حدیقة الشیعة

مشخصات کتاب

سرشناسه : مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، - 993ق.

عنوان و نام پدیدآور : حدیقة الشیعة/ تالیف مقدس‌اردبیلی؛ تصحیح صادق حسن‌زاده، با همکاری علی‌اکبر زمانی‌نژاد.

مشخصات نشر : قم: موسسه انصاریان، 1419ق.= 1377.

مشخصات ظاهری : 2 ج.: نمونه.

شابک : 10000ریال : دوره‌978-964-438-580-3 : ؛ 35000ریال: دوره: 964-438-019-3 ؛ 40000ریال (ج.1، چاپ دوم) ؛ ج.1، چاپ چهارم‌978-964-438-581-0 : ؛ 40000ریال (ج.2، چاپ دوم) ؛ ج.2، چاپ چهارم: 978-964-438-580-3

یادداشت : ج. 1 و 2 (چاپ دوم: 1378).

یادداشت : ج. 1 (چاپ سوم: 1382).

یادداشت : ج. 2 (چاپ سوم: 1383).

یادداشت : ج.1 و 2 (چاپ چهارم: 1429ق. = 2008م. = 1387).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : مقدس اردبیلی، احمدبن محمد، - 993ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : امامت

موضوع : شیعه -- دفاعیه‌ها و ردیه‌ها

موضوع : ائمه اثناعشر

شناسه افزوده : حسن‌زاده، صادق، 1342 -، مصحح

شناسه افزوده : زمانی‌نژاد، علی‌اکبر، 1342 - ، مصحح

رده بندی کنگره : BP223/م‌7ح‌4 1377

رده بندی دیویی : 297/45

شماره کتابشناسی ملی : م‌77-11958

مقدمه

[جلد اول]

فهرست مطالب حدیقة الشیعة

پیشگفتار:شرح حال مقدس اردبیلی رحمه اللّه یک-شصت و هفت سخنان بزرگان درباره مقدس اردبیلی یک

اساتید اردبیلی چهار

شاگردان اردبیلی پنج

حکایات و کرامات اردبیلی ده

مقدس اردبیلی و سلاطین صفوی نوزده

بررسی صحت ارسال نامه اردبیلی به شاه عباس اول بیست و یک

تألیفات اردبیلی بیست و پنج

مکتب فقهی اردبیلی سی

بررسی صحت انتساب حدیقة الشیعة به مقدس اردبیلی سی و دو

دلایل موافقان صحت انتساب چهل و چهار

دلایل مخالفان صحت انتساب چهل و پنج

روش تصحیح حدیقة الشیعة شصت و چهار

تشکر از اساتید و همکاران شصت و شش

پیش مقدمۀ مؤلف کتاب 3-5 مقدمۀ کتاب 6-19

اصل اول:در بیان مقصود از لفظ امام و نیاز به وجود امام 6

اصل دوم:در بیان نسب امیر المؤمنین علیه السّلام 12

کنیه‌های علی علیه السّلام 14

لقب‌های علی علیه السّلام 16

چگونگی تولّد علی علیه السّلام در کعبه 18

باب اول:دوازده فصل است فصل اول:نصب امام لطف است 20-29 سه اعتراض اهل سنّت به قاعده لطف و جواب خواجه نصیر 21

آیا امامت از فروع دین است؟27

فصل دوم:لزوم افضل بودن امام از دیگران 30-36 خرافات اهل سنّت درباره توحید 34

فتواهای بی‌اساس سران اهل سنّت 35

فصل سوم:طریق تعیین امام علیه السّلام 37-52 اشکال بر اجماع در تعیین خلیفه 40

ارزش اجماع از دیدگاه شیعه 41

هجوم به خانه حضرت زهرا علیها السّلام 44

تلاش عمر و قنفذ برای تثبیت حکومت أبو بکر 45

اعتراف أبو بکر و عمر به فضائل فاطمه علیها السلام 46

فصل چهارم:دلائل تعیین امام علیه السّلام 53-247 دلائل عقلی 53

دلائل نقلی(قرآن-روای)58

دلائل قرآنی 58-175 آیه ولایت إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ... وَ هُمْ راکِعُونَ 59

معانی«ولیّ»62

«ولیّ»به معنای اولی به تصرّف است 63

آیه مباهله فَمَنْ حَاجَّکَ... اَلْکاذِبِینَ 65

موافقت صاحب کشاف با شیعه درباره آیه مباهله 68

دفاع علامه نیشابوری از نظریه شیعه 68

آیه تطهیر إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ... تَطْهِیراً 71

آیه مودّت قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ... اَلْقُرْبی 76

سورۀ هل اتی 78

آیه مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی... 84

کلام ابن طاووس درباره اهمیت«لیلة المبیت»86

مراتب زکات 86

شهادت از دیدگاه علی علیه السّلام 87

آیه نجوی یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا ناجَیْتُمُ... 89

دفاع علامه نیشابوری از افضلیّت علی علیه السّلام 91

آیه انفاق اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ... عَلانِیَةً 92

آیه کلمات فَتَلَقّی آدَمُ... کَلِماتٍ 93

پذیرش توبه حضرت آدم علیه السّلام در سایه توسل به پنج تن آل عبا علیهم السّلام 93

منظور از«کلمات»در آیه شریفه 94

آیه أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ... 94

آیه فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ... 96

علی علیه السّلام در شبانه روز هزار رکعت نماز می‌خواند 97

آیه اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا... 97

آیه إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً... 97

آیه إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ... 99

آیه وَ الَّذِینَ آمَنُوا... هُمُ الصِّدِّیقُونَ 102

آیه وَ النَّجْمِ إِذا هَوی... یُوحی 102

معنی وصایت 104

سوره«و العادیات»104

اشعار شافعی درباره علی علیه السّلام 107

آیه مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ 108

آیه إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ... 109

اشعار شافعی درباره اهل بیت علیهم السّلام 110

اهمیت و حکم صلوات فرستادن 112

مخالفت عنادآمیز اهل سنّت در مسائل فقهی با شیعه 113

آیه محبّت فَسَوْفَ یَأْتِی... یُحِبُّونَهُ 114

آیه وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ 115

آیه خیر البریّة 118

آیه وَ الْعَصْرِ 118

آیه کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ 120

آیه تبلیغ 121

افشای راز پیامبر توسط عایشه 121

شکل‌گیری توطئه«عقبه»121

واقعه غدیر خم 123

آیه اکمال 125

هلاکت حارث فهری و نزول آیه سأل سائل 126

علت عدم تصریح به نام علی علیه السّلام در قرآن 128

سخن محمد غزالی درباره خلافت 129

آیه وَ أَذانٌ مِنَ اللّهِ... اَلْحَجِّ الْأَکْبَرِ 132

آیه نور اَللّهُ نُورُ السَّماواتِ... 134

نور بودن خدا به چه معناست؟135

آیه عَمَّ یَتَساءَلُونَ... 137

تصریح به خلافت سه کس در قرآن 137

منظور از«نبأ عظیم»چیست؟139

آیه إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا... اَلرَّحْمنُ وُدًّا 142

آیه وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ 144

آیه هُوَ الَّذِی... بِالْمُؤْمِنِینَ 145

آیه وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ 146

آیه میثاق 147

آیه وَ نَزَعْنا... عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ 148

آیه وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ 150

آیه اَلَّذِینَ... إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ 151

آیه سَلامٌ عَلی إِلْ‌یاسِینَ 152

آیه سؤال از«اهل ذکر»153

آیه أَمْ یَحْسُدُونَ النّاسَ... 154

آیه حَسْبُنَا اللّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ 154

آیه أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ... 155

آیه مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا... 156

آیه أَ فَمَنْ یَعْلَمُ... لِیَذَّکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ 157

آیه الم أَ حَسِبَ النّاسُ... لا یُفْتَنُونَ 158

آیه وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَیْهِ... صالِحُ الْمُؤْمِنِینَ 159

«صالح»در این آیه به معنای«اصلح»است 160

مالک اشتر از دیدگاه علی علیه السّلام 160

آیه فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ... أَجْراً عَظِیماً 161

آیه وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ... أَثَرِ السُّجُودِ 163

آیه اولو الارحام 164

آیه هَلْ یَسْتَوِی هُوَ... صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ 164

آیه طوبی 165

آیه وَ مِمَّنْ خَلَقْنا... یَعْدِلُونَ 166

آیه وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ... 167

مشابهت علی علیه السّلام با عیس علیه السّلام 168

آیه مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ... 170

آیه میراث کتاب 171

حدیث«العلماء ورثة الأنبیاء»171

منظور از«العلماء»در حدیث چه کسانی‌اند؟171

آیه وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ... 172

آیه أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی 173

آیه لسان صدق 173

تعداد آیاتی که در شأن امام علی علیه السّلام نازل شده 175

دلائل نقلی(احادیث)بر امامت 176-247 حدیث خلقت 176

حدیث خلقت نور پیامبر و امام علی علیه السّلام 177

حدیث عشرت 179

حدیث وصایت 180

اشکال به معنی«وصی»و جواب آن 181

حدیث منزلت 183

شش فایده در حدیث منزلت 183

حدیث غدیر 186

برداشت محقّقانه صاحب مطالب السئول از حدیث غدیر 187

حدیث«تسلّموا علی علیّ بامیر المؤمنین»190

حدیث پرچم اسلام(حدیث خیبر)192

چهار نکته مهم در حدیث خیبر 196

حدیث روز خندق 201

حدیث«انّ علیّا منّی...»202

سدّ الابواب 205

حدیث«مثل علیّ،مثل عیسی علیه السّلام است»207

حدیث طیر 208

محبّت در اصطلاح حکما و صوفیه 209

حدیث«أنا مدینة العلم و علیّ بابها»211

احادیث جعلی در برابر حدیث«أنا مدینة العلم...»213

حدیث«رحم اللّه علیا اللهم ادر الحق...»215

فضائل عمّار یاسر 218

حدیث ابو تراب 218

حدیث کسر اصنام 219

فرمایش علی علیه السّلام به حارث همدانی 224

حدیث ردّ شمس 224

حکایت«لا سیف الاّ ذو الفقار...»228

حدیث خاصف النعل 230

حدیث«هم درجه پیامبر در قیامت»233

حدیث منافق‌شناسی 234

حدیث سبقت علی علیه السّلام در ایمان 236

حدیث«من آذی علیا...»237

حدیث مصافحه با علی علیه السّلام 238

حکایت خواستگاری از فاطمه زهرا علیها السّلام 239

حدیث ثقلین 242

تکرار حدیث منزلت 246

فصل پنجم:فضائل حضرت علی علیه السّلام(12 فضیلت برگزیده).248-317 فضیلت اول:علم علی علیه السّلام 248

مذمت صوفیه 250

فضیلت دوم:زهد علی علیه السّلام 253

فضیلت سوم:عبادت علی علیه السّلام 256

فضیلت چهارم:حلم علی علیه السّلام 258

فضیلت پنجم:جود و کرم علی علیه السّلام 259

فضیلت ششم:شجاعت علی علیه السّلام 260

فضیلت هفتم:مستجاب الدعوه بودن علی علیه السّلام 261

فضیلت هشتم:خبرهای غیبی علی علیه السّلام 261

فضیلت نهم:جهاد علی علیه السّلام 270

فضیلت دهم:نسب شریف علی علیه السّلام 275

فضیلت یازدهم:سخن نظام درباره هجوم به خانه فاطمه علیها السّلام 278

فضیلت دوازدهم:صاحب«حوض»و«لواء»و«صراط»285

احادیث جعلی در فضائل خلفا و جواب آنها 289

پاسخ به دلائل بی‌اساس ملا علی قوشچی 306

فصل ششم:مطاعن مشترک خلفای سه‌گانه 318-341 طعن اول:خود را خلیفه پیامبر نامیدند 318

طعن دوم:تخلّف از جیش اسامه 319

طعن سوم:غصب فدک زهرا علیها السّلام 321

طعن چهارم:قبول نکردن شهادت علی علیه السّلام 326

طعن پنجم:فرار از جهاد 332

طعن ششم:عدم شرکت در غسل و کفن و دفن پیامبر 333

طعن هفتم:بازگرفتن خمس و انفال از اهل بیت علیهم السّلام 333

طعن هشتم:خودداری از کشتن مخالف پیامبر 336

طعن نهم:توطئه برای کشتن علی علیه السّلام 339

طعن دهم:محروم بودن از حضور در تشییع جنازه زهرا علیها السّلام 339

طعن یازدهم:مخالفت با پیامبر در خصوص«سدّ الابواب»339

طعن دوازدهم:عبادت بت 340

طعن سیزدهم:خوردن شراب و گوشت خوک 340

طعن چهاردهم:عدم حضور در شعب و حبشه و...340

طعن پانزدهم:ایمان آنها مورد اتفاق امّت نبود 340

طعن شانزدهم:خود را منسوب به پیامبر ساختن 341

طعن هفدهم:تصرّف در اذان و اقامه 341

طعن هیجدهم:بدعت دست به سینه نهادن 341

طعن نوزدهم:اهمیت ندادن به مستحبات مؤکّده 341

فصل هفتم:مطاعن ویژه أبو بکر 342-362 طعن اول:وسوسه شیطان 342

طعن دوم:اقاله بیعت 342

طعن سوم:ندامت هنگام مردن 343

طعن چهارم:امر به سوزاندن در خانه زهرا علیها السّلام 343

طعن پنجم:وصیت به دفن خود در مرقد پیامبر اسلام 348

طعن ششم:مجازات نکردن قاتل مالک بن نویره 349

طعن هفتم:پدرش از بیعت با أبو بکر،خودداری کرد 353

طعن هشتم:بیعت أبو بکر ناگهانی بود 354

طعن نهم:بدعت در اذان صبح و وضوء نماز 354

طعن دهم:شک در حفظ قرآن از تحریف 355

طعن یازدهم:نصب عمر به خلافت 356

طعن دوازدهم:تصرّف در تشهد نماز 356

طعن سیزدهم:اهل گناه و اشتباه بود 356

طعن چهاردهم:لغو مأموریت او در ابلاغ برائت 357

طعن پانزدهم:تحت امر عمرو عاص بود 357

طعن شانزدهم:تهدید بلال حبشی مؤذن پیامبر 357

طعن هفدهم:مجازات نکردن اشعث بن قیس واجب القتل 357

طعن هیجدهم:سوزاندن فجاة سلمی در آتش 358

طعن نوزدهم:ندامت در حال استحضار و عدم اعتراف نزد مردم 358

طعن بیستم:علم به احکام شریعت نداشت 360

طعن بیست و یکم:مخالفت با امر پیامبر در مسأله خلافت 361

طعن بیست و دوم:انتخاب کارگزاران نالایق 361

طعن بیست و سوم:نشستن بر منبر پیامبر 361

طعن بیست و چهارم:از میوه بهشتی محروم بود 361

طعن بیست و پنجم:بیست هزار دینار از بیت المال بر ذمّه‌اش بود 361

طعن بیست و ششم:موجب شهادت فاطمه زهرا علیها السّلام شد 361

فصل هشتم:مطاعن ویژه عمر بن خطّاب 363-391 طعن اول:جلوگیری از وصیت کردن پیامبر 363

طعن دوم:انکار موت پیامبر و استفاده سیاسی از آن 368

طعن سوم:شک در نبوّت پیامبر اسلام 368

طعن چهارم:بدعت در مهر زن 369

طعن پنجم:حکم به سنگساری زن حامله 370

طعن ششم:حرام کردن متعه زن و متعه حج 371

طعن هفتم:تجسّس و بدون اجازه وارد خانه مردم شدن 374

طعن هشتم:تبعیض در پرداخت اموال بیت المال 376

طعن نهم:بدعت نماز تراویح و نماز ضحی 376

طعن دهم:تغییر مکان مقام ابراهیم در مکه 377

طعن یازدهم:وضو ساختن از ظرف مسیحیان 377

طعن دوازدهم:قبول نکردن شهادت مملوک 378

طعن سیزدهم:با تهدید با ام کلثوم ازدواج کرد 378

طعن چهاردهم:اهمیت ندادن به امر پیامبر در خصوص عبّاس 379

طعن پانزدهم:عدم آگاهی از حکم شرعی در خصوص شراب‌خواری 380

طعن شانزدهم:واگذاری انتخاب خلیفه به شورای شش نفری 380

طعن هفدهم:اجرا نکردن حکم در خصوص زنای مغیره 383

طعن هیجدهم:اظهار ندامت در بستر مرگ 385

طعن نوزدهم:تلاش فراوان در بیعت گرفتن برای ابو بکر 386

طعن بیستم:ندانستن مسائل شرعی 387

طعن بیست و یکم:فراموش کردن شغل گذشته خود را 389

طعن بیست و دوم:بدعت سه‌طلاقه کردن زن در مجلس واحد 389

طعن بیست و سوم:عدم آگاهی از مسائل قضائی 390

طعن بیست و چهارم:عدم آگاهی از مسائل قرآنی 390

طعن بیست و پنجم:بدعت در میراث و نکاح 391

فصل نهم:مطاعن ویژه عثمان 392-413 طعن اول:خویشان و دوستان فاسق و فاجر خود را حاکم مسلمانان ساخت 392

ولید بن عقبه شراب‌خوار را به امامت جماعت برگزیدی 392

سعد بن عاص ستمگر را حاکم کوفه ساخت 392

عبد اللّه بن عامر فاجر را والی عراق گردانید 393

عبد اللّه بن ابی سرح را به مصر فرستاد 393

معاویه را حاکم شام کرد 393

بیت المال به بنی امیه بخشید 393

طعن دوم:بر خلاف دستور پیامبر،حکم و مروان را به مدینه آورد 393

طعن سوم:با وجود اصحاب پیامبر،غلامان ترکی و رومی را حاکم ساخت 395

طعن چهارم:کشتن ابن مسعود 396

طعن پنجم:اهانت به عمّار یاسر 398

طعن ششم:تبعید ابو ذر غفاری 399

طعن هفتم:عبد اللّه بن سعید شراب‌خوار را حاکم مصر گردانید 403

طعن هشتم:مجازات نکردن قاتل هرمزان 404

طعن نهم:دستور سنگسار کردن زن بی‌گناه 405

طعن دهم:بدعت در مسائل شرعی 407

طعن یازدهم:اعتراض مقداد به مدّاح عثمان 408

طعن دوازدهم:آرزوی ازدواج با زنان پیامبر 408

طعن سیزدهم:خیانت در مسائل مالی 409

طعن چهاردهم:فرار در جنگ احد و پناهنده شدن به مسیحی 410

طعن پانزدهم:بیزاری اصحاب پیامبر از او 411

طعن شانزدهم:فرار در جنگ بدر 413

طعن هفدهم:عدم حضور در بیعت رضوان 413

فصل دهم:مطاعن معاویه و بنی امیه 414-501 بیزاری پیامبر اسلام از بعضی اصحاب 415

افرادی از امت اسلام مثل یهود و نصاری گمراه می‌شوند 416

اعتراض به عدالت پیامبر اسلام 418

خبر دادن پیامبر به علی علیه السّلام درباره خدعه‌های امّت 421

چرا علی علیه السّلام با خلفا نجنگید؟422

شجاعت حضرت حمزه و جعفر طیّار 425

میان نمازگزاردن و زنا کردن ناصبی فرقی نیست 430

توطئه برای کشتن پیامبر در راه تبوک 430

حذیفه، منافق‌شناس بود 432

بیزاری پیامبر از خالد بن ولید 437

معرفی طلحه و زبیر و علّت مخالفت آنها 438

عملکرد عایشه و حفصه 441

داستان حوأب 442

مخالفت عایشه با پیامبر 444

طعنه ابن عباس به عایشه 445

جشن گرفتن حفصه برای شکست خوردن علی علیه السّلام 446

معرفی ابو موسی اشعری 447

معرفی ابو هریره 448

معرفی عبد اللّه بن عمر 449

بیعت عبد اللّه بن عمر با حجّاج 450

معاویه خود را برتر از عمر می‌دانست 452

دوازده دلیل بر واجب اللعن بودن معاویه 454

معاویه ادّعای دریافت وحی می‌کرد 456

کشتن حمید بن قحطبه اولاد علی علیه السّلام را 458

اعزام معاویه،بسر بن ارطاة را به مدینه 459

پیامبر پدر معاویه را در هفت موضع لعن کرد 461

احادیث در اهل جهنم بودن معاویه 462

بدعتهای معاویه 467

حکم پیامبر درباره قتل معاویه 472

کشته شدن عایشه به دست معاویه 477

مذاکره یزید با عبد اللّه بن عمر 480

گزارش عبد اللّه بن عباس از کفر ابو سفیان و معاویه 482

کشف عورت عمرو عاص در جنگ صفّین 487

بحث شیخ مفید با علی بن عیسی رمّانی 489

علّت ملقّب شدن محمد بن نعمان به«شیخ مفید»490

قائل شدن اهل سنّت به«جبر»493

نسب عمر بن خطّاب 495

نسب عمرو عاص 497

نسب معاویه و طلحه 498

تغییر دادن شأن نزول آیه با چهار صد هزار دینار 499

سخن ولید پلید درباره علی علیه السّلام 500

فصل یازدهم:بیان معجزات و قضاوتهای علی علیه السّلام 502-630 مژده راهب مثرم به میلاد علی علیه السّلام 504

سخن گفتن علی علیه السّلام در گهواره 507

ایمان آوردن ابو طالب 510

ایمان آوردن علی علیه السّلام 512

حدیث بساط 515

علّت تعظیم جبرئیل به علی علیه السّلام 530

زنده کردن علی علیه السّلام جوان مقتول را 532

معجزه علی علیه السّلام در راه صفّین 533

قضاوت علی علیه السّلام درباره دختر بی‌گناه 535

جنگ علی علیه السّلام با جنّیان 538

شفا دادن علی علیه السّلام جوان مفلوج را 541

نشان دادن معجزه به یهودیان 544

مجروح ساختن سگ مخالفان علی علیه السّلام را 545

سخن گفتن علی علیه السّلام با شیر درنده 546

نام علی علیه السّلام در کتابهای آسمانی 550

درخواست یهود از پیامبر و علی علیه السّلام 552

اثر معجزه‌آسای محبت علی علیه السّلام 554

کور شدن چشم دشمنان علی علیه السّلام 557

مأموریت علی علیه السّلام در سرزمین جنّیان 561

طیّ الارض علی علیه السّلام در خاکسپاری سلمان فارسی 562

سخن گفتن علی علیه السّلام با حیوانات 565

شفا دادن علی علیه السّلام پیامبر اسلام را 568

دشمن علی علیه السّلام به شکل سگ در آمد 569

ملاقات حضرت یوشح با علی علیه السّلام 572

اعتراف هارون الرشید به فضایل علی علیه السّلام 577

نور طینت علی علیه السّلام 581

اسامی علی علیه السّلام نزد اقوام جهان 583

مساوات علی علیه السّلام با پیامبران 587

سخن خلیل نحوی در عظمت علی علیه السّلام 603

اعتراف مخالفان به علم علی علیه السّلام 607

قضاوتهای علی علیه السّلام در زمان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله 609

قضاوتهای علی علیه السّلام در حکومت ابو بکر 614

قضاوتهای علی علیه السّلام در حکومت عمر 619

قضاوتهای علی علیه السّلام در حکومت عثمان 625

نقشه معاویه برای استفاده از علم علی علیه السّلام 626

قضاوتهای علی علیه السّلام در کوفه 629

فصل دوازدهم:تعداد اوصیای پیامبر اسلام و زندگانی آنها 631-1008 عدم تطبیق عدد دوازده با خلفای بنی امیه و بنی عباس 632

دلائل نقلی در اثبات امامان دوازده‌گانه شیعه 641

فرزندان علی علیه السّلام 649

حکایت طیر و ابن ملجم 650

زندگانی امام حسن علیه السّلام 651 حکایت حبابه والبیّه 652

معجزه امام حسن علیه السّلام در سر سبز شدن درخت 656

توضیح«الدّنیا سجن مؤمن...»در پاسخ یهودی 657

پاسخ امام حسن علیه السّلام به معاویه 657

وصیت امام حسن علیه السّلام 660

زندگانی امام حسین علیه السّلام 661 خواص تربت امام حسین علیه السّلام 663

خبر دادن پیامبر به شهادت امام حسین علیه السّلام 664

سخن پسندیده محمد بن حنفیّه درباره حسنین(علیهما السّلام)669

قیام مختار 670

درمان بوسیله تربت امام حسین علیه السّلام 674

ثواب گریه بر امام حسین علیه السّلام 677

زندگانی امام زین العابدین علیه السّلام 680 اثبات امامت سجاد علیه السّلام 682

فضائل امام سجاد علیه السّلام 685

عبادت امام سجاد علیه السّلام 687

معجزات امام سجاد علیه السّلام 688

دعای امام سجاد علیه السّلام در سجده 693

احادیث امام سجاد علیه السّلام 697

زندگانی امام محمد باقر علیه السّلام 699 ملاقات جابر با امام باقر علیه السّلام 700

فرق«مقام صبر»با«مقام رضا»701

پاسخ امام باقر علیه السّلام به سؤالات راهب 702

معجزات امام باقر علیه السّلام 706

احادیثی از امام باقر علیه السّلام 716

زید از دیدگاه امام صادق علیه السّلام 720

زندگانی امام صادق علیه السّلام 723 معجزات امام صادق علیه السّلام 726

خیانت سفیر هند و معجزه امام علیه السّلام 731

امام صادق علیه السّلام و ردّ پیشنهاد ابو مسلم و ابو سلمه 736

ظهور صوفیه در زمان امام صادق علیه السّلام 740

افکار ابو هاشم کوفی 743

سفارش پیامبر صلّی اللّه علیه و آله به ابو ذر 748

باب:در ذکر مذاهب صوفیه 750-817 فصل اول:مذاهب صوفیه 751

سخن راوندی درباره فلاسفه 754

فصل دوم:فروع مذاهب صوفیه 755

سخن محیی الدین بن عربی درباره وحدت وجود 756

بحث صوفیه با امام صادق علیه السّلام 756

سخن شیخ صدوق و شیخ مفید درباره صوفیه 757

صوفیه سه طایفه‌اند 762

حکایت علامه حلّی درباره صوفی تارک الصلاة 767

معنای«غنا»788

احادیثی از امام صادق علیه السّلام 804

زندگانی امام موسی کاظم علیه السّلام 818 ملاقات شقیق بلخی با امام موسی کاظم علیه السّلام 819

دستور امام کاظم علیه السّلام به علی بن یقطین 822

نصوص بر امامت امام کاظم علیه السّلام 830

دعای امام کاظم علیه السّلام 833

احادیثی از امام کاظم علیه السّلام 834

سبب شهادت امام کاظم علیه السّلام 835

زندگانی امام رضا علیه السّلام 840 حکایت زینب کذّابه 842

دعای باران 847

حدیث سلسلة الذهب 851

داستان دعبل شاعر 852

خبر دادن امام رضا علیه السّلام از قبر خود 856

نصوص بر امامت امام رضا علیه السّلام 858

احادیثی از امام رضا علیه السّلام 861

سبب شهادت امام رضا علیه السّلام 863

نظر ابن طاووس در خصوص شهادت امام رضا علیه السّلام 870

زندگانی امام جواد علیه السّلام 881 ملاقات مأمون با امام جواد علیه السّلام در کوفه 882

سؤالات علمای درباری از امام جواد علیه السّلام 884

مغلوب شدن یحیی بن اکثم در بحث با امام جواد علیه السّلام 885

نصوص بر امامت امام جواد علیه السّلام 896

زندگانی امام هادی علیه السّلام 899 طرح امام علیه السّلام برای رفع مشکل شیعه 902

داستان شعبده‌باز هندی با امام علیه السّلام 910

علّت نامیده شدن حضرت هادی علیه السّلام به«عسکری»912

پاسخ امام هادی علیه السّلام به سؤالات علمای درباری 917

زندگانی امام حسن عسکری علیه السّلام 918 نصوص بر امامت امام حسن عسکری علیه السّلام 919 نماز باران امام عسکری علیه السّلام 926

داستان ازدواج امام عسکری علیه السّلام 932

زندگانی امام زمان(عج)936 تولّد شگفت‌انگیز حضرت مهدی(عج)937

نصوص بر امامت حضرت مهدی(عج)940

بحثی درباره«...المهدی فی وسطها و عیسی فی آخرها»960

شفا یافتن اسماعیل بن حسن به دست مبارک امام زمان(عج)963

نصب حجر الاسود به دست امام زمان(عج)970

توقیع بر لعن حلاّج 972

نوّاب چهارگانه امام زمان(عج)976

عنایت امام زمان(عج)به ابو سوره زیدی 981

توقیعات امام زمان(عج)990

یاران امام زمان(عج)از شهرها 994

علامات ظهور 995

داستان سفر به جزیره خضراء 1008

خاتمه:در نکته‌ای چند متفرقه 1015-1030 بحثی درباره 73 فرقه اسلام 1015

علّت به وجود آمدن اهل سنّت 1024

سابقه مذهب شیعه 1027

فهرست‌ها 1031-1165 فهرست آیات قرآن 1033

فهرست احادیث پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله 1055

فهرست احادیث ائمه اطهار و فاطمه زهرا علیهم السّلام 1068

فهرست سخنان اصحاب پیامبر و...1076

فهرست اشعار 1081

فهرست ضرب المثل‌ها 1084

فهرست کتب 1085

فهرست أعلام 1097

فهرست منابع و مآخذ کتاب 1150

مقدمه مصحح

شرح حال مقدّس اردبیلی

اشاره

احمد بن محمد معروف به«مقدس اردبیلی»و«محقق اردبیلی»در زمرۀ فقهای بزرگ و نامی مکتب امامیه به شمار می‌آید.این فقیه جلیل القدر قرن دهم هجری یکی از فقهای بزرگ و دقیق،و از نوابغ روزگار است که دارای کرامات و مقامات شگفت‌انگیز بوده است و به تحقیق می‌توان گفت جهان این قبیل افراد را کمتر به خود دیده است.

رهبر معظم انقلاب در تجلیل از او فرموده:«این بزرگوار که عمر مبارک و نورانی‌اش،بخش اعظم قرن دهم هجری را فرا گرفته،اگر در میان سه شخصیت بزرگ فقهی این قرن،نفر اول شمرده نشود می‌توان گفت که در برخی از جهات علمی،از آن دو بزرگمرد دیگر(یعنی محقق کرکی و شهید ثانی که بی‌شک وی از هر دو نفر آنان بالواسطه استفاده برده است)برجسته‌تر است.دقت نظر او در تطبیق مدارک با مدّعای فقهی در هر مسأله،و قوت تحقیق او-که بحق،عنوان محقق را در کلمات بزرگان برای او تثبیت کرده است-همراه با نوآوری و شجاعت علمی،از جملۀ خصوصیاتی است که وی را شایستۀ عنوان«شیخ الطائفه»و«حبر محقّق»در کلمات مرحومین مجلسی و وحید بهبهانی،و کتاب مجمع الفائدۀ او را-بنابر معرفی بهبهانی رحمه اللّه-نوشته‌ای بی‌نظیر در میان کتب متقدمین و متأخرین و موجب شگفتی و حیرت خردمندان و اندیشه‌وران قرار داده است.» ⁽¹⁾

در کتابهای تراجم و شرح حال نگاری از او با عنوانهای زیر یاد شده است:«عالم،

فاضل،عابد،زاهد،محقق،مقدس،ثقه،جلیل القدر،بلند مرتبه،عظیم الشأن،فقیه امامیه و افضل اهل زمان خود در تقوا و ورع و زهد». ⁽¹⁾

علامۀ مجلسی(وفات 1110 ه.ق)در تجلیل از او می‌گوید:«محقق اردبیلی در تقوا و زهد و فضل به عالی‌ترین درجات رسیده بود و من در بین علمای گذشته و حال، نظیر و همتایی برایش سراغ ندارم.خداوند متعال با ائمۀ طاهرین علیهم السّلام محشورش فرماید.» ⁽²⁾

محدّث قمی(وفات 1359 ه.ه.ق)نیز مثل همین کلمات افتخارآمیز مجلسی را در بزرگداشت وی می‌آورد:«...شیخ اجل،عالم ربانی،فقیه،محقق صمدانی،معروف به محقق اردبیلی است که در مراتب«علم»و«فضل»و«عبادت»و«زهد»و«کرامت»و «وثاقت»و«تقوا»و«ورع»و«جلالت»به درجه[ای]رسیده که توصیف نشود،و در قدس و تقوا به مرتبه[ای]رسیده که به او«مثل»زده شود.و به راستی اشعه انوار جمال و پرتو حسن آن عالم مفضال،چنان تجلی کرده که بر هیچ دیده پوشیده نیست.» ⁽³⁾

صاحب جواهر(وفات 1266 ه.ق)نیز در بحث لزوم عدالت در امام جماعت،و اینکه آیا حسن ظاهر کفایت می‌کند یا باید ملکه عدالت داشته باشد،می‌نویسد:«...هرگز نمی‌توان حکم به ملکه بودن عدالت شخصی داد،مگر اینکه مثل مقدس اردبیلی و سید هاشم[بحرانی متوفی 1107 ه.ق]باشد؛بنابه آنچه که از حالات این دو نفر نقل شده ...» ⁽⁴⁾

مقدس اردبیلی معاصر شیخ بهائی عاملی(وفات 1031 ه.ق)و حکیم میر داماد (وفات 1041 ه.ق)بوده است و ظاهرا ملاقاتی هم بین مقدس و شیخ بهایی انجام

پذیرفته است.البته طبق معمول،مردم در این رابطه داستانهایی ساخته‌اند که در شأن این دو عالم ربانی نیست.

در خصوص مقام فقهی و نظرات و آراء او،باید گفت که فقها توجه خاصی به آن داشته‌اند؛از جمله حضرت امام خمینی رحمه اللّه است.آیت اللّه جعفر سبحانی در این باره می‌فرماید:«حضرت امام در میان فقهای شیعه،از سه نفر تجلیل خاصی می‌کرد:یکی مرحوم شیخ طوسی،دوم مرحوم محقق،سوم مرحوم اردبیلی؛خصوصا پیوسته به شرح ارشاد اردبیلی مراجعه می‌کرد و جرأت و جسارت او را در افتاء می‌ستود.» ⁽¹⁾

استاد شهید مطهری(شهادت 1358 ه.ش)می‌نویسد:«نظریات دقیق او مورد توجه فقها است». ⁽²⁾

به خصوص قبل از تألیف«جواهر الکلام»و کتب شیخ اعظم انصاری بیشتر، نوشته‌ها و تحقیقات مقدس اردبیلی مطرح بوده است.

یکی از اساتید بنام حوزه می‌فرماید:«دیدن نظریات مقدس اردبیلی به فقیه جرأت و اطمینان می‌دهد،از این روی مفید است که به آنها مراجعه شود». ⁽³⁾

کار مهم و بزرگ دیگر اردبیلی برپا داشتن حوزۀ نجف بوده است.هرچند در زمان صفویه به وجود او در ایران شدیدا نیاز بود و سلاطین وقت و علمای عالی مقام با اصرار از او می‌خواستند به ایران بیاید،ایشان قبول نکرد و توانست حوزۀ چند صدساله نجف را با بحث و تدریس خود گرم و پرشور نگاه دارد و در برابر حوزۀ اصفهان آن را تقویت نماید تا آن دانشگاه بزرگ تشیع منقرض نگردد.

اساتید محقق اردبیلی

در اینکه مقدس اردبیلی در حوزه درس چه کسانی حاضر شده و از محضرشان استفاده برده است،اطلاع زیادی در دست نیست و آنچه در این باره می‌توان گفت این است که به طور تفصیل و مشخص و روشن نمی‌دانیم اساتید ایشان چه کسانی بوده‌اند ولی همین قدر گفته‌اند که عمده تحصیلاتش را در منقول و معقول از شاگردان شهید ثانی (شهادت 965 ه.ق)استفاده کرده است.

علامه افندی می‌نویسد:«...علوم عقلی را در شیراز نزد خواجه جمال الدین محمود شیرازی-شاگرد خواجه جلال الدین دوانی-آموخت.و در اواخر بلکه می‌توان گفت در اواسط عمرش-زمانی که در نجف اقامت گزیده بود-بحث و تدریس علوم عقلی را ترک گفت و فقط به تدریس علوم نقلی پرداخت تا اینکه وفات یافت.» ⁽¹⁾

و علامه سید محسن عاملی در تأیید استفاده مقدس از محضر خواجه جمال الدین،می‌گوید:«او همراه آخوند ملا عبد اللّه یزدی(وفات 981 ه.ق)که حاشیه در منطق را نوشته و خواجه میرزا جان باغنوی(وفات 994 ه.ق)در درس خواجه جمال الدین حاضر می‌شدند. ⁽²⁾

و خود مقدس اردبیلی یکی از اساتیدش را در مبحث«قبله»شرح ارشاد،معرفی کرده است و شرح‌حال‌نگاران به این نکته توجه نداشته‌اند.آن استاد بزرگ؛علامه الیاس اردبیلی ⁽³⁾،دایی مقدس اردبیلی،است که در علوم ریاضی و عقلی و نجوم و هیئت ید طولایی داشته است.

مقدس می‌نویسد:«اهل و خبرۀ علم هیئت در این عصر،بسیار نادر است و این علم را منحصرا در دایی خود سراغ دارم که بعد از خواجه نصیر الدین طوسی،روزگار نظیرش را به خود ندیده است!خداوند وجودش را بر ما منت نهاد و از علمش ما را مستفیض ساخت و از کم توفیقی ماست که حدود 25 سال است از دیدارش بی‌نصیب شده‌ایم و شب و روز از خداوند کریم دیدارش را می‌طلبیم.در نجف اشرف-که بر ساکنانش درود باد-خدمتش می‌رسیدم،هرچند در ایام اقامتش مدتی مریض بودم و مدتی هم از وجود این نعمت غافل شدم تا اینکه ایشان از اینجا مهاجرت فرمود...(تا اینکه می‌گوید:)در اینجا ذکر می‌کنم آنچه را که از خدمت دایی‌ام استفاده کرده‌ام.» ⁽¹⁾

بدین ترتیب دو نفر از اساتیدش شناخته می‌شوند.صاحب ریاض العلماء،سید امیر فیض اللّه را نیز از اساتید اردبیلی شمرده است و تصریح کرده که ایشان غیر از فیض اللّه تفریشی(شاگردش)بوده است. ⁽²⁾

شاگردان اردبیلی

دربارۀ شاگردان اردبیلی صاحب ریاض العلماء می‌نویسد:«از اساتیدم شنیدم که شاگردان او ده نفرند که همه آنها از فضلا و علما بوده‌اند» ⁽³⁾و بعد چهار نفر از آنها را نام می‌برد.

ما این ده نفر شاگرد مقدس را شناسایی کردیم که در اینجا به طور اختصار به آنها اشاره می‌کنیم.

1- شیخ جمال الدین ابو منصور حسن بن زین الدین شهید ثانی،معروف به

«صاحب معالم»(وفات 1011 ه.ق)که پس از تحصیل علوم و معارف اسلامی در«جبل عامل»جهت تکمیل آن همراه«صاحب مدارک»در دهه آخر(983 الی 993 ه.ق)عمر مقدس اردبیلی از محضر پرفیض او استفاده برد.از درس دوست و هم بحث مقدس، شیخ عبد اللّه یزدی صاحب حاشیه،نیز بهره گرفت.

در«روضات الجنات»آمده است که ایشان در سال 993(سال وفات اردبیلی)در درس مقدس شرکت می‌کرد.در حالی که علامه سید محسن امین مدرکی را ارائه می‌دهد که صاحب معالم در سال 983 ه.ق در نجف بوده و از درس مقدس چند سال استفاده برده است. ⁽¹⁾

2- سید محمد بن علی بن حسین موسوی عاملی معروف به صاحب مدارک (وفات 1009 ه.ق)همراه دایی خود،صاحب معالم در درس مقدس حاضر می‌شد.

مقدس اردبیلی«ارشاد»علامه حلی را همان سالها شرح می‌کرد(سال پایان تألیف شرح ارشاد الأذهان 985 ه.ق است)و با توجه به اینکه اردبیلی از اول کتاب نکاح تا ابتدای کتاب صید و ذباحه«ارشاد الأذهان»را یا شرح نکرده و یا به دلیل بد خطی بعضی از نسخه‌ها قابل استفاده نبوده است،از شاگردش،صاحب مدارک،می‌خواهد قسمتهای شرح نشده از«ارشاد الأذهان»را شرح نماید،آن قسمتها را از کتاب«مختصر النافع» محقق حلی شرح می‌کند. ⁽²⁾

اما اینکه مشهور شده است که این دو شاگرد کتاب«معالم الاصول»و«مدارک الاحکام»را در زمان حیات استادشان نوشته و به او عرضه کردند و مورد تشویقش قرار گرفتند،درست نیست،چرا که مقدس اردبیلی در سال 993 وفات یافته و کتاب معالم در سال 994 پایان پذیرفته ⁽³⁾و کتاب مدارک الاحکام در سال 998 اتمام

یافته است. ⁽¹⁾مگر اینکه بگوییم مقدس اردبیلی پاره‌ای از نوشته‌های آنها را دیده و تحسین کرده است و بعد از ارتحال اردبیلی،آنها نیز کتابهایشان را به اتمام رسانده‌اند.

3- امیر علاّم،که به قول صاحب ریاض العلماء«علامه»است و اسم با مسمایی دارد و در اکثر علوم دست داشته به خصوص در فقه و فقاهت.چنان که مقدس اردبیلی هنگام وفاتش به او ارجاع می‌دهد و می‌گوید:در شرعیات از سید علاّم استفاده نمایید. ⁽²⁾

ایشان یکی از دو نفر شاگرد اردبیلی است که چگونگی شرفیابی و توفیق دیدار مقدس با امام زمان(عج)را گزارش داده است و پرده از مقامات استادش برداشته و او را بهتر به ما شناسانده است. ⁽³⁾

4- خواجه فضل اللّه استرآبادی که از برجسته‌ترین شاگردان اردبیلی بوده است.و در هنگام ارتحال،میرزا محمد استرآبادی از مقدس اردبیلی،می‌پرسد:بعد از شما از محضر چه کسی استفاده کنیم؟ایشان در علوم عقلی به خواجه فضل اللّه،و در علوم شرعی به سید امیر علام ارجاع می‌دهد.

خواجه فضل اللّه تعلیقاتی بر«احکام القرآن»استادش نگاشته و حاشیه‌ای هم بر الهیات شرح تجرید دارد. ⁽⁴⁾

5- میرزا محمد بن علی بن ابراهیم استرآبادی(وفات 1026 ه.ق)رجالی مشهور که در علم رجال سه کتاب تألیف کرده:رجال کبیر،رجال متوسط،رجال صغیر.ایشان همان شاگردی است که در لحظات آخر عمر استادش مقدس اردبیلی،از او سؤال می‌کند که بعد از او،چه کسانی در علوم عقلی و نقلی بر مسند تدریس تکیه زنند؟و مقدس همان طور که مذکور شد امیر علام و خواجه فضل اللّه را معرفی می‌کند و ظاهرا استرآبادی انتظار

داشت از او هم نامی ببرد.لذا از این واقعه مقداری ناراحت می‌شود و بعد از ارتحال استادش نجف اشرف را ترک گفته و در مکه معظمه رحل اقامت می‌اندازد. ⁽¹⁾ایشان استاد محمد امین استرآبادی صاحب«الفوائد المدنیه»و پایه‌گذار«اخباریگری»است.

6- شیخ محمد علی بلاغی(وفات 1000 ه.ق)صاحب تألیفات ارزشمند از جمله «شرح اصول کافی»،شرح ارشاد علامۀ حلی و حاشیه بر«معالم الاصول»است. ⁽²⁾

7- عنایة اللّه قهپائی صاحب«مجمع الرجال»که خود در حواشی که بر کتاب «رجال کشی»دارد تصریح به استفاده از محضر اردبیلی نموده است. ⁽³⁾

8- ملا عبد اللّه شوشتری(وفات 1021 ه.ق)که خود استادی بزرگ بوده و در همان زمان که از خدمت اردبیلی استفاده می‌کرد،حوزۀ تدریس داشت و چند نفر از شاگردان مقدس از درس او استفاده می‌بردند و مجلسی اول که شاگرد شوشتری است در شرح مشیخه«من لا یحضره الفقیه»به این مطلب که شوشتری شاگرد اردبیلی است تصریح فرموده است.

شوشتری رساله عملیه‌ای به زبان فارسی نگاشته که مشهور به«الواجبات» است. ⁽⁴⁾

9- خواجه فیض اللّه بن عبد القاهر حسینی تفریشی(وفات 1025 ه.ق)شاگرد برجسته مقدس اردبیلی و استاد دانشمند مشهور امیر شرف الدین شولستانی نجفی (وفات 1063 ه.ق)است.

خواجه فیض اللّه نیز جریان ملاقات مقدس اردبیلی با امام زمان(عج)را گزارش داده است ⁽⁵⁾و تعلیقاتی بر کتاب ارزنده«آیات الاحکام»استادش

نگاشته است. ⁽¹⁾ملا مصطفی تفریشی صاحب«نقد الرجال»درباره‌اش می‌نویسد:«او دارای علم بسیار و حلم و بردباری بزرگ و بی‌شمار بوده؛متکلم و فقیه...همه صفات پسندیده علما و اهل صلاح و تقوا در او جمع شده بود.» ⁽²⁾

10- سید عباس بن محمد موسوی بیابانکی که شاگرد مقدس بوده و کتاب مجمع الفائدۀ استادش را-که در سال 985 ه.ق به اتمام رسیده بود-در سال 986 ه.ق کتابت کرده است. ⁽³⁾

احتمال می‌دهیم که پسر مقدس اردبیلی،ابی الصلاح تقی الدین محمد،از محضر پدرش استفاده کرده باشد چرا که ایشان از نظر علمی و سنی در شرایطی بوده که به تصریح خود اردبیلی در اول حاشیه بر شرح تجرید،آن کتاب برای ایشان تألیف شده است و فراغت از این کتاب سال 986 ه.ق بوده است.در صورت اثبات این مسأله،یازده نفر از شاگردان اردبیلی شناسایی می‌شوند. ⁽⁴⁾

همچنین آقای محمد علی تربیت می‌نویسد:«مولانا حمزه از حکمای معروف شهر اردبیل بوده،از تلامذه محقق اردبیلی است که در تاریخ 1099 با مرض طاعون در گذشته و له فرائد و تعلیقات و افادات.» ⁽⁵⁾

با توجه به سال وفات مقدس که 993 است،پذیرفتن این مسأله مقداری مشکل است هرچند بعید هم نیست که ایشان شاگرد مقدس بوده و بیش از 120 سال عمر کرده است.و احتمال آن هم می‌رود او شاگرد میرزا محمد اردبیلی معروف به محقق اردبیلی باشد:«میرزا محمد الاردبیلی الاصل و کاشانی المسکن که مشهور به محقق است و قبر او در بیدگل است از قرای کاشان؛از جمله عرفا بوده و از شاگردان قاضی اسد اللّه قهپائی

[وفات:1048 ه.ق].» ⁽¹⁾

حکایات و کرامات مقدس اردبیلی

کرامات و مقامات شگفت‌انگیز و فراوانی از«مقدس اردبیلی»نقل می‌کنند که همه آنها حاکی از«تقوا»و«خلوص»و«صفای نفس»و توکل واقعی به خدا و اعتقاد کامل به«توحید افعالی»است که او را به حق شایسته لقب«مقدس»ساخته است.البته این نکته را لازم است بگوییم که بعضی از این حکایات در شأن این شخصیت عمیق و محقق والامقام نیست و بیشتر به افسانه می‌ماند تا به حقیقت و اینگونه داستانها که با مبالغه و شایعه و مسامحه آمیخته،قطعا برای«مقدس»فضیلت ساز نیست بلکه مقام علمی این فقیه جلیل القدر را تنزل داده و در مرتبه‌ای قرار می‌دهد که گویا ایشان هیچ اطلاعی از«فقه»و مسائل شرعی نداشته است!

محدث جلیل القدر شیخ عباس قمی می‌نویسد:«مولانا[مقدس اردبیلی]در یک سفری از اسفار خود به کاظمین مالی[چهار پایی]کرایه کرده بود و صاحبش همراه نبود.

چون خواست از کاظمین بیرون شود یکی از اهل بغداد کاغذی به وی داد که به نجف اشرف برساند.مولانا آن کاغذ را گرفت لکن پیاده به نجف رفت و مرکوب را سوار نگشت و فرمود من از«مکاری»اذن حمل رقیمه[نامه]را نداشتم.

هم او گوید:که من در«تحفة الاحباب» ⁽²⁾در حال ثقة جلیل«صفوان بن یحیی» نگاشتم شبیه به این را از ورع آن بزرگوار در حمل دو دینار.» ⁽³⁾

علامه محقق سید محسن امین عاملی در«اعیان الشیعة»بعد از نقل این داستان می‌فرماید:«اگر این حکایت دربارۀ«صفوان»درست باشد دربارۀ مقدس اردبیلی با آن شأن و مقام فقهی‌اش صحیح نیست و به نظرم چنین روایاتی از مبالغه و افراطهای فاسد نشأت گرفته و بسیار بعید است چنین مسائلی از اردبیلی به ظهور رسد که اگر غیر از این باشد باید گفت این حکایت آن قدر که مناسب و نزدیک به نکوهش اردبیلی است سزاوار و مناسب مدح و تجلیل از او نیست،برای اینکه این کار یک نوع کم عقلی و ابلهی است.» ⁽¹⁾

البته باید گفت چنین داستانهایی هم دربارۀ اصحاب امامان علیهم السّلام صحیح نیست و ما ناخودآگاه شخصیت امثال صفوان را تنزل می‌دهیم و یاران امامان علیهم السّلام را اشخاص بی‌اطلاع معرفی می‌کنیم. ⁽²⁾

اگر از این قبیل حکایات سست بگذریم داستانهای خواندنی و صحیح به وفور از «مقدس»سراغ داریم که چند نمونه از آنها را در اینجا می‌آوریم.

1- «ملا احمد مقدس اردبیلی در سفر بود یکی از زوار که آن جناب را نمی‌شناخت به او گفت جامه‌های مرا ببر نزدیک آب و بشوی و چرک آنها را بگیر.ملا احمد قبول کرد و جامه‌های آن مرد را برد و شست و آورد تا به او بدهد در این هنگام آن مرد ملا احمد را شناخت و خجالت کشید.مردم نیز او را توبیخ کردند.مقدس اردبیلی فرمود چرا او را ملامت می‌کنید؛مطلبی نشده است حقوق برادران مؤمن بر یکدیگر بیشتر از اینهاست! حاج شیخ عباس قمی پس از نقل این واقعه می‌گوید:«مولانا در این کار به امام هشتم اقتدا کرده است زیرا در روایات آمده است که روزی امام هشتم وارد حمام شد شخصی در

حمام آن حضرت را نمی‌شناخت گفت:«بیا مرا کیسه بکش»امام رفت و به کیسه کشیدن او مشغول شد سپس مردم در آمدند و امام را شناختند و از امام برای کردار آن مرد معذرت خواهی کردند،امام با مردم سخن گفت تا نگران نباشد و همین گونه ادامه داد تا کیسه کشیدن آن مرد را تمام کرد! ⁽¹⁾

2- یکی از خصوصیات پسندیده و پیامبر گونه مقدس اردبیلی پذیرش هدیه بود کم بها باشد یا گرانبها؛همان طور که پیامبر گرامی هدیه را می‌پذیرفت و لو جرعه‌ای از شیر باشد...» ⁽²⁾یا هدیه‌ای که فقط عنوان هدیه را داشت می‌پذیرفت امام رضا علیه السّلام فرمود:

«...مرد اعرابی نزد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله می‌آمد و برای حضرت هدیه می‌آورد و همان جا می‌گفت«پول هدیه مرا مرحمت کن»!رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله می‌خندید.آن حضرت هر وقت غمناک می‌گردید می‌فرمود.اعرابی چه شد کاش می‌آمد[و با این کارش ما را مقداری می‌خندانید]. ⁽³⁾

محدث جلیل القدر شیخ عباس قمی می‌نویسد:«عادت مولانا[مقدس اردبیلی] بر آن بود که می‌پوشید از جامه هرچه حلال باشد خواه پرقیمت باشد یا ارزان و هرگاه کسی به آن بزرگوار جامه نفیسی هدیه می‌کرد قبول می‌فرمود و می‌پوشید.و مکرر اتفاق می‌افتاد که عمامه گرانبها به ایشان تقدیم کرده بودند که معادل بوده با«زر خالص»چون به زیارت مشرف می‌شده هر سائلی که چیزی از ایشان می‌طلبید قطعه[ای]از آن را پاره می‌کرد و به او می‌داده تا آنکه باقی می‌مانده بر سر ایشان مقدار ذراعی که به خانه مراجعت می‌نمود» ⁽⁴⁾.

3- یکی از ویژگیهای قابل ذکر مقدس اردبیلی همان روحیه فقیرنوازی و آنها را در

زندگی خود شریک کردن است و به اصطلاح«مردمی»بوده است.«در سالی گرانی بود و مقدس آنچه از طعام و غذا داشت بین فقراء و نیازمندان تقسیم کرد و خود نیز همانند فقرا یک سهم از آن برداشت و این کار پسندیده‌اش را همچنان در آن دوران خشکسالی و گرانی ادامه می‌داد تا اینکه صبر و بردباری زوجه‌اش به سر آمد و بر این شیوه فقیرنوازی مقدس اعتراض نمود و گفت:فرزندانت را از این غذاها محروم می‌سازی تا آنها مجبور شوند در این سالهای کمبود و گرانی و پرمشقت و نداری،دست نیاز به سوی مردم گشایند؟

مقدس اردبیلی بعد از این گفتگو،همسرش را ترک گفت و به مسجد کوفه شتافت و در آنجا به اعتکاف نشست.روز دوم اعتکافش شخصی ناشناس مقداری غذای پاکیزه از گندم خوب و آرد نرم و مرغوب به منزل مقدس آورد و به همسرش تحویل داد و در ضمن گفت:این غذا و آرد را صاحب منزل فرستاد و خودش در مسجد جامع به اعتکاف نشسته است!

اعتکاف سه روزه مقدس اتمام یافت و ایشان روانه منزل شد.همسرش گفت:

طعامی را که توسط اعرابی برای ما فرستادی خوب طعامی است.مقدس که از این ماجرا بی‌اطلاع بود متعجب گشت و فهمید که این عنایت از کجاست و خدا را سپاس گفت. ⁽¹⁾

او در این کار نیز به پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله اقتدا کرده است چرا که پیامبر از آنچه خدا روزیش می‌کرد بیش از آذوقه یک سال بر نمی‌داشت آن هم اندکی از خرما و جو بود،و ما بقی را در راه خدا صرف می‌کرد.هرچه از وی می‌خواستند عطا می‌کرد بعد نوبت می‌رسید به قوت یک سال خود،از آن هم ایثار می‌فرمود و چه بسا پیش از آنکه سال تمام شود ذخیره‌اش تمام می‌گشت و خود محتاج آذوقه می‌گردید. ⁽²⁾

4- شیخ محمد حرز الدین صاحب«معارف الرجال»یکی از رؤیاهای صادقه مقدس اردبیلی را در کتابش آورده که:مقدس اردبیلی سخت بیمار گشت که اصولا امید

بهبودی از آن بیماری نمی‌رفت.مقدس قبل از بیماری دربارۀ چگونگی نسب مادرش و علویه بودن او بسیار تفحص کرده بود تا به این نسب افتخارآمیز اطمینان کامل پیدا نماید ولی موفق نشده بود.در همین مدتی که به بستر بیماری افتاده بود در عالم رویا توفیق دیدار مولای متقیان امیر المؤمنین علیه السّلام و حضرت فاطمۀ زهرا علیها السّلام به او دست داد و از اینکه حضرت زهرا علیها السّلام در عالم رؤیا از او چهره پوشیده بود مقدس با خود گفت که امروز اطمینان یافتم که این نسب علویه بودن مادرم درست نیست،چرا که بی‌بی فاطمه زهرا علیها السّلام از من چهره پوشانده و مرا نامحرم پنداشته؟در عالم رؤیا به این تفکر و خیال بود که ناگهان متوجه شد که حضرت زهرا علیها السّلام نقاب از چهره کنار زد و دوازده عدد خرما به او ارزانی داشت.آنگاه از خواب بیدار گشت و از این رؤیای صادقه فهمید که راز کنار زدن نقاب از چهره چه بوده؟و یقین کرد که مادرش«علویه»است و او هم به این واسطه فرزند زهرا است.و تناول دوازده عدد خرما دلالت بر بهبودی از آن بیماری و دوازده سال زندگی کردن بعد از آن ماجرای مکاشفه‌آمیز دارد.و چنین نیز شد و مقدس اردبیلی شفا یافت و دوازده سال زنده ماند و در این مدت آثار ارزنده‌ای بجا گذاشت ⁽¹⁾از آن جمله کتاب «مجمع الفائده و البرهان»را که در سال 977 ه.ق شروع کرده بود با جدیت تمام و همت والا در سال 985 ه.ق به اتمام رساند.بعد از این بهبودی صاحب معالم و صاحب مدارک از محضرش استفاده کامل بردند و بعد از او مکتب فکری او را زنده نگه داشتند و سرانجام این دوازده سال پربار و با برکت به پایان رسید و مقدس در سال 993 ه.ق دار فانی را وداع گفت.

5- قبل از اینکه حکایت پنجم را ذکر کنم لازم می‌دانم این نکته مهم را متذکر شوم و آن اینکه شاید کسانی از کلمه«مقدس»برداشت درستی نداشته باشند و کاربرد صحیح آن را دربارۀ این شخصیت جلیل القدر در نیابند و فکر کنند او«مقدس مآب»بوده و یا اینکه از درس و بحث و تحقیق دست برداشته و آنها را«قیل و قال»پنداشته و شب و

روز جز نماز و روزه و دعا و زیارت به کار دیگر نمی‌پرداخت است.

لیکن مطلب چنین نبوده و او کار و وظیفه اصلی خود را همان بحث و تدریس و تحقیق می‌دانسته که ثمره آن ترویج فقه جعفری و راه و روش علوی است.

نقل می‌کنند مقدس اردبیلی هر وقت آهنگ زیارت کربلای معلّی را می‌کرد نمازش را احتیاطا جمع می‌خواند و وقتی از او سؤال می‌شد چرا نمازت را به«قصر»و «اتمام»جمع کردی؟تمسک به فائده مشهور علم اصول می‌نمود که«انّ الأمر بالشّیء یقتضی النّهی عن ضدّه»و در توضیح این اصل می‌فرمود:طلب علم واجب عینی است و زیارت حضرت سید الشهداء علیه السّلام عملی استحبابی است و می‌ترسم از اینکه واجب را واگذاشته به مستحب می‌پردازم گناهکار و سفرم سفر معصیت باشد.با این که مقدس اردبیلی در مسافرت هم حتی الامکان فرصتها را از دست نمی‌داد و سخت مشغول مطالعه و تحقیق و تفکر بود. ⁽¹⁾

و در این عصر هم که اسلام با مشکلات فراوانی مواجه است و لازم است برای شناساندن آن،تحقیقاتی وسیع انجام پذیرد علمای طراز اول حوزه‌های علمیه می‌فرمایند طلاب محترم در ایام تحصیل به درس و بحث بیشتر توجه بکنند و حتی در شبهای درسی به اماکن مقدسه مثل جمکران و...نروند و برای زیارت و جمکران و مسجد سهله رفتن در ایام غیر درسی برنامه‌ریزی نمایند.و این نکته‌ای است که از زندگی «مقدس اردبیلی»به خوبی استفاده می‌شود.و بعضی هم فرموده‌اند اگر چه شروع درس طلبگی واجب کفایی است ولی ادامۀ آن واجب عینی است.

6- از تواضع و فروتنی مقدس اردبیلی حکایاتی بسیار نقل شده که یکی از نمونه‌های آن تواضع در برابر شاگردانش است.توضیح اینکه:مقدس وقتی مشغول شرح ارشاد علامه حلی بوده و کتاب ارزنده«مجمع الفائده و البرهان»را تألیف می‌کرد قسمتی از آن کتاب را به صاحب معالم و صاحب مدارک می‌داد و می‌گفت:عبارات آن را ببینید و

اصلاح نمایید چرا که می‌دانم بعضی عبارات آن غیر فصیح و نارساست. ⁽¹⁾

7- مقدس اردبیلی از شیفتگان واقعی اهل بیت علیهم السّلام بوده و محبت خاندان پاک پیامبر اسلام با خون و گوشت او به هم آمیخته بود؛که همان شرفیابی او خدمت امام زمان(عج)و تکلم در بارگاه علی بن ابی طالب علیه السّلام و رؤیای صادقه‌اش همه،حکایت از این علاقه و عشق می‌کند.

محدث جلیل القدر شیخ عباس قمی رحمه اللّه می‌گوید:«...بعد از موت او بعضی از مجتهدین او را در خواب دیده که با هیأت نیکو و جامه پاکیزه از روضۀ علویه بیرون شد از آن مرحوم[اردبیلی]پرسید که چه عمل شما را به این مرتبه رسانید؟[مقدس اردبیلی] فرمود:بازار اعمال را کساد دیدیم.یعنی عملی که به درجه قبول برسد خیلی کم است و فرمود:نفع نبخشید ما را مگر ولایت صاحب این قبر[علی بن ابی طالب علیه السّلام]و محبت او». ⁽²⁾

8- در بین شاگردان مقدس اردبیلی ظاهرا مسن‌تر از ملا عبد اللّه شوشتری(وفات 1021 ه.ق)نبوده که خود حوزه درس و بحث داشته و جمعی از شاگردان اردبیلی نیز در آن شرکت می‌کردند.

ملا عبد اللّه شوشتری چه بسا از مقدس اردبیلی سؤالها می‌کرد و با مقدس به گفتگو می‌نشست.ولی بارها دیده می‌شد مقدس ناگهان سکوت اختیار کرده و بحث را ناتمام می‌گذاشت.آنگاه دست ملا عبد اللّه را می‌گرفت و با هم به خارج شهر می‌رفتند و در خلوتگاه جواب سؤالاتش را به تمام و کمال می‌داد و ملا عبد اللّه متعجب گشته و می‌گفت:

ای استاد،چرا در همان جا این پاسخهای محققانه را ارائه ندادی؟!من پنداشتم جوابی برای آنها نیست.

مقدس می‌فرمود:اگر در جلو دیدگان مردم به این بحثها می‌پرداختیم مایۀ نقصان

و حقارت من و شما می‌شد،چرا که شما تلاش می‌کردید حرفتان را به کرسی بنشانی،و من نیز سعی می‌کردم پیروزی از آن من باشد و در نتیجه از راه حق منحرف شده به جدل می‌پرداختیم ولی الآن جز خداوند متعال کسی شاهد بحث ما نیست و انگیزه‌ای جز روشن شدن حقیقت نداریم. ⁽¹⁾

9- مقدس اردبیلی از چنان احترامی برخوردار بود که شاه طهماسب صفوی(وفات 984 ه.ق)وقتی نامۀ ایشان را مبنی بر کمک به یکی از سادات و رفع مشکل او دریافت کرد به احترام نامه مقدس،از جا برخاست و وقتی دید که مقدس اردبیلی او را«برادر» خطاب کرده،به وجد آمده و گفت که آن نامه را با کفنش همراه سازند و وقتی دفنش کردند این نامه مبارک را زیر سرش در قبر گذاردند تا بدین وسیله به دو فرشته نکیر و منکر احتجاج نماید که من همان کسی هستم که مقدس مرا«برادر»خطاب کرده است. ⁽²⁾

10 .یکی از سعادتهای بزرگ اردبیلی توفیق شرفیابی به محضر مبارک ولی اللّه الاعظم حضرت بقیة اللّه(عج)بوده است که علی رغم پنهان داشتن این دیدار، شاگردانش به آن پی بردند و برای ما گزارش کردند.و این از خصوصیات مهم کسانی است که بحق به دیدار سرّ اکبر و اسم اعظم نایل آمده‌اند و از بازگو کردن چنین توفیقی امتناع داشته‌اند.نه اینکه مثل بعضی از مدعیان که برای خود دکان باز کرده و هر روز ادعای دیدار حضرتش را می‌کنند و جمعی از اهل دین را بدین وسیله می‌فریبند و از صداقت و خلوص آنها کمال استفاده را برای اهداف دنیوی خود می‌کنند.و در گذشته شاهد بودیم چگونه این شیوه خطرناک بر پیکره دین اسلام ضربه وارد ساخت و فرقه‌های ضاله به وجود آمد و جمعی از شیعیان را از ما جدا ساختند و فرقۀ استعماری بابیه و بهائیه پدید آمدند.

به هر حال اصل قضیه که همان«مکاشفه»یا«مشاهده»و یا«رؤیت»امام زمان

(عج)می‌باشد کاملا صحیح است ⁽¹⁾و برخی از علمای بزرگ از جمله ابن طاووس(وفات 664 ه.ق)ابن فهد حلی(وفات 841 ه.ق)مقدس اردبیلی(وفات 993 ه.ق)و سید مهدی بحر العلوم(وفات 1212 ه.ق)چنین توفیقی نصیبشان شده بود.

سید نعمت اللّه جزائری(وفات 1112 ه.ق)در جلد اول انوار نعمانیه بعد از ذکر «ورع»مقدس اردبیلی رحمه اللّه و جایگاه بزرگ ایشان در زهد و تقوا و بعضی از کراماتش می‌نویسد:یکی از اساتید موثق و مورد اطمینان من که اهل علم و عمل بود برایم حکایت کرد[چگونگی شرفیابی مقدس به حضور امام زمان(عج)را]که مقدس اردبیلی شاگردی داشت بنام«میر فیض اللّه تفریشی»که دارای فضل و ورع بود نقل می‌کرد که من حجره‌ای در مدرسه‌ای که مشرف به«حرم شریف مولی علی علیه السّلام بود داشتم.شبی اتفاق افتاد که از مطالعه فارغ گشتم در حالی که از شب بسیار گذشته بود.پس،از حجره‌ام که در طبقه فوقانی بود بیرون آمدم[در آن شب تاریک و ظلمانی]به اطراف بارگاه حضرت علی علیه السّلام می‌نگریستم که ناگهان در آن سیاهی شب دیدم مردی به سوی آستانۀ شریف می‌رود با خود گفتم شاید این مرد دزد باشد[که از تاریکی شب استفاده کرده]و می‌خواهد «قنادیل حرم»را سرقت نماید.از طبقه فوقانی به سرعت پایین آمدم و به سوی آن شخص شتافتم و من او را کاملا تحت نظر داشتم ولی او از حضور من در آنجا بی‌اطلاع بود.پس آن شخص در برابر درب حرم مطهر ایستاد و ناگهان دیدم قفل آن خود به خود به زمین افتاد و او وارد حرم شد و درب دوم و سوم نیز به همان منوال باز شد و آن شخص به نزدیک ضریح مقدس رسید و با کمال احترام و ادب بر قبر مطهر سلام کرد و از جانب قبر هم جواب سلامش را دادند!و او شروع به صحبت با«امام علی علیه السّلام»نمود و دربارۀ یک مسألۀ علمی به صحبت پرداخت.و من ناگهان از صدایش او را بخوبی شناختم[او استادم

مقدس اردبیلی بود]سپس مقدس اردبیلی از شهر خارج گشت و به سوی مسجد کوفه رفت و من او را دنبال کردم و همچنان او مرا نمی‌دید تا اینکه به محراب مسجد کوفه رسید[و در حالی که احدی در مسجد دیده نمی‌شد]شنیدم دارد با مردی دربارۀ همان مسأله علمی صحبت می‌کند.آنگاه برگشت و من هم او را دنبال کردم.وقتی به دروازه نجف رسید هوا روشن شده بود،من خود را به استادم نشان دادم و عرض کردم ای سرورم! من از اول ماجرایی که امشب اتفاق افتاد همراهت بودم و همه چیز را دیدم،حال بفرمایید آن دو نفر که در حرم مطهر و مسجد کوفه با آنها مذاکره کردی و سؤال و جواب رد و بدل شد کی بودند؟

مقدس اردبیلی از من پیمان گرفت تا زمانی که زنده هست هرگز از این ماجرا پرده بر ندارم و به کسی چیزی نگویم.آنگاه گفت:ای فرزندم!همانا برخی مسائل علمی بر من مشتبه می‌شود و چه بسا من شبها به مرقد امام علی علیه السّلام شرفیاب می‌شوم و دربارۀ آن مسأله به صحبت می‌پردازم و پاسخ مسأله را از امام دریافت می‌کنم و امشب نیز [مسأله‌ای داشتم و با او در میان گذاشته]ایشان مرا به مولایم امام زمان(عج)ارجاع داد و امام علیه السّلام به من فرمود:«امشب فرزندم مهدی علیه السّلام در مسجد کوفه حضور دارند پس به‌سویش شتاب و این مسأله را از او بپرس.این شخص[که در مسجد کوفه با او صحبت می‌کردم]همانا حضرت مهدی علیه السّلام بود.» ⁽¹⁾

مقدس اردبیلی و سلاطین صفوی

دوران زندگانی مقدس اردبیلی مصادف با به حکومت رسیدن صفویه در ایران و فعالیت علمای شیعه برای هرچه بهتر معرفی کردن مکتب تشیع و حاکمیت آن در ایران بوده است.این حکومت صفویه بود که شدیدا برای رسمیت بخشیدن به قدرت خود به

«علمای شیعه»نیاز داشت نه اینکه علما به دربار نیاز داشته باشند و علی رغم میل باطنی خودشان از آبرو و عزت ظاهری چشم پوشیدند و به دربار رفتند تا مکتب تشیع گسترش پیدا کند که امروز ثمره آن تلاشها و از خودگذشتگیها را به عیان می‌بینیم که یکی از آنها پیروزی انقلاب اسلامی در ایران است.

امام خمینی رحمه اللّه می‌فرماید:«و اما قضیه خواجه نصیر و امثال خواجه نصیر را،شما می‌دانید این را که خواجه نصیر که در دستگاهها وارد می‌شد نمی‌رفت وزارت کند،می‌رفت آنها را آدم کند.نمی‌رفت که برای اینکه در تحت نفوذ آنها باشد،می‌خواست آنها را مهار کند تا آن اندازه‌ای که بتواند،کارهایی که خواجه نصیر برای مذهب کرده آن کارها است که خواجه نصیر را خواجه نصیر کرد،نه طب خواجه نصیر و نه ریاضیات خواجه نصیر؛آن خدمتی که به اسلام کرد خواجه نصیر که رفت در دنبال هلاکو و امثال آنها لکن نه برای اینکه وزارت بکند،نه برای اینکه برای خودش یک چیزی درست بکند،او رفت آنجا برای اینکه آنها را مهار کند و آن قدری که قدرت داشته باشد خدمت بکند به«عالم اسلام»و خدمت به الوهیت بکند.و امثال او مثل محقق ثانی،مثل مرحوم مجلسی و امثال مرحوم مجلسی که در دستگاه صفویه بود.صفویه را«آخوند»کرد نه خودش را«صفویه»کرد.آنها را کشاند توی مدرسه و توی عالم و توی دانش و اینها،تا آن اندازه‌ای که البته توانست.» ⁽¹⁾

ظاهرا حکومت صفویه با اعزام علامه شیخ بهایی(وفات 1031 ه.ق)به نجف اشرف،از مقدس اردبیلی هم دعوت به عمل آورده بود ولی ایشان بنا به مصالحی از آن جمله تقویت و برپا نگهداشتن حوزه چند صدساله نجف،دعوت را نپذیرفت. ⁽²⁾همان طور که بعدها دو شاگرد برجسته اردبیلی،صاحب معالم و صاحب مدارک،از آمدن به ایران

امتناع کردند و به قول استاد شهید مطهری همین امر باعث شد که حوزه شام و جبل عامل همچنان ادامه یابد و منقرض نگردد.

صاحب معالم و صاحب مدارک برای اینکه دچار محظور و رودربایستی برای توقف در ایران نشوند از زیارت حضرت رضا علیه السّلام که فوق العاده مشتاق آن بودند صرف نظر کردند. ⁽¹⁾

در زندگینامه مقدس اردبیلی دو نامه آورده‌اند که ایشان برای شفاعت دو نفر از سادات علوی به شاه تهماسب(وفات 984 ه.ق)و شاه عباس اول(وفات 1038 ه.ق) نوشته و خواسته است که از گناه آنان بگذرند و آنان را مورد بخشش قرار دهند که هر دو آنها از دریافت چنین نامه‌ای خوش‌حال شده و حاجت آنان را برآورده ساختند.نامه مقدس به شاه تهماسب را قبلا آوردیم.در اینجا فقط دربارۀ نامه به شاه عباس اول و صحت ارسال آن بحث خواهیم کرد.

هرچند صاحب قصص العلماء یک نامه را که عنوانش خطاب به شاه صفوی«ای برادر»بوده-شاه این خطاب را بسیار مهم پنداشته تا جایی که می‌خواسته روز قیامت به آن احتجاج نماید و از عذاب الهی نجات یابد و برای همین نیز دستور داده آن را در کفنش بگذارند-در دو جا ذکر کرده؛یک بار برای شاه تهماسب و بار دیگر برای شاه عباس اول. ⁽²⁾

نامه مقدس اردبیلی به شاه عباس اول

«بانی ملک عاریه عباس بداند:اگر چه این مرد در اول ظالم بود اکنون مظلوم می‌نماید.چنانچه از تقصیر او بگذری شاید حق سبحانه و تعالی از پاره[ای]تقصیرات تو بگذرد.»کتبه بنده شاه ولایت احمد اردبیلی در پاسخ این نامه شاه عباس چنین نوشت:«به عرض می‌رساند عباس،که

خدماتی که فرموده بودند به جان منت دانسته به تقدیم رسانید که این محبّ را از دعای خیر فراموش نکنید».کتبه کلب آستان علی علیه السّلام عباس ⁽¹⁾

با توجه به اینکه ارتحال مقدس اردبیلی سال 993 ه.ق و جلوس و تاجگذاری شاه عباس اول سال 996 یا 997 ه.ق در سن شانزده سالگی بوده است بسیار بعید است چنین نامه‌ای بین آن دو رد و بدل شود و یا شاه عباس دعوتی از او به عمل آورد تا به اصفهان آید.

و همین نکته باعث شده است که جمعی از محققین از جمله:استاد شهید مطهری ⁽²⁾،شیخ محمد حرز الدین صاحب معارف الرجال ⁽³⁾،دکتر ضیاء الدین سجادی و دکتر عبد الحسین نوائی ⁽⁴⁾در ارسال چنین نامه‌ای تردید کردند،هرچند دکتر نصر اللّه فلسفی(وفات 1360 ه.ش)تحقیق بسیار مفصلی دربارۀ زندگانی شاه عباس اول منتشر ساخته و جزئی‌ترین مسائل زندگی او را مورد بحث و تحقیق قرار داده است،با مسامحه و بدون تأمل ارسال نامه را صحیح دانسته و در کتابش به نقل از قصص العلماء آن را آورده است و هیچ اشاره‌ای هم به«عدم تطبیق»سال ارتحال مقدس و سال جلوس شاه عباس بر تخت سلطنت نکرده است ولی محدث جلیل القدر شیخ عباس قمی رحمه اللّه به این نکته توجه داشته و تلاش کرده است صحت ارسال نامه را اثبات نماید و این«عدم تطبیق»را به گونه‌ای توجیه کند.محدث قمی می‌نویسد:«...لازم است در اینجا اشاره به مطلبی نمایم که رفع کند اعتراض بعضی از افاضل را به این حکایت[ارسال نامه به یکدیگر]به آنکه عصر شاه عباس موافق نبوده با عصر مقدس اردبیلی تا آنکه این حکایت صحیح باشد.پس گویم امر به حسب ظاهر چنان است که فرموده[اند]زیرا که وفات این بزرگوار

در سال 993 است و جلوس شاه عباس در سال 996 ه.ق است که مطابق با کلمه«ظل اللّه»[!]لکن بر اهل تاریخ و اطلاع معلوم است که شاه طهماسب صفوی که دوم سلاطین صفویه است در سال 984 ه.ق وفات کرد و از او 9 نفر پسر بر جای بود که بزرگترین آنها سلطان محمد میرزا فرمانفرمای ملک فارس بود.لکن به سبب ضعف باصرۀ او ارباب حل و عقد دربار سلطنت،نامی از او نبردند بلکه امر سلطنت دائر شد ما بین دو برادر او:سلطان اسماعیل میرزا و سلطان حیدر میرزا.امرای دربار در تفویض سلطنت به یکی از این دو نفر،به دو قسمت شدند و نزدیک شد فتنه شود تا بالاخره حیدر میرزا را مظلوم کشتند و سلطنت را به شاه اسماعیل ثانی تفویض کردند.او قریب یک سال و نیم سلطنت کرد و در سنه 985 ه.ق وفات کرد.پس از وی برادرش سلطان محمد مکفوف بر اریکه سلطنت مستقر شد لکن به واسطۀ عدم بینایی او تمام امورات در قیضه اختیار مهد علیا فخر النساء بیگم حرم او بود تا در سنه 987 ه.ق که امرا و اعیان،آن مخدّرۀ محترمه را به قتل رسانیدند.و سلطان محمد را دو پسر بود حمزه میرزا و شاهزاده عباس میرزا.و جماعتی از امرای عراق از ترکمانان و غیره هواخواه شاهزاده حمزه بودند و جماعتی از امرای خراسان قرار سلطنت را برای شاه عباس میرزا دادند و در همین سنه 987 علی قلی خان شاملو و مرشد قلی سلطان،شاهزاده عباس میرزا را به سلطنت رساندند تا در ششم ذی الحجّه سنه 996 ه.ق که شاه سلطان محمد تاج سلطنت را به دست خود بر سر فرزند ارجمند خود شاهزاده عباس میرزا نهاد و او را شاه عباس خطاب کرد و امر سلطنت بر او مستقر شد.پس معلوم شد که شاه عباس قبل از استقرار سلطنت نیز کارهای سلطنتی به او ارجاع داشته؛پس درست می‌آید این حکایت[رد و بدل نامه بین مقدس و شاه عباس]را که سید جزائری نقل فرموده.» ⁽¹⁾

این توضیح محدث قمی رحمه اللّه اشکال را بر طرف نمی‌کند و اینکه چرا مقدس اردبیلی شاه عباس را«بانی ملک»خطاب می‌کند در حالی که هنوز سلطنت در او مستقر

نشده است؟چرا مقدس این امر را از شاه سلطان محمد نخواسته؟از فرزند 13 ساله‌اش درخواست رسیدگی نموده؟و بالاخره چه اصراری داریم حتما چنین نامه‌ای را با تمام مشکلات مطرح شده اثبات نماییم آیا این نامه فضیلتی بر فضائل مقدس اردبیلی می‌افزاید؟یا اینکه بیشتر«کلب آستان علی علیه السّلام»شاه عباس اول را تبلیغ می‌کند؟!

حضرت امام خمینی رحمه اللّه همان طور که آوردیم معتقد بودند که علمای شیعه بنابر احساس تکلیف و ترویج مکتب اهل البیت علیهم السّلام به دربار صفویه رفتند ولی این به معنای تأیید کامل صفویه نبوده است.امام خمینی می‌فرماید:«من گمان ندارم در تمام سلسله سلاطین حتی یک نفرشان آدم حسابی باشد.منتها تبلیغات زیاد بوده است.برای شاه عباس آن قدر تبلیغ کردند با اینکه در صفویه شاید از شاه عباس برتر نبود در قاجاریه آن قدر از ناصر الدین شاه تعریف کردند(به او گفتند:)«شاه شهید»!و نمی‌دانم امثال ذلک،در صورتی که ظالم غداری بود بدتر از دیگران شاید.» ⁽¹⁾

این مطلب را هم لازم به ذکر می‌دانم که بعضی فکر کردند شاه عباس فقط در پاسخ نامه اردبیلی-اگر صحت داشته باشد-چنین تواضعی از خود نشان داده و نوشته «کلب آستان علی،عباس»ولی همان طور که دکتر فلسفی می‌نویسد تمام نامه‌هایش را با این جمله منقوش می‌کرد:«...شاه عباس از این گونه القاب و عناوین تملق‌آمیز بی‌معنی ،بیزار بود و خود را در کمال سادگی«بنده شاه ولایت عباس»یا«کلب آستان علی» می‌خواند و همین دو عنوان را بر مهر رسمی خود نیز نقش کرده بود حتی منجم مخصوصش ملا جلال الدین محمد یزدی هم که تا پایان عمر خود با وی مصاحب و همراه بوده است در«تاریخ عباسی»خویش،او را همه جا«نواب کلب آستان علی»خوانده است.» ⁽²⁾

شایان ذکر است که صفویه در مجموع خدمات مهمی انجام دادند چنانکه رهبر

معظم حضرت آیت اللّه خامنه‌ای فرمودند:«پس از محقق اردبیلی،علمای برجسته فقه شیعه عموما ایرانی هستند و در این ارتباط بیشترین شرف متعلق به صفویه است و این جانب بر خلاف کسانی که صفویه را در چشمها ضد ارزش کردند،تأکید می‌کنم که صفویه بزرگترین علمای شیعه را در این سطح پرورش و پرواز دادند.» ⁽¹⁾

تألیفات مقدس اردبیلی

1-«مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان» این کتاب دائرة المعارف فقه استدلالی است که پر از تحقیقات عالی و دقت نظرهای کم نظیر،هرچند «صاحب روضات»می‌گوید:بعضیها در رابطه با این تحقیقات مناقشه کرده و گفته‌اند مقدس اردبیلی از طریقه فقها خارج شده و کتابش را پر از دقت نظرهای فلسفی ساخته است. ⁽²⁾

آیت اللّه حاج آقا مجتبی عراقی می‌فرماید:«این کتاب،کتابی است که اگر به بازار علم عرضه شود قطعا«جواهر»و«حدائق»[دو کتاب معروف فقه شیعه]تحت الشعاع آن قرار خواهند گرفت.این ادعا نیست که می‌کنم،من توی این گود زورخانه،پنجاه سال است که خدمت می‌کنم.موشکافیهایی را که محقق اردبیلی در فتاوی و روایات دارد،نه صاحب جواهر دارد،نه صاحب حدائق؛ولی خوب چه‌کار کنیم که متأسفانه آن‌طور که باید و شاید عرضه نشده است.این قدر موشکافی و فتاوای آن کتاب[مجمع الفائده]،عجیب و غریب و استدلال و برهان در مسائل مختلف دارد.یک روز بعضی از فتاوای آن کتاب را برای مرحوم آیت اللّه حاج سید احمد خوانساری-خدا رحمت کند ایشان را-نقل می‌کردم، خیلی تعجب کردند. ⁽³⁾

بنا به گفته علامه محقق شیخ آقا بزرگ تهرانی«شرح الارشاد»در ماه رمضان سال 977 ه.ق در کربلا شروع و در سال 985 ه.ق-در حدود هشت سال-در نجف به پایان رسیده است. ⁽¹⁾

این کتاب ارزنده را سه نفر از اساتید محترم حوزه علمیه قم-آیة اللّه مجتبی عراقی،آیة اللّه شیخ علی پناه اشتهاردی و آیة اللّه حاج حسین یزدی-بر اساس دوازده نسخه«مجمع الفائده»و پنج نسخه«ارشاد الاذهان»متن و شرح را تصحیح و روایات آن را استخراج کرده و با تعلیقات مفید در چهارده جلد،با چاپ منقح و زیبایی به وسیلۀ انتشارات جامعه مدرسین قم در اختیار اهل علم قرار داده‌اند.

این سه محقق،کتاب«غایة المرام»(نهایة المرام)صاحب مدارک را هم در راستای همین شرح تصحیح کرده و به چاپ رسانده‌اند.

2-اثبات امامت (فارسی)

3-اثبات الواجب (فارسی)

4-اصول الدین ،صاحب اعیان الشیعة بر خلاف نظر صاحب الذّریعة بر این عقیده است که این کتاب غیر از کتاب«اثبات الواجب»است. ⁽²⁾ولی بنابه تحقیق جناب آقای صادقی که این کتاب را تصحیح کرده،اصول الدین همان اثبات الواجب است.

5-استیناس المعنویة

⁽³⁾ در علم کلام.

6-بحر المناقب

⁽⁴⁾ .

7-زبدة البیان فی شرح آیات الاحکام .

8-الزبدة فی الفقه (فارسی)احتمال دارد این کتاب همان«خلاصة الفقه»کمال

الدین اردبیلی باشد که در سا 942 ه.ق به فارسی تألیف یافته است. ⁽¹⁾

9-حاشیه بر الهیات شرح تجرید الاعتقاد خواجه نصیر طوسی(این حاشیه بعد از فراغت از تألیفات مجمع الفائده بوده است و در سال 986 ه.ق این حاشیه را به اتمام رسانده است). ⁽²⁾

علامه اعجاز حسین می‌نویسد:«من بعضی از حواشی اردبیلی را بر مبحث امامت هم دیده‌ام.» ⁽³⁾

10-حاشیه بر«شرح عضدی بر مختصر الاصول ابن حاجب»

علامه افندی می‌گوید:«من این کتاب را به خط اردبیلی دیده‌ام.» ⁽⁴⁾

11-رسالۀ خراج (و یا حاشیه بر خراجیۀ محقق ثانی)این رساله معروف به خراجیۀ اولی می‌باشد و همان طور که مقدس اردبیلی در اول کتابش تصریح کرده آن را در دفاع از فاضل قطیفی و رد نظریۀ محقق ثانی رحمه اللّه نگاشته و در آن دلائل حرمت خراج را به طور تفصیل آورده است.یکی از علمای معاصر او،فاضل شیبانی،خراجیۀ اردبیلی را به نقد کشیده و از رأی محقق ثانی رحمه اللّه دفاع کرده است.مقدس اردبیلی دوباره مطلبی به اختصار در جواب فاضل شیبانی نوشته و بر تحریم خراج تأکید کرده است که ظاهرا دیگر فاضل شیبانی پاسخی به این خراجیۀ دوم نداده است.

همۀ این«خراجیه»ها در مجموعه‌ای به نام«الخراجیات»با مقدمه آقای یوسفی غروی توسط انتشارات جامعۀ مدرسین در سال 1413 ه.ق به چاپ رسیده است.

12-رساله در حرمت«خراج» ؛به زبان فارسی نگارش یافته و منسوب به اردبیلی است ⁽⁵⁾که شاید رسالۀ سومی در مسألۀ خراج از مقدس اردبیلی باشد و یا

ترجمه‌ای از خراجیۀ عربی او باشد.به هر حال فعلا به این کتاب دسترسی نداریم تا به صحت انتساب آن پردازیم.

13-تعلیقات بر«قواعد علامۀ حلی»

صاحب ریاض العلماء می‌گوید:این کتاب را در مشهد مقدس دیده‌ام که اردبیلی با خط خویش حاشیه زده است. ⁽¹⁾

14-تعلیقات بر«تذکره علامۀ حلی» ؛«صاحب ریاض»در کربلا آن را دیده است. ⁽²⁾

15-رساله«فی کون افعال اللّه تعالی معلّلة بالاغراض» که صاحب ریاض در مسافرتش به مازندران آن را دیده است. ⁽³⁾

16-رسالۀ مختصر در مناسک حج (فارسی)که صاحب ریاض آن را در آذرشهر آذربایجان دیده است ⁽⁴⁾و این مناسک در دسترس می‌باشد و اردبیلی در آن تصریح کرده به سفرش به مکه مکرمه،همان طور که در حدیقة الشیعة به سفر حجش اشاره دارد. ⁽⁵⁾

17-حواشی بر کتاب«کاشف الحق»

⁽⁶⁾ که احتمالا همان شرح مولی محمد بهرام بر کتاب«تلخیص المرام»علامۀ حلی،باشد. ⁽⁷⁾و نباید با«کاشف الحق»ملا معزّ اردستانی اشتباه گرفت.

18-رساله در«عدم حجت قول الاصحاب بعدم خلو الزمان عن المجتهد» . ⁽¹⁾

19-مقاله«فی الامر بالشیء» . ⁽²⁾

20-«حدیقة الشیعة فی تفصیل احوال النبی و الائمه» جلد اول آن دربارۀ زندگانی و حالات پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله است که هنوز به چاپ نرسیده و از نسخۀ خطی آن نیز اطلاعی نداریم،هرچند صاحب حدیقة الشیعة در چند مورد به این کتابش ارجاع داده است و همچنین آقای فشاهی در مقدمۀ آن فرموده که آن را دیده است.

حدیقة الشیعة فعلی دربارۀ اهل بیت علیهم السّلام و فضائل بی‌شمار آنها بر اساس کتب معتبر اهل سنت و شیعه است و دلایل عقلی و نقلی را بر امامت ائمۀ اطهار علیهم السّلام با قلمی ساده توضیح داده و مطالب و حکایات خوبی در آن آورده است که می‌شود گفت در مجموع کتاب خوب و خواندنی است.

شایان ذکر است که این کتاب به نامهای دیگر نیز آمده است:«حدیقة الشیعة فی اصول الدین» ⁽³⁾یا زبدة الشیعة فی تفصیل احوال النبیّ و الأئمة.» ⁽⁴⁾

21-«ذریعة الشیعة» بنا به نقل شهید ثقة الاسلام فقط در کتاب«انساب النواصب»نامبرده شده و صاحب انساب النواصب این کتاب را غیر از«حدیقة الشیعة» دانسته و هر دو کتاب را در آن معرفی کرده است. ⁽⁵⁾

22-کتاب عقائد الاسلام به زبان ترکی در 118 صفحه که منسوب به مقدس اردبیلی است و نسخۀ خطی آن در کتابخانۀ آیت اللّه گلپایگانی رحمه اللّه موجود است.در خطبۀ آن از شاه عباس دوم تمجید شده است و این مطلب با سال ارتحال مقدس اردبیلی وفق نمی‌دهد.لازم است با رسائل فارسی اردبیلی تطبیق به عمل آید تا مشخص شود که آیا

این کتاب ترجمه‌ای است از آنها و یا مطالب و روش استدلال آن سبک دیگری است و از اردبیلی نمی‌باشد.

23-«النص الجلی فی امامة مولانا علی علیه السّلام» در حدیقة الشیعة چهار مورد به این کتابش،ارجاع داده است. ⁽¹⁾

و چند رساله و حاشیه دیگر نیز جزو تألیفات او شمرده‌اند.برای اطلاع بیشتر به مقاله ارزنده جناب آقای علی اکبر زمانی‌نژاد مراجعه شود.

سرانجام این فقیه بزرگوار و محقق کم نظیر پس از یک عمر تلاش و کوشش و تألیف کتابهای ارزنده و تدریس فقه جعفری و تربیت چندین مجتهد بزرگ در ماه صفر سال 993 ه.ق در نجف اشرف به دیار باقی شتافت ⁽²⁾و در یکی از حجرات روضۀ مقدس حرم مطهر که به هنگام ورود دست راست قرار گرفته به خاک سپرده شد و هر کس می‌خواهد به حرم داخل شود و یا از آن خارج شود فاتحه‌ای برایش می‌خواند همان طور که قبر علامۀ حلی دست چپ به هنگام ورود،قرار گرفته و زائرین همیشه فاتحه‌ای نثارشان می‌سازند. ⁽³⁾

مکتب فقهی اردبیلی

همان طور که رهبر معظم حضرت آیت اللّه خامنه‌ای فرمودند:«حوزه مبارکۀ نجف، تجدید حیات علمی خود را مدیون اوست،و سلسلۀ بی‌انتهای فقهای شیعۀ ایرانی تبار، پس از دوره‌های نخستین فقاهت شیعه، آغازگشتۀ با شخصیت ممتاز و والای اوست

انتظار می‌رود که معرفی این بزرگمرد و تحلیل شیوۀ علمی و آراء فقهی او،برای حوزه‌های علمی و حلقه‌های درس روزگار ما،افقهائی تازه در روش فقاهت بگشاید،و فقه این روزگار را که به استحکام و مشمول و سهولت نیازمند است،هرچه غنی‌تر سازد»

«بعد از ارتحال مقدس اردبیلی،عده‌ای از فقهای نامدار مکتب تشیع بویژه شاگردان برجسته او،روش و مبانی وی را پسندیده و به تقویت آن پرداختند؛چنانکه صاحب جواهر(وفات:1266 ه.ق)از آنها به«اتباع المقدس»تعبیر کرده است یکی از پژوهشگران در این خصوص می‌نویسد:او اگر چه در اساس فقه جعفری تغییر و تحولی به وجود نیاورد و لیکن دقتهای خاص و موشکافیها،و روش آزاد و شجاعت حقوقی او، مکتب وی را کاملا ممتاز ساخت.گروهی از بهترین فقهای این دوره،پیرو روش اردبیلی و دنباله‌رو او هستند...» ⁽¹⁾آنگاه از مشهورترین آنها نام می‌برد:

1-صاحب مدارک (وفات:1009)؛

2-صاحب معالم (وفات 1011 ه.ق)؛

3-صاحب جامع الفوائد ملا عبد اللّه شوشتری(وفات 1021 ه.ق)؛

4-صاحب ذخیرة المعاد ملا محمد باقر سبزواری(وفات:1090 ه.ق)؛

5-ملا محسن فیض کاشانی (وفات:1090 ه.ق).

آیت اللّه العظمی شبیری زنجانی نیز در خصوص مکتب اردبیلی،می‌فرماید:«او در فقه،صاحب مکتب است.به این معنی که بین قبل از او و بعد از او،تفاوت بسیار در کیفیت استدلال و استنباط است.صاحب مدارک،صاحب معالم،فاضل سبزواری و شاید صاحب حدائق از پیروان مکتب محقق اردبیلی هستند.سخن مشهوری است که می‌گویند:مطالبی را که محقق اردبیلی احتمال آن را داده،صاحب مدارک گمان به آن پیدا کرده و صاحب ذخیره،قطع به آنها پیدا کرده است.اینها،با اینکه خود از بزرگان و

متفکرانند،ولی به«اتباع اردبیلی»مشهورند.» ⁽¹⁾

بررسی حدیقة الشیعة

اشاره

بررسی حدیقة الشیعة ⁽²⁾

با حاکمیت سلسلۀ صفویه در اوایل قرن دهم هجری در ایران و اعلام شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور،دانشمندان با استفاده از شرایط جدید برای شناساندن و رواج هرچه بهتر و بیشتر مکتب تشیع با همتی بلند به احیاء و تألیف و ترجمۀ آثار شیعه به زبان فارسی پرداختند و در دسترس همگان قرار دادند.یکی از دانشمندانی که در این خصوص احساس مسئولیت کرد و مباحث دینی را با قلمی ساده و سلیس نوشت،محقق اردبیلی(م 993 ه.ق)است.این عالم وارسته کتاب اصول الدین یا اثبات واجب،رسالۀ صلاتیه و صومیه،مناسک حج ⁽³⁾و رساله‌ای در امامت ⁽⁴⁾را به زبان فارسی نگاشته است.

کتاب دیگری که به زبان فارسی و به ایشان منسوب است،حدیقة الشیعة می‌باشد.

این کتاب از همان سالهای تألیف از میان کتابهای فارسی که در امامت و فضائل ائمه علیهم السّلام نگارش یافته،از شهرت و مقبولیت خاص و بسزایی برخوردار گشته و نسخه‌های خطی فراوانی از آن در کتابخانه موجود است و در فهرستها با عنوانهای حدیقة الشیعة فی تفصیل احوال النبی و الأئمة علیهم السلام،حدیقة الشیعة فی اصول الدین ⁽⁵⁾و زبدة

الشیعة فی تفصیل احوال النبی صلّی اللّه علیه و آله و الأئمة ⁽¹⁾معرفی شده است.این کتاب شرح زندگانی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و ائمۀ معصومین علیهم السّلام و دفاع از حقانیت شیعه و در دو جلد بوده است:جلد اول در شرح زندگانی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و جلد دوم-که همین حدیقة الشیعة فعلی است-در اثبات امامت و زندگانی امامان شیعه است.

از جلد اول حدیقة الشیعة هیچ اطلاعی نداریم و نسخه‌ای از آن هم در دست نیست،جز اینکه در خود حدیقة الشیعة فعلی،سه مورد به جلد اول ارجاع داده ⁽²⁾و در دو مورد هم به جلد دوم بودن این کتاب تصریح کرده است. ⁽³⁾آقای فشاهی هم در مقدمه‌ای که بر حدیقة الشیعة نگاشته،می‌گوید که نسخۀ خطی جلد اول آن را دیده است؛ ⁽⁴⁾البته این احتمال وجود دارد.که ایشان کتاب دیگری را با آن اشتباه گرفته باشد.

علت شهرت و مقبولیت حدیقة الشیعة و معروف شدن آن در میان شیعیان،غیر از ساده و سلیس بودن آن،می‌تواند انتساب کتاب به مقدس اردبیلی باشد که شخصیتی وارسته و محبوب و پرنفوذ در بین عام و خاص بوده است.همچنین قسمت نکوهش صوفیه و ذکر مطاعن و مفاسد آنها در معروف ساختن این کتاب بی‌تأثیر نبوده است.

چرا که با استفاده از نام و موقعیت برجستۀ علمی و معنوی اردبیلی می‌توانستند صوفیه و طرفداران آنها را محکوم و مطرود کنند.اکثر کتابهایی که بعد از حدیقة الشیعة در رد صوفیه نوشته شده،کم و بیش از این کتاب تأثیر پذیرفته و از مطالب و شیوۀ استدلال آن بهره گرفته و جزو منابع مهم و اصلی نوشته‌هایشان بوده است.به هر حال این حقیقت را نمی‌توان انکار کرد که مردم این کتاب را به سبب ساده و سلیس بودن متن آن و علل دیگری پذیرفته‌اند و شاهد این رواج،کثرت نسخه‌های خطی آن است که قریب به

شصت نسخۀ خطی تاکنون شناسایی شده که قدیم‌ترین نسخۀ آن سال 1074 ه.ق است.این نسخه در کتابخانۀ لوس‌آنجلس آمریکا نگهداری می‌شود. ⁽¹⁾البته نسخه‌ای ناقص هم در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی وجود دارد که احتمال می‌دهند کتابت آن در قرن دهم هجری باشد. ⁽²⁾در اواسط قرن یازدهم هجری ملا معز اردستانی(زنده در سال 1058 ه.ق)که اطلاع زیادی از زندگی او در دست نیست،کتاب کاشف الحق را که تفاوت مختصری با حدیقة الشیعة دارد و حدود صد و پنجاه بیت شعر به مناسبتهای مختلف در آن آمده،نگاشته و به سلطان ابو المظفر عبد اللّه قطب شاه(م 1083 ه.ق) حکمران شیعه مذهب غلکندۀ هند تقدیم داشته است. ⁽³⁾

کهنترین نسخه‌ای که از کاشف الحق سراغ داریم،نسخۀ خطی مدرسۀ حجتیۀ قم است که در سال 1065 ه.ق کتابت شده است. ⁽⁴⁾برخی از پژوهشگران با تمسک به قدمت نسخۀ کاشف الحق و عدم شناسایی نسخه‌ای از حدیقة الشیعة قبل از سال 1058 ه.ق،صحت انتساب کتاب را به ملا معزّ اردستانی تأیید کرده و گفته‌اند حدیقة الشیعة تحریف‌شدۀ کاشف الحق است. ⁽⁵⁾شاه محمد دارابی(م 1130 ه.ق)ادعا کرده که:

«حقیر در هند بود که ملا معز اردستانی این تألیف می‌کرد تا آنکه در تاریخ آخر سنه اربع و مائة و الف در اصفهان دید که همان تألیف ملا معز است که با بعض ملحقات به نام ملا شده» ⁽⁶⁾است.و به جمعی از علمای معاصر ملا معز اردستانی،از جمله ملا محمد باقر سبزواری،معروف به محقق سبزواری(م 1090 ه.ق)و ملا محمود خراسانی نیز نسبت

داده شده که آنها نیز حدیقة الشیعة را از اردبیلی ندانسته‌اند. ⁽¹⁾

البته اثبات این ادعاها مشکل است و جز صوفیه،کسی دیگر چنین مطالبی را در کتابهایشان نیاورده است.دربارۀ سخن دارابی باید گفت که با توجه به سال تألیف کاشف الحق-که 1058 ه.ق است-و سال وفات دارابی،که در حدود سال 1130 هجری بوده، لازمۀ آن این است که دارابی بیش از صد سال عمر کرده باشد و بر فرض صحت این ملاقات،کسی انکار نمی‌کند که ملا معز اردستانی کتاب کاشف الحق را نوشته است؛بلکه بحث بر سر این است که چطور نوشته و از چه کتابی آن مطالب را بر گرفته است.از حدیقة الشیعة یا از منابع اصلی آن؟و اینکه گفته در سال 1104 هجری این کتاب در اصفهان «دفعة واحدة جلوه ظهور»یافته است،با توجه به مسافرت دارابی شیرازی به هندوستان، عذر او را می‌توان پذیرفت که اطلاعی از شهرت حدیقة الشیعة نداشته باشد؛چرا که صاحب وسائل الشیعة(م 1104 ه.ق)کثرت نسخه‌های حدیقة الشیعة و شهرت انتساب آن به مقدس اردبیلی را یکی از دلایل مهم صحت انتساب آن دانسته است.همچنین ملا علی استرآبادی حدود چهل سال قبل از آن تاریخ(1104 ه.ق)در کتاب انساب النواصب(سال فراغت از تألیف آن،1076 ه.ق می‌باشد) ⁽²⁾و شیخ حر عاملی در کتاب الاثنی‌عشریه(که سال فراغت آن نیز سال 1076 ه.ق می‌باشد)حدیقة الشیعة را جزو تألیفات مقدس اردبیلی آورده‌اند.همچنین ملا طاهر قمی(م 1098 ه.ق)در کتابهایش مطالب زیادی از حدیقة الشیعة نقل کرده است هرچند اسمی از حدیقه نیاورده است. ⁽³⁾

پس چگونه دارابی ادعا کرده که در سال 1104 دفعة واحده جلوه ظهور یافته است؟به هر حال نمی‌توان نقل قول معاصران اردستانی را در دفاع از کاشف الحق حجت دانست.شیخ حر عاملی(م 1104 ه.ق)در این باره می‌گوید:«بجز صوفیان و طرفداران آنها احدی

صحت انتساب حدیقة الشیعة را به اردبیلی،انکار نکرده و انکار صوفیه نیز مورد قبول نیست» ⁽¹⁾.مرحوم محدث ارموی(م 1399 ه.ق)نیز می‌گوید:«صحت نسبت حدیقة الشیعة به محقق اردبیلی قدّس سرّه مسلّم است». ⁽²⁾

اما علامه محمد باقر مجلسی(م 1110 ه.ق)در مقدمۀ بحار الانوار و کتابهای فراوان دیگرش،نامی از حدیقة الشیعة نبرده و آن را جزو تألیفات مقدس اردبیلی ذکر نکرده است. ⁽³⁾همین امر سبب شده جمعی از دانشمندان،از جمله صاحب روضات الجنات، ⁽⁴⁾صاحب طرائق الحقائق ⁽⁵⁾و حاج زین العابدین شروانی در دو کتاب خود، یعنی بستان السیاحة و حدائق السیاحة، ⁽⁶⁾سکوت او را دلیلی بر عدم صحت انتساب کتاب به اردبیلی بدانند و حتی صاحب مرآة الکتب-که خود از طرفداران صحت انتساب آن می‌باشد-می‌گوید لازم بود با شهرتی که کتاب حدیقة الشیعة داشته،علامه مجلسی ذکری از آن می‌کرد. ⁽⁷⁾یکی از نویسندگان پا را فراتر از این گذاشته و ادعا کرده که حدیقة الشیعة از تألیفات خود علامه مجلسی است! ⁽⁸⁾و یکی دیگر ادعا کرده حدیقة الشیعة را یکی از شاگردان علامه مجلسی نگاشته است! ⁽⁹⁾به هر حال شروانی در این باره می‌نویسد:«...چون حدیقة الشیعة از مؤلفات مولانا احمد ثابت نیست و از جهت عدم ثبوت آن و کتاب تبصرة[العوام فی معرفة مقالات الانام]،ملا محمد باقر مجلسی نقل انکار و مذمت صوفیه از هر دو کتاب نکرده و در کتب خود از آن دو کتاب نیاورده،با آنکه نام

چند کتاب غیر مشهور از علماء شیعه در انکار صوفیه ذکر نموده[است]. ⁽¹⁾»

این دلیل مخدوش است؛چرا که هرچند علامه مجلسی در کتابهایش اسمی از آن نبرده،ولی در کتاب عین الحیوة،مقدس اردبیلی را جزو دانشمندانی ذکر کرده که در رد صوفیه کتاب نوشته‌اند:«اکثر قدماء و متأخرین علمای شیعه-رضوان اللّه علیهم-مذمت ایشان[صوفیه]کرده‌اند و بعضی کتابها بر رد ایشان نوشته‌اند؛مثل علی بن بابویه...و ابن حمزه در چند کتاب و سید مرتضی رازی در چند کتاب.و زبدة العلماء و المتورعین مولانا احمد اردبیلی-قدس اللّه ارواحهم و شکر اللّه مساعیهم-و غیر ایشان از علمای شیعه... ⁽²⁾»

علاوه بر آن،شیوۀ علامۀ مجلسی در بحار الانوار غالبا استفاده از منابع اصلی بوده است؛چنانکه خود ایشان ضمن تجلیل از مقام شامخ شهید قاضی نور اللّه و تألیفات فراوان او،علت اینکه در بحار الانوار از آنها استفاده نکرده،همین مسأله را عنوان کرده است. ⁽³⁾

باری همین مسائل کار داوری بین کاشف الحق و حدیقة الشیعة را مقداری مشکل ساخته است.در مورد حدیقة الشیعة دیدگاههای مختلفی وجود دارد و ما در اینجا مهمترین آنها را به اختصار می‌آوریم:

1- طرفداران صحت انتساب حدیقة الشیعة به مقدس اردبیلی،اظهار می‌کنند که بدون هیچ تردیدی این کتاب با همین مطالب و شکل فعلی که در دسترس همگان است، از تألیفات اردبیلی است.این گروه برای اثبات مدعای خود،دلائل و شواهدی ارائه داده‌اند که از عمده‌ترین آنها همان ارجاعات اردبیلی در حدیقة الشیعة-که آخرین تألیف اوست- به کتابهای متعدد و مشهور خود می‌باشد؛در حالی که در کاشف الحق همۀ این ارجاعات، بجز دو مورد آن،حذف شده که این دو مورد نیز می‌تواند تأییدی برای ادعای اینها باشد.

چرا که در صورت حذف آن دو مورد،عبارات کتاب آسیب می‌دید و مطلب ناقص جلوه می‌کرد.لذا آن دو ارجاع به کتابهای اردبیلی همچنان باقی مانده است؛هرچند مخالفان این گروه،برای راه یافتن اسامی کتب اردبیلی به حدیقة الشیعة توجیهاتی کرده‌اند که قانع‌کننده نیست.

2- مخالفان انتساب حدیقة الشیعة به اردبیلی،معتقدند این کتاب به طور قطع همان کاشف الحق ملا معز اردستانی است که با الحاق«مذمت و نکوهش صوفیه»و انتقاد شدید از این فرقه و تکفیر سران آنها،از قبیل حلاج،بایزید بسطامی،ابن عربی و مولوی و غیره.مخالفان سر سخت تصوف و تحریف کنندگان کاشف الحق توانسته‌اند با تبلیغات وسیع خود آن را جزو تألیفات محقق اردبیلی جلوه دهند.از دلایل قابل توجه این گروه همان قدمت نسخۀ کاشف الحق است که قبلا به این مطلب اشاره کردیم.همچنین وجود پاره‌ای روایات ضعیف و تکفیر عرفا و مخالفت با«وحدت وجود»در آن کتاب؛در حالی که اردبیلی خود تعلقی به عرفان داشته و بعید است محقق بزرگ و دقیقی چنین مطالبی را در کتابش بیاورد.

البته در جواب این گروه باید گفت اینکه ایشان تمایلی به عرفان مرسوم داشته باشد،چه از زندگی علمی و چه از کتابهای او،به اثبات نرسیده است و ما به تفضیل در این باره سخن خواهیم گفت.

3- گروهی دربارۀ روشن شدن مؤلف واقعی حدیقة الشیعة می‌گویند نباید بدون تحقیق و با شتاب دربارۀ این کتاب به افراط و تفریط گرایید و به تأیید و تکذیب آن پرداخت،بلکه لازم است منصفانه و بدون ذهنیت و طرفداری خاصی از گروه موافق یا مخالف،به مقایسۀ دقیق این دو کتاب دست یازید و در وهلۀ اول شواهد و قرائن لازم را از خود آنها فراهم کرد و سپس با قرائن و امارات خارجی و تاریخی به نتیجۀ مطلوب و مورد قبول دست یافت.ما در این مقاله با این ملاکها به بررسی آن پرداخته‌ایم و پاره‌ای از شواهد و دلائل موافق و مخالف حدیقة الشیعة را منطقی یافته‌ایم؛چنانکه برخی از

ادّعاهای آنها را نیز مخدوش دانسته‌ایم.از جمله وجود روایات ضعیف در حدیقة الشیعة هرچند قابل انکار نیست،ولی بعضا به نظر می‌آید موافقان و مخالفان حدیقة الشیعة مقداری در این باره افراط و تفریط کرده‌اند.چنانکه شاه محمد دارابی می‌گوید:«چگونه احادیثی که معلوم نیست که در کدام کتاب است و که روایت کرده است،همه جا می‌گویند:

به سند صحیح روایت شده که صوفیه کلهم مخالفونا؟» ⁽¹⁾و علامه سید محمد باقر خوانساری در روضات الجنات آورده است:«نقل از ضعاف بسیار است،به طوری که از چنین روایاتی اثری در کتب مورد اعتماد نیست» ⁽²⁾و دکتر ذبیح اللّه صفا قسمت «نکوهش صوفیه»کتاب را«انباشته از حدیثهای مجعول» ⁽³⁾دانسته که جعل‌کننده،آن احادیث را«بر حدیثهای بی‌شمار بر ساخته عالمان امامی سده‌های واپسین افزوده است». ⁽⁴⁾علامۀ شعرانی نیز تصریح کرده که در حدیقة الشیعة و کتابهای مشابه آن «روایات ضعیف بسیار» ⁽⁵⁾است.و شهید آیة اللّه قاضی طباطبایی دربارۀ چنین کتابهایی -که روایات ضعیف و جعلی در آن هست-می‌فرماید:این گونه کتابها[مقتل ابو مخنف] را از دشمنان عالم تشیع جعل می‌کنند،مانند دسّ و وضعی که به بعض اخبار می‌نمایند و نشر می‌کنند و به بعض بزرگان عالم شیعه-که مقبول نزد عموم است-نسبت می‌دهند تا در قلوب عامۀ مردم جا گیرد و مقبول افتد؛مانند بعض تألیفاتی که به محقق اردبیلی قدّس سرّه نسبت داده‌اند. ⁽⁶⁾و دکتر مهدی تدین نیز می‌نویسد:«محال عقل است...کتاب حدیقة الشیعة را که مشحون از قصه‌های عامیانه است از آثار آن محقق عالیقدر دانست». ⁽⁷⁾در

حالی که شیخ حر عاملی معتقد است که«چیزی در حدیقة الشیعة نیامده که قابل انکار باشد،بلکه مشتمل بر تحقیق و دقت نظر است و برای همین نیز شایسته نیست این کتاب را بجز او(محقق اردبیلی)به کسی دیگر نسبت داد.» ⁽¹⁾

4- این کتاب نه از مقدس اردبیلی است و نه از ملا معز اردستانی؛بلکه یکی از شاگردان علامه محمد باقر مجلسی آن را نوشته و برای همین نیز علامه مجلسی نامی از آن نبرده و جزو تألیفات اردبیلی نیاورده است.استاد سید جلال الدین آشتیانی می‌فرماید:

«...آخوند ملا فتح اللّه،معروف به شریعت اصفهانی(از قرار نقل زعیم شیعه مرحوم آقای میلانی و استاد عزیز سید کاظم عصار)فرموده بودند:باید حدیقة الشیعة منسوب به محقق اردبیلی،اثر یکی از تلامیذ علامه مجلسی باشد و اثری بدین روش امکان ندارد از فقیه و متکلمی دقیق مانند ملا احمد اردبیلی باشد که هر مطلبی را سنجیده بیان می‌کند». ⁽²⁾

لازم به توضیح نیست که بسیاری از هم عصران علامه مجلسی،از جمله شیخ حر عاملی،ملا محمد طاهر قمی،علی استرآبادی،صاحب انساب النواصب،و حتی شاگرد مجلسی،صاحب ریاض العلماء،چنین قولی را نقل نکرده،بلکه اکثر آنها این کتاب را جزو تألیفات اردبیلی ذکر کرده‌اند.مگر اینکه احتمال بدهیم منظور آیت اللّه شریعت اصفهانی، از علامۀ مجلسی،مجلسی اول بوده باشد که در آن فرض،آن شاگرد حتی می‌تواند خود ملا معز اردستانی باشد.پس این اظهار نظر مشکلی را حل نمی‌کند و همچنان مؤلف حدیقة الشیعة ناشناخته و سؤالات دربارۀ آن مطرح است.

5- یکی از شاگردان مقدس اردبیلی-که تسلط کامل به کتابها و مبانی فقهی استادش داشته-کتاب حدیقة الشیعة را بر اساس آنها ترتیب داده و به مقدس اردبیلی منسوب ساخته است؛چرا که«مولانا بعید است که این گونه کتاب در مذمت صوفیه تألیف

نماید و مولانا از نشأة عرفان بهره داشته و در حلقۀ عارفان باللّه قدم گذاشته.گویند که مولانا شاگردی قمی الاصل داشته مشهور به روحی معرکه‌گیر که نسبت به مردان خدا لوای معاندت می‌افراشته و آن کتاب را جهت عامه به نام مولانا تألیف نموده است...» ⁽¹⁾

از معاصران اردبیلی و اردستانی چنین چیزی نقل نشده و علاوه بر آن هیچ تذکره‌ای از چنین شخصی،نامی نبرده است و او را جزو شاگردان مقدس اردبیلی-که شناسایی شده‌اند-نیاورده‌اند.فقط نخستین بار شروانی آن را مطرح ساخته و طبق معمول محمد معصوم شیرازی هم در طرائق الحقائق آن را دنبال کرده است.

6- عده‌ای می‌گویند اگر بر فرض قبول کنیم که حدیقة الشیعة از اردبیلی است، قطعا قسمت نکوهش صوفیه و تکفیر عرفا از او نیست؛چنانکه شاه محمد دارابی می‌گوید:«در جمیع آیات الاحکام بعد از تفسیر آیه،ملا احمد-علیه الرحمة-همه جا اظهار به تصوف می‌کند،چگونه[او]مذمت[صوفیه]می‌کند؟» ⁽²⁾واقعا جرأت می‌خواهد که فردی چنین ادعای بی‌واقعیتی بکند؛چرا که با یک نگاه سطحی و گذرا به آیات الاحکام اردبیلی،به راحتی می‌توان به کذب این ادعا پی برد.حتی یک مورد هم مشکل است از آن کتاب ارزنده پیدا نمود که تمایل به تصوف نماید؛چه برسد به اینکه«همه جا اظهار به تصوف»کرده باشد.اصلا آیات الاحکام او یک کتاب فقهی است و ربطی به تصوف و فلسفه ندارد.همچنین دارابی ادعا کرده است:«فاضل ربانی محمد باقر خراسانی می‌گفته که من می‌دانم که اینها[مذمت صوفیه]وضع کیست،اما مصلحت نمی‌دانم که بگویم». ⁽³⁾ولی همان طور که ذکر شد،حاج زین العابدین شروانی این شخص را معرفی کرده است:«روحی معرکه‌گیر »شاگرد مقدس اردبیلی!همچنین دکتر ذبیح اللّه صفا در این باره می‌نویسد:«بخش نکوهش صوفیان که بر کتاب حدیقة الشیعة

افزوده شده و به نام مقدس اردبیلی-که خود تمایلات صریح عارفانه داشته-شهرت یافته است،سازنده و پردازندۀ آن معز الدین محمد پسر ظهیر الدین محمد حسینی اردستانی، معروف به ملا معز،ساکن حیدرآباد هند،است که در سدۀ یازدهم هجری می‌زیسته و نه تنها این قسمت کتاب را در میانۀ آن قرن ساخته،بلکه حدیثهای مذکور در آن را نیز جعل کرده...این ملام معزّ ضمنا کتاب حدیقة الشیعة را دزدیده و با تغییرات مختصری که در آن داده به نام کاشف الحق موسوم ساخته و به پادشاه شیعی غلکنده،سلطان عبد اللّه(م 1083 ه.ق)تقدیم داشته است.دربارۀ او نوشته‌اند که وی دنبال زخارف دنیوی به هند رفته و در دربار قطب شاهیان راه جسته و در آنجا به کارهایی که گفته‌ایم دست یازیده است». ⁽¹⁾

البته کسانی که بر این باور هستند،لازم است بدانند که خود ملا معز اردستانی تمایل شدید به تصوف داشته و در جای جای کتاب کاشف الحق از اشعار عرفا و صوفیان آورده است. ⁽²⁾

همچنین کتابی در تفسیر سورۀ«هل أتی»نگاشته که سبک آن عرفانی است ⁽³⁾و اگر معتقد باشیم حدیقة الشیعة به وسیلۀ او تحریف شده،باید گفت یکی از انگیزه‌های مهم او حذف و از بین بردن قسمت نکوهش صوفیه از آن بوده است و در هر کجای حدیقة الشیعة دیده است کوچکترین انتقادی از صوفیان شده،آن را در کاشف الحق نیاورده است؛چه برسد به اینکه علیه صوفیه چنین مطلبی را جعل کند!

7- بعضی از پژوهشگران معتقدند که این کتاب در اواخر قرن نهم و یا اوایل قرن دهم نگارش یافته و مقدس اردبیلی حاشیه‌ای بر آن نگاشته بود که بعدها کاتبان نسخه، سهوا یا عمدا،آنها را با متن حدیقة الشیعة در هم آمیخته‌اند.علامه شعرانی در این باره

می‌فرماید:«...کتاب حدیقة الشیعة،به صورت فعلی،از مقدس اردبیلی نیست و از گفته‌های اهل فن چنان نتیجه باید گرفت که این کتاب را یکی از مؤلفان آغاز دولت صفویه یا اواخر دولت گورکانیان در شرح حال پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و دوازده امام علیهم السّلام نوشته است ...نام ملا احمد اردبیلی و زبدة البیان در این کتاب از آنجا آمد که نسخه‌ای از این حدیقه در تصرف ملا احمد اردبیلی بوده،در حاشیه آن توضیحاتی نوشته است و ناسخان پس از آن،جزء متن کردند و باز محمد بن غیاث بن محمد آن را تلخیص کرده است،وگرنه آن اخبار ضعاف و بی‌اصل را با عبارت فارسی فصیح نمی‌توان به عالمی مدقق نسبت داد که اصلا آذربایجانی بود و در نجف اشرف پرورش یافت.و ما هرگز احتمال نمی‌دهیم محقق اردبیلی تألیف دیگری را انتحال کند؛چون با آن علم و تقوا و شهرت و قبول عامه و جاه و عزت که داشت،حاجت نبود کتابی ضعیف را به خویش نسبت دهد.» ⁽¹⁾

این گروه نیز این نکته مد نظرشان نبوده که در خود حدیقة الشیعة از صفویه تجلیل شده و به کسانی که گفته‌اند شیعه ساخته و پرداختۀ صفویه است،به تفصیل جواب داده است.لذا امکان ندارد در اواخر قرن نهم نوشته شده باشد.و این قول که حدیقة الشیعة در اوایل حکومت صفویه نوشته شده نیز قابل پذیرش نیست.چرا که در این کتاب بارها از الصواعق المحرقۀ ابن حجر هیثمی(م 974 ه.ق)مطلب نقل کرده و کتاب صواعق بعد از سال 950 تألیف شده است. ⁽²⁾پس امکان ندارد حدیقة الشیعة در اوایل قرن دهم تألیف یافته باشد.و از خود حدیقة الشیعة می‌توان به دست آورد که بعد از تثبیت حکومت صفویه و گسترش شیعه در ایران نگارش یافته است.

اینک می‌پردازیم به بررسی دلایل موافقان و مخالفان انتساب«حدیقة الشیعة» به اردبیلی تا روشن شود صحت این ادعا به چه میزانی است.

دلایل موافقان انتساب حدیقة الشیعة به اردبیلی

یکی از راههای مطمئن برای شناسایی نویسندۀ واقعی کتاب،همان شواهد و قرائنی است که در خود کتاب آمده است،و لو قرینه‌ای کوچک باشد.این قویترین دلیل و مدرک در صحت انتساب کتاب می‌تواند به شمار آید.حتی این معیار در نسخه‌شناسی جایگاه بسزایی دارد.محدث نوری در دفاع از حدیقة الشیعة این روش را برگزیده و چهار مورد از ارجاعات در حدیقة الشیعة را مشخص کرده است. ⁽¹⁾همچنین شهید ثقة الاسلام تبریزی در مرآة الکتب دلایل محدث نوری را آورده و دو مورد هم بر آن ارجاعات افزوده و آنها را به شش مورد رسانده ⁽²⁾و صحت انتساب کتاب به اردبیلی را تقویت کرده است.

با بررسی که در حدیقة الشیعة شد،معلوم گردید که مقدس اردبیلی در چهارده مورد به کتابهای خود ارجاع داده ⁽³⁾و اگر سه مورد ذکر و ارجاع به جلد اول حدیقة الشیعة را-که فعلا اطلاعی از این کتاب در دست نیست-ضمیمۀ این موارد بکنیم، ⁽⁴⁾و دو مورد را که مقدس اردبیلی در حدیقة الشیعة به اسم خود تصریح نموده، ⁽⁵⁾جزو این شواهد بیاوریم، جمعا این قرائن به نوزده مورد قابل توجه می‌رسد.البته مخالفان حدیقة الشیعة برای توجیه این ارجاعات دلایلی آورده‌اند،ولی همان طور که پیشتر گفتیم،آنها با قرائن خود کتاب سازگاری ندارد و مخدوش است.به هر حال آن ارجاعات از این قرار است:

«اثبات واجب»: ص 3،7،36؛«رساله»:ص 27،479،480؛«رسالۀ فارسیه»:

ص 764،781؛کتاب اثبات واجب اردبیلی دربارۀ اثبات اصول دین و عقاید شیعه است و چنانکه از ارجاع مطالب به دست می‌آید،منظور از«رساله»و«رسالۀ فارسیه»در حدیقة الشیعة،همین کتاب اثبات واجب است.بدین ترتیب موارد ارجاع به اثبات واجب به هشت

مورد می‌رسد که بیشترین ارجاع را در بین کتابهای اردبیلی به خود اختصاص داده است.

«شرح ارشاد فقه»: ص 58؛عنوان اصلی آن،مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان است که فقط یک مورد به این کتاب ارجاع داده،ولی بعضی مسائل فقهی را در حدیقة الشیعة آورده که کاملا با نظر و مبنای او در شرح ارشاد مطابقت دارد؛چنانکه دربارۀ صلوات بر پیامبر اسلام و نقل روایات و اقوال در این خصوص،مطالبی آورده که تقریبا ترجمۀ همان عبارات شرح ارشاد(ج 2،ص 276)و زبدة البیان(ص 85)است.

دلایل مخالفان انتساب حدیقة الشیعة به اردبیلی

1- مؤلف حدیقة الشیعة از مخالفان سر سخت وحدت وجود و عرفان و تصوف است و نمی‌توان چنین کتابی را که مشتمل بر نکوهش صوفیه و مخالفت با اصول عرفانی است،به مقدس اردبیلی نسبت داد.حتی اگر«حدیقة الشیعة»از او باشد،قطعا قسمت مذمت صوفیۀ آن از او نیست.چرا که خود مقدس اردبیلی«تمایلات صریح عارفانه داشته» ⁽¹⁾و از«عالمان معدود مذهبی است که تعلقی به تصوف» ⁽²⁾نشان داده است؛ چنانکه ملا محمد جعفر همدانی،معروف به مجذوب علی شاه که از سران صوفیه به شمار می‌آید،در کتاب مرآة الحق می‌نویسد:«...محقق اردبیلی حاشیه‌ای که مشتمل بر اعلی درجه تحقیق و تدقیق است،بر الهیات تجرید کلام نوشته است و در مبحث توحید در رد شبهۀ ابن کمونۀ یهودی موافقا لمحقق الخفری،متمسک به وحدت وجود شده است و اتمام دلیل را موقوف به او داشته؛اگر این نقلها ازوست،قائل شدن به وحدت وجود چه معنی دارد و اگر نیست که خدا می‌داند...» ⁽³⁾

صاحب بستان السیاحه و صاحب طرائق الحقایق با استناد به سخن همدانی این

مطلب را دنبال کرده‌اند و آن را حربه‌ای قوی علیه طرفداران صحت انتساب حدیقة الشیعة به اردبیلی ساخته‌اند.آقای منزوی نیز گفته است:«...محقق اردبیلی که قائل به وحدت وجود است...و قائل به وحدت وجود چنین اعتراضاتی علیه صوفی نمی‌کند». ⁽¹⁾

همچنین دکتر عبد الحسین زرین‌کوب می‌نویسد:«جای تردید است که مطاعن صوفیه در حدیقة الشیعة از او باشد و نسبت حدیقة الشیعة به او خالی از اشکال نیست.به علاوه اینکه خود وی از مشرب حکمت خالی نیست،انتساب آن اعتراضات را به وی محل تأمل می‌سازد و چنانکه حاجی محمد جعفر همدانی در مرآة الحق تصریح می‌کند، اینکه خود شیخ در حاشیۀ الهیات تجرید در رد شبهۀ ابن کمونه متمسک به نظریۀ وحدت وجود می‌شود و اتمام دلیل را موقوف بدان می‌داند،قبول انتساب آن ردود و اعتراضات را در حق صوفیه به وی مشکل می‌کند.» ⁽²⁾

و همان طور که قبلا ذکر شده شاه محمد دارابی از حاشیۀ اردبیلی بر شرح تجرید اطلاعی نداشته است و برای همین بر خلاف همفکرانش،تمایلات عرفانی اردبیلی را از کتاب زبدة البیان او استخراج کرده است و می‌گوید:«در جمیع آیات الاحکام بعد از تفسیر آیه،ملا احمد-علیه الرحمه-همه جا اظهار به تصوف می‌کند»! ⁽³⁾در حاشیۀ شرح تجرید اردبیلی عبارتی یافت شده که می‌تواند دال بر وحدت وجود باشد.برای اطلاع بیشتر به مقدمۀ کتاب حاشیه شرح تجرید رجوع شود. ⁽⁴⁾

شایان ذکر است آنچه در حدیقة الشیعة دربارۀ وحدت وجود مطرح شده و مورد تاخت‌وتاز قرار گرفته،همان وحدت وجود بعضی از عوام و ساده‌اندیشان صوفیه است که برداشت صحیحی از وحدت وجود ندارند.علامه شعرانی در این باره می‌فرماید:«اعتقاد به

اتحاد،و به عبارت معروفتر وحدت وجود،از اکثر صوفیه معروف است.بزرگانشان چیزی گفتند برای غالب مردم غیر مفهوم و عوامشان آن را درست درنیافتند و با مرکوزات ذهن خویش-که عرفا بدان ملتزم نیستند- درآمیختند و چیزی ساختند که دستاویز جاهلان شد...» ⁽¹⁾

صاحب عروة گفته اگر صوفیه با علم به لوازم اعتقادشان و مفاسدی که بر آن مترتب هست،به چنین مطلبی ملتزم باشند از مرز اسلام خارج شده‌اند. ⁽²⁾

حضرت امام خمینی رحمه اللّه نیز در حاشیۀ خود بر عروه فرموده که اگر اعتقاد صوفیه مستلزم انکار یکی از اصول سه‌گانه باشد،این حکم جاری است. ⁽³⁾اما علامۀ شعرانی گفته که صوفیه«در حقیقت انکار ممکنات کردند نه انکار ذات پروردگار و این اعتقاد [وحدت وجود]غلط باشد یا صحیح،موجب کفر و الحاد نیست». ⁽⁴⁾

آیت اللّه حکیم در این باره فرموده که باید ادعای آنها را حمل بر صحت کرد و حکم به نجس بودن آنها نکرده است. ⁽⁵⁾اما عارف فرزانه آیت اللّه محمد تقی آملی در مصباح الهدی فی شرح العروة الوثقی در این باره به تفصیل گراییده و ضمن اینکه وحدت وجود را بخوبی توضیح داده،گروهی از قائلین به آن را تأیید کرده و افکار گروهی از آنها را نیز صحیح ندانسته است. ⁽⁶⁾

در هر صورت اگر ایشان به وحدت وجود هم قائل نباشد،نسبت دادن این انتقادات تند و تکفیر همۀ عرفا و شعرا نیز به وی،مشکل به نظر می‌آید؛چرا که بعضی از مسائل را که در حدیقة الشیعة بشدت رد می‌نماید،در کتاب اثبات واجب یا اصول دین پذیرفته

است.

در حدیقة الشیعة دربارۀ بایزید بسطامی و معروف کرخی آمده است:«...سنیان بسته‌اند که او[بایزید بسطامی]سقای امام جعفر صادق علیه السّلام بود و این محض افتراست و آن شقی معاصر امام حسن عسکری علیه السّلام بود و روزی چند خدمت جعفر کذاب کرده بود...و عادت متعصبان سنی است که هر کس را از این طایفه ببینند که رسوایی را از حد گذرانده و پرده از روی کفر خود برانداخته،مانند بایزید بسطامی و حسین بن منصور حلاج،گویند دو تا بودند و اکثر صوفیه نیز دعوی دوتایی ایشان می‌کنند...یکی از ایشان کافر بوده و دیگری مؤمن و از اکابر اولیاء اللّه؛و شیعه باید که گول نخورد...» ⁽¹⁾

و دربارۀ معرفی دربان امام رضا علیه السّلام می‌نویسد:«...دربانش محمد بن الفرات،و صوفیه می‌گویند معروف کرخی و آن اصلی ندارد». ⁽²⁾ولی مقدس اردبیلی در کتاب اثبات واجب می‌گوید:«...ایشان[اهل بیت علیهم السّلام]جماعتی‌اند که مردمان متفق‌اند بر افضلیت ایشان بر همۀ عالمیان،تا آنکه بایزید بسطامی سقایی حضرت جعفر صادق علیه السّلام کرده ...» ⁽³⁾و در نسخۀ دیگر این کتاب چنین آمده:«...بایزید بسطامی دربان حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام بود و معروف کرخی دربان علی بن موسی علیه السّلام». ⁽⁴⁾

علامه حلی نیز در شرح تجرید الاعتقاد دربارۀ صحت این ادعا می‌فرماید:«...

همانا فضلایی از مشایخ از خدمت به آنها[اهل بیت علیهم السّلام]فخر می‌کردند.ابو یزید بسطامی افتخار می‌کرد که در خانۀ امام صادق علیه السّلام سقا بود و معروف کرخی به دست امام رضا علیه السّلام اسلام آورد و افتخار دربانی حضرت را به عهده داشت تا اینکه رحلت کرد.» ⁽⁵⁾

ولی همان طور که در حدیقة الشیعة آمده،بایزید بسطامی قطعا عصر امام جعفر

صادق علیه السّلام را درک نکرده و معاصر بودن آنها از نظر تاریخی درست در نمی‌آید.و دربارۀ معروف کرخی نیز استاد هاشم معروف الحسنی می‌گوید:«این روایت از افسانه‌هایی است که هیچ اساسی ندارد.زیرا امام رضا علیه السّلام در طول زندگانی خود وارد بغداد نشده و در مدینه کنار پدر بزرگوارش و پس از او تا سال 200 در آنجا اقامت داشته و در این سال به درخواست مأمون و اصرار او از مدینه به خراسان،همان جایی که اکنون قبر شریف او در آن می‌باشد،منتقل شده است.بغداد را ترک نگفته و در فاصلۀ 200 تا 201 در همان جا در گذشته است.» ⁽¹⁾

ولی یعقوبی دربارۀ مسیر حرکت امام رضا علیه السّلام می‌نویسد«...امام به بغداد آمد و از آنجا...راه مرو را در پیش گرفت». ⁽²⁾

شیخ بهائی به این عدم تطبیق توجه داشته و بعد از نقل تأییدات علامۀ حلی،سید بن طاووس و فخر رازی،می‌گوید:«بعد از گواهی و تأیید اینها[سقایی ابو یزید بسطامی را]آنچه در بعضی کتب،مثل شرح مواقف آمده،اعتباری ندارد و چه بسا این عدم تطبیق را می‌توان با اعتقاد به وجود دو ابو یزید حل کرد که یکی از آن دو،طیفور السقاء بوده که امام علیه السّلام را ملاقات نموده و خدمتگزارش بوده است،و دیگری شخصی غیر از اوست.

امثال این اشتباهات بسیار پیش می‌آید و مثل این اشتباه در مورد افلاطون نیز رخ داده است.صاحب ملل و نحل گفته عده‌ای از حکمای گذشته به اسم افلاطون شهرت داشته‌اند.» ⁽³⁾

خواجه نصیر الدین طوسی فراتر از این توجیه رفته و در کتاب اوصاف الاشراف به دفاع از ادعای بایزید و حلاج پرداخته و می‌گوید:«در این مقام معلوم شود که آن کسی که گفت انا الحقّ و آن کس که گفت سبحانی ما اعظم شأنی،نه دعوی الهیت کرده‌اند،بل

دعوی نفی انیّت خود و اثبات انیّت غیر خود کرده‌اند و هو المطلوب». ⁽¹⁾

البته حتی در صورت اثبات صحت سقایی و دربانی و شاگردی سران صوفیه برای امام معصوم علیه السّلام،بازهم دلیل نمی‌شود که آن افراد تأیید و توثیق شوند و روش آنها برای ما الگو قرار گیرد.به هر حال آنچه در حدیقة الشیعة آمده با کتاب«اثبات واجب»محقق اردبیلی تطبیق نمی‌کند،بلکه اردبیلی تصریح می‌کند که«...جمیع فرق منسوبند به آن حضرت(علی علیه السّلام)در اصول کلامی و فروع فقهی.و همچنین متصوفه در تصفیۀ علم باطنی،به واسطۀ آنکه سلسلۀ مشایخ به او منتهی می‌شود». ⁽²⁾

اما کتاب«رسالۀ در رد صوفیه»را که صاحب مرآة الکتب به نقل از امل الآمل شیخ حر عاملی به مقدس اردبیلی نسبت داده،اساسی ندارد و در امل الآمل چنین کتابی جزو تألیفات اردبیلی نیامده است ⁽³⁾و احتمالا با کتاب احمد بن محمد تونی-که با احمد بن محمد اردبیلی شجاعت اسمی دارد و در همان صفحه نیز ذکر شده-اشتباه گرفته شده است.

رساله‌ای در رد تصوف از مولانا احمد اردبیلی غیر از مولانا مقدس اردبیلی است؛ چرا که در آن رساله به کتاب توضیح المشربین و تنقیح المذهبین ارجاع داده و همان طور که صاحب الذّریعة تصریح کرده،توضیح المشربین بعد از 1050 ه.ق تألیف شده است. ⁽⁴⁾پس نظر قریب به واقع این است که مقدس اردبیلی علیه صوفیه کتابی ننوشته و

این سخنان تند در حدیقة الشیعة بعید است که از او باشد.

2- از عمده‌ترین دلایل مخالفین انتساب حدیقة الشیعة به اردبیلی،همان آمدن نام کتاب بحار الانوار علامۀ مجلسی در حدیقة الشیعة است که اخیرا این نکته را آقای دکتر مهدی تدین متوجه شده و در مقاله‌اش بیان کرده است:«اما این تحریف کنندۀ زبردست[یعنی نویسندۀ حدیقة الشیعة]...نقل قول از حدود نود سال بعد از وفات مقدس اردبیلی را نیز قابل اهمیت ندانسته است؛به نحوی که به نظر او نقل حدیث از بحار الانوار مجلسی نیز برای مقدس اردبیلی جایز است.وفات مجلسی را بالاتفاق در سال 1111 ه .ق دانسته‌اند و از 993 تا 1111 ه.ق صد و هجده سال فاصله است و اگر مجلسی سی سال قبل از وفات خود بحار را تمام کرده باشد،مرحوم مقدس باید نود سال بعد از مرگ خویش حدیقه را نوشته باشد.چون در صفحۀ 573 کتاب حدیثی را از بحار نقل می‌کند و می‌گوید:«...دیگر آنکه این گروه و مایلین و معتقدین ایشان،چنانکه در حدیث وارد است،سه طایفه‌اند:گمراهان و فریبندگان و غافلان.و به روایت بحار،عوض عبارت غافلان،احمقان واقع است». ⁽¹⁾

البته دو مسأله همیشه باید مد نظر پژوهشگران چنین متونی باشد:یکی بررسی کامل مطلب و مراجعه به نسخه‌های مختلف و عدم شتاب در ارائۀ آن و مسألۀ دیگر، همان بی‌طرفی و عدم تعصب در کشف حقیقت.همین اشکال جنجال‌انگیز به راحتی قابل حل است و چند پاسخ می‌توان به این داد.

الف) با مراجعه به دو نسخۀ خطی حدیقة الشیعة که در سالهای 1094 و 1098 ه .ق،کتابت شده،نامی از بحار الانوار در آنها نیافتیم.علاوه بر آن،نسخه‌ای از چاپ سنگی نیز نزد ما هست که نام بحار الانوار در آن نیامده است. ⁽²⁾

ب) اگر در خود همین قسمت«نکوهش صوفیه»حدیقة الشیعة دقت بیشتری

می‌شد،این مشکل باز قابل حل بود.چرا که در صفحۀ 605،این حدیث از ابن حمزۀ طوسی،صاحب ایجاز المطالب،نقل کرده است و با توجه به اینکه در مذمت صوفیه مطالب و احادیثی از ایجاز المطالب آورده است،بعید نیست که بر فرض آمدن نام کتاب، آن نام«ایجاز»بوده که به«بحار»تصحیف شده است.هرچند بعد از اثبات عدم وجود نام بحار در نسخه خطی 1094 و 1098 ه.ق،نیازی به این توجیه هم نداریم و آن حدیث به عبارت ذیل از ابن حمزه روایت شده است:«...حضرت امام رضا(ع)فرمود که لا یقول بالتصوف احد الا لخدعة او ضلالة او حماقة و اما من سمی نفسه صوفیا لتقیة فلا اثم علیه». ⁽¹⁾

ج) حد اقل می‌توان احتمال داد که شاید کاتب نسخه-سهوا یا عمدا-نام کتاب بحار الانوار را به آن راه داده است؛بویژه اینکه صاحب بستان السیاحه و صاحب طرائق الحقائق با دقت تمام،مطالب حدیقة الشیعة را بررسی کرده‌اند و کوچکترین ضعف آن را دستاویز ساخته‌اند تا صحت انتساب کتاب را به اردبیلی مخدوش سازند،و لذا چطور ممکن است مطلبی به این مهمی از دیدۀ آنها پنهان بماند،در حالی که صاحب طرائق جلد اول کتابش را-که حدود ششصد صفحه است-اختصاص داده به رد حدیقة الشیعة!و از اینجا معلوم می‌شود نسخه‌هایی که در دست آنها بوده،نام بحار الانوار در آن وجود نداشته و آقای تدین در داوری مقداری شتاب کرده است.

د) این حدیث اصلا در بحار الانوار وجود ندارد.

3- آیا امکان دارد مقدس اردبیلی که در سال 993 ه.ق رحلت کرده،از آخرین لحظات زندگی میرزا مخدوم شریفی در بستر مرگ خبر دهد؟با توجه به اینکه وفات میرزا مخدوم قطعا 995 ه.ق است.چنانکه یکی از نویسندگان ادعا کرده است:«...همۀ کتب تراجم و تذکره‌ها تاریخ فات میرزا مخدوم شریفی را در مکه معظمه 995 ه.ق ذکر

کرده‌اند و در این امر هیچ گونه خلافی وجود ندارد». ⁽¹⁾حال آنکه در حدیقة الشیعة آمده است:«...میرزا مخدوم شریفی مشهور-که در مکه مشرفه منصب نقابت و خطابت داشت و اظهار تسنن تا به حدی می‌کرد که نواقض الروافض نوشت و در آنجا چیزی چند ذکر نمود و افتراها کرد که هیچ ناصبی نکند و نگوید-در حال مردن به محرمی وصیت کرد که مرا غسل و کفن و دفن به روش امامیه خواهید کرد.و آن مرد گفت تو هرگاه به این عقیده بودی،آنها را چرا می‌گفتی و می‌نوشتی؟آهی کشیده اشک به چشم آورده گفت:

حب جاه.سه بار این بگفت و جان سپرد». ⁽²⁾

ولی اینکه گفته شده که در سال وفات میرزا مخدوم هیچ گونه خلافی وجود ندارد، این ادعا به صحت نرسیده است.چرا که صاحب کشف الظنون که نزدیک به عصر میرزا مخدوم بوده،در معرفی کتاب ذخیره العقبی فی ذم الدنیا-که از تألیفات میرزا مخدوم است-تصریح کرده که سال وفات او 988 است:«ذخیرة العقبی فی ذم الدنیا،تسع مقالات لمعین الدین اشرف المعروف بمیرزا مخدوم،المتوفی سنة 988 ثمان و ثمانین و تسعمائة الفه للسلطان مراد خان و اهداه الیه...». ⁽³⁾

4- در حدیقة الشیعة صوفیان را،به کنایه،از پیروان محمود پیسخانی معرفی می‌کند که حاکی از آن است که نویسندۀ این کتاب بعد از واقعۀ پیسخانیان می‌زیسته و مقدس اردبیلی متوفای 993 ه.ق نمی‌تواند باشد.

نویسنده‌ای که این اشکال را مطرح ساخته،با ذهنیت جعلی بودن حدیقة الشیعة به بررسی آن پرداخته است و برای همین می‌کوشد تا از کوچکترین شواهد برای اثبات نظریۀ خود استفاده نماید و یا دلیلی،هرچند دور از احتمال،برای آن ارائه کند.لذا در این خصوص طوری استدلال کرده که خواننده اگر بی‌اطلاع از تاریخ باشد،تصور می‌کند که

محمود پیسخانی و تبعید و آزار پیروان او،همه بعد از وفات مقدس اردبیلی صورت گرفته و از این فرقه قبل از آن هیچ نامی نبوده است! درحالی‌که محمود پیسخانی گیلانی حدود سال 800 ه.ق مسلک خود را به طور علنی مطرح ساخت و«چندی در حدود رود ارس زندگی می‌کرد و سرانجام در سال 831 هجری قمری در گذشت....مسلم است که مذهبش در قرنهای نهم و دهم رونق و رواج فراوان یافته،و پیروانش در ایران و هندوستان و آسیای صغیر بسیار بوده‌اند». ⁽¹⁾

نویسندۀ آن مقاله که از دو سال اختلاف وفات میرزا مخدوم و فاضل باغنوی با مقدس اردبیلی در جعلی بودن حدیقة الشیعة بهرۀ کامل می‌گیرد،فاصلۀ 193 سال را نادیده گرفته و حتی قضیۀ پیسخانیان را به بعد از ارتحال اردبیلی ربط می‌دهد و برخورد قاطعانۀ شاه طهماسب را با نقطویان و پیسخانیان و قتل و تبعید و حبس آنها را به بوتۀ فراموشی می‌سپارد.

5- در کتاب حدیقة الشیعة روایات ضعیف و ساختگی و قصه‌های عامیانه بسیار است و شایسته نیست چنین کتابی را به محقق اردبیلی نسبت داد.

البته در این باره کلی گویی شده و مشخصا موارد آنها معلوم نشده است تا ببینیم برداشت آنها از«ضعیف»و«مجعول»و«عامیانه»چیست.اگر منظورشان این باشد که آن احادیث را از کتب اهل سنت نقل کرده،باید گفت در مقدمۀ حدیقة الشیعة شرط شده که این کتاب بر اساس کتب معتبر و مقبول شیعه و سنی نوشته شود و حتی در جای جای حدیقة الشیعة برای مجاب ساختن برادران اهل سنت تمسک به کتابهای آنها کرده است.

در حدیقة الشیعة به صد و ده جلد از کتب مشهور و معتبر اهل سنت استناد شده است،در حالی که از کتب شیعه فقط به پنجاه جلد کتاب استناد گردیده است.پس طبیعی است که بعضی از مطالبی که با عقاید شیعه نمی‌سازد،در لابلای احادیث راه یابد و با این حساب نباید توقع داشت که همۀ احادیث حدیقة الشیعة از صحت کامل و راویان موثق برخوردار

باشد.ولی اینکه ادعا شده اثری از این روایات در کتب معتبر نیست،این موارد بیش از چند مورد نیست و با یک نگاه به فهرست فنی که برای حدیقة الشیعة تهیه شده،می‌توان این مسأله را اثبات کرد.همچنین تذکر این نکته لازم است که هر حدیث ضعیف را نباید ساختگی پنداشت.چه بسا ضعف قرائن داخلی روایات را بتوان با قرائن خارجی تقویت کرد؛بویژه احادیثی که ضعف آن به سبب مجهول بودن راوی یا عدم تصریح علمای رجال به مدح و ذم او باشد.اما دربارۀ روایات قسمت نکوهش صوفیه،باید گفت که از بیست و دو حدیث فقط مأخذ هفت حدیث را در متون فعلی شیعه نیافتیم و آنها احادیثی است که صاحب حدیقة الشیعة به کتابهای ایجاز المطالب،الهادی الی النجاة،الفصول التامه و الرد علی الحلاج از شیخ مفید ارجاع داده است،که فعلا اطلاعی از این کتابها در دست نیست.

6- سبک نگارش حدیقة الشیعة یکی از دلایل مخالفان انتساب حدیقة الشیعة به اردبیلی،سبک و اسلوب کتاب است.علامۀ خوانساری در این باره می‌نویسد:«تألیف کتاب به این سبک و زبان بعید است از کسی مثل مقدس اردبیلی باشد که در نجف-از بلاد عربی است-می‌زیسته ...» ⁽¹⁾همچنین علامۀ شعرانی نیز به همین استدلال تمسک جسته است:«...آن اخبار ضعاف و بی‌اصل را با عبارت فارسی فصیح نمی‌توان به عالمی مدقق نسبت داد که اصلا آذربایجانی بود و در نجف اشرف پرورش یافت.و ما هرگز احتمال نمی‌دهیم محقق اردبیلی،تألیف دیگری را انتحال کند و چون با آن علم و تقوا و شهرت و قبول عامه و جاه و عزت که داشت،حاجت نبود کتابی ضعیف را به خویش نسبت دهد...». ⁽²⁾

البته با مقایسۀ سبک نگارش حدیقة الشیعة با نگارشهای فارسی محقق اردبیلی، می‌توان گفت که هرچند سبکها مقداری با هم فرق می‌کند،ولی در آن حدی نیست که از این طریق کتاب حدیقة الشیعة را از او نفی کرد؛بخصوص اینکه حدیقة الشیعة آخرین

تألیف مقدس اردبیلی بوده و طبیعی است که عبارات آن سلیس‌تر و پخته‌تر از نگارشهای دیگر او باشد.همچنین نحوۀ استدلال و به کار گرفتن بعضی اصطلاحات فارسی و کاربرد افعال،وجه اشتراک این کتابهاست،در حالی که کسانی که ادعا دارند این کتاب همان کاشف الحق ملا معز اردستانی است،در پاسخ آنها لازم است بگوییم که این کتاب با سبک کتاب دیگر او که در تفسیر سورۀ«هل اتی»نوشته تفاوت دارد و نحوۀ استدلال در کاشف الحق،در خصوص شأن نزول و تمسک به سوره هل اتی با آن کتابش تفاوت روشنی دارد. ⁽¹⁾اصولا شخص ناشناخته‌ای مثل ملا معز اردستانی معلوم نیست که بتواند چنین کتابی را با قلمی روان و پر از اطلاعات تاریخی و روائی بنگارد.پس از قول طرفداران حدیقة الشیعة باید گفت:باؤک تجر و بائی لا تجر؟

اما اینکه دربارۀ او گفته شده که«همۀ عمر را در نجف زیسته»است، ⁽²⁾با اطلاعی که از زندگانی مقدس اردبیلی داریم،این ادعا صحیح نیست،بلکه او سالها در حوزه‌های علمیّۀ ایران،بخصوص شیراز،مهد زبان شیرین فارسی،به تحصیل پرداخته است. ⁽³⁾

صاحب مرآة الکتب متذکر شده که ضرورتی نداشت همۀ تألیفات مقدس اردبیلی،به صرف اینکه در بلاد عربی می‌زیسته،به زبان عربی باشد؛چرا که شیعه منحصر به کشورهای عربی نیست. ⁽⁴⁾همچنین هیچ استبعادی ندارد که کسی زبان مادری‌اش ترکی باشد و سالها هم در محیط عرب‌نشین بسر ببرد،ولی به زبان فارسی سلیس مطلب بنویسد؛چنانکه از علمای گذشته و معاصر چنین افرادی را سراغ داریم.به هر حال از این طریق نمی‌توان علیه صحت انتساب کتاب به اردبیلی استدلال کرد.

7- عدم رعایت عفت و حرمت قلم

برخی گفته‌اند از شخصیت وارسته و برجسته‌ای مانند محقق اردبیلی بعید است که با آن استحکام و متانتی که در نوشته‌هایش سراغ داریم،این چنین عنان قلم را رها نماید با بدبینی شدید و بستن تمام راههای توجیه و احتمال صحت،همۀ عرفا و شعرا را تکفیر کند و پا از مرز ادب بیرون نهد و با عبارات رکیک به آنها بتازد؛در حالی که در کتابهای دیگرش چنین شیوه‌ای را در پیش نگرفته است و اساسا نوشته‌های او بسیار مؤدبانه است.

شاه محمد دارابی می‌نویسد:«ملا حده و زنادقه‌ای چند را صوفی نام کرده،لعن و طعن می‌کند....فحش چند در آن باب مذکور کرده که شأن ملا احمد نیست» ⁽¹⁾این گروه می‌گویند که آیا می‌توان احتمال ضعیفی داد که آن عالم وارسته مطالبی از این قبیل در کتابهایش بیاورد:«بر آن دل و گل باید شاشید»؟! ⁽²⁾یا«خرهای این زمانه» ⁽³⁾و یا اینکه شاهنامۀ فردوسی همان قصه‌های دروغ است و خواندن آن فسق!؟ ⁽⁴⁾صوفیه و شعرا برای فریب دادن شیعیان به مدح علی علیه السّلام پرداخته‌اند؟! ⁽⁵⁾آیا می‌شود گفت که امام شافعی نیز برای فریب شیعه در مدح علی علیه السّلام اشعار بلند و شگفت‌انگیز سروده است،در حالی که خود مقدس اردبیلی در چند جای حدیقة الشیعة با دیدۀ تحسین اشعار او را ذکر کرده است. ⁽⁶⁾و یکی از اشکالات در این خصوص داوری در مورد مردم اصفهان است:

«مؤلف این کتاب،محتاج به رحمت و مغفرت حضرت رب الارباب،احمد اردبیلی،گوید مرا گذار به اصفهان افتاد،دیدم که مردم آن بلده شیخ ابو الفتوح عجلی شافعی اصفهانی را شیخ ابو الفتوح رازی نام کرده بودند و به این بهانه به عادت پدران خویش قبر آن سنی صوفی را زیارت می‌کردند،و اگر چه از مردم آن دیار امثال این کردار دور نیست،زیرا که

پنجاه ماه زیاده از دیگران نسبت به حضرت شاه ولایت ناشایست و ناسزا گفته‌اند و درین زمان که مذهب شیعه قدری قوت گرفته ایشان همچنان مانند پدران چندان محبتی به شاه مردان ندارد...» ⁽¹⁾

8- عدم شهرت حدیقة الشیعة

شاه محمد دارابی شیرازی می‌نویسد:«در این مدت حدیقة الشیعة از تصانیف او (مقدس اردبیلی)معلوم نبود و تصنیفات دیگرش،مثل آیات الاحکام و شرح ارشاد و غیره،مشهور بود و نام و نشان از حدیقة الشیعة نبود.بعد از آنکه از حیدرآباد این کتاب را آوردند و قدری از مذمت عرفا[به آن]الحاق کردند،دفعة واحدة جلوۀ ظهور یافت». ⁽²⁾

این ایراد دارابی در اوایل مقاله مطرح و مخدوش شد و با توجه به مسافرت ایشان به هندوستان،مثل اینکه از شهرت حدیقة الشیعة بی‌اطلاع بوده است.وی حتی از «حاشیه اردبیلی بر شرح تجرید»نیز اطلاعی نداشته است؛چرا که بر خلاف همفکرانش که برای اثبات تمایلات عرفانی اردبیلی به این کتاب ارجاع می‌دهند،شاه محمد به کتاب آیات الاحکام-که هیچ ربطی به مباحث تصوف و عرفان و فلسفه ندارد-ارجاع می‌دهد!

9- عدم ذکر کتاب در فهرستها

یکی از دلایل شاه محمد دارابی علیه حدیقة الشیعة این است که می‌گوید:«میرزا محمد استرآبادی،صاحب رجال،فهرست تصانیف ملا احمد را ذکر کرده[است]و حدیقة الشیعة در آن نیست و همچنین یکی دیگر از تلامذۀ او تصانیف او را تفصیل داده و حدیقه در آن تفصیل نیست». ⁽³⁾

از این طریق نمی‌توان به صحت انتساب کتاب خدشه وارد کرد.چرا که استرآبادی و تفرشی-که هر دو شاگرد اردبیلی بودند-بعضی از کتابهای اردبیلی را در فهرستهایشان

ذکر نکرده‌اند،ولی قطعا از اردبیلی است؛چنانکه تفرشی در نقد الرجال از این همه کتابهای اردبیلی فقط از آیات الاحکام او نام برده است! ⁽¹⁾حتی بعضی از علما که کتابهای خود را فهرست کرده‌اند،بعضی از کتابهایش از قلم افتاده است.مثل؛علامۀ حلی رحمه اللّه در کتاب خلاصة الاقوال خود،نامی از کتاب شرح اشارات خود نیاورده، ⁽²⁾با اینکه قطعا این کتاب جزو تألیفات اولیۀ او بوده است.چرا که در مقدمۀ کتاب منتهی الوصول الی علمی الکلام و الاصول فرموده است که قبل از بیست و شش سالگی از تألیف کتب حکمت و کلام فراغت یافته و سپس به نوشتن کتب فقهی پرداخته. ⁽³⁾شیخ بهائی نیز در حاشیۀ خلاصة الاقوال این نکته را متذکر شده که علامۀ حلی از کتاب شرح الاشارات خود نامی نبرده است،در حالی که این کتاب به خط خود علامۀ حلی رحمه اللّه نزد من موجود است. ⁽⁴⁾

همچنین علامه حلی-ره-کتاب ایضاح الاشتباه خود را در اجازه نامه‌اش به سید مهنا ذکر نکرده است. ⁽⁵⁾حال آیا می‌توان این دو کتاب را-که قطعا از تألیفات اوست-به صرف همین که در فهرست خود ذکر نکرده،منکر شد؟

10- دهمین نکته این سؤال است که چرا مقدس اردبیلی به نام خود فقط در«باب مذمت صوفیه»تصریح کرده است؟یکی از ایرادات دارابی علیه انتساب حدیقة الشیعة به مقدس اردبیلی،این است که می‌گوید:«ملا احمد در تصنیف خودش،مثل آیات الاحکام و بعضی دیگر،نام خود را مذکور نساخته و اگر،فی المثل مصنفی نام خود مذکور سازد،در اول کتاب مذکور سازد،چون شد که در اول کتاب نام خود مذکور نساخته و در همین باب مذمت صوفیه نام خود درج نمود؟» ⁽⁶⁾

ظاهرا شاه محمد شیرازی فقط قسمت نکوهش صوفیۀ حدیقة الشیعة را مطالعه کرده است.برای اینکه می‌نویسد چرا اردبیلی فقط در همین باب نام خود را آورده است؟ ولی چنین نیست،بلکه اردبیلی در باب زندگانی امام علی علیه السّلام،هنگام بیان چگونگی ولادت او در کعبه،نیز به نام خود تصریح کرده است:«اما فقیر کثیر التقصیر،احمد اردبیلی،در بعضی از کتب قدمای علمای امامیه این روایت را با زیادتیها و اندک اختلافی دیده و آن اختلاف...». ⁽¹⁾اما اینکه چرا در اول کتاب به نام خود تصریح نکرده،به این دلیل است که حدیقة الشیعة جلد اولی هم داشته و خود اردبیلی چهار مورد به آن ارجاع ⁽²⁾و دو مورد هم تصریح به جلد دوم بودن ⁽³⁾همین حدیقة الشیعة فعلی کرده است.لذا احتمال دارد روش معمول را رعایت کرده و در دیباچۀ جلد اول به اسم خود تصریح کرده باشد.

11- «نویسنده کاشف الحق،دربارۀ مؤلفان و نویسندگان کتابها،آگاهیهای کافی نداشته است؛از این روی به استنادهای حدیقه،نمی‌توان اعتماد کرد،مگر اینکه نشانه‌های دیگر،آن را ثابت کند.بخشی از کتابها نیز،توسط تنظیم کنندگان حدیقه یاد شده که هیچ گونه سندیت ندارد...» ⁽⁴⁾

در پاسخ این عزیز نیز باید گفت که محقق اردبیلی هم در چنین شرایطی بوده است چنانکه در کتاب ارزنده مجمع الفائده‌اش می‌گوید:«از آثار شیخ مفید بجز«مقنعه» چیزی باقی نمانده ⁽⁵⁾،با اینکه حدود پنجاه اثر از آثار شیخ مفید تا زمان ما باقی مانده و به همت کنگرۀ شیخ مفید در چهارده مجلد چاپ شده است.شبیه همین سخن را درباره آثار شیخ صدوق ذکر کرده است.

«...اردبیلی دو بار کتاب بشارة المصطفی لشیعه المرتضی را[در مجمع الفائدة]به سید رضی الدین علی بن طاووس قدّس سرّه نسبت می‌دهد،با اینکه ابن طاووس چنین کتابی ندارد و این اثر تألیف طبری امامی قدّس سرّه است و نه ابن طاووس» ⁽¹⁾

البته کتاب بشارة المصطفی در دسترس مقدس اردبیلی نبوده لذا در حدیقة الشیعة هم می‌نویسد:«صاحب کشف الغمه نقل کرده که در کتاب بشارة المصطفی مسطور است که...»لذا این اشکال به کلی مرتفع است

12- عدم آشنائی نویسنده حدیقة با مؤلفان کتب.چرا مقدس اردبیلی نام نویسندگان را ذکر نمی‌کند و از صاحبان کتب به«صاحب کتاب...»تعبیر می‌نماید چنانکه از این طریق خواسته‌اند به صحت انتساب حدیقة به اردبیلی،خدشه وارد کنند که جواب این اشکال را دادیم ولی باز عرض می‌کنیم که روش مقدس اردبیلی همین است همان طور که در کتاب زبدة البیان،21 مورد از زمخشری تعبیر به صاحب کشاف نموده و در شرح تجریدش،4 مورد و باز در«زبدة البیان»10 مورد از طبرسی به صاحب مجمع البیان تعبیر نموده و در حدیقة الشیعة فراوان این روش را به کار برده و این دلیل نشناختن نویسندگان کتابها،نمی‌شود و اگر در موردی هم برایش صحت انتساب کتاب معلوم نبوده، از«صاحب»استفاده نموده است،و این دقت نظر اردبیلی را می‌رساند نه ضعف اطلاعات کتابشناسی تنظیم کنندگان حدیقه را؛ اشکال‌کننده می‌نویسد:«...در کاشف الحق، نویسنده روضة الواعظین[که ابن فتال نیشابوری است]،شیخ مفید معرفی شده!و تنظیم‌کننده[حدیقة الشیعة]توجه داشته که این،درست نیست،اما نویسنده را نمی‌شناخته و از وی نامی نمی‌برد...به جای شیخ مفید،[در حدیقة الشیعة]،«صاحب روضة الواعظین» ذکر شده» ⁽²⁾البته قبل از کاشف الحق نیز صاحب روضة الشهداء،کتاب«روضة الواعظین»را از شیخ مفید دانسته و سید هاشم بحرانی نیز آن را جزو آثار شیخ مفید به

شمار آورده است و مقدس اردبیلی به این نکته توجه داشته و به این اشتباه دچار نشده است. ⁽¹⁾

13- چرا در حدیقة الشیعة بعضی کلمات یا اسامی اشتباه نوشته شده.مثلا«حبه»، «حیه»؛«انساب»،«ایشان»؛«بجای»،«بحار»؛«حافظ ابو نعیم اکابر محدثین»،«اکابر مفسرین»نوشته شده است؟آیا این دلیل نیست که این کتاب نمی‌تواند منسوب به دانشمندی مثل محقق اردبیلی باشد؟البته این اشکالات نیاز به پاسخ چندانی ندارد چرا که همه عزیزانی که با نسخه‌های خطی سر و کار دارند می‌دانند این اشتباهات از کاتبان و نسخه‌برداران است و ربطی به نویسندگان اصلی آن ندارد و اگر حتی نوشته‌ای با دست خط خود نویسنده هم باشد جز سهو القلم نمی‌توان نامی دیگری بر آن نهاد.پس نمی‌توان از این قبیل مسائل نتیجه گرفت که«نویسنده حدیقه،محقق اردبیلی نیست، بلکه شخصی است که آگاهی‌های رجالی ضعیفی دارد». ⁽²⁾

14- در پایان یکی از احادیثی که در نکوهش صوفیه در حدیقه به نقل از امام هادی علیه السلام یاد شده است،آمده است:«و ان هم الأنصاری...اولئک الذین یجهدون فی اطفاء نور اللّه...»نویسنده حدیقه...پنداشته،این متن«آخر حدیث»،آیه قرآن است و آن را جدای از حدیث و با تعبیر«تلاوت»آورده است و در ترجمه نیز تعبیر «کوشش می‌نمایند»نشان می‌دهد که پنداشته آیه قرآن است.این نشانۀ ناآشنایی نویسنده حدیقه و تنظیم‌کننده آن،با قرآن است...» ⁽³⁾با توجه به اینکه در آن زمان «معجم المفهرس»و امکانات دیگری که امروز وجود دارد،نبوده چنین اشتباهات طبیعی است چرا که مقدس اردبیلی«حافظ قرآن»نبوده که بگوییم چرا چنین و چنان نوشته، برای همین نیز در مجمع الفائده هم چنین اشتباهی در رابطه با آیه قرآن از او رخ داده

است:«...در اینجا[مجمع الفائده 2،95]به آیه«تحلیل کل ما خلق»تمسک شده است،در حالی که چنین آیه‌ای در قرآن مجید وجود ندارد،آنچه هست «هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً» [بقرۀ آیه 29]است،نه«احل لکم...»از قضا میرزای نائینی قدّس سرّه هم چندین بار در جلسۀ درس اصول به آیۀ«احل لکم ما فی الارض جمیعا»تمسک جسته است(فوائد الاصول ج 4،ص 368،369،681)و ممکن است منشأ اشتباه محقق نائینی هم کلام محقق اردبیلی بوده است. ⁽¹⁾

آیا می‌توان گفت چون در مجمع الفائده یک آیه را اشتباه ذکر کرده پس این کتاب از محقق اردبیلی نیست؟!

15- «مهم‌ترین دلیلی که بستگی حدیقه را به اردبیلی نیست می‌سازد،نگارش حدیقه پس از اردبیلی است.تنظیم کنندگان حدیقه،با این که تلاش بسیار ورزیده‌اند که نگارش کتاب را با زمان محقق اردبیلی،هماهنگ سازند و از این روی نام قاضی نور اللّه شوشتری را هر جا در کاشف الحق بوده حذف کرده‌اند،به طور کامل در این طرح خود موفق نبوده‌اند و شواهدی به جای گذاشته‌اند که بستگی کتاب را به محقق اردبیلی،نیست می‌کند.این دلیلها،هم در بخش صوفیه و هم در بخشهای دیگر کتاب،دیده می‌شود»در پاسخ لازم است این خدشه‌کننده بداند که اولا مجالس المؤمنین قاضی نور اللّه در سال 990 ه.ق یعنی سه سال قبل از ارتحال اردبیلی تألیف شده و با توجه به اهمیت کتاب مجالس و مرکزیت نجف برای شیعیان،ارسال آن به نجف در اسرع وقت،بسیار نزدیک به ذهن است ولی چون قاضی نور اللّه در شرائطی بوده،صلاح نبوده اسم او در کتاب حدیقه مطرح شود ولی بعد از شهادت مظلومانه قاضی نور اللّه شوشتری در هند به خاطر دفاع از امامت، تنظیم‌کننده کتاب کاشف الحق اسم او را فراوان در کتاب خود آورده است.پس مجالس المؤمنین قبل از حدیقة الشیعة تألیف شده لذا این اشکال ارزش چندانی ندارد.

16- در خصوص وجود ضعف سند بعضی از روایات قبلا توضیحی دادیم و محدث

نوری نیز در این راستا فرموده که نقل روایات که در سند آن افراد ضعیف وجود دارد برای رد طرف مقابل و مجاب ساختن مخالفان،بی‌مانع است و بر این مسأله باید افزود که خود محقق اردبیلی در کتاب«مجمع الفائده»تصریح می‌کند که«و لا یضرّ ضعف سندها» ⁽¹⁾در مجمع الفائده دیده می‌شود که اردبیلی از استناد به روایتهای ضعیف ابائی ندارد چرا که ضعف روایات با قرائن داخلی و خارجی روایت جبران می‌شود.

از مجموع بحث می‌توان چنین نتیجه گرفت که کتاب حدیقة الشیعة تألیف مرحوم محقق اردبیلی است؛اما به احتمال قوی،در فاصلۀ زمانی تألیف آن تا زمان تألیف کتاب کاشف الحق(که همان حدیقة الشیعة است با دخل و تصرفهایی)مطالب ضعیفی به این کتاب راه یافته است؛بخصوص در باب مذمت صوفیه.متأسفانه نسخۀ اصل و یا نسخۀ تحریر زمان مؤلف در دست نیست تا بتوان آن موارد را به طور مشخص نشان داد.و اللّه اعلم

روش تصحیح حدیقة الشیعة

الف:مقابله با نسخه‌های خطی و چاپی

خوشبختانه نسخه‌های خطی و چاپی حدیقة الشیعة فراوان است و در تصحیح حدیقه حد اکثر استفاده را از آنها کردیم و تمام توان را به کار گرفتیم تا نسخه‌های صحیح را مورد استفاده قرار دهیم.

نسخه‌های مورد استفاده حدیقة الشیعة به شرح ذیل است:

1- نسخه خطی کتابخانه وزیری یزد،شماره 164،سال 1094 ه.ق،خط شیخ عابدین شیخ شهاب،316 برگ

2- نسخه خطی کتابخانه ملی،شماره 2047،سال 1098 ه.ق خط:مسلم بن حکیم

حیدری،360 برگ

3- نسخه خطی کتابخانه آیت اللّه العظمی گلپایگانی،شماره 2/49،سال 1116 ه.ق خط:اسد محمد،279 برگ

4- نسخه چاپ سنگی به سال 1260 ه.ق که نخستین چاپ سنگی حدیقة الشیعة می‌باشد به خط:نصر اللّه تفرشی

ب:مقابله با نسخه‌های کاشف الحق

بعد از تصحیح با نسخه‌های معتبر،به مقابله آن با کتاب کاشف الحق که به نام ملا معزّ الدین اردستانی شهرت دارد،پرداختیم و تفاوتهای آن را به تفصیل در مقاله‌ای به کنگره مقدس اردبیلی ارائه دادیم که در جلد 10 مجموعه کتابهای کنگره به چاپ رسیده و به اجمال در پاورقی‌های حدیقة الشیعة آن تفاوتها و کاستی‌ها و زیادیها را نشان داده‌ایم.

نسخه‌های مورد استفاده کاشف الحق به شرح ذیل است:

1- نسخه خطی کتابخانه مدرسه حجتیه شماره 82،سال 1065 ه.ق،خط:محمد یوسف بن محمود بن حاج حیدر،263 برگ که ملاک کار ما در ارائه تفاوتها همین نسخه بوده است.

2- نسخه خطی کتابخانه آیت اللّه العظمی گلپایگانی،شماره 32/145،سال 1075 ه.ق، خط:محمد بن علی،203 برگ.

3- نسخه خطی کتابخانه آیت اللّه العظمی مرعشی نجفی،شماره 1408،سال 1227 ه.ق،349 برگ.

ت:روش تلفیق در تصحیح کتاب

هرچند نسخه خطی سال 1094 حدیقة الشیعة و نسخه خطی سال 1065 کاشف الحق ملاک اصلی کارها بود ولی در مواردی که کلمات و جملات نسخه‌های دیگر

فصیح‌تر و صحیح‌تر بود،آن را آورده‌ایم و در مواردی هم که این اختلاف نسخه‌ها مهم بود در پاورقی ذکر کرده‌ایم.

ج:ویراستاری

پس از گذراندن این مراحل به ویراستاری آن که ویژه چنین نسخه‌های است پرداختیم و از رسم الخط مرسوم امروزی استفاده کردیم و توضیح بعضی لغات و عبارات را در پاورقی‌ها آوردیم.

د:استخراج مآخذ روایات و حکایات

در این مرحله،مأخذ و منبع معتبر مسائل مطرح شده در حدیقة الشیعة را ارائه دادیم و علی رغم شایعه بی‌مأخذ بودن مطالب حدیقه،نشان داده‌ایم که 99 درصد آنها در کتب پیش از حدیقة الشیعة بوده است و به جز چند روایت که در قسمت صوفیه کتاب آمده، همه دارای مأخذ است.

تشکر از اساتید و همکاران

در آخر بر خود لازم می‌دانم از همه اساتید که ما را در تصحیح این کتاب راهنمایی فرمودند تشکر کنم بخصوص از استاد بزرگوار حضرت آیت اللّه حاج آقا استادی که با رهنمودهای راه‌گشا و راهنمایی‌های محقّقانه کار دشوار را بر ما آسان ساخته و راه برای تحقیق را هموار فرمودند و اگر عنایت و حمایت ایشان نبود این کتاب به این شکل شایسته به چاپ نمی‌رسید.

همچنین از دوستان گرامی کمال تشکر را دارم بویژه از فاضل محترم حجة الاسلام و المسلمین علی اکبر زمانی‌نژاد که کمک شایانی در تصحیح و چاپ کتاب

داشتند و فهرست فنی حدیقة الشیعة را نیز ایشان تهیه فرمودند و در مقابله نسخه‌ها، حجة الاسلام ناصر حسن‌زاده و حجة الاسلام جابر منتظر قائم ما را یاری کردند.

از تمام سروران گرامی که کتابهای خطی و چاپی مورد نیاز را در اختیارمان نهادند سپاسگزارم بخصوص از مسئولین محترم کتابخانه‌های ذیل کمال تشکر را دارم.

1-کتابخانه حضرت آیت اللّه العظمی مرعشی نجفی قم؛

2-کتابخانه حضرت آیت اللّه العظمی گلپایگانی قم؛

3-کتابخانه مبارک آستان قدس رضوی،مشهد؛

4-کتابخانه مدرسه حجتیه،قم؛

5-کتابخانه ملی ایران،تهران؛

6-کتابخانۀ مؤسسه امام صادق علیه السّلام قم.

در پایان از عموم صاحب نظران تقاضا دارم در صورت دیدن لغزش و خطا،ما را بر آن آگاه گردانند.

حوزه علمیه قم-سال 1376 صادق حسن زاده

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

پیش مقدمه مؤلف کتاب

حدیقة الشیعة تألیف مقدّس اردبیلی رحمه اللّه(م 993 ق) تصحیح:با همکاری:

صادق حسن زاده علی اکبر زمانی‌نژاد

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

زیب و آرایش آغاز و انجام نعوت و صفات انبیای عظام و اوصیای کرام حمد و سپاس ملک علاّم که در هر ورقی از اوراق حدیقه صنعش دلیل بر وحدانیتش چندان است که صحایف روزگار و دفاتر لیل و نهار بجهت ثبت و تحریر آن نارساست و از برای تماشای بساتین دلایل و براهین بر حقّیت برگزیدگان در تنگنای حدقه انسان قدرتی چنان به کار برده که دیده عقول حکمای عالم و باصره ادراک فحول علمای بنی آدم در تحقیق آن اعمی و نابیناست.«فاحمده حمدا بالدوام و اصلّی علی محمد سید الانبیاء و آله سادة الاوصیاء صلاة زاکیة دائمة متوالیة الی یوم القیامة».

اما بعد؛چون جزو اول از کتاب حدیقة الشیعة که در ذکر مجملی از احوال آباء و اجداد و مختصری از حالات حضرت سیّد کاینات بود سمت اتمام یافت،شروع می‌رود در تحریر جزو دوم که در ذکر شمّه‌ای از مناقب حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و نبذه‌ای از فضائل باقی ائمه معصومین علیهم السّلام و دلایل امامت ایشان و بطلان امامت غیر ایشان.امید است که از فاتحه تا خاتمه به نحوی که قابل شنیدن و خواندن اهل فضل و کمال باشد صورت اتمام پذیرد بمنّه وجوده.چون به موجب التزامی که در اوائل جزو اول کرده است که اکثر مسائل امامت را از کتب اهل خلاف نقل نماید تا حجت باشد از این چند کتاب که مشهورترین کتب آن قوم است استخراج بیشتر دلایل و مسائل امامت می‌نماید تا در دنیا و عقبی حجت تواند بود:صحیح مسلم و صحیح

بخاری،جمع بین الصحیحین،مشکاة ⁽¹⁾،مسند احمد حنبل،کتاب اخطب الخطباء موفق احمد مکّی خوارزمی که از اکابر علمای اهل سنت است،کتاب فصول المهمه فی معرفة الائمة تصنیف نور الدین علی بن محمد بن احمد مالکی،کتاب کشف الغمّة که از تصنیفات وزیر سعید،علی بن عیسی اربلی است و اگر چه او از ثقات علمای شیعه است اما آنچه در آن کتاب مستطاب مذکور است مقبول طباع موافق و مخالف است و احیای علوم که بهترین مصنّفات علمای ایشان است و از تفاسیر از تفسیر استاد ابی اسحاق ثعلبی و تفسیر کشّاف زمخشری و تفسیر نیشابوری و تفسیر کبیر فخر رازی.

و اکثر آنچه از کتب شیعه نقل می‌کند حدیثی است که مجمع علیه طرفین و متّفق علیه فرقین باشد مستخرج از کتب اربعه و کتب ابن بابویه و کتب شیخ طوسی و کتاب کشف الیقین فی مناقب الائمة الطاهرین.مأمول آنکه برادران دینی و شیعیان امیر المؤمنین به عین رضا در این کتاب نظر نموده وجود جامع آن را که ذره‌ای است بی‌مقدار در میان ندیده قابل طعن و لایق رد ندانند که مقصود ذکر مناقب امیر المؤمنین علیه السّلام است نه غرض دیگر.در کتب مناقب ائمه طاهرین مسطور است که حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله فرموده:

«ان اللّه تعالی جعل لاخی علی بن أبی طالب فضائل لا تحصی کثرة فمن ذکر فضیلة من فضائله مقرّا بها غفر اللّه له ما تقدم من ذنبه و ما تأخّر و من کتب فضیلة من فضائله لم تزل الملائکة تستغفر له ما بقی لتلک الکتابة اثر و رسم و من استمع فضیلة من فضائله غفر اللّه له الذنوب التی اکتسبها بالاستماع و من نظر الی کتاب من فضائله غفر اللّه له الذنوب التی اکتسبها بالنظر» ⁽²⁾یعنی به درستی که گردانیده است حق تعالی از

جهت برادران من علی بن أبی طالب آن قدر از کمالات و زیادتیها که او را بر مردمان است که به شمار در نمی‌آید؛پس اگر کسی توفیق یابد یاد کند یک فضیلتی از فضایل او را در مجلسی و اقرار به آن داشته باشد و اعتقادش باشد،می‌آمرزد حق تعالی گناهان گذشته و آینده او را و اگر شخصی توفیق یابد بنویسد فضیلتی از فضایل او را تا از آن نوشته اثری و نشانی باشد،ملائکه آسمانها و زمینها از برای او طلب آمرزش از حق تعالی می‌کنند و کسی که بشنود یک فضیلتی از فضائل او را،حق تعالی می‌آمرزد هر گناهی را که به سبب شنیدن بهم رسانیده و کسی که نظر کند به کتابی از فضائل او، حق تعالی می‌آمرزد هر گناهی را که دیدن سبب آن شده باشد.امیدواری به درگاه الهی آنکه حق تعالی گناهان خواننده و نویسنده و شنونده این کتاب را به کرم و لطف خود بیامرزد بحق محمد و آله الطیبین الطاهرین.

مقدمه و در آن دو اصل است:

اصل اول:در بیان مقصود از لفظ امام و احتیاج به وجود او

«امام»به زبان عرب به معنی پیشوا و سردار مقدّم در کارهاست،لهذا پیشنماز جماعت را امام گویند و در اصطلاح فرقه ناجیه اثنی عشر،شخصی را گویند که از جانب خداوند تبارک و تعالی-جلّ ذکره-به خلافت و نیابت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله تعیین شده باشد؛چه به اعتقاد ایشان نصب امام بر حق تعالی واجب است عقلا و از این جهت سردار جمیع بندگان مسلمین و صاحب اختیار ایشان از امور دین باشد چه خلافت رسول اللّه در نفس الامر نیابت خدای تعالی است در روی زمین؛پس البته هر که به جای پیغمبر قرار گیرد باید که به رخصت اللّه تعالی باشد و رسول خدا او را از برای این امر خوانده آنجا که می‌فرماید إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً ⁽¹⁾و داود نبی را خلیفه نامیده و در خطاب به او،فرموده که إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ ⁽²⁾پس مخصوص به وصیّ و نایب نباشد.گوئیم که امام و خلیفه در این اطلاق به

موافقت وضع لغوی مستعمل شده نه اصطلاحی و بعضی از عرفا گفته‌اند که مراد از امام و خلیفه کسی است که از جانب حق تعالی به واسطه کارسازی و راهنمائی خلقان معین شده باشد و به جهت انتظام امور دینی و دنیوی بندگان منصوب گشته، اعم از آنکه نبی باشد یا ولیّ و خواه این معنی در صفت رسول تحقق یابد یا در ماده خلیفه.

و ما در رساله«اثبات واجب» ⁽¹⁾ذکر کردیم ⁽²⁾که امام شخصی است که حاکم باشد بر خلق از جانب خدا به واسطۀ آدمی در امور دین و دنیای ایشان مثل پیغمبر از جانب خدا بی‌واسطه آدمی نقل می‌کند و امام به واسطه آدمی که آن پیغمبر است و بعضی گفته‌اند که حق تعالی پیغمبران را از این جهت خلیفه و امام خوانده که دقیقه‌شناسان الفاظ قرآنی و رمزدانان آیات فرقانی فهم کنند و دریابند که در حقیقت و نفس الامر تفاوتی و تغایری که در میان انبیا و رسل و خلیفه و امام است همین اسم نبوت و پیغمبری است؛دیگر هر فایده که بر وجود رسول و نبیّ مترتّب است بر ولیّ و نایب نیز مترتب است و از یکدیگر به نبوّت و امامت امتیاز یافته‌اند و بنابراین، واجب است که هر کس امام خود را بشناسد و اعتقاد به امامت او کند و کسی را در این ظاهرا خلافی نباشد و عامه و خاصه احادیث به این مضمون ایراد کرده‌اند و این حدیث در کتب طرفین مذکور است و اعتقادی همه است که پیغمبر خدا فرموده که «من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیّة» ⁽³⁾یعنی کسی که بمیرد و امام زمان خود را نشناخته باشد مردن او مثل مردن آنهائی است که پیش از ظهور اسلام مرده باشند.لیکن جمعی از مخالفان عبارت«امام زمانه»را که در این اوان از روی بی‌دیانتی به معنی‌های خود گمان برده‌اند چنانکه بعد از این مذکور گردد

ان شاء اللّه تعالی

و اما بیان حاجت به وجود امام در وقتی که رسول موجود نباشد آنکه چنانچه رحمت شامله الهیه اقتضای برانگیختن و فرستادن نبی و رسول نموده تا آنچه مقصود اوست از اوامر و نواهی بی‌زیاد و کم به بندگان رسانند و بندگان خدا در هرچه محتاج الیه ایشان است از مصالح و مفاسد و هرچه ایشان را نفع و نقصان رساند به پیغمبران رجوع نمایند،همان غرض الهی بعد از رحلت پیغمبران به حال خود باقی است و هر پیغمبری را بعد از آنکه از دار دنیا رحلت کند نایبی و جانشینی به حکم خدا در کار است که احکام شریعت را پاسبانی نماید تا زیاده و نقصان بدان راه نیابد و دزدان راه و شیاطین جن و انس که در کمین و منتظر فرصتند که در بنای ایمان بندگان خللی اندازند به آن احکام راه نیابند و هم چنانکه پیغمبران باید که معصوم و مطهّر باشند از همه آلایش ظاهری و باطنی و صوری و معنوی تا بندگان به برکت اطاعت و انقیاد ایشان نجات یافته در دنیا و آخرت رستگار باشند؛همچنین بعد از آنکه زمان نبوت تمام شد چون احتیاج مذکور باقی است ناچار آن شخصی که قائم مقام پیغمبر باشد باید که به عصمت و طهارت و جمیع صفات مستحسنه متّصف باشد تا بر مسند خلافت و نیابت رسول اللّه متمکن تواند بود و مقیم مقام رسالت تواند شد و همچنین باید که بر تمامی مقاصد و اراده‌های الهی اطلاع داشته باشد و به اوصاف پیغمبری متصف باشد،چه او جانشین پیغمبر است و حفظ شرع بعد از پیغمبر به او تعلّق دارد و چنانچه او ارشاد بندگان می‌کرد و احکام الهی را به ایشان می‌رسانید،امام همان کار می‌کند؛پس باید که هرچه گوید و کند موافق خواسته الهی باشد و هر فایده که از جانب رسول به بندگان عاید می‌شده در زمان خلیفه و امام نیز همان فایده به بندگان خدا عاید گردد و شریعت مطهره او از نقص و نقصان و عیب و زیادتی مبرّا و منزّه باشد؛پس،از این جهت باید که خدا و رسول تعیین امام کنند و دلایل که دلالت بر امامت آن شخص کند بر بندگان ظاهر سازند

چون قرآن و حدیث،تا این دلایل نیز به جای معجزه پیغمبر باشد و هیچ‌کس را در آن شبهه و شکی نماند و فرق میانه رسول و نایب نباشد مگر در پیغمبری و در قرآن عزیز هم در چندین جا اشاره به اینکه هیچ زمانی از وجود امام معصوم خالی نتواند بود هست.از جمله،یکی آنجا که می‌فرماید فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽¹⁾یعنی هرچه ندانید از آداب و مسائل دین و شریعت از اهل ذکر سؤال کنید و بپرسید و مراد از اهل ذکر چنانچه مفسران تفسیر نموده‌اند جمعی‌اند که علم به معانی قرآن و اراده‌های حضرت سبحان داشته و احکام ایشان موافق احکام الهی باشد؛چرا که حق تعالی امر به اطاعت شخصی که از ارادۀ او خبر نداشته باشد و عمل به ظنّ فاسد خود کند نخواهد کرد و حکم به سؤال کردن از ایشان نخواهد فرمود و بعضی از مفسّرین مخالف،«ذکر»را در این آیه وافی هدایه تفسیر به رسول اللّه نموده‌اند و بنابراین تفسیر باید که مراد از«اهل ذکر»،اهل بیت آن حضرت باشند.

و بعضی از ایشان گفته‌اند مراد از«ذکر»در این آیه،قرآن است و به اتفاق مفسرین مراد از«اهل ذکر»،ائمه معصومین علیهم السّلام هستند؛زیرا که در کتاب مستطاب «کافی»چندین حدیث است ⁽²⁾در این باب و به هر تقدیر،مطلب ثابت است و در آیه دیگر فرموده که فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنا ⁽³⁾و مفسران«نور»را به امام زمان(عج)تفسیر فرموده‌اند و در جای دیگر یَهْدُونَ بِالْحَقِّ ⁽⁴⁾واقع شده و این همه صریح است در آنکه زمان را ناچار است از امامی که بندگان از برکت او هدایت یابند و بعضی از اهل سنت را عقیده آن است که احکام الهی را بعد از

رحلت رسول خدا از قرآن استنباط می‌توان کرد و با قرآن احتیاجی به امام نیست و این شبهه را جوابها گفته‌اند از جمله:یکی آنکه از جمله فوایدی که بر وجود امام مترتب است آنکه به برکت وجود او اختلاف از میان امت برخیزد و همه را به راه راست هدایت فرماید و اگر قرآن تنها کافی بودی بایستی که همه امت بر یک مذهب و ملت باشند و بالکلیه خلاف در میان ایشان پدید نیاید و حال آنکه خلاف بسیار است تا به حدّی که هفتاد و سه فرقه شده‌اند و هفتاد و سه مذهب بهم رسیده و بعضی گفته‌اند که امّهات مذاهب هفتاد و سه است و مجموع مذاهب اسلامیه از هفتصد بیشتر است!

اگر کسی اعتراض کند که پس با وجود امام نیز بایستی که خلاف پدید نیاید و حال آنکه هست.جواب آنکه اگر شیاطین انس می‌گذاشتند و به فرمودۀ خدا و رسول خدا عمل می‌کردند و احکام الهی را از شخصی که عارف به آداب شریعت بود فرا می‌گرفتند،مطلقا خلاف نمی‌بود،چنانکه اهل ملل سابقه با وجود آنکه اعجاز رسول را مشاهده می‌کردند ایمان نیاوردند و بر کفر باقی ماندند و جواب دیگر آنکه هفتاد و سه ملت همه قرآن می‌خوانند و همه را گمان و ظنّ آن است که عمل ایشان موافق و مطابق قرآن است و بنابراین،اگر قرآن تنها باعث حیرت و ماده اختلاف نباشد سبب اتفاق خود نیست؛پس بی‌وجود امام معصوم که مشکلاتش را از او پرسند از قرآن نفع نتوان یافت؛چرا که عجایب اسرار قرآن بیش از آن است که فهم هر کس به آن تواند رسید و کدام دلیل بر احتیاج وجود امام به از این است که هرگاه عادت اللّه به این جاری شده باشد که هیچ موجودی از موجودات را بی‌سر کرده و سرداری نمی‌گذارند حتی آنکه در بدن انسان از برای حواس ظاهره و باطنه فرماندهی را که دل است قرار داده که اگر آنها را غلطی افتد به او رجوع نمایند و اگر او صحیح و سالم است تمام اعضاء و اجزاء صحیح و سالم‌اند و اگر او را فسادی رو دهد تمام جوارح و اعضاء را حال به فساد انجامیده موجب خرابی معموره بدن

انسانی گردد.یقین که از روز رحلت پیغمبر تا روز آخر دنیا این همه مردم را بی‌سردار و سرکرده و بی‌راهبر و دلیل نخواهد گذاشت و این همه خلق را در این مدت دراز در ضلالت و حیرت نخواهد پسندید و حق تعالی-جلّ ذکره-خود در قرآن مجید می‌فرماید أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدیً ⁽¹⁾یعنی آیا گمان می‌کنند آدمیان که ایشان را بی‌سردار و صاحب اختیاری گذاشته‌اند که آنچه اراده نمایند و مطلوب نفس ایشان است به عمل آورند،نه چنین است و این خیال فاسد است و بی‌وجود امیری و سر کرده‌ای نه مقاصد خدا از بندگان و نه مطالب بندگان از حق تعالی صورت می‌بندد و اگر امر بندگی و بنده‌پروری به وجود شخصی که به صفات مذکوره متصف باشد صورت یافتی و عقل تنها کافی بودی به پیغمبران احتیاج نبودی؛و از امام جعفر صادق علیه السّلام نقل است ⁽²⁾که اگر در زمانه نماند الاّ دو کس البته یکی از آن دو باید امام باشد و دیگری رعیت و یکی امام بود و دیگری مأموم و چون علت احتیاج به وجود نبیّ همان علت احتیاج به وجود امام و نایب است؛پس ما دام که تکلیف برجاست از امام و نایب و سر کرده و صاحب اختیاری گزیری و چاره‌ای نبوده و نیست و اهل سنت و جماعت بر آنند که بعد از انقراض زمان نبوت بر بندگان واجب است که نصب امام کنند نه بر خدای تعالی و به دلیل سمعی واجب است نه بدلیل عقلی، چنانکه مذهب ائمه شیعه اثنی‌عشریه است و عمدۀ دلیل ایشان اجماع صحابه است.می‌گویند:صحابه را این قدر اهتمام در این مهم بود که بعد از فوت پیغمبر خدا بی‌فاصله مشغول به تعیین امام شدند و آن را بر همه کاری حتی بر دفن و کفن رسول اللّه مقدّم داشتند و همان لحظه أبو بکر به منبر رفته گفت:هر کس محمد را پرستش می‌کرد او از دنیا رفت و هر که خدا را می‌پرستد بداند که او حیّ لا یموت است،پس شما باید که برای خود امامی و پیشوائی اختیار نمائید و هیچ احدی منکر

قول او نشد و نگفت که ما را احتیاج به امام نیست و هر خلیفه در وقت رفتن دیگری را به جای خود نصب کرد و کسی او را منع ننمود؛پس نصب امام بر امت واجب است و این قول خام و این دلیل به غایت ناتمام است و ما در رسالۀ«اثبات واجب» ⁽¹⁾در باب اجماع چند کلمۀ سودمند یاد کردیم هر که را انصاف باشد او را کافی است و چون انصاف نباشد نصیحت را فائده نیست ⁽²⁾و اللّه اعلم.

اصل دوم:در بیان نسب حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام

چون روشن شد که اهل زمان محتاجند به وجود خلیفه و نائبی،ناچار است که آن شخص معصوم و مطهّر و اعلم و اشجع و ازهد ناس باشد عقلا و نقلا و اسناد خطا و خلل در قول و فعل او نتوان کرد؛چرا که هادی و راهنمای خلق اگر جایز الخطا باشد در متابعت اقوال و افعال او و ترجیح او بر سایر علما و مفسرین ترجیح بلا مرجّح لازم می‌آید و بعد از پیغمبر ما بغیر از علی بن أبی طالب علیه السّلام هیچ‌کس از اصحاب متصف به این صفات نبوده چنانکه به تفصیل مبیّن خواهد شد و هیچ‌کس از اهل خلاف منکر این نیست،چنانچه ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه ⁽³⁾در چندین جا بیان آن فرموده و ملا سعد الدین در شرح مقاصد4و ملا علی قوشچی در شرح تجرید5می‌گویند که هیچ‌کس را در این حرف نیست که علی بن أبی طالب علیه السّلام بعد از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله اعلم و اشجع و ازهد و اسخی و اشرف ناس است و لیکن چون قدمای علمای ما به راهی رفته‌اند ما را نیز لازم است که بر عقب ایشان برویم و شاید

که خلفای ثلاثه را نیز در نزد حق تعالی قدری و منزلتی باشد که علی را نباشد و هرگاه این صفات در او باشد و در غیر او نباشد باید که نایب و جانشین او باشد.بنابراین مقدمات،در این اصل بیان اصل و نسب آن حضرت علیه السّلام می‌نماید هرچند که آن حضرت از شناختن و شناسانیدن مستغنی است.

اسم آن حضرت علی بن أبی طالب ابن عبد المطلب است و اسم أبی طالب عبد مناف است و اسم عبد المطلب شیبة الحمد و کنیت او ابو الحارث و چون پسر اول عبد مناف طالب نام داشت به أبی طالب شهرت یافت و از طالب عقبی نماند،غیر از او سه پسر دیگر داشت عقیل و جعفر و علی و هر یک از آن چهار پسر،ده سال بزرگتر از دیگری بودند و شیخ-علیه الرحمة-و بعضی دیگر از علما گفته‌اند که نام ابو طالب عمران بود ⁽¹⁾و مادر امیر المؤمنین فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف است و او با حضرت رسول به مدینه رفت و در آنجا به رحمت ایزدی پیوست و پیغمبر خدا به دست مبارک خود لحد او را راست کرد و پهلوی مبارک خود در قبر او بر زمین نهاد و پیراهن خود را کفن او ساخت و تلقینش نمود.لهذا گفته‌اند که حضرت امیر المؤمنین اول هاشمی است که از دو هاشمی متولد شده و علی نامی است که خدای تعالی او را به این نام خوانده،چنانچه خوارزمی نقل نموده که پیغمبر خدا صلّی اللّه علیه و آله فرموده که در شب معراج چون به مقام«قاب قوسین»رسیدم به من خطاب فرمودند که«یا محمد!اقرأ منّی علیا السلام و قل له انی احبه و احب من یحبه یا محمد من حبی لعلی اشتققت له اسما من اسمی فانا العلی العظیم و هو علی و انا محمود و انت محمد» ⁽²⁾یعنی ای محمد!علی را از من سلام برسان و بگو من او را دوست می‌دارم و هر که او را دوست دارد من او را نیز دوست می‌دارم و از دوستی که

مرا با او هست نام او را از نام خود برآوردم،منم علی عظیم و اوست علی و منم محمود و تو محمدی.و ملائکه نیز آن حضرت را به این نام می‌خوانند و در حکایت روز احد خواهد آمد ان شاء اللّه.

و یک نام او حیدر است؛چنانچه خود در روز فتح خیبر در وقتی که مرحب یهودی در برابرش آمد،گفت:«انا الذی سمّتنی امی حیدرة» ⁽¹⁾یعنی منم آن کس که مادر مرا حیدر نام کرده است.جهت اینکه حضرت این مصراع را بر او خواند خواهد آمد و نام دیگرش اسد است و اسد اللّه الغالب و اسد اللّه و در مدح او بسیاری از مخالف و مؤالف ذکر این معنی کرده‌اند.

و آن حضرت را کنیت بسیار است از آن جمله،ابو الحسن و ابو الحسین است که خوارزمی نقل کرده که علی علیه السّلام فرموده که تا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله در حیات بوده حسن مرا ابو الحسین و حسین مرا ابو الحسن می‌خواندند و رسول را پدر خود می‌دانستند و چون حضرت رحلت فرمود مرا پدر می‌گفتند ⁽²⁾و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله علی را به کنیت ابو الریحانتین خوانده و خوارزمی نقل کرده که روزی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله به علی خطاب نموده گفت:«سلام علیک یا ابا الریحانتین!علیک بریحانتی من الدنیا فعن قریب ینهدم رکناک و اللّه خلیفتی علیک» ⁽³⁾یعنی سلام بر تو ای پدر دو ریحانۀ من!بر تو است که از این دو ریحانه من با خبر باشی و عن قریب دو رکن حیات تو شکسته خواهد شد و مراد آن حضرت از دو رکن،یکی وجود با وجود خودش صلّی اللّه علیه و آله است و یکی حضرت فاطمه علیها السّلام و لهذا چون حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله از دنیا رفت فرمود که یکی از آن دو رکن که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرموده بود منهدم شد و چون فاطمه زهرا از دنیا رفت فرمود که این،رکن دویم بود که حضرت مرا خبر داده بود و لقب دیگر آن حضرت به اعتراف

خوارزمی،«امیر المؤمنین»است که در روز غدیر خم جبرئیل از جانب ملک جلیل آمد و او را به این لقب مخصوص ساخت و حضرت رسول به موجب حکم الهی فرمود:«سلّموا علی علیّ بامیر المؤمنین» ⁽¹⁾یعنی سلام کنید ای مؤمنان و مسلمانان بر علی،به امیر المؤمنین گفتن.و کسی که اول به این لقب بر امیر المؤمنین علیه السّلام سلام کرده،عمر بود گفت:«بخ بخ لک یا علی!صرت مولای و مولا کل مؤمن و مؤمنة» ⁽²⁾یعنی گوارا و مبارک باد بر تو ای امیر المؤمنین!پیشوای من و پیشوای همه مؤمنان شدی.و بعضی از مجتهدین را اعتقاد آن است که اطلاق این لقب بر غیر آن حضرت مطلقا روا نیست و بعضی می‌گویند که بر غیر ائمه معصومین روا نیست.و در کتاب کافی محمد بن یعقوب کلینی مذکور است ⁽³⁾که حضرت امیر المؤمنین در میانه ائمه معصومین علیهم السّلام به لفظ امیر المؤمنین اختصاص یافته و اطلاق آن بر سایر ائمه هدی جایز نیست حتی آنکه نقل نموده‌اند از عمر بن زاهر از امام صادق علیه السّلام که مردی از آن حضرت پرسید که قائم آل محمد را به امیر المؤمنین سلام توان کرد؟در جواب فرمود که«لا،ذاک اسم سمّی اللّه بامیر المؤمنین لم یسمّ به احد قبله و لا یسمّی به بعده الا کافر» ⁽⁴⁾پس پرسیدند که به چه طریق بر او سلام باید کرد؟فرمود بگوئید«السلام علیک یا بقیة اللّه»و این آیه را خوانده که بَقِیَّتُ اللّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ ⁽⁵⁾.

و دیگر از کنای آن حضرت ابو تراب است؛خوارزمی نقل کرده ⁽⁶⁾در وجه کنیت آن حضرت به ابی تراب که روزی رسول صلّی اللّه علیه و آله به خانه فاطمه آمد و علی علیه السّلام را در خانه

ندید پرسید که پسر عمّت کجاست؟فاطمه فرمود که میانۀ من و او دلگیری بود از خانه بیرون رفت.حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله کسی را به تفحص او فرستاد و آن مرد خبر آورد که در مسجد خوابیده است.حضرت رسول خدا به مسجد آمده دید که علی علیه السّلام بر پهلو خوابیده و پهلو بر زمین نهاده ردا از دوش مبارکش افتاده و گردی بر او نشسته به دست مبارک خود گرد از او دور می‌کرد و می‌گفت:«قم یا ابا تراب!» یعنی برخیز ای پدر خاک!و از این جهت که این کنیت را رسول در آن حال فرموده بود آن جناب هیچ کنیت را از این دوست‌تر نمی‌داشت.

و دیگر،ابو محمد است چون یک پسر او محمد نام داشت.

و دیگر،ابو السبطین است چون پدر دو سبط رسول است که حسن و حسین علیهما السّلام باشند و دیگر،ابو الشهدا است چه شهدا از اولاد آن حضرتند و از القاب آن حضرت آنکه صاحب کشف الغمّه ⁽¹⁾و خوارزمی ⁽²⁾و صاحب فصول المهمه ⁽³⁾و دیگران نقل کرده‌اند مثل یعسوب الدین و المسلمین،و مهلک الشرک و المشرکین،و قاتل الناکثین و القاسطین و المارقین،و مولی المؤمنین و شبیه هارون و المرتضی و نفس الرسول و اخ الرسول،و زوج البتول،و سیف اللّه المسلول،و امیر البررة و قاتل الفجرة و قسیم الجنة و النار و صاحب اللواء و سید العرب و خاصف النعل و کشّاف الکروب و صدّیق الاکبر و فاروق الاعظم و باب مدینة العلم و مولی و وصی الرسول و ولی اللّه و قاضی دین الرسول و منجز وعد الرسول و کرّار غیر فرّار و کاسر اصنام الکعبه و رفیق الطیر و هازم الأحزاب و قاصم الأصلاب و داعی و شاهد و هادی و ذو القرنین و قائد الغر المحجّلین و مذلّ الاعداء و معزّ الاولیاء و اخطب الخطباء و قدوة اهل الکساء و امام الائمة الاتقیاء و ممیت البدعة و محیی السّنة و الملاعب بالاسنة و الحصن

الحصین و خلیفة الامین و لیث الثری و غیث الوری و مفتاح الندی و مصباح الدّجی و شمس الضّحی و اشجع من رکب و مشی و اهدی من صام و صلّی و مولی و المعتصم بالعروة الوثقی و الفتی و اخو الفتی و الذی انزل فیه هل اتی و اکرم من ارتدی و اشرف من اهتدی و افضل من راح و اغتدی،الهاشمی المکی المدنی الابطحی الطالبی الرضی المرتضی القوی الحبر اللوذعیّ الارتحی الوفی الذی صدق رسول اللّه و الذی تصدق بخاتمه فی الرکوع،الکواکب الازهر الصارم الذکر صاحب براءة و غدیر خم ساقی الکوثر و مصلّی القبلتین و أعلم من فی الحرمین و الضارب بالسیفین و الطاعن بالرمحین و ابن عم المصطفی و شقیق النبی المجتبی.

و تا قریب پانصد لقب ذکر شده است در آن کتابها.در اینجا به همین قدر اکتفا نمود و اگر کسی خواهد همه را بداند به آن کتابها رجوع نماید و صاحب کشف الغمّه نقل کرده است ⁽¹⁾که ابن خشاب و ابن وضاع هر دو از اعیان اصحاب احمد حنبل‌اند و با آنکه دیگران را بر آن حضرت تفضیل می‌دهند در تصنیف خود در فصلی که کنیه و القاب آن حضرت را شمرده‌اند از جملۀ آنها ابو الحسن و ابو الحسین و سید الوصیین و امیر المؤمنین و قسیم الجنة و النار و ابو تراب و صدیق اکبر و فاروق اعظم و وصی و حیدر و قائد الغر المحجلین و غیرها را ذکر کرده‌اند و عجب‌تر از این چه باشد که رتبۀ دیگران را برتر از رتبۀ او دانند و مع هذا او را صدّیق اکبر و فاروق اعظم نامند.تا اینجا کلام اوست.

و تولد آن حضرت در حرم حق تعالی بوده به طریقی که مخالف و مؤالف بیان کرده‌اند و هیچ‌کس را از انبیا و اوصیا پیش از آن حضرت و بعد از آن حضرت این رتبه بلند و مرتبۀ ارجمند دست نداده ⁽²⁾و صاحب کشف الغمّه نقل کرده3که در کتاب بشارة

المصطفی ⁽¹⁾مسطور است که یزید بن قعنب گفت:با عباس بن عبد المطلب و جمعی از قریش نشسته بودیم در برابر کعبه که فاطمه بنت اسد آمد و طواف خانه کعبه نمود و اثر وضع حمل بر او ظاهر شده مجال بیرون رفتن نیافت پس روی نیاز به درگاه ملک بی‌نیاز آورده گفت:ای صاحب خانه و ای معبود یگانه!ایمان دارم به تو و نبوت رسولان تو و در عقاید دینیه تابع جدّ خود ابراهیم خلیلم به حق این خانه و به حق حرمت بانی این خانه و به حق فرزندی که در شکم من امانتی است از تو که این ولادت را بر من آسان کنی.یزید گوید:چون دعای فاطمه تمام شد دیدیم فی الفور پشت خانه معظمه منشق گردید فاطمه به درون خانه رفت و از نظر غایب شد و دیوار به حال اول بازآمد به مرتبه‌ای که اثر از شکاف ننمود.بعد از ملاحظه این امر غریب حضّار داعیه نمودند که در خانه را بگشایند،هرچند سعی کردند فتح باب روی ننمود،دانستند که از رمزی و حکمتی خالی نیست و روز چهارم دیدیم که فاطمه از خانه بیرون آمده علی علیه السّلام را بر روی دست داشت و فخر می‌کرد و می‌گفت که از جمیع زنان سابق افضلم؛از آن جهت که حضرت اللّه تعالی مرا به خانه خود در آورد و مرا از طعامها و میوه‌های جنّت روزی کرد و چون فرزندم متولد شد از هاتف غیب نداء لا ریب شنیدم که گفت این مولود را علی نام کن که رفیع القدر است و من نام او را از نام خود اشتقاق دادم و غوامض علم خود را به او کرامت نمودم و او در این خانه کسر اصنام خواهد کرد و اذان خواهد گفت در این خانه الی آخر القصه.و تولد آن حضرت به روایتی در شب شنبه بیست و سیّم ماه رجب بوده بعد از آنکه از عمر مبارک سید کاینات بیست و هشت سال گذشته بود که خدیجه به عقد آن حضرت در آمده و جمعی از علماء امامیه گفته‌اند بعد از آنکه از عمر رسول صلّی اللّه علیه و آله سی سال

گذشته بود و این قول اصح است.راوی حدیث یزید بن قعنب گوید که رسول خدا از تولد علی علیه السّلام بغایت مسرور گشته و مهد او را نزد فراش خود نهادی و در زمان خواب آن جناب مهد او را بجنبانیدی و سخنهائی که اطفال را به خواب می‌کنند گفتی و شیر و شربت در گلوی او ریختی و او را شستی و بر دوش و سینه نشانیدی و به نفس نفیس،او را تربیت فرمودی و همیشه گفتی این برادر و ولی و ناصر و صفیّ و پشت و پناه و وصی و خلیفه و زوج کریمه من است و او را بر دوش مبارک نشانیده در کوچه‌ها و کوههای مکه گردانیده صلوات اللّه علی الحامل و المحمول.

باب اول

در حقیقت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و باقی ائمه معصومین علیهم السّلام به امامت و اولویت آن برگزیدگان و در آن دوازده فصل است:

فصل اول:در بیان آنکه نصب امام لطف است و بر حق تعالی-جلّ ذکره-واجب

بدان-هداک اللّه و ایّانا-که امامت چنانچه در مقدمه مذکور شد ریاست عامه است و امام شخصی است که حاکم باشد بر خلق از جانب حق تعالی به وساطت آدمی که او پیغمبر است در همه چیز و در هر کار دین و دنیا؛و شیعه امامیه را اعتقاد آن است که امامت لطفی است از حق تعالی در حق بندگان،چه بر هر عاقلی پوشیده نیست که هرگاه بندگان را رئیس و مهتری و حاکمی باشد از جانب حق تعالی و از جانب رسول خدا که امر کند ایشان را به طاعت و عبادت و بازدارد از معصیت و ناشایست و محافظت نماید دین خدا را و شریعت رسول او را تا تغییر و تبدیل و زیاده و نقصان بدان راه نیابد و داد مظلوم از ظالم بگیرد و اهل ظلم را از تعدّی و جور منع نماید و مشکلاتی که رو نماید حل کند و قضایا و احکامی که واقع شود به او رجوع نمایند البته بی‌شک و شبهه آن مرد به طاعت و خداپرستی نزدیک‌تر و از

معصیت و نافرمانی دورتر خواهد بود؛پس نصب کردن و قرار دادن چنین شخصی را که مصلحت بندگان در آن است به یقین لطف باشد،چه مراد از لطف در شرع همین است که نزدیک سازد بندگان را به طاعت و دور دارد از معصیت و چون نصب امام لطف است و لطف واجب است پس خدای تعالی را نصب امام واجب باشد و اهل سنّت بر این مطلب،سه اعتراض کرده‌اند و خواجه نصیر الدین محمد طوسی-نور اللّه مرقده-در متن«تجرید»از هر سه جواب گفته.

اعتراض اول اینکه لطف بودن امام را ما وقتی قبول داریم که هیچ مفسده نداشته باشد و این در محل منع است چرا که هرگاه بندگان واجبات خود را بجای آورند و از گناه بازایستند بی‌وجود امام یقین که ثواب ایشان بیشتر و به اخلاص نزدیک‌تر خواهند بود و با وجود امام شاید که ارتکاب عبادت یا ترک معصیت از ترس امام باشد.جواب گفته«و المفاسد معلومة الانتفاء» ⁽¹⁾یعنی بدیهی است و بر هر کس معلوم است که جمیع مفسده‌های منتفی است یعنی هیچ مفسده نیست و با وجود امام یقین است که مردم را رغبت به طاعت زیاده است و از گناه دورترند.

اعتراض دوم آنکه بعد از آنکه تسلیم کنیم که نصب امام لطف است گاهی واجب باشد که در عوض آن لطف دیگر نباشد شاید که حق تعالی در حق بندگان لطفی دیگر بکند و در یک زمان جمیع بندگان را معصوم بیافریند و هرگاه همه معصوم باشند از امام مستغنی خواهند بود و احتیاجی به امام نخواهند داشت و این لطف بجای آن لطف خواهد بود.جوابش آنکه«انحصار اللطف فیه معلوم للعقلاء» ⁽²⁾یعنی که لطف منحصر در وجود امام است و عوضی که می‌گویند محض فرض است و هر عاقل می‌داند که هیچ لطفی بجای آن لطف نمی‌شود آن فرض محال است که زمانی باشد که همه معصوم باشند و احتیاج به امام نداشته باشند.

اعتراض سیم نصب امام گاهی لطف باشد که ظاهر باشد و مردمان را از امور ناشایست منع کند و قدرت بر اجرای احکام داشته باشد و رایت اسلام را بلند تواند ساخت و این خود نزد شما لازم نیست در این مدت مدید به اعتقاد شما امام هست و مخفی است پس آنچه شما آن را لطف می‌دانید واجب نباشد.

جواب به این عبارت بیان نموده که«وجوده لطف و تصرفه لطف آخر و عدمه منّا من خوف الظلمة و الجبابرة» ⁽¹⁾یعنی وجود امام لطف است خواه تصرف کند و خواه نکند چنانچه از امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که فرمود:«لا تخلو الارض من قائم بحجة اللّه إمّا ظاهر مشهور و إمّا خائف مستور لئلا یبطل حجج اللّه و بیّناته» ⁽²⁾یعنی هرگز روی زمین از نصب کردۀ خدا و حجت خدا بر خلق خالی نمی‌باشد خواه آن امام ظاهر و مشهود باشد و خواه مخفی و مستور که اگر چنین نباشد حجت‌های خدا و آیات و علامات او باطل می‌گردد و تصرف کردن امام لطفی دیگر است نسبت به بندگان و آنکه تصرف نکند و یا ظاهر نشود و مخفی باشد سبب ظالمان و عاصیانند و اگر همراهی می‌کردند و نصرت و اعانت او می‌نمودند ظاهر می‌بود و اجرای احکام الهی می‌نمود پس از بدی اختیار و افعال بندگان است که از این لطف محروم شده‌اند و چون ظاهر شد که بعد از انقراض زمان نبوت بر خدا واجب است که امامی نصب کند که او نیز مثل پیغمبر ارشاد بندگان نماید و احکام الهی را به ایشان رساند و حفظ شریعت کند باید دانست که شخص مذکور باید که بر صفت عصمت و طهارت باشد و از وصمت خطا و خلل و زلل در قول و فعل منزه و مبرا باشد چه امام بجای نبی است و هادی و راهنما اگر در راهنمائی مثل دیگران جایز الخطا باشد متابعت اعمال و اقوال او در این صورت و ترجیح دادن اطاعت و فرمانبرداری او بر همه علما و صلحا و زهّاد و اتقیا بی‌زیادتی مرجحی خواهد بود و ترجیح بلا مرجح لازم آید

یعنی زیادتی دادن کسی را بر دیگران بی‌آنکه او زیادتی داشته باشد و این به اتفاق علما باطل است؛وجه دیگر آنکه احتیاج امام برای آنست که داد مظلوم از ظالم بگیرد و دفع فتنه و فساد بکند و اقامت حدود نماید پس اگر بر او خطا و معصیت جایز باشد آن فواید برطرف می‌شود و محتاج به امام دیگر خواهد بود و همچنین اگر آن امام هم معصوم نباشد همان محذور لازم آید و به تسلسل منجر شود و خواجه نصیر الدین در متن«تجرید»به این دلیل اشاره نموده می‌گوید:«و امتناع التسلسل یوجب عصمته» ⁽¹⁾یعنی محال بودن تسلسل باعث است بر وجوب عصمت امام علیه السّلام.

وجه دیگر آنکه امام حافظ و نگهبان شرع است و اگر نعوذ باللّه نسبت خطا و دروغ به او توان داد از او ایمن نخواهد بود که چیزی از شریعت بکاهد یا بر آن بیفزاید؛پس حافظ شرع نباشد و به این دلیل خواجه اشاره نموده و گفته:«و لانه حافظ للشرع» ⁽²⁾یعنی و از جهت آنکه امام حافظ شریعت است واجب است که معصوم باشد؛وجه دیگر آنکه بر بندگان واجب است که اطاعت و انقیاد او نمایند و فرمانبرداری او کنند و حق تعالی در این باب فرموده: أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ⁽³⁾یعنی اطاعت کنید ای مؤمنان!خدا و رسول را و صاحبان امر را که امامان و جانشینان پیغمبرند.و در هنگامی که امام-نعوذ باللّه-مرتکب معصیتی شود یا اقدام بر ناشایستی کند به موجب امر به معروف و نهی از منکر واجب است که بر او انکار کنند و انکار کردن منافات با اطاعت کردن دارد و غرض و مطلب که فرمانبرداری است از میانه فوت می‌شود و به این دلیل خواجه رحمه اللّه اشاره فرموده که«و لوجوب الانکار علیه لو اقدم علی المعصیة فیضاد امر الطاعة و یفوت الغرض من نصبه» ⁽⁴⁾یعنی

و از این جهت است که واجب است انکار کردن بر او اگر اقدام بر معصیت نماید و چون این منافات با امر به اطاعت او دارد و غرض که آن نصب کردن اوست فوت می‌شود،واجب است که امام معصوم باشد؛وجه دیگر آنکه اگر امام معصوم نباشد و ارتکاب معصیت نماید هرآینه در مرتبه و درجه کمتر از عوام الناس خواهد بود چه عوام الناس خوبی عبادت و نیکی پرستش و بدی خطا و قبح گناه را یقینا چنانچه او می‌داند نمی‌دانند پس هرگاه مرتکب گناهی شود که عامی خود را از آن بازمی‌دارد یقین که مرتبه‌اش کمتر از مرتبه آن عامی خواهد بود و خواجه به این دلیل اشاره نموده که«و لانحطاط درجته عن درجة اقل العوام» ⁽¹⁾یعنی از جهت آنکه اگر مرتکب گناهی شود مرتبه‌اش فروتر از مرتبه کمترین عامی خواهد بود؛پس واجب است که امام،معصوم باشد.و یکی از مخالفان اعتراض کرده که رجحانی که شما به سبب عصمت به جهت امام قرار می‌دهید شاید که به واسطه زیادتی علم و دانش و تقوی و ورع حاصل آید و احتیاج به عصمت نباشد.و یکی از محققین جواب گفته که مجرد اعلمیّت او از رعیت،در این باب آن است که مطلقا خطا صورت‌پذیر نباشد و این معنی در غیر معصوم یافت نمی‌شود.و حافظ ابو نعیم ⁽²⁾که از اکابر مفسرین اهل سنت است در تفسیر آیۀ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽³⁾گفته که مراد از اهل ذکر،آنانند که متذکر مقاصد ربانیه باشند به نحوی که هرگاه اراده الهی به آن تعلق گرفته باشد نزد ایشان بی‌شائبه مخالفت به عمل آید و این وقتی است که واقف ارادت الهی باشند و سینۀ بی‌کینۀ ایشان ظرف مقاصد الهی باشد و از هر کدورتی صافی.و بعضی از محققان آیه لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ ⁽⁴⁾را به این روش تفسیر

نموده‌اند که فهمیدن مقاصد الهی از کلمات بینات قرآنی بی‌طهارت ظاهر و باطن و بی‌آنکه از کدورات نفسانی پاک و پاکیزه باشد صورت‌پذیر نیست.

و از امام ناطق جعفر بن محمد الصادق علیه السّلام مروی است که اینکه حق تعالی بعد از أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ بی‌فاصله«أولی الأمر»را ذکر کرده غرض آن است که اهل تکلیف بدانند و بفهمند که اولی الامری که حق تعالی در وجوب اطاعت و انقیاد و فرمانبرداری ردیف ذات ربوبیت و قرین مرتبه رسالت گردانیده و مخالفت ایشان بعینه مخالفت خدا و رسول است مراد آن جمعی‌اند که به عصمت ازلی و طهارت ذاتی از جمیع بندگان ممتاز و به شرف این عطیه سرافرازند و قول و فعل ایشان مطابق امر و اراده الهی است و طاعت ایشان،طاعت خدا و مخالفت ایشان،مخالفت خداست.و از جمله چیزهائی که طرفگی دارد و شنیدنی است اینکه به اعتقاد اهل سنت اولی الامری که حق تعالی کافه عباد و جمیع بندگان خود را به اطاعت و انقیاد ایشان امر فرموده یکی سلطان روم و دیگری خان ازبک است! سبحان اللّه!جمعی که از فهمیدن سه سطر«گلستان»و دو بیت«بوستان»عاجز باشند قطع نظر از آن همه فسق و فجور که از ایشان سرزده و می‌زند ایشان را با محکم و متشابه و مدلولات و بینات قرآنی و منزلت آسمانی چه آشنائی؟!که حق سبحانه و تعالی بندگان را چنانچه به اطاعت خود و اطاعت رسول امر کرده به همان طریق به اطاعت ایشان مأمور ساخته باشد و لیکن هرگاه در مدینه منبع فیوضات نامتناهی و مظهر اسماء و صفات الهی یعنی امیر المؤمنین علیه السّلام حاضر باشد که می‌گفت:اگر مرا بر مسندی بنشانند حکم کنم در میان اهل توراة،به توراة ایشان و در اهل انجیل،به انجیل ایشان؛و در اهل زبور،به زبور ایشان؛و در اهل قرآن،به قرآن ایشان؛ ⁽¹⁾و بار دیگر می‌گفت:«سلونی عمّا دون العرش» ⁽²⁾.صحابه کرام أبو بکر را بر او تقدم دهند

و اطاعت او را لازم و واجب شناسند که از دانستن معنی فاکِهَةً وَ أَبًّا ⁽¹⁾عاجز باشد و گویند:«اما الفاکهة فاعرفها و اما الاب فلا اعرفه» ⁽²⁾یعنی«فاکهة»را می‌دانم اما«ابّا»را نمی‌دانم.بعد از آن عمر را مقدم دانند که در هفتاد و دو موضع به اعتراف علمای ایشان یا در حکم،غلط کرده باشد یا در حل مسأله و مشکلی،عاجز آمده گوید:

«لو لا علی لهلک عمر» ⁽³⁾یعنی اگر علی نمی‌بود-از این جهت غلطی که عمر کرده یا بجهت آنکه در جواب عاجز آمده است- هرآینه عمر هلاک می‌شد.اگر دیگران را «اولو الامر»دانند از عجایب و وقایع دنیا بعید نباشد.

و از جملۀ مفسده‌ها که بر این امر عجیب مترتّب است یکی آن است که اگر از دار دنیا کسی رحلت نماید و آن سلطان یا ولیّ زمان خود را نشناسد در زمرۀ زمان کفر و ایام جاهلیّت داخل شود و حشرش به آن قوم کفار باشد چه به صحت پیوسته و از مخالف و مؤالف کسی را در این حدیث خلافی نیست و حمیدی در کتاب«جمع بین الصحیحین»نقل نمود ⁽⁴⁾که پیغمبر خدا فرموده که«من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة»،یعنی پیش از زمان اسلام.و تفسیر کردن امام زمان را به قرآن چنانچه بعضی از ایشان ذکر کرده‌اند یا به بعضی از قرآن مثل فاتحه و سوره بجهت آنکه در نماز واجب است و بعضی از ایشان بر آن رفته‌اند یا به پیغمبر به اعتقاد طایفه‌ای از ایشان محض دست و پا زدن و پی گم کردن است به تخصیص امام به امام زمان ابا دارد و قرآن یا بعضی از آن،هیچ‌کدام امام زمان آن شخص نیستند و دانستن قرآن واجب عینی نیست که بر هر شخص بعینه واجب باشد و هیچ‌کس به آن قائل نشده و بعد از تسلیم اگر آنکه مراد قرآن باشد به مذهب ابو حنیفه که نه دانستن و نه فاتحه را

الثاقب فی المناقب ص 120؛روضة الشهداء ص 153 چاپ شعرانی]

واجب می‌داند بلکه حکم می‌کند به آن که معنی یک آیه و اگر چه،دو برگ سبز باشد که معنی مدهامتان است!و آن یک آیه است،در نماز کافی است مطلقا با معنی حدیث راست نمی‌آید.نعوذ باللّه از فهم کج و از تحریفات کلام خدا و رسول و تعصبی که باعث کفر و زندقه باشد.

و عجبی دیگر آنکه بعضی از ایشان چون شارح مواقف و جمعی کثیر مسأله امامت را از فروع دین می‌دانند ⁽¹⁾و می‌گویند ما را بحث از آن واجب است و تحقیق آن لازم نیست و تقلید در این امر کافی است و نص خدا و رسول را در این،مدخل نیست و اطاعت«اولو الامر»را آن تفسیر می‌کنند که گذشت و مع هذا می‌گویند در حمایت بیضه اسلام و حفظ شرع و جهاد با کفار و امر بمعروف و نهی از منکر و داد مظلوم از ظالم گرفتن و منع ظالم از مظلوم نمودن و هرچه بمجرد سلطنت ظاهری تعلق به امر نبوت دارد امام به جای نبی است و این امور از برای او ثابت است و او خلیفۀ رسول است لیکن مقصود بالذات از امامت محض سلطنت ظاهری است و بعضی دیگر چون قاضی بیضاوی در کتاب«منهاج» ⁽²⁾و شرّاح کلام او بر آنند که این مسأله از اعظم مسائل اصول دین است و مخالف آن را کافر و مبتدع شمرده‌اند و یکی از علمای حنفی در کتابی که در میان ایشان به«فصول»مشهور است گفته که هر که به امامت ابی بکر قائل نیست کافر است! ⁽³⁾بلکه جمعی از ایشان متصدی قتل کسی می‌شوند که اعتقاد به امامت ابی بکر نداشته باشد یا به محض اینکه اعتقاد شخصی امامت امیر المؤمنین باشد یا بگوید که علی علیه السّلام بعد از رسول،بی‌فاصله امام است، مرتکب قتلش می‌شوند!!و اگر این مسأله از فروع باشد می‌باید که کفری و قتلی در کار نباشد و به مجرد آنکه کسی یک فرعی را نداند،کافر یا کشتنی نمی‌شود و آن حدیث

که حمیدی نقل کرده هم صریح است در آنکه امامت از اصول باشد چه علم ضروری حاصل است که جاهل به مسأله شرعی اگر چه واجب باشد،مردنش مردن زمان جاهلیت نیست و این ندانستن و نشناختن قدحی در اسلام شخصی نمی‌کند و اگر کسی خواهد که بداند که در این مسأله فرق میان مذهب شیعه و سنی چیست مجملی بجهت او بیان کرده می‌شود و آن مجمل این است که در مذهب شیعه امام، قائم مقام نبی است و دلایل و شروط معتبرۀ هر دو یکی است و فرق بینهما به وحی است که پیغام الهی بر رسول به وحی است یا به وساطت جبرئیل می‌رسد و به امام، رسول می‌رساند و تعیین امام به نص خدا و رسول است و من المهد الی اللحد از جمیع گناهان صغیره و کبیره امام می‌باید که منزه و مبرا باشد.و مذهب سنی آنکه اگر امام از جمیع گناهان منزه و مبرا باشد بهتر است اما شرط نیست؛پس اگر فاسق و فاجر و سارق و شارب الخمر باشد چندان قصوری ندارد و خدا و رسول را با نصب امام کاری نیست بلکه جمعی از علما و رؤسا و ریش سفیدان محله را اگر همه یک کس یا دو کس باشند می‌رسد که امامی نصب کنند چنانچه اسفراینی شافعی که از اکابر علمای اهل سنت است در کتاب جنایات از کتاب ینابیع گفته است به این عبارت:«و تنعقد الامامة ببیعة اهل الحلّ و العقد من العلماء و الرؤسا و وجوه النّاس من الذین یتیسّر حضورهم الموصوفین بصفات الشهود کامامة الصدّیق و استخلاف من قبله و لو لبعضهم کامامة الفاروق» ⁽¹⁾یعنی منعقد می‌شود امامت به بیعت اهل حل و عقد یعنی آنهائی که بست و گشاد امور مردم به دست ایشان است خواه از اهل علم و فضل یا رئیس و سرکردۀ قومی باشند یا به نزد مردمان روشناس باشند از آن جمعی که حاضر بودنشان میسر شود و موصوف به صفت گواهی‌دهندگان باشند چنانچه در روز امامت صدّیق یعنی أبو بکر واقع شد یا اگر در حضور جمعی میسر نشود در حضور بعضی اگر همه یک کس باشد چنانچه در امامت فاروق یعنی عمر خطّاب

اتفاق افتاد که به گواهی و تعیین أبو بکر امام شد.

و چنانچه شارح«عقاید نسفی»گفته است:«انه لا یعزل الامام بالفسق و الجور لانه قد ظهر الفسق و انتشر الجور من الائمة و الامراء بعد الخلفاء و السلف کانوا ینقادون لهم و یقیمون الجمع و الاعیاد باذنهم» ⁽¹⁾یعنی به درستی که به سبب فسق و فجور مثل خوردن خمری یا کردن ظلمی امام را عزل نمی‌توان کرد از جهت آنکه ظاهر شد فسق بسیاری و جور بی‌شماری از امامان و امیران ایشان بعد از خلفا در قرنهای دراز و مع هذا مردمی که در عهد ایشان بودند اطاعت می‌کردند و فرمانبرداری می‌نمودند و در جمعه‌ها و عیدها و اوقات نماز به ایشان نماز می‌گزاردند و آن فسقها و ظلمها مانع امامت ایشان نبود هیچ‌یک را معزول نساختند.

چنانچه شارح«وقایه»که از علمای حنفی است در«شرح وقایه»گفته است که:«لا یحد للامام حد الشرب لانه نائب من اللّه تعالی» ⁽²⁾یعنی حدی که در شرع از برای شارب الخمر مقرر شده است بر امامی که تجرعی فرموده باشد اجرا نمی‌توان کرد، از جهت آنکه او نایب است از جانب خدای تعالی.

پس این گستاخی نسبت به او جایز نباشد و اگر چه از این قسم گفتگوها در کتب بسیار است به همین قدر اکتفا شد تا فرق میان هر دو مذهب ظاهر شود؛پس اینکه علمای ایشان تجویز این قسم چیزها کرده و این نحو گفتگوها در کتب بسیار نوشته‌اند همین حفظ صحت امامت و خلافت خلفای ثلاثه بلکه شاید که حفظ صحت امامت معاویه و یزید و خلفای بنی امیه و بنی عباس نیز غرض ایشان باشد و الاّ پاره‌ای به نزد عقل مستبعد و مستنکر می‌نماید و اللّه اعلم.

فصل ثانی:در بیان اینکه امام باید که افضل از رعیت باشد و ذکر قبح تقدم مفضول بر فاضل

بدان که اتفاق امامیه بر آنکه امام می‌باید که اکمل از رعیت باشد و جمیع صفات و اخلاق مرضیه همچو علم و زهد و کرم و شجاعت و عفت و صورت ظاهر و سیرت باطن و حسب و نسب چنانچه در پیغمبر نسبت به امت این اکملیّت معتبر است و در میان رعیت باید که افضل از او بلکه مساوی او نیز کسی نباشد که اگر افضل از او باشد،تقدیم مفضول بر فاضل و اگر مساوی یافت شود،ترجیح بلا مرجح لازم آید و جمهور اهل سنت بر آنند که اینها لازم نیست و نزد ایشان جایز است تقدیم مفضول بر فاضل ⁽¹⁾و این خلاف مقتضای عقل است و منافی و مخالف نص قرآن،چه نزد عقل قبیح و ناپسندیده است تعظیم مفضول و نادان و اهانت فاضل و دانا و اینکه مرتبۀ نادان بلند باشد و مرتبه دانا پست و خدای تعالی در قرآن عزیز اشاره به همین معنی کرده از روی انکار و سرزنش آنانی که تجویز این معنی می‌کنند، می‌فرماید که أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاّ أَنْ یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ ⁽²⁾یعنی آیا کسی که هدایت تواند کرد دیگری را او عالم به حق

باشد سزاوارتر و بهتر است که تابع او شوند مردمان و حق را از او تحقیق نمایند،یا کسی که قوت هدایت و درجۀ علم ندارد و نمی‌داند تا آنکه کسی او را هدایت نماید و بیاموزاند پس شما که صاحبان عقل و تمیزید در این باب چگونه حکم می‌کنید؟ یعنی هر عاقلی را معلوم است و عقل او حکم می‌کند که شق اول بهتر است و حکم به خلاف آن نمودن محض مکابره و عناد است و در جای دیگر در مذمت آنهائی که چیزی نمی‌دانند و نمی‌فهمند،می‌فرماید که لا یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَ لا یَهْتَدُونَ ⁽¹⁾.

و آیات و براهین داله بر این معنی از حد و حصر بیرون است و منشأ تجویز اهل سنت تقدیم مفضول را بر فاضل این است که می‌گویند پیغمبر خدا،عمرو عاص را بر أبو بکر و عمر،تقدیم فرمود و اسامة بن زید را بر ایشان و بر دیگران سردار گردانید و به اعتقاد ایشان عمرو عاص و اسامه نسبت به اینها مفضول بودند نه فاضل و همچنین ابو عبیدۀ جراح و عمر خطاب را صحابه گذاشته ابا بکر را به تقدیم ایشان خلیفه رسول کردند و أبو بکر،عمر را خلافت داد بر دیگران که اکثر از او اعلم و افضل بودند و او را تقدیم نمود پس اگر امامت مفضول مر فاضل را جایز نمی‌بود اوّلا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و ثانیا صحابه او نمی‌کردند و چون کردند،پس جایز باشد.

جواب گفته‌اند که تقدیم رسول خدا،عمرو عاص و اسامه را بر اینها بجهت آن بود که در امر حرب از آنها اعلم بودند چنانچه از اخبار و تواریخ معلوم است و اما تقدیم ابا بکر بر دیگران و تقدیم او عمر را نبود الاّ حب جاه و محبت دنیا و فریب مردمان.لهذا چون ابا بکر کاغذی نوشت و در آنجا مسطور بود که عمر را وصی و خلیفه رسول گردانیدم و طلحة بن عبد اللّه بر مضمون آن مطلع شد خطاب به عمر نموده،گفت:«ولیته امس و ولاک الیوم» ⁽²⁾یعنی تو او را دیروز متولی امور مردمان گردانیدی و امروز او هم تو را ولیّ خود گردانید!؟همانا،نانی است که تو به او قرض

داده بودی ⁽¹⁾.

و بر هیچ صاحب تمیزی پوشیده نیست که اعلم و ازهد و اشرف و اشجع به حسب و نسب را منقاد و مطیع و فرمان بر کسی که مطلق از این صفات بی‌بهره باشد دانستن به هیچ وجه صورت معقول ندارد مگر به مذهب کسانی که تجویز امامت فاسق و شارب الخمر کنند و کدام عاقل راضی می‌شود به فرمانبرداری شخصی که در فسق غوطه خورده و شب مست و سحر مخمور باشد با اینکه دیگری با کمال عقل و دانش که لحظه‌ای در غفلت نگذرانیده باشد موجود باشد و اطاعت کسی کند که گوشت و پوستش از شراب و گوشت خوک پرورده باشد و سالهای دراز،پرستش بت می‌کرده و پشت بر کسی کند که از زمان مهد تا لحد به غیر از عبادت الهی شغلی و بجز متابعت حضرت رسالت پناه کاری نداشته باشد؛چنانچه جناب باری تعالی در سورۀ زمر می‌فرماید: أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْلِ ساجِداً وَ قائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ ⁽²⁾یعنی آیا آن کس که فرمانبردار است از مؤمنانی که ایستادگی دارند به وظایف بندگی و مراسم سرافکندگی در ساعتهای شب خدای خود را سجده می‌کنند و از عذاب آن سرا می‌ترسند و امیدواری به درگاه خدای تعالی با بسیاری طاعت دارند.بگو ای محمد،آیا برابر باشند آنان که به معالم توحید دانا و واقف‌اند چون ارباب فضایل،و آنها که نادانند و از یگانگی حق و پرستش او غافلند چون اصحاب رذایل،جز این نیست که پندپذیر می‌شوند به دلایل قدرت من،صاحبان عقل و خرد؛پاک و منزه از آلودگیهای ظاهری و باطنی.طبرسی-رحمة اللّه علیه-از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرده ⁽³⁾که فرموده:اهل علم مائیم و ارباب جهل دشمنان ما

و اولو الالباب شیعیان ما چه بی‌ولیّ و وصی ما،علم فایدۀ ندهد و عمل تمتعی نبخشد و ظاهر است که اگر قاعدۀ افضلیت ملحوظ نباشد و به محض خواهش زید امامت این است که اگر اول و ثانی لایق مرتبه خلافت و جانشینی رسول و سزاوار تکیه زدن بر مسند نبوت باشند،معاویه و یزید و هشام و ولید تا سلطان روم و خان ازبک که هیچ‌کدام در هیچ وصفی و نعتی پای کمی از ایشان نداشتند و ندارند امام و خلیفه توانند بود!؟

از حضرت امام همام موسی بن جعفر علیه السّلام مروی است که در تفسیر آیه وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّهِ ⁽¹⁾،فرموده که مراد آن است که گمراه‌تری نیست از آنکه بمجرد خواهش خود بی‌فرموده خدا و رسول خدا کسی را خواه به بیعت و خواه به طریق دیگر،خلیفه خدا و جانشین رسول داند و از این رسواتر آنکه اگر خلافت رسول را فضیلتی در کار نباشد و به همین که جمعی یکی را پیش کنند و بر او بیعت نمایند امامت صحت یابد،باید که چون عبد اللّه عمر و سعد بن ابی وقّاص و حسّان بن ثابت و عبد الرحمن بن عوف و عمرو بن عاص و پسرانش و امثال ایشان با معاویه بیعت کردند اطاعت او واجب باشد و خلافت او صحیح و چون جمعی نیز با امیر المؤمنین علیه السّلام بیعت کرده بودند آن نیز به صحت مقرون باشد و اطاعت هر دو به یک بار بر مردم واجب شود یا آنکه عثمان هم واجب الاطاعه باشد و هم واجب القتل!؟چرا که چون اول بر بیعت او اتفاق نمودند اطاعتش لازم باشد و ثانی چون به قتلش اتفاق نمودند قتلش واجب و اتفاقین هر دو صحیح باشد.

و دیگر آنکه هرگاه افضلیتی در کار نباشد و تعیین خدا و رسول را دخلی نبود و این امر از جانب اللّه مخصوص به شخصی نباشد چون جمیع امت در این کار مثل یکدیگرند شاید که در یک زمان زید با عمر و احمد با محمود و مخلص با مشتاق بیعت نمایند و در یک عهد بلکه در یک شهر و در یک قبیله جمعی کثیر همه امام

باشند و هر یک را مأمومی و متبوعی چند بهم رسد و این معنی باعث مخاصمت و منازعت و فتنه و فسادهای عظیم گردد و غرض از وجود امام که دفع فتنه و فساد بود به نقیض آن تبدیل یابد و چون عصمت و افضلیت را منظور نداشته پای خواهش نفسانی در میان آمد و بیشتر مردمان از راه متابعت خدا و رسول خدا به یک سو رفته به راه عناد و فساد افتادند و در احکام و قواعد شرع محمدی به رأی و عقول ناقصه خود اعتماد نمودند کار به جائی رسید که بعضی مجسّمی شده خدا را جسمی قرار دادند که از سر تا سینه مجوف است و تا پائین کوفته و مصمت و مویش مجعّد.

و گفتند روزی درد چشم بهم رسانید ملائکه بدیدنش رفتند فهمیدند که گریه بسیاری که در طوفان نوح کرده بود باعث آن شده و دیگر گفته‌اند که در شبهای جمعه بر خر مصری سوار به صورت پسر امردی خوش روی طلعت نزول می‌نماید ⁽¹⁾!!؟

و بعضی را عقیده‌شان آن است که از ازل تا ابد آنچه شده و می‌شود،همه فعل خدا است و مطلقا فائده بر هیچ عملی مترتب نیست و کفر کفار و فسق و فساد و عناد ابو جهل و حکومت یزید همه به رضای خدای تعالی است و در قیامت اگر همه پیغمبران را به دوزخ برند و جمیع آتش‌پرستان را به بهشت می‌شاید و قبحی ندارد، بلکه نیکوست!و جماعتی حلول و اتحاد و وحدت وجود را قائل و به این دو اعتقاد یعنی جبر و تجسیم جمع کرده‌اند ⁽²⁾و طایفه‌ای به فتوای ابو حنیفه عمل می‌نمایند و می‌گویند که اگر شخصی نعوذ باللّه زنا کند و دختری از آن عمل بهم رسد آن شخص را جایز است که آن دختر را به عقد خود در آورد ⁽³⁾و اگر مرد مغربی دختر مرد مشرقی را بخواهد و پنجاه سال در مغرب در حبس بماند چون خلاص شود و در مشرق به

خانه زن خود در آید و از آن زن اولاد بهم رسیده باشد اینها همه در نسب ملحق به آن شخص می‌شوند و از او میراث می‌برند و اگر شخصی سفر کند و دو کس گواهی دهند که آن شخص فوت شده و زن او شوهر کند و از آن شوهر فرزندان بهم رسند و بعد از آن،شوهر اول بیاید آن فرزندان همه از شوهر اوّل‌اند و از او میراث می‌برند و او نیز از ایشان میراث می‌برد ⁽¹⁾و اگر کسی کرباس یا جامه بدوزد و رنگ کند،یا گندم کسی را دزدیده آرد کند،صاحب کرباس و گندم و جامه را نمی‌رسد که مال خود را از او طلب کند و به نبیذ وضو می‌توان کرد و پوست سگ را در نماز می‌توان پوشید و معنی تکبیر احرام را به جای آن گفتن مجزی است و معنی یک آیه،در عوض حمد و سوره خواندن جایز است و در رکوع و سجود،طمأنینه شرط نیست.لهذا چون یکی از سلاطین سابق شخصی را امر کرد که دو رکعت نماز به طریق ابو حنیفه ادا کند،اول نبیذ طلبیده وضو ساخت و پوست سگ را ستر عورت نموده گفت:«خدا بزرگ است»،«دو برگ سبز»گفته و خم شد بی‌آنکه قد راست کند به سجده رفت و دو بار سر را حرکت داده و رکعت دوم را به همین عنوان به جای آورد و در عوض سلام، مهرۀ به طاس انداخته و گفت نماز را ادا نمودم!چون حنیفیان حاضر بودند بر او انکار کردند.کتابی از فقه ابو حنیفه طلبیده و یک یک از این مسائل را به ایشان نموده همه را ساکت ساخت و حاکم مذکور از آن مذهب برگشته مذهب دیگر اختیار کرد ⁽²⁾و این حکایت از آن مشهورتر است که کسی را قدرت و مجال انکار باشد.و دیگری به فتوای شافعی،شطرنج را حلال می‌داند ⁽³⁾که گفته است از جهت تربیت دماغ تا سه دست باختن جایز است.و یکی مذهب مالکی خوش کرده است می‌گوید:«ما یدبّ

علی الارض حلال»؛یعنی هرچه بر روی زمین راه می‌رود،خوردنش حلال است؛ و ایضا مالک از این بهتر نیز فتوی داده و وطی غلام را حلال دانسته ⁽¹⁾و شافعی نیز تصدیق قولش نموده و جمعی از علمای شافعی که یکی از آنها یافعی است در کتاب خود از پسر عبد الحکم که شاگرد شافعی است نقل کرده که او گفت از استاد خود شنیدم که گفت:«لم یصل عن النبی صلّی اللّه علیه و آله فی تحریم و لا تحلیل شیء و القیاس انه حلال»؛ یعنی از پیغمبر خدا چیزی به ما نرسیده که گفته باشد حرام است یا حلال؛اما قیاس دلالت بر آن می‌کند که حلال باشد ⁽²⁾!

و به فتوای شافعی،اگر کسی فرج خود را دست بکشد وضویش باطل می‌شود؛اما فرج خوک و سگ را اگر مس کند وضویش باطل نمی‌شود ⁽³⁾!؟و به فتوای ابو حنیفه،اگر جنبی به نیت وضو دست در چاهی پرآب کند تمام آن آب نجس می‌شود اما اگر نه بقصد وضو دست در آن کند بر طهارت خود باقی می‌ماند!؟و به قول آنکه گفته«مشتی نمونه خرواری است»تا شنونده را ملال نگیرد از خرافات بسیاری که می‌گویند و در کتابها نوشته‌اند و دین خود ساخته‌اند به همین قدر اقتصار شد و اگر تا مدتی مسأله‌ها از ایشان می‌توان نوشت که هر مسأله از یکدیگر رنگین‌تر و بهتر باشد.چون از مطلب بازمی‌مانیم عنان خامه را می‌گردانیم ⁽⁴⁾.

فصل سوم:در طریق تعیین امام علیه السّلام

چون معلوم شد که زمانه از امام خالی نمی‌تواند بود و ثابت شد که امام می‌باید به صفت عصمت و افضلیت موصوف باشد،چون او نایب رسول و فرستادۀ خداست و لیکن به واسطۀ نبی؛پس امام را باید که نص بر امامت او از جانب خدا و رسول واقع باشد و دلیلی که دلالت کند بر امامت او بر امّت و رعیت ظاهر و هویدا ساخته باشند مثل قرآن و حدیث،یا معصومی از آن خبر داده باشد،یا به اظهار معجزه،امامتش ثابت شود تا هم چنانچه معجزه دلالت بر پیغمبری می‌کرد،دلالت بر امامت او کند؛چه معجزه فعل خدا است و هرگاه بر دست او ظاهر شود معلوم می‌شود که امامت او خدائی است و چون عصمت از امور خفیه است که آن را بغیر از علاّم الغیوب کسی نمی‌داند یا کسی که عصمت او ثابت شده باشد او را حق تعالی اعلام کرده باشد؛پس هر امامی که از جانب خدا منصوص و منصوب نباشد آن نص بر عدم عصمت او خواهد بود؛زیرا که خدا و رسول نصب نمی‌کنند الاّ معصوم را؛پس لازم است که حق-جلّ و علا-کسی را که سزاوار خلافت و لایق جانشینی پیغمبر داند او را معین ساخته جمیع فرق اسلام را به متابعت قول و فعل او مأمور گرداند تا زمانه از وجود نایب و خلیفه حقیقی خالی نماند و احکام اسلام و آیات را موافق ارادۀ الهی و شریعت رسالت پناهی جاری داشته هر کس به سر خود نتواند که در امور دینیه هرچه خواهد کند و گوید و به این دلیل خواجه رحمه اللّه اشاره

فرموده که«العصمة تقتضی النص و سیرته صلّی اللّه علیه و آله علیه» ⁽¹⁾یعنی عصمت از امور خفیه است و نمی‌داند آن را مگر علاّم الغیوب پس واجب است که امام منصوص من عند اللّه باشد و همچنین سیرت و سلوک پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله مقتضی آن است که از او نص به امام واقع شود چه او از مادر مهربان به فرزند،مشفق‌تر و مهربان‌تر بود بر امت؛چه هرگاه آن حضرت در چیزهای سهل و کارهای زبون و امور جزئیه مثل آنچه تعلق به قضای حاجت و استنجاء و نشستن و برخاستن و خوردن و خوابیدن دارد تقصیر جایز نداشته هر یک را بیان شافی کرده باشد و نیک و بد و حسن و قبح هر یک را به احسن وجهی بجهت امت خود بازنموده باشد چگونه امری که از جمیع امور بهتر و کاری که از همه کارها ضرورتر باشد آن را مهمل و معطل گذارد و به هیچ وجه متوجه آن نشود و نگوید که بعد از من متولی امور مردم که خواهد بود و مآل کارشان به کجا خواهد انجامید با آنکه از عقل کمینه روستای و هیمه‌کشی دور می‌نماید که بمیرد و وصیت نکند هرچند که از او بغیر از تبری و ریسمانی بیش باقی نمانده باشد؛پس چگونه عاقل روا دارد که پیغمبری به آن مهربانی از دنیا رحلت نماید و وصیت به کسی نکند و نظم و نسق کار امت را به نایبی حواله ننماید؟!

و دیگر آنکه حق تعالی می‌فرماید: اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی ⁽²⁾یعنی امروز که روز عید غدیر است اکمال کردم از برای شما دین شما را و تمام ساختم بر شما نعمت خود را.و هرگاه نزد قوم شریعت نبوی بی‌امر امامت ناتمام است تا به حدی که می‌گویند چون اصحاب این امر را از جمیع امور بهتر می‌دانستند پیغمبر خدا را غسل و تکفین نکرده به سقیفۀ بنی ساعده رفتند که اول، آن مهم را صورت دهند پس چون[ چگونه]می‌تواند بود که حق تعالی بی‌آنکه تعیین امامی کند و به پیغمبر خود ظاهر سازد گوید که أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ و ایضا

هرگاه به اعتقاد ایشان هر یک از مردم و هر فردی از افراد جایز الخطا باشد و در زمانه معصومی موجود نباشد محتمل است که آن کس را که پیشوا کرده باشند، خسیس‌ترین مردمان و بدذات‌ترین جهانیان باشد و چون عقل تجویز کند که حق تعالی به امامت چنین کسی راضی شده و جمیع مجتهدین و عالمان را تابع او گرداند و اگر در واقع خدای تعالی به آن راضی نباشد آن کس چون[ چگونه]مستحق امامت گردد؟و هرگاه پای عصمت در میان نباشد و این معنی در همه مردم یمکن که حاصل باشد پس خاطر به بیعت جمعی تسلی نمودن و از این جهت کسی را امام گفتن از عقل و نقل دور است.

و در حدیث آمده که شخصی از حضرت امام همام حسن عسکری علیه السّلام پرسید که اگر امت پیغمبر بجهت نظم و نسق کار خود یکی از امت را پیشوا نمایند و تابع او شوند چه قصور دارد؟آن حضرت به فرزند ارجمند خود امام مهدی علیه السّلام که در آن وقت طفل بود و در آنجا حاضر بود اشاره نمود که جواب گوید.صاحب الامر علیه السّلام از آن شخص پرسید که آن شخص را که امت بر می‌دارند ⁽¹⁾آیا لازم است از اهل فضل و صلاح باشد یا نه؟آن سائل گفت:لا بد باید که از اهل فضل و صلاح باشد.باز پرسید آیا ممکن است که به گمان آنکه شخص از اهل فضل و صلاح است او را نصب کرده باشند و در واقع از اهل فساد باشد؟مرد گفت که ممکن است.

حضرت صاحب الامر علیه السّلام فرمود که اینکه امت را جایز نیست که اختیار نمایند همین است که می‌تواند بود که امت به گمان مصلحت،مفسدی را اختیار کنند چرا که آنها اهل اختیارند به اعتقاد شما هم نسبت خطا به ایشان جایز است و این نحو اختیاری از اهل خطا دور نیست.پس آن شخص ساکت شده اعتقادی که داشت زیاده شد.

و امّا اهل سنت و جماعت را اعتقاد آنست که امامت ثابت می‌شود به نص

رسول،یا به نص امام سابق بر امام لاحق،یا به بیعت و اتفاق مردمانی که عالم و دانا باشند چون سابق بر ابی بکر امامی نبود و از پیغمبر خدا نص واقع نشده بود،مردمان اتفاق به بیعت او کردند چه عمر خطّاب با جمعی که-علی اختلاف الروایات- چهار کس بودند یا بیشتر در سقیفه بنی ساعده با او بیعت کردند و صحابه رسول با وجود دیانت و سختی که در دین داشتند اکتفا به آن قدر نمودند و همگی قبول کردند و به مجرد آن اتفاق واجب الاتباعش دانستند.

و ثانیا،چون عبد الرحمن بن عوف به عثمان بن عفّان بیعت کرد مردمان همه بیعت کردند و کسی منکر نشد؛پس مدار امامت بر اتفاق و بیعت باشد و اگر کسی تأمل کند می‌داند که ثبوت امامت به مجرد بیعت شخصی یا جمعی به شخصی معنی ندارد؛چه در«علم اصول»مقرر شده که قول و فعل مجتهد با عدالت و همچنین قول خلفا و همچنین قول اهل مدینه در مسأله فرعی که ظن در آن کافی می‌باشد حجت نیست؛پس چگونه قول و فعل عمر خطّاب با سه کس دیگر یا قول عبد الرحمن بن عوف در محل نزاعی این چنین که ثانی نبوت است بر جمیع خلایق در دین و دنیا حجت باشد؛دیگر آنکه بر ابی بکر چون ظاهر شد که امام واجب الاطاعه است تا این دعوی کند و بر عمر از کجا ظاهر شد و چون دانست که ابی بکر امام و وصی رسول است تا بر او بیعت کند و همچنین بر آن سه کس؛و حاصل کلام آنکه ایشان خود معترفند چنانکه در«رساله»ذکر نموده‌ایم ⁽¹⁾که به غیر از اتفاق و اجماع دلیلی بر این مدعی ندارند و قطع نظر از آنکه به مذهب شیعه در اجماع، وجود معصوم شرط است و بی‌آنکه معصومی باشد حجت نیست.اجماع به مذهب ایشان چنانکه در کتب اصول ایشان مثل«منهاج بیضاوی» ⁽²⁾

و«مختصر ابن حاجب» ⁽¹⁾و شروح آن مبیّن شده عبارتست از اتفاق جمیع اهل حل و عقد یعنی مجتهدین و علماء اسلام بر امری از امور در وقت معین.و هم ایشان در این مسأله بحث بسیار کرده‌اند و در اثبات آن به عجز معترف شده‌اند چه می‌گویند آیا اجماع ممکن الوقوع است یا نه؟بر فرض که علم به آن بهم رسید،آیا اثبات آن به نقل می‌توان کرد یا نه؟ و بعد از اینها،آیا آن را حجت و دلیل بر چیزی می‌توان ساخت یا نه؟و بر تقدیر که حجت آن توان ساخت،هرگاه به تواتر نرسد حجت هست یا نه؟بعد از اینها همه خلافست که آیا شرط است که تا مدت برطرف شدن آن جمع که اجماع نموده‌اند هیچ‌کس خلاف ایشان نکند و باید که از آنها هیچ‌کس نماند یا نه؟و آیا اجماع تنها حجت است یا سند دیگر می‌خواهد که مدد آن حجت باشد یا نه؟و آیا سند باید که قیاس باشد یا نه؟و ثابت کردن قیاس اینکه حجت است یا نه؟اشکال تمام دارد و علمای اهل بیت آن را حجت نمی‌دانند و آنان که حجت می‌دانند در شروط و اقسامش خلاف بسیار دارند و سندی که در این اجماع از برای حجت بودن آن گروه ذکر کرده‌اند قیاس است که حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله در بیماری رخصت داد که ابی بکر امام مردم شده با او نماز بگزارند و می‌گویند هرگاه در امر دینی به او راضی شده باشد در امور دنیوی که خلافت است راضی خواهد بود و امر خلافت را قیاس به امامت نماز کرده‌اند و این را سند اجماع دانسته‌اند؛و شیعه این امر را منکرند و حکم نماز را نسبت به عایشه می‌دهند. ⁽²⁾و می‌گویند حضرت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله امر به نماز نکرده بود بجهت ضعفی که داشت و چون بلال خبر داد که وقت نماز شده عایشه،بلال را گفت که به ابی بکر بگو امامت مردم بکند و بلال به گمان آنکه حکم رسول است که او را گفته به نماز مشغول شدند و چون صدای بانگ نماز بر آمد و حضرت اطلاع بر پیشنمازی أبو بکر بهم رسانید با کمال ضعف،دستی بر دوش

عمّش عباس و دستی دیگر بر دوش مرتضی علی علیه السّلام نهاده بیرون آمد و أبو بکر را دور کرده خود امامت مردم نمود تا باعث فتنه و فساد نشود و بر تقدیری که واقعی باشد در جائی قیاس می‌توان کرد که در اصل علّتی باشد و فرع با اصل مساوی باشد و اینجا علت ظاهر نیست بلکه فرق ظاهر است؛چرا که به مذهب ایشان نماز در پشت سر هر فاسقی و فاجری جایز است و در آن نه علمی در کار است و نه صلاحیتی؛و نه شجاعتی و نه تدبیری؛بخلاف خلافت که چنانچه خود تعریف آن کرده‌اند حکومت عامه است در امور دینی و دنیوی با شرایط بسیار که یکی از آنها در ابی بکر موجود نبود؛پس چگونه قیاس این به آن توان کرد و بر تقدیری که قیاس صحیح یافت شود حجیت آن در فروع می‌باشد و مسأله امامت از اصول است و اگر چه تحقیق اجماع و علم در آن وقت در مرتبه اشکال پنجاه سال یا صد سال بعد از آن نبود چه هنوز اول اسلام بود و اهل حل و عقد همه در مکه و مدینه و حوالی آن دو بلده طیبه-زادهما اللّه تعظیما-جمع بودند،اما اجماع در آن ماده تحقق نیافت چه روز اول همان سه چهار کس بیعت نمودند و بعد از آن مردم را به تهدید و تخویف به بیعت در می‌آوردند پس آن معنی که باید اتفاق هم در یک امر و یک وقت باشد صورت نیافت و قطع نظر از آنکه اهل بیت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله از این امر خبر نداشتند چرا که حضرت امیر المؤمنین و فاطمۀ زهرا و حسنین علیهم السّلام و سایر بنی هاشم و جمعی کثیر از صحابه کبار چون ابو ذر و سلمان و مقداد و عمّار و حذیفه حاضر نبودند و سعد بن عباده که رئیس قبیله خزرج بود خود تا زنده بود بیعت نکرد.

اهل خلاف می‌گویند که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در ثانی الحال راضی شده و گویند که چون فاطمه و بنی هاشم هنوز بیعت نکرده بودند چنانچه اعثم کوفی که او هم از مخالفین است در تاریخ خود نوشته که ابی بکر مجلس ساخت و امیر المؤمنین علیه السّلام را به آن مجلس طلبیدند و چون از وجه طلب پرسید،عمر خطّاب گفت بجهت بیعت کردن.

امیر علیه السّلام حجتی را که ایشان در روز سقیفه به آن متمسک شده بودند که «الائمة من قریش»و قرابت رسول را بر انصار حجت گردانیده و آن را دلیل استحقاق خود دانسته بر ایشان حجت ساخته فرموده که من نیز به همان دلیل بر شما حجت می‌گیرم.عمر گفت تا تو نیز مثل دیگران موافقت ننمائی و بیعت نکنی تو را رها نکنیم و ابو عبیده جرّاح گفت در استحقاق تو این امر را هیچ‌کس تأمل ندارد لیکن موافق مصلحت وقت عمل نمای.حضرت فرمود که ببخشائید و جز راه راستی مپوئید و این عطا را که حضرت عزت جلّ شانه به خاندان نبوت ارزانی فرموده،به جای دیگر نقل آن روا مدارید و شما همه می‌دانید که در خانه ما قرآن نازل شده و معدن علم و فقه دین و فرض و سنت،مائیم و مصالح دنیا و آخرت بندگان را ما بهتر می‌دانیم و ما از شما به این سزاوارتریم و ما را به دیگران بیعت نشاید کرد و شما به بیعت نمودن به ما اولائید.

و بشیر بن سعد گفت:یا ابا الحسن،اگر تو این حرف را قبل از این اظهار می‌کردی کسی خلاف تو نمی‌کرد اما چون در خانه خود نشستی و در مجمع قوم حاضر نشدی مردم را گمان شد که تو مگر[ شاید]از امر کناره می‌کنی.حضرت فرمود که چون می‌شد که من پیغمبر خدا را کفن و دفن ننموده از پی امر خلافت بروم و در دفع خلاف کوشم؟!و اعثم کوفی بعد از نقل این حکایت نوشته که آن حضرت در آن مجلس بیعت ننموده بازگشت و بعضی می‌گویند که بعد از وفات فاطمه،به دو ماه و نیم بیعت کرد و از عایشه روایت کنند که بعد از شش ماه بیعت کرد ⁽¹⁾.

و در کتب فریقین مسطور است ⁽²⁾و در السنه و افواه مذکور که چون حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام دید که این امت به طریق قوم موسی عمل نموده التفات به

سفارش پیغمبر خود ننمودند و نقض عهد روز غدیر نمودند و به گوساله‌پرستی تن در دادند و درهای ضلالت را بر روی خود گشودند به موجب إِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرِینَ ⁽¹⁾ترک صحبت اصحاب نموده و به ترتیب قرآن مشغول گردید و در کنج خانه خویش ساکن شده شب و روز به عبادت الهی و تذکار سنن و آداب حضرت رسالت پناهی اشتغال داشت و معاندان مکرر کس به طلب آن حضرت می‌فرستادند و در هر مرتبه رسولان جوابها شنیده بر می‌گشتند تا آنکه آتش نفاق یاران شیطان صفت شعله‌ور شده بعد از تمهید بساط مشورت با یکدیگر قرار به آن دادند عمر بن خطّاب و عبد الرحمن بن عوف و قنفذ که یکی از خویشان أبو بکر بود ⁽²⁾با جمعی دیگر از منافقان با شمشیرهای حمایل کرده و غلامی هیمه به دوش و آتش به دست، به طلب آن حضرت روند و اگر در آمدن تعلّلی ورزد آتش در آن خانه زنند و آن خانه را و هر که در آن خانه باشد بسوزانند و چون بدان خانه رسیدند آوازها بلند کردند و هر یک به نحوی آن حضرت را می‌طلبیدند و از آن جمله عبارت عمر خطّاب این بود که «افتحوا الباب و الا حرقناه علیکم»!!؟؛یعنی در باز کنید و الاّ آتش زده خانه بر شما می‌سوزانیم!!؟

و در اکثر روایات خود این است که چون در را دیرتر می‌گشودند آن جهنمی‌ها آتش افروخته در خانه را بسوختند و مؤید اینست آن که ابن قتیبه نقل کرده است که أبو بکر در مرض موت می‌گفت«لیتنی کنت ترکت بیت فاطمه» ⁽³⁾یعنی کاش آن روز در خانه فاطمه را نمی‌سوزانیدم!چنانچه به تفصیل بیان احوال او خواهد شد ان شاء اللّه.

و فاطمه علیها السّلام که هنوز مقنعه ماتم پدر بر سر و جامه تعزیت دربر داشت با چشمی خونبار و خاطری افکار بود به لوازم مصیبت قیام می‌نمود چون بی‌ادبی و بی‌حیائی

آن جمع را دید،فریاد بر آورد که یا أبتاه یا رسول اللّه وا غوثاه وا مصیبتاه و با آنکه ناله آن معصومه مظلومه ملائکه آسمان را در سوز و گداز داشت در دل آن سنگدلان اثر نکرده فایده بر جزع آن سیده مترتب نشد و عمر چون دانست که فاطمه علیها السّلام مانع در باز کردن است او را به نوعی در میان دو در فشرد که آن معصومه آهی که غلغله در حمله عرش اندازد کشید و غشی او را طاری گشته اسقاط حمل او شد و آتش زدن در را با این عمل منافاتی نیست.

و در بعضی روایات هست ⁽¹⁾که در نیم‌سوخته شده بود که عمر لگدی بر آن در زده بشکست و آن در بر شکم حضرت فاطمه علیها السّلام خورد و آن حضرت افتاد و غش کرد و جنین ساقط شد و چون عمر داخل خانه شد عداوت اهل بیت چنان در دلش طغیان نموده که آن عمل را سهل دانسته به اشارۀ قنفذ ملعون که به سنت او عمل می‌کرد تازیانه بر دوش سیّده کونین و معصومۀ خافقین ⁽²⁾زد که کتف مبارکش تا مدتی ورم کرده تا وقت وفات کتفش مجروح بود و چون خالد ولید پلید جرأت و بی‌ادبی پیر و پیشقدم خویش بدید بجهت رضاجوئی پیر گمراه خود شمشیر با غلاف که در دست داشت حواله به آن نور سرا پردۀ عصمت و طهارت نمود چنانچه بعضی از ثقات،اسقاط حمل را به سبب فعل خالد دانسته‌اند و بهر تقدیر؛جفاکاری خالد و قنفذ هم نتیجه ستمکاری عمر است و آنچه در این روز و روز غصب فدک از آن ظالم بی‌حیا به جگرگوشه سیّد انبیا وقوع یافت به سبب آن،سیدۀ نساء و قرة العین سیّد انبیا از دنیا رحلت کرد و همچنین آن حرکات سبب آن گردید که دیگران در ستم کردن بر اولاد حضرت مصطفی دلیر شدند تا کار به جائی کشید که با فرزند دلبند او سید الشهدا در صحرای کربلا از کوفیان بی‌وفا رسید آن چه رسید.القصه؛چون حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام دید که بی‌ادبی آن گبران از سر حد صبر گذشت بی‌اختیار

از خانه بیرون آمده گفت که ای پسر صهّاک حبشیه! ⁽¹⁾از آن،جان می‌بری که در علم حق تعالی کشته شدن تو به وجه دیگر گذشته و رسیدن به مستقرّت سقر،به طریق دیگر مقدّر شده و اگر نه،تو و امثال تو بر این قسم جرأتها قادر نیستند.در این اثنا خالد ولید پلید شمشیر کشیده قصد آن حضرت نمود و بنی هاشم جمع آمده به قصد اهانت عمر و خالد دستها بالا بردند.حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام مانع ایشان شده به موجب صبری که خدا و رسول او را فرموده بودند زمره احباب و اقربا یعنی بنی هاشم را تسلی داده و تسکین فرموده از حرب منع نمود و با قوم به مسجد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله تشریف برده از طرفین گفتگوهای بسیار واقع شد و در آخر أبو بکر گفت بسلامت به خانه خود مراجعت نمای که کسی را با تو حرفی نیست.

و چون خبر آزردگی و آزار فاطمه علیها السّلام بر زبانها افتاده بود أبو بکر و عمر از جهت استرضای خاطر او متوجه به منزل آن معدن عصمت گردیدند اولا رخصت سلام نیافتند؛ثانیا حضرت امیر المؤمنین را شفیع ساخته بعد از نشستن و تمهید معذرت، فاطمه علیها السّلام از درون حجره یا از عقب پرده ایشان را قسم داد که از پیغمبر خدا نشنیده‌اند که فرموده که«فاطمة بضعة منی من اذاها فقد اذانی و من اذانی فقد اذی اللّه»؟ ⁽²⁾گفتند بلی بخدا مکرّر شنیدم.چون اعتراف نمودند،فاطمه علیها السّلام دستهای مبارک به دعا برداشته گفت:«اللهم انهما قد اذیانی فانا اشکو الیک و الی رسولک لا و اللّه لا ارضی عنکما ابدا حتی القی رسول اللّه فاخبره بما صنعتما فیکون هو الحاکم فیکما»؛معنی آنکه ایشان را قسم داد که شنیدید که پدرم گفت فاطمه پاره‌ای از من است،آزار او آزار من است و آزار من آزار خدا است؟گفتند بلی.گفت:الهی این دو

کس مرا رنجانیدند من شکوه اینها را به تو می‌کنم و به رسول تو؛و بخدا که راضی نخواهم شد از شما هر دو تا به رسول خدا ملاقات کنم و او را خبر دهم به آنچه بعد از او با من کردید و خدا حکم‌کننده باشد بر ستم و ظلمی که بر من روا داشته‌اید که حاکم و صاحب اختیار اوست.

و اگر چه این نقل به ظاهر بی‌جا می‌نماید لیکن چون از تتمه حکایت بود نقل نموده شد؛دیگر آنکه فاطمه زهرا«ذوی القربی»است و حق تعالی در قرآن امر به محبت او فرموده و پیغمبر خدا سفارش او به امت نموده و مکرّر دربارۀ او این وصیت کرده و در این باب مبالغۀ عظیم به جا آورده و محبت و اطاعت او را سبب نجات از عذاب گفته کسی که در جمیع امور مذکوره مخالفت خدا و رسول نموده باشد به یقین که لایق مرتبه خلافت نخواهد بود.

و اخطب خوارزمی از ابو سعید خدری نقل کرده ⁽¹⁾که از رسول اللّه شنیدم که گفت:«من ابغضنا اهل البیت بعثه اللّه یهودیا و لا ینفعه ایمانا و ان ادرک الدجّال آمن به و ان مات بعثه اللّه من قبره حتی یؤمن به»؛یعنی هر که اهل بیت مرا دشمن دارد در روز قیامت او را از جملۀ یهودیان به عرصۀ محشر در آورند و با ایشان حشر کنند و او را از اسلام فایده نرسد و از اهل دوزخ شود و اگر در دنیا دجّال را دریابد به وی ایمان آورد و از لشکر او شود و اگر پیش از دجّال بمیرد در وقت ظهور دجال او را زنده کنند تا طینت دجّالیّت که در طبیعت او سرشته بود ظهور کند و در زمرۀ مریدان او داخل گردد تا چون در عرصۀ قیامت در آید در زمرۀ کفار باشد نه در اعداد ابرار.

و بعضی از اهل سنت را در باب اجماع ابی بکر عقیده شنیدنی است، می‌گویند تا سعد بن عباده زنده بود چون او بیعت نکرد از قبیله او هم کسی بیعت نکرد اما بعد از آنکه سعد را کشتند اجماع ابی بکر درست شد اگر چه او هم زنده نبود؛پس بنابراین أبو بکر بعد از موت سعد خلیفه شد!؟

و بعضی نیز از ظرفا را در امامت نماز او نکته‌ای است که خالی از رمزی نیست گفته‌اند که اگر مسلّم داریم که پیغمبر خدا او را به پیشنمازی امر کرده بود اینکه اول او را مأمور ساخت و بعد از آن او را معزول گردانیده خود متصدی امامت نماز شدند،غرض نکته‌ای خواهد بود که بر عالمیان ظاهر شود که شخصی که قابلیت امامت نمازی در او نباشد اهلیت خلافت و پیشوائی همه بندگان در دین و دنیا یقینا نخواهد داشت؛چنانکه در سورۀ برائت واقع شده بود که اول به او دادند که ببرد و بعد از آن به همین جهت از او استرداد نمودند.حاصل کلام؛چون به اعتقاد اهل خلاف هیچ‌کس را از امت حق تعالی-جلّ ذکره-به خلافت و وصایت اختصاص نداده و پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله موافق امر الهی عمل نموده به تعیین خلیفه اشاره ننمود و عقل را خود مطلقا در این امور دخلی نیست و به زعم ایشان زمانه از امام معصوم خالی می‌تواند بود وجود او را در نظم و نسق عالم مدخلی نیست و اجماع و اتفاق امت در این امر کافی است،به شرط آنکه اجماع را سندی باشد که مصحّح آن شود و اتفاق اهل مدینه چون بعضی از امّتند حجّت نیست و اهلیّت صحت ندارد و لازم می‌آید خلیفه نمودن اصحاب أبو بکر را و قبول نمودن او این مهم را به غیر از خواهش نفسانی و فریب شیطانی و محبت جاه و ندیدن چاه وجهی دیگر نباشد.

و اما اگر کسی پرسد به اعتقاد شما وجود و عدم امام مساوی است و از جانب اللّه هم نص نبود که خلاف آن جایز نباشد و رسول نیز نه بگفتن و نه بنوشتن اشاره نفرموده بود که مخالفت آن موجب مؤاخذه باشد و عقل خود در این معامله بی‌کار بود و دشمنی بر مدینه مشرف نشده بود که باعث از دست رفتن عرض یا ملک یا مالی باشد چه واقعه روی داده بود و چه قضیه واقع شده بود که امامتی را که نه عقل به آن امر فرموده باشد و نه نقل افادۀ آن نموده بر تغسیل و تکفین سرور کاینات که واجب عینی بود نه کفائی که به ارتکاب بعضی،از دیگران ساقط گردد مقدم دارید که ضامن نجات بنی نوع شما را از بادیۀ کفر و نکبت و ضلالت به شهرستان اسلام

و دولت هدایت رسانیده باشد و او را ندیده انگاشته به نحوی که گوئی آشنائی مطلقا در میانه نبوده است و ملاحظه رسوم تعزیت و آداب مصیبت که در جاهلیت و اسلام در همه مذهبی و ملتی،نزد همه کس از اکابر و اصاغر،خواه عرب و خواه عجم، و خواه سیاه و خواه سفید،از امور معتبره بوده و هست و تا روز آخر خواهد بود نانموده او را بر بستر هلاکت و اولاد و اهل بیت او را گرفتار مصیبت گذاشته در سقیفه اجماع نموده بعد از گفتگو أبو بکر را خلیفة اللّه نام نهید و خلیفة الرسول خوانید چه جواب توان داد و به غیر از پیروی هوای نفس و اشتیاق حکومت و انتظار ریاست، بلکه به محض عداوت با اهل بیت رسالت چه راه به در شدن توان پیدا کرد و این دلیل صحت آن حکایت است که از اکابر علمای اهل بیت نقل شده که چون واقعۀ غدیر وقوع یافت چهل نفر از صحابه،مجلس از اغیار خالی ساخته با یکدیگر بیعت نموده عهود و شروط مؤکد و مستحکم نمودند که چون کار به آنجا رسد منتظر باید بود و آمادۀ این معامله باید شد که چون طایر روح اقدس نبوی از قفس تنگ بدن به وطن اصلی میل رجوع نموده پرواز نماید،ما نیز به کیش اصلی و طریقۀ قدیمی خود مراجعت نموده این حکایت را نشنیده انگاشته اعتبار ننمائیم و ارادۀ خود را تمیز داده به مشاورت با هم،یکی را رئیس و سردار نموده مسند حکومت را به وجود او زیب و زینت داده در امور به وی رجوع می‌نموده باشیم؛به این مضمون عهدنامه نوشتند و به عبد الرحمن بن عوف که نفاق باطنیش بیش از دیگران بود سپردند و در سقیفه به آن عمل نمودند.

و از مطالعۀ نهج البلاغه که بی‌شک کلام آن حضرت است و شروح آن و از تتبع کتب احادیث مخالف و مؤالف به وضوح می‌پیوندد که ظلم اصحاب و مخالفت ایشان با خدا و رسول صلّی اللّه علیه و آله در این باب و ناخشنودی حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در مدت عمر از ایشان نه مرتبه‌ای است که تجویز راضی بودن او علیه السّلام در وقتی از اوقات از ایشان توان کرد و آنچه قاضی میر حسین میبدی یزدی شافعی در«شرح دیوان»از

صحیح مسلم نقل کرده ⁽¹⁾که چون امر خلافت به ابی بکر قرار گرفت روزی حضرت امیر المؤمنین به مجلس او رفته بعد از حمد و ثنای الهی و نعت حضرت رسالت پناه محمدی صلّی اللّه علیه و آله گفت:«ما یمنع الا نبایعک انکار فضلک و لکنّا کنّا نری ان لنا فیها حقا فاستبدوه علینا»؛یعنی منع نکرد ما را به بیعت کردن بجهت آنکه ما منکر فضل تو بودیم و لیکن ما چنان می‌دانستیم که ما را در این خلافت حقی است و دیگران برای خود عمل نموده ما را دخلی نداده‌اند و بعد از آن قرابت و خویشی خویش را به رسول خدا و فضایل و احوال خود را ذکر نمود به طریقی که باعث رقّت حاضران گردید چون صریح است در آنکه به خلافت أبو بکر راضی نبود و خلافت را به امر الهی،حق خود دانسته و استحقاق خود را بیان فرموده به هیچ وجه نه عقلا و نه شرعا درست نمی‌آید که در وقتی راضی نبوده باشد و در وقت دیگر راضی شده باشد و در وقتی خود را مستحق آن امر دانسته طلب می‌کرده باشد و در وقتی دیگر، دیگری را مستحق آن دانسته ترک طلب خود کرده باشد؛چه استحقاق ذاتی و عطای الهی امری نیست که در حالتی خالی از آن توان بود یا مخالفت امر خدای تعالی توان نمود؛پس اگر در این باب کسی حرفی گوید به اشتهای طبع و هوای خود خواهد بود؛چگونه تواند بود که اول،چنانچه از اعثم کوفی نقل شده،قوم را از مؤاخذۀ ربّانی آگاه ساخته گوید که عطائی که حق تعالی به خاندان نبوت کرده به جای دیگر نقل نکنید و آخر،به اختیار خود بیعت نماید و استحقاق خلافتی که اولا بجهت خود اثبات فرموده به دیگری حواله نماید؟!

و ایضا ابن قتیبه ⁽²⁾که یکی از اکابر اهل سنت است در باب امامت أبو بکر رساله‌ای نوشته و فصلی طولانی در باب امامت او و ابا نمودن علی علیه السّلام ذکر کرده و رفتن آن حضرت را به مجلس ابا بکر و تکلیف بیعت به او نمودن و حجت بر ایشان

تمام کردن از بیان خویشی خود و علم و فضل و سایر صفات و اجرای حجتی که از ایشان بر انصار تمام کرده بر ایشان رو نمود و گفت که از خدا بترسید و نبوت را از خانه رسول به خاندان دیگران نقل نکنید و حق را به صاحب حق واگذارید که عالم به کتاب خدا و سنن رسول اللّه و دانا به مسائل شریعت و قوانین ملت،مائیم و ما به رسول خدا اولائیم در موت و حیات.و حق ما را غصب نکنید و ظلم و تعدّی بر ما و بر خود روا مدارید.تا آخر آنچه گذشته بود و بیان شافی در آن فصل آورده.

نمی‌دانم که ابن قتیبه میان آنچه در این فصل نوشته و میان حدیثی که او و جمیع اهل سنت نقل نموده‌اند که رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فرموده که«بایّهم اقتدیتم اهتدیتم» ⁽¹⁾یعنی به هر کدام از اصحاب که اقتدا نمائید ای امت من هدایت می‌یابید.

چون جمع می‌کند که اگر آنچه در آن فصل ذکر کرده است در آن تأمل کند می‌داند که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام آنچه بیان فرموده در آن صادق است و راست می‌گوید و از آن کذب ابا بکر و ظلم و تعدی او لازم می‌آید یا آنچه گفته است در آن کاذب است و أبو بکر صادق و آنچه کرده بحق کرده و حال آنکه ایشان امیر المؤمنین را نیز امام می‌دانند و از این کلام لازم می‌آید که یکی از این دو کس کاذب باشد و کاذب مستحق منصب امامت نیست.

حاصل آنکه طایفه‌ای از معاندان،جمعی از اجلاف عرب را با خود یار ساخته نام خلافت بر ابی بکر نهادند و اسم بی‌مسمی را اطاعت نموده نوشتجات ناشی از کذب و افترا به اطراف فرستادند و این معنی را اجماع معتبر در شرع قرار دادند!و امت محمد صلّی اللّه علیه و آله را تا روز قیامت در ضلالت انداختند و کسانی را که در ضبط احوال خود و سهل‌ترین مهمی از مهمات دنیوی و حل مسئله‌ای از مسائل شکی یا سهوی که بر ایشان وارد شود عاجز بودند تا روز آخر در شرق و غرب عالم بر خون و مال و عرض مسلمانان تسلط دادند و ایشان نیز متحمل وزر و وبال عالمیان در این

مدت مدید شدند و شیطان را از کار و بار خود بی‌کار ساختند و هر فتنه و فسادی که تا روز قیامت رو نموده و نماید،نتیجه آن اجماع و متفرّع بر آن خواهد بود. وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ ⁽¹⁾و در باب اجماع و خلافت ایشان در آن باب،در رساله‌ای که هم به فارسی نوشته شده سخن گذشت ⁽²⁾و در این مقام تا خواننده را ملال نگیرد به همین قدر اکتفا نمود.

فصل چهارم:دلائل تعیین امام علیه السّلام

که هیجده فرقه‌اند و به قولی هفتاد و سه فرقه،بر آنند که بعد از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بلافاصله امام بحق،امیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السّلام است و اهل سنت را عقیده آنست که بعد از رسول،ابی بکر است و بعد او،عمر بن خطاب و پس از او،عثمان بن عفّان و خلیفه چهارم حضرت علی است و امامیه را بر صحت اعتقاد خود دلائل عقلی و نقلی بسیار است.

امّا عقلی ،دلایلی هست که دلالت بر امامت آن حضرت از روی عقل دارد و آنچه در این مختصر مذکور می‌گردد از آن دوازده دلیل است.

دلیل اول آنکه امام واجب است که معصوم باشد چنانکه گذشت و غیر آن حضرت از این چند کس،به اتفاق جمیع امّت هیچ‌کدام معصوم نبودند؛پس آن حضرت امام باشد.

دلیل دوم آنکه امام باید منصوص علیه باشد یعنی از جانب خدا و رسول نص بر امامت او باشد به طریقی که مذکور شد و بر غیر امیر المؤمنین علیه السّلام به اتفاق نصی از جانب خدا و رسول بر امامت کسی واقع نشده؛پس امام باید که او باشد و به این دو دلیل،خواجه نصیر اشاره نموده و گفته:«و هما مختصان بامیر المؤمنین علیه السّلام» ⁽¹⁾یعنی عصمت و نص هر دو مخصوص به علی است.معصوم و منصوص علیه آن حضرت

است و غیر از او به اتفاق،کسی از این چندین کس معصوم نبوده و نصّ به اعتراف خصم در شأن غیر او وارد نشده؛پس به این دو دلیل ثابت شد که آن حضرت بی‌فاصله بعد از رسول خدا،امام است.

دلیل سوم آنکه امام واجب است که افضل از رعیت باشد و هرچه رعیت محتاج به آن باشند داند و اگر نه او نیز محتاج به امام دیگر خواهد بود و غیر علی کسی از این چند تن این چنین نبوده؛پس امام او باشد چه به اتفاق علما و عقلا امام بی‌فاصله،کسی است که افضل از همۀ امت باشد،حتی شیخ اشعری که مقتدای ایشان است و ابو شکور سلمی که هم از علمای حنفیه است تصریح نموده‌اند که امام بحق واجب است که از همۀ امت افضل باشد و بالجمله جماد و نبات و حیوان چه جای انسان؛همه می‌دانند که علی علیه السّلام افضل از جمیع امت است بعد از پیغمبر خدا؛پس سزاوار نیابت،او باشد نه غیر او.

دلیل چهارم آنکه امام باید که او را کفر در نیافته باشد و هیچ رسولی نبوده که بعد از وی خلیفه وی کسی باشد که لمحه‌ای ⁽¹⁾مشرک بوده چه جای آنکه مدتها در شرک گذرانیده باشد و بعد از چهل سال،ترک سجده بت کرده ایمان آورده باشد.

و چون هرگز از زمان آدم تا حال این چنین چیزی واقع نشده؛پس بعد از پیغمبر خدا که افضل رسل است و خاتم انبیا چگونه شاید که واقع شود با وجود علی علیه السّلام که طوایف امت اتفاق دارند که طرفة العینی مشرک نبوده.

دلیل پنجم آنکه امامت ریاست عامه است و این ریاست را مستحق نمی‌توان شد مگر به صفت زهد و علم و عبادت و شجاعت و ایمان و سایر صفات حسنه و بعد از این ان شاء اللّه به تفصیل خواهد آمد که کسی که جامع این صفات بر وجه اکمل باشد نبود الاّ آن حضرت؛پس نایب و امام،او تواند بود نه غیر او.

دلیل ششم آنکه هیچ رسولی از دنیا نرفت مگر آنکه یکی از ذرّیه و اقربای او

خلیفه و قائم مقام او بودند چنانچه آدم را شیث که هبت اللّه لقب داشت و از شیث تا ادریس علیه السّلام و از او تا به نوح نبی علیه السّلام و نوح را پسر او سام و از هر پدری به پسری تا ابراهیم و از ابراهیم به اسماعیل و اسحاق و از اسحاق به یعقوب و از یعقوب به یوسف علیه السّلام و موسی را هارون در حال حیات و یوشع بن نون بعد از وفات که ابن عمّش بود و داود را سلیمان و عیسی را پسر خاله‌اش شمعون و زکریا را یحیی؛پس رسول ما را نیز باید خلیفه از ذرّیه او باشد و انبیا هرچه کرده‌اند به فرموده خدا بوده و خدای تعالی در قرآن به رسول خود خطاب فرموده که سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنا ⁽¹⁾یعنی تو نیز بر سنّت انبیا می‌رفته باش و از سنت مراد شریعت نبود که گویند منسوخ شده باشد؛پس باید که مراد عدل و نبوت و امامت باشد و جای دیگر می‌فرماید فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً ⁽²⁾یعنی تابع ملت ابراهیم باشید و پیروی مذهب و دین او بکنید و ابراهیم را به موجب ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ ⁽³⁾خلیفه از ذریه او بود.

پس باید که رسول ما را نیز خلیفه از ذریه او باشد و اگر کسی اعتراض کند و گوید که عباس نیز عمّ حضرت رسول بود و قرابت داشت پس این دلیل شما بر او هم جاری است.جوابش آنکه حق تعالی فرموده که وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهاجِرُوا ما لَکُمْ مِنْ وَلایَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ ⁽⁴⁾عباس اگر چه خویش بود اما هجرت با رسول اللّه نکرده بود و معنی آیه آن است که آنان که ایمان آورده باشند و از جمله مهاجرین نباشند نیست ایشان را از ولایت شما نصیبی و بهره‌ای و این دلیل از دلایل نقلی هم می‌تواند بود.

دلیل هفتم آنکه در این هفتاد و سه مذهب یا هفتصد و چند مذهب-علی اختلاف العقیدتین-که امّت پیغمبر خدا به آن متفرق و منقسم شده‌اند هیچ‌کس نیست که مداح و ثناگوی آن حضرت نباشد یا در امامت او شکی و شبهه‌ای داشته باشد و هیچ‌یک در خلافت او خلافی نکرده‌اند بلی خلافی که هست در این است که آیا بی‌فاصله امام است یا با فاصله؛پس در امامت او اتفاق و اجماع است،اما در باب امامت دیگران خلاف بسیار است؛پس اقتدا به متفق علیه کردن اولی است از آنکه اقتدا به مختلف فیه نمایند.چنانچه مشهور است که شخصی از عارفی پرسید که چه فرق است میان حضرت علی و أبو بکر.گفت از اینجا قیاس حال هر دو می‌توان کرد که در علی علیه السّلام خلاف است که آیا خداست و سزاوار پرستش،یا بنده است و لایق امامت؛و در ابا بکر نزاع است که آیا ایمان درست به خدا و رسول داشت و یا هنوز در کفر باقی بود.در هر دو صورت عقلا خلاف کرده‌اند اکنون تو میان هر دو تمیز کن.

دلیل هشتم آنکه جمیع اهل ملل بلکه جمیع اهل عالم را اتّفاق است در آنکه،حضرت امیر را جمیع صفات کمال از زهد و ورع و تقوی و سخاوت و شجاعت و علم و قرابت رسول و عدالت و عصمت حاصل بود؛همچنین اتفاق است در نامعصومی أبو بکر و در آنکه چهل و شش سال مشرک بوده پس بعد از آن اسلام آورد و در عدالتش خلاف است،جمعی دعوای عدالت و صلاحش می‌کنند بعد از اسلام و طایفه‌ای آن را نیز منکرند و می‌گویند اگر صلاح داشتی و عادل بودی به ناحق بر صاحب حق،تقدم نکردی و فدک را از فاطمه علیها السّلام بازنگرفتی و خالد ولید را بر قبیلۀ مالک نگماشتی و بعد از آنکه زنا بر او ثابت شد در اجرای حد بر او اغماض نکردی و در وقت مرگ اقرار بر آنکه خلافت حق علی بود کردی و حق وی را به دیگری ندادی؛پس اقتدا به کسی نمودن که جزم و یقین در عدالت و صلاحش باشد اولی است از اقتدا به کسی کردن که در عدالتش خلاف باشد و خصم چون اثبات عدالت

او تواند کرد و حال آنکه مذهبش تجویز نمودن معصیت بر انبیا باشد و نزد او بد ننماید که در وقت مرگ حق تعالی ایمان از بنده بازستاند و کفر به وی دهد.

دلیل نهم آنکه به اعتقاد خصم خلافت أبو بکر به دلیل عقلی و نقلی هیچ‌یک نبود،بلکه به اختیار امّت بود و هرگاه او خود بر سر منبر خود را معزول نمود که گفت:«أقیلونی فلست بخیر منکم و علیّ فیکم» ⁽¹⁾گواهی او را رد نتوان کرد،چرا که خلیفه بود؛پس عزل او ثابت شد و علم بهم نرسید که در ثانی الحال او را خلیفه کردند یا نه و اگر خلیفه می‌کردند در ثانی خلافتش درست نبود و غلط کرده بودند و بر باطل بودند از آن جهت که گفت:«فلست بخیر منکم»و هم از کلام او خلافت علی علیه السّلام ثابت شد که گفت:«و علیّ فیکم»؛یعنی علی که مستعد این امر و صاحب حق است، حاضر است،او را اختیار کنید.

دلیل دهم آنکه به مذهب خصم رسول خدا وصیت نکرده رحلت فرمود و أبو بکر وصیت به عمر کرد و عمر خلافت را به شوری انداخت و عثمان کشته شد و هیچ نگفت؛پس اگر أبو بکر حق کرد و بحق بود،عمر و عثمان بر باطل بودند و اگر این هر دو بحق بودند أبو بکر بر باطل بود؛پس چون امت را به ایشان اقتدا باید کرد و اقتدا به هر یک از ایشان،ضد اقتدا کردن به دیگری است و میان هر سه مخالفت ظاهر شد؛پس معلوم شد که هر سه باطل بودند و علی علیه السّلام بر حق.

دلیل یازدهم آنکه هرگاه امت محتاج به امام معصوم باشند و وجودش موجب صلاح عالمیان باشد و سبب فتنه و فساد نباشد و حق تعالی را قدرت بر نصب امام معصوم بوده و مناسب حکمت بالغه و رحمت شامله-جلّ شانه-باشد که امامی چنین نصب کند البته بر حق تعالی واجب خواهد بود و قادر بودن حق تعالی و احتیاج خلق و عدم فساد خود پر ظاهر است.اما وجوب بر حق-جلّ و علا-بجهت آنکه نزد ثبوت قدرت و احتیاج خلق و نفی فساد و عدم مانع فعل واجب است

و چون اجماع و اتفاق است که غیر آن حضرت معصوم نبود؛متعیّن شد نصب او و امامت او علیه السّلام.

دلیل دوازدهم آنکه چون خلاف افتاد مهاجر را با انصار در باب خلافت، مهاجر حجت آوردند بر انصار به اینکه رسول خدا از اولاد قریش بود باید که امام هم از اولاد قریش باشد و انصار را این قرابت نبود لیکن قرابتی که أبو بکر را بود عمرو عاص و خالد ولید و اکثر قریش را نیز بود هیچ‌یک بجهت بعد قرابت و انتفاء عصمت و ارتفاع نص لایق این کار نبودند و اقدام به این امر نتوانستند نمود و وارث حقیقی و خویش تحقیقی مرتضی علی و حسنین علیهم السّلام بودند و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرموده بود که خدای تعالی اختیار کرد از ذرّیت ابراهیم،اسماعیل را و از ذرّیت اسماعیل، قریش را و از ذرّیت قریش،هاشم را،شاید که برگزیده مؤخر و داخل در رعیت باشد و مردود خدا مقدم و راعی و سزاوار امامت باشد که اختیار کردۀ خالد ولید فاجر و عمرو عاص منافق و ابو سفیان ملعون را ترجیح دهند بر اختیار کرده حق تعالی و چون این ثابت شد،امامت و خلافت امیر المؤمنین علیه السّلام ثابت شد.

اما دلایل نقلی مرتبه‌ای بسیار است که به شمار در نمی‌آید و لیکن چند آیه از قرآن و چند حدیثی از آن حدیثها که مؤالف و مخالف همه نقل نموده‌اند و کسی را انکار آن نمی‌رسد و کمال شهرت دارد نقل کرده می‌شود؛اولا دلایل قرآنی چند آیه است بعضی از آن مذکور می‌شود:

آیۀ اول:

إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ

⁽¹⁾ ؛یعنی حاکم شما و اولی به تصرف در امور شما نیست مگر خدا و رسول او و آن کسانی که ایمان آورده‌اند و نماز را بجای می‌آورند و در اثنای نماز و حالت رکوع،زکاة را به مستحق می‌دهند.

به اعتقاد جمیع مفسّران ملّت احمدی این آیه وافی هدایه در شأن امیر

المؤمنین علیه السّلام نازل شده که در اثنای رکوع انگشتری خود را به سائل داده؛چنانچه صاحب کشّاف حنفی ⁽¹⁾و علامه نیشابوری شافعی ⁽²⁾و حافظ ابو نعیم اصفهانی ⁽³⁾و ثعلبی ⁽⁴⁾و غیرهم از مفسران آورده‌اند و در«جمع بین الصّحاح الستّة» ⁽⁵⁾و مسند احمد حنبل ⁽⁶⁾و مناقب ابن مغازلی ⁽⁷⁾و صحیح نسائی ⁽⁸⁾و دیگر کتابها از کتب ارباب حدیث ⁽⁹⁾ایشان مسطور است و بغیر ایشان بسیار کس از مخالفان نقل نموده‌اند و در کتابهای ایشان مسطور است که روزی رسول خدا با اصحاب در مسجد به نماز ظهر مشغول بودند که شخصی به هیأت درویشان و فقیری به صورت مسکینان گرد صفهای نماز بر آمده سؤال می‌کرد و گرد مسجد می‌گشت و چون هیچ‌کس مرهم احسانی بر جراحتش ننهاد،روی دعا و عرض حاجت به جانب کریم بی‌منّت کرده گفت:«الهی تو واقفی که از مسجد پیغمبر تو محروم می‌روم!»چون در این وقت برابر به موقف حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام بود عبارت درویش دل‌ریش به گوش آن حضرت رسیده انگشت مبارک به جانب آن درویش حرکت فرمود،درویش را معلوم شد که غرض چیست؛انگشتر را از انگشت مبارک آن حضرت بیرون کرده و آن حضرت را در رکوع گذاشت و متوجه بیرون شد و شکر حضرت حق تعالی ادا می‌نمود که حضرت رسالت پناه از تصدق شاه ولایت واقف گشته چون از جواب سلام فارغ شد دست دعا به جانب آسمان برداشته مناجاتی فرمود که ترجمه‌اش اینست که«الهی چنانچه

موسی علیه السّلام التماس کرد که هارون برادرش را خلیفه و وصی او گردانی که دینش به امداد او قوت گیرد و تو دعای او را اجابت فرمودی و برادرش را به خلافت او نصب نمودی و دین موسی را به برکت او محفوظ گردانیدی،من نیز پیغمبر توام و استدعا می‌نمایم که علی را که برادر من است خلیفه و جانشین من گردانی و در هدایت و ارشاد خلق شریک منش سازی که وزیر و صاحب اختیار من باشد».

راوی گوید که هنوز مناجات رسول خدا تمام نشده بود که جبرئیل امین نزول فرموده به این آیه آن حضرت را بشارت داد و اگر کسی پردۀ عناد و انکار را از پیش دیدۀ دل بردارد می‌داند که معنی آن است که نگهدارنده و حمایت‌کننده دین شما و اولی به تصرف در کار شما سه کس‌اند:خدای تعالی که آفریننده و عالم به صلاح و فساد شماست،و رسول او که پیغمبر و مبین حلال و حرام شما است،سیّم کسانی که ایمان آورده‌اند و صفتشان این است که نماز کنند و در رکوع صدقه به سائل دهند.

و شک نیست که اللّه تعالی در آیۀ شریفه اظهار غایت بی‌عنایت خود درباره شاه ولایت فرموده؛اولا کلمه‌ای که خود و رسول خود را به آن وصف فرموده او را نیز به همان کلمه وصف فرموده تا همه کس بدانند که چنانچه حق تعالی صاحب اختیار دین و دنیا است و چنانچه رسول او مطاع و اولی به تصرف است،آن حضرت نیز به همان صفت موصوف و حاکم و آمر و ناهی و واجب الاطاعه است و تخلف از فرمودۀ او،مثل تخلف از فرموده خدا و رسول اوست؛و ثانیا تعظیم آن حضرت فرمود،به جانب او به صیغۀ جمع اشاره نموده با وجود وحدت،چنانچه در زبان عجم از جهت تعظیم شخص واحد را خطاب به«شما»نمایند بجای لفظ«تو»و «ایشان»و صاحب کشّاف در وجه اینکه اشاره به آن حضرت صیغۀ جمع واقع شده می‌گوید ⁽¹⁾سبب آوردن صیغۀ جمع آنست که مردمان رغبت نمایند در آنچه از آن حضرت صدور یافته و در تصدق فقرا تقصیر جایز ندارند تا مثل ثوابی و تعظیمی

که به آن حضرت کرامت شده به ایشان نیز عاید گردد.

و بعضی از علمای امامیه گفته‌اند وجه صیغه جمع آن است که در علم الهی گذشته بود که از تمامی حضرات ائمه معصومین از حسن بن علی علیه السّلام تا حضرت صاحب الامر علیه السّلام این امر از همه واقع می‌شود و تمامی‌شان را در وقت نماز و حالت رکوع این صورت رو خواهد نمود و سائل از ایشان سؤال خواهد کرد و ایشان در حالت رکوع تصدق خواهند نمود؛پس صیغه جمع اشاره به فعل جمیع حضرات ائمه معصومین علیهم السّلام باشد و تحقیق آنست که غرض الهی اعزاز و احترام شاه ولایت است و در سورۀ توبه نیز مثل این واقع شده در آنجا که فرموده: اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّهِ ⁽¹⁾مفسران اهل سنت تصریح نموده‌اند که آنجا هم مراد امیر المؤمنین است و با آنکه آنجا هم اشاره به آن حضرت است،بی‌مشارکت دیگری فرموده که آنانی که ایمان آورده‌اند و هجرت نموده‌اند و در راه خدا جهاد کرده‌اند به مالهای خود و نفسهای خود درجه و مرتبه ایشان نزد حق تعالی بلندتر و بزرگتر است؛پس معلوم شد که سنت الهی دربارۀ آن حضرت چنین جاری شده که چون او را به صفتی اتّصاف دهد ذکر او را بجهت اعزاز و تعظیم به صیغه جمع ادا فرماید.

و علامۀ نیشابوری با وجود تسنن بعد از نقل نزول آیه حکایت تصدّق،افاده نموده که«المناقشه فی هذا الامر تطویل بلا طائل» ⁽²⁾یعنی مناقشاتی که اهل خلاف در این باب نموده‌اند چنانچه بیان خواهد شد درازنفسی‌هائی است بی‌فایده.و غزالی ناصبی ⁽³⁾-که در میان اکابر اهل سنّت به حجة الاسلام شهرت دارد-در کتابی که آن را«سرّ العالمین»نام کرده ذکر نموده ⁽⁴⁾که آن انگشتر سلیمان بن داود علیه السّلام بود که به

دست جمعی از جنّیان که تقرّبی در خدمت آن حضرت داشتند افتاده و ایشان به رسم تحفه و هدیه به خدمت حضرت رسول آورده و آن حضرت آن را به شاه اولیاء عنایت فرموده و جمعی از جن و انس حاضر شده و عطای خاتم از خاتم انبیاء به سرور اولیاء مشاهده کردند و چون وقت نماز پیشین شد و صفهای اصحاب بطریق معهود آراستگی یافت متوجه به درگاه بی‌نیاز شدند،حضرت عزت جلّ شأنه جبرئیل امین را به صورت درویشی به مسجد فرستاده تا سؤال نماید از اصحاب و چون از هیچ‌کس بهره‌ای نیافت شاه ولایت پناه او را به آن عطیه خوشوقت گردانید وسائل،جبرئیل امین و خاتم،انگشتری سلیمان بود و چون از نماز فراغ حاصل شد آیه شریفه نازل گردید.

و گفتگوئی که اهل عناد در این مقام کرده‌اند یکی آن است که می‌گویند که وقتی مطلب شما ثابت باشد ⁽¹⁾که«ولیّ»را معنی دیگر نباشد الاّ اولی به تصرف و ولیّ به معنی ناصر و محبّ و مولی و دیگر معنیها نیز آمده و شاید در اینجا به معنی محبّ باشد و دیگر آنکه اگر به معنی اولی به تصرف باشد موافقت به آیه‌ای که پیش از او و آیه‌ای که بعد از اوست ندارد،چه لفظ اولی در هر دو آیه سابق و لاحق به معنی محبّ است و باید کلام ملایم و موافق هم باشد و شما نیز می‌گوئید که علی علیه السّلام در حال نماز در غایت خضوع و خشوع می‌بود و به نحوی مستغرق عبادت الهی می‌شد که پیکانی که در وقت جنگ در بدن مبارکش جا کرده بود در آن وقت بیرون می‌آوردند خبردار نمی‌شد،پس چگونه از حال سائل و چیزی از مردم به او نرسیدن با خبر بود و گفتگوی سائل را می‌شنید و به او تصدق می‌داد؛و دیگر دست را حرکت دادن و انگشتری را بیرون آوردن و اشاره به سائل نمودن فعل کثیر است و

کتاب«سرّ العالمین»که آن را«سرّ مکنون»نیز گویند و آن از جمله کتبی است که غزالی آن را در اواخر عمر نوشته افشای سرّ خود نموده...»]

فعل کثیر نماز را باطل می‌کند؛و دیگر آنکه در جائی که نزاع و تردّد باشد کلمۀ«انّما» می‌آورند تا حصر شود و رفع تردد و نزاع شود در آن وقت که این آیه نازل شد نزاعی بر سر امامت نبود و ترددی در این امر نداشتند که«انّما»باید آورد که رفع تردد و نزاع بشود؛دیگر آنکه مراد از آیه آن است که علی علیه السّلام بالفعل ولیّ و امام و اولی به تصرف است در امور مردم و امامت او بعد از پیغمبر خدا ثابت شده و تا پیغمبر هست احتیاج به امام نیست؛و دیگر آنکه وَ الَّذِینَ آمَنُوا صیغه جمع است و او یکی است،پس از صیغۀ جمع چون[ چگونه]او را اراده می‌کنند؛و دیگر آنکه از تفسیر مفسران به اینکه آیه در شأن علی علیه السّلام نازل شده لازم نمی‌آید که مخصوص به او باشد و دیگری را نرسد و از آیه،نفی امامت به دیگران به در نمی‌آید و دیگر آنکه وَ هُمْ راکِعُونَ کلام به سر خود باشد و معنی آیه این باشد که آنانی که نماز می‌کنند و زکاة می‌دهند و نماز ایشان رکوع دارد،نماز ایشان مثل نماز یهودان نیست که رکوع ندارد آنکه تصدّق می‌کنند در حالت رکوع؛دیگر آنکه رکوع به معنی و خضوع و خشوع هم آمده،شاید معنی کلام آن باشد که آنانی که نمازشان با خضوع و خشوع است اولی به تصرف‌اند در امر مسلمانان نه آنهائی که نمازشان به خضوع و خشوع نیست.جواب این کلمات واهی اگر چه نزد فهم درست و عقل صحیح در کار نیست اما این چند کلمه به جهت دفع تهمت نوشته می‌شود:

جواب حرف اول- مؤمنان همه محب و دوستدار یکدیگرند و باید آنکه ناصر و یاری ده هم باشند و حصر کردن«ولیّ»را با آنکه در مؤمنان ولیّ آنست که تصدق در نماز کند بی‌معنی است و الاّ لازم آید از جمله شروط ولیّ مؤمن باشد و تصدق کردن در حالت رکوع و معنیهای دیگر که از برای ولیّ گفته‌اند همه به اولی به تصرف بر می‌گردد و اگر خوف ملال نمی‌بود از کلام اهل لغت هر یک را با سند آن ذکر می‌کرد.

جواب حرف دوم- موافق بودن آیات الهی گاهی واجب است که مانعی ازو

نباشد گفتیم که ولیّ را بر معنی ناصر و محب حمل می‌توان کرد و این مانع است و دیگر این سه آیه یک بار نازل نشد تا آنکه ولیّ در همه جا به یک معنی باشد و صحابه آیه‌ها را به این روش جمع کرده‌اند و اگر اعتراض وارد است بر خلیفه شما عثمان است که چرا آیت قرآنی را ناملایم ترتیب داده و رعایت موافقت آیات ننموده اما او و اصحاب او را غرض‌ها بود که بنا بر آن اغراض فاسده این تحریفات را تجویز نموده‌اند.

جواب حرف سیم- اگر چه حکایت پیکان به صحت نرسیده و شیخ مفید و جمعی غیر او قبول ندارند،بلی شیعه تمام قبول دارند که حال آن حضرت در حین عبادت زیاده از آنست که گفته‌اند لیکن از التفات آن حضرت به حال سائل،لازم نمی‌آید که ملتفت بغیر حق شده باشد و این التفات عین التفات به حق تعالی است. ⁽¹⁾

جواب حرف چهارم- آنکه ما تصدق را به این روش از کتب تفسیر و حدیث شما بیان کردیم که آن حضرت انگشت مبارک را حرکت داده درویش آمده انگشتری را از انگشت آن حضرت بیرون کرد و این قدر حرکت را در عرف عادت«فعل کثیر» نمی‌گویند.

جواب حرف پنجم- آنکه فی الحقیقة این اعتراض بر خدای تعالی است که در حال حیات پیغمبر که هنوز پای خلافت در میان نبود و خلافتی از خلفای ثلاثه به فعل نیامده کلمه«انّما»که از برای حصر است می‌آورد بر تقدیر آنکه البته حصر باید که در مقام شک و تردد باشد چرا نتواند بود که چون در علم خدای تعالی گذشته و می‌دانست که تردد خواهند نمود در امر امامت،نفی آن تردد فرموده گفته باشد که بعد از این در امر امامت تردد می‌کنید که آن حق کسی است که در نماز تصدق کرده باشد و از روی مبالغه مردم را به شناختن امام و دانستن امامت امر نموده و حجت را

بر بندگان تمام کرده باشد و مثل این در قرآن و حدیث بسیار است.

جواب حرف ششم- آنکه حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام اگر چه خلیفه و امام بعد از رحلت حضرت رسول بود اما در حال حیات آن حضرت نیز او را ولایت در امور مسلمانان بود و با وجود پیغمبر احتیاج به او داشتند.

و اما آنکه گفته‌اند که آن حضرت یک کس بود و لفظ جمع در آیه واقع شده با آنکه در تقریر سابق اشاره به دفع آن شده جوابش آنست که حق تعالی اشاره فرموده به آنکه هر مؤمن که در شفقت با درویشان و نوازش مسکینان چنین باشد حتی در نماز که محل خضوع و خشوع و توجه به حق تعالی است انگشتر که در دست داشتن آن از سنتهای مؤکد است از سائل دریغ ندارد و تقصیر در تصدق آن جایز نداند و بندگان بدانند که امامت را بی‌استحقاق به کسی نمی‌دهند و هر که عبادت او به این نهج باشد و در رکوع تصدق از سائل دریغ ندارد لایق مرتبۀ امامت و خلافت است.

جواب اعتراض آخر که وَ هُمْ راکِعُونَ ⁽¹⁾عطف باشد نه حال،یا رکوع به معنی خضوع باشد نه معنی حقیقی.قابلیت جواب ندارد چه بیان کرده شد که جمیع مفسران متّفق‌اند در اینکه حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در حالت رکوع تصدق فرمودند و این آیه نازل شد؛پس رکوع را به معنی دیگر حمل نمودن بی‌معنی است و این مناقشه‌ای است که ناشی نمی‌شود الاّ از عناد و بحث کج.

و یکی دیگر از آیات قرآنی آیۀ شریفه مباهله است و تقریر این حکایت بر سبیل اجمال آنست که سروران نصاری با حضرت رسالت پناه در باب عیسی علیه السّلام منازعه نمودند که چون آن حضرت پدری نداشت استغفر اللّه حق تعالی پدر او باشد و عیسی علیه السّلام را بندۀ خدا گفتن بی‌ادبی باشد،پس این آیه نازل شد که إِنَّ مَثَلَ

عِیسی عِنْدَ اللّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ

⁽¹⁾ ؛یعنی خلقت و آفرینش عیسی علیه السّلام مثل خلقت و آفرینش آدم است و هرگاه آدم علیه السّلام بی‌مادر و پدر خلق تواند شد، عیسی که مادر دارد اگر بی‌پدر خلق شود استبعادی ندارد و چون حضرت حق تعالی طریق خلقت عیسی را بیان فرموده،ایشان همان بر گفتگوی خود اصرار داشتند و ترک آن عقیده نمی‌کردند حق تعالی این آیه فرستاد که: فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ ⁽²⁾یعنی اگر دیگر حجت گیرند و قبول ندارند،بگو بیائید و با ما اتفاق کنید در اینکه بطلبیم فرزندان ما را و فرزندان شما را و زنان ما را و زنان شما را و نفسهای ما را و نفسهای شما را پس بگردانیم لعنت و دوری از رحمت الهی را بر هر که از ما و شما دروغ گوید و گفته باشد.

و حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله ایشان را از نزول آیه خبر داده امر مباهله به روز دیگر قرار یافت.بنابراین روز دیگر صبح،سید کائنات از جناب الهی به طلب نمودن زنان و فرزندان و هر که به منزله نفس رسول خدا بوده باشد مأمور گشته از این جهت با مرتضی علی و حسنین و فاطمه علیهم السّلام از خانه بیرون آمدند به هیأتی که صاحب کشّاف و قاضی بیضاوی و دیگر مفسران مخالف،نقل نموده‌اند ⁽³⁾که امام حسین را در برداشت و دست امام حسن را به دست مبارک گرفته بود و فاطمه زهرا در پس سر آن حضرت می‌رفت و امیر المؤمنین علیه السّلام در پی خیر النساء و ایشان را در عبای سیاه و سفیدی که بر دوش مبارک داشت در آورده فرمود که من چون دعا می‌کنم شما آمین بگوئید.پس اسقف که سرکرده آن جمع بود و ابو الحارثش می‌خواندند گفت:و اللّه که این روش مباهله انبیاء ما تقدّم است،ای گروه نصرانیان!روی چند می‌بینم که اگر

از خدای تعالی در خواهند که کوهی را از جای خود بردارد البته بر می‌دارد،زنهار، ای نصاری!مباهله مکنید که هلاک می‌شوید و از قوم نجران اثری باقی نمی‌ماند حتی مرغان که بر شاخه‌های درختان شمایند هلاک می‌شوند،زنهار!که بشتابید و صلح کنید.و نصاری از مباهله پشیمان شدند و مراجعت نمودند و به صلح قرار دادند به طریقی که در محل خود مسطور است و این نیز دلیل است علی‌حده که در ضمن احادیث آورده‌اند و از این آیۀ وافی هدایت به دو روش استدلال بر امامت و استحقاق خلافت آن حضرت نموده‌اند:

یکی آنکه حق تعالی به پیغمبر خود امر فرموده که در مباهله فرزندان و زنان و نفس خود را طلب نماید و معلوم است که مراد حق تعالی از نفس خود،نفس پیغمبر نبود؛چرا که فرمود که شما بخوانید نفسهای خود را و ما بخوانیم نفسهای خود را و به یقین که خواننده غیر از خوانده شده است،پس مراد کسی است که مساوی پیغمبر باشد در جمیع صفات و بغیر از نبوت مثل او تواند بود و حضرت رسالت پناه از زنان به فاطمۀ زهرا و از فرزندان به حسنین و از کسی که نفس پیغمبر تواند بود به مرتضی علی علیه السّلام اختصار نمود.چون حضرت سید الانبیاء به اجماع امّت افضل از نوع بشر بود کسی که به منزلۀ نفس او باشد هم،افضل از همه خواهد بود؛پس به مقتضای«مساوی الافضل افضل»امیر المؤمنین علیه السّلام است که از جمیع انبیاء افضل بوده باشد و در جمیع حالات و کمالات و علم و عمل و احکام شریعت و قوانین ملت و آنچه خاتم پیغمبران به آن از دیگران ممتاز شده تمامی میانه رسول خدا و میانه امیر المؤمنین علیه السّلام مشترک بوده و جدائی متصور نیست سوای نبوت و هیچ عاقل تأمل ندارد که با وجود اکمل و اعلم و اورع و اتقی و افضل من جمیع الوجوه دیگری لایق و سزاوار جانشینی رسول نیست و این امر به حکم عقل و نقل به آن حضرت مخصوص است.

طریقه دوم- آنکه بر اهل عقل مخفی نیست که غرض از مباهله اظهار اجابت

دعا و غلبه بر اعدا و ظهور حقیّت و اثبات قرب الهی است و این مراتب از جمعیت جمعی از عزیز و محترم درگاه الهی باشند و مناسبت تمام میان ایشان و پیغمبر خدا باشد ناچار است،لهذا رسول خدا این چهار نفس را به عبای خود مخصوص ساخته بنابراین،قرب و منزلت و بلندی مرتبه ایشان نزد اللّه تعالی به دوست و دشمن ظاهر است و به دعا و توجه و شریک بودن در مناجات و آمین گفتن و مسئلت نمودن از قاضی الحاجات مستظهر شده به دیگری از خویشان و نزدیکان و احباب و اصحاب راضی نشده و به شراکت هیچ‌کس غیر از ایشان رخصت نداده و مصلحت ندیده متوجه مباهله گردید و از اینجا معلوم شد که اصحاب مباهله نزدیک‌ترین و دوست‌ترین دوستان خدا و رسول‌اند و دیگری را بر ایشان تقدم و امیری نمی‌رسد و به مرتبه امامت و خلافت مخصوصند و هیچ عاقلی بدون عداوت ذاتی در آن تأمل ندارد و صاحب کشّاف با آنکه حنفی مذهب است و کمال تعصب در دین دارد بعد از ذکر این آیه گفته:«و فیه دلیل لا ابین و لا اقوی منه علی فضل اصحاب الکساء علیهم السّلام» ⁽¹⁾یعنی دلیل و حجتی قائم‌تر و روشن‌تر از این بر فضیلت و زیادتی آل عبا نیست.

و با وجود این حال هر که در امر خلافت ایشان دغدغه نماید و انکار پیش آورد و مضایقه کند،انکار عقل و نقل نموده باشد و این طور کسی البته از دشمنان دین و معاندان ملت سید المرسلین خواهد بود و حق سبحانه و تعالی امیر المؤمنین علیه السّلام را از این جهت نفس نبی نام کرد که معنی افضلیت او خاطر نشان اهل ادراک گردد و زنگ شک و شبهه بر آئینه عقیدۀ کسی ننشیند و علامۀ نیشابوری در تفسیر خود مغلطه‌ای از بعضی مخالفان نقل نموده و اشاره به دفعش کرده ⁽²⁾:

مغلطه آنکه هرگاه پیغمبر افضل باشد از انبیا البته افضل از غیر انبیا نیز خواهد بود و

امیر المؤمنین علیه السّلام خود را از غیر انبیاست؛پس پیغمبر افضل از او خواهد بود و هرگاه پیغمبر افضل از او باشد مساوی نخواهد بود و امیر المؤمنین علیه السّلام خود از غیر انبیاست؛پس پیغمبر افضل از او خواهد بود و هرگاه پیغمبر افضل از او باشد مساوی نخواهد بود و هرگاه تساوی میانه او و پیغمبر بر طرف شد افضل بودن او از دیگر انبیا نیز بر طرف شد و وقتی افضل است از انبیا که مساوی پیغمبر باشد و مساوی نبی که نباشد،افضل از انبیا نیز نخواهد بود و این مغلطه است.

جواب آن ظاهر است که مساوی بودن آن حضرت با رسول خدا به امر الهی درجه ظهور یافت،پس افضلیت پیغمبر از هر که نبی نباشد راست است و مسلّم،اما هر که غیر از علی علیه السّلام باشد جهت آنکه آن حضرت را حق تعالی استثنا کرده و جدا ساخته پس به اصطلاح منطقیان کبرای مقدّمتین خصم علی در زمرۀ غیر نبی داخل است ممنوع و ظاهر البطلان است؛و بعضی دیگر از مخالفان استبعاد کرده‌اند و گفته‌اند چگونه ممکن باشد مساوی بودن علی علیه السّلام با پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و حال آنکه او پیغمبر مرسل بود و خاتم انبیا و افضل از پیغمبران اولو العزم است و در علی هیچ‌کدام از این صفات نبود.و آنکه این استبعاد کرده نمی‌داند که این مساوات کنایه است از نهایت اختصاص و قرب و محبت چه هرگاه میان دو کس محبت به مرتبۀ کمال رسید می‌گویند که این هر دو یکی‌اند و اتحاد بهم رسانیده‌اند اگر چه به حسب صورت دوئی و جدائی در میان باشد و نهایت آنچه از این دو،اتحاد لازم می‌آید مساوی بودن در مرتبه و درجه است نه در نبوت که شما آن را دور می‌دانید و از آن استبعاد می‌کنید و ظاهر است که اگر مرتضی علی را نزدیکی و قرب در آن مرتبه نمی‌بود خدای تعالی او را نفس رسول نمی‌خواند و با آنکه جعفر و عقیل و عباس و غیر هم همه در خویشی و قرابت مساوی بودند ایشان را اولی نمی‌دانستند؛

حاصل کلام آنکه،در امر مباهله که نمونه‌ای از محاربه است و هر یک از طرفین از حق تعالی،هلاکت و ناچیز شدن دیگری را می‌خواهند که به یقین قرب و منزلت

در نزد خدای تعالی داشته باشند؛چرا که اگر درین قسم امر،یاری و هواداری باشد که این کار به معاونت او از پیش رود و او را به مدد نخواند و به یاری نطلبند امری از امور دین را سهل دانسته باشند و پیغمبر از آن منزّه و مبرّاست،خصوصا هرگاه حضرت اللّه تعالی به آن یاری خواستن امر فرماید و دلیل بر این مطلب آنکه«نبتهل» به صیغۀ جمع در خطاب با نصاری واقع شده؛یعنی مباهله می‌کنیم ما و یاران ما با شما.

و ابن حجر که از متعصّبان اهل سنت است در کتاب خود نقل کرده ⁽¹⁾آنچه مؤید دلالت این آیه است بر افضلیت حضرت مرتضی علی علیه السّلام حجت آورده بر اصحاب خمسه در روزی که عمر خطّاب شوری قرار داده بود و گفت شما را به خدا و رسول خدا قسم می‌دهم که در میان شما کسی هست که نزدیک‌تر باشد به رسول خدا از من؛و پیغمبر در روز مباهله پسران او را پسران خود و زن او را زن خود و نفس او را نفس خود گفته باشد؟همه گفتند:اللّهمّ لا!؛یعنی بار خدایا!هیچ‌کدام از ما نیست که چنین باشد.

و با وجود این تصدیق نمودن و قسم خوردن،باز عثمان را خلیفه کردند و به رو سیاهی روز قیامت راضی شدند اما اگر بجای آن سه تن،سیصد تن تقدم می‌کردند رتبه مرتضی علی علیه السّلام کم نمی‌شد بلکه می‌افزود ⁽²⁾.

آیه سیّم آیۀ منورۀ تطهیر است چون به دلیل عقلی ثابت شد چنانچه سابقا اشاره به آن شد که امام زمان باید که به صفت عصمت و طهارت متّصف باشد و از گناهان صغیره و کبیره عمدا و سهوا بری باشد و از آلودگی ظاهر و باطن و هرچه موجب نقص و عیب تواند بود مبرّا و منزه باشد تا مستحق مرتبه خلافت رسول و مستوجب رتبۀ نیابت الهی گردد و حق سبحانه و تعالی تصریح به عصمت و طهارت

اهل بیت علیهم السّلام نموده و فرموده است که إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ⁽¹⁾که به اجماع مفسران سنی و شیعه در شأن حضرت امیر المؤمنین علی و فاطمه زهرا و حسن و حسین علیهم السّلام نازل شده است. ⁽²⁾

و محدّثان اهل سنت در کتب احادیث خود نقل کرده‌اند ⁽³⁾از ابی الحمراء که او گفت:نه ماه در مدینه در خدمت حضرت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بودم که هیچ صبحی نبود که آن حضرت از خانه بیرون آید مگر آنکه بر در خانه علی علیه السّلام آمده و دست مبارک بر در آن خانه می‌گذاشت و می‌فرمود:السلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته.در جواب علی علیه السّلام و فاطمه و حسن و حسین علیهم السّلام می‌گفتند:علیک السلام یا نبی اللّه و رحمة اللّه و برکاته.بعد از آن رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله می‌فرمود:«الصّلاة رحمکم اللّه! إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً .»پس بعد از آن به مسجد رفته به نماز مشغول می‌شد و حق تعالی در این آیه ذهاب رجس از ایشان نموده یعنی آنچه موجب چرکینی و خستی تواند بود از ارتکاب سیئات و ناشایست ظاهری و آنچه باعث دوری از رحمت الهی باشد،مثل حسد و کینه و نفاق و دوستی و حبّ و جاه و ریا و خودپرستی و غیر آن از نجاسات باطنی تمامی را از ایشان دور گردانیده و در آن مبالغه تمام فرموده چنانچه از فحوای وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ظاهر است و غرض حق سبحانه از این آیه،اظهار عصمت و استحقاق امامت و انحصار این عطیه است در اهل بیت رسالت چنانچه لفظ«انّما»افادۀ آن می‌کند و بیان نزول آیه به اجماع مفسران من حیث المعنی و اگر چه در لفظ اختلافی باشد آن است که روزی رسول خدا در خانه امّ السّلمه خوابیده بود که حسن و حسین علیهم السّلام در آن خانه در آمدند و به نزدیک رسول بنشستند و بعد از آن فاطمه در آمد و از عقب ایشان امیر المؤمنین علیه السّلام آمده بنشستند.چون رسول بیدار شد و ایشان را مجتمع دید خرّم

شد.حسنین را بر زانوی چپ و راست خود نشانیده و فاطمه و علی را به ایشان متصل ساخته عبای خیبری که در آنجا بود بر گرفته ایشان را به آن عبا پوشانیده کنار عبا را در زیر پای مبارک خود گذاشت و دست به درگاه حق تعالی برداشت و گفت:

«اللهم ان لکل نبی اهل بیت و هؤلاء اهل بیتی فاذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا»؛یعنی بار خدایا!هر پیغمبری را اهل بیتی بوده است اینها اهل بیت من‌اند پس دور گردان از ایشان رجس یعنی چرکینی و زشتی ظاهری و باطنی را و پاک گردان ایشان را پاک گردانیدنی که از تو سزد.در حال،جبرئیل امین علیه السّلام آمد و این آیه مذکوره را فرود آورد و امّ السّلمه گوید که من در گوشه خانه به نماز مشغول بودم چون این را شنیدم گفتم:«یا رسول اللّه الست من اهل بیتک»؟یعنی آیا نیستم من از اهل بیت تو؟رسول اللّه فرمود:انّک علی خیر و انّما اهل بیتی هؤلاء،یعنی ای ام السلمة!عاقبت تو بخیر است و لیکن اهل بیت من ایشانند و غیر ایشان نیستند.

و در«مسند احمد حنبل» ⁽¹⁾به چند طریق و در«جمع بین الصّحاح السّته» ⁽²⁾و در «صحیح ابی داود»و«صحیح مسلم» ⁽³⁾این حدیث را به چند روش نقل کرده‌اند و این نیز دلیل جداگانه است بر امامت آن حضرت.بعضی از معاندین گفته‌اند که چون آیه تطهیر در مخاطبه به ازواج رسول است باید که در شأن ازواج نازل شده باشد و اینکه عدول از خطاب اناث به خطاب ذکور شده دور نیست که گوئیم در شأن همۀ اهل بیت نازل شده است از مردان و زنان؛پس حسنین و علی و فاطمه را نیز شامل باشد.

و جواب این حرف اولا آن است که این دو سه کس که گفتگو را نسبت به ایشان می‌دهند اعتمادی و اعتباری در میان مفسران ندارند و ابن حجر،که از اکابر علمای اهل سنت است،در کتاب«صواعق»گفته که اکثر مفسران اهل سنت بر آنند

که این آیه در شأن علی و فاطمه و حسنین نازل شده ⁽¹⁾از جهت آنکه«عنکم و یطهّرکم»ضمیر مذکّر است؛ثانیا آنکه رعایت مناسبت به آیه سابق وقتی منظور است که مانعی نباشد و اینجا تذکیر«عنکم و یطهرکم»و آنکه روایت کرده‌اند که چون آیه نازل شد حضرت فرمود که«اللهم هؤلاء اهل بیتی فاذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا»و سؤال امّ السلمة و جواب دادن او را که«انک علی خیر»و چندین قرینه دیگر مانع است؛پس آنکه این مناسبت را رعایت نموده و از اینها همه غافل شده قابل آن خطاب است که رأیت شیئا و غابت عنک أشیاء؛یعنی یک چیز را دیدی و از چندین چیز غافل شدی.

و سیّد المحدّثین میر عطاء اللّه الحسینی در کتاب«تحفة الاحباء»پنج حدیث نقل کرده ⁽²⁾و از آن جمله دو حدیث را از ام السلمة نقل نموده و گفته:اصحاب حدیث حکم به صحت آن نموده‌اند.و هر یک از آن دو حدیث از ام السلمة نقل نموده که گفت:رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله،امیر المؤمنین و فاطمه و حسنین را در عبای خود داخل نموده و من گفتم«الست من اهل بیتک؟»آن حضرت فرمود که«انّک علی خیر»و سید مذکور بعد از آنکه نقل احادیث کرده فرموده که پس به تحقیق رسید از این حدیثها که این آیه نازل نشده مگر در شأن این پنج تن و از این جهت ایشان را آل عبا گفته‌اند و خدای تعالی آن کس را نیکی دهاد که گفته است:

علی اللّه فی کلّ الامور توکّلی

و بالخمس اصحاب العباء توسّلی

محمد المبعوث حقا و بنته

و سبطیه ثمّ المقتدی المرتضی علی

و این شعر از کمال ظهور محتاج ترجمه نیست.

و بعضی دیگر از مخالفین حدیثی از ام السلمة نقل نموده‌اند و گمان نموده‌اند که با آن احادیث معارضه می‌کند و آن احادیث را رد می‌نماید و آن حدیث این است

که ام السلمة با رسول خدا،گفت:«الست من اهل البیت؟»حضرت در جواب فرمود:

بلی ان شاء اللّه.پس هرگاه حضرت در جواب آیا نیستم من از اهل البیت،گفته باشد بلی،البته او را در اهل بیت داخل کرده خواهد بود.

جواب آنکه این حدیث صحیح نیست و بعد از تسلیم صحت،ام السّلمه درین روایت در معرض تهمت جرّ نفع و اثبات شرف و بزرگیست از برای خود و قول او به تنهائی مسموع نیست و بعد از تسلیم،هرگاه حضرت رسول خدا در جواب او بلی ان شاء اللّه فرموده باشد پس از اهل بیت بودن او را معلّق به مشیت ساخته یعنی اگر خدا خواهد تو از اهل بیت خواهی بود و از این،جزم و یقین در اهل بیت بودنش بهم نمی‌رسد با آنکه گوئیم ام السلمة زبان دان و دانا به زبان عرب بود اگر می‌دانست که از ایشان است چون ⁽¹⁾می‌پرسید؛دیگر آنکه در عرف و عادت،اهل بیت،خویش و اقربا را گویند نه ازواج و زنان را و در اشعار و روایات هر جا که«اهل بیت»مذکور شده بجز آنکه ما گفتیم کسی نفهمیده و قصد نکرده و حاصل استدلال به این آیه آنست که هرگاه امیر المؤمنین از اهل بیت باشد و خدای تعالی رجس از ایشان پاک نموده و یقین است که دروغ و کذب از جمله رجس است و در این خلافی نیست که آن حضرت ادّعای امامت و خلافت نمود پس واجب است که در آن دعوی صادق باشد و امامت حق او باشد و او بر حق باشد و فخر رازی در این مقام سه شبهه نموده ⁽²⁾:

یکی آنکه لازم نیست که اراده الهی چون تعلق به چیزی گیرد البته آن چیز به فعل آید بنابراین شاید که چون حق تعالی فرموده که إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ اراده ذهاب رجس نموده باشد اما به فعل نیامده باشد.

جوابش آنکه فرق است میان آنکه اراده الهی تعلق به فعل دیگری یابد یا به

فعل خود؛در صورت اول،ممکن است که به فعل نیاید چرا که در اینجا ارادۀ بنده هم دخل دارد در آنکه فعل به هم رسد،اما در صورت دوم ممکن نیست که به فعل نیاید و چون ارادۀ الهی به حاصل شدن فعل و چیزی قرار گیرد البته آن امر باید به فعل آید؛زیرا که محض ارادۀ حق تعالی در این صورت علت تامّه وجود یافتن فعل است و تخلف معلول از علّت تامه محال است؛پس چون عصمت فعلی است که اللّه تعالی در شخصی به ارادۀ خود وجود دهد و بنده و اراده‌اش را در وجود و عدم عصمت مدخلی نیست و باید که بی‌تأخیر و تأمل محقّق گردد؛و دگر آنکه چون اراده ذهاب رجس از حق تعالی شده بایست که البته به فعل آمده باشد و الاّ عجز لازم می‌آید-تعالی اللّه عن ذلک علوا کبیرا-.

شبهه دوم آنکه ذهاب رجس در ضمن عدالت هم متصوّر است و عصمت را لازم ندارد.

جوابش آنکه«الف و لام»در کلمه رجس،«الف و لام»جنس است یا استغراق،و بر هر دو تقدیر،افاده عصمت می‌کند؛چه هرگاه حقیقت رجس و ماهیت آن به تمام افراد آن و دربارۀ اهل بیت منفی باشد،این معنی مستلزم ثبوت عصمت است و معنی عصمت همین است که هیچ فردی از افراد مسمّی به رجس یعنی هرچه را که رجس گویند بر ایشان صادق نباشد.

شبهه سیّم آنکه حصری که در این آیه واقع شده معنی‌اش آنست که حق تعالی اراده نکرده ذهاب رجس را مگر از ایشان و این حصر درست نیست چه لازم می‌آید که اراده ذهاب رجس از هیچ‌کس از دیگر انبیا و غیره نکرده باشد.

جوابش آنکه مراد حق تعالی منحصر بودن ذهاب رجس است در این امت از این چند کس،یعنی در میان این امت ارادۀ ذهاب رجس از ایشان نموده و حصر اضافیست نه حقیقی،اگر مراد حصر حقیقی بودی شبهه صورتی می‌داشت و چون غیر از این مناقضات درین آیه چیزی که قابل نقل باشد به نظر نرسیده به همین اکتفا

نمود.

آیه چهارم آیه با سعادت قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ⁽¹⁾است که احمد حنبل در«مسند»خود ⁽²⁾و ثعلبی در تفسیرش ⁽³⁾و در صحیحین ⁽⁴⁾و غیرها ذکر نموده‌اند که ابن عباس-رضی اللّه عنه-گفت که چون آیه نازل شد اصحاب پرسیدند که«یا رسول اللّه،من قرابتک الذین وجبت علینا مودتهم؟»؛یعنی کیستند آن خویشان تو که حق تعالی دوست داشتن و محبت ایشان را بر ما واجب گردانیده؟حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله در جواب فرمودند که علی و فاطمه و ابناهما؛ یعنی علی و فاطمه و دو پسر ایشان.هرگاه مودت و محبت ایشان حسب الامر الهی واجب باشد اطاعت و فرمانبرداری ایشان نیز واجب خواهد بود و معنی این آیه با هدایت-و اللّه یعلم-آنکه یا محمّد بگو به امت خود که مرا در امر رسالت و تحمل مشقتها و محنتها و عداوتهای قریش و ترک وطن و مرتکب جنگها و حربها شدن و از اجلاف عرب و ادانی آن قوم،تعب و آزار کشیدن و تهمت زده سحر و کهانت بودن از شما،هیچ امیدواری اجر و عوضی و متوقع نفعی و فایده‌ای نیستم مگر یک چیز که آن در برابر تمام امور مذکوره تواند بود و از شما به همان یک چیز راضیم و گویا علّت تامۀ نبوت و بعثت همان است و آن محبت و مودت اهل بیت است و چون اقلّ مرتبۀ دوستی،طلب رضای ایشان و فرمانبرداری امر و نهی و حجت دانستن قول و فعل ایشان و مقدم داشتن متابعت ایشان بر متابعت غیر است و عداوت و دوری گزیدن و مخالفت مخالفان ایشان است و حق سبحانه و تعالی در این آیه اشاره به اطاعت و فرمانبرداری ایشان نموده و تفسیر از آن،محبت به امامت شده، چنانچه از اطاعت غیر،به بغض و عداوت.و ظاهر است که میانۀ دو شخص محبت

به درجۀ کمال رسد و ضرر دینی یا دنیوی در اطاعت محبوب نباشد و با وجود آن اگر اطاعت او ننمایند و فرمانبری دشمنان وی اختیار کنند البته آن دوستی به دشمنی مبدّل گردد،چنانچه اصحاب پیغمبر خدا در ماده اهل بیت نبوت و رسالت ترک مراعات آیات و منزلات قرآنی و احادیث و روایات نبوی کرده از مقتضیات آن انحراف نموده تابع هوای نفس خسیس شده و دلیل و هادی و راهنما و منصوب من جانب اللّه را گذاشته به رو سیاهی دارین رضا دادند و چه مناسب مقام است آنچه شیخ حسن بن علی طبرسی رحمه اللّه در کتاب خود ذکر نموده که حق تعالی در سوره مریم بعد از ذکر انبیا،فرموده، فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا ⁽¹⁾یعنی رسیدند از پس اینان فرزندان بد که از فرط غفلت فرو گذاشتند نماز را یعنی ترک نموده پیروی کردند آرزوهای نفس را از گناهان پس زود باشد که ببینند به جزای تباهکاری،عذاب و زیان.و بعضی گفته‌اند مراد از ضایع گذاشتن نماز،نماز بر جنازه رسول خداست و از پیروی هوای نفس و شهوات،استعداد امر خلافت است که آن حضرت را در خانه گذاشتند و به طلب خلافت و ریاست رفتند و در فکر بودند که اگر به تجهیز آن حضرت مشغول شوند مبادا امر خلافت به بنی هاشم قرار گیرد و یکی از مفسران فرموده که دلیل بر محبت اهل بیت بهتر از آیه یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ ⁽²⁾نیست،یعنی فردای قیامت می‌خوانیم هر گروهی را با امامی که داشته‌اند و حشرشان با ایشان می‌کنیم.مثلا اصحاب معاویه را با او و پسر او و شیعه امیر المؤمنین را با او و پسران و اولاد ایشان.

و در«تحفة الابرار»آورده که اگر در علم خدا مکنون بودی که نعوذ باللّه از اهل بیت نبی،زلّتی واقع خواهد شد امر به محبت ایشان نفرمودی و نکته در نزول این آیه که در آن امر به محبت ایشان فرموده آنست که اگر کسی عترت رسول را

رنجانیده به ایشان عداوتی اظهار کردی،ممکن بودی که پیغمبر خدا از او برنجیدی و حال آنکه پیغمبر از مؤمنان نمی‌رنجد؛پس محبت عترت را واجب گردانیده بر کافه خلایق تا هر که مخالفت قول خدا نموده محبت ایشان را سهل انگارد و یا آنکه محبت عترت را به عداوت مبدّل کند کافر گردد و پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله از کافر رنجیده باشد نه از مؤمن و هر که هدایت ازلی را با عنایت لم‌یزلی جمع نموده در محبت ایشان از روی صدق و اخلاص،فرمان الهی را منقاد شود پیغمبر خدا را از خود خوشنود ساخته دنیا و آخرت خود را معمور کرده باشد؛پس حاصل استدلال به این آیه آن است که محبت علی علیه السّلام واجب است به مقتضای این آیه؛زیرا که حق تعالی گردانیده است مودت ذوی القربی را اجر و جزای فرستادن رسول که به آن مستحق ثواب دائم می‌شوند و آن واجب است که معصوم باشند،چه اگر خطا از ایشان وقوع داشتی ترک مودت واجب می‌بود از جهت آنکه در جای دیگر فرموده که لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ ⁽¹⁾یعنی نشاید که بیابی گروهی را که می‌گروند به خدا و به روز واپسین که ایشان مودت ورزند به آن کسی که مخالفت کند با خدا و رسول او،یعنی می‌باید مؤمنان،کفار و منافقان را دوست ندارند اگر چه پدر و برادر و خویش ایشان باشند و غیر از امیر المؤمنین کسی معصوم نبود به اتفاق دوست و دشمن؛پس متعیّن باشد امامت او.

و دیگر از قرآن سورۀ مبارکه هل اتی ⁽²⁾که اکثر مفسران اهل سنت چون صاحب کشاف و بیضاوی و واحدی و فخر رازی و علامه نیشابوری ⁽³⁾و غیر هم و جمیع مفسران امامیه نقل نموده‌اند که در شأن اهل بیت رسول اللّه یعنی مرتضی

علی و فاطمه و حسنین علیهم السّلام نازل شده و سبب نزول را جمیعا چنین نقل نموده‌اند که حسن و حسین علیهما السّلام بیمار شدند و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و فاطمه زهرا و خادمۀ ایشان فضّه نذر نمودند که چون کوفت ایشان برطرف شود به شکرانه آن، سه روز متوالی روزه بدارند بعد از آنکه حق تعالی امامین همامین را شفا بخشید ایشان خواستند که به نذر خود وفا نمایند از کم و بیش در بیت اهل بیت هیچ چیز نبود.

حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام از یهودی که همسایه‌اش بود سه صاع جو قرض نمود.فاطمه زهرا یک حصه از آن،آرد کرده نان پخت و از آن صاع آرد پنج قرص نان پخته شده بود چون مرتضی علی از نماز شام فارغ شده به خانه آمد،فاطمه علیها السّلام آن نان را حاضر ساخته ارادۀ افطار نمودند.در آن حین مسکینی بر در آمده سؤال نمود و گفت:یا اهل بیت محمد!مسکینم از مساکین مسلمانان،مرا طعام دهید تا حق تعالی از مواید جنّت شما را طعام دهد.حضرت امیر قرص خود را خواست که به مسکین عطا فرماید فاطمه علیها السّلام نیز از قرص خود گذشت و همچنین حسنین علیهما السّلام با مادر و پدر در آن سخاوت شریک شدند و فضّه نیز همراهی نموده هر پنج قرص را به مسکین داده به آب افطار فرمودند و نیت روزه کردند؛شام روز دیگر،در وقت افطار که به یک صاع دیگر،پنج قرص دیگر پخته بودند که یتیمی چیزی طلب نموده.همان گفت و به همان نحو قرصها را اهل بیت عطا فرموده،به آب افطار نمودند و نیّت روزه روز سیّم نمودند،شام روز سیّم اسیری آمد و به همان طریق سؤال نمود اهل بیت پنج قرص را به او عطا فرمودند چنانچه گذشت و بعضی گفته‌اند حق تعالی هر شب جبرئیل علیه السّلام یا ملکی دیگر را به جهت امتحان می‌فرستاد.

القصه؛روز چهارم که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به خانه فاطمه زهرا آمد دید که شکمش بر پشت چسبیده و چشمها به گود رفته قوّت حرف زدن ندارد و حسنین علیهما السّلام را دید که از گرسنگی می‌لرزند و قوّت بر حرکت ندارند.دست دعا به درگاه خدای تعالی

برداشته فرمود:بار خدایا!اهل بیت رسول تو از گرسنگی هلاک می‌شوند.درین حال جبرئیل امین نازل شده گفت:آورده‌ام سوره‌ای را که حضرت رب العزّت ترا با آن تهنیت نموده و«سورۀ هل اتی»را به آن حضرت خواند و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شکر الهی را به آن عطیه عظمی به جای آورد.

و صاحب کشف الغمّه بعد از نقل این حکایت گفته:«و هذه السورة نزلت فی هذه القضیة باجماع الامة و لا اعرف احدا خالف فیها ⁽¹⁾»؛یعنی این سوره درین قضیه نازل شده است به اتفاق جمیع مسلمانان و گمان ندارم که کسی خلاف این گفته باشد.و ابن طاووس الحسینی در کتاب«طرایف»بعد از نقل این قضیه می‌گوید ⁽²⁾که ثعلبی که از مفسران اهل سنت است از محمد بن علی مغازلی ⁽³⁾که او نیز از مشاهیر فضلای اهل سنت است نقل نموده که او در کتابی که آن را«بلغه»نام کرده است آورده،که بعد از ایثار اهل بیت و نزول سوره هل اتی حضرت واهب بی‌منت بجهت اطعام ایشان خوانی پر از اطعمۀ لذیذ جنّت فرستاد و ایشان هفت شبانه روز،صبح و شام از آن می‌خوردند و بعد از آن ناپدید شد.

و محمد بن یوسف شافعی در کتابی که آن را«کفایة الطالب» ⁽⁴⁾نام کرده قضیه نزول هل اتی را به این روش ذکر نموده که روز چهارم حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام دست حسنین را گرفته به خدمت حضرت رسول خدا رفتند و چون نظر حضرت رسالت پناه بر ایشان افتاد و بر گرسنگی ایشان مطلع شد،یکی را بر سینه و یکی را بر دوش گرفته به خانه فاطمه علیها السّلام آمد.چون چشم او بر پدر افتاد بی‌اختیار به گریه در آمد و گفت بطریق حکایت می‌گویم نه از روی شکایت،امروز چهار روز است که

من و علی و فرزندانم از طعام دنیا نچشیده‌ایم و تا حال از شما پنهان داشته‌ایم.پس حضرت رسول دست مبارک به دعا برداشته گفت:«اللّهمّ انزل علی محمد کما انزلت علی مریم بنت عمران»؛یعنی بار خدایا!فرو فرست بر محمد،مائده‌ای از بهشت چنانچه فرستادی قبل از این از برای مریم دختر عمران.بعد از آن به فاطمه امر فرمود که با فرزندان به درون خانه داخل شوند.پس حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله با علی علیه السّلام نیز موافقت نموده به آن حجره در آمدند دیدند که کاسه مکلّل به جواهر که بوی مشک از فراز آن می‌دمید پر از زبد و قطعۀ گوشت مرغ پخته بر روی آن،تا هفت روز چاشت و شام اهل بیت علیهم السّلام از آن بود و ذره‌ای کم نشد!صبح روز هشتم،یهودیه‌ای که همسایه بود استخوانی که در دست امام حسن علیه السّلام بود دید گفت:این استخوان با این خوشی بوی از کجاست؟حضرت امام فرمود که از عالم غیب آمده است.

یهودیه که خواست از دست آن حضرت بگیرد،استخوان ناپدید شد و کاسه را به جای خود بردند.حضرت رسالت پناه چون شنید فرمود که اگر اظهار نمی‌شد،آن کاسه تا روز قیامت در منازل اهل بیت می‌ماند.

و باید دانست که ایثار حضرت امیر دلیلی است قوی بر آنکه هرچند کسی صرف مال خود در خیرات و تصدّقات کند اسرافش نتوان گفت،چه ترغیبی که در آن فعل،از آن حضرت واقع شده بر نفقه کردن و تصدق نمودن،زیاده از حصر است و کدام ترغیب زیاده برین تواند بود که آن چهار برگزیده حضرت کردگار و خادمه ایشان سه روز متصل روزه دارند و به غیر از قرص جوی از برای افطار ایشان چیزی نباشد و آن را هم قرض کرده باشند و باز ایشان را روزه باید گرفت در روز دراز و هوای گرم مدینه در آن حالت که ایشان را به غیر از آب از برای سحور و افطار چیزی نباشد و بر آن بی‌چیزی صبر کنند و از سر آن نان جو درگذرند و به فقیر و محتاج دهند و باز به آب افطار نمایند؛چنانکه در شرحی بر«ارشاد فقه» ⁽¹⁾این فقیر نوشته به

تقریب مذکور گشته در کتاب زکاة ⁽¹⁾در تحت آیۀ یَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ⁽²⁾در مجمع البیان مسطور است که«و لیس ذلک مخصوصا بهم بل کلّ من یفعل ذلک یناله»؛یعنی این فیض و این عنایت مخصوص ایشان نبود،بلکه هر کسی که این قسم ایثاری تواند نمود فیض آن را در می‌یابد.و این فعل از حضرات اهل بیت دلیل است بر آنکه جایز باشد قرض کردن و در خیرات صرف نمودن و مؤید مطلوبست آنکه حضرت رسول خدا در وصیتی که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام را می‌کند، می‌فرماید:«ابذل مالک حتّی یقال اسرفت و ما اسرفت»؛یعنی بذل کن یا علی مال خود را در راه خدا بحدی که مردمان گویند اسراف نموده.و حال آنکه اسراف نیست و چون مال در معرض زوال است.

و حق تعالی می‌فرماید که ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ ⁽³⁾یعنی نفقه کنید در راه خدا که آن به شما می‌ماند.و نزد عاقل هیچ تجارتی بهتر از این نیست و بعضی از معاندین درین مقام گفته‌اند که آیا جایز است کسی را که در تصدّق تا بدان حد مبالغه کند که نفس خود و اهل خود را به هلاکت نزدیک سازد و حال آنکه حق تعالی فرموده: وَ یَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ⁽⁴⁾یعنی اگر سؤال کنند از تو ای پیغمبر،که به چه طریق نفقه نمائیم بگو آنچه زیاده باشد از نفقه عیال.و در حدیث آمده که بهترین صدقه آنست که آنچه از نفقه اهل و عیال زیاده باشد بدهند.

و جواب این شبهه آنکه عفو چنانچه به این معنی آمده است،به معنی افضل مال و اطیب نیز آمده است،پس معنی بنابراین همچنین خواهد بود که بگو یا محمد که آنچه خوبتر و بهتر باشد بدهید.و مؤید این معنی است.

آیه لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتّی تُنْفِقُوا مِمّا تُحِبُّونَ ⁽¹⁾یعنی در نمی‌یابید شما نیکی را مگر آنکه نفقه کنید و تصدق نمائید به آن چیزی که آن را بهتر می‌دانید و دوستر می‌دارید.

و در حدیث چنانچه آن معنی مذکور است این نیز آمده که«خیر الصدقه ما رقبت غنیا» ⁽²⁾یعنی بهترین صدقه‌ها آن است که خواهنده را غنی سازد به مرتبه‌ای که بعد از آن محتاج سؤال نشود.و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در آن سه شب،آنچه حصه او بود امر می‌نمود که به سایل بدهند و فاطمه زهرا و حسنین و فضّه خود به رضا و رغبت ایثار می‌نمودند و ثواب آخرت را بر خوردن اختیار می‌کردند،نه آنکه حضرت امیر المؤمنین ایشان را جبر کرده باشد تا گویند مبالغه نموده و اهل خود را به هلاکت انداخته.

و عجب است از آنان که در ایثار امیر المؤمنین علیه السّلام استبعاد نموده‌اند؛

از صوفیه نقل می‌کنند و تحسین می‌نمایند در ریاضت نفس چیزی چند که عقل باور نمی‌کند؛چنانکه می‌گویند بایزید بسطامی یک سال آب نخورد ⁽³⁾و نفس را ادب می‌کرد و فلان صوفی چند چله برآورد و هر چهل روز به یک بادام می‌گذرانید ⁽⁴⁾و عبد اللّه بن سهل تستری هفتاد روز چیز نخورد ⁽⁵⁾و ملای رومی و شمس تبریزی سه ماه در خلوت شب و روز به روزۀ وصال به سر بردند و سهل تستری می‌گفت در بدایت حال هر سه شبانه روز یک بار افطار می‌کردم،بعد از آن هر پنج روز که در روزه بودم،یک بار و پس هر هفت روز و آنگاه هر بیست و پنج روز که در روزه بودم،یک بار افطار می‌کردم تا به هفتاد روز رسید ⁽⁶⁾و حال آن که در آن ریاضتها با آنکه ضرر به نفس

می‌رسد و به دیگری نفع نمی‌رساند و اینجا اگر چه مشقتی بوده اما مسکین و یتیم و اسیری را از محنت جوع خلاصی داده‌اند و باعث آن شده که چنین سوره‌ای از آسمان نازل گردد و لکن آنجا چون از صوفیان واقع شده نیکوست و به ایشان اقتدا باید کرد چون مخالفان اهل‌بیت‌اند و اینجا چون از مرتضی علی علیه السّلام و فرزندان او صادر شده مستبعد است و عیب می‌دانند. ⁽¹⁾حاصل کلام آنکه،هر که درین سوره تأمل کند و در آیه و تفسیر و تأویلش تفکر و تدبر نماید،می‌داند که کسی لایق منصب و مرتبه امامت و جانشینی رسول خداست که این قسم سوره در حق او نازل شده باشد نه غیر او.و للّه درّ من قال:

قوم اتی فی مدحهم هل اتی

ما شکّ فی ذلک الاّ ملحد ⁽²⁾

و السلام علی من التبع الهدی.

و دیگر آیه کریمه

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ

⁽³⁾ است از مفسران اهل سنت چون ثعلبی ⁽⁴⁾و فخر رازی ⁽⁵⁾و نظام الدین نیشابوری ⁽⁶⁾و بسیار کس غیر ایشان با امامیه اتفاق نموده‌اند که این آیه در شأن مرتضی علی علیه السّلام نازل شده؛بیان آن مجملا آنکه،چون حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله از مشرکان مکه در رنج بود و بعضی از مردم مدینه با او بیعت کرده بودند ارادۀ رفتن به سوی مدینه در دل حقیقت منزل آن حضرت پیدا شده،مسلمانان را امر فرمود که به تدریج از مکه به مدینه رفتند و خود در سال سیزدهم از بعثت در فکر رفتن بود که قریش برین معنی مطلع شده ترسیدند که چون به مدینه رود کار او بالا گیرد و کار بر ایشان مشکل گردد

و جمع شدند و فکرها کردند و آخر رأی همه بر آن قرار گرفت که از هر قبیله، دلاوری جمع آورند و همه به یک بار تیغ بر آن حضرت نهند تا خون او در میان قبایل متفرق گردد و بنی عبد مناف را طاقت مقاومت با همۀ قبایل نباشد؛پس به ناچار به دیت و خونبها راضی شوند.جبرئیل امین سرور عالمیان را از داعیۀ کفّار خبردار نمود و پیغام رب العزّت رسانید که چون شب شود علی علیه السّلام را بر فراش خود خوابانیده از خانه بیرون رود.آن حضرت امیر المؤمنین را طلبیده بر قصد کفار و امر الهی مطلع ساخت.حضرت علی علیه السّلام پرسید که چون چنین کنم آسیبی به ذات شما نخواهد رسید؟فرمود،نمی‌رسد.حضرت امیر علیه السّلام تبسم نموده سجده شکر الهی بر سلامت بودن ذات نبوی به جای آورد و گویند اول سجدۀ شکری که کرده شد آن بود.پس چون شب شد امیر المؤمنین علیه السّلام پردۀ سبز آن حضرت را پوشید و در خوابگاه سید مختار تکیه فرمود و نفس خود را فدای نفس نبوی نمود ⁽¹⁾و مشرکان تمام شب بر در حجرۀ پیغمبر آخر الزّمان جمع گشته انتظار داشتند که چون صبح شود آن کار که در میان خود قرار داده بودند بکنند تا بنی هاشم از اجتماع قبایل واقف گشته به دیت راضی شوند.

و چون صبح رسید آن مرکز دایرۀ ایمان و فتوت و شیر بیشه شجاعت یعنی مرتضی علی علیه السّلام را بر جای آن حضرت دیده پرسیدند که محمد کجاست؟آن حضرت در جواب فرمود که فی حفظ اللّه.مشرکان خائب و خاسر گشته ساعتی علی را نگه داشتند و آخر به اشاره ابی لهب،از او دست برداشته به تفحص مشغول گشتند تا به غار ثور پی بردند بیضۀ کبوتر و خانه عنکبوت را دیده برگشتند و حق تعالی صفحۀ ثنای او را به تشریف وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ ⁽²⁾مشرّف گردانید.

و ابن طاوس در کتاب«طرایف»آورده که«و لو لا نام علیّ علیه السّلام علی فراش النّبی یفدیه بمهجته ما تمکن من هجرته و لا اتمام رسالته ⁽¹⁾»یعنی اگر سرور اولیا در فراش سید انبیاء نمی‌خوابید هرگز مهم هجرت و تبلیغ رسالت به اتمام نمی‌رسید؛و همچنین او فرموده که خوابیدن علی علیه السّلام بر فراش مقدّس نبوی و خود را به دست دشمن سپردن غریب‌تر است از انقیاد و اطاعت اسماعیل علیه السّلام و راضی شدن به کشتن پدر او را،چه او امیدواری تمام به شفقت پدری و مهربانی خلیلی و مرحمت بی‌نهایت یزدانی داشت و امیر المؤمنین با وجود شدت عناد معاندان و کمی یار و مددکار و متفرق بودن مؤمنان و بودن هر کدام از ایشان در گوشه و مکانی منقاد و مطیع رسول خدا شدن و منتظر کشته شدن و دریافتن موت بوده در آن فراش قرار و آرام گرفت.

و فاضل نیشابوری ⁽²⁾در تفسیر سوره لقمان در مسأله زکاة که حق تعالی فرموده: وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ ⁽³⁾افاده نموده که زکاة عوام الناس یک قدر معتبری است از مال و جان و خواص را دادن کل مال است در راه حق تعالی و اخص خواص را بخشیدن سر جان است در راه جانان ⁽⁴⁾.و غزالی در کتاب«احیای علوم» ذکر کرده ⁽⁵⁾که چون حضرت ملک الموت متوجه قبض روح خلیل الرّحمن-علی نبیّنا و علیه السلام-شد با وجود اختصاص به مقام خلّت و امتیاز از سایر انبیاء پیشین و آن مرتبت،گفت«هل رأیت خلیلا یمیت خلیله؟»؛یعنی آیا دیده‌ای که دوستی، مردن دوست خود را خواهد؟در جواب شنید که«هل رایت حبیبا یکره لقاء حبیبه»؛یعنی آیا دیده‌ای که حبیبی رسیدن به دوست را مکروه دارد.پس راضی

شده به قبض روح رضا و شاه کشور محبّت و سرکردۀ اصحاب فتوّت بی‌طلب و تقاضا مهیای ایثار روح گشته انتظار وصول و رسیدن به دوست می‌کشید چنانچه مکرر فرموده که«و اللّه ان ابن ابی طالب آنس بالموت من الطفل بثدی امه!» ⁽¹⁾یعنی به ذات خدا قسم که پسر ابو طالب را انس به مردن بیشتر از انسی است که طفل شیرخوار را به پستان مادر می‌باشد!و از این جهت است که چون ضربت ابن ملجم -علیه اللّعنة-در ذائقۀ او چاشنی ثمره محبت داد فرمود:«فزت و ربّ الکعبه!» ⁽²⁾یعنی به صاحب خانه کعبه سوگند که فوز و رستگاری یافتم و به دوست رسیدم!

و ثعلبی در تفسیر این آیه مبارکه ذکر کرده است ⁽³⁾که چون حضرت نبوی صلّی اللّه علیه و آله عازم هجرت گردید امیر المؤمنین علیه السّلام را در مکه گذاشت که قرضهای مردم را ادا کند و امانت‌های مردم که در نزد آن حضرت بود به صاحبان برساند و او را بر جای خود خوابانیده راهی شد.در آن وقت حق تعالی به جبرئیل و میکائیل وحی فرمود که من در میان شما هر دو،عقد برادری بستم و عمر یکی از شما را درازتر و عمر دیگری را کوتاهتر قرار دادم کدام یک از شما اختیار می‌کنید که عمر برادرش درازتر از عمر او باشد؟هیچ‌کدام به کوتاهی عمر راضی نشدند.باز از جانب رب العزّت وحی به ایشان رسید که چرا نیستید شما هر دو مثل علی ابن ابی طالب که من عقد برادری میانه او و پسر عمّش محمّد بستم و او بر فراش محمد خوابیده نفس خود را فدای نفس او نمود و زندگی او را به زندگی خود اختیار کرد؛اکنون شما هر دو به زمین رفته او را از شر اعدا محافظت نمائید.هر دو به زمین آمده جبرئیل به بالای سر و میکائیل به پائین پای آن سرور قرار گرفتند و تا روز،محافظت او می‌نمودند و جبرئیل علیه السّلام خطاب به آن حضرت نموده گفت:«بخ بخ من مثلک یا ابن ابی طالب!یباهی اللّه بک الملائکة»؛یعنی وه وه کیست مثل تو ای پسر ابو طالب!فخر می‌کند حق تعالی به تو

بر ملائکه مقرّب!پس حضرت رسول خدا متوجه مدینه شد و حق تعالی این آیه را فرستاد به جهت شرف و کرامت شاه ولایت،و مشهور است که آن حضرت سه روز در مکه توقف نموده قروض مردم را ادا نموده و امانتها را به صاحبان داده روز چهارم پردگیان سلسله نبوت را برداشته به جانب مدینه توجه فرموده در موضع مسجد قبا به خدمت حضرت نبوی استسعاد یافت و مخفی نیست که استحقاق درجات به قدر صبر بر بلیّات در طاعت حق و خالق ارض و سماوات است و در روز قیامت که ترازوی حساب در میان آید هر عاملی را در برابر عمل،اجری و ثوابی است بغیر از صبر کنندگان که اجر ایشان حسابی ندارد و چنانچه حق تعالی فرموده:

إِنَّما یُوَفَّی الصّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ!

⁽¹⁾ .

بعضی از مخالفان از روی عناد گفته‌اند که این آیه در شأن صهیب رومی نازل شده چون قصد رفتن به مدینه را داشت و قریش او را مانع بودند از سر مال گذشته به مدینه رفت و این آیه در آن باب نازل شد.و چون فهمیدند که آنچه از آن روایت فهم می‌شود بخشش مال است و آنچه از این آیه فهم شده بذل روح است و هیچ ربطی به هم ندارند،گفتند،در شأن زبیر و مقداد نازل شده.چون کفار مکه حبیب بن عدی را که از مسلمانان بود گرفته بر دار کرده بودند،رسول خدا فرمود:کیست که از سر جان خود بگذرد و او را از دار به زیر آورد.زبیر و مقداد رفتند و منتظر می‌بودند تا مشرکانی که در حوالی دار پاس می‌داشتند مدهوش شراب شدند و به خواب رفتند، او را به زیر آورده،بردند؛چون این سربازی کردند این آیه در شأن ایشان نازل شد.و این تیر تزویر ایشان بر نشانه بر می‌خورد اگر آیه مکّی نمی‌بود،اما آیه مکی است و دار کشیدن حبیب بن عدی در وقتی رو داد که پیغمبر خدا در مدینه بود و زبیر و مقداد از مدینه به این کار رفتند؛حاصل کلام آنکه هرگاه جبرئیل امین گوید که کیست مثل تو ای پسر ابو طالب،دلالت می‌کند بر آنکه در عالم مثل آن حضرت

نباشد.هرگاه به گفته جبرئیل علیه السّلام او را مثل نباشد،پس واجب باشد که او امام و جانشین باشد و با وجود او اگر دیگری امام شود تفضیل مفضول بر فاضل خواهد بود و ترجیح مرجوح بر راجح-و اللّه اعلم-.

و آیۀ دیگر آیۀ نجوی است

⁽¹⁾ که ثعلبی و واحدی و نیشابوری ⁽²⁾و غیر هم از علمای تفسیر نقل کرده‌اند که اغنیا و صاحبان مال و ثروت در خدمت حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله حرف می‌زدند و بسیار می‌نشستند و صحبت می‌داشتند تا به حدی که جا بر فقرا تنگ می‌شد و راه گفتگوی ایشان بسته می‌شد و این معنی بر حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله گران بود و مکروه می‌داشت.حق تعالی این آیه فرستاد که یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا ناجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْواکُمْ صَدَقَةً ذلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ ⁽³⁾یعنی ای آن کسانی که ایمان به خدا و رسول آورده‌اید،هرگاه خواهید که مناجات کنید شما با رسول،باید که پیش از مناجات تصدّقی بکنید و پس از آن با رسول خدا سخن گوئید که این معنی از برای شما بهتر است.

و چون این امر از جانب الهی شرف صدور یافت فقرا را بی‌چیزی و اغنیا را بخل و امساک دامن‌گیر شده کثرت تخفیف یافت و امیر المؤمنین علیه السّلام دستاری داشت به ده درم بفروخت و بعضی گفته‌اند که ده درم قرض نمود و بعضی گفته‌اند یک دینار داشت آن را به ده درم بفروخت و ده بار با رسول خدا مناجات کرد و در «کشف الغمّه»مذکور است ⁽⁴⁾که در کتاب«جمع بین الصحاح الستّه» ⁽⁵⁾و در«تفسیر

ثعلبی» ⁽¹⁾مسطور است که امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود که در کتاب خدا آیتی هست که عمل نکرده به آن هیچ‌کس پیش از من و عمل نخواهد کرد به آن کسی بعد از من و آن،آیه مناجات است که چون آیه نازل شد مرا یک دینار بود آن را به ده درم فروختم و هر بار که با رسول خدا اراده سؤال می‌کردم درهمی تصدّق می‌کردم تا تمام شد و بعد از آن،آیه منسوخ شد و به سبب من،امّت از عمل کردن آیه خلاص شدند و چنانچه این آیه دلیل است بر امامت آن حضرت،این حدیث نیز دلیلی است علی‌حده برین مطلب و به هر یک از آن مطلوب اثبات می‌یابد.

و از عبد اللّه بن عمر روایت مشهور است که می‌گفت:«ثلاث کن لعلیّ لو انّ لی واحدة منهنّ کانت احبّ الیّ من حمر النّعم:تزویجه بفاطمة و اعطاؤه الرایة یوم خیبر و آیة النجوی» ⁽²⁾یعنی سه چیز بود علی علیه السّلام را که اگر یکی از آنها مرا بودی دوست‌تر بودی نزد من از اشتران سرخ موی:یکی زن کردن او فاطمه را و دیگر آنکه روز خیبر علم را رسول خدا به او داد شب پیش گفته بود که فردا علم را به کسی خواهم داد که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول او را دوست دارند و یکی آیه نجوی که او به آن آیه عمل نمود و دیگری را عمل نمودن به آن نصیب نشد.

و وجه استدلال بر امامت آن حضرت از این آیه آن است که آن حضرت پیش دستی کرد بر جمیع صحابه در عمل نمودن به مضمون آیه و بعد از آنکه به این عمل نمود،آیه منسوخ شد؛پس پیش دستی نمودن او بر آن عمل و قبول نمودن امر الهی را و عمل کردن به آن،دلیل روشن است بر افضلیت او،لهذا ابن عمر آرزوی آن می‌کرده و هرگاه افضل باشد اولی و الیق خواهد بود به امامت و جانشینی رسول خدا و از این ظاهر می‌شود کذب و افترای آنچه اهل سنت از برای خلیفه خود ابی بکر اثبات کرده‌اند که او مال بسیار در راه خدا صرف کرده بود و هرگاه کسی در دو درهم تصدّق نمودن و با رسول خدا راز گفتن بخل نماید و امساک کند یقین است که

مال بسیار صرف نخواهد نمود؛و همچنین مناقشه‌ای که بعضی از روی عداوت نموده‌اند که این دلیل افضلیت نمی‌شود چه شاید که وقت آن قدر وسعت نداشته باشد،مدفوع است به آنکه در اصول مقرر شد که جایز نیست که حق تعالی تکلیف ما لا یطاق نماید؛اگر وقت تنگ می‌بود کی حق تعالی بندگان را امر می‌فرمود؟!و حال آنکه اکثر گفته‌اند که بعد از ده روز آیه منسوخ شد؛و دیگر آنکه ابن مغازلی در «مناقب» ⁽¹⁾و بغوی در«معالم التنزیل» ⁽²⁾نقل کرده‌اند همان حرف را از امیر المؤمنین که در قرآن آیتی است که بغیر از من کسی به آن عمل نکرده پس چون وقت گنجایش از برای او داشت و از برای دیگران نداشت؟!فخر رازی درین مقام نغمه‌ای در طنبور افزوده و گفته ⁽³⁾بعد از آنکه وقت گنجایش داشته باشد،وجه عمل نکردن اصحاب به این آیه این باشد که مبادا از عمل کردن ایشان فقرا دل شکسته شوند و نکردنی که سبب الفت باشد به از کردنی است که موجب کلفت باشد،با آنکه تصدق در وقت مناجات واجب بوده اما اصل مناجات نه واجب بود و نه سنت و دلتنگی فقرا البته باعث پریشانی خاطر رسول خدا می‌شود؛پس می‌شاید که ترک عمل کردن اصحاب را این سبب بوده باشد.

و علامه نیشابوری با آنکه از اهل سنت است در تفسیر خود گفته ⁽⁴⁾که این گفتگو را سببی بغیر از تعصب و عناد نیست و از کجا بر ما واجب و لازم شده است که اثبات مفضولیّت علی علیه السّلام کنیم و تجویز نکنیم که او را خصلتی باشد که در دیگری نباشد.و هیچ صاحب انصافی نمی‌گوید که راز گفتن با رسول خدا موجب دل شکستگی کسی تواند شد و حال آنکه خود می‌گویند که عبد اللّه عمر آرزوی این خصلت می‌کرد و البته کسی که عمل به این آیه کرده باشد از روی انصاف او را

چندین زیادتی است:یکی فرمانبرداری امر الهی و یکی راز گفتن با رسول خدا؛و یکی محبتی که از اینجا ظاهر می‌شود؛و یکی امتیاز دوست از کسی که دوستی را به خود بسته است؛و یکی فیضی که به فقرا می‌رسید؛و یکی رفع ملالی که رسول را از صحبت سفلا رسیده بود؛

و دیگر آنکه اگر تصدق کردن و راز گفتن موجب دلتنگی فقرا می‌شود پس در ادای زکوات و خمس واجبی هم احتمال می‌رود که مبادا چون فقرا چیزی ندارند که ادای زکوات و خمس کنند و از آن ثواب بی‌بهره مانده‌اند دل شکسته شوند و این معنی خود به کفر نزدیک‌تر است و هرگاه که حق تعالی تصدق را سبب راز گفتن نموده باشد فقرا را که ممکن نباشد در عرف و شرع پیش خدا و خلق معذور است و حق تعالی قدری را برای صدقه قرار نداده بود تا بگویند مبادا شخصی از آن عاجز باشد بلکه به چیز سهلی اگر همه به یک خرما باشد مسمّای این تصدّق به فعل می‌آید؛پس این مناقشات نباشد الاّ از راه عداوت حق تعالی همگنان را از او دور دارد که جمعی سر رشته اعتقاد از دست داده و به کفرستان جهل و عناد افتاده با کمال ظهور حقیّت آن بلند مرتبه به تقدیم جهّال بر او راضی شده باشند. ⁽¹⁾

و همچنین آیه مبارکه سراپا هدایه اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً ⁽²⁾است که حافظ ابو نعیم از ابن عباس نقل کرده ⁽³⁾که روزی امیر المؤمنین علیه السّلام را از مال دنیا چهار درم بود یکی را در روز و یکی را در شب و یکی را پنهان از خلق و یکی را آشکارا در راه خدا به صدقه داد و این آیه در شأن او نازل شد.و ثعلبی در تفسیر خود نیز به همین طریق نقل نموده ⁽⁴⁾و این افضلیت از برای غیر آن حضرت ثابت نشد؛پس او افضل و اولی به امامت و خلافت مصطفی باشد به

اعتراف دوست و دشمن.

و آیه دیگر قوله تعالی است فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ ⁽¹⁾جمهور مفسرین اهل سنت موافقت با امامیه کرده‌اند و از ابن عباس-رضی اللّه عنه-نقل نموده‌اند ⁽²⁾که او گفت از رسول خدا پرسیدند که یا رسول اللّه کدام است آن کلماتی که آدم علیه السّلام به آن تکلّم نموده توبه او قبول شد؟رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود که آدم از حق تعالی سؤال کرده گفت:الهی به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین که توبه مرا قبول کن! پس حق تعالی عذر او را پذیرفت و توبه‌اش درجه قبول یافت و کسی که آدم صفی علیه السّلام به برکت نام او توبه‌اش قبول شود یقین که اولی و افضل خواهد بود از دیگران به امامت و خلافت و جانشینی رسول خدا،چه به رفاقت و شراکت رسول خدا فهمیده می‌شود مساوات و برابری او که بر عقلا پوشیده نیست و این فضیلت نه آن نحو فضیلتی است که به دیگری ملحق تواند شد.

و در«رساله حاویه» ⁽³⁾که از تصانیف اهل سنت است مرقوم است که مقصود از لفظ«کلمات»در آیه مذکوره این است که«یا حامد بحقّ محمد و یا عالی بحق علی و یا فاطر بحق فاطمة و یا محسن بحق الحسن و یا قدیم الاحسان بحق الحسین فاغفر لی فتاب علیه»و در کتب حدیث از رسول خدا منقول است که فرمود:«لو کانت البحار مدادا و الأشجار اقلاما و السموات صحافا و الانس و الجن کتّابا لنفدا المداد و فنت الصّحف و کلت الاقلام و لم یکتبوا فضل علی» ⁽⁴⁾یعنی اگر دریاها مداد شود و درختان قلم و آسمانها صحیفه‌ها و آدمیان و جنّیان نویسندگان باشند البته مداد آخر شود و کاغذها برطرف گردد و قلم‌ها کندی یابد و هنوز ننوشته باشند چیزی از ده

یک فضایل امیر المؤمنین را؛مصدّق این است آیه وافی هدایه قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی ⁽¹⁾چه در تفاسیر معتبره مسطور است که کلمۀ لِکَلِماتِ رَبِّی اشاره به آن حضرت است.

و در کتاب مستطاب کلینی مذکور است ⁽²⁾از ابی عبد اللّه علیه السّلام فی قوله تعالی وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ کلمات محمد و علی و فاطمة و الحسن و الحسین و الائمة علیهم السّلام من ذریتهم فنسی هکذا و اللّه انزلت علی محمد صلّی اللّه علیه و آله؛یعنی مراد از «کلمات»در آیه شریفه اسامی مبارکه ذوات خمسه مقدسه هاشمیه است و باقی ائمه معصومین که از ذریه ایشان‌اند و در آیه پنج اسم مذکور بوده،ارباب عصیان آن را از قرآن بیرون کرده شعله‌افروز آتش غضب الهی گردیده‌اند و با وجود این مراتب از حالات ذات احدی سمات آن مظهر اسما و صفات به این حروف و حکایات قناعت نمودن آفتاب به گز پیمودن است ⁽³⁾.

دیگر آیه وافی هدایه أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِی سَبِیلِ اللّهِ لا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّهِ وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمِینَ... تا ...عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ ⁽⁴⁾که متصل به این آیه است.

در صحاح ستّه و جمع بینها و در تفاسیر اهل سنت به موافقت طایفه امامیه تفسیر به این طریق شده که این آیه در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام نازل شد ⁽⁵⁾چه فخر می‌کردند عباس بن عبد المطلب و طلحة بن شیبه و حمزه؛عباس می‌گفت:فخر مرا است که سقایت حاج از من است و چاه زمزم که حاجیان از آن آب می‌خورند در

دست من است و طلحة بن شیبه می‌گفت:فضل مراست که کلید خانۀ مبارکه در دست من است و بی‌رخصت من کسی را راه در خانۀ کعبه نیست و نمی‌تواند که داخل شود و حمزه به چیزی دیگر فخر می‌کرد.حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام شنیده فرمود:من شش ماه پیش از همه کس ایمان آورده با رسول خدا نماز کرده و پیش از همه کس جهاد نموده‌ام.خواستند که داوری به نزد رسول خدا آورند که او حکم کند،که حق تعالی از برای تصدیق قول امیر المؤمنین علیه السّلام این آیه فرستاد قرآن را حکم گردانید؛یعنی آیا برابر می‌دارید سقایت حاج و عمارت مسجد الحرام را با آن کس که ایمان آورده است به خدای تعالی و به روز آخرت و جهاد کرده است در راه خدا؟ برابر نیستند این دو قوم نزدیک حق تعالی و حق راه نمی‌نماید به مقصود گروه مشرکان را که به شراکت بر خود ستم کرده‌اند.یعنی ایشان را به طبیعت خود گذاشت چه ایشان خسیس‌ترین موجودات را اختیار کرده‌اند به پرستش که اصنام‌اند اعلی و اشرف موجودات که خالق زمین و زمان است چه هنوز ایشان ایمان نیاورده بودند که این آیه نزول یافت.

و وجه دلالت این آیه بر افضلیت و امامت آن حضرت آن است که عباس و طلحة بن شیبه دعوی می‌کردند که به خانه،اولی و احقّ‌اند از دیگران و حضرت امیر رد قول ایشان نمود به اولی بودن خودش و حق تعالی تصدیق قول او نمود که نزد خدا یکسان نیستند و او از همه کس اولی است به خانه کعبه و هرگاه به خانه اولی باشد از دیگران که قبلۀ مؤمنان است خصوصا از عباس و حمزه پس از همه کس افضل باشد و اولی به امامت و به شرع مطهّر داناتر و به هرچه تعلق به خانه می‌دارد بیناتر؛و گفته‌اند«صاحب البیت ابصر بالبیت»؛یعنی صاحب خانه از دیگران به خانه،علمش بیشتر می‌باشد.و تولد او در خانه شده و خانه را از خس و خاشاک وجود بتان،او پاک ساخته بلکه شیعیان او را به دور آن خانه گشتن،از آن لازم شده

که نور مقتدای ایشان بر در و دیوار آن خانه تافته است. ⁽¹⁾

آیه وافی هدایۀ دیگر آنکه فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ ⁽²⁾.

ثعلبی به اسناد خود از انس بن مالک و بریده،نقل کرده ⁽³⁾که هر دو گفتند که چون حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله این آیه را بر مردمان خواند،مردی برخاست و گفت:

یا رسول اللّه!این خانه‌ها کدام است؟پیغمبر فرمود که خانه‌های پیغمبران.پس دیگری برخاست و گفت:یا رسول اللّه خانه علی و فاطمه از آن جمله است؟فرمود:

بلی،این خانه فاضل‌ترین خانه‌ها است.معنی این آیه آن است که در خانه‌هائی که مسبّحان و تسبیح کنندگان تسبیح گویند خدای خود را در آنجا که دستوری داده حق تعالی امر کرده که برداشته شود به تعظیم قدر آن،یعنی رفیع قدر و بزرگ مرتبه دانید آن را و از جمله تعظیم قدر آن تطهیر آنست از زشتی و پلیدی و معصیت تا بردارند در آن آوازها را به استدعا از حضرت باری تعالی و به نماز مشغول باید بود و از سخن دنیا و حرفهای عبث احتراز باید نمود؛پس اگر کسی از روی بی‌انصافی نقل ثعلبی را اعتبار ننماید و گوید حضرت حق تعالی وصف کرده است درین آیه مردمان را به چیزی که دلالت می‌کند بر افضلیت ایشان که ظاهرشان با خلق است و باطنشان با حق و یک طرفة العین از او غافل نیستند؛پس بنابر تفسیر و نقل ثعلبی که از بزرگان علما و مفسّرین سنّی است،بزرگی شأن سرور مؤمنان ظاهر می‌گردد و بر هر که اندک هوشی دارد وضوح می‌یابد که با وجود آن حضرت خلافت و جانشینی حضرت رسالت پناه به دیگری نمی‌رسد و کسی که حبیب خدا،خانۀ او را افضل از خانه‌های انبیا داند،به امر خلافت و امامت اولی خواهد بود از دیگران و ایشانند که دائما به نماز و ذکر حق مشغول‌اند و به فقرا و مساکین تصدق می‌نمایند.باز این آیه

دلالت تمام بر افضلیت حضرت امیر المؤمنین خواهد داشت چه در خبر است که آن حضرت در شبانه روزی هزار رکعت نماز می‌گزارد و سایر صفات مذکوره در آن سرور بر وجهی بود که هیچ‌کس را با او دعوی مساوات نمی‌رسید.با وجود او اگر دیگری را بر او تقدیم دهند،تقدیم مفضول بر فاضل داده و ترجیح مرجوع بر راجح نموده باشند و این باطل است.

آیۀ با عظمت دیگر آنکه اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّهِ ⁽¹⁾رزین بن معاویه که اهل سنت است در«جمع بین الصحاح السته»آورده است که این آیه نیز در آن وقت نازل شده که مفاخرت می‌کردند طلحه و عباس؛یعنی آنانی که ایمان آورده‌اند و مهاجرت کرده‌اند و جهاد نموده‌اند در راه خدا و از سر مال و جان گذشته‌اند،رتبه و درجۀ ایشان بلندتر و بزرگتر است نزد خدای تعالی.

و این فضیلت بغیر مرتضی علی علیه السّلام در هیچ‌یک از صحابه نبود،نه سبقت ایمان و نه آن نحو مهاجرتی که آن حضرت کردند و نه آن قسم که آن حضرت نمود؛پس او خلیفه و امام باشد.

و آیه دیگر آنکه إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ ⁽²⁾جمهور اهل سنت از ابن مسعود نقل کرده‌اند که او گفت:«قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله انتهت الدعوة الیّ و الی علی علیه السّلام لم یسجد احدنا قط للصّنم فاتخذنی نبیا و اتخذ علیا وصیا»؛یعنی منتهی شده دعوت مردمان را به ایمان و اسلام و تکلیف نمودن به من و علی که نپرستیده‌ایم هیچ‌یک از من و او،هیچ بتی را هرگز و اگر همه یک لمحه باشد کفر و شرک ما را در نیافته؛پس برگزید حق تعالی مرا به نبوت و علی را به وصایت و امامت.و اول آیه اینست که وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ

بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ

⁽¹⁾ تا آخر؛یعنی چون تکلیف کرد ابراهیم را پروردگار او به کلماتی که اوامر و نواهی بود یا مناسک حج و یا سنن و آداب دین یا آن پنج اسم که آدم در وقت توبه به آن متوسل شده بود پس ابراهیم علیه السّلام آن را به اتمام رسانیده و بدان قیام نمود حق تعالی به او،گفت:چون متابعت فرمان کردی به درستی که من گردانیدم ترا از برای مردمان پیشوا در دین مبین که به تو اقتدا کنند جمیع بندگان.ابراهیم التماس نمود که از فرزندان و اولاد من نیز امامان پیدا کن حق تعالی در جواب او فرمود که نمی‌رسد امامت ستمکاران را یعنی عاصیان و کافران را از ذریه تو؛پس چگونه مشرکان و ظالمان را منصب امامت و خلافت که در مرتبۀ نبوّت است سزد چه شرک اعلی مرتبه ظلم است که إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ ⁽²⁾

و این معنی بر خلفای ثلاثة صادق است که مدتها به سجود اصنام و شرب خمر و ارتکاب سایر معاصی که هر یک منافی امامت است بسر برده با سبق کفر و در زمانی که بحسب ظاهر قبول اسلام نموده باشند غصب امامت و خلافت و جانشینی رسول خدا که از فرزندان اسماعیل بنص الهی مخصوص علی علیه السّلام و باقی ائمه معصومین علیهم السّلام است که از اول عمر تا آخر معصوم‌اند می‌نمایند.

و نزدیک است به این معنی حدیثی که از ابن مسعود نقل شده که نسفی سنّی حنفی مذهب در«تفسیر مدارک»نقل نموده ⁽³⁾در تفسیر آیه نجوی از امیر المؤمنین علیه السّلام که آن حضرت فرمود که از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله مسئله‌ای چند پرسیدم تا آنکه گفتم:ما الحقّ؟یعنی از میان چیزها حق کدام است که همه کس تابع آن باید شد؟فرمود:الاسلام و القرآن و الولایة اذا انتهت الیک»؛یعنی حق سه چیز است، یکی دین اسلام و یکی کتاب خدا و یکی ولایت و جانشینی من آن وقتی که به تو رسیده باشد.و مقرّر است پیش اصولیان که یکی از حجتها،مفهوم شرط است؛پس

از اینجا لازم می‌آید که ولایت پیش از آنکه به آن حضرت رسد باطل باشد و خلافت خلفای ثلاثه هر سه پیش از خلافت آن حضرت بود؛پس هر سه باطل و ناحق باشند.

آیه دیگر آنکه إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ ⁽¹⁾.در کتاب«فردوس» ⁽²⁾که از کتب مخالفین است از ابن عباس نقل کرده‌اند که گفت:«قال رسول اللّه:انا النذیر و المنذر و علیّ الهادی،بک یا علی،یهتدی المهتدون»و بعینه همین حدیث را حافظ ابو نعیم که از علمای اهل سنت است روایت نموده ⁽³⁾یعنی رسول خدا فرمود که من بیم‌کننده و ترساننده‌ام مردم را از عذاب آخرت و علی هادی و راهنماینده است،به تو یا علی هدایت می‌یابند آنهائی که اهلیّت هدایت و استحقاق راه یافتن دارند.این آیه صریح است در ثبوت امامت و ولایت و فخر رازی در تفسیرش نقل کرده ⁽⁴⁾از ابن عباس که او گفت:رسول خدا دست مبارک بر سینۀ با سکینۀ خود نهاد و گفت:انا منذر و اشاره به جانب علی علیه السّلام کرده فرمود:«انت الهادی و بک یا علیّ، یهتدی المهتدون».

و ثعلبی هم در تفسیرش ⁽⁵⁾مثل آنچه فخر رازی نقل کرده بی‌زیاد و کم آورده است و مع هذا یکی از معاندین گفته است که اگر آیه نص است و حدیثی که از رسول خدا نقل شده نص باشد پس آن حدیثی که از رسول اللّه مروی است که«أصحابی کالنّجوم بأیّهم اقتدیتم اهتدیتم» ⁽⁶⁾نیز نص باشد در خلافت خلفای ثلاثه و دیگر از آیات و حدیث لازم آمد که علی علیه السّلام هادی باشد و هادی بودن نص بر امامت نیست.

جواب آنکه در حدیث«أصحابی کالنّجوم»آثار وضع و بطلان ظاهر است؛ چون قاضی عیاض مالکی مذهب شارح کتاب«شفا»گفته است که این حدیث حجت نمی‌شود زیرا که در طریق آن«حارث بن حصین»است و او مجهول است و حالش معلوم نیست و بعد از آن نام چند کس را از علما می‌برد که همه حکم به وضع و بطلان این حدیث کرده‌اند و اگر کسی تسلیم کند که موضوع نیست معنی حدیث آنست که به هر یک از اصحاب که اقتدا کنید هدایت می‌یابید و حال آنکه بسیاری از اصحاب مرتد و کافر شدند و از دین برگشتند. ⁽¹⁾پس آنها را چون هادی توان گفت و به آنها چون اهتدا توان یافت؟!در کشتن عثمان بعضی از مردمان اقتدا به صحابه کرده بودند لا بد در آن امر هدایت یافته باشند پس باید که مراد از اصحاب بعضی باشند که مخصوص باشند به زیادتی علمی و کمالی نه هر اصحابی و آن مخصوص اگر شخصی باشد که«سلونی عمّا دون العرش»تواند گفت و مطالعۀ لوح محفوظ تواند کرد ظاهرا بهتر باشد از کسانی که معنی کلاله و ابا را ندانند یا خود گویند که زنان در خانه‌ها افقه از مااند.

و اما جواب آنکه«هادی»بودن مسلم است اما نص بر امامت نیست،اینکه «هادی»بودن آن حضرت خصوصیات دیگر دارد از آنکه در مقابل رسول خدا واقع شده چنانچه فرمود:من منذرم و تو هادی و حصر در او کرد که به تو هدایت می‌یابند و اینکه چه مطلق هدایت منحصر است در او،باید که در جمیع اوقات هدایت‌کننده باشد و اینها دلیل است بر تقدم او بر هر که نزاع در امر خلافت داشته باشد چنانچه رسول خدا فرموده و در بعضی روایات مسطور است که آیه چنین آمده که«انما انت منذر لعباد و علیّ لکل قوم هاد»و در اینجا هم لفظ«علی»را از آیه انداختند ⁽²⁾.

آیه دیگر آنکه اَلسّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ فِی جَنّاتِ النَّعِیمِ ⁽¹⁾یعنی پیشی‌گرفتگانند به ایمان و طاعت و یا سبقت‌گیرندگان در جمیع فضایل و کمالات به انبیا که پیشروان هر ملّتی‌اند در دین و بعد از آن اوصیا آنانند که نزدیک گردانیده‌شدگان به رحمت و کرامت در بهشت مشتمل به انواع نعمت.

حافظ ابو نعیم که از اهل سنت است از ابن عباس نقل کرده و ابن عباس از رسول خدا که فرمود:«سابق هذه الامّة علی ابن أبی طالب علیه السّلام» ⁽²⁾یعنی سبقت گرفته در دین بر این امت،علی است.و فقیه ابن مغازلی شافعی از مجاهد و او نیز از ابن عباس نقل نمود ⁽³⁾که گفت:از رسول خدا شنیدم که در وقت تلاوت این آیه فرمود:«سبق یوشع بن نون الی موسی و سبق شمعون الی عیسی و سبق علی الی محمد»؛یعنی پیشی گرفته است در امت موسی علیه السّلام یوشع بن نون که او پیش از دیگران به موسی علیه السّلام ایمان آورد و در امت عیسی علیه السّلام شمعون بود و در این امت علی علیه السّلام است که او پیش از همه کس به رسالت محمد ایمان آورد و قایل شد.

و فخر رازی در تفسیر قول حق تعالی که: وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمانَهُ ⁽⁴⁾نقل کرده و دیگران از اهل سنت نیز موافقت کرده‌اند و با او گفته‌اند که در حدیث وارد است،که«سبّاق الامم ثلاثة،مؤمن من آل فرعون و حبیب النجار و علی ابن أبی طالب و هو افضلهم» ⁽⁵⁾یعنی پیشی‌گرفتگان در امّتها سه کس‌اند؛مؤمن آل فرعون حزقیل در امت موسی و حبیب نجار در امت عیسی علیه السّلام و امیر المؤمنین علیه السّلام در این امت و او از آن دو افضل است.و این فضیلت که سبقت در اسلام است ثابت نیست از برای غیر امیر المؤمنین هیچ‌یک از اصحاب را؛پس او

افضل باشد و افضل مستحق امامت و خلافت است نه دیگری.

و آیۀ دیگر

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ

⁽¹⁾ است که احمد حنبل به اسناد خود از ابن ابی لیلا نقل کرده و همچنین فقیه ابن مغازلی شافعی و صاحب فردوس ⁽²⁾که چون این آیه نازل شد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:

صدّیقون سه کس‌اند:حبیب بن موسی النجار مؤمن آل یس که در«سورۀ یس» حرف او مذکور است و حزقیل مؤمن آل فرعون که می‌گفت آیا می‌کشید شما مردی را که می‌گوید ربی اللّه؛و علی ابن أبی طالب؛و بعد از آن فرمود:و هو افضلهم،یعنی مرتضی علی علیه السّلام از آن هر دو افضل است و این فضیلتی است که دلالت تمام بر امامت آن حضرت دارد.

و آیه دیگر

وَ النَّجْمِ إِذا هَوی ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوی وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی

⁽³⁾ است.

علامه حلی رحمه اللّه در کتاب«منهاج الکرامة»نقل کرده ⁽⁴⁾از ابن مغازلی و او از ابن عباس و همچنین در کتاب«غایة المطلوب» ⁽⁵⁾و ایضا در کتاب ابو مؤیّد موفق المکی الخوارزمی مسطور است ⁽⁶⁾که نشسته بودیم با بعضی از جوانان بنی هاشم نزدیک رسول خدا ناگاه کوکبی از بالا فرود آمد آن حضرت فرمود:هر یک را که این ستاره در منزل او فرود آید،او وصی من است بعد از من.پس،آن جماعت برخاستند و نظر کردند دیدند که آن کوکب در منزل امیر المؤمنین علیه السّلام فرود آمد.گویند که آن ستاره

زهره بود یا زحل.و این معنی موجب ظهور نایرۀ حسد حسّاد شده بی‌اختیار بر زبان آورده گفتند:یا رسول اللّه به درستی که تو گمراه شده‌ای در دوستی علی بن أبی طالب!؟؟و هنوز حرف ایشان تمام نشده بود که این آیه نازل شد که«به حق ستاره که چون طلوع کند و به زمین فرود آید،گمراه نشد صاحب شما یعنی محمد مصطفی و خطا نکرد و مرتکب هیچ باطل نشد.»

و از امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که فرمود:مراد از ستاره،دل آن حضرت است یعنی دل او به غیر از امیر المؤمنین به کسی فرود نیامد و دل مبارکش به باطل میل نفرمود.و مفاد آیه آن است که سخن نگفت و نمی‌گوید از هوای نفس یا به آرزوی طبع یعنی به باطل تکلّم نمی‌کند و دلش با زبان یکی است و نیست آنچه می‌گوید مگر وحی که از جانب اللّه به وی فرود می‌آید؛پس دربارۀ خلافت امیر المؤمنین به خواهش نفس چیزی نگفته تا جبرئیل پیغام نیاورده آن حضرت نقل نفرموده و بفرموده الهی این منصب عالی مخصوص به وی گشته.

و از اینجا مفهوم می‌شود که امامت امری است منصوص من اللّه که تا از جانب اللّه به شخصی مفوّض نگردد رسول او به مقتضای خاطر او خود به احدی رجوع ننماید و یکی از معاندان خواسته که این آیه نیز از فیض عناد او بی‌بهره نباشد گفته این آیه مکّی است و در اول بعثت نازل شده و ابن عباس در آن وقت متولد نشده بود و از این غافل است که ممکن است که در سال فتح مکه یا در حجّة الوداع نازل شده باشد و دیگر گفته‌اند که دور می‌نماید از اصحاب که این لفظ رکیک را نسبت به آن حضرت داده گویند که تو در محبت علی علیه السّلام گمراه شده‌ای و از اظهار این مراتب که دور می‌نماید کفر خود را ثابت کرده چه هرگاه آیه از جانب اللّه نزول یافته قبل از آنکه اصحاب اظهار مبادرت به آن بی‌ادبی نمایند چگونه می‌شود و یا به خاطر خود درباره جناب نبوی صلّی اللّه علیه و آله چیزی گذرانیده بر کفر جبلی و ذاتی خود افزوده.گوئیا نشنیده است که برادران یوسف در اول می‌گفتند:پدر ما،یوسف را از

ما دوست‌تر می‌دارد إِنَّ أَبانا لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ ⁽¹⁾بر زبان می‌آوردند که پدر ما،در گمراهی ظاهری افتاده است و در آخر که می‌گفت بوی پیراهن یوسف به مشام من می‌رسد،می‌گفتند: إِنَّکَ لَفِی ضَلالِکَ الْقَدِیمِ ⁽²⁾یعنی تو در همان گمراهی قدیم مانده‌ای.با آنکه آنها از اولاد یعقوب و پیغمبر زاده بودند و بر فطرت اسلام متولد شده بعد از آن به قول خصم،همه پیغمبر شدند و اینجا خود این جماعت در کفر زاده و مدتها در کفر نشو و نما کرده بودند و بغض و حسد ایام جاهلیت هنوز در سینه‌های ایشان رگ و ریشه قائم داشت؛پس این لفظ از ایشان چندان دور نخواهد بود.مناقشه دیگرش اینکه در لفظ حدیث واقع شده که ستاره در خانه هر که فرود آید وصی من خواهد بود و از وصایت،خلافت لازم نمی‌آید.

جواب آنکه وصی را چون مطلق گویند به معنی متصرّف در جمیع امور است و این بعینه معنی خلافت است،بلی اگر در جائی اضافه به چیزی کنند چنانچه گویند«وصی طفل»آنجا محل بحث و مناقشه است و نظر به گفتگوی ایشان،غیر از معنی خلافت از وصی قصد نمی‌توان کرد.

و از جمله دلایل قرآن«سورۀ مبارکه و العادیات» ⁽³⁾است که در کشف الغمّه ⁽⁴⁾و اکثر کتب تفاسیر مسطور است که جمعی کثیر از عربان بادیه در وادی الرمل اجتماع نموده داعیه آن داشتند که بر مدینه شبیخون زنند و رسول خدا جمعی کثیر از اصحاب صفّه ⁽⁵⁾و غیرهم را امر نمود که دفع شر ایشان کنند.اول ابی بکر به گمان

آنکه به حلوا خوردن می‌رود التماس سرداری آن قوم کرده از مدینه بیرون رفتند و چون نزدیک شدند و خبر سرداری ابی بکر به ایشان رسید از بیشه بیرون تاخته جمعی کثیر از مسلمانان را به قتل آوردند و باقی شکسته و پریشان به مدینه رسیدند؛ و بعد از آن عمر خطّاب هوس امارت نموده لشکرکشی کرد که ابی بکر نکرده بود و هر که را او به کشتن نداده بود این داد و هرچند که شرمی نداشت شرمنده و منفعل برگشت.

بار سیّم،رئیس المنافقین عمرو عاص قدم پیش نهاده گفت:یا رسول اللّه! معامله جنگ را خدعه و فریبی در کار است اگر مرا بفرستی شاید به مکر و حیله کاری از پیش ببرم و چون رفت همان آش که در کاسه عمر بن خطّاب کرده بودند در کاسه او هم کردند و دندان مکرش شکست و تیر تزویرش بر سنگ خورده جمعی از بقیة السیف آن لشکر را به کشتن داده سرداران اول را از شرمندگی خلاصی داد.

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله چند روزی صبر نمود چون از دشمن ایمن نبود شیر بیشۀ شجاعت و پردلی امیر المؤمنین علی علیه السّلام را طلب نموده گفت:قدم درین معرکه که باید نهاد که احوال بدین منوال است که می‌دانی.و چون کرّار غیر فرّار قدم در راه نهاد رسول خدا تا مسجد احزاب آن حضرت را مشایعت نموده درباره او دعا فرمود و با جمعی که نامزد شده بودند که در خدمت باشند سه سردار سابق را نیز همراه ساخت و آنگاه آن جناب را وداع نموده به مدینه مراجعت فرمود و حضرت امیر المؤمنین،اول راه را گردانید و بعد از قطع مسافت بسیاری باز به راه در آمده شب می‌رفت و روز می‌آسود تا به وادی الرّمل نزدیک شد و چون عمرو عاص و رفقا را بوی فتح به مشام رسید،بنیاد نفاق و فساد کرده لشکر را از وحوش و سباع آن وادی ترسانیده هر سه به اتفاق یکدیگر لشکریان را توهیم می‌نمودند و می‌گفتند بهتر آن است که در بالای وادی مقام گیرید که ما این راه را دیده‌ایم و محنت از این بادیه را کشیده‌ایم بر جان شما می‌ترسیم!؟مسلمانان در جواب گفتند که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله ما

را به متابعت علی علیه السّلام امر نموده و از مخالفت او منع فرموده چگونه مخالفت او کنیم؟حاصل،اثری بر نفاق منافقان مترتب نشد و چنانچه در آخر سوره اشعاری به آن شده و صبحی که دشمنان در خواب غفلت بودند بر سر ایشان ریخته از هر طرف گردباد بلا انگیختند و حق تعالی ولیّ خود را نصرت داده اهل ایمان به استظهار سرور مؤمنان بعضی از دشمنان را کشتند و بعضی را گرفتند و برخی زخمی و مجروح گریختند و در همان صبح جبرئیل امین صورت واقعه را با«سورۀ مبارکه و العادیات»به خدمت رسول خدا آورد.

آن حضرت اهل مدینه را بشارت داد و چون حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام با فتح و فیروزی برگشت و به مدینه نزدیک شد،حضرت رسول خدا به استقبال آن حضرت بیرون آمده اصحاب از دو طرف صف کشیده ایستادند و چون چشم علی بر رسول خدا افتاد پیاده شد.حضرت رسول فرمود که یا علی،سوار شو که خدا و رسول از تو راضی‌اند و امیر علیه السّلام بگریست.رسول خدا فرمود که یا علی،اگر نه آن بودی که می‌ترسم که طوایف امت من دربارۀ تو بگویند آنچه نصاری در باب عیسی بن مریم علیه السّلام گفتند،امروز در باب تو چیزی چند می‌گفتم که نمی‌گذشتی بر هیچ طایفه از مردمان مگر آنکه خاک قدمین ترا در دیده می‌کشیدند. ⁽¹⁾

و کسی که درین قسم واقعه فتحی چنین کند و حق تعالی در شأن او سوره‌ای چنین فرستد و پیغمبر خدا در مدح او اینها گوید ظاهرا به خلافت و نیابت اولی باشد از آنکه به آن حال برگردد و یکی از معاندین درین مقام گفته که چون می‌تواند بود که پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله تجویز خدائی علی کرده باشد و حال آنکه از این روایت ظاهر می‌شود که از ترس آنکه او را به خدائی پرستند احوال او را چنانچه هست بیان نفرموده و این گفتگو لایق نیست الاّ از رافضیانی که محبت علی را به سر حدّ افراط می‌رسانند و حال آنکه از کلام حضرت رسالت پناه مفهوم نمی‌شود مگر آنکه مبادا

مردم این اعتقاد کنند و از اینجا تجویز خدائی علی فهم نمی‌شود چنانچه او توهم کرده و عجب است که شافعی را امام و پیشوا می‌دانند و آنچه تصور کرده و مضمون به نظم آورده فارسی زبانان اکثر آن را متذکرند و آن شعر اینست:

لو ان المرتضی ابدی محله

لا ضحی الناس طرا سجدا له

کفی فی فضل مولانا علی

وقوع الشک فیه انه اللّه

و مات الشافعی و لیس یدری

علی ربّه ام ربّه اللّه

آیه سراپا هدایه دیگر

مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُمَ‌َا تُکَذِّبانِ یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ

⁽¹⁾ است.

جمهور اهل سنّت روایت نموده‌اند و اکثر ایشان از انس بن مالک نقل کرده‌اند و ثعلبی در تفسیر خود آورده ⁽²⁾و حافظ ابو نعیم از ابن عبّاس نقل کرده ⁽³⁾که مراد از «بحرین»امیر المؤمنین علیه السّلام و فاطمۀ زهرا علیها السّلام و«برزخ»رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است و از«لؤلؤ و مرجان»مراد امام حسن و امام حسین علیهم السّلام است و صاحب کشف الغمّه نیز به همین طریق نقل کرده ⁽⁴⁾و در کتب تفاسیر و مناقب نیز به همین منوال مسطور است و شیخ عزّ الدّین عبد السلام شافعی مقدسی رساله‌ای در مدح خلفاء راشدین نوشته ⁽⁵⁾و در آنجا ذکر نموده که چون خدیجه کبری-رضی اللّه عنها-به فاطمه زهرا حامله شد و از غم تنهائی خلاص یافت و فاطمه با او صحبت می‌داشت و مونس او بود خدیجه این راز را از رسول خدا پنهان می‌داشت تا روزی آن حضرت رسید و شنید که خدیجه با کسی در حدیث است،پرسید که با که حرف می‌زنی؟گفت:با این طفل که در شکم دارم!گفت:ای خدیجه،بشارت باد تو را که این دختری است که حق تعالی

او را گردانیده است مادر یازده تن از خلفای طاهرین که از نسل من خواهند بود و بعد از انقضای وحی و بعد از پدر خود از خلفای من خواهند بود و بعد از آنکه تولد یافت در خدمت پدر بزرگوار بود تا آنکه روزی ملکی محمود نام از جانب رب العزّت،آمد و گفت:امر حق تعالی است که فاطمه زهرا را با علی تزویج کنی که حضرت عزت در بالای هفت آسمان در حضور جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و هفتاد هزار ملائکه کرام که هر یک چون سر به سجده نهاده تا روز قیامت سر بر نمی‌دارند امر نمود،که سرها بردارند از سجود و بر عقد علی و فاطمه گواه باشند و جبرئیل امین علیه السّلام خطبه خواند و میکائیل و اسرافیل گواه شدند و امر شد که جمیع حوریان در زیر شجره طوبی حاضر آیند و شجره را امر شد که آنچه در او به ودیعت بود به حوریان نثار کند و چون از درّ و یاقوت و شکر جنّت بر ایشان نثار کرد و حوریان از یکدیگر ربودند و به تبرک نگاه داشته و به آن فخر می‌کنند که این نثار از تزویج فاطمه و علی است و حضرت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله اصحاب را جمع نمود و خطبه‌ای ادا نموده و گفت:«اشهدکم انّی زوّجت فاطمة بعلیّ»؛یعنی گواه می‌گیریم شما را به اینکه من تزویج کردم فاطمه را به علی علیه السّلام.

پس چون ملاقات کردند به هم بحر نبوّت از طرف فاطمه و بحر فتوّت از جانب علی علیه السّلام مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیانِ ⁽¹⁾،تحقق یافت و چون وجود رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله سبب آن است که نه فاطمه را بر علی دعوی است و نه علی را از او شکوه معنی بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ ⁽²⁾به ظهور رسید و چون سیّدین شهیدین یعنی حسن و حسین علیهم السّلام که دو ریحانه او بودند و هر وقت که نظر به ایشان می‌کرد می‌گفت:«هذان سیدا شباب اهل الجنّة و ابوهما خیر منهما» ⁽³⁾یعنی این هر دو، بهترین جوان اهل بهشت‌اند و پدر ایشان بهتر است از ایشان و فاطمه پاره‌ایست از

من؛ آزارکننده ایشان آزار کنندۀ من است و خوش‌حال سازندۀ ایشان خوش‌حال گرداننده من است.چون متولد شدند و با جمال و کمال خود باعث روشنی دیده و سرور سینه سید کاینات گشتند یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ ظاهر گشت.تا اینجا ترجمه حدیث و کلام شیخ عبد السلام است و نقل این حکایت از علمای ایشان در استحقاق خلافت آن حضرت تمام است.

و آیه دیگر آنکه حق تعالی در سورۀ مبارکه که احزاب فرموده که إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً ⁽¹⁾

در صحیح مسلم ⁽²⁾مذکور است که چون این آیه فرود آمد پرسیدند که یا رسول اللّه،سلام بر شما را دانسته‌ایم،صلوات بر شما چگونه است؟حضرت فرمودند که بگوئید:«اللهم صلّ علی محمد و آل محمد کما صلّیت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید»و در صحیح بخاری ⁽³⁾از کعب بن عجره نقل کرده که او گفت سؤال کردم از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و گفتم یا رسول اللّه چگونه است صلوات بر شما و اهل بیت به درستی که حق تعالی تعلیم کرد به ما سلام بر شما را پس آن حضرت فرمودند که بگوئید:«اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید»،و هرگاه خدا و رسول خدا امر به صلوات بر آل کرده باشند و درین شکی نیست که امیر المؤمنین علیه السّلام افضل آل محمد است؛پس البته او اولی و انسب باشد به نیابت و خلافت رسول خدا که در این شکی نیست.

بیان آنکه با انبیاء سابق،آل ذکر نمی‌کرده‌اند در صلوات و در صلوات بر خاتم الانبیاء«اللهم صل علی محمد و آل محمد»باید گفت و بی‌ذکر آل،صلوات جایز نیست،سلطان فاضل سعید غیاث الدین اولجایتو سلطان محمد خدا بنده را دو وجه به خاطر رسیده و در تاریخ ذکر نموده‌اند و صحت عقیده و مقدار دانش و فهم

آن پادشاه مغفور را از آن استنباط فرموده‌اند و مشهور است که روزی در مجلس وعظ نشسته بود که واعظ در فضیلت صلوات سخن می‌کرد پرسید که چرا در صلوات انبیای دیگر«آل»مذکور نشده و در صلوات پیغمبر ما امر به اقتران«آل» شده؟واعظ در بحر تفکر غوطه خورد و در جواب سلطان متأمّل بود که سلطان گفت:مرا درین مسأله دو نکته به خاطر می‌رسد که بر علما عرض نمایم اگر پسند افتد انصاف بدهید و الاّ غرامت بکشم؛یکی آنکه چون دین و ملت پیغمبران سابق در معرض تبدیل و تغییر و منسوخ شدن بود امضای احکام آن لازم نبود،اما دین محمّد مصطفی صلّی اللّه علیه و آله چون تغییر و تبدیل در آن راه ندارد تا دامن قیامت بر یک قرار است و هر که تابع این دین است بر او لازم است که احکام آن را از«آل»او-صلوات اللّه علیهم-اخذ کند،باید در صلوات ذکر او به ذکر آل پیوسته باشد تا امت و متابعان او را معلوم شود که ایشان حافظ دین و ملت‌اند و حرمت و عزت ایشان را واجب و لازم دانند و از جمله فرایض شناسند؛وجه دوم آنکه چون دشمنان،آن حضرت را ابتر خواندند حق تعالی ابتریّت را بر دشمنان آن حضرت انداخت که کسی ایشان را نام نبرد و ذکر نکند و نسلشان منقطع گردد و نام او را صلّی اللّه علیه و آله با نام آل مقرون ساخت تا هیچ‌کس پیغمبر را بی‌ایشان ذکر نکند و نسل او روز به روز زیاده شود و تا نام او باشد نام ایشان به آن متصل و مقرون باشد و چون سلطان از تقریر جواب فارغ شد؛ فضلای مجلس زبان به تحسین و آفرین گشودند.و بعضی از علما وجه دیگر گفته‌اند که هرگاه در نماز که افضل اعمال دین است صلوات بر ایشان واجب باشد و بی‌آن نماز درست نباشد،یقین که در دیگر امور متابعت ایشان اولی خواهد بود و ابن حجر که یکی از متعصّبان اهل سنت است در باب دهم از کتاب«صواعق»اش از شافعی شعری به این مضمون نقل کرده:

یا اهل بیت رسول اللّه حبّکم

فرض من اللّه فی القرآن انزله

کفاکم من عظیم القدر انکم

من لا یصلی علیکم لا صلاة له ⁽¹⁾

؛یعنی ای اهل بیت رسول اللّه!دوستی شما دوستی است که حق تعالی در قرآن عزیز آن را واجب ساخته و به خلق فرستاد؛در بزرگی مقام و مرتبۀ شما همین بس است که هر که در نماز بر شما صلوات نفرستد،نماز او مرتبۀ قبول نمی‌یابد و در استدلال این آیه بر کرامت و بزرگی اهل بیت،گفته‌اند که رسول خدا ایشان را قائم مقام خود گردانیده و چنانچه صلوات بر آن حضرت موجب تعظیم ایشان است صلوات بر ایشان نیز باعث تعظیم آن حضرت است و مروی است ⁽²⁾که روزی پیغمبر خدا ایشان را در عبای خود داخل نموده فرمود که«اللهم انهم منّی و انا منهم فاجعل صلواتک مغفرتک و رحمتک و رضوانک علیّ و علیهم»؛یعنی بار خدایا!ایشان از من و من از ایشانم و چون در آن وقت ایشان را با خود شریک ساخته از مؤمنان نیز طلب فرموده که از حق تعالی در وقت سؤال رحمت ایشان را با او شریک سازند.

و در حدیث وارد شده که حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله فرموده که«لا تصلّوا علیّ صلوات التبرّی فقالوا و ما صلوات التبری؟قال تقولون اللهم صل علی محمد و تمسکون،بل قولوا اللهم صل علی محمد و آل محمد» ⁽³⁾یعنی نفرستید بر من صلوات تبرّی و چون پرسیدند صلوات تبرّی کدام است؟فرمود آنکه بگوئید«اللهم صل علی محمد»و بس کنید و به همان اکتفا نمائید،بلکه می‌باید گفت«اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد»چه تبرّی ⁽⁴⁾به معنی بیزاری است،یعنی آن قسم صلوات فرستادن موجب بیزاری و ناخشنودی آن حضرت است-نعوذ باللّه منها-و چون صلوات از حق تعالی رحمت است و از غیر او طلب رحمت و نزد بعضی معنی

«اللهم صل علی محمد و آل محمد»این است که بار خدایا تعظیم کن محمد و آل محمد را در دنیا به اعلای دین و اظهار دعوت و القای شریعت و در آخرت به قبول شفاعت و زیادتی ثواب و اظهار فضل ایشان بر اولین و آخرین.

گفته‌اند این تشریف ابلغ است از تشریف آدم به سجود ملائکه؛زیرا که این در هر تشهّد واجب است و شیخ طوسی رحمه اللّه آن را از ارکان شمرده و از امام جعفر صادق علیه السّلام مروی است که هرکه نماز کند و صلوات را عمدا ترک کند نماز او صحیح نیست.اما در غیر نماز خلاف است و بعضی گویند در هر مجلسی یک بار واجب است و بعضی بر آنند که در مدت عمر یک بار واجب است و مذهب ابن بابویه آن است که هرگاه نام آن حضرت مذکور شود صلوات فرستادن واجب است و این اصحّ است چه این دلالت بر رفعت شأن آن حضرت و شکر احسان او می‌کند و ما به آن مأموریم و اگر چنین نباشد مثل ذکر بعضی از ما بعضی را خواهد بود و این منهی است که حق تعالی فرموده: لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً ⁽¹⁾یعنی مگردانید خواندن رسول را چون خواندن بعضی از شما بعضی را.

مرویست پرسیدند که یا رسول اللّه چگونه است قول حق تعالی که می‌فرماید: إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ ⁽²⁾،یعنی سرّ این چیست که گفته که حق تعالی و ملائکه او صلوات می‌فرستند بر پیغمبر؟آن حضرت در جواب فرمود که این از«علم مکنون»است یعنی پوشیده است بر خلایق و اگر سؤال نمی‌کردید از آن خبر نمی‌دادم.حق تعالی دو فرشته را بر من موکّل گردانیده است و من نام برده نمی‌شوم نزد بندۀ مؤمن که بر من صلوات فرستد مگر آنکه آن دو فرشته می‌گویند حق تعالی ترا بیامرزد؛پس حق تعالی و ملائکۀ او در جواب آن دو ملک می‌گویند آمین و ذکر کرده نمی‌شوم نزد مسلمانان که صلوات بر من نفرستند الاّ آن

دو ملک گویند خدای تعالی تو را نیامرزد؛پس حق تعالی و ملائکه در جواب ایشان آمین گویند.

و نزد امامیه به تنهائی بر هر یک از ائمه صلوات می‌توان فرستاد و صاحب کشّاف و شارح بخاری گفته‌اند ⁽¹⁾قیاس مقتضی آن است که صلوات بر هر یک از آحاد مسلمانان توان فرستاد لیکن چون رافضیان در ائمه خود این را شایع می‌دانند ما منع می‌کنیم!؟و در اهل بیت و ائمه نیز بجهت آنکه به رفض متهم نگردیم مکروه می‌داریم.

چنانچه مصنّف«هدایه»که حنفی است گفته ⁽²⁾که انگشتری در دست راست کردن سنّت است لیکن چون شعار رفضه است ما در دست چپ می‌کنیم!؟و بعضی از ایشان گفته‌اند که ما تجویز فاصله میان آل و نبی رغما للشّیعه کرده‌ایم و بعضی از علمای شافعیه گفته‌اند که تسطیح قبور سنّت است لیکن چون شعار شیعه شده است ما تسنیم او را اولی می‌دانیم.

و بعضی گفته‌اند وضو ساختن از حوض افضل است از ساختن وضو در آب جاری رغما لهم ما در آب جاری تجویز کرده‌ایم!؟و حقیر در حیرت است که چون رافضیان زنده‌اند چرا سنّیان رغما لهم نمرده‌اند.

و آیۀ وافی هدایه دیگر

اَلَّذِینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا

⁽³⁾ نازل شده است در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام چه جماعتی از منافقین ایذای آن حضرت می‌کردند و تکذیب او می‌نمودند و این آیه به آیه سابقه مربوط است و هرگاه حق تعالی صلوات بر رسول فرستد و آن حضرت به حسب«آل»بودن متصل به صلوات باشد و وجوب آن ذکر شد؛پس ایذای آن حضرت ایذای رسول اللّه

و ایذای او ایذای خداست؛پس ایذای آن حضرت ایذای خدا باشد و این صفت دیگران را نبوده؛پس او افضل باشد.

و از مقاتل منقول است که آیه سابق که إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ ⁽¹⁾است هم در شأن امیر المؤمنین نازل شده و مروی است که بعد از نزول این آیه حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله یک تار موی خود را گرفته فرمود:«یا علی،من آذی بشعرة منک فقد آذانی و من آذانی فقد آذی اللّه و من آذی اللّه فعلیه لعنة اللّه» ⁽²⁾یعنی ای علی،هر که برنجاند یک موی ترا به تحقیق که مرا رنجانیده باشد و هر که مرا رنجانیده باشد خدا را رنجانیده و هر که خدا را برنجاند،لعنت خدا بر او ریزان گردد و او را از رحمت خود دور گرداند.و بعینه مثل این حدیث در شأن حضرت فاطمه علیها السّلام واقع شده و این هر دو آیه نص است بر افضلیت آن حضرت مثل آیه سابق.

آیه دیگر آیۀ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ ⁽³⁾است.ثعلبی در تفسیر خود ذکر کرده که این آیه در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام نازل شده و اول آیه این است که یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ ⁽⁴⁾تا آخر آیه.حق تعالی خبر می‌دهد که هر که از شما از دین برگردد و مرتد شود پس زود باشد که بیارد حق تعالی قومی را که دوست دارد ایشان را و ایشان دوست دارند او را، مهربان باشند بر مؤمنان و سخت دل باشند بر کافران،جهاد کنند در راه خدا و از ملامت کسی نترسند و از امامین همامین امام محمد باقر و امام جعفر صادق علیهما السّلام مروی است ⁽⁵⁾که فرمودند که این در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام و اصحاب اوست که با

ناکثین و قاسطین و مارقین-جمل و صفّین و نهروان-مقاتله کردند و آنهایند خوارج و نواصب و اهل ارتداد و بعد از پیغمبر خدا کسی که متصف به این پنج صفات باشد که آیه مذکوره دلالت بر عظم شأن او باشد نبود الاّ امیر المؤمنین که در همه صفات با پیغمبر خدا مساوی است و مؤید این است قول رسول خدا که فرموده در غزوه خیبر که فردا رایت را به کسی می‌دهم که خدا و رسول،او را دوست دارند و او خدا و رسول او را دوست دارد و او کرّار غیر فرّار باشد و باقی صفات در او چون روز روشن است و فخر رازی نیز گفته ⁽¹⁾که به دو دلیل باید این آیه در شأن علی علیه السّلام باشد:

یکی آنکه در روز خیبر رسول خدا فرمود که فردا عطای رایت به شخصی می‌نمایم که صفاتی که در این آیت است بعینها در او موجود باشد.

وجه دوم آنکه بعد از این آیه مبارکه إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ ⁽²⁾واقع شده بی‌فاصله و این آیه در شأن امیر المؤمنین علی است؛پس اولی آنست که آیه بی‌فاصله بر او سابق باشد و همه در شأن آن حضرت باشد و لیکن بعد از آن تشکیکات واهیه کرده اگر چه به موجب آن مثل که«سرکه جائی ترش است که آب نباشد» جواب همه حاضر است اما به جهت خوف طول و ملال قاریان و مستمعان مرتکب نقل آن نشده.

آیه دیگر آنکه در سوره«الحاقه»می‌فرماید که وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ ⁽³⁾یعنی نگاه دارد این پند را گوش پندنگاه‌دارنده که پندگیر دو نفع یابد از آنچه شنود.و در حدیث وارد است که حضرت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بعد از نزول این آیه فرمود من از خدای تعالی درخواستم که بگرداند«اذن واعیه»گوش ترا ای علی چه گوش نفع‌گیرنده آن حضرت را بود که هرگز نسیان بر او طاری نمی‌شد و در کشف الغمه از بریده ⁽⁴⁾و در

مناقب خوارزمی از ابی احمد عاص نقل کرده ⁽¹⁾که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله با علی علیه السّلام،گفت:

حق تعالی امر کرده مرا که به تو نزدیک باشم و از تو دور نباشم و آنگاه تعلیم کنم ترا و آنگاه تو بشنوی و یادگیری و این آیه کریمه نازل شد و در تفسیر ثعلبی مسطور است ⁽²⁾که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله با مرتضی علی علیه السّلام خطاب نموده گفت:از خدای تعالی درخواستم که بگرداند گوش پند نگاه‌دارنده گوش تو را و ترا تعلیم کند و سزاوار است که حق تعالی تو را بشنواند و تو را لازم است که پند گیری.پس این آیه نازل شد و حافظ ابو نعیم در کتاب حلیة الاولیاء از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل کرده ⁽³⁾و ابو القاسم در تفسیر خود و ابو الحسن واحدی نیز در تفسیر ⁽⁴⁾خود روایت کرده‌اند از علی علیه السّلام که آن حضرت فرمود که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله مرا به سینه بی‌کینه خود چسبانید و گفت:

پروردگار من مرا امر کرده که نزدیک گردانم به خود تو را و دور نگردانم از خود تو را و بشنوانم به تو و تو فراگیری وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ درین معنی نازل گشته.

و در«مناقب» ⁽⁵⁾از ابن عباس نقل کرده‌اند که چون این آیه نازل شد حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله فرمود که از حق تعالی در خواستم که بگرداند این گوش را گوش علی علیه السّلام و علی گفت که بعد از آن هیچ نشنیدم از رسول خدا مگر آنکه او را حفظ کردم و در گوش نگاه داشتم و هرگز فراموش نکردم.

و صاحب کشّاف ⁽⁶⁾و فخر رازی ⁽⁷⁾بعد از ذکر روایت و نزول آیه در شأن امیر المؤمنین نکته‌ای ذکر کرده‌اند در بیان اینکه چرا أُذُنٌ واعِیَةٌ ⁽⁸⁾واقع شده به

صیغۀ واحد نکره؟

نکته آنکه تا اشعار باشد به آنکه گوش پندپذیر در میان خلق کم است و سرزنش کند مردمان را به آنکه گوش نمی‌کنند و فرا نمی‌گیرند ⁽¹⁾و به آنکه بدانند که یک گوش پند فراگیر و فرمانبردار که فرمانبرداری حق تعالی کند نزد حق تعالی به عالمی برابر است و آن یک گوش سواد اعظم است و غیر از او اگر چه عالمی پر باشد التفاتی از جانب خدای تعالی به جانب آنها نیست و وجود ایشان با عدم برابر است و همه طفیل وجود آن یک کس‌اند؛پس به گواه این دو شخص که رأس و رئیس اهل سنّت‌اند حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام مخصوص باشد به نزول آیه و به اینکه دعای پیغمبر خدا در حق او مستجاب شده و غیر او همه محل سرزنش و هدف تیر ملامت‌اند و التفاتی به سوی ایشان نیست و او منظور نظر الهی است؛پس او احق و اولی به امامت است و خلیفه رسول خدا باشد و هر عاقل که نیک تأمّل کند در کتاب خدا و حدیث رسول خدا محمد مصطفی می‌داند که زیادتی نمی‌باشد الاّ به علم و حق تعالی فرموده: إِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ ⁽²⁾یعنی خوف و خشیت را جناب الهی در بندگان دانشمند حصر فرموده.و رسول خدا فرمود:«فضل العالم علی العابد کفضلی علی ادناکم» ⁽³⁾یعنی زیادتی صاحب دانش بر عبادت‌کننده بی‌دانش،مثل زیادتی من است بر یکی از شما که از همه شما فرومرتبه‌تر باشد.و کسی را در این شک و شبهه‌ای نیست که امیر المؤمنین علیه السّلام اعلم و افقه از باقی اصحاب بود بلکه بعد از پیغمبر،افضل از جمیع کاینات بوده و استغنای او در همه باب،بخصوص در«علم»مشهور است و اقرار دیگران به نادانی خود و احتیاج در همه چیز به تخصیص در حل مشکلات در همه جا و نزد همه کس مذکور حتی

آنکه به اعتقاد مخالف،خلیفه دوم در هفتاد و دو مقام به اعتراف همه«لو لا علیّ لهلک عمر!» ⁽¹⁾گفته و به اعتقاد خصم خلیفۀ اول هر بار که بر منبر می‌رفت می‌گفت:

«اقیلونی»و برین قیاس است حال دیگران؛پس آن حضرت اعلم باشد و هر که اعلم است،افضل است و بعد از ثبوت این دو مقدمه نتیجه بدیهی است و انکارش مکابره و عناد و السلام علی من اتبع الهدی.

و آیۀ تمام هدایۀ دیگر

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ

⁽²⁾ است که جمهور اهل سنت حتی ابن حجر در«صواعق» ⁽³⁾از ابن عبّاس نقل کرده‌اند و صاحب کشف الغمّه نیز از حافظ ابن مردویه روایت کرده که چون این آیه نازل شد حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله فرمود که«یا علی،هم انت و شیعتک تأتی انت و شیعتک یوم القیامة راضین و یأتی اعدائک غضبانا مقتحمین» ⁽⁴⁾یعنی یا علی،اهل این آیه توئی و شیعیان تو که خوش وقت و راضی خواهید آمد روز قیامت و آزرده و غضبناک خواهند آمد در آن روز دشمنان تو؛چه معنی آیه آنست که آنان که گرویده‌اند و کرده‌اند عملهای پاک و ستوده،ایشان‌اند بهترین همه آفریدگان و بهترین به ایمان درست و عمل صالح است و این هر دو در امیر المؤمنین علیه السّلام و ائمه معصومین و تابعان ایشان موجود و ایشان به این صفت کمال متّصف و در غیر ایشان وجود ندارد. ⁽⁵⁾

و آیۀ سراپا هدایۀ دیگر آنکه فرمود: وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ ⁽⁶⁾و همچنین تا آخر سوره وَ تَواصَوْا

بِالصَّبْرِ که هر یک به سر خود دلیل جدائیست بر امامت آن حضرت،چه در آیه اول مراد از إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا امیر المؤمنین علیه السّلام و سلمان رضی اللّه عنه است و مراد از«انسان» که در زیانکاری است،ابو جهل است.بنابر تفسیر مشهور.

و نیشابوری در تفسیر خود گفته ⁽¹⁾که از مقاتل منقول است که مراد از«انسان» ابو لهب است.بهر تقدیر؛ابو جهل یا ابو لهب می‌گفته که محمد در زیانکاری است پس حق تعالی قسم یاد فرموده به«عصر»که مراد«نماز عصر»است یا«عصر هر پیغمبری»و یا«عصر پیغمبر ما»و یا به عصری که مشتمل است بر عجایب و غرایب بسیار بر آنکه امر به ضد آن چیزی است که یکی از آن دو توهّم کرده‌اند و الف و لام در«الانسان»،الف و لام جنس است و تنکیر خبر از جهت تعظیم است؛یعنی به درستی که همه آدمیان در زیانکاری‌اند که عمر را در مطالب ناپایدار دنیا صرف می‌نمایند و هر روزه عمر ایشان در کاستن است و تا چشم بهم می‌زنند سرمایه از دست رفته است و کسب طاعتی نکرده‌اند پس همه عمر در نقصان و زیان‌اند مگر آنهائی که ایمان آورده‌اند و کرده‌اند کردارهای پسندیده و آخرت را به دنیا خریده‌اند و رستگاری یافته‌اند.و فاضل نیشابوری در تفسیرش گفته ⁽²⁾که اگر چه بنده به مناجات و تحصیل عبادات مشغول باشد که هنوز در زیانکاری است چرا که هیچ طاعتی و عبادتی نیست که بهتر از آن به جای نتوان آورد و نمی‌تواند بود که بنده را ممکن نبوده باشد که عملی بکند که اثر آن باقی بماند و لذت آن دائمی باشد چه جای آنکه عمر را در غفلت به سر برده و وقتی خبردار می‌شود که جز حسرت و ندامت چیزی نداشته باشد. وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ از ابن عباس مرویست که گفت:هو علی علیه السّلام و ضمیر راجع است به مدلول و جمع بودن ضمیر به جهت تعظیم؛یعنی آنهائی که وصیت کرده‌اند یکدیگر را به عمل درست و امر به طاعت و

اجتناب از معاصی و اقامت به طریق حق مستقیم و دوری از مناهی و نافرمانی؛پس هرگاه ایمان و عمل صالح در اول و وصیّت به صبر در آخر،به علی علیه السّلام مخصوص باشد آن حضرت باشد به جانشینی پیغمبری که حق تعالی او را به همین کار به خلق فرستاده است.

و آیه دیگر آنکه فرمود: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ ⁽¹⁾که حق تعالی واجب ساخته بر همه مؤمنان که با صادقان باشند و آنهائی که معلوم است از ایشان راستی و راست‌کرداری و راست گفتاری آنها نیستند مگر جمعی که معصوم باشند چه تجویز کذب و دروغ در غیر معصوم می‌رود و آن معصوم،امیر المؤمنین است که به اعتراف دوست و دشمن،معصومی غیر از او نبود؛پس او به یقین بلافاصله امام باشد و حافظ ابو نعیم که از اهل سنّت است از ابن عباس نقل کرده ⁽²⁾که این آیه در شأن آن حضرت نازل شده و همچنین آیه وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّاکِعِینَ ⁽³⁾که این آیه نیز نازل شده است در شأن حضرت رسول پناه صلّی اللّه علیه و آله و مرتضی علی علیه السّلام چه این هر دو نزد همه کس اول آن کسانند که سجود و رکوع نموده‌اند و بندگان را امر شده به رکوع با راکعان؛یعنی به خضوع و خشوع و حضور قلب.

و ایضا از ابن عباس مروی است ⁽⁴⁾که گفت:مراد از آیه وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّاکِعِینَ رسول خدا و مرتضی علیهما السّلام‌اند چه این هر دو نزد همه کس اوّل آن کسانند که سجود و رکوع نموده‌اند.

و آیه دیگر قوله تعالی یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ

تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ

⁽¹⁾ است.

خلاصه کلام در این مقام آن است که چون رسول خدا از وظایف حجّة الوداع فارغ شده عازم مدینه گشت،جبرئیل امین نزول نموده پیغام الهی را رسانید که علی بن أبی طالب را امام کلّ انام نموده عهد و بیعت او را بر جمیع مکلّفین لازم گردان و پیغام من به بندگان برسان و بگو علی بنده من و خلیفه و وصی رسول من است و طاعت او مقرون به طاعت من و مخالفت او مخالفت من است و منکر این امر از جملۀ کفّار است.پس حضرت خاتم الأنبیاء در آن روز خلوتی ساخته جواهر خزاین اسرار نبوّت را با آن جناب ولایت مآب در میان نهاد و چون عایشه به امر خلوت پی برده در تحقیق آن از حضرت رسالت پناه مبالغه نمود.حضرت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله در اخفای آن نهایت اهتمام نمود تا به حدی که فرمود که اگر افشای این راز نمائی خلاف امر من کرده باشی و آنگاه در زمره کفره داخل باشی و چون عایشه بر مجملی از نزول جبرئیل و امر الهی در آن باب وقوف حاصل نموده،مبالغه و سفارش رسول خدا را در کتمان راز اعتباری نکرده بعد از ساعتی حفصه دختر عمر را خبردار کرد که سر«کلّ سرّ جاوز الاثنین شاع» ⁽²⁾به ظهور آمد و حفصه پدر را آگاه ساخت و او به ابی بکر رسانید و از او به ابو عبیده جرّاح و عبد الرحمن عوف رسید و از ایشان به باقی منافقین سرایت کرده تا آنکه مجتمع شده در هلاکت پیغمبر خدا اندیشه‌ها نمودند تا رأی همه به تعلیم ابلیس لعین به قصه عقبه قرار گرفت و آن قصه در محل خود مذکور است و چون ضمیر منیر حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله جام جهان‌نمای لوح تقدیر بود عایشه را طلب فرمود و به این کلام او را مخاطب ساخت:«افشیت سرّی و اللّه یجازیک بعملک»!؛یعنی فاش کردی سرّ مرا خدای تعالی جزا دهد تو را به آنچه کردی تو در افشای راز و بعد از آن در طی مسافت و شتافتن به جانب مدینه

آن حضرت به جدّ شده منزل به منزل می‌آمد تا به موضعی که آن را«کراع الغمیم» ⁽¹⁾نام است رسید در آنجا جبرئیل نازل شده این آیه آورد که فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یُوحی إِلَیْکَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ ⁽²⁾و اظهار گله‌مندی از رسول خود در تأخیر چیزی که غایت تأکید در آن باب واقع شده بود نمود؛معنی آنکه پاره‌ای از وحی که می‌فرستم ترک می‌نمائی و نمی‌رسانی و سینۀ تو را محل آن نمانده که این قسم امور در او جا گیرد.و این نهایت تأکید و تشدید است و بعد از ساعتی به موضع مشهور به «غدیر خم»رسید.جبرئیل امین دیگر باره بجهت تأکید،نزول نموده آیۀ مبارکه یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ ⁽³⁾را تا به آخر رسانید؛یعنی ای رسول من،برسان به بندگان آنچه از خدای تعالی به تو رسیده و اگر نرسانی تبلیغ رسالت نکرده باشی و اگر درین امر مساهله نمائی چون نرسانیدن بعضی،حکم نرسانیدن همه را دارد همانا که به هیچ وجه تبلیغ رسالت نکرده خواهی بود و اگر تو را از رفیقان و منافقانی که همراه تواند دغدغه‌ای باشد،خدای تعالی حافظ و نگهبان تو است از شر دشمنان،اندیشه مدار.بنابراین در همان جا در عین گرما با آنکه محل نزول قافله نبود فرود آمدند و هر کس که پیش رفته بود،امر شد که برگردد و هر که در عقب مانده بود ندا کردند که زودتر برسد و منبری از پالان شتران راست کرده پیغمبر خدا بر آن منبر بر آمده خطبه‌ای بلیغ مشتمل بر فواید تمام و بلاغت ما لا کلام در حمد و ثنای الهی و مواعظ و نصیحت امت کما هی و بیان خلافت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام از جانب رب العالمین ادا فرموده گفت:گوش کنید ای حاضران و مطیع و فرمانبردار باشید ای مؤمنان!که این آخرین مقامی است که مرا امر فرموده حق تعالی تا برسانم به شما ای گروه آدمیان که نصب فرموده حق تعالی در میان شما صاحب اختیاری در امر دین و

دنیا و امامی که اطاعت او فرض است بر مهاجر و انصار،حاضر و غایب،عرب و عجم،کوچک و بزرگ،بنده و آزاد،سفید و سیاه و هر که به وحدانیّت خدا اقرار دارد و می‌داند که حکم او بر همه جاری است و طاعت او بر همه واجب و مخالف ملعون باید بداند که بعد از او حکم من بر همه جاری است بعد از من حکم امامت از آن علی است و بعد از او از آن ذریّه من است که از اولاد علی باشند تا به روز قیامت و کسی بعد از من غیر از علی سزاوار امامت نیست و حلال نیست کسی را امر کردن مؤمنان غیر از علی بن أبی طالب علیه السّلام.

و این معنی بعضی از خطبۀ آن حضرت است و آن خطبه‌ای است طولانی ⁽¹⁾که ترجمه آن در ده ورق تمام نمی‌شود و بعد از اتمام خطبه دست امیر المؤمنین علیه السّلام را گرفته او را نیز به بالای منبر جای داده به نوعی که مردم صف‌ها همه مشاهده نمودند و گفت:ای مسلمانان!الست اولی بکم من انفسکم؟و به روایتی فرمود الست اولی بالمؤمنین من انفسهم؟یعنی آیا نیستم من اولی به مؤمنان از نفسهای ایشان؟همه گفتند:بلی،یا رسول اللّه چنین است و تو اولی به مائی از ما؛پس گفت:

«من کنت مولاه فعلیّ مولاه» ⁽²⁾یعنی هر که را من مولی و راهنما و اولی به تصرف بوده‌ام در دین و دنیای او،بعد از من علی مولی و راهنما و اولی به تصرف در امور دین و دنیای اوست.و بعد از اتمام خطبه و تأکیدات واقعه دست به دعا برداشته گفت:«اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه»؛یعنی الهی دوستی کن با کسی که با علی دوستی کند و دشمنی کن با کسی که با علی دشمنی کند.«و انصر من نصره و اخذل من خذله»؛و یار باش و یاری کن با هر که یاری کند علی را و خوار و زبون دار کسی را که علی را خوار و زبون دارد.«و ادر الحق معه کیف ما دار»؛الهی،حق و صدق و راستی را بگردان با علی به هر طریق که بگردد و به هر راه که برود.

و بعد از فراغ جمیع مردمان که بعضی صد و بیست هزار کس و بعضی بیشتر و بعضی کمتر نیز گفته‌اند همه بر آن حضرت سلام کردند به امارت به این طریق که «السّلام علیک یا امیر المؤمنین»و عمر بر آن همه افزود به این طریق که گفت:«بخ بخ اصبحت مولای و مولی کلّ مؤمن و مؤمنة» ⁽¹⁾!این کلمه«بخ بخ»را عرب در حال رضا و در وقت تعجب استعمال می‌کند به جای«په‌په »یا«وه وه»و به زبان عجم؛یعنی امام و سردار شدی و بر من و سایر مؤمنان.

و شعرای عرب در آن روز قصیده‌ها در تهنیت این امر گفته‌اند و حسّان بن ثابت از حضرت رسول رخصت گفتن و خواندن قصیده‌ای طلبیده چنانچه مشهور است قصیده‌ای شاعرانه و غرّا گفت و حضرت او را تحسین فرمود و عمرو عاص هم در آن روز قصیده‌ای شاعرانه گفت و معنی‌های بلند در آن قصیده قصد کرده و از آن جمله گفته:

بآل محمد عرف الصواب

و فی ابیاتهم نزل الکتاب ⁽²⁾

و چون به اسم مبارک حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام رسیده گفته:

فضربته کبیعة یوم خم

معاقدها من القوم الرقاب

؛یعنی جا و محل فرود آمدن شمشیر او،گردنهای مردم است و محل بیعت روز غدیر نیز همان گردنهای مردم است یعنی به آن بیعت وفا نمودن،بر گردنهای جمیع مردمان لازم است و شاید آن قصد هم کرده باشد که چنانچه تیغ او بر گردن بعضی کفار موجب آزردگی و دل تنگی ایشان می‌بود،بیعت او نیز چون بر گردن مردم لازم شد بعضی دلتنگ و آزرده باشند و اگر چنین نبودی بعد از اندک روزی آن همه تأکید الهی و آمد و شد جبرئیل و بر منبر بردن حضرت مصطفی جناب مرتضی علی را و وصیّات و سفارشات و مبالغات و تأکیدات نبوی را ناشنیده نمی‌انگاشتند

و نادیده نمی‌پنداشتند و دیگرش آنکه:

اذا نادت صوارمه النفوسا

فلیس لها سوی«نعم»،الجواب

؛یعنی وقتی که شمشیر او نفس‌های مردم را بطلبد بغیر از لبّیک و بلی، جواب ندارند.

و از ابن عباس و ابو ذر و حذیفه مروی است ⁽¹⁾که هنوز اهل بیعت متفرق نشده بودند که جبرئیل علیه السّلام نازل شده رسول خدا را خوش‌حال ساخت به این آیه مبارکه:

اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً

⁽²⁾ آن حضرت را بشارت داد و حاضران روز غدیر بلکه عالمیان را خبردار گردانید که اسلام در آن روز کامل شد و نعمت الهی بر بندگان اتمام پذیرفت و رضا و خوشنودی خالق ارض و سما از مسلمانان در آن روز به حصول پیوست و از اینجا معلوم می‌شود که واجبات دیگر،خواه از اصول و خواه از فروع،نزد اللّه تعالی مثل امامت و ولایت نیست و اکمال دین و اتمام نعمت را به امیری و سرداری و صاحب اختیاری آن مرکز دایرۀ امامت و سرکردۀ سلسله ولایت منوط و مربوط ساخت و چون این خبر به اطراف و جوانب رفت،حارث بن نعمان که از قبیله فهر و سردار آن طایفه بود آتش نفاق از سینۀ پرکینه‌اش شعله کشیده و به مدینه آمده به مجلس حضرت رسالت پناه در آمد و گفت:ما را به وحدانیّت خود و نبوّت خود و نماز و روزه و زکاة تکلیف کردی و ما قبول کردیم و به اینها راضی نشده،خلافت را به پسر عمّ خود حواله نمودی؟!این از فرموده تو است و یا از جانب خدا؟!حضرت رسول قسم یاد نمود که این کار به فرموده خدا واقع شد.پس،از مجلس روگردان شده گفت:الهی،اگر آنچه محمّد می‌گوید حق است بفرما که از آسمان سنگی به سر من فرود آید که مرا تاب شنیدن این حکایت نیست!!؟هنوز سخن او تمام نشده بود که

سنگی از آسمان بر سر او آمد و از طرف زیرینش بیرون رفته و به جهنّم پیوست و مقارن این حال،سوره مبارکۀ سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ⁽¹⁾نازل شد؛یعنی سؤال کرد سائلی عذاب واقع شونده را که هیچ چیز دفع آن نکند و آن واقع شد.و ظاهر است که آن همه عناد که از حارث ملعون به ظهور آمد از برای مولی ساختن و اولی به تصرف دانستن حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام بود،نه به معنی نصرت و دوستی و غیر آن،چنانچه اهل سنت بر آن حمل می‌نمایند.

حاصل کلام آنکه،نزول پیغمبر در آن زمان که از غایت گرمی هوا مردم رداهای خود و عباهای خود را در زیر پاها می‌نهادند و در آن مکانی که نزول مسافر در آن متعارف نبود در زیر درخت مغیلان از پالان اشتر منبر ساختن و مردمان را برگردانیدن و خطبه به آن طول خواندن البته نخواهد بود الاّ بجهت امری عظیم نه از برای مجرد اظهار محبت و نصرت و نظایر آن،چنانچه بعضی از روی عناد گفته‌اند، خصوص«الست اولی بکم من انفسکم»که صریح است در ریاست دین و دنیا،چه اولی به نفس مردم از مردم بعد از حضرت حق تعالی،پیغمبر است و یا امام؛و بعد از نزول یافتن آیه اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ ⁽²⁾ناچار است که مراد از مولی متصرّف در امور مسلمانان باشد نه ناصر و محبّ و غیر آن از معانی که در لغت مقرر شده چه جمیع مؤمنان در آن شریک‌اند و معنی این می‌شود که علی علیه السّلام متصرّف است در امور مردم از دین و دنیا و حقوق و تدبیر امور ایشان بعد از من چنانچه من الحال اولی به تصرّفم در آن امور و معنی امامت همین است و چگونه قدحی در آن توان نمود و حال آنکه نزد جمهور این حدیث به مرتبۀ تواتر رسیده.

چنانچه شیخ مفسّر و محدّث عماد الدین بن کثیر شامی شافعی در«تاریخ

کبیر» ⁽¹⁾در ترجمه محمد بن جریر شافعی ذکر نموده که او را کتابی است مشتمل بر دو مجلّد که احادیث غدیر خم را در آن جمع کرده و نقل نموده که ابو المعالی جوینی شافعی که مشهور به امام الحرمین تعجب می‌کرده و می‌گفت که در بغداد کتابی در دست صحّافی دیدم در پشت آن نوشته بود که جلد بیست و هشتم از طرق «من کنت مولاه فعلیّ مولاه»و از ابو علی عطای حمدانی منقول است که گفته من این حدیث را از دویست و پنجاه طریق روایت دارم و شیخ محمد جزری شافعی که از اکابر ائمه حدیث اهل سنّت است رساله مشهور ⁽²⁾در تواتر حدیث غدیر دارد و تواتر این حدیث را در آنجا به چندین طریق اثبات نموده و بالجمله این خبر را شیوع و ظهور نه در مرتبه‌ای است که کسی منکر آن تواند بود.

و از جمله حکایات شنیدنی آنکه یکی از معاندین در رساله‌ای ⁽³⁾،بر احادیث غدیر اعتراض کرده که هرگاه حضرت رسول خدا بر خلافت علی علیه السّلام نص می‌کرد چرا به طریق دیگر احکام در شهر در میان مردم نمی‌کرد تا پوشیده نماند و کسی انکار آن نکند چرا در سفر بایستی کرد و بر پالان شتر چنانکه کسی دزدیده کاری بکند مدینه کجا بود و مسجد و منبر کجا و چون این کار نزد شیعیان با نبوت برابر است پنهان و بی‌قباله و گواه نبایستی کرد تا یکی گوید نشنیدم و یکی گوید حاضر نبودم بایستی تصریح نمودن و توضیح فرمودن تا بر کسی مخفی نماند چنانچه گفته‌اند: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ و ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ و یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً و هارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی و چون واقعه غدیر که در شأن علی علیه السّلام روایت می‌کنند برین وجه نیست ظاهر شد که قول شیعه باطل است.

و شیخ عبد الجلیل رازی در جواب فرمود ⁽¹⁾که آن ناصبی اول بایستی این اعتراض بر خدا کند و گوید که در شب تاریک و باد و باران به موسی غریب و تنها در بیابان از درختی آواز دهی و انا اللّه گوئی چنانکه کسی دزدیده کاری کند بی‌آنکه منبری باشد و اهل عالم همه حاضر باشند و معنی نداشت همچنین مکه و کعبه و بنی هاشم و قریش را گذاشته محمد را تنها به کوه حرا بری و با او رازگوئی چنانکه کسی دزدیده کاری کند وجهی نداشت،اگر تقریر رسالت موسی علیه السّلام در بیابان و شب تاریک و تقریر رسالت مصطفی در غار حرا نقصانی به نبوت نمی‌رساند،تقریر امامت علی علیه السّلام هم در بیابان و بر منبر پالان شتر نقصان امامت نباشد.

و آنچه گفته که نامهای پیغمبران را بعضی در قرآن ظاهر کرده بایستی به نام علی علیه السّلام هم صریح ذکر فرمودی تا شبهه نماندی؟آن ناصبی از مذهب خود برگشته مالک الملک را معزول و یفعل اللّه ما یشاء را فراموش کرده نمی‌داند که معرفت نبی سمعی است و معرفت امام عقلی و عجب است که با خدا منازعه نمی‌کند که تو می‌گوئی أَقِیمُوا الصَّلاةَ و صریح نمی‌گوئی که فریضه چند است و سنّت چند؛ در سفر چند و در حضر چند؛و امّت محمد را سرگردان می‌داری و می‌گوئی آتُوا الزَّکاةَ و نمی‌گوئی از بیست دینار یک دینار و از ده من یک من تا فقها را خلاف نباشد و شریعت مقرر می‌فرمائی و اجتهاد را به ما حواله می‌کنی تا هفتاد و سه قول مختلف پیدا می‌شود؛پس اگر درین سمعیّات اجمال و ابهام رواست تا بعثت محمد صلّی اللّه علیه و آله عبث نباشد،مسأله امامت خود عقلی است اگر نام علی به تصریح نباشد،نقصانی پیدا نمی‌آید.

محمد غزّالی ناصبی ⁽²⁾دعوای اجماع بر صحت حکایت روز غدیر و عبارت عمر که مشتمل است بر کلمه«بخ بخ»گفته:«هذا تحکیم و رضا و تسلیم ثمّ بعد هذا

غلب الهوی لحبّ الرئاسة و حمل عمود الخلافة و خفقان الستور فی قعقعة الرایات و اشتباک ازدحام الخیول و فتح الامصار و سقاهم کأس الهوی فعادوا الی الخلاف الاول و نبذوه وراء ظهورهم و اشتروا به ثمنا قلیلا فبئس ما یشترون» ⁽¹⁾یعنی روز اوّل حکم الهی نمودند و رضا دادند و تسلیم کردند و بعد از آن به هوای نفس و محبت دنیا و حب جاه و ریاست که ایشان را به خلافت نام برند و محبت آنکه علمها و نشانهای خلافت در پس و پیش ایشان می‌رفته باشد و اسبان و استران سواری دست و پا از هم گذرانیده صورت شبکه به نظر در آید و مردمان بر در خانه ایشان جمع شوند چنانکه روش حکّام دنیا است و عهد و میثاق روز غدیر را فراموش کرده در پس پشت انداخته آخرت را به دنیا فروختند به بهای سهل و بد،خرید و فروختی بود که ایشان کردند.

و این عبارت غزالی را ابن جوزی که از اکابر آن طایفه است نیز نقل نموده؛ حاصل استدلال به این آیه آنکه،احمد بن حنبل در«مسند» ⁽²⁾خود و ثعلبی در تفسیرش ⁽³⁾و ابن مغازلی شافعی در کتاب«مناقب» ⁽⁴⁾و ابن عقده از صد و پنج طریق ⁽⁵⁾و دیگران از اکابر اهل سنت چون ابن جزری شافعی در رساله‌ای که«اسنی المطالب فی مناقب آل أبی طالب» ⁽⁶⁾نام کرده جمیعا نقل نموده‌اند که این آیه وافی هدایه در بیان فضیلت امیر المؤمنین علیه السّلام نازل شده در روز غدیر خم و همچنین آیه اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ ⁽⁷⁾و همه به این روش نقل نموده‌اند که چون این آیه وافی هدایه یا أَیُّهَا

اَلرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ

⁽¹⁾ تا به آخر نازل شد حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله دست حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام را گرفته بلند کرد تا به حدی که مردمان سفیدی زیر بغل آن حضرت را دیدند و گفت:«یا ایّها الناس!الست اولی بکم من انفسکم؟و چون مردمان گفتند:بلی،یا رسول اللّه؛پس فرمود:«من کنت مولاه فعلیّ مولاه اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله و ادر الحقّ معه کیف ما دار»و معنی حدیث مذکور پیشتر گفته شد و چون آیه دویم که اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ است تا آخر،نزول فرمود حضرت رسول خدا فرمود:«اللّه اکبر علی اکمال الدین و اتمام النعمة و رضی الرب برسالتی و بالولایة لعلی من بعدی»؛یعنی بزرگ است خدائی که منت نهاد بر من به کامل شدن دین و تمام گشتن نعمت و راضی بودن حق تعالی از پیغمبری من و به ولایت و امامت از برای علی ابن أبی طالب علیه السّلام بعد از من و بعد از آن باز اعاده فرمود قول اول را که«من کنت مولاه فهذا علی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله».

و از این آیات و روایات ظاهر شد که دیگری بغیر آن حضرت مستحق خلافت و نیابت رسول خدا نیست و هر که را دیده ادراک از غبار عداوت خاندان امیر المؤمنین علیه السّلام نابینا نشده باشد و طریق مودّت ذریّه حضرت سید المرسلین بر او پوشیده نگشته و بر حقیقت حکایت روز غدیر مطلع شده و مضمون آیتین مذکورتین-کما هو حقّه-فهمیده،چگونه تقدیم دیگری بر آن آفتاب عالمتاب امامت تجویز تواند کرد و با قهرمان عقل و نقل دست و گریبان تواند شد و شخصی که حضرت مالک الملک در باب خلافت او آن قسم تأکیدی نماید و چون امر صورت پذیرد گوید:«امروز دین و شریعت من اکمال یافت و نعمت خود را بر شما تمام کردم»،در اثبات امامت او احتیاج به بیّنه و برهان خلایق نخواهد بود.

و دیگر از آیات،سورۀ برائت است و این سوره را سورۀ برائت و سورۀ توبه و

فاضحه و فخریه و عذاب گویند چه در او وعید و بیزاری است از کفار و در او ذکر توبۀ مؤمنان است و فضیحت کنندۀ اهل نفاق است و رسوا کنندۀ منافقان است که«بسم اللّه الرحمن الرحیم»امان است و این سوره از برای دفع امان است.نقله آثار از موافق و مخالف معتقدند ⁽¹⁾که چون سورۀ برائت نازل شد حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله سی یا چهل آیه-علی اختلاف القولین-از اوایل این سوره به ابی بکر داده او را فرستاد که در موسم حج به مکه رود و بر اهل مکه بخواند و چون او پاره‌ای از راه را قطع نمود، جبرئیل علیه السّلام نازل شده فرمود:به درستی که حق تعالی تو را سلام می‌رساند و می‌گوید«لا یؤدی عنک الاّ انت أو رجل منک»؛یعنی باید که تو خود متصدّی این امر شوی یا مردی که از تو باشد.پس آن حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام را گفت بر ناقۀ غضبا سوار شده خود را به او رساند و آن سوره را از او گرفته خود طریق رسالت به جا آورد.حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به موجب فرمان،روان شده سورۀ مذکوره را از او گرفته به اهل مکه رسانید و چون ابو بکر برگشته از سبب آن پرسید،پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود که امر الهی شد که من خود آن را برسانم یا کسی که از من باشد و چون علی علیه السّلام از من بود،او را فرستادم.

و این دلالت صریح دارد به آنکه حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام از آن حضرت است و به منزلۀ اوست در تبلیغ احکام الهی و این امر،دیگری را نسزد و علما،این حدیث را نیز دلیل جداگانه شمرده‌اند بر مطلب امامت.

و از اینجا نیز معلوم است که شخصی که حق تعالی بجهت رسانیدن آیتی چند از کتاب خود به بعضی از مردم او را امین نداند،چگونه صلاحیت آن دارد که در رسانیدن تمام آیات کتاب کریم و امامت جمیع امّت،رسول عظیم او را امین دانند و امام خوانند و حال آنکه خدای تعالی از بالای هفت آسمان او را عزل نمود و فرق است میان عزل نمودن و ولیّ ساختن،فرقی که در نزد عقلا مخفی نیست و در مثل

است که«عزل»،طلاق مردان است و از فرمان الهی معلوم شد که او به منزلۀ پیغمبر نیست در تبلیغ احکام چه روا نیست نزد هیچ عاقل تقدیم مفضول بر فاضل.

و ابن بابویه رحمه اللّه در این مقام افاده نماید که هرگاه به موجب خبر مذکور،ابو بکر از پیغمبر نباشد هرآینه تابع او نیز نخواهد بود؛به دلیل قول حق تعالی که فرموده:

فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی

⁽¹⁾ و هرگاه تابع حضرت پیغمبر نباشد،محبّ و دوستدار او نیز نخواهد بود،به دلیل قول حق تعالی که فرموده: قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ ⁽²⁾و هرگاه محب رسول خدا نباشد، مبغض او خواهد بود و حبّ نبی ایمان و بغض او کفر است و چنانچه این خبر درست شد که علی علیه السّلام از حضرت است،دیگر روایات نیز بر آن دلالت دارد.از آن جمله،مخالفان در تفسیر قول حق تعالی که أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ ⁽³⁾روایت کرده‌اند که مراد از«بیّنه»،حضرت پیغمبر است و مراد به شاهدی که تالی او باشد،امیر المؤمنین است و ایضا روایت کرده‌اند از حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله که فرمود«طاعة علیّ طاعتی و معصیته معصیتی» ⁽⁴⁾.

و ایضا روایت کرده‌اند از حضرت جبرئیل که در غزوه احد نظر به امیر المؤمنین علیه السّلام انداخته دید که در پیش روی آن حضرت مجاهده می‌نماید گفت:یا محمد!این غایت یاری و جان سپاری است که علی در نصرت تو به جا می‌آورد.

حضرت رسول خدا فرمود که«انّه منّی و انا منه»جبرئیل علیه السّلام فرمود:«انا منکما»تا به اینجا سخن ابن بابویه است ⁽⁵⁾.

آیه وافی هدایه دیگر آیۀ وَ أَذانٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ

اَلْأَکْبَرِ الی آخره است که آیه سیم از ابتداء این سوره باشد.در«مسند احمد حنبل» ⁽¹⁾مسطور است که«هو علی حین اذن بالآیات من سورة براءة حین انفذها النبی صلّی اللّه علیه و آله مع ابی بکر و اتبعه بعلیّ فردّه و مضی بها علی و قال النبی صلّی اللّه علیه و آله قد امرت ان لا یبلغها الاّ انا او واحد منّی»؛یعنی آن مؤذّن علی بود که احکام را به اهل مکه رسانید و وقتی که آگاه ساخت به آن آیات که از سوره برائت بود.اهل مکه را هنگامی که فرستاد آن آیات را به ابی بکر و علی علیه السّلام را از پی او فرستاد و او را برگردانید و خود،آن آیات را برد و خوف نداشت با آنکه چندین کس از اکابر و اهالی مکه را کشته بود و موسی علیه السّلام با آنکه یک کس از فراعنه را کشته بود چون مأمور شد که به هدایت فرعون رود گفت:

خوف دارم،که از ایشان مردی را کشته‌ام.و چون أبو بکر برگشت و از وجه برگشتن خود و عزل مرتبه تبلیغ سوره پرسید،رسول اللّه گفت:از جانب خدا مأمور شدم که نباید که آن آیات را برساند مگر من و یا شخصی که از من باشد.

و مروی است که چون امیر مؤمنان علیه السّلام عذر گفت که من خطیب نیستم و خرد سالم،رسول خدا فرمود که به امر الهی ناچار است که یا من بروم یا تو.پس حضرت امیر علیه السّلام گفت هرگاه چنین است بروم.رسول خدا فرمود که برو که حق تعالی زبان و دل گویا و ثابت به تو ارزانی می‌دارد و یکی از معاندین گفته که فرستادن پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله علی علیه السّلام را بعد از ابی بکر بجهت این بود که در میان عرب مقرّر و معهود بود که اگر عهد و پیمان در میان آید بغیر از قول آن عهدکننده یا یکی از خویشان او را اعتبار ننمایند و چون رسول در مکه با قبایل عرب عهد کرده بود و دو سه قبیله نقض عهد کرده بودند به جهت تنبیه ایشان می‌بایست که خود برود یا خویشی از او،از این جهت علی را فرستاد نه آنکه ابا بکر را قابلیت این کار نبود.

جواب آنکه خدا و رسول خدا منزّه و مبرّایند از آنکه فعل عبث کنند پس فرستادن کسی را مرتبه اول و بازگردانیدن او را باید که بنا بر غرضی معتدّ به باشد و

چون دلیلست بر فضیلت و بزرگی شخصی که در مرتبه ثانی فرستاده یا بلند شدن نام و آوازۀ او یا آنکه مردمان بدانند که از دیگران این کار نمی‌آید یا این امر از آن شخصی که اول فرستاده‌اند متمشّی نمی‌شود و اگر در این مقام،اول سوره را با امیر المؤمنین علیه السّلام می‌فرستاد احتمال داشت که مردمان را گمان شود که در میان این جماعت غیر از آن حضرت دیگری نیز بوده که صلاحیت این کار داشته باشد و آنکه گفته که در میان عرب مقرّر و معهود بوده اگر آن قاعده مقرّر می‌بود البته رسول خدا نیز می‌دانست و بر او مخفی نمی‌بود پس اینکه آخر از قاعدۀ عرب خبردار شده باشد معنی ندارد؛پس مشخص شد که سرّ آن امر این است که مردمان بدانند که ابی بکر را نزد اللّه تعالی قابلیت این امر نبوده و هرگاه قابل این قسم امری نباشد، البته امر امامت را قابل نخواهد بود.

آیه مبارکه دیگر در سوره نور است که اَللّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ فِیها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِی زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّیٌّ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لا شَرْقِیَّةٍ وَ لا غَرْبِیَّةٍ ⁽¹⁾تا آخر آیه،که اهل سنّت از حسن بصری که رئیس و مقتدا و واعظ و صاحب حالش می‌دانند نقل کرده‌اند ⁽²⁾که گفت:مراد از«مشکاة»فاطمه زهرا است و«مصباح»امام حسن و امام حسین‌اند و «زجاجة»که گوئیا ستاره درخشنده است فاطمه است در میان زنان دنیا و«شجرۀ مبارکه»حضرت ابراهیم است که نه شرقی است و نه غربی،یعنی نه یهود و نه نصرانی است،«یکاد زیتها یضیء»،علمی است که از او به دیگران رسیده،«نور علی نور»امامی است بعد از امامی که از ذریّۀ او تا قیامت باشد و حق تعالی راه نماید به سبب او هر که را خواهد که واسطۀ هدایت خلایق شود و هرگاه حق تعالی در شأن فاطمه و حسنین علیهم السّلام این مثل زده باشد و این مرتبه قرار داده باشد،پس به

طریق اولی حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام که اکمل و افضل است به این مرتبه و محل، اولی خواهد بود؛پس از باقی امّت به یقین اقدم و أتمّ و اکمل باشد.

و معنی آیه آن است که حضرت حق تعالی نور آسمانها و زمین است و یکی از نامهای خدای تعالی نور است و نور کیفیتی است که باصرۀ اول نور را دریابد و به واسطه آن،چیزها را درک نماید چون کیفیتی که فایز گردد مثلا از نیّر اعظم بر جرمها و به این معنی اطلاق نور بر حق سبحانه و تعالی روا نباشد و چون خود را به این نام خوانده است پس معنی آنست که«اللّه ذو النّور»؛یعنی خداوند صاحب نور است یا به معنی منوّر است؛یعنی از خداست نور آسمانها و زمینها یعنی نور دهنده و روشن‌کننده آسمانها به ملائکه مقرّبین و زمینها به انبیاء مرسلین یا روشنی‌بخش دلها است به انوار معرفت و یا آنکه چون نور سبب ادراک چیزهاست و حق تعالی بیان‌کننده است هرچه بندگان را به کار آید و راه نماینده است؛پس او را توان گفت و نزد محقّقان،نور حقیقی هستی حق است که همه موجودات بدو ظاهراند و او از همه مخفی و مشکاة انبویه‌ای است آهنین که در وسط قندیل باشد و مصباح فتیله آن انبویه است در قندیلی از آبگینه که گوئیا ستاره‌ای است درخشنده از روغن بسیار نفع که آن«زیتون»است از درخت مبارک که نه در طرف مشرق است از معموره و نه در طرف مغرب بلکه محل روئیدن آن ولایت شام است یا اصل او از بهشت؛پس از درختهای این جهان نیست که شرقی یا غربیش توان گفت،نزدیکست که روغن آن درخت روشنی دهد به نفس خود اگر چه آتش به وی نرسیده باشد،یعنی به مثابۀ درخشنده است که بی‌آتش روشنی دهد به روشنی افزوده یعنی صفات زیت با نور چراغ یار شده و لطافت زجاجه بر آن افزوده راه می‌نماید حق تعالی به نور معرفت خود هر که را می‌خواهد و مثل‌ها می‌زند خدای تعالی برای مردم،تا زود دریابند و به همه چیز دانا است و گفته‌اند مراد از نور،ایمان است که تشبیه کرده‌اند سینه مؤمن را به مشکاة و دل او را در اندرون سینه به قندیل زجاجه در مشکاة و ایمان را به چراغ

افروخته در قندیل و قندیل را به کوکبی درخشنده و کلمه‌ای که از روی اخلاص باشد به شجرۀ مبارکه که فیض کلمه بی‌آنکه به زبان مؤمن گذرد،عالم را منوّر کند و چون بر زبان مؤمن جاری شد و تصدیق دل با زبان یار گشت،نور علی نور به ظهور رسید و یا نور قرآن است و دل مؤمن زجاجه و زبان مشکاة و قرآن مصباح و شجره مبارکه وحی الهی حد وسط است هنوز ناخوانده نور دلایل روشن است و چون قرائت کند«نور علی نور»باشد.

و علی بن ابراهیم رحمه اللّه از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام نقل کرده ⁽¹⁾که مشکاة حضرت فاطمه است و مصباح حسنین و فاطمه در میان زنان عالم گویا کوکبی است درخشنده و افروخته شده از شجره مبارکه حضرت ابراهیم که نه مایل است به یهودیت و نه نصرانیت و نزدیک است که علوم محتاجه که در چشمه دل آن حضرت جا گرفته نور آن به خاص و عام برسد و چون امامی از او به وجود آید«نور علی نور» به حصول رسد و حق تعالی راه نماید به سبب آن امامان هر کرا می‌خواهد که به واسطۀ هدایت خلق ایشان را ساخته.

و امام محمد باقر علیه السّلام فرموده ⁽²⁾که مصباح نور علم است در سینۀ بی‌کینۀ پیغمبر و زجاجه عیبه علی علیه السّلام است که علم خود را در سینۀ بی‌کینۀ او به ودیعت نهاده نزدیک است که عالمی از آل محمد تکلّم نماید به آن پیش از آنکه از او پرسند و«نور علی نور»امامی مؤیّد به نور علم کامل و حلم شامل بر اثر امامی از آل محمد تا قیام قیامت هدایت کند به آن نور و راه نماید هر که را خواهد از اهل استحقاق و مهدی هادی علیه السّلام که صاحب امر است در آخر الزمان،آن نور است که واسطۀ هدایت مردم گردد و«نور علی نور»بر کل ائمه صادق است زیرا که هم نور نبوّت و هم نور ولایت در ایشان سرایت دارد.

و دیگر آیۀ کریمۀ

عَمَّ یَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ

⁽¹⁾ است که حافظ ابو نعیم به اسناد خود از سدیّ و او روایت کرد ⁽²⁾از رسول خدا که آن حضرت در وقت تلاوت این آیه فرمود که«ان ولایة علی،یتساءلون عنها فی قبورهم فلا یبقی میّت فی شرق و لا غرب و لا فی بر و لا فی بحر الاّ و منکر و نکیر یسألانه عن ولایة امیر المؤمنین بعد الموت یقولان للمیت.من ربّک و ما دینک و من نبیّک و من امامک؟»؛یعنی به درستی که از بندگان می‌پرسند از ولایت امیر المؤمنین علیه السّلام در قبرهای ایشان،پس نمی‌ماند هیچ‌کس در مشرق و مغرب و خشکی و دریا مگر آنکه چون از دنیا بیرون روند ولایت امیر المؤمنین را از او پرسند و منکر و نکیر از او سؤال نمایند که خدای تو کیست و دین تو چیست و پیغمبر تو که بود و کرا امام و جانشین رسول خدا می‌دانستی؟

و همین حافظ ⁽³⁾از ابن مسعود روایت کرده که گفت واقع شده و تصریح است به خلافت از اللّه تعالی در قرآن از برای سه کس:

اول از برای آدم صفی اللّه آنجا که فرموده: إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً ⁽⁴⁾یعنی به درستی که من گردانیدم در روی زمین خلیفه آدم علیه السّلام را؛

دوم از برای داود نبی که خطاب به او فرموده که إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ ⁽⁵⁾یعنی به درستی که ما گردانیدیم تو را در روی زمین خلیفه؛

سیم از جهت امیر المؤمنین علیه السّلام که فرموده: لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ

بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ

⁽¹⁾ ؛یعنی هرآینه خلیفه می‌گرداند خدای تعالی ایشان را در زمین هم چنانکه خلیفه گردانید کسانی را که پیش از ایشان بودند و هرآینه تمکین و قوّت می‌دهد از برای ایشان دین ایشان را آن‌چنان دینی که پسندیده است از برای ایشان، یعنی دین اسلام و به آن راضی شده‌اند و هرآینه بدل می‌دهد ایشان را از پس ترس از دشمنان که پرستند مرا در زمان خلافت و شریک نسازند چیزی را با من،یعنی محبت مال و جاه ایشان را از عبادت و توحید بازندارد و هر که در آن نعمت که ولایت علی بن أبی طالب است کفران ورزد و وعدۀ الهی را سهل شمرد پس آن گروه کافر نعمتانند و فاسقان و عاصیان خدا و رسولند و آنچه نقل کرده شد جمهور اهل سنت به همین تفصیل نقل کرده‌اند و از ایشان مشهور و متواتر است پس کسی را انکار آن نرسد و در تفسیر اهل بیت علیهم السّلام مذکور است که کفران نعمت،اول طایفه‌ای کردند که بنای مخالفت اهل بیت نهادند.

و ایضا مذکور است که مراد به آن خلیفه،حضرت صاحب الامر است که حضرت عزت جمیع بلاد مشرق و مغرب را به دست وی خواهد گشود نه آنان که بعد از رسول خلافت کردند و در زمان ایشان بعضی از بلاد مفتوح شد چنانکه اهل خلاف می‌گویند؛دلیل بر حقیقت این قول آنکه تمکن از دین پسندیده و تبدیل خوف به ایمنی به آن حد نرسیده بود که در آیه ذکر شده و آن در زمان صاحب الامر علیه السّلام به فعل خواهد آمد و آنکه حمل کرده‌اند مخالفان خلافت را در صحابه به نص این آیه،غلط کرده‌اند چه اگر نص خدا و رسول بودی احتیاج به اختیار صحابه به ابی بکر را و نص ابو بکر بر عمر و از عمر به شوری نبودی و هرگاه نص صریح مثل إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ باشد به اجماع و بیعت حاجت نمی‌افتد و دلیل بر آنکه مراد ب«نباء عظیم»در عَمَّ یَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ هو نبأ عظیم و

فلک نوح و باب اللّه و انقطع الخطاب. ⁽¹⁾علی علیه السّلام است،آنکه حافظ ابو نعیم از سدیّ نقل کرده ⁽²⁾و او از علقمه که در روز حرب صفّین مردی از لشکر شام جدا شد و مکلّل و مسلّح مصحفی حمایل کرده بود و می‌خواند به آواز بلند که عَمَّ یَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ من اراده کردم که در برابر او روم و با او حرب کنم،حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام چون بر اراده من مطلع شد فرمود:«یا علقمة مکانک»؛یعنی بر جای خود باش.و خود به نفس نفیس متوجه آن مرد شد چون به او نزدیک شد فرمود که«أ تعرف النبأ العظیم الذی هم فیه مختلفون؟»؛یعنی تو که این آیه را می‌خوانی آیا می‌دانی و می‌شناسی که«نبأ عظیم»که اختلاف در او کرده‌اند کیست؟ آن مرد گفت:نمی‌دانم!پس آن حضرت فرمود که«و اللّه انا النبإ العظیم الذی فیّ اختلفتم و علی ولایتی تنازعتم و رجعتم بعد ما قبلتم و ببغیکم هلکتم بعد ما بسیفی نجوتم و یوم غدیر قد علمتم و یوم القیامة تعلمون ما عملتم ثم علا سیفه و رمی رأسه و یده ثم قال:

ابی اللّه الا ان صفین دارنا

و دارکم ما لاح فی الارض کوکب

و حتی تموتوا او نموت و مالنا

و مالکم عن حومة الحرب مهرب

؛یعنی قسم به خدا که منم آن نبأ عظیم که در او اختلاف کردید و بر ولایت من نزاع کردید و از دوستی من برگشتید بعد از آنکه قبول کرده بودید و به دشمنی هلاک شدید،پس از آنکه نجات و هدایت یافته بودید و در روز غدیر حق را دانستید و در روز قیامت هم خواهید دانست آنچه کرده‌اید و جزای عملهای خود را خواهید یافت.و چون سخن را به اینجا رسانید شمشیر را حرکت داد و سر و دست او را به

دور انداخت و آن دو بیت را که مسطور شد خواند.

و سبب نزول این آیه آن است که چون حضرت رسول خدا دعوت آشکار کرد و قرآن بر خلق خواند و به روز قیامت بیم کرد و در فضیلت امیر المؤمنین علیه السّلام سخن گفت اختلاف کردند و از یکدیگر می‌پرسیدند این آیه آمد و اصل عم،«عنما» بوده است،«نون»را در«میم»ادغام کردند و الف را به جهت کثرت استعمال انداختند،«عمّ»شد و ضمیر راجع به اهل مکه است؛یعنی از چه می‌پرسند کافران و معاندان و به قولی«نبأ عظیم»،نبوت آن حضرت است که می‌گفتند او پیغمبر است یا نه؟یا خبر بعثت است که آیا قیامت خواهد شد یا نه؟و علی بن ابراهیم بن هاشم از امام ثامن ضامن امام رضا علیه السّلام نقل کرده که آن حضرت فرمود که«نبأ عظیم» امیر المؤمنین است که فضیلت ولایت وی در همه کتابهای سماوی مذکور بوده و بعضی منکر شدند و جمعی قبول نمودند و طایفه‌ای اختلاف کردند که امام و وصی پیغمبر است یا نه؟و بعضی در او غلو نمودند و به طرف افراط افتادند و جمعی بغض ورزیدند و به جانب تفریط افتادند و مؤمنان یک دل و یک رو حدّ وسط اختیار نمودند و از اختلاف گذشتند و مخالفان در آن اختلاف ماندند.

کَلاّ سَیَعْلَمُونَ ثُمَّ کَلاّ سَیَعْلَمُونَ

⁽¹⁾ ؛یعنی زود باشد که بدانند که آنچه در آن اختلاف کرده‌اند حق است و در روز قیامت عقیده بد و نیک هر کسی ظاهر شود.

آیۀ کریمه دیگر آیه وَ الَّذِی جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ ⁽²⁾است.حافظ ابو نعیم ⁽³⁾و فقیه ابن مغازلی شافعی از مجاهد نقل کرده‌اند ⁽⁴⁾که مراد از«الذی جاء بالصدق»رسول خداست و مقصود از«صدق به»امیر المؤمنین علیه السّلام است؛یعنی آن

کس که آمده است از جانب حق تعالی به صدق و راستی به خلق و آنکه تصدیق به او کرده قبل از همه کس.و فخر رازی را در این مقام گاو تازی به خاطر رسیده و گفته ⁽¹⁾:سبقت اسلام مخصوص به علی علیه السّلام و ابی بکر است و چون علی علیه السّلام در آن وقت طفل بوده و معلوم است که تصدیق او در آن زمان باعث مزید قوّتی و شوکتی نبود،پس حمل این لفظ را که«صدق به»است به أبو بکر نمودن اولی می‌نماید!؟ لیکن دلیل او از بابت شبهات او ظاهر البطلان است چرا که اگر روایتی در شأن أبو بکر واقع می‌بود او را احتیاج به ریاضت کشیدن و دلیل گفتن نبود با آنکه روایتی که دعوی کرده است باطل است؛زیرا که درجۀ نبوّت و پیغمبری بلندتر از رتبه اسلام است و هرگاه حق تعالی در شأن یحیی و عیسی و یوسف علیهم السّلام در طفولیت تجویز نبوّت کند چنانچه از آیات قرآنی ظاهر است که وَ آتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا ⁽²⁾و دیگر فرموده وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا ⁽³⁾و دیگر آنکه لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ ⁽⁴⁾و هرگاه طفل صاحب نبوت و وحی تواند بود به طریق اولی صاحب ایمان و اسلام تواند بود و دیگر آنکه چنانچه کسی که در اسلام تولد نموده باشد او را نمی‌گویند ایمان آورد علی علیه السّلام در خدمت رسول خدا به وجود آمده و با آن حضرت بزرگ شده و هرگز بت نپرستیده بود،پس تصدیق نمودن به او اولی و انسب است و ایمان آوردن به ابی بکر که چهل سال بلکه بیشتر در بت‌پرستی عمرش گذشته بود و دیگر آنکه بعضی از اصحاب ما گفته‌اند ⁽⁵⁾که عمر آن حضرت در وقت تصدیق نمودن پانزده سال بود و بعضی چهارده نیز گفته‌اند و از اهل سنت نیز برخی بر آن رفته‌اند و بعضی چون

شارح طوالع ⁽¹⁾و شارح مصابیح ⁽²⁾و حسن بصری هم چنین نقل کرده‌اند و دیگر آنکه بر وجهی که خود نقل کرده‌اند از جمله ابیاتی که حضرت علی علیه السّلام به معاویه-علیه ما یستحقّه-نوشته بود یکی این بود که سبقتکم الی الاسلام،الی الاسلام طرّا غلاما ما بلغت أو ان حلمی ⁽³⁾یعنی بر شما همه سبقت در اسلام دارم که هنوز بالغ نشده اسلام آوردم.و هرگاه معاویه با آن دشمنی و راه به بد پذیری،منکر این قول نشده باشد بلند پروازی فخر رازی از جانب معاویه مزه دارد؛و دیگر آنکه مرجع اسلام به تصدیق ما جاء به النّبی است و این که او رسول خداست و این از تکالیف عقلیّه است و موقوف است بر کمال عقل،خواه شخص پنج‌ساله باشد و خواه پنجاه‌ساله؛و دیگر آنکه ابن حجر در شرح بخاری گفته ⁽⁴⁾که او در حالت شیر خوردن مطالعه لوح محفوظ می‌کرد،با وجود آن حال می‌شود که این نیز مخصوص او باشد که در صغر سن اسلام او صحیح باشد و مظهر عجایب و منبع غرایب را به دیگران قیاس نمی‌توان کرد.

و آیه دیگر آیه إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا ⁽⁵⁾است.فخر رازی و نیشابوری و بغوی در تفسیرهای خود ⁽⁶⁾و جمهور اهل سنت از ابن عباس نقل کرده‌اند که او گفت این آیه در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام نازل شده و گفته«ودّا»در اینجا به معنی محبّت است و در دلهای مؤمنان.و ابن حجر در

کتاب خود نقل مذکور را بعینه آورده ⁽¹⁾و بعد از آن گفته به صحت رسیده که ابن عباس پسر عمّ حضرت رسالت پناه به حضرت شکوه نمود که قریش چون ما را می‌بینند چشم و رو را در هم می‌کشند و اگر حرف می‌زنند از رسیدن ما قطع حرف و حدیث می‌کنند.پس رسول خدا غضبناک شده غضبی سخت به طریقی که رنگ مبارکش سرخ شد و پیشانی نورانیش عرق کرد و گفت به آن خدائی که نفس من به دست قدرت اوست داخل نمی‌شود در دل هیچ‌کس ایمان الاّ به دوستی شما بجهت خدا و رسول.و معنی آیه آنست که به درستی که آنان که گرویدند و اعمال پسندیده کردند زود باشد که پدید کند از برای ایشان حق تعالی دوستی در دلهای خلق،یعنی محبت ایشان را در دلهای پاک افکند بی‌سببی و بی‌واسطه‌ای و در حدیث است که چون حضرت حق سبحانه و تعالی بنده را دوست دارد جبرئیل علیه السّلام را گوید من فلانی را دوست می‌دارم تو نیز او را دوست‌دار،جبرئیل او را دوست دارد و منادی جبرئیل در آسمان ندا کند:حق تعالی فلانی را دوست می‌دارد و من هم او را دوست می‌دارم،شما هم او را دوست دارید؛پس آسمانیان او را دوست دارند.

و از امام جعفر صادق علیه السّلام مروی است که«ودّا»که حضرت حق سبحانه و تعالی فرمود،ولایت امیر المؤمنین علیه السّلام است.

و هم آن حضرت فرموده و ابن بابویه در اعتقاداتش ذکر کرده که«ولایتی منه احبّ من ولادتی منه» ⁽²⁾یعنی دوستی حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام نزد من خوش‌تر است از فرزندی من از او.و چون آیه در مقام امتنان واقع شده با آنکه فرموده من محبت او را در دلهای خلق افکنم البته دلالت بر عصمت آن حضرت نیز دارد چه دوست داشتن را سببی به از عصمت نیست و هرگاه حق تعالی با شخصی در این

مقام باشد که محبت او را در دلها افکند بیقین او را به خلافت و نیابت اولی از دیگران خواهد دانست.

آیۀ وافی هدایه دیگر آنکه وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ⁽¹⁾که این نیز در معنی، نزدیک به آیه سابق است و جمهور اهل سنت از ابن عباس و ابی سعید خدری نقل کرده‌اند و ابن حجر از دیلمی نقل نموده و از ابو سعید خدری،که حضرت رسول خدا فرمود:که بازمی‌دارند خلقان را در موقف حساب و سؤال کرده می‌شوند از ولایت علی علیه السّلام.واحدی گفته سؤال کرده می‌شوند مردمان از ولایت علی بن أبی طالب و اهل بیت او از جهت آنکه حق تعالی امر کرده نبیّ خود را که به خلق بفهماند که مزدی از شما نمی‌خواهم و اجری توقع ندارم الاّ مودّت ذوی القربی، چنانکه گذشت و معنی آیه آن است که سؤال خواهند کرد که آیا دوست داشتید ایشان را حق دوستی چنانچه پیغمبر خدا وصیت کرده بود یا ضایع و مهمل گذاشتید؟پس باید که از عهدۀ جواب بیرون آیند ⁽²⁾و شیخ طبرسی نیز از سعید بن جبیر نقل کرده ⁽³⁾و در تفاسیر مذکور است که در موقف حساب یا بر پل صراط از امامت و ولایت امیر المؤمنین علیه السّلام خواهند پرسید هر که به امامت او و سایر ائمۀ اطهار که به نص خدا و رسول ثابت شده قایل نشده باشد آنجا باید از عهدۀ جواب بیرون آید.

آیۀ دیگر آنکه حق تعالی می‌فرماید: وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنا ⁽⁴⁾ابن عبد البرّ و حافظ ابو نعیم و غیرهما از اهل سنت از رسول خدا نقل کرده‌اند ⁽⁵⁾که فرمود:در شب اسراء حق تعالی جمع کرد میان من و انبیا و به من

خطاب فرمود که از ایشان بپرس یا محمد که بر چه چیز شما برانگیخته شده بودید.

چون سؤال نمودند همه گفتند:«علی شهادة ان لا اله الا اللّه و علی الاقرار بنبوّتک و الولایة لعلی بن ابی طالب صلّی اللّه علیه و آله»؛یعنی همه مبعوث شدیم به گواهی دادن بر آنکه بغیر خدا خدائی نیست و به پیغمبری تو و به ولایت علی بن أبی طالب علیه السّلام و این صریح است در امامت آن حضرت و محتاج بیان نیست.

آیۀ دیگر آیه هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِینَ ⁽¹⁾است که حافظ ابو نعیم از ابو هریره نقل کرده که او گفت:از رسول صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که گفت دیدم بر عرش مجید نوشته بود که«لا اله الا اللّه وحده لا شریک له،محمد عبدی و رسولی ایدته بعلی بن أبی طالب» ⁽²⁾و این است معنی قول حق تعالی در قرآن مجید که می‌فرماید که هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِینَ ؛یعنی حق تعالی تأیید و قوت داد مر تو را به یاری کردن و«بالمؤمنین»یعنی به علی بن أبی طالب.و اینجا سخن در محض مددکاری و یاری و همراهی نیست که مؤمنان همه در آن شریک باشند بلکه سخن در نوشتن اسم آن حضرت است به صفت تأیید در پهلوی اسم خدا و اسم رسول او بر عرش اعظم در ازل و این اعظم فضایل و بزرگترین مراتب است که هیچ کس را بغیر از آن حضرت نصیب نشده و کسی را انکار آن نمی‌رسد و مداحی خدا و همتائی رسول بهترین نصّی و خوب‌ترین دلیلی است بر امامت آن حضرت علیه السّلام.

آیۀ دیگر

حَسْبُکَ اللّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

⁽³⁾ است که صاحب کشف الغمّه از کتاب عز الدین عبد الرزاق محدث حنبلی ⁽⁴⁾و حافظ ابو نعیم و جمهور اهل سنت نقل کرده ⁽⁵⁾و روایت شده و بر آن رفته‌اند که در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام نازل شده

و این فضیلتی است که هیچ احدی را از صحابه بغیر از علی علیه السّلام حاصل نشده؛پس او امام و قائم مقام باشد و معنی آیه آن است که یا محمد در دفع شرّ دشمنان بس است تو را خدای تعالی و آن کسانی که تابع شده‌اند تو را از مؤمنان.

و کسی را مناقشه نمی‌رسد که شاید که در شأن همۀ مؤمنان باشد البته به اتفاق دوست و دشمن در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام است؛پس از جمله فضایل اوست و او را کسی منکر نیست اما لا نسلّم که در نص امامت باشد چرا که اگر مراد کافۀ مؤمنین می‌بود بایستی چنین باشد که حَسْبُکَ اللّهُ وَ اَلْمُؤْمِنِینَ پس چون قید به مَنِ اتَّبَعَکَ شده دلالت می‌کند بر ارادۀ تخصیص.اما وجه دلالت مدعی آنکه چون حق تعالی حصر کرد کفایت شر را از پیغمبر در خود و در آن کسی که تابع او باشد و همچنین حصر تابع بودن نبی را در او،به مقتضای روایت دلالت می‌کند بر افضلیت او از سایر مؤمنان.

و دیگر آیۀ کریمه

وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ

⁽¹⁾ است که از طریق حافظ ابو نعیم از ابن حنفیّه نقل شده ⁽²⁾که آن کس که نزد او«علم کتاب»یعنی علم قرآن است او،علی بن أبی طالب علیه السّلام است و در تفسیر ثعلبی نیز از عبد اللّه بن سلام منقول است ⁽³⁾که او گفت پرسیدم که کیست آن کسی که نزد اوست«علم کتاب»؟رسول اللّه در جواب فرمود:«انما ذلک علی بن ابی طالب»؛یعنی نیست آن کس مگر علی ابن ابی طالب علیه السّلام.و این دال است بر آنکه او افضل باشد؛پس او امام باشد نه آنانی که مطلق از این علم بی‌خبرند و آنکه گفته است مراد از آنانی که نزد ایشان«علم کتاب» است،علمای یهودند که مسلمان شده بودند چون عبد اللّه بن سلام و یاران او،از آن غافل است که سوره مکّی است و ابن سلام و اصحاب او در مدینه اسلام آورده‌اند

چنانچه از سعید بن جبیر مروی است و نیشابوری نیز در تفسیرش ذکر کرده است.

آیۀ وافی هدایه دیگر آیۀ وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی ⁽¹⁾است؛یعنی یاد کن ای محمد که چون فرا گرفت،پروردگار تو از فرزندان آدم از پشتهای ایشان ذریّت ایشان را او ذریّت آدم را بیرون آورد بعضی را از اصلاب بعضی و ایشان را گواه گردانید و یا از ایشان بعضی را بر بعضی گواه ساخت و گفت آیا نیستم من پروردگار شما؟همه گفتند:آری تو پروردگار مائی.

و ذکر آدم نکرد چه معلوم است که همه را پدر،اوست و همه از صلب او بیرون آمدند.گویند فرا گرفت میثاق را از ذریّت آدم در نعمان که وادی است نزدیک به عرفات و بعضی گفته‌اند در«دهیا» ⁽²⁾بوده است و آن زمینی است در ولایت هند و این اخذ میثاق یا بعد از خلقت آدم و قبل از دخول جنّت بود یا بعد از خروج بهشت که ذریّت آدم را از اصلاب بیرون آورد بر مثال مورچه‌های خرد نطق و عقل در ایشان آفرید و ربوبیّت را بر ایشان عرضه کرد و قبول نمودند تا ارواح بشریت موجودۀ قبل از ابدان را،چون اقرار به وجود اللّه از لوازم ذوات بود و از کسب مستغنی؛به مذهب بعضی این را اخذ میثاق نامیده و تعلق به بدن بعضی را مانع تذکّر و یادآوری شده و بعضی را نشده؛فرشتگان را بر آن گواه گرفت تا روز قیامت منکر اقرار خود نشوند.

و غرض از ذکر این آیه آنکه ابن شیرویه در کتاب«فردوس»از حذیفه یمانی نقل کرده ⁽³⁾و جمهور اهل سنت از رسول خدا نقل نموده‌اند که فرمود:اگر می‌دانستند مردمان که در چه وقت اسم امیر المؤمنین بر«علی»اطلاق شده و کی او

را امیر المؤمنین گفته‌اند،هیچ کس منکر فضل و کمال او نمی‌شد،نام نهادند او را امیر المؤمنین و حال آنکه آدم علیه السّلام میان روح و جسد بود یعنی هنوز روح داخل جسد او نشده بود.و حضرت رسول خدا بعد از آنکه این کلام را فرمود این آیه را خواند و بعد از آنکه به لفظ«بلی»رسید فرمود:«قال اللّه تبارک و تعالی انا ربکم و محمّد نبیکم و علی امامکم»و در یک نسخه«و علیّ امیرکم»مسطور است به جای عبارت«و علی امامکم»؛یعنی در روز الست چون آن سؤال و جواب واقع شد و ذریت آدم گفتند بلی،خطاب عزّت به ایشان رسید که من پروردگار شماام و محمد رسول شما است و علی امام شماست یا امیر شما-بنابر اختلاف نسخ-و هرگاه آن حضرت را پیش از وجود آدم امیر المؤمنین نامیده باشند یقین حاصل است که به امارت مؤمنان و امامت و خلافت اولی خواهد بود از دیگران. ⁽¹⁾

و آیۀ دیگر آیۀ وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ ⁽²⁾است این آیه بیان حال بهشتیان است که در بهشت در دل کسی حسد و بغض و کینه نمی‌باشد.می‌فرماید که بیرون می‌کنیم آنچه در سینه‌های بندگان بوده از کینه که در دل داشته‌اند و در بهشت در می‌آیند در حالتی که برادران باشند مر یکدیگر را در دوستی و مهربانی و نشسته باشند بر تختهای زر و جواهر روبروی هم آورده.و در«مسند احمد حنبل» ⁽³⁾از«ابی اوفی»نقل کرده که او گفت رسول خدا در مسجد نشسته بود به خدمت او رفتم در آن زمان اصحاب قصه مواخات و برادری که آن حضرت در میان یاران قرار داده بود در میان داشتند.امیر المؤمنین علیه السّلام

گفت:یا رسول اللّه در آن وقت گوئیا روح از تن من رفته بود و پشتم سست شده که شما هر یک از اصحاب را با یکدیگر برادر کردید و به من التفات نفرمودید در خاطرم می‌گذشت که مبادا غباری در خاطر مبارک از من نشسته باشد.پس رسول خدا فرمود:به آن خدائی که مرا به راستی به خلق فرستاده که تو را از برای خود گذاشته بودم چه تو از برای من به جای هارونی از برای موسی،بلی بعد از من پیغمبری دیگر نخواهد بود و تو برادر و وارث و وزیر منی و تو با فاطمه،با من خواهید بود در خانه من در بهشت و توئی یار و رفیق من.چون این کلمات را بر زبان مبارک راند فرمود:«إخوانا علی سرر متقابلین المتحابون فی اللّه ینظر بعضهم الی بعض»؛یعنی برادران بر تختها می‌باشند روبروی هم نشسته به دوستی حق تعالی روی یکدیگر را می‌بینند.

و از ابو هریره منقول است که گفت شنیدم که علی علیه السّلام با رسول خدا،گفت:یا رسول اللّه کدامیک از من و فاطمه را دوستر می‌داری؟در جواب فرمود که«فاطمة احبّ الیّ منک و انت اعزّ علیّ منها» ⁽¹⁾یعنی فاطمه علیها السّلام دوست‌تر است به سوی من از تو و تو عزیزتری نزد من از او.و بعد از آن فرمود:گویا می‌بینم که تو در کنار حوض کوثر نشسته و مردمان را آب می‌دهی و در کنار آن حوض ابریقها هست از هر قسمی به عدد ستارگان آسمان و تو و حسن و حسین و فاطمه و عقیل و جعفر چون برادران در بهشت بر تختهای زر و جواهر روبروی هم نشسته و شیعیان تو با من در بهشت خواهند بود و بعد از آن این آیه را خواند که «إِخْواناً عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ ⁽²⁾لا ینظر احدهم فی قفاء صاحبه»؛یعنی برادران در تختها روبروی هم باشند که هیچ کس پی سر دیگری را نخواهد دید.چه هرکس که حرکت می‌کند تخت او نیز همراه او می‌گردد تا همه روی یکدیگر را می‌دیده باشند.

و از حدیث اول ظاهر می‌شود که او به جای هارون است و مناسبتی و مثلیّتی با رسول خدا دارد که هیچ کس بغیر از او قابل و لایق برادری و برابری پیغمبر نیست و برادر و وزیر و وارث او است نه دیگری.و از حدیث دوم فهمیده می‌شود که او از فاطمه عزیزتر است و ظاهر است که فاطمه از همه کس عزیزتر بود نزد آن حضرت و چون آن حضرت او را عزیزتر از فاطمه خطاب فرموده باشد؛به طریق اولی از همه کس عزیزتر است و پیداست که شخصی که از همه کس نزد رسول خدا عزیزتر باشد.از همه کس افضل است و افضل امام است نه دیگری.

و آیه دیگر در سورۀ محمد است که وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ ⁽¹⁾مضمون این آیه با سابق و لا حق بیان حال منافقان است که نفاق را پنهان کردند از رسول به تصور آنکه ظاهر نمی‌گرداند حق تعالی کینه‌ها و مکرهای ایشان را.حق تعالی می‌فرماید که اگر خواهیم ایشان را بنمائیم و علامات ایشان را ظاهر کنیم پس تو بشناسی ایشان را به علامات دالّه بر کینه و نفاق و هرآینه بشناسی تو ایشان را در گردانیدن سخن از صوب صواب بجهت تعریض و توریه و خدای تعالی می‌داند کردار هر کسی را و مناسب آن،جزا خواهد داد.آورده‌اند که بعد از نزول این آیه هیچ‌کس از اهل انکار و نفاق نبود الاّ که آن حضرت می‌شناخت او را و در خلوت به امیر المؤمنین علیه السّلام تفصیل حالات آینده و کردار قوم را جمیعا گفت و او را وصیت به صبر فرمود.

حافظ ابو نعیم و جمهور اهل سنت از ابو سعید خدری نقل کرده‌اند ⁽²⁾که مراد از وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ ،بغض و دشمنی منافقان امیر المؤمنین است.

و در کتاب کشف الغمّه از حافظ أبو بکر موسی بن مردویه نقل کرده ⁽³⁾که او در

کتاب«مناقب»خود ذکر کرده که از جمله آیات نازله در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام یکی این است و وجه استدلال به این آیه این است که کسی که گردانیده باشد حق تعالی دشمنی او را نفاق و کفر و برگشتن از دین حق نخواهد بود مگر امام و هادی و مقتدا و این فضیلت در غیر آن حضرت از صحابه نبود که دشمنی او سبب کفر شده باشد. ⁽¹⁾

و آیۀ دیگر قوله تعالی است که در سورة البقره می‌فرماید که اَلَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قالُوا إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ ⁽²⁾

این آیه در شأن صابران است.می‌فرماید:آنان که چون ایشان را برسد زحمتی و مکروهی گویند ما از آن خداوندیم و هرچه از او به ما می‌رسد راضی و شاکریم و ما به سوی حق بازگردندگانیم و اعتقاد و اعتراف به روز بازگشت داریم آن گروه که در مصیبت‌ها این کلمه بر زبان آرند یعنی رجوع به کلمۀ استرجاع نمایند،بر ایشان است رحمتها از پروردگار ایشان،رحمت پی‌درپی و نعمت بهشت و آن گروه‌اند نه غیر ایشان راه‌یافتگان به رضا و تسلیم و یا به کلمه استرجاع که موجب ثواب عظیم و اجر جزیل است.و در تفسیر ثعلبی ⁽³⁾و تفسیر نقاش ⁽⁴⁾و غیرهما مذکور است که این آیه در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام نازل شده در حالتی که خبر شهادت حمزه سید الشهدا به او رسید و او به کلمۀ استرجاع تکلّم فرمود.

و از حضرت صادق علیه السّلام مروی است ⁽⁵⁾که چون خبر شهادت حمزه-علیه رضوان اللّه-به امیر المؤمنین علیه السّلام رسید فرمود:«إنّا للّه و إنّا الیه راجعون»و پیش از آن این کلمه را کسی در مصیبت نگفته بود؛حق تعالی-جلّ ذکره-این آیه فرستاد و

فرمود این کلمه را سنّتی گردانیدم تا هر مصیبت زده‌ای که به آن حضرت اقتدا کند و این کلمه بگوید،از من بر وی صلوات و رحمت باشد و رحمت از جانب حق تعالی به شخصی به تنها،مخصوص به معصوم است و اینجا رحمت الهی مخصوص به آن حضرت است و این دال است بر عصمت او و چون رحمت ثابت شد،امامت ثابت است؛و وجه دوم حصر کمال اهتدا و راه یافتن بندگان به راه نمودن او در أُولئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ ⁽¹⁾چنانچه در آیه إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ ⁽²⁾و در آیه إِنّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ ⁽³⁾گذشت و این دلالت بر افضلیّت دارد و هرگاه افضل شد،اولی و احق به امامت خواهد بود چنانچه در فصل ثانی در تفسیر آیه أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاّ أَنْ یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ ⁽⁴⁾گذشت.

آیۀ دیگر

سَلامٌ عَلی إِلْ‌یاسِینَ

⁽⁵⁾ است؛یعنی سلام بر الیاس و قوم او.

چنانکه گویند فلانیان و بعضی گفته‌اند الیاسین هم نام اوست چون سینا و سینین و از قرّا،نافع و ابن عامر و یعقوب،آل یس خوانده‌اند.

و از ابن عباس مروی است ⁽⁶⁾که مراد از آل یس،آل محمد است؛چرا که «یس»از نامهای بزرگوار آن حضرت است و ابن حجر در«صواعق»از فخر رازی نقل کرده ⁽⁷⁾و گفته که اهل بیت رسول اللّه در پنج چیز مساوی آن حضرت‌اند و با او برابر:

یکی در سلام که حق تعالی فرموده«السلام علیک أیها النبی»و فرموده سَلامٌ عَلی

إِلْ‌یاسِینَ

⁽¹⁾ ؛و یکی در صلوات بر او و بر ایشان در تشهد که«اللهم صلّ علی محمد و آل محمد»؛و یکی در طهارت و پاکیزگی و لطافت که آن حضرت را مخاطب ساخته به کلمه«طه»یعنی یا طاهر و در شأن ایشان فرموده وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ⁽²⁾و یکی در محبت که در شأن آن حضرت فرموده فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ ⁽³⁾مرا دوست دارید،تا خدا شما را دوست دارد.و در شأن ایشان آمده که قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ⁽⁴⁾یعنی از شما اجر در نبوت نمی‌خواهم الاّ آنکه اهل بیت مرا دوست دارید و اللّه اعلم.

آیۀ دیگر آنکه فرمود: وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّ رِجالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽⁵⁾چون قریش می‌گفتند که حق تعالی باید که ملک را به رسالت فرستد تا خلق را دعوت نماید.حق تعالی از جهت رد قول ایشان این آیه فرستاد؛یعنی ما نفرستادیم پیش از فرستادن تو مگر آدمیان را و به زبان ملائکه وحی می‌فرستادیم و سنت الهی بر آن جاری شده که بشر را به رسالت فرستد نه ملک را پس بپرسید از اهل ذکر.و مراد از«اهل ذکر»بعضی گفته‌اند اهل کتابهایند یعنی علمای آن،اگر نمی‌دانید تا بدانید که انبیای گذشته همه بشر بودند.

حافظ محمد بن مؤمن شیرازی که از علمای اهل سنت است ⁽⁶⁾و از مشاهیر ایشان است در تفسیری که آن را از تفاسیر اهل سنت بیرون آورده از ابن عباس نقل نموده که مراد از«اهل ذکر»محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السّلام است که ایشان اهل ذکر و علم و عقل و بیان‌اند و ایشان اهل بیت نبوت و معدن رسالت و

محل نزول ملائکه‌اند،به خدا قسم که مؤمن را نام ننهادند مؤمن،الاّ بجهت عزت و کرامت امیر المؤمنین و بعینه روایت کرده همین حرف را سفیان ثوری از سدیّ از حارث از ابن عباس.

و وجه استدلال به این آیه آن است که آن کس را که حق تعالی اهل ذکر گفته باشد و سایر امّت را امر نموده به سؤال کردن از او،نخواهد بود الاّ امام و هادی و راهنما و بنابراین اهل عالم اگر او را امیر المؤمنین خوانند روا است و بنی آدم تمام او را اگر امام المتّقین گویند سازست و نزد ما مراد از«ذکر»در این آیه،پیغمبر است و مراد از«اهل ذکر»،اهل بیت آن حضرت است چنانچه در حدیث وارد است و اشرف اهل بیت،امیر المؤمنین است.

آیۀ دیگر آنکه فرموده: أَمْ یَحْسُدُونَ النّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ ⁽¹⁾که از اهل سنت ابن حجر در«صواعق»گفته ⁽²⁾که ابو الحسن مغازلی از امام محمد باقر علیه السّلام نقل کرده است که آن حضرت فرموده:فی هذه الآیة،نحن النّاس و اللّه یعنی در این آیه،لفظ ناس که وارد شده مراد الهی از آن،مائیم به خدا قسم!چه مراد آن است که آیا ایشان حسد می‌برند بر آن چیزی که خدای تعالی داده است.مراد از آن مردم را که مردمان بر ایشان حسد می‌برند،اهل بیت علیهم السّلام‌اند.

وجه دلالت بر مدّعا آنکه کسی که محسود مردم باشد خصوصا در امر دین البته افضل از همه خواهد بود.

آیۀ دیگر

حَسْبُنَا اللّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

⁽³⁾ است که چون ابو سفیان از غزوه احد برگشت به طایفه‌ای که متوجه مدینه بودند گفت و مبالغه نمود که چون محمّدیان را ببینند ایشان را بترسانند و چون آن گروه به لشکر اسلام رسیدند گفتند

که قریش با قوت و قدرت و شوکت تمام روی به شما دارند.مؤمنان گفتند که حق تعالی ما را کفایت‌کننده و یاری دهنده است و او نیکو کارگزاری است.و در کشف الغمّه مذکور است و ابن مردویه نیز از اکابر حفاظ اهل سنت است و ابو رافع که از علمای ایشان است نقل نموده‌اند ⁽¹⁾که چون ابو سفیان یک منزل از احد دور شد خبر آوردند که از برگشتن پشیمان شده و قصد آمدن به مدینه دارد.حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله امیر المؤمنین را فرستاد که ملاحظه نماید که ایشان بر شتران سوار شده‌اند و اسبان را به کتل می‌کشند یا بعکس؛و چون حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به ایشان رسید دید که بر شتران سوارند،دانست که به مکه می‌روند و در اثنای رفتن پیش از آنکه آن سرور به مشرکان برسد جمعی به آن حضرت رسیدند و از شوکت و قوت لشکر کفّار،کلمه‌ای چند گفتند که إِنَّ النّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ ⁽²⁾،یعنی جمعیت کرده‌اند که بر سر شما بیایند.و غرض آن بود که اهل اسلام را بترسانند.

آن حضرت از ایشان دغدغه ناکرده و نترسیده گفت: «حَسْبُنَا اللّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ» .

وجه دلالت این آیه بر مقصود آنکه بر مقتضای قول حق تعالی که گفته فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِیماناً ⁽³⁾یعنی ترسانیدند ایشان را و به هیچ وجه خلل در اخلاص ایشان راه نیافت بلکه در ایمان افزودند و کسی که زیاد شود ایمان او در این قسم مهلکها و محلهای خوف و ترس بیقین که شجاع‌تر و اعتقادش خالص‌تر و ثبوتش در دین قائم‌تر خواهد بود از دیگران؛پس او افضل باشد و تقدیم غیر بر او، تقدیم مفضول باشد بر فاضل.

و آیه وافی هدایه دیگر آنکه أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ

مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی

⁽¹⁾ ؛یعنی آیا آن کسی که باشد او را برهانی از پروردگار خود که او را دلالت به راه راست کند و از پی در آید برهان او را که دلیل عقل است گواهی از خدای تعالی که به صحت آن گواهی دهد و آن قرآن است،برابر باشد با کسی که ریاست طلبد و عمل نه بر وجه صواب کند؟و بعضی گفته‌اند که صاحب بیّنه،مؤمنان اهل کتابند،یا هر مؤمن مخلص و«شاهد»پیغمبر است و از طریق اهل بیت علیهم السّلام مرویست ⁽²⁾که صاحب بیّنه،رسول اللّه و شاهد،امیر المؤمنین علیهما السّلام است و آن که پیش از قرآن این تابع او بوده تورات که کتاب موسی علیه السّلام است چه در تصدیق نبی امّی و بشارت به وجود او تابع یعنی موافق قرآن است.

و ابن جریر طبری ⁽³⁾و ثعلبی ⁽⁴⁾و حافظ ابو نعیم ⁽⁵⁾از عبد اللّه از سدیّ و مجاهد و فخر رازی در«تفسیر کبیر» ⁽⁶⁾،ذکر«من»در«منه»از برای بیان جنس است،یعنی این شاهد از محمد است و شک نیست که گواه بر امامت او باید که اعدل و اشرف خلایق باشد خصوصا وقتی از او باشد و لفظ«یتلوه»دلیل بر آنکه او دوّم رسول است بی‌فاصله،زیرا که تالی،آن است که در پهلوی چیزی باشد پس چگونه مقدم توان داشت بر او،غیر از او را و دیگری را تالی ساختن،و مؤید مطلوب است حدیث«انت منّی و انا منک»و شرف اختصاص بغیر از آن حضرت دیگری نیافت و این آیه نیز به اعتراف خصم دلیلی است ظاهر و حجتی است باهر.

و آیۀ کریمۀ دیگر آنکه فرموده: مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ

عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً

⁽¹⁾ در تفاسیر اهل بیت و غیرهم مسطور است ⁽²⁾که آیه در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام و حمزه و جعفر بن أبی طالب و عبیدة بن حارث نازل شده.می‌فرماید که آنانی که به خدا و رسول و روز قیامت ایمان آوردند،دو قسم‌اند:یکی آنانی‌اند که به عهدی که با خدا و رسول بسته‌اند وفا نمودند و ثبات قدم ورزیدند تا شهید شدند چون حمزه که در احد شربت شهادت چشیده و عبیده که در جنگ بدر فایز به سعادت شهادت شد و جعفر طیّار که در جنگ موته مرتبۀ شهادت یافت؛و قسمی دیگر آنانند که انتظار شهادت دارند و آرزوی آن می‌نمایند چون حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و ایشان تغییر عهد ندادند و سخن خود را بدل به سخن دیگر نساختند،بخلاف آن جماعتی که نه در معرکه ثبات قدم ورزیدند و نه آرزوی این مرتبه کردند بلکه در جنگها کارشان گریختن و در وقت ایمنی انتظار حکومت و آرزوی ریاست داشتند.

و از امیر المؤمنین علیه السّلام مروی است که در وقت تلاوت این آیه می‌فرمود:«فینا نزلت و اللّه و انا المنتظر و ما بدلت تبدیلا» ⁽³⁾یعنی به خدا قسم در شأن ما نازل شده و آن انتظارکشنده که حق تعالی فرموده،منم و آنکه تبدیل سخن خود نکرد من بودم و بالجمله،مراد از استشهاد به این آیه آن است که صادق العهد و منتظر،حضرت امیر المؤمنین بود و کسی که حق تعالی او را به این دو صفت ستوده یاد کند،نسبتی به دیگران نخواهد داشت و مستحق خلافت و نیابت،او خواهد بود نه دیگری.

آیۀ دیگر این است که أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمی إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ ⁽⁴⁾یعنی آیا آن کس که هرچه فرستاده باشد به سوی

تو پروردگار تو همه را داند مثل کسی است که نابینا باشد به دل و انکار قرآن کند صریحا چون ابو جهل،یا قلبا چون منافقان،این دو طایفه مانند نیستند و پندپذیر نمی‌شوند به قرآن مگر صاحبان عقل صافی.حاصل کلام آنکه حق تعالی مثل زده است به حال امیر المؤمنین در اینکه حال آنکه علم،هرچه خداوند فرستاده باشد او را باشد،با حال جاهلی که نداند و نخواهد که بداند،برابر نیست و این معنی را صاحبان عقل درست،می‌دانند.چنانکه نیشابوری گفته:«انما ینتفع بالامثال الذین یمیزون القشر عن اللباب» ⁽¹⁾یعنی نفع در مثالها و مواعظ الهی آنها می‌یابند که مغز از پوست جدا توانند نمود. ⁽²⁾

آیۀ دیگر اول سوره عنکبوت است: الم أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ ⁽³⁾الف اشاره به اسم اللّه است و لام به لطیف و میم به مجید؛یعنی منم اللّه لطیف مجید آیا پنداشتند مردمان که به اینکه می‌گویند ایمان آوردمی فروگذاشته شوند و دست از ایشان بدارند و ایشان به اوامر و نواهی آزموده نشوند یا در نفس و مال مبتلا نگردند و به جهاد و هجرت امتحان نیابند مخلصان از منافقان و بی‌صبران از صابران متمیّز نگردند؟و از آنچه امت به آن آزموده می‌شوند قرآن است و عترت طاهره و فرمانبرداری ایشان بر امت ثقیل بود؛لهذا قرآن و عترت را«ثقلین»گفته‌اند و سید و بهتر عترت،امیر المؤمنین علیه السّلام است و ممتحن شدند به او طایفه سه‌گانه که ناکثین و قاسطین و مارقین‌اند چنانچه آن حضرت فرمود که«انا دابّة الارض» ⁽⁴⁾یعنی هم چنانکه دابة الارض باعث امتیاز مسلمانان است از کفار،من نیز سبب امتیاز خلقانم از یکدیگر.

و مروی است که چون حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله این آیه را بر اصحاب خواند امیر المؤمنین علیه السّلام سؤال نمود که«یا رسول اللّه ما هذه الفتنة؟»؛یعنی این فتنه کدام است و به چه چیز آزموده می‌شوند امت شما؟حضرت رسالت پناه فرمود که«بک و انت تخاصم فاعتدّ للخصومة» ⁽¹⁾یعنی یا علی!به تو آزموده می‌شوند و تو را دشمن خواهند داشت و دشمنی خواهند کرد،تو هم مستعد خصومت و دشمنی ایشان می‌باش.و حاصل آیه چنانکه فخر رازی و نیشابوری تصریح به آن کرده‌اند ⁽²⁾آنست که از مردمان به مجرد تلفظ به کلمۀ اسلام راضی نمی‌شوند بلکه ایشان به انواع تکالیف مأمور می‌شوند و ممتحن می‌گردند و از آن جمله آزمایش به محبّت و متابعت آن حضرت است و این فضیلتی است افضل از همه فضایل و کمالی است اکمل از جمیع کمالات.

آیۀ دیگر آنکه فرموده: وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِینَ ⁽³⁾سبب نزول این آیه که حضرت رسول خدا رازی چند با بعضی از ازواج گفت که آن تحریم ماریه است یا عسل یا حکایت خلافت اول و دوم و امر به اخفای آن فرمود.عایشه و حفصه آن را آشکار کردند و حق تعالی فرستاد که اگر توبه کنید و در آزار رسول خدا نکوشید شما را بهتر باشد و اگر در آزار دل آن حضرت هم پشت شوید،به درستی که حق تعالی او را مددکار است و جبرئیل علیه السّلام رفیق اوست در مددکاری و شایستگان از مؤمنان که اتّباع و اعوان اویند و مراد، امیر المؤمنین است.و مجاهد گفته که«صالح المؤمنین»،حضرت امیر المؤمنین است و طبرسی نقل می‌کند که مروی است ⁽⁴⁾از خاص و عام که چون آیه آمد رسول

خدا دست علی علیه السّلام را گرفت و فرمود:ای مردمان!«صالح المؤمنین»،این مرد است.

و صاحب کشف الغمّه ⁽¹⁾از عز الدین عبد الرزاق محدث حنبلی و از حافظ أبو بکر بن مردویه از ابن عباس و همچنین سدیّ در تفسیرش از ابن عباس و ثعلبی در تفسیرش ⁽²⁾بلکه جمیع مفسّران اهل سنت نقل کرده‌اند که مراد از«صالح المؤمنین»، امیر المؤمنین است.

و تحقیق مقام آن است که مراد به صالح،اصلح است به دلالت عرف و استعمال بجهت آن است که هرگاه گویند که فلان عالم قوم است یا زاهد قبیله است مراد آن است که اعلم و ازهد است و عرب چون گویند«فلان شجاع القوم»غرض آن است که اشجعهم؛یعنی فلانی شجاع قوم است یعنی از همۀ قوم شجاع‌تر است و یقین است که در حالتی که حق تعالی گوید من و جبرئیل مددکار رسولیم و ثالثی را با خود ذکر کند که او نیز مددکار رسول است،البته آن کس اصلح و اقوی و اشرف خواهد بود و لایق به محل کلام نیست که ضعیف الحال یا متوسطی را اراده نماید، البته اگر حاکمی یا پادشاهی دشمنی از دشمنان خود را تهدید نماید که فلانی یار و مددکار من است،به کسی از کسان خود تهدید خواهد نمود که از او مشهورتر و معروف‌تر نباشد چنانچه حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام معاویه را به مالک اشتر تهدید فرمود و مالک آن است که چون حضرت امیر المؤمنین خبر فوت او را شنید فرمود:

مالک از برای من چنان بود که من از برای رسول خدا بودم!

غرض آنکه این آیه را دلالت تمام است بر افضلیتی که مقصود ما است و مناقشه را مطلقا در اینجا مجال نیست و هرگاه که صالح،اصلح باشد آن حضرت افضل خواهد بود و تقدیم غیر افضل بر افضل،قبیح است.

آیۀ دیگر در آخر سوره مبارکه فتح است که حضرت اللّه تعالی می‌فرماید:

فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّارَ وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً

⁽¹⁾ ظاهر آیه تمثل حال اسلام است که در اول ضعیف بود و هرچند بر آمد قوت گرفت مانند شاخ درختی ضعیف که در اول از زمین خرد و ضعیف بر می‌آید و آهسته آهسته قوی و سطبر می‌شود و بر ساق خود قرار می‌گیرد تا به حدی که در تعجب می‌آورد زارعان را و اسلام نیز در تعجب می‌اندازد عالمیان را و به خشم می‌آورد کافران را به جهت یک جهتی و یک رنگی اهل اسلام،که وعده کرده است حق تعالی از برای آنان که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند آمرزش گناهان و مزدها از نعیم بهشت و آن چیز که از برای ایشان آماده شده.و علامه حلی رحمه اللّه در کتاب نهج الحق و کشف الصدق ⁽²⁾این آیه را سه دلیل ساخته بر این مطلب که اثبات امامت امیر المؤمنین است.

اول:

فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ

⁽³⁾ و از حسن بصری نقل کرده که او گفت مراد از «استوی»،راست شدن دین اسلام است به شمشیر علی ابن أبی طالب علیه السّلام و نیشابوری نیز در تفسیر خود ⁽⁴⁾از عکرمه نقل نموده است موافق آنچه از حسن بصری نقل شده؛و هرگاه استوای دین اسلام به قوّت بازوی آن حضرت شده باشد یقین حاصل است که آن حضرت افضل خواهد بود و کسی را انکار آن نمی‌رسد چه از جملۀ حروب آن حضرت یکی احد است که از چاشت تا پسین از آسمان صدای «لا فتی الا علی لا سیف الا ذو الفقار»به گوش جهانیان می‌رسید؛

دوم:

یُعْجِبُ الزُّرّاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّارَ

⁽⁵⁾ که چون کفّار مدد و معاونت و ثبات قدم آن حضرت را دیدند و شنیدند که چه نعمتها از برای او آماده است در

آخرت،به خشم آمدند و بغض و حسد و کینه را زیاده کردند؛پس مراد از آنچه سبب تعجب و باعث خشم گشته،آن حضرت است و این نیز بر افضلیت آن حضرت دلالت دارد که دیگری را بغیر از آن حضرت آن مرتبه نبود که تعجبی یا خشمی به سبب او تعلق گیرد به کفار،آن‌چنان تعجبی و خشمی که آفریدگار عالم ذکر آن می‌فرماید؛

سیّم:

وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً

⁽¹⁾ چه از ابن عباس مروی است و در«شواهد التنزیل»که از تصنیفات یکی از اکابر علمای اهل سنت است مسطور است ⁽²⁾و در میان علما مشهور،که بعد از نزول این آیه جمعی از رسول خدا پرسیدند که یا رسول اللّه،این آیه در شأن که نازل شده؟در جواب ایشان فرمود که در روز قیامت لوائی از نور سفید بسته خواهد شد و منادی ندا خواهد کرد که باید برخیزد سید مؤمنان و آن کسانی که بعد از بعثت محمد صلّی اللّه علیه و آله ایمان آورده‌اند و به او گرویده‌اند؛پس علی علیه السّلام راست کند و آن علم نو را به دست او دهند و در زیر آن علم جمیع مهاجر و انصار حاضر شوند و غیری در آن میان راه نخواهد داشت و به ایشان ندارد که صفت شما را بیان کردم و منزلهای شما را در بهشت قرار دادم و شما را نزد من آمرزش گناهان و مزدی بزرگ است و علی علیه السّلام با آن جماعت که در زیر آن لوا جمعند داخل بهشت گردند و هر کس به منزل خود رود و علی علیه السّلام بار دیگر به جای خود برگردد و جمیع امت را بر او عرض کنند و بهشتیان را رخصت بهشت دهد و دوزخیان را به جانب دوزخ فرستد چنانکه حق تعالی درین آیه سراپا هدایه اشاره به حال این دو گروه فرموده: وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ أُولئِکَ هُمُ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ ⁽³⁾بیان حال

تابعان آن حضرت است و دوستان او وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ ⁽¹⁾اشاره به حال منافقان و دشمنان اوست؛یعنی آنان که ایمان آوردند و عمل نیکو کردند مزد ایشان به ایشان می‌رسد و پاداش آن را می‌یابند و آنها که منکر شدند و آیات و دلایل ما را تکذیب کردند آنان اصحاب جهنم‌اند و این نهایت دلالت بر افضلیت آن حضرت دارد چه بغیر آن حضرت از خلایق خافقین و امّتان رسول ثقلین به عزت و شرف حمل لوای مذکور مشرّف و به ندای منادی رب الارباب دیگری قدر است نکرد؛پس او اولی و احقّ به مرتبه امامت و خلافت است.

و آیۀ دیگر هم درین سوره مبارکه است وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْواناً سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ⁽²⁾و ظاهر است که صفاتی که درین آیۀ وافی هدایه مذکور است مخصوص آن حضرت است و در دیگران هزار یک آن یافت نمی‌شود و تفضیل آن ان شاء اللّه در احادیث خواهد آمد و برخی در باب مناقب،مذکور خواهد شد و مجملش آنکه غلظت و شدت او بر کفار و تواضع و فروتنی با مؤمنان و بسیاری رکوع و سجود و طلب فضل و زیادتی اجر و خشنودی از باری تعالی و ظاهر بودن اثر عبادت از جبین مبین آن حضرت که چون خورشید می‌تابید،هر یک به حدی است که قلم از بیان آن عاجز است؛چه مروی است که امام همام زین العابدین علیه السّلام که از کثرت عبادت سجاد و«ذو الثّفناتش»می‌گفتند ⁽³⁾یعنی بسیار سجود و صاحب پینه‌ها که هفت عضو سجدۀ آن حضرت پینه بسته بود می‌فرمود ⁽⁴⁾

که عبادت من در برابر عبادت آن حضرت قدری ندارد!و از احادیث ظاهر خواهد شد که آن حضرت در هر یک از این صفات به مرتبه‌ای است که دیگری را قدرت رسیدن به آن مرتبه نباشد؛پس او اعبد باشد چنانچه خواجه نیز در«تجرید»اشاره به آن نموده و گفته است«و لانّه اعبدهم» ⁽¹⁾و هرگاه اعبد باشد،افضل است و چون افضل است،تقدیم غیر بر او جایز نیست.

و آیۀ کریمه دیگر آنکه فرموده: وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهاجِرِینَ ⁽²⁾و این آیه نص است بر امامت آن حضرت از جهت آنکه دلالت دارد بر این که اولی به حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله کسی است که در او این سه صفت باشد از ایمان و خویشی و مهاجرت؛و اجماع اهل اسلام است بر اینکه بعد از رسول خدا سه کس بوده‌اند که در امامت ایشان اختلاف شد،أبو بکر و عباس و امیر المؤمنین علیه السّلام و عباس اگر چه مؤمن و خویش بود امّا مهاجر نبود و أبو بکر بر تقدیر صحت ایمان و هجرتش از اولو الارحام نبود،پس متعیّن شد که اولی به امامت و خلافت،امیر المؤمنین علیه السّلام است.

و آیه کریمه دیگر آیۀ هَلْ یَسْتَوِی هُوَ وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ ⁽³⁾است از ابن عباس رضی اللّه عنه مروی است ⁽⁴⁾که او گفت مراد از آن کسی که امر به عدل می‌نماید و به راه راست ثابت قدم است،امیر المؤمنین علیه السّلام است و حق تعالی در این آیه مثل زده است از برای ذات بی‌شبهه خود و فیضهائی که از او به بندگان رسیده و خواهد رسید از نفعهای دنیوی و دینی و از برای بتانی که مسجود کفارند که نفع دنیوی خود از آن بتان متصور نیست و در آخرت مشرکان به سبب

پرستش آنها کمال ضرر خواهند یافت.به حال مرتضی علی علیه السّلام که اطاعت و متابعت او سبب نفع دنیا و آخرت است و به متابعت و انقیاد کسانی که در آن نه نفع دنیا است و نه نفع آخرت بلکه ضررهای آخرت متصور است و شک نیست که کسی که حق تعالی به او از برای نفس خود مثل زده باشد واجب است که در اعلی درجات قدرت و علم و سخا و استقامت باشد و چون چنین باشد،افضل خواهد بود و چون افضل باشد،تقدیم غیر بر او جایز نخواهد بود.

و آیۀ دیگر در سوره رعد است که می‌فرماید: اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ طُوبی لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ ⁽¹⁾«طوبی»اشاره است به شادی و خرمی و راحت و فرح یا نام بهشت است به لغت اهل جنّت و مشهور آن است که نام درختی است در بهشت یعنی آنان که ایمان آورده‌اند و عملهای شایسته کرده‌اند ایشان را زندگانی خوش است و نیکو بازگشتی است ایشان را.

و از ابن سیرین مروی است ⁽²⁾که«طوبی»درختی است که بیخ آن در حجره حضرت امیر المؤمنین است و در بهشت هیچ حجره‌ای نیست که شاخه‌ای از آن درخت در آن حجره نباشد.

و شیخ طبرسی رحمه اللّه در تفسیرش ⁽³⁾از حضرت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله روایت کرده که «طوبی شجرة اصلها فی داری و فرعها علی دور اهل الجنة»؛یعنی«طوبی»درختی است که بیخ آن در خانه من است و شاخ آن در خانه بهشتیان و بار دیگر فرمود که «اصلها فی دار علی»و فضولی از روی جهل و نادانی و بی‌بهرگی از فضل و کمال پرسید که یک بار شما فرمودید که بیخ آن درخت در خانۀ من است و الحال می‌گوئید که بیخ آن در خانه علی است؟حضرت رسول خدا فرمود که ندانسته‌ای که خانۀ من

و خانه علی هر دو یکی است؟!و این دلیلی است ظاهر که آن حضرت اشرف و افضل خلایق است و تقدیم او بر همه واجب است.

و آیۀ دیگر آنکه فرموده وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ ⁽¹⁾یعنی از آنها که آفریده‌ایم گروهی‌اند که صفت ایشان آن است که راه می‌نمایند به حق که دین اسلام است و به حق عدل می‌کنند در احکام دین و آن گروه حضرت رسالت پناه و ائمه معصومین‌اند-صلوات اللّه علیهم اجمعین-و تابعان و محبان ایشان و این گروه نسبت به دیگران اندک‌اند چه فرقه ناجیه نسبت به دیگران از هفتاد و سه فرقه،اندکی است و ابن مردویه از زاذان نقل کرده و او از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام روایت نموده که آن حضرت فرمود:«ستفرق هذه الامة علی ثلاث و سبعین فرقة اثنان و سبعون فی النار و واحدة فی الجنة و هم الذین قال اللّه تعالی وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ و هم انا و شیعتی» ⁽²⁾یعنی زود باشد که این امت متفرق به هفتاد و سه فرقه شوند و از آن فرق هفتاد و دو فرقه در آتش باشند و یکی از آن در بهشت و آن یک فرقه آنانند که حق تعالی در شأن ایشان این آیه فرستاده که وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ و مراد از آن،منم و شیعیان من.و فخر رازی گفته ⁽³⁾اکثر مفسّرین بر آنند که مراد از امت درین آیه،قوم محمّداند.

و از ابن عباس رضی اللّه عنه مروی است ⁽⁴⁾که در جواب سائلی که از لفظ امت درین آیه سؤال کرده بود،فرمود:مراد امت محمد است از مهاجرین و انصار نه غیر این دو گروه و از انس بن مالک مروی است که گفت من حاضر بودم و شنیدم که حضرت رسول خدا این آیه را تلاوت نموده و فرمود:به درستی که از امت من قومی‌اند که از

امروز تا روزی که عیسی علیه السّلام از آسمان نزول فرماید برحق‌اند و در راه حق ثابت قدم خواهند بود و تا آن روز هرگز دنیا از وجود ایشان خالی نخواهد بود و اصل کلام درین مقام آنکه،از آیه و روایت مفهوم می‌شود که بعضی از امت محمد صلّی اللّه علیه و آله بر حق بوده‌اند و خواهند بود.

و مقتضای جمع میان این دو روایت و روایت ابن مردویه آن است که مراد به طایفه مذکوره در امت مسطوره،امیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السّلام است و شیعیان و محبّان آن حضرت باشند و ظاهر و هویداست که خلفای ثلاثه و متابعان و پیروان ایشان هرگز از شیعه علی نبوده‌اند و نیستند و نخواهند بود و مخالفت و مباینت میان آن گروه و شیعیان آن حضرت در هر عصر و زمانی کمال ظهور داشته و دارد.

و قاضی ابن خلّکان در تاریخ خود در بیان احوال خسران مآل علی بن جهم قریشی ناصبی ⁽¹⁾،گفته است که علی بن جهم را در دشمنی علی بن أبی طالب علیه السّلام معذور باید داشت از آن جهت که محبت امیر المؤمنین علیه السّلام با تسنّن جمع نمی‌شود چه سنی حقیقی آن است که به واسطه قتل عثمان از بغض و عداوت علی بی‌بهره نباشد؛و هرگاه این طایفه برحق‌اند البته باید که آن فرقه بر باطل باشند چرا که بر هیچ عاقل پوشیده نیست که حق در دو طرف و دو جهت مختلف نمی‌باشد و همین دلیل،مدّعای ما را کافی است.

آیه مبارکه دیگر آنکه فرموده: وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ ⁽²⁾یعنی چون زده شد به پسر مریم مثل قوم تو از آن فزغ کنند و صداها بردارند.و فخر رازی در تفسیر این آیه،سه قول نقل کرده ⁽³⁾:یکی آنکه مشرکان گفتند عیسی علیه السّلام مخلوق است و معبود نصاری پس روا باشد که اللّه ما نیز معبود باشد؛یا

شبهه کردند که چون رواست که عیسی-استغفر اللّه-«ابن اللّه»باشد چرا نشاید که ملائکه دختران خدا باشند،و یکی آنکه بعد از آیۀ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ حَصَبُ ⁽¹⁾جهیم بن زبعری گفت:عیسی را نیز بدون خدا پرستیدند هرگاه عیسی در آتش باشد پس ما و خدایان ما هم چه شود که در آتش باشیم.رسول خدا به او خطاب فرمود که چه جاهل بوده‌ای تو از لفظ«ما»،صاحب عقل نمی‌خواهند و عیسی علیه السّلام از صاحبان عقل است و این آیه نازل شد.

و علامه حلی رحمه اللّه نقل کرده ⁽²⁾که رسول خدا به مرتضی علی علیه السّلام،گفت:در تو مشابهت تمام است به عیسی علیه السّلام که بعضی در محبت او غلوّ کرده و هلاک شدند و بعضی به دشمنی او به هلاکت افتادند.منافقان با هم گفتند که امروز علی را به عیسی مانند کرد راضی نمی‌شود که علی را بغیر از عیسی به دیگری تشبیه کند.این آیه نازل شد.و هرگاه حال او حال عیسی باشد البته افضل خواهد بود و تقدیم غیر افضل بر افضل جایز نیست و احمد حنبل در«مسند»خود حدیث مذکور را از هشت طریق نقل کرده ⁽³⁾:یکی از آنها این است که رسول خدا به امیر المؤمنین علیه السّلام، گفت:«ترا مشابهتی هست به عیسی که یهودیان او را دشمن داشتند تا به هلاکت رسیدند و نصاری در دوستی او افراط نمودند تا آنکه رتبه‌ای که از برای او نبود برای او قرار دادند و هلاک شدند»و امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود که«یهلک فیّ رجلان محبّ یفرطنی بما لیس فیّ و مبغض یحمله شنئانی علی ان بهتنی» ⁽⁴⁾یعنی هلاک خواهند شد به سبب من آن دوستانی که در محبت من افراط نمایند و مرتبه‌ای که مرا نباشد از برای من اثبات نمایند و دشمنانی که دشمنی من ایشان را بر آن دارد که نسبت به

من چیزهائی که نکرده باشم گویند.

و همچنین ابن مغازلی در کتاب«مناقب» ⁽¹⁾و محمد بن عبد الواحد آمدی در جزو سیم از کتاب«جواهر الکلام» ⁽²⁾و ابن عبد ربّه در کتاب«عقد»ذکر کرده‌اند ⁽³⁾همین مضمون را به عبارت مختلف و این معلوم است که آیات و معجزات و آنچه از آن حضرت به ظهور رسیده مثل:کندن در از خیبر و برداشتن سنگ از سرچشمه در وقت رفتن به جنگ اعداء اللّه و کشتن عمرو بن عبد ودّ و به دونیم کردن اژدها در گهواره ⁽⁴⁾و خبرها که از غیب داده و آثاری که از او به ظهور آمده که بعضی گذشته و بعضی خواهد آمد،سبب آن شد که حال آن حضرت بر عقلا مشتبه گشت تا آنکه بعضی گفتند که«فاطر السموات و الارض و خالق الاحیاء و الاموات»است و آفریدگار جهان و جهانیانش دانستند چنانکه در باب عیسی نیز اشتباه افتاد که آیا عبد است یا معبود و خالق است یا مخلوق؟و چنانچه شافعی گفته:

و مات الشّافعی و لیس یدری

علیّ ربّه ام ربّه اللّه!

؛یعنی بر شافعی تا وقت مردن ظاهر نشد که پروردگار او علی است یا رب او اللّه است!

و مردمان را نسبت بآن حضرت سه حال است:یا نصیریه‌اند که می‌گویند که محیی و ممیت و رازق و مانع است؛یا خوارج و نواصب‌اند که در حیات تیغ بر او می‌کشند و در ممات سبّش می‌کنند و آنچه لایق حال خودشان بود نسبت به جناب مقدسش می‌گفتند؛یا معتقد و میانه روانند که خدایش نمی‌دانند و به آن هم راضی نمی‌شوند که بعد از رسول خدا دیگری بر او مقدم شود.به قول فرزدق شاعر رحمه اللّه که گفته:

کم بین من شکّ فی امامته

و بین من قیل أنّه اللّه ⁽¹⁾

؛یعنی نسبت او به ابی بکر این نسبت است که در امامت او شک است و در خدائی علی علیه السّلام.و السلام علی من اتبع الهدی.

آیۀ مبارکۀ دیگر آنکه فرموده: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما یُحْیِیکُمْ ⁽²⁾یعنی ای مؤمنان!اجابت کنید خدای را و فرستادۀ او را چون بخواند شما را به آن چیزی که شما را زنده گرداند.یعنی علوم دینیّه که حیات دل از او است و یا عقاید صحیحه و اعمال فاضله که مورّث حیات ابدیّه است و یا جهاد که سبب بقای دائمی است و یا ولایت امیر المؤمنین علیه السّلام چنانچه بعضی از امامیه و ابن مردویه که از اهل سنت است بر آن رفته‌اند و بنابراین مراد،ولایت و خلافت و امامت است چنانچه ظاهر است و متبادر به فهم؛پس دلالت می‌کند آیه بر وجوب اطاعت آن حضرت و اعتقاد به خلافت او.چه به ظاهر امر،دلالت بر وجوب دارد و فخر رازی هم تصریح به آن نموده و یا مراد،نصرت است و محبت،بایّ تقدیر،لازم می‌آید تفضیل او بر غیر او از امت؛زیرا که نصرت غیر آن حضرت بر هیچ فردی از امت واجب نیست و بهر تقدیر،مطلب ثابت است.

آیۀ مبارکه دیگر آنکه فرموده: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلا یُجْزی إِلاّ مِثْلَها ⁽³⁾یعنی هر که از او یک حسنه صادر شود مر او راست ده بار مانند آن و یا مراد تعیین عدد نیست بلکه غرض اظهار زیادتی به چند مثل آن است و محققان گفته‌اند تا ده نیکی به کسی نرسد از او یک نیکی به فعل نمی‌آید از ایجاد و آفرینش در احسن تقویم و تربیت و رزق و بعثت انبیا و انزال کتب و تبیین حسنات و سیئات و اختیار و توفیق و اخلاص و قبول حسنه و هر یک از

حسنات موقوف برین ده است و هر که بکند سیئّه‌ای جزا داده نمی‌شود مگر بمانند آن.

و وجه دلالت این آیه بر مطلوب آنکه از امیر المؤمنین علیه السّلام مروی است که فرموده:«الحسنة حبنا اهل بیت و السیئة بغضنا من جاء بها کبّه اللّه علی وجهه فی النار ⁽¹⁾»؛یعنی حسنه،دوستی ما اهل بیت است و سیئه،دشمنی ما،کسی که با دشمنی ما به عرصه قیامت در آید به امر خدا او را به روی در اندازند در آتش دوزخ.

و حرف در دوستی تنها نیست چرا که دوست داشتن جمیع مؤمنان حسنه است بلکه حرف در دشمنی اعداء اهل بیت است چه در دشمنی غیر ائمه معصومین علیهم السّلام این دو قسم وعیدی و به این روش تهدیدی و به این طریق داخل دوزخ‌کردنی واقع نشده و این دلالت بر افضلیت آن حضرت دارد چرا که این مرتبه انبیا است و چون آن حضرت در میان ائمه و اهل بیت افضل است در دشمنی او عذاب بیشتر خواهد بود.

آیۀ مبارکه دیگر آیه ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا ⁽²⁾است؛یعنی ما کتابهای گذشته را به امتهای پیشین فرستادیم و میراث دادیم قرآن را یعنی تأخیر کردیم آن را تا به آنان که برگزیده‌های مایند عطا کنیم بعد از تو،یعنی علمای امت تو،چه در حدیث است که«العلماء ورثة الانبیاء» ⁽³⁾و در طریق اهل بیت علیهم السّلام آمده که مراد،ائمه معصومین‌اند چه وصف اصطفا و برگزیدن به ایشان لایق است که به حقیقت ورثۀ انبیا ایشانند و قدوۀ علما ایشانند که عارفند به حقایق و دقایق قرآنی و چون میراث،مالی را می‌گویند که بی‌تعب به دست آمده باشد و قرآن به محض عنایت الهی به ایشان رسیده آن را میراث خوانده‌اند.

و از اهل سنت حافظ ابو بکر بن مردویه با امامیه اتفاق کرده ⁽¹⁾که این آیه در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام نازل شده و مراد از«الذین اصطفینا»،آن حضرت است و یکی از معاندین گفته که علی بن أبی طالب علیه السّلام که از جمله وارثان کتاب است چه عالم به حقایق آن بود نص بر مطلوب شما نیست و غرضش از این گفتگو این است که ابی بکر و عمر را با هم در این میراث شریک کند اما کسانی که خود معترفند به آنکه ایشان جاهل‌ترین مردمان بوده‌اند حتی آنکه ابی بکر معنی ابّا ⁽²⁾و کلاله را نمی‌دانست و عمر بر سر منبر می‌گفت:جمیع زنان در خانه‌ها فقیه‌تر از عمراند!با این مراتب در میراث انبیاء چون شراکت داشته باشند و تفصیل جهل ایشان-ان شاء اللّه تعالی-بعد از این خواهد آمد و هرگاه آن حضرت برگزیده خدا و وارث علم انبیا باشد،افضل است و تقدیم غیر افضل بر افضل جایز نیست.

آیۀ دیگر حق تعالی در سوره رعد فرموده: وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ ⁽³⁾تا آخر آیه.حق تعالی درین آیه اظهار آثار قدرت خود کرده که قطعه‌های زمین را به یکدیگر پیوسته که بعضی قابل زراعت است و در او بوستانها است و همه از یک جا آب می‌خورند و رنگ و طعم و شکلهای ایشان مختلف و اینها آثار صنع و قدرت است.و جابر بن عبد اللّه انصاری نقل کرده که چون این آیه نازل شد رسول خدا فرمود که ای علی،مردمان از اشجار متفرقند و من و تو از یک درختیم. ⁽⁴⁾

و صاحب کشف الغمّه ⁽⁵⁾نیز همین روایت را از حافظ أبو بکر بن مردویه به همین طریق نقل کرده و چون قرآن را ظاهری و باطنی هست ظاهرش آن است که

اول مذکور شد و باطنش آنکه جابر نقل کرده و این کنایه است از اتحاد نبی و وصی -صلوات اللّه علیهما-مثل درختی که دو سر و دو شاخ داشته باشد و از یک بیخ آب خورد از فضل و عنایت الهی و در احادیث نیز به همین مضمون مکرر واقع شده از آن جمله آن است که می‌فرماید:«خلقت انا و علی من نور واحد» ⁽¹⁾یعنی خلق کرده شده‌ایم من و علی هر دو از یک نور. ⁽²⁾

و آیۀ مبارکه دیگر آنکه فرموده: أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی ⁽³⁾که مراد امیر المؤمنین ⁽⁴⁾و از متابعت،مراد پیروی و فرمانبرداری ظاهری و باطنی است که شایبه‌ای از غرض با آن نبوده باشد و این نوع متابعت دیگری رسول اللّه را نکرد بلکه مخصوص به آن حضرت بود و این دلیل بر افضلیت است.

آیۀ مبارکه دیگر

وَ اجْعَلْ لِی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ

⁽⁵⁾ است که خلیل الرحمن علیه السّلام از جمله حاجاتی که از قاضی الحاجات از برای خود مسئلت نمود یکی این بود که الهی!جاری گردان نام نیک مرا بر زبانهای جماعتی که از پس من می‌آیند.

دعایش به عزّ اجابت رسیده جمیع امم ثنای آن حضرت می‌گویند با آنکه چون ولایت امیر المؤمنین علیه السّلام را بر او عرضه کردند،گفت:خدایا!بگردان او را از ذریّه من که مراد از«لسان صدق»،مردی صادق باشد یعنی ظاهر کن از برای تجدید اصل دین من راستگوئی را از ذریۀ من در آخرین امّتان،که مرتضی علی علیه السّلام است و این روایت را ابن مردویه نیز از اهل سنت در کتاب«مناقب»خود نقل کرده است. ⁽⁶⁾

و بعضی گفته‌اند از حق تعالی سؤال نمود که بگرداند از ذریّت او در آخر

الزّمان داعی و خواننده‌ای به سوی ملت او که مراد محمد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت او باشند و فرقی نیست میان حمل کردن«لسان صدق»بر محمد و آل محمد یا حمل نمودن بر امیر المؤمنین علیه السّلام و بهر تقدیر،مطلب که افضلیت آن حضرت است ثابت است و تقدیم او بر دیگران واجب.

در تکمیل ختم آیات قرآنی این دو سه کلمه را علاوه زنگ‌زدای گوشزد ارباب بصیرت می‌نماید:در«مسند احمد حنبل»مسطور است که ابن عباس رضی اللّه عنه گفت:«ما فی القرآن آیة الاّ و علیّ رأسها و قائدها و شریفها و امیرها» ⁽¹⁾یعنی هیچ آیه در قرآن نیست مگر آنکه علی رأس و رئیس آن است،یعنی عمدۀ در نزول آیه آن حضرت است و قائد آن است به معنی کشنده آن و باعث نازل شدن آن و شریف آن است،یعنی سبب بزرگ شدن آن آیت است و امیر آن است،یعنی امرکننده به آن آیه،آن حضرت است.

و ایضا از ابن عباس مروی است که فرمود:«لقد عاتب اللّه تعالی اصحاب محمد صلّی اللّه علیه و آله و ما ذکر علیّا الاّ بخیر» ⁽²⁾یعنی به تحقیق که خطاب و عتاب فرموده حق تعالی در قرآن مجید و سخن سخت از سر خشم و حجت گرفتن به اصحاب محمد و یاران او و هم‌صحبتان او گفته،لیکن امیر المؤمنین را در قرآن مجید یاد نکرده مگر به نیکی و حرمت،و نام نبرده مگر به عزّت و مکرمت.و نیز از ابن عباس مروی است که فرمود:«ما نزل فی احد من کتاب اللّه ما نزل فی علی علیه السّلام» ⁽³⁾یعنی نازل نشده است در شأن هیچ احدی در قرآن مجید از آیات قرآنی و تنزیلات سبحانی آن قدر که در شأن امیر المؤمنین علیه السّلام نازل شده.

و هم از ابن عباس رضی اللّه عنه مروی است که فرمود:«ما انزل اللّه آیة فیها یا أیها الذین

آمنوا الا و علی رأسها و امیرها» ⁽¹⁾یعنی فرو نفرستاد حق تعالی آیتی از آیات کلام مجید را که مؤمنان را مخاطب ساخته باشد.و«یا أیها الذین آمنوا»فرموده باشد مگر آنکه آن حضرت سر کرده آن جماعت و امیر آن طایفه است که مشرف به شرف خطاب حضرت عزت-جل ذکره-شده‌اند. ⁽²⁾

و ایضا در«مسند احمد حنبل»مذکور است ⁽³⁾که مجاهد که از اکابر مفسران اهل سنت است اعتراف نموده که«نزل فی علیّ سبعون آیة»؛یعنی هفتاد آیه نزد ما به صحت رسیده که در شأن علی علیه السّلام نازل شده.و در«مناقب خوارزمی» ⁽⁴⁾هم قریب به این مذکور است و این آیاتی است که مخالفان محملی دیگر بجهت آن پیدا نتوانستند کرد،چون در زمان خلفای بنی عباس بودند و اکثر ایشان عقیدۀ تشیّع داشتند از برای رفع تهمت عداوت و ناصبی بودن اعتراف به این نمودند یا آنکه حق تعالی به موجب«الفضل ما شهدت به الاعداء»حق و راستی به زبان قلم ایشان جاری گردانیده تا در روز قیامت بر ایشان حجت باشد و انکار نتوانند نمود.

اما علماء مذهب حقه اثنی‌عشریه بعضی سیصد و شصت آیه و بعضی سیصد و هشتاد آیه از آیات کلام ربّانی که هر یک از آن جداگانه دلیلی است بر خلافت امیر المؤمنین علیه السّلام استخراج نموده‌اند ⁽⁵⁾و اگر تتبع کاملی به فعل آید زیاده برین نیز می‌توان یافت و از امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است ⁽⁶⁾که فرمود:یک ثلث از قرآن در بیان کمالات و حالات اهل بیت علیهم السّلام است و یک ثلث در مثالب و مطاعن مخالفین ایشان است-لعنهم اللّه-و یک ثلث دیگر ظاهرش در بیان احکام شریعت

سید المرسلین است و باطنش در ذکر اسرار و معارف ربانیّه است که آن نیز ثبت دفاتر عوارف اهل بیت است.پس این فقیر بنابه رعایت اختصار اکتفا به همین قدر از آیات نمود و چون از دلایل نقلی که از قرآن است یا اخبار آیتی چند که عجالتا به نظر آمده بود ذکر کرده شد،از احادیث نیز اگر چه غیر متناهی است و مؤالف و مخالف در آن باب تصنیفات ساخته‌اند و کتابها پرداخته‌اند و از اخبار متواتره داله بر امامت که مجمع علیه فریقین است از روی اختصار به اندکی اقتصار می‌رود.

حدیث اول: علامه حلی در کتاب نهج الحق و کشف الصدق ذکر نموده ⁽¹⁾و گفته روایت کرده است احمد بن حنبل در«مسند»خود از حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله که آن حضرت فرمود:«کنت انا و علی بن أبی طالب نورا بین یدی اللّه من قبل ان یخلق آدم باربعة عشر ألف عام فلمّا خلق اللّه تعالی آدم قسّم ذلک النور جزءین فجزء أنا و جزء علیّ»،یعنی من و علی هر دو یک نور بودیم در نزدیک حق تعالی پیش از مخلوق شدن آدم صفی علیه السّلام به چهارده هزار سال پس چون خدای تعالی آدم را خلق نمود آن نور را منقسم به دو قسم ساخت یک جزء از آن،منم و یک جزء از آن،علی علیه السّلام است.و در حدیث دیگر که از ابن مغازلی شافعی منقول است چنین مذکور است:

«فلمّا خلق اللّه تعالی آدم رکّب ذلک النور فی صلبه فلم یزل فی شیء واحد حتی افترقا فی صلب عبد المطلب،ففیّ النّبوّة و فی علی الخلافة»و این روایت با روایت اول تا به لفظ«فلما خلق اللّه تعالی آدم»موافق است و معنی تتمه روایت این است که پس چون خلق کرد حق تعالی آدم را آن نور را با او ترکیب داد و به صلب آدم در آورد و از صلب او به صلبی به همان طریق که بود انتقال می‌فرمود تا آنکه به عبد المطلب رسید؛پس در من نبوت و در علی خلافت به ظهور آمد.

و این خبر که ابن مغازلی نقل کرده ⁽²⁾از جابر بن عبد اللّه مروی است و این

زیادتی هم دارد که چون به لفظ عبد المطلب می‌رسد،می‌گوید:«حتی قسّمه جزءین فجعل جزأ فی صلب عبد اللّه فاخرجنی نبیا و جزأ فی صلب أبی طالب و اخرج علیا ولیا»؛یعنی در صلب عبد المطلب خدای تعالی آن نور را جدا کرد و به دو حصه شد،حصه‌ای که نبوت بود به صلب عبد اللّه در آمد و از او،من به ظهور آمدم و حصه‌ای که خلافت بود به صلب ابو طالب منتقل شد و علی از آن به وجود آمد.و این حدیث از جملۀ احادیثی است که اتفاق کرده‌اند بر نقل آن هر دو فرقه یعنی شیعه و سنی و صریح است در خلافت آن حضرت و تمام است در اثبات مدّعا.

حدیث دوم: به همین مضمون به روایت ابن بابویه رحمه اللّه از سفیان ثوری از حضرت صادق علیه السّلام از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام مذکور است که آن حضرت می‌فرمود که«ان اللّه خلق نور محمد و نوری من قبل أن خلق خلقا،بأربعمائة الف عام و اربعة و عشرین الف عام و خلق منه اثنی عشر حجابا» ⁽¹⁾یعنی حق تعالی خلق کرد نور محمد و نور مرا پیش از آنکه خلق را خلق کند به چهارصد و بیست و چهار هزار سال.و روایت دیگر از جمله روایات مشهوره که در اکثر مصنفات مذکور است و زبان معجز بیان حضرت رسالت پناه محل ظهور آن گشته است فرمود:«کنت انا و علی نورا بین یدی الرحمن قبل ان یخلق عرشه باربعة عشر الف عام فلم یزل یتمحص فی النور حتی اذا وصلنا فی حضرة العظمة فی ثمانین الف سنة ثم خلق اللّه الخلائق من نورنا فنحن صنائع اللّه و الخلق کلهم صنائع لنا» ⁽²⁾یعنی نور من و نور علی به چهارده هزار سال پیش از خلقت عرش خلق شده بود و آن نور به حال خود بود تا بعد از هشتاد هزار سال خلایق را از آن نور خلق نمود پس ما صنایع و خلق کرده شده خدائیم و هرچه غیر از ماست از جهت ما خلق شده است.مفاد روایات آن است که نور ایشان سبب ابداع کاینات و موجب ایجاد کافه مخلوقات است و به طفیل ایشان از تنگنای

عدم به فضای وسیع وجود انتقال نمودند. ⁽¹⁾

و از ابن عباس مروی است ⁽²⁾که گفت:«کنا جلوسا عند رسول اللّه فاقبل علی بن أبی طالب علیه السّلام فقال النبی:مرحبا بمن خلق قبل أبیه آدم باربعین الف عام.فقلنا یا رسول اللّه أ کان الابن قبل الاب؟!فقال:نعم!ان اللّه خلقنی و علیا نورا واحدا قبل خلق آدم بهذه المدة ثم قسمه نصفین ثم خلق الاشیاء من نوری و نور علی ثم جعلنا علی یمین العرش ثم خلق الملائکة و سبحنا و سبحت الملائکة و هللنا و هللت الملائکة و کبرنا فکبروا فکلّ شیء سبح اللّه و کبر فان ذلک من تعلیمی و تعلیم علی»؛یعنی ما نشسته بودیم به نزد حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله که امیر المؤمنین علیه السّلام به سلام رسول اللّه آمد پس آن حضرت فرحان و شادان فرمود که خوش آمد آنکه پیش از پدر به چهل هزار سال مخلوق شده؛پس گفتیم ما از روی تعجب که یا رسول اللّه آیا می‌باشد که پسری پیش از پدری مخلوق شود؟!حضرت رسول اللّه به تبسم فرمود:بلی!به درستی که خدا خلق کرد مرا و علی را یک نور پیش از آفریدن آدم به این مدت که گفتم و بعد از آن،آن نور را منقسم گردانید و همه مخلوقات را خلق کرد از نور من و نور علی علیه السّلام و ما را در طرف راست عرش قرار داد؛پس ملائکه را آفرید و چون ما به تسبیح خداوند مشغول شدیم و سبحان اللّه بر زبان راندیم ملائکه نیز تسبیح می‌کردند و هرگاه تهلیل می‌نمودیم و لا اله الا اللّه می‌گفتیم ایشان نیز می‌گفتند و در وقتی که ما حق تعالی را به بزرگی و عظمت یاد می‌نمودیم و تکبیر می‌کردیم ملائکه نیز تکبیر می‌گفتند و هر چیزی و هر شخصی از ملائکه و جن و انس و نباتات و جمادات و حیوانات که حق تعالی را تسبیح نموده و به بزرگی و عظمت یاد کرده‌اند از تعلیم من و تعلیم علی است؛پس،از این حدیث معلوم می‌شود که ملائکه کرام همه شاگردان آن حضرت‌اند و این مقام نیز محل تعجب و اعتراض اهل سنت می‌تواند بود که

گویند که علی و ابو بکر هر دو معلم بودند،پس شما چرا علی را به خلافت اولی می‌دانید؟تفاوتی که هست اینکه مدرس و مکتب او آسمان و شاگردان او حملۀ عرش و ملائکه مقرّبین و مکتب این،دکه‌ای از دکه‌های بازار و اهل مکتب،ده پانزدهی از اطفال مشرکین،اگر از روی وقاحت گویند درین دو معلّمی چندان تفاوتی نیست،از ایشان دور نیست.

حدیث دیگر آنکه در«مسند احمد حنبل» ⁽¹⁾و کتاب«حلیة الاولیاء»که تصنیف حافظ ابو نعیم است و جمع بین الصحیحین و تفسیر ثعلبی ⁽²⁾و کتاب موفق بن احمد خوارزمی و دیگر کتب مخالفین مسطور است که چون در اوایل زمان بعثت این آیه نازل شد وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ ⁽³⁾یعنی خبر ده و آگاه گردان و بترسان خویشان نزدیک خود را.حضرت رسالت پناه بر طبق فرموده الهی اولاد عبد المطلب را که چهل نفر بودند طلب فرمود و از گوشت اندکی بپختی و نان و قدری ماست که خورش یک کس تواند شد ایشان را ضیافت نمود و با آنکه هر یک از آن قوم هر بار شتر پخته یا گوساله یا گوسفند بزرگی را با یک مشک دوغ می‌خوردند از آن طعام سیر و مملو شدند و آن طعام به حال اول بود که گویا هیچ نقصانی به او نرسیده بود.بعد از اظهار این معجزه که سیر کردن جمع کثیر از طعام قلیل باشد حکایت بعثت و رسالت خود را بر ایشان عرضه کرده و ایشان را به اسلام دعوت فرمود و به گفتن کلمتین شهادتین مأمور ساخت و ایشان را به منافع دنیا و آخرت و حصول مقاصد و مقامات و اعزاز و امتیاز از دیگران و دخول بهشت و وصول به درجات قرب بارگاه الهی بشارت داده فرمود که هرچه گفتم،هر که اطاعت نماید و در تبلیغ رسالت من امداد نموده مطیع و فرمانبردار من باشد،آن شخص

برادر من و وزیر و وصی و وارث و خلیفه و جانشین من باشد بعد از من.هیچ کس از آن چهل نفر که حاضر بودند متوجه جواب نشدند مگر امیر المؤمنین علیه السّلام که متقبّل خدمت و اعانت و امداد و متکفّل انتظام امور آن حضرت شد.

به روایتی تا سه مرتبه این ضیافت و انذار و دعوت به عمل آمده در هر مرتبه حضرت امیر المؤمنین به قبول آنچه حضرت فرموده مبادرت نموده و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله او را مژده برادری و جانشینی و وصیت و غیرها داده و مسرور و خوشوقت ساخته و هر بار چون جماعت مزبوره از خدمت حضرت رسالت پناه بیرون می‌رفتند به طریق استهزاء ابو طالب را تهنیت می‌نمودند که چون پسر برادرت پسر تو را در دین خود داخل گردانیده او را امیر و وزیر و سردار نمود تو نیز باید که به دین او درآئی و پسر خود را بر خود امیر دانی و این حکایت به طول انجامیده است و ذکر تمامی آن چون موجب طول کلام می‌شد به همین چند کلمه اختصار نمود.

و بر اهل عقل و بصیرت پوشیده نیست که این حدیث را دلالت تمام است بر مطلوب ما که خلافت و امامت حق آن حضرت است؛چه بعد از آنکه در آن قسم مجلسی سه بار وعدۀ خلافت به او نموده‌اند و او نیز به آنچه گفته وفا کرده باشد دیگری را دعوی خلافت نمودن عقلا و نقلا و شرعا و عرفا معقولیّت ندارد و اگر غیر از او کسی به جای پیغمبر بنشیند بغیر از آنکه به تعدّی و غصب و ظلم باشد وجهی نخواهد داشت ⁽¹⁾و خلافت غصبی او را ثمره به ازین نخواهد بود که مردمان را به سوی دوزخ می‌کشاند و ایشان را با خود به اسفل السافلین می‌رساند.

حدیث دیگر آنکه در«مسند احمد حنبل» ⁽²⁾از سلمان فارسی رضی اللّه عنه نقل کرده که سلمان از حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله،پرسید که یا رسول اللّه من وصیّک؟؛یعنی کیست وصی تو؟آن حضرت در جواب فرمود که یا سلمان که بود وصی برادرم موسی؟

گفت یوشع بن نون.پس حضرت رسول اللّه فرمود که به درستی که وصی من و وارث من که قضای دین من کند و به وعده‌ها من وفا نماید و همه را به انجام رساند، علی بن أبی طالب است

و در کتاب کشف الغمّة ⁽¹⁾همین حدیث را از ابی سعید خدری از سلمان رضی اللّه عنه به این طریق نقل کرده که سلمان گفت گفتم:یا رسول اللّه،هر پیغمبری را وصی بوده است.آن ساعت مرا جواب نداد بعد از آن که مرا دید گفت:یا سلمان من بشتاب! گفتم:لبیک،یا رسول اللّه!گفت:می‌دانی که وصی موسی که بود؟گفتم:بلی،یوشع بن نون.پرسید:چرا او را وصی گردانید؟گفتم:از جهت آنکه او عالمترین قوم بود در آن روز.گفت:پس به درستی که وصیّ من و محل سرّ من و موضع راز من و بهترین آن کسانی که بماند و بعد از من که به انجام رساند وعدۀ مرا و قضا نماید دین مرا، علی بن أبی طالب است.و در کتاب«مناقب»خوارزمی از سلمان به این روش نقل نموده که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله از من پرسید که«أ تدری من کان وصی موسی؟»یعنی آیا می‌دانی که کدام شخص بود وصی موسی؟من در جواب گفتم:یوشع بن نون.فرمود:

«فانّ وصیی فی اهلی و خیر من اخلفه بعدی،علی بن أبی طالب»؛یعنی پس به درستی که وصی من در اهل بیت من و بهترین کسی که بماند بعد از من،علی بن أبی طالب علیه السّلام است.

مناقشۀ بعضی از معاندین آنکه اگر وصی به معنی نگاه داشتن قاعده‌های شرع و رسانیدن علم و معرفت و صاحب علم و هدایت بودن خواسته‌اید،قبول است که علی وصی رسول بود به این معنی؛و اگر از وصی خلافت می‌خواهید قبول نداریم چرا که وصی اگر نص درین معنی می‌بود صحابۀ رسول مخالفت نمی‌کردند و اگر صحابه مخالفت می‌نمودند دیگران اطاعت نمی‌کردند و بر فرض که دیگران هم اطاعت می‌نمودند طایفه انصار راضی نمی‌شدند؛پس مشخص شد که مراد از

وصی معنی اول است.

جوابش آنکه معنی اول هم به معنی ثانی که خلافت است،بر می‌گردد؛چه معنی خلیفه پیغمبر نیست الا آنکه پیغمبر کسی را وصی کرده باشد که به علم شریعت مردمان را واقف سازد و خلق را هدایت کند و حفظ قوانین شریعت نماید و کجا بود این حفظ و هدایت و علم خلفای ثلاثه که در کار خود حیران بودند چه جای آنکه ضبط معانی کتاب و سنت توانند نمود!و بعد از تسلیم می‌گوئیم وصی به معنی امام و خلیفه است؛دلیل بر آنکه حضرت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله علی علیه السّلام را به منزله «یوشع»،وصی و امام و خلیفه بود بعد از موسی علیه السّلام چنانچه علما و صاحبان تواریخ تصریح کرده‌اند از آن جمله،محمد شهرستانی در کتاب ملل و نحل گفته است ⁽¹⁾که چون موسی از حق تعالی درخواست که هارون را با من شریک گردان و گفت که «اشرکه فی امری» ⁽²⁾حق تعالی در آن امر،هارون را شریک او گردانید و او وصی موسی بود و چون دنیا را وداع نمود وصایت به یوشع منتقل شد که به طریق ودیعت با او باشد تا آنکه به پسران هارون شبّر و شبّیر برساند و در کشف الغمّه ⁽³⁾و کتاب مناقب چندین حدیث دیگر به همین مضمون منقول است رعایتا للاختصار به همین سه حدیث اقتصار نمود چه در اثبات مدّعای ما کافی است.

و حدیث دیگر که نزدیک است به حدیث مذکور حدیثی است که از ابن مغازلی شافعی به سند او از رسول خدا علیه السّلام مروی است ⁽⁴⁾که آن حضرت فرمود:«لکل نبی وصیّ و وارث و ان وصیی و وارثی،علی بن أبی طالب»؛یعنی به درستی که هر پیغمبری را وصی و میراث‌برنده‌ای بود به درستی که وصی و میراث‌برنده از من،

علی بن أبی طالب است.وصیت در زبان عرب به معنی وصل کردن و بهم پیوستن نیز آمده است و در عرف آن است که تصرفی که وصیت‌کننده را بود بعد از او به همان نحو تصرف است مر آن شخصی را که وصی است،پس وصی به معنی کسی است که أولی به تصرف باشد از دیگران در امور و احوال وصیت‌کننده در هر امری و هر کاری که باشد؛بلی اگر در جائی اضافه به چیزی کنند مثلا گویند«وصی طفل در امری»،آنجا مخصوص به همان امر خواهد بود و در-ما نحن فیه-مطلق است و در همه امری جاری است.

حدیث دیگر فول رسول خداست که خطاب به امیر المؤمنین علیه السّلام نموده فرمود:«انت منّی بمنزلة هارون من موسی الا انّه لا نبی بعدی ⁽¹⁾»؛یعنی یا علی،تو از برای من چنانی که هارون از برای موسی بود؛چیزی که هست این است که بعد از من پیغمبری نخواهد بود.و این حدیث در تصانیف موافقین و مخالفین به تکرار مذکور شده به تقریبات مختلفه و این روایات از روایات مشهوره بین الطرفین است که علمای جانبین به مناسبت دوستی و دشمنی اهل بیت،ذکر کرده‌اند و در اکثر روایات به تأکید آن معنی بر زبان معجز بیان رسول خدا ورود یافته که«یا علی،انت اخی و وصیی و خلیفتی من بعدی و قاضی دینی»و اگر انصاف باشد،این حدیث نیز از احادیث متواتره است و غرض آن حضرت از خطاب«انت منّی»اثبات خلافت امیر المؤمنین علیه السّلام است بر روشن‌ترین وجهی که دلالت بر مطلوب داشته باشد چرا که فرموده هر حالتی و منزلتی که هارون را نسبت به موسی بود،امیر المؤمنین علیه السّلام را نسبت به من حاصل است و در این عبارت چندین فایده فهمیده می‌شود:

اول نص به خلافت چنانچه ظاهر است؛

دوم بیان برادری که به فرمان سبحانی میان آن حضرت و حضرت

امیر المؤمنین علیه السّلام مقرر و منعقد شده بود؛

سوم اظهار مرتبه حضرت امیر علیه السّلام و استعداد درجه و مرتبۀ نبوت که اگر بعد از زمان حضرت رسالت پناه دیگری را ممکن بودی که سزاوار مرتبۀ سرافرازی نبوت تواند بود،البته در ماده امیر المؤمنین علیه السّلام محقق می‌شد؛

چهارم آنکه هرگاه امیر المؤمنین علیه السّلام را بعد از رحلت حضرت رسالت پناه مرتبۀ نبوت ممکن باشد و سزاوار آن تواند بود،البته به طریق اولی شایسته مرتبۀ خلافت و امامت و جانشینی خواهد بود؛

پنجم آنکه هارون در زمان حیات موسی،خلیفه و شریک موسی بود و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام نیز در زمان حیات نبوی به خلافت آن حضرت مخصوص شد لیکن تصرفش در کار همه امت از آن سبب که خلیفه است وقتی است که رسول در میان نباشد چون رسول خدا این جهان را بدرود فرمود او را در مسند خلافت قرار باید گرفت؛

ششم آنکه هارون اگر بعد از موسی می‌ماند خلافت به او تعلق داشت،چه هرگاه در حین حیات شریک بوده باشد بعد از آن به طریق اولی حق اوست،پس حضرت امیر علیه السّلام نیز که استحقاق خلافت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله از انقضاء زمان رسالت داشته بعد از رحلت آن حضرت به آن مرتبه مخصوص باشد.

حاصل کلام آنکه،حضرت رسول خدا در این حدیث از برای امیر المؤمنین علیه السّلام اثبات فرموده جمیع منازل و مراتب هارون را به دلیل استثنا و این صریح است در امامت و خلافت آن حضرت به گواهی دوست و دشمن و در هر یک از مسند احمد حنبل و صحیح بخاری و صحیح مسلم از چند طریق نقل شده ⁽¹⁾که چون

حضرت رسول به غزوه تبوک می‌رفت آن حضرت را در مدینه گذاشت و او به خدمت حضرت آمده گفت:نمی‌خواستم که شما به جهادی روید و من در خدمت نباشم.حضرت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود که«أ ما ترضی ان تکون منّی بمنزلة هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی؟»و در ضمن احادیث دیگر چنانچه به تقریبات مذکور شده،ان شاء اللّه تعالی مذکور خواهد شد.

حدیث دیگر که در ثبوت و وضوح چون آفتاب جهان تاب بر معموره و خراب زمین دل اهل استعداد می‌تابد خبر متواتر روز غدیر است که کسی را انکار آن نرسد مگر بعضی از گمراهان که از دل سیاهی اهلیّت نورانی شدن از پرتو آن نور خورشید عالم قدس نداشته‌اند و آن حدیث در صحیح بخاری و صحیح مسلم و نسائی و ابو داود و مسند احمد بن حنبل و کتاب مناقب ابن مغازلی و تفسیر ثعلبی و کتاب وسیله و غیرها به طریق مختلف مذکور است ⁽¹⁾و ابن طلحه گفته ⁽²⁾که حکایت غدیر به صد روایت از طریق اهل سنت نقل شده و در قانون دین محمدی صلّی اللّه علیه و آله هرچه اثبات آن آثار و اخبار توان نمود انصاف آن است که هیچ‌یک از آن به مبحث غدیر نمی‌رسد و معلوم نیست که خبری دیگر به این مثابه در طریقین مذکور و مشهور و از طرفین ثابت و

صحیح مسلم ج 7 ص 120 و 121. فضائل الصحابة حنبل 567/2

متواتر شده باشد و مسئله‌ای که در شهرت و صحت هم عنان مسأله وجود واجب الوجود و چون قرآن عظیم معجزه و دلیل نبوت باشد اگر کسی مناقشه نماید،علاج او نیست الاّ شمشیر و خصم او نیست الاّ صاحب روز غدیر.

و ابن عقده بعد از ذکر روز غدیر گفته که«روی هذا الحدیث من الصحابة عمر بن الخطاب و براء بن العازب و سعد بن ابی وقّاص و طلحة بن عبید اللّه و العباس و عبد اللّه بن العباس و الحسین بن علی علیه السّلام و ابن مسعود و عمار بن یاسر و ابو ذر الغفاری و ابو ایوب الانصاری و ابن عمر و عمران بن الحصین و ابو هریرة و جابر بن عبد اللّه و ابو رافع و جریر ابن عبد اللّه و انس بن مالک و حذیفة الیمان و زید بن ارقم و عبد الرحمن بن عوف و زید ابن شراحیل و عامر بن ابی لیلی الانصاری و وهب بن حمزه و زید بن الحصین و وحشی ابن الحرب و سعد بن جنادة و عمر بن شرحبیل و جابر بن سمره و مالک بن الحویرث و ابو وهب الشاء و عبد اللّه بن ربیعة... ⁽¹⁾»اینها همه از صحابه‌اند و این حدیث را روایت نموده‌اند و اگر به ذکر کتب و روایاتی که این حدیث در آن مذکور است و ذکر کرده‌اند مشغول شویم مطلب را فراموش باید کرد و حدیث آن است که رسول خدا در روز غدیر خم بعد از آنکه خطبۀ طولانی ادا فرمود و گفت:یا أیها الناس!الست اولی بکم من انفسکم؟و چون مردمان گفتند:بلی،یا رسول اللّه!فرمود:«من کنت مولاه فهذا علی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله» تتمۀ حدیث و آنچه عمر بن خطاب در مقام تهنیت گفته و معنی حدیث چون در ضمن آیه یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ⁽²⁾مذکور شده بود ذکر آن را موجب تکرار دانسته به همان اکتفا نمود و لیکن چون روایتی بل حکایتی از محمد بن طلحه شافعی شامی که با وجود تسنّن مرد با انصاف و دانشمند بوده و چون دیگران،کمر عداوت اهل

بیت را بر میان جان نبسته و به یکبارگی از دین بیگانه نشده و از قلم جسته بود الحال به خاطر آمده حیف آمد که گوشزد ارباب بصیرت نشود لهذا به ذکر آن جرأت نمود امیدواری به درگاه باری آنکه آن مرد در آخر عمر بینائی تمام یافته خود را از آتش دوزخ خلاص نموده باشد.

در کتاب«مطالب السئوول فی مناقب آل الرسول»که از تصنیفات اوست از صحیح ترمذی از زید بن ارقم حدیث غدیر را روایت نموده ⁽¹⁾و گفته که روزی امیر المؤمنین علیه السّلام از جمعی که در خدمت آن حضرت حاضر بودند پرسید که کسی در میان شما هست که حکایت روز غدیر را از حضرت رسالت پناه شنیده باشد؟ سیزده نفر از آن جماعت شهادت دادند که ما عبارت«من کنت مولاه فعلی مولاه»را از حضرت رسالت پناه شنیدیم و بعد از آن افاده فرموده که چون لفظ من در«من کنت مولاه»افاده عموم می‌کند،دلیل است بر آنکه هر که حضرت رسول خدا مولا و صاحب اختیار او بود،علی بن أبی طالب مولا و صاحب اختیار او باشد و بعد از آن افاده‌ای از آن بهتر نموده که چون لفظ مولا در قرآن عزیز از روی مجاز در معنیهای دیگر مستعمل است چون ناصر و دوست و وارث و غیرها بنابراین،حضرت رسالت پناه تصریح به معنی مولا و صاحب اختیار و اولی به تصرف نموده و به یکی از الفاظ مذکور مقیّد نساخت تا دانسته شود که مراد حضرت از لفظ مولا آن است که هر نسبتی که میانۀ امیر المؤمنین علیه السّلام و هر شخصی از اشخاص امّت است واقع خواهد بود و معنی«من کنت مولاه فعلی مولاه»آن است که هر که من مولا و اولی به او بودم،امیر المؤمنین نیز چنین است.

و بعد از آن گفته که این حدیث صریح است در آنکه حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله امیر المؤمنین علیه السّلام را به منقبتی و مرتبه‌ای و درجه‌ای مخصوص ساخته که بغیر از او هیچ‌کس از جانب رسول خدا به این قسم مرتبه اختصاص نداشته و به این نحو

منزلتی فایز نگشته و مضمون این حدیث از اسرار ربّانی است که حق تعالی در آیه مباهله مندرج گردانیده و حضرت درین حدیث اشاره به آن فرموده در آنجا که حق تعالی نفس نبی و ولیّ را شبیه و نظیر یکدیگر شمرده و هر دو را در یک کلمه درج و جمع ساخته و به ضمیری که اضافه به رسول است متصل ساخته و فرموده:

أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ

⁽¹⁾ و در این حدیث حضرت رسول اللّه خواسته که ثابت نماید که آنچه ذات نبوی به آن موصوف است و درجه‌ای که اللّه تعالی به آن حضرت کرامت فرمود،علی علیه السّلام به آن اتصاف دارد و صاحب اختیار مؤمنان است و به جمیع صفات مذکوره نیز متّصف و جامع جمیع اوصاف معیّنه است و در آخر افاداتش فرموده که «هذه مرتبة و منزلة نامیة و درجة علیة و مکانة رفیعة،خصّصه صلّی اللّه علیه و آله بها دون غیره فلهذا صار ذلک الیوم عیدا و موسم سرور لأولیائه»؛یعنی این مرتبه‌ای سامی و منزله‌ای نامی و درجه‌ای بلند و محلی ارجمند است که مخصوص ساخته حضرت رسالت پناه آن را به امیر المؤمنین علیه السّلام.

و ختم افاداتش در این مقام به این شده که از تتبع آیات قرآنی و افادات نبوی ظاهر می‌شود که هر صفت کمال حضرت رسول اللّه اثبات آن بجهت ابن عمّ خود علی علیه السّلام نموده تا اول حق تعالی ذات مرتضوی را به آن صفت نستوده،حضرت رسول اظهار نفرموده و اگر اراده آن داشته تا از جانب حضرت عزت به آن مأمور نشده آن حضرت جرأت به کشف آن نکرده و از آن جمله چون حضرت عزت آنجا که امیر المؤمنین را ناصر رسول خوانده و فرموده که هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِینَ چه مراد از«صالح المؤمنین»،علی علیه السّلام است.حضرت رسول خدا نیز در اینجا موافقت امر الهی نموده در تعیین امامت او متکلم به کلمه‌ای شده که یکی از معانیش«ناصر»است تا چنانچه حق تعالی او را ناصر خوانده آن حضرت نیز اشاره به آن نموده او را ناصر گفته باشد.

تا اینجا کلام آن مرد عزیز است و مؤید این افادۀ آخرین اوست قول حافظ ابو نعیم در کتاب«حلیة الاولیاء»چه نقل نموده ⁽¹⁾که روزی حضرت رسول خدا در مجلسی تشریف داشت و امیر المؤمنین علیه السّلام به خدمت آن حضرت رفت چون چشم حضرت رسالت پناه بر جمال ولایت دستگاه آن سرور افتاد فرمود که مرحبا به سید المسلمین و امام المتقین و چون سیادت مسلمین و امامت متّقین از صفات مخصوصه نفس نفیس سید البشر بود و حق تعالی امیر المؤمنین را نفس رسول خطاب فرموده در آیه أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ⁽²⁾آن حضرت به موافقت فرموده الهی او را به همان وصفی که از اوصاف ذات خجسته صفاتش بود نام برد و هیچ صفتی از صفات حسنه نباشد که پیغمبر خدا بجهت ولیّ اثبات آن نماید مگر اشارۀ ربانیه به آن شده باشد.

و ابو نعیم هم به تأیید قول خود از أنس بن مالک روایت نموده و از ابو هریره نقل کرده که ابو هریره گفت:روزی در مجلس حضرت رسول اللّه حاضر بودم که آن حضرت به تقریبی به من خطاب نموده فرمود که یا ابا هریره،میان من و خدا دربارۀ علی بن أبی طالب عهدی است و آن عهد این است که علی راهنمای بندگان او و امّتان من است و محل نور ایمان و امام دوستان من و نور طایفه‌ای که مرا اطاعت می‌نمایند.و از عایشه نیز روایت نموده‌اند که گفت:روزی حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله صحابه را یک یک نام می‌برد و تعریف هر یک را به صفتی می‌کرد که مناسب حال او بود،من گفتم چه عجب است که علی را تعریف نکردی؟فرمود:«ویحک!هل یعرّف احد نفسه؟!»یعنی وای بر تو!هرگز کسی خود را تعریف کرده است ⁽³⁾؟! ⁽⁴⁾

حدیث دیگر که علامه حلّی رضی اللّه عنه آن را در کتاب منهاج الکرامه ⁽¹⁾دلیلی جداگانه شمرده حدیثی است که هم در روز غدیر بعد از آنکه امر وصایت تمام شد مسلمانان را امر نمود که«سلّموا علی علیّ بامیر المؤمنین»و خیمه نصب کرده جمیع لشکر فوج فوج آمده بر آن حضرت سلام کردند به این طریق که«السلام علیک یا امیر المؤمنین»و مبارک باد گفتند و تهنیت نمودند و بعد از آنکه مردمان را امر به سلام فرموده بود زبان معجز بیانش به این کلام تکلم نمود که«انه سید المسلمین و امام المتقین و قائد الغر المحجلین و هذا ولیّ کل مؤمن بعدی و انّ علیا منّی و انا منه و هو ولیّ کلّ مؤمن و مؤمنة»؛یعنی به درستی که علی سید و بهتر مسلمانان و امام و پیشوای متقیان و کشنده و راهنمای مؤمنان است به بهشت که چنانچه اسبان پیشانی سفید و دست و پا سفید در میان اسبان نشانند آن گروه هم در میان مردم به سفید روئی محبت او نشانند و این است که ولیّ و صاحب اختیار هر مؤمن است بعد از من و به درستی که علی از من است و من از علی‌ام و او مولای مؤمنین و مؤمنات است بعد از آنکه من از میان شما بیرون روم.و ظاهر است که این حدیث نیز دلالت تمام بر مطلوب دارد هر که حدیث اول را نقل کرده و قصه روز غدیر را بیان نموده باید که هرچه از تمامی واقعه باشد بیان نماید.

و مروی است که در آن روز جبرئیل به صورت شخص خوش هیأت،نیکو لباس،معطّر به بوی خوش،در آن مجلس حاضر شد بعد از اتمام امر وصایت فرمود که«و اللّه ما رأیت کالیوم قط ما اشد تأکیده لابن عمّه انه یعقد له عقدا لا یحله الا کافر باللّه العظیم و رسوله الکریم،ویل فویل لمن حل عقده»؛یعنی و اللّه که ندیدم همچو امروز روزی و نشنیدم هرگز پیغمبر به چه شدّتی و چگونه تأکیدی از برای پسر عمّ خود عقد ولایت نموده به درستی که حل این عقد نخواهد کرد و این گره را نخواهد گشود مگر کسی که از خدا و رسول برگشته باشد،ویل و وای و حسرت عظیم

خواهد بود کسی را که حل این عقد کند

و عمر خطّاب از جمله جمعی بود که این کلام را شنیده بودند از آن جوان خوش صورت؛پس چون کندۀ نیم‌سوخته آتش در دل سیاهش افتاده به خدمت رسول اللّه آمد و آنچه شنیده بود در خدمت حضرت رسالت پناه بر طبق عرض نهاد؛ پس آن حضرت فرمود که ای عمر!شناختی که آن جوان که بود؟عمر به جهل خود معترف شده گفت:ندانستم.حضرت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فرمود که آن شخص جبرئیل امین علیه السّلام بود بپرهیز ای عمر از آنکه تو گشایندۀ این گره باشی به درستی که تو اگر حل این عقده نمائی بیقین که خدا و رسول و مؤمنان جمیعا از تو بیزار و بری خواهند بود.و بر اهل انصاف پوشیده نیست که به مقتضای فحوای عبارت جبرئیل و کلمات نبوی تکفیر آن کسی که حل آن عقد نموده و آن گره را گشوده واجب و لازم می‌نماید و السلام علی من اتبع الهدی.

حدیث دیگر که از اعلا و اعظم دلایل است حدیث مطلق به قضیه خیبر است که در مسند احمد حنبل از چند طریق روایت شده و در صحیح بخاری و مسلم نیز از طرق متعدده مروی است ⁽¹⁾و در باقی صحاح ستّه مسطور است ⁽²⁾و در فصول المهمه نور الدین علی مالکی مذکور است ⁽³⁾و مضمون خبر و حاصل واقعه خیبر چنانچه در بعضی دیگر از کتب معتبره مسطور است آن است که چون حضرت رسالت پناه علیه السّلام متوجه قلاع خیبر شد ارادۀ الهی به مقتضای خواهش حضرت رسالت پناهی به ظهور اعزاز مرتضوی کما هی تعلّق گرفت و در پای قلعۀ قموص چون امر محاصره به طول انجامید و لشکر اسلام از گرما و گرسنگی شکوه نمودند أبو بکر را سردار گردانیده به حرب فرستاد و او جمعی از لشکر اسلام را به دائرۀ

شهادت در آورده با قلیلی هزیمت نمود؛روز دیگر عمر خطّاب به امر مذکور مأمور شد به سنّت أبو بکر عمل کرده ناموس اسلام را به باد داد؛چنانچه در صحیح بخاری مذکور است که«فرجع هو ایضا منهزما»؛یعنی او نیز گریخت!پس بر زبان الهام بیان حضرت رسالت پناه که«و اللّه لاعطینّ الرّایة غدا رجلا یحبّ اللّه و رسوله و یحبّه اللّه و رسوله کرّار غیر فرّار»؛یعنی به خدا قسم که می‌دهم این علم را فردا به دست مردی که از جمله صفات پسندیده اوست که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول او را دوست دارند و او کرّار غیر فرّار باشد یعنی ستیزندۀ ناگریزنده و چون اصحاب این عبارت آبدار را از رسول مختار شنیدند هر یک به تصور آنکه شایسته آن هست که به این منقبت عالی و منزلت متعالی سرافراز گردد تمام شب در فکر بودند و صبح زودتر از روزهای دیگر حاضر درگاه حضرت رسالت پناه شدند و همه به امید آنکه به رجوع آن امر مفتخر شوند منتظر بودند و خاطر جمع داشتند که مراد حضرت رسالت پناه علی علیه السّلام نیست که بجهت درد چشم نور بصر او در معرض زوال است و به خود درمانده است و از این سعادت عظیم بهره نخواهد داشت.چون حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله از خیمه مبارک بیرون آمده فضای دل‌گشای مقام رسالت را از پرتو نور ولایت خالی دید فرمود که«این علی بن أبی طالب؟»؛یعنی علی بن ابی طالب علیه السّلام کجا است که او را نمی‌بینم؟

از حاضران جمعی به یک بار جواب دادند که رمد عظیم و درد چشم صعب دارد.پس امر شد که امیر مؤمنان و واقف آشکار و نهان را حاضر بارگاه ملایک سپاه گردانند و چون آن جناب حاضر شد،حضرت خیر البشر سر آن سرور را در کنار گرفت و آب دهن مبارک در چشم او افکند و شفای عاجل آن درد را از ربّ العزّت مسئلت نمود.فی الحال به امر ملک متعال آن الم به نوعی زایل شد که گویا هرگز درد چشم نداشته؛پس حضرت رسالت رایت با هدایت را به شاه خطۀ ولایت داده فرموده که قدم در راه گذار که حق تعالی این قلعه را از برای تو مفتوح می‌گرداند.

حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام سؤال نمود که یا رسول اللّه،با ایشان مقاتله کنم تا مثل ما شوند یعنی مسلمان شوند؟حضرت رسول فرموده که در مقاتله تعجیل منمای برو تا به ساحت ایشان فرود آئی،پس اول به اسلام‌شان دعوت کن و خبردار کن از حقوق خدا که بر ایشان لازم است و به خدا سوگند که اگر یک شخص را خدای تعالی به واسطه تو به شرف هدایت اسلام رساند،تو را بهتر است از شتران سرخ مو که در راه حق تعالی صدقه کنی.پس زره خود را بر آن حضرت پوشانیده و ذو الفقار بر میانش بست و رایت به دستش داد.پس حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام قدم در راه نهاد ⁽¹⁾و چون به نزدیک حصار رسید علم را در زمین استوار گردانیده یکی از احبار یهود از بالای حصار آن حضرت را دید پرسید که ای صاحب رایت کیستی و چه نام داری؟ جواب داد که«انا علی بن أبی طالب»؛یعنی منم علی بن أبی طالب.یهودیان آواز برآوردند که«غلبتم و ما انزل علی موسی»؛یعنی به تورات موسی قسم که مغلوب گردیدید.و اول حارث یهودی با فوجی بیرون آمده حرب آغاز نمود و دو نفر از اهل اسلام را شهید کرد،حیدر کرّار به یک ضرب ذو الفقار او را به دوزخ فرستاد.

مرحب که رئیس قوم و برادر حارث بود با جمعی از مشاهیر یهود مسلّح و مکلّل بیرون آمدند وی به کمین برادر پای در میدان نهاد و رجز خواند و آن ملعون از مبارزان مشهور بود و در شجاعت مانند نداشت و در آن روز دو زره پوشیده بود و دو تیغ حمایل کرده و دو عمامه بر سر نهاده و مغفری از فولاد بر سر گذاشته بر سر آن خودی از سنگ بر سر محکم ساخته و نیزه‌ای به دست گرفته که به وزن سه من بود و چون کسی از اهل اسلام را تاب مقابله و مقاتله‌اش نبود شاه مردان در مقابلش آمده و در برابر رجز او بر زبان معجز بیان راند که:

أنّا الّذی سمّتنی امّی حیدره

کلیث غابات شدید القسوره ⁽²⁾

چنانچه شیخ طوسی در«امالی»ذکر نموده ⁽¹⁾،مرحب روی به گریز نهاد.

شیطان به صورت یکی از احبار خود را به او نموده از سبب گریختن پرسید.گفت:

مادرم به خواب دیده بود که شیری به من حمله خواهد کرد و فلان کاهنه گفت از کسی که نامش شیر باشد یا خصلت شیر داشته باشد احتراز کن.شیطان گفت:مگر حیدر نام در دنیا همین یکی است؟یا با تو کسی برابری می‌تواند کرد که به سخن زنان اعتماد کرده عار فرار را بر خود پسندیده‌ای؟چون مرحب این سخن بشنید حمیت جاهلیتش دامن‌گیر شده گول شیطان را خورد و ابلیس با وی گفت:برگرد که من از عقب تو جمعی از شجاعان و ابطال رجال را می‌فرستم.پس برگشت و دست جلادت از آستین وقاحت برآورده خواست که شمشیری حوالۀ حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام کند که حیدر کرّار ذو الفقار آبدار را چنان فرود آورد که از خود و مغفرش گذشته به قربوس زین رسید!یهودان چون آن ضرب دست دیدند رعبی تمام و خوفی ما لا کلام در دلهای ایشان افتاده ساعتی به تلاش مشغول بودند و چون هفت کس از دلاوران و شجاعان به قتل آمدند باقی روی به هزیمت نهادند و به قلعه گریختند و آن حضرت چون شیر خشمناک از عقب ایشان روان شده یهودان بی‌باک را به خاک مذلّت و هلاک می‌افکند تا به در حصار رسیده در را بر کند و بعضی گفته‌اند ⁽²⁾که یهودی،تیغ حواله آن حضرت کرده سپر از دست مبارکش بیفتاد و آن‌چنان در غضب شده در را بر کنده سپر خود ساخت.

و از جابر بن عبد اللّه منقول است ⁽³⁾که چون مسلمانان خواستند که داخل قلعه شوند خندق وسیع حایل بود آن حضرت میان خندق رفته آن در را پل ساخت تا تمامی لشکر ظفر اثر گذشته داخل قلعه شدند و حضرت رسالت پناه چون رسید و

خوارزمی ص 37.

ملاحظه فرمود که آن در را بر سر دست دارد و مردمان را می‌گذراند تعجب نمود.

جبرئیل نازل شده فرمود که نظر به ته خندق نما.چون آن حضرت متوجه شد دید که از ته پای آن حضرت تا قعر خندق فاصلۀ بسیار است تعجب حضرت رسول اللّه و لشکر ظفر اثر زیاده شد.جبرئیل علیه السّلام فرمود:تعجب مکنید که ملائکه کرام پرها در هم استوار کرده‌اند و قدم حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام بر بال ملائکه است.

و از امام محمد باقر علیه السّلام مروی است ⁽¹⁾که چون در حصار را بجنبانید تمامی آن حصن چنان بلرزید که صفیّه دختر حیّ ابن اخطب از شدت لرزۀ حصار از تخت بیفتاد و رویش مجروح گشت و مردم سایر قلاع چون چنان امر غریب و صورت عجیب مشاهده نمودند فریاد وا ویلا و الامان برآوردند.شاه مردان به امر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله همه را امان داد،اکثر مسلمان شدند.

و در کتب معتبره مذکور است ⁽²⁾که روزی جبرئیل علیه السّلام در حضور حضرت رسول خدا از روی تعجب در علی علیه السّلام نگاه کرده تبسم فرمود.آن حضرت پرسید:یا روح الامین،منشأ تبسم و تعجب چیست؟فرمود که یا رسول اللّه،مأمور شدم که هفت شهر قوم لوط را به بالا برده سرنگون کنم و من به حدی آن شهرها را بالا بردم که ملائکه آسمان آواز خروسان و سگان ایشان را می‌شنیدند،پس سرنگون ساختم و در وقتی که امیر المؤمنین شمشیر را بلند ساخته بود که بر مرحب فرود آورد ندا رسید که شمشیر علی را نگاه دار که نزدیک است که اثر آن به ماهی که حامل گاو زمین است رسد،من در رسیده تیغ او را نگاه داشتم آن قدر تعبی که از نگاه داشتن این کشیدم از برداشتن آن شهرها نکشیده بودم،الحال آن امر به خاطرم آمد تعجب کردم.

و مخفی نماند که حدیث«و اللّه لاعطین الرایة»بمفهومه دلالت به چندین