خواب پریشان نگاهی به نقش خواب و رویا در جریان های انحرافی

مشخصات کتاب

سرشناسه:شهبازیان، محمد، ۱۳۵۹ -

عنوان و نام پدیدآور:خواب پریشان: نگاهی به نقش خواب و رویا در جریان های انحرافی

مشخصات نشر:قم: موسسه بنیاد فرهنگی مهدی موعود (عج)، ۱۳۹۴.

مشخصات ظاهری:۹۶ ص.

شابک:978-600-7120-66-8

وضعیت فهرست نویسی:فیپای مختصر

یادداشت:فهرستنویسی کامل این اثر در نشانی: http://opac.nlai.ir قابل دسترسی است

شماره کتابشناسی ملی:۳۷۸۶۴۳۸

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

خـواب پــریشان

(نگاهی به نقش خواب و رویا در جریان های انحرافی)

محمد شهبازیان

خواب پریشان

Ÿ مؤلف: محمد شهبازیان

 Ÿویراستار: محمد رضا داداش زاده

Ÿ ناشر: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

Ÿ طراح جلد و صفحه‌آرا: مسعود سلیمانی

Ÿ نوبت چاپ: اول- بهار 1394

Ÿ شابک: 8-66-7120-600-978

Ÿ شمارگان: هزار نسخه

Ÿ قیمت:4000 تومان

تمامی حقوق© محفوظ است.

m www. mahdi313. com

m www. mahdaviat. ir

m info@mahdaviat. ir

m Entesharatbonyad@chmail. ir

فهرست مطالب

مقدمه........................................................................................................................ 8

نکاتی قبل از ورود به بحث............................................................................. 11

فرضیه‌ی مخالف................................................................................................... 14

بخش اول: واژه شناسی و تاریخچه استفاده

از رویا در میان فرقه‌ها و مدعیان

بخش دوم: ادعاهای قرآنی برخی مدعیان دروغین،

در بهره‌گیری از رویا جهت تشخیص حجت الهی

الف)آیاتی که به صورت کلی به وجود و اعتبار رویای صادقه پرداخته....... 39

ب)آیه‌های ادعا شده به صورت خاص، اشاره به استفاده از خواب و رویا برای تشخیص حجت الهی دارد.          40

بخش سوم:  جایگاه خواب در تشخیص حجت الهی از نگاه روایات

دلایل عدم حجیت رویا........................................................................................ 55

مطلق یا مقید بودن عدم حجیت رویا............................................................... 62

اشکال اول به عمومیت و اطلاق عدم حجیت................................................. 63

پاسخ به اشکال اول........................................................................................... 65

اشکال دوم: گزارش های تاریخی و مخالفت با عمومیت عدم حجیت رویا. 76

حضرت نرجس علیها السلام............................................................................ 85

نتیجه................................................................................................................. 87

        کتابنامه................................................................................................................ 89

سایت ها............................................................................................................ 96

مقدمه

اشاره

رؤیا تجربه‌ی افکار، تصاویر یا احساسات به هنگام خواب است. رؤیا ممکن است اتفاقات عادی و روزمره و یا عجیب و غریب را دربر گیرد. انسان‌ها به صورت تاریخی همواره اهمیت زیادی به رؤیا داده، و به روش‌های گوناگونی به آن نگریسته‌اند. به عنوان مثال، گروهی آن را پنجره‌ای به سمت مقدسات، گذشته، آینده و یا دنیای مردگان در نظر گرفته‌اند.

بی‌شک هیچ چیز به اندازه‌ی رویا در میان عموم مردم و حتی تحصیل کردگان ساده دل تاثیر گذار نیست. به یقین همه‌ی ما این‌گونه افراد را دیده و برخورد ساده لوحانه‌ی تعدادی دیگر را تجربه کرده‌ایم. هرگز فراموش نمی‌کنم که بزرگ‌ترهای ما اگر خواب شخص سیّدی را می‌دیدند، آن را پذیرفته و برای خود حجت پنداشته، تا آن‌جا که وقتی در دوره‌ی نوجوانی به مساله‌ای اختلافی میان خود و مادرم گرفتار شدم؛ یکی از اقوام با دیدن خواب خود به فریادم رسید و تنها با این رویا توانستم در برابر پافشاری‌هایش پیروز شوم! این آسیب، سوگمندانه گریبانگیر تمام ملّت‌ها و ادیان و مذاهب شده و نمی‌توان آن را به مذهب یا دین خاصّی نسبت داد. از نگاه عالمان دینی، بی‌اعتبار جلوه دادن تمام و یا زیر سوال بردن مقوله‌ی خواب نیست؛ بلکه آنان در صدد آموزش مراقبت پذیرش رؤیای صادقه و محدودة اعتبار و جایگاه آن برآمده‌اند که چگونه می‌توان از این نعمت خدادادی بهره جُست؟

گفتنی است در وجود انواع خواب برای انسان ها و از جمله رویای صادقه شکّی نیست؛ و بحث‌های گوناگونی از عالمان دینی و راویان شیعه و سنی، درباره‌ی ماهیت خواب و انواع آن، ارائه شده است. ⁽¹⁾اما مسئله ای که کمتر بدان پرداخته شده، جایگاه رویا در تشخیص مصداق حجت الهی و معصوم می باشد. برخی از مدعیان، دلیل‌های قرآنی و روایی در اثبات مدعای خود آورده و به مریدان خود القا کرده‌اند که با خواب می‌توانند حقانیت آنها را به دست آورند. در این نوشتار برآنیم تا پس از بررسی لغات (رؤیا)⁽²⁾، (نوم)⁽³⁾، (حلم)⁽⁴⁾و(حدیث)⁽⁵⁾در قرآن و ارتباط آن ها با یکدیگر، به بیان تاریخچه‌ی مختصری از به کار گیری رویا در میان فرقه‌های انحرافی و نقد ادله قرآنی، روایی و تاریخیِ ادعا شده، بپردازیم.

این مجموعه در ادامه‌ی نقد جریان انحرافی یمانی معاصر در عراق است که پیش از این در دو فصلنامه‌ی علمی پژوهشی مشرق موعود و علمی‌ترویجی پژوهش های مهدوی به چاپ رسیده بود؛ اما اینک با توجه به مطالب ضمیمه شده‌ی بیشتر، به‌ویژه در قسمت تاریخچه‌ی بهره‌گیری از رویا در میان مدعیان، به صورت کتاب تقدیمتان می‌شود.

در این جا لازم است از قائم مقام بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود علیه السلام، جناب حجت الاسلام دکتر محمد صابر جعفری و حجج اسلام نائینی و فوادیان که در چاپ این اثر همکاری نمودند و حجج اسلام مجتبی کلباسی، اکبر ترابی

شهرضایی، نصرت الله آیتی و مهدی یوسفیان که با رهنمود های خود بر غنای مباحث افزودند و نیز حجت الاسلام و المسلمین پور سید آقایی که اجازه‌ی چاپ مقالات را در قالب کتاب داده اند، تشکر نمایم.

امیدوارم که خوانندگان عزیز با راهنمایی های خود بر غنای این بحث بیفزایند.

قم 1393

محمد شهبازیان

Tarid12.ir

نکاتی قبل از ورود به بحث

قبل از ورود به بحث و برای آسانی در بررسی دلایل، به نکته‌هایی پذیرفته شده از سوی تمام فرقه‌های اسلامی و حتی مدعیان دروغین اشاره می‌کنیم:

در برخی روایات، رؤیا به سه نوع تقسیم شده، که عبارتند از:

بشارة من الله للمومن، و تحذیر من الشیطان⁽¹⁾، و أضغاثُ أحلام ؛ خواب یا بشارتی از سوی خداوند به مؤمن است یا القای شیطان و یا چیزی جز خواب های آشفته نیست. ⁽²⁾

به عبارت دیگر، در وجود خواب های قابل تعبیر ورویاهای صادقه تردیدی وجود ندارد و آیات قرآن و روایات، به موارد متعدد این گونه رویا اشاره نموده‌اند. و حتی رویای یک فرد غیر مومن نیز می‌تواند به واقعیت خارجی بپیوندد. ⁽³⁾

قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقِ علیه السلام:الْمُؤْمِنُ یَرَی الرُّؤْیَا فَتَکُونُ کَمَا رَآهَا وَ رُبَّمَا رَأَی الرُّؤْیَا فَلَا تَکُونُ شَیْئاً؟ فَقَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا نَامَ خَرَجَتْ مِنْ رُوحِهِ حَرَکَةٌ مَمْدُودَةٌ صَاعِدَةٌ إِلَی السَّمَاءِ فَکُلَّمَا رَآهُ رُوحُ الْمُؤْمِنِ فِی مَلَکُوتِ السَّمَاءِ فِی مَوْضِعِ التَّقْدِیرِ وَ التَّدْبِیرِ فَهُوَ الْحَقُّ وَ کُلَّمَا رَآهُ فِی الْأَرْضِ فَهُوَ أَضْغَاثُ أَحْلَام...؛⁽¹⁾

محمد بن قاسم نوفلی گوید: از امام ششم علیه السلام پرسیدم بسا مؤمن خوابی ببیند و همان طور واقع شود و بسا خوابی ببیند و اثری ندارد؟ فرمود: مؤمن در حال خواب حرکتی از روحش تا آسمان بالا می‌رود و هرچه را روح مؤمن در آسمان- که محل تقدیر و تدبیر است- ببیند، حق است و هر چه را در زمین ببیند اضغاث و احلام است.

امام صادق علیه السلام در روایتی دیگر در پاسخ به مفضّل نیز، به همین نکته اشاره فرمود.⁽²⁾

مورد ادعاهای مدعیان دروغین به این نکته توجه داشت که راه تشخیص حق یا باطل بودن این گروه با بررسی سخنان آنان آشکار شده و تا کنون در تشخیص بطلان هیچ موردی از مدعیان، شبهه و تردیدی برای اهل علم و فهم وجود نداشته است؛ و پس از اثبات ادعای باطل این افراد، به‌یقین اگر رویایی نیز در مدح آنان دیده شود، حمل بر رویای شیطانی می‌شود.⁽¹⁾

ولی بحث در این است که:

آیا بنا بر آیات الهی، خواب می‌تواند راهی برای تشخیص مصداق امام و

حجت الهی قرار گیرد؟

در این جا پس از بیان تاریخچه ای از مدعیان و جریان های انحرافی تمسک کننده به رویا، به بیان و نقد دلیل‌های قرآنی، روایی و تاریخی مدعیان پرداخته، و نظریه‌ی مختار را تقدیم می‌کنیم.

فرضیه‌ی مخالف

همانگونه که گذشت، بسیاری از مدعیان امامت و نیابت رؤیا را دلیل بر امامت و حقانیت خود مطرح کرده‌اند. یکی از این افراد احمد بن اسماعیل بصری می باشدکه برای ادعای خود به ادله ای نیزتمسک کرده است.

بخش اول: واژه شناسی و تاریخچه استفاده از رویا در میان فرقه‌ها و مدعیان

اشاره

واژه شناسی

رویا از کلمه (رأی) گرفته شده، ⁽¹⁾و مراد از آن، چیزی است که در خواب دیده شود. ⁽²⁾این لغت با کلمات دیگر مانند: حلم⁽³⁾، نوم⁽⁴⁾و حدیث⁽⁵⁾مترادف می‌باشد. در مورد ترادف حدیث با رویا، علاّمه‌ی طباطبایی آورده است:

کلمه" احادیث" جمع حدیث است، و بسیار می‌شود که این کلمه را می‌گویند و از آن رؤیاها را اراده می‌کنند؛ چون در حقیقت رؤیا هم حدیث نفس است؛ زیرا در عالم خواب، امور به صورتهایی در برابر نفس انسان مجسّم می‌شود، همان‌طور که در بیداری هر گوینده‌ای مطالب خود را برای گوش شنونده‌اش مجسم می‌کند، پس رؤیا هم مانند بیداری، حدیث است. ⁽⁶⁾

و در تفاوت نوم با رویا، برخی از لغت شناسان برآنند که مراد از نوم، خواب غافلانه است؛⁽⁷⁾و در مورد تفاوت با حلم، معتقدند که واژه‌ی حلم گاهی اشاره به

خواب آشفته دارد و در تایید نظر خود به آیه‌ی «اضغاث احلام»⁽¹⁾استناد می‌کنند.⁽²⁾

تاریخچه استفاده از رویا در میان فرقه ها و مدعیان

اشاره

تاریخچه استفاده از رویا در میان فرقه ها و مدعیان⁽³⁾

1. ابوجعفر قائنی

در قرن هفتم هجری قمری رویایی به وسیله‌ی ابوعمرو عثمان بن مفتی الشافعی( 643 ق)⁽⁴⁾

الشیخ العلامة تقی الدین أحد أئمة المسلمین علما ودینا... وتفقه علیه خلائق وکان إماما کبیرا فقیها محدثا زاهدا ورعا مفیدا معلما.

 ر. ک: طبقات الشافعیة، ج 8، ص 326.

گفتم: ای فرستاده‌ی خدا، بزرگان صوفی مانند ابراهیم ادهم، ذوالنون، جنید بن محمد، سری، ابویزید بسطامی و ابوعبدالله نباجی چه طور؟آن ها پیروانشان را از سه چیز منع می‌کنند: مطالعه‌ی کلام (الهیات جدلی)، مشارکت در مباحث مربوط به فتنه‌ی صحابه یا گوش دادن به آن ها ⁽¹⁾و تمرد در امور دینی.

در ادامه، تایید رسول خدا صلی الله علیه و آله را درباره‌ی این راه و اشخاص چنین ذکر می‌کند:

این راه من است؛ هر کس آنرا طی کند در راه راست است.⁽²⁾

2. شاه شجاع

برخی صوفیه در عظمت شیوخ خود به خواب تمسّک کرده و در شرح حال آنها چنین می گویند:

شیخ الاسلام گفت: شاه شجاع ۴۰ سال نخفته بود بر طمع؛ وقتی در خواب شد حق تعالی را خواب دید, بیدار شد و این بیت را بگفت: رأیتُک فی المنام سرور عینی (قلبی)، فاحببت التعیش و المناما یعنی: ترا در خواب دیدم, شاد و قلبم پس دوست می دارم خواب را. پس از آن پیوسته همی‌خفتی یا وی را خفته یا فتندی یا در طلب خواب.⁽³⁾

3. ابوسعید ابوالخیر

 در عظمت ابو سعید ابوالخیر( 440 ق) ! به این داستان و خواب تمسّک جسته‌اند که شیخ علی بن محمد بن عبدالله، معروف به ابن باکویه، از رقص و

سماع ابو سعید ابوالخیر، برائت می جست؛ اما در سه رویای پیاپی چنین می بیند که به او می گویند:

(قوموا وارقصوا لله )

و از این جا یقین کرد که رقص ابو سعید بی اشکال است !!⁽¹⁾

4. احمد بن عبدالله بن هاشم، معروف به الملثم

وی در 658 ه. ق. در قاهره به دنیا آمد وپس از آموزش فقه شافعی از اساتید مصر، در سال 689 قمری ادعای مهدویت کرد. او ادعا داشت که خدای بلند مرتبه را در خواب دیده وپس از دیدارش در سدرة المنتهی به همراه جبرئیل به عرش رفته و در آنجا با خدا سخن گفته و خداوند به او خبر مهدی بودنش را وحی کرده است. او همچنین مدّعی است که در خوابی دیگر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را دیده و ایشان او را فرزند خود و مهدی موعود دانسته است. این فرد کتابی در مورد حالات خود نوشته که بیشتر مطالب آن، رویاهای خود اوست و بر درستی هر یک از خواب هایش قسم یاد کرده⁽²⁾و برخی از رویاهای او به واقعیت می‌پیوست.⁽³⁾

5. فضل الله حروفی

فضل الله حروفی (796 ق)، استر آبادی بود و سالها در اصفهان زندگی کرد. از آنجا به مکه رفت و بازگشت و در سال 778 ق در این شهر ادعای مهدویت کرد. اثبات مهدی بودن وی با خواب، و این که این ادعا در خواب مورد تایید حضرت علی علیه السلام هم قرار گرفته، در «نوم نامه» وی آمده است:

در اوایل جمادی الاولی سنه ست و ثمانین و سبعمائه (786 ق) دیدم در ذی‌حجه که جامه‌ی من سپید و پاک، به غایت شسته بودند و بینداخته و من دانستم که جامه من است و می‌دانستم که جامه‌ی مهدی است امام، یعنی می‌دانستم که منم.⁽¹⁾

6. سید محمد نوربخش

نوربخشیه، فرقه ای مذهبی- صوفی منتسب به محمد بن عبدالله نوربخش (869 ق)در اصل قائنی از پدری از سادات، و مادری ترک است، که گویند همراه سید محمد فلاح شاگردی ابن فهد حلی را داشت؛گرچه در این باره تردیدهایی وجود دارد.⁽²⁾

 این فرد در نوشتاری با عنوان «رسالة الهدی »، ادله‌ی مهدی بودن خود را بیان کرده که از جمله آن ها به خواب استناد نموده است. او می نویسد:

عمدة الواصلین و قدوة ارباب المکاشفة بالیقین خلیل الله بن رکن الدین بغلانی گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیدم که به مردم خطاب می‌کرد:بیایید و با فرزند من بیعت کنید؛ و با دست اشاره به تو می‌کرد و آنان یقین داشتند که او همان مهدی موعود است. ⁽³⁾

در رویایی دیگر نیز چنین می آورد:

عارف مکاشف محمد بن علی بن بهرام قائنی گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیدم. مساله ای را در حقایق پرسیدم، در پاسخ فرمود: حقیقت اشیاء را کسی جز مهدی نمی داند، وبا دست اشاره به من می‌کرد.⁽⁴⁾

این فرد پس از نقل خواب دیگران در مورد خود، به رؤیای خویش و دیدارش با امام علی علیه السلام اشاره کرده و می‌گوید:

اما آنچه را که خودم در عالم مثال درباره امامتم دیدم، فراوان است. از آن جمله این که امیر المومنین علی(کرم الله وجهه) را دیدم که نزدم آمد و من از فراوانی ستمگران و گستردگی محنت هایم از دست آنها، ناراحت بودم؛ پس برخاستم و استقبال کردم. با من معانقه کرد و برابرم نشست؛ در حالی که میان من و او به اندازه‌ی دو ذراع فاصله بود. سپس به من فرمود:کار تو روبراه خواهد شد البته، البته.... ⁽¹⁾

7. بایزید انصاری

بایزید (بازید ) انصاری (980 ق )، معروف به پیرروشان (روشن)، فرزند قاضی عبدالله فرزند شیخ محمد، عارف و نویسنده‌ی افغانی تبار شبه قاره و پایه گذار گروه روشنیان... وی در اوایل حیاتش با معلمان جوکی هندو نیز معاشرت داشت و باید اصول حلول روح را از آنها فرا گرفته باشد. رفته رفته خود را پیر کامل دانست و مدعی مکاشفاتی شد و ادعا کرد که در خواب خضر را دیدار کرده و از دست او آب حیات نوشیده است.⁽²⁾

8. شیخ احمد احسایی

شیخ احمد احسایی(1241 ق)، متولد روستای مطیرفی (واقع در منطقه احساء در شرق عربستان ) است که آموزش‌های او اساس تشکیل جماعت شیخیه گردید.

احسایی از رویایی در ایام تحصیل خود یاد می‌کند که در آن شخصی تفسیر

عمیقی از دو آیه‌ی قرآن به او ارائه کرده بود. وی می‌گوید: این رویا مرا از دنیا و آن درسی که می‌خواندم رویگردان ساخت ؛ از زبان هیچ بزرگی که به مجلس او می‌رفتم، نظیر سخنان آن مرد را نشنیده بودم و از آن پس تنها تنم در میان مردم بود. این حالت سر آغاز تحولی معنوی در زندگی احسایی بود که رویاهای الهام بخش⁽¹⁾دیگری را در پی آورد. او که خود یک سلسله از این رویا ها را برای فرزندش باز گو کرده است، می‌گوید: پس از آن‌که به راهنمایی یکی از رویاها به عبادت و تفکر بسیار پرداخته است؛ پاسخ مسائل خود را در خواب از ائمه اطهار علیهم السلام دریافت می داشته و در بیداری به درستی و مطابقت آن پاسخ ها با احادیث پی می برده است. ⁽²⁾

سید کاظم رشتی که از جمله شاگردان شیخ احمد احسایی و ادامه دهنده راه و تفکرات او بوده، در مورد شیخ احمد و رویاهایش چنین می‌گوید:

... مراد از اسم شیخیه - که در این روزها این فرقه را بدان اسم می‌نامند- منسوبند به شیخ جلیل و عالم نبیل فهو الشیخ احمد ابن زین‌الدین ابن ابراهیم... الاحسایی وحید عصر و یگانه‌ی دهر که اخذ کرده است علوم را از معدنش و برداشته است از منبعش که عبارتند ائمه‌ی طاهرین علیهم السلام. این علوم درخوابهای صادق و نومهای صالح از ائمه‌ی هدی علیهم السلام به آن جناب می‌رسید و شبهه ای نیست که شیطان به صورتهای مبارک ایشان متصور نمی‌تواند شد. او امام حسن علیه السلام را در خواب دید و آن حضرت زبان مبارک خود را بر دهان او بداد و از لعاب دهان مبارک آن حضرت استفاضه و استمداد نمود و کامش شیرین‌تر از عسل و خوشبوتر از مشک بود.

پس زمانی که بیدار شد از فیوضات خداوند برخوردار شد.⁽¹⁾

وصول الشیخ إلیهم فی الرؤیا وأما هذا الشیخ الجلیل والعالم النبیل الذی یسمی المنتسبون إلیه الکشفیة أو الشیخیة: هو الشیخ أحمد بن الشیخ زین الدین بن إبراهیم بن صقر بن إبراهیم ابن داغر بن راشد بن وهیم بن شمروخ آل صقر المطیرفی الإحسائی , واحد العصر وفرید الدهر , أخذ العلوم عن معدنها وغرفها من منبعها أی الأئمة الطاهرین سلام الله علیهم أجمعین. وکان یصل إلیهم فی الرؤیا الصادقة والمنامات الصالحة ولا ریب أن الشیطان لا یتمثل بصورهم ولا یشبه نفسه بهم , لقد رأی سیدنا ومولانا الحسن فی المنام فجعل علیه السلام لسانه الشریف فی فمه وأمده من ریقه وکان أحلی من العسل وأطیب من المسک ولکنه فی حراره , فلما انتبه واستیقظ تهیجت فیه نوائر الإقبال إلی الله والتوجه إلی عبادة الله والإنقطاع إلی الله والإعراض عن کل ما سوی الله والتوکل علی الله والاعتماد بالله وابتغاء سبیل مرضاة الله بشوق وافر وحب متکاثر بحیث اشغلته عن الطعام والشراب فلا یأکل ولا یشرب إلا ما یسد به الرمق , وعن مخالطة الناس وعن معاشرة الخلق لم یزل قلبه متوجها ولسانه ذاکرا دائم التفکر والتدبر فی عالم الآفاق والأنفس کثیر النظر فی عجائب حکمة الله وغرائب قدرة الله وعظیم التنبه للحکم والمصالح والأسرار المودعة فی حقائق الأشیاء. وحیث أشغله ما ذکرنا عن الطعام والشراب والقرار والمنام ومعاشرة الأنام وکان لا یستقر له قرار ولا یلتفت إلی نفسه لا باللیل ولا بالنهار ولا مستقرا به الحال إلی مدة سنتین إلی أن آل البدن إلی الاضمحلال والبنیة إلی الانتقال ولم یتحمل الجسم لتلک الأعمال والعبادات وتکلف الأمور الشاقة من الخیرات وتحصیل مزید الحسنات. إلی أن رأی رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فی الرؤیا الصادقة فأمده من ریقه الشریف وسقاه منه إلی أن ارتوی فکان الطعم والرائحة مثل الأول لکنه بارد فلما انتبه سکنت تلک النائرة وتوجهت إلیه العنایة فتعلم منهم العلوم والأسرار وأشرق من أفق قلبه مطالع الأنوار ولیست تلک العلوم بمحض الرؤیا , فإذا انتبه یجد دلیله من الکتاب والسنة ومن بیانات الأئمة وإرشاداتهم للرعایا ودلالة العقل السدید الذی هو لکل مقام حجة وکان یجمع بین ظواهر الأدلة وبواطنها , وبین قشورها وحقائقها , واطلع علی جوامع العلوم , وأحاط بکلیات الرسوم , بالتوجه إلی الحی القیوم ببرکة الإمام المعصوم.

9. سید کاظم رشتی

پس از مرگ شیخ احمد احسایی به سید کاظم رشتی (۱۲۱۲ – ۱۲۵۹ق) مراجعه کرده و مریدانش در اثبات حقانیت او به این رویا تمسک یافته‌اند:

«رویه‌ی سید کاظم رشتی چنین بود که هر ماه ذی القعده از کربلا به کاظمین مسافرت میفرمودند و برای روز عرفه به کربلا مراجعت می‌کرد. از این جهت در اوایل ماه ذی القعده سال 1259 قمری که آخرین سال حیات او بود، به‌کاظمین سفر کرد؛ روز چهارم ماه به مسجد برته رسید( این مسجد در بین بغداد و کاظمین واقع است)؛ اول ظهر بود، مؤذّن را فرمان داد که برای نماز ظهر اذان بگوید؛

روبروی درب مسجد درخت خرمایی بود؛ سید زیر درخت ایستاده بود که ناگهان مردی عرب از مسجد بیرون آمد و به حضور سید شتافت و گفت سه روز من اینجا هستم، گوسفندانم را در چراگاه نزدیک اینجا می‌چرانم، خوابی دیدم و مامورم که آن را برای شما بگویم. در خواب حضرت رسول الله صلی الله علیه و آله را دیدم که به من فرمود: ای چوپان! گفتار مرا درست گوش بده و در خاطر نگهدار؛ زیرا این گفتار به منزله‌ی امانت خداست که به تو می‌سپارم؛ اگر به قول من رفتار کنی، اجر عظیم خواهی داشت و اگر اهمال نمایی، به عذاب شدید مبتلا خواهی شد؛ در همین‌جا بمان، روز سوم یکی ازاولاد من - که نامش سید کاظم است- به همراهی پیروان خود اینجا خواهد آمد و اول ظهر در زیر درخت خرما نزدیک این مسجدخواهد ایستاد؛ به حضور او برو، سلام مرا به او برسان و بگو مژده باد که ساعت مرگ تو نزدیک است، پس از زیارت کاظمین فوری به کربلا برگرد، زیرا پس از سه روز ازورود به کربلا؛ یعنی در روز عرفه وفات خواهی کرد و طولی نمی کشدکه پس از وفات تو موعود الهی ظاهر می‌شود.... سید رشتی چون این شنید تبسّمی برلبانش آشکار گردید و فرمود: ای چوپان رویای تو درست است».⁽¹⁾

10. فرقه بابیه و علی محمد شیرازی

علی محمد شیرازی(1266 ق ) بنیانگذار فرقه‌ی بابیه و یارانش نیز از رویا در اثبات دعوت باطل خود بهره برده و علی محمد باب درباره‌ی خود چنین می‌گوید:

یک‌سال قبل از اظهار امر، در رویا چنین مشاهده کردم که سر

مطهر امام حسین علیه السلام از درختی آویخته است، قطره‌های خون از آن می‌چکد، من نزدیک آن درخت رفتم، نهایت بهجت و سرور راداشتم که به چنین موهبتی فایز شدم؛ دو دست خودم را پیش بردم و در زیر حلقوم بریده مقدس امام حسین علیه السلام-که خون از آن می‌چکید - نگاه داشتم؛ مقداری خون در دست من جمع شد، آن‌ها را آشامیدم. وقتی که بیدار شدم خود را در عالم دیگر دیدم؛ روح الهی از تجلی خویش جسمم را می‌گداخت و سرا پای مرا انوار فیض خداوند فرو گرفته بود، سروری الهی در خود می‌دیدم، اسرار وحی خداوندی با نهایت عظمت و جلال در مقابل چشم من مکشوف و پدیدار بود.⁽¹⁾

و یا عبدالکریم قزوینی برای حقانیت ظهور علی محمد شیرازی در سال شصت قمری به این رویا تمسک یافته و می‌گوید:

شب عید را به نماز و دعا گذراندم، بغتتا خوابم برد؛ در خواب دیدم مرغ سفیدی مثل برف دور سر من پرواز می‌کند پهلوی درختی ایستاده بودم، مرغ روی شانه‌ی آن درخت نشست و با نغمه‌ی موثری که از وصف آن عاجزم، گفت:

ای عبدالکریم! آیا در جستجوی مظهر موعود هستی ؟منتظر باش که در سنه‌ی ستین (شصت) ظاهر می‌شود.⁽²⁾

11. حسینعلی نوری

حسینعلی نوری (۱۳۰۹ق ) بنیانگذار فرقه‌ی بهاییت بوده که مانند دیگر مدعیان، خواب‌هایی را برای اثبات ادعای خود مطرح نموده است. نمونه ای از این خواب ها چنین است:

[میرزا محمد تقی نوری] برای شاگردان خویش دو فقره رویایی را که درباره حضرت بهاءالله دیده بود و خیلی به آن ها اهمیت می‌داد، بیان کرد. خواب اول این بود که گفت: در میان جمعی از مردم ایستاده بودم، دیدم همه به منزلی اشاره می‌کنند و می‌گویند: حضرت صاحب‌الزمان در آنجا تشریف دارند؛ من خیلی خوشحال شدم و با سرعت به طرف آن منزل رفتم که زودتر خود را به حضرت برسانم.... از هیئت و خصوصیات مأمورینی که درب منزل ایستاده بودند چنین استنباط کردم که آن شخص جلیل حضرت بهاء‌الله است. مرتبه دیگر در خواب دیدم که چند صندوق در محلی دور من گذاشته شده، یکی به من گفت: این صندوق‌ها متعلق به حضرت بهاء‌الله است، صندوق‌ها را باز کردم، دیدم همه پر از کتاب است، کتابها را باز کردم، دیدم تمام کلمات و حروفش با جواهر گرانبها نوشته شده و تابش آنها چشم را خیره می‌کند، نورانیت و تابش آن جواهرها به حدی بود که از شدت حیرت و تعجب، بغتتاً از خواب بیدار شدم. ⁽¹⁾

12. محمد احمد سودانی

مهدی سودانی (1302 ق )، نام وی محمد احمد بن عبدالله و از سادات حسینی بود. پدرش فقیه بود، اما زمانی که مهدی طفل بود، درگذشت. وی به خارطوم رفت و به تحصیلات مذهبی ادامه داد..... مهدی سودانی در سال 1289 ق (1881 م)، خود را مهدی منتظر معرفی کرده و از فقهای سودان خواست تا از وی حمایت کنند. وی به عبدالله التعایشی -که بعد از او جانشینش شد - گفت:خوابی که دیده او را مهدی منتظر نشان داده و وی نیز در زمره‌ی نخستین حواریین اوست.... اساس کار وی همین خواب و نیز ادعای شنیدن صداهایی در

بیداری (هواتف ) بود که وی بر اساس آنها مدعی شد نوعی دعوت مهدیانه و حتی نبوت گونه دارد. ⁽¹⁾

13. محمد المهدی بن محمد بن علی السنوسی

این فرد 1260-1320) هـ ؛ 1844-1902م)فرزند موسس حرکت سنوسیه و دومین رهبر تفکر آنان است. عمویش احمد الشریف السنوسی علّت نامگذاری‌اش به محمد المهدی را، دستور حضرت محمد صلی الله علیه و آله می‌داند که در رویا به پدرش نامگذاری محمد المهدی را به او فرمان می‌دهد و بشارت داد که این فرزند احیا کننده سنت است.⁽²⁾

 www. rubat. com/phpbb/viewtopic. php?p=56058

وکان الاستاذ رضی الله عنه یرید أن یسمیه أحمد الا انه بعد دلک حکی للاخوان فقال اتانی الاستاذ السید احمد بن ادریس والاستاد عبد القادر الجیلانی وسیدنا احمد الخضر وا رونی أن أسمیه محمد المهدی فاعتدرت لهم وقلت لهم ان هدا أمر عظیم لاقدرة لی علیه ودلک لان کثیرا من أهل الله تحصل لهم البشارة ولم یزل کل واحد منهم یترقب مایبشر به حتلی یأتیه اجله ویکون الامر الواقع بخلافه فسبحان من اختص بعلمه وتدبیره من شاء بما شاء ولایطلع علی غیبه احد الا من ارتضی من رسله ثم قال رضی الله عنه وبعد دلک رأیت رسول الله صلی الله علیه وسلم وقال لی سمه محمد المهدی. فقلت یارسول الله سمعا وطاعة عن یقین وادن منک فقال رسول الله صلی الله علیه وسلم هذا الدی یکون قدمه علی قدمی ویشبه خلقه خلقی ویحی الله به سنتی ویجدد به الله الدین فعند دلک سماه محمد المهدی.

14. غلام احمد قادیانی

میرزا غلام احمد( 1908 میلادی)، بنیانگذار و مسیح موعود جماعت احمدیه است. این فرد آغاز وحی به خود را، در چهل سالگی دانسته و می­گوید:

نخست در قالب رویای صادقه بود که به سرخی هنگام طلوع خورشید شباهت داشت، در این دوره نزدیک به دوهزار یا بیشتر رویای صالحه دیدم. برخی از آن ها را در حافظه دارم و بسیاری را از یاد برده ام. ⁽³⁾

سپس ادعا می‌کند که در یکی از خواب ها رسول خدا صلی الله علیه و آلهرا در رویا دیده وایشان بعد از اشاره نمودن به کتابی در دستش و خوراندن مقداری عسل به او، به آسمان می روند. او پس از بیداری چنین دریافته که اسلام مرده است و خداوند به دست او که شاگرد مستقیم پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است، این دین را زنده می‌کند. ⁽¹⁾

15. سلطان محمد گنابادی

در مسلک دراویش گنابادی نیز یکی از راه‌های دست‌یابی به قطب - که به عنوان فرد ماذون از جانب امام معصوم علیه السلام تلقی می‌شود-⁽²⁾، رویا بوده و در اثبات آن به خواب سلطان محمد گنابادی(1327 ق) اشاره شده و می‌گویند:

شعبه یازدهم از شریعت نهم

در این‌که آن عالم به چه شناخته میشود.

و در آن چند قسم راه و طریق است؟

«و مثل آنکه امام را به صورت او در خواب بینند به نوعی یقین پیدا شود که خواب شیطانی و خیالی نبود، و خواب بیننده خود بهتر داند».

پس از ذکر این سخن، در پاورقی چنین آمده است:

از جناب حاج ملا سلطان محمد نقل است که فرموده: پیش از رسیدن خدمت آقای سعادت علیشاه خواب دیدم به خدمت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام رسیده و آن حضرت قدحی از آب به من مرحمت کرد؛ من تمام آن را آشامیده و چیزی باقی نگذاشتم، پس از آن به هر وسیله خود را به اصفهان رسانیده، پس از شرفیابی خدمت آقای سعادت علیشاه، به همان طور که حضرت را در خواب دیده بودم، ایشان را مشاهده کردم و دیگر

شکّی در حقّانیت ایشان باقی نماند». ⁽¹⁾

«کتاب سلطان فلک سعادت، از جمله تألیفات گوناگون جناب حاج ملاّ علی نورعلیشاه ثانی از علما و عرفای بزرگ زمان و فرزند و جانشین منصوص حضرت آقای سلطان علیشاه است».

درکتاب دیگری از مشایخ گنابادیه، رویایی بیان شده که گویا به دلیل ایمان عمیق ملا محمد گنابادی، او را در عالم رویا با عنوان و به جای امام زمان علیه السلام نشان داده‌اند!⁽²⁾

«البته این موضوع مشاهده است که در خواب برای ایشان پیش آمده نه آنکه بزرگان ما مدعی امامت باشند.....، ولی چون در بندگی خدا و پیروی از ائمه هدی علیهم السلام به کمال رسیده‌اند؛ از این رو به صورت مولای خود در خواب مشاهده شده اند». (نابغه علم و عرفان، ص 211).

ونیز مرحوم حاج نایب الصدر در سفرنامه خود و گزارش وقایع دیگر یومیه ازتاریخ 27 رمضان 1319 که برای سفر حج حرکت کرد تا پانزدهم رجب 1337 که در مشهد توقف داشته.... در ذکر پنج شنبه چهاردهم ربیع الاول 1334 درباره شیخ ابوالقاسم طبسی نوشته: از جمله ذکر کرده که در مشهد، جناب حاج ملا سلطان علی⁽³⁾از من تفقدی فرمود و چون خواب غریبی دیده بودم، خواستم عرض کنم........... خواب:

در عالم رویا مشاهده نمودم در بیابان وسیع واقع وجمعی از دور به طرفی می‌روند و سرودی می‌خوانند و من هم می‌خوانم:

لا فتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار       

شاه مردان شیر یزدان قدرت پروردگار

لشکر امام زمان بعد از نماز در رکاب امام جنگ می‌نمایند. من گفتم:خصم زیاد است و ما قلیل. رفیقی گفت:امام همه آنها را تمام

می‌کند. گفتم: امام کجا هستند؟ گفت: آن‌که در هودج است؛ دیدم جناب حاج ملا سلطان علی و طرف فلان مجتهد...⁽¹⁾

نیز یکی از مریدان اجازه یافته از طرف قطب سلسله نعمت اللهیه، در بیان شرح حال رضاعلیشاه (قطب سابق )، به رویایی تمسک کرده و می‌گوید:

در همان جلسه، رویایی راکه در ایام جوانی دیده بودم تداعی شد. این رؤیا که گاهی آن راذکر می کردند این بود که حضرت مولی را زیارت کردم که در مسجد بسیار طولانی تشریف آوردند و اقامه‌ی جماعت کردند. پس ازختم نماز صبح در بازگشت مچ دست مرا و بازوی شخصی با عمامه و عبا را گرفتند و گفتند: این شخص هادی و مهدی زمان تو است. می‌گفتند هر چه می‌گشتم که صاحب آن چهره را بیابم موفّق نمی‌شدم. تا آنکه در همان سفر به بیدخت آن شخصی را که در رؤیا دیده بودم، زیارت کردم که در جوار حضرت صالح‌علیشاه جلوس نموده بودند. آن شخص حضرت رضاعلیشاه و در آن زمان از مشایخ حضرت صالح‌علیشاه بودند.⁽²⁾

16. میرزا حسن صفی علیشاه

در کشف اجازه نامه بهره گیری از قطب، میرزا حسن صفی علیشاه( 1316ق) به خواب استناد کرده و می‌گوید:

در کتاب نابغه‌ی علم و عرفان در دو جا به این امر اشاره دارد. اول: در نقل قول از مرحوم موثّق السلطان جلالی راد می نویسد: مرحوم میرزاعلی آقا صدرالعرفا فرزند حضرت مست علیشاه در یکی از سفرها که عازم گناباد بود، چون به تهران ورود نمود به منزل سراج الملک وارد شد. حاجی میرزا حسن صفی علیشاه

اطلاع یافته، اجازة ملاقات خواست، ایشان هم اجازه داد. حاجی میرزا حسن از ایشان دیدن نمود و نهایت احترام و کوچکی کرد. عرض کرد: چرا به خانقاه خودتان ورود نفرموید؟ ایشان پرسیده بودند: خانقاه خودمان کجاست؟ عرض کرد: همان چراغی که پدر بزرگوارتان روشن فرموده. جواب دادند: آن چراغ فعلا در گناباد روشن است. آن‌گاه از حاج میرزاحسن پرسیده بودند که نسب طریق و اجازة شما به کدام یک از بزرگان می‌رسد؟ پس از قدری تأمل جواب داده بود: در خواب از مولا علی علیه السلام. ایشان گفته بود بسیار خوب پس دیگر با هم صحبتی نداریم.⁽¹⁾

و در جای دیگر می‌گوید:

و بالاخره آقای حاج آقا محمد، حاج میرزا حسن صفی علیشاه را از مقام خود برکنار کرد. مرحوم صفی اظهار داشت: ایشان نیز دارای اجازه و سمت رسمی از جناب رحمت علیشاه نبوده، صاحب اجازه حاج آقا محمد کاظم اصفهانی است و خود اظهار نمود که در خواب از طرف جناب رحمت علیشاه مأمور دستگیری و هدایت گردیدم.⁽²⁾

17. فتح الله جیحون آبادی معروف به نور علی الهی

 فتح الله جیحون آبادی (۱۳۵۳ ش) مشهور به نور علی الهی، از بنیانگذاران شاخه ای از فرقه‌های اهل حق است.⁽³⁾او دلیل اعتبار بدعت دینی خود را، رویا و تایید حضرت علی علیه السلام بر آن دانسته و می‌گوید:

بعد از آن‌که در سال 1336 هجری شمسی بازنشسته بودم، برآن

شدم که در منزل بنشینم و فقط مطالعه کنم، سال بعدش که به زیارت عتبات رفتم، مناجاتم این بود:

خداوندا! می‌خواهم تحت توجه تو یک دینی داشته باشم که واقعی و خدا پسندانه باشد تا شعار خود قرار دهم و به آن عمل کنم. شب در خواب حضرت علی علیه السلام را دیدم، به من فرمود: دین تو ابداعی است ولی نیک ابداعی است. در این موقع پرده عوض شد و دیدم دو نفر آمدند با هم صحبت می‌کنند؛ یکی به دیگری می‌گفت: ابداعی معنایش این است که فلان کس [نور علی الهی ] پیغمبر هم شد و هرچه خواهد خواست خداست.⁽¹⁾

18. محمد بن عبدالله قحطانی و جهیمان العتبی

در تاریخ اول محرم 1400 ق در مکه، فردی با نام" جهیمان عتبی " از شیوخ سلفی و وهابی مقیم عربستان و معرفی کننده" محمد بن عبدالله قحطانی" به عنوان مهدی موعود آشوب یک هفته‌ای در مکه به راه انداخت.

جهیمان در اثبات ادعاهای خود پیرامون مهدویت محمد بن عبدالله، می‌گوید:

دو سال است که برادران، او را به عنوان مهدی می‌شناسند........ به شما بشارت می دهم که بارها خواب ها در باره خروج مهدی دیده شده و کسانی خواب دیده اند که این مهدی را ندیده بودند. وقتی دیدند، تایید کردند که همان است که در خواب دیده اند. او حدیثی هم از پیامبر در تایید خواب خواند که فرمود: "لم یبق من الوحی الا المبشرات:الرویة الصالحة..... "؛ از وحی چیزی جز مبشرات که همان رویای صالحه است، باقی نمانده است. خوابی

که مومن می بیند یا برای او می‌بینند.⁽¹⁾

19. الحسین بن موسی اللحیدی

این فرد از مدعیان اهل سنت و متولد کویت است که در سال 1991 میلادی ادعای مهدویت خود را علنی کرد. او نیز مانند دیگر مدعیان یکی از روش های خود را رویا قرار داده و بر این باور است که حضرت محمد صلی الله علیه و آله بشارت مهدوی بودن را به او داده است.⁽²⁾

20. احمد بن اسماعیل بصری

این فرد در کتاب‌ها، بیانیه‌ی صوتی و سایت رسمی‌خود خواب را روشی از غیب و نزدیک ترین راه برای تشخیص امام معصوم دانسته و می‌گوید:

أقصر طریق للإیمان بالغیب هو الغیب، اسألی الله بعد أن تصومی ثلاثة أیام وتتوسلی بحق فاطمة بنت محمد صلی الله علیه و آله أن تعرفی الحق من الله بالرؤیا أو الکشف أو بأی آیة من آیاته الغیبیة الملکوتیة سبحانه وتعالی؛⁽³⁾کوتاه ترین راه برای ایمان به غیب، استفاده از خود غیب است. پس از سه روز روزه داری متوسل به حضرت زهرا8 شوید، و از خدا بخواهید که حق را در عالم رویا، مکاشفه و یا به وسیله‌ی یکی از نشانه های غیبی اش به شما نشان دهد.

در روشی دیگر نیز، خواندن دعایی به مدت چهل شب را پیشنهاد داده و آن را مقدمه ای برای کشف حقیقت از طریق رویا می داند.⁽⁴⁾

21. حیدر مشتت

این فرد از جمله مدعیان یمانی در عراق بود که کتاب های خود را با عنوان (السید ابو عبد الله الحسینی القحطانی) منتشر کرد. مهمترین کتاب این فرد موسوعة القائم بوده و در آن دلایل خود را مطرح می‌کند. آیت الله کورانی در مورد ادعای این فرد می‌گوید:

«حیدر مشتت حدود ده سال قبل از مرگش به قم و پیش من آمد و سوالاتی در مورد امام مهدی علیه السلام از من پرسید. بعد از سقوط صدام نیز پیش من آمد و تقاضا کرد تا ادعای یمانی بودن او را بپذیرم. در ملاقات دیگری که آخرین ملاقات با او بود، گفت:

 من فرستاده ای از طرف مهدی علیه السلامهستم. ! و دو نامه، یکی برای تو و دیگری برای رهبر انقلاب سید علی خامنه ای دارم.

من در جواب گفتم: عجله نکن ! آیا تو امام مهدی علیه السلام را ملاقات کرده ای، و ایشان نامه ای داده که به من برسانی؟ او جواب داد: بله.

بعد من او را نصیحت کردم و قصه معجزه طلبیدن پدر شیخ صدوق از حلاّج را نقل کردم و گفتم: نمی‌توانم نامه ات را بپذیرم و حرفت را قبول کنم و اگر می‌توانی معجزه ای برای من بیاور؟ حیدر گفت: چه معجزه ای می‌خواهی؟

گفتم: همان معجزه ای که صدوقِ اول، از دجّال زمان خود حلاّج خواست! این ریش های سفیدم را گرفته و مرا به دوران جوانی برده، ریش های سیاه عطا کن!!

حیدر مشتت شگفت‌زده گفت: می‌خواهی کاری کنم تا خواب ببینی و ایمان بیاوری؟ من گفتم: به هیچ وجه؛ با دیدن بیست خواب هم ایمان نمی‌آورم. آیا باید دینمان را از خواب بگیریم؟!»⁽¹⁾

22. نبیل عبدالقادر اکبر

وی متولّد 1985م در طائف است که در سال 1995 م دکترای ژئو فیزیک از دانشگاه استنفورد آمریکا را دریافت کرد. او نیز علاوه بر استفاده از حروف ابجد و محاسبات ریاضی، خواب را از جمله دلایل خود قرار داده و بشارت های مطرح شده در رویا را دلیل بر حقانیت و اعلام دعوتش می‌داند.⁽¹⁾

23. شایعه تولد امام مهدی علیه السلام با تعبیر خواب از منظر اهل سنت

یکی از اختلاف های بیشتر عالمان سنّی با شیعیان در این است که حضرت مهدی علیه السلام تا کنون به دنیا نیامده و حدود چهل سال قبل از ظهورش متولد می‌شود. از این روی تولد حضرت مهدی علیه السلام در سال 255 هجری قمری را نمی‌پذیرند. به این جهت در میان مدعیان و دروغگویان اهل سنت با تمسک به رویایی، تولد حضرت مهدی علیه السلام را بر مبنای اهل سنت شایعه کردند. در این خصوص در مصر شایعه شده که در یک برنامه‌ی تلویزیونی زنی با شیخ محمد الحنفی تماس گرفته و بعد از تعریف رویای خود، شیخ او را به صحت خوابش قسم داده و پس از اطمینان از درستی خوابش آن را به تولد حضرت مهدی علیه السلام تفسیر کرده است. این شایعه در حالی است که علاوه بر مخالف بودن با دیدگاه شیعه و تعدادی از علمای اهل سنت -که میلاد حضرت مهدی را در سال 255 ق می دانند-⁽²⁾از طرف شیخ محمود الحنفی نیز تکذیب شده است.⁽³⁾

بخش دوم: ادعاهای قرآنی برخی مدعیان دروغین، در بهره‌گیری از رویا جهت تشخیص حجت الهی

اشاره

دلایل ادعا

این جریان ها و در میان آن ها احمد اسماعیل بصری به آیاتی از قرآن استناد کرده⁽¹⁾که می‌توان آنها را به دو دسته تقسیم کرد:

الف)آیاتی که به صورت کلی به وجود و اعتبار رویای صادقه پرداخته و عموماً درباره‌ی انبیاء است

، مانند:

و ابراهیم را ندا دادیم رؤیا را تصدیق کردی، همانا ما به این ترتیب تو را پاداش می‌دهیم.

ای یوسف! ای راستگو! به ما خبر ده از خوابی به این مضمون: هفت گاو درشت را هفت گاو لاغر خوردند و هفت خوشه‌ی سبز که پس از آن هفت خوشه‌ی زرد آمد تا شاید به سوی مردم بازگردم؛ باشدکه بدانند.

و آن‌گاه که به تو گفتیم همانا پروردگارت به مردم احاطه دارد و رؤیایی که نشانت دادیم نبود، مگر فتنه ای برای مردم و نبود مگر درختی لعنت شده در قران و آنان را می‌ترسانیم؛ پس جز طغیان بزرگ بر آنان نمی افزاید.

آگاه باشید! به یقین دوستان خدا نه بیـمـی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند. آنان که ایمان آورده و همواره پرهیزکاری دارند آنان را در زندگی دنیا و آخرت مژده و بشارت است.⁽²⁾و در کلمات خدا هیچ دگرگونی نیست; این است کامیابی بزرگ و گفتار مخالفان، تو را غمگین نکند; زیرا همه‌ی عزت و توانمندی برای خداست; او شنوا و داناست.

بررسی

این آیات، اصل رویای صادقه و امکان تعبیر برخی خوا بها را بیان می‌کند و بیش از این سخنی نمی گویند. این شواهد، اعم از مدعای افرادی است که می‌خواهند رویا را روشی در تشخیص حجت الهی بدانند. از این روی نمی‌توان با استدلال به این آیات، ادعای تشخیص حجت الهی به وسیله‌ی رویا را مطرح کرد.

ب)آیه‌های ادعا شده به صورت خاص، اشاره به استفاده از خواب و رویا برای تشخیص حجت الهی دارد.

1. سوره نمل، آیه 26

«ملکه سبأ گفت: «ای بزرگان! نامه مهمّی برای من رسیده».

وجه استدلال

برخی مدعیان جهت ادعای خود آیه را چنین تحلیل نموده‌اند:

و قرآن بر ما قصه بلقیس، ملکه‌ی سبا را می‌خواند و او در عالم رؤیا دانست که سلیمان علیه السلام نبی خداست؛ پس رؤیایش را راست پنداشت و در نهایت ایمان آورد. و از کجا دانست که این نامه نامه ای بزرگ است مگر از راه خدا و رویا و کشف؟⁽¹⁾

و گویا استدلالشان این است که چون راهی برای اطلاع از کریم بودن نامه نیست، پس حتما در خواب از آن آگاهی یافته است.

نقد

و در قرآن چنین می فرماید:

((فَلَمَّا جاءَتْ قیلَ أَ هکَذا عَرْشُکِ قالَتْ کَأَنَّهُ هُوَ وَ أُوتینَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَ کُنَّا مُسْلِمینَ وَ صَدَّها ما کانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها کانَتْ مِنْ قَوْمٍ کافِرینَ قیلَ لَهَا ادْخُلِی الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَ کَشَفَتْ عَنْ ساقَیْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَواریرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسی وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ)) ⁽²⁾

« پس چون (ملکه سبا) آمد گفته شد: آیا تخت تو نیز این چنین است؟ گفت: گویی این همان است و پیش از این به ما آگاهی (از قدرت سلیمان) داده شده بود و از تسلیم‌شدگان بودیم».

و او را آنچه به جای خدا می‌پرستید (از ایمان به خدا و پرستش او) بازداشته بود، زیرا او از گروه کافران بود.

به او گفته شد: به حیاط قصر داخل شو، پس چون حیاط قصر را دید، گمان کرد آب زیادی است؛ پس دامن جامه را از ساق‌های خود بالا زد، (سلیمان) گفت: (این که می‌بینی) حیاط صاف و ساده‌ای است از شیشه، گفت: پروردگارا! من (تا به حال) به خود ستم کرده‌ام و اینک در برابر پروردگار جهانیان همراه سلیمان، اسلام آوردم. (دیدن عظمت قصر و سابقه امر هدهد و آوردن تخت سبب اسلام او شد).

الف) بلقیس نامه را دارای خیر و برکت برای مردمش تلقی کرد.⁽²⁾

ب) از سوی فردی کریم است که انس، جن و پرندگان از او پیروی می‌کنند.⁽³⁾

ج) پایان این نامه مهر داشت، و استناد به این روایت شده است:

«إکرام الکتاب ختمه»⁽¹⁾

د ) ابتدای نامه با (بسم الله الرحمن الرحیم ) بوده است.⁽²⁾

ه ) علّت نام بردن به صفت کریم، خط زیبای آن بود.⁽³⁾

و) معانی بلند نامه، حسن کلام و عدم اهانت به طرف مقابل، دلالت بر کرامت نامه داشته است.⁽⁴⁾

علاّمه طباطبایی پس از بیان قولهای گوناگون، دلیل کرامت را عظمت سلیمان و محتوای نامه دانسته و در تبیین آیه چنین می‌فرماید:

و ظاهر آیه دوم این است که می‌خواهد علت کریم بودن آن را بیان کند؛ می‌گوید: علت کرامتش این است که این نامه از ناحیه‌ی سلیمان است، چون ملکه‌ی سبأ از جبروت سلیمان خبر داشت و می‌دانست که چه سلطنت و شوکت باشکوهی دارد، به شهادت این‌که در چند آیه‌ی بعد از ملکه سبأ حکایت می‌کند که وقتی عرش خود را در کاخ سلیمان دید، گفت: «وَ أُوتِینَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَ کُنَّا مُسْلِمِینَ ؛ ما از قبل از شوکت سلیمان خبر داشتیم و تسلیم او بودیم.

وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ؛ یعنی این نامه به نام خدا آغاز شده و به این جهت نیز کریم است. آری، بت‌پرستان وَثَنی، همگی به وجود خدای سبحان قائلند، ولی او را ربّ الأرباب دانسته، نمی‌پرستیدند؛ چون خود را کوچک‌تر از آن می‌دانستند. آفتاب پرستان نیز، وثنی مسلک، و یکی از تیره‌های صابئین بودند، که خدا و صفاتش را احترام می‌کردند. چیزی که هست صفات او را

به نفی نواقص و نیستی‌ها برمی‌گردانیدند؛ مثلا، علم و قدرت و حیات و رحمت را به نبود جهل و عجز و مرگ و قساوت تفسیر کرده‌اند. پس به صورت قهری وقتی نامه، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ باشد نامه‌ای کریم می‌شود، چنان که بودن آن از ناحیه سلیمان عظیم نیز، اقتضاء می‌کند که نامه‌ای کریم بوده باشد».⁽¹⁾

2. سوره یوسف، آیه 5

یعقوب گفت: ای فرزند عزیزم! خواب خود را بر برادران حکایت مکن (که به اغوای شیطان) بــر تو مکر و حسد می‌ورزند؛ زیرا دشمنی شیطان بر آدمیان بسیار آشکار است.

وجه استدلال

«آیا قرآن را نخوانده و در داستان یوسف نیندیشیدیدکه چگونه یعقوب علیه السلام در حالی‌که پیامبر خداست و در قرآن – که کتاب خداست- رؤیای یوسف را دلیل تشخیص و مصداق خلیفه خدا - که آن یوسف بود- معتبر دانست و یوسف را بر حذر داشت که این خواب را به برادران خود نگوید؛ زیرا که با این رؤیا او را شناخته و.... آیا این اقرار قرآن به حجیت خواب در تشخیص

مصداق خلیفه خدا در زمین نیست؟»⁽¹⁾

«در این‌جا می بینیم که رؤیای یوسف علیه السلام نه تنها برای خود او، بلکه برای پدرش یعقوب علیه السلام -که از پیامبران و حجتهای معصوم خداوند است - راهی برای شناخت حجت است. زیرا حضرت یعقوب با دیدن این رؤیا از سوی حضرت یوسف علیه السلام او را از برگزیدگان پروردگار و در زمره‌ی دیگر حجتهای خدا؛ یعنی ابراهیم علیه السلام و اسحاق علیه السلام می بیند. نیز گفتار یعقوب علیه السلام به یوسف علیه السلام- که خواب خود را برای برادرانت بازگو مکن چون برای تو نقشه خطرناک می‌کشند- نشانه‌ی آن است که رؤیای صادقه از راه‌های شناخت حجت برای مردم نیز بوده است؛ زیرا با این خوابی که وی دیده بود، برادرانش پی به حجت بودن او می بردند».⁽²⁾

زکی الانصاری در کتاب خود می‌گوید:

«إن الرائی یوسف علیه السلام رأی هذه الرؤیا قبل أن یبعث، وعندما قصها علی أبیه یعقوب عرف یعقوب عنها أن هذه رسالة السماء إلیه تبین له أن الحجیة ستنتقل منه إلی ابنه یوسف وستکون له الولایة علی أبیه».

خلاصه ادعای طرف مقابل چنین است:

الف) حضرت یعقوب نمی دانست که یوسف وصی و نبی بعد از اوست و این مهم را بعد از رویای یوسف به دست آورد.

ب) برادران یوسف با این خواب می‌توانستند نبوت یوسف را بفهمند.

در نتیجه خواب می‌تواند راه شناخت حجت الهی باشد.

نقد

 در مورد رویای حضرت یوسف نیز اشتباه در تفسیر آیه صورت گرفته و با

توجه به مطرح شدن حرفی اشتباه، سعی در اثبات ادعای خود دارند.

« یا أَبَتِ هذا تَأْوِیلُ رُءْیایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّی حَقًّا»⁽¹⁾

این مطلب را روایتی از اهل بیت علیهم السلام نیز تایید می‌کند و می فرماید:

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: تَأْوِیلُ هَذِهِ الرُّؤْیَا أَنَّهُ سَیَمْلِکُ مِصْرَ وَ یَدْخُلُ عَلَیْهِ أَبَوَاهُ وَ إِخْوَتُهُ، أَمَّا الشَّمْسَ فَأُمُّ یُوسُفَ رَاحِیلُ وَ الْقَمَرَ یَعْقُوبُ وَ أَمَّا أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً فَإِخْوَتُهُ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَیْهِ سَجَدُوا شُکْراً لِلَّهِ وَحْدَهُ حِینَ نَظَرُوا إِلَیْهِ وَ کَانَ ذَلِکَ السُّجُودُ لِلَّهِ؛⁽²⁾

امام باقر علیه السلامدر باره تأویل این رؤیا فرمود: یوسف به زودی پادشاه مصر شده و پدر و مادر و برادرانش بر او وارد می‌شوند. امّا خورشید مادر یوسف راحیل، و قمر پدر او یعقوب، و ستاره‌ها برادران اویند که وقتی در مصر بر او وارد می‌شوند، سجده شکر الهی را بجا آورده و از هیبت و جمال یوسف، پروردگار را سپاس می‌گویند و این سجده برای خداوند بوده نه برای یوسف.

دهد.

شاهد بر این مطلب روایت مفضّل بن عمر است؛ او می‌گوید:

«امام صادق علیه السلام به من فرمود: می‌دانی پیراهن یوسف علیه السلام چه بود؟ عرض‌کردم: نه.

فرمود: چون برای ابراهیم علیه السلام آتش افروختند؛ جبرئیل علیه السلام جامه‌ای از جامه‌های بهشت برایش آورد؛ او پوشید و با آن جامه گرما و سرما به ابراهیم زیانی نمی‌رسانید؛ هنگامی که مرگ ابراهیم فرارسید، آن را در غلافی نهاد و به اسحاق آویخت و اسحاق آن را به یعقوب آویخت و چون یوسف علیه السلام متولد شد، آن را بر او آویخت و در بازوی او بود تا امرش به آنجا که باید می‌رسید (به حکومت مصر رسید) و چون یوسف آن را در مصر از غلاف بیرون آورد، یعقوب بوی خوش آن را دریافت‌و همین است که گوید: «اگر سفیهم نمی‌خوانید من بوی یوسف را احساس می‌کنم»⁽¹⁾و آن همان پیراهنی بود که خدا از بهشت فرستاده بود.

عرض کردم: قربانت گردم آن پیراهن به چه کس رسید؟ فرمود: به اهلش؛ سپس فرمود: هر پیغمبری که دانش یا چیز دیگری را به ارث گذاشته [دریافته] به آل محمد صلی الله علیه و آله رسیده است».⁽²⁾

«مُحَمَّدٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ أَبِی إِسْمَاعِیلَ السَّرَّاجِ عَنْ بِشْرِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ أَ تَدْرِی مَا کَانَ قَمِیصُ یُوسُفَ علیه السلام قَالَ قُلْتُ لَا قَالَ إِنَّ إِبْرَاهِیمَ ع لَمَّا أُوقِدَتْ لَهُ النَّارُ أَتَاهُ جَبْرَئِیلُ علیه السلام بِثَوْبٍ مِنْ ثِیَابِ الْجَنَّةِ فَأَلْبَسَهُ إِیَّاهُ فَلَمْ یَضُرَّهُ مَعَهُ حَرٌّ وَ لَا بَرْدٌ فَلَمَّا حَضَرَ إِبْرَاهِیمَ الْمَوْتُ جَعَلَهُ فِی تَمِیمَةٍ وَ عَلَّقَهُ عَلَی إِسْحَاقَ وَ عَلَّقَهُ إِسْحَاقُ عَلَی یَعْقُوبَ فَلَمَّا وُلِدَ یُوسُفُ علیه السلامعَلَّقَهُ عَلَیْهِ فَکَانَ فِی عَضُدِهِ حَتَّی کَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا کَانَ فَلَمَّا أَخْرَجَهُ یُوسُفُ بِمِصْرَ مِنَ التَّمِیمَةِ وَجَدَ یَعْقُوبُ رِیحَهُ وَ هُوَ قَوْلُهُ- إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْ لا أَنْ تُفَنِّدُونِ فَهُوَ ذَلِکَ الْقَمِیصُ الَّذِی أَنْزَلَهُ اللَّهُ مِنَ الْجَنَّةِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَإِلَی مَنْ صَارَ ذَلِکَ الْقَمِیصُ قَالَ إِلَی أَهْلِهِ ثُمَّ قَالَ کُلُّ نَبِیٍّ وَرِثَ عِلْماً أَوْ غَیْرَهُ فَقَدِ انْتَهَی إِلَی آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله».

این روایت، بیانگر به ارث رسیدن پیراهن ابراهیم علیه السلام به اوصیا و انبیا بوده، و یعقوب علیه السلام پس از تولد یوسف علیه السلام، این پیراهن را به گردن او می آویزد و

یوسف علیه السلام، میراث دار پیراهن ابراهیم علیه السلام می‌شود. و باید توجه داشت که این پیراهن جز در اختیار وصی و حجت الهی قرار نمی گرفته است. و در حال حاضر این پیراهن، در اختیار آخرین وصی موجود، حضرت مهدی علیه السلام است.⁽¹⁾

همچنین ر. ک: الصراط المستقیم، ج2، ص253؛ روضة المتقین، ج5، ص477 و مشابه این مطلب کافی، ج1، ص232.

از این‌رو در آیه‌ی شریفه ((وَ کَذلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلی آلِ یَعْقُوبَ کَما أَتَمَّها عَلی أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْراهِیمَ وَ إِسْحاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیم))⁽²⁾، قبل از بیان نبوت و افاضه‌ی علم تعبیر خواب برای یوسف، عبارت(کذلک) را از زبان حضرت یعقوب علیه السلامآورده که مراد از آن اکرام یوسف به وسیله ی برادران است. و از عبارت (یجتبیک) به بعد، تعبیر رویای یوسف نیست، بلکه بشارت حضرت یعقوب به یوسف است و بنابر علم نبوّتش او را از آینده‌ی خود آگاه می‌کنند.

 از نگاه امین‌الاسلام طبرسی، علاّمه‌ی مجلسی و دیگران معنای آیه چنین است:

«وَ کَذلِکَ» أی کما أراک هذه الرؤیا تکرمة لک و بین أن إخوتک یخضعون لک أو یسجدون لک؛ «یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ» أی یصطفیک ربک و یختارک للنبوة... ؛⁽³⁾همان‌گونه که خداوند تو را به خوابی بزرگ بشارت داد و اکرام برادرانت را گوشزد کرد، بدان که در آینده نیز تو را به عنوان پیامبرش بر می‌گزیند....

تصمیم به قتل اوگرفتند⁽¹⁾، سخنی بی‌دلیل است که آیه‌ی قرآن و برخی از روایات، خلاف آن را بیان کرده‌اند.

آنچه از آیات و روایات به دست می‌آید، عنایت ویژه یعقوب علیه السلام به یوسف علیه السلام است. و این توجه و محبت پیش از دیدن خواب یوسف بوده است ؛ و از طرف دیگر، ظاهر رویای دیده شده، صراحت در عظمت یوسف نسبت به برادرانش دارد، و این فهم اندک از رویای یوسف نیاز به علم تعبیر ندارد. در نتیجه حسادت برادران برانگیخته می‌شد و حضرت یعقوب با توجه به این فهم، یوسف علیه السلام را از بیان آن برحذر داشت.

در روایات و آیه‌ی شریفه، علت هایی بیان شده که هیچ یک اشاره به فهم نبوت از طریق رویا! و سپس حسادت به یوسف ندارد.

عَنْ أَبِی جَعْفَر علیه السلام:

... وَ کَانَ یُوسُفُ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ وَجْهاً وَ کَانَ یَعْقُوبُ یُحِبُّهُ وَ یُؤْثِرُهُ عَلَی أَوْلَادِهِ فَحَسَدَهُ إِخْوَتُهُ عَلَی ذَلِکَ وَ قَالُوا فِیمَا بَیْنَهُمْ کَمَا حَکَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِذْ قالُوا لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلی أَبِینا مِنَّا وَ نَحْنُ عُصْبَة... ؛⁽²⁾امام باقر علیه السلام فرمود: چهره یوسف بسیار زیبا بود و یعقوب او را بیشتر از فرزندان دیگرش دوست می‌داشت. از این‌رو برادران بر وی حسادت کرده و بنابر آیه قرآن چنین گفتند: هنگامی که [برادران او] گفتند: «یوسف و برادرش نزد پدرمان از ما -که جمعی نیرومند هستیم- دوست داشتنی‌ترند. بیقین پدر ما در گمراهی آشکاری است.

امام سجاد علیه السلام نیز می فرماید:

اولین بلایی که بر یعقوب و اهل بیتش وارد شد، حسدی بود که

برادران یوسف پس از شنیدن خواب بر او بردند. امام علیه السلام فرمودند: رقّت و عطوفت یعقوب بر یوسف پس از آن زیاد شد و پیوسته بیم داشت آنچه را که حقّ (عزّوجلّ) به او وحی نموده و وی را آماده برای بلا گردانده، موردش تنها یوسف باشد؛ از این رو در بین فرزندان به یوسف رقّت و مهربانی فوق العاده‌ای نشان می‌داد. برادران با دیدن این صحنه‌های تکریم نسبت به یوسف علیه السلام برایشان گران تمام شد و بلا و گرفتاری در بینشان پدیدار شد؛ از این‌رو به مشاوره پرداخته و گفتند: با این که ما چندین برادر هستیم، پدر چنان دلبسته‌ی یوسف شده که او را تنها بیش از همه‌ی ما دوست دارد و اشتباه او در دوستی یوسف به خوبی روشن است؛ باید یوسف را کشته یا در دیاری دور از پدر افکنده و روی پدر را یک جهت به طرف خود نماییم.⁽¹⁾

با توجه به آنچه گذشت، ادعای فهم نبوت یوسف علیه السلام به وسیله‌ی رویا، نه تنها دلیل ندارد، بلکه دلایلی بر خلاف آن در کلام اهل بیت علیهم السلام وجود دارد.

3. سوره مائده، آیه 111

« و یاد کن هنگامی‌که به حواریین وحی کردیم که به من و فرستاده‌ام ایمان آرید، گفتند: ایمان آوردیم؛ خدایا گواه باش که ما تسلیم امر توایم».

وجه استدلال

در این جا خداوند برای شناخت عیسای مسیح به حواریین وحی را عنایت

کرد، که مراد رؤیاست.⁽¹⁾

نقد

یکم: در این قسمت نیز، فقط ادعایی از طرف احمد بصری شده و هیچ دلیلی برایش ارائه نشده است.

دوم: مراد از وحی در آیات قرآن کریم مختلف بوده و مفسرین و اهل لغت، معانی گوناگون آن را بررسی کرده‌اند.⁽²⁾

در مورد این آیه نیز چهار احتمال وجود دارد:

راغب در تبیین این مطلب می‌گوید:

 ((فذلک وحی إلی الأمم بوساطة الأنبیاء))⁽⁶⁾

«این آیه، وحی به امت ها را با واسطه‌ی انبیا ذکر می‌کند».

خدای متعال به زنبور عسل می باشد، که در قرآن چنین فرموده است:

«وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ»⁽¹⁾

در نهایت با توجه به احتمالات ذکر شده، وجهی برای تمسک به ادعای جریان مدعی یمانی باقی نمی ماند و به تعبیر دیگر، در هنگام وجود احتمالات گوناگون استدلال به یک احتمال بدون قرینه باطل است. و نمی‌توان مراد از وحی در این آیه را خواب و رویا تفسیر کرد.

نتیجه

اگر چه در آیات فراوانی بحث از رویا و خواب صادقه ذکر شده، اما با توجه به همان آیات، اصل رویای صادقه و این‌که تعدادی از خواب ها دارای تعبیر بوده و بیننده‌ی خواب می‌تواند برخی از وقایع را به صورت رمز آلود یا آشکارا ببیند، مورد تأیید است. اما این مطلب که با توجه به خواب، بتوان در اصول عقاید مانند: امامت و تشخیص حجت الهی و یا مسایل فقهی ورود نمود، ثابت شدنی نیست و هیچ یک از دلایل ادعایی به این مطلب اشاره ندارد.

بخش سوم: جایگاه خواب در تشخیص حجت الهی از نگاه روایات

اشاره

در منابع روایی و عقلی دلیلی بر اعتبار رویا در تشخیص مصداق حجت الهی وجود ندارد و با توجه به این‌که هیچ فقیه، متکلم و فیلسوفی خواب را در تشخیص حکم فقهی معتبر نمی‌داند، به طریق اولویت نمی‌توان از این روش در مباحث عقیدتی بهره‌مند شد. از دیگرسو افرادی از میان مدعیان دروغین که قائل به حجیت رویا شده اند، دلیلی منطقی بر اثبات دیدگاه خود نداشته‌اند. گفتنی است، شیاطین می‌توانند برای انسان‌ها تخیل دیدن معصوم علیه السلام را ایجاد کنند و به صورت حتمی افرادی که به نام رسول خدا صلی الله علیه و آله یا یکی دیگر از معصومان علیهم السلام رویت می‌شوند، خود معصوم علیه السلام نیستند تا به دنبال آن اجرای فرمان‌های داده شده در رویا لازم باشد.

در میان متکلمان و فقیهان شیعه کسی خواب را، در کشف و یافتن حکم فقهی معتبر نمی‌داند.⁽¹⁾

حق المبین فی تصویب المجتهدین و تخطئة الاخباریین، ص84؛ بحر الفوائد فی شرح الفرائد، ج‌2، ص472؛ فقه الشیعه ( الاجتهاد و التقلید )، ص 31؛ مجمع الأفکار و مطرح الأنظار، ج‌2، ص 5؛ الدرر النجفیة، من الملتقطات الیوسفیة، ج2، ص283؛ صراط النجاة (المحشی للخوئی)، ج‌1، ص 468.

حجت الهی و امام معصوم راهی ندارد. به عنوان نمونه: شیخ مفید (413 ق)،⁽¹⁾سید مرتضی (436 ق)،⁽²⁾ابن ادریس حلی (598ق )⁽³⁾علامه حلی(726 ق)⁽⁴⁾، ملااحمد نراقی(1245 ق)،⁽⁵⁾میرزای قمی(1322 ق) ⁽⁶⁾، علاّمه مجلسی(1111ق )⁽⁷⁾شیخ حرّ عاملی⁽⁸⁾و آیت الله جوادی آملی⁽⁹⁾مباحثی را در این زمینه آورده و حدود اعتبار خواب را بیان کرده‌اند.

شیخ مفید می فرماید:

« و مع ذلک فإنا لسنا نثبت الأحکام الدینیة من جهة المنامات؛⁽¹⁰⁾باید توجه داشت که ما احکام دینی را به وسیله رؤیا و خواب اثبات نمی‌کنیم».

دلایل عدم حجیت رویا

1. روایت (ان دینَ الله- عزَّوجل- أعُزّ مِن أنْ یُری فِی النَوم )

فقیهان در ردّ استنباط احکام شرعی به وسیله‌ی خواب،⁽¹¹⁾به روایت ذیل نیز استناد جسته‌اند:

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَیْنَةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ

اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ: مَا تَرْوِی هَذِهِ النَّاصِبَةُ ؟فَقُلْتُ:جُعِلْتُ فِدَاکَ فِیمَا ذَا؟ فَقَالَ: فِی أَذَانِهِمْ وَ رُکُوعِهِمْ وَ سُجُودِهِمْ. فَقُلْتُ:إِنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّ أُبَیَّ بْنَ کَعْبٍ رَآهُ فِی النَّوْمِ. فَقَالَ: کَذَبُوا، فَإِنَّ دِینَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَعَزُّ مِنْ أَنْ یُرَی فِی النَّوْم؛⁽¹⁾... این گروه چه می‌گویند؟ عرض کردم: فدایت شوم، در چه موردی؟ فرمود: در مورد اذانشان و...، عرض کردم: می‌گویند که ابی بن کعب آن را در خواب دیده. امام فرمود: دروغ می‌گویند؛ زیرا دین خداوند عزیزتر از آن است که در خواب دیده شود.

اهل سنت در سبب تشریع اذان گفته­اند: مردم مدینه برای آگاه شدن از وقت نماز مشکل داشتند و پیامبر صلی الله علیه و آله با ایشان به مشورت پرداخت. پیشنهاد ناقوس و بوق و دفّ و روشن کردن آتش و نصب پرچم -که علامت نصاری و یهود و رومیان و مجوسیان بود – به پیامبر صلی الله علیه و آله داده شد، ولی ایشان آنها را نپذیرفت و در حالی که حضرت صلی الله علیه و آله با مشورت به نتیجه­ای نرسیده بودند، عبدالله بن زید در رویا و یا بین خواب و بیداری فرشته­ای را دید که به او اذان و اقامه را آموخت. سپس او این جریان را به پیامبر صلی الله علیه و آله بازگو کرد و ایشان دستور دادند تا بلال آن را گرفته و برای اعلام وقت نماز بگوید. ⁽²⁾اما اهل بیت علیهم السلام این سخن را نفی کرده و تشریع اذان را به وحی الهی دانسته‌اند.

با توجه به عمومیت عبارت (دین الله )، معنای روایت، تمام آموزه‌های دین، اعم ازمسایل عقیدتی و فقهی بوده و نفی استفاده از رویا در این روایت آشکارا بیان شده است. مقید نمودن این عبارت در مسایل فقهی نیز تاثیری بر استدلال ندارد؛ چرا که با توجه به این‌که رویا نمی‌تواند نقشی در استنباط احکام فقهی داشته باشد، به طریق اولویت در مسایل عقیدتی بی‌فایده است.

از این‌رو علاّمه‌ی مجلسی پس از تایید سند این روایت،⁽¹⁾می‌فرماید:

«ثُمَّ إنَّ هذا الخبر یَدُلّ عَلی أنَّ بِالنومِ لا تَثبُتُ الأحکام؛⁽²⁾این خبر دلالت می‌کند که با خواب نمی‌توان احکام الهی را ثابت کرد».

2. اجماع قولی و عملی

در نگاه فقها شکّی در حجیت اجماع کاشف از قول معصوم علیه السلام نیست.⁽³⁾یکی از راههای کشف قول معصوم علیه السلامحدس است. خلاصه روش حدس در باب اجماع آن است که انسان از راه دستیابی به فتوای همه‌ی فقها حدس قطعی پیدا کند به این‌که رأی معصوم همین بوده و این نظریه به دانشمندان در طول تاریخ هم رسیده است. چون ما با وجدان می‌بینیم که فقهادر برخی مسائل و احکام شرعیه‌ی فرعیه اختلاف نظر دارند؛ یکی قائل به وجوب، و دیگری قائل به حرمت است و... با این‌همه اگر در مسأله‌ای، تمام علما در طول تاریخ نظریه‌ی واحدی داشتند، ما حدس قطعی می‌زنیم به اینکه علما این رأی را از پیش خود اختراع ننموده‌اند، بلکه از رهبر و پیشوایشان به آنها رسیده است.

همان گونه که در صورت اتفاق‌نظر قطعی سایر صاحبان آرا و مذاهب، انسان یقین می‌کند که این سخن را رهبر آنها گفته یا مثلاً در صورت اتّفاق تمام شاگردان کلاس بر مطلبی، انسان یقین می‌کند که این سخن را از استاد خود گرفته‌اند؛ نوع متاخرین از علما همین راه را برگزیده‌اند. ⁽⁴⁾و اگر بتوان نظر تمام فقها در تمام زمان‌ها را بدون نظر مخالف به دست آورد، این اجماع پذیرفتنی

است.⁽¹⁾

برخی از عالمان بر این باورند که در مورد عدم اعتبار رویا در کشف احکام فقهی شکی نیست و به عبارت دیگر اجماع علما در این‌باره پذیرفتنی است.⁽²⁾حتی محدث نوری نیز با وجود داشتن مشربی گسترده در مباحث رویا، و نگاشتن کتابی مفصل در این زمینه، اعتقاد خود پیرامون عدم حجیت رویا در احکام شرعی را چنین بیان آورده:

ولا یخفی علی الارباب النهی عدم کون الرویا طریقا فی غیر الانبیاء فی الاحکام بأسرها؛⁽³⁾و بر عقلا و اهل فن پوشیده نیست که رویا برای غیر انبیا، در استنباط هیچ حکم فقهی به کار نمی آید.

3. سیره متشرعه

یکی از دلایل عدم حجیت رویا، سیره‌ی متشرعه و عدم اعتنای آنان به رؤیاست⁽⁴⁾. سیره‌ی متشرعه پس از عمل عموم مسلمانان یا شیعیان، مطرح شده و بر دو گونه است: سیره‌ای که می‌دانیم در عصر معصوم علیه السلام جریان داشته به گونه‌ای که ایشان نیز بدان عمل یا آن را تقریر کرده، و سیره‌ای که جریان آن در زمان معصوم علیه السلام احراز نشده یا عدم جریان آن احراز شده، که در فرض اول حجت بوده و در فرض دوم حجیت نداشته و دلیل به شمار نمی‌آید.⁽⁵⁾

 استناد کننده‌های این دلیل معتقدند که درمورد رویا نیز از دوران

معصومین علیهم السلام تا کنون کسی از این روش، جهت استخراج حکم استفاده نکرده‌است.

 بزرگان اخباری نیز در نقد استفاده از رویا چنین می گویند:

فلأن الأدلة الدالة علی وجوب متابعتهم و أخذ الأحکام عنهم- صلوات اللّه علیهم- إنما تحمل علی ما هو المعروف المتکرر دائما؛.... و لا ریب أن الشائع الذائع المتکرر إنّما هو أخذ الأحکام منهم حال الیقظة؛⁽¹⁾دلایل وجوب اطاعت و اخذ احکام از ائمه علیهم السلام، بیان گر روش های متعارف و مورد اطمینان در زمان های متفاوت است. بی‌شک روش متعارف در اخذ احکام، استفاده از ادله در بیداری است و نمی‌توان به خواب استناد کرد.

4. اصل

برای اثبات احکام شرعیه نیاز به علم داریم و نمی‌توان به صرف احتمال و ظن (گمان)، سخنی را به شرع مقدس نسبت داد. اما در این میان، دلایلی برای اثبات حجیت برخی از ظنون و خارج شدنشان از ذیل حکم اولیه ارائه شده که به ظن هایی مانند خبر واحد تعلق گرفته و به آنها ظنون معتبره می گویند.⁽²⁾رویا و خواب از جمله ظنونی هستند که دلیلی و قرینه ای بر خروجش از ذیل اصل اولیه وجود ندارد و در نهایت، حکم عدم حجیتش باقی می ماند.⁽³⁾به تعبیر دیگر حجیت رویا نیاز به اثبات و احراز دارد که دلیل صریحی از طرف عقل و نقل در اثبات آن وجود نداشته، و عدم احراز، دلالت بر عدم اعتبار دارد.

5. مشکل بودن تعبیر و تاویل رویا

فهم رویای صادقه به راحتی نبوده و افراد خاص - که علم تعبیر به آن ها

الهام شده - می‌توانند این مطلب را تشخیص دهند.⁽¹⁾و حتی برخی از فقیهان و عارفان نظیر امام خمینی رحمة الله نیز در تعبیر خواب خود به اشتباه رفته اند.⁽²⁾

ایشان خواب می بینند که مرگشان فرا رسیده و در هنگام دفن سنگی زیر پهلویشان را آزار می دهد و حضرت علی علیه السلام آن را برداشته و کمکشان می‌کنند، پس از بیداری رویا را چنین تعبیر نمودند که گناهی داشته وحضرت علیه السلام شفیع ایشان می شوند. پس از مدتی و نقل این رویا برای آیت الله کشمیری، ایشان تعبیر را نادرست دانسته و می گویند: این سنگ نماد شاه ایران بوده و مرگ نشانه تبعید، که به لطف حضرت علی علیه السلام شما به ایران برمی گردید و شاه از ایران می رود.

و لکن لا یعرف تعبیر الرؤیا إلا الأنبیاء و الأوصیاء أو من ألهمه الله من أولیائه، فإنه بحر عمیق بل جربنا أن لکل نفس تعبیر خاص لیس لغیرها؛⁽³⁾تعبیر رویا را انبیا و اوصیا و یا دریافت‌کننده‌های الهام الهی می‌دانند، تعبیر خواب دریای عمیقی است و تجربه نشان داده که تعبیر خواب در یک موضوع خاص برای تمام افراد یکسان نیست.

سختی تعبیر رویا و فهم کلام معصومین علیهم السلام در خواب، منجر می‌شود که نتوان به خواب کسی اطمینان کرد. علامه مجلسی و دیگر فقها در این زمینه می گویند:

و أیضا ما یری فی المنام قد یحتاج إلی تعبیر و تأویل فلعل ما رآه مما له تعبیر و هو لا یعرفه و إن لم یکن من قبیل الأضغاث؛⁽⁴⁾و همچنین آن‌چه در خواب می بیند، اگر از اقسام خواب های آشفته نباشد، به دلیل عدم درک صحیح تعبیر خواب و پیام های داده شده، نمی‌تواند حجت قرار گیرد.

آنچه در برخی گزارش ها از رویاها به دست می‌آید، بیانگر این است که، تشخیص رویای صادقه از کاذبه، آن‌قدر مشکل است که برخی از علمای ربانی و اولیای الهی نیز از تعابیر اشتباه در امان نبوده و با گمان صادقه بودن رؤیا و استناد عقایدشان به آن، مسیر را به انحراف رفته‌اند.

به عنوان نمونه: می‌توان به قصه‌ی تحریم تنباکو اشاره کرد که برخی از اخباری‌ها با تمسک به رویا، و این‌که امام حسین علیه السلام دستور ترک استعمال تنباکو را داده اند، بر علمایی که استفاده از تنباکو را جایز دانسته، احتجاج کرده‌اند. در حالی‌که قائلین به جواز نیز، به رویای دیگری از آن حضرت علیه السلام استناد کرده که دلالت بر اذن امام علیه السلام به استفاده ازقلیان دارد.⁽¹⁾

و یا این‌که برخی از مخالفان فلسفه و اخباریون،⁽²⁾علیه بزرگانی مانند ابن سینا⁽³⁾، ابن ادریس حلی، علامه حلی و وحید بهبهانی به رویاهایی که از نظر آنها صادقه بوده، استناد جسته اند؛⁽⁴⁾

 «و لم یرتفع صیت هذا الخلاف و لا وقوع هذا الاعتساف إلا من زمن صاحب الفوائد المدنیة سامحه الله تعالی برحمته المرضیة، فإنه قد جرد لسان التشنیع علی الأصحاب و أسهب فی ذلک ای إسهاب، و أکثر من التعصبات التی لا تلیق بمثله من العلماء الأطیاب. و هو و ان أصاب الصواب فی جملة من المسائل التی ذکرها فی ذلک الکتاب، إلا انها لا تخرج عما ذکرنا من سائر الاختلافات و دخولها فیما ذکرنا من التوجیهات. و کان الأنسب بمثله حملهم علی محامل السداد و الرشاد ان لم یجد ما یدفع به عن کلامهم الفساد، فإنهم (رضوان الله علیهم) لم یألوا جهدا فی إقامة الدین و احیاء سنة المرسلین، و لا سیما آیة الله (العلامة) الذی قد أکثر من الطعن علیه و الملامة، فإنه بما ألزم به علماء الخصوم و المخالفین- من الحجج القاطعة و البراهین، حتی آمن بسببه الجم الغفیر، و دخل فی هذا الدین الکبیر و الصغیر و الشریف و الحقیر، و صنف من الکتب المشتملة علی غوامض التحقیقات و دقائق التدقیقات، حتی ان من تأخر عنه لم یلتقط إلا من درر نثاره و لم یغترف إلا من زاخر بحاره- قد صار له- من الید العلیا علیه و علی غیره من علماء الفرقة الناجیة- ما یستحق به الثناء الجمیل و مزید التعظیم و التبجیل، لا الذم و النسبة إلی تخریب الدین کما اجترأ به قلمه علیه (قدس سره) و علی غیره من المجتهدین».

صادقه‌ی دیگری از طرف علمای موافق آنها ارائه شده است.⁽¹⁾

آیت الله جوادی آملی نیز در عدم حجیت خواب در مباحث علمی و اعتقادی چنین آورده:

شاید سرّش آن باشد که در آن صورت حدّ و مرزی برای رؤیا و مکاشفات عرفانی وجود نمی‌داشت و هر کس هر چه می‌خواست در عالم رؤیا می‌دید یا در عالم مکاشفه مشاهده می‌کرد؛ از امور ساده‌ای مثل اینکه فلانی باید فلان مبلغ را به فلان کس دهد؛ فلانی باید فلانی را به عقد خود درآورد یا به عقد فلانی درآید یا... گرفته تا امور مهمی مانند ادعای نیابت و سفارت از حضرت بقیة‌الله (ارواحنا فداه) و.... در نتیجه بسیاری از امورْ واجب و بسیاری دیگرْ حرام می‌شدند و الزامات و التزامات فراوانی پدید می‌آمدند و راهی برای نفی و اثبات آن‌ها نبود و خلاصه، سنگی روی سنگی بند نمی‌شد، در حالی که معیار الزامات و التزامات فقهی در عصر غیبت آن است که دیگران راه عالمانه‌ای برای اثبات یا نفی آن داشته باشند و این، راهی جز استناد و اتکا به ادلّه‌ی اربعه (کتاب، سنت، عقل و اجماع) در استنباطات فقهی ندارد.⁽²⁾

مطلق یا مقید بودن عدم حجیت رویا

ظاهر ادله و کلام علما در عدم حجیت رویا به صورت مطلق است ؛ که شامل عمومیت در:

الف) افراد مختلف اعم از عالم و غیر عالم است.

ب ) در تمام مسایل دینی اعم از فقهی و عقیدتی است.

ج) در تمام زمان‌ها، چه دوران حضور معصوم علیه السلام و چه دوران غیبت است.

د)تفاوتی میان دیدن معصوم علیه السلام و گرفتن دستور یا پاسخی از ایشان، با دیگر افراد نیست.

اما ممکن است در این جا دو اشکال به ذهن برسد و گمان شود که برخی از روایات و وقایع تاریخی، عدم حجیت رویا را قید زده و بیانگر این است که اگر یکی از معصومین علیهم السلام در خواب دیده شد و سخنی را مطرح فرمود، یقین به صدور از سوی آنها پیدا کنیم و همان‌گونه که واجب است به دستورشان در بیداری عمل شود، باید به این دستور نیز عمل کنیم. به عبارت دیگر رویا نمی‌تواند ملاک کشف حقیقت باشد، مگر زمانی که یکی از معصومین علیهم السلامدر خواب دیده شود.

اشکال اول به عمومیت و اطلاق عدم حجیت

اشاره

در اثبات این ادعا که به صرف دیدن یکی از معصومین علیهم السلام می‌توان ادعا به صادقانه بودن رؤیا کرد، و کلام آن معصوم برای ما حجت است، به این نوع از روایات تمسک جسته‌اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ رَآنِی فِی الْمَنَامِ فَقَدْ رَآنِی فَإِنَّ الشَّیْطَانَ لَا یَتَمَثَّلُ بِی فِی نَوْمٍ وَ لَا یَقَظَةٍ وَ لَا بِأَحَدٍ مِنْ أَوْصِیَائِی إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَة؛⁽¹⁾کسی که مرا در خواب بیند، مرا دیده است ؛چرا که شیطان نمی‌تواند در خواب و بیداری، به صورت من و یا جانشینانم تا قیامت ظاهر شود.

به عبارت دیگر، روایاتی مانند: ان الشیطان لایتمثل بی⁽²⁾و کلامنا فی النوم مثل کلامنا فی الیقظة ⁽³⁾، قیدی بر عمومیت نفی بهره گیری از رویا در مسایل

دینی است. و اگر استنباط حکم شرعی به واسطه‌ی دیدن یک غیر معصوم باشد، باطل است. اما اگر در رویا، یکی از ائمه علیهم السلام را دیدیم و حکم را از آن‌ها گرفتیم، ایرادی ندارد؛ چراکه در اصل، استنباط حکم به واسطه‌ی کلام معصوم علیه السلام بوده است.

و با این بیان، حدیث (إن دین الله عزوجل أعزّ مِنْ أن یُری فی النوم)، عمومیت نفی بهره گیری از رویا و خواب را نداشته و همانگونه که از روایت و گزارشات تاریخی به دست می آید، اهل سنت معتقد بودند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، تشریع اذان را با تمسک به رویای عبد الله بن زید انجام داده است. ⁽¹⁾و امام صادق علیه السلام، استنباط احکام به صورت تأسیسی و به وسیله‌ی رویا از غیر معصومین علیهم السلام را اشکال فرموده اند.

این بیان را می‌توان در کلمات علامه مجلسی به دست آورد، گرچه خود این توجیه را نمی پذیرند. ایشان می گویند:

و یمکن أن یخص بابتداء شرعیتها و رأیت فی بعض أجوبة العلامة رحمه الله عما سئل عنه، تجویز العمل بما یسمع فی المنام عن النبی و الأئمة علیهم السلامإذا لم یکن مخالفا للإجماع. لما روی من أن الشیطان لا یتمثل بصورتهم و فیه إشکال؛⁽²⁾و امکان دارد که این نهی مربوط به وقتی باشد که فرد از طریق رویا بخواهد حکمی را تاسیس کند. اما اگر کشف از حکم باشد ایرادی ندارد. و در برخی از پاسخ‌های علامه‌ی حلّی چنین به نظر می‌رسد که عمل به دستور داده شده در خواب را جایز می دانند؛ البته به این شرط که با اجماع و احکام دین تنافی نداشته باشد. و علت بیان این مطلب، روایتی است که می فرماید: شیطان نمی‌تواند در قالب رسول خدا و ائمه علیهم السلام ظاهر

شود. ولی این کلام اشکالاتی دارد ونمی‌توان آن را پذیرفت.

پاسخ به اشکال اول

1. این دسته از روایات خبر واحد هستند.

این پاسخ را علمایی همچون: شیخ مفید⁽¹⁾، سید مرتضی⁽²⁾، نراقی⁽³⁾و علاّمه‌ی مجلسی⁽⁴⁾داده‌اند، که بنابر خبر واحد بودن این دسته از روایات، نمی‌توان به مفاد آن در اثبات اصول عقاید توجه و عمل کرد.

 شیخ مفید می‌گوید: «و جمیع هذه الروایات أخبار آحاد ».⁽⁵⁾

بر خلاف نظرات ذکر شده، محدث نوری این دسته از روایات را، از جمله اخبار متواتر می داند. ⁽⁶⁾البته احتمال دارد که مراد محدث نوری از تواتر همان استفاضه باشد؛چرا که برخی از اخباریون تفاوتی میان معنای تواتر استفاضه قائل نبوده و در صورت تعدد اسناد در یک روایت، آن را به عنوان متواتر نقل می‌کرده‌اند.⁽⁷⁾

و برخی دیگر، گرچه روایت را متواتر ندانسته‌اند، اما بر آن اعتماد داشته و در احتجاج خود از آن بهره گرفته‌اند. به عنوان مثال، شیخ صدوق در مقام رد نظریه‌ی اسماعیلیه، ایجاد تخیل شیطان در قالب اسماعیل را دلیل عدم امامت او دانسته و چنین می‌گوید:

وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّ الشَّیْطَانَ لَا یَتَمَثَّلُ فِی صُورَةِ نَبِیٍّ وَ لَا فِی صُورَةِ وَصِیِّ

نَبِیٍّ؛ فکیف یجوز أن ینص علیه بالإمامة مع صحة هذا القول منه فیه؛⁽¹⁾و روایت شده که شیطان نمی‌تواند به صورت نبی یا وصیِّ نبی، خود را تجسم دهد. پس چگونه قائل به امامت اسماعیل شویم، در حالی‌که شیطان جهت انحراف در شیعیان، خود را به ظاهر اسماعیل در می آورد.

همچنین امین الاسلام طبرسی، در تنزیه مقام حضرت سلیمان گفته است:

«و لا أن یمکن الشیطان من التمثل بصورة النبی؛⁽²⁾و امکان ندارد که شیطان در قالب نبی رُخ نماید».

بررسی پاسخ اول

 مفاد دوازده روایت نقل شده در منابع شیعی و در باب عدم تمثل شیطان به صورت حجت الهی را، می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

عَن زید عن ابی عبد الله علیه السلام قال: ان شیطانا قد ولع بابنی اسمعیل یتصور فی صورته لیفتن به الناس و انه لا یتصور فی صورة نبی و لا وصی نبی فمن قال لک من الناس ان اسمعیل ابنی حی لم یمت فانما ذلک الشیطان تمثل له فی صورة اسمعیل ما زلت ابتهل الی اللّه عز و جل فی اسمعیل ابنی ان یحییه لی و یکون القیم من بعدی فابی ربی ذلک و ان هذا شی‌ء لیس الی الرجل منا یضعه حیث یشاء و انما ذلک عهد من اللّه عز و جل یعهده الی من یشاء فشاء اللّه ان یکون موسی ابنی و ابی ان یکون اسمعیل و لو جهد الشیطان ان یتمثل بابنی موسی ما قدر علی ذلک ابدا و الحمد للّه.

زبان او برای مردم سخن گوید تا سبب انحراف آنان شود.

 2. عدم تمثل در خواب برای کسانی است که این حجت الهی را درک نموده و در دوران او زندگی کرده‌اند.⁽¹⁾

أَبَانٌ عَنْ سُلَیْم:... «ثمّ قال علیه السلام: یا بن عمر! فما قلت أنت عند ذلک (ای موت أبیک)؟ قال: قلت: ما یمنعک أن تستخلفه؟ قال علیه السلام: فما ردّ علیک؟ قال: ردّ علیّ شیئا أکتمه! قال علیّ علیه السلام: فإنّ رسول اللّه صلی الله علیه و آلهأخبرنی بکلّ ما قال لک و قلت له. قال: و متی أخبرک؟ قال علیه السلام: أخبرنی فی حیاته، ثمّ أخبرنی به لیلة مات أبوک فی منامی، وَ مَنْ رَأَی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی الْمَنَامِ فَقَدْ رَآه.... ».

 الفضل بن الحارث قال: کنت بسر من رأی وقت خروج سیدی أبی الحسن علیه السلام، فرأینا أبا محمد ماشیا قد شق ثیابه، فجعلت أتعجب من جلالته و ما هو له أهل و من شدة اللون و الادمة، و أشفق علیه من التعب. فلما کان اللیل رأیته علیه السّلام فی منامی، فقال: اللون الذی تعجبت منه اختیار من اللّه لخلقه یجریه کیف یشاء، و أنها هی لعبرة لاولی الابصار، لا یقع فیه علی المختبر ذم، و لسنا کالناس فنتعب کما یتعبون، نسأل اللّه الثبات و نتفکر فی خلق اللّه فان فیه متسعا و اعلم أن کلامنا فی النوم مثل کلامنا فی الیقظة. (کتاب سلیم، ج2 ص652 و823؛اختیار معرفة الرجال، ج 2، ص 844).

وچهره اش را نمی‌شناسند.⁽¹⁾

از آنجا که مورد سوم محل نزاع است، به نقل روایت آن می‌پردازیم.

 « وَ رَوَی الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا علیه السلام أَنَّهُ قَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ خُرَاسَانَ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی الْمَنَامِ کَأَنَّهُ یَقُولُ لِی کَیْفَ أَنْتُمْ إِذَا دُفِنَ فِی أَرْضِکُمْ بَضْعَتِی وَ اسْتُحْفِظْتُمْ وَدِیعَتِی وَ غُیِّبَ فِی ثَرَاکُمْ نَجْمِی؟ فَقَالَ لَهُ الرِّضَا علیه السلام:أَنَا الْمَدْفُونُ فِی أَرْضِکُمْ وَ أَنَا بَضْعَةٌ مِنْ نَبِیِّکُمْ وَ أَنَا الْوَدِیعَةُ وَ النَّجْمُ؛ أَلَا فَمَنْ زَارَنِی وَ هُوَ یَعْرِفُ مَا أَوْجَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ حَقِّی وَ طَاعَتِی فَأَنَا وَ آبَائِی شُفَعَاؤُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مَنْ کُنَّا شُفَعَاءَهُ نَجَا وَ لَوْ کَانَ عَلَیْهِ مِثْلُ وِزْرِ الثَّقَلَیْنِ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ لَقَدْ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: مَنْ رَآنِی فِی مَنَامِهِ فَقَدْ رَآنِی لِأَنَّ الشَّیْطَانَ لَا یَتَمَثَّلُ فِی صُورَتِی وَ لَا فِی صُورَةِ أَحَدٍ مِنْ أَوْصِیَائِی وَ لَا فِی صُورَةِ وَاحِدَةٍ مِنْ شِیعَتِهِمْ وَ إِنَّ الرُّؤْیَا الصَّادِقَةَ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِینَ جُزْءاً مِنَ النُّبُوَّةِ».⁽²⁾

حسن بن علیّ بن فضّال از علی بن موسی الرضا علیه السلام روایت کرده که مردی از اهل خراسان به آن امام عرض کرد: ای پسر رسول خدا! من پیامبر صلی الله علیه و آله را در خواب دیدم که گویا به من می‌فرمود: چگونه خواهید بود زمانی که پاره‌ای از تن من در سرزمین شما مدفون شود، و شما نگهبان ودیعه‌ی من باشید، و ستاره‌ی من در خاک شما روی بپوشاند؟ پس‌امام رضا علیه السلام به او فرمود: آن مدفون در زمین شما منم. و پاره تن پیمبر شما منم. و آن ودیعه و آن ستاره منم. آگاه باشید که هر کس مرا زیارت کند، و آنچه را از حق من و طاعت من که خدای-عزوجل- واجب کرده بشناسد، من و پدرانم روز قیامت شفیع او خواهیم بود، و کسی که ما شفیعان او

باشیم، نجات خواهد یافت؛ اگر چه گناه ثقلین (جن و انس) را بر دوش داشته باشد. و پدرم از جدم از پدرش علیهم السلام برایم حکایت کرد که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که مرا در خواب بیند، در حقیقت مرا دیده؛ زیرا شیطان به‌صورت من و یکی از جانشینانم و یکی از شیعیان ایشان در نمی‌آید، و رؤیای صادقه جزئی از هفتاد جزء نبوّت است.

طریق شیخ صدوق به حسن بن علی بن فضال چنین است:

و ما کان فیه عن الحسن بن علیّ بن فضّال فقد رویته عن أبی- رضی اللّه عنه- عن سعد بن عبد اللّه، عن أحمد بن محمّد بن عیسی، عن الحسن بن علیّ بن فضّال.⁽¹⁾

این روایت درکتابی دیگر از شیخ صدوق با این سند آمده:

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْهَمْدَانِیُّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا علیه السلام.⁽²⁾

اگر چه به دلیل نقل زیاد و گوناگونی اسناد در میان شیعه و سنی⁽³⁾

ر. ک: النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، ج‌4، ص 212؛ إمتاع‌الأسماع، ج‌10، ص291؛ جامع الاحادیث، ج 20، ص216-221.

می‌آید که اثبات تواتر عدم تمثل شیطان به صورت چهره حقیقی رسول خدا صلی الله علیه و آله و دیگر حجّت‌های الهی برای کسانی است که ایشان را به چشم دیده‌اند. روایت دسته سوم نیز از جمله اخبار واحدی است که حتی به درجه استفاضه⁽¹⁾نمی‌رسد، و محتوای آن را نمی‌توان به عنوان محتوای متواتر مد نظر قرار داد.

با این توضیح می‌توان میان نظر شیخ مفید و تابعین ایشان با دیدگاه محدث نوری جمع کرد و بیان هر یک را به دو حیث صحیح دانست. اگر محتوای روایاتی که عدم تمثل شیطان برای کسانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله را ندیده‌اند، درنظر بگیریم، روایات، واحد بوده که قرینه و شاهدی بر اعتبار نیز ندارد، بدین‌رو در مسایل عقیدتی به کار نمی آید. و اگر مراد ما عدم تمثل شیطان در قالب حجت‌های الهی و برای کسانی که ایشان را دیده اند باشد، روایات متواتر است.

2. مراد دیدن چهره حقیقی حجت الهی است.

آنچه که از عبارت "رآنی" فهمیده می‌شود، دیده شدن چهره‌ی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است، یعنی ایشان فرمود: اگر کسی قطع دارد که مرا دیده، در این صورت القای شیطان نبوده است.

و محل بحث نیز همین است که در زمان ما، کسی نمی‌تواند ادعا کند چهره‌ی رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیده تا قسمت دوم روایت برای او صادق باشد. از این‌رو با فرض پذیرش روایات عدم تمثل شیطان در چهره‌ی حجت‌های الهی، یقین به رسیدن قسمت اول روایت، یعنی دیدن چهره‌ی پیامبر صلی الله علیه و آله به دست نمی‌آید تا قسمت دوم را تمسک کنیم. به ویژه این‌که شیاطین می‌توانند القائات خود را به انسان ها وارد کرده و آنها را دچار شبهه کنند.⁽²⁾

آیت الله جوادی آملی در این‌باره آورده:

امّا مشکل این است که بیشتر ما امامان معصوم علیهم السلام را ندیده‌ایم و اگر صورتی نورانی در خواب بینیم که صاحب آن ادعا کند که من امام هستم، چگونه او را بشناسیم؟ از کجا معلوم شیطانی که ادعای ربوبیت کرده، ادعای نبوّت و امامت نکند؟!⁽¹⁾

3. تجربیات مخالف

در میان علمای فرقه‌های گوناگون و شیعه و اهل سنت؛ بسیار رخ داده که سخنانی به رسول خدا صلی الله علیه و آله نسبت داده می‌شود درحالی‌که مخالف یکدیگرند. و این مطلب گویای عدم اعتماد به دیده شدن یک چهره به نام معصوم علیه السلاماست و نمی‌توان به راحتی به رویای خود تمسک کرد. از طرفی اهل سنت رویاهایی را نقل می‌کنند که دلالت بر رضایت رسول خدا صلی الله علیه و آله از خلافت ابوبکر و عمر دارد⁽²⁾و شیعیان نیز رویاهایی در برابر آن را ذکر می‌کنند. شیخ مفید به این مطلب اشاره کافی داشته و به نقل از یکی از مستبصرین اهل سنت تمسک کرده که قبل از شیعه شدن، بارها آن حضرت را در خواب می دیده که خلیفه اول و دوم را تایید می‌کرد؛ اما پس از تشیع، رویاهایی خلاف را می دیده که پیامبر صلی الله علیه و آله به غاصب بودن آن دو اشاره می‌کرده‌اند.⁽³⁾این گونه رویا ها آشکارا می‌گوید که شیاطین می‌توانند برای کسانی که رسول خدا و دیگر معصومین علیهم السلام را ندیده‌اند، چهره‌سازی کنند.

نیز مثال‌هایی که در قسمت مشکل بودن تعبیر رویا آورده‌ایم، استناد

اخباری‌ها بیان شد که امام حسین علیه السلام را در خواب دیده و قائل به حرمت تنباکو شده و اصولیون استناد می‌کنند که امام مهدی علیه السلام را دیده و قائل به جایز بودن تنباکو شده اند. حال به کدام رویا می‌توان تمسک کرد؟ اگر بگوئیم که هر رویایی که معصومی در آن باشد حجت است، باید به نظر کدامیک از علمای اخباری یا اصولی متوسل شد؟آیا امکان دارد که دو معصوم سخنی مخالف یکدیگر بگویند؟ این گونه مثال ها که تعداد آن‌ها هم کم نیست، دلالت صریح و تمام دارد که اگر کسی خود را با نام یکی از معصومین معرفی کرد، نمی‌توانیم سخن او را قطعی پنداشته و ملزم به انجام آن شویم.

4. آیه‌ی نجوا

اشاره

برخی از مفسرین، ذیل آیه (انما النجوی من الشیطان )⁽¹⁾روایتی را آورده‌اند که بیانگر ایجاد تخیل شیطانی به نام (زها) برای حضرت زهرا علیها السلام است. و این شیطان در قالب چهره‌ی رسول خدا، حضرت علی و حسنین علیهم السلام در آمده و مرگ آن ها را به حضرت فاطمه علیها السلام نشان داده است. پس از اطلاع رسول خدا صلی الله علیه و آله از این رویا و جستجوی معنای آن از جبرئیل، متوجه می‌شوند که این شیطان برای آزار حضرت فاطمه علیها السلام این رویا را ایجاد کرده است.⁽²⁾

گر چه متن فوق را دارای دو اشکال دانسته اند:

یکم: در تفسیر قمی ذکر شده و این تفسیر در میان برخی از محققین اعتبار نداشته و در مورد روایات منفردی که درکتب دیگر نباشد، تامل کرده‌اند.⁽³⁾

دوّم: با مقام عصمت حضرت زهرا علیها السلام سازگاری ندارد.

 اما کلیت این مضمون در منابع دیگر یافت می‌شود⁽¹⁾و علاّمه‌ی مجلسی این روایت را پذیرفته و آن را از احادیث مشهوره می‌داند.⁽²⁾از این‌رو در روشنگری آن کوشیده تا اشکالات وارد شده را پاسخ گوید.⁽³⁾

صرف نظر از پذیرش و عدم پذیرش این روایت، مهمّ برای نگارنده این است که احمد اسماعیل بصری این روایت را پذیرفته و از این رهگذر می‌توانیم دیدگاه او را نقد کنیم؛⁽⁴⁾چرا که محتوای روایت صراحت در ایجاد تخیل چهره معصوم علیه السلام برای معصوم دیگر را دارد؛ آن هم شخصی مانند حضرت زهرا علیها السلام که شناخت کامل به چهره فرزندان و پدر بزرگوارشان داشته‌اند. از این جا می‌توان نتیجه گرفت که شیاطین می‌توانند به طریق اولی برای ما که این بزرگواران را ندیده‌ایم، چهره‌سازی کنند.

 احمد اسماعیل در توجیه این روایت می‌گوید:

إنّ الشیطان ألقی فی نهایة الرؤیا هذا الأمر وهو موت الرسول محمد، وبما أنّ العاصم موجود معها وهو رسول الله فقد وکلها الله إلیه لیبین لها إنّ الصوت الذی سمعته فی نهایة الرؤیا لیس من الرؤیا، بل هو من الشیطان أراد تحزینها به؛⁽⁵⁾شیطان در انتهای رویای حضرت زهرا علیها السلام این مطلب را که مرگ حضرت محمد صلی الله علیه و آله باشد، القا و وارد کرده است. و خداوند حضرت محمد صلی الله علیه و آله را

روشن کننده‌ی این مکر شیطان قرار داده و به حضرت زهرا علیها السلام آگاهی داده که این رویا، جهت ناراحت کردن شما و القای شیطان بوده است.

در پاسخ باید توجه داشت حتی اگر القای شیطان را در قسمت پایانی رویای ایشان بدانیم و کذب خواب را به این قسمت نسبت دهیم، این نکته باقی است که به هرصورت شیطان در قالب حضرت رسول صلی الله علیه و آله ظاهر شده و وفات ایشان را به نمایش گذارده است، در حالی‌که آن چهره‌ی نمایش داده شده به یقین رسول خدا صلی الله علیه و آله نبوده است. و نیز باید توجه داشت که در زمان ما این تذکر دهنده و مانند رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز وجود ندارد تا بتوانیم القای شیطان را از او بپرسیم!

بر فرض ادّعای احمد اسماعیل مبنی بر حضور پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و توانایی شیطان برخواب‌سازی برای حضرت زهرا علیها السلام، اما در زمان ما خداوند به صورت جبری دست شیطان را برای خواب سازی بسته و ما از این خطر در امانیم، این سخن پذیرفتنی نیست؛ چون علاوه بر عدم فهم این معنا از ظاهر روایت و صراحت آن در خواب سازی شیطان برای حضرت زهرا علیها السلام و همه انسان ها؛ دلیلی هم بر توجیه سخن احمد بصری وجود ندارد. درحالی‌که قضیه عکس توجیه احمد اسماعیل است و اهل بیت علیهم السلام با نقل روایات مزبور این پیام را به ما رسانده‌اند که گر چه حضرت زهرا علیها السلام معصوم بوده و رسول خدا صلی الله علیه و آله او را در شناخت دروغین بودن خوابش راهنمایی کرده، ولی شیطان توانسته خواب‌سازی کند؛ پس شما به طریق اولی و بیقین در تیررس شیطان و القای خواب‌های دروغین او قرار دارید.

خلاصه، با توجه به خبر واحد بودن دسته‌ی سوم از اخبار، و نبود شواهدی بر صحت آن، بلکه قرائنی دال بر عدم پذیرش عمومیت آن در اختیار داریم که

نمی‌توان در اصول عقاید از این دسته روایات استفاده کرد.

توجیه روایت مرد خراسانی

از دیگر‌سو با توجه به قرائن فوق به نظر می‌رسد که محتوای دسته سوم از روایات با دیگر احادیث تنافی ندارد ؛چراکه رویای مرد نیشابوری به وسیله‌ی امام معصوم علیه السلام تایید شده، و او از این طریق یقین به دیده شدن چهره‌ی حقیقی رسول خدا صلی الله علیه و آله پیدا کرده است. به عبارت دیگر قسمت اول روایت که (رآنی) است، به واسطه‌ی تایید امام رضا علیه السلام محقق شده، پس قسمت دوم نیز جای تمسک دارد. وگرنه این فرد نیز نمی‌توانست به یقینی بودن چهره‌ی رسول خدا صلی الله علیه و آله اطمینان کند، و در زمان ما که از دیدن معصوم محرومیم تا از صحت رویای خود آگاه نشویم، نمی‌توان به رویا تمسک کرد.

5. عدم تقیید روایت( ان دین الله أعزّ مِنْ أنْ یُری فی النوم )

دلیلی بر قید زدن روایت فوق به تشریع یک حکم به وسیله‌ی غیر معصوم وجود ندارد و شاهدی بر تصرف در معنای عام روایت نداریم. بنابر آنچه گذشت، محتوای روایات عدم تمثل شیطان به رسول خدا صلی الله علیه و آله، ربطی به کسانی که آن حضرت را ندیده اند نداشته و نمی‌توان از این روایات برای قید زدن بهره جُست. اگر به مفاد کلام علامه حلی نیز توجه کنیم، درمی یابیم که ایشان دیدن معصوم در خواب را به دو دسته تقسیم کرده:

و در مقام پاسخ، مورد اول را جایز ندانسته و تنهاگزینه‌ی دوم را، آن‌هم بدون ایجاد الزامی برای بیننده‌ی رویا، جایز می‌داند. به عنوان نمونه: اگر کسی در خواب یکی از معصومین علیهم السلام را ببیند که به او دستور داده‌اند به زیارت برود و

یا به یکی از ائمه برای حل مشکلش متوسل شود و یا این‌که نماز شب خود را ترک نکند؛ چون این اعمال مورد قبول شرع است، بدون این‌که الزامی به همراه داشته باشد، سزاوار عمل است. گفتنی است، علاّمه‌ی حلّی به هیچ عنوان تمسک به خواب را حجت ندانسته و معتقد نیست که کلام معصومین در رویا، مانند کلام ایشان در بیداری حجت است؛ چون اگر قائل به عدم تفاوت خواب و بیداری بود، انجام دستور در خواب را واجب می‌دانست، درحالی‌که چنین نفرمود.

اشکال دوم: گزارش های تاریخی و مخالفت با عمومیت عدم حجیت رویا

اشاره

 احمد اسماعیل⁽¹⁾مواردی تاریخی را آورده که ارتباطی با بحث نداشته و یا حرکتی از سوی غیر معصوم است و معصوم علیه السلام آن را تایید نکرده، ولی کوشیده که این موارد را وقایعی تاریخی در تشخیص حجت الهی به وسیله‌ی رویا قلمداد کرده و از این طریق عمومیت عدم تمسک به رویا را نفی کند. در ذیل تعدادی از موارد ادّعاهای دروغین از نظرتان می‌گذرد:⁽²⁾

1. إسلام خالد بن سعید

گروهی کوشیده تا اسلام آوردن خالد بن سعید را بنا بر رویا قرار داده و مدّعی شدند که او در خواب سقوطش درون یک چاه آتش را دیده و پدرش که از مشرکان بود او را به درون چاه هدایت می‌کند، اما رسول خدا صلی الله علیه و آله دست او را گرفته و از آتش نجات می دهد. سپس این خواب دل او را نرم کرده تا نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله برود و درباره‌ی اسلام پرسش‌هایی را مطرح کند. پس از طرح

آن‌ها و منطقی دیدن دین اسلام، آن را پذیرفته و مسلمان می‌شود. ⁽¹⁾

نقد

 2. حضرت محمد صلی الله علیه و آله اصل اسلام او را پذیرفته و شاهدی بر تایید خواب و روش او وجود ندارد.

فقال: یا محمد! إلی من تدعو؟ فقال: أدعوک إلی الله وحده لا شریک له، و أنّ محمدا عبده و رسوله، و تخلع ما أنت علیه من عبادة حجر لا یسمع و لا یبصر، و لا یضرّ و لا ینفع، و لا یدری من عبده ممن لم یعبده. قال خالد: فإنّی أشهد أن لا إله إلا الله، و أشهد أنک رسول الله. فسرّ رسول الله صلّی الله علیه و سلم بإسلامه؛ خالد گفت: ای محمد !به چه چیزی دعوت می‌کنی ؟حضرت صلی الله علیه و آله فرمودند: تو را به خدای واحدی که شریکی ندارد، و این‌که محمّد بنده و فرستاده‌ی اوست و پرهیز از عبادت سنگ، که نه می‌شنود و نه می بیندو نه نفع و ضرری دارد و نه می فهمد که چه کسی او را عبادت می‌کند و چه کسی عبادت نمی‌کند، دعوت می‌کنم. خالد

گفت:شهادت به یگانگی خداوندو رسالتت می دهم. پس پیامبر صلی الله علیه و آله از اسلام او شادمان شد.

2. اسلام جندل بن جنادة

ادعا شده که وی نیز با رویا از یهودیت به اسلام گرایش یافت.

«دَخَلَ جَنْدَلُ بْنُ جُنَادَةَ الْیَهُودِیُّ مِنْ خَیْبَرَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ: یَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنِی عَمَّا لَیْسَ لِلَّهِ وَ عَمَّا لَیْسَ عِنْدَ اللَّهِ وَ عَمَّا لَا یَعْلَمُهُ اللَّهُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَمَّا مَا لَیْسَ لِلَّهِ فَلَیْسَ لِلَّهِ شَرِیکٌ وَ أَمَّا مَا لَیْسَ عِنْدَ اللَّهِ فَلَیْسَ عِنْدَ اللَّهِ ظُلْمٌ لِلْعِبَادِ وَ أَمَّا مَا لَا یَعْلَمُهُ اللَّهُ فَذَلِکَ قَوْلُکُمْ یَا مَعْشَرَ الْیَهُودِ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ اللَّهُ لَا یَعْلَمُ أَنَّ لَهُ وَلَداً فَقَالَ جَنْدَلٌ: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّکَ رَسُولُ اللَّهِ حَقّاً ثمَّ قَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّی رَأَیْتُ الْبَارِحَةَ فِی النَّوْمِ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ علیه السلام فَقَالَ لِی: یَا جَنْدَلُ أَسْلِمْ عَلَی یَدِ مُحَمَّدٍ وَ اسْتَمْسِکْ بِالْأَوْصِیَاءِ مِنْ بَعْدِهِ فَقَدْ أَسْلَمْتُ وَ رَزَقَنِیَ اللَّهُ ذَلِکَ»⁽¹⁾

«جَندل بن جُناده که از یهودان خیبر بود، بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شد و عرض کرد: ای رسول خدا! مرا از آنچه برای خدا نیست و آنچه نزد خدا نیست و آنچه خدا نمی‌داند، خبر ده. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اما آنچه برای خدا نیست، پس برای خدا شریکی نیست، و اما آنچه نزد خدا نیست، پس آن ظلم بر بندگان است، و اما آنچه خدا نمی‌داند، آن گفتار شما مردمان یهود است که عُزَیز فرزند خداست، و خدا برای خود فرزندی نمی‌داند.

جندل گفت: «اشهد ان لا اله الا اللَّه... » گواهی دهم که جز خدای یگانه خدایی نیست و به حقیقت تو رسول خدایی. سپس جندل عرض کرد: شب گذشته موسی بن عمران علیه السلام در خواب به من فرمود: ای جندل! به دست محمد اسلام آور، و به جانشینان پس از

او متمسک شو و خداوند اسلام را روزی من فرمود و مسلمان شدم».

نقد

نه تنها این روایت موید این دسته از گروه‌های انحرافی نیست، بلکه خلاف نظر آنان را اثبات می‌کند. با این‌که جندل رویای موسی علیه السلام را دیده بود، اما بدان متمسک نشده و جهت پی بردن به حقانیت دعوت رسول خدا صلی الله علیه و آله، از ایشان مطالبی را می‌پرسد، و پس از دقیق دیدن پاسخ‌ها، جهت تایید انتخاب خود به خواب اشاره می‌کند.

3. ایمان وهب نصرانی

از وهب به نام های متفاوتی یاد شده؛ از جمله: وهب بن جناب کلبی⁽¹⁾وهب بن جناح کلبی⁽²⁾وهب بن حباب الکلبی⁽³⁾، وهب بن عبدالله⁽⁴⁾، چنان که نام وهب بن وهب ⁽⁵⁾نیز در تاریخ عاشورا به چشم می‌خورد.

برخی از علما مانند تستری، تمامی اسامی را تحریف نام یکی از یاران امام حسین علیه السلام به نام (عبدالله بن عمیر الکلبی ) می‌دانند. ⁽⁶⁾شیخ صدوق او را وهب بن وهب دانسته که به همراه مادرش و به دست امام حسین علیه السلام به اسلام روی آوردند. ⁽⁷⁾سید بن طاوس نیز از او ومادر و همسرش نام می‌برد، اما اشاره ای به

چگونگی اسلام او نمی‌کند. ⁽¹⁾اعلمی در دایرة المعارف می نویسد: وهب پسر عبدالله کلبی نصرانی (مسیحی) با همسرش نزد امام حسین علیه السلام آمده و مسلمان شدند و با هم در کربلا به شهادت رسیدند.⁽²⁾

ادعا شده که وهب نصرانی با دیدن رویای حضرت عیسی علیه السلام به امام حسین علیه السلام ایمان آورد.⁽³⁾در حالی‌که تا کنون مستندی بر این مطلب ارائه نشده است.

احمد بصری در ادعای خود از ارائه‌ی حتی یک منبع علمی نیز درمانده و طرفدارانش تنها به مطلبی درج شده در یک سایت استناد می‌کنند. ⁽⁴⁾در این سایت داستانی را نقل می‌کند که امام حسین علیه السلام پس از ورود به خیمه‌ی امّ وهب، می فرمایند: پس از بازگشت وهب به او بگو: رویایت را تصدیق کن. رویا چنین بوده که وهب در شب قبل حضرت عیسی علیه السلام را می بیند که فرموده: وهب! فردا حسین علیه السلام را در کربلا یاری کن.⁽⁵⁾

نویسنده‌ی این متن در سایت براثا، دلیل مکتوب و علمی ارائه نکرده و منبع خود را شنیده هایش قرار داده و می‌گوید:

لقد سمعت هذه القصة من لسان الحاج أیوب الکبیسی الذی سکن المنطقة عام1925 وقد سمعتها أیضا بمحاضرة صوتیة للسید جاسم الطویرجاوی وکذلک من الشیخ أحمد الوائلی والشیخ عبد الحمید المهاجر وبعد بحث طویل عن مصدر هذه القصة وجدتها فی کتاب یسمی مصائب آل محمد للشیخ محمد محمدی الأشتهاردی

ص217، طبعة قم؛⁽¹⁾این قصه را از زبان حاج ایوب کبیسی که در سال 1925 ساکن منطقه قطاره بوده و از فایل صوتی سخنرانی سید جاسم طویرجاوی و شیخ احمد وائلی و شیخ عبدالحمید مهاجر شنیده و آن را در کتاب مصایب آل محمد شیخ محمد محمدی اشتهاردی یافتم.

به خوبی روشن است، نویسنده‌ی این مطلب در سایت براثا نیوز، منبعی علمی و معتبر ذکر نکرده و تنها به قول شفاهی تعدادی از خطبای عراق استناد می‌کند. و عجیب این‌که اشاره به کتاب حجة‌الاسلام و المسلمین محمدی اشتهاردی کرده، درحالی که پس از مراجعه از نبود این مطلب در آن کتاب باخبر می‌شویم، و ایشان هیچ اشاره ای به رؤیای وهب نکرده، بلکه دلیل ایمان و اسلامش را چنین آورده:

«امام حسین علیه السلام که با یارانش به سوی کربلا درحرکت بود، چشمش به خیمه‌ی سیاهی افتاد؛ امام نزدیک رفته، دید پیرزنی فقیر در آن‌جا زندگی می‌کند؛ او قمر، مادر وهب بود. امام علیه السلام حالش را پرسید؛ او گفت روزگار می‌گذرد، ولی در مضیقه‌ی کم آبی هستیم و اگر آب می‌داشتیم، بسیار خوب بود؛ امام علیه السلام با او به کناری رفتند تا به سنگی رسیدند، حضرت علیه السلام با نیزه‌ی خود آن سنگ را از جا کند و آب گوارایی از زیر آن بیرون آمد؛ پیرزن، بسیار شادمان شد و از ایشان تشکر کرد. امام حسین علیه السلام هنگام خداحافظی، جریانش را بازگو کرد و به آن مادر پیر فرمود: ما، نیاز به یار و یاور داریم؛ وقتی پسرت وهب بازگشت، بگو به ما بپیوندد و در راه دفاع از حق و مبارزه با ظلم یاری‌مان کند...

عروس و پسرش وهب آمدند؛ آنها آب گوارای چشمه را در کنار خیمه‌ی خود دیدند و از علّت آن پرسیدند؛ قمر، تمام جریان را

برای آنها بیان کرد و پیام امام حسین علیه السلام را نیز به پسرش رساند. این سه نفر، شیفته‌ی امام شده، بارو بنه‌ی خود را برداشتند و به سوی کاروان امام حرکت کردند؛ آنها به حضور امام رسیده، اسلام را پذیرفته و همراه سپاه امام، با کمال عشق و علاقه، به راه خود ادامه داده تا به کربلا رسیدند».⁽¹⁾

در پایان لازم به ذکر است، نگارنده پس از طرح سوال از نماینده‌ی فرقه‌ی احمد اسماعیل و پایان فرصتی که برای ارائه مدرک این رویای خیالی طلب کرد، اینچنین پاسخ داد:

« در مورد رویای وهب مدرکی نداریم؛ اما شاید امام احمد! خود از امام مهدی علیه السلام شنیده است!»

سوگمندانه، این تمام پاسخی است که تا کنون از این جماعت دریافت کرده‌ایم.

4. قبول ولایت امام رضا علیه السلام به وسیله یک واقفی

در کتاب خرائج، روایتی را بدین مضمون آورده است:

«مَا رُوِیَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْوَشَّاءِ قَالَ: کُنَّا عِنْدَ رَجُلٍ بِمَرْوَ وَ کَانَ مَعَنَا رَجُلٌ وَاقِفِیٌّ، فَقُلْتُ لَهُ: اتَّقِ اللَّهَ، قَدْ کُنْتُ مِثْلَکَ ثُمَّ نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبِی فَصُمِ الْأَرْبِعَاءَ وَ الْخَمِیسَ وَ الْجُمُعَةَ وَ اغْتَسِلْ وَ صَلِّ رَکْعَتَیْنِ وَ سَلِ اللَّهَ أَنْ یُرِیَکَ فِی مَنَامِکَ مَا تَسْتَدِلُّ بِهِ عَلَی هَذَا الْأَمْرِ. فَرَجَعْتُ إِلَی الْبَیْتِ وَ قَدْ سَبَقَنِی کِتَابُ أَبِی الْحَسَنِ إِلَیَّ یَأْمُرُنِی فِیهِ أَنْ أَدْعُوَ إِلَی هَذَا الْأَمْرِ ذَلِکَ الرَّجُلَ فَانْطَلَقْتُ إِلَیْهِ وَ أَخْبَرْتُهُ وَ قُلْتُ لَهُ: احْمَدِ اللَّهَ وَ اسْتَخِرْهُ مِائَةَ مَرَّةٍ وَ قُلْتُ إِنِّی وَجَدْتُ کِتَابَ أَبِی الْحَسَنِ قَدْ سَبَقَنِی

إِلَی الدَّارِ أَنْ أَقُولَ لَکَ وَ فِیهِ مَا کُنَّا فِیهِ⁽¹⁾وَ إِنِّی لَأَرْجُو أَنْ یُنَوِّرَ اللَّهُ قَلْبَکَ فَافْعَلْ مَا قُلْتُ لَکَ مِنَ الصَّوْمِ وَ الدُّعَاءِ فَأَتَانِی یَوْمَ السَّبْتِ فِی السَّحَر. فَقَالَ لِی: أَشْهَدُ أَنَّهُ الْإِمَامُ الْمُفْتَرَضُ الطَّاعَةِ. فَقُلْتُ: وَ کَیْفَ ذَلِکَ ؟قَالَ: أَتَانِی أَبُو الْحَسَنِ الْبَارِحَةَ فِی النَّوْمِ فَقَالَ: یَا إِبْرَاهِیمُ! وَ اللَّهِ لَتَرْجِعَنَّ إِلَی الْحَقِّ وَ زَعَمَ أَنَّهُ لَمْ یَطَّلِعْ عَلَیْهِ إِلَّا اللَّه».⁽²⁾

«وشّاء گوید: نزد ما در مرو مردی واقفی زندگی می‌کرد. به او گفتم: از خدا بترس! من هم مثل تو بودم، ولی خدا قلبم را نورانی کرد.

چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه را روزه بگیر و غسل کن و دو رکعت نماز بخوان و از خدا بخواه تا آنچه را که بتوانی با آن برای این کار استدلال کنی، به تو نشان دهد.

پس از بازگشت به خانه، نامه‌ای از طرف امام رضا علیه السلام دیدم که دستور داده بود تا آن مرد را برای این کار بخوانم. پس او را آگاه کرده و گفتم: خدا را حمد کن و صدبار از او طلب خیر نما. چون در مورد تو نامه‌ای به من رسیده که درباره همان گفتگوهای ماست. امیدوارم که خدا قلبت را نورانی کند. پس آنچه از روزه گرفتن و دعا کردن به تو گفتم، انجام ده.

پس سحر روز شنبه، نزدم آمد و گفت: گواهی می‌دهم که او امام واجب الاطاعه است.

پرسیدم: چگونه این را فهمیدی؟

گفت: دیشب امام رضا علیه السلام به خوابم آمد و فرمود: ای ابراهیم! به خدا سوگند! تو به سوی حقّ باز می‌گردی. و او می‌گفت: هیچ کس جز خدا حال او را نمی‌دانست».

نقد

یکم: در ادامه گزارش نیامده که این فرد بدین کار تمسک کرده باشد.

دوّم: قبول امامت امام رضا را به دلیل دیدن معجزه غیب گویی آن حضرت علیه السلام آورده است.

سوّم: تاییدی از معصوم علیه السلام بر این روش وجود نداشته و سخن غیر معصوم برای ما حجت نیست.

نکته‌ی مهم این‌که با مراجعه به گزارش های تاریخی، به دست می آوریم که خود وشاء و دیگر واقفیه از طریق طرح مسائل علمی و دیدن معجزه از سوی امام علیه السلام به ایشان ایمان آورده و روشی به نام خواب یا رویا در کار نبوده است.⁽¹⁾

حضرت نرجس علیها السلام

یکی دیگر از ادعاها در پیدا کردن حجت الهی به وسیله‌ی رویا، خواب نقل شده در مورد حضرت نرجس علیها السلام و ازدواج ایشان با امام حسن عسکری علیه السلام است. در داستانی که شیخ صدوق به عنوان اولین نفر بدان پرداخته، ایشان نوه‌ی پادشاه روم شرقی بوده و پس از دیدن خواب حضرت محمد صلی الله علیه و آله، حضرت عیسی علیه السلام، حضرت زهرا و حضرت مریم علیها السلام در خواب، اسلام را پذیرفته و همسری امام یازدهم علیه السلام را می‌پذیرد.⁽¹⁾

نقد

یکم: این روایت خبر واحدی بوده که دارای ضعف سند است.⁽²⁾

دوّم: در برابر بیان شیخ صدوق، دو گزارش معارض داریم:

الف) نعمانی و شیخ صدوق روایتی می‌آورند که مادر حضرت مهدی علیه السلام را کنیز سیاه پوست می داند نه بانوی رومی. و می‌گویند:

سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ الْبَاقِرَ علیه السلام یَقُولُ: إِنَّ صَاحِبَ هَذَا الْأَمْرِ فِیهِ شَبَهٌ مِنْ یُوسُفَ ابْنُ أَمَةٍ سَوْدَاءَ یُصْلِحُ اللَّهُ لَهُ أَمْرَهُ فِی لَیْلَة؛شنیدم که امام باقر علیه السلام می‌فرمود: همانا صاحب این امر شباهتی به حضرت یوسف دارد و فرزند کنیزی سیاه است که خداوند در یک شب امر ظهورش را فراهم می‌کند.⁽³⁾

در سند نعمانی افراد موثقی هستند⁽⁴⁾و فقط در مورد یزید الکناسی تردید

است که توثیق صریحی ندارد. آیت الله خوئی ایشان را همان ابوخالد قماط دانسته و توثیق می‌کنند.⁽¹⁾آیت الله شبیری نیز ایشان را بنابر نقل اجلاء، پذیرفته⁽²⁾واو را فقیهی زبده می دانند.⁽³⁾در میان قدما نیزبزرگانی همچون: شهید ثانی روایات او را صحیحه دانسته اند.⁽⁴⁾به نظرمی رسد، با توجه به این‌که این روایت را شیخ صدوق نیز از طریق ضریس نقل می‌کند واین فرد از افراد ثقه بوده⁽⁵⁾و در سند نیز فردی مانند حسن بن محبوب- که از اصحاب اجماع است - قرار دارد، می‌توان به این روایت اعتماد کرد. ⁽⁶⁾

ب)در کتاب غیبت شیخ طوسی⁽⁷⁾، اثبات الوصیة⁽⁸⁾

قال المؤلف لهذا الکتاب: روی لنا الثقات من مشایخنا ان بعض أخوات أبی الحسن علیه السلام علی بن محمد علیه السلامکانت لها جاریة ولدت فی بیتها و ربّتها تسمّی نرجس.

سوّم: پیش از این گذشت که برای اثبات مطلبی در اصول عقاید، نمی‌توان به یک گزارش ضعیف تمسک جست. علاوه این گزارش از جمله اخبار آحادی است که ضعف سندی هم دارد.

در پایان یادآور می‌شویم که در مباحث امامت، راه‌های گوناگونی برای

تشخیص حجت الهی وجود دارد، که نیازی به تعیین مصداق از طریق رویا نیست؛ آن‌هم رویایی که تشخیص صدق و کذبش از عهده‌ی افراد عادی و عموم مردم خارج است. بنابراین اگر مردم معیارهای تشخیص امام حق از امام باطل را در اختیار داشته باشند، هیچ گاه در تشخیص حق از باطل در نمی‌مانند. و با توجه به روایت‌های فراوان موجود در منابع روایی، امر اهل بیت علیهم السلام روشن‌تر از نور خورشید بوده⁽¹⁾

 «.... وَ لَتُرْفَعَنَّ اثْنَتَا عَشْرَةَ رَایَةً مُشْتَبِهَةً لَا یُدْرَی أَیٌّ مِنْ أَیٍّ قَالَ فَبَکَیْتُ ثُمَّ قُلْتُ لَهُ کَیْفَ نَصْنَعُ فَقَالَ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ نَظَرَ إِلَی شَمْسٍ دَاخِلَةٍ فِی الصُّفَةِ أَ تَرَی هَذِهِ الشَّمْسَ فَقُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ لَأَمْرُنَا أَبْیَنُ مِنْ هَذِهِ الشَّمْس». (غیبت نعمانی، ص153).

نتیجه

با توجه به ادله‌ی یقینی، نمی‌توان از رویا در تشخیص احکام فقهی بهره جست و این امر به طریق اولویت در مسایل عقیدتی بی اعتبار است. از دیگر سو شیاطین می‌توانند برای انسان ها خواب سازی و القا کنند که یکی از معصومین علیهم السلام هستند؛ از این‌رو نمی‌توان به رویای خود تمسک کرد و آن را مانند کلام معصوم تلقی کنیم. علاوه، هیچ یک از اهل بیت علیهم السلام هم این روش را تایید یا پیشنهاد نفرموده‌اند.

کتابنامه

1393 ش.

http://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Image/16676

سایت ها

http://vb. almahdyoon. org/showthread. php?t=16641

http://www. burathanews. com/news_article_29208. html

کتب احمد بصری

احمد بن اسماعیل، الجواب المنیر، بی تا، بی جا

احمد بن اسماعیل، المتشابهات، بی تا، بی جا

الانصاری، زکی، بین یدی الصیحة قراءة فی الاحلام منهجا و علما

الزیدی الانصاری، ضیاء، الرویا فی مفهوم آل البیت علیهم السلام

کتب انصار احمد بصری