نقد و بررسی اسرائیلیات

مشخصات کتاب

سرشناسه : کلباسی اصفهانی، فهیمه

عنوان و نام پدیدآور : نقد و بررسی اسرائیلیات در داستان های چهار پیامبر حضرت شعیب،موسی،یوشع و یونس علیهم‌السلام با توجه به تفاسیر الدرالمنثور و نورالثقلین/مولف فهیمه کلباسی‌اصفهانی.

مشخصات نشر : قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۳۷۴ص.

شابک : ۴۵۰۰۰ ریال:978-964-7428-67-5

یادداشت : عنوان روی جلد: نقد و بررسی اسرائیلیات در قصص‌الانبیاء درباره چهار پیامبر حضرت شعیب،موسی....

یادداشت : کتابنامه:ص.[۳۶۶] - ۳۷۴؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : اسرائیلیات

شناسه افزوده : سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، ۸۴۹ - ۹۱۱ق . الدر المنثور فی التفسیر بالماثور

شناسه افزوده : حویزی، عبدعلی‌بن جمعه، - ۱۱۱۲ق. . تفسیر نور الثقلین

رده بندی کنگره : BP۹۱/۸/ک۸ن۷ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷

شماره کتابشناسی ملی : ۲۰۰۱۰۷۲

اشاره

در داستان های چهار پیامبر

حضرت شعیب، موسی، یوشع و یونس علیهم السلام

با توجه به تفاسیر الدرالمنثور و نورالثقلین

مؤلف: فهیمه کلباسی اصفهانی

نقد و بررسی اسرائیلیات

Ÿ مؤلف: فهیمه کلباسی اصفهانی

Ÿ ناشر: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

Ÿ ویراستار: محمد رضا مجیری

Ÿ صفحه آرا: رضا فریدی

Ÿ نوبت چاپ: سوم، زمستان 1391

Ÿ شابک: 978-964-7428-67-5

Ÿ شمارگان: سه هزار نسخه

Ÿ قیمت: 9000 تومان

تمامی حقوق© محفوظ است.

کد فایل: 09117

مقدمه ناشر

بسم الله الرحمن الرحیم

انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون

همانا ما قرآن را نازل کردیم و همانا ما حتماً و بدون تردید آن را حفظ خواهیم کرد.

قرآن مجید به اذن پروردگار از زمان نزول تاکنون و تا قیامت از دستبرد تحریف‌گران در امان بوده و هست، ولی کتب تفسیر و آنچه درباره قرآن نگاشته می‌شود چنین حفاظتی ندارد. از این رو اخبار گوناگونی که بیشتر آن اسرائیلیات هستند در این آثار به چشم می‌خورند.

وظیفه دانشجویان و پژوهشگران در این عرصه بسیار سنگین است؛ چرا که پالایش کردن حقایق از ساخته‌ها و مجعولات کاری ضروری و خطیر است که بایستی بر آن همت گمارد.

نوشته حاضر تلاشی است از سوی نویسنده که به عنوان پایان نامه کارشناسی ارشد در دانشکده اصول دین تدوین شده و سپس با ویرایش مجدد علمی و ادبی به مجموعه حاضر تبدیل شده است. از نویسنده و کسانی که در تدوین این اثر به شکل حاضر کوشش نمودند، به‌ویژه جناب حجت‌الاسلام والمسلمین کلباسی که ویرایش علمی و جناب حجت‌الاسلام والمسلمین مجیری که ویرایش ادبی را بر عهده داشته‌اند قدردانی و تشکر می‌شود.

انتشارات

بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

تقدیم

 تقدیم به پیشگاه حضرت احدیت 

ای همـه هستـی زتـو پیـدا شده

خـاک ضعیف از تـو تـوانا شـده

زیـر نشیـن علـمـت کائنـات

مـا به توقـائم چو توقـائم به ذات

 تقدیم به پیشگاه پیامبرخاتم صلی الله علیه و آله و سلم

آن که ایجاد جهان را واسط است 

در میـان خلـق وخالـق رابط است

شاهبـاز سـدره آمد جـان او 

رحـمـة للعـالـمیـن درشـأن او

 تقدیم به پیشگاه امیرالمؤمنین علیه السلام

صورت اوجا مة مجد و سعادت را طراز

معنی او خاتم اقبال و دولت را نگـین

از کلام کاملش انوار دانش شعله زن 

راست چون اسرارعلم ازسینة اهل یقین

  تقدیم به پیشگاه حضرت زهرا علیها السلام

شـد به دنیا رخش چراغ افـروز

شـب مـاگـشت ز التفـاتش روز

بـاز فـردا چـراغ افـروزد

کـه از آن جـرم عـاصیان سـوزد

  تقدیم به پیشگاه حضرت قائم (عج)

هر نکتـه از او شکفتـه باغـی

افـروختـه تـر ز شبـچـراغـی

لفظش چـو طـراوت جـوانی

مـعـنیش چـو آب زنـدگـانـی

تقدیر و تشکر

با تقدیر و تشکر از مجاهد عالیقدرعلامه مرتضی عسکری

برگ درختان سبز در نظـر هوشیـار

هر ورقش دفتریست معرفت کردگار

 با تقدیر و تشکر از استاد ارجمنـدجناب دکتـر عسکری

اگـر تـوفیـق او رهـبـر نباشـد 

جمـیع سـعی مـا بـاشـد معـطل

 با تقدیر و تشکر از استاد راهنمای محترم دکتر نقی پورفر

سـخن ها را بـه دستـور خـردمند

بـه وجـه خوب بـاید داد پیـوند

 با تقدیر و تشکر از استاد مشاور محترم دکتـر معـارف

کجا شوند به صد قرن، دیگران چون او

ستاره، ماه جهانتاب کی شود به مرور

 با تقدیر و تشکر از اسـاتید محترم دانشگاه اصول الدین

علو اوست به جائی کـه اختر پروین

فشـانده در قدمش جمله لؤلؤی منثور

 با تقدیر و تشکر ازمرحوم پدر دلسوز و مشوق دانش دین

حـد شـکر حـق نداند هیچکـس

حیـرت آمد حاصـل دانـا و بـس

 با تقدیر و تشکر فـراوان ازمـادر مهربان وفداکـارم

غایت یک شکر چیست؟ دانسـتن

حـق یـک شـکر نـاتـوانسـتن

 با تقدیر و تشکر از همسر بزرگوار و چهار فرزند دلبندم

لطـف او لطفیست خارج از عـدد

فضـل او فضلیست بیرون از قیـاس

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

"قَالَ رَب اشْرَحْ لی صَدْرِی- وَ یَسِرْلی أَمْرِی - وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسانی - یَفْقَهُوا قَوْلی "⁽¹⁾

[حضرت موسی] گفت : پروردگارا ! سینه ام را گشاده کن؛ و کارم را برایم آسان گردان؛و گره از زبانم بگشای."

تحقیق حاضر با عنوان:" نقد وبررسی اسرائیلیات در مورد پیامبران،حضرت شعیب- موسی - یوشع - یونس- علیهم السلام، با توجه به دو تفسیر نورالثقلین و الدرالمنثور "؛ صورت پذیرفته است. یکی از آفات اصلی تفسیر مأثور، روایات اسرائیلی می‌باشد؛ چه آنهایی که  به عنوان تفسیرآیات وارد تفاسیر شده‌اند و چه آنهایی که به پیامبران و ائمة معصومین علیهم السلام نسبت داده شده و در بخش زیادی از تفاسیر قرآنی وجود دارد. حتّی آن کتابهایی که نویسندگانش سعی در برحذر ماندن از این مقوله کرده اند؛ باز هم از این آسیب در امان نمانده وگرفتار شده‌اند.

 این موضوع نشان‌دهندة گسترش إسرائیلیات بوده و این که إسرائیلیات دارای بافتی پذیرفتنی بوده است؛ از این رو  تشخیص آنها از واقعیات به آسانی امکان پذیر نیست. بخش عظیمی از إسرائیلیات به سرگذشت پیامبران علیهم السلام مربوط می‌باشد و از آن جایی که قصص انبیاء، از منابع عقائد واحکام شرعیه نبوده است؛ به این جهت مفسران و دانشمندان، حساسیت کمتری نسبت به این روایات نشان داده اند؛ بویژه که سرگذشت پیامبران علیهم السلام نوعاً در قرآن مجید به صورت فشرده ارائه شده و بیشتر تکیه  بر مواردی است که حاوی عبرت ها و درس ها است،از این رو به ذکر جزئیات و موارد حاشیه ای نپرداخته است.

وجود عالمان اهل کتاب، در کنار مسلمانان، موجب گشته است که روایات و عقاید آنها به

مسلمانان انتقال یابد؛ به خصوص در زمان منع تدوین حدیث (زمان خلیفة دوم) . که در این زمان دست اهل کتاب، در گفتن قصص و داستان سرایی باز بوده است و ً مفسران و علماء با این روایات با تساهل و تسامح برخورد کرده و آنها را پذیرفته‌اند، یعنی نیازی به تحقیق در بارة آنها ندیده اند؛ ولی خطر و پیآمدهای منفی این روایات بیش از حد تصور بوده است؛ زیرا آنها پایة برخی از عقاید انحرافی نزد مسلمانان گشته‌اند.

اگرچه از همان آغاز شکل گیری اسرائیلیات، با موضعگیری روشن پاسداران مذهب، یعنی امامان شیعه علیهم السلام، این توطئه رنگ باخت و نخستین کسی که در پیروی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، وکتاب خدا، به تخطئه و تکذیب اشاعه دهندگان این گونه مطالب پرداخت؛ حضرت علی علیه السلام بود. ولی با این وجود تفاسیر مأثور و کتابهای قصص اهل سنت مملو از اسرائیلیات بوده، و در تعداد اندکی از تفاسیر شیعه نیز گاه به جهت جامع بودن کتاب و گاه برای مشخص نمودن اسرائیلیات، راه پیدا کرده است.

در این بین گروهی از دانشمندان شیعه و  اهل سنت، دست بر دست ننهاده، تلاشهای گسترده ای برای  شناسائی اسرائیلیات مخالف قرآن مجید انجام دادند  و اجازة حضور بیش از این، به موارد ذکر شده ندادند. این نوشتار نیز تلاشی مختصر است که در  فصول آن به ذکر نمونه هائی از این مقوله پرداخته شده است،  انشاء الله نتایج حاصل از این تحقیق و بررسی بتواند قدمی کوچک در راه شناخت حقایق قرآنی باشد. روش این تحقیق به تناسب موضوع، کتابخانه ای و روش تحلیل، استنباطی و اجتهادی مصطلح در حوزه‌های علمیه است.

مطلبی که قابل ذکر است آن است که دربارة اسرائیلیات، حساسیت موضوع و لزوم دقت در قبول و یا رد روایات بسیار حائز اهمیت است؛ گاهی ممکن است روایتی از سوی أئمه اهل بیت علیهم السلام در مورد مسأله ای وارد شده باشد؛ از طرفی، تعبد و سرسپاری در برابر کلام معصوم علیه السلام، اقتضا می‌کند آن را بپذیریم و از طرفی، احتیاط و دقت در موضوع، موجب می‌شود که آن را با دیدی وسیع تر و با تیزبینی، بر کتاب الهی و دلیل قاطع عقلی عرضه کنیم؛ زیرا مرجع سخنان معصومین علیهم السلام، آن طور که خود فرموده اند؛ قرآن مجید است که در صورت موافقت با کتاب خدا، مکلف به قبول آن هستیم و در صورت ناسازگاری و تباین کلی با ظواهر آن، مأمور به قبول آن نیستیم و چه بسا باید آن را مردود شمرده یا حکم به توقف و سکوت نموده، تبیین حقیقت مسأله را به اهل بیت علیهم السلام ارجاع دهیم.

بخش نخست این نوشتار، به چگونگی شکل گیری إسرائیلیات در چهار فصل می‌پردازد که عبارتند از:

1- عوامل پیدایش إسرائیلیات درتفاسیر،

2- معروفترین افراد در ترویج إسرائیلیات،

3- شناخت جایگاه إسرائیلیات،

4- إسرائیلیات و وظایف مسلمین در قبال آن.

سپس در طی بخش 2 و 3 که هر کدام شامل دو فصل است؛ به ترتیب دربارة إسرائیلیات در سرگذشت حضرت شعیب، حضرت موسی، حضرت یوشع و حضرت یونس علیهم السلام می‌پردازد. این تحقیق، نشان می دهد که، علی رغم تلاشهای مذبوحانة دشمنان دین الهی، آفتاب روشنی بخش حقیقت، هرگز محوشدنی نیست و گویا عناصر و عوامل إشاعه دهندة اسرائیلیات،  مانند عنکبوت، تارهای نازک و لرزان خویش را به دور خود تنیده‌اند و با تکیه بر آن،از حقایق دین غافل گشته‌اند.

" یُرِیدُونَ لِیُطفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کرِهَ الْکفِرُون َ "⁽¹⁾

"آنان می خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش سازند، ولی خدا نور خود را کامل می کند، هرچند کافران خوش نداشته باشند. "

در این کتاب، این مطالب و نظایر آن، برگرفته از دو تفسیر الدرالمنثور و نورالثقلین، با تقسیم بندی خاصی مورد بررسی قرار گرفته و از دیگر تفاسیر شیعه و سنی، به همراه کتب قصص و تاریخ اسلام نیز استفاده شده است و به کمک نظرات علمای  اسلام، نتیجه و برداشتی در هر قسمت حاصل شده است. درانتهای سخن، می بایست به این مطلب اشاره نمایم که  هیچ تحقیقی کامل نیست و راه کمال بسی دراز است؛ بسیار خرسند خواهم شد که نقطه نظرات اساتید و منتقدان را شنیده، و انشاء الله از آنها استفادة شود.

" رَبَّنَا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا وَ هَبْ لَنَا مِن لَّدُنک رَحْمَةً إِنَّک أَنتَ الْوَهَّاب"

«پروردگارا ! دلهایمان را، بعد از آن که ما را هدایت کردی، (از راه حق) منحرف مگردان ! و از سوی خود، رحمتی بر ما ببخش، زیرا تو بخشنده ای! »

صَدَقَ الله ُالْعَلِیُّ الْعَظِیم

فهیمه کلباسی اصفهانی

اسفند 1387

فهرست مطالب

بخش مقدماتی

اسرائیلیات چیست؟

چرا به این بحث پرداختیم؟23

معرفی دو کتاب تفسیری24

نورالثقلین24

الدرالمنثور25

تفسیر مأثور چیست؟26

تاریخچه حدیث26

سیر کلّی مباحث27

بخش1

فصل مبانی

فصل 1

عوامل پیدایش اسرا ئیلیات در تفاسیر

زمینه‌های بروز اسرائیلیات32

حضور یهود در جزیرة العرب32

تاثیر یهود بر اعراب35

علاقة اعراب به سخنان یهودیان تازه مسلمان37

فرهنگ اعراب بادیه نشین38

موضع کینه توزانة یهودیان نسبت به اسلام39

محورهای دیدگاه قرآن کریم دربارة اهل کتاب 40

فصل2

معروف‌ترین افراد در ترویج اسرائیلیات

عبدالله بن سلام44

اشکالات حدیث از نظر علّامه طباطبایی46

کعب الاحبار47

ابو هریره49

میزان مصاحبت ابوهریره با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم 50

میزان اعتبار احادیث ابوهریره و تأثیر کعب الاحبار بر وی51

نمونه‌ای چند از احادیث ابوهریره52

تمیم داری54

حدیث الجساسه54

نقش تمیم داری در عصر عمر57

عبدالله بن عمرو بن عاص58

عبدالله و ارتباط وی با کعب الاحبار58

عبدالله و روایات اسرائیلی59

عبدالملک بن جریج (80-150 ق)59

فصل 3

شناخت جایگاه اسرائیلیات

موضع پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم واهل البیت علیه السلام در قبال اسرائیلیات62

موضع اهل بیت علیه السلام برابر اسرائیلیات67

موضع شیعیان، برابر اسرائیلیات68

فصل 4

اسرائیلیات و وظایف مسلمانان درقبال آن

چگونگی ریشه‌کن کردن اسرائیلیات72

تأثیر سوء اسرائیلیات در فرهنگ اسلامی72

وظیفة خطیر مفسران و علمای دین در قبال اسرائیلیات73

بخش 2

نقد و بررسی اسرائیلیات

در قصص حضرت شعیب علیه السلام و حضرت موسی علیه السلام

فصل 1

اسرائیلیات در سرگذشت حضرت شعیب علیه السلام

مقدمه78

سیمای شعیب نبی علیه السلام از دیدگاه قرآن78

سیمای شعیب علیه السلام از دیدگاه تورات81

سیمای شعیب علیه السلام در تفاسیر اثری81

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور81

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین83

بررسی اسرائیلیات دربارة خدمتگزاری حضرت موسی علیه السلام برای حضرت شعیب علیه السلام 83

دیدگاه قرآن، دربارة مبعوث شدن حضرت شعیب علیه السلام 83

سیمای شعیب علیه السلام در تفاسیر اثری84

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور84

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین85

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات86

نتیجه86

بررسی وصف «ضعیف» دربارة حضرت شعیب علیه السلام 87

دیدگاه قرآن87

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور88

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین88

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، باتوجه به مفهوم اسرائیلیات88

نتیجه90

رد نسبت «شرک» به حضرت شعیب علیه السلام 90

دیدگاه قرآن90

سیمای شعیب علیه السلام در تفاسیر اثری91

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور91

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین92

آراء مفسران92

نتیجه94

اسرائیلیات دربارة معجزة حضرت شعیب علیه السلام 97

دیدگاه قرآن97

دیدگاه تورات98

سیمای شعیب علیه السلام در روایات اثری98

روایات تفسیری اهل سنت98

روایات تفسیری شیعه99

نتیجه100

بررسی اسرائیلیات دربارة ازدواج دختر شعیب علیه السلام با حضرت موسی علیه السلام 100

دیدگاه قرآن100

دیدگاه تورات102

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات104

سیمای شعیب علیه السلام در تفاسیر اثری107

روایات تفسیری اهل سنت به ویژه الدرالمنثور107

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین108

نتیجه113

فصل 2

اسرائیلیات در سرگذشت حضرت موسی علیه السلام

مقدمه116

الف. سیمای موسای نبی علیه السلام از دیدگاه قرآن116

ب. سیمای موسای نبی علیه السلام از دیدگاه تورات118

ج. مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات119

مباحث قابل بررسی در سرگذشت حضرت موسی علیه السلام 120

تولد موسی علیه السلام 121

دیدگاه قرآن121

دیدگاه تورات122

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات123

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری126

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور126

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین127

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات131

نتیجه133

سرگذشت ضرب قبطی توسط موسی علیه السلام 134

دیدگاه قرآن135

دیدگاه تورات135

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات136

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری137

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور137

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین137

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات138

نتیجه145

گریز موسی علیه السلام از مصر145

دیدگاه قرآن145

دیدگاه تورات145

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات145

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری146

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور146

روایات تفسیری شیعه به ویژه نورالثقلین146

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات147

نتیجه147

ازدواج موسی علیه السلام 148

ورود موسی علیه السلام به سرزمین مقدس148

دیدگاه قرآن148

دیدگاه تورات149

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات150

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری152

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور152

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین153

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات155

نتیجه156

مأموریت موسی علیه السلام به همراهی هارون علیه السلام 159

دیدگاه قرآن159

دیدگاه تورات159

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات162

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری163

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور163

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین164

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات164

نتیجه165

معجزات موسی علیه السلام 166

دیدگاه قرآن166

دیدگاه تورات166

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات167

معجزات موسی علیه السلام در تفاسیر اثری168

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور168

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین169

نقدوبررسی روایات تفسیری فریقین باتوجه به مفهوم اسرائیلیات169

نتیجه170

مبارزة موسی علیه السلام با ساحران دربار فرعون171

دیدگاه قرآن171

دیدگاه تورات173

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات174

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری174

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور175

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین176

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات177

نتیجه178

نجات موسی و بنی اسرائیل از چنگال فرعونیان180

دیدگاه قرآن180

دیدگاه تورات181

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات182

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری182

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور182

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین188

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات190

نتیجه193

میقات موسی علیه السلام با خدا193

دیدگاه قرآن194

دیدگاه تورات194

2مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات196

میقات موسی علیه السلام در تفاسیر اثری197

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور197

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین200

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات200

نتیجه201

اسرائیلیات در قصة تابوت202

دیدگاه قرآن202

دیدگاه تورات202

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات203

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری203

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور203

2روایات تفسیری شیعه به ویژه نورالثقلین207

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات208

نتیجه209

گوساله‌پرستی قوم و برخورد موسی علیهم السلام با هارون علیهم السلام 209

دیدگاه قرآن209

دیدگاه تورات210

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات211

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری212

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور212

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین213

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات216

نتیجه221

اسرائیلیات در تقاضای رؤیت خدا از سوی موسی علیه السلام 221

دیدگاه قرآن221

دیدگاه تورات222

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات222

درخواست رؤیت خداوند از جانب موسی علیه السلام در تفاسیر اثری223

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور223

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین226

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات230

نتیجه235

آزردن موسی علیه السلام توسط قومش235

دیدگاه قرآن236

دیدگاه تورات236

ماجرای آزار حضرت موسی علیه السلام در تفاسیر اثری236

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور236

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین237

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات238

نتیجه241

علت چهل سال سرگردانی در بیابان سینا241

دیدگاه قرآن241

دیدگاه تورات242

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات243

سرگردانی بنی‌اسرائیل در تفاسیر اثری245

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور245

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین246

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات247

نتیجه250

ماجرای گاو بنی اسرائیل250

دیدگاه قرآن251

دیدگاه تورات252

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات252

ماجرای گاو بنی اسرائیل در تفاسیر اثری253

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور253

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین255

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات257

نتیجه258

برخورد موسی علیه السلام با قارون259

دیدگاه قرآن259

دیدگاه تورات260

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات263

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری264

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور264

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین267

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات271

نتیجه273

سرگذشت همراهی موسی با خضر274

دیدگاه قرآن274

دیدگاه تورات277

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری277

روایات تفسیری اهل سنت277

روایات تفسیری شیعه281

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات287

نتیجه289

بخش 3

بررسی اسرائیلیات درقصص الأنبیاء

حضرت یوشع علیه السلام و حضرت یونس علیه السلام

فصل 1

اسرائیلیات در سرگذشت حضرت یوشع علیه السلام

مقدمه296

سیمای یوشع نبی علیه السلام از دیدگاه قرآن296

سیمای یوشع علیه السلام از دیدگاه تورات297

مباحث قابل بررسی در سرگذشت حضرت یوشع علیه السلام 299

یوشع بن نون علیه السلام جوان همراه حضرت موسی علیه السلام در سورة کهف299

سیمای شعیب علیه السلام در تفاسیر اثری299

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور299

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین301

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات303

نتیجه304

مشابهت حضرت یوشع علیه السلام و حضرت علی علیه السلام از لحاظ وصی بودن304

دیدگاه قرآن305

دیدگاه تورات306

روایات تفسیری اهل سنت به ویژه الدرالمنثور306

روایات تفسیری شیعه به ویژه نورالثقلین309

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین با توجه به مفهوم اسرائیلیات311

نتیجه312

مشابهت یوشع علیه السلام وعلی علیه السلام از لحاظ قیام همسر پیامبر زمانشان بر ضد ایشان312

دیدگاه قرآن312

دیدگاه تورات313

سیمای یوشع علیه السلام در تفاسیر اثری313

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور313

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین313

نتیجه315

مشابهت حضرت یوشع علیه السلام و حضرت علی علیه السلام از لحاظ ردالشمس315

بررسی ردالشمس در تفاسیر اثری315

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور315

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نور الثقلین317

نتیجه318

ماجرای عمالقه318

دیدگاه قرآن319

دیدگاه تورات319

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات321

سیمای عمالقه در تفاسیر اثری322

روایات تفسیری اهل سنت به ویژه الدرالمنثور322

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین326

نتیجه327

فصل 2

اسرائیلیات در سرگذشت حضرت یونس علیه السلام

مقدمه330

الف. سیمای یونس نبی علیه السلام از دیدگاه قرآن330

ب. سیمای یونس نبی علیه السلام از دیدگاه تورات331

ج. مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات331

مباحث قابل بررسی در سرگذشت حضرت یونس علیه السلام 332

دیدگاه قرآن درباره حضرت یونس علیه السلام و ماجرای کشتی332

دیدگاه تورات332

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات333

سیمای یونس علیه السلام در تفاسیر اثری334

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور334

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین337

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین با توجه به مفهوم اسرائیلیات338

بررسی روایات339

ماجرای حضرت یونس علیه السلام در شکم ماهی340

دیدگاه قرآن340

دیدگاه تورات340

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات341

سیمای یونس علیه السلام در تفاسیر اثری341

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور341

روایات تفسیری شیعه به ویژه نورالثقلین درباره دلیل حبس حضرت یونس در شکم ماهی342

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین با توجه به مفهوم اسرائیلیات345

نتیجه348

پذیرش توبة قوم حضرت یونس علیه السلام 349

دیدگاه قرآن349

دیدگاه تورات349

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات350

پذیرش توبة قوم یونس علیه السلام در تفاسیر اثری350

روایات تفسیری اهل سنت به ویژه الدرالمنثور351

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین352

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات357

نتیجه359

خـاتمه

خلاصه و نتیجه گیری362

پیشنهادها363

کتابنامه364

بخش مقدماتی

اسرائیلیات چیست؟

بسم الله الرحمن الرحیم

این واژه جمع کلمه «إسرائیلیة» است و آن، قصّه یا رویدادی است که از منابع یا مصادر اسرائیلی روایت شده و به اسرائیل و قوم یهود یا بنی اسرائیل نسبت داده می‌شود. در قرآن کریم، ذکر آن، درچند آیه آمده است. ⁽¹⁾

به ظاهر، بر داستان‌هایی که از منابع ومصادر اسرائیلی روایت می‌شود، اسرائیلیات گفته می‌شود، عالمان تفسیر وحدیث،آن را بر آنچه گسترده‌تر و جامع‌تر از داستان‌های یهودی است، اطلاق کرده اند و در اصطلاح آن‌ها، واژه «اسرائیلیات» بر اسطوره‌های قدیمی دلالت دارد که اصل واساس روایت آن، به منابع یهودی، نصرانی و دیگر مصادر یا منابع منسوب باشد.

برخی مفسران و محدثان، ازاین فراتر رفته وهر خبر و روایتی را که دشمنان اسلام- از یهود وغیر یهود- بر تفسیر وحدیث، افزوده‌اند و در مصادر و منابع قدیم، اصل و اساسی نداشته است، دست ساز دشمنان اسلام دانسته و معتقدند با نیت سوء و پلیدانه لابه‌لای تفسیر و حدیث گنجانده شده است، تا عقاید مسلمانان را فاسد کند؛ مانند داستان غرانیق و زینب دختر جحش و ازدواج پیغمبرâ، با او.

علمای تفسیر و حدیث، این گونه اراجیف و اباطیل را «اسرائیلیات» نام نهاده‌اند؛ چون رنگ یهودی بر آ‌ن‌ها غلبه کرده و اساس و پایه آن‌ها به مصادر ومنابع یهودی بر می‌گردد.

تفسیر و حدیث، به طور گسترده از فرهنگ اهل کتاب- که دارای اباطیل و اکاذیب بسیاری است- متأثر شده است. متأسفانه عوام مردم آن‌ها را با شور و شعف قبول کرده و برخی از خواص نیز با بی‌اهمیتی و سهل‌انگاری با آن‌ها برخورد کرده‌اند. این برخورد، به سستی عقاید مسلمانان می‌انجامید و دین مسلمانان را در نظر دشمن، دین اراجیف و خرافات

نشان می‌داد. ⁽¹⁾

إسرائیلیات، به سه دسته تقسیم می‌شوند: 1. إسرائیلیات موافق با شریعت: مجموع مطالبی است که از سوی یهودیان وارد منابع اسلامی شده است؛ اما چون با قرآن هماهنگی دارد، بی‌اشکال است. 2. إسرائیلیاتی که شریعت، برابر آن ساکت است: هر مطلب اسرائیلیاتی است که از نظر مبانی اعتقادی هیچ مشکلی با اعتقادات اسلامی نداشته و بودن یا نبودن آن، سود و زیانی در برنداشته باشد و تنها اطلاعاتی معمولی ومواردی است که به اثبات نیاز ندارد. 3. اسرائیلیات مخالف شریعت: مطالبی مغرضانه و غیراسلامی که براساس اشاعة تفکرات یهودیان یا به طور کلی اهل کتاب، و برمبنای کتب تحریف‌شدة ایشان، برنامه‌ریزی شده است. این مطالب به قصد مخدوش کردن افکار مسلمانان، در کتب تفسیری و تاریخی و قصص، به صورت روایاتی داستان‌گونه، وارد شده است. در این کتاب، دربارة این دستة اخیر از اسرائیلیات بحث خواهد داشت.⁽²⁾

ذکر این نکته مفید است که به احتمال زیاد، نخستین تاریخ‌نویسی که دربارة این موضوع سخن گفته است، ابن خلدون (732- 806 یا 808 ق) است.⁽³⁾البته پیش از وی، ابن تیمیه (661-728 ق) در کتاب مقدمةِ فی اصول التفسیر، فصلی را به این بحث اختصاص داده است.⁽⁴⁾ابن خلدون معتقد است، نخستین کسی که اسرائیلیات را نقّادی کرده، مفسر آندلسی، عبدالحق ابن عطیه (م. 542 ق) بوده است.⁽⁵⁾

چرا به این بحث پرداختیم؟

در عصر حاضر، هجوم امواج به ظاهر علمی- فرهنگی و ضد دین مستشرقان معاند جامعة اسلامی را تحت فشار قرار داده و امت اسلام را با ایراد انواع شبهه‌ها دربارة امور دینی و از جمله مسائل مربوط به عصمت پیامبران، روبه‌رو کرده است از طرفی جوانان، به سبب دوری از منابع غنی اهل بیت علیه السلام، با مطرح شدن اسرائیلیات در کتب اسلامی - به ویژه تفاسیر قرآن- در مبانی دین و اعتقادات مذهبی دچار تزلزل شده‌اند؛ از این رو برای نجات امت اسلامی، باید اسرائیلیات کتب اسلامی مشخص شده وحقایق دین، آشکارا بیان گردد، تا دامان پاک اسلام،

جوانان آگاه از دین را پرورش دهد.

این کتاب، درصدد مشخص کردن اسرائیلیات تفاسیر اسلامی است و با عنایت الهی، با گسترش نظایر این تحقیق، امید است این مطالب از کتب دینی اسلامی ریشه کن شود. ما باید آگاه باشیم همان‌گونه که دشمنان اسلام، از دیرباز، قصد براندازی این دین الهی را داشته‌اند و به رغم تلاش‌های گوناگون، مانند جنگ نظامی، حمله‌های سیاسی، فرهنگی و غیره از این کار بازمانده‌اند؛ از طریق ترویج احادیث جعلی و قصه‌های دروغین و نسبت دادن آن‌ها به پیامبران عظیم الشأن به تفرقه‌افکنی پرداخته‌اند تا بتوانند فرهنگ اسلامی را خدشه‌دار کنند. البته خداوند متعال فرموده است:

یُرِیدُونَ لِیُطفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کرِهَ الْکفِرُون َ ⁽¹⁾

می خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش سازند؛ ولی خدا نور خود را کامل می کند، هرچند کافران خوش نداشته باشند.

معرفی دو کتاب تفسیری

اشاره

ازآن جا که در این کتاب، از دو تفسیر نورالثقلین و نیز الدر المنثور بسیار نام می‌بریم، به معرفی کوتاهی از این دو اثر می‌پردازیم:

نورالثقلین

 این تفسیر، اثر عبدالعلی بن جمعه عروسی حویزی (متوفای 1112 ق) از محدثان قرن دوازدهم هجری است. وی مسلک اخباری داشت و محدثی فقیه و شاعر و ادیبی چیره‌دست بود. در شیراز اقامت گزید و به نقل و نشر احادیث مشغول شد. گروهی، از جمله سید نعمت الله جزایری از محضرش بهره بردند.

این تفسیر، تمام آیات قرآن را در برنمی‌گیرد و مؤلف، نص آیات قرآن را هم نیاورده است. تنها ضمن نقل روایات که به ترتیب آیه‌ها و سوره‌ها مرتب شده است، به ذکر نام سوره‌ها و شمارة آیات بسنده کرده است. وی به نقد و بررسی روایات نیز نپرداخته و در رفع تعارض میان آن‌ها راه حلی ارائه نکرده است. او حتی از ذکر مواضع ابهام واجمال روایات دریغ کرده است؛ بر خلاف مرحوم علامه مجلسی که در بحارالانوار به ذکر مواضع ابهام واجمال روایات اشاره کرده است. صاحب نورالثقلین احادیثی منقول از امامان اهل بیت علیه السلام را که به گونه ای با آیات قرآن ارتباط داشته، گردآورده است. این احادیث، گاه به تفسیر و گاه به تأویل آیات

مربوط است و در پاره ای موارد هم در جایگاه استشهاد یا در تأیید نظریة از آن‌ها استفاده شده است. بیشتر، ارتباط مستقیمی با آیه و مفهوم یا دلالت آن ندارد و به عنوان شاهد ذکر شده است. از آن گذشته، این احادیث - جز اندکی که از مجامع حدیثی معتبر نقل شده است - ضعیف السند یا مرسل هستند.⁽¹⁾

الدرالمنثور

این تفسیر، اثر جلال‌الدین ابوالفضل، عبدالرحمان بن ابی بکر بن محمد سیوطی (متوفای 911ق) است. اصل او از خانواده ای بود که در شهر اسیوط (شهری در صعید علیای مصر) می زیستند. گفته اند: در اصل فارس بوده و در بغداد سکونت داشته‌اند و سپس به مصر مهاجرت کرده‌اند. جلال الدین سیوطی، از کودکی، نبوغ خود را در حفظ و تحصیل علم نشان داد و در سن هشت سالگی آموختن قرآن را به پایان رساند. استادان و شاگردان او بی شمارند. وی بیش از 500 تألیف دارد که از لحاظ تنوع و گستردگی، کم نظیر است. تفسیرالدرالمنثور، دارای دو نکتة مثبت و منفی است؛ نکتة مثبت آن، این که، مؤلف بدون هیچ گرایشی، به جمع آوری این آثار همت گماشته و با خلوص نیت، تا آن‌جا که توانسته است از منابع معتبر به نقل احادیث و نیز آرا و اقوال پیشینیان پرداخته است. بنابراین، مراجعه‌کنندگان، با خاطری آسوده به این منبع سرشار رجوع می‌کنند. ⁽²⁾اما نکتة منفی الدرالمنثور این است که این اثر، تمام احادیث و آثار ذیل آیات را بدون هیچ نقد و تحلیلی آورده است و ازاین رو آکنده ازاسرائیلیات، خرافات و روایات جعلی است. مهم‌ترین اشکال آن نیز حذف اسناد روایات است ⁽³⁾که بازشناسی سره از ناسره را دشوار می‌سازد. دکتر ذهبی دربارة این تفسیر و روش تفسیری سیوطی می‌گوید:

سیوطی، با منزلت والایی که در شناخت حدیث و چگونگی های آن داشت، دراین تفسیر، درپی بازشناسی احادیث صحیح نبوده است و در این کتاب، احادیث صحیح را با ضعیف وعلیل، درهم آمیخته است؛ از این رو نیازمند پیرایش و بازنگری است، تاسره از ناسره از هم جدا شوند. "⁽⁴⁾"

جای تأمل است که فردی چون سیوطی، دربارة احادیث موضوعه، کتاب تألیف کند؛ ⁽¹⁾اماگاه همان احادیث مجعول را درتألیف‌های خود به دیدة قبول بنگرد یا در مذمت قصه‌سرایان داد سخن سر دهد؛ اما با این حال، اسرائیلیاتی را که به دست آنان اشاعه یافته است در تفسیر خود نقل کند ! ⁽²⁾

تفسیر مأثور چیست؟

تفسیر نقلی یا مأثور، در بیان و تفصیل آیات، قبل از هر چیز، بر خود قرآن استوار است و سپس بر روایات نقل شده از معصومان علیهم السلام و بعد از آن، بر روایاتی از صحابة بزرگوار پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و تابعان آنان که در توضیح و شرح دشواری‌های آیات وارد شده است. لازم ذکر است که تفسیر اثری شامل آرای صحابه و تابعان، نزد اهل سنت اعتبار دارد و نزد شیعه، نظر معصومان علیهم السلام و صحابة پیرو حضرت علی علیه السلام مورد قبول است. باید تأکید کرد که به همین سبب اسرائیلیات، بین اهل سنت به وفور وجود دارد و بین شیعه به ندرت.

باتوجه به سیرة معصومان علیه السلام، مقابله با قصه‌پردازی‌های یهود، از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وجود داشته است و شخصیت‌های بارزی به این امر خطیر پرداخته‌اند؛ مانند حضرت علی علیه السلام و ابوذر و… . که برابر داستان‌سرایی افرادی چون کعب الاحبار ساکت ننشستند. پس از ایشان نیز امامان علیه السلام مردم را از روایات ناهمگون با قرآن، برحذر داشته‌اند. در قرن‌های بعد نیز برخی مفسران به صورت گذرا در این باره اشاراتی داشته‌اند؛ هم‌چون زمخشری، فخر رازی، ابن کثیر و… . .

تاریخچه حدیث

از متقدمان، کتاب جداگانه‌ای در این زمینه یافت نشده است. در قرن اخیر، این موضوع به طور دقیق‌تر، بررسی شده است و آثار مدون مستقلّی دربارة آن به نگارش درآمده است، برای مثال:1. الإسرائیلیات و الموضوعات فی کتب التفسیر و الحدیث از دکتر محمد ابوشهبه که در آن، علاوه بر اسرائیلیات، به احادیث موضوعه نیز پرداخته است. 2. التفسیر والمفسرون از دکتر محمدحسین ذهبی که بخش‌هایی از کتاب خود را به این امر اختصاص داده است 3. الإسرائیلیات فی التفسیر والحدیث که اثر دیگر دکتر ذهبی است. 4. التفسیر والمفسرون فی ثوبه القشیب از

آیت الله محمد هادی معرفت. 5. الأضواء علی السنة المحمدیة از محمود ابوریه که به صورت پراکنده، به اسرائیلیات پرداخته است. 6. نقش ائمه علیهم السلام در احیای دین از علّامه سید مرتضی عسکری.

سیر کلّی مباحث

در این کتاب، پس از مباحث مقدماتی وارد مبحث اصلی می‌شویم؛ یعنی اسرائیلیات وارده در تفاسیر اهل سنت، با محوریت الدرالمنثور و تفاسیر شیعه، با محوریت نورالثقلین دربارة چهار پیامبر عظیم الشأن: حضرت شعیب و حضرت موسی و حضرت یوشع و حضرت یونس علیه السلام که طی دو بخش دو فصلی، به آن، پرداخته شده است. این امر، بر این اساس ترتیب یافته است که در هر فصل مباحث مربوط به شخصیت مورد بحث، طی چهار مرحله به شرح ذیل، بررسی می‌شود:

4- 1. روایات تفسیری اهل سنت با محوریت الدرالمنثور.

4 – 2. روایات تفسیری شیعه با محوریت نورالثقلین.

4-3. نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین باتوجه به مفهوم إسرائیلیات.

4-3. الف) روایات موافق با نظام قرآن.

4-3. ب) روایات مخالف با نظام قرآن.

بخش 1: فصل مبانی

اشاره

فصل 1: عوامل پیدایش اسرا ئیلیات در تفاسیر

اشاره

زمینه های بروز اسرائیلیات

اشاره

 هم‌زمان با طلوع شعاع حیات‌بخش اسلام، بدخواهان این آیین الهی، درصدد جمع‌آوری نیرو و به کارگیری توان خویش برضد گسترش روز‌افزون دین محمدی صلی الله علیه و آله و سلم، برآمدند. یکی از خوفناک‌ترین حربه‌های ایشان، ترویج مطالب به ظاهر دینی بود که به سبب ایجاد نفاق و متزلزل کردن پایه‌های دین، مطرح شده بود. این اسرائیلیات، رفته رفته در منابع اسلامی جایی برای خود پیدا کرد. ⁽¹⁾

حضور یهود در جزیرة العرب

در قرن هفتم میلادی، پس از ظهور اسلام و فتوحات آن، دین یهود، برابر دو رقیب قوی و

نیرومند قرار گرفت دین مسیح و دین اسلام. رابطه یهودیان با مسیحیان، از همان آغاز بسیار خصمانه و همراه جدال‌ها و کشتار بسیار بوده است. یهودیان، مسیحیت عیسی علیه السلام را منکر شدند و حتی به وی و حضرت مریم علیه السلام اتهام وارد ساختند. پس از این که در اثر کوشش پولس حواری، دین مسیح به خاک یونان و روم نفوذ یافت و گروهی به این دین روی آوردند، مبادی فلسفی یونان باستان در علم کلام مسیحی سرایت کرد و وجود عیسی علیه السلام جنبه‌ای الهی یافت. یهودیان که به متون دینی خود پای‌بند بودند، تعبیرها و تفسیرهای عرفانی انجیل را قبول نداشتند. روز به روز جدال و منازعه بالا می‌گرفت. اوایل قرن چهارم میلادی که دین عیسی مسیح علیه السلام توسط کنستانتین، قیصر روم جنبه رسمیت یافت و آزار یهودیان شدت یافت، این روش، در تمام قرون وسطا ادامه داشت.

پس از ظهوراسلام، مسلمانان، با تسامح بسیار، با یهودیان رفتار کردند. طبق دستور پیغمبر اکرم علیه السلام آن‌ها تحت ذمه قرار گرفتند. یهودیان هم که در زبان و خط عبری با عرب‌ها قرابت داشتند، زیر پرچم اسلام، از تحمل ظلم و ستم پادشاهان روم خلاص شدند. ⁽¹⁾در جزیرة العرب، جماعت‌هایی از یهود مستقر شده بودند که مثل قبایل عرب به هم پیوسته بودند وبیشتر به زبان عربی سخن می‌گفتند؛ ولی به شریعت موسی علیه السلام استوار مانده بودند. در شمال عربستان و یمن، آنان موفق شده بودند افرادی را به دین خود در آورند و میان آن‌ها، گاهی امیران محلی نیز یافت می‌شدند. ⁽²⁾آری؛ زمانی که دو امپراتوری بزرگ ایران و روم، با دو گرایش دینی زرتشتی و مسیحیت، سخت‌ترین فشارها را بر پیکر یهودیت وارد می‌کردند و این آیین، در شرف نابودی بود، آیین جدیدی ظهور کرد که در واقع، فرشته نجات یهودیان بود:

«مسلمانان، در آغاز با یهود به نیکی رفتار کردند؛ در فلسطین و شام و عراق، با آن ها طریق مسالمت و مهربانی پیش گرفتند... یهود، غازیان (جنگجویان) عرب را ناجی خود دانستند؛ چون ایشان را از عذاب و آزار زرتشتیان ومسیحیان خلاصی می دادند. »⁽³⁾

درباره برخورد مسلمانان با یهودیان و وضعیت یهودیان در ممالک اسلامی، عباراتی را از دو نویسنده یهودی نقل می‌کنیم:

برای یهودیانی که در قلمرو حکومت اعراب می‌زیستند، دوره جدیدی از آزادی شروع می‌شد. حکام مسلمان به مراتب روشنفکرتر و آزادمنش‌تر از

رهبران مسیحی آن زمان بودند. یهودیان تحت حکومت مسلمانان در صلح ورفاه زندگی می کردند. یهودیان، تحت تأثیر علاقه و عشق اعراب به شعر و فلسفه قرار می گرفتند؛ در صورتی که قبل از آن، یهودیان خیلی کم به شعر و شاعری علاقه مند بودند... برای اولین بار از سال 500 میلادی به این طرف، یهودیان ساکن بابل، هوای تازه آرامش و آزادی را تنفس می کردند... یهودیان، به پرداخت باج و خراج به اعراب مجبور بودند؛ اما برای خود سازمان منظم و دادگاه های مخصوصی داشتند... در قلمرو مسلمین، موقعیت تازه ای برای عالم یهود به وجود آمد و امور معنوی و مادی یهود بسط و توسعه یافت... ⁽¹⁾

گرچه آیین بت پرستی بر بیشتراعراب غلبه داشت و تا اعماق جزیرة العرب رواج پیدا کرده بود، آشنایی و معاشرت اعراب با پیروان این ادیان، نقش بسزایی در انتقال فرهنگ اهل کتاب به اعراب ایفا کرد.

کوچ یهودیان، از سال 70 میلادی به علت فرار از شکنجه و آزار و اذیت تیتوس رومی، پیش از ظهور اسلام روی داد و جماعتی از یهودیان ساکن اور شلیم، به سوی بابل در مشرق روی آوردند و جماعتی دیگر به ممالک عرب در جنوب هجرت کردند و بعضی دیگر در ممالک اطراف سواحل مدیترانه، در شام و آسیای صغیر و ایتالیا و مصر وشمال آفریقا حتی اسپانیا متفرق شدند. ⁽²⁾

سرزمین یمن، سرزمین مأنوس یهودیان بود که آنان در عهد حضرت سلیمان علیه السلام برای امر بازرگانی به آن‌جا کوچ کردند. ⁽³⁾دو شهر مهم عربستان، یکی مکه و دیگری مدینه (یثرب) بود. در اوایل قرن هفتم میلادی، مکه حدود بیست یا بیست و پنج هزار نفر جمعیت داشته. اهالی آن را بیشتر،اعراب بدوی تشکیل می‌دادند. این شهر، آن زمان بیشتر مرکز داد و ستد بود و جایگاه کعبه، معبدی کوچک بود که در آن، حجرالاسود قرار داشت. «این معبد، مرکز مذهبی و زیارتگاه زائران عرب مدینه یا یثرب بود که آن زمان، شهر کوچک‌تری بود که بنا بر روایات قدیم، گفته می‌شد به وسیله مهاجران یهودی که از یمن آمده بودند، بنا شده بود و تا سال 525 م، شاهزاد‌گانی که آن را اداره می‌کردند، پیرو دیانت حضرت موسی علیه السلام بودند». ⁽⁴⁾فی‌الواقع،

مدت‌ها بعد از سال 525 م یهودی‌های شمال غربی عربستان، تشکیلات مجهز و گسترده‌ای داشتند. شهرها و واحه‌های بسیاری دربست مخصوص کلیمی‌ها و در دست ایشان بود. گفته می‌شود اولین کسانی که درخت خرما را به سرزمین عربستان آوردند، کلیمی‌ها بوده‌اند و همین‌ها بودند که تجارت پر سود خرید و فروش این میوه را به دست گرفته، منافع زیادی از این طریق حاصل می‌کردند. معاشرت و رفت و آمد با همسایگان عرب، به تدریج بسیاری ازاعراب را به طرف ایشان کشید و آنان دیانت موسوی را قبول کردند و رابطة طرفین صمیمانه شد. ⁽¹⁾عده ای از محققان اسلامی. بر این عقیده‌اند که یهودیان، با آگاهی از ظهور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در این منطقه به آن‌جا کوچ کردند؛ زیرا در کتاب‌های خود خوانده بودند که علائم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و محل ظهور وی چگونه است. ⁽²⁾

آری؛ یهودیان پس از ظهور دین اسلام، روی موافق به آن نشان دادند و حتی عده‌ای از دانشمندان یهود به آیین اسلام گرویدند؛ مانند عبدالله بن سلام، کعب الاحبار و دیگر کسانی که به فرهنگ گسترده یهودی آشنا بودند، اما سرانجام دیدگاه منافقانه خویش را آشکار کردند. قرآن کریم نیز مطالب بسیاری دربارة آنان و اعمالشان در قبال دین خود و اسلام و مسلمان واقعی آورده است؛ مانند آیات سوره‌های «المنافقون» و«البقره».

قرآن کریم، به برخی عقاید انحرافی وشرک آمیز یهود و نصارا، نظیر تثلیث، فرزند خدا بودن مسیح علیه السلام و عزیر علیه السلام و اعتقاد به کشته شدن مسیح و . . تصریح یا اشاره می‌کند. چگونگی راهیابی چنین مطالبی به آیین پاک موسی علیه السلام و عیسی علیه السلام جای پای افرادی خرافه نگار را بر ما روشن می‌سازد؛ لذا باید منشأ چنین مطالبی را یافت و نتایج آن را بررسی کرد.

تاثیر یهود بر اعراب

یکی از دلایل مهم تأثیر یهود بر اعراب، اشتراکات دینی دو آیین اسلام و یهود است که آن دو را در ریشه به هم پیوند داده است. در قرآن کریم، داستان‌های انبیا به صورت مختصر بوده و مانند تورات، بسط نیافته‌اند؛ ولی این اشتراکات، نشان از اصیل بودن مطالب در این دو کتاب آسمانی است؛ لکن تورات فعلی، مخلوطی از حقیقت دین موسی علیه السلام همراه نوشتارهای محرفان این کتاب است؛ لذا یکی از امور مسأله‌ساز در تفاسیر اسلامی، از این نقطه سرچشمه گرفته و زیان آن، متوجه مسلمانان خوش باور شده است.

آنچه زمینه انباشته شدن روایات اسرائیلی در تفاسیر را فراهم آورده است،

هماهنگی و اشتراک قرآن با تورات و انجیل در بیان برخی موضوعات و نیز به این دلیل است که قرآن مسائل را -بر خلاف تورات و انجیل- با ایجاز و اختصار بازگو می کند،⁽¹⁾این مطالب، توسط مسلمانانی که به ظاهر، طالب شنیدن مطالب دقیق تری از قصّه های قرآنی بودند، جمع آوری شد؛ لذا نزد یهودیان تازه مسلمان رفته و شرح و تفصیل آن داستان ها را می شنیدند و آن ها را به آیات قرآنی ضمیمه می کردند.

یهودیان، هم چون اکثر اعراب بادیه نشین بوده و از این گونه مسائل، جز آنچه عامة اهل کتاب می دانند. با خبر نبودند. بیشتر پیروان تورات را حمیریانی تشکیل می دادند که به دین یهودی گرویده بودند و چون اسلام آوردند، بر همان معلوماتی که داشتند و وابستگی آن ها به احکام شرعی که رعایت احتیاط در مورد آن ها ضروری نیست، باقی بودند؛ مانند اخبار آغاز خلقت و آنچه به پیشگویی ها و ملاحم مربوط بود و نیز نظایر آن ها. ⁽²⁾

میان مسلمانان، کسی که بیش از دیگران به این امر توجه داشته، ابن عباس بوده است. دربارة او دو نظر می‌باشد: یکی این که او در چهار چوب محدودی به اهل کتاب رجوع می‌کرده است؛ مثلاً در اموری که قرآن متعرض آن نشده و در سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هم به دلیل عدم نیاز به آن یا کم فایده بودنش، مطرح نگردیده است؛ مانند رنگ سگ اصحاب کهف، عضو گاوی که بنی اسرائیل مأمور شدند بر مقتول بزنند، طول و عرض کشتی نوح و نوع چوب آن، نام کودکی که خضر کشت یا نام پرندگانی که به در خواست حضرت ابراهیم علیه السلام زنده شدند و… اموری که راهی برای شناخت صحیح آن‌ها وجود ندارد که برای آشنایی با این گونه موارد، مراجعه به اهل کتاب رواست. علّت آن که ابن عباس به سراغ اهل کتاب می‌رفت و از آنان، مطلب می‌آموخت، آن بود که بیشتر مواردی که در قرآن، سربسته آمده، کتاب‌های عهد عتیق و جدید، به تفصیل، به آن پرداخته است. البته ابن عباس در محدوده‌ای اندک که کتاب‌هایشان با قرآن همراه و گواه صدق آن بود، به آن‌ها مراجعه می‌کرد. او در موارد دیگر که با قرآن در تنافی و با شریعت اسلام در تضاد بود، هرگز به آنان رجوع نمی کرد و از آنان سخنی نمی پذیرفت هم‌چنین ابن عباس و دیگر صحابه در اموری که به اعتقادات و اصول دین وفروع آن ربطی نداشت، مانند قصص قرآن یا اخبار امت‌های پیشین، از دانشمندان یهودی که اسلام

آورده بودند، پرسش‌هایی می‌کردند. ⁽¹⁾نقد وبررسی مطالب آموخته شده از اهل کتاب توسط عده زیادی از دانشمندان مذهبی و مستشرقان انجام شده است. آیت الله معرفت، پس ازمطالعه گفتارها و نوشتارهای گوناگون ایشان می‌فرماید:

جای بسی تأسف است نویسندگان نقّادی چون احمد امین مصری و محمدحسین ذهبی با دروغ هایی که ساختة خیالات و خارج از حوزة اسلام است، این گونه فریفته شوند. مستشرقان، هر چه می خواهند می گویند؛ مسلمانان چرا باید دنباله رو آنان باشند و درخیال پردازی هایشان با آنان هم سو باشند؟ شکّی نیست اصحاب هوشیار پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم - چون ابن عباس- همواره از مراجعه به اهل کتاب بر حذر بودند و افسانه ها و خیالات ساخته آنان را ناچیز و بی مقدار می شمردند. اسرائیلیات، پس از عصر صحابه و در دوران سلطة امویان، به درون حوزه اسلام راه یافت؛ زیرا آنان -به منظور نشر فساد در زمین و فراگیر ساختن آن- به شدت به یهودیان خوار و بی مقدار که به ظاهر مسلمان شده بودند، نیاز داشتند. ⁽²⁾

در قلمرو مسلمین، موقعیت تازه‌ای برای یهود به وجود آمد و امور معنوی و مادّی یهود بسط و توسعه یافت. اغلب ایرانیان، در اثر نفوذ مسیحیت و فشار اسلام، دست از آیین خودشسته و به مذهب تازه پیوسته بودند؛ ولی یهودی‌ها، نه فقط ایمان خود را از دست ندادند؛ بلکه فتوحات تازه مسلمین در شرق و غرب فرصتی مناسب به دست جامعه یهود داد، تا در متصرفات اسلامی قدرتی فوق العاده و غیر قابل توصیف به دست آورند. ⁽³⁾

علاقة اعراب به سخنان یهودیان تازه مسلمان

عرب جاهلی ازمعارف عقلی بی‌بهره و مهم‌ترین مشغله وی، منازعات قبیله‌ای و انتقامجویی و جنگ و جدال دائم بوده و برای تأملات عقیدتی و دینی فرصتی نداشت. مظهر عقل وی، شعر و لغت و امثال و حکایات بود. دانش اعراب به علم انساب (علمی است مشتمل بر دانستن انساب عرب و دقایق تاریخی آن و جنگ‌های عصر جاهلیت و اشعار شاعران آن) یا شناخت اوضاع جوی منحصر بود.

آن‌ها به خرافات، علوم کهانت، قیافه شناسی، عیافه (پیشگویی‌هایی که به پرواز و آواز خاص پرندگان مستند بود) بسیار می‌پرداختند. عدم برخورداری عرب جاهلی از پشتوانه

فرهنگی، نقش بسزائی در تذلّل آن‌ها مقابل اهل کتاب که از منزلت علمی خاصی نزد اعراب برخوردار بودند، ایفا می‌کرد. اهل کتاب، به سبب برخورداری ازمیراث دینی و فرهنگی و آگاهی ازداستان‌های انبیا و سرگذشت پادشاهان و داستان‌های شگفت‌انگیز دربارة آفرینش عالم و مانند آن و به علّت برخورداری از یک شریعت دینی و کتاب‌هایی چند که آن را به خدا و پیامبران نسبت می‌دادند، همواره بر مشرکان عرب جاهلی، مباهات می‌کردند. از جمله عواملی که به قبول وجاهت فرهنگی مورد ادعای یهود، کمک می‌کرد و به آنان نوعی تشخص می‌بخشید، نوید آنان به ظهور پیامبری جدید بود که آنان، صفاتش را در کتبی که به آنها دسترسی داشتند، یافته بودند و آن را برای اعراب حکایت می‌کردند. ⁽¹⁾

فرهنگ اعراب بادیه نشین

در عصری که حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم در شبه جزیرة عربستان دعوت خود را آشکارکرد، هیچ سرزمینی، استعداد رشد و پرورش چنین دینی را نداشت و مردمی مانند عرب، آمادة پذیرفتن این دین نبودند. ساکنان دشت‌های پهناور و خشک عربستان، به سبب وضعیت آب و هوای شبه جزیره، به ناچار خانه به دوش بوده‌اند و دنبال مانده‌ای آب باران یا بوته‌های بی دوام علف، باید از نقطه‌ای به نقطة دیگر می‌رفتند. پیدا است در چنین احوالی، تمدن به معنای واقعی آن، پدید نخواهد آمد و از مظاهر زندگی اجتماعی، نشانی نخواهد بود. مردم این سرزمین، از یک سو سادگی و ساده‌دلی واز سوی دیگر، فراخ‌همتی داشتند؛ گشادگی خاطر و بذل و بخشش فراوان از یک سو و سرسختی و بی‌رحمی از سوی دیگر.

آنان، در عین حال، مردمی به شعر و شاعری علاقه‌مند بودند و درحجاز، مکه، مدینه، نقطة اتصال تجارت هند و مصر و شام به شمار می‌رفتند. بازارهای مکه که بعضی موسمی و بعضی همیشگی برپا می‌شد، انبارهای پر از کالا، رفت و آمد مسافران و خریداران و فروشندگان، به این شهرها جنب و جوش و رونق می‌داد. بازار عکّاظ و حضور شاعران در این بازار، نشانة آن است که مردم این شهرها، زندگی مرفه‌تری داشته‌اند. از سویی خدمت خانه خدا (کعبه) و پذیرایی از زائران آن، مخصوص آنان بود و از این راه، درآمد سرشاری داشتند. برخورداری از نعمت و سود بازرگانی، آنان را به تن‌آسایی و راحت‌جویی و استثمار مردم ناتوان، وا می‌داشت. لازمة چنین زندگانی‌ای، وجود غلامان و کنیزان بود، تا در خدمت آنان باشند. حرص، مال‌اندوزی، فشار طبقة کارفرما را بر کارگر بیشتر می‌کرد. در چنین محیطی، دین، تا حدی موجب تخفیف ستم افراد قوی به ضعیف می‌شود؛ اما در جزیره العرب، دین به صورت ابزاری

برنده در دست سرمایه داران بود و به مفهوم مقدّس آن، آن‌جا وجود نداشت. ⁽¹⁾

در حدیث موثق، بلکه صحیح از حضرت امام محمد باقر علیه السلام منقول است:

پیوسته فرزندان حضرت اسماعیل علیه السلام والیان خانه کعبه بودند و برای مردم، امر حج و امور دین را به پا می داشتند و بزرگی را از بزرگ میراث می بردند، تا آن که زمان (عدنان بن ادد) شد. پس دل های ایشان سنگین شد و فساد میان ایشان، به هم رسید. بدعت ها در خود نهادند و بعضی از ایشان بعضی را از حرم بیرون کردند. بعضی برای طلب معاش و تحصیل مال و بعضی از بیم قتال و جدال، متفرق شدند و بسیار از ملّت حنیفة ابراهیم علیه السلام بین ایشان مانده بود، مانند حرمت مادر و دختر و سایر آنچه حق تعالی در قرآن حرام نموده است؛ مگر حلیله ی پدر و دختر خواهر و جمع میان دو خواهر که اینها را حلال می دانسته اند و اعتقاد به حج و تلبیه و غسل جنابت داشتند ولیکن در حج و تلبیه بدعتها احداث کرده بودند و بت پرستی و کلمة شرک را به آنها ضم کرده بودند، و حضرت موسی علیه السلام در ما بین زمان اسماعیل و عدنان مبعوث گردید. " ⁽²⁾

موضع کینه توزانة یهودیان نسبت به اسلام

یهودیان با توجه به عدم برآورده شدن آرزوهایشان در زمینة بعثت پیامبری از خاندان اسحاق دست به برملا کردن نیّات پنهانی نسبت به اسلام و پیامبر و مسلمانان زدند و توطئه‌های خود را یکی پس از دیگری به کار بستند تا بتوانند کینة شعله ور گشتة خویش را خاموش نمایند. این دسیسه‌ها عبارت بودند از:

محورهای دیدگاه قرآن کریم دربارة اهل کتاب

محورهای دیدگاه قرآن کریم دربارة اهل کتاب⁽²⁾

الف. هر دو کتاب را منبع نور و هدایت و ارشاد و احکام فقهی الهی می‌داند. ⁽³⁾

ب. ایمان به قرآن را ایمان به تورات و انجیل اعلام می‌کند. ⁽⁴⁾

الف. تحریف لفظی: دگرگون سازی قسمت‌هایی از تورات و انجیل.

ب. تحریف معنوی: تفسیر و تأویل انحرافی ازتورات و انجیل.

اجتناب کنند. ⁽¹⁾آری؛ قرآن کریم، آیات بسیاری دربارة به یهودیان و برخورد آن‌ها با دین خود و اسلام دارد که به طور اختصار، می‌توان از مواضع انتقادی قرآن کریم برابر رفتارهای زشت و ناهنجار یهود، به ذکر این مطالب بسنده کرد:⁽²⁾

فصل 2: معروف ترین افراد در ترویج اسرائیلیات

اشاره

عبدالله بن سلام

او، ابوالحارث الاسرائیلی است که پس از هجرت حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم اسلام آورد. او از احبار و دانشمندان یهود بوده است و چنان که از ابوهریره و انس بن مالک و… وهب بن منبه⁽¹⁾

Israiliat in The Encyclopedia of Islam,vol 4,p211.

بترسید. به جز خدای یکتا، خدایی نیست. بدانید محمد صلی الله علیه و آله و سلم پیامبرخدا و برحق است». آنان گفتند: «دروغ می‌گویی». بدین ترتیب، یهودیان، برابرگفته‌های ابن سلام تسلیم نشده، او را دروغگو نامیدند. ⁽¹⁾بخاری در باب مناقب از عامر بن سعد بن ابی وقاص از پدرش نقل کرد که از نبی اکرم صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که می‌گفت: «نشنیدم رسول خدا کسی از اهل زمین را اهل بهشت بداند مگر عبدالله بن سلام که این آیه در شأن وی نازل شده است. ⁽²⁾

قُلْ أَ رَءَیْتُمْ إِن کانَ مِنْ عِندِ اللَّهِ وَ کفَرْتم بِهِ وَ شهِدَ شاهِدٌ مِّن بَنی إِسرءِیلَ عَلی مِثْلِهِ فَئَامَنَ وَ استَکبرْتمْ إِنَّ اللَّهَ لا یهْدِی الْقَوْمَ الظلِمِینَ ⁽³⁾

بگو: «به من خبر دهید اگر این قرآن از سوی خدا باشد و شما به آن کافر شوید؛ در حالی که شاهدی از بنی اسرائیل بر آن شهادت دهد، و او ایمان آورد و شما استکبار کنید، [چه کسی گمراه تر از شما خواهد بود]؟ خداوند، گروه ستمگر را هدایت نمی کند.

دربارة شأن نزول این آیه، احادیث بسیاری در منابع اهل سنت و شیعه آمده است. در حدیثی آمده است:

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم همراه بعضی از یارانش در مدینه، در یکی از اعیاد یهود، وارد کنیسه معبد آن‌ها شد. آن‌ها از ورود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ناخشنود بودند. حضرت صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «ای جمعیت یهود! دوازده نفر از خودتان را به من نشان دهید که بر وحدانیت خدا و نبوت محمد صلی الله علیه و آله و سلم گواهی دهند، تا خداوند، غضبش را از تمام یهودیان جهان برگیرد». آن‌ها ساکت شدند و احدی پاسخ نگفت؛ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سه بار این مطلب را تکرار کرد و در هر سه بار، همه سکوت کردند. سپس فرمود: «شما از بیان حق، سر باز زدید؛ ولی به خدا سوگند! حاشر و عاقب [القابی که در تورات برای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم آمده بود] من هستم؛ خواه ایمان بیاورید یا تکذیبم کنید». سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم باز گشت؛ اما هنوز قدم بیرون نگذاشته بود که مردی پشت سر او آمد و گفت: «ای محمد! بایست». پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ایستاد. آن مرد، رو به جمعیت یهود کرد و گفت: «مرا چگونه آدمی می‌دانید؟» گفتند: «به خدا سوگند! ما میان خود، مردی آگاه تر از تو و پدر و جدت به کتاب آسمانی خود نداریم». آن یهودی گفت: «من، خدا را گواه می‌گیرم که او، همان پیامبری است که درتورات و انجیل آمده است». یهود، هنگامی که چنین دیدند، گفتند: «دروغ می‌گویی» و کلمات بدی نثار او کردند. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «شما دروغ می‌گویید. انکار شما بعد از اقرارتان هرگز پذیرفته نخواهد شد»

این مرد، کسی جز عبدالله بن سلام نبود. در این‌جا آیة فوق نازل شد. ⁽¹⁾

اشکالات حدیث از نظر علّامه طباطبایی

طبق حدیث دیگری، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به عبدالله بن سلام فرمود: «یک شب قرآن و شب دیگر، تورات رابخوان». ⁽³⁾ذهبی در ادامة روایت مذکور می‌نویسد: «این حدیث -اگر صحیح باشد- نشانگر اجازه دادن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در مراجعه به تورات و تدبر در آن است». ⁽⁴⁾علم عبدالله بن سلام در بین صحابه شهرت داشته است؛ هم‌چنان که بین قوم خودش شهرت داشت. مسلمانان زیادی از او روایت نقل کرده‌اند وطبری در تاریخش، اقوال زیادی در زمینه‌های تاریخی و دینی از وی آورده است. او، از جهت ترویج اسرائیلیات نیز نقش بسزایی داشته است. در تفسیر الدرالمنثور از قول نوة عبدالله بن سلام، محمد بن یوسف بن عبدالله روایت شده است که عبدالله بن سلام می‌گفت: «خداوند، در قرآن، آیة قُلْ کفَی بِاللَّهِ شهِیدَا بَیْنی وَ بَیْنَکمْ وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْکتَبِ را دربارة من نازل کرده است». ⁽⁵⁾عبدالله بن سلام، از کسانی بود که برای جلب نظر عامة مردم، جعل حدیث می‌کرد، تا جایگاه اجتماعی نزد عوام به دست آورد. از جعلیات وی، حدیثی است که دربارة صفات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، در تورات ساخته بود و آن را بر عوام می‌خواند، تا به منزلت خود بیافزاید. او برخی اوصاف موجود در پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را بر می‌شمرد وآن‌گاه می‌گفت: «من این اوصاف را دربارة وی در

تورات یافته‌ام» و مدعی بود داناترین یهودیان به کتاب‌های پیشینیان است. احادیثی که از وی نقل شده، بیشتر، دارای سند ضعیف و بی اعتبار است. ازجمله شمس الدین ذهبی حدیثی را که طبق آن، عبدالله بن سلام خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شرفیاب شد و عرض کرد: «من، هم قرآن و هم تورات را خوانده‌ام». و حضرت فرمود: «یک شب، قرآن و یک شب، تورات بخوان». دارای سند ضعیف می‌داند.⁽¹⁾

کعب الاحبار

او، کعب بن ماتع بن عمرو بن قیس از آل ذی رعین کنیه اش، ابواسحاق و اصالتش، از یهود یمن است. گفته شده: او جاهلیت را درک کرده و زمان حکومت ابوبکر، اسلام آورده است. هم‌چنین اسلام او در زمان حکومت عمر و نیز زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است. ابن حجر، اسلام آوردن او را در زمان عمر، مشهورتر دانسته که بعد از مسلمان شدن، به مدینه آمده است. وی از لحاظ علمی از مبلغان بزرگ بوده و به او، لقب «کعب الحبر» داده شده است. کعب الاحبار، به فرهنگ یهود واسلام کاملا، آشنا بود است. ابن سعد، در طبقات خود، حکایت می‌کند: مردی داخل مسجد شد و عامر بن عبدالله بن قیس نزد کتاب‌هایش نشسته و کعب، بین آن‌ها، قسمتی از اسفار تورات را می‌خواند. این، دلالت می کند که کعب -برخلاف مسلمان شدنش- به تورات و تعالیم اسرائیلی رجوع داشته است. ⁽²⁾کعب الاحبار، در عهد جاهلیت، از دانشمندان بزرگ یهود در یمن بود. وی 32 سال قبل از هجرت به دنیا آمد و پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، اسلام آورد. وی، در زمان عمر، از او اجازه گرفت و عازم شام شد. کعب الاحبار یک سال قبل از مرگ عثمان و در سال 34ق در شهر حمص درگذشت.⁽³⁾

احبار، جمع حبر است که به فتح حاء و کسر آن، به معنای عالم و رئیس دینی است. حبر اعظم در اصطلاح مسیحیان، لقب پاپ است و در اصطلاح یهود، بر رئیس کاهنان اطلاق می‌شود. ⁽⁴⁾از آن رو به وی، کعب الأحبار می‌گفتند که همة کتاب‌های مقدس، نزد او بوده و از بزرگ‌ترین دانشمندان یهود به شمار می‌رفته است. ⁽⁵⁾

دربارة گرویدن کعب الاحبار به اسلام، مطالب فراوانی نقل کرده‌اند؛ از جمله ابن حجر عسقلانی در این باره می‌نویسد: عباس بن عبدالمطلّب از کعب پرسید: «چه شد در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ابوبکر به آیین اسلام نگرویدی و در زمان عمر مسلمان شدی؟» کعب گفت:«پدرم از تورات مطلبی را برایم نوشت وگفت: «به آن عمل کن» و بر همة کتاب‌هایش مهر نهاد و به عنوان فرزند، از من پیمان گرفت که مهر آن‌ها را باز نکنم. هنگامی که اسلام ظهور کرد، گفتم شاید پدرم دانشی را از من پنهان داشته است. پس مهر کتاب‌ها را باز کردم؛ ناگهان اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وامت او را در آن‌ها مشاهده کردم و بدین ترتیب، مسلمان شدم. ⁽¹⁾

کعب الاحبار در آغاز، مورد اطمینان صحابه بود؛ اما پس از مدتی، برخی از آنان با پی بردن به دروغ‌پردازی و ماهیت یهودی وی، به سخنان او با دیدة شک و تردید نگریسته، او را تکذیب کردند. ⁽²⁾

طبری می‌گوید:

چون عمر بن الخطاب، از جابیه به سوی ایلیا باز گشت و به در مسجد نزدیک شد، گفت: «مراقب کعب باشید». در روز بعد، پس از این که عمر نماز صبح را با مردم به جا آورد، بازگشت وگفت: «به نظر تو مصلّی را کجا قرار دهیم؟» کعب گفت: «به سوی صخره [قبله یهودیان]». عمر به او گفت: «ای کعب! به خدا سوگند! تو به آیین یهود، گرایش داری. ما قبله را در صدر مسجد قرار می‌دهیم. آن‌گاه که تو کفش هایت را بیرون آوردی، تو را دیدم». کعب گفت: «دوست داشتم قدمم را بر آن گذارم». سپس وقتی عمر به سوی ویرانه‌ای رفت که رومیان بیت المقدس را آن‌جا دفن کرده بودند، از پشت سر خود صدای تکبیر شنید چون همیشه از سوء قصد دیگران، نگران بود، پرسید: «این تکبیر چیست؟» به او گفتند: «کعب، تکبیر گفت و مردم نیز به، دنبال آن تکبیر گفتند». عمرگفت: «کعب را نزد من آورید». چون کعب را آوردند، گفت: «ای امیر المؤمنین! کاری که امروز انجام دادی، همان کاری است که پانصد سال قبل، یکی از پیامبران بدان خبر داده است. ⁽³⁾روایات متعددی از کعب الاحبار نقل شده است؛ از جمله روایاتی دربارة جسمانیت خداوند و رؤیت او. ابونعیم اصفهانی می‌گوید کعب الاحبار گفته است: خداوند متعال به زمین نگریست و آن‌گاه به زمین فرمود: «من به قسمتی از

تو قدم می‌گذارم». آ‌نگاه کوه‌ها سر برآوردند و صخره [مرکز بیت المقدس] به خود لرزید و شکوه کرد. خداوند، بر آن قدم گذاشت و گفت: «این‌جا، جایگاه من، محل برانگیخته شدن و جمع شدن مخلوقات من و مکان بهشت و دوزخ من و جایگاه میزانِ من [وسیلة سنجش اعمال انسان‌ها] است و من، مالک و پاداش دهندة روز جزا هستم. »⁽¹⁾

ابن ابی الحدید می‌گوید کعب الاحبار گفته است: «خداوند متعال، کلام و رؤیت خود را میان حضرت موسی علیه السلام و حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم تقسیم کرده است».⁽²⁾

ابو هریره

اشاره

نووی گفته است:«نام وی، ابوهریره،⁽³⁾عبدالرحمن بن صخّر است» و حافظ المغرب ابن عبدالبر در الاستیعاب گفته در اسم ابوهریره اختلاف است وکنیة وی، آن‌قدر مشهور است که نام وی از یادها رفته است. در عصر جاهلیت و اسلام، دربارة نام هیچ کس به اندازة ابوهریره اختلاف نشده است؛ زیرا نام وی که در خانواده‌اش بدان خوانده می‌شد، معلوم نیست. هم‌چنین دربارة نام پدر وی نیز اختلاف زیادی وجود دارد. نووی گفته است. درباره نام ابوهریره و پدر وی اختلاف است و تا حدود سی قول نقل شده است که همگی در کتاب الکنی تألیف حاکم ذکرشده است. ابن حجر نیز در اصابة این مطلب را نقل کرده است. ⁽⁴⁾صاحب مشکاة نیز می‌نویسد: «در اسم و نسب ابوهریره، میان مردم اختلاف بسیاری صورت گرفته و کنیة او [ابوهریره] بر نامش غلبه یافته است گویی اسمی نداشته و کنیه‌اش مشهور شده است؛ به گونه‌ای که نام اصلی وی به بوتة فراموشی سپرده شده است. وی دلیل کنیة ابوهریره را این گونه بیان می‌کند که او رمه‌دار و چوپان بود و گربه‌ای کوچک داشت. هنگامی که شب می‌شد، آن را میان درختی می‌نهاد و وقتی صبح می‌شد، آن را برمی‌داشت و با آن بازی می‌کرد. ⁽⁵⁾

میزان مصاحبت ابوهریره با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم

ابوهریره، سی سال از عمر خود را در زادگاهش، یمن سپری کرد. وی، آن هنگام، از علم و بصیرت بهره نداشت؛ یتیمی بود که در دوران زندگی‌اش با فقر، دست و پنجه نرم می‌کرد و برای گذران معاش روزمره‌اش، به خدمت زن و مرد آن دیار در می‌آمد. وی، پس از فتح خیبر (سال هفتم هجری)اسلام آورد. ابن سعد در طّبقات الکبری در این باره گفته است: قبیله دومی که ابوهریره از میان ایشان بود، به خیبر، نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم رفته و به ناچار او نیز با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بیعت کرد. زمانی که وی اسلام آورد، به تنگدستان صفّه⁽¹⁾پیوست. بخاری و مسلم نقل کرده‌اند وی هر روز در خانة پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم یا در منزل یکی از صحابه غذا می‌خورد، تا جایی که بعضی از صحابه، از وی بیزاری می‌جستند. ابوهریره به شیخ المضیرة ملقّب بود و این، لقب به دلیل عنایات و توجهات علما و نویسندگان و شعرا به وی بود که شیرینی‌ها و طعام‌های خوبی هم‌چون مضیرة⁽²⁾برایش می‌فرستادند از آن‌جا که ابوهریره به این غذا علاقه بسیار داشت، او را شیخ المضیره می‌خواندند. ⁽³⁾

مدت مصاحبت ابوهریره با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم متفاوت نقل شده است. بخاری بنا بر حدیثی، مدت آن را سه سال و مرحوم علّامه شیخ محمود ابوریّه، مدت آن را یک سال و نه ماه دانسته است.⁽⁴⁾مجموع احادیثی که وی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل کرده، بالغ بر 5374 حدیث است که با توجه به کوتاهی مدت مصاحبت وی بارسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، در صحت آن‌ها تردید شده است. ⁽⁵⁾این کثرت در حدیث او، اعتراض برخی صحابه را برانگیخته؛ است ولی از آن‌جا که اصحاب حدیث به طور کلی، اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را عادل پنداشته‌اند، در صدد نقد و بررسی صحت وسقم این احادیث برنیامده‌اند. ابوهریره از سوی صحابه‌ای چون عاشیه و عمر، به دلیل افراط در نقل حدیث، مورد طعن و سرزنش قرار گرفته و متهم به کذب و حتی تهدید به تبعید شد. ⁽⁶⁾ابن عساکر، از سائب بن یزید روایت کرده است که از عمر بن خطاب شنیدم که به ابوهریره می‌گفت: «یا از

نقل حدیث از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم دست بر می‌داری یا تو را به سرزمین دوری تبعید می‌کنم. "⁽¹⁾عالمان حدیث گفته‌اند: ابوهریره از مدلّسین⁽²⁾حدیث بوده است. وهمان‌گونه که می‌دانیم، تدلیس⁽³⁾انواع بسیاری دارد و علمای حدیث، از آن کراهت داشته و گفته‌اند: «التدلیس اخو الکذب؛ (تدلیس، برادر دروغ است). ⁽⁴⁾

میزان اعتبار احادیث ابوهریره و تأثیر کعب الاحبار بر وی

کعب الاحبار، دانشمند بزرگ یهود، احادیث بسیاری نقل می‌کرد و با تکیه بر آن احادیث، افراد را به خود جذب می‌نمود. ابوهریره نیز از این قاعده مستثنا نبود او برای کسب دانش، به سوی کعب شتافت. وی نیز از او استقبال کرد و هر دو، روایات بسیاری را که مخلوطی از جعلیات و حدسیات و واقعیات بود، به مردم زمان خود، تحویل می‌دادند. ⁽⁵⁾در کتب روایی و تفسیری، مواردی وجود دارد که نشانگر آن است که آنچه ابوهریره از کعب الاحبار فرا می‌گرفته، در قالب احادیث و بی‌پروا به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نسبت می‌داده است. در جای جای تفسیر ابن کثیر به نمونه‌های فراوانی از تأثیرپذیری ابوهریره از کعب الاحبار اشاره شده است. ⁽⁶⁾برای مثال، آن‌جا که بزّاز از ابوهریره نقل کرده است که پیامبر فرمود: «خورشید و ماه، در روز قیامت، دو گاو نر پی شده در جهنم هستند»، یکی از حاضران به ابوهریره گفت: «مگر خورشید و ماه چه گناهی کرده‌اند؟» ابوهریره پاسخ داد: «من از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای تو روایت می‌کنم و تو می‌گویی خورشید وماه چه گناهی کرده‌اند؟⁽⁷⁾

علمای حدیث، در باب روایت صحابه از تابعین یا روایت اکابر از اصاغر، یادآور شده‌اند که ابوهریره و معاویه و انس و غیره از کعب الاحبار یهودی روایت کرده‌اند؛ او از روی خدعه به ظاهر اسلام آورده بود؛ ولی قلب او بر یهودیت گواهی می‌داد. به نظر می‌رسد ابوهریره بیشتر از صحابة دیگر فریب کعب الاحبار را خورده است و به او اطمینان کرده، از او روایت نموده است. بیان زیرکانة کعب الاحبار، ابوهریرة ساده را جذب خود کرد و هر خرافاتی که می‌خواست وارد دین اسلام کند، به دست ابوهریره و در قالب احادیث وارد می‌کرد و به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نسبت می‌داد. او برای این هدف از اسلوب‌ها وروش‌های ویژه‌ای استفاده می‌کرد؛ همان گونه که ذهبی در طبقات الحفاظ، درترجمة«ابوهریره» گفته است:

احدی را چون ابوهریره ندیدم که تورات نخوانده باشد؛ اما به آنچه در تورات است، واقف باشد.

با توجه به میزان حیله و مکر این کاهن (کعب الاحبار) در قبال ابوهریره، می توان به ساده لوحی ابوهریره پی برد؛ چرا که کجا ابوهریره آنچه در تورات بوده است، می دانسته؛ در حالی که آن را نمی شناخت و اگر می شناخت، نمی توانست آن را بخواند؛ زیرا زبان آن عبری بود؛ در حالی که او حتی قادر به خواندن زبان عربی نبود؛ چون امی بود و نه می خواند و نه می نوشت.

نمونه ای چند از احادیث ابوهریره

حدیث اول: ابوهریره روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «به درستی که شکم هر کس از شما را از چرک و خون پر کنند؛ بهتر است از پر شدن به واسطة شعر». ⁽¹⁾ابوریّه می‌گوید: «کسانی هستند که ندانسته قول ابوهریره را اتّخاذ کرده و این مطلب را دلیلی بر اکراه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از شعر، دانسته‌اند و آن را بین مسلمانان و غیر مسلمانان پخش کرده‌اند. هم زمان با آن، من [ابوریّه] احادیثی یافتم که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به شعر گوش می‌داد و آن را مدح می‌کرد و در ازای آن، پاداش می‌داد. ابیّ بن کعب روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «شعر، حکمت است». هم‌چنین بخاری در الادب المفرد و ابی داود و ترمذی و ابن ماجه نقل کرده‌اند: «همانا شعر، حکمت است» و به شعر ابن ابی الصلت استشهاد می‌کند. ⁽²⁾

حدیث دوم: بخاری و مسلم در حدیثی به نقل از ابوهریره آورده‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «ملک الموت علیه السلام برای قبض روح به سوی موسی علیه السلام فرستاده شد. موسی علیه السلام ملک الموت علیه السلام را سخت کتک زد و مشتی بر چشمان او کوفت که باعث کوری ملک الموت شد. ملک الموت علیه السلام به

سوی پروردگارش بازگشت و گفت: «مرا به سوی بنده‌ای فرستاده‌ای که مرگ را نمی پذیرد» پس خداوند، به او دو چشمش را بازگردانده و فرمود: «نزد موسی علیه السلام باز گرد و به او بگو: دستش را بر پشت گاوی قرار دهد؛ آن مقدار از موی گاو که دستش آن را پوشانده است، نشانگر مقدار عمر او است». ملک الموت علیه السلام گفت: بلی پروردگارا! پس از آن چیست؟» خداوند فرمود: «سپس مرگ». ملک الموت علیه السلام از خداوند خواست او را به زمین مقدس شنزار سنگی نزدیک سازد». رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اگر آن‌جا بودم، به شما قبر او را می‌نمایاندم که نزدیک تپة شنی سرخ است». ⁽¹⁾

در روایت مسلم آمده است:پس موسی علیه السلام به چشمان ملک الموت علیه السلام ضربه زد و سپس آن‌ها را درآورد. در تاریخ طبری نیز از ابوهریره آمده است که ملک الموت علیه السلام آشکارا نزد مردم می‌آمد، تا این که موسی علیه السلام چشمان او را درآورد. بعد از این حادثه، ملک الموت علیه السلام مخفیانه نزد مردم می‌آمد. این حدیث، از اسرائیلیات است. ⁽²⁾

حدیث سوم: در حدیث دیگری مسلم و بخاری از ابوهریره نقل کرده‌اند که خداوند، آدم علیه السلام را به صورت خودش آفریده است. این سخن، در شماره 27 از باب اوّل سفر پیدایش تورات - عهد قدیم - هم آمده که عین عبارت آن، چنین است: «پس خدا، آدم علیه السلام را به صورت خود آفرید». ⁽³⁾برای نشان دادن درجة صحت احادیث ابوهریره، باید این مطلب را اضافه کرد که وی، دو سال پیش از رحلت نبی مکرم صلی الله علیه و آله و سلم مسلمان شد. ⁽⁴⁾ابن عباس، آن وقت هشت ساله بود و علی بن ابی طالب علیه السلام نزدیک سی سال درخدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و درخانة آن حضرت بود. در مقایسة احادیث نقل شده از حضرت علی علیه السلام و ابوهریره درکتب اهل تسنن، به مطلبی شگفت‌آور بر می‌خوریم و آن، این که از حضرت علی علیه السلام حدود یکصد و اندی، و از ابوهریره، نزدیک به 5300 حدیث نقل شده است؛ یعنی برای هر روز مسلمان بودن ابوهریره، پانزده حدیث و برای هر روز مسلمانی حضرت علی علیه السلام تقریباً یک چندم حدیث. شگفتی بیشتر دربارة کعب است که مسلمان نشده، احادیثی دارد. ⁽⁵⁾ابوهریره، سال 59ق در سن هشتاد سالگی در خانة اشرافی خود در عقیق مرد. جسد وی به مدینه برده و در بقیع دفن شد. همکاری ابوهریره بابنی امیه به اندازه‌ای بودکه حتّی بعد از وفات او نیز عطایای معاویه شامل حال وی می‌شد.⁽⁶⁾

تمیم داری

اشاره

تمیم داری⁽¹⁾

تمیم بن اوس بن حارثه یا خارجه داری لحمی فلسطینی مکنّی به ابورقیه، دانشمند مسیحی بود که اسلام آورد و در زمرة صحابة پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دانسته شده است. او در آخرین سال زندگانی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به مدینه آمد و مسلمان شد. شایان ذکر است که اسلام آوردن وی، به توصیة پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، و در پی سرقتی بود که از ناحیة او و رفیق دیگرش، عدی بن بدا (که خویشاوند عمروعاص بود) هنگام سفر تجارتی به شام انجام شده بود. ⁽²⁾او اولین کسی است که بنیان قصه‌خوانی را نهاده است. ⁽³⁾قصه‌خوانی رسماً از زمان عمرآغاز شد و پس از اوگسترش یافت. بیشتر داستان‌هایی که تمیم نقل می‌کرد، اسرائیلی بود و از اساتید خویش فرا گرفته بود؛ زیرا او بخشی از عمر خود را میان احبار و رهبان‌ها سپری کرده بود. از این داستان‌ها، حدیث الجساسه و دجال و ابلیس است که در کتا‌ب‌های تاریخی و تفسیری آمده است. ⁽⁴⁾از قول فاطمه بنت قیس روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از تمیم حدیث نقل کرده⁽⁵⁾و از این که تمیم گفته است: «دجال وارد مدینه نمی شود»، خوشش آمده بود. ⁽⁶⁾هم‌رده‌های تمیم، مانند کعب الاحبار و وهب بن منبه نیز دستی در قصّه‌خوانی داشتند. جای تعجب نیست که به واسطة تمیم، مطالبی از مسیح علیه السلام را، بعد از آن که اسرائیلیات وارد در تفاسیر اسلامی شد، وارد نماید⁽⁷⁾.

حدیث الجساسه

یکی از احادیثی که از مسیحیات تمیم داری، بین مسلمانان پخش کرده، حدیث الجساسه است که مسلم، آن را در صحیح خود به این صورت آورده است که: فاطمه دختر قیس خواهر ضحاک بن قیس که از اولین مهاجران زن بود، گفته است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بعد از این که مردم در مسجد جمع شدند فرمود: «به خدا سوگند! شما را از روی میل یا ترس جمع نکرده‌ام، مگر

آن که خواستم ملاحظه کنید مد که تمیم داری مرد مسیحی، بیعت کرده و اسلام آورده است و برای من چنین نقل کرده است: همراه سی تن از قبیلة لحم و جذام، سوار بر کشتی شدم. آن‌گاه دریا طوفانی شده و یک ماه تمام گرفتار امواج بودیم. امواج، در یک غروب خورشید، ما را به جزیره‌ای برد و ما آن جا پیاده شدیم در آن جزیره، حیوانی عجیب و غریب دیدیم که بسیار پر مو بود؛ به طوری که سر و دمش از هم تمیز داده نمی‌شد. پرسیدیم: «تو چگونه جانوری هستی؟» گفت: «من الجساسه هستم» گفتیم: «جساسه چیست؟» گفت: به این دیر بروید؛ زیرا مردی آن‌جا است که به خبر شما علاقه‌مند است». داخل دیر شدیم و آنجا بزرگ‌ترین انسانی را که خلق شده بود، و تا به حال نظیرش را ندیده بودیم، دیدیم. او که زنجیری آهنین بر دست و پای داشت، هنگامی که فهمید عرب هستیم، پرسید: «مرا در»بارة نبی صلی الله علیه و آله و سلم خبر دهید که چه می‌کند؟» گفتیم: «از مکّه خارج شده و به مدینه آمده است». گفت: «آیا عرب‌ها با او جنگیدند؟» گفتیم: «آری». گفت: «چگونه با آنان رفتار کرد؟» پس او را خبر دادیم که بر عرب‌ها چیره شد و آن‌ها او را اطاعت کردند. گفت: «من شما را آگاه می‌کنم که مسیح هستم و عجله دارم به من اذن خروج داده شود، تا قیام کنم و زمین را در چهل روز درنوردم. قریه‌ای را وانمی‌گذارم، مگر این که در چهل شب خرابش کنم، به جز مکّه و طیبه [=مدینه]؛ زیرا این دو شهر، بر من حرام شده است. هر گاه اراده کنم به هر یک از این دو مکان وارد شوم، فرشته‌ای شمشیر به دست، برابرم می‌آید تا مرا از آن باز دارد». بعد از آن که نقل گفته تمیم به این نقطه رسید، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سه بار با چوب دست خود به زمین اشاره کرده، فرمود: «اینجا[=مدینه] طیبه است». ⁽¹⁾

ابوریه در این باره می‌نویسد:

آیا پیامبری که غیب را می داند، مانند سایر افراد بشر برای صدق کلام، به بشر دیگر نیازمند است؟ در حالی که خداوند، پیامبران را از طریق وحی آگاه می سازد و آن ها از کذب، معصوم هستند. آیا اگر کاذبی سخن گوید و تأیید شود، کذب نیست؟ این گونه احادیث، ساخته و پرداختة افراد کذّاب و منافق است و این حدیث در صحیح مسلم به طور مرفوع، از طریق غیر معمول بیان شده است و سندش معلول است. ⁽²⁾

علّامه عسکری دربارة حدیث الجساسه فرموده است:

چرا اصولاً احادیثی این چنین به کتاب‌های حدیثی راه یافته است؟ ما نمی‌خواهیم به تمیم داری اشکال کنیم که چرا چنین قصّه خرافاتی را

نقل کرده و اصولاً چرا این سخنان را داشته است؛ بلکه می خواهیم بگوییم این قصّه، چرا به کتاب «جامع احادیث صحیح» راه یافته است؟ شایان ذکر است که اولین بار در عصر عمر بن عبدالعزیز، روایات به صورت کتبی در آمده اند. ممکن است تمیم داری چنین داستانی را که ممکن بود برای مردم آن عصر، جالب و هیجان انگیز هم باشد، نقل کرده و مسلمان ها هم آن را شنیده باشند. بعد از این آن مسلمان ها در طول زمان به خلط و اشتباه گرفتار شده و گمان کرده اند وی داستان را به صورت حدیث از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم شنیده است. و بدین ترتیب، به وسیله فاطمه بنت قیس یا عامر شعبی، یا راوی دیگر نقل شده و به کتب حدیث راه یافته است. در واقع امر، پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم چنین سخنی نفرموده و چنین اجتماعی هم در مسجد برای شنیدن سخنرانی آن حضرت به وجود نیامده است. در علم الحدیث یا علم درایه، به عنوان یک نوع از انواع گوناگون روایات، روایة الکبار عن الصغار شمرده شده است که عبارت است از این که بزرگ تر از کوچک تر نقل روایت کند؛

مثل نقل صحابه از یکی از تابعین. از آن جا که صحابی به مناسبت مصاحبت با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و هم چنین جلوتر بودن در سلسله و زنجیرة راویان، بزرگ تر از تابعی محسوب می شود نقل او، روایت کردن بزرگ تر از کوچک تر محسوب می شود. دربارة این حدیث هم گفته اند: چون پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از یک تن صحابی یعنی تمیم داری حدیث نقل کرده است، روایة الکبار عن الصغار است. ⁽¹⁾

از این جهت که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از تمیم حدیث نقل کرده است، قطعاً می‌توان به دروغ بودن این حدیث حکم کرد؛ اما افرادی از صحابه که از معرفت و اسلام شناسی، بهرة چندانی نداشتند، -هم‌چون ابوهریره، انس و عبدالله بن عمر، ونیز تابعین که می‌خواستند اسلام را از زبان تمیم داری بیاموزند- سخنان این عالم و راهب نصرانی تازه مسلمان را گرفتند و به صورت روایت، برای نسل‌های بعد نقل کردند. بدین سان، سلسله روایاتی وارد کتب حدیثی و تفسیری اسلام شد که در علم حدیث شناسی، به آن «اسرائیلیات» گفته می‌شود؛ یعنی داستان‌های بنی اسرائیل و آنچه در تورات و انجیل وتلمود واین گونه کتب تحریف شدة عهد عتیق بوده است. مگر نه این که در تورات، بارها از خدایی

سخن گفته می شود که راه می رود و دیده می شود و با حضرت آدم علیه السلام سخن می گوید و با حضرت یعقوب علیه السلام از ابتدای شب تا صبحگاهان کشتی می گیرد؟ مگرنه این است که در تورات، از پیامبرانی سخن می رود که با انواع گناهان آشنایی دارند و دامانشان، از شراب خوارگی و زنا و دیگر معاصی پاک نیست؟ آری؛ تمام این گونه سخنان که در واقع، تحریف حقایق آسمانی موجود در تورات و انجیل راستین بوده است، به وسیلة این گونه افراد به اسلام پا نهاده و کتب مختلف مکتب خلفا را مشحون ساخت. ⁽¹⁾

نقش تمیم داری در عصر عمر

تمیم، سال نهم هجری وارد مدینه شد. بعد ازغزوة تبوک، عمر به تمیم علاقة فوق العاده‌ای پیدا کرده و کارهای زیادی برای وی انجام داد؛ازجمله بنای تازه‌ای نهاد که یهود و نصارا بتوانند در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای اصحاب سخنرانی کنند که چنین کسانی، قصّاص⁽²⁾نامیده می‌شدند. نخستین قصّاص، تمیم داری بود که از سوی عمر، هفته‌ای یک بار در مسجدالنبی سخنرانی می‌کرد و عثمان، آن را به هفته‌ای دوبار افزایش داد. عمر، برای اصحاب از بیت المال حقّی قائل شد؛ به بدریون بیش از بقیه می‌داد و به تمیم داری، به اندازه بدری‌ها حقوق داد. سال 14ق که عمر به خواندن نماز تراویح⁽³⁾به جماعت دستور داد و خود گفت: «این بدعتی است؛ اما بدعت خوبی است»، همین تمیم نصرانی را به امام جماعت مسلمین گماشت. وی، با لباس‌های فاخر و زینت و زیور در مسجد امامت می‌کرد. از کسانی که هنگام به خلافت

رسیدن حضرت علی علیه السلام، گریخت و نزد معاویه رفت، تمیم بود.

عبدالله بن عمرو بن عاص

اشاره

او، از کسانی بود که قبل از پدرش اسلام آورد و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پس از اسلام آوردن وی، او را عبدالله نامید. بنا بر روایات تاریخی، صحیفه‌ای به نام «صحیفة صادقه» از احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گرد آورده بود. بخاری نیز در کتاب العلم از ابوهریره نقل کرده است که می‌گفت: «هیچ کس بیش از من از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم حدیث نقل نکرده است، مگر عبدالله بن عمرو او هر چه می‌شنید، می‌نوشت؛ ولی من نمی نوشتم». "⁽¹⁾

از وقایعی که در خلال نبرد یرموک⁽²⁾برای عبدالله رخ داد و نقش مهمی در آشنایی وی با معارف اهل کتاب داشت، دستیابی وی به دو بارِ شتر از کتب اهل کتاب بود که او، این غنایم را بسیار پاس می‌داشت و از مطالب آن، برای مسلمانان، فراوان نقل می‌کرد. همین امر، سبب شده بود پیشوایان تابعین از نقل احادیث عبدالله پرهیز کنند. " ⁽³⁾

عبدالله و ارتباط وی با کعب الاحبار

عده‌ای از محقّقان، عبدالله بن عمرو را شاگرد کعب الاحبار معرفی کرده و به ذکر نمونه‌هایی چند پرداخته که گواه این مدعا و نشانگر عنایت خاص این استاد به حق شاگرد کوشای خود است؛ از جمله در طبقات ابن سعد آمده است: روزی کعب الاحبار و عبدالله بن عمرو، یک دیگر را ملاقات کردند. کعب گفت:«ای عبدالله! آیا توفال می‌زنی؟ گفت: «آری». کعب پرسید: «چه می‌گویی؟» گفت: «می گویم: «الّلهُمَّ لَاطیْرَ إِلاَّ طَیْرُکَ وَلَاخَیْرَ إِلَاّخَیْرُکَ وَلَارَبَّ غَیْرُکَ وَلَاحَوْلَ وَلَا قُوَّةً إِلاَّبِکَ» کعب گفت: «تو فقیه‌ترین عرب‌ها هستی. این دعا- همان طور که گفتی- در تورات مکتوب است». ⁽⁴⁾

عبدالله و روایات اسرائیلی

روایات متعددی از عبدالله گزارش شده که بعضی از آن‌ها، از تورات یا کتبی نشأت گرفته که وی به آن‌ها دسترسی داشته است. اکنون، به بعضی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

از عبدالله نقل شده است که می‌گفت: «همانا در دریا، شیاطینی در بند کشیده شده‌اند که سلیمان آن‌ها را بسته و نزدیک است که خارج شوند و برای مردم قرآن بخوانند». ⁽¹⁾هم‌چنین از او نقل شده است که گفت: در عالم رؤیا دیدم که در یک دستم عسل و در دست دیگرم روغن است و من دست‌هایم را می‌لیسم. رؤیای خود را به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عرض کردم. حضرت صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: تو هر دوکتاب تورات و قرآن کریم را قرائت می‌کنی. ⁽²⁾این توجیهی است برای این که او کتاب‌های آسمانی پیشین -به ویژه تورات- را همواره تلاوت می‌کرده است. ⁽³⁾

عبدالملک بن جریج (80-150 ق)

او دارای کنیه «ابو الولید» یا «ابو خالد»⁽⁴⁾و اصالتاً رومی و مسیحی بوده است. او در زمان خویش، فقیه و پیشوای اهل حجاز بوده و روایات فراوانی در جوامع حدیث وکتاب‌های صحاح اهل سنّت دارد. ⁽⁵⁾بنابر نظر دکتر ذهبی، «وی محور روایات اسرائیلی در زمان تابعین بوده است». ⁽⁶⁾عده‌ای از دانشمندان رجال، ابن جریج را اهل تدلیس و بعضی از احادیث او را ساختگی دانسته‌اند. ⁽⁷⁾ذهبی، از طریق عبدالله، فرزند احمد بن حنبل نقل می‌کند که پدرش گفت: «برخی احادیث که ابن جریج به طور مرسل نقل می‌کند، موضوعه است و ابن جریج اهمیت نمی‌دهد احادیث را از چه منبعی اقتباس می‌کند». ⁽⁸⁾این مطلب را از مالک نیز نقل کرده‌اند. یحبی بن سعید می‌گوید: «ابن جریج، بسیار راستگو است. اگر«حَدَثَنِی» بگوید، از طریق سماع واگر اَخْبَرَنِی بگوید، از طریق قرائت، حدیث را دریافت کرده است و اگر«قَالَ» بگوید، بسان باد است». ⁽⁹⁾دار قطنی می‌گوید:

از تدلیس ابن جریج بپرهیز؛ زیرا او قبیح التدلیس است او جز در مواردی که

از یک راوی مجروح سخنی بشنود، تدلیس نمی کند. ⁽¹⁾

جلال الدین سیوطی دربارة روش ابن جریج در روایات تفسیری می‌گوید:

ابن جریج تصمیم نداشته است روایات صحیح را گردآوری و نقل کند؛ بلکه هر روایت درست یا نادرستی را که دربارة آیه ای بیان شده، روایت کرده است". ⁽²⁾

فصل 3: شناخت جایگاه اسرائیلیات  

اشاره

موضع پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم واهل البیت علیه السلام در قبال اسرائیلیات

درگفته‌های اهل بیت علیه السلام و تعالیم عالیه‌ای که از خاندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم صادر شده است، موضع در قبال مطالب مطرح شده در اسرائیلیات، منفی است و آن‌ها را باطل می‌دانند؛ ولی اهل حدیث موضعی مثبت دارند. آنان، روایاتی را در این زمینه آورده‌اند که با مقام عصمت علیه السلام منافات دارد و علاوه بر آن، پایه و اساس نبوت را زیر سؤال می‌برد؛ مثل داستان ورقة بن نوفل که از عموزادگان خدیجه علیها السلام و فردی با سواد اندک و کم و بیش با خبر از تاریخ انبیای گذشته بود. در وصف اوگفته‌اند: وی بود که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم را از نگرانی‌ای که در آغاز بعثت برایش رخ داده بود، نجات داد. بخاری، مسلم، ابن هشام و طبری، به این مطلب اذعان داشته‌اند:

آ‌ن‌گاه که محمد صلی الله علیه و آله و سلم در غار حرا با خدای خود خلوت کرده بود، ناگهان ندایی به گوشش رسید که او را می‌خواند. سربلند کرد تا بداند کیست؛ با موجودی هولناک مواجه شد. وحشت زده به هرطرف که می‌نگریست، همان صورت وحشتناک را می‌دید که آسمان را پر کرده بود. از شدت وحشت و دهشت، از خود بی‌خود شد و در این حال مدت‌ها ماند. خدیجه علیها السلام که از تأخیر او نگران شده بود، کسی را دنبال او فرستاد؛ ولی او را نیافتند، تا آن که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به خود آمده و به خانه رفت؛ ولی با حالتی هراسناک و خودباخته. حضرت خدیجه علیها السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پرسید: «تو را چه می‌شود؟» فرمود: «از آنچه می‌ترسیدم، به سرم آمد. پیوسته در بیم آن بودم که مبادا دیوانه شوم. اکنون دچار آن شده‌ام». خدیجه علیها السلام گفت: «هرگز گمان بد به خود راه مده. تو مرد خدا هستی. خداوند تو را رها نمی کند. حتماً نوید آیندة روشنی است»… . سپس برای رفع نگرانی کامل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، او را به خانه ورقة بن نوفل برد و شرح ماجرا را به او گفت. ورقة، پرسش‌هایی ازپیامبر صلی الله علیه و آله و سلم انجام داد. در پایان به وی گفت: «نگران نباش. این، همان پیک حق است که بر موسای کلیم علیه السلام نازل شده که اکنون برتو نازل گردیده و نبوت تو را نوید می‌دهد. گویند این‌جا

بود که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم احساس آرامش کرد و فرمود: «اکنون دانستم که پیامبرم». ⁽¹⁾این داستان، یکی از ده‌ها داستان ساخته کینه‌توزان دو قرن اول اسلام است؛ یهودیانی که خود را مسلمان معرفی کرده، باساختن این گونه افسانه‌ها، ضمن سرگرم‌کردن عامه، در عقاید خاصه خلل ایجاد می‌کردند و تیشه به ریشة اسلام می‌زدند. در سال‌های اخیر نیز دشمنان اسلام، این داستان و داستان‌های مشابه - از جمله داستان آیات شیطانی- را دستاویز خود قرار داده، بر سستی پایه‌های اولیة اسلام شاهدگرفته‌اند.

امین الاسلام طبرسی بیان می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای آن که بتواند دیگران را با وحی هدایت کند، خود می‌بایست از هر گونه خطا و اشتباه در دریافت وحی مصون باشد. پیامبری که مدارج کمال را پیموده و از مدت‌ها پیش نوید نبوت را در خود احساس کرده، چگونه حقایق بر وی آشکار نشده است؟ در حالی که بالاترین و والاترین عقول را در خود یافته است. امام حسن عسکری علیه السلام می‌فرماید:

خداوند، قلب و روان پیامبر را بهترین و پذیراترین قلب‌ها یافت وآن‌گاه، او را برای نبوت برگزید. ⁽²⁾

انسانی که چنین تکامل یافته است، چگونه در آن موقع حساس، نگران می‌شود و به خود شک می‌برد و سپس با تجربة یک زن و پرسش از یک مرد که اندک سوادی دارد، این نگرانی را رفع کرده، اطمینان می‌یابد که پیامبر است؟ این داستان، علاوه بر آن که با مقام شامخ نبوت منافات دارد، با ظواهر آیات و روایات صادر شده از اهل بیت علیه السلام نیز مخالف است. ⁽³⁾ 

یهودیان، بیش از دیگر اهل کتاب با مسلمانان رابطه داشتند و از فرهنگ و دانش گسترده‌تری برخوردار بودند. در عین حال، پیوسته در پی خدشه دار کردن دین اسلام بودند. بهترین شیوه از نظر آن‌ها، طرح روایات اسرائیلی و وارد کردن آن‌ها به منابع تفسیری دین اسلام بود؛ لذا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم همواره مسلمانان را از مراجعه به اهل کتاب و پرسش از آن‌ها و پذیرش فرهنگ مسخ شدة آنان، نهی می‌فرمود. ممکن است عده‌ای، با استناد به این آیة

شریف، نظری مخالف این مطلب داشته باشند:

فَإِن کنت فی شک مِّمَّا أَنزَلْنَا إِلَیْک فَسئَلِ الَّذِینَ یَقْرَءُونَ الْکتَب مِن قَبْلِک لَقَدْ جَاءَک الْحَقُّ مِن رَّبِّک فَلا تَکونَنَّ مِنَ الْمُمْترِینَ ⁽¹⁾

پس اگر در آنچه بر تو نازل کرده‌ایم تردیدی داری، از کسانی بپرس که پیش از تو کتاب آسمانی را می‌خواندند. به یقین، حق از طرف پروردگارت به تو رسیده است؛ بنابراین، هرگز از تردید‌کنندگان مباش

در پاسخ می‌گوییم: به ظاهر، مخاطب در این آیه، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است ولی مقصود اصلی کسانی هستند که در رسالت وی تردید داشتند. خداوند، بدان‌ها توصیه می‌کند به ویژگی‌های پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم که در کتب آسمانی پیشین آمده است، رجوع کنند. این توصیه، در آغاز دعوت و مربوط به زمانی است که امید صداقت اهل کتاب وجود داشته است. می‌توان گفت نوع خطاب در این آیه، مانند:

وَ مَا لی لا أَعْبُدُ الَّذِی فَطرَنی وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ⁽²⁾

من چرا کسی را پرستش نکنم که مرا آفریده است و به سوی او بازگشت داده می‌شوید.

دربارة حضرت نوح علیه السلام نیز در سورة انبیاء⁽³⁾اشاره می‌کند که: ما پیش از تو جز مردانی که به آنان وحی می‌کردیم، نفرستادیم (همه انسان بودند و از جنس بشر. ) اگر نمی‌دانید، از آگاهان بپرسید. در سورة نحل⁽⁴⁾نیز نظیر این مطلب آمده است. مسلمانان صدر اسلام، با نظر به این قبیل آیات، گمان می‌کردند هم‌چنان مراجعه به یهودیان بلامانع است. مراجعة آنان، بیشتر به مسائل ریشه‌ای معارف دینی و امور مربوط به خلقت و تاریخ پیامبران بود. البته به سرعت در پس این مراجعات، طینت بد نهاد اهل کتاب مشخص گشت و از این رو، قرآن کریم با صراحت، مسلمانان را از مراجعه به اهل کتاب بازداشت و چنین فرمود:

یَأَیهَا الَّذِینَ ءَامَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِّن دُونِکمْ لا یَأْلُونَکمْ خَبَالاً وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْوَهِهِمْ وَ مَا تُخْفِی صدُورُهُمْ أَکبرُ قَدْ بَیَّنَّا لَکمُ الاَیَتِ إِن کنتُمْ تَعْقِلُونَ ⁽⁵⁾

"ای کسانی که ایمان آورده‌اید! محرم اسراری از غیر خودبرنگزینید. آن‌ها از هیچ شر و فسادی دربارة شما کوتاهی نمی‌کنند؛ دوست دارند شما در رنج و زحمت باشید؛ (نشانه‌های) دشمنی از دهانشان آشکار شده و آنچه در دل‌هایشان پنهان می‌دارند، بزرگ‌تر است. ما آیات

[و راههای پیشگیری از شر آنها] را برای شما بیان کردیم؛ اگر اندیشه کنید.

«بِطانَةً» در لغت، به معنای لباس زیرین (زیرپوش) است که به بدن می‌چسبد. مراد آیه این است که بیگانگان را محرم راز خود نکنید و به آنان، اعتماد ننمایید. پس از نزول این آیه، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به صراحت مسلمانان را از مراجعه به اهل کتاب برحذر داشت. احمد بن حنبل در مسند، ابن ابی شیبه و بزّاز از مجاهد و شعبی، از جابر بن عبدالله انصاری چنین نقل کرده‌اند:

عمر بن خطّاب، کتابی را که از برخی اهل کتاب به دستش رسیده، بود به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آورد و آن را برای آن حضرت خواند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خشمناک شده، فرمود: «آیا عقل از سرتان رفته است؟قسم به آن که جانم در قبضة قدرت او است! دین و پیام رسالت را پاک و پاکیزه و دور از هر شائبه‌ای عرضه کرده‌ام. از اهل کتاب، دربارة هیچ چیز نپرسید؛ زیرا روش آنان چنین است که گاه از حقایق خبر می‌دهند و شاید شما آن را تکذیب کنید و گاه اخبار نادرست مطرح می‌کنند و شاید شما آن را تأیید کنید. قسم به مالک جان‌ها! اگر موسی علیه السلام در این زمان می‌بود، چاره‌ای جز پیروی از من نداشت». ⁽¹⁾

یکی از اقدامات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای جلوگیری از گرایش مسلمانان به پذیرش فرهنگ یهود و آنچه به صورت قصّه‌های دینی ـ که حاوی مطالبی دروغین و خرافی بود ـ مطرح می‌شد، این بود که در قبال این گونه مسائل، موضع تهدیدآمیز اتّخاذ کرد. در تفسیر الدرالمنثور آمده است که عده‌ای از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از تورات چیزهایی می‌نوشتند. این خبر که به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم رسید، فرمود: «احمق‌ترین احمقان و گمراه‌ترین گمراهان، مردمی هستند که از کتابی که خداوند بر پیغمبرشان نازل کرده است، رویگردان شوند و به کتابی علاقه‌مند شوند که خدا بر غیر پیغمبرشان نازل کرده وبرای امتی غیر آنان فرستاده است. ⁽²⁾

در تفسیر کشف الاسرار آمده است که عمر بن خطّاب به خواندن نوشته‌ای از تورات نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مشغول بود که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم خشمگین شد و به دنبال آن، این آیه نازل شد:

أَوَ لَمْ یَکفِهِمْ أَنَّا أَنزَلْنَا عَلَیْک الْکتَب یُتْلی عَلَیْهِمْ إِنَّ فی ذَلِک لَرَحْمَةً وَ ذِکرَی لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ⁽³⁾

آیا برای آنان کافی نیست که این کتاب را بر تو نازل کردیم که پیوسته بر آن‌ها تلاوت می‌شود؟ همانا در آن، رحمت و تذکری است برای کسانی که ایمان می‌آورند.

جابربن عبدالله نقل می‌کند: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در پی خشم خود، فرمود: «از اهل کتاب، چیزی نپرسید؛ چرا که هرگز شما را هدایت نمی‌کنند؛ زیرا خودشان گمراهند. اگر موسی علیه السلام زنده بود و میان شما زندگی می‌کرد، جز پیروی از من، برایش جایز نبود».

تصریح رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم بر این که اگر حضرت موسی علیه السلام نیز زنده بود، راهی جز پیروی از من نداشت، پرده از برخی احادیث جعلی و بی‌پایه بر می‌دارد که نشانه‌های اسرائیلی‌بودن در آن‌ها مشهود است. ⁽¹⁾بخاری در صحیح خود، از ابوهریره نقل کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «مرا بر موسی علیه السلام برتری ندهید؛ چرا که روز قیامت، مردم از احوالات قیامت، بی‌هوش می‌شوند و من، اول کسی هستم که به هوش می‌آیم. ناگهان، موسی علیه السلام را می‌بینم که به سختی به عرش الهی پناه جسته و نمی‌دانم آیا او در زمرة کسانی بوده است که بی‌هوش شده‌اند و قبل از من به هوش آمده یا آن که خدا وی را از این امر [بی‌هوشی] بازداشته است». ⁽²⁾

در این روایت، جای پای یهودیان، به خوبی آشکار است؛ چرا که «جاعلان این حدیث، در صدد بودند به نحوی تفوق و برتری رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و خاتمیت اسلام را مورد تشکیک قرار دهند و به این وسیله مهر تأییدی بر این اعتقاد دیرینة خود بنهند که موسی علیه السلام یگانه پیامبری است که شریعت با وی شروع شده و به وی نیز خاتمه می‌یابد و بعد از او دیگر هیچ شریعتی نخواهد آمد»⁽³⁾این درحالی است که احادیث متعددی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است که تمام این اندیشه‌های پوچ را طرد می‌کند؛ از جمله آن که فرمود:

هر گاه روز قیامت فرا رسد، من پیشاپیش تمام پیامبران جای دارم و خطیب و صاحب شفاعت ایشان خواهم بود؛ با وجود این، فخر نمی کنم. ⁽⁴⁾

هم‌چنین احادیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است، مانند:

«دینتان را از کسانی که اهل کتاب بوده و مسلمان شده اند، نگیرید».⁽⁵⁾

موضع پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برابر اهل کتاب، خط اسلام را کاملاً مشخص کرده است که آنچه در تورات آمده، برای قوم بنی اسرائیل بوده است؛ در حالی که دین اسلام، دین جهانی و برای تمام مردم عالم است. علاوه بر آن که می‌دانیم تورات فعلی، آمیخته‌ای از حق و باطل است، باید دانست پیوسته پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تأکید داشته است که دین اسلام، کامل‌ترین دین بوده و پیروان آن، نباید از کتب آسمانی دیگر جز آنچه قرآن کریم بدان اشاره کرده است، اخذ کنند؛ لذا احادیثی نقل می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: «از بنی اسرائیل روایت کنید که اشکالی ندارد». می‌توان گفت:با این حدیث که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند:" هر کس بر من دروغ بندد، جایگاه خود را از آتش پر کرده است». ⁽¹⁾و هم‌چنین این که انحرافات بنی اسرائیل را طی آیات ذکر کرده است، منافات دارد.

موضع اهل بیت علیه السلام برابر اسرائیلیات

امامان معصوم علیهم السلام در جایگاه بلند تربیت امت، همواره با انواع تحریف‌ها و التقاط‌ها مبارزه می‌کردند و با گفتار و کردار خود، مقابل دروغ پردازی و اباطیل اسرائیلی، با شدت و قوت موضع‌گیری می‌کردند؛ هر جا فرصتی پدید می‌آمد، حق را آشکار ساخته، از افکار مردود و مطرود مسلمان‌نماهای اهل کتاب یا قصه‌پردازان که هم‌چون بوق‌های تبلیغاتی حکام جور، به اشاعة خرافات مشغول بودند، پرده بر می‌داشتند. پیامبر بزرگوار صلی الله علیه و آله و سلم برای روشن نگاه داشتن راه پیروان حقیقی، ایشان را به پیروی از اهل بیت عصمت و طهارت علیه السلام فرا خوانده و فرموده است:

من، میان شما دو چیز گرانبها می نهم؛ تا زمانی که به آن ها تمسک جویید؛ بعد از من هرگز گمراه نخواهید شد. یکی از آن دو از دیگری گرانبهاتر است؛ یکی کتاب خدای متعال است که هم چون ریسمانی از آسمان به زمین آویخته شده و دیگری عترت و اهل بیت من علیه السلام . این دو، از یک دیگر جدا نمی شوند تا در حوض کوثر، بر من وارد شوند. ⁽²⁾

حضرت علی علیه السلام دربارة کعب الاحبار می‌فرمود: «او مردی کذّاب است»؛ بدین سبب، کعب از علی علیه السلام رویگردان بود. ⁽³⁾آن حضرت، شاگرد کعب الاحبار، یعنی ابوهریره را نیز فردی دروغ پرداز و جاعل حدیث معرفی کرده، و فرمود: «کسی که از همه بیشتر به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دروغ

می‌بندد، همانا ابوهریره دوسی است». ⁽¹⁾امام صادق علیه السلام دربارة قصه‌سرایان مروج فرهنگ یهود فرموده است: «خداوند، آنان را لعنت کند. آن‌ها مردم را بر ضد ما تحریک می‌کنند». ⁽²⁾

موضع شیعیان، برابر اسرائیلیات

شیعیان مقاوم در مبارزه با القائات یهودیان، پیوسته به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام اقتدا کرده و راه آن‌ها را در پیش گرفته‌اند. بزرگان شیعه، هم‌چون عبدالله بن عباس و ابوذر غفاری سرسختانه از انحراف در جامعة اسلامی جلوگیری کرده‌اند. ابن عباس، که یکی از چهره‌های درخشان صحابة رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و از شاگردان بنام حضرت علی علیه السلام به شمار می‌آمد. می‌گوید:

از اهل کتاب چیزی نپرسید؛ چرا که شما را هدایت نمی کنند - چطور می توانید چنین کنید - حال آن که آن ها خود گمراه شده اند؛ پس اگر به آن ها روی آورید، حقّی را تکذیب یا باطلی را تصدیق خواهید کرد. ⁽³⁾

او بنا بر اقوال معروف، از کعب و امثال او دربارة قصص قرآنی می‌پرسید. عده‌ای، مانند گلدزیهر، ابن عباس را متهم کرده‌اند که برای تفاسیر قرآنی، نزد یهودیان تازه‌مسلمان می‌رفته است. آیت الله معرفت، در این زمینه پاسخ می‌دهد:

شخصی چون ابن عباس، چگونه از علی علیه السلام چشم پوشیده و نزد افراد یهودی تازه مسلمان می رفته است؟ البته چه بسا او تنها برای شناخت طرز فکر یهودیان تازه مسلمان به این کار دست می زده است؛ وگرنه از شخصیتی چون او که از شاگردان علی علیه السلام بوده، چنین کاری محال است و می توان گفت: این امر، به اموری منحصر بوده که به عقاید و احکام دینی ارتباطی نداشته است. ⁽⁴⁾

او، پسرعموی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم، محدث، مفسر، فقیه و مورخ صدر اسلام و از اصحاب خاص پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بود که سه سال قبل از هجرت، در شعب ابی طالب به دنیا آمد. وی در زمان آن حضرت صلی الله علیه و آله و سلم، 13یا 15 ساله بود. ابن عباس، همواره ملازم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بوده و دانش و حکمت فراوانی از آن حضرت و خاندان پاکش فرا گرفته است. بیشتر محققان اسلامی، ابن عباس را شاگرد امیرالمؤمنین علیه السلام و از ملازمان وی معرفی کرده‌اند. وی، بارها دربارة دانش تفسیر خود گفته است: «هر چه از تفسیر قرآن فراگرفته‌ام، ازعلی بن ابی طالب است» و نیز: «دانش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برابر

دانش خداوند و دانش علی علیه السلام برابر دانش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و دانش من، برابر دانش علی علیه السلام و دانش من و اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برابر دانش علی علیه السلام جز بسان قطره‌ای برابر دریا به شمار نمی‌آید». ⁽¹⁾

ابن عباس در71 سالگی و در سال 68ق در طائف وفات یافت و همان‌جا مدفون شد. او، در آخرین لحظات عمرش گفت: «اللّهم إنّی اتقرب الیک بمحمد وآل محمد، إنّی أتقرب إلیک بولایة الشیخ علی بن ابی طالب» و آن قدر این عبارت را تکرار کرد، تا برزمین افتاد. ⁽²⁾

یکی دیگر از یاران بنام رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، جناب ابوذر می‌باشد که آن حضرت، وی را راستگوترین انسان‌های زمان خود معرفی کرده است. ⁽³⁾وی، برابر کعب الاحبار و فتاوای وی، به شدت به مقابله برخاسته و به تکذیب او پرداخت. این صحابی جلیل القدر، با صلابت و شجاعت بی نظیری" در مجلس خلیفة سوم، کعب الاحبار یهودی‌زاده را به دلیل بی‌پروایی در صدور احکام الهی، مورد توهین و ضربت عصای خود قرار داد. البته نتیجة این همه استواری و ایستادگی وی بر اصول اسلامی، چیزی نبود جز تبعید و آوارگی و در نهایت، مظلومانه جان سپردن در تبعیدگاه ربذه. ⁽⁴⁾

یکی دیگر از صحابی معروف رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، عبدالله بن مسعود است. از اسود بن هلال نقل شده صحیفه‌ای از احادیث را نزد عبدالله بن مسعود (م32ق) بردند؛ وی دستور داد آن‌ها را محو کنند و بعد گفت: «اهل کتاب به این دلیل هلاک شدند که کتاب خدا را پشت سر نهادند». ⁽⁵⁾هم‌چنین از وی نقل شده است: «دربارة هیچ چیز از اهل کتاب نپرسید؛ زیرا هرگز شما را هدایت نمی‌کنند. در حالی که خودشان گمراهند و این، به این سبب است که مبادا شما حقّی را تکذیب کنید یا باطلی را تصدیق نمایید؛ پس اگر ناچارید از آنان مطلبی بپرسید، خوب در آن بنگرید؛ آنچه را موافق کتاب خدا است، بپذیرید و آنچه را مخالف کتاب خدا است، دور افکنید». ⁽⁶⁾

علّامه عسکری دربارة راه‌یابی اسرائیلیات به مصادر علمی مکتب اهل بیت می‌نویسد:

آنچه بیشتر مایة تأسف است، این است که این خرافات یهودی، کتب

الدرالمنثور و ابن کثیر و امثال آن را مشغول ساخته است. از این بدتر، آن است که فرهنگ یهودی کعب الاحبار، از کتب تفسیر مکتب خلفا، به پاره ای از کتب تفسیری موجود در مکتب اهل بیت علیه السلام نیز نفوذ کرده است و تا همان اندازه که به این گونه مصادر نفوذ کرده، معارف اهل بیت علیه السلام را کنار زده است. ⁽¹⁾

فصل 4: اسرائیلیات و وظایف مسلمانان درقبال آن

اشاره

چگونگی ریشه کن کردن اسرائیلیات

اسرائیلیات- چنان که ذکر شد بیشتر، حاوی مطالب و فرهنگ یهودیان تازه مسلمان است که از صدر اسلام، به تفاسیر قرآن و احادیث رسوخ کرده است؛ ولی افراد هوشیار جامعه- چه در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وچه بعد از آن- از خود شخص پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گرفته تا افرادی که امروزه توطئه‌های یهودیان را نقش بر آب می‌کنند راه را بر مکر و حیلة چندین سالة یهودیان می‌بندند. برای ریشه کن کردن این امور، هر فرد این جامعه، باید متون تفسیر، قصص، تاریخ و تمام کتبی که به نحوی با اسرائیلیات در آمیخته‌اند را با قرآن کریم و روایات اهل بیت علیهم السلام مقایسه کرده و در مرحلة بعد، با نظرات علمای آگاه و هوشیار انطباق دهد و در صورت وجود ناخالصی، آن‌ها را از این کتب بزداید. یکی دیگر از راه‌های مقابله با اسرائیلیات، نوشتن کتاب‌ها و مقالات در این زمینه و روشن کردن اذهان مردم است. البته سخنرانی اشخاص دلسوز و با تجربه می‌تواند در راهبرد سریع‌تر برای از بین بردن اسرائیلیات، بسیار راه‌گشا باشد. بالاتر از آن‌ها، دنباله‌روی راه و روش پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام در این امور، نجات بخش افراد می‌باشد.

تأثیر سوء اسرائیلیات در فرهنگ اسلامی

در دین مبین اسلام آنچه بیش از سایر بخش‌ها مورد تهاجم اسرائیلیات قرار گرفته، تفاسیر نقلی قرآن کریم است. طبق روایات، برای آیات، تا هفتاد بطن قائل شده‌اند؛ ولی ما تنها به آنچه از جانب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام در این باره وارد شده است، می‌توانیم تکیه کنیم و باید از تفسیر به رأی و مطالب خیالی و دروغین حذر کرد. یکی از آفات تفاسیر نقلی، وجود روایات اسرائیلی است؛ از این رو، شناسایی این گروه از روایات و نقد و بررسی دقیق، غربال کردن و زدودن آن،ها از تفاسیر قرآن کریم، موضوعی است که باید مورد توجه همة اندیشوران اسلامی و قرآنی باشد. باید خاطرنشان کرد که میزان اثرپذیری تفاسیر اهل سنت و شیعه، به

یک میزان نبوده و آلودگی تفاسیر غیر شیعه بسیار بیشتر است و این، به سبب اعتماد بیشتر آن‌ها به دانشمندان اهل کتاب و عادل دانستن تمام صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است. آثار سوء اسرائیلیات بر فرهنگ اسلامی، عبارت است از:

وظیفة خطیر مفسران و علمای دین در قبال اسرائیلیات

با توجه به آنچه گذشت، بزرگان دین -هم‌چون گذشته- باید به طور جدی در این راه قدم برداشته و تفاسیر را از این بافته‌های یهود پاک کنند. قدم‌های اولّیه این اقدام، توسط معصومان علیهم السلام و پیروان مبارزشان برداشته شده است. در زمان حاضر، محقّقان قرآنی، در این راه قدم‌های مثبتی برداشته‌اند؛ ولی کافی نیست. باید افراد را از طریق کتب و سخنرانی‌ها، آگاه کرد که تمام آنچه به اسم اسلام در کتب دینی منعکس می‌شود، اسلام واقعی نیست در این موقعیت حساس که مستشرقان، به واسطة مطالب وارده در روایات و تفاسیر، مهره‌های اصلی دین را مورد حمله قرار داده و اباطیل خود را به خورد جوانان امروزی می‌دهند و همتشان بر این است که پایه‌های دین را از درون خود دین سست کنند؛ هیچ سکوت و سکونی روا نیست و بسیار بجا است که حقایق، از بافته‌ها جدا گردد و تفاسیر اسلامی، وجهة اصلی خود را نمایان سازد. مسلماً یهودیان دیروز، امروز نیز به توطئه و مکراندیشی خویش ادامه می‌دهند و این، ما هستیم که با وحدت کلمه و استواری و تحقیقات پربارتر می‌توانیم نیّات پلید ایشان را آشکار کرده و رسوایشان سازیم.

بخش 2: نقد و بررسی اسرائیلیات در قصص حضرت شعیب علیه السلام و حضرت موسی علیه السلام

اشاره

فصل 1: اسرائیلیات در سرگذشت حضرت شعیب علیه السلام

اشاره

مقدمه

اشاره

با توجه به این که این بخش کتاب، درصدد بیان اسرائیلیات موجود در سرگذشت حضرت شعیب علیه السلام است، برای آشنایی بهتر با شخصیت آن بزرگوار، خلاصه‌ای از ویژگی‌های آن حضرت را در قرآن و تورات، مطرح کرده و سپس مباحث قابل بررسی در سرگذشت حضرت شعیب علیه السلام را که در سطح تفاسیر روایی آورده شده است، ذکر می‌کنیم.

سیمای شعیب نبی علیه السلام از دیدگاه قرآن

حضرت شعیب علیه السلام سومین پیامبر عرب است و نام شریفش، یازده بار در چهار سوره قرآن⁽¹⁾آمده است. حضرت شعیب علیه السلام اهل مدین⁽²⁾بود و آن‌جا سکونت داشته. مدین، از شهرهای شام بود و مردمی تجارت‌پیشه و مرفه داشت که میان آن‌ها بت‌پرستی و هم‌چنین تقلب و کم‌فروشی در معامله، بسیار رایج بود؛ از این رو، در قرآن آمده است:

وَ إِلی مَدْیَنَ أَخَاهُمْ شُعَیْباً ⁽³⁾

 "و به سوی مدین برادرشان شعیب علیه السلام را فرستادیم "

 در حالی که رسالت او برای «اصحاب الأیکه» به چنین شکلی مطرح نشده است. ایکه منطقة سرسبز و پردرختی بوده که مجاور مدین قرار داشته است. این دو سرزمین، هر دو تخریب

شده‌اند؛ ولی تعبیر قرآن در نحوة عذاب اهالی آن دو منطقه یکسان نیست؛ دربارة عذاب مدین، تعبیر «صیحه» و دربارة عذاب سرزمین ایکه «ظلّه»⁽¹⁾به کار رفته است. کلمة «أَخَاهُمْ» (برادرشان) به دلیل آن است که نهایت محبت پیامبران علیهم السلام را به قوم خود بازگو کند، نه فقط این که از افراد قبیله و طایفة آن‌ها بود؛ بلکه علاوه بر آن، هم‌چون برادر، خیرخواه و دلسوز آن‌ها بود و از هیچ کوشش و تلاشی برای هدایت آن‌ها فروگذار نکرد. هم‌چنین، این تعبیر، حاکی از برابری و نفی هرگونه ریاست طلبی است؛ یعنی این مردان خدا، هیچ انگیزة غیر الهی در زمینة هدایت آن‌ها در سر نداشتند؛ بلکه صرفاً برای نجات آنان از گرداب بدبختی، می‌کوشیدند. ⁽²⁾

حضرت شعیب علیه السلام، از نظر شخصیت معنوی، دارای مقام والایی نزد خداوند متعال بود. خدای متعال آن جناب را در ستایش‌هایی که در قرآن، دربارة انبیاء علیهم السلام خود انجام داده شرکت داده است. هم‌چنین مقدار زیادی از حقایق معارف، علوم الهی و ادب خیره کننده، او برابر پروردگارش ونیز برابر مردم را حکایت کرده است. حضرت شعیب علیه السلام خود را «رسول امین» ⁽³⁾و «مصلح»⁽⁴⁾و از «صالحان»⁽⁵⁾برشمرده و خدای تعالی هم این موارد را از قول او نقل و تأیید کرده است. علامه مجلسی می‌نویسد:

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هرگاه ازحضرت شعیب علیه السلام یاد می‌کرد، می‌فرمود: «همان خطیب پیامبران»؛ زیرا وی در برخورد با قوم، زبانی نرم و بیانی ملایم و سخنانی دلنشین به کار می‌برد و در استدلال و اقامه برهان، به بهترین روش، آنان را به عبادت خدا و ترک ظلم دعوت می‌کرد و بدین شکل،

به خوبی ازعهدة احتیاج و جواب گویی به قوم خود، برمی آمد. ⁽¹⁾

هدف حضرت شعیب علیه السلام مانند دیگر انبیاء علیهم السلام تنها اصلاح به معنای مطلق و وسیع آن بود؛ اصلاح در تفکر و اندیشه، اخلاق، نظام فرهنگی و اقتصادی و سیاسی جامعه، و دیگر ادیان آن؛ تکیه‌گاه پیامبران در تحقق این هدف، تنها خدا بود و از هیچ توطئه و تهدیدی هراس نداشتند؛ چنان که شعیب علیه السلام گفت:

وَ مَا تَوْ فِیقِی إلّا بِالله ِعَلَیْهِ تَوَکلْتُ وَ إلَیْهِ أُنِیبُ ⁽²⁾

 وتوفیق من، جز به خدا نیست. بر او توکل کردم و به سوی او باز می گردم.

با دقت در نفرینی که آن جناب، به قوم خود کرده است مشخص می‌شود، که گویندة آن، یک بشر عادی نیست و کسی است که با تمام آزارهای قومش، باز هم در کمال متانت و ادب به ساحت خداوندی سخن می‌گوید و با مؤمن دانستن عدة اندکی که به او ایمان آورده بودند، آن‌ها را تنها نگذاشته، و از خداوند برای آن‌ها و خودش، برابر قوم مشرک وظالم، به طور یکسان طلب حق و قضاوت می‌کند. هم‌چنین و از خدای متعال می‌خواهد وعده‌ای که دربارة همة انبیا علیهم السلام داده است، تحقق بخشد؛ تا این که خداوند بین او و قومش به حق حکم کند. دلیل این که گفت: «بین ما» و نگفت: «بین من». این بود که مؤمنان به توحید را، نیز ضمیمه کرده باشد، چون کفار قومش، او و مؤمنین را تهدید کرده بودند⁽³⁾.

شعیب علیه السلام در این دعای خود، بین اسمای خدا، به خیر الفاتحین تمسک کرد». ⁽⁴⁾نوع برخورد حضرت شعیب علیه السلام با قومش به این صورت بود که با کمال مهربانی و دلسوزی، رهنمودهای منظم و به موقع بیان می‌کرد یکی از مطالبی که به دستور خداوند،⁽⁵⁾اصرار فراوانی به آن داشت، این بود که قومش را از کم کردن و ناچیز نشان دادن اموال مردم در ترازو و نیز از "بخس" و ناقص کردن در هر شکل و وجه آن، منع کرد که شامل غصب، دزدی، دریافت رشوه، راهزنی و خلع مالکیت از راه حیله و مکر می‌شود.

قوم شعیب علیه السلام بر اثر کم فروشی خلط کردن رهایی مذموم را با آزادی ممدوح و فساد در زمین بعد از اصلاح آن، گرفتار چنان عذاب ویرانگر شدند که گویی اصلاً مردمی با این سابقة،

در آن سرزمین زندگی نمی‌کردند. از این عذاب، کسی جز حضرت شعیب علیه السلام و مؤمنان، نجات نیافت. حضرت شعیب علیه السلام بعد از نزول عذاب و هلاکت کفار، از آنان اعراض کرده و فرمود:

فَکیْف ءَاسی ⁽¹⁾

چگونه تأسف بخورم؟

یعنی:چگونه اندوه بخورم دربارة قومی که کفر ورزیدند؟⁽²⁾برخی مفسران، در این باره مطرح کرده‌اند: «آنان که ستم کرده بودند، دچار صیحه شدند و منظور همان صیحه‌ای است که جبرئیل بر آن‌ها زد». ⁽³⁾

سیمای شعیب علیه السلام از دیدگاه تورات

در تورات، به حضرت شعیب علیه السلام اشاره‌ای نشده است. گویا دستی زندگینامة او را از تورات، پاک کرده است. و به احتمال زیاد، این امر، اتفاقی نبوده و به دلیل ترس از برملا شدن حقایقی، انجام شده است.

سیمای شعیب علیه السلام در تفاسیر اثری

اشاره

ما در این بخش، احادیثی از روایات سنی و شیعه می‌آوریم که به نظر نگارنده، از مطالبی است که در قرآن، از آن‌ها ذکری به میان نیامده یا این که در تفاسیر روایی با عنوان اسرائیلیات ذکر شده است؛ حال آن که از لحاظ عقلی یا شرعی، قابل پذیرش نیست و یا با عنوان اسرائیلیات مذموم، در کتب تفسیری مطرح شده‌اند. هم‌چنین از ذکر همة روایات هماهنگ باموضوع این کتاب در دو تفسیر اثری الدرالمنثور و نورالثقلین که دارای اسرائیلیات هماهنگ با قرآنند، خودداری می‌کنیم؛ زیرا از حیطة موضوع این کتاب خارج است. تنها در مواردی از این روایات هماهنگ با قرآن بهره خواهیم برد که قصد استناد به آن‌ها را داشته باشیم.

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

«شعیب علیه السلام، نبی و رسول خدا بعد از یوسف علیه السلام بود و به آنچه خداوند در قرآن، دربارة او فرموده است: خبر داد وبه سوی قوم مدین، برادر ایشان، شعیب علیه السلام

را فرستادیم و گفت: «ای قوم! خدا را پرستش کنید که برای شما، غیر از او خدایی نباشد». آن ها، علاوه بر این که مشرک بودند، اهل بخس و کم فروشی و کم کردن اوزان، بودند و به پروردگار، کفر می ورزیدند. هم چنین پیامبرشان را تکذیب کرده برابر نعمت ها، طغیانگر بودند. آن هابر سر راه مردم می نشستند و مردم را، فریب می دادند؛ تا این که اموال آن ها را می خریدند. آن ها، اولین کسانی بودند که کم فروشی را وضع کردند. هنگامی که غریبه ای بر ایشان، وارد می شد، پول هایش را از او می گرفتند و اظهار می داشتند: «درهم های شما تقلبی است» پس پول ها را جدا می کردند، سپس از آنها، به بهای کم می خریدند».⁽¹⁾

در جای دیگر تفسیر، دربارة حضرت شعیب علیه السلام آمده است ابن عساکر، از طریق اسحاق بن بشر آورده است که گفت: «عبیدالله بن زیاد بن سمعان از یک نفرکه کتاب‌های زیادی خوانده بود، نقل کرد که اهل تورات، گمان می‌کنند نام شعیب علیه السلام، در تورات، میکائیل و اسمش به زبان سریانی جزیه بن بشخر و به عبرانی، شعیب بن بشخر بن لاوی بن یعقوب علیه السلام، می‌باشد». ⁽²⁾

هم‌چنین ابن عساکر از طریق اسحاق بن بشر از شرقی بن قطامی که عالم به علم انساب بوده، آورده که گفته است: «او به عبرانی، یثروب و به عربی، ابن عیفا بن یولب بن ابراهیم علیه السلام یعنی شعیب علیه السلام می‌باشد».⁽³⁾

نکرده است؛ چون به او و نبوتش اقرار نکرده و او را قبول ندارد و یثرون کاهن مدیان، همان کسی که موسی علیه السلام را داماد خود کرد، و بدیهی است که درجة کاهن، در هر صورت، به مرتبه پیامبر نمی‌رسد؛ پس سبب و علل زیادی وجود دارد که می‌توان گفت:مردی که دخترش را به حضرت موسی علیه السلام داد حضرت شعیب علیه السلام نمی‌باشد».⁽¹⁾

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

در تفسیر نورالثقلین، از قول علی بن ابراهیم نقل کرده است: «خداوند -عزّ و جلّ- شعیب علیه السلام را به سوی مدین مبعوث کرد و آن، روستایی بود در راه شام و کسی به او ایمان نیاورد». ⁽²⁾در آن تفسیر، دربارة نام دیگر حضرت شعیب علیه السلام درتورات، مطلبی مطرح نشده است.

هم‌چنین در آن تفسیر، درروایت دیگری از مجمع البیان نقل کرده است: «شعیب علیه السلام خطیب الأنبیاء بود». ⁽³⁾

از آنچه که گذشت، می‌توان نتیجه گرفت دربارة حضرت شعیب علیه السلام در قرآن، به وضوح سخن به میان آمده است؛ ولی در تورات، از آن حضرت یاد نشده است و افرادی که مدعی هستند وی با نام دیگری در تورات ذکر شده است، سخت در اشتباهند؛ زیرا هیچ ارتباطی میان آن افراد و حضرت شعیب وجود ندارد. در این میان، فقط برخی مفسران، طبق رأی شخصی خود بر این عقیده‌اند و قادر به آوردن دلیل مستدلی برای اثبات آن نیستند.

بررسی اسرائیلیات دربارة خدمتگزاری حضرت موسی علیه السلام برای حضرت شعیب علیه السلام

اشاره

دو امتیاز ذکر شده برای حضرت شعیب علیه السلام بر سایر انبیاء علیهم السلام در تفاسیر عبارت است از:

البته نبوت ایشان بر دو قوم –بر اساس نص صریح قرآن- مورد تأیید است؛ ولی خدمتگزاری حضرت موسی علیه السلام برای حضرت شعیب علیه السلام، به صراحت در قرآن نیامده و از سوی برخی از علما نفی شده است.

دیدگاه قرآن، دربارة مبعوث شدن حضرت شعیب علیه السلام

قرآن در این‌باره می‌فرماید:

  وَ إِلی مَدْیَنَ أَخَاهُمْ شُعَیْباً⁽¹⁾

و به سوی مدین، برادرشان، شعیب علیه السلام را فرستادیم.

حضرت شعیب علیه السلام علاوه بر هدایت مردم مدین، مأموریت هدایت مردم أیکه را نیز بر عهده داشت. چون آن حضرت، اهل آن منطقه نبود، قرآن، او را برادر مردم أیکه ننامید؛ بلکه فرمود:

کذَّب أَصحَب لْئَیْکةِ الْمُرْسلِینَ - إِذْ قَالَ لهَُمْ شعَیْبٌ أَ لا تَتَّقُونَ - إِنّی لَکمْ رَسولٌ أَمِینٌ⁽²⁾

اصحاب أیکه رسولان را تکذیب کردند* هنگامی که شعیب به آن ها گفت: «آیا تقوا پیشه نمی کنید؟* مسلماً من برای شما پیامبری امین هستم».

اما در قرآن، مطلبی دربارة این که حضرت موسی علیه السلام در خدمت حضرت شعیب علیه السلام قرار گرفته باشد وجود ندارد.

سیمای شعیب علیه السلام در تفاسیر اثری

اکنون به سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة شخصیت این پیامبر -با توجه به امتیاز خدمتگزار بودن حضرت موسی علیه السلام برای حضرت شعیب علیه السلام وارد شده است ملاحظه- می‌نمائیم.

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

می‌دانی که نه از شوق به بهشت تو می‌گریم نه از ترس آتش جهنم؛ بلکه محبت تو را به دل خود گره زده‌ام. هرگاه به تو نظر افکنم، مرا چه باک که با من چه شود؟ چون به شوق لقای تو گریة شوق می‌کنم». خداوند به او وحی فرمود:«ای شعیب! اگر به راستی چنین است، لقای من گوارای تو باد. از این رو، کلیم خود، موسی بن عمران را خدمتگزار تو کردم». و حضرت موسی علیه السلام ده سال درخدمت حضرت شعیب علیه السلام بود⁽¹⁾

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات

با مقایسة روایات موجود در تفاسیر روایی اهل سنت و شیعه، این روایات را می‌توان از جهتی به دو دسته تقسیم کرد:

الف. روایات موافق قرآن

روایات زیادی داریم که از محبت بیش از حد حضرت شعیب علیه السلام به خداوند متعال خبر می‌دهد؛ حال آن که در این احادیث، خدمتگزاری حضرت موسی علیه السلام برای حضرت شعیب علیه السلام قید نشده است؛ مانند روایتی که از امام صادق علیه السلام نقل کردیم.

ب. روایات غیر موافق قرآن

دربارة این که خداوند متعال، حضرت موسی علیه السلام را در خدمت حضرت شعیب علیه السلام قرار داد، احادیثی داریم که با توجه به علل زیر، این روایات قابل قبول به نظر نمی‌رسند:

نتیجه

از آنچه گذشت، نتیجه می‌گیریم در روایت مورد نظر شخصی که با حضرت موسی علیه السلام قرارداد

خدمت هشت یا ده ساله می‌بندد، شخص با ایمانی است که خداوند در قرآن، از وی، نام نبرده است و فقط با عنوان پیر کهنسال یاد کرده است. از سویی بافرض تأیید چنین احادیثی، این سؤال در ذهن می‌آید که آیا در مقام نبوت، تفاوتی وجود داشته است یا این که این مطلب در واقع، پاداش زحمات بی دریغ و صبر و تحمل حضرت شعیب علیه السلام برابر مصیبت ها بوده است. به هر دلیلی که باشد، برای شنونده، قدری ثقیل و غامض به نظر می‌آید که خداوند، حضرت موسی علیه السلام را برای پاداش به فرستادة خویش، خادم اوکند. شاید با مرور احادیث دارای اسرائیلیات، بتوان گفت: این حدیث، نمونه‌ای از آن‌ها باشد.

بررسی وصف «ضعیف» دربارة حضرت شعیب علیه السلام

اشاره

یکی از مطالبی که دربارة حضرت شعیب علیه السلام به طرح نظرات گوناگونی انجامیده، نابینا بودن آن حضرت، می‌باشد. عده‌ای، در تفسیر کلمة «ضعیفا»، به نابینا بودن آن حضرت، نظر داده‌اند و بعضی دیگر، آن را به ضعف در داشتن پیروان و مقبولیت سخنان آن حضرت بین مشرکان تفسیر کرده‌اند و ما- بنا بر نظر بزرگان دین⁽¹⁾- همین رأی اخیر را پذیرفته‌ایم.

دیدگاه قرآن

قوم شعیب علیه السلام همان جمعیتی هستند که راه توحید را رها کرده و در سنگلاخ شرک و بت پرستی سرگردان شدند. نه تنها بت، بلکه درهم و دینار و مال و ثروت خویش را می‌پرستیدند و به همین دلیل، کسب و تجارت بارونق خویش را به تقلب و کم فروشی و خلافکاری‌های دیگر می‌آلودند. وآن حضرت، پس از سعی و تلاش بسیار برای نجات ایشان از آن ورطة هولناک، توفیق بسیار اندکی داشت. این قوم، برای این که آن تعداد اندک پیروان حضرت شعیب را نیز مجدداً به آیین خویش درآورند، آن حضرت علیه السلام و همراهانش را تهدید کردند. هم‌چنین برای متزلزل ساختن موقعیت حضرت شعیب علیه السلام میان قوم، به این سخنان روی آوردند:

یَا شعَیْب مَا نَفْقَهُ کثِیراً مِّمَّا تَقُولُ وَ إِنَّا لَنرَاک فِینَا ضعِیفاً وَ لَوْ لا رَهْطُک لَرَجَمْنَک وَ مَا أَنت عَلَیْنَا بِعَزِیزٍ ⁽²⁾

ای شعیب ! بسیاری از آنچه را می گویی، نمی فهمیم و ما تو را میان خود، ضعیف می یابیم . اگر به دلیل قبیله کوچکت نبود، تو را سنگسار می کردیم و تو برابر ما، قدرتی نداری.

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

در تفسیر الدرالمنثور دربارة کلمة «ضَعِیفاً» گفته که این کلمه به کور بودن حضرت شعیب علیه السلام اشاره دارد. ⁽¹⁾

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، باتوجه به مفهوم اسرائیلیات

از مقایسة روایات تفسیری وارده در تفاسیرروایی اهل سنت و شیعه، آن‌ها را می‌توان از جهتی بر دو دسته تقسیم نمود:

الف. روایات موافق قرآن

در تفسیر المیزان به این امر اشاره شده است که: " «رهطِ» شخص، یعنی فامیل و قوم او. پس این که قوم می‌گویند: «رَهْطُک» اشاره به آن است که تعداد کمی هستند و اهمیتی ندارند. علامه طباطبائی، لفظ «ضَعِیفاً» را هم به معنای کمی پیروان و هم به معنای این که بین ما نیرویی نداری، گرفته است. قوم، گفتند: «ای شعیب! ما تو را میان خود، فرد ضعیف‌گفتار و غیر قابل اعتنایی از نظر تأثیر گفتار می‌دانیم. شاید به زبان عامیانه، می‌خواهند بگویند:حنایت برای ما رنگ ندارد. منظور کفار از این که به حضرت شعیب علیه السلام گفتند: ما تو را میان خود ضعیف و ناتوان می‌یابیم، گوناگون تفسری شده است؛ عده ای این گونه تفسیر

کرده‌اند: اگر فکر کنی حرف‌های بی‌منطقت را با قدرت و زور می‌توانی به کرسی بنشانی، اشتباه کرده‌ای. گمان مکن اگر ما حساب تو را نمی‌رسیم، به دلیل ترس از قدرت تو است. اگر ملاحظة قوم و قبیله‌ات و احترامی که برای آن‌ها قائل هستیم، نبود، تو را به بدترین صورت، به قتل می‌رساندیم [=تو را سنگباران می‌کردیم]! جالب این است که آن‌ها قبیله شعیب علیه السلام را رهط یاد کردند. ⁽¹⁾

شایان ذکر است که در لغت عرب، «رهط» به یک جمعیت کم، از سه تا هفت یا ده یا حداکثر به گفتة بعضی، به چهل نفر اطلاق می‌شود. ⁽²⁾در حقیقت می‌توان گفت: اشاره به این است که، گروه قبیلة تو نیز در نظر ما قدرتی ندارند؛ بلکه ملاحظات دیگر است که ما را از این کار، باز می‌دارد. این، درست به آن می‌ماند که ما به دیگری می‌گوییم: اگر ملاحظة این چهار نفر قوم و فامیل تو نبود، مسلّماً با تو برخورد می‌کردیم؛ در حالی که واقعاً فامیل و قبیلة او چهار نفر نیست، بلکه منظور، بیان این نکته است که آن‌ها، از نظر قدرت اهمیتی ندارند. سرانجام گفتند:" تو برای ما فردی نیرومند و شکست ناپذیر نیستی؛ هرچند تو، از بزرگان قبیله ات محسوب می‌شوی، به خاطر برنامه ای که در پیش گرفتی در نظر ما قرب و منزلتی نداری." ⁽³⁾

حضرت شعیب علیه السلام بدون این که از سخنان زننده و توهین‌های آن‌ها از جا در برود، با همان منطق شیوا و بیان رسا به آن‌ها پاسخی درخور شأن نبوتش، فرمود. به این ترتیب، مشخص می‌شود که لفظ «ضعیفا» در حقیقت، ضعف قدرت در همراهی حضرت شعیب علیه السلام است و به کم بودن پیروان آن حضرت اشاره دارد.

ب. روایات غیر موافق با قرآن

دربارة تفسیر کلمة «ضَعِیفاً» غیر از معنایی که ذکر شد و بیشتر علما آن را در نظر دارند، مطالب دیگری نیز در تفاسیر و کتب روایی، مطرح شده است که اهم آن به قرار زیر است:

در تفسیر الدرالمنثور دربارة کلمة «ضَعِیفاً» نظر داده است: «این آیه، به کور بودن حضرت شعیب علیه السلام اشاره دارد». ⁽⁴⁾در تفسیرمجمع البیان آمده است: «جبائی گفته است: منظور، ضعف جسمی و ناتوانی بدنی است و سفیان گفته: از نظر چشم و بینائی دیده، ضعیف بود، و قتاده و سعیدبن جبیرگفته‌اند: شعیب علیه السلام نابینا بوده است. و زجاج گفته: قبیلة حمیر،

شخص نابینا را ضعیف می‌نامیده‌اند وحسن گفته: ضعیف اینجا، به معنای خوار و پست است. ⁽¹⁾

نتیجه

با توجه به مطالب ذکر شده، آنچه به صورت کلی می‌توان نتیجه گرفت، آن است که در قرآن، هیچ مطلبی بیهوده ذکر نشده است و کلام الهی، برخلاف آوردن مطالب به شیوة ایجاز، هم‌چنان حق مطلب را ادا کرده است. از آن‌جا که ما به این مبنا معتقدیم، معنای کلمة «ضعِیفاً» در آیة مذکور را بر کمی یاران آن حضرت حمل می‌کنیم؛ زیرا صرف نابینایی، نه برای پیامبر، ضعف برابر دیگران به شمار می‌رود و نه برای غیر پیامبر. از این رو نظر جلال الدین سیوطی در الدرالمنثور را رد کرده و دیدگاه عالم گرانقدر، علامه طباطبایی را می‌پذیریم. همان‌طور که پیش‌تر هم ذکر کردیم، نورالثقلین در این باره نظری را مطرح نکرده است. صاحب تفسیرمجمع البیان دربارة این که کلمة «ضعِیفاً» به معنای نابینابودن حضرت شعیب باشد، می فرماید: «ولی به نظر ما این قول صحیح نیست؛ زیرا از این که به شعیب علیه السلام می‌گفتند: «تو، میان ما ضعیف هستی» معلوم می‌شود منظورشان از ضعیف، نابینا نبوده است؛ زیرا کسی که نابیناست؛ در میان همة مردم نابینا است و معنا ندارد کسی بگوید: تو میان ما نابینا هستی و اساسا اختلاف شده که آیا جایز است پیغمبری که از جانب خدا آمده نابینا باشد؟ جمعی گفته‌اند: جایز نیست؛ زیرا نابینایی، نقصی است که موجب تنفر مردم است. عده‌ای هم مقابل این‌ها گفته‌اند: نابینایی هم مانند سایر امراض بوده و تنفری ایجاد نمی‌کند». ⁽²⁾

رد نسبت «شرک» به حضرت شعیب علیه السلام

اشاره

اکنون به این موضوع می‌پردازیم که آیا حضرت شعیب علیه السلام -بنا بر اقوالی که خواهیم آورد- قبل از رسالت خویش، مشرک بوده است یا نه؟ پاسخ این است که وی هم‌چون دیگر انبیای الهی، دارای نیایی پاک و مطهر بوده و نسل در نسل خداپرست بوده‌اند.

دیدگاه قرآن

 عده‌ای برای اثبات شرک حضرت شعیب علیه السلام، به این آیة استشهاد کرده‌اند که به نقد آن خواهیم پرداخت:

قَالَ الْمَلأُ الَّذِینَ استَکبرُوا مِن قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّک یَشعَیْبَ والَّذِینَ ءَامَنُوا مَعَک مِن قَرْیَتِنَا أَوْ

لَتَعُودُنَّ فی مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ کنَّا کرِهِینَ - قَدِ افْترَیْنَا عَلی اللَّهِ کذِباً إِنْ عُدْنَا فی مِلَّتِکم بَعْدَ إِذْ نجَّانَا اللَّهُ مِنهَا وَ مَا یَکونُ لَنَا أَن نَّعُودَ فِیهَا إِلا أَن یَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا کلَّ شی‌ءٍ عِلْماً عَلی اللَّهِ تَوَکلْنَا رَبَّنَا افْتَح بَیْنَنَا وَ بَینَ قَوْمِنَا بِالْحَقّ‌ِ وَ أَنت خَیرُ الْفَتِحِینَ ⁽¹⁾

اشراف زورمند و متکبر از قوم اوگفتند: «ای شعیب ! به یقین، تو و کسانی که به تو ایمان آورده اند را از شهر و دیار خود بیرون خواهیم کرد؛ مگر این که به آیین ما باز گردید». گفت: «آیا [می خواهید ما را بازگردانید] اگرچه مایل نباشیم؟ اگر ما به آیین شما بازگردیم - بعد از آن که خدا ما را از آن نجات بخشیده است- به خدا دروغ بسته ایم ؛ شایسته نیست به آن بازگردیم؛ مگر این که خدایی که پروردگار ما است، بخواهد؛ علم پروردگار ما، به همه چیز احاطه دارد. تنها بر خدا توکل کرده ایم . پروردگارا ! میان ما و قوم ما، به حق داوری کن که تو بهترین داورانی».

سیمای شعیب علیه السلام در تفاسیر اثری

اکنون که سیمای شعیب علیه السلام در قرآن و تورات بررسی شد و شناختی نسبی از این پیامبر علیه السلام به شکل تطبیقی حاصل آمد، به سراغ تفاسیر اثری رفته، روایاتی را ملاحظه می‌کنیم که دربارة شخصیت این پیامبر و نسبت شرک به او وارد شده است.

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

 شاعرگوید:

 لإنْ کانَتْ أَلْاَیَامُ أَحْسَنَ مَرَّةٍ

إِلَیَّ فَقَدْ عَادَتْ لَهُنَّ ذُنُوبٍ

اگر روزگار یک بار به من نیکی کرد

بارها دربارة من بدی کرده است

گردنفرازان قوم، به شعیب علیه السلام گفتند: تو و پیروانت را از شهر تبعید می‌کنیم و از وطن دور می‌سازیم؛ مگر این که، به کیش ما باز گردید و از مخالفت با ما، خودداری کنید. آن‌ها، گمان می‌کردند شعیب علیه السلام، قبلا تابع دین آن‌ها بوده وحالا دست کشیده است؛ در حالی که چنین نبوده است. او مدت‌ها دین خود را پنهان می‌کرد. ممکن است مقصود آن‌ها پیروان شعیب علیه السلام باشد، نه خود شعیب علیه السلام . نیز ممکن است، مقصود آن‌ها بازگشت نباشد؛ بلکه مقصودشان این باشد که، اگر داخل دین ما شوید، شما را رها می‌کنیم.

بنابر این، عود به معنای شدن است، نه بازگشتن. ⁽¹⁾

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

برای مثال، در تفسیر کشف الاسرار آمده است:

اگر کسی گوید: شعیب پیغامبر بود، و هرگز او بر دین ایشان [دین قومش] و بر کفر نبوده، چگونه است که قرآن فرمود:

إِنْ عُدْنَا فی مِلَّتِکم ⁽³⁾

اگر ما به آئین شما بازگردیم

آیا آن حضرت پیش از بعثت، بر آیین قومشان بوده‌اند؟⁽⁴⁾

آراء مفسران

حضرت شعیب علیه السلام نیز مانند نوح وسایر انبیای قبل از خود، دعوت خویش را بر اساس توحید قرار داده بود. شعیب علیه السلام، به وظیفة ارشاد وراهنمایی خود قیام کرد؛ ولی قوم او استکبار نموده و به دستوراتش گردن ننهادند. در عوض، او و گروندگان به او را، تهدید کرده و گفتند: باید از دین توحید دست بردارید؛ وگرنه شما را از شهر و دیارتان، بیرون خواهیم کرد. حضرت شعیب علیه السلام

طبق آیة شریف، از ارتداد و اعراض از دین توحید، اظهار کراهت کرده و به آنان فهماند درصورتی که او و قومش، در گزینش یکی از دومورد ارتداد یا تبعید مجبور شوند، جز شق دوم را اختیار نخواهند کرد.

در تفسیر المیزان مطالب را به صورت دقیق‌تری مورد بحث قرار داده است. علامه طباطبائی می‌فرماید:

بعضی از مفسران، جملة: «اگر ما به آیین شما بازگردیم» را دلیل گرفته اند بر این که شعیب علیه السلام، قبل از نبوتش، مشرک و بت پرست بوده و این، اشتباه بسیار بزرگی است حاشا بر مقام شامخ انبیاء علیهم السلام، که بتوان چنین نسبت هایی به آنان داد! مفسر مزبور، از این معنا غفلت کرده که شعیب علیه السلام، این کلام را از زبان قوم که قبلا کافر بوده اند، گفته و در حقیقت، این جمله و هم چنین جملة «خدا ما را نجات بخشیده است» از باب نسبت دادن وصف اکثریت افراد اجتماع به همة ایشان است. البته، معلوم است که مراد از نجات ظاهری، نجات از شرک فعلی باشد؛ وگرنه اگر مراد، نجات حقیقی از هر ضلالتی- چه محقق و چه مقدر- باشد، خود شعیب علیه السلام هم مانند سایر افراد قومش از کسانی خواهد بود که خداوند، نجاتشان داده است؛ اگرچه خود او یک لحظه هم شرک نورزیده باشد؛ برای این که شعیب علیه السلام هم مانند سایر مردم، هیچ خیر و شری را از خود مالک نبوده، و هر خیری که به او رسیده، از ناحیة پروردگار بوده است. ⁽¹⁾

در تفسیر الکبیر دربارة آیة مذکور، آمده است:

بدان که شعیب علیه السلام وقتی این سخنان را اقرار کرد، کسانی که استکبار ورزیدند و از تصدیق او و قبول سخنانش ابا نمودند، گفتند: «می‌بایست یکی از این دو راه را انتخاب کنی، وگرنه تو و همراهانت را از این ده (شهر) بیرون

می کنیم یا این که به آیین ملتمان باز گردید. و اشکال مورد بحث، یعنی این که به آیین ما بازگردی، دلالت دارد بر این که حضرت شعیب علیه السلام بر آیین آنها که همان کفر است، بوده است؛؛ پس این امر، مقتضی آن است که حضرت شعیب علیه السلام در گذشته، کافر بوده باشد، و تصورچنین امری، نهایت فساد است. ⁽¹⁾

در تفسیر کشاف و تفسیر روح المعانی مطالب ذکر شده در این باره، با دیگر تفاسیر شیعه و سنی، مشترک بوده و در این باره مطلب خاصی مطرح نکرده‌اند. تأکید ایشان، درپاسخگویی به نسبت شرک به آن حضرت، چنین است:

عود، به معنای رجوع و بازگشت، از حالت کنونی به حالت اولیه است اما این مطلب درحق حضرت شعیب علیه السلام صحیح نمی باشد؛ زیرا انبیا علیهم السلام از آنچه به کفر بیانجامد، معصومند و ممکن است دربارة کسی که به او ایمان آورده است، از باب تغلیب، اطلاق شود. حکم تغلیب، از باب نسبت دادن وصف اکثریت افراد یک اجتماع، به همة ایشان است. ⁽²⁾

میبدی موضوع را این گونه بیان می‌کند:

عود، بازگشتن است به چیزی که یک بار در آن بوده و جواب، آن است که عود را به معنای ابتدا نیز استعمال کنند به معنای صیرورت، «عاد» یعنی «صار» و «عاد» یعنی «لَحِق»؛ یعنی از ابتدا، خداوند ما را نجات داده است از این که به آیین شما ملحق شویم. هم چنین پاسخ دیگر آن ها، مانند بعضی دیگر از مفسران، این است که این خطاب نسبت به قوم شعیب علیه السلام بوده که در ابتدا کافر بوده اند، سپس ایمان آورده و روا باشد مسلمانان در ابتدا تقیه کرده و دین خود را پنهان داشته باشند، سپس بالاخره دین خویش را اظهار کنند و در نتیجه بقیة افراد، این گونه پندارند که ایشان در ابتدا بر کفر بوده اند. ⁽³⁾

نتیجه

با توجه به آنچه گذشت، به این نتیجه دست می‌یابیم که شخص پیامبر، نمونه و فردی کامل، از جهت بندگی خداوند می‌باشد؛ لذا عقلاً و عرفاً نباید برخلاف هر چه در دین به آن سفارش

شده است، عمل کند. حضرت شعیب علیه السلام نیز از این قانون، مستثنا نبوده و قرآن، به زحمات بسیار آن جناب، اشاره فرموده است. مطلب موجود در این آیه ممکن است به این امر نظر داشته باشد که حضرت شعیب علیه السلام از زبان پیروان خویش سخن گفته است و یا برای ایجاد انس و الفت در اذهان کافران قوم، دربارة آنچه بوده است و باید از آن دست بردارند. هم‌چنین پیامبر الهی، نمی‌تواند بر آنچه بر او وحی می‌شود و بر عهدة او گذاشته شده است، از نزد خود، چیزی بیفزاید یا از آن بکاهد. از سویی روایات بسیاری در دسترس ما است که همگی بر این موضوع اذعان دارند که پیامبران علیهم السلام نسل در نسل، خداپرست بوده‌اند. حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم دربارة پدران پیامبران علیهم السلام فرمود:

من از راه ازدواج مشروع به وجود آمده ام و از راه نامشروع و زنا، زاده نشده ام. از زمان آدم علیه السلام، هیچ چیز از زنا وسنت های نامشروع جاهلیت، نسب مرا مخدوش نساخته است و جز از راه پاک به دنیا، نیامده ام. ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام در وصف پیامبران علیهم السلام فرمود:

خداوند، پیامبران را در برترین امانتگاه به ودیعه سپرد و در بهترین قرارگاه جایشان داد و از صلب پدرانی بزرگوار به زهدان های مادرانی پاک و پاکیزه منتقل شدند. هر زمان که سلفی از آن ها می رفت، خلفی (جانشینی) از آنان برای ترویج دین خدا بر می خاست، تا آن که کرامت خداوند سبحانه و تعالی به محمد صلی الله علیه و آله و سلم رسید. ⁽²⁾

محمود ابوریه نیز، به این امر، اذعان داشته است:

وقتی مطالب ذکر شده، دربارة نسبت مشرک بودن حضرت شعیب علیه السلام را بررسی می کنیم، می بینیم این مسأله، برخلاف عصمت انبیا علیهم السلام است؛ زیرا اگر پیامبران علیهم السلام معصوم نباشند، یعنی از کذب و خطا در تبلیغ رسالت خویش و هم چنین در عملشان، عصمت نداشته باشند، برخلاف اسوه بودن ایشان و مخلّ اتمام حجت بر سایر انسان ها است. ⁽³⁾

آنچه بامطالعة مطلب مورد بحث در تفاسیر گوناگون به دست می‌آید، آن است که: درحقیقت خداوند، آنچه شدنی نیست را مربوط کرده است به آنچه که می‌داند شدنی نیست. منظور این است که چنین چیزی انجام‌پذیر نیست و بسیار بعید است داخل کیش شما شویم؛ مگر این که خدا بخواهد و او نیز نمی‌خواهد؛ چنان که قبلا فرمود:

وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتی یَلِجَ الجَْمَلُ فی سمّ‌ِ الخِْیَاطِ⁽¹⁾

 آن‌ها داخل بهشت نمی‌شوند، مگر این که شتر [یا طناب] در سوراخ سوزن داخل شود. ⁽²⁾

پس مقصود این است که حضرت شعیب فرمود: همان طور که خداوند متعال، پرستش بت‌ها و کارهای زشت را نمی‌خواهد، ما هم به کیش شما داخل نمی‌شویم؛ زیرا هیچ کدام مطابق حکمت نیست. ما داخل دین شما نمی‌شویم، مگر این که خداوند به شما قدرتی بدهد که بتوانید ما را به جبر و اکراه به دین خود بکشانید. مؤید این قول، این جمله است: «گفت: آیا [می‌خواهید ما را بازگردانید] اگرچه مایل نباشیم؟!. ما از قریة شما بیرون می‌رویم و دیگر باز نمی‌گردیم؛ مگر این که خداوند به ما قدرتی بخشد و بخواهد با فتح و پیروزی داخل شهر شویم»؛ یعنی مگر این که خداوند بخواهد شما به حق باز گردید و همة ما تابع یک دین باشیم؛ زیرا آن‌ها می‌گفتند: «اگر داخل کیش ما نشوید، شما را از قریه اخراج می‌کنیم». شعیب علیه السلام در جواب گفت: «ما داخل کیش شما نمی‌شویم؛ مگر این که خدا بخواهد اختلاف از طرف شما برداشته شود و به دین ما گرایش یابید». در این‌جا این شبهه مطرح می‌شود که گویا خداوند نخواسته است آن‌ها به دین حق گرایش یابند؟ پاسخ این است که خداوند خواسته است که به اختیار خود ایمان آورند؛ نه از روی جبر و اکراه؛ تا سزاوار پاداش شوند. پس شعیب علیه السلام گفته است: کیش ما و شما هرگز یکی نمی‌شود؛ مگر این که خداوند بخواهد از شما سلب اختیار کند و شما را به دین ما درآورد. ⁽³⁾

هر انسان عاقل، اگر به دور از تمنیات نفسانی، به فطرت خویش مراجعه کند؛ بدین آگاهی دست می‌یابد که تمام این جهان، در کف قدرت بی‌نهایت خدا است که آدمی، برای هر لحظه از زندگانی خود به او نیازمند است، و تنها او است که به آنچه مشیتش قرار می‌گیرد، عالم است؛ تا چه رسد به حضرت شعیب علیه السلام، که پیامبر خدا و عبد صالح خداوندگار و گوش به فرمان امر الهی است. پناه به ایزد منان، از نابخردی عده‌ای، که از کلام الهی نتیجه‌ای شیطانی می‌گیرند. اگر به فرض محال حرف ایشان، مبنی بر مشرک بودن آن حضرت پیش از رسالتش، درست باشد، چه جای یقینی وجود داشت که مانند سایر انسان‌های عادی که در وضعیت ثابتی نیستند، تغییر روش نداده و مجدداً به شرک خود باز نگردد؟ این که حضرت شعیب اصرار دارد که بازگشتی امکان ندارد، مگر با خواست خداوند، به این مطلب نظر دارد که همان گونه که هیچ گاه، امکان ندارد خداوند به شرک ورزیدن بندگانش رضایت دهد، پیامبر خدا هم هرگز تسلیم مشرکان نشده و پیوسته بر ضد آنان قد علم می‌کند.

اسرائیلیات دربارة معجزة حضرت شعیب علیه السلام

اشاره

 باتوجه به کلمة «بینة» در آیة 85 سورة اعراف این سؤال مطرح است که آیا حضرت شعیب از جانب خداوند متعال، معجزه‌ای آورده است یا نه؟ در پاسخ می‌توان گفت: انبیای الهی علیهم السلام، برای سرعت دادن به تسلیم بندگان برابر خالق هستی و نیز برای این که خلایق بدانند که آورندة معجزه، فرستادة خدای یکتا است، معجزه می‌آورند؛ از این رو به صورت معمول مشخص است معجزه داشتن برای حضرت شعیب امکان داشته است. این مطلب با آیة مورد بحث در قرآن، تأیید شده است.

دیدگاه قرآن

 بنا بر آیة شریف:

 قَدْ جَاءَتْکم بَیِّنَةٌ مِّن رَّبِّکمْ ⁽¹⁾

 دلیل روشنی از طرف پروردگارتان برای شما آمده است.

حضرت شعیب نیز مانند سایر انبیای الهی علیهم السلام، از طرف خداوند دارای معجزه بوده است؛ اما همان طور که معجزات بعضی از پیامبران علیهم السلام، در قرآن به صورت معین ومشخص ذکر نشده است؛ این‌جا نیز قرآن تنها با آوردن کلمة «بینة» مطلب را به طور خلاصه، مطرح کرده است.

دیدگاه تورات

همان گونه که قبلا گفتیم، تورات در این باره مطلبی ذکر نکرده است.

سیمای شعیب علیه السلام در روایات اثری

اکنون که سیمای شعیب علیه السلام در قرآن و تورات دانسته شد و شناخت نسبی از این پیامبر علیه السلام به شکل تطبیقی حاصل آمد، به سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة شخصیت این پیامبر با توجه به معجزة او وارد شده است، ملاحظه می‌کنیم.

روایات تفسیری اهل سنت

از معجزات شعیب علیه السلام آن است که عصای خود را به موسی علیه السلام داد و آن عصا با اژدها جنگید. هم چنین به موسی علیه السلام گفت: «این گوسفندان، بره هایی خواهند زایید که بین آن ها برة سیاه وسفیدی خواهد بود و من آن را از تو به عنوان هبه و عطا گرفتم. این همان، معجزه ای بود که از آن خبر داده شد... این احوالات، معجزات حضرت شعیب علیه السلام بوده است؛ چون حضرت موسی علیه السلام در آن فرمان، ادعای رسالت نکرد. قابل ذکر است که این سخن، ساختارش بر اساس اصول مختلف بین دوستان ما (اشاعره) و معتزله مطرح شده است و نزد ما چنین است که جایز است قبل از نزول وحی به نبی و رسول، خداوند، انواع معجزات را برایش ظاهر کند و آن را به نام "ارهاص نبوت" ⁽¹⁾گویند و این ارهاص، نزد ما جایز است و نزد معتزله جایز نیست. پس احوالاتی که صاحب کشاف دربارة آن سخن گفت، نزد ما، ارهاصات موسی علیه السلام بود و نزد معتزله معجزة شعیب علیه السلام بود؛ چون ارهاصات، نزد آن ها جایز نیست. ⁽²⁾

روایات تفسیری شیعه

در تفسیر نورالثقلین در این رابطه مطلبی ذکر نشده است.

در تفسیر مجمع البیان از قول فراء آمده است که می‌گوید: «شعیب علیه السلام را معجزه‌ای نبود؛ زیرا درقرآن در این باره چیزی نیامده است». ⁽¹⁾

علامه طباطبایی دربارة معجزة آن حضرت فرموده است:

شعیب علیه السلام معجزاتی دلیل بر رسالتش داشته است؛ اما آن معجزات، چه بوده است، قرآن اسمی از آن نبرده است. مقصود از این آیات و معجزات، آن عذابی نیست که در آخر سرگذشت ذکر می کند. معلوم است عذاب نمی تواند، آیه و معجزة رسالت، باشد؛ علاوه بر این که پس از ذکر این آیه و بینه، نتیجه گرفته و می فرماید: «پس به کیل و وزن، وفا کنید». واین نتیجه گیری، وقتی صحیح است که عذاب نازل نشده باشد و مردم هلاک نشده باشند. ⁽²⁾

خداوند متعال سرگذشت حضرت شعیب علیه السلام را این گونه بیان می‌کرد که او قومش را به اموری امر کرد: ابتدا به آن‌ها فرمان داد، خدا را پرستش کنند و جز او را نپرستند. این، یک اصل معتبر در شرایع همة انبیای الهی است. فخر رازی در تفسیر الکبیر خود، مشابه دلایل صاحب تفسیر کشف الاسرار و عدة الابرار را آورده است که در این‌جا ذکر می‌کنیم:

حضرت شعیب علیه السلام ادعای نبوت کرد و به قوم خود گفت:

«برای شما بینه [حجت و دلیل واضح] از جانب، پروردگارتان آمد. و مراد از بینه در این جا معجزه است؛ چون کسی که ادعای نبوت می کند، بایستی دارای معجزه باشد والا پیشگو بوده، نه پیغمبر. این آیه دلالت دارد بر این که برای او معجزه ای بوده که به راستگویی وی صحه گذاشته است. اما این که این معجزه از چه نوعی بوده است، در قرآن مطلبی دربارة آن، وجود ندارد؛ همان طور که در قرآن، بسیاری از معجزات پیغمبران از جمله حضرت محمد، رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم شرح داده نشده است. ⁽³⁾

شیخ طبرسی دربارة حدیث تفسیر مجمع البیان به نقل از فراء پاسخ می‌دهد:

این مطلب، غلط است. ممکن نیست خداوند، پیامبری را بدون معجزه بفرستد؛ به ویژه این که دربارة شعیب تأکید می فرماید که او دارای «بینة» بوده است. درضمن، ممکن است وی دارای معجزاتی بوده که در قرآن بیان نشده است؛ همان طور که بسیاری از معجزات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم در قرآن نیامده است. ⁽¹⁾

نتیجه

همان طور که مشخص است، این مطالب نمی‌تواند از اسرائیلیات باشد؛ زیرا بینه‌ای که خداوند متعال، به دست پیامبر خویش، برای بندگان خود می‌فرستد، باید شرایط معجزه را داشته باشد. به علاوه دربارة عصایی که گفته شده حضرت شعیب علیه السلام به حضرت موسی علیه السلام داده است، اگر همان عصایی باشد که به اذن خداوند، به ماری بزرگ تبدیل می‌شده است، در قرآن و حتی در تورات فعلی، چنین چیزی مطرح نشده است. نتیجه می‌گیریم که مطلب ادعا شده، تنها سرگذشتی افسانه‌ای برای سرگرم نمودن افراد عامی و بدون اطلاع است.

بررسی اسرائیلیات دربارة ازدواج دختر شعیب علیه السلام با حضرت موسی علیه السلام

اشاره

در این زمینه، مطالب فراوانی نقل شده است که بیشتر به داستان‌سرایی، شباهت داشته و شاید بتوان علت آن را معاصر بودن این دو پیامبر، دانست. با این وجود، از آن‌جا که بیشتر علما -چه شیعه و چه اهل تسنن- به صراحت در این امر، متفق القول هستند، به سختی می‌توان آن را از ذهن‌ها زدود و به شکل دیگری بیان کرد. اکنون بحث در این باره را آغاز می‌کنیم.

دیدگاه قرآن

این‌جا به ذکر آیات مربوط می‌پردازیم:

"فَخَرَجَ مِنْها خائِفًا یَتَرَقَّبُ قالَ رَبّ‌ِ نَجِّنی مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمینَ* وَ لَمّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ قالَ عَسی رَبّی أَنْ یَهْدِیَنی سَواءَ السَّبیلِ* وَ لَمّا وَرَدَ ماءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النّاسِ یَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودانِ قالَ ما خَطْبُکما قالَتا لا نَسْقی حَتّی یُصْدِرَ الرِّعاءُ وَ أَبُونا شَیْخٌ کبیرٌ * فَسَقی لَهُما ثُمَّ تَوَلّی إِلَی الظِّلّ‌ِ فَقالَ رَبّ‌ِ إِنّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقیرٌ* فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشی عَلَی اسْتِحْیاءٍ قالَتْ إِنَّ أَبی یَدْعُوک لِیَجْزِیَک أَجْرَ ما سَقَیْتَ لَنا فَلَمّا جاءَهُ وَ قَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ قالَ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمینَ * قالَتْ إِحْداهُما یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ اْلأَمینُ* قالَ إِنّی أُریدُ أَنْ أُنْکحَک إِحْدَی ابْنَتَیَّ هاتَیْنِ عَلی أَنْ تَأْجُرَنی ثَمانِیَ

حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِنْدِک وَ ما أُریدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْک سَتَجِدُنی إِنْ شاءَ اللّهُ مِنَ الصّالِحینَ * قالَ ذلِک بَیْنی وَ بَیْنَک أَیَّمَا اْلأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَیَّ وَ اللّهُ عَلی ما نَقُولُ وَکیلٌ * فَلَمّا قَضی مُوسَی اْلأَجَلَ وَ سارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نارًا قالَ ِلأَهْلِهِ امْکثُوا إِنِّی آنَسْتُ نارًا لَعَلِّی آتیکمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْجَذْوَةٍ مِنَ النّارِ لَعَلَّکمْ تَصْطَلُونَ ⁽¹⁾

موسی از شهرخارج شد؛ درحالی که ترسان بود و هر لحظه در انتظار حادثه‌ای. عرض کرد: «پروردگارا! مرا از این قوم ظالم رهایی بخش* هنگامی که متوجه جانب مدین شد، گفت: «امیدوارم پروردگارم مرا به راه راست هدایت کند* هنگامی که به[چاه]آب مدین رسید، گروهی ازمردم را آنجا دید که چهارپایان خود را سیراب می‌کنند و کنار آنان دو زن را دید که مراقب گوسفندان خویشند. [وبه چاه نزدیک نمی‌شوند.[ موسی علیه السلام به آن دو گفت: «کار شما چیست؟[چرا گوسفندان خود را آب نمی‌دهید؟] گفتند: «ما آن‌ها را آب نمی‌دهیم، تا چوپان‌ها همگی خارج شوند؛ و پدر ما پیرمرد کهنسالی است [ و قادر به این کارها نیست]»* موسی برای [گوسفندان] آن دو آب کشید؛ سپس رو به سایه آورد و عرض کرد: «پروردگارا ! هر خیر و نیکی بر من فرستی، به آن نیازمندم* ناگهان یکی از آن دو [زن] به سراغ او آمد؛ در حالی که با نهایت حیا گام برمی‌داشت؛ گفت: «پدرم از تو دعوت می‌کند، تا مزد آب دادن [به گوسفندان]را که برای ما انجام دادی، به تو بپردازد». هنگامی که موسی علیه السلام نزد او[شعیب علیه السلام ] آمد و سرگذشت خود را شرح داد، گفت: «نترس. از قوم ظالم نجات یافتی»* یکی از آن دو [دختر] گفت: «پدرم! او را استخدام کن؛ زیرا بهترین کسی را که می‌توانی استخدام کنی، آن کس است که قوی و امین باشد [ و او همین مرد است]* [ شعیب علیه السلام ] گفت: «من می‌خواهم یکی از این دو دخترم را به همسری تو درآورم، به این شرط که هشت سال برای من کار کنی. اگرآن را تا ده سال افزایش دهی، از ناحیة تو است؛ من نمی‌خواهم کار سنگینی بر دوش تو بگذارم. و إن شاء الله مرا از صالحان خواهی یافت* [موسی علیه السلام گفت:] «این قراردادی میان من و تو باشد؛ البته هر کدام از این دو مدت را انجام دهم ستمی بر من نخواهد بود [و من در انتخاب آن آزادم] و خدا بر آنچه می‌گوییم گواه است»* هنگامی که موسی مدت خود را به پایان رساند و همراه خانواده‌اش [از مدین، به سوی مصر] حرکت کرد، ازجانب طور، آتشی دید. به خانواده‌اش

گفت: «درنگ کنید که من آتشی دیدم؛ [می روم] شاید خبری از آن برای شما بیاورم یا شعله ای از آتش، تا با آن گرم شوید».

دیدگاه تورات

با مطالعة تورات، می‌بینیم کاهن مدین (مدیان یا میدیان)، یکی از دخترانش را به حضرت موسی علیه السلام داد؛ و نامی از شعیب علیه السلام را ذکر نشده است. طبق نقل تورات، کاهن مدیان که یک بار نام او را رعوئیل و دیگر بار با نام یترون (یثرون یا یثروب) ذکر کرده است، دختر خود را که نامش صفوره (صفراء) است، به ازدواج موسی علیه السلام در می‌آورد. در این‌جا ما به آنچه در تورات آمده است، اشاره می‌کنیم.

موسی از حضور فرعون فرار کرده، در زمین مدیان ساکن شد و بر سر چاهی بنشست* و کاهن میدیان را هفت دختر بود که آمدند و آب کشیده، آبخورها را پر کردند تا گلة پدر خویش را سیراب کنند* و شبانان نزدیک آمدند، تا ایشان را دور کنند؛ آن گاه، موسی برخاسته، ایشان را مدد کرد و گلة ایشان را سیراب نمود* و چون نزد پدر خود رعوئیل آمدند، او گفت: «چگونه امروز بدین زودی برگشتید»* گفتند: «شخصی مصری، ما را از دست شبانان رهایی داد و آب نیز برای ما کشیده، گله را سیراب کرد* پس به دختران خود گفت: «او کجا است؟ چرا آن مرد را ترک کردید؟ وی را بخوانید تا نان خورد* و موسی راضی شد با آن مرد ساکن شود و او دختر خود، صفوره را به موسی داد* و آن زن، پسری زائید و (موسی) او را جرشون نام نهاد؛ چه گفت:در زمین بیگانه نزیل شدم*. ⁽¹⁾

هم‌چنین با مطالعة تورات درمی‌یابیم پس از آن که موسی علیه السلام با دختر مرد کهنسال ازدواج کرد، بعد ازمدتی، خداوند سبحان با او سخن گفت و رسالت آسمانی را به وی ابلاغ کرد؛ از او خواست پیش فرعون برود و با او احتجاج کرده و بنی اسرائیل- قوم خود- را از آزار و عذاب فرعون نجات دهد. پس از آن که موسی علیه السلام توانست قوم خود را از چنگال فرعون نجات بخشد، به طرف سرزمین سینا رهسپار شد. مردکهنسال (یثرون) به طریقی، از آمدن موسی علیه السلام اطلاع یافت و از او استقبال کرد وبعضی از روش‌ها را که می‌بایست موسی علیه السلام ازآن پیروی می‌کرد را به او آموخت. اکنون مطالب تورات را در این‌باره بازگو می‌کنیم:

و چون یثرون، کاهن مدیان، پدرزن موسی آنچه را خدا با موسی و قوم خود اسرائیل کرده بود، شنید که خداوند چگونه اسرائیل را از مصر بیرون آورده

بود* آن گاه یثرون پدرزن موسی صفوره، زن موسی را برداشت بعد از آن که او را پس فرستاده بود* و دو پسر او را که یکی را جرشون نام بود؛ زیرا گفت: «در زمین بیگانه غریب هستم»* و دیگری را الیعازار نام بود؛ زیرا گفت: «خدای پدرم، مددکار من بوده مرا از شمشیر فرعون رهانید»* پس یثرون پدرزن موسی با پسران و همسرش نزد موسی به صحرا آمدند؛ در جایی که او نزد کوه خدا خیمه زده بود* و به موسی خبر داد که من یثرون، پدرزن تو با زن تو و دو پسرش نزد تو آمده‌ایم* پس موسی به استقبال پدرزن خود بیرون آمد و او را تعظیم کرده، بوسید و سلامتی یکدیگر را پرسیده، به خیمه درآمدند* و موسی پدرزن خود را از آنچه خداوند به فرعون و مصریان به خاطر اسرائیل کرده بود، خبر داد و از تمام مشقتی که در راه، بدیشان واقع شده، و خداوند ایشان را از آن رهانیده بود* یثرون شاد شد؛ به سبب تمام احسانی که خداوند به اسرائیل کرده و ایشان را از دست مصریان رهانیده بود* و یثرون گفت: «متبارک است خداوند که شما را از دست مصریان و از دست فرعون خلاصی داده است و قوم خود را از دست مصریان رهانیده* اکنون دانستم یهوه از همة خدایان بزرگ‌تر است؛ به ویژه در همان امری که بر ایشان تکبر می‌کردند* و یثرون پدرزن موسی قربانی سوختنی و ذبایح برای خدا گرفت و هارون و جمیع مشایخ اسرائیل آمدند، تا با پدرزن موسی به حضور خدا نان بخورند* بامدادان واقع شد که موسی برای داوری قوم بنشست و قوم به حضور موسی از صبح تا شام ایستاده بودند* و چون پدرزن موسی آنچه را او به قوم می‌کرد، دید، گفت: «این چه کار است که تو با قوم می‌کنی؟ چرا تو تنها می‌نشینی و تمامی قوم، نزد تو از صبح تا شام می‌ایستند؟» موسی به پدرزن خود گفت: «قوم نزد من می‌آیند تا از خدا مسألت بخواهند* هر گاه ایشان را دعوا شود، نزد من می‌آیند و میان هر کس و همسایه‌اش داوری می‌کنم، و فرایض و شرایع خدا را بدیشان تعلیم می‌دهم». * پدرزن موسی به وی گفت: «کاری که تو می‌کنی، خوب نیست* هر آینه تو و این قوم نیز که با تو هستند، خسته خواهید شد؛ زیرا این امر، برای تو سنگین است؛ تنها این را نمی‌توانی کرد* اکنون سخن مرا بشنو؛ تو را پند می‌دهم و خدا با تو باد. و تو برای قوم، به حضور خدا باش و امور ایشان را نزد خدا عرضه دار* و فرایض و شرایع را بدیشان تعلیم ده، و طریقی را که بدان می‌باید رفتار نمود و عملی را که می‌باید کرد، بدیشان اعلام نما* و از میان تمام قوم، مردان قابل را که

خداترس و مردان امین که از رشوت نفرت کنند، جست وجو کرده، بر ایشان بگمار تا رؤسای هزاره و رؤسای صده و رؤسای پنجاه و رؤسای ده باشند* تا بر قوم پیوسته داوری نمایند و هر امر بزرگ را نزد تو بیاورند و هر امر کوچک را خود فیصل دهند؛ بدین طور بار خود را سبک خواهی کرد و ایشان با تو متحمل آن خواهند شد* اگر این کار را بکنی و خدا تو را چنین امر فرماید، آن گاه یارای استقامت خواهی داشت و همة این قوم نیز به مکان خود به سلامتی خواهند رسید». پس موسی سخن پدرزن خودرا اجابت کرده، آنچه اوگفته بود، به عمل آورد*⁽¹⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

ابتدا چند نکته را متذکر می‌شویم و سپس به تفاوت‌ها و شباهت‌ها این قضیه در قرآن کریم و تورات می‌پردازیم:

نکته اول: اگر پدر این دختران پیامبر (یعنی حضرت شعیب علیه السلام بود)، آن دختران در پاسخ حضرت موسی علیه السلام نام وی را ذکر می‌کردند و نمی‌گفتند: پدر ما پیرمردی است»؛ بلکه می‌گفتند: «ما دختران شعیب نبی علیه السلام هستیم».

نکته دوم: قوم حضرت شعیب علیه السلام در میانسالی آن پیامبر، به عذاب الهی گرفتار و نابود شدند. این مطلب که قوم أیکه و مدین دچار عذاب شدند، بسیار مشهور بود؛ افراد کافر و ظالم قومش، همه هلاک شدند و عده‌ای مؤمن، گرد او را گرفته بودند. در چنین زمانی غیرت این قوم متدین، اجازه نمی‌داد دختران حضرت شعیب علیه السلام، شغل مردان را داشته باشند و چوپانی کنند؛ زیرا افراد مؤمن و متعهد، اجازه نمی‌دهند پیامبرشان تنها بماند و ناموسش در خطر باشد؛ در حالی که این شخص (پیرمرد کهنسال) تنها است و حتی یک نفر پیدا نمی‌شود یاور او باشد و ناچار، دخترانش عهده دار این کار سخت و دشوار شده‌اند. پس این شخصیت، شعیب نبی علیه السلام نیست.

نکتة سوم: قرآن، نشان می‌دهد که این دختران، وقتی حضرت موسی علیه السلام را دیدند، بسیار خوشحال شده و به پدرشان می‌گویند: «او را استخدام کن». این مسأله حاکی از آن است که همة افراد شهر، آن‌قدر بد بوده‌اند که این‌ها، می‌ترسیده‌اند یک نفر را برای کارگری به خانه بیاورند. و به مردم شهر اعتماد نداشته‌اند، لذا پدرشان به سرعت حضرت موسی علیه السلام را استخدام می‌کند و حتی یکی از دختران خود را به ازدواج او در می‌آورد. دکترنقی پورفر باتوجه به آیات مورد بحث، با شکلی منطقی به بیان مطالب پرداخته، می‌فرماید: در این‌باره چند نکته

می‌بایست در نظر گرفته شود که عبارتند از:

نکتة 1. در قرآن، از پدر همسر موسی علیه السلام با عنوان شعیب نبی علیه السلام نامی برده نشده است و در تورات نیز پدر زن موسی علیه السلام را یثرون یا رعوئیل خوانده است (احتمالاً این شخص دو اسم داشته است). تنها وجه اشتراک آن، این است که همسر موسی علیه السلام از اهل مدین بوده است.

نکتة 2. در تورات آمده است که مرد مدینی، دختر خود، صفوره را به عقد موسی علیه السلام در آورد و موسی علیه السلام از او صاحب اولاد شد.

نکتة 3. در قرآن، ده سال شبانی موسی علیه السلام، برای پدر زنش برای مهریه آمده است؛ اما در تورات اگر چه اصل قضیه وجود دارد، به عنوان مهریه مطرح نشده است.

نکتة 4. تورات اقرار می‌کند یثرون، کاهن مدیان بوده و نمی‌گوید که او نبی یا رسول است. معنای واژة کاهن این است که او، مردی صالح است وکسی است که به پروردگار و توحید اقرار می‌کند؛ ولی به درجة نبوت -همان طور که موسی علیه السلام به آن رسید- نرسیده است.

نکتة 5. تورات می‌گوید: «این مرد، برخی از روش‌های دعوت و قضاوت را به موسی علیه السلام آموخت و وی، ارشادها و راهنمایی‌های او را، به کار برد.

نکتة 6. تورات، چیزی دربارة قوم مدین و این که چه کسانی ساکن آن بودند؛ ذکر نکرده است هم‌چنین این که عقیده وآیین اهل مدین چه بود؟ حتی از ارتباط کاهن مدیان با قومش، سخنی به میان نیاورده است. اگر آن‌جا قومی با یثرون وجود داشت، حداقل، برای استقبال ازموسی علیه السلام و قومش، هنگامی که به مصر بازگشت، همراه یثرون می‌رفتند؛ ولی در قرآن، می‌بینیم شعیب علیه السلام، دارای قومی مشرک و فاسد می‌باشد و برابر آن‌ها، ایستادگی کرد؛ ولی آن‌ها نرم نشدند وخدا آن‌ها را، نابود کرد. این، تأیید کنندة قولی است که می‌گوید:کسی که دخترش را به موسی علیه السلام داد، شعیب علیه السلام نبوده؛ بلکه مردی صالح و با استقامت بوده است. می توانیم بگوییم آن‌جا بین آنچه در قرآن کریم و تورات دربارة ازدواج موسی علیه السلام، با دختر مرد کهنسال آمده است، تنها تشابهی وجود دارد و می‌توان چنین ترجیح داد که وی یثرون، کاهن مدیان است.

نکتة 7. بازگشت موسی علیه السلام، نزد پدر زنش واستقبال وی، در قرآن ذکر نشده در حالی که در تورات، آمده است. پس مادامی که موضوع یا مورد، دارای ارجحیت است، چرا تورات، شعیب علیه السلام را با نام شعیب نبی علیه السلام ذکر نکرد؟چرا قوم او و زمانش را ذکر نکرد؟ در حالی که قرآن، شعیب علیه السلام و قومش را بیشتر از یک جا و به طور مشروح، ذکر کرده است.

نکتة 8. تعداد دختران در تورات و قرآن با هم تفاوت دارد. در قرآن ذکر شده است دختران دو نفر بودند؛ نه هفت نفر. دیگر این که در متن تورات، گفته شده است دختران، از چاه آب کشیدند؛ در حالی که در قرآن آمده است اصلاً آن‌ها از چاه آب نکشیده و کناری ایستاده بودند،

تا چوپانان گله‌هایشان را سیراب کرده بروند. آن‌گاه بعد از پایان یافتن کار چوپانان، آن‌ها برای گوسفندانشان آب بکشند. در این موقع موسی علیه السلام به کمک آن‌ها آمده، برای ایشان آب کشید.

نکتة 9. در قرآن سرگذشت دیدار موسی علیه السلام باپدرزنش و هم‌چنین نصایح و پندهای وی به موسی علیه السلام قید نشده است. البته مطالب قرآن و تورات در مواردی هماهنگی داشته که این‌جا ذکر می‌کنیم. تورات می‌گوید: نام آن مرد مدینی، رعوئیل، کاهن مدیان بوده، نه شعیب نبی علیه السلام . در قرآن هم شعیب علیه السلام به عنوان پدر دختری که به همسری حضرت موسی علیه السلام درآمد، ذکرنشده است. وقتی حضرت موسی علیه السلام از آن‌ها دربارة کار و علت عملشان سؤال می‌کند، آن‌ها می‌گویند (وَ أَبُونَا شیْخٌ کبِیرٌ)⁽¹⁾؛ پدر ما، پیرمردی است» و قادر به چوپانی نیست؛ لذا ما این کار را انجام می‌دهیم. یکی دیگر از مواردی که تورات، آن را قبول ندارد، این است که حضرت موسی علیه السلام از پیامبر دیگری –بر فرض، حضرت شعیب علیه السلام - در امور قومش فرمانبری کند؛ چون یهود، موسی علیه السلام را پیغمبری می‌دانند که مانند نداشته و میان بنی اسرائیل، مثل او نیامده است. برای آن‌ها قابل قبول نیست که موسی علیه السلام، از پیامبر دیگری که میان قومش بوده، اطاعت کرده و آموزش ببیند؛ لذا تورات، این مرد را کاهن دانسته است، نه نبی.

تورات دراین‌جا، بیان کرده است که موسی علیه السلام برای پدر زنش احترام قائل شده است، تا جایی که نصیحت او را قبول می‌کند؛ (به ویژه در امور دینی) قابل ذکر است که این موضوع، در قرآن، نیامده است و شاید آن مرد صالح، موسی علیه السلام را به برخی از پندها، نصیحت کند و این چیز غریبی نیست.

می‌توان از آیات قرآن، این طور برداشت کنیم که خداوند سبحان، برای موسی علیه السلام، زنی را اختیار کرد که دختر یک مرد صالح موحد بود، نه دختر یک مرد بت‌پرست و مخالف آیین یکتاپرستی. این یک حکمت الهی است که به این واسطه ایمان موسی علیه السلام، کامل شود؛ با توجه به این که در قرآن، دربارة حضرت شعیب علیه السلام بحث مفصلی مطرح شده است؛ ولی درتورات اصلاً بحثی تحت عنوان حضرت شعیب علیه السلام وجود ندارد و گویا اصلاً عهد عتیق، حضرت شعیب علیه السلام را نمی‌شناسد، متوجه می‌شویم این امر، فقط شهرت داشته و غلط مشهوری است که در اذهان مسلمین شکل گرفته است. این روایات، بین شیعه و سنی مشاهده شده وحتی در بعضی موارد این روایات، به معصوم علیه السلام، نسبت داده شده است؛ ولی اشتباه است و آیات قرآن، در این زمینه خیلی روشن و واضح است.⁽²⁾

سیمای شعیب علیه السلام در تفاسیر اثری

اکنون که سیمای شعیب علیه السلام در قرآن و تورات مد نظر قرار گرفت و شناخت نسبی از این پیامبر علیه السلام به شکل تطبیقی حاصل آمد، به سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة شخصیت این پیامبر –با توجه به ادعای ازدواج حضرت موسی علیه السلام با دختر حضرت شعیب علیه السلام - وارد شده است، ملاحظه می‌کنیم.

روایات تفسیری اهل سنت به ویژه الدرالمنثور

اجیر کند». موسی بلند شد که با او برود. دختر گفت: «دنبال من بیا، تا راه را به نشان دهم». حضرت موسی علیه السلام فرمود: «تو پشت سر من بیا و راه را به من بگو؛ زیرا کراهت دارم از این که دنبال تو بیایم و باد بوزد و اندام تو در لباست مشخص شود». هنگامی که حضرت موسی با آن دختر نزد پدرش رسیدند، آن دختر آنچه در راه بین او و موسی علیه السلام گفت‌وگو شده بود. برای پدرش بازگو کرد و سپس گفت: «ای پدر! او را استخدام کن؛ زیرا او فردی قوی و امین است که امانتداری وی، از آنچه در راه اتفاق افتاده بود، مشخص شد و توانایی او، از برداشتن تخته سنگ از روی چاه که ده مرد برای بلند کردن آن لازم است. آن‌گاه پدرش، موسی علیه السلام را استخدام کرد و دخترش صفورا را به ازدواج وی درآورد. "⁽¹⁾

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

این که مرکبی و حیوانی و خادمی با خود بردارد. پستی‌ها و بلندی‌های زمین را پشت سر گذاشت، تا به سرزمین مدین رسید. آن جا از دور تنة درختی دید و چون نزدیک شد، دید پایین‌تر از آن، چاهی است و مردمی پیرامون چاه هستند و آب می‌کشند. دو دختر ضعیف را هم دید که با خود رمة گوسفند دارند. پرسید: «شما این جا چه می‌کنید؟» گفتند: «پدر ما سالخورده است و ما دو دختر، از این که با این مردان، بر سر نوبت آب کشیدن از چاه در بیفتیم ناتوانیم؛ منتظر می‌مانیم تا آنان، از آب کشیدن فارغ شوند». موسی علیه السلام، دلش به حال آن دو دختر سوخت؛ پس دلو را، از آنان گرفت و به آن دو گفت: «گوسفندانتان را بیاورید» و همة آن‌ها را سیراب کرد. دختران، همان صبح زود که آمده بودند، برگشتند؛ در حالی که مردان، هنوز برنگشته بودند.

در دنبالة روایت آمده است: موسی علیه السلام، به طرف درخت رفت و زیر سایة آن نشست و گفت: «پروردگارا ! هر خیر و نیکی بر من فرستی، به آن نیازمندم». روایت شده است: وقتی این مطلب را گفت، حتی به نیم دانة خرما هم محتاج بود.

هنگامی که دو دختر نزد حضرت شعیب علیه السلام برگشتند، وی از آن دو پرسید: «امروز، چطور به این زودی بازگشتید؟» گفتند: «بر سر چاه، مردی صالح را دیدیم که دلش به حال ما سوخت و برای ما آب کشید». پدر، به یکی از دختران خود گفت: «برو آن مرد را نزد من بیاور». یکی ازآن دو دختر، با حالت شرم و حیا، نزد آن جناب آمد و گفت: «پدرم، تو را فرا می‌خواند؛ تا مزد آب کشیدنت از چاه را به تو بدهد. ⁽¹⁾قابل ذکر است که در تفسیر آیة:

رَبِّ إِنی لِمَا أَنزَلْت إِلی مِنْ خَیرٍ فَقِیرٌ⁽²⁾

پروردگارا ! هر خیر و نیکی ای بر من فرستی، به آن نیازمندم.

روایت‌هایی در کافی و تفسیر عیاشی از نهج البلاغه وارد شده است که منظورحضرت موسی علیه السلام، طعام بوده است. ⁽³⁾

آن؟» فرمود: «قبل از آن». شخص دیگر پرسید: «مگر می‌شود کسی با زنی ازدواج کند و شرط کند مثلاً دو ماه، برای پدرش خدمت کند و آن‌گاه قبل از تمام شدن دو ماه با دختر عروسی کند؟» فرمود: «موسی علیه السلام، می‌دانست شرط را به اتمام می‌رساند». شخص دیگر پرسید: «از کجا می‌دانست؟» فرمود: «می‌دانست زنده می‌ماند، تا شرط پدر زنش را وفا کند».

عَلی أَن تَأْجُرَنی ثَمَانی حِجَجٍ⁽¹⁾

 به این شرط که هشت [حج] سال برای من کار کنی

و نفرمود: « عَلی أَن تَأْجُرَنی ثَمَنی سنین»⁽²⁾.

دختر شعیب علیه السلام، گفت: «نیرومندی او را، از آن جا فهمیدم که دلو را به تنهایی بالا کشید و امانتداری اش را از آن جا فهمیدم که به من گفت: «پشت سر من بیا و راه را به من نشان بده. من از قومی هستم که به پشت سر زنان نگاه نمی کنند». من فهمیدم او از کسانی نیست که به پشت سر زنان نگاه می کنند و این، نشانة امانتداری او است». ⁽⁴⁾

آن دختر، در جواب نشانة قدرتمندی و امانتداری، گفت: «قدرتمندی اش به این دلیل است که او سنگ را از روی چاه برداشت که کسی چنین کاری را نمی تواند انجام دهد، و اما امانتداری اش، به این دلیل است که به من گفت: «پشت سر من حرکت کن؛ چرا که دوست ندارم بوی لباس تو به مشامم بخورد که این، همان بوی بدن توست». ⁽¹⁾

چون موسی به آب مدین رسید، جماعتی از شبانان را دید که مشغول آب دادن گوسفندان خود بودند و کنار آن ها دو زن را دید که گوسفندان خود را از نزدیک شدن به آب منع می کردند. برخی گویند: «یعنی مردم را از نزدیک شدن به گوسفندان منع می کردند». برخی گویند: «یعنی گوسفندان خود را از مخلوط شدن با گوسفندان دیگران منع می کردند». موسی علیه السلام از آن ها پرسید: «چرا گوسفندان خود را آب نمی دهید؟» گفتند: «صبر می کنیم تا مردم بروند و این جا خلوت شود؛ زیرا ما قدرت آب کشیدن نداریم. وقتی که مردم رفتند، آب های باقیمانده در حوض را به گوسفندان خود می دهیم. پدر ما پیر است و نمی تواند گوسفندان را آب دهد؛ بدین سبب ناچاریم خودمان گوسفندانمان را آب دهیم». مقصودشان این بود که موسی علیه السلام آن ها را کمک کند. برخی گفته اند: «مقصودشان این بود که عذر خود را از این که بدون محرم بیرون آمده بودند، به موسی علیه السلام بفهمانند». ⁽²⁾

با مقایسة روایات تفسیری وارده در تفاسیر روایی اهل سنت و شیعه، می‌توان این روایات را از جهتی بر دو دسته تقسیم کرد:

الف. روایات موافق قرآن

تعداد کمی از علما معتقدند پدر زن حضرت موسی، شعیب نبی علیه السلام نبوده است؛ یکی از کسانی که این مسأله را مورد تأیید قرار داده، آقای دکتر محمد باقر بهبودی است که در مقالة علمی خود متذکر این امر شده است. ⁽³⁾تفسیر طبری (جامع البیان فی تفسیر القرآن) این موضوع را از دو شخص بیان کرده است؛ از جمله از عبدالله بن عباس نقل کرده است: «آن کسی که حضرت موسی را اجیر کرد، یثری (یثرون) فرمانروای مدین بود». هم‌چنین از

ابوعبیده روایت کرده است: «آن کسی که حضرت موسی علیه السلام را اجیر کرد، یثرون، برادرزادة شعیب پیغمبر علیه السلام بود». ⁽¹⁾

حسن الباش نیز در کتاب خویش، بر این مطلب تأکید کرده است. وی دربارة این که پدر زن حضرت موسی، شعیب نبی نبوده است؛ چنین می‌گوید:

شاید کسی بگوید: خیلی از نام‌ها، درتورات، به زبان عبرانیون آمده است؛ پس شرط نیست؛ زیرا نام حضرت شعیب علیه السلام، از اصل لغوی زبان عربی آمده است و این کلمه، مصغر شعب می‌باشد و به زبان عبرانی ارتباطی ندارد؛ زیرا تورات اغلب، نام‌ها را مانند آدم، نوح، ابراهیم، اسماعیل، اسحق، یعقوب، یوسف، موسی، داود، سلیمان علیه السلام با نام متعارف در زبان‌های عبرانی، عربی، سریانی وغیره ذکر کرده، ولی شعیب علیه السلام را با نام، مشخص نکرده است؛ چون به او و نبوتش اقرار نکرده، و او را قبول ندارد، و یثرون، کاهن مدیان، کسی که موسی علیه السلام را داماد خود کرد، معتبر می‌داند بدیهی است درجة کاهن -به هر شکل که باشد- به مرتبه نبوت نمی‌رسد؛ پس اسباب و علل زیادی وجود دارد که می‌توان گفت:مردی که دخترش را به حضرت موسی علیه السلام داد حضرت شعیب علیه السلام نمی باشد. ⁽²⁾

از آن‌جا که پایگاه حضرت شعیب علیه السلام مدین بوده است و حضرت موسی علیه السلام هم به مدین می‌رود، افراد بی دقت، این دو موضوع را به هم ارتباط داده و منطبق می‌کنند که شعیب علیه السلام، پدرزن حضرت موسی علیه السلام می‌باشد. اما دلالت‌های قرآن باید با قوت استنباطی، همراه باشد، تا از نابسامانی‌ها دربارة قصص قرآن، نجات پیدا کنیم؛ زیرا قصص قرآن، آثار تربیتی فراوان دارد. آن پیرمرد، در عقد، شرط کرد که موسی علیه السلام هشت (یا ده) سال، برای وی شبانی نماید؛ اگر فرض کنیم مرد کهنسال، خود شعیب علیه السلام است، آیا منظور از به خدمت درآمدن حضرت موسی برای حضرت شعیب، مهریة دختر است؟ و آیا خداوند متعال، برای مقام دادن به یک فرستاده‌اش، زحمات وفداکاری‌های رسول دیگرش را بی‌اجر گذارده و وقعی نمی‌نهد؟ آن هم پیغمبری که حداقل بیش از نیمی ازقرآن، دربارة او است و اصل کتاب تورات، بر او نازل شده است. ⁽³⁾

چنین احادیثی، بر اثر بی توجهی افراد عامی بوده که حتی بعضی از علمای بزرگ جوامع دینی را نیز درگیر کرده است و در کتب روایی می‌کند. این‌گونه احادیث، بیشتر بر پایة تطابق

دو سرگذشت حضرت موسی علیه السلام در قرآن و تورات است و بر اساس آن، شخصیت کاهن مدیان در تورات با شخصیت حضرت شعیب علیه السلام در قرآن انطباق داده شده است. این در حالی است که این برداشت، تنها براساس روایات و نظرات شخصی علمای دینی بوده و هیچ یک از این دو کتاب دربارة این موضوع، مطلبی نداشته‌اند که گویای چنین امری باشد. برفرض اگر مسأله بدین گونه بود، عملکرد کاهن مدیان در تورات و پیر کهنسال در قرآن، برخلاف شؤونات انبیا علیهم السلام است؛ چگونه می‌شود یک فرستادة خدا، بدون در نظر گرفتن اساس مسألة مهریه که مهر هر زن، متعلق به خود او است، عمل کند؟! ولی این‌جا مشاهده کنیم که مهر زنی به پدرزن تعلق می‌گیرد. به علاوه، آیا قبل از این که مدت مهریه به پایان برسد، آیا ازدواج با دختر جایز بوده است؟⁽¹⁾و اگر ازدواج کرده است، از کجا می‌دانسته تا هشت سال دیگر زنده خواهد بود؟ از سویی اگر کاهن مدیان همان شعیب نبی علیه السلام بوده است، چگونه پیروان او به خود اجازه می‌دادند، بی‌توجه باشند و در خدمت پیامبر خود حاضر نباشند و در نتیجه، دختران آن حضرت به ناچار، به چوپانی مشغول شوند و این، از غیرت مردان خدا به دور است. در قرآن نیز نام حضرت شعیب علیه السلام، به عنوان پدرزن موسی علیه السلام نیامده است. زمانی که موسی علیه السلام، از دختران چوپان که کنار چاه، منتظر نوبت آب برای گوسفندان خود بودند، ازچگونگی وضعیت آن‌ها می‌پرسد، آن‌ها در پاسخ می‌گویند: «پدر ما، پیر کهنسالی است» و نگفتند: او نبی است. از برخورد دیگر چوپانان متوجه می‌شویم که پدر آن دختران، مورد اهمیت نبوده است وگرنه دخترانش به این شکل مورد بی‌اعتنایی قرار نمی‌گرفتند.

ب. روایات غیر موافق با قرآن

بنا بر نظر اکثر مفسران حضرت شعیب علیه السلام پدر زن حضرت موسی علیه السلام است که نمونه روایات آن را در قسمت روایات تفسیری اهل سنت و شیعه متذکر شدیم.

نتیجه

مفسران ما، تنها برحسب هم‌عصر بودن این دو پیامبر و فرار حضرت موسی علیه السلام به مدیان و ازدواج او در آن منطقه، دو شخصیت حضرت شعیب علیه السلام و کاهن مدیان را یکی دانسته‌اند. به هر حال در قرآن، دربارة حضرت شعیب علیه السلام به طور مفصل مطالب ذکر شده است؛ ولی، امر ازدواج

حضرت موسی علیه السلام با دختر او، به عنوان ازدواج حضرت موسی علیه السلام با دختر پیر کهنسالی مطرح نشده است.

فصل 2: اسرائیلیات در سرگذشت حضرت موسی علیه السلام

اشاره

مقدمه

اشاره

با توجه به این که این کتاب درصدد مشخص نمودن اسرائیلیات وارده در سرگذشت حضرت موسی علیه السلام است، برای آشنایی بهتر با شخصیت آن بزرگوار، خلاصه‌ای از ویژگی‌های آن حضرت را در قرآن و تورات مطرح می‌کنیم. و سپس مباحث قابل بررسی در سرگذشت حضرت موسی علیه السلام را که در تفاسیر روایی آمده است، ذکر کرده و طبق سیر کلی کتاب، مورد بررسی قرار می‌دهیم.

الف. سیمای موسای نبی علیه السلام از دیدگاه قرآن

 موسی بن عمران علیه السلام، سومین پیامبران اولوالعزم خداوند است که پانصد سال پس از حضرت ابراهیم علیه السلام به رسالت مبعوث شد. حیات او از روز ولادت تا رحلت، با مرارت‌ها و مشقّت‌های بسیاری همراه بود. او یکی ازبزرگ‌ترین مردان مبارز با ظلم و ستم و مظهر گسترش توحید و یکتاپرستی به شمار می‌رود. در قرآن، مبارزات و جهادهای کمتر پیامبری همانند حضرت موسی علیه السلام به صورت گسترده و مفصّل بیان شده است. حضرت موسی علیه السلام، از معدود پیامبرانی است که صاحب کتاب و شریعت بوده و نام او بارها در قرآن مجید ذکر شده است نام او 166 بار در 36 سورة قرآن آمده است. نسب آن حضرت به این صورت است: موسی علیه السلام فرزند عمران، فرزند یصهر، فرزند یافث، فرزند لاوی، فرزند یعقوب علیه السلام . یعقوب علیه السلام هم از فرزندان اسحاق علیه السلام است و اسحاق علیه السلام هم از فرزندان ابراهیم علیه السلام می‌باشد. هارون علیه السلام برادر موسی علیه السلام می‌باشد که هر دو از یک پدر و مادر هستند. در اسم مادر موسی علیه السلام اختلاف است؛ عده‌ای او را نجیب یا نحیب و جمعی افاحیه و بعضی یوکابد یا یوخائید ذکر کرده‌اند که مشهور، همان قول سوم است. ⁽¹⁾بنا برنظر ابن

کثیر، او موسی بن عمران، فرزند قاهث، فرزند عازر، فرزند لاوی، فرزند یعقوب، فرزند اسحاق، فرزند ابراهیم است. ⁽¹⁾حضرت موسی علیه السلام در بدو تولد، با وحی خدا به مادرش، به طور معجزه آسایی از شر فرعونیان نجات می‌یابد؛ اما به دلیل مأموریتی که پروردگار برعهدة او گذارده است، پیوسته با خطرات دست و پنجه نرم می‌کند. حضرت موسی علیه السلام را بدین نام می‌خوانند؛ زیرا این کلمه، مرکب است از «مو» و «سی» که کلمة اول در زبان سریانی به معنای «تابوت» و کلمة دوم، به معنای «آب» است؛ زیرا موسی را میان تابوت از آب گرفته بودند؛ ولی به نقل از علل الشرائع، به زبان قبطی، آب را «مو» و درخت را «سی» گویند و چون موسی علیه السلام را از میان آب و درخت در تابوتی یافتند، وی را بدین نام، نامگذاری کردند. "⁽²⁾همان‌طور که مشهور است، لقب حضرت موسی علیه السلام کلیم الله است. آن حضرت از نظر مقام در سطح والایی بود و احادیث بسیاری در این باره وارد شده است؛ از جمله حضرت باقر علیه السلام فرمود:

خداوندبه موسی علیه السلام وحی فرستاد: «من بدان سبب تو را کلیم خود ساختم که متواضع تر از همه بودی و هنگام نماز، گونه هایت را بر خاک می نهادی.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند:

خداوند، از میان منازل دنیوی چهار خانه را برگزید و از میان پیامبران خود چهار نفر را با شمشیر مبعوث کرد؛ آن ها عبارتند از:ابراهیم، داود، موسی و خود من "إِنَّ اللَّهَ اصطفَی ءَادَمَ وَ نُوحاً وَ ءَالَ إِبْرَهِیمَ وَ ءَالَ عِمْرَنَ عَلی الْعَلَمِینَ. ⁽³⁾

حضرت موسی علیه السلام بین انبیا به کثرت معجزه مختص شده که قرآن کریم، آن‌ها را ذکر کرده است؛ مانند اژدها شدن عصای او، ید بیضاء، ایجاد طوفان، شکافتن دریا و… آن حضرت، بارها در پیشگاه الهی دعا کرده است؛ از جمله: " قَالَ رَب إِنی ظلَمْت نَفْسی فَاغْفِرْ لی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ⁽⁴⁾" رَب إِنی لِمَا أَنزَلْت إِلی مِنْ خَیرٍ فَقِیرٌ "⁽⁵⁾و " قَالا رَبَّنَا ظلَمْنَا أَنفُسنَا وَ إِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَکونَنَّ مِنَ الْخَسرِینَ "⁽⁶⁾یاد کرد. البته این‌ها اعتراف آن حضرت به گناه نیست؛ بلکه اعتراف به

کاری است که مخالف مصلحت زندگی خود او بوده است. در قرآن کریم ذکر شده است "وَ اذْکرْ فی الْکتَبِ مُوسی إِنَّهُ کانَ مخْلَصاً وَ کانَ رَسولاً نَّبِیًّا"⁽¹⁾در جای دیگر تصریح کرده است که ابلیس نمی‌تواند بندگان مخلص خداوند را اغوا کند: "قَالَ فَبِعِزَّتِک لأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ* إِلا عِبَادَک مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ"⁽²⁾و معلوم است که معصیت، بدون اغوای شیطان محقق نمی‌شود؛ ⁽³⁾پس حضرت موسی علیه السلام چون بندة مخلص خدا بوده، از معصیت به دوربوده است

ب. سیمای موسای نبی علیه السلام از دیدگاه تورات

حضرت موسی علیه السلام، از معدود پیامبرانی است که صاحب کتاب و شریعت بوده و نام او، بارها در عهدین⁽⁴⁾ذکر شده است. در تورات، حدود دویست و اندی صفحه دربارة حضرت موسی علیه السلام و زندگانی او و آنچه خداوند برعهده‌اش گمارده سخن رانده و بیشتر، به احکام و چگونگی اعمال کاهنان و مردم پرداخته است. در موارد یاد شده، به جزئیات پرداخته است؛ ولی دربارة خود حضرت موسی علیه السلام و تولد و روزهای قبل از بعثت و رویارویی او با فرعون و همدستانش، به صورت بسیار گذرا و پراکنده، مطالبی آورده است. اکنون به توضیح قسمتی از بیانات تورات می‌پردازیم:

کتاب تورات از ابتدای سِفر خروج، با سخن از موسی علیه السلام، پس از مقدمه‌ای کوتاه از نام‌های بنی اسرائیل که در زمان یوسف وارد مصر شدند، آغاز می‌شود و سپس می‌گوید:

شمار فرزندان یعقوب علیه السلام، هفتاد نفر بود که همة آن نسل، مردند (ولی بنی اسرائیل، میوه داده زاد و ولد و رشد کرده و بسیار فزون شد و زمین از آن ها پر شد).

 تورات از آمدن فرعون جدیدی سخن گفته که یوسف علیه السلام را نمی‌شناخت و بنی اسرائیل را شکنجه نمود و بردة خود کرد، و به کشتن کودکان نیز اشاره می‌کند. ⁽⁵⁾سپس از تولد موسی علیه السلام و بعد از آن -بدون اشاره به دوران بزرگ شدن وی- به مسألة زدن مرد قبطی توسط موسی علیه السلام و متواری شدن آن حضرت به مدیان سخن می‌گوید. آن‌گاه ازدواج او با صفورا و پس از آن، هنگام بازگشت به مصر، امر بعثت او را مطرح می‌کند. در طول دو سه صفحه، علاوه بر

مطالب ذکر شده، به دعوت فرعون به سوی خدا، همراه برادرش هارون علیه السلام پرداخته، معجزات موسی علیه السلام را با بیانی سریع و مختصر بیان می‌کند. پس از آن، به ذکر جزء جزء احکام، از طرف خدا و رساندن پیام خدا به واسطة موسی علیه السلام به هارون علیه السلام که اجراکنندة آن موارد است، می‌پردازد. پس از وفات هارون علیه السلام، نوبت یوشع علیه السلام می‌رسد که به یاری موسی علیه السلام می‌پردازد. حضرت موسی علیه السلام در تورات، به طریق نوشتاری خاص، مورد تمجید و ستایش است؛ برای نمونه در دعای برکت موسی علیه السلام آمده است:

و این است برکتی که موسی علیه السلام، مرد خدا، قبل از وفاتش به بنی اسرائیل برکت داده، گفت: یهوه از سینا آمد، و از سعیر بر ایشان طلوع کرد و از جبل فاران درخشان شد و با کرورهای مقدسین آمد، و از دست راست او برای ایشان شریعت آتشین پدید آمد. به درستی که قوم خود را دوست می دارد و جمیع مقدساتش در دست تو هستند و نزد پای های تو نشسته، هر یکی از کلام تو بهره مند می شوند. موسی برای ما شریعتی امر فرمود که میراث جماعت یعقوب است. ⁽¹⁾

ج. مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

مباحث قابل بررسی در سرگذشت حضرت موسی علیه السلام

اشاره

دراین‌جا عناوین قابل بررسی که احیانا بین آن‌ها اسرائیلیاتی وارد شده است را مطرح می‌کنیم:

این عناوین، طی چهار مرحله و به این ترتیب 1. دیدگاه قرآن 2. دیدگاه تورات 3. مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات 4. سیمای حضرت موسی علیه السلام در تفاسیر اثری که خود شامل دو قسمت

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور و روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین می‌باشد. آن‌گاه سراغ نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین رفته و این روایات را به دو دسته تقسیم می‌کنیم: الف. روایات موافق قرآن که در واقع، تفصیلی بر دیدگاه قرآن به شمار می‌روند. ب) روایات مخالف قرآن که ریشه در اسرائیلیات داشته و منبعی جز تورات و افکار یهودیان ندارد. سپس به نتیجة بحث می‌پردازیم.

تولد موسی علیه السلام

اشاره

تولد حضرت موسی علیه السلام و دوران شیرخوارگی او، یکی از آیات عظیم توحید است. فرعون در زمین، برتری‌جویی می‌کرد و بنی‌اسرائیل را تحت سلطه خویش قرار داده و ظلم وستم بر ایشان روا می داشت. فرعون، پس ازآن که از پیشگویان شنید به زودی، فرزندی در قوم بنی‌اسرائیل زاییده می‌شود که وی را به هلاکت خواهد رساند، دستور کشتن فرزندان پسر آنان را صادر کرد.

دیدگاه قرآن

حضرت موسی علیه السلام کودکی از آل عمران است. قرآن کریم می‌فرماید:

إِذْ أَوْحَیْنَا إِلی أُمِّک مَا یُوحَی* أَنِ اقْذِفِیهِ فی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فی الْیَمّ ِ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالساحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لی وَ عَدُوٌّ لَّهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْک محَبَّةً مِّنی وَ لِتُصْنَعَ عَلی عَیِْنی ⁽¹⁾

آن زمان که به مادرت آنچه لازم بود، الهام کردیم* که او را در صندوقی بیفکن، و آن صندوق را به دریا بینداز، تا دریا آن را به ساحل افکند و دشمن من دشمن او، آن را برگیرد. و من محبتی از خودم بر تو افکندم، تا برابر دیدگان [= علم] من ساخته شوی [و پرورش یابی].

وَ أَوْحَیْنا إِلی ام مُوسی أَنْ أَرْضِعیهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقیهِ فِی الْیَمّ ِ وَ لا تَخافی وَ لا تَحْزَنی إِنّا رَادُّوهُ إِلَیْک وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلینَ* فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکونَ لَهُمْ عَدُوًّاوَحَزَنًا إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما کانُوا خاطِئینَ* وَ قالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَیْنٍ لی وَ لَک لا تَقْتُلُوهُ عَسی أَنْ یَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ ⁽²⁾

ما به مادر موسی الهام کردیم که: «او را شیر ده و هنگامی که بر او ترسیدی، وی را در دریا[ی نیل] بیفکن و نترس و غمگین مباش که ما او را به تو باز می‌گردانیم، و او را از رسولان قرار می‌دهیم. *[هنگامی که مادر، به فرمان خدا، او را به دریا افکند،]خاندان فرعون، او را از آب گرفتند، تا سرانجام

دشمن آنان و مایة اندوهشان شود مسلماً فرعون و -هامان و- لشکریانشان خطاکار بودند. * همسرفرعون [چون دید آن ها قصد کشتن کودک را دارند] گفت: « نور چشم من و تو است؛ او را نکشید؛ شاید برای ما مفید باشد یا او را به پسری خود برگزینیم. و آن ها نمی فهمیدند [که دشمن اصلی خود را در آغوش خویش می پرورانند].

زمانی که مادر موسی، به موسی حامله بود، وضع حمل در مصر سخت تحت کنترل فرعونیان بود. قبل از تولد موسی، فرعون به قابله‌ها دستور داده بود هر پسری که به دنیا می‌آید، بکشند و دختران را زنده نگه دارند؛ اما برخلاف ترفندهای وی، موسی علیه السلام به دنیا آمد. وقتی موسی علیه السلام متولد شد، مادرش او را از دید مردم پنهان کرد؛ اما می‌ترسید فرعون بفهمد و او را بکشد. خداوند به مادر موسی علیه السلام الهام کرد کودک را در صندوق بگذارد و به دریا بیاندازد و خطاب به مادر موسی علیه السلام فرمود:

«نگران مباش و نترس؛ من او را به تو بازخواهم گرداند». پس مادر موسی علیه السلام، سبدی از نی ساخت و دور آن را با قیر پوشاند، تا آب به آن نفوذ نکند موسی علیه السلام را در آن نهاد و به نیل انداخت. امواج، موسی علیه السلام را به ساحل رساند و خواهر موسی علیه السلام (مریم)، از دور مراقب اوضاع بود. تا این که خانواده فرعون صندوق را از آب گرفته و چون صندوق را گشود، کودک زیبایی را داخل آن دید. همسر فرعون، مانع از کشتن او شد و گفت: «شاید برای ما سودی داشته باشد یا او را به فرزندی بگیریم». خواهر موسی علیه السلام نزد آن‌ها رفت و گفت: «آیا می‌خواهید یکی از زنان شیرده را به شما معرفی کنم، تا کودک را شیر دهد؟» خواهر موسی علیه السلام نزد مادرش رفت و او را آورد و قرار شد مادر موسی علیه السلام، تربیت کودک را بر عهده بگیرد و در ازای آن نیز، مزد دریافت کند. خداوند متعال، این چنین موسی علیه السلام را، مادرش برگرداند. قرآن متذکر می‌شود که همة این کارها، از طرف خداوند برنامه ریزی و اجرا شد. زمانی که نزدیک بود مادر موسی علیه السلام، راز خود را آشکار کند، خداوند یاری کرد و نگذاشت راز او برملا شود و محبت موسی علیه السلام را در دل فرعون و همسر وی افکند، تا از موسی علیه السلام، نگهداری کنند. و شیر همة زنان را بر موسی علیه السلام حرام کرد، به جز شیر مادرش تا بدین وسیله، موسی علیه السلام به آغوش مادرش باز گردد.

دیدگاه تورات

زمانی که مصری‌ها، قوم بنی اسرائیل را بردة خویش ساخته بودند و به کارهای اجباری وا‌می‌داشتند و مأمورانی بر آن‌ها می‌گماردند، پادشاه مصر، به قوم خود گفت:

همانا قوم بنی‌اسرائیل، از ما بیشتر شده‌اند و زورآورترند؛ می‌بایست با حکمت با آن‌ها رفتار کرد که مبادا زیادتر شوند؛ لذا دستور داد قابله‌ها، فرزندان ذکور

عبرانی را بکشند و چنانچه دختر بود، زنده بگذارند. شخصی از خاندان لاوی، یکی از دختران لاوی را به همسری گرفت⁽¹⁾. آن زن، باردار شده، پسری به دنیا آورد. چون او را نیکو منظر یافت، وی را سه ماه پنهان داشت و چون نتوانست دیگر او را پنهان کند؛ تابوتی از نی برایش گرفت و آن را قیراندود نمود و طفل را در آن نهاد. آن را در نیزار به کنار نهر گذاشت و خواهر طفل از دور، مراقب وی بود. دختر فرعون برای غسل، به نهر فرود آمد و کنیزانش به کنار نهر می گشتند؛ تابوت را میان نیزار دید. کنیزک خویش را فرستاد تا آن را بگیرد و چون آن را بگشود، طفل را دید که اینک پسری گریان بود؛ دلش برای او سوخت و گفت: «این از اطفال عبرانیان است». و خواهر وی (موسی) به دختر فرعون گفت: «آیا بروم و زنی شیرده از زنان عبرانیان نزدت بیاورم، تا طفل را شیر دهد؟» دختر فرعون موافقت کرد و خواهر موسی مادر او را آورد. دختر فرعون به وی گفت: «این طفل را ببر و او را برای من شیر بده و مزد تو را خواهم داد». مادر حضرت موسی چنین کرد. هنگامی که طفل رشد کرد، وی را نزد دختر فرعون برد و پسر او شد و وی را موسی⁽²⁾نامید؛ زیرا گفت او را از آب کشیدم.⁽³⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

وجوه اختلافی دربارة تولد حضرت موسی علیه السلام و کشتن نوزادان پسر، توسط فرعون بین قرآن و تورات وجود دارد که عبارتند از:

به ما نیازی ندارند»؛ یعنی ما خبردار نشدیم تا بتوانیم پسران آن‌ها را بکشیم.

وَ ضرَب اللَّهُ مَثَلاً لِّلَّذِینَ ءَامَنُوا امْرَأَت فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَت رَب ابْنِ لی عِندَک بَیْتاً فی الْجَنَّةِ وَ نجِّنی مِن فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نجِّنی مِنَ الْقَوْمِ الظلِمِینَ⁽²⁾

وخداوند برای مؤمنان، همسر فرعون را مثل زده است؛ درآن هنگام که گفت: «پروردگارا ! برای من خانه ای، نزد خودت در بهشت بساز، و مرا از فرعون و کار او نجات ده و مرا از گروه ستمگران رهایی بخش.

همسر فرعون، زنی با ایمان است و در نهایت به سبب همین ایمان، به دست فرعون به شهادت می‌رسد. در تفاسیر آمده است که گرفتن موسی علیه السلام از آب و به فرزندی گرفتن او، باعث شد خداوند، قلب او را برای ایمان آوردن به موسی علیه السلام آماده کند.

وَ قَالَتِ امْرَأَت فِرْعَوْنَ قُرَّت عَینٍ لی وَ لَک لا تَقْتُلُوهُ عَسی أَن یَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً

وَ هُمْ لا یَشعُرُونَ ⁽¹⁾

همسر فرعون گفت: «نور چشم من و تو است؛ او را نکشید؛ شاید برای ما مفید باشد یا او را پسر خود بگیریم». و آن ها نمی فهمیدند [که دشمن خود را در آغوش خویش می پرورانند].

یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لی وَ عَدُوٌّ لَّهُ ⁽²⁾

 و دشمن من و دشمن او، آن را برگیرد.

 همسر فرعون از او می‌خواهد که او را نکشد تا او را به فرزندی بگیرند و نور چشمی برای آنان باشد. خود فرعون است که این مسأله را می‌پذیرد و او را در بارگاه خود، راه می‌دهد. او دشمن خویش را در دامن خویش پرورش می‌دهد. و این هم از الطاف غیبی بر موسی علیه السلام است. می‌فرماید:

 لِیَکونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هَمَنَ وَ جُنُودَهُمَا کانُوا خَطِئِینَ⁽³⁾

تا سرانجام دشمن آنان و مایة اندوهشان گردد ! مسلما فرعون و هامان ولشکریانشان خطاکار بودند.

او را پرورش می‌دهند، تا بعد دشمنشان شود. این‌ها از خطاکاران بودند که به دست خود، عامل نابودی خویش را فراهم کردند؛ اما آنچه در تورات می‌خوانیم غیر از این است. در جریان از آب گرفتن و دیگر مسائل، فرعون حضور ندارد و گویا اطلاعی از این ماجرا ندارد و دختر فرعون است که تصمیم می‌گیرد.

وَ حَرَّمْنَا عَلَیْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ فَقَالَت هَلْ أَدُلُّکمْ عَلی أَهْلِ بَیْتٍ یَکفُلُونَهُ لَکمْ وَ هُمْ لَهُ نَصِحُونَ⁽⁴⁾

ما همة زنان شیرده را از پیش، بر او حرام کردیم[تا به آغوش مادر باز گردد]؛ پس [خواهرش] گفت: «آیا شما را به خانواده ای راهنمایی کنم که می توانند این نوزاد را برای شما کفالت کنند وخیرخواه او باشند».

 بعد از آن که به لطف الهی موسی علیه السلام شیر هیچ زنی را قبول نمی‌کند، خواهر به عنوان رهگذری وارد می‌شود. اهل قصر، در رفت و آمدند و دنبال دایه‌ای می‌گردند، تا موسی علیه السلام او را قبول کند. زنان بسیاری آمده‌اند و رفته‌اند و فرعونیان ناامید شده‌اند. در این حال، خواهر، با لحنی

دلسوزانه می‌گوید: «آیا شما را راهنمایی کنم… . » و اصول مخفی‌کاری را کاملاً رعایت می‌کند. آن‌ها نیز از روی ناچاری، با پذیرفتن سخن او، موسی علیه السلام را، به مادرش؛ بازمی‌گرداندند. در تورات، چیزی از این ماجرا نمی‌بینیم و بلافاصله بعد از این که دختر فرعون او را از آب گرفت، خواهرش نزد دختر فرعون می‌آید و به او می‌گوید: «آیا بروم و زنی شیرده از زنان عبرانیان نزدت بخوانم، تا طفل را برایت شیردهد؟» دختر فرعون به وی می گوید: «برو».

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری

اکنون که سیمای موسی علیه السلام در قرآن و تورات ملاحظه شد و شناختی نسبی از این پیامبر علیه السلام به شکل تطبیقی حاصل آمد، سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة شخصیت این پیامبر علیه السلام با توجه به آنچه دربارة تولد حضرت موسی علیه السلام وارد شده است را بررسی می‌کنیم.

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

  لِتُصنَعَ عَلی عَیْنی ⁽¹⁾

تا در برابر دیدگان من، ساخته شوی [=پرورش یابی]

 پسر ابی حاتم از پدرش آورده است که این آیه به معنای «لتعمل عَلی عَیْنی» است. ابن منذر و پسر ابی حاتم از ابوعمران جونی آورده است که «لِتُصنَعَ عَلی عَیْنی» به معنای «تربی بعین الله» است. ابن جریج دربارة «لِتُصنَعَ عَلی عَیْنی» گفته است: «منظور از آن، هنگامی است که مادرت تو را در تابوت قرار داد، سپس به دریا انداخت و آن‌گاه خواهرت به دنبالت آمد. ⁽²⁾

زن فرعون، به سوی دریا رفت، همراه دختر فرعون که بیماری برص داشت. پس چیزی در دریا دیدند. جعبه را به سویشان آوردند. دختر فرعون به طرف جعبه رفت؛ موسی را در آن دید. او را برداشت و بیماری اش علاج یافت. ⁽³⁾

موسی علیه السلام تا دو سالگی در خانه پدر و مادرش بود و با خواهرش بازی می‌کرد. در این سن بود که آسیه دستور داد موسی علیه السلام را به کاخ آوردند. مأموران، موسی علیه السلام را با تشریفات نزد آسیه بردند. روزی موسی در دامان فرعون، عطسه زد و گفت: «سپاس خدای عالمیان را». فرعون به غضب در آمد. موسی علیه السلام بر او سیلی زد و چند تار موی ریش بلند فرعون را کند و خندید. فرعون، این را به فال بد گرفت. به یاد حرف‌های منجم افتاد و گفت: «این، همان کودک است»؛ لذا تصمیم گرفت فوراً او را بکشد. آسیه گفت: «اطفال شیرخوار، رشد عقلی ندارند و اشتباهات آنان، قابل گذشت است. اگر باور نداری، او را بیازمای». فرعون گفت: «چگونه؟» آسیه گفت: «یک ظرف از آتش و یک ظرف از یاقوت سرخ و یک ظرف خرما حاضر کنید. اگر به خرما و یاقوت دست برد، دارای عقل و خرد است و باید او را کشت». سفارشاهای آسیه انجام شد. موسی علیه السلام را میان ظرف‌های آتش و یاقوت و خرما گذاشتند. موسی علیه السلام ابتدا به سوی یاقوت رفت؛ ولی جبرئیل علیه السلام، دست او را گرفت و به سوی آتش کشاند؛ انگشت موسی علیه السلام سوخت و آن را به دهان گذاشت، زبانش نیز سوخت. به همین دلیل بود که در تلفظ حرف «سین» او فتوری (تغییری) روی داد و آن‌جا که می‌گوید: «پروردگارا ! برادرم هارون از من فصیح‌تر است»، به همین دلیل است. فرعون، با مشاهدة این عمل، از کشتن موسی علیه السلام، چشم پوشید و او را به فرزندی پذیرفت. موسی علیه السلام، پس از این آزمایش، امنیت جانی مطلق یافت و کارش بالا گرفت، تا آن‌جا که مصریان، او را فرزند فرعون صدا می‌زدند. موسی علیه السلام چهل سال، از پذیرایی فرعون و آسیه بهره گرفت. و طی این مدت، بر همة اسرار و رموز کاخ، مطلع شد. او وقتی ده سال داشت، چهارصد غلام، در اختیار داشت و تا سی‌سالگی غلامان بسیاری، داشت. ⁽¹⁾

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

امام باقر علیه السلام فرمود:

هنگامی که مادر موسی علیه السلام بر وی باردار بود و سپس فارغ شد، زمانی بود که فرعون نوزادان پسر را به قتل می‌رساند؛ به دلیل آن که به فرعون گفته بودند فرزند پسری از بنی اسرائیل، او را به هلاک خواهد کرد. به همین دلیل فرعون، مردان بنی اسرائیل را از زنان جدا کرده و در زندان‌ها محبوس کرد. هنگامی که مادر موسی علیه السلام، وضع حمل کرد، با اندوه به موسی علیه السلام نگریست و گریست و گفت: «هم اکنون کشته می‌شود». پس خداوند، مهر و عاطفه را به دل آن زن

قابله انداخت. آن زن از مادر موسی علیه السلام پرسید: «چرا رنگت زرد شده است؟» مادر موسی علیه السلام گفت: «می‌ترسم فرزندم را بکشند». گفت: «نترس ! کسی موسی علیه السلام را نمی‌بیند؛ مگر این که او را دوست داشته باشد» خداوند تابوتی را نزد مادر موسی علیه السلام فرو فرستاد و او را ندا داد: «موسی علیه السلام را در آن قراربده و به سوی دریا بیانداز… . ⁽¹⁾

فرعون، این عمل را منکر شد [رد کرد] و گفت: «این چه حرفی است که می‌زنی؟» موسی علیه السلام پرید و ریش فرعون را که خیلی بلند بود، گرفت و آن را به حد کندن کشید درد بسیار شدیدی فرعون را گرفت. فرعون خواست موسی علیه السلام را بکشد که زنش به او گفت: «او، یک پسر بچه است؛ نمی‌داند چه می‌گوید و تو او را این گونه زدی». فرعون گفت: «بلکه به نظر من، دانسته چنین کرد». زن فرعون گفت: «مقابل او، خرما و آتش بگذار. اگر آن‌ها را از هم تشخیص داد، همان طور است که تو می‌گویی». در این هنگام، برابر موسی علیه السلام، ظرفی از خرما و ظرفی از آتش گذاشت و به موسی علیه السلام گفت: «بخور». موسی علیه السلام دست خود را به طرف خرما برد که جبرئیل آمد علیه السلام و دستش را به طرف ظرف آتش برد و آتش را به دهان گذاشت زبانش سوخت و فریاد کشید وگریه کرد. آسیه به فرعون گفت: «نگفتم این بچه هنوز عقلش نرسیده است؟» تا این که فرعون او را بخشید. ⁽²⁾

را بگیرند. تابوت را گرفتند و نزد فرعون آوردند. وقتی که آن را باز کردند، در آن کودکی یافتند. فرعون گفت: «این، بچه‌ای اسرائیلی است». خدا محبت شدیدی از موسی علیه السلام در دل فرعون و آسیه انداخت. فرعون ابتدا قصد داشت موسی را بکشد؛ اما آسیه گفت: «او را نکش؛ شاید به درد ما بخورد یا او را برای خود، به فرزندی بگیریم» بدون آن که بفهمند او نوزاد موعود است. فرعون که فرزندی نداشت، گفت: «او رابه زنی بدهید، تا پرورشش دهد. چند زن را آوردند که پسرانشان کشته شده بودند؛ ولی موسی علیه السلام شیر هیچ کدام را ننوشید و، فرعون، به شدت غمگین شد. در این هنگام خواهر موسی علیه السلام گفت: «آیا می‌خواهید شما را به خانواده‌ای رهنمون شوم که او را تکفل کنند و برای او، خیرخواه هستند؟» فرعون موافقت کرد مادرش را آوردند. مادر، او را در بغل گرفت و سینة خود را در دهانش گذاشت. موسی علیه السلام شروع به شیرخوردن کرد. فرعون و خانواده‌اش خوشحال شدند و مادر موسی علیه السلام را اکرام کرد، و به اوگفتند: «او را پرورش ده و سپس نزد ما بیاور؛ هرچه بخواهی، به تو خواهیم داد… ». "⁽¹⁾

یوسف بن یعقوب علیه السلام قبل از وفاتش، آل یعقوب علیه السلام را که هشتاد مرد بودند، جمع کرده وگفت: «این قبطی‌ها بار دیگر برشما غلبه خواهند کرد و بدترین و شدیدترن عذاب و شکنجه را به شما خواهند رساند. خداوند، شما را به دست یک مرد از فرزندان لاوی بن یعقوب به نام موسی بن عمران علیه السلام که جوانی بلند‌قامت و گندمگون، با موهای مجعد است، نجات خواهد داد». مردان بنی اسرائیل، فرزندان خود را عمران و عمران نام‌ها، فرزند خود را موسی علیه السلام می‌نامیدند. از ابوجعفر علیه السلام نقل شده است که فرمود: «قبل از آمدن موسی علیه السلام پنجاه کذّاب [=دروغگو] از بنی اسرائیل ظاهر شد و همه مدعی بودند موسی بن عمران علیه السلام هستند. خبر، به فرعون رسید و به طلب این نوزاد پسر، جست و جوی خود را آغاز کرد. کاهنان (غیب گویان) و جادوگران به فرعون گفتند: «هلاک و نابودی دین و قومت، به دست این کودک خواهد بود که در این سال از بنی اسرائیل متولد می‌شود». فرعون، برای هرزنی از بنی اسرائیل که باردار می‌شد، قابله‌ای می‌گماشت. او دستور داد: «هر پسری که در این سال به دنیا آید، کشته شود» برای مادر موسی علیه السلام نیز قابله‌ای گماشتند. وقتی که این چنین شد، بنی اسرائیل گفتند: «حال که پسران را کشتند و دختران را باقی گذاشتند، هلاک شده و برای ما نسلی باقی نخواهد ماند؛ پس بیایید با زنان نزدیکی نکنیم». عمران، پدر موسی علیه السلام گفت: «بلکه باید نزدیکی کنید؛ چون امر خدا واقع شده و رخ خواهد داد؛ هر چند مشرکان نخواهند و کراهت داشته باشند؛ خداوندا! هرکس

آن را حرام کرد، من آن را حرام نخواهم کرد و هر کس آن را ترک کرد، من آن را ترک نخواهم کرد». پس با مادر موسی علیه السلام نزدیکی کرد و باردار شد. بر مادر موسی، قابله‌ای گماشتند که از وی مراقبت کند، به طوری که اگر او از جایش بلند می‌شد، قابله هم بلند می‌شد و اگر می‌نشست، قابله هم می‌نشست. هنگامی که وضع حمل مادر موسی علیه السلام نزدیک شد، محبت او در دل قابله جایگزین شد و آن، نمونه‌ای بود ازحجت‌های خداوند بر مخلوقاتش. قابله به مادر موسی علیه السلام گفت: «دخترم! از چه باک داری که این گونه زرد می‌شوی؟» مادر موسی علیه السلام گفت: «مرا ملامت نکن؛ هر گاه زاییدم، بچة مرا می‌گیرند و می‌کشند». قابله گفت: «غم مخور. من امر تو را پنهان خواهم گذاشت». مادر موسی علیه السلام حرف او را باور نکرد. هنگامی که مادر موسی علیه السلام وضع حمل کرد، قابله رو به او کرد و گفت: «ماشاء الله! من که به تو گفتم امر تو را مخفی خواهم کرد». کودک را برداشت و شست و داخل ملحفه‌ای تمیز قرار داد؛ سپس از نزد مادر موسی علیه السلام خارج شد و به نگهبانانی که دم در ایستاده بودند، گفت: «بروید. چیزی جز لکه‌های خون نبود». آن‌ها از جست‌وجو صرف نظر کردند و رفتند. ⁽¹⁾

انیسا، دختر فرعون، سال‌ها بود به بیماری برص مبتلا شده بود و پزشکان از علاج او عاجز بودند. جادوگران نیز درمانده بودند تا این که جادوگری گفت: «باید صبح روز شنبه هنگام طلوع آفتاب، موجودی شبیه انسان، میان رود نیل دیده شود. اگر آب دهان این حیوان، به برص این دختر برسد، بیماری‌اش خوب خواهد شد». انیسا برای رفع مرض خود به ساحل رود نیل رفت. فرعون و آسیه، او را همراهی می‌کردند. انیسا چشمش به صندوقی افتاد که در آب نیل شناور بود. انیسا فریاد کشید: «مادر! انسان دریایی آمد و دوای درد مرا با خود آورد». آسیه گفت: «نه دخترم؛ این هدیة خدایی و مائدة الهی است که پروردگار، برای ما فرستاده است». فرعون گفت: «نه؛ آن یک بلیه است، بر ضد من». انیسا گفت: «نه؛ این صندوق حاوی دوای مرض من است. باید گرفته شود، تا از آن حفاظت کنم». محافظان و غواصان فرعون، به آب پریدند؛ صندوق را گرفته، نزد فرعون آوردند. در صندوق، کودکی زیبارو بود که او را خفته یافتند. همه را مجذوب خود ساخت. انیسا گفت: «مادر ! این دوای درد من است». انیسا به وسیلة آب دهان موسی علیه السلام، شفا یافت. ابتدا فرعون، قصد کرد موسی رابکشد. و بعد منصرف شد. کودک را به کاخ آوردند و از زنان دربار، برای شیردادن بهره جستند؛ ولی کودک از گرفتن پستان زنان دربار، خودداری می‌کرد و هم‌چنان گرسنه بود. مریم دختر عمران پیش انیسا آمد و گفت: «من زن شیردة خوب و سالمی می‌شناسم. اگر اجازه دهی، او را نزد شما آورم». هامان

گفت: «گمان می‌کنم بین این کودک و دختر قرابتی باشد؛ او را بگیرید». آسیه گفت: «فعلاً وقت این کار نیست. باید کودک را از گرسنگی نجات داد». آن‌گاه به مریم گفت: «هرچه زودتر آن زن را پیش ما بیاور». مریم، با شتاب به خانه رفت و به مادرش، یوکابد گفت: «مادر!آسیه در کاخ منتظر شما است». یوکابد از عمران اجازه خواست. عمران اجازه داد و سفارش کرد از غذای فرعون نخورد. یوکابد در کاخ فرعون، فرزندش را در دامن آسیه دید. آسیه به وی گفت: «بیا این کودک را شیر ده. او تاکنون پستان هیچ زنی را نگرفته است؛ تا با تو چه کند؟» وقتی آسیه سر و وضع یوکابد را دید، گفت: «ای بیچاره! تو لایق دربار ما نیستی. از همان راهی که آمده‌ای برگرد». یوکابد، در جواب گفت: «این درست؛ اما اجازه دهید پستان در دهان کودک گذارم، تا ببینم او چه واکنشی نشان می‌دهد». یوکابد کودک را در بغل گرفت و گفت: «ای موسی ! جانم به قربانت و او را به سینه چسبانید. [فرعون با مشاهدة او گفت: «این زن از قوم بنی اسرائیل است و این بچه، از آن او است و باید هر دو کشته شوند». آسیه مانع شد و فرعون از کشتن مادر و فرزند چشم پوشید. موسی علیه السلام پستان مادر را گرفت و شیر نوشید. آسیه و انیسا خوشحال شدند. سرانجام قرار شد یوکابد موسی علیه السلام را شیر دهد و او را با خود به خانه ببرد و هرچند روز یک بار، کودک را نزد آسیه و انیسا آورد. ⁽¹⁾

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات

از مقایسة روایات تفسیری وارده در تفاسیر روایی اهل سنت و شیعه، این روایات را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

الف. روایات موافق قرآن

در تفسیر نورالثقلین به نقل از تفسیر علی بن ابراهیم قمی آمده است:

خداوند بر مادر موسی علیه السلام تابوت را نازل کرد و مادر موسی علیه السلام ندا داده شد: «او را در تابوت بگذار و در دریا رهایش کن و هیچ خوف و غمی بر دل راه مده که ما او را برایت باز می‌گردانیم و او را از فرستادگان قرارخواهیم داد». مادر موسی علیه السلام وی را در تابوت گذاشت و در تابوت را محکم بست وآن را در نیل انداخت. فرعون بر ساحل نیل، کاخ‌های گردشگاهی داشت و ازکاخ خود و همسرش آسیه به سیاهی در نیل نظر کردند که باد و موج آن را بالا و پایین می‌برد، تا این که آن را به در قصر فرعون آورد. فرعون دستور داد آن را بگیرند. تابوت را گرفتند و نزد فرعون آوردند. وقتی که آن را باز کردند، در آن کودکی یافتند فرعون گفت: «این

بچه‌ای اسرائیلی است». خدا محبت شدیدی از موسی علیه السلام در دل فرعون و آسیه انداخت. ابتدا فرعون قصد کشتن موسی علیه السلام را داشت؛ اما آسیه گفت: «او را نکش؛ شاید به درد ما بخورد یا او را برای خود، به فرزندی بگیریم»؛ بدون آن که احساس کنند او، مولود موعود است. فرعون که فرزندی نداشت، گفت: «او رابه زنی بدهید تا پرورشش دهد». چند زن را که پسرانشان کشته شده بودند آوردند؛ ولی موسی علیه السلام شیر هیچ کدام از آن‌ها را ننوشید فرعون، به شدت غمگین شد. در این موقع، خواهر موسی علیه السلام گفت: «آیا می‌خواهید شما را به خانواده‌ای رهنمون شوم که او را تکفل کنند و خیرخواه او باشند؟» فرعون موافقت کرد و او مادرش را آورد. مادر او را در بغل گرفت و سینة خود را در دهانش گذاشت. موسی علیه السلام شروع به شیرخوردن کرد. فرعون و خانواده‌اش خوشحال شدند و مادر موسی علیه السلام را اکرام کرده وبه او گفتند: او را پرورش ده و سپس نزد ما بیاور؛ هرچه بخواهی، به تو خواهیم داد… ». ⁽¹⁾

علامه طباطبایی در این باره می‌فرماید:

خدای عزوجل، به مادرش وحی کرد: «مترس؛ او را شیر بده. هر وقت از اعمال فرعون و جلادانش، احساس خطر کردی، فرزندت را در جعبه‌ای بگذار و او را در رود نیل بینداز که آب، او را به ساحل نزدیک قصر فرعون می‌برد و او وی را مانند فرزند خود، نگهداری می‌کند؛ چون بی‌فرزند است». مادر موسی علیه السلام به خواهر کودک گفت از پی کودک برود. خاندان فرعون، او را از دریا گرفتند (تا سرانجام، مایة اندوه و دشمن آنان شود). زن فرعون گفت: «این کودک، نورچشم من و تو [=فرعون] است او را نکش؛ شاید برای ما مفید باشد یا به فرزندی خود برگزینیم». کودک، از زنان شیردهی که برای او اجیر می‌کردند، شیر نمی‌خورد. خواهر طفل که از دور مراقب وی بود به آن‌ها گفت: «آیا می‌خواهید شما را به خانواده‌ای رهنمون شوم، که می‌توانند این نوزاد را کفالت کنند و خیرخواه او باشند؟» بدین صورت، کودک نزد مادرش بازگشت و وعدة خداوند تحقق پذیرفت. ⁽²⁾همان طور که روایت شده است، سرگذشت تنها به این رویداد که مادر موسی علیه السلام، فرزند خود را در صندوق چوبی گذاشته و در دریا انداخته است، منحصر و خلاصه نمی‌شود. اما سرگذشت از نظر شگفتی و ارتباط آن به امر الهی، دارای اختلاف ریشه‌ای در علل و پیامد‌ها می‌باشد. این‌جا دقت قرآن در توصیف و شرح ماجرا و ابعاد آن نمایان می‌شود. چون موسی علیه السلام برگزیدة خداوند سبحان است، امر تولد و نجات او از دست فرعونیان به صورت یک معجزه مطرح می‌شود. در تفسیر مجمع البیان نیز آمده است:

"به مادر موسی علیه السلام الهام کردیم و به دلش انداختیم: «طفل را شیر ده و مترس». این جا تعبیر به وحی دارد و این وحی، نه وحیی است که به انبیا علیهم السلام می‌شود. برخی گفته‌اند: «جبرئیل علیه السلام بر مادر موسی علیه السلام نازل شد». برخی گفته‌اند: «خواب دید و علمای بنی اسرائیل خوابش را تعبیر کردند». ⁽¹⁾

نتیجه

در بین روایات ذکر شده، در احادیث نقل شده از کتاب تاریخ ادیان و مذاهب جهان و تفسیر طبری (جامع البیان فی تفسیر القرآن) وحدیث وهب بن منبه از تفسیر الدرالمنثور، بیش از دیگر روایات، اسرائیلیات به چشم می‌خورد و سزاوار تحقیق در بارة راویان آن‌ها می‌باشند که آیا همه ثقه بوده‌اند؟ هم‌چنین آیا این مطلب، در احادیث صحیح از معصوم علیه السلام، آمده است؟ این، مطلبی است که از گسترة این کتاب خارج است. این مطالب، ارزندة مقام مادر موسی علیه السلام و بانو آسیه نیست؛ چه برسد به مقام شامخ نبی مرسل. خداوند به مادر موسی علیه السلام وحی کرد و وحی به مادر موسی علیه السلام، در این‌جا هدایت و راهنمایی برای شناخت کار و نجات فرزند خود می‌باشد.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان دربارة این وحی می‌فرماید:

بعضی از مفسران در تفسیر [فارغاً] در آیة:

  وَ أَصبَحَ فُؤَادُ ام مُوسی فَرِغاً ⁽²⁾

 [سرانجام] قلب مادر موسی از همه چیز [جز یاد فرزندش] تهی شد.

مطالبی ذکر کرده‌اند، نظیر این که: قلب مادر موسی علیه السلام، وقتی شنید پسرش به دام فرعون افتاده است، از شدت ترس و حیرت، قلبش خالی از عقل شد یا آن که مفسر دیگری گفته است: مادر موسی علیه السلام از آن وحیی که بدو شد، فارغ گشت و دلش از یاد آن خالی شد و خلاصه آن را فراموش کرد یا آن مفسر دیگر گفته است: یعنی قلب مادر موسی علیه السلام از هر چیزی غیر از یاد موسی علیه السلام خالی شد.

اما نظر علامه طباطبایی این است که این مطالب همه ضعیف بوده و تفسیر آن، به این صورت است:

قلب مادر موسی به سبب وحی، از ترس و اندوه خالی شد؛ ترس و اندوهی که باعث می‌شد سرّ فرزندش فاش گردد. آری؛ اگر قلب او را به وسیلة وحی نمی‌بستیم، به حفظ خدا

وثوق پیدا نمی‌کرد و نزدیک می‌شد سرگذشت فرزندش را ضمن جزع و فزع اظهار کند. ⁽¹⁾

خداوند به مادر موسی علیه السلام وحی کرد که او را شیر دهد و از فرعون و سربازانش نهراسد. پس از آن، برای حفاظت وحراست از او، وی را به دریا اندازد. در ملاک‌ها و معیارهای انسانی ما، ظاهر قضیه این چنین است که هر کس بخواهد فرزند خود را از مرگ نجات دهد، باید او را مخفی کرده و از خطر دور سازد؛ ولی وحی به او گفت: او را به این خطر بیفکن و هیچ ترس و هراسی به دل راه نده. او هم ندای وحی را اجابت کرد؛ چون به خدا ایمان وافر داشت. اگر یک زن معمولی بود، هیچ گاه به هر چه خدا به او امر کرده بود، سر تعظیم فرود نمی‌آورد. پس موسی علیه السلام برای هدفی که خدا می‌خواست، در دریا انداخته شد خداوند، آن را در کتاب کریمش روشن کرد.

خدای تعالی به مادرش فرمود: «ما او را به تو برمی گردانیم و او را از مرسلین قرار خواهیم داد». مادر آرام شد که خداوند، او را بازخواهد گرداند و پس از آن، روزی از بهترین مردم خواهد شد؛ چون از طرف خدا به رسالت برگزیده خواهد شد. آل فرعون موسی علیه السلام را از آب می‌گیرند، بدون آن که بدانند او دشمن و یکی از علل شکست و عقب‌نشینی آن‌ها و سبب غرق شدن فرعون و سربازانش خواهد شد. حیرت عجیبی برای عقل انسانی پیش می‌آید. فرعون کودکان بنی اسرائیل را می‌کشد و موسی علیه السلام را که کودکی از آن‌ها بوده است، به طرز عجیبی نجات می‌دهد. آری؛ خدا خواستار چیزی غیراز آن است که بشر می‌خواهد و تصمیم و ارادة خدا نافذ است. این تفاوت اساسی میان آنچه تورات ذکر کرده و نیز قرآن ذکر نموده است وجود دارد که در بررسی‌های ادیان مقارن -به ویژه در یهود و اسلام- دارای اهمیت و ارزش شایانی است.

سرگذشت ضرب قبطی توسط موسی علیه السلام

اشاره

روزها و ماه‌ها گذشت و موسی علیه السلام در دامان مادر خود، پرورش یافت، تا زمانی که دوران شیرخوارگی او پایان یافت. او را به خانه فرعون، بازگرداندند. و تحت سرپرستی سخت‌ترین دشمن خود درآمد. و روزهای نخستین کودکی را سپری می‌کرد. به تدریج پا در سنین جوانی گذاشت و به حد رشد و کمال رسید. خداوند به او علم و حکمت آموخت و پاداش نیکوکاری خود را از خدای تعالی این چنین دریافت کرد. اینک موسی علیه السلام، پس ازگذشت سال‌ها، جوانی رشید و برومند شده بود. یک روز هنگامی که از بازار مصر، به سوی قصر فرعون می‌رفت، در راه صدای استغاثة مردی از بنی اسرائیل را شنید که مردی از کارکنان دربار، با او گلاویز شده بود. موسی علیه السلام، به نفع او وارد نزاع شد و مشتی بر مرد فرعونی زد که درجا کشته شد. موسی علیه السلام،

که تنها در صدد تنبیه او بود و واقعا نمی‌خواست او را بکشد، از خدا، طلب مغفرت کرد و خداوند نیز -از آن رو که او در دفاع از مظلوم، ناخواسته چنان کرده بود- او را بخشید. اما معلوم نبود فرعون هم او را ببخشد. فرعونیان هم که قدرت در دست آنان بود، در صدد بر آمدند، او را بکشند. در این لحظات بود، که موسی علیه السلام، با ترس و نگرانی از شهر گریخت و از خدای متعال خواست او را از شر مردمان ستمگر، نجات بخشد. باری، پس از گذشت شب‌ها و روزها و تحمل رنج‌ها، به دروازه شهر مدین رسید. ⁽¹⁾

دیدگاه قرآن

قرآن، سرگذشت کشته شدن مرد قبطی، به دست موسی علیه السلام را در آیات سورة قصص مطرح کرده است:

وَ لَمَّا بَلَغَ أَشدَّهُ وَ استَوَی ءَاتَیْنَهُ حُکماً وَ عِلْماً وَ کذَلِک نجْزِی الْمُحْسِنِینَ* وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلی حِینِ غَفْلَةٍ مِّنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِیهَا رَجُلَینِ یَقْتَتِلانِ هَذَا مِن شِیعَتِهِ وَ هَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاستَغَثَهُ الَّذِی مِن شِیعَتِهِ عَلی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکزَهُ مُوسی فَقَضی عَلَیْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشیْطنِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُّضِلٌّ مُّبِینٌ * قَالَ رَب إِنی ظلَمْت نَفْسی فَاغْفِرْ لی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ * قَالَ رَب بِمَا أَنْعَمْت عَلی فَلَنْ أَکونَ ظهِیراً لِّلْمُجْرِمِینَ⁽²⁾

هنگامی که [موسی] نیرومند و کامل شد، حکمت و دانش به او دادیم؛ و این گونه نیکوکاران را جزا می دهیم* او هنگامی که اهل شهر در غفلت بودند، وارد شهر شد. ناگهان دو مرد را دید که به جنگ و نزاع مشغولند؛ یکی، از پیروان او بود [و از بنی اسرائیل]، و دیگری از دشمنانش. آن که از پیروان او بود برابر دشمنش از وی تقاضای کمک کرد. موسی مشت محکمی بر دشمن او زد و کار او را ساخت [و بر زمین افتاد و مرد]. موسی گفت: «این از عمل شیطان بود؛ همانا او دشمن گمراه کنندة آشکاری است* عرض کرد: «پروردگارا ! من به خویشتنم ستم کردم؛ مرا ببخش. خداوند، او را بخشید که او آمرزنده مهربان است* عرض کرد: «پروردگارا ! به شکرانة نعمتی که به من دادی، هرگز پشتیبان مجرمان نخواهم بود».

دیدگاه تورات

در این‌جا به نقل این ماجرا ازتورات می‌پردازیم:

و واقع شد در آن ایام که چون موسی بزرگ شد، نزد برادران خود بیرون آمد و به کارهای دشوار ایشان نظر انداخته، شخصی مصری را دید که شخصی عبرانی را که از برادران او بود می زند* پس به هر طرف نظر افکنده، چون کسی را ندید، آن مصری را کشت و او را در ریگ پنهان ساخت* روز دیگر بیرون آمد که [دید] ناگاه دو مرد عبرانی منازعه می کنند؛ پس به ظالم گفت: «چرا همسایة خود را می زنی؟»* گفت: «کیست که تو را بر ما حاکم یا داور ساخته است؟ مگر تو می خواهی مرا بکشی، چنان که آن مصری را کشتی؟» پس موسی علیه السلام ترسید وگفت: «یقیناً این امر شیوع یافته است»* وچون فرعون این ماجرا را بشنید، قصد قتل موسی علیه السلام کرد و موسی از حضور فرعون فرار کرده و در زمین مدیان ساکن شد و بر سر چاهی بنشست. ⁽¹⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

 دیدیم قرآن و تورات، هر دو براین که موسی علیه السلام، بر اثر اتّفاقی که رخ داد، از مصربه سوی مدین گریخت و آن‌جا مدتی اقامت کرد، متّفقند؛ ولی این اتفاق، تفاوت و اختلافات در علل و اسباب را نفی نمی کند.

در تورات، کار کشتن، تعصب موسی علیه السلام برای قومش بنی اسرائیل بود؛ بدون آن که ازاو خواسته شود. تورات اضافه می‌کند که موسی علیه السلام مرد مصری را در شن، دفن کرد؛ در حالی که قرآن کریم می‌فرماید: او مرد قبطی را در شهر، هنگامی که مردم در غفلت بودند، کشت ولی به مشت زدن به سینة مرد اقدام نکرد، مگر بعد از کمک طلبیدن مرد دوم و این نشان می‌دهد که کمک خواه ضعیف بوده و برابر دشمن خود، نمی‌توانسته مقاومت کند. قرآن کریم، لفظ ذکر «وَکزَ» به معنای مشت زدن بر سینه را به کار گرفته است و این کار، نوعاً کسی را نمی‌کشد؛ هر چند نیرومند باشد. این هم یک دلیل دیگر که موسی قصد کشتن نداشت؛ بلکه قصد بازداشتن داشت؛ چون او نمی‌دانست مشت زدنش به کشتن مرد می‌انجامد.

مسأله را مطرح نکرده است.

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری

اکنون که سیمای موسی علیه السلام در قرآن و تورات مد نظر قرار گرفت و شناخت نسبی از این پیامبر علیه السلام به شکل تطبیقی حاصل آمد، به سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة شخصیت این پیامبر علیه السلام با توجه به آنچه دربارة ضرب قبطی توسط حضرت موسی علیه السلام وارد شده است، مورد ملاحظه قرار می‌دهیم.

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

در تفسیر الدرالمنثور دربارة «عَلی حِینِ غَفْلَةٍ» هر دو نوع روایت ذکر کرده است: بعضی روایت‌ها زمان آن را نیمة روز و بعضی دیگر زمان آن را، بین مغرب و عشا تفسیر کرده‌اند.

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

در تفسیر نورالثقلین به نقل از عیون الاخبار روایت می‌کند وقتی مأمون از امام رضا علیه السلام سؤال می‌کند: «ای پسر رسول خدا! مگر نمی‌گویی انبیا علیهم السلام معصومند؟» فرمود: «چرا؛ همین طور است». گفت: «پس معنای این قول الهی چیست که فرمود:

"فَوَکزَهُ مُوسی فَقَضی عَلَیْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَیْطنِ "⁽²⁾

موسی مشت محکمی بر سینة او زد و کار او را ساخت[و بر زمین افتاد و مرد]. موسی گفت: «این[نزاع شما] از عمل شیطان است».

امام علیه السلام فرمود: «موسی علیه السلام داخل شهری از شهرهای فرعون شد. هنگامی که مردم غافل از ورودش بودند و آن، بین مغرب و عشا بود، دو نفر را دید که یکدیگر را می‌زنند؛ یکی از پیروانش و دیگری از دشمنانش. آن پیروش برای غلبه بر دشمن، از موسی علیه السلام کمک خواست و

موسی علیه السلام دشمن را به حکم خدای تعالی دفع کرد. ضربه‌ای به او زد که موجب قتلش شد. با خود گفت: این از عمل شیطان بود؛ یعنی این نزاع که بین دو مرد واقع شد، نه آنچه موسی علیه السلام انجام داد. «إِنَّهُ» یعنی شیطان، دشمنی گمراه‌کننده و آشکار است». مأمون پرسید: «پس معنای سخن موسی علیه السلام که گفت: «رَب إِنی ظلَمْت نَفْسی فَاغْفِرْلی» [= پروردگارا ! من به خویشتن ستم کردم؛ پس مرا بیامرز] چه بود؟». امام فرمود: «موسی علیه السلام می‌گوید: «من با داخل شدن به این شهر، خودم را در موقعیتی نامناسب قرار دادم. «فَاغْفِرْلی»؛ یعنی مرا از دشمنانت مخفی کن، تا مرا نیابند و نکشند. «فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ؛ خداوند او را بخشید که او آمرزندة مهربان است» پس خداوند او را ازچشم دشمنان پوشاند. موسی علیه السلام گفت: «خدایا! به پاس این نعمت و نیرو که با یک مشت یکی از دشمنان را از پای درآوردم و به شکرانة آن، تا زنده‌ام پشتیبان مجرمان نخواهم شد؛ بلکه با این نیرو همواره به مجاهدت با ایشان بر می‌خیزیم تا تو راضی شوی». آن شب را موسی با ترس و نگرانی به صبح رساند [فردا] ناگهان همان مرد دیروز باز او را به کمک طلبید. موسی علیه السلام گفت: «تو به راستی مردی هستی با گمراهی آشکار. دیروز با آن مرد دعوا کردی امروز با این مرد؟سوگند که تو را ادب خواهم کرد! و خواست بر او هجوم برد. او که دشمن قبطی امروز و دیروز بود، گفت: «ای موسی! آیا می‌خواهی مرا بکشی؛ هم‌چنان که دیروز یک نفر را کشتی؟ تو هدفی نداری مگر آن که می‌خواهی در زمین جبار باشی و تو نمی‌خواهی صلاح‌جو باشی». مأمون گفت: «ای ابالحسن! خداوند تو را از جانب انبیایش جزای خیر دهد». حضرت رضا علیه السلام فرمود: «منظور از «هذا» یعنی اقتتال و زد وخوردی که انجام شده و منظور آنچه موسی انجام داده نیست». بعد مأمون می‌گوید: «پس معنای قول موسی «رَب إِنی ظلَمْت نَفْسی فَاغْفِرْلی» [= پروردگارا ! من به خویشتنم ستم کردم؛ مرا ببخش] چیست؟ «حضرت رضا علیه السلام فرمود: «[یعنی] مرا از دشمنانت بپوشان، تا بر من پیروز نشوند و مرا نکشند». ⁽¹⁾

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات

از مقایسة روایات تفسیری وارده در تفاسیر روایی اهل سنت و شیعه این روایات را می‌توان از جهتی بر دو دسته تقسیم کرد:

الف. روایات موافق قرآن

در دو تفسیر الدرالمنثور و نورالثفلین مطلبی مبنی بر اسرائیلیات دربارة ضرب قبطی توسط حضرت موسی نیامده است. ما برای روشن کردن اصل مطلب که خلاف آن در تفاسیر دیگری وارد شده است به بیان مطالب تفسیر نمونه دربارة کشته شدن مرد قبطی به دست حضرت موسی علیه السلام می‌پردازیم:

موسی علیه السلام موقعی که اهل شهر در غفلت بودند، وارد شهر شد. این شهر کدام شهر بوده؟ روشن نیست؛ اما به احتمال قوی، پایتخت مصر بوده است. به گفتة بعضی از مفسران موسی علیه السلام بر اثر مخالفت‌هایی که با فرعون و دستگاه او داشت و روز به روز اوج می‌گرفت، محکوم به تبعید از پایتخت مصر شد؛ ولی او با استفاده از فرصت خاصی که مردم در حال غفلت بودند، وارد پایتخت گردید. این احتمال نیز وجود دارد که منظور از وارد شدن در شهر، قصر فرعون باشد؛ چرا که معمولاً، قصرهای فراعنه را کنار شهر می‌ساختند، تا بهتر بتوانند راه‌های ورود و خروج را کنترل کنند. منظور از «زمان غفلت» موقعی بوده که مردم شهر، کسب و کار خود را تعطیل کرده و کسی دقیقاً مراقب اوضاع شهر نبود؛ اما این که چه موقعی بوده، بعضی گفته‌اند آغاز شب بوده است که مردم کسب و کار را تعطیل می‌کنند؛ گروهی راهی خانة خود می‌شوند و گروهی نیز به تفریح و سرگرمی و شب‌نشینی می‌پردازند. این، همان ساعتی است که در بعضی از روایات اسلامی از آن به «ساعت غفلت» تعبیر شده است. در حدیثی از پیامبر اکرم علیه السلام آمده است:

تَنَفَّلُوا فِی سَاعَةِ الْغَفْلَةِ وَ لَوْ بِرَکعَتَیْنِ خَفِیِفَتَیْنِ؛⁽¹⁾

در ساعت غفلت، نماز نافله به جا آورید؛ گر چه دو رکعت مختصر باشد.

ذیل این حدیث آمده است:

وَ مَا سَاعَةُ غَفْلَةٍ؟ قَالَ: مَا بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ؛⁽²⁾

چه وقت، ساعت غفلت است؟ فرمود: بین مغرب و عشاء»⁽³⁾

به راستی این ساعت، ساعت غفلت است و بسیاری از جنایات و تبهکاری‌ها و انحرافات اخلاقی در همین ساعات آغاز شب، انجام می‌شود. مردم، نه مشغول کسب و کارند و نه در خواب و استراحت، بلکه معمولاً یک حالت غفلت عمومی بر شهرها مسلط می‌شود و رواج کار

مراکز فساد نیز در همین ساعت است. بعضی نیز احتمال داده‌اند «ساعت غفلت» نیمة روز هنگام استراحت مردم و تعطیل موقت کار روزانه است؛ ولی تفسیر اول صحیح‌تر و دقیق‌تر به نظر می‌رسد. ⁽¹⁾

هنگامی که مرد بنی اسرائیلی، چشمش به موسی علیه السلام افتاد، از موسی علیه السلام که جوانی نیرومند و قوی پنجه بود، برابر دشمنش تقاضای کمک کرد. موسی علیه السلام به یاری او شتافت، تا او را ازچنگال این دشمن ظالم ستمگر رها سازد.

بعضی گفته‌اند: او یکی از طباخان فرعون بود و می‌خواست مرد بنی‌اسرائیلی را برای حمل هیزم به بیگاری کشد؛ این جا حضرت موسی مشتی محکم بر سینة مرد فرعونی زد؛ اما همین یک مشت، کار او را ساخت و بر زمین افتاد و مرد. بدون شک، موسی علیه السلام قصد کشتن مرد فرعونی را نداشت، و از آیات بعد نیز به خوبی این معنا روشن می‌شود؛ نه به دلیل این که آن‌ها مستحق قتل نبودند؛ بلکه به سبب پیامدهایی که ممکن بود این عمل، برای موسی علیه السلام و بنی‌اسرائیل داشته باشد؛ لذا بلا فاصله موسی فرمود: «این، از عمل شیطان بود؛ چرا که او دشمن و گمراه‌کنندة آشکاری است». به تعبیر دیگر، او می‌خواست دست مرد فرعونی را از گریبان بنی‌اسرائیلی جدا کند. هر چند گروه فرعونیان مستحق بیش از این بودند، در آن شرایط، اقدام به چنین کاری مصلحت نبود. همین امر سبب شد دیگر نتواند در مصر بماند و راه مدین را پیش گرفت. مسلماً موسی علیه السلام این جا گناهی، مرتکب نشد؛ بلکه در واقع، ترک اولایی از او سر زد که نمی‌بایست چنین بی‌احتیاطی کند، تا به دردسر و زحمت و رنج بیفتد. او برابر همین ترک اولی، ازخدا تقاضای عفو کرد و خدا نیز او را مشمول لطفش قرار داد. موسی علیه السلام گفت: «به شکرانة این نعمت که مرا مشمول عفو خود قرار دادی و در چنگال دشمنان، گرفتار نساختی، و به شکرانة تمام نعمت‌هایی که از آغاز تا کنون، به من مرحمت کردی، من هرگز پشتیبان مجرمان و یار ستمکاران نخواهم؛ بود بلکه همیشه به یاری مظلومان و رنج‌دیدگان خواهم شتافت». منظورش از این جمله این بود که من هرگز با فرعونیان مجرم و گنهکار همکاری نخواهم کرد؛ بلکه در کنار ستمدیدگان بنی اسرائیل خواهم بود. این که بعضی احتمال داده‌اند منظور از مجرم، آن مرد اسرائیلی باشد، بسیار بعید به نظرمی رسد.

آیا این کارحضرت موسی علیه السلام منافی مقام عصمت نیست؟

مفسران، دربارة مشاجرة مرد قبطی و بنی‌اسرائیلی و کشته شدن قبطی به دست موسی علیه السلام اختلاف کرده‌اند. البته اصل این عمل مسألة مهمی نبوده است؛ چرا که جنایتکاران فرعونی،

مفسدان بی‌رحمی بودند که هزاران نوزاد بنی‌اسرائیلی را سر بریدند و از هیچ جنایتی بر بنی اسرائیل پرهیز نداشتند. به این ترتیب، افرادی نبودند که خونشان –به ویژه برای بنی‌اسرائیل- محترم باشد. آنچه برای علمای تفسیر ایجاد مشکل کرده، تعبیراتی است که خود موسی علیه السلام در این ماجرا به کار می‌برد. این تعبیرات، چگونه با عصمت انبیا علیهم السلام، که حتی قبل از نبوت و رسالت هم، باید موجود باشد، سازگار است؟ با توضیحی که در تفسیر آیات فوق دادیم، روشن می‌شود آنچه از موسی علیه السلام، سر زد، ترک اولایی بیش نبود. او با این عمل خود را به زحمت انداخت؛ چرا که قتل یک قبطی به وسیلة موسی علیه السلام چیزی نبود که فرعونیان به آسانی از آن بگذرند. می‌دانیم ترک اولی به معنی کاری است که ذاتاً حرام نیست؛ بلکه موجب می‌شود کار خوب‌تری ترک گردد، بی آن که عمل خلافی انجام شده باشد. نظیر این تعبیر، در سرگذشت بعضی دیگر از انبیا علیهم السلام، از جمله حضرت آدم علیه السلام نیز آمده است. ⁽¹⁾

از سویی چرا حضرت فرمودند: «بعد از این، پشتیبان مجرمان نخواهم بود؟ «پشتیبانی از مجرمان، از بزرگ‌ترین گناهان است. در فقه اسلامی، باب مفصلی دربارة «اعانت بر اثم» و «معاونت ظلمه» با احادیث فراوان داریم که نشان می‌دهد یکی از زشت‌ترین گناهان، یاری ستمکاران وظالمان و مجرمان است و سبب می‌شود انسان در سرنوشت شوم آن‌ها شریک باشد. اصولا ظالمان وستمگران و افرادی هم‌چون فرعون در هر جامعه افراد خاصی هستند که اگر تودة جمعیت با آن‌ها همکاری نکنند؛ در اهداف خودموفق نمی‌شوند. اما گروهی از مردم زبون و ضعیف یا فرصت‌طلب و دنیا‌پرست هستند که اطراف آن‌ها را می‌گیرند و یاور آن‌ها یا حداقل سیاهی لشکرشان می‌شوند، تا آن قدرت شیطانی را برای آن‌ها فراهم سازند. ⁽²⁾

بعضی از مفسران گفته‌اند: مراد از مجرم، کسی است که غیر از خودش را به جرمی وادار سازد، یا همکاری‌اش با وی کار او را به جرم بکشاند؛ مانند همان اسرائیلی که مرد قبطی با او درافتاد، و یاری کردن وی، موسی علیه السلام را دچار دردسر و ارتکاب جرم ساخت. بعضی دیگر گفته‌اند: مراد از مجرمان فرعون و قوم او است، و معنای جمله این است که سوگند می‌خورم به انعامت بر من! که توبه کنم و دیگر ملازم او نباشم و نزدش نروم. مفسر دیگر، این وجه را رد کرده است به این دلیل که هیچ تناسبی با مقام ندارد. اما به نظر علامه طباطبایی آنچه حق مطلب است، این است که جملة «پروردگارا ! به شکرانة نعمتی که به من دادی، هرگز پشتیبان مجرمان نخواهم بود» عهد و پیمانی است از موسی علیه السلام که دیگر هیچ مجرمی را در جرمش کمک نکند، تا شکر نعمت‌هائی که به وی ارزانی داشته است به جا آورده باشد. و مراد از نعمت

با در نظرگرفتن این که قیدی به آن نیفزوده، ولایت الهیه است. ⁽¹⁾

محمد بن مسلم زهری، دانشمندی بود که با دستگاه بنی امیه –به ویژه هشام بن عبد الملک- همکاری می‌کردحضرت امام زین‌العابدین علیه السلام بعد از آن که او را از کمک ظالمان برحذر داشت، در سخنان تکان دهنده‌ای چنین فرمود:

آیا آن ها تو را به جمع خود دعوت نکردند و مرکزیتی به وسیلة تو تشکیل ندادند که آسیای ظلم آن ها بر محورش می گردد؟ آیا تو را پلی برای عبور به سوی بلاهای خود قرار نداده اند؟به وسیلة تو نردبانی برای ضلالتشان، و مبلغی برای گمراهی و جهلشان، و رهروی برای راه ننگینشان ساختند، و نیز به وسیلة تو، علماء را زیر سؤال می برند و قلوب ساده لوحان جاهل را به دام می افکنند... آن ها مقابل چیزی که از تو گرفتند، چه کم بهایی به تو پرداختند! و برابر آنچه از تو ویران کرده اند چه کم آباد نمودند. اندکی دربارة خود بیندیش که هیچ کس دلسوزتر از خودت نیست، و هم چون یک انسان مسؤول به حساب خویش رسیدگی کن. ⁽²⁾

در قرآن، بر این اصل اسلامی و انسانی، مکرّر تکیه شده است. درآیة دوم سورة مائده می‌خوانیم :

وَ تَعَاوَنُوا عَلی الْبرِّ وَ التَّقْوَی وَ لا تَعَاوَنُوا عَلی الاثْمِ وَ الْعُدْوَنِ ⁽³⁾

و در راه نیکی وپرهیزگاری با هم همکاری کنید. و در راه گناه و تعدی همکاری ننمایید.

قرآن، با صراحت می‌گوید: رکون و تکیه برظالمان، موجب عذاب و آتش دوزخ است:

وَ لا تَرْکنُوا إِلی الَّذِینَ ظلَمُوا فَتَمَسکمُ النَّارُ

⁽¹⁾ و بر ظالمان تکیه نکنید که موجب می شود آتش شما را فرا گیرد.

«رکون» خواه به معنای تمایل قلبی باشد و خواه به معنای همکاری ظاهری یا اظهار رضایت، یا دوستی و خیرخواهی، یا اطاعت که هریک از مفسران، تفسیری برای آن کرده‌اند ویا مفهومی که جامع همة این‌ها است، و آن، اتکا و اعتماد و وابستگی است، شاهد زندة مقصود ما است. ⁽²⁾

بعد از آن که قبطی می‌میرد، موسی علیه السلام فوراً جمله‌ای به زبان می‌آورد که مورد تأمل و بحث مفسران است. در تفسییر المیزان آمده است:«قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشیْطنِ؛ این از عمل شیطان است». در این که لفظ«هَذَا» به چه برمی گردد، اختلاف است. برخی می‌گویند: به نزاعی که واقع شده و منجر به قتل قبطی شده است بر می‌گردد. برخی می‌گویند: این، به عمل موسی علیه السلام برمی گردد. نظر علّامه طباطبایی این است که «هَذَا» اشاره به آن زد و خورد است که میان آن دو واقع شده و منجر به مرگ آن قبطی شده است؛ پس خود زد و خورد و نفس نزاع، از عمل شیطان بوده است، نه حرکت موسی علیه السلام . که، به نص صریح قرآن، از عباد مخلص الهی است. ⁽³⁾

علّامه طباطبایی می‌افزاید: مراد از مغفرتی که درخواست کرده وگفته است:«فَاغْفِرْلی» مغفرت مصطلح، یعنی آمرزش گناه نیست، بلکه مراد این است که خدایا! اثر این عمل را خنثا کن و مرا از عواقب وخیم آن، خلاص کن و از شر فرعون و درباریانش نجات بده. این اعتراف به ظلم و درخواست مغفرت، نظیر همان طلب مغفرتی است که قرآن از آدم علیه السلام و همسرش علیه السلام حکایت کرده و فرموده است:

قَالا رَبَّنَا ظلَمْنَا أَنفُسنَا وَ إِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَکونَنَّ مِنَ الْخَسرِینَ ⁽⁴⁾

گفتند:«پروردگارا ! ما به خویشتن ستم کردیم. اگر ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی، از زیانکاران خواهیم بود. ⁽⁵⁾

به هر حال، موسی علیه السلام وارد شهر شد و آن‌جا با صحنه‌ای روبرو شد؛ (دو مرد را دید که سخت با هم گلاویز شده و مشغول زد و خورد هستند. یکی از آن‌ها از شیعیان و پیروان او بود و دیگری

از دشمنانش تعبیر به «شیعه» نشان می‌دهد که موسی علیه السلام از همان زمان، ارتباط‌هایی با بنی اسرائیل بر قرار کرده بود و پیروانی داشت و احتمالاً آن‌ها را برای مبارزه با دستگاه جبار فرعون به عنوان یک هستة مرکزی برگزیده بود. ⁽¹⁾

در مجمع البیان آمده است: مردی از آخر شهر از راهی نزدیک‌تر، پیش از رسیدن مأموران با شتاب و عجله خود را به موسی علیه السلام رسانده، او را از تصمیم قبطیان آگاه کرد. گویند: این مرد، مؤمن آل فرعون (حزقیل بود). برخی گفته‌اند: نامش شمعون و برخی گفته‌اند: نامش سمعان بود. او به موسی علیه السلام گفت: «اشراف فرعونی تصمیم گرفته‌اند تو را بکشند. از سرزمین مصر خارج شو که من از خیرخواهان و دوستان تو هستم ⁽²⁾

در تفسیر کشاف نیز، آن مرد را مؤمن آل فرعون ذکر کرده که پسر عموی فرعون بوده است. ⁽³⁾درتفسیر مجمع البیان آمده است: گفته شده: موسی علیه السلام یک قبطی کافر را کشت. ابن عباس، از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل کرد که فرمود: «خدا برادرم موسی را بیامرزد که به خطا مردی را کشت و او در سن دوازده سالگی بود. ⁽⁴⁾

ب. روایات غیر موافق با قرآن

درتفسیر روح المعانی، دربارة عمل حضرت موسی علیه السلام، دربارة مرد قبطی و کشته شدن او آمده است:

عمل کشتن توسط انبیا علیهم السلام غیر ممکن است؛ زیرا ایشان از ارتکاب گناه -چه صغیره و چه کبیره- معصوم هستند، حتی با این که اینجا قتل عمد نبوده است، کفارة گناه ثابت است که نبی علیه السلام نمی‌تواند مرتکب آن گردد؛ ولی این عمل از حضرت موسی علیه السلام قبل از ابلاغ رسالت بر وی انجام شده است و از سویی به گفتة ابی بن کعب، او دوازده‌ساله بوده است. در نتیجه این عمل قبل از سن بلوغ اتفاق افتاده است؛ در حالی که حضرت موسی علیه السلام در سن چهل سالگی یا کمی بیشتر از آن به نبوت رسید؛ به همین دلیل از خداوند طلب بخشش کرد و گفت: «به خویشتن ستم کرده‌ام». وفاء که بر سر«غفر» آمده، به نشانة آن است که بنده‌ای نزد خداوند استغفار کرده و آمرزش وی به سبب توبه‌اش باشد. ⁽⁵⁾

نتیجه

با توجه به آنچه گذشت، به این نتیجه می‌رسیم: کسانی که برای منزه کردن حضرت موسی علیه السلام از قتل فرد قبطی، می‌گویند این امر، توسط او قبل از سن بلوغ یا زمان بعثت وی رخ داده است، اگرچه در ظاهر توجیهی برای این اتفاق تراشیده‌اند، اثر سوء آن باقی مانده است؛ حال آن که بنا بر نظر بزرگانی چون علامه طباطبایی آنچه توسط موسی علیه السلام به وقوع پیوسته، نه تنها امر قبیحی نبوده، بلکه با از بین بردن یکی از سربازان فرعونی، کار مثبتی نیز انجام داده است که خدا و خلق از او راضی هستند. نظر علّامه طباطبایی این است که لفظ «هَذَا» اشاره به آن کتک کاری است که میان آن دو واقع شده و منجر به مرگ آن قبطی شده است؛ پس نفس نزاع از عمل شیطان بوده است، نه حرکت موسی علیه السلام که وی به نص صریح قرآن از عباد مخلص الهی است.

گریز موسی علیه السلام از مصر

اشاره

دربارة چگونگی رفتن حضرت موسی علیه السلام به مدین در تفاسیر اهل سنت و شیعه اقوالی ذکر شده است که ما برای روشن شدن مطلب، آن‌ها را مطرح می‌کنیم.

دیدگاه قرآن

وقتی موسی بعد از بیرون رفتن از مصر، متوجه مدین شد، گفت: «امید به پروردگار خویش دارم که مرا به راه راست هدایت کند، و دچار انحراف از آن و میل به غیر آن، گمراه نشوم».

دیدگاه تورات

پس از کشته شدن مرد قبطی به دست حضرت موسی علیه السلام، در تورات آمده است:

چون فرعون این ماجرا را بشنید، قصد قتل موسی کرد و موسی از حضور فرعون فرار کرده در زمین مدیان ساکن شد و بر سر چاهی بنشست. ⁽¹⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

قرآن و تورات دربارة علت خروج موسی علیه السلام به مدین هماهنگ بوده و از این جهت اختلافی ندارند. تنها در قرآن، حضرت موسی علیه السلام از خداوند برای راهیابی استعانت می‌جوید؛ در حالی که در تورات از این درخواست سخنی به میان نیامده است.

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری

 اکنون که سیمای موسی علیه السلام در قرآن و تورات مد نظر قرار گرفت و شناخت نسبی از این پیامبر علیه السلام به شکل تطبیقی حاصل آمد، به سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة شخصیت این پیامبر با توجه به چگونگی پیمودن راه مدین وارد شده است، ملاحظه می‌کنیم.

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

روایات تفسیری شیعه به ویژه نورالثقلین

موسی علیه السلام وحشت‌زده و هراسناک، از مصر بیرون رفت؛ بدون این که مرکبی و حیوانی و خادمی با خود بردارد. پستی‌ها و بلندی‌های زمین را پشت سر گذاشت، تا به سرزمین مدین رسید. در آن‌جا، از دور تنة درختی دید و چون نزدیک شد، دید که پایین‌تر از آن، چاهی است و مردمی پیرامون چاه هستند و آب می‌کشند. دو دختر ضعیف را هم دید، که با خود رمة گوسفند دارند. پرسید: «شما این‌جا چه می‌کنید؟» گفتند: «پدر ما سالخورده است و ما دو دختر ناتوانیم از این که با این مردان، بر سر نوبت آب کشیدن از چاه در

بیفتیم؛ منتظر می مانیم تا آنان، از آب کشیدن فارغ شوند، تا ما مشغول شویم». موسی علیه السلام، دلش به حال آن دو دختر سوخت. دلو را از آنان گرفت و به آن دو گفت: «گوسفندانتان را بیاورید»؛ پس همة آن ها را سیراب کرد. دختران همان صبح زود که آمده بودند، برگشتند؛ در حالی که مردان، هنوز برنگشته بودند. ⁽¹⁾

موسی علیه السلام به سوی مدین شتافت؛ در حالی که به راه آشنا نبود و فقط با امید و حسن ظن به خدای خویش حرکت می‌کرد و دعایش این بود: «پروردگارا ! مرا، از دست قوم ظالم نجات بخش». ⁽²⁾

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات

از مقایسة روایات تفسیری وارده در تفاسیر روایی اهل سنت و شیعه این روایات را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

الف. روایات موافق قرآن

در تفسیر نورالثقلین به نقل از کتاب کمال الدین و تمام النعمة از امام صادق علیه السلام روایت شده و در صفحة پیش ذکر شد هم‌چنین روایت مجمع البیان هیچ مخالفتی با قرآن کریم ندارد.

ب. روایات غیر موافق با قرآن

همان طور که گفتیم در تفسیر کشاف آمده است که فرشته‌ای سوار بر اسب به سوی موسی علیه السلام آمد، در حالی که در دستش نیزه‌ای کوچک وجود داشت و موسی علیه السلام با او به سوی مدین رفت. ⁽³⁾همین طور در تفسیر مجمع البیان از قول عده‌ای از مفسران، عین این مطلب ذکر شده و دنبال آن آمده است: سعید بن جبیر گوید: «پاهایش برهنه بود و به مدین نرسید، تا پوست پاهایش افتاد». ⁽⁴⁾

نتیجه

همان گونه که مشخص است، حضرت موسی علیه السلام، براساس مشکلی که برای وی پیش آمده بود، از خداوند متعال خواست او را راهنمایی کند تا به مقصدی مناسب راه یابد. و بنابر نظر اکثر

تفاسیر شیعه و اهل سنت، راهیابی او به سوی مدین، بر اساس هدایت الهی بوده است و این امر، به خواست خداوند متعال بوده است (بدون ذکر حضور فرشته‌ای، با هر شکل و تجهیزاتی؛ مانند آنچه از زمخشری یا افراد دیگر وارد شده است).

ازدواج موسی علیه السلام

اشاره

این بحث که حضرت موسی علیه السلام باصفوره (یکی ازدختران پیرمرد کهنسال، ازدواج کرد، در بخش پیشین به طور مفصل مورد بررسی قرارگرفته و توضیح داده شد. ⁽¹⁾

ورود موسی علیه السلام به سرزمین مقدس

اکنون به پی‌گیری سفر حضرت موسی علیه السلام می‌پردازیم: موسی علیه السلام بعد از اقامت ده ساله در مدین، تصمیم گرفت به مصر برگردد. در بین راه، از اطراف کوه طور، آتشی را دید. به خانوادة خودگفت: «توقّف کنید تا خبری یا آتشی از آن مکان برای گرم کردن بیاورم» و آتش را برای دفع سرما از خود و همسر دنبال کرد. در آن مکان مقدس بود که خداوند با موسی علیه السلام صحبت کرد و به وی گفته شد که باید نعلین خود را از پا در آورد… .

دیدگاه قرآن

در قرآن آمده است در نزدیکی‌های وادی طوی⁽²⁾در طور سینا در شبی سرد و تاریک، موسی علیه السلام و جمعی که همراه او بودند، راه را گم کردند. چون حضرت موسی علیه السلام، آتشی از دور دیده بود تصمیم گرفت برود و راه را از آن کسی که نزد آتش است، بپرسد یا حداقل آتشی از او بگیرد و

برای گرم کردن همراهان خویش بیاورد؛ لذا به آن سمت رفت که صدایی شنید که خدای سبحان فرمود:

إِنی أَنَا رَبُّک فَاخْلَعْ نَعْلَیْک إِنَّک بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طوًی ⁽¹⁾

من پروردگار توام. کفش هایت را بیرون آر که تو در سرزمین مقدس « طوی» هستی.

فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِی یَمُوسی إِنی أَنَا رَبُّک⁽²⁾

پس هنگامی که آن جا آمد، ندا داده شد: «ای موسی! همانا من پروردگار توام».

دیدگاه تورات

در تورات آمده است:

و اما موسی گلة پدرزن خود، یثرون کاهن مدیان را شبانی می‌کرد. گله را بدان طرف صحرا راند و به حوریب که جبل الله باشد، آمد* و فرشتة خداوند در شعلة آتش، از میان بوته‌ای، بر وی ظاهر شد و چون او نگریست، اینک آن بوته به آتش مشتعل است؛ اما سوخته نمی‌شود* و موسی گفت: «اکنون بدان طرف شوم و این امر غریب را ببینم که بوته چرا سوخته نمی‌شود* چون خداوند دید برای دیدن، بدان سو مایل می‌شود، خدا از میان بوته به وی ندا در داد و گفت: «ای موسی ! ای موسی !» گفت: «لبیک» گفت: «بدین‌جا نزدیک میا. نعلین خود را از پای‌هایت بیرون کن؛ زیرا مکانی که در آن ایستاده‌ای، زمین مقدس است* و گفت: «من هستم خدای پدرت؛ خدای ابراهیم و خدای اسحق و خدای یعقوب». آنگاه موسی روی خود را پوشانید؛ زیرا ترسید که به خدا بنگرد* و خداوند گفت: «هر آینه مصیبت قوم خود را که در مصرند، دیدم و استغاثة ایشان را از دست سرکاران ایشان شنیدم؛ زیرا غم‌های ایشان را می‌دانم* و نزول کردم تا ایشان را از دست مصریان خلاصی دهم و ایشان را از آن زمین به زمین نیکو و وسیع بر آورم؛ به زمینی که به شیر و شهد جاری است به مکان کنعانیان و حتیان، اموریان و فرزیان وحویان و یبوسیان* و اینک استغاثة بنی اسرائیل نزد من رسیده است و ظلمی را نیز که مصریان بر ایشان می‌کنند دیده‌ام* پس اکنون بیا تا تو را نزد فرعون بفرستم و قوم من بنی اسرائیل را از مصر

بیرون آوری... . ⁽¹⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

تورات و قرآن، در مقدس بودن مکانی که موسی علیه السلام در آن‌جا با خداوند سخن گفت، مشترکند. البته آنچه در تورات جلب توجه می‌کند، این سخن است که می‌گوید: «موسی صورت خود را پوشاند؛ چون ترسید به خدا نظر افکند». از این جمله چنین برمی‌آید که خدا دارای جسم بوده و موسی علیه السلام، از این که چشمش به خدا بیفتد، ترسید؛ ولی مطلب صحیح چنین است که موسی علیه السلام از طرف خدای سبحان خوانده شد و این، همان است که آیات کریم در قول خدای سبحان می‌فرماید:

فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِی مِن شطِی الْوَادِ الأَیْمَنِ فی الْبُقْعَةِ الْمُبَرَکةِ مِنَ الشجَرَةِ أَن یَامُوسی إِنی أَنَا اللَّهُ رَب الْعَلَمِینَ ⁽²⁾

هنگامی که به سراغ آتش آمد، از کرانة راست دره، در آن سرزمین پر برکت، از میان یک درخت ندا داده شد که: «ای موسی ! منم خداوند؛ پروردگار جهانیان».

چیزی که در این آیه جلب نظر می‌کند رابطة بین فعل «نُودِی» و «أَن یَامُوسی إِنی...» است؛ چون «أَن یَمُوسی» مفسر فعل «نُودِی» می‌باشد. ترس موسی علیه السلام، نه از این رو بود که تحمل دیدن خدا را نداشت - به آن صورتی که تورات نقل می‌کند- بلکه از آن دهشت و سراسیمگی بود که هنگام دیدن آتش در درخت سبز به او دست داد؛ در حالی که درخت نمی سوخت. آن هنگام، موسی علیه السلام دانست آتش و سبزی درخت، جمع نمی‌شوند، مگر به قدرت خداوند متعال؛ پس متوجه شد طرف سخنگوی او خدا است و آن ندا، ندای الهی است.

همان طور که ذکر شده در تورات آمده است:

موسی گلة پدر زن خود، یثرون را به طرف صحرا راند و به حوریب که جبل الله است آمد و فرشتة خداوند، در شعله‌ای از آتش میان بوته‌ای بر او ظاهر شد و چون نگاه کرد، دید بوته به آتش مشتعل است؛ ولی سوخته نمی‌شود. و خواست به طرف آن بوته رود و از نزدیک آن را ببیند. چون خدا دید موسی برای دیدن او تمایل دارد و به آن طرف می‌رود، به او ندا داد: «ای موسی! بدین‌جا نزدیک نشو. نعلین خود را در آور؛ زیرا مکانی که در آن ایستاده‌ای، زمین مقدس است». … آن‌گاه موسی روی خود را پوشاند

و ترسید به خدا نگاه کند. خداوند گفت: «هر آینه مصیبت قوم خود را که در مصرند، دیدم و... .

درباره مطالب ذکر شده این نکات قابل توجه است:

إِنّی أَنَا رَبُّک فَاخْلَعْ نَعْلَیْک إِنَّک بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طوًی ⁽¹⁾

من پروردگار تو ام؛ کفش هایت را بیرون آر که تو در سرزمین مقدس طوی هستی.

وَ قَالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصرَی نحْنُ أَبْنَؤُا اللَّهِ وَ أَحِبَّؤُهُ ⁽²⁾

یهود و نصارا گفتند: «ما فرزندان خدا و دوستان [خاص] او هستیم».

یهود و نصاری عقیده داشتند قوم ویژه و برگزیده خدایند که قرآن، این حرف‌ها را به کلی رد می‌کند.

إِنَّنی أَنَا اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنَا فَاعْبُدْنی وَ أَقِمِ الصلَوةَ لِذِکرِی* إِنَّ الساعَةَ ءَاتِیَةٌ⁽³⁾

من الله هستم؛ معبودی جز من نیست؛ پس مرا بپرست و نماز را برای یاد من به پادار* به طور قطع رستاخیز خواهد آمد...

یعنی متون تورات، فاقد بحث توحید خالص، معاد و عبادت در قالب نماز است و ظاهراً این‌ها را حذف کرده‌اند. گویا این مباحث، از صفحة اعتقادی دین ایشان حذف شده و موجودیتی ندارد،

در حالی که در قرآن، در سورة طه خداوند بلافاصله بحث مبدأ و معاد را ذکر می‌کند.

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری

اکنون که سیمای موسی علیه السلام در قرآن و تورات مد نظر قرار گرفت و شناخت نسبی از این پیامبر به شکل تطبیقی حاصل آمد، سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة شخصیت این پیامبر با توجه به ورود او به سرزمین مقدس واردشده است، ملاحظه می‌کنیم.

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

هنگامی که موسی علیه السلام آتش را دید، به سوی آن حرکت کرد، تا نزدیکش رسید؛ پس هنگامی که نظر کرد، دید آتش زیادی برگ های سبز درختی را در بر گرفته است. پیش خود گفت: «چرا درخت نمی سوزد؟ و نفهمید این چه درختی است که در اثر آتش نمی سوزد. آتش آن قدر زیاد شد که نوری از آن، بین آسمان و زمین ساطع گشت، مانند شعاع نور خورشید؛ طوری که چشم نمی توانست به آن بنگرد. موسی علیه السلام ترسید به آن نگاه کند. در این موقع صدایی شنید که هیچ شنوایی تا آن زمان نشنیده بود. هنگامی که این صدا به گوش موسی علیه السلام رسید، ناراحت شد و ترسی توان فرسا بر او چیره شد؛ از جانب پروردگار متعال ندا آمد: «ای موسی علیه السلام ! چه چیز در دست تو است؟» گفت: «عصای من». ⁽²⁾

موسی علیه السلام گمان کرد آن آتش افروخته شده است؛ لذا از ریزه‌های هیزم برداشت تا از شعلة آتش، شعله ای بگیرد که آتش بر روی وی خمیده شد؛

مثل این که بخواهد او را در کام بگیرد. موسی از آن دور شد و ترسید و همان طور آتش او را می خواست و او آتش را؛ تا این که به سرعت خاموش شد. گویی اصلاً نبود. موسی نظر خود را به شاخة درخت انداخت و دید درخشندگی رنگ سبزش به آسمان ها رسیده و ناگاه نوری میان آسمان و زمین با شعاعی که چشم ها از دنبال کردن آن خسته می شوند، نمایان شد. وقتی موسی علیه السلام آن را دید، دستش را بر روی چشم هایش گذاشت که ندا آمد: «ای موسی!» گفت: «لبیک. من صدای تو را می شنوم؛ ولی نمی بینم؛ تو کجایی؟» گفت: «من با تو هستم؛ جلویت و پشتت و گرداگرد تو و از تو به تو نزدیک ترم». ابلیس این شک را در ذهنش انداخت و گفت: چطور می دانی که کلام خدا را می شنوی؟» گفت: «چون آن را از بالای خودم، زیرم، پشتم و از راست و چپ و همان طور هم از جلو می شنوم که دانستم این کلام مخلوق نیست و معنای نام بردن این اطراف و جهات من، با همه اجزایم و پاره هایم است. حتی گویی هر پاره ای از تنم گوش شنوا شد». ⁽¹⁾

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

این است که کفش‌ها از جنس پوست خر بوده است. ⁽²⁾

موسی علیه السلام مردی غیرتمند بود و با کسی همسفر نمی‌شد به دلیل آن که زنش را نبینند. هنگامی که خواست از مدین خارج شود، همسرش را بر استری نشاند و چند گوسفند که داشت

با خود برداشته و اثاثیة خانه‌اش را نیز در جوالی سوار بر استر قرار داد؛ در تاریکی شب، راه را گم کرد و چراغی که داشت روشن نشد و زمان وضع حمل زنش بود. از دور آتشی دید که در حقیقت، به نظر وی آتش و نزد خداوند، نور بود. همسر او دختر شعیب علیه السلام بود که در مدین با وی ازدواج کرده بود. آن هنگام، شب جمعه بود. حضرت موسی علیه السلام، به همسرش فرمود: «قدری درنگ کنید که من آتشی می‌بینم. می‌روم؛ شاید آتش‌گیره‌ای بیاورم، تا از نور استفاده کنید یا در کنار آتش کسی را ببینم که راه را به من نشان دهد یا خود آتشی بیابم که به وسیلة آن، راه را پیدا کنم». همین که نزدیک آتش آمد، با کمال تعجب مشاهده کرد آتش در درخت عناب است. آن‌جا ایستاد و محو تماشای زیبایی آتش و سبزی و خرمی درخت شد. در این وقت، از سوی درخت به او خطاب شد: «ای موسی علیه السلام ! من آفریدگار توام و تدبیر امور تو در کف من است». ⁽¹⁾

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات

از مقایسة روایات تفسیری وارده در تفاسیر روایی اهل سنت و شیعه این روایات را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

الف. روایات موافق قرآن

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان گفته است:

موسی علیه السلام وقتی که آن ندا را شنید، از آن به طور یقین فهمید که صاحب ندا، پروردگار او، و کلام، کلام او است؛ چون کلام نام‌برده وحیی از خداوند به او بود. خود خدای تعالی تصریح کرده است بر این که خدا با احدی به جز وحی یا از ورای حجاب⁽¹⁾، یا به ارسال رسول تکلّم نمی‌کند و هر چه بخواهد به اذن خود وحی می‌کند. منظور از تکلّم خدا با موسی علیه السلام، منظور و غرضی الهی است و آن، عبارت است از اعطای نبوت و رسالت. شاهد این معنا جملة «فَاستَمِعْ لِمَا یُوحَی ؛⁽²⁾پس به آنچه بر تو وحی می‌شود، گوش فرا ده» است. ⁽³⁾در تفسیر نورالثقلین از کتاب کمال الدین و تمام النعمة روایتی طولانی آورده است که اسنادش به واسطة سعد بن عبدالله قمی به امام زمان علیه السلام می‌رسد که در ضمن آن، این مضمون آمده است:

سؤال کردم مرا دربارة امر خداوند بر موسی علیه السلام، دربارة در آوردن نعلینش در ورود به سرزمین مقدس، آگاه ساز». فرزند رسول خدا، فرمود: «کسی که بگوید کفش‌ها [ی موسی علیه السلام ] از پوست الاغ بوده، قطعا ًبه موسی علیه السلام دروغ و افترا بسته و او را به نبوتش جاهل پنداشته است؛ چرا که این مطلب، از دو خطا خالی نیست: یا این که نماز موسی علیه السلام با کفشها جایز بوده یا غیر جایز بوده است. اگر نمازش جایز بوده، پوشیدن کفش‌ها قبل از مقدس بودن مکان نیز، جایز بوده است. اگر مکان هم مقدس و مطهر بوده، قطعاً از نماز، مقدس‌تر و مطهرتر نبوده است. و اگر برای نماز جایز نبوده، قطعاً لازم می‌آید که بگوییم موسی علیه السلام با حلال و حرام آشنا نبوده است». سپس من، از مولایم دربارة تأویل آن پرسیدم و آن حضرت فرمود: «به درستی موسی علیه السلام با

پروردگارش در سرزمین مقدس مناجات کرد و گفت: «ای پروردگار! من به تو خالصانه محبت دارم و قلبم را از غیر تو شست‌وشو دادم». این در حالی بود که موسی علیه السلام، به خانواده‌اش محبت شدیدی داشت؛ پس خداوند فرمود: «فَاخْلَعْ نَعْلَیْک» یعنی محبت خانواده را از خودت دور کن و محبتت را برای من خالص گردان و قلبت را از میل به غیر از من بشوی و پاک کن». ⁽¹⁾هم‌چنین در تفسیر نورالثقلین از کتاب کمال الدین و تمام النعمة از امام زمان علیه السلام دربارة تأویل «فَاخْلَعْ نَعْلَیْک» نقل شده است که آن حضرت فرمود:

یعنی هر دو خوفت را از خودت دور کن. خوف از گم شدن اهل و عیال و خوف از فرعون را. ⁽²⁾

علّامه طباطبایی در این رابطه می‌فرماید:

اولاً بعضی از روایت ها که جنس کفش را از پوست الاغ دانسته اند، سند ندارند. ثانیاً سیاق آیه هم می رساند که کندن کفش، صرفاً به منظور احترام به موقف بوده است. " ⁽³⁾

ب. روایات غیر موافق با قرآن

این که در تفسیر الدرالمنثور از عبدالرزاق و فریابی و عبد بن حمید و ابن ابی حاتم نقل شده است که کفش‌های موسی علیه السلام، از جنس پوست خوک بوده است یا در روایات در تفسیر نورالثقلین ذکر شده است که کفش‌ها از جنس پوست الاغ مرده بوده است و خارج کردن آن از پا، تنها برای احترام به موقف بوده است، همه به گونه‌ای مخالف نظام مربوط به احکام قرآن و روایات مربوط به حرمت استفاده از گوشت و پوست و دیگر اجزای بعضی حیوانات است. براساس حدیث حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم ⁽⁴⁾، انبیا علیهم السلام، نسل در نسل، پیرو دین الهی و مزیّن به انجام فرایض واجب و مستحب بوده‌اند؛ لذا استفاده از پوست حیوان حرام گوشت توسط ایشان، به نظر می‌رسد - والله أعلم-.

نتیجه

دربارة نقل قولی که در تفسیر الدرالمنثور دربارة نوع جنس نعلین حضرت موسی علیه السلام توضیح داده است که از پوست خوک بوده است، با توجه به این که آن حضرت، از پیامبران

الهی و انبیای اولوالعزم، که دارای شریعت وکتاب بوده‌اند، تصور نمی‌شود با داشتن چنان مقام الهی، از آنچه در دین خدا حرام شده است، استفاده کند.

فخر رازی دربارة گفته‌های وهب دربارة عقب رفتن آتش از اطراف موسی علیه السلام توضیحی داده است که این‌جا بازگو می‌کنیم: و اما آنچه روایت می‌شود که آتش از موسی علیه السلام پس می‌رفت (دور می‌شد)، در فرمایش خداوند: «وَ أَنَا اخْترْتُک فَاستَمِعْ لِمَا یُوحَی؛ و من تو را بر گزیدم؛ پس به آنچه وحی به تو می‌شود، گوش فرا ده» دلالت دارد بر این که در این حالت، خدا به او وحی کرد و او را نبی قرار داد. بر این وجه؛ آنچه ذکر کرده‌اند که آتش از او عقب رفت بعید می‌نماید و قول خداوند متعال، فساد آن را روشن می‌کند. فخر رازی در تفسیر کبیر خود: در این قول خداوند: «فَاخْلَعْ نَعْلَیْک» وجوهی ذکر کرده است:

الف. کفش در خواب، به زوجه و ولد تعبیر می‌شود؛ پس قول خداوند «فَاخْلَعْ نَعْلَیْک» اشاره به آن است که خاطر و فکرش به زوجه و فرزند نباشد و قلبش، مشغول به امر ایشان نباشد.

ب. مراد از درآوردن کفش‌ها، این است که توجه به دنیا وآخرت را ترک کند. مانند این که امرش کرد که قلبش همواره در معرفت خدای متعال بوده و فکرش متوجه به غیر خدا نباشد و مراد از وادی مقدس، قدس جلال خداوند متعال است و طهارت عزتش، یعنی هنگامی که به دریای معرفت رسیدی، به مخلوقات توجه نکن.

 ج. انسان، هنگام استدلال به سازنده (صانع) نمی‌تواند به او برسد، مگر به دو مقدمه؛ مثل این که بگوید عالم محسوس، محدث یا ممکن است و هر چه این گونه باشد، دارای مدبر و مؤثر و صانع است. این دو مقدمه، شبیه نعلین است؛ چون با آن‌ها عقل به مقصود می‌رسد و از نظر کردن در خلق، به معرفت خالق منتقل می‌شود و بعد از معرفت خالق، واجب می‌شود که به آن دو مقدمه توجه نکند؛ چون به مقدار مشغول شدن به غیر، محروم از غرق شدن در آن می‌شود؛ مثل آن که به او گفته شده است: قلب و خاطرت را مشغول آن دو مقدمه نکن. تو به وادی مقدس پانهادی و به دریای معرفت خدا و عمق الوهیتش رسیدی.

فخر رازی دربارة هنگامی که حضرت موسی علیه السلام از دور آتشی مشاهده کرد، می‌گوید:

آیا به سرگذشت موسی علیه السلام وقتی که آتشی را دید، دانا هستی؟ مفسران گفتند: «موسی از پدرزنش دربارة بازگشت به نزد مادرش اجازه گرفت و پدرزنش این اجازه را داد. موسی خارج شد و میان راه، در یک شب زمستانی و سرد که شب جمعه بود، پسری برایش به دنیا آمد. موسی کناری رفت و چخماق بر آتش‌زنه زد که آتش برآورده شود؛ اما نشد و در همین حال که چخماق را مرتب می‌زد، از سمت چپ آتشی را از دور دید. سپس گمان کرد آن آتش، از آتش‌های چوپانان است». عده‌ای دیگر گفته‌اند: «موسی علیه السلام آتش را در درختی دید و در لفظ قرآن مشخص نیست دلالت بر این مسأله باشد و محل اختلاف است، بعضی گفتند: «آن چیزی را که دید، آتش نبود؛ بلکه گمان کرد آتش است و به راستی او آتش⁽¹⁾را دید؛ تا درخبرش صادق باشد. چون دروغ بر انبیا علیهم السلام جایز نیست. هنگامی که موسی علیه السلام، آتش را دید، به طرف آن رهسپار شد و به خانواده‌اش گفت: «منتظر باشید». ممکن است خطاب به زن و فرزند و نوکری بود که همراهش بوده و ممکن است فقط مخاطبش همسر او باشد؛ ولی دراین احتمال، از ظاهر لفظ اهل، خارج شد؛ در حالی که اهل بر جمع واقع می‌شود البته واحد را به لفظ جمع برای تفخیم خطاب نمایند؛ یعنی در جای خود بمانید. «لَّعَلی ءَاتِیکم مِّنهَا بِقَبَسٍ؛ شاید برای شما پاره شعله‌ای بیاورم». و به طور قطع بیان نکرد که بگوید: من می‌آورم، تا اگر برگشت و نتوانست به قول خود وفا کند، اشکالی برایش نباشد. قبس⁽²⁾شعله‌ای از آتش است. هم‌چنین در تفسیرالکبیر از قول ابن عباس آمده است: و

هنگامی که نزد آتش آمد، درخت سبزی را دید از پایین تا بالا مانند آتش سفید بود که از شدت نور آن آتش و شدت سبز بودن آن درخت، شگفت زده ایستاد. نه آتش رنگ سبز درخت را تغییر می‌داد و نه زیادی آب درخت، نور آتش را تغییر می‌داد و تسبیح ملائکه را شنید و نور عظیمی دید. ⁽¹⁾

مأموریت موسی علیه السلام به همراهی هارون علیه السلام

اشاره

 خداوند بعد از این که موسی علیه السلام را مورد خطاب قرار داده و خود را معرفی کرد، به او مأموریت داد به مصر برود و مردم را به خداپرستی و ترک بت‌پرستی دعوت نماید؛ با فرعون مبارزه کند و بنی اسرائیل را از تحت ستم فرعون، خارج سازد و به ارض موعود ببرد. چون موسی علیه السلام از اهمیت مأموریت خود آگاه شد، برای تحقق بخشیدن به آن، از خدا مطالبی را درخواست کرد: 1. سینه فراخ به او بدهد؛ 2. کار را بر او آسان کند، 3 . گره از زبانش بگشاید؛ 4. برادرش، هارون علیه السلام را همراه او بفرستد. خداوند متعال، مجموع درخواست‌های موسی علیه السلام را پذیرفت و هر دو در جایگاه دو رسول از جانب خدا که یکی، کمک دیگری بود، بر این مأموریت سنگین به پیامبری مبعوث شدند.

دیدگاه قرآن

آیات مبارکی که طی آن، حضرت موسی از خداوند، یاری برادرش را در امر رسالت طلب کند، چنین است:

"قَالَ رَب اشْرَحْ لی صَدْرِی* وَ یَسِرْ لی أَمْرِی* وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسانی * یَفْقَهُوا قَوْلی وَ اجْعَل ِلّی وَزِیراً مِّنْ أَهْلی * هَرُونَ أَخِی اشدُدْ بِهِ أَزْرِی * وَ أَشْرِکهُ فی أَمْرِی *کی نُسبِّحَک کثِیراً * وَ نَذْکرَک کثِیراً * إِنَّک کنْتَ بِنَا بَصِیراً ⁽²⁾

 [موسی] گفت: «پروردگارا ! سینه ام را گشاده کن* و کارم را برایم آسان گردان* و گره از زبانم بگشای* تا سخنان مرا بفهمند* و وزیری از خاندانم برای من قرار ده* برادرم هارون را* با او پشتم را محکم کن* و او را در کارم شریک ساز* تا تو را بسیار تسبیح گوییم* و تو را بسیار یاد کنیم* چرا که تو همیشه از حال ما آگاه بوده ای.

دیدگاه تورات

تورات در این‌باره چنین می‌گوید:

پس از آن که فرشتة خداوند در شعلة آتش از میان بوته ای بر موسی ظاهر شد و خداوند، معجزاتی، نظیر عصا و ید بیضا وخون شدن آب نهر توسط موسی به وی نشان داد، موسی علیه السلام به خداوند گفت: «ای خداوند! من مردی فصیح نیستم؛ نه در سابق و نه از وقتی که با بندة خود سخن گفتی؛ کند زبانم»* خداوند گفت: «کیست که زبان به انسان داد و گنگ و کر و بینا و نابینا را آفرید؟ «آیا نه من که یهوه هستم؟* پس اکنون برو و من با زبانت خواهم بود و هرچه باید بگویی، تو را خواهم آموخت». * گفت: «استدعا دارم -ای خداوند!- که بفرستی به دست هر که می فرستی»* آن گاه خشم خداوند بر موسی مشتعل شد و گفت: «آیا برادرت هارون لاوی را نمی دانم که او فصیح الکلام است و اینک او نیز به استقبال تو بیرون می آید و چون تو را ببیند، در دل خود شاد خواهد شد* و بدو سخن خواهی گفت و کلام را به زبان وی خواهی کرد و من با زبان تو و زبان او خواهم بود و آنچه باید بکنید، شما را خواهم آموخت* و او برای تو به قوم سخن خواهد گفت و او تو را به جای زبان خواهد بود و تو او را به جای خدا خواهی بود». *⁽¹⁾

حضرت هارون برادر حضرت موسی در تورات این گونه معرفی شده است:

وخداوند به موسی علیه السلام، گفت: «ببین تو را بر فرعون خدا ساخته‌ام و برادرت هارون، نبی تو خواهد بود؛ هر آنچه به تو امر کنم، تو آن را بگو و برادرت هارون آن را به فرعون باز گوید؛ تا بنی اسرائیل را از زمین خود رهایی دهد». * پدر هارون، عمران نام داشت که از نسل لاوی [فرزند یعقوب] بوده و نام مادرش یوکابد بود. هارون، برادر بزگ‌تر موسی بود و خواهری به نام مریم داشتند. هارون الیشابع دختر عمیناداب خواهر نحشون را به همسری گرفت و از او صاحب چهار پسر به نام‌های ناداب و ابیهو والعازر و ایتامر شد. * دو تن از پسران بر خلاف امر خداوند آتش غیر مجاز بر آتشدان خود نهاده بر آن بخور گذاشتند و به حضور خداوند تقدیم کردند. ناگهان آتش از حضور خداوند بیرون آمد و آن‌ها را سوزاند و آن‌ها مردند. * وقتی هارون، همراه موسی با قوم به کوه طور رفتند، خداوند آن‌جا به موسی فرمود: «زمان مرگ هارون است و او نمی‌تواند به سرزمین موعود وارد شود». پس موسی به دستور خداوند، لباس‌های کاهنی هارون را به پسر او العازر داد و در همان بالای کوه، هارون از دنیا رفت و او را همان جا دفن کردند. * قوم بنی اسرائیل پس از خبر دار شدن از مرگ هارون سی روز

برای او عزاداری کردند. هارون هنگام مرگ 130سال داشت و در 83 سالگی به پیامبری رسیده بود. ⁽¹⁾

مأموریت مهم و اساسی موسی که از طرف خداوند به آن مکلف شده بود، نجات بنی‌اسرائیل از عذاب و شکنجه‌ای بود که به دست فرعون و سربازانش به آن‌ها می‌رسید و نیز اجرای وعدة پروردگار در عطا و بخشیدن سرزمین کنعان به عنوان میراث برای آن‌ها و فرزندان و نوه‌های بعدی ایشان؛ پس هارون و موسی نزد فرعون رفتند و خود را معرفی نمودند و پیام خداوند را ابلاغ کردند.

و خدا به موسی خطاب کرده، وی را گفت: «من یهوه هستم* و به ابراهیم و اسحاق و یعقوب به نام خدای قادر مطلق، ظاهر شدم؛ ولی به نام خود یهوه نزد ایشان معروف نگشتم* و عهد خود را نیز با ایشان استوار کردم که زمین کنعان را بدیشان دهم؛ یعنی زمین غربت ایشان را که در آن غریب بودند. ⁽²⁾

و در قسمت دیگری آورده است که:

به فرعون بگو: «خداوند چنین می گوید:» اسرائیل پسر من و نخست زادة من است* و به تو می گویم: پسر مرا رها کن تا مرا عبادت نماید و اگر از رها کردنش ابا کنی همانا پسر تو، یعنی نخست زادة تو را می کشم». ⁽³⁾

سپس افزوده است:

و بعد از آن موسی و هارون آمده به فرعون گفتند: «یهوه خدای اسرائیل چنین می گوید»: «قوم مرا رها کن تا برای من، در صحرا عید نگاه دارند»* فرعون گفت: «یهوه کیست که قول او را بشنوم و اسرائیل را رهایی دهم؟ یهوه را نمی شناسم و اسرائیل را نیز رها نخواهم کرد». * گفتند: «خدای عبرانیان ما را ملاقات کرده است؛ پس اکنون، سفر سه روزه به صحرا برویم و نزد یهوه خدای خود قربانی بگذرانیم؛ مبادا ما را به وبا و شمشیر مبتلا سازد». * پس پادشاه مصر، بدیشان گفت: «ای موسی و هارون! چرا قوم را از کارهای ایشان باز می دارید؟ به شغل های خود بروید»* و فرعون گفت: «اینک اهل زمین بسیارند و ایشان را از شغل های ایشان بی کار می سازید». *⁽⁴⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

قرآن و تورات دربارة مأموریت داده شده به موسی علیه السلام، از جانب خداوند متعال هماهنگ هستند و تنها الفاظ به کار رفته قدری با یکدیگر اختلاف دارند. البته فرازهایی از تورات، بنی اسرائیل را تنها قوم برگزیدة خداوند مطرح کرده است؛ به این معنا که خدا ایشان را –نعوذبالله- نخست زادة خودش می‌داند که برای حفظ ایشان، خدای خودخواه و انتقام‌جو شده است. این خدا به سبب عبادت شدن خویش برای قوم مورد علاقه و برگزیده‌اش و برگزاری جشن بندگان بنی‌اسرائیلی‌اش درصحرا، نخست زادگان فرعونیان را به نابودی تهدید کرده ورسول خود را به مأموریت ضد فرعونی وا می‌دارد. مطلبی که در تورات جلب نظر می‌کند، این است که:

وخداوند به موسی گفت: «ببین تو را بر فرعون خدا ساخته ام و برادرت هارون، نبی تو خواهد بود* هر آنچه به تو امر کنم تو آن را بگو و برادرت هارون، آن را به فرعون بازگوید، تا بنی اسرائیل را از زمین خود رهایی دهد» ⁽¹⁾

در جمله نخستین، اظهاراتی وجود دارد که قابل تأویل نیست و آن، عبارت از این است که: «تو برای او خدا هستی»⁽²⁾. آیا منظور چیست؟ در جمله بعدی، تورات اظهار می‌دارد: «فرزندان اسرائیل، فرزندان خدا هستند⁽³⁾» در هر دو حالت، اظهارات تورات با این الفاظ، چیزی جز شاهد و گواه روشن، بر شرک به خدا یکتایی او نخواهد بود. البته همان طور که مشخص است، نویسندگان تحریف کنندة تورات، بیشتر به سبب نشان دادن برگزیدگی قوم بنی اسرائیل به نوشتن این گونه مطالب، دست یازیده‌اند. آنچه مانند آفتابی تابان گویا است، روشنی آیات قرآن است که مهر بطلانی برچنین دعاوی می‌زند.

حضرت هارون علیه السلام یکی از انبیای بزرگ بنی اسرائیل است که همزمان با حضرت موسی علیه السلام به نبوت برگزیده شد و در جایگاه وزیر و کمک‌کار موسی علیه السلام و همراه او رسالت خود را آغاز کرد. هارون علیه السلام برادر بزرگ موسی علیه السلام بود که از لحاظ سخنوری بهتر از او بود؛ به همین دلیل به سخنگویی حضرت موسی علیه السلام انتخاب شد. سرگذشت حضرت هارون علیه السلام در قرآن و تورات، ضمن سرگذشت حضرت موسی علیه السلام بیان شده و در تمام مراحل همراه موسی علیه السلام بوده است. نام هارون علیه السلام در قرآن، بیست بار در سیزده سوره ذکر شده است. هنگامی که موسی علیه السلام در میان قوم نبود، او به عنوان سرپرست قوم، مسؤولیت هدایت آن‌ها را به عهده می‌گرفت. بر اساس تورات، هارون علیه السلام زودتر از موسی علیه السلام از دنیا رفت.

قرآن و تورات، در این موارد با هم اتفاق دارند:

ولی آنچه که این جا باعث تعجب است قول تورات است که می‌گوید: «و او برای تو دهان است و تو برای او خدا هستی». ⁽¹⁾این مطلب، از لحاظ ظاهری، برابر شرک است، مگر آن که معنای غیر ظاهری داشته و آن معنا هم دور از شرک باشد.

آنچه فقط در قرآن آمده است:

آنچه فقط در تورات آمده است:

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری

اکنون که سیمای موسی علیه السلام در قرآن و تورات مد نظر قرار گرفت و شناخت نسبی از این پیامبر به شکل تطبیقی حاصل شد، به سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة مأموریت موسی علیه السلام به همراهی هارون علیه السلام وارد شده است، را ملاحظه می‌کنیم.

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

کتف وی بوده است. ⁽¹⁾

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

ای خدایی که بندة تو[موسی علیه السلام ] دعا کرد و تو دعای او را مستجاب کردی و بر او محبتی از خودت انداختی و از تو، شرح صدر خواست که به وی دهی و امر رسالت را برای او آسان نمایی و برای او وزیری از خانواده اش قرار دهی و گره از زبانش بگشادی! من از تو می خواهم هر آنچه بنده ات موسی از تو خواست، تا به من شرح صدر دهی وامر رسالت را برایم آسان کنی و برای من وزیری از خانواده ام که برادرم، علی است قراردهی. ⁽⁴⁾

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات

از مقایسة روایات تفسیری وارد شده در تفاسیر روایی اهل سنت و شیعه این روایات را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

روایات موافق قرآن

در تفسیر المیزان آمده است:

ظاهر آیه نشان از آن دارد که آنچه درخواست کرد، وسائلی بوده که در امر رسالتش بدان محتاج بوده است، نه در امر نبوت. مؤید این نکته آن است که این درخواست ها را بعد از تمامیت نبوتش، یعنی آیات 14 و 15 و 16سورة مبارک «طه» نیاورد؛ بلکه بعد از فرمان رسالتش بیان کرد با آیة إِذْهَب إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طغَی ؛⁽¹⁾[اینک ] به سوی فرعون برو، که او طغیان کرده است». آغاز می شود⁽²⁾

نتیجه

با توجه به لکنت حضرت موسی علیه السلام، و درخواست او از خداوند بر وزیری چون حضرت هارون علیه السلام، و تکرار چنین درخواستی از جانب رسول گرامی اسلام علیه السلام و نیز این که، رسول خدا علیه السلام دارای فصیح‌ترین کلام و گویش بوده است؛ به این نتیجه می‌رسیم که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم از پروردگار جهان، گویایی وجودی و گشایش روح، برای پذیرش مصائب و سختی‌های کار و نیز یاور و وزیری متقی، چون حضرت علی علیه السلام طلب کرد. لزوم بودن وزیری در کنار آن حضرت، به دلیل سنگین بودن رسالت آن بزرگوار وگستردگی دامنة وظایف و عملکردشان بوده است ونباید درخواست این گونه امور را بر اساس ضعف جسمی یا برای کسب قدرت ظاهری بیشتر، دانست؛ بلکه این مسأله بیشتر جنبة عرفانی دارد.

مطلبی قابل ذکر دربارة مأموریت حضرت موسی علیه السلام این است که "مذاکرة موسی علیه السلام و فرعون، با نرمی شروع شد و سرانجام به تندی کشیده شد. موسی علیه السلام دو نکتة اصلی مأموریت خود را چنین بیان می‌کند:یکی این که فرعون، طغیان خود را کنار بگذارد و به بندگی خدای خویش گردن نهد و دیگر این که بنی اسرائیل را آزاد کند، تا همراه حضرت موسی علیه السلام از مصر بیرون روند. فرعون، مقابل حرف‌های موسی علیه السلام، پاسخ داد: «مگرحقوق مرا فراموش کرده‌ای که در دوران کودکی تو را پرورش داده‌ام؟⁽³⁾سپس به سخن خود، کمی خشونت بخشیده و ادامه داد:

«به یاد داری یک نفر از ما را کشتی؟» موسی علیه السلام به فرعون جواب داد: «آن قتل، عمدی نبود؛ بلکه خطا بود و به همین دلیل از مصر به مدین رفتم و دیگر این که بزرگ شدن من در میان شما، به سبب به بندگی کشیدن بنی اسرائیل بود که تو باعث آن بودی». ⁽¹⁾

معجزات موسی علیه السلام

اشاره

فرعون بر مسأله ربوبیت خدا، حساسیت بیشتری نشان داد و گفت: «خدا کیست تا برای او بنی‌اسرائیل را آزاد کنم؟» موسی علیه السلام، شروع به معرفی خداوند کرد. هر چه موسی علیه السلام خداوند را بیشتر می‌شناساند، فرعون، مقابل حرف‌های موسی علیه السلام موضع‌گیری بیشتری می‌کرد و او را، به زندان تهدید می‌نمود. آن‌گاه فرعون از موسی علیه السلام، معجزه خواست. حضرت موسی به اذن خداوند، معجزاتی انجام داد؛ اما باز فرعون ایمان نیاورد و دستور داد موسی علیه السلام و هارون علیه السلام را زندانی کنند و ساحران ماهر را جمع نمایند، تا با معجزات موسی علیه السلام مقابله کنند. فرعون و قومش، مانند اقوام پیشین برای انکار و سرکوب موسی علیه السلام از راه‌های مختلفی وارد شدند؛ ازجمله:

دیدگاه قرآن

خداوند، موسی علیه السلام را به سوی فرعون و پیروان او که قومی فاسق و طغیانگر بودند، فرستاد. در ابتدا دو معجزه به او داد که مار شدن عصا و ید بیضا است. خداوند، معجزات دیگری نیز به موسی علیه السلام داد. قرآن معجزات موسی علیه السلام را نه معجزه می‌داند:

وَ لَقَدْ ءَاتَیْنَا مُوسی تِسعَ ءَایَتِ بَیِّنَتٍ فَسئَلْ بَنی إِسرءِیلَ إِذْ جَاءَهُمْ فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنی لأَظنُّک یَمُوسی مَسحُوراً ⁽²⁾

ما به موسی علیه السلام نُه آیة [ معجزه] روشن دادیم؛ پس، از بنی اسرائیل سؤال کن آن زمان که [موسی علیه السلام ] به سراغ آن ها آمد[چگونه بودند ]؟ فرعون به او گفت: «ای موسی علیه السلام ! گمان می کنم تو دیوانه [یا ساحری]».

دیدگاه تورات

در کتاب تورات، دربارة معجزة حضرت موسی علیه السلام آمده است:

و خداوند، بار دیگر، وی را گفت: «دست خود را در گریبان خود بگذار».

چون دست در گریبان خود برد و بیرون آورد، دست او مثل برف مبروص شد؛ پس گفت: «دست خود را باز به گریبان بگذار». چون دست به گریبان خود باز برد و آن را بیرون آورد، اینک او مثل سایر بدنش باز آمده بود. و واقع خواهد شد که اگر تو را تصدیق نکنند و آواز آیت نخستین را نشنوند، همانا آواز آیت دوم را باور خواهند کرد. و هرگاه این دو آیت را باور نکردند و سخن تو را نشنیدند، آن گاه از آب نهر گرفته به خشکی بریز و آبی که از نهر گرفتی به خشکی ریختی، به خون مبدل خواهد شد. ⁽¹⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

قرآن معجزات موسی علیه السلام را به نه معجزه منحصر می‌کند؛ ولی در عهد قدیم منحصر نشده و حدود چهارده معجزه ذکر شده است. در تورات آمده است: وقتی موسی علیه السلام و هارون علیه السلام، نزد فرعون می‌روند، ابتدا حضرت موسی علیه السلام عصایش را می‌اندازد و به اژدها تبدیل می‌شود. هارون علیه السلام هم عصایی دارد که آن را می‌اندازد و آن هم به اژدها تبدیل می‌شود. تبدیل شدن عصای هارون علیه السلام به اژدها مطلبی است که در تورات آمده است؛ ولی در قرآن چنین چیزی وجود ندارد و برای حضرت هارون علیه السلام هم جایگاهی مثل حضرت موسی علیه السلام قائل شده‌اند. یکی دیگر از معجزات حضرت موسی علیه السلام، ید بیضا یعنی دست تابان است. در سه سوره مطرح است که در سورة طه چنین آمده است:

 وَ اضْمُمْ یَدَک إِلَی جَنَاحِک تَخْرُجْ بَیْضَاءَ مِنْ غَیرِ سُوءٍ ءَایَةً أُخْرَی ⁽²⁾

و دستت را به گریبانت ببر تا سفید و بی عیب بیرون آید؛ این، نشانة دیگری [از سوی خداوند] است.

ید بیضا، بیماری برص و مانند آن نیست؛ چنانچه بعضی از تحریف کننده‌های کتب آسمانی پیشین پنداشته‌اند: «وخداوند، بار دیگر، وی را گفت: «دست خود را در گریبان خود بگذار». چون دست در گریبان خود برد و بیرون آورد، دست او مثل برف مبروص شد؛ پس گفت: «دست خود را باز به گریبان بگذار». چون دست به گریبان خود باز برد و آن را بیرون آورد، دست او مثل سایر بدنش باز آمده بود». ⁽³⁾

معجزات موسی علیه السلام در تفاسیر اثری

اکنون که معجزات موسی علیه السلام در قرآن و تورات مد نظر قرار گرفت و شناخت نسبی از این پیامبر علیه السلام به شکل تطبیقی حاصل آمد؛ به سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة معجزات موسی علیه السلام وارد شده است، ملاحظه می‌کنیم:

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

 قول ضعیف آن است که این نه آیت، عبارت از احکام نهگانه است. عبدالله بن سلمة از صفوان بن عسال که یهودی بوده است، نقل می‌نماید که وی به همنشینش گفت: «بیا نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم برویم و از وی بپرسیم» پس رفتند و از رسول خدا سؤال کردند.

حضرت صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

«اول، با خدا چیزی را شریک نگیرید. دوم، اسراف نکنید. سوم، زنا نکنید. چهارم، نفسی را مکشید که خداوند حرام کرده است؛ مگر برای حق (تعالی)و پیش سلطان از بیگناهی بدگویی نکنید که او را بکشد. پنجم، جادو نکنید. ششم، ربا نخورید. هفتم، نسبت ناروا به زن های پاکدامن ندهید. هشتم، زمان جنگ، برای فرار روی نگردانید. نهم، به ویژه بر شما یهودیان، واجب است در روز شنبه تعدی و تجاوز نکنید». آن یهودی دست پیامبر را بوسه زد و به او گفت: «شهادت می دهم تو نبی و پیامبر خدایی». ⁽²⁾

اول. برخی گویند: «مسحوراً» یعنی به گمان من، تو ساحری (اسم مفعول به جای فاعل به کار رفته است. ) دوم. برخی گویند: یعنی تو سحر کرده‌ای؛ زیرا دلگرمی تو به سحر است و سحر خود را دلیل درستی مدعای خود به حساب آورده‌ای. سوم. ابن عباس گوید: یعنی ای موسی! تو جادو شده‌ای. " ⁽³⁾

نقدوبررسی روایات تفسیری فریقین باتوجه به مفهوم اسرائیلیات

از مقایسة روایات تفسیری وارده در تفاسیر روایی اهل سنت و شیعه این روایات را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

الف. روایات موافق قرآن

حضرت موسی علیه السلام از پیامبرانی است که کثیر الاعجاز است وطبق فرمودة قرآن، بیش از نه معجزه داشته که قرآن، بعضی از آن‌ها را ذکر کرده و از بقیة نامی نبرده است. خداوند، در

همان ابتدای رسالت حضرت موسی علیه السلام، او را به دو معجزه مجهز کرد؛ یکی این که اگر عصایش را به زمین بیفکند، به صورت ماری در آید و هر موقع آن را برگیرد، به همان حالت نخست باز گردد. دیگر این که اگر دستش را در گریبان یا بغل فرو برد، سفید و درخشان خواهد شد. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان آورده است: معجزاتی که موسی بن عمران علیه السلام آورده، طبق نقل قرآن، بیش از نه معجزه است. اگر در آیة مورد بحث، آن را نه معجزه شمرده، منظور، آن معجزه‌ای بوده که برابر فرعون و دعوت او آورده است و آن معجزات عبارت است از: عصا و ید بیضا و طوفان و ملخ و قورباغه و سوسمار و خون و قحطی و کمبود میوه‌ها. اما سایر معجزاتی که حضرت موسی علیه السلام داشته، مانند شکافتن دریا و جریان آب از سنگ و زنده کردن کشته‌ای به وسیلة گاو و زنده کردن کسانی که با صاعقه هلاک شدند و سایه کردن کوه بر بالای سر ایشان و امثال آن، همه خارج از معجزات نهگانه است و معجزاتی است که برای امت خود آورده، نه برای فرعون. این نه معجزه، یکبار در این آیه مطرح شده است؛ ولی به بیان کل معجزاتی مربوط است که حضرت موسی علیه السلام، در برخورد با فرعون و دعوت او به سوی خداوند یکتا، به اذن خداوند داشته است. ⁽¹⁾

ب. روایات غیر موافق با قرآن

 در بخش روایات تفسیری اهل سنت، روایت 1و2 که بین روایات تفسیری اهل سنت قید شده است، از اقسام روایات مخالف با قرآن است. "⁽²⁾مشابه همین روایت در نورالتقلین نیز آمده است که آن را در بین روایات شیعه مطرح نمودیم. ⁽³⁾

نتیجه

با توجه به آنچه گذشت؛ می‌توان فهمید معجزة حضرت موسی علیه السلام، -همان گونه که در قرآن آمده است- برای نشان دادن قدرت پروردگار به فرعون و همدستانش بوده است، تا با دیدن این آیات الهی، سر تعظیم به درگاه الهی فرود آورند. در تفسیر الدرالمنثور " عبارت «مِنْ غَیرِ سُوءٍ» را به معنای «مِنْ غَیرِ بَرْص» "⁽⁴⁾گرفته است؛ در حالی که در تفسیر نورالثقلین، به معنای «مِنْ غَیرِ مَرَض»⁽⁵⁾فرض شده است، همان‌طور که

آیت الله جوادی آملی نیز در این‌باره گفته است: «قابل توجه این که خداوند دربارة «ید بیضاء» فرمود: «این آیتی دیگر است». تعبیر از معجزه به آیت و نشانه، بسیار مناسب و زیبا است. این، نشانة نبوت تو است؛ چون ارتباط تو با جهان غیب، خارق عادت است. تو مدعی ارتباط با عالم ماورای طبیعت هستی و پیوند یک انسان با ماورای طبیعت، خارق عادت است. این آیت که خارق آیت است، نشانة صدق ادعای تو است. حضرت موسی علیه السلام دعوتی داشت و ادعایی؛ دعوت او به توحید و معاد بود که باید آن را با برهان ثابت کند؛ اما ادعای او، نبوت بود که می‌بایست آن را با معجزه به ثبوت برساند و این «ید بیضاء» آیت صدق دعوی او بود». ⁽¹⁾

در سورة مبارک طه⁽²⁾می‌بینیم «ید بیضاء» مزین به قید «مِنْ غَیرِ سُوءٍ» شده است که سبب رفع هر گونه توهمی می‌باشد، تا مردم بدانند تابندگی دست موسای کلیم علیه السلام به سبب هیچ مرض و دردی نیست.

دربارة موارد نهگانه‌ای که در روایات اهل سنت و شیعه دیده شده نیز می‌توان گفت این امور با ده فرمان خداوند به موسی خلط شده است.

مبارزة موسی علیه السلام با ساحران دربار فرعون

اشاره

موسی علیه السلام با پشت گرمی از توفیق الهی و با گام‌های استوار برای مأموریتی که خداوند بر عهدة وی نهاده بود، به پیش می‌رفت و به دعوت و ارشاد مشغول بود. فن سحر، در کشور مصر رونق داشت و ساحرانی در آن سرزمین پدید آمده بودند که عقل‌ها را حیران و دل‌ها را شیفته و مفتون می‌ساختند. کار سحر و ساحری به اوج قدرت و منتهای شهرت خود رسیده بود. ارادة الهی بر آن تعلق گرفت که از همین ناحیه، ایشان را به عجز آورد و ساحران را مدهوش و متحیر قدرت الهی کند؛ لذا معجزاتی به دست موسی آشکار ساخت که به ظاهر از سنخ کار ساحران به نظر می‌رسید، تا هر حیله‌ای دارند، به کار برند و چون از فنی که در آن مهارت دارند، عاجز شوند، در کارهای دیگر، عجز و ناتوانیشان آشکارتر گردد و منطق و حجت الهی، ظاهر و قاهر، و مدعای ساحران و باطل پیشگان خوار شود.

دیدگاه قرآن

فَلَنَأْتِیَنَّک بِسِحْرٍ مِّثْلِهِ فَاجْعَلْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَک مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لَا أَنتَ مَکاناً سُوًی* قَالَ مَوْعِدُکمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَن یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًی* فَتَوَلَّی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ

کیْدَهُ ثمَّ أَتَی⁽¹⁾

قطعاً ما هم سحری همانند آن برای تو خواهیم آورد؛ پس موعدی میان ما و خودت قرار ده که نه ما و نه تو، از آن تخلف نکنیم ؛ آن هم در مکانی که نسبت به همه یکسان باشد* گفت : «میعاد شما روز زینت [= روز عید] است ؛ به شرط این که همة مردم، هنگامی که روز، بالا می آید، جمع شوند». * فرعون آن مجلس را ترک نمود و تمام مکر و فریب خود را جمع کرد؛ سپس آمد

روز موعود، فرا رسید و خداوند به موسی امر کرد:

قَالَ أَلْقِهَا یَمُوسی* فَأَلْقَهَا فَإِذَا هِی حَیَّةٌ تَسْعَی* قَالَ خُذْهَا و لاَتَخَفْ سَنُعِیدُهَا سِیرَتَهَا الأُولَی⁽²⁾

گفت: «ای موسی ! آن را بیفکن»* پس موسی آن[عصا] را افکند که ناگهان اژدهایی شد که به هر سو می شتافت* گفت: «آن را بگیر و نترس؛ ما آن را به صورت اولش بازمی گردانیم».

ولی پس از تلاش فرعون و گردآوری ساحران، خداوند، نتیجه را چنین بیان می‌کند:

وَ أُلْقِی السَحَرَةُ سَجِدِینَ * قَالُوا ءَامَنَّا بِرَب الْعَلَمِینَ * رَبِّ مُوسی وَ هَرُونَ ⁽³⁾

و ساحران [بی اختیار] به سجده افتادند* و گفتند: «ما به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم* پروردگار موسی و هارون».

خدای سبحان، در این آیه به موسی علیه السلام دستور می‌دهد عصای خود را از دستت بینداز و او چون عصا را می‌اندازد، می‌بیند به ماری بزرگ تبدیل شد که با چالاکی به راه افتاد. چون این امر غیر منتظره را دید، سخت تعجب کرد. خداوند متعال، حرکت مار را در آیات مورد بحث«سعی» نامیده است. البته حرکت مار در جای دیگر «اهتزاز»⁽⁴⁾خوانده شده است و نیز در آیات مورد بحث، آن حیوان را مار خوانده و در جای دیگر اژدها⁽⁵⁾چرا که «ثعبان» به معنای مار بسیار بزرگ است.

مأموران دربار، به دستور فرعون سرزمین مصر را زیر پا نهادند و ساحران زبردست را گرد آوردند. فرعون از موسی علیه السلام خواست روزی را برای مبارزه معین کند. موسی علیه السلام هم از فرصت

استفاده کرد و روزی را به نام «روز زینت» که روز عید آنان بود، انتخاب کرد. ⁽¹⁾

ساحران به حضور فرعون رسیدند و از او خواستند در صورت پیروزی اجر و پاداشی به آن‌ها برسد. فرعون نیز به آنان وعدة مساعد داد و گفت: در صورت پیروزی، از مقربان خواهید بود. به درخواست فرعون، آنان صف‌کشان وارد میدان مبارزه شدند. ساحران به موسی علیه السلام گفتند: «کدام یک از ما شروع کند؟» موسی علیه السلام گفت: شما پیش قدم باشید». ساحران، چوب‌ها و ریسمان‌های ساخته و پرداختة خود را، به زمین افکندند و گفتند: «به عزت فرعون! ما غالب خواهیم بود». و ریسمان‌های آن‌ها در خیال حاضران، به اشکال مختلف مار در آمدند که گویی در جنبش و حرکت هستند. حتی موسی علیه السلام نیز به وحشت افتاد. آن لحظه خطاب آمد: «خوف به خود راه مده که تو پیروز هستی». پس موسی علیه السلام عصایش را بر زمین انداخت و هر چه ساحران انجام داده بودند، بلعید و بساط سحر و ساحری را از بین برد. پس از پیروزی موسی علیه السلام ساحران اولین کسانی بودند که به موسی علیه السلام و خداوند ایمان آوردند و مقابل تهدیدات فرعون ترسی به خود راه ندادند. فرعون، مقابل ایمان آوردن ساحران از حربة‌های خاصی بهره برد و چند امر را دستاویز قرار داد:

 3. آنان را به قتل تهدید کرد وگفت: «همگی را به دار خواهم آویخت».

بعد از این پیروزی، انتظار می‌رفت همة قوم بنی اسرائیل و دانایان قوم فرعون به موسی علیه السلام ایمان بیاورند؛ اما بر خلاف انتظار، قوم موسی علیه السلام به دو گروه تقسیم شدند؛ گروهی ایمان آوردند و گروه دیگر، تابع وضع موجود شدند. از قوم فرعون، فقط همسرش و یک نفر دیگر، یعنی مؤمن آل فرعون ایمان آوردند. پس از آن، خداوند به موسی علیه السلام و هارون علیه السلام، پیام داد: «بنی اسرائیل، خانه‌های خود را مقابل یکدیگربسازند، تا بتوانند برای اقامة نماز، اجتماع باشکوهی داشته باشند». موسی علیه السلام، مأمور شد به قوم خود نوید نجات بدهد و او آن‌ها را به استعانت از پروردگار و صبر مقابل مصایب تشویق کرد.

دیدگاه تورات

در تورات، مطلبی دربارة مقابلة حضرت موسی علیه السلام با ساحران در حضور فرعون و ایمان آوردن آنان نیامده؛ تنها به این موضوع اشاره شده است که یکی از معجزات موسی علیه السلام برابر فرعون،

عصایی بوده که وقتی موسی علیه السلام آن را به زمین می‌افکند، به ماری بزرگ تبدیل می‌شد. ⁽¹⁾در کتاب مقدس می‌خوانیم:

خداوند به موسی گفت:

«آن چیست در دست تو؟» گفت: «عصا». گفت: «آن را بر زمین بینداز». و چون آن را به زمین انداخت، ماری شد و موسی از دستش گریخت؛ پس خداوند به موسی گفت: «دست خود را دراز کن و دمش را بگیر». پس دست خود را دراز کرد و آن را بگرفت و آن در دستش عصا شد.⁽²⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

قرآن، نقل مفصلی دربارة مبارزة ساحران فرعون، با معجزة حضرت موسی علیه السلام دارد؛ اما با کمال تعجب می‌بینیم تورات در این‌باره جز یک توضیح مختصر دربارة نوع اعجاز عصا، به مطلب دیگری نپرداخته و تنها گفته است ساحران هم‌چنان نزد فرعون بودند و با موسی معارضه کردند و مقابل دو معجزة موسی، (معجزة خون و قورباغه) سحر خود را به کار بردند. ⁽³⁾

این سؤال بزرگ، در اذهان باقی است؛ که چراتورات فعلی بحث به این عظمت که سرآغاز ایمان به خداوند یکتا و پیامبری حضرت موسی علیه السلام می باشد، از قلم انداخته است؟ ولی برای افراد نکته‌بین این، امری بسیار روشن و بدیهی است؛ زیرا یهودیان، این سانسور را از آن جهت ایجاد کرده‌اند که بتوانند چند مطلب را براساس عقیدة خویش جا بیندازند:

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری

 اکنون که سیمای موسی علیه السلام در قرآن و تورات مد نظر قرار گرفت و شناخت نسبی از این پیامبر به شکل تطبیقی به دست آمد، سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة مبارزة موسی علیه السلام با ساحران دربار فرعون وارد شده است، ملاحظه می‌کنیم.

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

هنگامی که موسی علیه السلام عصایش را انداخت، عصا به ماری تبدیل شد که به سرعت حرکت می‌کرد و تا آن زمان چنین ماری دیده نشده بود. آن مار، به طرف درخت رفت و آن را خورد و به طرف صخره رفت و آن را بلعید؛ پس موسی علیه السلام صدای خرد شدن صخره را در دهان او می‌شنید. سپس موسی علیه السلام پشت کرد آن‌گاه ندا آمد: «ای موسی! مار را بگیر»؛ اما موسی علیه السلام آن را نگرفت. برای بار دوم ندا آمد: «آن را بگیر و نترس». پس برای بار سوم نیز ندا داده شد و خداوند فرمود: «همانا تو در امان هستی»؛ پس آن‌گاه آن را گرفت. ⁽¹⁾

مفسران گفته‌اند: آن طناب‌ها وعصاها، سیصد بارِ شتر بود و مار موسی علیه السلام آن‌ها را در کام خود فرو برد، سپس عصا شد؛ همان طور که بود.

موسی علیه السلام، عصا را روی زمین انداخت. نگاه‌ها متوجه او شد و عصا به بزرگ‌ترین مار تبدیل شد. بینندگان همه به آن می‌نگریستند. مار می‌خزید و دهانش در طلب چیزی باز بود. گویا می‌خواست چیزی بگیرد. او هم‌چون بچه شتری حرکت می‌کرد و سنگ‌ها را می‌بلعید و به هر طرف نیش می‌زد؛ به ریشه درخت بزرگی نیش زد و اثری عمیق بر آن گذاشت. از دو چشمش آتش بیرون می‌زد. گردن اژدها به خمیدگی عصا تشبیه شده و گفته شده است در آن، موهایی به شکل نیزه روییده بود؛ سرش دارای دندان‌ها و نیش‌هایی بود که صدای نیش او مثل آب از چاه کشیدن صدا می‌داد. هنگامی که موسی علیه السلام آن را دید، عقب عقب رفت و برنگشت، تا پشت سرش را ببیند؛ او رفت تا فاصله گرفت و دید برابر مار، عاجز و ناتوان است. سپس پروردگارش را یاد کرد و از روی شرم و حیا بر جای خود ایستاد. سپس ندا داده شد: «ای موسی! برگرد به همان جا که بودی». موسی علیه السلام برگشت، در حالی که به شدت می‌ترسید. سپس خداوند فرمود: «آن را با دست بگیر». در این هنگام موسی علیه السلام با ردای پشمینش، دستش را پوشاند و داخل دهان باز مار قرار داد. هنگامی که خداوند، او را به گرفتن مار امر کرد، در حالی که دستش را به پارچه پیچانده بود، فرشته ندا داد: «ای موسی! آیا دیدی اگر خواست خدا نبود، آن پارچه

پشمین، تو را از چیزی بی‌نیاز نمی‌کرد؟» موسی علیه السلام گفت: «این طور نیست. اگر من ضعیفم، این ضعف به سبب خلقت من است»؛ پس دستش را بیرون آورد و آن را در دهان مار قرار داد تا جایی که دندان‌ها و نیش مار را احساس کرد. در این هنگام مار به شکل اولیه‌اش بازگشت و موضعی از دستش در دهان مار قرار گرفته بود که در زمان عادی، به واسطة آن قسمت به عصایش تکیه می‌داد. ⁽¹⁾

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

همین که ساحران، یقین کردند این معجزات، از جانب خداوند است، ایمان آوردند و برابر خداوند به سجده افتادند. این سجده به الهام خدا بود. برخی می‌گویند: موسی علیه السلام و هارون علیه السلام به شکرانة پیروزی حق، سجده کردند و ساحران هم به آن‌ها تأسی جستند. با به کار بردن فعل مجهول (أُلقی) می‌خواهد نشان دهد ساحران چنان شیفتة اعجاز آسمانی موسی علیه السلام شدند که اختیار از دستشان خارج شد و بی‌اختیار به سجده افتادند. آنان گفتند: «به آفریدگار آسمان‌ها و زمین و آنچه بین آن‌ها است، خدای موسی و هارون ایمان آوردیم». گرچه موسی علیه السلام و هارون علیه السلام، جزء «عالمین» هستند، آن‌ها را جداگانه ذکر می‌کند؛ زیرا آن‌ها بودند که مردم را به پرستش خدای عالمین دعوت می‌کردند. علاوه بر این، نام آن‌ها در سر لوحة نام نیکان درخشندگی

خاصی داشت. برخی می‌گویند: «آن‌ها به دنبال سجدة خود اظهار داشتند به خدای جهانیان ایمان آورده‌اند، تا کسی خیال نکند منظورشان سجدة فرعون است. باز هم ممکن بود کسی احتمال دهد که منظور از «رب العامین» هم فرعون است؛ از این رو گفتند: «منظور ما از «رب العالمین»، خدای موسی و هارون است». ⁽¹⁾

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات

از مقایسة روایات تفسیری وارد شده در تفاسیر روایی اهل سنت و شیعه، این روایات را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

الف. روایات موافق قرآن

این داستان، در چند سوره تکرار شده و دلیل آن، این است که برای اهل کتاب، اتمام حجت شود و اسباب گرایش آن‌ها به حق، فراهم گردد؛ زیرا قوم یهود دربارة موسی علیه السلام، ادعای محبت می‌کردند و هر کس کسی را دوست دارد، از گفت‌وگو دربارة او خشنود می‌شود و به کسی که دربارة فضیلت او سخن گوید، علاقه پیدا می‌کند. وانگهی هر جا سرگذشت موسی علیه السلام تکرار شده، خالی از فایده نبوده است. در روایات ذکر شده، مطالب دارای اضافاتی است که حاکی از وجهة اسرائیلیات می‌باشد. آنچه در تفسیر نمونه دربارة معجزة عصا آمده است، ما را به واقعیت امر نزدیک کند که عبارت است از این که خداوند فرمود: «ای موسی!عصایت را بینداز». همین که عصا را انداخت، به شکل اژدهایی در آمد که از لحاظ سرعت حرکت و شدت اهتزاز، هم‌چون ماری بود. منظرة اژدها شدن مار و جست‌وخیز سریع آن، باعث شد موسی علیه السلام فرار کند و به جای اول خود برنگردد؛ از این رو به او گفته شد: «جلو بیا و نترس که تو از زیان این اژدها ایمن هستی». از این که عصا، اژدها می‌شود، می‌فهمیم که جوهر و سرشت اجسام، همه یکی است و به همین علت است که با فاصلة زیادی که میان چوب وحیوان وجود دارد، بر اثر اعجاز موسی علیه السلام، یکی تبدیل به دیگری می‌شود. از همین جا معلوم می‌شود وقتی تبدیل عصا به مار ممکن باشد، سفید شدن جسم سیاه که فقط تغییر رنگ است و نیازی به تغییر ماهیت جسم ندارد، کاری آسان‌تر است. معجزة نخستین، آیتی از وحشت بود.

سپس به او دستور داده می‌شود به سراغ معجزة دیگرش برود که آیتی از نور و امید است. مجموع آن دو ترکیبی از انذار و بشارت خواهد بود. به او فرمان داده شد: «دست خود را در گریبانت کن و بیرون آور؛ هنگامی که خارج می‌شود، سفید و درخشنده است، بدون عیب و نقص». این سفیدی و درخشندگی، بر اثر بیماری برص و مانند آن نبود؛ نوری درخشنده بود. "⁽¹⁾

ب. روایات غیر موافق با قرآن

هر چه در قسمت روایات تفسیری اهل سنت قید کردیم، دارای اسرائیلیات بود که به سبب طولانی بودن، از تکرار مجدد آن‌ها خودداری می‌نماییم.

نتیجه

در پاسخ به مطلب یادشده در تفسیر الدرالمنثور که خداوند سه بار از حضرت موسی علیه السلام می‌خواهد دم مار را بگیرد و در بار سوم آن حضرت به امر خداوند عمل می‌نماید، باید گفت: امتثال امر الهی از جانب انبیا علیهم السلام غیر قابل انکار است؛ اما با توجه به مطالب مذکور در حدیث فوق، عدم امتثال امر خداوند از سوی حضرت موسی علیه السلام نمایان است؛ لذا بنظر می‌آید این حدیث قابل قبول نباشد.

در پاسخ به این که چرا ساحران به خدای موسی علیه السلام ایمان آوردند، باید گفت: برخی از جادوگران به برخی دیگر گفتند: «عملکرد موسی علیه السلام نه تنها خارج از سحر، بلکه یک امر الهی است و به آن استدلال کردند که موسی علیه السلام پیغمبر راستگو و فرستاده از سوی خدای متعال می‌باشد». علما گفته‌اند: «این آیه، از عظیم‌ترین دلایل فضیلت علم است؛ چون آن اقوام، به حقیقت سحر علم داشتند و بر نهایتش واقف بودند، به همین سبب، معجزه موسی علیه السلام را خارج از مرز سحر دیدند و دانستند که از معجزات الهی است، نه از جنس چشم‌بندی‌های بشری. اگر آن‌ها در علم سحر به حد کمال نرسیده بودند، نمی‌توانستند بر آن استدلال کنند؛ چون در آن صورت، آن‌ها می‌گفتند: شاید او از ما در علم سحر کامل‌تر است و بر آنچه ما نتوانستیم تواناست. به این ترتیب ثابت شد آن‌ها در علم سحر کامل بودند. به دلیل همین کمال آن‌ها در آن علم، ایشان از کفر به ایمان منتقل شدند. اگر حال ساحران با داشتن آن علم چنین است، تصور کمال حال انسان در علم توحید چگونه است؟».

مطلب دیگر این که مفسران به قول خداوند متعال «وَ أُلْقِی السحَرَةُ سجِدِینَ» احتجاج کردند و گفتند: این آیه دلالت دارد که کسی غیر از جادوگران، آن‌ها را به سجده

انداخت و آن، کسی نیست، مگر خداوند. این، دلالت دارد که فعل بنده از طرف خدا است. نظر فخررازی این است که خالق آن محرّک در قلب‌های ساحران، خود خداوند متعال بود؛ وگرنه در خلق آن محرّک کم می‌آوردند و در صورت وابسته بودن این داعیه به داعیة دیگر، تسلسل لازم می‌آید و این محال است. اصل و اساس آن قدرت و. توانایی، با آن محرّک استوار، موجب فعل می‌شود و خالق آن، خود خداوند متعال است.

از سویی قرآن، ابتدا فرمود: «آن‌ها ساجد شدند». سپس ذکر کرد: «آن‌ها گفتند:» به پروردگار عالم ایمان آوردیم». چگونه سجود بر ایمان مقدم شده است؟ پاسخ اول این که آن‌ها وقتی به خدای متعال معرفت یافتند، در همان هنگام سجده کردند. دوم آن که آن سجود را به شکرانة پیروزی در دریافت معرفت و ایمان به خدای متعال انجام دادند.

مسألة دیگر این که عده‌ای به واسطة این آیه، دلیل آورده و گفته‌اند: شناخت خدا حاصل نمی‌شود، مگر به قول پیغمبر و آن جادوگران وقتی گفتند: «ءَامَنَّا بِرَب الْعَلَمِینَ» ایمانشان کامل نشد؛ بلکه هنگامی که گفتند: «رَب مُوسی وَ هَرُونَ» ایمانشان کامل شد. علما جواب داده‌اند: آن‌ها وقتی گفتند: «ءَامَنَّا بِرَب الْعَلَمِینَ» فرعون به آن‌ها گفت: «منظورتان من هستم؟» هنگامی که گفتند: «رَب مُوسی» فرعون گفت: «منظورتان من هستم؛ چون من موسی را تربیت کردم (پرورش دادم)؟» وقتی گفتند: «وَ هَرُونَ»، شبهه از بین رفت و همه دانستند که آنها به فرعون کفر ورزیده و به خدای آسمان‌ها ایمان آورده‌اند. دربارة حدیث وهب بن منبه که محمود أبوعزیز آن را ذکر کرده است می‌توان گفت:حضرت موسی علیه السلام به سبب دست زدن به مار ترسان نبود؛ زیرا خداوند وی را به پیامبری برگزیده و در حق او فرموده بود: «تو را برای خودم برگزیدم». موسی علیه السلام با ایمان به حکمت خدا، به هرچه دستور داده شود، عمل می‌کند. هم‌چنین سخن فرشته با او، با این مضمون که آیا آن پارچه پشمین تو را از چیزی بی‌نیاز کرد؟ مورد اشکال است؛ زیرا مقام نبوت افضل از ملائکه است. و ملک هم چشم باطنی دارد و به گفت‌وگو نیاز ندارد. منظور از خوف موسی در آیه مورد بحث، چند گونه تفسیر شده است:

با فضیلتِ شجاعت منافات دارد، خشیت است، نه خوف که به معنای دست زدن به مقدمات احتراز است. انبیا علیهم السلام از خشیت منزهند نه از خوف؛ هم‌چنان که خدای تعالی فرمود: «آنان که رسالت‌های خدای را می‌رسانند و از او خشیت دارند، از احدی خشیت ندارند مگر خدا». ⁽¹⁾

شیخ آلوسی به دنبال این خبر، در تفسیر روح المعانی می‌گوید:

پوشیده نیست آنچه ذکر شد از شأن نبوت به دور است؛ پس شاید این خبر غیر صحیح باشد. ⁽²⁾

دکتر ذهبی می‌گوید: کافی است از تفسیر آیة کریمه آنچه را شیخ سعدی ذکر کرده است استنباط کنیم. او در تفسیرش گفته است: «به اذن خداوند عصا دگرگون شد و به ماری عظیم الجثه تبدیل شد. پس موسی علیه السلام فرار کرد؛ در حالی که ترسیده بود و او به دنبال مار نرفت. در وصف مار آمده است «تَسْعَی» و این صفت به دلیل زایل کردن وهمی است که ممکن است وجود داشته باشد و آن وهم این است که او بپندارد که آن مار خیال، است نه حقیقت؛ پس جمله«تَسْعَی» این توهم را از بین می‌برد. خداوند به موسی علیه السلام فرمود: «آن را بگیر و نترس»؛ یعنی از جانب مار سختی به تو نمی‌رسد و این که خدا فرمود: «آن را به صورت اولش باز می‌گردانیم»؛ یعنی بازگرداندن به شکل و صفتش در هنگامی که عصا بود. پس حضرت موسی علیه السلام دستور خداوند را به دلیل ایمان و تسلیمش به او اطاعت کرد، و مار را گرفت. و مار به همان شکلی که موسی علیه السلام آن را می‌شناخت -یعنی عصا- تبدیل شد. ⁽³⁾

نجات موسی و بنی اسرائیل از چنگال فرعونیان

اشاره

آخرین مرحلة مبارزة بنی اسرائیل با فرعونیان، این است که -هنگام مقابلة با فرعونیان -در حالی که تحت فشار و تعقیب آن‌ها قرار گرفته بودند- از دریا (شط عظیم نیل که به سبب عظمتش کلمة«بحر» بر آن اطلاق شده است) عبور کردند و فرعون و لشکرش برای کوبیدن بنی اسرائیل و ستم و تجاوز بر آنان به تعقیب آن‌ها پرداختند؛ اما به زودی همگی در میان امواج نیل غرق شدند.

دیدگاه قرآن

ءَامَنت أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِی ءَامَنَت بِهِ بَنُوا إِسرءِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسلِمِینَ* ءَالْئََنَ وَ قَدْ عَصیْت قَبْلُ وَ کنت مِنَ الْمُفْسِدِین * فَالْیَوْمَ نُنَجِّیک بِبَدَنِک لِتَکونَ لِمَنْ

خَلْفَک ءَایَةً وَ إِنَّ کثِیراً مِّنَ النَّاسِ عَنْ ءَایَتِنَا لَغَفِلُونَ * وَ لَقَدْ بَوَّأْنَا بَنی إِسراءِیلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَ رَزَقْنَهُم مِّنَ الطیِّبَتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتی جَاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّک یَقْضی بَیْنهُمْ یَوْمَ الْقِیَمَةِ فِیمَا کانُوا فِیهِ یخْتَلِفُونَ ⁽¹⁾

گفت: «ایمان آوردم که هیچ معبودی جز کسی که بنی اسرائیل به او ایمان آورده اند، وجود ندارد و من از مسلمین هستم». * [اما به او خطاب شد:] «اکنون؟ درحالی که پیش تر عصیان کردی و از مفسدان بودی؟* امروز، بدنت را [از آب] نجات می دهیم، تا عبرتی برای آیندگان باشی» و بسیاری از مردم، از آیات ما غافلند. * همانا بنی اسرائیل را در جایگاه صدق [و راستی] منزل دادیم و از روزی های پاکیزه به آن ها عطا کردیم [اما آن ها به نزاع و اختلاف برخاستند]؛ پس اختلاف نکردند، مگر بعد از آن که علم و آگاهی به سراغشان آمد. پروردگار تو روز قیامت، در آنچه اختلاف می کردند، میان آن ها داوری می کند.

دیدگاه تورات

قوم بنی اسرائیل پس از چهارصد و سی سال زندگی در مصر، شبانه از آن‌جا خارج شدند. بنی اسرائیل شبانه از رعمسیس کوچ کرده و روانه سوکوت شدند. سرانجام در مجدل و دریای سرخ و مقابل بعل صفون در کنار دریا خیمه زدند. چون به فرعون خبر رسید که اسرائیلی‌ها از مصر فرار کردند، به تعقیب آنها پرداخت و کنار دریا به آن‌ها رسید. اسرائیلی‌ها با دیدن فرعون و یارانش ترسیدند و به موسی علیه السلام اعتراض کردند؛ اما موسی علیه السلام به آن‌ها وعدة نجات داد. موسی علیه السلام در پاسخ قوم خود به آن‌ها گفت: «ما گرفتار فرعونیان و امواج دریا نمی‌شویم». موسی علیه السلام منتظر فرمان خداوند بود؛ دستور آمد عصای خود را به دریا بزن، تا آب شکافته و راهی بزرگ و خشک برای عبور شما نمایان شود و بنی اسرائیل را از میان آن عبور ده، تا فرعونیان در تعقیب شما به داخل دریا آمده و غرق شوند. بدین وسیله، خداوند موسی علیه السلام و بنی اسرائیل را نجات داد و فرعونیان را در دریا غرق کرد و همة آنها را از بین برد. اسرائیلی‌ها با دیدن این معجزه عظیم خداوند، به موسی علیه السلام ایمان آوردند. ⁽²⁾

در تورات آمده است:

و خداوند در روز، پیش روی قوم در ستون ابر می‌رفت، تا راه را به ایشان دلالت کند، و شبانگاه در ستون آتش، تا ایشان را روشنایی بخشد، و روز و

شب راه روند. و ستون ابر را در روز و ستون آتش را در شب، از پیش روی قوم برنداشت. ⁽¹⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

در آیة78 سورة طه آمده است:

«فرعون با سپاهش از پی ایشان شد و از فروگرفتن دریا، به فرعونیان همان رسید که رسید.»

یهودیان بیرون رفتند و فرعون هلاک شد اما جسدش پیدا شد. این، مطلب بسیار مهمی است که عهدین ذکر نمی‌کنند. باید متذکر شد حکایت قرآنی با حکایت عهدینی درباره نکات زیر متفاوتند: در قرآن، اسامی محل -چه درباره شهرهای ساخته شده توسط بهرانیان گروه موسی و چه درباره مسیر خروج- موجود نیستند. در قرآن، ذکری از مرگ فرعون هنگام اقامت موسی در مدین به میان نیامده است. نیز در قرآن، اطلاعاتی دربارة سن موسی هنگام مراجعه به فرعون وجود ندارد. در قرآن ازارقام غلوآمیز عهدین دربارة تعداد افراد قوم موسی (600000 مرد و خاندانشان که گروهی بیش از دو میلیون ساکن را تشکیل می‌دادند) خبری نیست. هم‌چنین در عهدین از بازگیری جسد فرعون پس از مرگش ذکری نشده است.

نکات مشترک دو سرگذشت دربارة آنچه این‌جا مورد نظر است، به این قرارند:

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری

اکنون که سیمای موسی علیه السلام در قرآن و تورات مد نظر قرار گرفت و شناخت نسبی از این پیامبر به شکل تطبیقی به دست آمد، سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة نجات موسی علیه السلام و بنی اسرائیل از چنگال فرعونیان است، ملاحظه می‌کنیم.

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

آورده است:

هنگامی که آخرین یاران موسی خارج شده و آخرین یاران فرعون داخل دریا شدند، به دریا وحی شد بر روی اینان بسته شود؛ پس چنین شد. در این هنگام، فرعون گفت: «که به خدای بنی اسرائیل ایمان آوردم». جبرئیل علیه السلام گفت: «دانستی که خدا رحیم است و بیمناکی از این که رحمت وی تو را دریابد و آن را از من پنهان می‌کنی؟» و ادامه داد: «اکنون ایمان آوردی؛ حال آن که در گذشته عصیان می‌کردی؟» هنگامی که موسی و یارانش [از دریا] خارج شدند، گفت: «هرکس از قوم فرعون در شهرها تخلف کرده بود، نه فرعون و نه اصحابش، هیچ کدام در آب فرو نرفتند؛ بلکه در قسمتی از دریا به دام افتادند. به دریا وحی شد: «فرعون را [به صورت] عریان بیرون بیانداز». دریا او را عریان و طاس [بی مو] با بینی پهن[= شیطان صفت] و قد کوتاه بیرون انداخت. سپس خداوند فرمود: «امروز بدن تو را نجات دادیم، تا آیتی باشد برای آیندگان؛ برای کسی که گوید: "فرعون غرق نمی‌شود"». و نجات او برای عبرت [آیندگان] بود نه عافیت او. به سوی دو دریا وحی شد: «آنچه را به بیرون انداختنش مأمور شدی، بر ساحل بیرون بینداز». و دریا غرق شده‌ای را بیرون نمی‌انداخت و در دریا باقی می‌ماند، مگر این که توسط ماهیان خورده می‌شد. پس از آن، آن دریا، غریقی را تا روز قیامت قبول نمی‌کند[که نگهدارد]. ⁽¹⁾

جبرئیل برای من گفت: «ای محمد! اگر مرا می دیدی؛ در حالی که فرعون را با یکی از دست هایم [در آب] فرو می بردم و آب را در دهان او وارد می کردم؛ او هراسناک بود که آیا رحمت الهی او را در می یابد؛ و او را می بخشد. ⁽²⁾

وقتی خداوند متعال درخواست موسی و هارون را اجابت کرد، به بنی اسرائیل دستور داد در وقت معلوم بعد از این که اسباب را میسر کرد از مصر خارج شوند. فرعون از این موضوع بی‌خبر بود و هنگامی که شنید آن‌ها خارج شده و تصمیم دارند از مملکتش خارج شوند، آن‌ها را دنبال کرد، تا به آن‌ها رسید. در فرمایش خدا «بَغْیاً وَ عَدْواً» «بَغیاً» یعنی طلب برتری بدون حق، و «عَدْواً» یعنی ظلم. روایت شده است موسی علیه السلام وقتی با قومش

بیرون آمدند، به کنار دریا رسیدند. فرعون با لشکرش به آن‌ها نزدیک شد؛ به حدی که بنی اسرائیل دچار ترس شدید شدند. خداوند بر آن‌ها منت گذارد و آن، این بود که راهی در دریا برای آن‌ها نشان داد. موسی علیه السلام با همراهان خویش داخل دریا شده و از سوی دیگر آن خارج شدند و خداوند متعال آن راه را خشک نگه داشت، تا فرعون و سربازانش در عبور از دریا طمع کنند. هنگامی که فرعون با جماعت خود داخل شد، خدا او را غرق کرد و آن کار را به واسطة وصل کردن دو سوی آب به یکدیگر و از بین بردن شکاف انجام داد. خدای متعال ذکر کرد وقتی فرعون خواست غرق شود، کلمه اخلاص بر زبان آورد، به گمان این که خدا او را از آن آفت نجات خواهد داد. این‌جا دو سؤال پیش می‌آید:

«فَلَمْ یَک یَنفَعُهُمْ إِیمَنهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسنَا»⁽¹⁾

هنگامی که [عذاب] ما را دیدند، ایمانشان برایشان نفعی نخواهد داشت.

وجه دوم این که این کلمه را ذکر کرد، تا التماس کرده و آن بلا و مصیبت حاضر را از خود دفع کند و مقصود فرعون از این کلمه، اقرار به وحدانیت خداوند متعال و هم‌چنین اعتراف به عزت ربوبیت و ذلت عبودیت نبوده است. بر همین تقدیر، ذکر این کلمه همراه اخلاص نبود و به همین علت، توبه او قابل قبول واقع نشد. وجه سوم این که آن اقرار، مبنی بر محض تقلید بوده است. آیا نمی‌بینی که گفت: «لا إِلَهَ إِلا الَّذِی ءَامَنَت بِهِ بَنُوا إِسرءِیلَ»؟ مانند آن بود که اعتراف کند که خدا را نمی شناسد؛ ولی از بنی‌اسرائیل شنیده

بود برای جهان، الهی وجود دارد او اقرار کرد به آن الهی که از بنی‌اسرائیل شنیده بود. و این، تقلید محض است و برای همین، این گفتار از او قبول نشد. تحقیق بیشتر دربارة فرعون این است که او از دهریون و منکران وجود آفریدگار متعال بوده است و چنین اعتقادی، زشتی و تاریکی آن از بین نمی‌رود، مگر با نور براهین قطعی و دلائل یقینی؛ اما تقلید کورکورانه و گفتار زبانی محض، هیچ فایده نخواهد داشت. وجه چهارم این است ام که برخی از اقوام بنی اسرائیل هنگامی که از دریا دور شدند، به پرستش گوساله مشغول شدند. هنگامی که فرعون گفت: «ءَامَنت أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِی ءَامَنَت بِهِ بَنُوا إِسرءِیلَ» گفتة فرعون متوجه آن گوساله بوده است که بنی اسرائیل در آن وقت پرستشش کردند و این کلمه، سببی برای افزایش کفر بود. وجه پنجم این که قلب یهود به تشبیه و تجسیم رغبت داشت و به این علت، به پرستش گوساله مشغول شدند، به گمان این که خدای متعال در جسد آن گوساله حلول کرده و در آن نازل شده است. در این صورت، وقتی فرعون گفت: «ءَامْنتُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِی ءَامَنَت بِهِ بَنُوا إِسرءِیلَ» گویی که به معبودی ایمان آورد که به حلول و نزول موصوف است و هرکس به آن اعتقاد دشته باشد، کافر است و برای همین، ایمانش صحیح نبود. وجه ششم این که شاید ایمان، با اقرار کردن به وحدانیت خدای متعال و اعتراف به نبوت موسی علیه السلام کامل می‌شود و این‌جا هنگامی که فرعون به وحدانیت خدا اقرار کرد، به نبوت اقرار نکرد و ناگزیر، ایمانش صحیح نبود؛ مانند این که یکی از کافران فعلی هزار بار بگوید: «أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَه إِلا أَلله» ایمان او صحیح نیست مگر این که پس از آن بگوید: «أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدا رَسُول أَلله». وجه هفتم این که صاحب کشاف روایت کرد که مدتی قبل، جبرئیل علیه السلام به صورت ناشناس با یک پرسش نزد فرعون آمد که: »امیر چه می‌گوید دربارة بنده‌ای که در مال و نعمت پیشوایش پرورش یافت و کفران نعمت کرد و منکر حقش شد و سروری را بر او مدعی شد؟» فرعون درباره آن نوشت: «ابو العباس، ولید بن مصعب⁽¹⁾می‌گوید: کسی بر پیشوایش خارج و به نعمتش کافر شود، سزایش غرق کردن در دریا است». هنگامی که فرعون غرق می‌شد، جبرئیل علیه السلام فتوایش را به او نشان داد.

امادربارة فرمودة خدای متعال «ءَالْئََنَ وَ قَدْ عَصیْت من؟ قَبْلُ وَ کنَت مِنَ الْمُفْسِدِینَ» اخبار نشان می‌دهد که گوینده این قول، جبرئیل است که فرمود: تو از مفسدان بودی. ⁽²⁾

اما فرمودة خداوند متعال: «فَلَمْ یَک یَنفَعُهُمْ إِیمَنهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسنَا» ⁽¹⁾پس کلام، در نهایت وضوح است؛ زیرا خداوند، نافع و سوددهنده است؛ پس جز خداوند، نفعی به ایشان نمی‌رساند. این فرمودة خداوند بلند مرتبه: «سنَّت اللَّهِ الَّتی قَدْ خَلَت فی عِبَادِهِ »⁽²⁾ایمان آوردن هنگام سختی دیدن است. و همانا خدا فرعون را گرفت، و اجلش را در حالی که او ایمان آورده بود به تأخیر نیانداخت؛ برای این که به آنچه قبلا ادعای آن را داشت برنگردد.

اما آیا آنچه نص الهی است، این است که: «همانا او را با ایشان در آتش داخل می‌کند؟» نه، بلکه خداوند متعال فرمود: «أَدْخِلُوا ءَالَ فِرْعَوْنَ»⁽³⁾و نفرموده است: «أَدْخِلُوا فِرْعَوْنَ». و رحمت الهی، وسیع‌تر از آن است که ایمان فرعون مضطّر را نپذیرد؛ چه اضطراری بزرگ‌تر از اضطرار فرعون در حال غرق شدن است؟در حالی که خداوند متعال می‌فرماید: «أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ یَکشِفُ السُّوءَ»⁽⁴⁾پس برای مضطر مقرر کرد، هنگامی که خداوند را بخواند، خداوند متعال او را اجابت کند و بدی را از او برطرف سازد؛ پس عذابش بیش از غرق شدن در آب نبود.

آلوسی؛ دنبال این کلام گفته است:

در فتواهای ابن حجر، این است که یکی از فقهای ما کسی را که ایمان آوردن فرعون را قبول کرده، تکفیر کرده است و آیات، در کافر بودن فرعون و پذیرفته نشدن ایمانش صراحت دارد؛ از جمله فرموده خداوند: در آیة 39و40 سورة عنکبوت؛ پس ظاهر آیه، استمرار فرعون در کفر و گناهانش را تاکید می‌کند؛ هم‌چنان‌که فعل «کانَ» به همراه فعل مضارع بر این تعبیر دلالت دارد؛ اما فعل ایمان آوردن او به صورت استمراری نیامده است. بعضی از مفسران ملحق کردند به این بیان فرمودة خداوند را که فرمود: «یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لی وَ عَدُوٌّ لَّهُ» ⁽⁵⁾بنا بر این که «عدوّ» صفت مشبهه است و برای ثبوت به کار می‌رود؛ پس دلالت می‌کند بر ثبوت دشمنی فرعون با خداوند متعال و با پیامبرش و ثابت شدن یکی از این دو عداوت و دشمنی، برای غلط بودن توبه فرعون کافی است هم چنین تصریح کرده‌اند که ایمان هنگام سختی و ناامیدی قابل قبول نیست، و شکی نیست که ایمان به علت خوار شدن، از آن قبیل

است. و انکارش مانند انکار فرعون ستیزه گرایانه است. و جمعی از مجتهدان (اهل سنت) به عدم قبول آن اجماع کرده و مطلب خود را به قرآن و سنت استناد نمودند. آنچه دربارة پذیرش این مطلب از سوی مالک آمده است، نزد مطلعان از اقوال مجتهدان و اختلافشان، ثابت نشده است. ⁽¹⁾

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

«إِذْهَبَا إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طغَی فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَّیِّناً لَّعَلَّهُ یَتَذَکرُ أَوْ یخْشی»⁽¹⁾

«نزد فرعون روید که او سرکشی کرده است و با ملایمت با او سخن گویید؛ شاید متذکر شود یا خشیت بیاید.»

 حضرت موسی بن جعفر علیه السلام پاسخ داد: «اما فرمودة خدا: «شاید متذکر یا خاشع شود». خداوند این را گفت؛ چون موسی علیه السلام به رفتن حریص‌تر بود و خدای عزوجل می‌دانست فرعون متذکر یا خاشع نخواهد شد، مگر آن که مصیبت و عذاب را ببیند. آیا نشنیده‌ای خداوند می‌فرماید:

«حَتی إِذَا أَدْرَکهُ الْغَرَقُ قَالَ ءَامَنت أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا الَّذِی ءَامَنَت بِهِ بَنُوا إِسرءِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسلِمِینَ»⁽²⁾

تا این که وقتی داشت غرق می شد، گفت: «ایمان آوردم که خدایی نیست، مگر آن کس که بنی اسرائیل به او ایمان آوردند و من از مسلمانان هستم.

خدا ایمانش را قبول نکرد و گفت: «اکنون؛ در حالی که پیش‌تر از عاصیان و مفسدان بودی؟».⁽³⁾

وقتی خداوند متعال درخواست موسی علیه السلام و هارون علیه السلام را اجابت کرد، به بنی اسرائیل دستور داد در وقت معلوم، بعد از این که اسباب را میسر کرد، از مصر خارج شوند. فرعون از این موضوع، بی‌خبر بود و هنگامی که شنید آن‌ها خارج شده و تصمیم دارند از مملکتش شوند، آن‌ها را دنبال کرد تا به آنها رسید. در فرمایش خدا (بَغْیاً وَ عَدْواً) «بَغْی» طلب برتری بدون حق، و «عَدْواً» یعنی ظلم.

روایت شده است موسی علیه السلام وقتی با قومش بیرون آمدند، کنار دریا رسیدند و فرعون با لشکرش به آن‌ها نزدیک شد؛ به حدی که بنی اسرائیل دچار ترس شدید شدند. خداوند بر آن‌ها منت گذارد و آن، این بود که راهی در دریا برای آن‌ها نشان داد. موسی علیه السلام با همراهان خویش داخل دریا شده و از سوی دیگر آن خارج شدند. خداوند متعال آن راه را خشک نگه

داشت، تا فرعون و سربازانش، در عبور از دریا طمع کنند. هنگامی که فرعون با جماعت خود داخل شد، خدا او را غرق کرد و آن کار را به واسطة وصل کردن دو سوی آب به یکدیگر و از بین بردن شکاف انجام داد. سپس خدای متعال ذکر کرد: وقتی فرعون خواست غرق شود، کلمه اخلاص بر زبان آورد، به گمان این که خدا او را از آن آفت نجات خواهد داد. ⁽¹⁾

جبرئیل نزد رسول خدا علیه السلام نمی آمد، مگر این که غمگین و اندوهگین بود تا هنگامی که خدا او را به نزول آیة «ءَالْئََنَ وَ قَدْ عَصیْت قَبْلُ وَ کنت مِنَ الْمُفْسِدِینَ»⁽²⁾امر کرد، بر رسول خدا علیه السلام نازل شد؛ در حالی که لبخندزنان می‌خواست بشارت بدهد. رسول خدا گفت: «چه شده‌ای جبرئیل!، تو نزد من نمی‌آمدی، مگر این که بر رویت غم سایه انداخته بود؟» گفت: «آری؛ ای محمد! هنگامی که خدا فرعون را غرق کرد، فرعون گفت ایمان آوردم که معبودی نیست جز آن کسی که بنی‌اسرائیل بدان ایمان آوردند و من از تسلیم شدگانم»؛ پس من لجن برداشته در دهانش قرار دادم، سپس به او گفتم: «ءَالْئََنَ وَ قَدْ عَصیْت قَبْلُ وَ کنت مِنَ الْمُفْسِدِینَ» و آن را از نزد خود گفتم و امر خدا نبود. می‌ترسیدم خداوند عزّوجلّ او را به رحمت‌شدگان ملحق نماید و مرا به سبب آنچه انجام دادم عذاب کند، اکنون که خداوند بلند مرتبه به من امر کرد آنچه را که برای فرعون گفته بودم به تو برسانم» ایمان آوردم و دانستم آن مورد رضایت خدا بوده است». ⁽³⁾

هنگامی که موسی در دریا رفت، فرعون و لشکریانش به دنبال او راهی دریا شدند. اسب فرعون وحشت کرد داخل دریا شود. جبرئیل بر مادیانی سوار شده، پیش روی فرعون وارد دریا شد و به این ترتیب، اسب نر فرعون به دنبال او روان شد. فرعون و اصحابش به این شکل وارد دریا شده، سپس همگی غرق شدند. ⁽⁴⁾

خدای سبحان، سرانجام فرعونیان را بیان فرموده و می‌گوید: بنی اسرائیل را از دریا عبور دادیم تا وقتی که سالم از آن‌جا گذشتند، به این ترتیب که کف دریا را برای آن‌ها خشک

کردیم و آب را به دوازده قسمت شکافتیم. فرعون و سپاهیانش برای این که بدان‌ها ستم و تجاوز کنند، به تعقیب آن‌ها پرداختند. جریان این بود که چون خدای سبحان، دعای موسی علیه السلام را مستجاب فرمود، به وی دستور داد بنی اسرائیل را شبانه از مصر بیرون ببرد. موسی علیه السلام آن‌ها را برداشته تا کنار دریا آمد. صبح روز دیگر، فرعون و لشکریانش به دنبال آنان بیرون آمدند. خدای متعال به موسی علیه السلام دستور داد عصای خود را به دریا زند و وی چنین کرد. دریا دوازده شکاف خورد و هر شکافی برای یکی از اسباط دوازده‌گانة بنی‌اسرائیل مانند راهی خشک و هموار شد، میان هر راهی، آب‌ها مانند کوهی روی هم سوار شد، و دو طرف، مانند پنجره دیده می‌شد، و بنی‌اسرائیل، هنگام عبور یکدیگر را می‌دیدند. در این هنگام که فرعون و لشکریانش به دریا رسیدند و دریا را با آن وضع دیدند از ورود به دریا بیمناک شدند، فرعون در این وقت، بر اسب نر ابلقی سوار بود. جبرئیل علیه السلام بر مادیانی سوار و پیش روی فرعون، وارد دریا شد. میکائیل نیز از پشت سر، فرعونیان را به پیش می‌راند. چون اسب فرعون، مادیان جبرئیل علیه السلام را دید و بویش را شنید، خود را به دنبال آن به دریا انداخت. اسبان دیگر نیز دنبال او وارد دریا شدند. چون همگی وارد دریا شدند وخواستند از دریا بیرون آیند، آب یکباره آن‌ها را فرا گرفت.⁽¹⁾

برخی گویند: از قوم فرعون، جز آسیه، همسرش و مؤمن آل فرعون و مریم… کسی ایمان نیاورد. ⁽²⁾

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات

با مقایسة روایات تفسیری وارد شده در تفاسیر روایی اهل سنت و شیعه این روایات را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

الف. روایات موافق قرآن

در آیات قرآن کریم، آخرین فصل مبارزة حضرت موسی علیه السلام با ستمگران فرعونی و سرنوشت آن‌ها با عباراتی کوتاه اما دقیق و روشن، ترسیم شده است. روش قرآن، این است که مطالب اضافی را که از جمله‌های قبل و بعد فهمیده می‌شود، ترک می‌کند. نخست می‌گوید: ما بنی اسرائیل را هنگام مقابلة با فرعونیان؛ در حالی که تحت فشار و تعقیب آن‌ها قرار گرفته بودند، از دریا عبور دادیم. فرعون و لشکرش، برای کوبیدن بنی اسرائیل و ظلم و ستم و تجاوزبه آنان، به تعقیب آن‌ها پرداختند؛ اما به زودی همگی در میان امواج نیل غرق شدند. «بَغْی» به معنای ستم و«عَدْواً» به معنای تجاوز است؛ یعنی آن‌ها به دلیل ستم و تجاوز به بنی اسرائیل به تعقیبشان

پرداختند. جملة «فَأَتْبَعَهُمْ»، نشان می‌دهد فرعون و لشکرش به اختیار خود، به تعقیب بنی اسرائیل پرداختند. بعضی ازروایات نیز این معنا را تأیید می‌کند و پاره‌ای دیگر چندان با آن سازگار نیست؛ ولی به هر حال آنچه از ظاهر آیه استفاده می‌شود، برای ما حجت است.

این جریان ادامه یافت، تا این که غرقاب، دامن فرعون را فرا گرفت، و او هم‌چون پرکاهی بر روی امواج عظیم دریا می‌غلطید. در این هنگام، پرده‌های غرور و بی‌خبری از مقابل چشمان او کنار رفت و نور توحید فطری درخشیدن گرفت. فریاد زد: ایمان آوردم که معبودی جز آن کس که بنی اسرائیل به او ایمان آورده‌اند، وجود ندارد. نه تنها با قلب خود ایمان آوردم، بلکه عملاً هم برابر چنین پروردگار توانایی تسلیمم. در واقع هنگامی که بیش از پیش از صدق گفتار این پیامبر بزرگ آگاه شد و قدرت‌نمایی او را مشاهده کرد، ناچار اظهار ایمان کرد؛ به این امید که همان گونه که خدای بنی اسرائیل آن‌ها را از این امواج کوه‌پیکر رهایی بخشید، او را نیز رهایی بخشد؛ لذا می‌گوید: به همان خدای بنی اسرائیل ایمان آوردم؛ ولی بدیهی است چنین ایمانی که هنگام نزول بلا و گرفتار شدن در چنگال مرگ اظهار می‌شود، در واقع یک نوع ایمان اضطراری است که هر مجرم و گنهکاری دم از آن می‌زند، بی آن که ارزشی داشته باشد یا دلیل بر حسن نیت و صدق گفتار او باشد؛ به همین سبب خداوند او را مخاطب ساخت و فرمود: اکنون ایمان می‌آوری؛ در حالی که پیش از این، طغیان و گردنکشی و عصیان کردی، و در صف مفسدان در زمین و تبهکاران قرار داشتی؟

در آیة 18 سورة نساء آمده است:

Gوَلَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْلَمُونَ السَّیِّئَاتِ حَتَّی إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّی تُبْتُ ءَالْئََنَF

توبه برای کسانی نیست که کارهای بد انجام دهند، تا آن هنگام که مرگ یکی از آنان فرا رسید و... .

به همین دلیل بسیار دیده شده است. چنین کسانی اگر امواج بلا فرو نشیند و از چنگال مرگ رهایی یابند، باز به عملکرد سابق بر می‌گردند. خدا خطاب به فرعون می‌فرماید: امروز بدن تو را از امواج رهایی می‌بخشیم، تا درس عبرتی برای آیندگان باشی؛ برای زمامداران مستکبر و برای همة ظالمان و مفسدان و نیز برای گروه‌های مستضعف (فَالْیَوْمَ نُنَجِّیک بِبَدَنِک لِتَکونَ لِمَنْ خَلْفَک ءَایَةً). ⁽¹⁾

ب. روایات غیر موافق با قرآن

رشید رضا در تفسیر آیة 138 سورة اعراف می‌گوید:

به درستی که ایشان به عنایت خداوندسبحان عبور کردند و خداوند، ایشان را به واسطة شکافتن دریا و آسان شدن امر موفق کرد؛ به گونه‌ای که گویی خداوند بالذات همراه ایشان بود، تا عبور داده شدند یا به این معنا که همانا ما ایشان را توسط بعضی از فرشتگان کمک کردیم، تا به امر ما عبور داده شوند. منظور از اصطلاح «همراهی» این‌جا، این است که قدرت پادشاهان و رؤسای رهبری به سبب مقام و نیروی سلطنت ایشان، برای عبور دادن بعضی از پیروانشان به امر ایشان، بی‌اثر است (منظور فرعون است) و جمع بین دو معنا جایز نیست.

سپس بر صحت آنچه ذکر شد، شهادت داده و به آنچه در سفر خروج آمده است استدلال کرده و گوید: معنای اول اراده شده و اضافه کرده است: پروردگار، هنگام روز در ستونی از ابر برای نشان دادن راه، جلوی ایشان عبور می‌کرد و شب هنگام، در ستونی از آتش برای روشن کردن راه برای ایشان؛ تا آن که روز و شب عبور کنند. خداوند برای هدایت مردم، در روز ستون ابر بود و در شب، ستون آتش بود، نیز برای معنای دوم چنین استدلال کرد: در فصل چهاردهم (مقصود سفر خروج است) آمده است: آن‌گاه، پیروان فرعون و کسانی که همراه او از بنی اسرائیل هستند ذکر شده است. پس نشان الهی در جلوی لشکر بنی اسرائیل در حرکت بود. سپس پشت ایشان و ستون ابر از جلوی ایشان منتقل شد، سپس پشت سر ایشان ایستاد و بین لشکر مصریان و لشکر بنی اسرائیل حایل شد؛ پس آن نشان الهی برای لشکر مصریان، ابری تاریک بود و برای لشکر بنی اسرائیل، شب را روشن می‌کرد؛ پس هیچ یک از این دو گروه، در طول شب به هم نمی‌رسیدند. سپس بعد از مطرح کردن این دو نقل از سفر خروج

می‌گوید: و این‌ها بعضی از مطالبی است که در تورات آمده، از آنچه صحیح است تفسیری برای این آیه باشد: «وَ جَوَزْنَا بِبَنی إِسرءِیلَ الْبَحْرَ» شیخ رشید رضا موافقت خود را با گفتة تورات در این باره ابراز داشته و هر چه در آن آمده بود، برای تفسیر این آیه مطرح کرد. ضمن این که می‌بینیم در چندین جای تفسیرش، مطالبی از قول کعب الاحبار و وهب بن منبه و عبد الله بن سلام و غیره آورده است که این افراد، اخباری را از قول اهل کتاب نقل می‌کردند. باید دید چرا رشید رضا موافق نقل ایشان بود و چرا دیگری را رها کرد؟⁽¹⁾

نتیجه

اسرائیلیات وارد شده در روایات تفسیری مذکور از کتب تفسیری اهل سنت و شیعه، نشان دهندة آن است که وجود اسرائیلیات بسیار گسترده است ومفسران یا به دلیل آوردن تمام روایات، به این امر پرداخته‌اند؛ بدون آن که نظری مثبت به آن‌ها داشته باشند یا به این سبب که شهرت روایات به حدی بوده است که نتوانسته‌اند از آوردن آن‌ها چشم بپوشند. بسیاری از روایات مذکور، به صورت مشخص، اسرائیلیاتی بودن را می‌رسانند. نظیر روایتی که در نورالثقلین دربارة جبرئیل علیه السلام وارد شده است از نظر عقلی و شرعی چگونه ممکن است عملی از جبرئیل علیه السلام بدون اذن خداوند سر بزند که بعد از مدتی مهر تأیید بخورد؟ گویا –نعوذ بالله- فرشتة خدا علیه السلام بهتر از خود خداوند به امور سلطه دارد.

میقات موسی علیه السلام با خدا

اشاره

بعد از آن که خداوند بنی اسرائیل را از شر فرعون و لشکرش نجات داد و موسی علیه السلام ایشان را به طرف بیابانی برد که هیچ آب و علفی نداشت، بنی اسرائیل با پیروی از موسی علیه السلام مسیر ارض موعود را طی می‌کردند، تا به ناحیه شرقی نیل رسیدند. در این ناحیه، آب برای شرب و سیراب کردن حیوانات وجود نداشت. آنان شکایت بی‌آبی نزد موسی علیه السلام بردند و با تهدید از او آب خواستند. به موسی علیه السلام امر شد عصای خود را بر سنگ بزند. با زدن عصا، دوازده چشمه از سنگ جاری شد؛ برای هر قبیله، یک چشمه. وقتی به دشت وسیع شبه جزیره سینا رسیدند، با شدت حرارت خورشید روبه‌رو شدند. درختی که در سایة آن استراحت کرده. جایی که مسکن گزینند، نبود. از رنج راه نزد موسی علیه السلام شکایت بردند. موسی علیه السلام برای آنان دعا کرد؛ ابر بر سر آن‌ها سایه افکند⁽²⁾و در سایه ابر از حرارت خورشید مصون ماندند. وقتی ذخیره‌های غذایی آنان به پایان

رسید، دوباره از موسی علیه السلام خواستند. خداوند متعال، «من» و «سلوی» (که اولی گوشتی بریان و دومی چیزی شبیه ترنجین بود) نازل کرد. بعد از این که از نعمت‌ها بهره‌مند شدند؛ به آن‌ها امر شد از این غذاهای پاکیزه استفاده کنند؛ اما کفران نعمت کردند و علاوه بر این‌ها، چیزهای دیگر خواستند. ⁽¹⁾

دیدگاه قرآن

پس از آن که قوم بنی اسرائیل به صحرای سینا رسیدند، موسی علیه السلام برای مناجات با خدا به بالای کوه رفت. موسی علیه السلام از جناب خدا مأموریت یافت سی شبانه روز از قوم خود جدا شود و در جایگاه خاصی به نام «طور» اقامت گزیند. او برای این که قوم خود را بی‌سرپرست نگذارد، برادرش هارون علیه السلام را به جانشینی خودش تعیین کرد و او را به مسائل قوم سفارش کرد. چون سی شبانه روز تمام شد، دستور آمد که ده شب دیگر نیز باید در میقات اقامت کند. سرانجام چهل شبانه روز آن‌جا ماند و الواح تورات را دریافت و به سوی قوم خود بازگشت. از آیات قرآن استفاده می‌شود که موسی علیه السلام هفتاد نفر را برای میقات با خدا انتخاب کرد و آ‌ن‌ها را به محل میقات برد. در قرآن آمده است:

وَ کتَبْنَا لَهُ فی الأَلْوَاح مِن کلّ ِ شی ءٍ مَّوْعِظةً وَ تَفْصِیلاً لِّکلّ ِ شی ءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ وَ أْمُرْ قَوْمَک یَأْخُذُوا بِأَحْسنهَا سأُورِیکمْ دَارَ الْفَسِقِینَ⁽²⁾

و برای او در الواح، اندرزی از هر موضوعی نوشتیم و از هر چیز بیانی کردیم؛ پس آن را با جدیت بگیر و به قوم خود بگو: به نیکوترین آن ها عمل کنند. [و آن ها که به مخالفت برخیزند، کیفرشان دوزخ است] و به زودی جایگاه فاسقان را به شما نشان خواهم داد.

دیدگاه تورات

در تورات آمده است موسی علیه السلام مأمور شد بنی اسرائیل را برای ملاقات با خدا آماده کند، تا خداوند را که برابر چشمان بنی اسرائیل بر کوه سینا نازل می‌شود، ببینند. او حدودی را در کوه مشخص کرد که بنی اسرائیل از آن بالاتر نروند. موسی علیه السلام، طبق فرمان خدا مأمور شد هارون علیه السلام را نیز با خود به بالای کوه ببرد. ⁽³⁾نیز در تورات آمده است:

خداوند، دو لوح سنگی را که با انگشت خود ده فرمان را روی آن نوشته بود، به موسی علیه السلام داد.⁽⁴⁾

در سفر خروج، باب بیستم آمده است که چون موسی علیه السلام در کوه طور (سینا) به حضور یهوه رسید، با او حرف زد و پیمان بست. علامت قوس و قزح در آسمان، به منزلة امضای یهوه در پایین قرارداد است. این قرارداد همان‌جا بر دو لوح سنگی نوشته شد. در این الواح، ده فرمان نوشته شده است؛ یعنی فرمان‌های دهگانه که میان یهودیان احترام فراوانی دارد. . این فرمان‌ها چنین است: ⁽¹⁾

من هستم یهوه خدای تو که تو را از زمین مصر و از خانة غلامی بیرون آوردم* تو را خدایان دیگر غیر از من نباشد* صورتی تراشیده و هیچ تمثالی از آنچه بالا در آسمان است و از آنچه پایین در زمین است و از آنچه در آب زیر زمین است، برای خود مساز* نزد آن‌ها سجده مکن و آن‌ها را عبادت منما؛ زیرا من که یهوه خدای تو می‌باشم، خدای غیور هستم که انتقام گناه پدران را از پسران تا پشت سوم و چهارم از آنانی که مرا دشمن دارند، می‌گیرم* و تا هزار پشت بر آنانی که مرا دوست دارند و احکام مرا نگاه دارند، رحمت می‌کنم* نام یهوه خدای خود را به باطل مبر؛ زیرا خداوند کسی را که اسم او را به باطل برد، بی‌گناه نخواهد شمرد* روز سبت را یاد کن تا آن را تقدیس نمایی* شش روز مشغول باش و همة کارهای خود را به جا آور* اما روز هفتمین، سبت یهوه، خدای تو است* در آن هیچ کار مکن؛ تو و پسرت و دخترت و غلامت و کنیزت و بهیمه‌ات و مهمان تو که درون دروازه‌های تو باشد* زیرا در شش روز، خداوند آسمان و زمین و دریا و آنچه را که در آن‌ها است بساخت و در روز هفتم، آرام گرفت؛ به این سبب، خداوند روز هفتم را مبارک خوانده، آن را تقدیس کرد* پدر و مادر خود را احترام کن، تا روزهای تو در زمینی که یهوه خدایت به تو می‌بخشد، دراز شود* قتل مکن* زنا مکن* دزدی مکن* بر همسایة خود شهادت دروغ مده* به خانة همسایة خود طمع مورز و به زن همسایه‌ات و غلامش و کنیزش و گاوش و الاغش و به هیچ چیزی که از آنِ همسایة تو باشد، طمع مکن. ⁽²⁾

هم‌چنین در تورات آمده است خدا از موسی علیه السلام خواست دو لوح سنگی مثل اولین بار برای خود بتراشد و سخنانی را که بر لوح‌های اول بود و موسی شکسته بود، خداوند بر آن لوح‌ها بنویسد:

پس موسی علیه السلام دو لوح سنگی مثل اولین بار تراشید و بامدادان برخاسته، به کوه سینا بالا آمد* و خداوند در ابر نازل شده، آن‌جا با وی ایستاد و به نام

خداوند، ندا در داد که: یهوه، یهوه، خدای رحیم و رؤوف و دیرخشم و کثیراحسان و وفا؛ نگاه دارندة رحمت برای هزاران!* و موسی علیه السلام به زودی رو به زمین نهاده و سجده کرد* و بعد از آن، همة بنی اسرائیل نزدیک آمدند و آنچه خداوند در کوه سینا بدو گفته بود، بدیشان امر فرمود* و چون موسی علیه السلام به حضور خداوند داخل می شد که با وی گفت وگو کند، نقاب را بر می داشت و بنی اسرائیل روی موسی علیه السلام را می دیدند که پوست چهرة او می درخشد؛ پس موسی علیه السلام نقاب را به روی خود باز می کشید، تا وقتی که برای گفت وگوی او می رفت. "⁽¹⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

بنی اسرائیل از دریای سرخ به طرف صحرای شور حرکت کردند و پس از سه روز راهپیمایی قطره‌ای آب نیافتند. از آن جا به اماره⁽²⁾رفتند؛ آب آن جا نیز تلخ بود. سپس به ایلیم رفتند و در روز پانزدهم از ماه دوّم بعد از خروج، به صحرای سینا رسیدند. بعد از مدتی در رفیدیم اردو زدند؛ اما آن جا نیز آبی برای نوشیدن نداشتند. قوم اسرائیل گله و شکایت را آغاز کردند. ⁽³⁾موسی علیه السلام به درگاه خداوند دعا کرد و خداوند نیز دعای او را اجابت نمود و به فرمود: «عصای خود را بر صخره بزن، تا آب از آن جاری شود». موسی علیه السلام نیز به دستور الهی عصایش را بر صخره کوبید؛ ناگهان از آن، دوازده چشمه جوشید و آب جاری شد و قوم بنی اسرائیل نیز از آن نوشیدند. ⁽⁴⁾

خداوند علاوه بر آب، نعمت‌های دیگری مانند سایبان برابر گرمای سوزان خورشید و نیز غذای مناسب در اختیارشان قرار داد. ⁽⁵⁾در تورات نیز آمده است خداوند از آسمان برای قوم اسرائیل، نان نازل کرد که صبحانه بخورند. تورات نام آن را «منّ» ذکر کرده است. بنی اسرائیل تا رسیدن به کنعان، چهل سال از آن می‌خوردند. آنچه بین تورات و قرآن کریم در این بحث اختلاف دیده می‌شود، عبارت است از:

میقات موسی علیه السلام در تفاسیر اثری

اکنون که سیمای موسی علیه السلام در قرآن و تورات مد نظر قرار گرفت و شناخت نسبی از این به شکل تطبیقی به دست آمد، سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة میقات موسی علیه السلام با خدا است، ملاحظه می‌کنیم.

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

در تفسیر الدرالمنثور⁽¹⁾احادیث بسیاری دربارة الواحی که در کوه طور به حضرت موسی داده شد، ذکر شده است که تعدادی از آن‌ها را مطرح می‌کنیم:

«پروردگار از رودخانة نور (نهرالنور) بهشت، برای نوشتن الواح استفاده کرد».

«پروردگارا ! همانا من در الواح، امتی یافتم که در روز قیامت، بر دیگران سبقت گیرند و آخرین در خلقت هستند و در داخل شدن به بهشت پیشی گیرند؛ ایشان را امت من قرار ده». خدا فرمود: «آن، امت احمد صلی الله علیه و آله و سلم است».

روایات بسیاری در تفسیر الدرالمنثور در زمینة الواح وارد شده است و در اینجا چند نمونة دیگر می‌آوریم تا مطلب بیشتر مشخص گردد.

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

موسی الواح خود را که از زبرجد بهشتی است، در میان شکاف کوهی قرار داد. سپس آن کوه به یکدیگر پیوست و الواح را در سینة خود فرو برد. بعدها گروهی از اهل یمن از آن محل می گذشتند که ناگهان کوه از هم باز شده و الواح ظاهر گشت. یمنی ها نیز در مسیر خود به سوی حجاز، آن تخته ها را به پیامبر تحویل دادند. "⁽²⁾

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات

از مقایسة روایات تفسیری وارد شده در تفاسیر روایی اهل سنت و شیعه این روایات را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

الف. روایات موافق قرآن

در تفسیر الدر المنثور آمده است که ابوالشیخ و البیهقی در شعب الایمان از ابی خرره القاض آورده است که گفت:

ده آیه‌ای که خدا برای موسی علیه السلام در الواح نوشت، آن بود که مرا بپرستید و چیزی را شریک من نکنید و به نام من، به دروغ سوگند نخورید؛ پس همانا من کسی را که سوگند دروغ به اسم من بخورد، پاک نمی‌کنم و از من و والدین خود سپاسگزاری کنید که این انس، تو را در هنگام مرگ از هلاک شدن حفظ می‌کند. و دزدی نکنید و زنا ننمایید و همسایه خود را با مکرها فریب ندهید؛ و آنچه را برای خود دوست دارید برای مردم دوست داشته باشید و به آنچه خبر ندارید، شهادت ندهید. پس همانا من بر شاهدان و شهادت ایشان واقف هستم و روز قیامت از آنچه دربارة آن شهادت داده‌اند، سؤال می‌شوند، و برای غیر من، کسی را قربانی نکنید؛ زیرا قربانی اهل زمین مورد قبول واقع نمی‌شود جز آنچه بر آن، نام من ذکر شود.

در تفسیر المیزان آمده است که معنای آیه چنین است: «ما برای موسی در الواح که همان تورات است، منتخبی از هر چیز نوشتیم؛ به این معنا که برای او مقداری موعظه نوشته و از هر مطلب اعتقادی و عملی، آن مقدار که مورد احتیاج قوم او بود، تشریح کرده و تفصیل

دادیم؛ بنابر این آیة شریف به خوبی دلالت دارد بر این که تورات نسبت به معارف و شرایعی که مورد حاجت بشر است، کتاب کاملی نیست، هم‌چنان که در آیه:

وَ أَنزَلْنَا إِلَیْک الْکتَب بِالْحَقّ ِ مُصدِّقاً لِّمَا بَینَ یَدَیْهِ مِنَ الْکتَبِ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ....⁽¹⁾

واین کتاب[= قرآن] را به حق بر تو نازل کردیم؛ در حالی که کتب پیشین را تصدیق می کند، و حافظ و نگاهبان آنها است... .

بعد از ذکر تورات و انجیل، قرآن را مهیمن و مکمل آن دو خوانده است. ⁽²⁾

ب. روایات غیر موافق با قرآن

میان روایات ذکرشده، تنها روایات اندکی از جمله روایت تفسیر نورالثقلین از کتاب احتجاج شیخ طبرسی، فاقد اسرائیلیات به نظر می‌رسد؛ زیرا بقیة موارد یاد شده به نوعی دارای مطالبی هستند که شرع یا عقل از پذیرش آن‌ها معذور است؛ برای نمونه این که در برخی این روایات بر نوشته شدن تورات با انگشت خدا پافشاری دارد. می‌توان تصور کرد می‌خواهند این کتاب را از مواد بهشتی و با دست‌خط خداوندی تبلیغ کنند تا آنچه در آن ذکر شده است، با لباس عاریتی از این زینت‌های بهشتی به شکلی یقینی از جانب خدا جلوه کند و زیر لوای این مهر تأیید، به مقاصد شوم خویش دست یابند. و آرزویی که سال‌ها است در ابتدا یهودیان و امروزه مستشرقان در سر می‌پرورانند را تحقق بخشند که وانمود کنند رسول خدا علیه السلام با داستان‌های تورات آشنایی داشته و توانسته است قرآن را به واسطة این معلومات ابداع کند؛ اما هیهات از این خیال خام که خداوند، دشمنان اسلام را از نادان‌ها قرار داده است.

نتیجه

حضرت موسی علیه السلام از معدود پیامبرانی است که صاحب کتاب و شریعت بوده و نام کتاب او در قرآن مجید آمده است. خداوند از کتاب آسمانی حضرت موسی علیه السلام با تعابیر مختلف در قرآن یاد کرده است که مقصود از همة آن‌ها، کتاب تورات است: الواح ⁽³⁾، کتاب⁽⁴⁾، صحف، ⁽⁵⁾، فرقان ⁽⁶⁾، تورات⁽⁷⁾.

باتوجه به آیات قرآن و روایات مطرح شده در تفاسیر، متوجه می‌شویم آنچه دربارة کامل بودن تورات و این که توسط خداوند به نگارش درآمده است، تنها برای بزرگ کردن قوم یهود

بوده است. راویان روایاتی که تورات را دست نوشتة خدا می‌دانند، در احادیث دیگری، به بازگو کردن برتری امت محمد علیه السلام می‌پردازند؛ به گونه‌ای که حتی حضرت موسی علیه السلام، در طلب امت محمد صلی الله علیه و آله و سلم است. این تناقض‌گویی، روشی جا افتاده در تفسیر الدرالمنثور است. در این تفسیر، احادیثی مبنی بر جسم بودن خداوند، هم‌چون دیدگاه تورات مطرح شده است؛ در حالی که این موضوع از دیدگاه دین اسلام، مطرود است.

اسرائیلیات در قصة تابوت

اشاره

مسألة تابوت عهد، هم در قرآن و هم در تورات و هم در تاریخ ادیان مطرح شده است. تابوت عهد یکی از نشانه‌هایی بوده که باعث پیروزی در جنگ‌ها برای کسانی که آن را همراه داشته‌اند، می‌شده است. ما این‌جا به بررسی مطالب مربوط به آن می‌پردازیم:

دیدگاه قرآن

دربارة تابوت عهد خداوند فرمود:

وَ قَالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ ءَایَةَ مُلْکهِ أَن یَأْتِیَکمُ التَّابُوت فِیهِ سکینَةٌ مِّن رَّبِّکمْ وَ بَقِیَّةٌ مِّمَّا تَرَک ءَالُ مُوسی وَ ءَالُ هَرُونَ تحْمِلُهُ الْمَلَئکةُ إِنَّ فی ذَلِک لاَیَةً لَّکمْ إِن کنتُم مُّؤْمِنِینَ⁽¹⁾

و پیامبرشان به آن ها گفت: «نشانة حکومت او، این است که تابوت [=صندوق عهد] به سوی شما خواهد آمد [همان صندوقی که] در آن، آرامشی از پروردگار شما و یادگارهای خاندان موسی و هارون قرار دارد؛ در حالی که فرشتگان، آن را حمل می کنند. در این موضوع، نشانه ای برای شما است؛ اگر ایمان داشته باشید.

دیدگاه تورات

در کتاب تورات دربارة تابوت عهد آمده است:

و تابوتی از چوب شطیم بسازند که طولش دو ذراع و نیم و عرضش یک ذراع و نیم و بلندی‌اش یک ذراع و نیم باشد. و آن را به طلای خالص بپوشان. آن را از درون و بیرون بپوشان، و بر زبرش به هر طرف تاجی زرین بساز. و برایش چهارحلقة زرین بریز، و آن‌ها را بر چهار پایه‌اش بگذار، دو حلقه بر یک طرفش و دو حلقه بر طرف دیگر. و دو عصا از چوب شطیم بساز و آن‌ها را به طلا بپوشان… و تخت رحمت را از طلای خالص

بساز... و تخت رحمت را بر روی تابوت بگذار و شهادتی را که به تو می دهم، در تابوت بنه. و آن جا با تو ملاقات خواهم کرد و از بالای تخت رحمت از میان دو کروبی که بر تابوت شهادت می باشند، با تو سخن خواهم گفت، دربارة همة اموری که به سبب بنی اسرائیل تو را امر خواهم فرمود. ⁽¹⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

مسألة تابوت عهد، مطلبی است که در قرآن و تورات مشترک بوده و هر دو آن را مایة آرامش قوم معرفی کرده‌اند. هم‌چنین این که هر دو کتاب تابوت عهد را حاوی چیزهایی که به خاندان حضرت موسی وحضرت هارون متعلق بوده است، اعلام کرده‌اند؛ اما اختلاف این دو کتاب دربارة تابوت عهد این است که در قرآن، امری آسمانی مطرح شده که به سوی جالوت و یارانش خواهد آمد. و در این‌باره که در زمان موسی علیه السلام چگونه به وجود آمده و آیا ساخت بشر بوده یا از جانب خدا آمده است، مطلبی ذکر نشده است، درحالی که تورات چگونگی امر ساخت آن را از جانب خدا به وسیلة حضرت موسی علیه السلام بیان کرده است. هم‌چنین آنچه را باید در تابوت قرار دهد، به حضرت موسی علیه السلام امر شده و او را به ساخت آن‌ها امر کرده و نوع موادی را که در این امر باید به کار گیرد، حتی اندازه‌های هر کدام به صورت مشخص، به دستور خدا قید شده است.⁽²⁾

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری

اکنون که سیمای موسی علیه السلام در قرآن و تورات مد نظر قرار گرفت و شناخت نسبی از این پیامبر علیه السلام به شکل تطبیقی به دست آمد، سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة قصة تابوت وارد شده است، ملاحظه می‌کنیم:

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

ابراهیم قاعده‌های خانه را بالا برد؟» فرمود: «آن، مربوط به بعد از آن است». ⁽¹⁾

آلوسی در تفسیر آیة248 سورة بقره، احادیث زیر را جمع آوری کرده است که به دنبال حدیث الدر المنثور ذکر می‌کنیم:

ابن عباس روایت کرده است: در آن صندوق، تورات است و خداوند آن را به آسمان بالا برد؛ در حالی که از بنی اسرائیل خشمگین بود. این مسأله، در زمانی بود که آن‌ها بعد از وفات موسی علیه السلام عصیان کردند. وقتی بنی اسرائیل نشانه طلب کردند، از آسمان آمد؛ در حالی که ملائک آن را حفاظت می‌کردند و بنی اسرائیل آن را می‌دیدند، تا این که در منزل طالوت فرود آمد.

از موسی بن جعفر علیه السلام آمده است: همانا آن، تابوتی است که بر مادر موسی علیه السلام فرو فرستاده شد، پس موسی علیه السلام را در آن قرار داد و در دریا انداخت. بنی اسرائیل از آن برکت یافتند، تا این که فساد کردند؛ پس آن را مخفی کرده و سپس خداوند متعال آن را بالا برد، به سوی آنچه بود.

دیگران نیز این روایت را بیان کرده‌اند. آلوسی در این‌باره می‌گوید:در اقوالی که از نظرگذرانده‌ام، همانا تابوت را صندوق تورات گفته‌اند. عمالقه بر آن مسلط بودند، تا این که خداوند متعال آن را بازگرداند و آن را دور کرد. همانا آن، صندوقی است که از آسمان بر آدم علیه السلام فرو فرستاد و مردم آن را بعد از موسی علیه السلام در حفظ خود داشتند. هنگامی که اختلاف داشتند، بین ایشان حکم می‌کرد و با ایشان صحبت می‌کرد، تا این که فساد کردند، عمالقه آن را گرفتند.

حدیث صحیح و مرفوعی در این‌باره دیده نشده است که مورد اعتماد و استناد باشد که قفل این صندوق را بگشاید و نه فکری مانند آن را. ⁽¹⁾

ابن عساکر از طریق کلبی که به کذاب معروف است از ابن صالح از ابن عباس آورده است که گفت: سکینة مثل سر گربه از زبرجد بود. در تفسیر ابن کثیر گفته است: این اقوال، به ابن عباس منسوب است که چیزی از آن، صحیح نیست، بلکه آن تنها وهم و خیال است که سند اطمینان‌آوری ندارد. ⁽⁵⁾

هم‌چنین دربارة آنچه خداوند فرمود: «وَ بَقِیَّةٌ مِّمَّا تَرَک ءَالُ مُوسی وَ ءَالُ هَرُونَ» (بقرة، 248) به نقل از مفسران اقوالی را آورده است که عبارتند از:⁽⁶⁾

روایات تفسیری شیعه به ویژه نورالثقلین

تابوت قرار دادند. ⁽¹⁾

پیامبرشان به ایشان گفت: «خدا، برای شما تابوت [صندوق] می‌آورد که در آن، آرامش خاطری از طرف پروردگار شما است و بازمانده‌ای از آنچه آل موسی علیه السلام و آل هارون علیه السلام بر جای نهادند؛ در حالی که فرشتگان آن را حمل می‌کردند». گفت: «و این بود تابوتی که خدا آن را نازل کرد بر موسی علیه السلام سپس آن را در میان است قرار داد سپس آن را دریا انداخت و میان بنی اسرائیل بود که به وسیلة آن متبرک می‌شدند. هنگامی که زمان وفات موسی علیه السلام رسید، در آن [تابوت] الواح وسلاحش را قرار داد و آنچه از نشانه‌های نبوت با او بود به وصی و جانشینش، یوشع علیه السلام سپرد. تا زمانی که به گناهان پرداختند و تابوت را خوار و پست شمردند. در آن هنگام، خدا آن را از میان ایشان بالا برد. و هنگامی که آن‌ها از پیامبر درخواست کردند؛ پس خدا طالوت علیه السلام را برایشان برانگیخت که همراهش ملکی بود که کشته شد. خداوند تابوت را به ایشان برگرداند؛ هم‌چنان که خداوند متعال در قرآن فرموده است:

Gإِنَّ ءَایَةَ مُلْکهِ أَن یَأْتِیَکمُ التَّابُوت فِیهِ سکینَةٌ مِّن رَّبِّکمْ وَ بَقِیَّةٌ مِّمَّا تَرَک ءَالُ مُوسی وَ ءَالُ هَرُونَ تحْمِلُهُ الْمَلَئکةُF

فرمود: «بقیه»، ذریة وفرزندان پیامبران علیهم السلام هستند و کودکان با آن [تابوت] در راه بازی می کردند و بنی اسرائیل با این تابوت پیوسته عزیز و شریف بودند. ⁽⁴⁾

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات

از مقایسة روایات تفسیری وارد شده در تفاسیر روایی اهل سنت و شیعه، این روایات را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

الف. روایات موافق قرآن

با توجه به روایات مختلفی که دربارة این موضوع، وارد تفاسیر اهل سنت و شیعه شده است، می‌توان به این نتیجه رسید:

ب. روایات غیر موافق با قرآن

روایات اهل سنت و شیعه دربارة تابوت، پر از اسرائیلیات است؛ چون بیشتر آن‌ها، یا غیر موافق قرآنمجید است یا قرآن دربارة آن‌ها سکوت اختیار کرده است؛ لذا از ذکر مجدد آن‌ها خودداری می‌کنیم و ذهن شما خوانندة گرامی را بیش از این مشغول نکرده و تنها یادآور این مسأله می‌شویم که کلام قرآن کجا و این روایات پر از بافته‌های ضد و نقیض کجا!

نتیجه

بعضی از مفسران عجایب و غرایبی ذکر کرده‌اند که نه عقل آن را تصدیق می‌کند و نه نقل آنرا تأیید می‌نماید. تمام روایاتی که برای سکینه، معنایی نظیر سر گربه یا باد در نظر گرفته بودند، از آن‌جا که نه از نظر عقلی، این مسأله باعث آرامش می‌شود و نه از لحاظ شرعی، توجیه می‌شود، یک انسان با اعتقادات الهی، به این مطالب -که بیش از اسرائیلیات، به خرافات مشابه است- اهمیتی نداده و دربارة واقعیت داشتن این مطالب، کنجکاوی نخواهد کرد و تنها خط بطلان بر آن‌ها می‌کشد.

گوساله پرستی قوم و برخورد موسی علیهم السلام با هارون علیهم السلام

اشاره

پس از این که موسی علیه السلام قوم خود را از دریای نیل عبود داد؛ وارد صحرای سینا شد. در همین ایام یهوه، خدای بنی اسرائیل، موسی علیه السلام را به بالای کوه طور فرا خواند و اصول دین را به وی وحی فرمود. موسی علیه السلام آن احکام را بر دو لوح سنگی نوشت و برای مژده نزد بنی اسرائیل آورد. این اصول، احکام عشره (دهگانه) نام دارد. ⁽¹⁾همان زمان که موسی علیه السلام به مدت چهل روز در کوه سینا مانده و از میان قوم خویش غایب شده بود، قوم او یهوه (خدا) را فراموش کردند و از هارون خواستند برای ایشان خدایی بسازد. طبق نقل تورات، هارون علیه السلام نیز از زیورآلات نظیرگوشواره‌های طلا، مجسمه‌ای به شکل گاو ساخت و بنی اسرائیل گفتند: این همان خدایی است که شما را از مصر بیرون آورد و گوساله‌پرستی را آغاز کردند. هارون علیه السلام یک قربانگاه نیز جلوی آن گوساله ساخت و گفت برای آن، جشن می‌گیریم. وقتی موسی علیه السلام از میقات برگشت، هارون علیه السلام را توبیخ کرد، هارون علیه السلام در جواب گفت: «من از ترس این که مبادا قوم متفرق شوند، این کار را انجام دادم». موسی علیه السلام نیز او را توبیخ و سرزنش نمود. ⁽²⁾

دیدگاه قرآن

در سورة مبارکة اعراف آمده است:

وَ اتخَذَ قَوْمُ مُوسی مِن بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسداً لَّهُ خُوَارٌ أَ لَمْ یَرَوْا أَنَّهُ لا یُکلِّمُهُمْ وَ لا یهْدِیهِمْ سبِیلاً اتخَذُوهُ وَ کانُوا ظلِمِینَ ⁽³⁾

قوم موسی بعد از [رفتن] او [به میعادگاه خدا]، از زیورهای خود، گوساله‌ای ساختند؛ جسد بی‌جانی که صدای گوساله داشت. آیا آن‌ها نمی‌دیدند او با آنان سخن نمی‌گوید، و به راهی هدایتشان نمی‌کند؟ آن را [خدای خود] انتخاب کردند و ظالم بودند.

دیدگاه تورات

در سفر خروج تورات مسطور است:

و چون قوم دیدند موسی در فرود آمدن از کوه تأخیر کرد، نزد هارون جمع شدند و وی را گفتند: «برخیز و برای ما خدایان بساز که پیش روی ما بخرامند؛ زیرا این مرد، (موسی) که ما را از زمین مصر بیرون آورد، نمی‌دانیم او را چه شده است؟» هارون بدیشان گفت: «گوشواره‌های طلا را که در گوش زنان و پسران و دختران شما است بیرون کرده و نزد من

بیاورید»؛ پس تمامی قوم، گوشواره‌های زرین را که در گوش‌های ایشان بود بیرون کرده، نزد هارون آوردند. آن‌ها را از دست ایشان گرفته، آن را با قلم نقش کرد و از آن گوسالة ریخته شده ساخت. ایشان گفتند: «ای اسرائیل! این خدایان تو می‌باشند که تو را از زمین مصر بیرون آوردند». چون هارون این را بدید، مذبحی پیش آنان بنا کرد و هارون ندا در داده، گفت: «فردا عید یهوه می‌باشد». بامدادان برخاسته، قربانی‌های سوختنی گذرانیدند و هدایای سلامتی آوردند. قوم، برای خوردن و نوشیدن نشستند و برای لعب بر پا شدند. خداوند به موسی گفت: «روانه شده، به زیر برو؛ زیرا قوم تو که از زمین مصر بیرون آورده‌ای، فاسد شده‌اند»… . چون نزدیک اردوگاه رسید گوساله و رقص‌کنندگان را دید، خشم موسی مشتعل شد و لوح‌ها را از دست خود افکنده، آن‌ها را زیر کوه شکست. گوساله‌ای که ساخته بودند، گرفته، به آتش سوزاند؛ آن را خرد کرده، نرم ساخت، و بر روی آب پاشیده، بنی اسرائیل را نوشانید. ⁽¹⁾موسی به هارون گفت: «این قوم به تو چه کرده بودند که گناه عظیمی بر ایشان آوردی؟» هارون گفت: «خشم آقایم افروخته نشود. تو این قوم را می‌شناسی که به بدی مایل می‌باشند و به من گفتند… ». چون موسی دید قومش بی‌لگام شده‌اند؛ آن‌گاه موسی به دروازة اردو ایستاده، گفت: «هر کس به طرف خداوند باشد، نزد من آید». همة بنی لاوی نزد وی جمع شدند. او بدیشان گفت: «یهوه خدای اسرائیل، چنین می‌گوید:» هر کس شمشیر خود را بر ران خویش بگذارد و از دروازه تا دروازة اردو آمد و رفت کند، و هر کس برادر خود و دوست خویش و همسایة خود را بکشد. بنی لاوی موافق سخن موسی کردند و در آن روز، قریب سه هزار نفر از قوم افتادند. ⁽²⁾

تورات می‌گوید:

پس از این جریان، هارون برادر موسی از کار ناشایست خود توبه کرد و خداوند به دعای موسی از گناه او در گذشت. ⁽³⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

درخواست مردم، از طلا و جواهر آنان مجسمه‌ای به شکل گوساله ساخت و مردم، آن را پرستیدند.

مطلب مهم این که خداوند، هارون علیه السلام را در قرآن یکی از انبیا علیهم السلام شمرده است که دارای صفات و مقامات نیک بسیاری می‌باشد و از هر گونه گناه و معصیت، مصون است، چه رسد به بت پرستی.

در قرآن آمده است که موسی علیه السلام پس از آن که الواح را بر زمین افکند، سر برادر خود هارون علیه السلام را گرفت و با تندی با او سخن گفت. ⁽¹⁾هارون علیه السلام با کمال ملاطفت، برابر خشم برادر چنین گفت: «ای فرزند مادرم! ریش و سر مرا مگیر. من ترسیدم بگویی: چرا میان قوم بنی اسرائیل تفرقه افکندی و سفارش مرا عمل نکردی؟ دیگر این که بنی اسرائیل مرا ناتوان شمردند و نزدیک بود مرا بکشند». در تورات نیز به این موارد اشاره شده است که موسی هارون علیه السلام را خطاب کرد: «چرا مردم را به چنین گناه بزرگی مرتکب کرده‌ای؟» هارون گفت: «آن‌ها خود فاسد هستند». پس از آن که موسی قدری آرام شد، برای خود و هارون از خدا آمرزش خواست و از او خواست آنان را در رحمت خود وارد سازد. قرآن می‌فرماید موسی در این شرایط، الواح را از روی زمین برداشت؛⁽²⁾ولی تورات می‌گوید: لوح‌ها شکسته بودند.

طبق قرآن، موسی علیه السلام پس از صحبت با بنی اسرائیل و هارون علیه السلام رو به سامری کرد و گفت: «این چه کاری است که انجام داده‌ای؟» سامری در جواب گفت: «نفسم این را نزد من آراست و من چنین کاری انجام دادم». موسی علیه السلام به سامری گفت: «که از میان ما برو؛ چرا که دچار بیماری خواهی شد»؛ اما تورات دربارة سامری سکوت کرده و تنها ذکر کرده است که موسی گوساله طلایی را گرفت و در آتش انداخت و آن را ذوب کرد و در آب ریخت و آب را به خورد بنی اسرائیل داد. طبق قرآن کریم، موسی مجازات سامری را چنین اعلام کرد:

موسی علیه السلام پس از بازگشت، قوم بنی اسرائیل را سرزنش کرد و از ثروت آنان کم نمود و اموال، طلا و جواهراتی را که برای ساختن تابوت از آنان گرفته بود، صرف تقویت تشکیلات لشکری کرد که افراد لشکر از فرزندان لاویان بودند که از قوم خود موسی علیه السلام و از سایر اسباط

دیگر دلیرتر بودند. دیگر این که اقدام به قتل عام گوساله‌پرستان نمود. قرآن و تورات هر دو به این موضوع اشاره کرده‌اند.

سیمای موسی علیه السلام در تفاسیر اثری

 اکنون که سیمای موسی در قرآن و تورات مد نظر قرار گرفت و شناخت نسبی از این پیامبر به دست آمد، سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة گوساله پرستی قوم و برخورد موسی علیه السلام با هارون علیه السلام وارد شده است، ملاحظه می‌کنیم:

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

1-. در تفسیر الدرالمنثور از ابن عباس روایت آورده است:

وقتی فرعون و یارانش به سوی دریا هجوم آوردند، فرعون بر اسبی ابلق سوار بود و چون می‌ترسید وارد دریا شود، جبرئیل به صورت انسانی سوار بر مادیان ممثل شد و به راه افتاد. اسب فرعون هم دنبالش برفت. آن‌جا سامری جبرئیل را بشناخت؛ چون پیش‌تر نیز او را دیده بود؛ در کودکی مادرش از ترس این که فرعونیان او را بکشند، او را به غاری برده بود و در غار را بر روی او بسته بود. جبرئیل همه روزه می‌آمد با سر انگشت خود او را غذا می‌داد؛ از یک انگشت شیر، و از یکی دیگر از انگشتان، عسل و از انگشت سوم، روغن تا آن که بزرگ شد؛ لذا جبرئیل را شناخت و مشتی از خاک سم اسب او برداشت. راوی می‌گوید: همین که مشغول برداشتن بود، به دلش خطور کرد که این مشت از خاک سم اسب را به هر چیزی بریزی و بگویی: فلان چیز باش، همان چیز می‌شود.

و در قسمت دیگری از روایت آمده است: هنگامی که بنی اسرائیل، زیور آلات فرعونیان را با خود داشتند و گویا این کار را گناه می‌پنداشتند، ناچار هر کس هر چه از آن داشت، یکجا جمع کردند، تا آتش نازل شده بسوزاندش. همین که یکجا جمع شد، سامری آن مشت از خاک سم اسب را بر آن‌ها ریخت؛ در حالی که می‌گفت: «گوساله‌ای با صدا باشد» و طلاها به گوساله تبدیل شد و صدا برآورد. باد از عقب آن، داخل جوفش شده از دهانش در می‌آمد و ازآن صدای گوساله شنیده می‌شد. ⁽¹⁾ 

بنی اسرائیل عیدی داشتند که در آن، آرایش می‌کردند و برای آن روز، از قبطی‌ها، زیورآلات به عاریه می‌گرفتند. هنگامی که خداوند قبطی‌ها را غرق کرد زیورآلات نزد بنی‌اسرائیل ماند. سامری آن زیورآلات را جمع کرد. او مردی محترم بود و بنی اسرائیل از او

اطاعت می‌کردند. بنی اسرائیل پیش‌تر، از موسی علیه السلام خواسته بودند خدایی برای آن‌ها بسازد، تا او را عبادت کنند؛ سامری گوساله‌ای از زیور آلات ساخت. مردم اختلاف کردند؛ گروهی گفتند سامری از خاک سم اسب جبرئیل مشتی گرفت و در شکم (جوف) گوساله گذاشت که خون و گوشت شد و از او یک بار صدای گاو شنیده شد. سامری گفت: «این، معبود شما و معبود موسی است». اغلب مفسران معتزله گفتند: «شکم گوساله را خالی کرد و در آن، لوله‌هایی به شکل مخصوص گذاشت».

و آن مجسمه را در جایی که باد می‌آمد، قرار داد. باد، داخل این لوله‌ها شده و صدایی شبیه صدای گوساله صادر می‌شد». دیگران گفتند: «شکم مجسمه را خالی کرد و زیر آن، در جایی که گوساله قرار داشت، کسی را گماشت که در آن، فوت کند؛ طوری که مردم او را نبینند و متوجه نشوند و فکر کنند صدای گوساله را از شکمش شنیده‌اند. سپس گفت: «این گوساله، معبود شما و موسی است».

فرمودة خداوند متعال (وَ اتخَذَ قَوْمُ مُوسی… ) به عموم اشاره دارد. حسن گفت: همة آن‌ها گوساله را پرستیدند، مگر هارون علیه السلام و احتجاج بر این دو وجه دلالت دارد: نخست، عموم این آیه و دوم، قول موسی علیه السلام در این سرگذشت (رَب اغْفِرْلی وَ لأَخِی؛ پروردگارا مرا و برادرم را بیامرز) . خود و برادرش مختص این دعا بودند و کسی مانند آن‌ها شایستة این دعا نبود. "⁽¹⁾

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

جبرئیل علیه السلام به شکل انسانی بر حیوانی به شکل ماده اسب سوار بود وهرگاه اسب، سمش را بر زمین می‌گذاشت، آن محل به لرزش می‌افتاد. سامری که از نیکان اصحاب موسی علیه السلام بود، به آن نگاه کرد و خاک را از سم اسب جبرئیل علیه السلام که در حال ریزش بود، گرفت و آن را در کیسه گذاشت. سامری با این خاک بر بنی اسرائیل افتخار می‌کرد. هنگامی که ابلیس نزد آن‌ها آمد و گوساله را پرستیدند، به سامری گفت: «آن خاکی که نزد تو هست بده». سامری آن خاک را آورد و در شکم گوساله انداخت. هنگامی که خاک، درون گوساله قرار گرفت، گوساله حرکت کرد و صدای گاو کرد و موی بر بدن آن رویید. بنی اسرائیل برای او سجده کردند. تعداد سجده‌کنندگان، هفتاد هزار نفر از بنی اسرائیل بود. همان‌طور که خدا فرمود هارون علیه السلام گفت: «ای قوم! شما به این، آزمایش شدید و خدای شما مهربان است؛ از من پیروی کنید». ⁽²⁾

قوم گفتند: ما این گوساله را تا زمانی که موسی بیاید، عبادت می‌کنیم و به هارون حمله کردند. او از آن‌ها فرار کرد و در آن حال، باقی ماندند، تا این که ملاقات موسی با خدا، طی چهل روز به پایان رسید. در روز دهم ذی الحجه خداوند، علم الواح را که در آن تورات و هر چه از احکام وسرگذشت‌ها که به آن نیاز بود، نازل کرد و به موسی علیه السلام وحی نمود: «ما قوم را بعد از تو آزمایش کردیم و سامری آن‌ها را گمراه کرد و گوساله را که صدای گاو دارد پرستش کردند». موسی گفت: «ای رب! گوساله از سامری است؛ اما صدای گاو از کجا است؟» خدا فرمود: «توسط من، ای موسی! وقتی دیدم از من به سوی گوساله روی گردانیدند، دوست داشتم آن ها را بیشتر آزمایش کنم». موسی همان‌طور که خدا فرمود، نزد قومش بازگشت و خشمگین و اسفناک گفت: «ای قوم! آیا پروردگارتان به شما وعدة خوبی نداده بود؟ آیا مدت غیبت من بر شما زیاد بود یا می‌خواستید خشم خدا بر شما نازل شود و با من خلف وعده کردید؟» سپس الواح را انداخت و ریش و سر برادر را گرفت و به طرف خود کشید وگفت: «هنگامی که دیدی آن‌ها گمراه شدند، چه چیز تو را مانع شد که دنبال من آیی؟ آیا دستور مرا نافرمانی کردی؟» هارون علیه السلام گفت: «ای پسر مادرم! ریش و سر مرا مگیر. من ترسیدم بگویی: میان بنی اسرائیل تفرقه انداختی و به حرف من اهمیت ندادی». بنی اسرائیل به موسی گفتند: «با اختیار خود، با تو خلف وعده نکردیم؛ ولی زیورآلات قوم را برداشتیم و آن‌را در آتش انداختیم خاکی را که سامری آورد، در دل گوساله انداختیم. سپس صدای گوساله را در آورد». موسی به سامری گفت: «این، چه کاری بود که کردی؟» سامری گفت: «من چیزی را دیدم که شما ندیدید و مشتی [خاک] از اثر فرستاده[جبرئیل] گرفتم. آن‌گاه نفس من، آن را زینت بخشید». موسی علیه السلام گوساله را برداشت و در آتش سوزاند؛ سپس در دریا انداخت و به سامری

گفت: «برو که بعد از این، زندگی تو در دنیا این است که هرکس به تو نزدیک شود، بگویی: مرا لمس نکن [به من دست نزن]؛ یعنی تا زنده هستی، در تو و نیز در نسل آینده‌ات، این نشانه خواهد بود که بگویی: «با من تماس مگیر» تا بدانند شما از سامری هستید و مردم فریب شما را نخورند و آن‌ها تا اکنون، در مصر و شام معروفند.

موسی علیه السلام خواست سامری را بکشد که خداوند به او وحی کرد: «او را نکش؛ چون با سخاوت است». موسی علیه السلام با اشاره به گوساله، به سامری گفت: «اکنون بنگر به این معبودت که پیوسته آن را می‌پرستیدی؛ ببین ما آن را نخست می‌سوزانیم، سپس ذرات آن را به دریا می‌پاشیم. معبود حقیقی شما تنها خداوندی است که جز او معبودی نیست، و علم او همه چیز را فرا گرفته است». ⁽¹⁾

و بنی اسرائیل گفتند: ما همان‌طور بر آن گوساله معتکف خواهیم ماند، تا موسی به سوی ما باز گردد و خواستند هارون را بکشند که از آن‌ها فرار کرد. آنان همان‌طور ماندند. تا وقت معین ما با موسی که چهل روز بود، به پایان رسید. وقتی روز دهم ذی الحجة شد، خداوند الواح را که در آن، تورات و هر چه به آن نیاز داشتند. از احکام و سیرت بود، نازل کرد. ⁽³⁾

موسی علیه السلام دستور داد در دو صف بایستند؛ غسل کرده و کفن‌های خود را بپوشند هارون با دوازده هزار نفر با چاقوهای عظیم، پهن و برنده در دست و از کسانی که گوساله راعبادت

نکرده بودند، آمدند و آنها را کشتند. وقتی هفتاد هزار نفر را کشتند، خداوند، توبة بقیه را پذیرفت و کشتن گذشته‌ها را شهادت بر ایشان قرار داد. روایت شده است موسی و هارون ایستادند و از خدا دعا و التماس می‌کردند؛ در حالی که آن‌ها همدیگر را می‌کشتند، تا این که وحی آمد به ترک کشتن و خدا توبه باقی ماندگان را قبول کرد. "⁽¹⁾

7- در تفسیر مجمع البیان آمده است:

پس از رفتن موسی علیه السلام، سامری و همراهانش ـ که اکثریت را تشکیل می‌دادندـ از زر و زیورهایی که برای آرایش خود در ایام عید از قبطیان گرفته بودند و پس از غرق شدن فرعونیان، برای خودشان شده بود، پیکرة گوساله را که صدای گوساله می‌داد، ساختند و به پرستش آن پرداختند. در این که پیکرة گوساله، چگونه صدای گوساله می‌داد، اختلاف است. برخی گفته‌اند: سامری مقداری خاک از جای پای اسب جبرئیل که برای شکافتن دریا آمده بود، برداشت و در دهان گوساله ریخت؛ به گوشت و خون تبدیل شد و جان گرفت. بلخی و زجاج و جبائی می‌گویند: او حیله‌ای به کار برده که هوا در دهان آن، داخل می‌شده و تولید صدا می‌کرد.

سامری میان قوم، نفوذی داشت و چون بعد از گذشتن سی روز، موسی علیه السلام بازنگشت، فکر کرد حضرت موسی علیه السلام مرده است؛ از این رو مردم را به پرستش گوساله دعوت کرد. مردم از اطاعت هارون علیه السلام دست کشیدند و دنبال گوساله رفتند. ⁽²⁾

نقد و بررسی روایات تفسیری فریقین، با توجه به مفهوم اسرائیلیات

با مقایسة روایات تفسیری اهل سنت و شیعه، این روایات را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

الف. روایات موافق قرآن.

شرک و دنیاپرستی که نمونة آن، عشق به گوسالة طلایی سامری بود، در تار و پود قلب قوم موسی علیه السلام نفوذ کرده و در سراسر وجودشان ریشه دوانده بود؛ به همین دلیل، خدا را فراموش کردند. شگفتا! این چگونه ایمانی است که هم با کشتن پیامبران می‌سازد و هم گوساله‌پرستی را مجاز می‌داند، و هم میثاق‌های محکمه الهی را به دست فراموشی می‌سپرد؟

بنی اسرائیل گوساله را خدا دانستند و آن را پرستیدند و مردمی ستمکار بودند. آیا بنی اسرائیل نمی‌دانستند گوساله با آن‌ها تکلم نمی‌کرد و به حال آنها سود و زیانی نداشت و راه سعادت به آنها نشان نمی‌داد. بدین ترتیب، خداوند بیان می‌کند آن‌ها به راه فساد رفته بودند؛

زیرا وجودی که در نیک و بد سخن نگوید و به راهی هدایت نکند، جمادی است که سود و زیانی ندارد. پس چگونه می‌تواند، معبود باشد؟

دکتر نقی پورفر مؤاخذه حضرت هارون علیه السلام توسط حضرت موسی علیه السلام را که در چندسوره⁽¹⁾بیان شده است، به شکلی دیگر مطرح کرده و می‌گوید:

با توجه به این که محکمات حادثه در آیات83 به بعد سورة مبارک طه مطرح است و تفسیر متشابهات باید در چهارچوب و بر پایة محکمات قرآن باشد، از این سوره شروع می‌کنیم. بحث درگیری موسی علیه السلام با هارون علیه السلام در آیات 92 - 97 سورة مبارکة طه مطرح شده است و بحث آن، از مسائل سنگین قرآنی است. -وَ مَا أَعْجَلَک عَنْ قَوْمِک یَمُوسَی-⁽²⁾ای موسی علیه السلام چه چیز باعث شد از قوم خودت اعراض کردی و به سوی من شتاب نمودی (برای آمدن به کوه طور)؟ (قَالَ هُمْ أُوْلَاءِ عَلَی أَثَرِی وَ عَجِلْتُ إِلَیْک رَبِّ لِتَرْضَی؛ ⁽³⁾موسی گفت: «آن‌ها در پی من هستند و شوق دیدار باعث شد من به سوی تو شتاب کنم، تا رضایت تو طلب شود. قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَک مِنْ بَعْدِک وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِیُّ⁽⁴⁾خدا فرمود: «به درستی که قوم تو را بعد از تو آزمودیم و سامری آن‌ها را گمراه کرد.

یعنی در کوه طور، خداوند حضرت موسی علیه السلام را آگاه می‌کند که سامری قومش را گمراه کرده و گوساله‌پرست شده‌اند؛ پس حضرت موسی علیه السلام در کوه طور، به گوساله پرستی توسط سامری علم دارد و از حادثه بی‌خبر نیست. حال با اشرافی که به حادثه دارد، به سوی قومش می‌آید باید چه کار کند؟ طبق صریح آیات، موسی علیه السلام به سراغ هارون علیه السلام رفته و او را بازخواست می‌کند و با سامری کاری ندارد. این امر، نشان می‌دهد مسأله اصلاً عادی نیست و خیلی پیچیدگی دارد؛ پس محکمات حادثه عبارتند از:

حضرت موسی علیه السلام به حضرت هارون علیه السلام می گوید: «چرا وقتی دیدی مردم گمراه شدند، از من تبعیت نکردی؟» استفهام در این آیه، استفهام توبیخی برای قوم است، نه هارون علیه السلام، یعنی حادثه آن‌قدر وحشتناک است که هارون معصوم و بی‌گناه به دلیل گناه مردم، بازخواست می‌شود.  هارون علیه السلام می‌گوید: «ای پسر مادرم! ریش مرا و موی سرم را مگیر. من ترسیدم بگویی بین بنی

اسرائیل اختلاف انداختی». بعد حضرت موسی علیه السلام از سامری می‌پرسد: «چرا این کار را کردی؟» او در پاسخ می‌گوید: «من چیزی دیدم که قوم ندیدند… و نفْسم این کار را در نظرم جلوه داد». با توجه به عصمت هارون علیه السلام، هنگامی که در منظر قوم بنی اسرائیل سرزنش و بازخواست می‌شود معلوم می‌شود و حادثه بسیار رقّت‌بار است، در سورة اعراف آمده است حضرت هارون علیه السلام می‌فرماید: «قوم مرا ناتوان یافتند و نزدیک بود مرا بکشند». مظلومیت هارون علیه السلام و قداست ملکوتی او، صحنة بسیار منقلب کننده‌ای ایجاد کرده است. معلوم است اکثر افراد قوم، مرتد و گوساله‌پرست شده بودند و در دین یهود مجازات مرتد، اعدام است. مفسران که ارتباط حادثه را هم لحاظ نکرده‌اند، در توجیه مطلب مانده‌اند که چگونه می‌شود معصومی، معصوم دیگر را سرزنش کند، زیرا هر یک از آن‌ها این کار را بکند، عصمتش زیر سؤال می‌رود؛ لذا اهل سنت برای توجیه گفته‌اند: معصوم در عمل اشتباه می‌کند؛ ولی شیعه معتقد است معصوم هم در نظر و هم در عمل عصمت دارد.

علامه طباطبایی در این باره دو احتمال می‌دهد:

 الف) موسی علیه السلام نمی‌دانست باعث و بانی گوساله‌پرستی کیست؟

ولی این حرف صحیح نیست؛ چون حضرت موسی علیه السلام طبق صریح آیات در کوه طور از جانب خداوند فهمید بانی و باعث گوساله‌پرستی، سامری است و به این موضوع علم داشت.

ب) موسی علیه السلام توهم کرد نکند هارون علیه السلام کوتاهی کرده است.

این حرف هم درست نیست؛ زیرا معصوم دربارة معصوم دیگر توهم نامناسب نمی‌کند؛ حتی توهم مؤمن درباره مؤمن گناه است تا چه برسد به معصوم علیه السلام .

توجیه دیگر: بعضی مفسرین دیده‌اند که اگر بازخواست هارون علیه السلام توسط موسی علیه السلام مطرح باشد عصمت مشکل پیدا می‌کند؛ لذا گفته‌اند موسی علیه السلام دست هارون علیه السلام را گرفته و به او گفته است: بیا تا در گوشی به تو چیزی بگویم.

طبق صریح آیه که می‌فرماید: «لَا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لَابِرَأْسِی»⁽¹⁾یعنی هارون به موسی می‌گوید ریش و موی سر من را مگیر و هم‌چنین آیة سورة مبارک اعراف: که «أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ»⁽²⁾یعنی موسی موی سر برادرش را گرفته و او را می‌کشید، معلوم می‌شود حضرت موسی علیه السلام هارون علیه السلام را توبیخ کرده است. به علاوه، این که آیه می‌فرماید: موسی، ریش و موی سر هارون را گرفت، نشانگر آن است که حضرت موسی علیه السلام بسیار غضبناک و عصبانی بوده و با شتاب این کار را می‌کرده است.

کوبیدن تورات بر زمین (محکمات سوم آیه): نیز نشان می‌دهد او خیلی عصبانی بوده است؛ در حالی که موسی کلیم الله علیه السلام و دست پروردة خداست و با توجه به عصمت، این عصبانیت‌ها را بروز می‌دهد؛ پس این که تورات را به زمین می‌کوبد به این معنا است که شما قوم بنی اسرائیل، تورات را با گوساله‌پرستی ضایع کردید؛ در حالی که تورات، برای هدایت مردم است و اکنون که شما مرتد شده‌اید، تورات به دردتان نمی‌خورد. در واقع، کوبیدن تورات به زمین، برای این بوده که به مردم بنی اسرائیل بفهماند جرمشان خیلی سنگین است؛ پس توبیخ موسی به هارون طبق آیات، به یقین، با شدت و غضب صورت گرفته و با توجه به جملة هارون علیه السلام که می‌گوید: «نزدیک بود مرا بکشند» معلوم می‌شود بیشتر قوم مرتد شده و طبق دین یهود، حکمشان اعدام بود. هم‌چنین توبة مرتد هم قبول نمی‌شود و در فرض توبه؛ این توبه در آخرت، برای مرتد مفید است. با این مسائل موسی علیه السلام در بحران عظیمی گرفتار شده و نتیجة چهل سال هدایت و رهبری او، با این حرکت از بین رفته است؛ لذا موسی می‌توانست دو کار انجام دهد:

... فتوبوا الی بارئکم فاقتلوا انفسکم⁽¹⁾

خودتان باید خودتان را بکشید.

نقاب بزنید و به جان هم بیفتید، تا همه یکدیگر را بکشید و مجازات شوید. مردم هم لباس پوشیدند و با هم درگیر شدند و با حالت گریه همدیگر را می‌کشتند، تا عاقبت به خیر شوند. هر کس هم ناظر صحنه بود، به شدت منقلب و گریان می‌شد. تعداد آن‌ها حدود صد هزار نفر بود که تا غروب همدیگر را کشتند. حدود دوازده هزار نفر از آن‌ها به این طریق کشته شدند. بعد از این، وحی آمد عمل کشتن و کشته شدن متوقف شود؛ این مقدار کشته، کفارة همه است. به این ترتیب، دوباره جامعه بنی اسرائیل احیا شد؛ پس صلابت و اخلاص ملکوتی موسی علیه السلام و مظلومیت و اخلاص ملکوتی هارون علیه السلام چنین تأثیر بزرگی بر جامعة بنی اسرائیل گذاشت و یهود را به جایی رساند که حاضر شد کشته شود.

نکته: حضرت موسی علیه السلام سامری را که در رأس گوساله پرستی بود، مجازات نکرد و زنده نگه داشت. این، نشانگر آن است که خدا مجازات مخصوصی برای سامری در نظر گرفته است. مجازاتش این بود که حالت روانی پیدا کرد؛ به گونه‌ای که از دیدن مردم وحشت داشت و فراری بود، و حالت جنون پیدا کرد؛ به طوری که اگر کسی به او دست می‌گذاشت. آزار می‌دید و احساس درد می‌کرد. این عذاب، مخصوص او بود. از طرف دیگر، نکبت و بدبختی شده بود و مثل حیوان زندگی می‌کرد. دیدن او، حال هر بیننده را دگرگون می‌کرد و تنفر شدید ایجاد می‌نمود او آیت الهی برای مجازات چنین انسان‌هایی بود؛ زیرا دیدن مکرر او توسط افراد و تنفری که از او داشتند، می‌توانست گوساله‌پرستی را که در عمق جان بنی اسرائیل ریشه داشت به تدریج ریشه‌کن نماید.

نتیجه: این جریانات، تدبیر الهی معصوم است که جامعه را چنین متحول می‌کند. انبیا علیهم السلام قبل از استفاده از اسلحه، از نفوذ در قلوب مردم استفاده می‌کنند. حتی در جایی که فرد، اعدامی است سعی می‌کنند آخرتش را آباد کنند و کاری می‌کنند با توبه از دنیا برود. این اهداف انبیا علیهم السلام نشان می‌دهد دین، مسؤولیت نجات مردم از جهنم آخرت را دارد و فقط اهداف دنیوی ندارد. ⁽¹⁾

ب روایات غیر موافق با قرآن

روایات یاد شده در تفاسیر اهل سنت و شیعه بسیار گویا با قرآن کریم و قداست انبیا منافات دارد؛ به خصوص روایتی که در تفسیر الدرالمنثور ذکر شده است که سامری در کودکی به دست جبرئیل علیه السلام تغذیه شده است. آیا خداوند فرشتة والامقامش که آیاتی دربارة مقام

او نزد خداوند ذکر شده است، مأمور نجات یک کودک قرار می‌دهد؛ درحالی که پیامبر اولوالعزم او در خانة فرعون به سر می‌برد؟ یا آن که خدا خود اجازه داده باشد برای انتقام از قوم، گوسالة سامری به صورت گوساله‌ای حقیقی درآید و نمونه‌های دیگر که بیان شد، همه و همه ساختة قصه پردازی‌های مغرضانه اهل کتاب است.

نتیجه

از آنچه گذشت، می‌توان پی برد چقدر از مطالب وارد شده در تفاسیر اهل سنت و شیعه دستخوش اموری شده است که عقل از آن‌ها رویگردان و بر خلاف نص قرآن کریم است. لذا بسی کار و کوشش مداوم را می‌طلبد، تا این روایات جعلی از هر نظر مشخص گردیده و از تفاسیر زدوده شود. امید که در آینده‌ای نزدیک شاهد جدایی تفاسیر از این گونه مطالب سخیف و مبتذل باشیم؛ اگرچه که خود این گفتارها، گواه خوبی برای نشان دادن دروغین بودن اسلام کسانی است که این مطالب از ایشان ذکر شده است و برای اغراضی شیطانی گاه آن را به معصومان نیز نسبت داده‌اند.

اسرائیلیات در تقاضای رؤیت خدا از سوی موسی علیه السلام

اشاره

از مسائل استوار و روشن قرآن، محال بودن رؤیت خدا است و هر کجا پای رؤیت خدا به میان آمده آن را انکار کرده است. وقتی موسی علیه السلام به میقات خدا رفت وخداوند با او صحبت کرد، خطاب به خدا گفت: «خود را به من بنما، تا به تو بنگرم»؛ اما خداوند در جواب او فرمود: «هرگز مرا نخواهی دید».

دیدگاه قرآن

قرآن، در این‌باره می‌فرماید:

 وَ لَمَّا جَاءَ مُوسی لِمِیقَتِنَا وَ کلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَب أَرِنی أَنظرْ إِلَیْک قَالَ لَن تَرَانِی وَ لَکنِ أُنْظُرْ إِلی الْجَبَلِ فَإِنِ استَقَرَّ مَکانَهُ فَسَوْف تَرَانِی فَلَمَّا تَجَلِّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکا وَ خَرَّ مُوسی صَعِقاً فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَنَک تُبْتُ إِلَیْک وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ ⁽¹⁾

و هنگامی که موسی به میعادگاه آمد و پروردگارش با او سخن گفت، عرض کرد: «پروردگارا ! خودت را به من نشان بده، تا تو را ببینم». گفت: «هرگز مرا نخواهی دید؛ ولی به کوه بنگر؛ اگر در جای خود ثابت ماند، مرا خواهی دید». هنگامی که پروردگارش بر کوه جلوه کرد، آن را همسان خاک قرار داد و موسی مدهوش به زمین افتاد. چون به هوش آمد، عرض کرد: «منزّهی

تو [از این که با چشم تو را ببینم] به سوی تو باز گشتم و من نخستین مؤمنانم».

دیدگاه تورات

درتورات، به طورکلی به گونه‌ای سخن می‌راند که گویی خدا مانند بشر، جسمی دارد که مکانی را اشغال کرده و قابل رؤیت می‌باشد؛ برای مثال می‌گوید:

چون خداوند دید برای دیدن مایل بدان سو می شود، خدا از میان بوته به وی ندا در داد و گفت: «ای موسی! ای موسی!» گفت: «لبیک». گفت: «بدین جا نزدیک میا. نعلین خود را از پایهایت بیرون کن؛ زیرا مکانی که در آن ایستاده ای، زمین مقدس است». ⁽¹⁾

در جای دیگر می‌گوید:

و خداوند به موسی گفت: «اینک من در ابر مظلم نزد تو می آیم، تا هنگامی که با تو سخن گویم، قوم بشنوند، و بر تو نیز همیشه ایمان داشته باشند. ⁽²⁾

در قسمت بعد می‌گوید:

و موسی قوم را برای ملاقات خدای از لشکرگاه بیرون آورد و در پایان کوه ایستادند. تمامی کوه سینا را دود گرفت؛ زیرا خداوند در آتش بر آن نزول کرد، و دودش مثل دود کوره ای بالا می شد، و تمام کوه، سخت متزلزل گردید. ⁽³⁾

مقایسة دو دیدگاه قرآن و تورات

با توجه به مطالب مذکور، به آسانی مشخص می‌شود تورات کنونی که در دسترس ما است، کتابی است آمیخته از تورات واقعی و نگاشتة بشری؛ زیرا یکی از اموری که قرآن مجید بر آن تأکید می‌ورزد، آن است که خداوند، قابل دیدن با چشم نیست و آنچه معصومان در این‌باره متذکر شده‌اند، دیدن با چشم دل و در حقیقت، به مرحلة یقین رسیدن است؛ اما تورات، مقام الهی را به سرحد بشری با جهل از آنچه پیرامون وی می‌گذرد، تنزل داده است. در عین حال، دو کتاب، در متلاشی شدن کوه با هم مشترکند.

درخواست رؤیت خداوند از جانب موسی علیه السلام در تفاسیر اثری

اکنون به سراغ تفاسیر اثری رفته و روایاتی را که دربارة تقاضای رؤیت خدا از سوی موسی علیه السلام

وارد شده است، ملاحظه می‌کنیم:

روایات تفسیری اهل سنت، به ویژه الدرالمنثور

هنگامی که حضرت موسی علیه السلام به پروردگارش گفت: «خودت را به من نشان بده»؛ خداوند فرمود: «هرگز احدی مرا نخواهد دید». آن‌گاه خدا فرمود: «به کوه بلند و عظیم بنگر؛ اگر کوه، استقرار پیدا نکرد، معلوم می‌شود دیدن من امکان ندارد؛ زیرا کوه با آن عظمت، برابر من خاک می‌شود و تو که بسیار ضعیف و ذلیلی، هرگز تاب و توان دیدن مرا نداری». ⁽¹⁾ 

همین که امر خداوند برای اهل کوه ظاهر شد، آن را با زمین یکسان کرد وکوه را به خاک مبدل کرد؛ یعنی کوه به زمین فرو ریخت.

برخی گویند: کوه به چهار قسمت شد؛ قسمتی به سوی مشرق و قسمتی به سوی مغرب و قسمتی به دریا و چهارمین قسمت، به صورت شن درآمد. برخی گویند: شش قسمت شد؛ سه قسمت به مدینه رفت و«احد» و «ورقان» و«رضوی» شد و سه قسمت به مکه رفت و «ثور» و «ثبیر» و«حراء» شد. ⁽³⁾

هنگامی که موسی تقاضای رؤیت پروردگارش کرد، خدای متعال ابری توأم با رعد و برق و صاعقه فرستاد که تا چهار فرسخ اطراف کوهی را که موسی در آن بود، احاطه کرد. حق تعالی فرشتگان آسمانی را فرمود: «بروید و از موسی بپرسید چگونه چنین جرأتی به خود داده و درخواست رؤیت مرا کرده است؟». فرشتگان آسمانی گروه گروه بر موسی ظاهر شدند. گروه اول به صورت گاوها بودند که زبان به تسبیح و تهلیل گشوده و صداهای مهیبی هم‌چون رعد

و برق داشتند. گروه دوم فرشتگان، به امر خدا و برای اعتراض به موسی نازل شدند. اینان صورت شیر داشتند و به تسبیح و تقدیس الهی اشتغال داشتند. بندة ضعیف خدا موسی بن عمران با مشاهدة این صحنه‌ها، ترس تمام وجودش را احاطه کرد؛ به گونه‌ای که تمام موهای سر و بدنش از ترس و وحشت راست شد و گفت: بار خدایا! از درخواست خود پشیمانم. به لطف خود مرا از این مهلکه نجات ده». پیشوای فرشتگان، جبرئیل پیش آمد و گفت: «ای موسی! زود به جزع و فزع آمدی. بر درخواست خود صبر کن که هنوز آنچه دیده‌ای اندکی بیش نیست و هر کس آن خواهد که تو خواستی، باید از این صبورتر باشد». سپس گروه سوم فرشتگان که به صورت کرکس بودند، ظاهر شدند و… . .

وهب تا هفت گروه از فرشتگان را در هیبت‌های عجیب و غریبی به تصویر کشیده است. ⁽¹⁾

آن هنگام که موسی بی‌هوش افتاده بود، فرشتگان از کنارش عبور کرده به وی می‌گفتند: «ای پسر زنان حیض! همانا از پروردگار خود درخواست بزرگی کرده‌ای». ⁽²⁾

 بدان که خدای متعال، فایده‌ای که موسی علیه السلام به سبب آن در میعادگاه حاضر شد، بیان کرد و در آن مکان، پروردگارش با او صحبت کرد و در آیه، مسائلی عالی مقام و شریف از علوم الهی وجود دارد.

مسأله اول: خدای متعال با موسی علیه السلام صحبت کرد و مردم دربارة کلام خدا اختلاف دارند؛ عده‌ای از آن‌ها گفته‌اند: کلامش از حروف تألیف و تربیت شده و منظم است. و برخی از آن‌ها گفته‌اند: کلامش صفت حقیقت مغایر حروف و صداها (اصوات) است. و اما گویندگان قول اول، عقلای تحصیل کرده هستند و متفق شدند که آن، حادث شده، پس از این که نبوده است. حنابله و حشویه ادعا کردند کلام مرکب از حروف و صداهای قدیم بوده است و این قول، پایین‌تر از آن است که عاقلی به آن توجه کند.

نقد نظر اول: این کلام، باطل است؛ چون این کلمات شنیده شده و مفهوم می‌باشد و وقتی مفهوم است که حروفش متوالی باشد. اما اگر حروفش یک گروه مجموعه و موجود باشد، مفید نخواهد بود.

نقد نظر دوم: ایجاب می‌کند که حروف حادث باشد؛ چون حروف اگر متوالی باشد، هنگامی که دومی می‌آید، اولی را نقض می‌کند. پس اول حادث است؛ چون هر چیزی عدمش ثابت شود، قدیم بودنش ممتنع است -دومی نیز حادث است، چون هر چیزی که وجودش متأثر از وجود غیرش باشد، حادث است؛ پس ثابت شد به تقدیر که کلام خدای تعالی، مجرد از حروف و اصوات مُحَدث (ایجاد شده) است. اگر این ثابت شد، به مردم خواهیم گفت: این‌جا دو روش وجود دارد:

اول: محل (مکان) آن حروف و اصوات، خود ذات خدای تعالی است و آن قول، کرامیه است.

دوم: محل آن‌ها (حروف) جسمی است مباین ذات خدای تعالی؛ مانند درخت و غیره و آن، قول معتزله است.

اما قول دوم: و آن این که کلام خدای تعالی، صفتی مغایر این حروف و اصوات است و این، قول بیشتر اهل سنت و جماعت است و آن، یک صفت قدیم و ازلی است. آنان که این قول را می‌گویند، در آن چیزی که موسی علیه السلام شنید، اختلاف دارند:

اشعری‌ها گفتند: موسی آن صفت حقیقی ازلی را شنید و همان طور که دیدن ذات خدا متعذر (غیر مقدور) نیست با این که ذاتش نه جسم و نه عرض است، همان طور بعید نیست کلامش شنیده شود، با این که کلامش نه حرف است و نه صوت. ابو منصور ماتریدی گفت: آن چیزی که موسی شنید، صداهای مقطّع و حروف مؤلفه بود که بر درخت، قائم شده بود و صفت ازلی، نه حرف است و نه صدا و آن، چیزی است که موسی آن را شنید و این شرح نظر مردم در شنیدن کلام خدای متعال است.

مسأله دوم: اختلاف کردند که خدای متعال تنها با موسی علیه السلام حرف زد یا همراه قومی دیگر. ظاهر آیه بر مطلب اول دلالت می‌کند؛ چون قول خداوند متعال وکلّمه ربُّه بر تخصیص موسی به این شرفیابی اشاره می‌کند و تخصیص به ذکر بر نفی حکم از آنچه گذشت، دلالت می‌کند. قاضی گفت: «بلکه هفتاد نفر برگزیدگان، میعادگاه کلام خدای تعالی را شنیدند» و گفت: «منظور از حضورشان آن است که تا قوم موسی علیه السلام را از آنچه در آن‌جا گذشت، با خبر کنند و این منظور، حاصل نمی‌شود، مگر با شنیدن کلام. هم‌چنین صحبت کردن خدای تعالی با موسی بدین شکل معجزه است. وقتی نبوت موسی علیه السلام مقدم‌تر بود، باید ظهور این معنا در غیر باشد».⁽¹⁾

روایات تفسیری شیعه، به ویژه نورالثقلین

وقتی موسی بن عمران از خدا خواست که او را ببیند، خداوند دستور داد موسی در محل معینی بنشیند. آن گاه ملائک را دستور داد دسته دسته با رعد و برق و باد و صاعقه ها از برابرش عبور کنند. هرگاه کاروانی از ملائک از مقابل موسی می گذشت، بند بند وجود موسی به لرزه در می آمد و سرش را بلند کرده می پرسید: «آیا پروردگار من میان شما است؟» هر دسته در جوابش می گفتند: «پروردگارت از دنبال می آید؛ ولی ای فرزند عمران ! بدان امر عظیمی درخواست کرده ای». ⁽³⁾

کوه را بر دریا بلند کرد و آن را داخل آب کرده و غیب نمود؛ پس آن، تا کنون در آب سرنگون است. ⁽⁴⁾

هنگامی که موسی به طرف کوه رفت، درهای آسمان باز شد و ملائک فوج فوج به سوی او آمدند؛ در حالی که در دستانشان نیزه ای بود و در سرشان نوری و از کنار موسی گروهی بعد از گروهی دیگر عبور می کردند و می گفتند: «ای پسر عمران! درخواست بزرگی کرده ای». موسی گفت: «پیوسته و مدام می ایستم، تا خداوند متعال تجلی کند». هنگامی که خداوند روحش را به او بازگرداند، به هوش آمد و گفت: «سُبْحَنَک تُبْت إِلَیْک وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ»⁽¹⁾

آن‌ها هفتاد نفری بودند که موسی آن‌ها را برگزید که کلام خدا را گوش دهند. هنگامی که شنیدند، گفتند: «ای موسی! ما به تو ایمان نمی‌آوریم، مگر این که خدا را آشکارا ببینیم که خداوند صاعقه‌ای فرستاد و همه را سوزاند. سپس آن‌ها را زنده نموده و به پیغمبری مبعوث کرد. ⁽²⁾

خداوند، حجاب را کنار زد و موسی به کوه نگاه کرد که کوه در دریا فرو رفت تا اکنون. و ملائک فرود آمدند و درهای آسمان باز شد و خدا به ملائک وحی کرد: «موسی را دریابید که فرار نکند». ملائک فرود آمده و موسی را احاطه کرده و گفتند: «آمدی ای پسر عمران! که درخواست بسی عظیم کردی». هنگامی که موسی دید کوه در عمق دریا فرو می‌رود و فرشتگان فرود می‌آیند، از ترس خدا و وحشت از آنچه دید، بر روی خود افتاد و مرد. خداوند روحش را بازگرداند. موسی سرش را بالا آورد و بیدار شد و گفت: «منزهی تو. من به سوی تو توبه کردم و از نخستین مؤمنان هستم»؛ (یعنی اولین کسی که تصدیق کرد، تو دیده نمی‌شوی.) خداوند متعال به او گفت: «ای موسی! تو را برمردم با رسالت‌ها و سخنانم برگزیدم؛ پس هر چه به تو دادم بگیر و از شکرگزاران باش. جبریل صدایش کرد: «ای موسی! من برادرت جبریل هستم». ⁽³⁾

ممکن است منظور از «میقات» در آیه زمانی باشد که خداوند تعیین کرده بود که موسی

آن‌جا برود؛ زیرا لفظ میقات، هم برای زمان به کار می‌رود و هم برای مکان. به هر صورت، خداوند، آن‌جا بدون واسطه با موسی سخن گفت. این‌جا تعیین نکرده است کلام خدا را از کجا شنید؛ ولی جاهای دیگر گفته است: از درخت شنید؛ بنابراین درخت، محل خروج صدا بود؛ زیرا صدا عرض است و باید قائم به جسم باشد. برخی گفته‌اند: این‌جا خداوند صدا را از ابر، بر گوش موسی رساند. موسی از فرصت استفاده کرد و گفت: «خدایا! خود را به من بنمای، تا تو را بنگرم». علما دربارة علت این درخواست، اختلاف کرده‌اند؛ زیرا موسی می‌دانست خدا را نمی‌توان به وسیلة حواس رؤیت کرد. اقوال علما از این قرار است:

پرسش: اگر جایز باشد برای قوم درخواست رؤیت کند، با این که موسی علیه السلام می‌داند رؤیت خداوند محال است، جایز است خواسته ایشان را که محال بود، از خداوند بخواهد.

پاسخ: تفاوت این است که هرگاه آن‌ها در جواز رؤیت شک داشته باشند، همین که بشنوند خداوند دیدنی نیست، شکشان بر طرف می‌شود؛ زیرا خداوند حکیم و گفتارش راست است؛ بنابراین جوابی که از جانب خداوند می‌رسد، شک آن‌ها را بر طرف می‌کند. اما شک در جواز جسم بودن خداوند، از این راه برطرف نمی‌شود؛ زیرا کسی که جسم است، ممکن نیست بی نیاز و عالم به همة معلومات باشد و جوابی که داده می‌شود، مفید یقین نیست و نفعی ندارد. برخی از علما گفته‌اند: جایز است موسی علیه السلام با علم به استحالة رؤیت، برای قوم خود درخواست رؤیت کند؛ زیرا این کار به صلاح قوم است؛ ولی در یاد خودش عالم باشد که آنچه در خواست می‌کند، از محالات است و مقصودش این است که از راه لطف، جوابی از جانب خداوند داده شود.