اللهی

اشاره

حقیقت ذاکر، مذکور و ذکر

7 تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

همه شخصیت الهی حضرت یوسف علیه السلام در استغراق او برابر با ظرفیت وجودی خود در ذکر خدا بود. او دارای ذکر زبان، اعضا و جوارح، نفس، قلب، روح و سرّ بود. تمام این مراتب ذکر نیز در کتاب خدا و معارف الهی آمده و توضیح داده شده و آثارش را نیز بیان کرده‌اند.

در این مسأله سه حقیقت مطرح است: ذاکر، ذکر، مذکور. چنانچه در معرفت به ذکر نیز سه مسأله مطرح است: عارف، عرفان و معروف و چون پایه ذکر براساس محبت، یاد محبوب، نه فقط با زبان، بلکه به کیفیت‌های گوناگون؛ یعنی با دل، اعضا، نفس، روح و سرّ است. اینجا نیز سه حقیقت مطرح است: محبّ، محبت، محبوب.

برخی از اصطلاحات مربوط به ذکر

در این موارد سه گانه، اولی را به بدایت تعبیر می‌کنند که منظور از بدایت، خود ذاکر، عارف و محبّ است؛ چون از او باید شروع شود. بدایت یعنی اول، ابتدا. ذکر باید از او طلوع کند و از افق وجود او خود را نشان دهد.

ذکر، عرفان و محبت را وسط می‌گویند، اوساط که راه و جاده است و خداوند

محور این سه حقیقت است.

بخشی از این تعابیر را در دعای بعد از زیارت وجود مبارک حضرت رضا علیه السلام می‌خوانید. دعایی که در زیارت هیچ پیغمبر و امامی وارد نشده است. تقریباً شخص متخصص، اهل دل و حال، بخواهد به این دعا نگاه باطنی بیاندازد، باید بگوید: این دعا همدوش دعای کمیل و عرفه حضرت سیدالشهداء علیه السلام است.

کلمه معبود، معروف و محبوب، در این دعا ذکر شده است:

«یا معبود العابدین، یا معروف العارفین، یا محبوب من أحبّه یا جلیس الذاکرین، یا مشکور الشاکرین» ⁽¹⁾من فکر پاک شما را به آیات و دعاها ارجاع می‌دهم تا به ذهن مبارکتان نرسد که این گونه مباحث در ارتباط با خانقاه و صوفیان است.

هدف گیری صحیح در ذکر

این اذکار واقعیّت‌هایی است که در قرآن، دعاها و روایات مطرح شده، ولی در این گونه مجالس کمتر مورد بحث قرار گرفته است. در این سه واقعیت، هدف‌گیری صحیح و پاک لازم است.

اگر هدف‌گیری صحیح و پاک نباشد، یقیناً ما از آثار ذکر به این معنا محروم خواهیم شد. فقط یک قدم از این زحمت را بر می‌داریم و ذکری را در این نواحی شش گانه با زبان، اعضا، نفس، قلب، روح و سرّ بیان می‌کنیم؛ چون اگر توجه نکنیم، محرّک همه اذکار ما، شهوات ما خواهد بود؛ یعنی اگر این ذکر را در دید خود موشکافی کنیم، می‌بینیم این ذکر، انسان را دچار عجب می‌کند و ارضای خیالی برای شخص می‌آورد که: ما را به وادی ذکر وصل کرده‌اند و مثل این که پسندیده

شده‌ایم و ما را راه داده‌اند.

این حالات به انسان توقف می‌دهد و او را از حرکت باز می‌دارد.

ذکر حقیقی، با جهت گیری مثبت

پس نباید به خودِ ذکر نگاه کنیم. باید ذاکر در ذکرش فقط مذکور، محبّ در محبتش فقط محبوب و عارف در معرفتش فقط معروف را محور خود قرار دهد. او که محور قرار بگیرد، همه فیوضاتش را به جانب انسان جهت‌گیری می‌کند. اگر ذاکر خود را محور قرار دهد، درجه کمی از بهشت نصیبش می‌شود و اگر ذکر را محور قرار دهد نیز همین طور.

این بیداری در امیرالمؤمنین علیه السلام خیلی فوق العاده بوده است که با پروردگار مهربان عالم در کلّ عبادات این گونه مناجات می‌کرد؛

«ما عبدتک خوفاً من نارک» ⁽¹⁾عبادت من برای ترس از بدنم نیست که محور عبادت را بدن قرار دهم و بگویم:

تو را عبادت کنم تا بدنم از عذاب در مصونیت برود. اگر این گونه عبادت کنم، پس بدن را کنار تو گذاشته‌ام و در عبادت شریک آورده‌ام. می‌گویم: دست به دست خدا می‌دهم تا بدنم در مصونیت برود، پس تو هدف نیستی، بلکه واسطه هستی. من کاری را که برای تو انجام می‌دهم، به خاطر حفظ بدن نیست، بلکه تو را عبادت

می‌کنم و به جهنّم نیز هیچ نظری ندارم که مرا ببری یا نبری.

«و لا طمعاً فی جنّتک»

همچنین تو را به امید بهشت نیز عبادت نمی‌کنم؛ چون در اینجا باز محور خودم می‌شوم و تو واسطه می‌شوی. تو را عبادت نمی‌کنم که مرا از نعمت‌های بهشت بهره‌مند کنی. این دیگر عبادت خالص تو نشد، این عبادت برای نجات و لذت بدن شد. من به بهشت تو نیز کاری ندارم.

پس چگونه تو را عبادت کنم؟

«لکن وجدتک اهلاً للعبادة فَعَبَدْتُک»

تو را یافتم که تنها موجودی هستی که ارزش پرستش داری.

این گونه عبادتی فقط برای خداست؛ چون دیگر غیری در کار نیست و خدا را فقط به خاطر خدا بودن می‌پرستم و او را فقط به خاطر خودش عبادت می‌کنم.

یاد خدا در همه حال، صفت مردان خدا

این قطعه کلام حضرت مولا را برای شما می‌خوانم و بعد شش ذکر و آثار آن را به تدریج توضیح می‌دهم. این آیه سوره نور را خوانده‌اید:

« رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اَللّٰهِ» ⁽¹⁾

انسان‌هایی هستند که محور وجودشان فقط « ذِکْرِ اَللّٰهِ » است و هیچ گونه رابطه مادی و شهوانیی آنها را از ذکر خدا جدا نمی‌کند و حجاب‌های مادی نیز آنها را از یاد خدا غافل نمی‌کند.

چون خدا همه حرفها را در همین تجارت و بیع زده است. آن وقت ذکر خدا را توضیح می‌دهد. البته توضیح دورنمایی است و عمقش را ما نمی‌دانیم.

جلا یافتن قلوب توسط ذکر

امیراالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«إنّ الله سبحانه وتعالیٰ جعل الذکر جلاءً للقلوب» ⁽¹⁾خداوند خودش ذکر را انتخاب کرد و به این ذکر اثری داد که هر جا برود، این اثر را بگذارد. مانند روغن جلا که آینه را صیقل می‌دهد. تا قبل از صیقل، انعکاس اشیا در آینه خیلی بد صورت می‌گرفت، خدا برای این که دل بشر را آینه انعکاس حقایق کند که در دل خود جمال ازل و ابد او را ببینند، ذکر را صیقل دهنده دل قرار داد. ⁽²⁾

دیدن خدا در عالم امکان

روایت عجیبی است که شیعه و سنی نقل کرده‌اند. این روایت در قلب پیغمبر صلی الله علیه و آله مصداق پیدا کرد و الّا نمی‌فرمود:

«من رآنی فقد رأی الحقّ» ⁽¹⁾هر کس مرا ببیند، خدا را دیده است. نمی‌خواهد بگوید: من مانند خدا هستم، این که کفر است.

خدا را با چشم سر نمی‌توانیم ببینیم، ولی دیدن خدا با چشم دل ممکن است.

همچنین طبق این روایت، دیدن پیامبر صلی الله علیه و آله مانند دیدن خداست.

اتصال دست پیامبر صلی الله علیه و آله به دست خدا

در بیابان، گرما، سختی، گرسنگی و تشنگی به خیمه‌ای رسیدند، پیرزنی در آن خیمه بود، فرمودند: مادر! می‌توانیم درون خیمه بیاییم تا چند دقیقه استراحت کنیم؟ عرض کرد: تشریف بیاورید.

پیرزن نپرسید که شما چه کسی هستید. نشستند. حضرت صلی الله علیه و آله فرمودند: چه چیزی داری مادر؟ عرض کرد: چیزی نداریم. خشکسالی امسال بیداد کرده، حتی بیابان‌ها از علف مختصری که شترها و گوسفندها استفاده کنند، محروم مانده است.

سخت زندگی می‌کنیم. یک گوسفند ماده یا بز بود، بیرون خیمه بسته بود، حضرت فرمود: این چیست؟ عرض کرد: از کلّ سرمایه زندگی من و شوهرم همین مانده است. چیز دیگری نداریم. پرسیدند: آیا شیر دارد؟ عرض کرد: نه. فرمود: گوسفند

و ظرفی برای من بیاور.

گوسفند و ظرف را آوردند، حضرت آمدند و فرمودند: « بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ » شروع به دوشیدن کردند. چند ظرف را از شیر پر کردند و بعد به پیرزن فرمودند: این شیرها برای شما باشد، از این به بعد نیز هر چه می‌خواهید بدوشید، می‌توانید.

این جلوه فیض است. پیرزن متحیر شد. عرض کرد: شما چه کسی هستید؟ فرمودند: بنده خدا. گفت: همه ما بنده خدا هستیم، اما همه این دست را ندارند، این دست به کجا وصل است؟ فرمودند: این دست، دست خداست. در این آیه اگر پروردگار دست دارد، دست پیغمبر صلی الله علیه و آله به دست او وصل است. ⁽¹⁾

تجلی خدا در وجود پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام

او خودش فرموده است که ذکر، جلوه محبوب است.

«انّ الله سبحانه وتعالیٰ جعل الذکر جلاءً للقلوب»

اصلاً وجود حضرت صلی الله علیه و آله ذکر الله بود؛ چون ذکر جلای قلوب است، آینه وجود ایشان جلوه‌گاه صفات و افعال شده بود. به این خاطر فرمود: هر کس مرا ببیند، خدا را دیده است.

اهل تسنن از ابن عباس نقل می‌کنند. همه آنها ابن عباس را قبول دارند؛ یعنی هر چه ابن عباس گفته، در کتاب‌های خود نوشته‌اند. گفته‌های او نیز مثبت است، ابن عباس گفته است: من گوینده را ندیدم، فقط صدا را شنیدم که داشت فریاد می‌زد:

«ایّها الناس» هر کس می‌خواهد با خدا بیعت کند و دست در دست خدا بگذارد، با حضرت ابی عبدالله الحسین علیه السلام بیعت کند. ⁽¹⁾این «ید الله» است. اهل تسنن نوشته‌اند: امیرالمؤمنین علیه السلام در طواف کعبه، جوانی را دید که دارد چشم چرانی می‌کند، فرمود: چرا به ناموس مردم چشم داری؟ برای این که همیشه یادش باشد که چشم چرانی چقدر زشت است، محکم به گوش او سیلی زد. فرمود: تو بین کعبه و مقام آمدی، چطور در خانه خدا، در مسجد الحرام، چشم چرانی کردی؟

اگر کعبه و مسجد الحرام نبود که حضرت نمی‌زدند. زدند که او بفهمد اینجا

حرمت دارد و او حرمت را دارد می‌شکند. حکومت آن زمان در دست عمر بود. او به شکایت نزد عمر آمد و جریان را گفت. به عمر گفت: تو شاه این مملکت باشی و کنار بیت الله الحرام در گوش من بزنند؟ گفت: نه، نباید بزنند. چه کسی زده است؟ من او را به اشدّ مجازات، مجازات می‌کنم. گفت: علی بن ابی‌طالب.

عمر گفت: سکوت کن جوان! آن دستی که به تو سیلی زده «ید الله» بوده است، من کاری نمی‌توانم بکنم. این حرف عمر بن خطّاب و به نقل اهل سنت است.

دست، دست خداست، ولی از آستین حضرت علی علیه السلام بیرون می‌آید. ⁽¹⁾

عظمت قلب مؤمن

روایتی در ذیل تفسیر این آیه دیدم:

« لَوْ أَنْزَلْنٰا هٰذَا اَلْقُرْآنَ عَلیٰ جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خٰاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اَللّٰهِ» ⁽²⁾

کلام الله را می‌گوید که کوه‌ها طاقت و تحمل نزول آن را ندارند. این کلام خداست:

«لا یسعنی أرضی و لا سمائی» ⁽³⁾

زمین و آسمانم گنجایش تجلی جمال مرا ندارند.

در سوره اعراف می‌فرماید: به حضرت موسی بن عمران علیه السلام گفتم: من جلوه‌ای به این کوه می‌کنم، ببین آیا سر جای خود می‌ماند؟ هنوز آن جلوه کامل نشده بود و حضرت موسی علیه السلام نوری دید، غشّ کرد:

« وَ خَرَّ مُوسیٰ صَعِقاً» ⁽¹⁾

وقتی به هوش آمد، دید هیچ اثری از کوه باقی نمانده است. نه آسمان، نه زمین، گنجایش تجلی نور مرا ندارند،

«و لکن یسعنی قلب عبدی المؤمن»

اما دل بنده مؤمنم گنجایش مرا دارد.

رفعت و عظمت قلب خدایی[1]

رفعت و عظمت قلب خدایی⁽²⁾

مگر سینه و اعضای این قفسه چیست؟ گوشت، پوست و سینه بدنی که چیزی نیست. جایی که او جلوه می‌کند، غیر از این گوشت و پوست است.

وقتی شمر روی سینه امام علیه السلام نشست، امام فرمودند: جای بسیار بلندی نشستی و نمی‌فهمی که کجا نشسته‌ای. در آن سینه دلی بود که در آن دل خدا گنجایش داشت.

خدا بر کل فرشتگان مباهات کرد که این است همان خلیفه‌ای که شما برای خلقتش به من اعتراض کردید، اما من به خاطر خلقت او به خودم آفرین گفتم.

ثابت کرده‌اند که هر مؤمنی تا روز قیامت برای شخص حضرت زینب کبری علیها السلام گریه کند، ⁽¹⁾خوب، راحت، بی‌درد سر و عاقبت به خیر می‌میرد. در زدم و گفت کیست؟ گفتمش ای دوست دوست

گفتمش این هم دمی است، گفت عجب عالمی است ساقی بزم تو کیست؟ گفتمش ای دوست دوست

در چو به رویم گشود، جمله بود و نبود دیدم و دیدم هنوز، گفتمش ای دوست دوست ⁽¹⁾

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

8 منزلگاه خدا روی زمین

اشاره

ذکر مردان خدا

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام در یکی از خطبه‌های فوق العاده مهم «نهج البلاغه» در توضیح آیه شریفه؛

« رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اَللّٰهِ» ⁽¹⁾

تمام هویت و حقیقت ذکر، به خصوص به آثار با عظمت آن اشاره می‌فرمایند.

این ذکری که در قرآن کریم و روایات مطرح است، بنا به روایتی است که در «اصول کافی» از امام صادق علیه السلام آمده که حضرت می‌فرمایند: منظور از ذکر، تکرار این الفاظِ پاکی مانند «سبحان الله، الله اکبر، الحمد لله» نیست، بلکه منظور، حضور با آگاهی و معرفت در محضر حضرت حق است، ⁽²⁾که این علم، آگاهی و معرفت را نیز خدا

در قرآن می‌فرماید؛ چون خود قرآن نیز ذکر است:

« إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ» ⁽¹⁾

این علم، آگاهی، دانش و معرفت، « ذِکْرِ اَللّٰهِ » است. کسی که تا حدّی این علم را فرا گرفته و به تعبیر امیرالمؤمنین علیه السلام اهل قرآن شده است و به فرموده امام صادق علیه السلام در روایت مهمی که در باب ایمان «اصول کافی» ذکر شده است، این علم فراگرفته را در عمل به همه اعضا، جوارح و درونش پخش کرده است.

خواص و فواید ذکر

امام صادق علیه السلام برای ابوعمر زبیری، پخش این معرفت به صورت علم، در عمل را توضیح داده‌اند که از روایات مفصّل و پرقیمت شیعه است. ⁽²⁾آن ذکر و معرفت

که به صورت عمل در ظاهر و باطن پخش شده است، انسان را در حضور قرار می‌دهد. این حضور نیز حضوری است که در آن انسان نمی‌خواهد که جز کار مثبت کاری را انجام دهد. غفلت و توقّف در آن حضور، بسیار اندک است.

شیخ بهایی می‌فرماید: کسی که در حضور است، اگر آنی غفلت کند، مرتکب اعظم کبائر شده است.

امام علی علیه السلام در ابتدای گفتار خود در این خطبه می‌فرمایند:

«انّ الله سبحانه وتعالیٰ جعل الذکر جلاءً للقلوب»

ذکر به این معنا؛ یعنی قرآن، یاد خدا، تحقّق معرفت قرآنی به صورت عمل، در حالی که در همه ظاهر و باطن انسان پخش شده باشد. این ذکر، صیقل و جلای دلها

است.

وقتی که دل با ذکر جلا بگیرد، آینه انعکاس فیوضات می‌شود؛ یعنی حتماً این دل، فیوضات ویژه الهیه را منعکس می‌کند، چه در خواب، چه بیداری و هنگام مرگ و برزخ، البته اوج جلوه این فیوضات در قیامت است که همه وجود به حضرت حق وابسته و در خواست کننده از او می‌شوند.

قلوب، ظرف های خدا بر روی زمین

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«انّ لله تعالیٰ فی الارض اوانی» ⁽¹⁾نکته جالب روایت این است که «لله» بر همه الفاظ روایت مقدم است، «لام» بر سر «لله» از نظر ادبی، لام ملکیت است؛ یعنی معنای ملکیت دارد. خداوند متعال در زمین ظرف‌هایی دارد که ملک خاص و ویژه اوست؛ یعنی غیر از ملک‌های دیگر است که خودش به انسان اجازه خرید و فروش را داده است.

« لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ» ⁽²⁾

انسان اجازه دارد خانه، ملک، محصولات کشاورزی، تولیدات خود و اجناس مغازه را بفروشد. خداوند به مالک، اجازه نقل و انتقال همه این ملک‌ها را داده است، ولی این ملک قابل خرید و فروش نیست. به فروش نمی‌رود، ولی می‌توان به غصب داد و یا به غارت برد. اما این که ملکش را به دیگری انتقال دهد، نمی‌تواند؛ چون این ظرف‌هایی است که ملک ویژه خداست.

آن ظرف‌ها چیست؟ پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«ألٰا و هی القلوب»

دلها هستند. از ابتدا دل را به عنوان ملک ویژه خود می‌آفریند؛ چون هیچ کجایِ وجود انسان غیر از دل جای جلوه او نیست.

محبوب ترین دلها نزد خدا

اشاره

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«فأحبّها الی اللّٰه أرقّها و أصفاها واصلبها»

محبوب‌ترین دل‌ها در پیشگاه خدا، محکم‌ترین، نازک‌ترین و جلادارترین دل‌ها است. دلی که هم خیلی محکم است و خیلی نرم و پاک است. از هر آینه‌ای آینه‌تر است. «صفی» ؛ یعنی آینه، «أصفی» ؛ یعنی آینه‌تر.

1 - دل وابسته به ایمان

اشاره

بعد حضرت صلی الله علیه و آله توضیح می‌دهند:

«أصلبها فی ذات اللّٰه»

دلی که زلفش چنان به زلف ایمانِ به خدا و قیامت گره خورده است که در دنیا و آخرت کسی پیدا نمی‌شود که بتواند این گره را باز کند.

شعری از سعدی هست که اگر در مدّت صد و ده ساله عمرش غیر از این یک خطّ شعر را نداشت، بس بود. نقش کردم رخ زیبای تو بر خانه دل خانه ویران شد و آن نقش به دیوار بماند

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: محبوب‌ترین دل‌ها نزد خدا دلی است که نقش ایمان در آن ثابت شده باشد.

یکی شدن دل با ایمان

امیرالمؤمنین علیه السلام تعبیر عجیبی دارند که می‌فرمایند: انسان باید به جایی برسد که نگوییم دلِ او دارای ایمان است، بلکه بگوییم: او خودِ ایمان است. دیگر دلی در کار نباشد و از دویی حرف نزنیم. دیگر حرف دل نیست.

«و الایمان مخالط لحمک و دمک» ⁽¹⁾این حرف را برادران اهل سنت نیز نقل کرده‌اند که پیغمبر صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: خون و گوشت تو با ایمان مخلوط شده است. ⁽²⁾این

دل، محبوب‌ترین دل است.

وقتی بلال حبشی را می‌زدند، یا او را عریان می‌کردند و روی ریگ‌های بیابانهای اطراف مسجد الحرام که در آتش سرخ شده بود می‌انداختند، به دشمن می‌گفت:

شما می‌توانید بدن مرا از من بگیرید، ولی خدا و پیغمبر صلی الله علیه و آله را نمی‌توانید بگیرید.

دست شما فقط به بدن من می‌رسد، ولی به خدا و پیغمبر صلی الله علیه و آله درون وجودِ من نمی‌رسد. خیلی شکنجه شد، ولی خدا را از دست نداد. چون دل او با خدا، پیغمبر صلی الله علیه و آله و قیامت یکی شده و وحدت پیدا کرده بود. ⁽¹⁾

وقتی امیرالمؤمنین علیه السلام به دربِ مغازه میثم خرمافروش آمد و فرمود: چند لحظه بیرون بیا و با من قدم بزن. بی‌درنگ بیرون آمد و با محبوبش قدم می‌زد که به درخت خرما رسیدند، فرمود: این درخت را نگاه کن، بیست سال دیگر، تو را به جرم عشق و علاقه به من به این درخت می‌آویزند. آن روز چه می‌کنی؟ عرض کرد: هیچ، راحت بر سر دار می‌روم.

فرمود: آیا از من دست برنمی‌داری؟ گفت: نمی‌توانم؛ چون همه وجودم با شما یکی شده است. فرمود: دست و پای تو را قطع می‌کنند. گفت: اما نمی‌توانند شما را از من قطع کنند. این دل است که نسبت به ایمان، سخت‌ترین است. ⁽¹⁾

2 - رقیق ترین دل ها

اشاره

دومین دل محبوب خدا را فرمودند:

«و أرقّها للأخوان»

محبوب‌ترین دل‌ها، نازک‌ترین و رقیق‌ترین آنها نسبت به برادران ایمانی است.

پرهیز از رذایل دل

برادرانم! اگر اقوام، دوستان و همکاران، مزاحم شما شدند و شما را محروم کردند، سعی داشته باشید که نسبت به آنها کینه پیدا نکنید؛ چون پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

کینه‌دار، بی‌ایمان از دنیا می‌رود. ⁽¹⁾آنها را نصیحت کنید، اگر خوب نشدند، آنها را رها کنید، اما دشمن و کینه‌ای نشوید. حساب آنها با پروردگار است. بالاخره آنها «بسم الله» می‌گویند، حال درست یا نادرست، به نفاق یا به سلامت، ما که خبر نداریم، بر دلی حلال نیست که به برادران مسلمانش کینه داشته باشد. به ما سفارش کرده‌اند که دشمنان خود را بین مردم دعا کنید که خدا از دشمنی کردن نجاتشان دهد، اما به ما لعنت و نفرین کردن را اجازه نداده‌اند.

جای خدا در دل بی‌کینه

شما اگر می‌خواهید به خدا برسید، چاره‌ای نیست، باید این مسائل را تحمل کنید. اگر دیگران غیبت شما را کردند، شما غیبت نکنید. اگر آبروی شما را بردند، شما آبرو نبرید. اگر شما را راه ندادند، شما آنان را راه دهید. این کار همه انبیا و ائمه

طاهرین علیهم السلام است. خود این حالت، باز کننده درهای فیض به روی انسان است.

فرق تبری از دشمنان و کینه زدایی

کینه زدایی غیر از «تبرّی» است. تبرّی مربوط به دشمنان خداست. شما باید علماً، عملاً و قلباً نسبت به دشمنان خدا موضع‌گیری کنید.

شما باید دشمنان اهل بیت علیهم السلام را لعنت کنید و با آنها کینه داشته باشید و بجنگید، اما کسانی که در بین شما هستند، اقوام، بعضی از اهل مسجد و جلسات که کم ظرفیت، بی‌معرفت، جاهل و نادان هستند و ایمان آنها نسبت به قیامت ضعیف است، علیه شما موضع‌گیری می‌کنند، دل شما می‌سوزد، ولی به شما اجازه نداده‌اند که دل بسوزانید. شما مگر آتش افروز هستید؟ شما باید خاموش کننده آتش باشید. به جان زنده دلان سعدیا که ملک وجود نیرزد آنکه دلی را ز خود بیازاری ⁽¹⁾

بگذارید دل شما را بیازارند، اما شما دل کسی را نیازارید. شما با عمل خود نشان دهید که خوب هستید، هر چند شما را بد نمایش دهند.

امیرالمؤمنین علیه السلام جلوه کامل صفات خدا

مگر صد سال دریاوار برای زشت جلوه دادن، حضرت علی علیه السلام تبلیغ و زمینه سازی نشد؟ ولی امیرالمؤمنین علیه السلام از زمان خود تا به حال یکی از زیباترین چهره‌های انسانی در عالم است. هیچ گاه حضرت علی علیه السلام در رفتار مانند معاویه کار نکرد. تمام نامه‌هایی که به معاویه نوشت، نامه دلسوزانه، رحمت و هدایت است، او نخواست گوش دهد. تمام موضع‌گیری‌های امیرالمؤمنین علیه السلام پاک است.

یکی از افراد دشمن پای منبر حضرت آمده بود، به قدری دشمن تحت تأثیر قرار گرفت که از جا بلند شد و با فریاد گفت: یا علی! خدا تو را بکشد، ⁽¹⁾چقدر خوش بیانی. مردم حرکت کردند که آن شخص را تنبیه کنند، اما حضرت از روی منبر با دنیایی از محبت فرمودند: به چه کسی گفت مرگ بر تو؟ گفتند: به شما. فرمود:

می‌خواهید او را چه کار کنید؟ گفتند: می‌خواهیم او را تنبیه کنیم. فرمود: او که با شما نبود. به یک نفر در این مسجد گفت: مرگ بر تو، آن هم من بودم، پس حساب او با من است. به او مهلت دهید تا منبر من تمام شود، شاید در او اثر کند.

اگر او گناه می‌کند، تهمت می‌زند، غیبت می‌کند، شما مانند او عمل نکنید، بلکه شما به خدا تکیه کنید و او را وکیل خود بگیرید.

« نِعْمَ اَلْمَوْلیٰ وَ نِعْمَ اَلنَّصِیرُ» ⁽²⁾

او خود می‌داند که چه کار کند.

فتح دل با تحمل و صبر

البته تحمل چنین مسائلی فتح دل می‌آورد. سه نوع فتح در قرآن هست که دو نوع آن فتح مقیّد است.

« نَصْرٌ مِنَ اَللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ وَ بَشِّرِ اَلْمُؤْمِنِینَ» ⁽³⁾

کلمه «فتح» در اینجا مقیّد به «قریب» است؛ یعنی وقتی یاری خدا به شما برسد، روزگار مادّی شما را به همین زودی گشایش می‌دهد. این فتح قریب است. فتح دیگری را می‌خوانیم که باز مقید است.

« إِنّٰا فَتَحْنٰا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً» ⁽¹⁾

در اینجا گشایش آشکار؛ یعنی پیروزی بر دشمن. طرف مقابل تو اگر درست نشود و توبه نکند، ذلیل می‌شود و تو عزیزتر می‌شوی.

نوع آخری از فتح در قرآن هست که مقیّد به قیدی نیست و مطلق است:

« إِذٰا جٰاءَ نَصْرُ اَللّٰهِ وَ اَلْفَتْحُ» ⁽²⁾

این گشایشِ مطلق باطنی و قلبی است، ولی با تحمّل رنج‌ها، صبر در مقابل مشکلات، برخورد شرعی با کینه داران. این کار برای شما گشایش قلبی می‌آورد. هر چه در این زمینه بیشتر پایداری کنید، درِ دل شما بیشتر به روی خدا باز می‌شود.

3 - دل صاف از لکه گناه

اشاره

اما سوم؛ «أصْفٰاهٰا» ، محبوب‌ترین دل نزد خدا، صاف‌ترین، جلادارترین، روشن‌ترین و پاک‌ترین آنها است؛

«أصْفٰاهٰا من الذنوب»

دل وقتی در پرده حسد، ریا، کبر، طمع، نفاق، حرص و کینه نباشد، مانند آینه است که خدا را در خود منعکس می‌کند.

بصیرت دل‌های صاف

حضرت مسیح علیه السلام به پروردگار گفت: در بین مردم یکی از نزدیک‌ترین دوستانت را به من نشان بده.

خداوند فرمود: دوست‌ترین دوست و نزدیک‌ترین رفیق من، آن کسی است که در روزگار تو از همه به من نزدیک‌تر است، آدرس او این است. به آدرس رسید، پیرزنی بود، پا، دست و چشم نداشت، گرفتار جذام شده بود.

سلام کرد. جواب داد: «السلام علیک یا روح الله»

حضرت فرمود: مادر! تو که چشم نداری، از کجا متوجه شدی که من روح الله هستم. گفت: از طریق کسی که تو را به طرف من هدایت کرد، همان کس به من گفته است که روح الله به نزد تو می‌آید.

گفت: مادر! در چه حالی هستی؟ گفت: ای مسیح!

«الحمدلله علی آلائه»

دائم بر همه نعمت‌های باطنی او شکر می‌کنم،

«و الشکر علی نعمائه»

و در همه نعمت‌های مادی او در سپاسگزاری هستم.

قال رسول اللّٰه:

« اربع من اعطیهن فقد اعطی خیر الدنیا والآخرة بدنا صابرا ولساناً ذاکراً وقلباً شاکرا وزوجة صالحة» ⁽¹⁾

حضرت مسیح گفت: مگر چه چی ز داری؟ گفت:

«یکون لی قلباً شاکراً و لساناً ذاکراً و بدنی صابراً»

دلم شاکر، زبانم ذاکر و بدنم صابر است. چشم مرا گرفت، چه می‌دانی؟ اگر نمی‌گرفت، ممکن بود تا آخر عمر فقط یک بار به نامحرم دوخته شود. عجب نعمتی به من داد. دست مرا گرفت، تا به کسی ظلم نکنم و یا لقمه حرام برندارم. پای مرا گرفت تا به دنبال لذّات جسمی و هوسی نروم.

حضرت عیسی علیه السلام فرمود: روزی تو را چه کسی می‌دهد؟ ⁽¹⁾گفت: روزی مرا آن کسی می‌دهد که هفت آسمان را در فضا معلّق قرار داده است؛ یعنی نگاه نکن که من چشم ندارم، من همه عالم را با چشم خدا می‌بینم.

همه این‌ها کار دل است، نه دست ما این کاره است، نه گوش و نه بدن ما.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«ان الله سبحانه وتعالیٰ جعل الذکر جلاءً للقلوب» ⁽²⁾

واقعیتی است. حضرت مسیح علیه السلام مبهوت شد که خدا در گوشه و کنار عالم چه رفقایی دارد. دل، چه دریافت‌ها و رموزی دارد. خوشا آنان که الله یارشان بی

این شرح حال عاشقان او است و اما شرح حال ما؛ از آن روزی که ما را آفریدی

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

9 دارو و درمان دل

اشاره

بیماری‌های بدنی و روحی

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

اهل حکمت از بیماری‌ها تعبیر جالبی دارند. به زبان عربی فرمودند که بیماری «عدم السلامة» است. نبود و خلأ سلامت، بیماری است. این بیماری اگر بدنی باشد، طبیب و دارو دارد و وظیفه واجب بیمار بدنی است که به طبیب مراجعه و به نسخه او عمل کند تا این خلأ برطرف شود و نیروهای از دست رفته، به بدن برگردد.

لذا می‌گویند: بیماری ذاتی بدن نیست، بلکه عرضی است؛ یعنی جزء آفرینش انسان نیست، بلکه به عللی بدن گرفتار بیماری می‌شود. بیماری دشمن است، می‌شود با آن جنگید، نابودش کرد و آن را فراری داد. اسلحه آن دارو و متخصص این اسلحه طبیب است.

دستور دین به معالجه بیماری بدنی [1]

دستور دین به معالجه بیماری بدنی ⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«فصلاح المرضیٰ فیما یعمله الطبیب و یدبّره لا فیما یشتهیه المریض و یَقْتَرِحُهُ» ⁽¹⁾مصلحت مریض در آن چیزی است که طبیب تدبیر می‌کند و هرگز درست نیست که مریض خودش را در اشتهای خود رها کند و هر کاری که می‌خواهد، بکند.

این بیمار بدنی اگر به طبیب مراجعه نکند و دارو نخورد، گناهکار است و اگر بمیرد گویا خودکشی کرده است.

رجوع به طبیب مهم است، در روایات آمده است که حضرت موسی بن عمران کلیم الله علیه السلام، سومین پیغمبر اولوا العزم، بیمار بدنی شد. به پروردگار عرض کرد: مرا شفا بده، خدا خطاب کرد: شفا را در دارو گذاشته‌ام و دارو را نیز طبیب می‌داند؛ ⁽²⁾یعنی از کانال و راه خودش وارد شو:

«أبی الله أن یجری الأشیاء الّا باسباب» ⁽³⁾

من که خدا هستم و قدرتم مطلق و بی‌نهایت است، امور مربوط به موجودات و انسان را از طریق علل و اسباب حل می‌کنم. اگر گرسنه به من بگوید: مرا سیرم کن، به او می‌گویم: برو کار کن، پول به دست بیاور و غذا بخر و بخور تا سیر شوی.

بیماری روحی و درمان آن

از نظر بدن این وظیفه بزرگی است که بر عهده بیمار است. حکما می‌فرمایند:

بیماری دیگر، بیماری روحی، فکری و قلبی - نه ظاهر قلب، بلکه ملکوت قلب - است.

برای این بیماری نیز طبیب و دارو قرار داده شده است. این بیماری‌ها نیز ذاتی نیست؛ یعنی خدا بیماری باطنی را با گِل بشر نیامیخته و او را مریض نیافریده است.

« فِطْرَتَ اَللّٰهِ اَلَّتِی فَطَرَ اَلنّٰاسَ عَلَیْهٰا» ⁽¹⁾

عروض بیماری روحی بر انسان

این بیماری‌های روحی و باطنی مانند بیماری‌های بدنی، عارضی است؛ یعنی انسان به عللی بیمار می‌شود. حال یا سبب این بیماری روحی، قلم است، یا فیلم، ماهواره، دوست نادان، پدر و مادر بی‌توجه، معلم بد و یا اوضاع اجتماعی است.

همچنین این بیمار یا خودش احساس می‌کند که بیمار است و یا شخص سالم یا طبیب روحی می‌بیند که او بیمار است و واجب است که به او خبر دهد.

« کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ

وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ» ⁽¹⁾

به او بگویند که از خوبی‌ها چه چیزهایی را کم دارد و بیماری‌های او را علاج کنند و او را از این خلأهای ظلمانی نجات دهند.

عرضه بیماری بر طبیبان روحی

حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام می‌فرمایند: شما مردم، بخشی از عمر خود را با مردان خدا، رجال الهی و انسان‌های پاک بگذرانید. متن فرمایش ایشان این است:

«وَساعة لمعاشرة الاخوان والثقات الذین یعرفونکم عیوبکم ویخلصون لکم فی الباطن. . .» ⁽²⁾به دنبال بی‌عیب‌ها، کم عیب‌ها و پاکان بگردید. جمله اول حضرت این است که تمام پاکان در باطن خود به شما اخلاص می‌ورزند و نسبت به گنهکار کینه ندارند.

اینان عیب داران و گنهکاران را بیمار می‌دانند و عاشق علاج بیمار هستند. لذّت می‌برند که بیماری را معالجه کنند.

اجرت طبیبان روح

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: حق ویزیت این اطبّا را فقط خدا می‌تواند بپردازد و در توان کس دیگری نیست.

پیغمبر صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«لَأَنْ یهدی الله عَلیٰ یَدَیْکَ رجلاً خیرٌ لک مما طلعت علیه الشمس أو غربت» ⁽¹⁾علی جان! هر بیمار روحی، فکری و قلبیی که به وسیله تو علاج و سالم شود، از عیب و خلأ در بیاید، برای تو بهتر است از آنچه که آفتاب بر او می‌تابد و بر آن غروب می‌کند. حال امیرالمؤمنین علیه السلام از زمان زنده بودن و بعد از شهادتش بسیاری را علاج کرد. معنویت حضرت علیه السلام تا کنون هزاران هزار نفر را علاج کرده و می‌کند.

گاهی کسی ⁽²⁾به خانه امام صادق علیه السلام می‌آمد، حضرت می‌فرمود: بگو! بخوان! وقتی تمام می‌شد، حضرت به خانواده خود می‌فرمودند: هر چه گلوبند، گوشواره، النگو و انگشتر طلا دارید بیاورید! به خادم خانه می‌فرمودند: فلان مقدار پول

بیاورید. همه را به آن گوینده می‌دادند ⁽¹⁾و می‌فرمودند: این مزد تو نیست، فقط برای این است که از خانه من دست خالی بیرون نروی. خدا در قیامت باید حق شما را بدهد.

افتادن در دامان طبیبان

همسر «زهیر بن قین بجلّی» ⁽²⁾وقتی در راه کربلا بر سر سفره می‌نشیند، پرده

خیمه کنار می‌رود، فرستاده حضرت ابی عبدالله علیه السلام می‌گوید: ای زهیر! امام حسین بن علی علیهما السلام با تو کار دارد.

او می‌گوید: من با حسین بن علی علیهما السلام کاری ندارم؛ یعنی بیماری او به قدری سنگین است که نمی‌داند بیمار است و می‌گوید: من با طبیب کاری ندارم و بیمار نیستم.

اما همسر با کرامتی دارد که می‌داند شوهرش مریض است، لذا با ناله، از پشت پرده خیمه گفت: جگرگوشه حضرت فاطمه زهرا علیها السلام کسی را به دنبال تو فرستاده است، می‌گویی: نمی‌روم؟ برو.

رفت. طبیب با او چه حرفی زد و گفتاردرمانی این طبیب چگونه بود؟ خبرش به ما نرسیده است، ولی وقتی برگشت، هنوز گرسنه بود، اما گفت: سفره را جمع کنید، غذا نمی‌خواهم. خیمه مرا به کنار خیمه حضرت ابی عبدالله علیه السلام بیاورید. من حسینی شدم؛ یعنی بیماری من خوب شد.

درمان همدیگر با روش دین

جوانی که ازدواج کرده است، بعد می‌فهمد که آن دختر خلأهای باطنی دارد، با کرامت، زبان نرم، اخلاق شیرین و برخورد ملکوتی و الهی، به تدریج در طول چند سال می‌تواند این همسر خود را با خدا آشتی دهد. اجرت این شوهر نیز با

خداست.

یا هدایت همکاری که از خدا و دین دور است و نسبت به پروردگار تکبر دارد.

شما اگر او را آشتی دهید، اجر شما با خداست؛ چون این بیماری‌ها ذاتی نیست و ممکن است علاج او مقداری طول بکشد، اما قابل علاج است. گاهی نیز بیماری بر بعضی‌ها مسلط نشده است و زود خوب می‌شوند.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: از علاج این گونه بیماران ناامید نباشید.

درمان، به شرط خواستن

این بیماران اگر خودشان بخواهند، قابل معالجه هستند، اما اگر بیماری مسلّط شود و این خلأ و عیب طولانی شود، در دل لانه می‌کند و محکم می‌شود، دیگر طبیب میکرب‌های این بیمار روانی را نمی‌تواند از این لانه بیرون کند؛ چون حاضر نمی‌شود که داروی طبیب را مصرف کند.

در «نهج البلاغه» امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند ⁽¹⁾: جمعی از اقوام اهل قریش نزد

پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و عرض کردند: اگر به این درخت خرما بگویی که زمین را بشکافد و جلو بیاید، ما به تو ایمان می‌آوریم.

پیغمبر صلی الله علیه و آله منتظر جواب حضرت حق شد که طبیب طبیبان چه می‌گوید.

خداوند فرمود: حبیب من! تو به درخت بگو بیا، من آن را می‌آورم. همان کسی که هسته خرما را به این نخل تبدیل کرد، زمین را نیز می‌شکافد و نخل را جلو می‌آورد.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اگر من این کار را بکنم، شما به وعده خود وفا می‌کنید؟ عرض کردند: آری. حضرت فرمودند: ای درخت! جلو بیا. درخت زمین را شکافت و آمد.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: شاخه‌هایش روی شانه من بود. بعد گفتند: بگو از وسط نصف شود. درخت نصف شد. گفتند: بگو به هم بسته شود. درخت بسته شد.

بگو سر جایش برگردد، برگشت.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: همه از جا بلند شدند و گفتند: ما جادوگری مانند تو در عالم ندیدیم. بعد بدون این که ایمان بیاورند، رفتند. این اوج تسلّط بیماری است.

بیماران سه گانه روحی

1 - بیمار نفس

امام صادق علیه السلام در این زمینه بیماران را به سه دسته تقسیم می‌کنند:

«المرضی ثلاثة: عن النفس، عن القلب، عن الروح» ⁽¹⁾

گروهی از بیماران، بیمارانی هستند که منشأ بیماری آنان نفس است؛ یعنی کشش‌های متراکم مادّی آنها را به پول، مقام، شهوات، غرایز بی‌مهار و امیال بی‌حد زنجیر کرده است و بنا ندارند که هیچ دارویی را برای علاج بیماری خود مصرف کنند.

2 - بیمار دل

اشاره

بیماری گروه دوم از ناحیه قلب و دل است. دل چهره ملکوتی دارد، نه چهره مادی.

حکما می‌گویند: هر کس گناه کرد و به او گفتند: چرا گناه می‌کنی؟ می‌گوید: دلم می‌خواهد، او دروغ می‌گوید؛ چون دل اهل این حرف‌ها نیست. گناه از دل نیست.

پرده‌ها را کنار بزن، به حرف دل گوش بده، فقط از دل صدای خدا می‌آید. ⁽¹⁾

نجوای الهی دل

دل مانند نی پروردگار است که با الهام و وحی در آن می‌دمد:

« نَزَلَ بِهِ اَلرُّوحُ اَلْأَمِینُ * عَلیٰ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ اَلْمُنْذِرِینَ» ⁽¹⁾

ما قرآن را به قلب تو نازل کردیم، نه به نفس. دلم می‌خواهد یعنی چه؟ دلم می‌خواهد، دروغ است. گناه کرده است، باید بگوید: شهوت، غریزه جنسی، شکم و بدنم می‌خواست، نه دلم. دل همسایه خداست:

«القلب جار الله»

در تعبیر دیگر:

«قلب المؤمن عرش الله» ⁽²⁾در تعبیری دیگر:

«القلب بیت الرّب» ⁽³⁾آیا کعبه گناه می‌خواهد؟ کعبه هزاران ناله داشت تا پیغمبر صلی الله علیه و آله آمد و ناله‌اش را ساکت کرد. آن وقتی که به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: تبر بردار و روی شانه من برو، تمام این سیصد و شصت بت را بشکن و بسوزان.

وقتی کعبه از بت‌ها پاک شد، آرام شد. دل از دست نفس امّاره مردم ناله دارد، گریان است، شاد نیست. این رباعی باباطاهر همدانی را نیز باید در همین مسیر معنی کرد: خدایا داد از این دل داد از این دل که من یک دم نگشتم شاد از این دل

چو فردا دادخواهان داد خواهند بگویم صد هزاران داد از این دل ⁽¹⁾

چرا؟ چون دل دائم از آلودگی‌ها به فریاد و ناراحتی است، دل غصّه دارد که انسان‌ها، شادی واقعی ندارند.

ارزشمندترین عضو انسان

دل در وجود انسان، با ارزش‌ترین عضو است. دل مظهر نبوت انبیا و امامت امامان علیهم السلام است.

امام صادق علیه السلام دل را امام باطن می‌داند. ⁽²⁾دل خواسته‌های منفی ندارد؛ چون با نفس اماره سنخیتی ندارد. دل از سنخ ملکوت، روحانیون عالم غیب، ملائکه و بهشت است. لذا در آیه‌ای می‌فرماید: در قیامت یک چیز شما را نجات می‌دهد:

« یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ * إِلاّٰ مَنْ أَتَی اَللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ» ⁽³⁾

این موقعیت دل است. بیماری بعضی‌ها از ناحیه دل است؛ یعنی خلأ قلبی

دارند.

3 - بیمار روحی

اشاره

بیماری بعضی‌ها نیز از ناحیه روح است، یعنی خلأ روحی دارند،

« وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» ⁽¹⁾

آن روح دچار خلأ شده است.

مریضی و درمان افراد در بیماری روحی

بعد حضرت علیه السلام می‌فرمایند:

«فمرض المنافق عن النفس»

بیماری منافقان از ناحیه نفس است،

«و مرض المؤمن عن القلب»

بیماری مؤمن از ناحیه دل است،

«و مرض العارف عن الروح»

بیماری عاشقِ آگاه از ناحیه روح است، اما دارو دارد:

«فدواء المنافق دار جهنم»

اما درمان منافق، آتش جهنم است. منافق هر چه معجزه از پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌بیند، می‌گوید: همه این‌ها جادو، جنون، شعر و کذب است. منافق زمان به زمان شکل عوض می‌کند. به نرخ روز نان می‌خورد. شخصیت ثابتی نیست. در کمین است ببیند امروز با چه شکلی جلو بیاید و پشت چه سپری پنهان شود. نماز، روزه،

جلسه، گریه، برای ضربه زدن به دین و دیندار مترصد فرصت است. نمی‌خواهد علاج شود.

اگر بنا به علاج شدن بود، پیغمبر صلی الله علیه و آله، ائمه علیهم السلام، قرآن و عالم ربانی هستند، او نمی‌خواهد علاج شود. پس دوای او دوزخ است. این پرده نفاق را فقط آتش می‌سوزاند.

« و دواء المؤمن معرفته و حبّه»

اما دوای خلأ دل مؤمن، با عرفان، محبت، معرفت و عشق به پروردگار پر می‌شود. هر چه معرفت دینی و عمل مؤمن بالا می‌رود، هر چه عشق و محبت مؤمن به پروردگار اضافه می‌شود، به علاج، درمان و سلامتی نزدیک‌تر می‌شود. تا دلی پیدا می‌کند که به تعبیر امام صادق علیه السلام امام و ولیّ وجود او است، آن دل کارگردان همه ظاهر و باطنش می‌شود.

دلالت دل با ایمان به عمل صالح [1]

دلالت دل با ایمان به عمل صالح⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«بالصالحات یستدلّ علی الایمان» ⁽²⁾.

به ایمان بر اعمال شایسته استدلال می‌شود.

همه زیبایی‌ها، خوبی‌ها و اعمال مؤمن در آن دل ریشه دارد.

«و دواء العارف لقاؤه» ⁽¹⁾او از کلاس معرفت و محبت گذشته است، خلأ او فقط با لقای محبوبش پر می‌شود. باید جمال معشوق را در همین دنیا با چشم دل ببیند و تا نبیند، نمی‌میرد.

مشاهده جمال الهی

«نوف بکّالی» ⁽²⁾به امیرالمؤمنین علیه السلام عرض کرد: یا علی! آیا شما خدا را دیده‌ای؟ حضرت جوابی دادند:

«مٰا کُنْتُ أعبد ربّاً لم أره» ⁽³⁾خدایی را که نبینم، عبادت نمی‌کنم. هر چه عبادت کرده‌ام، در حضور بوده است. بعد فرمود: می‌دانی با چه چشمی خدا را دیده‌ام؟ با چشم دل.

لقا و دیدار محبوب چه لحظه‌ای است! آن لحظه‌ای که به انسان توفیق دهند تا جمال ازل و ابد محبوب را حس کند و ببیند. حسن یوسف را به عالم کس ندید حسن آن دارد که یوسف آفرید

زنان مصر، زلیخا را خیلی سرزنش کردند: بدبخت بیچاره! شنیدیم گرفتار عشق

غلام کنعانی شده‌ای، کسی که معلوم نیست از کجا در این مملکت آورده‌اند،

« بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرٰاهِمَ مَعْدُودَةٍ» ⁽¹⁾

فروختند. خدا در قرآن می‌فرماید: مرتب زلیخا را سرزنش کرده، به شخصیتش هجوم کردند. تمام زنان درباری و پولدار اطراف را به سالنی دعوت کرد، میوه گذاشت و کارد تیزی نیز به دست آنان داد. دو دربِ سالن را باز کرد. به حضرت یوسف علیه السلام گفت: از این در بیا و از آن در برو.

حضرت یوسف علیه السلام فقط آمد رد شد و رفت، اما خدا در قرآن می‌فرماید: زنان به جای بریدن میوه داشتند دست خود را می‌بریدند و نمی‌فهمیدند؛ ⁽²⁾یعنی چنان مسحور این جمال شده بودند که از حواس خود درآمده بودند و نمی‌فهمیدند که کارد دارد دست آنها را می‌برد. این جمال انسان، این گونه آنان را متحیر، واله و مدهوش کرد. حضرت یوسف علیه السلام نقاشی بود، برو نقاش را ببین که چه خبر است.

تلاش و نتیجه آن

اما زحمات منافقین:

«و قربة المنافق فی درکة الشقاوة و المطبوع علیها اللعنة»

«قربة» یعنی طاعت، عبادت، نماز و روزه، به لباس خوبان درآمدن و خود را پنهان کردن. این‌ها خیلی هزینه ندارد. تمام زحمات منافقین در پست‌ترین و بی‌ارزش‌ترین مرحله است. خدا مهر لعنت خود را به آنها زده است.

«و المؤمن فی درجة السلامة»

اما مؤمنی که دل خود را با معرفت و محبت علاج کرده، تمام اعمالش سالم است.

«و المختوم علیها السعادة»

هنگام مردن، خدا به پرونده‌اش مهری می‌زند که تو دائم خوشبخت هستی.

«و العارف فی درجة الولایة المختوم بالرؤیة و الکرامة»

به عارف این درجه را می‌دهند و می‌گویند: در حدّ عرفانت، اجازه تصرّف، تغییر و تحول می‌دهیم.

وابستگی و تعلق خطرناک به دنیا

علامه امینی - صاحب کتاب «الغدیر» - نقل می‌کند: کسی خیلی با انگشتر خود بازی می‌کرد، جابر جُعفی - عارف عاشق و شاگرد امام ششم علیه السلام - به او گفت: چرا این قدر با این انگشتر بازی می‌کنی؟ گفت: چون خیلی قیمتی است، آن را دوست دارم و به آن وابسته هستم. ⁽¹⁾جابر ⁽²⁾گفت: انگشتر را بده تا ببینم. انگشترش را درآورد و به جابر داد. او

نگاهی کرد، بعد به وسط دجله پرت کرد. ناله صاحب انگشتر درآمد و داد کشید.

جابر گفت: چه شد؟ گفت: قلبم را به باد دادی، برای چه انگشتر قیمتی را دور انداختی؟

گفت: این همه داد و بی‌داد و رنج ندارد. کنار پل دجله بیا. به دجله نگاهی کرد و گفت: انگشتر این بدبخت را به او بده. آب تا روی پل بالا آمد و انگشتر از آب بیرون آمد. جابر گفت: بردار و این همه ناله نکن، دنیا و آخرت را به ما داده‌اند، در ما اثر نگذاشته است و ما را به خود وابسته نکرده، آن گاه تو به یک انگشتر این همه وابسته هستی؟ خانه، پول، مقام، صندلی، چرا حال تو را به هم زده است؟

دل پر از خدا

همه دل عارف به این خوش است که با وجود در کنار خانواده، دوستان و مردم بودن، همیشه در حضور است. همه چیز دنیا در چشم او کوچک و معمولی است.

وقتی امیرالمؤمنین علیه السلام کفش خود را وصله می‌زد، به ابن عباس فرمود: این کفش چند می‌ارزد؟ گفت: هیچ. فرمود: ای پسر عباس! والله! این حکومت نزد من از این

کفش کم قیمت‌تر است؛ ⁽¹⁾چون دل حضرت از خدا پر است.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

10 یکی شدن با خیر

اشاره

لزوم فراگیری ذکر علمی و عملی

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

بخشی از مبحث ذکر، بخش علمی است، که این بخش در فرهنگ حق، بخش کامل و جامعی است و آن عبارت است از کتاب خدا، قرآن کریم و معارف پاک الهی و ملکوتی اهل‌بیت علیهم السلام که پیغمبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله آنها را همسنگ و هم وزن قرآن کریم دانسته است.

آگاهی به این بخش علمی لازم و واجب است و لزوم و وجوب آن هم عینی است. از این آگاهی و دانایی نسبت به ذکر علمی، به معرفت دینی تعبیر شده است.

در قرآن مجید می‌فرماید: گروهی این معرفت و فقه دینی را باید بیاموزند و بعد به جامعه برگردند و به مردم بیاموزند. ⁽¹⁾بعد از این آگاهی، آموزش و معرفت، واجب است که این ذکر علمی به ذکر عملی تبدیل شود. در زبان، قلب، نفس، روح، سرّ و آشکار، تا با تبدیل شدن این ذکر علمی به عملی، انسان اهل ذکر شود و یا در نهایت خود ذکر شود؛ یعنی آنقدر در عمل و علم با این ذکر اتحاد پیدا کند که ذکر اللّه شود و این برای همه شدنی

است و راه آن برای همه باز است. چرا که از جانب پروردگار نسبت به بندگانش بخلی وجود ندارد، غیر از مقام نبوت و امامت خاصّه، برای همه عباد خدا میسّر است که به این مقام عظمی برسند.

کیمیاگری فرهنگ الهی

همه شما دانشی را به نام دانش کیمیا شنیده‌اید. روزگاری کیمیا در بین گروهی از مردم ارزش والایی داشت. البته دانش محدودی بود که امروزه به نام شیمی، خیلی گسترده شده است، اما در قدیم علم کیمیا می‌گفتند.

هدف کیمیاگران این بود که مس را طلا کنند. می‌گفتند: ما وقتی به گوهری به نام کیمیا دست پیدا کنیم و مس را با کیمیا تماس دهیم، به طلا تبدیل می‌شود.

اهل دل و حقیقت می‌فرمایند: علم به قرآن و معارف اهل‌بیت علیهم السلام کیمیا است و تماس عملی با این علم، کشیدن مس وجود به گوهر کیمیاست که نتیجه این کار نیز طلا شدن، قیمت و ارزش پیدا کردن مس وجود است.

تبدیل مس وجود به طلا با عمل

ما از آیات قرآن و روایات استفاده می‌کنیم که بدون علم و عمل، طلا شدن مس وجود امکان ندارد و انسان در مرتبه حیوانی باقی می‌ماند، گرچه عمری طولانی پیدا کند. طول عمر برای حیوان کاری نمی‌کند و حیوان همیشه حیوان است، چه یک ساله باشد یا صدساله. تحول و تغییر در انسان در جهت طلای ناب شدن، با آگاهی از ذکر علمی و سلوک براساس آن میسر است.

آیات قرآنی جاری در زندگی اهل خدا

اشاره

بخش اندکی از این ذکر علمی از ناحیه قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام را برای شما تبیین

می‌کنم. اولیای خدا و آگاهان به قرآن حالاً و عملاً با چهار آیه زندگی می‌کنند. با زندگی کردن با این چهار آیه، اصلاً مهم نیست که شب چگونه به صبح و صبح چگونه به شب می‌رسد؛ چون این چهار آیه راه، حال، اخلاق، حیات و ممات ماست.

1 - باز کننده درهای خیر

اشاره

آیه اول:

« مٰا یَفْتَحِ اَللّٰهُ لِلنّٰاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلاٰ مُمْسِکَ لَهٰا وَ مٰا یُمْسِکْ فَلاٰ مُرْسِلَ لَهُ و مِنْ بَعْدِهِ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ» ⁽¹⁾

ترکیب آیه خیلی عجیب است. به خصوص عزیز و حکیمش که کاملاً در ارتباط با مطالب آیه است. «یفتح» در اینجا یعنی خدا درب هر چه خیر را به روی مردم باز کند.

حرف این است که درب خیر را چه وقت باز می‌کند؟ دو کلید برای باز کردن دربِ خیر در قرآن مجید نشان داده شده است. اگر این دو کلید در دست ما نباشد، درهای خیر خدایی به روی ما باز نمی‌شود. نه خیر مادی و زمینی و نه خیر معنوی.

فکر خود را از خیر زمینی بیرون ببرید؛ زیرا خیر زمینی را خدا می‌فرماید: خیر عام است:

« مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ» ⁽²⁾

ویژه انسان نیست، شما در خیر مادی با هر چه چهارپا روی زمین هست، شریک هستید. این مهم نیست. نتیجه‌اش هم پر شدن کیسه شهوت و بعد هم فشار این کیسه بر انسان که مرا از این فشار نجات دهد، حال یا با ازدواج مشروع خود را نشان می‌دهند و یا آنهایی که از خدا بریده محض هستند، با گناهان کبیره و روابط نامشروع.

کلیدهای باز کننده درهای خیر

الف: تقوا

این خیر مادی، خیر عام است. صحبت پروردگار درباره خیری است که دنیا و آخرت مردم را آباد کند و برای آنها گشایش‌های باطنی بیاورد. این خیر، دو کلید دارد که در قرآن به طور خیلی صریح بیان شده است:

کلید اول تقواست؛ ⁽¹⁾به این معنا که هر گناهی آمد که زلفش را به زلف زندگی شما گره بزند، قبول نکن؛ چرا که پروردگار گناه را در ردیف آتش می‌داند و طبع گناه، دوزخی است. اگر زلف گناه به زلف شما گره بخورد و با توبه باز نشود، در قیامت همان طبع گناه شما را به دوزخ می‌کشاند.

ب: ایمان

کلید دوم نیز ایمان است. سند این مطلب در این آیه آمده است:

« وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ اَلْقُریٰ آمَنُوا وَ اِتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلْأَرْضِ» ⁽¹⁾

تمام خیرهای آسمان و زمین. اما خیر زمین؛ لقمه‌ای به شما می‌دهند که پاک و حلال باشد، که وقتی این لقمه را می‌خورید، به جای این که به شما فشار بیاورد و با گناه، فشار را بکاهید، آن لقمه به عبادت و نور تبدیل می‌شود و به خدا برمی‌گردد.

من به «رضوان الله» تبدیلش می‌کنم و به خودتان برمی‌گردانم. این خیر زمینی است. اما خیر آسمانی؛ فیوضات و جاذبه‌های دریاوار من است که شما را از زمینی بودن، به ملکوتی بودن می‌کشاند؛ یعنی میل به عالم ملکوت در شما پدیدار می‌شود. همیشه می‌خواهید که به جانب پروردگار حرکت کنید. جستجوگر مقام قرب، لقا و مشاهده هستید. این خیر چه خیری است؟ آیا ویژه انبیا و ائمه علیهم السلام است؟ نه.

ایمان و تقوا، مقدمه مقام حضور و شهادت

شخص قصّابی به نام منهال قصّاب، ⁽²⁾خدمت وجود مبارک امام صادق علیه السلام آمد

و عرض کرد: یابن رسول الله!

«ادع الله أن یرزقنا الشهادة» ⁽¹⁾دعای شما مستجاب است، دعا کنید که خدا شهادت را نصیب من کند. فرمود:

هیچ نیازی به دعا کردن نیست. دعا کنم شهید شوید؟ عرض کرد: نمی‌خواهید دعا کنید که من شهید شوم؟ فرمود: نه. عرض کرد: چرا؟ حضرت فرمودند:

«المؤمن شهید»

شهید یعنی کسی که با کشته شدن به حضور حضرت حق می‌رود و مقام حضور پیدا می‌کند. شهادت؛ یعنی مقام حضور. مؤمن شهید است؛ یعنی در مقام حضور است.

بعد فرمودند: مگر این آیه سوره حدید را نخوانده‌ای؟

« وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ أُولٰئِکَ هُمُ اَلصِّدِّیقُونَ وَ اَلشُّهَدٰاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ» ⁽²⁾

اهل ایمان در پیشگاه پروردگار صدّیق و شهید هستند، گرچه در دنیا زندگی می‌کنند. چه شهادتی از این بالاتر که با تقوا و ایمان حرکت کنید و به محضر وجود

مقدس حضرت حق برسید؟

عجز قدرت‌ها در برابر خدا

وقتی که تمام درهای خیر را باز کنند:

« مٰا یَفْتَحِ اَللّٰهُ لِلنّٰاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلاٰ مُمْسِکَ لَهٰا» ⁽¹⁾

به خاطر لیاقت و شایستگی مردم، هیچ قدرتی در عالم نیست که درهای خیر مرا - چه خیر مادی و چه خیر آسمانی - به روی مردم ببندد.

« فَلاٰ مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ» ⁽²⁾

من توانای شکست‌ناپذیر هستم، کسی در مقابل کار من نسبت به بنده‌ام نمی‌تواند بایستد و من خدای حکیم هستم.

وقتی کلید تقوا و ایمان را در دست بنده‌ام ببینم، تمام درهای خیر را به روی او باز می‌کنم. این آیه‌ای است که عرفا می‌گویند: ما با این آیه زندگی می‌کنیم. تمام درهای خیر دست اوست و کلیدش که ایمان و تقواست را به دست آوردیم، اکنون غرق در خیر هستیم.

باز شدن درهای خیر با تحقق عملی ذکر

ببینید هم ذکر علمی است و هم عملی، وقتی با ایمان و تقوا تحقق عملی پیدا می‌کند، انسان بعد از باز شدن تمام درهای خیر چه می‌خواهد؟

« لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلْأَرْضِ» ⁽¹⁾

شکر گزاری در همه حال

وجود مبارک حضرت ابی عبدالله علیه السلام چه احساسی می‌کرد که شب عاشورا به پروردگار اصرار داشت که:

« فاجعلنا من الشاکرین» ⁽²⁾ما را جزء بندگان شاکرت قرار ده؛ چون هیچ کس در کره زمین اندازه ما دارایی ندارد. امام علیه السلام طبق این آیه می‌بیند که تمام درهای خیر دنیایی و آخرتی به روی ایشان باز است.

قبل از این دعا عرض کرد:

«جعلت لنا اسماعاً وابصاراً و افئدة» ⁽³⁾خدایا! به ما گوش، چشم و قلب داده‌ای، همه این‌ها را به دست کلید تقوا و ایمان دادی. تمام درهای خیر دنیا و آخرت را با این دو کلید باز کردی، پس ما را جزء شاکران قرار ده که ما خیلی داراییم.

اما دشمنان به آنها می‌گفتند: « لا خیر لکم» هیچ خیری در شما نیست. ابن زیاد چند وعده غذای آنان را تأمین کرده است که گاو و گوسفند و شتر نیز می‌خورند، شما چه امتیازی دارید؟ اکنون دنیا، دنیای خوبی است؟ جز برای اهل ایمان و تقوا،

چه خیری در این دنیا هست؟ بقیه مردم در شرّ محض هستند و نمی‌دانند.

« وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً» ⁽¹⁾

خیال می‌کنند در زندگی خوبی هستند و کار و عملکردشان خوب است، درحالی که این گونه نیست.

2 - اراده خدا بر بندگان

آیه دوم که اهل دل می‌گویند: ما با این آیه داریم زندگی می‌کنیم:

« وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اَللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِنْ یُرِدْکَ بِخَیْرٍ فَلاٰ رَادَّ لِفَضْلِهِ یُصِیبُ بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ هُوَ اَلْغَفُورُ اَلرَّحِیمُ» ⁽²⁾

خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله است. حبیب من! وقتی که برای تو خیر عظیمی بخواهم، کسی نمی‌تواند جلوی رساندن خیر من به تو را بگیرد. این خیرم را برای عبادم قرار دادم و من تمام بندگان واقعیم را می‌آمرزم و عاقبت آنان را غرق در رحمت می‌کنم. ⁽³⁾

3 - کفالت روزی بندگان

اما آیه سومی که فرموده‌اند:

« وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی اَلْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اَللّٰهِ رِزْقُهٰا» ⁽¹⁾

هیچ جنبده‌ای در زمین نیست، مگر این که روزی معنوی و مادی او بر عهده من است. خدا بر خود واجب کرده است، ⁽²⁾پس برای چه به حرام متوسل شوم و غم کم و زیادش را بخورم؟ مهمان دار ما خیلی کریم است. من طلبی از او ندارم، تازه او از من طلبکار است. مشکل برای افراد بی‌خداست.

4 - مشکل گشای واقعی

اما آیه چهارم:

« سَیَجْعَلُ اَللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً» ⁽³⁾

سین در « سَیَجْعَلُ » یعنی به شتاب، به سرعت، زود: من خیلی زود مشکل شما را به آسانی تبدیل می‌کنم. من خدایی هستم که برای بندگانم سختی را خیلی زود به آسانی تبدیل می‌کنم. ⁽¹⁾قرآن شش هزار و ششصد و شصت و چند آیه دارد، اگر با همه آنها زندگی کند، در قیامت و بهشت، تختش را کنار پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام می‌گذارند.

اولیای خدا فکر، اندیشه، عمل و امید به حل مشکل و خوردن حلال خود را، از این چهار آیه می‌گیرند.

چهار نکته در زندگی

1 - عبادت به قدر حاجت

اشاره

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: به شما چهار نکته، علم و آگاهی یاد می‌دهم که با آن زندگی کنید. اول:

«أن تعبد الله بقدر حاجتک الیه» ⁽²⁾

به اندازه‌ای که به خدا نیاز داری، خدا را عبادت کن. چقدر و تا چه وقت به خدا نیاز داری؟ نیاز ما به خدا هر لحظه و هر نفس است، پس دائم در عبادت باش. بخش مهمی از عبادت، غیر از نماز و روزه است؛ خدمت به خلق خدا، یاد خدا، نفس کشیدن، نگاه کردن و خندیدن برای خدا.

چقدر حرف سعدی زیباست:

«هر نفسی که فرو می‌رود، ممدّ حیات است و چون بر می‌آید، مفرّح ذات، پس در هر نفسی دو نعمت موجود است - یکی نعمت ادامه حیات و دیگری نعمت راحت شدن از فشار - و در هر نعمتی، شکری واجب» پس چقدر خدا را عبادت کنم؟ جواب: دائم در عبادت باش؛ یعنی دیگر جایی برای گناه نمی‌ماند.

پیغمبر صلی الله علیه و آله عابدترین مردم

چه عبادتی بالاتر از عبادت پیغمبر صلی الله علیه و آله؟ وقتی امیرالمؤمنین علیه السلام عبادت پیغمبر صلی الله علیه و آله را تعریف می‌کند، می‌فرماید: «أعبد الناس» عابدترین انسان‌ها در عبادت بوده است. پیغمبر صلی الله علیه و آله دائم که در نماز نبود، در جبهه، نزد خانواده، مسجد و در سفر نیز بود، ولی «أعبد» بود؛ یعنی تمام نفس‌های حضرت نیز عبادت بود.

آن وقت بلند بلند گریه می‌کردند و می‌فرمودند:

«ما عبدناک حقّ عبادتک» ⁽¹⁾چه کسی می‌تواند سزاوار تو، تو را عبادت کند؟ چون پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌دید، بدنی که با آن عبادت می‌کند، ملک خدا و حال و زبانی که با آن عبادت می‌کند، از توفیق

خداست و از خودش هیچ چیزی مایه نگذاشته، بلکه همه مایه‌گذاری‌ها از خداست. با این حال گفته است: به خاطر عبادت به شما بهشت و نعمت ابدی می‌دهم، بی‌این که کمترین مایه‌ای بگذاری.

اوایل دعای عرفه ⁽¹⁾می‌فرماید: اگر عمر همه روزگار را به منِ حسین بن علی علیهما السلام بدهی که یک نعمت تو را شکر کنم، نمی‌توانم؛ چون برای آن نعمت، وقتی الهی شکرگزاری کند، خود توفیق این شکرگزاری نیز نعمتی است که برای آن نیز باید شکر کند، برای شکر دوم نیز باید شکر سومی بگوید و همین طور تا آخر.

پس چه وقت شکر خدا را بجا بیاورد؟

ما در احاطه لطف و نعمت‌های خدا هستیم و هیچ چیزی از خود نداریم. هر چه را که خرج گناه هم می‌کنیم، از کیسه او خرج می‌کنیم، نه از کیسه خودمان. اگر بدن را در گناه می‌بریم، آن بدن نیز برای خداست.

2 - معصیت به قدر طاقت عذاب

نکته دومی که امیرالمؤمنین علیه السلام به ما می‌آموزند که با آن زندگی کنیم این است که فرمودند:

«و أن تعصیه بقدر صبرک علی النار»

به اندازه‌ای که طاقت عذاب جهنم را داری، گناه کن. ⁽¹⁾چقدر طاقت داری؟ دوزخی که در دعای کمیل می‌فرماید:

«هذا ما لا تقوم له السموات و الارض» ⁽²⁾آسمان‌ها و زمین طاقت مقاومت در برابر آن را ندارند. ما انگشت را نزدیک شعله کبریت می‌گیریم، در خود شعله هم نبریم، باز طاقت این مقدار حرارت را نداریم.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: چقدر طاقت عذاب جهنم را دارید؟ به همان مقدار گناه کنید. طاقت طبقه اول را داری؟ طاقت مار و عقرب، شعله‌ها و عصبانیت مأموران جهنم را داری؟

« عَلَیْهٰا مَلاٰئِکَةٌ غِلاٰظٌ شِدٰادٌ لاٰ یَعْصُونَ اَللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ» ⁽³⁾

به اندازه طاقت خود گناه کن. این ذکر علمی است که باید به ذکر حالی تبدیل شود.

3 - تلاش دنیایی به قدر ماندن در دنیا

نکته سوم:

«و أن تعمل لدنیاک بقدر عمرک فیها»

به قدر و اندازه‌ای برای دنیا جان بکن که می‌خواهی بمانی. اگر هزار سال می‌خواهی بمانی، بر مبنای هزار سال، حساب زندگی را بگیر.

حضرت عیسی بن مریم علیهما السلام به عابدی گفت: خانه تو کجاست؟ عرض کرد: من خانه‌ای ندارم. گفت: سنّ شما چند سال است؟ عرض کرد: از صد بالاتر است.

گفت: پس چرا خانه‌ای نساختی؟ عرض کرد: با این عمر کوتاه، برای چه خانه بسازم؟ دو روز دیگر جنازه ما را بیرون می‌برند. فرزندی نیز به ما عنایت نکرده است که برای او بگذاریم.

گفت: آیا چیزی می‌خواهی؟ عرض کرد: دلم می‌خواهد خدا عمری خیلی طولانی و حال بندگی به من بدهد تا همه عمر را به یک سجده تمام کنم؛ چون این عمری که خدا به ما داده، خیلی کوتاه است. برای دنیای خود به اندازه‌ای کار کن و زحمت بکش که می‌خواهی بمانی.

4 - تلاش آخرتی برای زندگی ابدی

⁽¹⁾ نکته چهارم این که:

«و أن تعمل لآخرتک بقدر بقائک فیها»

زمینه زندگی آخرت خود را به اندازه‌ای که می‌خواهی آنجا بمانی فراهم کن. آنجا می‌خواهی برای ابد بمانی. هم فهم ذکر علمی واجب است و هم عمل به ذکر؛ یعنی در به عمل درآوردن واجب، انسان اهل ذکر می‌شود. وقتی مقداری جلوتر برود، به فرموده امیرالمؤمنین علیه السلام خود ذکر می‌شود.

حضرت این مطلب را به حجر بن عدی ⁽¹⁾فرمودند که ای حجر، تو خود خیر شدی، نه اهل خیر؛ یعنی تمام وجود، اخلاق، عمل، منش و کردار تو خود خیر

شده است.

«یا حجر الخیر» ⁽¹⁾ای همه خیر، خوبی، درستی، راستی و کرامت.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

11 روزی ظاهری و باطنی

اشاره

تکمیل نعمات ظاهری و باطنی

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

پایه و اساس بحث ما، آیه‌ای از سوره مبارکه لقمان است که وجود مبارک حضرت حق در این آیه به همه خطاب می‌کنند؛ یعنی این لطف و محبت را در حق همه دارند که همه را مورد خطاب قرار داده‌اند:

« وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً» ⁽¹⁾

«علیکم» ؛ یعنی به همه و تک تک شما خطاب می‌کند. «أسبغ» به معنای «أکمل» است؛ نعمت‌های خود را بر شما در دو سفره ظاهری و باطنی کامل و تمام کردم.

سفره مادی و معنوی. کلام ما در نعمت باطنی است.

نواحی چهارگانه روزی مادی و معنوی

این نعمت‌های باطنی که می‌فرماید: روزی وجود مقدس او به انسان، برای چهار ناحیه است: روزی معنوی اعضا، جوارح، نفس، قلب و روح. هر چهار ناحیه نیز در آیات کتاب خدا مطرح است:

« یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ» ⁽¹⁾.

« سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی اَلْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ اَلْحَقُّ» ⁽²⁾.

« کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ اَلْمَوْتِ» ⁽³⁾.

« بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً» ⁽⁴⁾

روح هم در آیات مطرح است:

« وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» ⁽⁵⁾

قلب نیز در آیات مطرح است:

« فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اَللّٰهُ مَرَضاً» ⁽⁶⁾.

« یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ * إِلاّٰ مَنْ أَتَی اَللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ» ⁽⁷⁾.

« بِقَلْبٍ مُنِیبٍ» ⁽⁸⁾

بدن، اعضا و جوارح نیز در آیات مطرح است:

« وَ مٰا جَعَلْنٰاهُمْ جَسَداً لاٰ یَأْکُلُونَ اَلطَّعٰامَ» ⁽¹⁾.

« أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ * وَ لِسٰاناً وَ شَفَتَیْنِ» ⁽²⁾.

« وَ جَعَلَ لَکُمُ اَلسَّمْعَ وَ اَلْأَبْصٰارَ وَ اَلْأَفْئِدَةَ» ⁽³⁾.

« إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً» ⁽⁴⁾.

« وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی اَلنَّفْسَ عَنِ اَلْهَویٰ» ⁽⁵⁾.

« أَضٰاعُوا اَلصَّلاٰةَ وَ اِتَّبَعُوا اَلشَّهَوٰاتِ» ⁽⁶⁾.

« فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ» ⁽⁷⁾.

« وَ لاٰ تَمْشِ فِی اَلْأَرْضِ مَرَحاً» ⁽⁸⁾

ببینید همه اعضای بدن مطرح است.

روزی اعضای بدن

1 - چشم

اشاره

با توجه به مطرح بودن این چهار ناحیه و فضای معنوی آن که در صریح قرآن

کریم آمده است، روزی‌های معنوی از جانب پروردگار، برای اعضای بدن، نفس، قلب و روح قرار داده شده است. حال روزی‌های یک به یک را بررسی کنیم که چیست؟

به ترتیب عنایت کنید. اما روزی اعضای بدن: مانند چشم، چه مقدار در قرآن مسأله نظر و رؤیت مطرح است؟ پروردگار برای چشم و نظر روزی قرار داده است.

نظر در قرآن

نظر یعنی چه؟ یعنی نگاه به کمک عقل.

« أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی مَلَکُوتِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ» ⁽¹⁾

شما بندگان من! چرا به ملکوت آسمان‌ها و زمین نظر نمی‌کنید؟ یعنی چرا به دنبال فرمانروای واقعیِ هستی نمی‌گردید؟ آیا تمام این چرخ‌ها و رفت و آمدها خود به خود است؟ صاحب، مالک، کارگردان و گرداننده‌ای ندارند؟ نظر؛ یعنی نگاه همراه با اندیشه، تعقل تا به این نتیجه برسد که: چون نمی‌داند دل داننده‌ای هست با گردنده گرداننده‌ای ⁽²⁾

بصیرت و نظر حضرت ابراهیم علیه السلام

حضرت ابراهیم علیه السلام با این نظر، خدا را در سن نوجوانی پیدا کرد. نظر کرد و در نهایت به اینجا رسید:

« إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ حَنِیفاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ» ⁽¹⁾

من با نظر به این نتیجه رسیدم که دست به دامن غیر خدا نزنم؛ چون غیر خدا در این عالم هیچ کاره است. این معنای:

« حَنِیفاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ»

است.

علم، روزی معنوی دیگر چشم

روزی دیگر چشم، علم است. ⁽²⁾علم، امری معنوی است. حال این علم را از

طریق مطالعه دفتر آفرینش به دست بیاورم، یا از طریق مطالعه کتاب‌های علمی.

« اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ اَلَّذِی خَلَقَ * خَلَقَ اَلْإِنْسٰانَ مِنْ عَلَقٍ * اِقْرَأْ وَ رَبُّکَ اَلْأَکْرَمُ * اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ اَلْإِنْسٰانَ مٰا لَمْ یَعْلَمْ» ⁽¹⁾

اگر همین را گوش دهید، سرمایه معنوی زیادی نصیب شما می‌شود. اولین حرف قرآن این بود؛ یعنی اولین باری که در روز بیست و هفتم رجب رسول خدا صلی الله علیه و آله جبرئیل را به شکل اصلی دیدند، قرآن را می‌خواست نازل کند، این ابتدای قرآن بوده است. عرض کرد:

« اَلَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ اَلْإِنْسٰانَ مٰا لَمْ یَعْلَمْ»

بخوان! بنویس! هر دو با چشم میسر است. باید ببیند تا بنویسد.

اشک، روزی معنوی چشم مؤمن

روزی دیگر چشم که در قرآن مطرح شده است:

« تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ اَلدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ اَلْحَقِّ» ⁽²⁾

هنگامی که عباد من به من معرفت پیدا می‌کنند، حق را در همه شؤونش

می‌شناسند، به قدری تحت تأثیر قرار می‌گیرند که چشم‌های آنها چشمه‌وار گریه می‌کند. ⁽¹⁾گریه، روزی چشم است و خیلی قیمت دارد.

امام چهارم علیه السلام می‌فرمایند: دو قطره در قیامت در پیشگاه خدا از ارزش والایی برخوردار است: یکی قطره خون شهید است و دیگری قطره اشک عباد صالح است. این هم روزی چشم است. ⁽²⁾

روزی نظر به جمال امیرالمؤمنین علیه السلام

روزی دیگر چشم که ما فعلاً از آن تا قیامت محروم هستیم و روزی خیلی عظیمی است، نگاه به جمال امیرالمؤمنین علیه السلام است. ⁽³⁾این روزی چشم را

پیغمبر صلی الله علیه و آله بیان کردند و دانشمندان و بزرگان اهل سنت نیز نوشته‌اند. این هم روزی چشم است.

نظر به نعمت‌های بهشتی

نعمت‌های بهشت نیز روزی دیگر چشم است:

« وَ تَلَذُّ اَلْأَعْیُنُ» ⁽¹⁾

چشم که خوراکی نمی‌خورد و کار آن نگاه است. منظره‌هایی که جلوی چشم است را نگاه می‌کند و در اوج لذت قرار می‌گیرد.

به امام صادق علیه السلام عرض کرد: در مناظر هشت طبقه بهشت، زیباترین منظره برای چشم که انسان را در نهایت لذّت معنوی قرار می‌دهد، چیست؟ فرمود: نگاه به صورت جدم حسین علیه السلام.

چشم روزی‌های دیگری نیز دارد که بعضی‌ها از آن روزی محروم هستند، اما جوان‌ها محروم نیستند و آن دیدن رخ پدر و مادر از روی محبت است. حرف با محبت بزند که خیلی مهم است، ولی همین نگاه کردن به پدر و مادر، قرآن، کعبه و عالم ربانی، اینها روزی‌های الهی است.

2 - زبان

قول حسن در قرآن

اما روزی زبان:

« وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً» ⁽¹⁾

حرف خوب، زیبا، منطقی، مستقیم، هدایت کننده، از پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام حرف زدن، امر به معروف، نهی از منکر، اقرار به توحید، همگی روزی زبان است. ⁽²⁾آثار این روزی‌ها نیز باید بررسی شود که آثار دنیایی و قیامتی این روزی‌ها چیست؟ روزی زبان، حرف حقّ است. کلمه حقّ گفتن: آتش به جهانی زند ار سوخته جانی بر در گه معبود برد دست دعا

دعا، روزی دیگر زبان

دعا، روزی زبان است. ⁽³⁾در جلد دهم کتاب شریف و پرقیمت «کافی» ، متن

زیبایی را از امام صادق علیه السلام نقل کرده است. کتاب کافی در عصر غیبت صغری نوشته شده است؛ یعنی هنوز مردم به واسطه چهار نایب خاصه امام دوازدهم علیه السلام با ایشان در ارتباط بودند.

مشهور است که وقتی یکی از نواب اربعه تألیف این کتاب را به امام زمان علیه السلام خبر داد، امام علیه السلام با خوشحالی فرمودند:

«الکافی کاف لشیعتنا» ⁽¹⁾شیعیان ما اگر بخواهند آبادی دنیا و آخرت را به دست بیاورند، این کتاب برای آنان کافی است.

امام ششم علیه السلام می‌فرمایند: شیطانی از عبادت عابدی سخت به ناراحتی افتاد. با خود گفت: من باید ساختمان عبادتش را تخریب و هلاکش کنم.

ما حسود و بخیل خیلی داریم. امروزه دنیا نسبت به شیعه شدن شما بخیل است. این شیطان به کنار این عابد آمد و خیلی بهتر، بالاتر، شاداب‌تر و بیشتر شروع به عبادت کرد. عابد هرچه می‌خواست از او بپرسد که ملاک عبادت تو چه بوده است، باز به عبادت وصل می‌شد.

عابد را حسابی تشنه سؤال کرد. بعد مهلت چند لحظه‌ای به او داد که حرف بزند. عابد گفت: چه شد که به اینجا رسیدی؟ گفت: با یک گناه. این را قرآن

«تسویل» ؛ فریب کاری می‌نامد. مگر کسی با گناه به خدا می‌رسد و شوق به عبادتش بیشتر می‌شود؟ چه ضمانتی هست که در هنگام گناه، جان ما را نگیرند و عمر تمام نشود؟

گفت: چه گناهی؟ رابطه نامشروع. چند بار؟ یک بار. من چه کار کنم؟ گفت: من به تو آدرس خانه زن بدکاره‌ای را می‌دهم. برو یک بار زنا کن، بعد می‌بینی که عبادت بعد از آن گناه و پشیمانی چگونه می‌شود.

با آن چهره به درب خانه این زن آمد و در زد. زن بدکاره آمد، دید چنین مشتریی تا کنون نداشته است.

زن گفت: با چه کسی کار داری؟ گفت: با شما. گفت: چه کار داری؟ به او گفت.

گفت: آقا! فریب نخوردی؟ اشتباه نیامدی؟ تو اگر با من زنا کنی و در حین زنا عمرت تمام شود، چه کار می‌کنی؟ شما می‌شود برگردی و ببینی آن عابد هست یا نه؟ اگر بود، بیا، اما اگر نبود، بدان که شیطان بوده، آمده تا سر تو را کلاه بگذارد. عابد برگشت.

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: شب آن زن از دنیا رفت و عمرش تمام شد. خدا به پیغمبر زمان او وحی کرد: امت و مؤمنین را بردار و ببر فلان خانم را غسل دهند، کفنش کنند و در قبرستان مؤمنان دفن کنند. این زن دیشب با زبان خود بنده مرا نجات داد، من هم همه گناهانش را بخشیدم. ⁽¹⁾

روزی زبان در قرآن

« وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً» ⁽¹⁾.

« کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ» ⁽²⁾.

« وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً» ⁽³⁾.

« فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً» ⁽¹⁾

این‌ها دیگر لقمه نیست، روزی زبان است.

3 - روزی دست

اشاره

اما روزی دست: یکی از روزی‌های دست وضو است:

«الوضوء نور» ⁽²⁾در محور عظمت، اهمیت، معنویت و امر خدا به وضو، ⁽³⁾سخن بسیار است، این که هر کس شب فقط وضو بگیرد و بخوابد تا برای نماز صبح بیدار شود، امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: خدا به فرشتگان نویسنده نامه‌اش می‌گوید: این بنده من که امشب با وضو خوابید، ثواب احیای آن شب را در پرونده‌اش بنویسید. ⁽⁴⁾به قدری مهم است که امام حسین علیه السلام شب عاشورا به یارانش فرمود: می‌توانید

مقداری آب برای وضو بیاورید؟ تا امشب را با تیمم تا صبح نباشیم، بلکه با وضو باشیم؟ ⁽¹⁾

اکرام یتیم با نوازش

روزی دیگر دست این است که دست با محبت به سر یتیم کشیده شود.

پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: وقتی دست شما روی سر یتیم کشیده می‌شود، به تعداد مویی که از زیر دست رد می‌شود، خدا حسنه در پرونده شما می‌نویسد. اکرام یتیم اهمیت دارد، ⁽²⁾« کَلاّٰ بَلْ لاٰ تُکْرِمُونَ اَلْیَتِیمَ» ⁽³⁾

خدا می‌فرماید: چرا به ایتام اکرام نمی‌کنید؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله در کوچه می‌رفتند. بچه‌ها بازی می‌کردند. عرب یتیم را تحقیر می‌کرد. فرهنگش هنوز بالا نیامده بود. بچه کوچکی ایستاده بود و با حسرت بازی بچه‌ها را تماشا می‌کرد. پیغمبر صلی الله علیه و آله جلو آمدند، پرسیدند: چرا تو بازی نمی‌کنی؟ گفت: چون من یتیم هستم، مرا راه نمی‌دهند. فرمود: پدرت کیست؟ گفت: رفاعه که

شهید شد.

پیامبر صلی الله علیه و آله آن بچه را در آغوش گرفت و نزد حضرت فاطمه علیها السلام آورد، فرمود:

فاطمه جان! این بچه مانند برادر توست. حضرت فاطمه علیها السلام او را تمیز کرد، پیراهنش را عوض کرد، لباس نوی امام حسن علیه السلام را به او پوشاند. فرمود: تو برادر من هستی.

در امت اسلام، یتیم برادر حضرت فاطمه علیها السلام و فرزند پیغمبر صلی الله علیه و آله است. بعد پیغمبر صلی الله علیه و آله او را بغل کرد و کنار بچه‌ها آورد، به بچه‌ها گفت: چه کسی گفته است که این بچه یتیم است؟ من پدر او هستم و حضرت فاطمه علیها السلام خواهر اوست. ⁽¹⁾این

روزی دست است.

انفاق، روزی دیگر دست

⁽¹⁾ پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: یکی از بالاترین روزی‌های دست این است که پول به درب خانه مستمندان و فقیران ببری، طوری که تو را نشناسند و نفهمند. روزی دیگر دست که بالاترین روزی و از خون شهدا بالاتر است، نوشتن و پخش کردن فرهنگ خدا بین مردم است. ⁽²⁾

4 - روزی شکم

اشاره

اما روزی شکم،

« یٰا أَیُّهَا اَلرُّسُلُ کُلُوا مِنَ اَلطَّیِّبٰاتِ» ⁽¹⁾

لقمه الهی، پاک و ملکوتی، روزی شکم است. این روزی مادی شد؟ نه، این ظاهرش مادی است، اما وقتی لقمه حلال در بدن هضم شود، به نور، عشق، حال و عمل پاک تبدیل می‌شود.

مگر امیرالمؤمنین علیه السلام همین لقمه حلال را نخورد و از آن مقداری مغز متفکر شد، که گوشه‌ای از آن «نهج البلاغه» شد و مقداری نطفه پاک امام حسن، امام حسین و قمر بنی‌هاشم علیهم السلام و بقیه نیز عبادت شد. عبادت‌هایی که از انرژی لقمه پاک بود.

میل به عبادت، با لقمه پاک

امام باقر علیه السلام می‌فرمایند: روزی دربِ اتاق پدرم - حضرت زین العابدین علیه السلام - را آهسته باز کردم و دیدم در حال عبادت هستند. من جوان بیست ساله‌ای بودم، گوشه‌ای نشستم و ایشان عبادت می‌کرد. من به گریه افتادم. وقتی عبادت پدرم تمام شد، آرام به من فرمود: عزیز دلم! چرا گریه می‌کنی؟ عرض کردم: دلم برای شما می‌سوزد. آخر چقدر عبادت می‌کنید؟

فرمودند: عزیز دلم! بر این طاقچه کتابی هست، آن را بیاور. کتاب را به خدمت پدر آوردم. فرمودند: آن را باز کن، در این کتاب، عبادات جدم علی علیه السلام را نوشته‌اند، بخوان. ببین او عبادت می‌کرده یا من؟ چه کسی طاقت عبادت علی علیه السلام را دارد؟ ⁽²⁾

این همان لقمه حلال و روزیِ شکم است.

5 - روزی شهوت

اما روزیِ شهوت، ازدواج است. خدا می‌داند که نتیجه ازدواج صحیح در دنیا چیست؟ آیت الله العظمی بروجردی قدس سره نتیجه همین شهوت حلال پدر و مادر است، شهوتِ پاک. امام، اولیای خدا، بزرگان، اهل دل. روزی پاک همین است که برای استفاده از مجلس خدا برود، به خاطر خدا، برای شنیدن برنامه‌های او و معارف اهل‌بیت علیهم السلام، این کشش معنوی به خاطر نطفه پاک بوده که روزیِ قدم شما شده است. عجب روزیی! که پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: وقتی از خانه در می‌آیید، اگر به آن مجلس علمی که در نظر دارید، نرسید و وسط راه از دنیا بروید، طالب علم ⁽¹⁾محسوب می‌شوید که «مات شهیداً» شهید مرده است.

6 - روزی نفس، قلب و روح

اما روزی نفس، که فوق بدن است: اخلاق حمیده، مهر، محبت، دل بی‌کینه، صاف، با گذشت و مهربان بودن است. اما روزی قلب که بالاتر از نفس است: ورع، تقوا، صدق، ایمان، یقین، زهد، توکل، تسلیم و رضا است. روزی روح که بالاتر از قلب است؛ یعنی مرتبه نهایی، روح است: مکاشفه، مشاهده، ولایت به معنی اجازه تصرف در تکوین و بقای بالله است.

نمونه ای از ولایت داران

من نمونه‌ای از ولایت و مکاشفه را ذکر کنم. اما ولایت؛ چند جلسه به خدمت نبیره وجود مبارک حاج ملاهادی سبزواری قدس سره حکیم و عارف الهی رسیدم. ایشان برای من گفت: هنگامی که حاجی از سفر حج برمی‌گشت، به کرمان آمد. به دلایلی سه سال در کرمان ماند. این سه سال با این عظمت علمی، استادی و حکمت؛ چون آن وقت کسی ایشان را نمی‌شناخت و کتاب نیز زیاد پخش نمی‌شد و سفرها کم بود، لذا سه سال در مدرسه طلبه‌ها به طور ناشناس به خادم مدرسه کمک می‌کرد، در این سه سال نیز حتی یک بار نیز به کسی نگفت من چه کسی هستم.

روزی یکی از چهره‌های معروف کرمان به آن مدرسه آمد تا طلبه‌ها را برای شام دعوت کند. خادم به حاجی گفت: دربِ حجره‌ها را بزن و آدرس بده، بگو: برای صرف شام بروند.

آنهایی که اهل سرّ هستند، اگر آنها را قطعه قطعه کنند، ساکت هستند؛ چون سرّ برای آنان مانند گوهر است، در همان سکوت و صبر است که دنباله فیض را می‌گیرند.

طلبه‌ای بود که به سن بالا رسیده بود و ازدواج نکرده بود، وضع مادی خوبی

نداشت، در حجره مانده بود و گاهی درس اخلاق می‌گفت. حاجی آمد دربِ حجره او را زد، گفت: امشب جایی دعوت داریم، همه می‌روند، شما نیز تشریف می‌آورید؟ گفت: نه. اما اگر بیرون رفتی، نانی برای من بگیر و بیاور.

طلبه‌ها به میهمانی رفتند و شام خوردند و برگشتند. حاجی نیز بیرون رفت و برگشت، دیر وقت بود. پیرمرد به حاجی گفت: نان خریدی؟ گفت: مرا ببخش.

یادم رفت. گفت: شام خوردی؟ گفت: بله.

ولایت روزی روح است. گفت: آیا سیری؟ گفت: بله. گفت: پس سیر از گرسنه خبر ندارد. من پیرمردم، با یک نان تمام زندگی دنیای من اداره می‌شود. بعضی‌ها با کل دنیا اداره نمی‌شوند. گفت: چگونه انسان فقیر گرسنه را از یاد بردی؟ تو می‌دانی درد گرسنگی چیست؟ به حاجی گفت: الان گرسنه شو، ببین درد گرسنگی یعنی چه؟

حاجی ناگهان به شدّت گرسنه شد، به قدری به او فشار آمد که هر خوراکیی در حجره بود، خورد، دید درد گرسنگی برطرف نمی‌شود، آخر به طرف خوردن حصیر زیرپا آمد، دل پیرمرد سوخت. گفت: حال از گرسنگی دربیا. حاجی درآمد.

این ولایت است؛ یعنی حق تصرف در اشیاء.

قرآن و اهل بیت علیهم السلام روزی دهنده مادی و معنوی

به آیه قرآن برگردیم:

« وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظٰاهِرَةً وَ بٰاطِنَةً» ⁽¹⁾

تمام نعمت‌های ظاهری و باطنی را کامل کردم. تمام اعضای شما روزی معنوی دارند، نفس، قلب و روح شما نیز روزی دارند. این رزق ما کجاست؟ در دو سفره:

قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام. ⁽¹⁾تمام روزی‌های معنوی اعضا، نفس، قلب و روح ما در قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام است. اگر کسی روزی‌خور خالص این دو سفره شود و واقعاً این دو را رها نکند، بعد از چهل روز از اولیای خدا می‌شود.

نمونه ای از مکاشفه و مشاهده روح

اما مکاشفه و مشاهده روح: این جریان در تفسیر «المیزان» آمده است. نقل کننده‌اش نیز علامه طباطبایی است و مکاشفه‌اش نیز از آن خودش است.

علامه می‌فرماید: هر سال از ایران مسافر می‌آمد و پدرم خرجی مرا با مسافران به نجف می‌فرستاد.

یکی از سالها، اوضاع عراق درهم بود، ظاهراً ایران نیز مشکل داشت و مسافر کم می‌آمد. آنهایی که از تبریز آمدند، برای من چیزی نیاوردند. در مضیقه مالی افتادم.

در حال مطالعه از فشار اقتصادی و خوردن نان خالی چنان ناراحت شدم که کتاب‌ها را بستم و به فکر فرو رفتم. سرم را روی دستم گذاشتم و با خود می‌گفتم: چگونه

خدا وعده داده است که روزی اهل علم را می‌رسانم؟ من نشسته بودم، در زدند. به نظرم آمد که رفته‌ام در را باز کرده‌ام، در حالی که نرفته و نشسته بودم.

در همان حال دیدم چهره‌ای نورانی و الهی گفت: اسم من شاه حسین ولیّ است.

خدا به تو پیغام داده است که من کدام وقت تو را یادم رفته که دست از درس کشیدی و به فکر شکم خود هستی. منِ خدا در این هجده سال طلبگی حتی یک وعده غذای تو را لنگ گذاشتم؟

این‌ها را گفت و رفت. سرم را از روی دستم بلند کردم. با خود گفتم: من که درب را باز نکردم. شاه حسین ولیّ کیست؟ چرا هجده سال؟ من که بیست سال است که از طلبگیم می‌گذرد. خوب فکر کردم، دیدم از روزی که معمّم شدم و در لباس روحانیت رفتم، هجده سال کامل گذشته است.

گذشت، تا نامه‌ای از پدرم آمد که امسال به تبریز بیا. تابستان درس تعطیل بود، رفتم. روزی به قبرستان کهنه تبریز به قبری رسیدم که سنگ کهنه‌ای داشت. نشستم، روی سنگ را تمیز کردم، دیدم نوشته است: قبر شاه حسین ولی که سیصد سال قبل وفات یافته است.

این مکاشفه است؛ یعنی روح این روزی را دارد که اگر به دست بیاورد، گوشه پرده را کنار می‌زنند و کسی که سال‌ها قبل مرده است را مأمور می‌کنند که برو به علامه بگو: ما خدای تو هستیم و تو را از یاد نبرده‌ایم، برای چه غصه می‌خوری؟ خوشا آن دل که مأوای تو باشد

نمی‌خواهد دلم گلگشت صحرا

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

12 نماز، برترین عبادت

اشاره

وجوب نماز در صدر اسلام

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجوب نماز در آیین پاک اسلام، همزمان با بعثت پیامبر مکرم الهی صلی الله علیه و آله اعلام شد. روزهای اول بعثت، سه سوره به پیغمبر صلی الله علیه و آله نازل شد: علق، مدّثر و مزمّل.

وقتی در سوره مزمّل و مدّثر دقت کنید، می‌بینید سخن از نماز و بی‌نماز به میان آمده است.

بعد از اعلان وجوب نماز، رسول اسلام صلی الله علیه و آله نماز جماعت تشکیل دادند و خودشان امام جماعت بودند. یک نفر مرد به حضرت اقتدا می‌کرد که امیرالمؤمنین علیه السلام بودند و یک خانم که حضرت خدیجه کبری علیها السلام بود. این نماز جماعت چند سال با همین سه نفر تشکیل می‌شد.

تشریع رکعات نمازهای واجب

سیزده سال در مکه و بیش از یک سال نیز بعد از هجرت، تمام نمازهای واجب شبانه روز دو رکعت بود. هنگامی که شب پانزدهم ماه مبارک رمضان، وجود مبارک حضرت حق، امام مجتبی علیه السلام را به خاندان نبوت عنایت کرد، به شکرانه ولادت ایشان، همان وقت پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله از جانب خود و به تدبیر و طرح خودشان، دو رکعت به نماز ظهر و عصر اضافه کردند که تا روز قیامت این نمازهای چهار رکعتی به

شکرانه این باشد که خدا به جامعه انسانی، رهبر الهی، امام معصوم و هادی راه عنایت کرد. ⁽¹⁾

تخفیف خدا در نماز مسافر

البته پروردگار نیز این چهار رکعتی که پیامبر صلی الله علیه و آله اضافه کردند، امضا کرد. فقط کنار این چهار رکعت، خدا دستوری داد که اگر مردم در سفر کمتر از ده روز بودند و یا از حدّ ترخّص شرعی خارج شدند، این دو رکعت حذف شود و فقط «فریضة الله» بماند، اما آن چیزی که پیامبر صلی الله علیه و آله واجب فرمود، در غیر سفر بر مردم واجب باشد.

پس این نمازی که خدا در ابتدای بعثت واجب کرد، نمازی بود که به شکرانه وجود مبارک امام مجتبی علیه السلام در مدینه واجب شد و جایگاه این نماز در قرآن کریم و روایات اصیل را باید از برکت وجود مبارک حضرت مجتبی علیه السلام با هم تماشا کنیم.

تعاریفی از نماز در روایات

1 - معراج مؤمن

اشاره

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«الصلاة معراج المؤمن» ⁽¹⁾کلمه نماز، معراج و مؤمن؛ یعنی مؤمن است که نماز واقعی می‌خواند و برای او معراج است. پس این نماز برای منافق معراج نیست، بلکه برای حیله‌گران و آلودگان، بازی و تقلّب است.

پیغمبر صلی الله علیه و آله برای چه به معراج برده شد؟ خود حضرت حق علتش را می‌داند:

« سُبْحٰانَ اَلَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ إِلَی اَلْمَسْجِدِ اَلْأَقْصَی اَلَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا» ⁽²⁾

ما او را بردیم تا شگفتی‌های «ماسوی الله» را ببیند.

«الصلاة معراج المؤمن»

یعنی اگر می‌خواهی به جایی برسی که بتوانی شگفتی‌های عالم معنا را ببینی، با نماز حرکت و پرواز کن.

معراجیت نماز برای مؤمنین

ولی «معراج المؤمن» است، نه «معراج الناس» . مؤمن کیست؟ خدا در قرآن می‌فرماید: مؤمن کسی است که قلبش به پنج حقیقت گره بخورد: خدا، قیامت، فرشتگان، انبیا و قرآن.

« وَ لٰکِنَّ اَلْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ اَلْمَلاٰئِکَةِ وَ اَلْکِتٰابِ وَ اَلنَّبِیِّینَ» ⁽¹⁾

این پنج حقیقت را قلباً باور دارد.

حقیقت مؤمن در کلام پیامبر و ائمه علیهم السلام

او چگونه در جامعه زندگی می‌کند؟ امام محمدباقر علیه السلام می‌فرمایند:

«من ائتمنه المؤمنون علی أنفسهم و أموالهم» ⁽²⁾اگر هر چه ثروت در دنیاست را نزد مؤمن بگذارند و مؤمن در احتیاج کامل باشد، محال است به این مجموعه ثروت گوشه چشمی بیاندازد. خیلی شگفت‌آور است که ایشان می‌فرمایند: مؤمن کسی است که کسی از دست او به ناحق رنج نبیند و اگر کسی امین مال و جان مردم نباشد، دین ندارد.

وقتی امیرالمؤمنین یا امام مجتبی علیهما السلام مؤمن را تعریف می‌کنند، می‌فرمایند:

مؤمن به کسی می‌گویند که نسبت به دینش در کمال بخل باشد. اگر میلیون‌ها کانال ماهواره‌ای به او هجوم کنند، بگوید: من دینم را نمی‌فروشم و نسبت به دینم بخیل هستم.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: حرف مؤمن این است که جانم را می‌خواهید،

بگیرید، اما دینم را حاضر نیستم بدهم.

«اذا نزلت نازلة فاجعلوا انفسکم دون دینکم» ⁽¹⁾این مؤمن است. آن وقت این مؤمن با این دل و حالی که در جامعه دارد، به نماز نیز وصل شود! ؟ اگر غم لشکر انگیزد که خون عاشقان ریزد من و ساقی به هم سازیم و بنیادش براندازیم ⁽²⁾

مؤمن وقتی با نماز حرکت کند، در نماز می‌بیند، آنچه را که باید ببیند. من کسانی که از طریق نماز چیزهایی را دیده‌اند، دیده‌ام.

کسی که خیلی اهل نماز بود، با گریه به من گفت: در حرم امیرالمؤمنین علیه السلام نماز واجبم را خواندم. در رکوع خودم نفهمیدم، عیبی بود که همان روز در رکوعم پیدا شد. خودم نیز توجه و فکر نکردم که عیب است.

گفت: شب در عالم خواب دیدم که در محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام هستم. پیغمبر صلی الله علیه و آله با لبخند به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: علی جان، ایشان امروز در رکوعش عیب بود. اگر نماز برای ما چشم و گوش حقیقی نیاورد، چه ارزشی است؟

2 - نماز، مایه تقرّب متقین

اشاره

امام هشتم علیه السلام در روایتی دارند:

«الصلاة قربان کل تقی» ⁽¹⁾نماز قدرت دارد که هر اجتناب کننده از گناهی را به خدا برساند و تمام فاصله عبد و معبود را بردارد. خدا در قرآن می‌فرماید:

« فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً وَ لاٰ یُشْرِکْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» ⁽²⁾

و بالاترین عمل، «حی علی خیر العمل» همین نماز است. خیلی‌ها آرزو داشتند که در نماز بمیرند. می‌دانستند مرگ در نماز یعنی مرگ در معراج و مقام قرب.

حال بزرگان در نماز

دو استاد داشتم که در قم، حرم حضرت معصومه علیها السلام دفن هستند. یکی از آنان را که شب جمعه به خدمتش می‌رفتم، وقتی حرف می‌زد، به پهنای صورتش اشک می‌ریخت. آن دیگری که صبح جمعه به خدمتش می‌رفتم، درون خود را مراقبت می‌کرد که حسد، کبر، غرور و رذیله‌ای در ایشان نماند.

صبح جمعه‌ها و شب جمعه‌های پاک کننده و حال سازی بود. هر دوی آنها سازنده بودند و چه سازندگانی. آنها شب جمعه‌ها با ملائکه زندگی می‌کردند. چه

نمازی می‌خواندند. تمام وجود آنان در نماز، فریاد بود. احرام گرفته‌ام به کویت لبیک زنان به جستجویت ⁽¹⁾

همه فریاد بود. در نمازم خم ابروی تو با یاد آمد حالتی رفت که محراب به فریاد آمد ⁽²⁾

وقتی رو به قبله می‌ایستادند، می‌شنیدند که همه سلول‌های بدن آنان می‌گویند: کعبه یک سنگ نشانی است که ره گم نشود حاجی احرام دگر بند ببین یار کجاست ⁽³⁾

چند سال است که رو به دیوار ایستاده‌ایم و در نماز دیوار را نگاه کرده‌ایم؟

نماز آخر مرحوم آیت الله ملکی تبریزی [1]

نماز آخر مرحوم آیت الله ملکی تبریزی⁽⁴⁾

یکی از علما می‌فرمود: از جمکران پیاده برگشتم، ظهر از کنار خانه استادم حاج میرزا جوادآقا ملکی تبریزی رد شدم، با خود گفتم: من که تا اینجا آمدم، نماز ظهر را بروم به او اقتدا کنم؛ چون نمازهای ما نسبت به نماز او، مانند سر کبریت نسبت به خورشید است.

در زدم. گفتم: آقا کجاست؟ گفتند: تازه برای نماز به اتاق خود رفته‌اند. من وضو داشتم، گفتم: می‌خواهم بیایم تا نمازم را به ایشان اقتدا کنم. گفتند: بفرمایید. آمدم و پشت سر ایشان ایستادم، ایشان نیز نگاه نکرد؛ چون در حال بود و اینجا نبود.

دستهایش در کنار گوشش بود. داشت این آیه را می‌خواند که قبل از نماز

مستحب است:

« إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ حَنِیفاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ» ⁽¹⁾

« وَجْهِیَ » یعنی همه ذات و وجودم. من از پشت سر می‌دیدم که تمام وجود ایشان به نور پیچیده شده است. «الله اکبر» را گفت، گویا صدای این «الله اکبر» در تمام عالم پیچید؛ یعنی همه چیز را پشت سر ریختم که فقط تو بمانی و من. بعد روی جانماز افتاد و از دنیا رفت.

3 - نماز، نور مؤمن

اشاره

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در روایتی دیگر می‌فرماید:

«الصلاة نور المؤمن» ⁽²⁾نماز برای مؤمن منبع نور و روشنایی است. این نور قابل انتقال است، ولی به مؤمن. هر بار که مؤمن در نماز می‌رود، نور به او افاضه می‌شود. خود مؤمن نور دارد، وقتی که نماز می‌خواند « نُورٌ عَلیٰ نُورٍ » می‌شود.

خدا در سوره حدید می‌فرماید:

« یَوْمَ تَرَی اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ» ⁽³⁾

در قیامت وقتی وارد محشر می‌شود، نماز شما را به بهشت می‌رساند. این نور است.

خصوصیت خاص و ویژه نماز

نظر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله این است که نماز هم قبولی بالذات دارد، هم قبولی بالغیر، ولی عبادات دیگر این صفت را ندارند. روزه، حج و شهادت در جبهه فقط خودشان هستند، کاری به پرونده ندارند. اما نماز فقط خودش نیست، بلکه زلفش به بقیه عبادات گره دارد:

«الصلاة عمود الدین» ⁽¹⁾« فإن قبلت قبل ما سواها»

نماز ستون دین است، اگر مقبولیت خودش و غیرش نباشد، خیمه دین خوابیده است، اگر در قیامت نماز را قبول کنند، خدا می‌گوید: به هیچ عمل دیگری از بنده‌ام نگاه نکنید، اگر روزه، حج و هر چیز دیگرش عیب دارد، چون نمازش قبول شده، تمام اعمالش را قبول کنید،

«و ان ردّت ردّ ما سواها» ⁽²⁾

اما اگر نماز را رد کنند، هر چه بگوید: خدایا! روزه و حج و سایر اعمالم درست است، می‌گویند: آنها نیز قبول نمی‌شوند.

امام معصوم به ما فرموده است: اگر در تمام عمر، در قیامت، دو رکعت نماز شما را قبول کنند، خدا می‌گوید: به احترام این دو رکعت، تمام پرونده عمرش را قبول کنید. ⁽¹⁾مگر نماز چقدر مهم است؟ نمی‌دانیم.

چقدر سعدی زیبا می‌گوید: دست حاجت چو بری نزد خداوندی بر

اهمیت نماز نمازگزاران واقعی

نماز چقدر مهم است که به حضرت موسی بن عمران علیه السلام که اهل نماز بود و در شریعت و دینش نماز داشت - البته انبیای قبل و بعد نیز نماز داشتند - خطاب رسید:

ای موسی! من رفیق بسیار صمیمیی دارم که هفتاد سال است مرا عبادت می‌کند. به

او بگو: در این هفتاد سال فقط عبادت کردی و چیزی از من نخواستی. من دوست دارم از من بخواهند.

کلیم الله آمد و او را دید. پیغام را داد. او خیلی گریه کرد و گفت: یا موسی! من لیاقت این که چیزی از او بخواهم را ندارم. این ظرف آب و این مقدار نان و پنیری که به من می‌دهد، از روی کرم او است، اما وقتی من می‌خورم، خیلی خجالت می‌کشم.

اما چون خودش پیغام داده که چیزی بخواهم، فقط به احترام او می‌خواهم.

با همان اشک چشم گفت: الهی! روزی که می‌خواهی مرا از دنیا ببری، در سجده نماز بمیران. این صورتم روی خاک باشد و در کمال تواضع نسبت به تو باشم. بعد گفت: ای موسی! اگر دیگر حرفی نداری، می‌خواهم نماز بخوانم، دلم برای نماز تنگ است. گفت: برو. در سجده آخر بود که از دنیا رفت.

این دو رکعت نماز را سعی کنید دو رکعت قابل قبول بخوانید. با آن بسازید و بخوانید؛ یعنی زکات و خمس و دِین بدهکار نباشید. زبان شما از غیبت و تهمت بسته باشد. دل شما از حسد، بخل، کینه و ریا خالی باشد. لقمه‌ای که می‌خورید، پاک باشد. از همه این هواها عبور کنید و بعد دو رکعت نماز بخوانید. ببینید در دنیا همان دو رکعت برای شما چه کار می‌کند.

استعانت از نماز، توصیه قرآن

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

« وَ اِسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ اَلصَّلاٰةِ» ⁽¹⁾

در این آیه نمی‌گوید از من کمک بگیرید، می‌گوید: از نماز کمک بگیرید، من همه

یاری‌هایم را در نماز ریخته‌ام. راه یاری بین من و تو، نماز است. من یاریم را بی‌واسطه به تو نمی‌رسانم، بلکه یاری من از راه نماز است. ⁽¹⁾

ارزش نماز در پیشگاه امام حسین علیه السلام

وقتی جارچی لشکر کوفه عصر تاسوعا گفت: همین حالا حمله کنید و مردان را بکشید، خیمه‌ها را آتش بزنید و اثاث‌ها را جمع کنید. حضرت زینب کبری علیها السلام نزد حضرت ابی عبدالله علیه السلام رفت، عرض کرد: این‌ها چه می‌گویند؟ فرمود: خواهر! به قمر بنی‌هاشم بگو بیاید. فرمود: عباس من:

«ارجع الیهم فان استطعت أن تؤخّرهم الی غدٍ وتدفَعَهُمْ عَنّٰا العشیة لعلّنا نصلّی لربّنا» ⁽²⁾نزد عمر سعد و یارانش برو و بگو: اگر برای شما امکان دارد، این جنگ را به فردا بیندازید. برای این که می‌خواهم امشب در دنیا بمانم و نماز بخوانم. می‌خواهم به رکوع و سجود بروم و امشب صورتم را روی خاک بگذارم. چقدر عاشق نماز بود که

حساب کرد یک شب هم یک شب است، بگذار بمانیم و برای پروردگار نماز بخوانیم.

تشریع نماز به برکت قدوم اهل‌بیت علیهم السلام

آیه‌ای نیز از قرآن بشنوید تا بحث نماز را کامل کند:

« أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ اَلشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اَللَّیْلِ» ⁽¹⁾

نماز بخوانید، هنگامی که آفتاب می‌خواهد از نصف النهار رد شود - نماز ظهر و عصر - و شب که در تاریکی فرو رفت، باز نماز بخوانید - مغرب و عشاء - ظهر و عصر هر کدام چهار رکعت است، دو رکعت برای خداست، دو رکعت نیز برای پیغمبر و امام حسن علیهما السلام.

نماز مغرب سه رکعت است، دو رکعت برای خداست، یک رکعت برای حضرت ابی‌عبدالله علیه السلام. این را در سفر نیز حق ندارید حذف کنید. یک رکعت حسینم باید همه جا سر جای خود بماند.

نماز عشا چهار رکعت است، دو رکعت برای خداست و دو رکعت برای حضرت ابی عبدالله علیه السلام؛ چون سالی که امام حسین علیه السلام به دنیا آمد، خدا این سه رکعت را اضافه کرد و فرمود دو رکعت عشا در سفر حذف شود، اما آن یک رکعت به خاطر حسینم، برای همیشه بماند؛ یعنی اگر در نماز به حسین من نرسید، نماز نیست.

خدا می‌گوید: در نماز شما من و پیغمبر و اهل‌بیتش علیهم السلام باید باشد:

« یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِی اَلْأَمْرِ

مِنْکُمْ» ⁽¹⁾

عجایب نماز صبح

این از عجایب قرآن است که اسم دو رکعت نماز صبح را « قُرْآنَ اَلْفَجْرِ » گذاشته است؛ یعنی دو رکعت نماز صبح را با قرآن همدوش کرده است:

« وَ قُرْآنَ اَلْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ اَلْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً» ⁽²⁾

فقط نماز صبح است که مشهود است؟ یعنی ملائکه شب شاهد نماز شما هستند و در پرونده شما می‌نویسند و اول طلوع فجر باید بروند و جای خود را به ملائکه روز بدهند، آنها نیز نماز شما را می‌نویسند، پس نماز صبح شما دوبار ثبت می‌شود.

ناله زمین از خواب دم صبح

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«ما عَجَّتِ الارض الی ربها عَزَّوَجَلَّ کَعَجیجِهٰا من ثلاث»

کره زمین در خانه خدا ناله‌ای نکرد، مگر از دست سه نفر: یکی از آن سه نفر:

«النوم علیها قبل طلوع الشمس» ⁽¹⁾کسی که وقت نماز صبح ⁽²⁾بخوابد و بر نخیزد تا آفتاب بزند. زمین در پیشگاه خدا ناله می‌کند که این کیست که روی من است؟ چرا دهان مرا باز نمی‌کنید که او را پایین ببرم؟ این شخصی که در نعمت تو غرق است، مگر دو رکعت نماز صبح که چند دقیقه بیشتر طول نمی‌کشد، چقدر سخت است که مانند مرده‌ها در رختخواب خواب است و بلند نمی‌شود؟

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

13 ارزش و درجه نماز

اشاره

افضل اعمال بعد از ایمان به خدا

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

حقایق بسیار مهمی که قرآن کریم، انبیا و ائمه طاهرین علیهم السلام و اولیای الهی درباره نماز دارند، در ارتباط با هیچ عبادتی ندارند. در روایت می‌فرماید:

«انّ افضل الاعمال بعد الایمان الصلاة» ⁽¹⁾ما اگر بخواهیم وزن معنوی ایمان را بسنجیم، باید به متعلّق ایمان نظر بیاندازیم.

شما وقتی در قرآن مجید دقت می‌کنید، می‌بینید در اکثر آیات متعلّق ایمان، خداست.

« آمَنَ بِاللّٰهِ» «یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ» «یُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ» .

وزن ایمان را با توجه به متعلّقش باید محاسبه کرد. آن وقت در این گفتار می‌بینید که نماز برترین حرکت و فعل انسان، بعد از ایمان است.

وزن سنگین نماز در قیامت

به نظر می‌رسد رسول خدا صلی الله علیه و آله وزن نماز را می‌خواستند نشان دهند. نماز وزن

و جرمی ندارد. وزن نماز معنوی است. وقتی ایمان را در ترازوی ارزیابی معنوی بگذارند، بعد از ایمان چیزی وزین‌تر و سنگین‌تر از نماز نخواهد بود. به تناسب وزن نماز، نمازگزار نیز در قیامت وزن دارد؛ یعنی بیشترین وزن در قیامت، از آن نمازگزاران است. آن سنگینی و وزانت معنوی، به نمازگزاران مربوط است.

ارزش نماز اول وقت

در روایتی آمده:

«الصلاة فی أوّل الوقت رضوان اللّه و فی آخره عفو اللّٰه» ⁽¹⁾کسی که نمازش را در اول وقت بخواند، به رضوان حضرت حقّ وصل شده است. اگر به تأخیر بیاندازد و در آخر وقت بخواند، به قدری نماز مهم است که نماز آخر وقت نیز سبب اتصال انسان به آمرزش گناهان است.

سنجیدن اعمال با نماز

باز در روایتی آمده است که:

«الصلاة میزان» ⁽²⁾نماز ترازوی خدا در قیامت است. خدا در قرآن می‌فرماید: اعمال شما را وزن می‌کنم. با چه ترازوی وزن می‌کنند؟ حضرت می‌فرمایند: با نماز. همه اعمال را نگه می‌دارند که ببینند آیا نماز بنده مقبول است؟ بقیه اعمال را نیز نمره قبولی می‌دهند، اما اگر مردود است، بقیه را نیز رد می‌کنند.

نماز، نشانه اسلام

باز در روایتی، پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«علم الاسلام الصلاة» ⁽¹⁾نشانه دین خدا، نماز است. این روایت خیلی عجیب است؛ یعنی هر کس بی‌نماز است، در واقع بی‌دین است. در روایت دیگری می‌فرمایند:

«لکلّ شیء آفة و آفة الدین ترک الصلاة» ⁽²⁾هر چیزی مایه فسادی دارد و آن چیزی که دین را فاسد و نابود می‌کند، ⁽³⁾بی‌نمازی است. اگر بی‌نماز دین داشته باشد، به خاطر بی‌نمازی، دینش رو به نابودی و هلاکت می‌رود و خانه دینش با نداشتن نماز تخریب می‌شود.

حضرت ابراهیم علیه السلام و امتحانی سخت

خداوند متعال به حضرت ابراهیم علیه السلام که در سنّ نود و نه سالگی بچه‌دار شد، سنّی که از بچه دار شدن گذشته بود، اما خدا خواست که این لطف را به او داشته باشد، لذا حضرت اسماعیل علیه السلام را به او عنایت کرد. پدری که در اوج شادی قلبی، نشاط و گرم شدن خانه خود بود، حال خدا به او دستور داد که این خانواده را از این جای بسیار خوش آب و هوا بردارد و هر جا گفت، پیاده شود.

از آنجا به بدترین نقطه آب و هوایی آمد، کجا؟ این درّه‌ای که مسجد الحرام و کعبه در آن است. در اطراف، کوه‌های سخت و بلند و هوای بسیار گرم زمین قطره‌ای آب و سر سبزی ندارد. به آنجا رسیدند، خداوند فرمود: این مادر و بچه را بگذار و خودت برو. گفت: چشم.

هر کس که این طوری چشم بگوید، مانند حضرت ابراهیم علیه السلام است. ابراهیم نشدن به خاطر چشم نگفتن است، اما ابراهیم شدن به این است که من با سازنده خود اختلاف نداشته باشم. اما من در چیزهای آسان حاضر نیستم چشم بگویم، ولی حضرت ابراهیم علیه السلام سنگین‌ترین حکم را پذیرفت و هیچ نگرانیی نداشت؛ چون محبوبش را حکیم، رازق و حافظ می‌داند و یقین دارد.

گفت: چشم. نقطه کمال در همین چشم گفتن در مقابل پروردگار است:

« إِذْ قٰالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قٰالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ اَلْعٰالَمِینَ» ⁽¹⁾

خدا به حضرت ابراهیم علیه السلام فرمود: تسلیم من باش، شد.

هموار شدن سختی ها بر حضرت ابراهیم علیه السلام

ابراهیم علیه السلام رو به پروردگار کرد. چگونه و با چه چیز این برنامه بسیار سنگین را به خود هموار کرد؟ خدا به او وعده‌ای داد؟ نه. آینده این مادر و بچه را برایش گفت؟ نه. فقط گفت: این‌ها را بگذار و برو. هیچ چیز دیگری نگفت.

اما حضرت ابراهیم علیه السلام فراق این کودک و مادر را با چه چیزی در وجود خود هموار کرد؟ به پروردگار رو کرد:

« رب» چقدر زیبا حرف را شروع کرد: ای مالک من! من که در مقابل تو

اختیاری ندارم. همه ما از تو و مملوک تو هستیم.

« رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ اَلْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ» ⁽¹⁾

تو گفتی: همسر و فرزندت را در این بیابان بی‌آب و علف بگذار و برو، گفتم:

چشم.

نماز، هموار کننده سختی امتحان بر حضرت ابراهیم علیه السلام

بعد عرض کرد: خدایا! همه دلخوشی من و این که بار این فراق را که برای انسانِ با عاطفه از کوه‌ها سنگین‌تر است، تحمل می‌کنم؛ چون:

« رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ» ⁽²⁾

همه دلخوشی من به نماز است که این خانواده در آینده، نماز تو را در اینجا زنده کنند.

از روزی که این خانواده در آن منطقه وارد شدند، تا کنون، نماز در آنجا قطع نشده است. میلیاردها رکعت نمازی که در آن منطقه خوانده شده، از انبیا و ائمه علیهم السلام تا اولیای خدا که فقط امام حسن و امام حسین علیهما السلام بیست و پنج بار از مدینه با پای برهنه، پیاده تا مسجد الحرام آمدند و نماز خواندند، این خانواده در ثواب تمام آن نمازها شریک هستند. چه تجارتی شده است.

شما هنرمندانه نماز را به فرزندان خود منتقل کنید با هنر، شیرینی، اخلاق،

جایزه و سفر بردن. و هر چه می‌توانید برای انتقال نماز به دیگران هزینه کنید.

درخواست اقامه نماز تا روز قیامت

اواخر عمر حضرت ابراهیم علیه السلام است، کعبه را به کمک حضرت اسماعیل علیه السلام ساخته است، می‌خواهد در کنار «حرم الله» دعا کند، هزار نوع دعا و درخواست را می‌توانست مطرح کند. دعای ابوحمزه، کمیل، مشلول، سمات، ندبه و عرفه حضرت ابی عبدالله علیه السلام همه دعا هستند، چقدر درخواست دارند؟ حضرت ابراهیم علیه السلام در دریای علم خود گشت و مهم‌ترین دعا را پیدا کرد و به زبان آورد که در قرآن آمده است. اکنون او صد و ده سال دارد:

« رَبِّ اِجْعَلْنِی مُقِیمَ اَلصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی» ⁽¹⁾

خدایا! من و نسلم را تا روز قیامت از نمازگزاران کن. این‌ها از نماز چه دیده‌اند؟ پشت پرده نماز چیست؟ صورت قیامتی نماز را چگونه دیده‌اند؟ نمی‌دانم. پیغمبر اولوالعزم، پدر انبیای بعد از خود، با محاسن سفید، آخر عمر، به در خانه خدا بیاید، اشک بریزد که خدایا! من و نسلم را نمازگزار قرار بده. ⁽²⁾

امر کردن خانواده به نماز

« وَ اُذْکُرْ فِی اَلْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ اَلْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا * وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ اَلزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا» ⁽¹⁾

حبیب من! یکی از کارها حضرت اسماعیل علیه السلام در خانواده‌اش این بود که خانواده‌اش را به نماز وادار می‌کرد. «یَأْمُرُ» ؛ یعنی وادار کردن.

حضرت عیسی علیه السلام تازه به دنیا آمده بود. در گهواره فریاد زد؛

« وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ اَلزَّکٰاةِ» ⁽²⁾

خدا به من در مورد نماز سفارش کرد. در قرآن می‌فرماید:

« وَ أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ طَرَفَیِ اَلنَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اَللَّیْلِ إِنَّ اَلْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ اَلسَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ» ⁽³⁾

دو طرف روز، صبح و ظهر و بخشی از شب را نیز نماز بخوان؛ نماز مغرب و عشا. چرا؟ چون حبیب من!

« إِنَّ اَلْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ اَلسَّیِّئٰاتِ» .

اگر نماز، نماز واقعی باشد، چنان وجود انسان را پاکسازی می‌کند ⁽¹⁾که بعد از مدتی این نمازخوان دیگر بخل، حرص، کبر، ریا، کینه، بدخلقی و رذیله‌ای ندارد:

« إِنَّ اَلصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ اَلْفَحْشٰاءِ وَ اَلْمُنْکَرِ»

این وعده خدا درباره نماز است.

قرین بودن نماز با قرآن

آیه دیگر که از عجایب آیات قرآن است:

« اُتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ اَلْکِتٰابِ وَ أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ إِنَّ اَلصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ اَلْفَحْشٰاءِ وَ اَلْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اَللّٰهِ أَکْبَرُ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَصْنَعُونَ» ⁽²⁾

حبیب من! قرآن بخوان. مخصوصاً در ماه مبارک رمضان که وقتی قرآن مجید را

باز می‌کنیم، اولین سوره، سوره حمد است و شروع می‌کنیم:

« بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ» .

نوزده حرف بر زبان شما جاری شد. پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: هر مقدار در ماه مبارک قرآن بخوانید، ⁽¹⁾هر حرفی که از زبان شما عبور کند، ثواب کامل ختم قرآن را در نامه اعمال شما می‌نویسند.

حبیب من! این کتابی که به تو وحی شده است را بخوان، قرائت کن. وزن نماز چه اندازه است که نماز را با قرآن در عرض هم قرار داده است:

« اُتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ اَلْکِتٰابِ وَ أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ إِنَّ اَلصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ اَلْفَحْشٰاءِ وَ اَلْمُنْکَرِ»

حبیبم! قرآن و نماز را در برنامه خود قرار ده؛ یعنی نماز از نظر ارزش، طبق رده‌بندی این آیه، بعد از قرآن است؛ یعنی اگر قرآن را در ترازو بگذارند، بعد از قرآن، وزن نماز سنگین ترین است؛ چون بخشی از نماز، قرآن است.

طبیعت نماز، بازداشتن نمازگزار از گناهان کبیره پنهان و آشکار است و این نماز وقتی ادامه پیدا می‌کند، وجود انسان از یاد خدا پر می‌شود.

این هم رده‌بندی دیگر قرآن است.

سیر نماز تا قیامت

خدا در قرآن می‌فرماید:

« وَ أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ لِذِکْرِی» ⁽¹⁾.

« وَ لَذِکْرُ اَللّٰهِ أَکْبَرُ» ⁽²⁾

نماز بخوانید تا یاد من وجود شما را پر کند، که این یاد، بزرگ‌ترین است.

« أَلاٰ بِذِکْرِ اَللّٰهِ تَطْمَئِنُّ اَلْقُلُوبُ» ⁽³⁾

ذکر خدا آرامش می‌دهد، وقتی به شما آرامش داد، لحظه‌ای که می‌خواهید بمیرید، می‌گوید:

« یٰا أَیَّتُهَا اَلنَّفْسُ اَلْمُطْمَئِنَّةُ * اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً * فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی * وَ اُدْخُلِی جَنَّتِی» ⁽⁴⁾

این سیر نماز است.

عظمت و ارزش نماز و اجزای آن

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: وقتی رو به قبله ایستادید و با اخلاص نیت کردید، به محض این که می‌گویید: «الله اکبر» .

«اذا قام العبدُ للصلاة فکان هواه وقلبه الی اللّٰه تعالی انصرف کیوم ولدته اُمُّه» ⁽⁵⁾

گناهانت مانند روزی که از مادر به دنیا آمدی، پاک می‌شود. این اثر نماز است. ⁽¹⁾چون خدا در قرآن می‌فرماید: در هنگام قرآن خواندن «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم» بگویید، بعد از «الله اکبر» ، قبل از ورود به سوره حمد نماز، خوب است که انسان «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم» بگوید.

حضرت رسول صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: وقتی «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم» گفتی و خدا تو را در پناه خود راه داد، به تعداد موهایی که در بدن داری، ثواب یک سال عبادت در پرونده اعمال تو ثبت می‌شود. ⁽²⁾حافظ می‌فرماید:

هر سر موی مرا با تو هزاران کار است ما کجاییم و ملامت‌گر بی‌کار کجاست ⁽¹⁾

بعد از تمام شدن حمد و سوره، پروردگار ثواب یک حج و عمره قبول شده در نامه اعمال تو می‌نویسد. وقتی وارد رکوع می‌شوی، ثواب انفاق طلای سرخ به اندازه وزن بدنت در راه خدا را به تو می‌دهند و به اندازه‌ای که همه صد و چهارده کتاب خدا را قرائت کنی، به تو ثواب می‌دهند.

ثواب اذکار نماز

وقتی از رکوع بلند می‌شوی و می‌گویی: «سمع الله لمن حمده» اینجا خدا به تو نظر رحمت می‌کند. وقتی به سجده می‌روی و «سبحان ربی الاعلی وبحمده» می‌گویی، خدا می‌فرماید: ای ملائکه! ثوابی مانند ثواب انبیا علیهم السلام را برای او بنویسید.

وقتی تشهد را می‌خوانی، ثواب صابران در راه خدا را در نامه عملت می‌نویسند و وقتی «السلام علیکم و رحمة الله و برکاته» می‌گویید، خدا می‌فرماید: تمام درهای بهشت را به روی او باز کنید، روز قیامت از هر دری که می‌خواهد، برود.

این ثواب و پاداش دو رکعت نماز است. شما که تمام عمر نماز خواندید، می‌دانید چه پاداشی در خزانه خدا برای شما ذخیره شده است؟ ⁽²⁾

اهتمام عاشقان نماز

حضرت سیدالشهدا علیه السلام جمله‌ای دارند:

«إنّی احبّ الصلاة» ⁽¹⁾من عاشق نمازم.

امام مجتبی علیه السلام می‌فرمایند: من و حسین علیهما السلام کوچک بودیم، شب مادر به ما شام می‌داد و ما را می‌خواباند، تا صبح هر بار بیدار می‌شدیم، می‌دیدیم مادر ما در محراب عبادت است، چه نمازی می‌خواند و چه می‌کرد. به قدری شب‌ها مادر ما روی پا ایستاده بود که هر دو پایش ورم کرده بود. تا این حد حضرت زهرا علیها السلام عاشق

نماز بود. ⁽¹⁾حضرت سکینه علیها السلام می‌فرماید: عمه‌ام همه ما را جمع می‌کرد، اما خودش نمی‌دانستیم کجا رفته است؟ من این طرف و آن طرف گشتم، بالاخره او را در تاریکی پیدا کردم، دیدم نماز شب می‌خواند. چقدر عاشق نماز بودند. عمه هر شب نماز را ایستاده می‌خواند، اما آنجا نشسته در حال نماز بود. ⁽²⁾

آب حیات من است، خاک سر کوی دوست

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

14 تاج کرامت خدایی بر سر انسان

اشاره

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

درجاتی که خداوند در عالم معنا - در دنیا و آخرت - برای ما قرار داده است، یقیناً در طول درجات انبیا و ائمه طاهرین علیهم السلام است. این اکرامی که به ما کرده است را در قرآن نیز اشاره فرموده است:

« وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنٰاهُمْ فِی اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ اَلطَّیِّبٰاتِ وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا تَفْضِیلاً» ⁽¹⁾

این اوج اکرام انسان است. به ما نیز ختم شده است؛ یعنی ما خاتم مکرمین هستیم. بعد از ما دیگر موجود زنده‌ای در عرض ما نیست. این درجات و اکرام، به ما ختم می‌شود و به ما پایان می‌پذیرد. چیزی که هست، رده اول این اکرام و درجات، ویژه انبیا و ائمه علیهم السلام است. شما مقام نبوت و امامت - به معنی الخاص - را جدا کنید؛ چون که خداوند بنا ندارد این دو مقام را بعد از آنها به کسی عنایت کند. البته نیازی نیست که به کسی عنایت کند؛ چون ظرف آن در مرحله نبوت و امامت پر

شده است.

منهای مقام نبوت و امامت، هر چه مقام و درجه در قرآن کریم می‌بینیم، انسان‌ها شایستگی به دست آوردن آنها را دارند. برای رسیدن به این درجات و مقامات، منازلی را باید طی کرد که پس از طیّ آن منازل، ضرورتاً صورت دنیایی و آخرتی آن درجات و مقامات در همین دنیا ظهور می‌کند، الاّ این که خیلی از آنها را ما نمی‌بینیم، ولی ظهورش قطعی است.

گلایه های خدا از بندگان

1 - در طی منازل

این معانی در آیات و روایات زیاد ذکر شده‌اند. خداوند در قرآن مجید از بسیاری از مردم سخت گلایه می‌کند که به نظر اهل دل: این گلایه‌ها، گلایه محبتی است، نه گلایه خشم و غضب. برای نمونه در قرآن مجید می‌خوانید:

« فَلاَ اِقْتَحَمَ اَلْعَقَبَةَ * وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا اَلْعَقَبَةُ * فَکُّ رَقَبَةٍ * أَوْ إِطْعٰامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ * یَتِیماً ذٰا مَقْرَبَةٍ * أَوْ مِسْکِیناً ذٰا مَتْرَبَةٍ» ⁽¹⁾

چرا انسان‌ها از این گردنه بسیار مفید، که گردنه تکلیف و وظیفه است، بالا نمی‌آیند. اهل دل درست می‌گویند، لحن این گلایه، لحن محبتی است.

می‌خواهد عظمت این گردنه را بفرماید. سپس بیان می‌کند که منظورم از این گردنه و بالا رفتن از آن، این است که این تکالیف جنبه رفعت دارند که به عقبه تعبیر شده است.

آزاد کردن انسان، یکی از نتایج این تکلیف است. نهایت این آزادی نیز آزادی خود انسان است. پس چرا به این تکلیف عمل نمی‌کنید؟ چرا از خودیت خود، از اسارت هوای نفس، شیطان، شهوات، مال و مقام خود را آزاد نمی‌کنید؟ نمی‌خواهد بفرماید: چرا مال، مقام و شهوت دارید؟ بلکه می‌خواهد بفرماید: چرا آنها خادم تو نیستند و تو خادم آنها هستی؟

2 - در کمک به گرفتاران

چرا خود را آزاد نمی‌کنید؟ این اسارت برای چیست؟ چرا جا مانده‌اید؟

« أَوْ إِطْعٰامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ» .

چرا برای روز سختی، مشکل، رنج و نداری قیامت، به مشکل داران در زندگی کمک نمی‌کنید. تو اسیر مال نیستی؟ ⁽¹⁾

3 - در یتیم نوازی

بعد می‌فرماید:

« یَتِیماً ذٰا مَقْرَبَةٍ * أَوْ مِسْکِیناً ذٰا مَتْرَبَةٍ» ⁽²⁾

چرا به یتیم خاک‌نشین ⁽¹⁾- که کنایه از این است که از ابزار زندگی محروم است - کمک نمی‌کنید؟ این معنی گردنه و تکلیف است.

گلایه می‌کند: من که تمام زمینه‌های رسیدن به درجات و منازل الهی را برای شما فراهم کرده‌ام، شما چرا برای به دست آوردن آن درجات، قدم برنمی‌دارید؟ این مقدمه بحث است.

کسانی که در این دنیا، در همین مدت کوتاه عمر، به این درجات عالی معنوی رسیدند که ثمره آن را در آخرت خواهند دید، با طیّ منازلی که خود پروردگار قرار داده بود، به این درجات دنیایی و آخرتی رسیدند.

سالکان منازل دهگانه

حضرت یوسف علیه السلام یکی از آنهاست. بحث ما در آیات انتخابی این سوره است.

حضرت یوسف علیه السلام چرا یوسف شد؟ در آیات قرآن نزدیک به بیست مقام ملکوتی برای این پیامبر خدا شمرده شده که اگر هر مقامش را به تمام اهل دنیا پخش کنند، تمام باطن آنها را فرا می‌گیرد.

این منازل کدام است؟ این که می‌گویند: این شخص سالک و اهل سلوک است، در مکتب اهل‌بیت علیهم السلام سالک به چنین انسانی می‌گویند. سلوک به چنین حقیقتی می‌گویند که پروردگار در ده منزل شمرده است. در آیه سی و پنج سوره مبارکه

احزاب آمده است که:

این ده منزل نیز دارای دو مقام، کمال و درجه می‌باشد، البته درجات به این دو حقیقت منحصر نیست، بلکه خداوند نمونه ارائه داده است.

منازل دهگانه در قرآن

ابتدای آیه می‌فرماید:

« إِنَّ اَلْمُسْلِمِینَ وَ اَلْمُسْلِمٰاتِ وَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ وَ اَلْقٰانِتِینَ وَ اَلْقٰانِتٰاتِ وَ اَلصّٰادِقِینَ وَ اَلصّٰادِقٰاتِ وَ اَلصّٰابِرِینَ وَ اَلصّٰابِرٰاتِ وَ اَلْخٰاشِعِینَ وَ اَلْخٰاشِعٰاتِ وَ اَلْمُتَصَدِّقِینَ وَ اَلْمُتَصَدِّقٰاتِ وَ اَلصّٰائِمِینَ وَ اَلصّٰائِمٰاتِ وَ اَلْحٰافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ اَلْحٰافِظٰاتِ وَ اَلذّٰاکِرِینَ اَللّٰهَ کَثِیراً وَ اَلذّٰاکِرٰاتِ أَعَدَّ اَللّٰهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً» ⁽¹⁾

این ده منزل است که ما باید طی کنیم. به تعبیر خود پروردگار در قرآن:

« تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ» ⁽²⁾

ناتمامان جهان را کند این ده تمام

« وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ» ⁽³⁾

« وَ اَلْفَجْرِ * وَ لَیٰالٍ عَشْرٍ» ⁽¹⁾

عدد ده در قرآن مجید ویژگی دارد، خصوصیت دارد. ⁽²⁾

پاداش طی کنندگان منازل دهگانه

دو درجه را هم در پایان آیه بیان می‌کند.

« أَعَدَّ اَللّٰهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً»

می‌فرماید: من برای شما که این ده منزل را طی می‌کنید، دو درجه آماده کردم. به آنچه که آماده کردم وصل شوید و برسید.

وقتی خدا بفرماید: عظیم، دیگر باید بدانید یعنی چه؟ گویا کسی از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید: یا رسول الله! خدا، این عالم با عظمت را خلق کرد، با میلیون‌ها ستاره، خورشید، ماه، کهکشان، فلک، بروج و سحابی، اما خودش به این صنعت نگاه می‌کند، چه چیز به نظرش می‌آید؟ پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: این مجموعه در دید پروردگار مانند بال مگس است. آن وقت برای کسی که این ده منزل را طی کند، بفرماید: «وَ أَجْراً عَظِیماً» خودش این اجر را چگونه دیده است که می‌فرماید: عظیم است؟ اینجا فهم همه ما قاصر است. ⁽³⁾

این پاداشی است که برای هیچ کس تعریف نکرده و به چشم هیچ کس درنیاورده است. در قرآن می‌فرماید:

« فَلاٰ تَعْلَمُ نَفْسٌ مٰا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ» ⁽¹⁾

چیزی را برای این‌ها قرار داده‌ام که مقدار آن را در این عالم به هیچ کس، حتی به پیغمبر و امامی نیز خبر نداده‌ام.

باز این غیر از آن چیزی است که امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند. وقتی می‌پرسند:

این‌ها کجا هستند؟ ⁽²⁾می‌فرماید:

« فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ» ⁽¹⁾

باز این غیر از آن چیزی است که می‌فرماید:

« وَ اُدْخُلِی جَنَّتِی» ⁽²⁾

نه آن هشت بهشت، بلکه بهشت ویژه خودم که امام می‌فرمود: این « جَنَّتِی » برای ما روشن نیست که چیست، جنّات ⁽³⁾را می‌فهمیم که خدا هشت بهشت با همه نعمت‌ها دارد، اما « جَنَّتِی » بهشت خاصّ و ویژه خودم را، که آیا بهشت تجلّی است؟ یا بهشت ذات است؟ نمی‌فهمیم.

حیف نیست مردم عمری را در جاده‌ها و منازل دیگر بروند و سلوک و سیر دیگری داشته باشند؟ و هنگام مردن چشم باز کنند که همه درجات را نشان دهند و بگویند: تو خود را از این‌ها محروم کردی.

ارزش واقعی اسلام

« إِنَّ اَلْمُسْلِمِینَ وَ اَلْمُسْلِمٰاتِ» .

اسلام در اینجا یعنی چه؟ جریان حضرت ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام که در سوره بقره ذکر شده‌اند، وقتی کعبه را بنا کردند و هر دو به دیوار کعبه تکیه دادند، در حالی

که حضرت ابراهیم علیه السلام از صد سال گذشته بود و حضرت اسماعیل علیه السلام نیز نوجوان بود، هر دو با گریه دست بلند کردند؛ چون دعای انبیا به این شکل بوده است:

«هب لی من قلبک الخشوع و من بدنک الخضوع و من عینیک الدموع» ⁽¹⁾ای موسی! هر وقت به در خانه من می‌آیی و می‌خواهی دعا کنی، با دل خاشع، بدن خاکسار و دو چشم پرگریه بیا. این حال انبیا علیهم السلام بود. این پدر و پسر نیز با این حال به پروردگار گفتند:

« رَبَّنٰا وَ اِجْعَلْنٰا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنٰا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ» ⁽²⁾

یعنی به ما توفیق بده که «اشهد ان لا اله الا الله» بگوییم تا تازه مسلمان شویم. این اسلامی که حضرت ابراهیم و اسماعیل علیه السلام از خدا می‌خواهند، چه اسلامی است؟

مفهوم و مصادیق اسلام واقعی

این اسلام را اهل تحقیق این گونه معنا کرده‌اند: تسلیم باطن به تمام خواسته‌های خدا و تسلیم کردن بدن به تمام عبادات.

این داستان عجیب را جبرئیل می‌گوید. ظاهراً برای پیغمبر صلی الله علیه و آله تعریف می‌کند:

من جریان حضرت یوسف علیه السلام را دنبال کردم، تا وقتی که پادشاه مملکت شد. از دامن پدر تا فراق، عمق چاه تاریک، گرفتار شدن به دست کاروان، فروخته شدن با قیمت کم، دچار شدن به آن زن مصری، نه سال به زندان افتادن، بعد وزیر دارایی شدن و بعد نیز پادشاه شدن.

گفت: روزی که حضرت یوسف علیه السلام را بر سر تخت نشاندند و تاج شاهی بر سر ایشان گذاشتند، من آن روز را نیز نگاه کردم، تا شب شد و به نیمه رسید. دیدم لباس سلطنت را درآورد و لباس کهنه پاره‌ای پوشید. به دور از چشم مأموران از کاخ و شهر درآمد و به بیابان رفت، گودالی پیدا کرد، با تمام بدن روی خاک افتاد، صورتش را روی خاک گذاشت، بلند بلند گریه کرد و گفت:

« رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ اَلْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ اَلْأَحٰادِیثِ فٰاطِرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ» ⁽¹⁾

این حکومتی که امروز به دست من سپردی، حکومت کوچکی است. در ادبیات عرب «من» در « مِنَ اَلْمُلْکِ » تبعیضیه است؛ یعنی گوشه کوچکی از حکومت را در اختیار من گذاشته‌ای. علم رؤیا را نیز تو به من تعلیم دادی، امشب در این بیابان تک و تنها با گریه از تو می‌خواهم: ⁽²⁾« تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» ⁽³⁾

روزی که ملک الموت را می‌فرستی تا مرا ببرد، من نسبت به تو حالت تسلیم داشته باشم. عیبی در من نباشد.

مردن در حال اسلام

قبل از انقلاب، دوازدهم رجب، زمستان بود، به مشهد رفتم. به آیت الله العظمی میلانی ⁽¹⁾عشق می‌ورزیدم. اهل خدا، حال، دل و عرفان بود. رفتم، دیدم تنها نشسته‌اند و مشغول مطالعه هستند. سلام کردم. چند دقیقه نشستم، دیگر به خودم اجازه ندادم بیشتر بنشینم. گفتم: اجازه می‌دهید بروم؟ پرسیدند: کجا می‌روی؟

گفتم: مسافرخانه. فرمودند: به مسافرخانه نرو. گفتم: چشم. هر کجا شما بفرمایید، من می‌روم.

فرمود: ما که مقیم مشهدیم، خیلی حرف ما نزد حضرت رضا علیه السلام خریدار ندارد، اما شما که مسافر هستید و از راه دور آمدید، حرف شما را زودتر گوش می‌دهد. در زیارتش می‌خوانید:

«اللهم الیک صمدتُ من ارضی و قطعت البلاد رجاء رحمتک فلا تخیّبنی و لا تردّنی بغیر قضاء حوائجی» ⁽¹⁾خدایا من از راه دور آمده‌ام، مرا ناامید و دست خالی رد نکن. فرمود: به نیت و نیابت من از اینجا به حرم برو، برای خودت نرو. همین جا نیت کن، بگو: خدایا! من از این اتاق به نیابت محمدهادی میلانی به حرم حضرت رضا علیه السلام می‌روم. برو زیارت بخوان، بعد از زیارت، دعا مستجاب است. وقتی زیارت تمام شد، فقط یک دعا کن، بعد به مسافرخانه برو. بگو: یابن رسول الله! نزد خدا شفاعت کنید که محمد هادی میلانی مسلمان بمیرد. همین.

معنای مسلمان مردن

من که مانند کوه برایم سنگین بود. معنی این مسلمان را آن وقت نمی‌فهمیدم یعنی چه؟ یعنی هنگام مردن دل از خدا برندارند و چشم به پول، فرزند، همسر، مقام و چیزهای دیگر ببندد و بعد بگوید: چرا مرا می‌بری؟ تسلیم خدا بمیرم.

ناله‌های هنگام مردن بعضی‌ها گاهی چقدر زیباست. همین ناله:

«فزت و ربّ الکعبة» ⁽¹⁾ناله دیگری نیز که همیشه در گوش ما باقی و آشناست:

«الهی رضاً بقضاءک صبراً علی بلائک» ⁽²⁾این مسلمانی و معنی تسلیم است.

من به تهران برگشتم و شنیدم که ایشان مرحوم شده‌اند. در فکرم گذشت، وقتی دوباره به مشهد رفتم، از خانواده ایشان بپرسم که ایشان با آن حرصی که نسبت به مردن سالم داشت، چگونه رحلت کردند؟ به منزل ایشان رفتم و به فرزند ایشان گفتم: چگونگی رحلت ایشان را برای من بگویید. ایشان گریه کرد و گفت: سه روز در بیهوشی بود و چشمش را باز نمی‌کرد. آن روزی که چشمش را باز کرد، ما نمی‌دانستیم که روز رحلت ایشان است؛ چون مانند انسان سالم شد. ما را نگاه کرد و به من فرمود: محمد علی! جلو بیا. کنار بستر ایشان نشستم. فرمود: روضه گودال قتلگاه را بخوان. گفتم: چشم آقا. این من و این ذکر یارب یاربم

وقتی خواندم، به پهنای صورتش اشک ریخت و از دنیا رفت. این مرگ مسلمانی است:

« تَوَفَّنِی مُسْلِماً » ⁽³⁾

تسلیم کامل فرامین خدا

1 - در عبادات

این حرف حضرت یوسف علیه السلام است:

« إِنَّ اَلْمُسْلِمِینَ وَ اَلْمُسْلِمٰاتِ وَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ وَ اَلْقٰانِتِینَ وَ اَلْقٰانِتٰاتِ وَ اَلصّٰادِقِینَ وَ اَلصّٰادِقٰاتِ وَ اَلصّٰابِرِینَ وَ اَلصّٰابِرٰاتِ وَ اَلْخٰاشِعِینَ وَ اَلْخٰاشِعٰاتِ وَ اَلْمُتَصَدِّقِینَ وَ اَلْمُتَصَدِّقٰاتِ وَ اَلصّٰائِمِینَ وَ اَلصّٰائِمٰاتِ وَ اَلْحٰافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ اَلْحٰافِظٰاتِ وَ اَلذّٰاکِرِینَ اَللّٰهَ کَثِیراً وَ اَلذّٰاکِرٰاتِ أَعَدَّ اَللّٰهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً» ⁽¹⁾

این تازه منزل اول؛ یعنی تسلیم بودن باطن به اوامر و نواهی پروردگار است که ای محبوبم! همه اوامر تو را قبول دارم؛ نماز می‌خوانم؛ چون نماز مناجات، عشق، راز و نیاز و دست زدن به دامن لطف تو است. می‌بینی که روزه می‌گیرم. اعمال من قابلی ندارد، اما ارزش آن برای این است که امر تو اطاعت می‌شود.

وقتی انسان روزه می‌گیرد و گرسنه می‌شود، خدا به او می‌گوید: اگر به تو در معیشت سخت گرفتم، به مصلحت و علتی است، پس گلایه نکن؛ چون می‌توانی بخوری، اما اگر یک وعده غذا نباشد، برای تو مهم نیست.

2 - در مال و جان

باید خمس بدهید؛ چون پول برای شما نیست:

« وَ لِلّٰهِ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ» ⁽¹⁾

مالک تو هستی، ما نیز امینِ تو هستیم. مقداری مال در مقابل ما گذاشته‌ای که در مقابل ثروت دنیا، پر کاهی نمی‌شود، حال می‌گویی ذره‌ای از آن را به عنوان خمس بده، تو تمامش را بخواه، پول چیست؟ جانش چه باشد که نثار قدم یار کنم این متاعی است که هر بی‌سر و پایی دارد

جان و مال چیست که دلم را بگیرد و بگویم: برای چه و برای که بدهم؟ به قول حافظ؛ این جان عاریت که به حافظ سپرده دوست روزی رخش ببینم و تسلیم وی کنم ⁽²⁾

رهاشدگان از بند اسارت شکم

« وَ یُطْعِمُونَ اَلطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً» ⁽³⁾

زمان حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام، یک سال تمام، به دل ایشان افتاده بود که جگر گوسفندی را بخرد و بخورد. هر روز به شکم می‌گفت: ما که با هم رفیق هستیم، هر وقت شد، جگر می‌گیریم و به تو می‌دهیم، اگر نه، تو ما را اذیت نمی‌کنی. این

شکم‌هایی که صاحبانش را اذیت می‌کنند؛ چون صاحب آنها در اسارت شکم هستند. اگر کسی در بند شکم نباشد، اذیت نمی‌شود.

بعد از یک سال، امام مجتبی علیه السلام را صدا کردند و فرمودند: حسن جان! من یک سال است که هوس جگر کرده‌ام، برو بخر و بیاور. خواهران و برادران می‌خواستند جشن بگیرند؛ چون بعد از سال‌ها علی علیه السلام می‌خواست غذای خوشمزه‌ای بخورد.

جگر را خریدند، پختند و آوردند و مقابل حضرت گذاشتند. همه آن طرف ایستاده و نگاه می‌کنند که پدر می‌خواهد جگر بخورد. تکه‌ای از نان را بالا گرفت و جگر را نگاه کرد و نان را روی آن گذاشت، فرمود: حسن جان! در این محل کسی هست که نتواند جگر بخرد؟ عرض کرد: بله، فرمود: پس این جگر را بردار و به آنها بده. ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

15 نتایج سیر الی اللّه

اشاره

شروط طی منازل دهگانه

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

کتاب خدا برای سلوک، ده منزل را بیان می‌کند که از ابتدای زندگی انسان در کره خاک تا کنون، با توجه به این که فرهنگ حضرت حق، فرهنگ واحدی بوده است، هر انسانی، مرد یا زن با طی این منازل به درجات بالای معنوی، الهی و انسانی رسیده است.

وجود مبارک حضرت باقر العلوم علیه السلام در روایتی، حضرت ابراهیم علیه السلام و کمالات ایشان را در تفسیر آیه؛

« وَ إِذِ اِبْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً» ⁽¹⁾

تعریف فرموده‌اند و این ده مورد را به عنوان کلمات خدا و آزمایش‌های الهی بیان فرموده‌اند. ⁽²⁾

در حقیقت می‌خواهند بفرمایند: این کمالات، ارزش‌ها و درجات اختصاصی نیستند. هر کسی در هر دوره‌ای این منازل را طی کرده باشد، به این درجات و کمالات می‌رسد. در دنیا به کیفیتی و در آخرت نیز به کیفیتی دیگر به آن درجات خواهد رسید.

منزل اول: اسلام

اولین منزل؛ منزل اسلام است. همه ده منزل در آیه سی و پنج سوره مبارکه احزاب آمده است که این اسلامی که در این آیه مطرح شده، عبارت است از تسلیم قلب به همه خواسته‌های حضرت حق و آماده کردن بدن برای اجرای خواسته‌های او. منظور از این اسلام، گفتن شهادتین نیست، که کافر و مشرک نیز مسلمان می‌شوند.

وقتی امام باقر علیه السلام می‌فرمایند: حضرت ابراهیم علیه السلام با طیّ این ده منزل، ابراهیم خلیل شد. نوه با کرامت او؛ حضرت یوسف علیه السلام نیز با طیّ همین ده منزل، برابر با

ظرفیت، استعداد و سعه وجودی خود، یوسف شد. البته به تعبیر قرآن مجید، برای تسلیم شدن قلب، عرفان به خواسته‌های حضرت حق باید با مطالعه یا شنیدن تحصیل شود.

« إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِمَنْ کٰانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی اَلسَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ» ⁽¹⁾

امثال سلمان، ابوذر، مقداد و عمار، از راه شنیدن، انصاف دادن، دل دادن به خواسته‌های خدا، بدن‌ها را برای اجرای خواسته‌های خدا آماده کردند و قرآن مجید این اسلام را در ارتباط با حضرت یوسف علیه السلام اعلام کرده است که او از چنین اسلامی کامل و جامع برخوردار است.

منزل دوم: ایمان

منزل دوم؛ منزل ایمان است. اینجا اهل تحقیق و خدا، مطالب بسیار با ارزشی دارند. می‌فرمایند: مؤمن؛ یعنی انسانی که از راه درک قرآن، تفکر در صنعت و آفرینش خدا به باور رسیده است. اول باید او خود را به باور برساند و نسبت به حقایق شک نداشته باشد.

در سوره حجرات می‌خوانیم:

« إِنَّمَا اَلْمُؤْمِنُونَ اَلَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ اَلصّٰادِقُونَ» ⁽²⁾

باوری ریشه‌ای و حقیقی است. عالی‌ترین و مفیدترین منبعی که به انسان این باور را می‌دهد، قرآن است. با قلب خود این آیه قرآن را دقت کنید، نه با گوش. قرآن، وحی خداست.

« آمَنَ اَلرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ اَلْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ» ⁽¹⁾

درمان شک و تردید در منزل دوم

اگر کسی در وحی بودن قرآن تردید و شک دارد، به خود می‌گوید: شاید این قرآن وحی نباشد و ساخت بشر باشد، این شک و تردید در اولین مرحله، نه گناه دارد و نه معصیت. عیبی ندارد، بلکه این تردید و شک خوب است؛ چون پلّه‌ای برای عبور و رسیدن به یقین است.

کافی است شما شک و تردید را با همین آیه معالجه کنید. ⁽²⁾آیه‌ای است که در

هزار و چهار صد سال، در پیشانی قرآن می‌درخشد. سلمان، ابوذر و مقداد نیز یقین و ایمان را از همین جا آورده‌اند:

« قُلْ لَئِنِ اِجْتَمَعَتِ اَلْإِنْسُ وَ اَلْجِنُّ عَلیٰ أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا اَلْقُرْآنِ لاٰ یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کٰانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً» ⁽¹⁾

به تمام انسان‌ها و جنّیان علنی اعلام کن:

اگر همه جمع شوید، تا مانند این قرآن را بیاورید، نمی‌توانید.

اگر تردید کردید که این قرآن کار خدا نیست بلکه کار بشری است که هزار و چهارصد سال قبل نه دانشگاه، نه سواد و نه هنر قرآن آوردن داشت، اما اکنون که کل جهان را دانشگاه، هنر و علم پر کرده است، به اعماق دریا، ماه، مریخ و بالاتر از آن رفته‌اید، همه ابزارها در اختیار شما هست؛ کامپیوترها، سایت‌ها، اینترنت‌ها، این الف تا یاء را که بیست و هشت حرف است، به هر دستگاهی که می‌خواهید بدهید، تا این حروف را ترکیب کند و مانند قرآن را بیاورد، نمی‌توانید مانند آن را بیاورید حتی اگر همه شما در این زمینه، پشتیبان همدیگر باشید نمی‌توانید مانند قرآن را بیاورید، وحی بودن قرآن ثابت می‌شود. حال که وحی بودن قرآن ثابت شد، پروردگار خود، قیامت، فرشتگان، انبیا علیهم السلام و احکام حلال و حرام آن را در آیات زیادی بیان می‌کند، در نتیجه انسان به این‌ها یقین پیدا می‌کند. برای اطمینان دل به حقایق، چه منبعی بالاتر از قرآن وجود دارد؟

تجلی خدا در قرآن

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: چون خدا بی‌نهایت است، ماده و جسم نیست و با چشم دیده نمی‌شود، ولی چون به بندگانش علاقه داشت که او را ببینند:

«تُجلی بالتنزیل» ⁽¹⁾در قرآن جلوه کرد. وقتی قرآن را می‌بینید، خدا، قیامت، خواسته‌ها و حلال و حرام خدا را دیده‌اید. برای ایمان، چه منبعی بالاتر از قرآن هست؟

یافتن خدا با تفکر در طبیعت

وقتی طبیعت را می‌بینید، ایمان پیدا کنید و ببینید:

« إِنَّ فِی خَلْقِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اِخْتِلاٰفِ اَللَّیْلِ وَ اَلنَّهٰارِ لَآیٰاتٍ لِأُولِی اَلْأَلْبٰابِ» ⁽²⁾

« أَ فَلاٰ یَنْظُرُونَ إِلَی اَلْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ» ⁽³⁾.

« وَ أَوْحیٰ رَبُّکَ إِلَی اَلنَّحْلِ أَنِ اِتَّخِذِی مِنَ اَلْجِبٰالِ بُیُوتاً وَ مِنَ اَلشَّجَرِ وَ مِمّٰا یَعْرِشُونَ * ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ اَلثَّمَرٰاتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً یَخْرُجُ مِنْ

بُطُونِهٰا شَرٰابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوٰانُهُ فِیهِ شِفٰاءٌ لِلنّٰاسِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ» ⁽¹⁾

می‌فرماید: زنبور ⁽²⁾را ببینید! قدرت مرا خواهید دید که در این حیوان کوچک چه کارخانه‌ای گذاشته‌ام که شیره‌های گل را به عالی‌ترین ماده غذایی عالم تبدیل می‌کند. یا کرم ابریشم را ببین، برگ سبز تلخ درخت توت را می‌خورد، پیله سپید ابریشم را که بهترین نخ در عالم است، ⁽³⁾تحویل شما می‌دهد. این کارخانه ابریشم سازی و رنگرزی در کجای وجود این کرم است؟ وقتی که برگ سبز می‌خورد، باید نخ سبز بیرون دهد، اما ابریشم سفید از کجا سفید است؟ این رنگرزی از کجاست؟

یا عنکبوت را ببینید که وقتی با لعاب دهانش تار می‌تند، ⁽¹⁾تارش از موی بدن شما نازک‌تر است، ولی همان تار نازک، از پانصد تار تنیده شده به وجود آمده است.

این کارخانه ریسندگی در کجای بدن عنکبوت است؟ آیا باز به من ایمان ندارید؟ پس این‌ها را چه کسی درست کرده است؟

خودشناسی مقدمه خداشناسی

چرا خودت را نمی‌بینی که روزی نطفه بدبویِ نجس بودی که از دستگاه پست بدن پدر وارد دستگاه پست بدن مادر شد و من آن نطفه را به انسانی مانند تو تبدیل کردم. انسانی زیبا، آراسته، معتدل و تصفیه شده. با این همه صنعتی که در وجود تو به کار برده‌ام، از نطفه بوده که من ظهور داده‌ام.

ایمان؛ یعنی باور. به قدری حضرت یوسف علیه السلام خدا را زیبا باور داشت که مناجات در دل چاه در سنّ دوازده سالگی، به قدری زیباست که در قرآن آمده است.

وقتی مناجات ایشان تمام شد، خدا با حضرت یوسف علیه السلام حرف زد و گفت: ⁽²⁾در آینده به تو تمکّن می‌دهم و روزی برادرهای تو را ذلیل می‌کنم که تو را نشناسند.

بعدها پرده را برمی‌دارم.

آن قدر باور داشت که از مردن، تنهایی، در به دری و گم شدن، نترسید و نا امید

و دلسرد نشد.

یابندگان حقیقت و باورکنندگان حقیقی

گاهی ایمان قوی می‌شود و قدرت ایمان پرده‌ها را در حدّ خود کنار می‌زند.

پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از نماز صبح، به مردم رو کرده، جوانی را دیدند که حالی غیر از حال دیگران دارد، فرمودند:

«کیف أصبحتَ»

حال تو چگونه است؟ عرض کرد:

«أصبحتُ یا رسول اللّٰه موقناً»

در نقطه باور واقعی قرار گرفته‌ام. تا این را گفت، حضرت صلی الله علیه و آله فرمودند: نشانه آن چیست؟ عرض کرد: نزد من طلا با سنگ‌ریزه مساوی است. به این دنیا دل نداده‌ام و راحت هستم.

بهترین علامت یقین من این که صدای شادی اهلِ بهشت و ناله اهل جهنم را می‌شنوم. نگفت: می‌بینم. شاید منظورش این بوده است که در بین صدای مردم تشخیص می‌دهم که کدام صدا بهشتی است و کدام جهنمی. باز هم بگویم؟ پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمودند: نه، از این بیشتر نگو.

چون دنیا جای آبروداری است و هیچ کس حق ندارد آبروی کسی را ببرد. بعد پیامبر صلی الله علیه و آله به مردم رو کردند و فرمودند:

«هذا عبدٌ نوّر الله قلبه بالایمان» ⁽¹⁾

ایمان با درون‌گرایی میسّر می‌شود؛ یعنی باید قرآن و فرهنگ اهل‌بیت علیهم السلام را به درون وجود کشید.

مفهوم درون گرایی و برون گرایی

هر چه اشتغال به این درون‌گرایی زیاد شود، اشتغال به برون‌گرایی کم می‌شود. تا کجا کم می‌شود؟ تا جایی که انسان نسبت به بدن، لباس، مسکن، خوراک، مرکب و شهوت، به نقطه قناعت می‌رسد. عکس آن نیز هست. برون‌گرایی نسبت به طبیعت و ابزار مادی هر چه اضافه‌تر شود، از درون‌گرایی کاسته خواهد شد.

اگر برون‌گرایی موج پیدا کند، انسان شروع به فاصله گرفتن از کنار حق و انسانیت می‌کند. برای ما نیز تجربه شده است. حال، گریه و شوق عبادت کم می‌شود و کسالت در عبادت زیاد می‌شود. انس نسبت به خدا کم می‌شود.

اگر موج این برون‌گرایی و دوری زیاد شود، فاصله پیدا کرده، رابطه قطع می‌شود.

با فاصله گرفتن از درون گرایی و دوری از خدا و انسانیت، به طرف حیوانیت می‌رود

و به آنجایی می‌رسد که خدا می‌فرماید:

« لَهُمْ قُلُوبٌ لاٰ یَفْقَهُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاٰ یُبْصِرُونَ بِهٰا وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ یَسْمَعُونَ بِهٰا أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْغٰافِلُونَ» ⁽¹⁾

اما وقتی برون‌گرا نیست، درون او درونی است که به خدا عشق می‌ورزد. غرق در باور، یقین و قناعت است؛ یعنی اگر فراوان‌ترین ثروت را در کمال نیاز به او ارائه کنند، می‌گوید: «برو این دام بر مرغ دگر نه» . گردن ما، گردن افسار انداختن تو نیست، بلکه: رشته‌ای بر گردنم افکنده دوست می‌کشد هر جا که خاطرخواه اوست

درون گرایی حضرت یوسف علیه السلام

به حضرت یوسف علیه السلام گفت: یا کام دل مرا برآور یا تو را در زندان می‌اندازم. تا اسم زندان را برد، اشک حضرت یوسف علیه السلام ریخت و به پروردگار رو کرد، عرضه داشت:

« قٰالَ رَبِّ اَلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ» ⁽²⁾

خدایا! زندان برای من از دعوت این زن محبوب‌تر است. در زندان را باز کن که در زندان با تو بودن، بهشت است، اما در این کاخ، بی‌تو بودن دوزخ. این درون‌گرایی

است که از برون قطع می‌شود. و به هیچ حرامی آلوده نمی‌شود.

یافتن تمام خیر در معبود واقعی

حضرت یوسف علیه السلام درون گرای عظیمی بود که از همه نواحی افق وجودش خدا طلوع داشت. وقتی در زندان با زندانیان بحث کرد، گفت:

« أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اَللّٰهُ اَلْوٰاحِدُ اَلْقَهّٰارُ» ⁽¹⁾

در غیر خدا چه خیری هست که من به او رو کنم؟

حضرت ابراهیم علیه السلام به تمام نمرودیان گفت: در معبودهای شما چه خیری هست، بگویید تا من به این معبودها رو کنم.

«من أین لی الخیر و لا یوجد الا من عندک و من أین لی النجاة فلاتستطاع الاّ بک» ⁽²⁾

شرح حالی از شیخ علی اکبر الهیان

این قضیه مقداری باورش مشکل است، اما قبری در قم است که من صاحب آن را ندیده‌ام، ولی خواهرزاده‌هایش را می‌شناختم. یکی از خواهرزاده‌هایش وجود مبارک مرحوم آیت الله حاج شیخ مجتبی قزوینی ⁽³⁾بود که شصت سال در مشهد محور علم بود و یکی از عظیم‌ترین کتاب‌های معارف قرآن را در شش جلد نوشت.

آن مرد دایی حاج شیخ مجتبی بود. نمی‌دانم از او چه تعبیری کنم. مرحوم آیت

الله حاج شیخ علی اکبر الهیان ⁽¹⁾نام داشت. خدا می‌داند نسبت به درون‌گرایی، این مرد در چه افقی بود. خیلی کم دعوت کسی را قبول می‌کرد. دعوتی را قبول می‌کرد، که ساده‌ترین سفره‌ها را می‌انداختند سینی گوشت با نان را روی سفره گذاشته بودند، ایشان «بسم الله» را گفت، تکه نانی برداشت و دست خود را طرف گوشت دراز کرد، بعد نان را انداخت و نخورد. گفتند: چرا نمی‌خورید؟ گفت: از لای گوشت صدا بلند شد: اکبر! ذبح شرعی نشده است، حرام است، نخور.

جان گرفتن ملک الموت از کافر

در تفسیر «روح البیان» دیدم که شاهدان و حاضران در محضر الهی بیان کرده‌اند که پروردگار، ملک الموت را مأمور گرفتن جان سلطان کردند. ⁽²⁾آن روز سلطان گفت: می‌خواهم به گردش بروم. بهترین لباس و مرکب بیاورید. انواع لباس و اسب را آوردند تا یکی را پسندید. با غرور و تکبر سوار شد. خیال می‌کرد مالک عالم است.

خدا نکند کسی خیالاتی شود. مؤمن خیالاتی نمی‌شود. علی علیه السلام در اوج ایمان می‌فرمود:

«أنا عبدک الضعیف الذلیل المسکین المستکین» ⁽¹⁾کسی به حضرت علیه السلام عرض کرد: دوست دارم با شما رفیق شوم. حضرت فرمودند: به شرط این که از من تعریف نکنید؛ ⁽²⁾چون هر چه تعریف هست، برای خداست، نه من.

با آن غرور و کبر حرکت کرد. وسط راه دید کسی آمد و دهنه اسب را گرفت. داد کشید: تو که هستی؟ کنار برو. گفت: صدایت را پایین بیاور. دهنه اسب را رها نمی‌کنم. کاری دارم. گفت: بگو. گفت: سر خود را پایین بیاور، زیر گوشت بگویم.

اعلی‌حضرت سر را پایین آورد. آهسته گفت: من مأمور حضرت حق، ملک الموت هستم. عمر تو تمام است. بند از بندش گسیخت. گفت: مهلت بده برگردم، یکبار دیگر خانواده‌ام را ببینم و خداحافظی کنم و کارهایم را درست کنم. گفت: هیچ مهلتی نیست. دوزخ منتظر است. جان او را گرفت. دیدند از بالای اسب افتاد.

رفاقت عمیق خدا با مؤمنان

خطاب رسید: ای ملک الموت! رفیق من نیز عمرش تمام شده است. چقدر خوب است که یک بار به کسی بگوید: رفیقم. در دعای جوشن کبیر آمده است: «یا رفیقَ من لا رفیقَ له» ⁽³⁾

پروردگار به او نشانه داد. به مسافرت می‌رفت. آمد رو به روی مؤمن - در این متن دارد: مؤمن - گفت: سر خود را پایین بیاور، مطلبی آهسته به تو بگویم، گفت: من ملک الموت هستم. مؤمن گفت: فدایت بشوم. هیچ محبوبی به اندازه تو فراقش برای من طولانی نبوده است. چقدر مشتاق بودم که تو را ببینم.

گفت: به من اجازه داده‌اند که به تو مهلت دهم، می‌خواهی نزد خانواده‌ات بروی و خداحافظی کنی؟ یا کار نیمه تمامی داری؟ گفت: نه. هیچ جا نمی‌خواهم بروم.

مرا زودتر برای لقای محبوب ببر. گفت: آماده‌ای من جان تو را بگیرم؟ گفت: آری.

گفت: چیزی از من بخواه. گفت: قدرتش را به تو داده‌اند که چیزی از تو بخواهم؟ ملک الموت گفت: آری. گفت: پس به من مهلت بده تا وضو بگیرم، رو به قبله بایستم، در برابر حضرت حق، تو مواظب باش، وقتی به سجده رفتم، جانم را بگیر. خوشا آنانکه دائم در نمازند بهشت جاودان مأوای‌شان بی ⁽¹⁾

سرمایه مؤمن در هنگام مرگ

یکی از بهترین شعرهایی که در دوره عمرم دیده‌ام، این یک خط شعر است:

من غم مهر حسین با شیر از مادر گرفتم روز اول کامدم این درس تا آخر گرفتم

حافظ غزل خیلی زیبایی دارد، می‌گوید: دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند

ساکنان حرم سرّ عفاف و ملکوت

این بیت اول را این پیرمرد کهنه‌پوش به حافظ می‌گوید: در میخانه که باز است چرا حافظ گفت دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند ⁽¹⁾

این در تا کنون بسته نبوده است. ز هر چه غیر یار استغفرالله

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

16 حضور ذاکران حقیقی

اشاره

ده منزل سلوک به سوی پروردگار

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک پروردگار برای سلوک انسان به سوی خود، در سوره مبارکه احزاب، ده منزل را مطرح کرده است که امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه می‌فرمایند: از سی منزلی که حضرت ابراهیم علیه السلام طیّ کردند تا خلیل شدند، ده منزلش همین منازلی است که در این آیه شریفه آمده است. ⁽¹⁾

آیه با ترتیب زیبایی - منزل به منزل، تا آخرین منزلی که منزل پر شدن از یاد خداست که عرفا به منزل حضور تعبیر می‌کنند - بیان شده است؛ یعنی پرده غیبت بین عبد و مولا کنار می‌رود و عبد به خاطر طیّ این منازل از مرحله غایب شدن از حضرت حقّ بیرون می‌رود و به خاطر همین، با کمال اشتیاق همه آداب حضور از طرف عبد رعایت می‌شود.

حیات پربار و الهی اولیای خدا این حضور را نشان می‌دهد. هر پیغمبری را که پروردگار در قرآن مجید بیان کرده است، اعمال، اخلاق، برخوردهای آنان نشان می‌دهد که در حضور او قرار گرفته، این حضور نیز به حضوری دائم تبدیل شده است.

حضور حضرت یوسف علیه السلام در تمام زندگی

یکی از آنها وجود مقدس حضرت یوسف علیه السلام است که این منازل را به سرعت طیّ کرد. در قرآن می‌خوانیم: «سٰارِعُوا» یا در روایات می‌خوانیم: « سابقوا» چون وقت زیادی نداریم که این منازل را طی کنیم.

اگر این حضور نبود، پس آن خواب چه معنایی داشت؟ غایب که چیزی نمی‌بیند. حاضر در مقام مشاهده است، چه مشاهده با چشم، چه با قلب.

در ابتدای این حضور ایشان مشاهده قلبی داشت که برای پدر بیان کرد:

« یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ» ⁽¹⁾

و همین مشاهده در چهل سال بعد به مشاهده عینی تبدیل شد و به پدر گفت:

« وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ» ⁽¹⁾

حضور او در اوج بلا، از عمق چاه شروع شد. این خیلی عجیب است که در اوج امنیت و شادی یا در اوج بلا، انسان در محضر محبوب باشد و شادی و بلا پرده غیبت نشوند.

همین حضور را نسبت به حضرت ابی عبدالله الحسین علیه السلام نیز می‌بینید. شب عاشورا، شب شروع اوج بلایی است که تاریخ عالم به عمر خودش ندیده و نمی‌بیند، ولی ایشان میان یاران خود می‌فرمایند:

«أَحْمَدُه عَلی السَرّاء والضَرّاء» ⁽²⁾بر همه خوشی‌ها و بلاهایی که در آن قرار دارم و بر من وارد خواهد شد، محبوبم را ستایش می‌کنم.

برای اولیای خدا نه خوشی، پرده غیبت است که محبوب دیده نشود و نه بلا.

حضور قوی تر حضرت یوسف علیه السلام در کاخ

وجود مقدس حضرت یوسف علیه السلام در کاخ عزیز مصر این حضور را قوی‌تر بروز دادند، آنجایی که جاذبه عشوه‌گری‌ها، طنّازی‌ها، غمزه‌ها، و در خلوت کاخ، طلب کامجویی کردن از کسی که در اوج جوانی و قلّه شهوت است، اما در مقابل این‌ها فقط بگوید: «مَعٰاذَ اَللّٰهِ» ⁽³⁾

«عوذ» ؛ یعنی پناه، یعنی من در آغوش محبوبم هستم. تو اشتباه گرفته‌ای. من از اوج حضور معشوق پایین بیایم و در پرده فساد قرار گیرم؟

آن شخصی که در حضور قرار می‌گیرد، این حرف‌ها را درک می‌کند. خیلی مهم است که جوانی در قلّه جوانی، به زیباترین بانوی کاخ بگوید: من در آغوش معنویت معشوق ازل و ابد هستم، آن گاه او را با این بدن تو، آن هم برای چند دقیقه شهوت حرام معامله کنم؟

سعدی می‌گوید: دوستان عیب کنندم که چرا دل به تو بستم باید اول به تو گفتن که چنین خوب چرایی ⁽¹⁾

حضرت یوسف علیه السلام را عیب می‌کنند که جوان به این زیبایی، در خلوت کاخ، ای که گفتی مرو اندر پی خوبان زمانه

هر بلایی می‌خواهد بیاید، نمی‌گذارم که این بلا پرده فاصله بین من و تو شود که من از تو غایب شوم.

بروز اثرات حضور از زندان تا پادشاهی

در زندان نیز این حضور را چقدر زیبا داشت:

« قٰالَ رَبِّ اَلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ» ⁽¹⁾

روزی که پادشاه کشور متمدّن قدیمی مصر می‌شود، باز این حضور را داشت که:

« رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ اَلْمُلْکِ» ⁽²⁾

آنجا نیز می‌بینید که اخلاق هیچ شاهی را پیدا نمی‌کند. در اوج حکومت، اخلاق او اخلاق خدایی است. در محبوب و معشوق فانی است. کسی که سال‌ها شاه مملکت باشد، اما به تعبیر قرآن: در مقام «مُخْلِصِینَ» قرار داشته باشد. این همه مال و ثروت، لشکر و مکنت و قدرت دارد، ولی دائم در حضور محبوب باشد و این‌ها کمترین تأثیری روی اخلاق، روش و منش او نگذارند. بعد در اوج قدرت، برادران بیایند و نفهمند که او حضرت یوسف علیه السلام است. در سفر سوم یوسف کتک خورده، فراق کشیده، زندان رفته، از دامن پدر جدا شده، با زبانی نرم بفرماید:

« قٰالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مٰا فَعَلْتُمْ بِیُوسُفَ وَ أَخِیهِ» ⁽³⁾

و آنها تازه بفهمند که این شخص حضرت یوسف علیه السلام است. قبل از این که رنگ آنان بپرد و بدنشان بلرزد، در کمال قدرت بفرماید:

« قٰالَ لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ اَلْیَوْمَ یَغْفِرُ اَللّٰهُ لَکُمْ» ⁽⁴⁾

هیچ گناهی را بر دوش شما بار نمی‌کنم.

پیامبر صلی الله علیه و آله به کفار و مشرکین اهل مکه فرمود:

«اذهبوا انتم الطلقاء» ⁽¹⁾شما آزاد هستید. این اوج حضور است.

تسلط بر شهوات با طی کردن هشت منزل

این منازل دهگانه: منزل اسلام به معنای اوج مطلب، ایمان، قنوت، صدق، صبر، خشوع، تصدّق، صوم، حفظ شهوت و ذکر است. آن منازل قبلی باید طی شود تا شخص بر دیو و گرگ شهوت مسلط شود. تا در این منازل ساخته نشود، این آتش فروکش نمی‌کند.

دستور نداریم که شهوت را خاموش کنیم. فقط دستور داریم که آن را کنترل کنیم، ولی با آن هشت منزل قابل کنترل است. تا آنها خوب طیّ نشوند، این منازل آخر را نمی‌توان داشت.

حقیقت یافتگان محضر حضرت حق

1 - حضرت زهرا علیها السلام

اشاره

منزل ذکر، منزل خیلی عجیبی است. اینجاست که محبوب، همه سلول‌های وجود انسان را می‌گیرد. من دو نمونه‌اش را بیان کنم. مورد اول خانم هجده ساله‌ای است که تمام این ده منزل را طی کرد.

این خانم به همسر باکرامت و باعظمت خود می‌گوید:

من دوست دارم صدای اذان بلال را بشنوم. معلوم می‌شود این همه اذانی که بعد

از پیامبر صلی الله علیه و آله گفته بودند، اصلاً گوش نداده بود؛ چون تمام آنها از حضرت حق غایب بودند. «أشهد أن لا اله الا الله» و «الله اکبر» دروغ. گوش حضرت زهرا علیها السلام خیلی بالاتر از این است که به جملات بسیار زیبایی که به دروغ پیچیده شده است، گوش دهد. این آلودگان، این «الله اکبر» های دروغ، کمر اسلام را شکست و حضرت علی علیه السلام را خانه‌نشین کرد. سر دین را با دین بریدند. ⁽¹⁾حضرت ابی عبدالله علیه السلام به زهری نامه داد: که شما چهره‌هایی دین‌نما، وسیله پذیرش حکومت بنی‌امیه شدید. این‌ها پشت شما و پینه پیشانی، محاسن بلند، نماز خواندن‌های شما پنهان شدند. قاتل اصلی مادرم، پدرم و برادرم شما هستید.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمود: با شمشیر گردن این پیشانی پینه بسته‌ها را بزنید، در نصف روز هفت هزار نفر از این‌ها را در نهروان کشت. ⁽²⁾یک نفر در این مدینه «الله اکبر» بگوید، تا من گوش دهم: از هزاران اندکی زین صوفیند باقیان در دولت او می‌زیند ⁽³⁾

اذان الهی بلال

گفت: دختر پیامبر! اکنون می‌روم و به بلال می‌گویم. بلال نبود. از راه رسید. گریه می‌کرد. عرض کرد: علی جان! با من کاری دارید؟ فرمود: کجا بودی؟ عرض کرد: با این اوضاع فتنه و فساد با کمال سختی از مدینه و حرم پیامبر صلی الله علیه و آله دل کندم، آرزو می‌کردم نباشم که این اوضاع را ببینم.

عرض کرد: من خیلی راه رفته‌ام و غصّه می‌خورم. شب را در بیابان خواب بودم، پیغمبر صلی الله علیه و آله را در عالم خواب دیدم. خیلی غصّه‌دار بود. عرض کردم: یا رسول الله! چه شده است؟ فرمود: ای بلال! فاطمه اذان می‌خواهد.

ببینید چه چیز به چه چیز و کجا به کجا وصل است؟ دل حضرت فاطمه علیها السلام اذان می‌خواهد، در عالم برزخ به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌گویند: به خواب بلال برو، امر کن برود و برای حبیبه من اذان بگوید. حضور از این بالاتر؟ حضرت فاطمه علیها السلام اذان بخواهد، خدا بگوید: اذان بگویید. پیغمبر صلی الله علیه و آله به بلال بگوید و بلال از این همه راه برگردد تا دستور حضرت را انجام دهد. ⁽¹⁾

تو دست افشانی را چه دانی؟

مناجات خدا با بندگان

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: کار این‌ها به جایی می‌رسد که دیگر پروردگار عالم صبر نمی‌کند که این‌ها با او حرف بزنند، بلکه به نقطه‌ای می‌رسند که خدا با آنها حرف می‌زند، می‌گوید: بنده من! تو صدای مرا گوش بده:

«ناجاهم فی فکرهم وکَلَّمَهُمْ فی ذات عقولهم» ⁽¹⁾

حال حضرت زهرا علیها السلام با شنیدن اذان بلال

امیرالمؤمنین علیه السلام به خانه آمد، گفت: یا فاطمه! بلال آماده اذان است. فرمود:

حسن جان! در و پنجره را باز کن. پیراهن پیامبر صلی الله علیه و آله را بیاور. حسین جان! تو نیز بیا کنار من بنشین. سه معصوم می‌خواهند به استقبال اذان بروند. این چه اذانی است؟ بلال چقدر حضور داشت؟ ای سپیدترین سپیدرویان عالم! ای زیباترین دل‌های عالم!

یافتن حضور از درگاه اهل‌بیت علیهم السلام

روحانی با ادب و درس خوانده از ایران به نجف رفته تا در درس خاتم المجتهدین، شیخ انصاری شرکت کند، اما درس را نمی‌فهمد. بار علمی درس خیلی بالاست. چند روزی رفت و نفهمید. با خود گفت:

کای صوفی شراب آنگه شود صاف که در شیشه برآرد اربعینی ⁽¹⁾

چهل روز می‌رویم، باز نفهمید. گفت: من نمی‌فهمم و مریضم، امیرالمؤمنین علیه السلام نیز نمی‌تواند کاری کند که من بفهمم؟ به حرم رفت. عرض کرد: یا علی! من که درس را برای دنیا نمی‌خواهم، می‌خواهم بفهمم که بروم مردم را هدایت کنم، اما نمی‌فهمم. خیلی گریه کرد. دید خبری نشد.

چرا خبری نمی‌شود؟ چند شب می‌آید و گریه می‌کند. هزار مرتبه «یا الله» می‌گوید، پیراهنش از اشک خیس می‌شود. خدا پیغام داده است که گاهی با چند شب مشکل درست نمی‌شود، اما بنده من! همان شب اول که می‌آیی و چند « یا الله» می‌گویی، اگر کار تو را اصلاح کنم، می‌روی و دیگر نمی‌آیی، پس معطل می‌کنم، چون می‌خواهم که هر شب صدای تو را بشنوم.

ما در حضور نیستیم، او در حضور است. ما غایبیم، او غایب نیست و هیچ وقت نیز غایب نبوده است: غیبت نکرده‌ای که شوم طالب حضور پنهان نگشته‌ای که هویدا کنم تو را ⁽²⁾

چند شب در حرم امیرالمؤمنین علیه السلام گریه کرد، اما خبری نشد. بالاخره به محضر امیرالمؤمنین علیه السلام راه پیدا کرد. حضرت فرمودند: چه شده است؟ عرض کرد: درس را نمی‌فهمم. حضرت فرمود: بگو: « بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ » . گفت. فرمود: برو! تمام است.

صبح سر درس آمد. دید دریای دانش شیخ به او منتقل می‌شود. شاد و با نشاط،

به درس اشکال کرد، باز هم اشکال و اشکال کرد و جواب گرفت. دیگر درس داشت به هم می‌ریخت. شیخ جواب داد: وقتی درس تمام شد، بیا.

آخر درس که دیگر هیچ کس نبود، شیخ آمد و گفت: ای بزرگوار! آن کسی که برای تو « بِسْمِ اَللّٰهِ » خواند، تا « وَ لاَ اَلضّٰالِّینَ » را برای من خوانده است. کمی آرام باش.

در و پنجره را باز کردند. بلال گفت: «الله اکبر» ، فرمود:

«الله اکبر أن یوصف»

حضور را می‌بینید؟ بلال گفت: «أشهد أن لا اله الا الله» فرمود: تمام وجودم شاهد وحدانیت او است؛ یعنی جایی را در حیات، ذات، ظاهر و باطن من پیدا نمی‌کنید که از خدا خالی باشد.

2 - حضرت سجاد علیه السلام

اشاره

اما دومین نفر. به یزید گفت: روی این چوب‌ها بروم؟ منبر را چوب گفت؛ چون این منبر اهل ظلم بود. هر چیزی که برای اهل غایب است، جماد است و هر چیزی که برای اهل حاضر است، زنده است. وقتی غایب می‌میرد، روح از بدنش جدا می‌شود، اما حاضر از حیات طبیعی به حیات الهی انتقال پیدا می‌کند و نمی‌میرد.

اگر این انتقال صورت نمی‌گرفت، پس این آیه چه می‌گوید:

« یٰا أَیَّتُهَا اَلنَّفْسُ اَلْمُطْمَئِنَّةُ * اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً * فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی * وَ اُدْخُلِی جَنَّتِی» ⁽¹⁾

اینجا اصلاً بحث جدایی مطرح نیست، غایب بین بدن و روحش جدایی حاصل می‌شود. حاضر، حاضر است و جدایی معنا ندارد.

کار سخنرانیش به جایی رسید که یزید مجبور شد سخنرانی او را قطع کند. به مؤذّن گفت: اذان بگو. وقتی گفت: «اشهد ان لا اله الا الله» فرمود: تمام وجود و ذات من شاهد خداست. ⁽¹⁾

اثرات منزل ایمان

هر کس در منزل ایمان و باور قرار می‌گیرد، به وسیله خود او، قلب به عقل ربط قوی پیدا می‌کند؛ چون قلبی که از عقل بریده باشد، قلب متوقف است و عقل فقط طرح مادی می‌دهد و هیچ طرح معنویی برایش امکان ندارد که ارائه بدهد. تمام دانشمندان اروپا و آمریکا عقل دارند، اما قلب ندارند. امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند:

«فالصورة صورة انسان و القلب قلب حیوان» ⁽¹⁾عقل کار می‌کند، اما قلب بی‌کار است. مهر، محبت، ایمان، ارتباط با خدا، گریه، رحم و لطف ندارند. فقط علم دارند، اما این علم نیز علم مادی است.

« یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ اَلْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ» ⁽²⁾

مراحل بعدی در طی منازل دهگانه

در منزل ایمان، دست اراده او قلب را با عقل وصل می‌کند. عقل معلومات مادی و معنوی را دریافت می‌کند، به قلب می‌دهد، قلب می‌یابد و می‌پزد. غذای پخته‌ای در می‌آورد و به اعضا و جوارح پخش می‌کند که آنها نیز ایمانی شوند. گوش، چشم، زبان، شهوت و همه وجود او با ایمان می‌شود.

پروردگار بعد از این اتصال، مؤمن را به سوی دانش تأمین کننده خیر دنیا و آخرت حرکت می‌دهد. بعد او را به فهم این دانش می‌کشاند و بعد از فهم دانش:

«نوّر الله قلبه»

خودش در دل جلوه می‌کند و مؤمن اهل توحید ناب می‌شود.

وقتی این منازل را طی کرد، وارد منزل سوم، یعنی قنوت می‌شود. منزل عبادت همه جانبه غالبی و قلبی و تداوم عبادت تا وقت مرگ. این مؤمنی است که امیرالمؤمنین علیه السلام با هفت واقعیت او را معرفی می‌کند.

مجلس تمام گشت و به آخر رسید عمر ما هنوز اندر اول وصف تو مانده‌ایم ⁽¹⁾

دهه آخر ماه مبارک، دهه‌ای است که تمام امید پیامبر صلی الله علیه و آله به آن بود. برخلاف ما که دهه آخر برای ما معمولی است. دهه آخر بود که دیگر اشک پیامبر صلی الله علیه و آله به خاطر تمام شدن ماه رمضان بند نمی‌آمد و خیلی گریه می‌کرد. او چهره الهی و حضور در رمضان را می‌دید، لذا طاقت نمی‌آورد که از این ماه جدا شود. ⁽²⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

17 رابطه حقیقی با خدا

اشاره

خصوصیات شب نوزدهم ماه رمضان

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

امشب - شب نوزدهم ماه مبارک رمضان - دارای چهار خصوصیت است.

خصوصیت اول این که شب قدر است و خداوند متعال در قرآن کریم شب قدر را از هزار ماه؛ یعنی سی هزار شب و یا حدود هشتاد و دو سال بهتر دانسته است.

خصوصیت دوم این که امشب شب دعاست. دعایی که قرآن مجید می‌فرماید:

هر کسی از آن تکبّر کند، اهل دوزخ خواهد بود. خصوصیت دیگر این که امشب، شب جمعه است که تمام درهای رحمت حضرت حق به روی بندگانش باز است و خصوصیت چهارم این که شب زیارتی مخصوص وجود مبارک حضرت سیدالشهداء علیه السلام است. زیارتی که امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: هر کس هر شب جمعه جدم حسین علیه السلام را زیارت کند، به مانند این است که در عرش، خدا را زیارت کرده است. ⁽¹⁾

با توجه به این خصوصیات، حقایق و ویژگی چهارگانه، باید به این معنا توجه کرد که امشب چه انسانی به حریم مبارک حضرت حق راه پیدا می‌کند و آیا با این چهار ویژگی هر کسی را راه می‌دهند و قبول می‌کنند؟ جواب این سؤال را باید پیدا کرد.

دشمنان سه گانه انسان

اشاره

در معارف اسلامی فرموده‌اند:

«أعداء الانسان ثلاثة: دنیاه و شیطانه و نفسه» ⁽¹⁾دشمنان اسلام سه دسته هستند: نفس، شیطان و دنیا.

براساس آیات و روایات منظور از نفس، مجموعه خواسته‌های بی‌مهار انسان است. خواسته‌هایی که با خواسته‌های پروردگار ضدّ و ناهماهنگ است و این خواسته‌ها در خیمه حیات انسان رخ نشان می‌دهد تا انسان را به گناه، معصیت و برنامه‌هایی که خدا نمی‌پسندد، بکشاند.

دشمن اوّل: نفس

اشاره

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«أعدیٰ عدوّک نفسک التی بین جنبیک» ⁽¹⁾پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌خواهند بفرمایند: این خواسته‌های بی‌مهار، در کشش‌های مادّی و شهوات انسان ریشه دارد که از این مجموعه به دشمن‌ترین دشمنان تعبیر کردند. ⁽²⁾این خواسته‌ها دائم جولان می‌دهند و فقط می‌گویند: می‌خواهیم. تابع هیچ قانون، حلال و حرام خدا و قوانین شریعت نیستند. مال را می‌خواهند، از هر کجا که می‌خواهد باشد؛ ربا، رشوه، غصب، دزدی، خوردن حقّ مردم. مقام را می‌خواهد،

از هر راه و هر ناحیه‌ای که باشد. کاری به این ندارد که انسان لایق و شایسته این مقام هست یا نه؟ فقط مقام و ریاست را می‌خواهد.

معنای خواسته‌های بی‌مهار

یکی از افراد اهل دل می‌گوید: من معنای

«أعدی عدوّک نفسک التی بین جنبیک»

را نمی‌فهمیدم، تا شبی در مجلسی دیدم اهل خدایی حرف می‌زند. در ضمن صحبت خود گفت: هر گرسنه‌ای را که غذا بدهی، سیر می‌شود، هر دشمنی آرام می‌شود، الاّ این خواسته‌های بی‌مهار که هر چه تغذیه شوند، گرسنه‌تر می‌شوند. هر چه به حرف آنها بیشتر گوش دهی، درّنده‌تر می‌شوند. آن شب فهمیدم که معنای فرمایش پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در مورد دشمن‌ترین دشمنان و خواسته‌های بی‌مهار چیست.

تمام فتنه‌ها و فسادهایی که در جهان هست، محصول همین خواسته‌های بی‌مهار است که گاهی در وجود فرد خودنمایی می‌کند، گاهی در وجود خانواده، دولت، حزب، یا ملّت.

وقتی خواسته‌های بی‌مهار، میدان دار زندگی باشند، درخت زندگی جز میوه تلخِ فتنه، فساد، ناامنی، بی‌ادبی، غارت‌گری و پایمال کردن حقوق خود و دیگران نخواهد داشت و این طبیعی است. این یک دشمن.

دشمن دوّم: شیطان

دشمن دوم شیطان است. ⁽¹⁾شیطان کیست؟ از نظر قرآن مجید، شیطان موجود

متکبّر، متمرّد و عصیان‌گر بی‌دینی است که هدفی جز ضربه زدن به ارزش‌ها، دین، دنیا و آخرت انسان ندارد.

قرآن مجید شیاطین را بر دو دسته تقسیم می‌کند:

« مِنَ اَلْجِنَّةِ وَ اَلنّٰاسِ أَجْمَعِینَ» ⁽¹⁾

شیاطینی هستند که نامرئی و بعضی قابل رؤیت هستند. آن شیاطین قابل رؤیت، انسان‌های ضالّ، گمراه، متمرّد و عصیان‌گر هستند که مخترع هر نوع فتنه و فساد هستند. ابزارهای امروز شیاطین نیز ابزار نویی است؛ ماهواره‌ها، سینماها، رسانه‌ها، چنانکه در دنیای زمان ما درصد بالایی از ماهواره‌ها، خانه‌های فیلم و رسانه‌های گروهی در اختیار صهیونیسم بین الملل است. این‌ها شیاطین زمان ما هستند.

به فرموده امام زین العابدین علیه السلام: شیاطین، خاموش شدن چراغ دین شما را می‌خواهند. شیاطین نمی‌خواهند فرهنگ خدا و اهل‌بیت علیهم السلام در زندگی شما حاکم باشد. نمی‌خواهند که شما در صراط مستقیم خدا و مرتبط با عالمان ربّانی و واجد شرایط باشید. شیاطین نمی‌خواهند قانون زندگی شما طبق قرآن باشد. ⁽²⁾

دشمن سوّم: دنیا

اما دشمن سوم: دنیاست. دنیا نه به معنای خورشید، ماه، ستارگان، زمین و آسمان. دنیا در زبان قرآن و روایات به معنای ابزارها، ثروت‌ها و امور مادی بیرون از فضای حلال پروردگار است. ⁽¹⁾

راه مبارزه با دشمنان

بعد به ما راهنمایی کرده‌اند که:

با تمام خواسته‌های غلط، بی‌قید، بی‌مهار و خواسته‌هایی که ضدّ خواسته‌های پروردگار است، با اسلحه مخالفت، بجنگید؛ یعنی وقتی خواسته‌ای در درون شما رخ نشان داد و فهمیدید که ضدّ خداست، یا نفهمیدی و اهل خدا به شما گفتند که خواسته باطل است، با آن خواسته مخالفت کن و با اسلحه یاد خدا، قیامت،

دادگاه‌های الهی و محاکمات پروردگار وارد جنگ شو.

وقتی شیطان تو را دعوت کرد، بدانید در صورت اطاعت او در قیامت به محاکمه کشیده خواهید شد.

حسابرسی دقیق قیامت

در قرآن مجید می‌فرماید:

« وَ نَضَعُ اَلْمَوٰازِینَ اَلْقِسْطَ لِیَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ» ⁽¹⁾

ما ترازوهای روز قیامت خود را به عدالت و انصاف برپا می‌کنیم.

« وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً» ⁽²⁾

و به احدی ذرّه‌ای ستم روا نمی‌داریم، اما:

« وَ إِنْ کٰانَ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنٰا بِهٰا وَ کَفیٰ بِنٰا حٰاسِبِینَ» ⁽³⁾

اگر عمل شما به وزن دانه ارزن باشد، در آن ترازو حاضر می‌کنیم:

« وَ کَفیٰ بِنٰا حٰاسِبِینَ»

برای شما بس باشد که در قیامت حسابگر شما خود من باشم. این حرف قرآن است. ⁽⁴⁾

مبارزه با اسلحه های ذکر و قناعت

با اسلحه یاد خدا و قیامت به جنگ شیطان برو و با اسلحه قناعت به جنگ دنیا برو؛ یعنی در تمام برنامه‌های مادّی، به حلال خدا قناعت کن. بدان اگر درهمی از حرام خدا را وارد زندگی کنی، پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: تا زمانی که آن درهم حرام در زندگی شما هست، خدا به آن خانه نظر رحمت نخواهد کرد. ⁽¹⁾

نیت جدی و خالص برای رابطه با خدا

چنین شبی، شب دعا، قدر، شب جمعه و شب زیارتی حضرت ابی عبدالله علیه السلام است، اگر انسانی دستش در دست این سه دشمن باشد؛ یعنی اهل خواسته‌های بی‌مهار و اهل اقتدای به شیاطین زمان و حرام‌های دنیوی باشد، به حریم پروردگار راهی ندارد، مگر رابطه‌اش را با خواسته‌های نفسانی و شیطانی و دنیایی قطع کند.

اگر رابطه‌ام را با شیاطین و اقتدای به آنها و هر حرامی قطع کنم و نیّت جدی کنم؛ یعنی صادقانه خود را به پروردگار عرضه کنم، مرا قبول می‌کنند؛ چون پروردگار

عالم، عالِم به نهان و آشکار تمام موجودات است. با تقلّب و نیّت ناخالص نمی‌شود کسی خود را به خدا عرضه کند و خدا نیز او را قبول کند. باید خود را به خدای خبیر، علیم و عالم به غیب عرضه کنید.

نمونه هایی از رد نیت های ناخالص

1 - اسلام تنها، نه ایمان

در این زمینه چند نکته بسیار مهم را عنایت کنید. اول از قرآن، کسانی که غیرصادقانه خود را به خدا عرضه کردند و خدا آنان را ردّ کرده و فرموده است: شما را نمی‌خواهم؛ چون خود را به دروغ به من عرضه می‌کنید:

« قٰالَتِ اَلْأَعْرٰابُ آمَنّٰا» ⁽¹⁾

گروهی از بادیه‌نشینان عرب به خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله آمدند و عرض کردند: ما خدا را باور و قبول کرده‌ایم. خدا به پیغمبرش فرمود:

« وَ لٰکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنٰا وَ لَمّٰا یَدْخُلِ اَلْإِیمٰانُ فِی قُلُوبِکُمْ» ⁽²⁾

زبان شما می‌گوید: ما مؤمن هستیم، اما دل شما می‌گوید: ما ایمان نداریم. لذا شما را نمی‌پذیرند و قبول نمی‌کنند. ⁽³⁾

2 - تقلب و نفاق

شخصی متقلب و منافق که اهل مدینه بود، مرد. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بنا به علتی پیراهن خود را فرستادند و به خانواده‌اش پیغام دادند که این میّت را در پیراهن مخصوص من کفن کنید.

به پیغمبر صلی الله علیه و آله عرض کردند: آقا! این میت، شخص ناباب، نادرست و غیرصادق بود. چرا پیراهن خود را برای او فرستادید؟ حضرت فرمودند: این پیراهن من ذرّه‌ای از عذاب خدا را از او برطرف نمی‌کند.

وقتی آمدند و پیغمبر صلی الله علیه و آله را دعوت کردند که برود بر او نماز بخواند، پروردگار با این که ارحم الراحمین است، اما - در سوره توبه - به پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود:

« وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً» ⁽¹⁾

هرگز به جنازه افراد غیرصادق و دروغگو، نماز نخوان و سر قبر آنان نرو.

« اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اَللّٰهُ لَهُمْ» ⁽²⁾

از من طلب مغفرت بکنی یا نکنی، هفتاد بار نیز از من طلب آمرزش کنی، هرگز آنها را نمی‌آمرزم. متقلّب، دروغگو، غیرصادق، رابطه‌دار با هوای نفس و با شیطان و دنیا را قبول نمی‌کنم. ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

18 میزان و ترازوی معنوی

اشاره

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

وجود مبارک امیرالمؤمنین علیه السلام برای مؤمن هفت خصلت بیان فرمودند که این هفت خصلت برای همه ما جنبه معیار، میزان و ترازو دارد که میزانی معنوی و ملکوتی است. پاکترین و سالم‌ترین میزان است، برای این که ما خود را با این میزان و معیار بسنجیم. حداقل این است که از وضع خود آگاه می‌شویم. خود این آگاهی ارزش دارد.

ارزش آگاهی در کنار اعمال

وجود مبارک شیخ صدوق نقل می‌کنند که علمای بزرگ ما وقتی اعمال شب احیا را بررسی می‌کنند، به ما اعلام می‌کنند که بالاترین و با فضیلت‌ترین عمل در این شب، تحصیل علم، معرفت و آگاهی است. به همین خاطر بزرگان دین ما از قدیم در شب‌های احیا به قرآن سر گرفتن قناعت نکردند، بلکه قبل از قرآن سر گرفتن، برای مردم سخن گفتند، دین را تبلیغ کردند، تفسیر قرآن گفتند که به این عمل برتر و بافضیلت‌تر رسیده باشند و قیمت مراسم احیای آنان از درجه بالایی

برخوردار شود. ⁽¹⁾

بی ارزشی انسان جاهل

همه این جهش‌ها در دنیا به نقطه آگاهی مربوط است؛ چون در جهل هیچ حرکتی غیر از شکم نیست. در فضای جهل، بقیه وجود نیز کارگر و بنده شکم هستند. چشم می‌بیند، گوش می‌شنود، پا قدم برمی‌دارد اما برای شکم. کشش‌ها، محور، معبود و کارگردان زندگی جاهلان، همگی در شکم ریشه دارند. بخورند و لذت ببرند. این آیه:

« وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْکُلُونَ کَمٰا تَأْکُلُ اَلْأَنْعٰامُ»

حبیب من! تمام عمر آنها مانند حیوان در خوردن و لذت بردن است. آیه عاقبت این‌ها را بیان می‌کند:

« وَ اَلنّٰارُ مَثْویً لَهُمْ» ⁽²⁾

این شکم، غیر از تولید حرارت چه کار می‌کند؟ شکمی که صاحبش ناآگاه است، کارش ایجاد حرارت در بدن و دنیا و آتش در قیامت است.

سنجش مادی و معنوی خود

قرآن مجید آیه‌ای دارد که یکی از زیباترین آیات کتاب خداست. اغلب افراد جامعه اسلامی از این آیه غافلند، خداوند می‌فرماید:

« وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ اَلْمُسْتَقِیمِ» ⁽¹⁾

اگر بنای وزن دارید، با ترازوی درست و مستقیم بسنجید. چه ترازویی از محصول معرفت امیرالمؤمنین علیه السلام بالاتر است؟ کدام ترازو از فرمایش‌های امیرالمؤمنین علیه السلام مستقیم‌تر است؟ شما همین قطعه کلام ایشان را که ترازوی خداست، عنایت کنید و ببینید حداقل سود این قطعه، آگاهی به خویشتن است.

وقتی آگاهی بیاید، حرکت هم خواهد آمد.

خواستن مقدمه حرکت

بالاخره این آگاهی روزی سود خود را به شما مردم مؤمن خواهد داد. چرا؟ چون به فرموده قرآن، مایه خواستن در وجود شما هست که آن مایه عالی‌ترین دستیار آگاهی، برای به محصول نشستن است:

« لِمَنْ شٰاءَ مِنْکُمْ أَنْ یَسْتَقِیمَ» ⁽²⁾

خدا به خواستن ما خیلی احترام گذاشته است. کسی که بخواهد راه را برای او باز و عناصر خلقت را یار او می‌کند. وقتی بخواهد، آگاهی نیز می‌یابد.

ثواب و عقاب خداوند در دنیا

اینجا امیرالمؤمنین علیه السلام برای ما مسأله را زیبا تحلیل کرده است. ایشان می‌فرماید:

«لم یرضها ثواباً لأولیائه»

خدا تمام این دنیا را به عنوان پاداش کار خوب اولیای خود نپسندیده است. اگر همه دنیا را به عنوان پاداش پسندیده بود که همه آن را به یکی از خوبان می‌داد:

«و لا عقاباً لأعدائه» ⁽¹⁾خداوند دنیا را را به عنوان پاداش برای اولیائش، و کیفر برای دشمنانش نپسندید.

تمام دنیا را جریمه دشمنانش نیز نپسندید که دشمنش را گرسنه، بی‌آبرو و بدبخت نگهدارد. جلوی آب و نان او را بگیرد. نه چیزی است که به شما ندهد و نه چیزی است که از دشمنش پس بگیرد. در دو طرف هیچ چیزی نیست. ⁽²⁾

حساب دنیا از دیدگاه امیرالمؤمنین علیه السلام

شما زندگی مادی خود امیرالمؤمنین علیه السلام را ببینید. او هرگز نمی‌خواست از رهبری خود حقوق بگیرد و الا بیت المال در دست او بود.

زمانی که می‌خواست از مدینه بیرون بیاید، چهل درخت خرمای خود را سپرد که وقتی سال به سال خرما می‌دهد، در مدینه بفروشند، پول آن را به کوفه بفرستند.

وقتی پول را می‌آوردند، اول می‌شمرد، بعد حساب زندگی سالش را تعیین کرده، آن را برای یک سال نظام می‌داد. گاهی هم وسط سال اگر اتفاقی می‌افتاد، مجبور می‌شد چیزی را از خانه بردارد و بفروشد تا کم نیاورد. با این که بیت المال در دستش بود.

روزی به بازار آمد، شمیشر خود را بلند کرد و فرمود: فروشی است. در حالی که همان زمان از استان بصره هشتاد شتر مالیات، گندم، جو، پارچه، طلا و نقره از بصره به کوفه رسیده بود.

مدیر آن کاروان در بازار امیرالمؤمنین علیه السلام را دیده، عرض کرد: آقا! این‌ها مالیات بصره است. فرمود: ببر به علی بن ابی رافع تحویل بده. وقتی رفت، دوباره شمیشرش را بلند کرد و فرمود: این شمشیر فروشی است.

کسی عرض کرد: آقا! برای چه شمشیر خود را می‌فروشی؟ فرمود: گوش خود را نزدیک بیاور. پیراهن ندارم که بپوشم. آمدم این را بفروشم که پیراهن دو درهمی بخرم. عرض کرد: جناب حاکم! اکنون که هشتاد شتر بار از جلوی چشم شما رد شد، دو درهمش را بردار و برو پیراهن بگیر. فرمود: من از آن پول نخواستم. پرسید:

آیا حرام است؟ فرمود: نه. ⁽¹⁾

عرض کرد: بین شما و حضرت آدم علیه السلام چه فرقی است؟ فرمود: به او گفتند گندم نخور، رفت و خورد. به من گفتند: گندم بر تو حلال است، بخور، من جز نان جو نخوردم.

رحمت خدا در عمق مصایب

پروردگار تمام دنیا را چیزی نمی‌داند که پاداش خوبی‌های خوبان قرار دهد. هیچ چیز دنیا را رضایت نداده است که پاداش یا جریمه قرار بگیرد. پروردگار دیده است که پرونده ما نمره کم دارد و در قیامت لنگ می‌زند، حادثه و مصیبت را به وجود می‌آورد که نمره پرونده ما را اضافه کند: ⁽¹⁾

« اَلَّذِینَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قٰالُوا إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ * أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوٰاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُهْتَدُونَ» ⁽¹⁾

چه کسی گفته است که پروردگار همه چیز را برای ما نگهدارد. مگر نزد او ارزش دارد که به عنوان پاداش بپردازد؟ یا به عنوان عقاب، جلوی آن را بگیرد؟

ارزش داشته های مؤمن

خدا، پیغمبر صلی الله علیه و آله و منبع عظیمی مانند امیرالمؤمنین علیه السلام را نگاه کنید که به شما عنایت کرده‌اند.

مگر همه قلب‌ها به خدا محبت دارند؟ مگر همه دل‌ها با اهل‌بیت علیهم السلام آشناست؟ پاداش شما محفوظ است، اما نه با پول و دنیا. چگونه نماز شما را با پول بسنجد؟ مگر نماز شما چند میلیون می‌ارزد که می‌خواهید با پول تسویه حساب کنید؟ شما هم بخواهید، او حاضر نیست.

تفضل خدا بر بندگان

این حریم، حریم عجیبی است. خداوند به ملائکه شب می‌فرماید: بنده‌ام در بستر بیماری، درد زیادی دارد، گوش به زنگ باشید. او در ناله کردن‌ها اوقاتش تلخ

می‌شود و به من می‌گوید: ای خدا! این چه وضعی است؟ مگر قدرت نداری که مرا شفا دهی؟ این چه کارگردانیی است؟ اگر بنده‌ام نسبت به من در میان تحمل درد، حرفی نالایق زد، در نامه عمل او تسبیح بنویسید؛ چون بنده من درد دارد و من خدایی نیستم که وقتی بندگانم در عصبانیت حرف نامربوط بزنند، آنان را چوب بزنم، بلکه می‌گویم: برای او تسبیح بنویسند.

شما این گونه مرا نگاه کنید. نه این که چرا فلانی در تصادف مرد؟ شما این را ببینید که در قیامت خدا به آن بچه شما که در تصادف از بین رفته است می‌گوید: به خاطر معصومیتی که داری و در پرونده خود نیز گناهی نداری، این بهشت پاداش تو است. آن گاه آن بچه تا درب بهشت می‌آید، می‌ایستد. می‌گوید: چرا نمی‌روی؟ می‌گویند: من دامان پرمهر مادر و پدرم را ندیدم، آنها را کم دیده‌ام. خطاب می‌رسد:

آنها را صدا کن و با خود به بهشت ببر. ⁽¹⁾این فضل خدا را ببین و از خدا گلایه نکن. اگر در امور مالی کارد به استخوانت می‌رسد، نگو: پس این همه عبادت و گریه من چه شد؟ مگر قیمت گریه تو را با پول می‌شود سنجید؟ تا آخر عمر درب گلایه از خدا را ببندیم.

توجه به ارزش ارتباط با خدا

ارتباط با خدا چقدر ارزش دارد. خدا نفرموده در مصیبت گریه نکن. راه خوبی برای ما باز کرده است. می‌دید ما هر وقت برای امام حسین علیه السلام گریه می‌کنیم، برای ما درجه است، حال این راه مصیبت را باز کرد که گریه کنیم و درجه بگیریم. همه اینها کانال رسیدن به رحمت خدا است. ⁽¹⁾در مال و آبرو نیز همین طور است. اگر چند نفر در زندگی شما نزد دیگران آبروی شما را بردند، شما غصّه نخور؛ چون نزد پروردگار که آبروی شما را نبرده‌اند؟ سعی شما بر این باشد که در پیشگاه او لطمه نخورید.

نود سال در خطبه‌های نماز جمعه واجب کرده بودند که امیرالمؤمنین علیه السلام را لعنت کنند. آیا ایشان لعنت شد؟ آیا نمره حضرت نزد خدا کم شد؟ نه. وقتی خطیب نماز جمعه امیرالمؤمنین علیه السلام را لعنت می‌کرد، دری از جهنم را به روی خود باز می‌کرد و درجه حضرت به خاطر این لعنت بالا می‌رفت.

« وَ مٰا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّٰ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَمِیدِ» ⁽¹⁾

خدا در قرآن می‌فرماید: جرم پاکان و مؤمنین، پاکی و ایمان آنان است. جرم دیگری ندارند.

خواسته های ارزشمند اولیای خدا

از خدای متعال بخواهید، که این خواستن شما بسیار با ارزش است. بخواهم که توبه کنم. با گریه نماز بخوانم. روزه بگیرم. اهل خدا باشم و با شهادت و در نماز بمیرم. بخواهم که وقتی می‌میرم، سرم در دامن حضرت ابی عبدالله علیه السلام باشد. همه این‌ها خواستن است و این خواسته‌ها، قیمت عجیبی دارد.

« انّ الله لٰاینظر الی صورکم واعمالکم وانّما ینظر الی قلوبکم» ⁽²⁾خواسته‌های شما را مانند نوری که تا عرش می‌زند، می‌بیند؛ چون تمام این خواسته‌ها نوری است.

«الصلوة نور مِنَ اللّٰه» ⁽³⁾وقتی من نماز می‌خوانم، از دلم نور بیرون می‌زند. وضو، عشق خدا و اهل‌بیت علیهم السلام نور هستند. آن وقت اگر زلف این خواستن به زلف آگاهی گره بخورد، بالاخره روزی این دو در باطن با هم می‌سازند و شما را به خدا که نور مطلق است

می‌رسانند. تمام آگاهان با همین خواسته‌ها به مقام قرب رسیده‌اند.

ارزش سنجش خود با ترازوی معنوی

حدّاقل کار این ترازوهای معنوی این است که ما را به خودمان آگاه می‌کند که اگر از این هفت مورد، پنج موردش را کم داریم؛ جاهل بودیم، نفهمیدیم، زندگی ما در هم بود، اقلاً دو مورش را داریم. چون ما می‌خواهیم آگاه شویم، روزی این آگاهی با این خواسته ما و این دو خصلتی که داریم، برای ما نور و قرب ایجاد می‌کند.

سنجش، راه ترقی اولیای خدا

همه اولیا همین گونه به مقام قرب رسیدند و الا کسی یک شبه به این مقام نرسیده است. حضرت یوسف علیه السلام سی سال دوید تا او را روی تخت حکومت مصر نشاندند. نگفتند چون چهره زیبایی داری ما اعلی‌حضرت را می‌کشیم، دولت را ساقط می‌کنیم و فردا حکومت را به تو می‌دهیم.

هفت سال درگیر شهوت جنسی بود، نه سال در زندان رفت، اما خدا را می‌خواست، آگاه بود و آلوده نشد.

« قٰالَ رَبِّ اَلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ» ⁽¹⁾

هیچ چیزی از او کم نشد، بلکه اضافه شد. آمدند درب زندان را باز کردند و گفتند: پادشاه تو را می‌خواهد. سی سال طول کشید تا این خواستن و آگاهی او را به این نقطه عظمت رساند. ⁽²⁾

خصایل هفت گانه مؤمن

حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام را می‌فرمایند:

«المؤمن من طاب مکسبه و حسنت خلیقته وصحّت سریرته و أنفق الفضل من ماله و أمسک الفضل من کلامه و کفی الناس من شرّه و أنصف الناس من نفسه» ⁽¹⁾سراپای کسب و معیشت پولی مؤمن، پاک؛ تمام نیّت‌ها و خواسته‌هایش، سالم و همه حالات اخلاقیش الهی است. اضافه مالی را که نیاز ندارد، در چرخ انفاق می‌ریزد. اضافه سخنش را می‌کاهد و نمی‌گذارد احدی از ناحیه او ضرر ببیند و از جانب خودش به همه انصاف می‌دهد. این کلام، میزان و ترازوی معنوی و ملکوتی ماست. اگر آهی کشم، دریا بسوزم و گر شوری کنم، یکجا بسوزم

کنم هرچند پنهان آتش جان میان انجمن پیدا بسوزم

بسوزد ظاهر و باطن ز سوزم

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

19 وعده و وعید خدا

اشاره

عاقبت طی کردن منازل دهگانه

تهران، حسینیه همدانی‌ها

رمضان 1373

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

قرآن مجید در سوره مبارکه احزاب ده منزل را بیان می‌کند که طیّ این منازل برای همه انسان‌ها میسر است، چرا که در هر بخشی از این بخش‌های دهگانه به مردان و زنان اشاره دارد:

« إِنَّ اَلْمُسْلِمِینَ وَ اَلْمُسْلِمٰاتِ وَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ وَ اَلْقٰانِتِینَ وَ اَلْقٰانِتٰاتِ وَ اَلصّٰادِقِینَ وَ اَلصّٰادِقٰاتِ وَ اَلصّٰابِرِینَ وَ اَلصّٰابِرٰاتِ وَ اَلْخٰاشِعِینَ وَ اَلْخٰاشِعٰاتِ وَ اَلْمُتَصَدِّقِینَ وَ اَلْمُتَصَدِّقٰاتِ وَ اَلصّٰائِمِینَ وَ اَلصّٰائِمٰاتِ وَ اَلْحٰافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ اَلْحٰافِظٰاتِ وَ اَلذّٰاکِرِینَ اَللّٰهَ کَثِیراً وَ اَلذّٰاکِرٰاتِ أَعَدَّ اَللّٰهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً» ⁽¹⁾

وعده مغفرت و اجر عظیم

« أَعَدَّ اَللّٰهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً»

این محصول طیّ این ده منزل است: مغفرت نسبت به کل دوران عمر و اجر عظیم.

این مغفرت، وقتی شامل حال مردان و زنان طیّ کننده این منازل باشد، در قیامت شرمندگی، اندوه، تأسف، فشار روانی و خجالت‌زدگی ندارند. اجر عظیم هم که حیات ابد آخرت آنهاست.

مصادیق مغفرت و اجر عظیم

گوشه‌هایی از این اجر عظیم در بعضی از سوره‌های قرآن کریم بیان شده است.