چهل حدیث عقل

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : چهل حدیث عقل/ محمد حسین حسینی ضیغمیان.

مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، 1387.

مشخصات ظاهری : 59ص.؛ 5/11×5/16 س‌م.

فروست : آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر؛ 143. چهل حدیث؛ 14.

یادداشت : چاپ دوم.

موضوع : اربعینات -- قرن 14

موضوع : عقل -- احادیث

شناسه افزوده : آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

رده بندی کنگره : BP143/9/و8چ9 1387

رده بندی دیویی : 297/212

اشاره

فهرست مطالب

مقدمه ... 7

کتابنامه ... 56

مقدمه

کَلامُکُمْ نُورٌ

سخن شما اهل بیت، نور است.

زیارت جامعه کبیره

بر آستان احادیث اهل بیت ، عقل خضوع می‌کند دل خشوع می‌یابد و روح سیراب می‌شود . احادیث نورانی ائمه اطهار علیهم‌السلام ، منشوری است که حکمت‌های قدسی و معارف ناب الهی را بر دل‌ها و عقل‌ها می‌تاباند . گلشنی روح پرور و گنجینه‌ای گرانبها و سرمایه‌ای پایان‌ناپذیر است .

امام باقر علیه‌السلام فرمود :

شَرِّقا أوْ غَرِّبا ، فَلا تَجِدانِ علما صحیحا اِلاّ شیئا خَرَجَ مِنْ عِندنِا اهلِ البیت.⁽¹⁾

به شرق و غرب جهان بروید ، هیچ دانش صحیحی نخواهید یافت ، مگر آن که از ما خاندان پیامبر صادر شده است .

همواره مدیون راویان ، محدّثان و عالمان گذشته شیعه‌ایم که با دقّت و درایت و مسئولیت‌شناسی ، سخنان نورانی پیشوایان معصوم را ثبت و ضبط کرده و به عنوان «میراث اهل بیت» به نسل‌های بعدی سپرده‌اند .

احادیث اهل‌بیت علیهم‌السلام آنگونه که خودشان فرموده‌اند ، «نور» است .

مجموعه‌های حدیثی ، دانشکده‌های صامت امّا جاویدان امامان شیعه است که بشریّت را آموزش غیر

حضوری می‌دهد و خرسندیم که ما میراث‌دار این

علوم و معارفیم . برای پیمودن راه صحیح زندگی و رهایی از حیرت‌ها و ضلالت‌ها و کج راهه‌ها ، نیازمند این احادیثیم که «چراغ راه» و هدایت‌گر اندیشه‌ها و صفابخش دل‌ها و جان‌ها است .

روایات پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اهل بیت او ، هم در عرصه مباحث اعتقادی برای ما «حجّت» است ، هم در قلمرو فقه و تبیین احکام شرع و حلال و حرام الهی سند و پشتوانه است ، هم در موضوعات اخلاقی ، تربیتی ، تهذیب نفس ، پند و موعظه ، سرشار از حکمت و بینش و هدایت است و اگر مردم با احادیث نورانی خاندان عصمت و طهارت آشنا شوند ، دل در گرو محبت و اطاعت آنان می‌نهند، همانگونه که حضرت رضا علیه‌السلام فرمود : اِنَّ النّاسَ لو عَلِموا مَحاسِنَ کلامِنا

لاَتّبعونا.⁽¹⁾

اگر مردم خوبی‌ها و زیبایی‌های سخن ما را بدانند ، از ما پیروی می‌کنند .

بر این اساس ، آموختن ، نوشتن ، بیان ، نشر ، شرح و تبیین، حفظ و تعلّم احادیث اهل بیت ، کاری است ارزشمند و در راستای حفظ و گسترش فرهنگ اهل بیت علیهم‌السلام .

کتب حدیثی شیعه ، همچون دریایی عمیق و موّاج پر از گهرهای نفیس است . برای بهره‌گیری از ذخایر این اقیانوس ژرف و پرگهر ، باید به غوّاصی در دل آن پرداخت و لؤلؤ و مرجان‌هایی به دست آورد و به نسل امروز و مشتاقان عرضه کرد .

«چهل حدیث نویسی» ، یکی از گام‌های ارزشمند در نشر و تشریح احادیث عترت پاک نبوی است که

عالمان از دیرباز به آن مبادرت می‌ورزیدند و جامعه را از معنویّت آثار اهل بیت بهره‌مند می‌ساختند . اینکه

امامان فرموده‌اند : هر کس چهل حدیث از احادیث ما را حفظ کند ، در روز قیامت فقیه و دین شناس برانگیخته می‌شود ، هم پشتوانه چنین حرکت علمی و فرهنگی است ، هم ما را به ضرورت حفظ احادیث آنان آگاه می‌کند . چه حفظ به معنای به حافظه سپردن باشد ، چه ثبت و ضبط و جلوگیری از فراموش شدن و از بین رفتن باشد و چه به معنای حفظ در عمل . به هر حال ، تشویقی است برای رویکرد به معارف اهل بیت که در کلمات نورانی آنان نهفته است .

امروز ، نیاز جامعه به آشنایی با فرهنگ ناب اهل بیت ، بیش از هر زمان احساس می‌شود . عطش و استقبال هم که مردم از خود نشان می‌دهند ، ضرورت ارائه و عرضه کلمات خاندان عصمت را در قالبی روان ،

سهل الوصول و متناسب با اقشار مختلف علاقه‌مند ، روشن‌تر نشان می‌دهد و به همین دلیل ، مراکز و مؤسّسات و اشخاصی به نشر «چهل حدیث»

می‌پردازند .

آستانه مقدسه حضرت معصومه علیهاالسلام نیز به عنوان یک حرکت فرهنگی در راه نشر احادیث پیشوایان دین و ترویج معارف عترت ، اقدام به چاپ این سلسله از چهل حدیث‌های موضوعی کرده است . موضوعات ، ابتدا در کمیته‌ای تعیین ، سپس به محققان و مؤلفان سفارش داده شده تا به گردآوری و تدوین چهل حدیث پیرامون موضوعات برگزیده بپردازند . سعی شده است اغلب موضوعات ، اخلاقی ، تربیتی ، کاربردی و معارفی باشد . تا چه قبول افتد و چه در نظر آید .

امّا جزوه حاضر .....

احادیث نورانی و هدایتگر پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و ائمّه معصومین علیهم‌السلام ، گنجینه‌ای گرانبهاست که با تلاش راویان و اصحاب ائمّه و علمای دین، تدوین شده و به

عنوان ذخیره‌ای بی‌پایان و میراثی بس ارزشمند در اختیار مسلمانان و همه شیفتگان معارف دینی قرار گرفته است.

گرچه عالمان و محقّقان، با مراجعه مستمر به منابع حدیثی، همواره از این چشمه فیّاض بهره گرفته و می‌گیرند، امّا دریغ است که توده عظیم مردمی که امکان استفاده از متون و منابع عربی برایشان فراهم نیست، از این رهنمودها بی‌نصیب بمانند.

توصیه خود اهل بیت علیهم‌السلام نیز آن است که شیعیان، سخن و سیره و رهنمودهای آنان را بیاموزند و بنگارند و نشر دهند و به آن عمل کنند، تا در مسیر هدایت و صواب و حق قرار گیرند. از این‌رو، تدوین «چهل حدیث» درباره موضوعات مختلف، یکی از از

راه‌های نشر و گسترش این معارف ناب و آموزه‌های سازنده و هدایتگر است.

آنچه پیش رو دارید (چهل حدیث عقل)، گزیده‌ای

از انبوه احادیث فراوانی است که درباره «عقل» و جایگاه و ارزش و آثار و نشانه‌های آن روایت شده است و به ما می‌آموزد که چگونه این «چراغ باطنی» را روشن نگه داریم و از هدایت‌های این «حجّت درونی» و سرمایه ارزشمند بهره‌مند شویم و حیات عقلانی داشته باشیم.

به امید آن‌که با نورانیّت احادیث اهل بیت علیهم‌السلام ، دل و جانمان روشن شود و با فروغ این کلمات، در صراط مستقیم حق و رضای الهی گام برداریم. در همین‌جا از زحمات حجة‌الاسلام جناب آقای سیّد محمّدحسین حسینی ضیغمیان که این چهل حدیث را گردآوری و تدوین نموده‌اند تقدیر می‌شود امیداست نورانیت کلام پیشوایان دینی، دل و جانمان را روشن سازد. آمین.

انتشارات زائر / آستانه مقدّسه

1388ش

قرآن کریم:

«کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللّه‌ُ لَکُمْ ایاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ»؛⁽¹⁾

این چنین خدا آیاتش را برای شما روشن بیان می‌کند باشد. که شما خردورزی کنید (تعقّل کنید).

1.انواع عقل

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

الْعَقْلُ عَقْلانِ عَقْلُ الطَّبْعِ وَعَقْلُ التَّجْرِبَةِ وَکِلاَهُما یُؤَدِّی إِلَی الْمَنْفَعَةِ؛⁽¹⁾

عقل، بر دو قسم است، یکی طبیعی و آن دیگری تجربی و نتیجه این هر دو عقل به سود آدمیان است.

2.رابطه عقل و تجریه

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

الْعَقْلُ حِفْظُ التَّجارِبِ؛⁽¹⁾

عقل، حفظ تجربه‌های زندگی است.

3.عامل زوال عقل

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

ذَهابُ الْعَقْلِ بَیْنَ الْهَوی وَالشَّهْوَةِ؛⁽¹⁾

عقل آدمی در کشمکش میان هوای نفس و شهوات از بین می‌رود.

4.عامل تباهی عقل

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

الْغَضَبُ یُفْسِدُ الأَلْبابَ وَیُبْعِدُ مِنَ الصَّوابِ؛⁽¹⁾

خشم و غضب عقل‌ها را تباه می‌کند و آدمی را از صلاح و صواب دور می‌سازد.

5.محرومیت از سرمایه

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

فَاِنَّ الشَّقِیَّ مَنْ حُرِمَ نَفْعَ ما اُوتِیَ مِنَ الْعَقْلِ وَالتَّجْرِبَةِ؛⁽¹⁾

بدبخت و زیانکار کسی است که از سرمایه‌های عقل و تجربه‌ای که به او داده شده است سودی نبرد.

6.اول امتحان، سپس اعتماد

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

الطُّمَأْنِینَةُ إِلی کُلِّ اَحَدٍ قَبْلَ الإخْتِبارِ مِنْ قُصُورِ الْعَقْلِ؛⁽¹⁾

اطمینان به هر کس قبل از امتحان و آزمودن، از نارسایی عقل و کوتاهی خرد است.

7.تفاوت عقل و ادب

امام رضا علیه‌السلام :

الْعَقْلُ حِباءٌ مِنَ اللّه‌ِ والأَدَبُ کُلْفَةٌ، فَمَنْ تَکَلَّفَ الأَدَبَ قَدَرَ عَلَیْهِ وَمَنْ تَکَلَّفَ الْعَقْلَ لم یَزْدَدْ بِذلِکَ إلاّ جَهْلاً؛⁽¹⁾

عقل موهبت خداست و ادب با رنج و سختی به دست آید. پس کسی که در کسب ادب زحمت کشد آن را به دست می‌آورد و کسی که در کسب عقل رنج ببرد بر نادانی خویش افزاید.

8.پیامد دنیادوستی

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

حُبُّ الدُّنْیا یُفْسِدُ الْعَقْلَ وَیَصُمُّ الْقَلْبَ عَنْ سَماعِ الْحِکْمَةِ؛⁽¹⁾

دنیا دوستی عقل را فاسد می‌کند و گوش دل را از شنیدن مطالب حکیمانه ناشنوا می‌سازد.

9.رابطه دوستی و عقل

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم :

التَّوَدُّدُ إِلَی النّاسِ نِصْفُ الْعَقْلِ؛⁽¹⁾

مهرورزی و دوستداری مردم نیمی از خرد است.

10.عقل، شریعت درونی

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

اَلْعَقْلُ شَرْعٌ مِنْ داخِلٍ والشَّرعُ عَقْلٌ مِنْ خارجٍ؛⁽¹⁾

عقل برای بشر دین داخلی است، چنان‌که دین برای او عقل خارجی است.

11.کارکرد عقل و جهل

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

الْعَقْلُ یَهْدِی وَیُنْجِی وَالْجَهْلُ یُغْوِی وَیُرْدِی؛⁽¹⁾

عقل، هدایت می‌کند و نجات می‌دهد، و جهل گمراه و هلاک می‌سازد.

12.عقل، حجت خدا

امام صادق علیه‌السلام :

حُجَّةُ اللّه‌ِ عَلَی الْعِبَادِ النَّبِیُّ، وَالْحُجَّةُ فِیمَا بَیْنَ الْعِبَادِ وَبَیْنَ اللّه‌ِ الْعَقْلُ؛⁽¹⁾

حجّت خدا بر بندگان پیغمبر است و حجّت میان بندگان و خدا عقل است.

13.نتیجه بهره‌گیری از عقل

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم :

اسْتَرْشِدُوا العَقْلَ تُرْشَدُوا وَلا تَعْصُوهُ فَتَنْدَمُوا؛⁽¹⁾

از عقل راهنمایی بخواهید تا هدایت شوید و از دستور عقل سرپیچی نکنید که پشیمان می‌شوید.

14.عقل پربار

امام صادق علیه‌السلام :

لا غِناءَ اَخْصَبُ مِنَ الْعَقْلِ وَلا فَقْرَ اَحَطُّ مِنَ الْحُمْقِ؛⁽¹⁾

هیچ ثروتی به قدر عقل پربار نیست، و هیچ فقری پست‌تر و پایین‌تر از حماقت نیست.

15.عقل، مرکب انسان

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم :

لِکُلِّ شَیءٍْ مَطیَّةٌ وَمَطیَّةُ الْمَرءِ الْعَقلُ؛⁽¹⁾

هر چیزی مَرکبی دارد و مرکب آدمی عقل است.

16.پرستش در سایه عقل

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

ما عُبِدَ اللّه‌ُ بِشَیءٍ أَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ؛⁽¹⁾

خداوند به چیزی پرستش نشده است که برتر از عقل باشد.

17.جمال ظاهری و باطنی

امام حسن عسکری علیه‌السلام :

حُسْنُ الصُّورَةِ جَمالٌ ظاهِرٌ وَحُسْنُ الْعَقْلِ جَمالٌ باطِنٌ؛⁽¹⁾

زیبایی صورت، جمال ظاهری انسان است و زیبایی عقل و فکر، جمال باطنی اوست.

18.عقل دشمن هوای نفس

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

الْعَقْلُ حُسَامٌ قَاطِعٌ، قَاتِلْ هَوَاکَ بِعَقْلِکَ؛⁽¹⁾

عقل شمشیر برّانی است، به وسیله عقل و خرد خود با هوای نفس خویش بجنگ.

19.عقل و دین

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم :

قِوامُ الْمَرْءِ عَقْلُهُ وَلا دِینَ لِمَنْ لاَ عَقْلَ لَهُ؛⁽¹⁾

نظام زندگی و تکیه‌گاه بشر عقل او است و کسی که عقل ندارد، دین هم ندارد.

20.کارکرد عقل کامل

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

الْعَقْلُ الْکَامِلُ قَاهِرُ الطَّبْعِ السُّوءِ؛⁽¹⁾

عقلی که به مرتبه کمال رسیده است، بر طبیعت و غرائز بد، غلبه می‌کند.

21.عقل، نخستین مخلوق

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم :

أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللّه‌ُ الْعَقْلُ؛⁽¹⁾

عقل، نخستین آفریده خداوند است.

22.عقل، زینت مرد

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

زِینَةُ الرَّجُلِ عَقْلُهُ؛⁽¹⁾

زیور مرد، خرد اوست.

23.اصل و ریشه انسان

امام صادق علیه‌السلام :

کان أمیر المؤمنین علیه‌السلام یقول: أَصْلُ الإِنْسانِ لُبُّهُ، وَعَقلُهُ وَدینُهُ؛⁽¹⁾

امیرمؤمنان علیه‌السلام می‌فرمود: اصل انسان فهم و خرد و دین اوست.

24.فروغ عقل

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

مَثَلُ الْعَقلِ فِی الْقَلْبِ کَمَثَلِ السِّراجِ فی وَسَطِ الْبَیْتِ؛⁽¹⁾

مَثَل عقل در قلب (آدمی) مانند چراغ روشنی در میان خانه است.

25.راه غلبه بر مشکلات

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

لا یُسْتَعانُ عَلَی الدَّهْرِ إِلاّ بِالْعَقْلِ؛⁽¹⁾

بر مشکلات روزگار، جز به یاری خرد، نمی‌توان چیره گشت.

26.نقش رهبریِ عقل

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

الْعُقُولُ أئِمَّةُ الأَفکارِ، وَالأَفْکارُ أَئِمَّةُ الْقُلُوبِ، وَالْقُلُوبُ أَئِمَّةُ الْحَواسِّ، وَالْحَواسُّ أَئِمَّةُ الأَعْضاءِ؛⁽¹⁾

خردها راهبران اندیشه‌هایند، و اندیشه‌ها راهبران دلها، و دلها راهبران حواس و حواس راهبران اندام‌هایند.

27.عقل، پشتوانه پرستش

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم :

لِکُلِّ شَیءٍ دِعامَةٌ، وَدِعامَةُ الْمُؤْمِنِ عَقْلُهُ، فَبِقَدْرِ عَقْلِهِ تَکُونُ عِبادَتُهُ لِرَبِّهِ؛⁽¹⁾

هر چیزی ستونی دارد، ستون و تکیه‌گاه مؤمن عقل اوست و خداپرستی او به قدر عقل او خواهد بود.

28.سرچشمه خیر

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم :

إِنَّما یُدْرَکُ الْخَیْرُ کُلَّهُ بِالْعَقْلِ، وَلا دِیْنَ لِمَنْ لا عَقْلَ لَهُ؛⁽¹⁾

همه خوبی‌ها را با عقل می‌توان دریافت و هرکه عقل ندارد دین ندارد.

29.مصیبت بی‌عقلی

امام باقر علیه‌السلام :

لا مُصیبَةَ کَعَدَمِ الْعَقْلِ؛⁽¹⁾

هیچ مصیبتی مانند بی‌عقلی نیست.

30.دستاورد عقل

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

الدِّینُ وَالأَدَبُ نَتیجَةُ الْعَقْلِ؛⁽¹⁾

دین‌داری و رعایت ادب نتیجه عقل است (هرکه عاقل باشد هر دو را به دست می‌آورد).

31.سکوت عاقلانه

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

الْعَاقِلُ إذَا سَکَتَ فَکَّرَ، وَإِذَا نَطَقَ ذَکَرَ وَ إِذَا نَظَرَ اعْتَبَرَ؛⁽¹⁾

عاقل هرگاه خاموش شود فکر کند، و هرگاه گویا شود ذکر خدا کند، و هرگاه نگاه کند عبرت گیرد.

32.عقل و حکمت

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

الْعَاقِلُ مَنْ وَضَعَ الأَشْیَاءَ مَوَاضِعَهَا، وَالْجَاهِلُ ضِدُّ ذلِکَ؛⁽¹⁾

عاقل کسی است که چیزها را در جایگاه آنها بگذارد و نادان بر خلاف این است. (مثلاً اگر احسان کند، به کسی کند که اهلیّت آن را داشته باشد و اگر منع کند، از کسی کند که مستحق منع باشد).

33.عاقل کیست؟

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

الْعَاقِلُ مَنْ غَلَبَ هَوَاهُ وَلَمْ یَبِعْ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ؛⁽¹⁾

عاقل کسی است که بر خواهش‌های نفسانی خود [غالب باشد] و آخرت خود را به دنیای خویش نفروشد.

34.وظایف عاقل

امام صادق علیه‌السلام :

عَلَی الْعَاقِلِ أَنْ یَکُونَ عَارِفاً بِزَمانِهِ، مُقْبِلاً عَلی شَأْنِهِ، حافِظَا لِلِسانِهِ؛⁽¹⁾

بر مرد عاقل است که دوره و زمانه خود را بشناسد، به کار خود بپردازد و زبان خود را نگه‌دارد.

35.عقل و تواضع

امام کاظم علیه‌السلام :

إِنَّ لُقْمانَ قَالَ لإِبْنِهِ: تَواضَعْ لِلْحَقِّ تَکُنْ أَعْقَلَ النّاسِ؛⁽¹⁾

لقمان به فرزند خویش گفت: ای فرزند! در برابر حق متواضع باش تا داناترین مردم باشی.

36.کم عقل‌ترین مردم

امام صادق علیه‌السلام :

أَنْقَصُ النّاسِ عقلاً مَن ظَلَمَ دُونَهُ وَلَمْ یَصْفَحْ عَمَّنِ اعْتَذَرَ إِلَیْهِ؛⁽¹⁾

کم عقل‌ترین مردم کسی است که به پایین‌تر از خود ظلم نماید و از کسی که از او معذرت می‌خواهد، گذشت نکند.

37.نشانه‌های عقل

رسول خدا علیه‌السلام :

وإِنَّ مِنْ عَلاماتِ الْعَقْلِ: التَّجافِیَ عَن دارِ الْغُرُورِ وَالإِنابَةَ إِلی دارِ الْخُلُودِ، وَالتَّزوُّدَ لِسُکْنَی الْقُبُورِ وَالتَّأَهُّبَ لِیَومِ النُّشُورِ؛⁽¹⁾

از نشانه‌های عقل، دل‌نبستن به دنیای فریبنده است و برگشت به سوی سرای جاویدان، و ره‌توشه برداشتن برای خانه قبر و آماده شدن برای روز قیامت است.

38.کارکرد عقل

امام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام :

ثَمَرَةُ الْعَقْلِ لُزُومُ الْحَقِّ؛⁽¹⁾

ثمره خرد، پیروی از حق است.

39.کمال عقل در چیست؟

امام صادق علیه‌السلام :

کَمَالُ العقلِ فی ثلاثٍ: التَّواضُعِ للّه‌ِِ، وَحُسْنِ الْیَقینِ، وَالصَّمْتِ إِلاّ مِنْ خَیْرٍ؛⁽¹⁾

کمال عقل در سه چیز است: فروتنی برای خدا، یقین نیکو (به مبدأ و معاد) و خاموش بودن جز از خیرگویی.

40.شاهد خردمندی

امام صادق علیه‌السلام :

یُسْتَدَلُّ بِکتَابِ الرَّجُلِ عَلی عَقْلِهِ وَمَوْضِعِ بَصْیرَتِهِ، وَبِرَسُولِهِ عَلی فَهْمِهِ وَفِطْنَتِهِ؛⁽¹⁾

نوشته و نامه هر کسی، دلیل و نشانه عقل و بصیرت اوست و پیک فرستاده او، نشانه فهم و زیرکی اوست.

کتابنامه

کتابنامه

قرآن کریم.