انتخابات از منظر فقه و اخلاق
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
انتخابات از منظر فقه و اخلاق
نسخه 4 اردیبهشت 1392
تیراژ: 1000 نسخه
گردآوری: گردآوری هیات علمی اداره پاسخگویی به سوالات دینی؛ [به سفارش] آستان قدس رضوی، معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی.
مشخصات نشر : مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۳۹۲.
ویراستار: سید حمید حیدری ثانی
طراح جلد: آسمان گرافیک
نشانی: حرم مطهر امام رضا (ع)، صحن جمهوری اسلامی، ادارۀ پاسخ گویی به سؤالات دینی
تلفن: ۲۰۲۰ 3– ۰۵۱۱ دورنگار: ۲۲۴۰ ۶۰۲ – ۰۵۱۱
رایانامه: eppasokh@aqrazavi.org
انتخابات از منظر فقه و اخلاق
نسخه 4 اردیبهشت 1392
ویژه استادان
پاسخگویی به سوالات دینی
گروه علمی اداره پاسخگویی به سوالات دینی
درآمد
فصل اول: ضرورت انتخابات
۱.۱. اهمیت و جایگاه انتخابات
۲.۱. انتخابات نوعی تعیین سرنوشت است
۳.۱. کلام حضرت امامخمینی(رحمة الله)
۴.۱. کلام مقام معظم رهبری(دامتبرکاته)
۵.۱. کلام آیتالله واعظ طبسی(دامعزه)
فصل دوم: مشارکت گسترده
۱.۲. حضرت امامخمینی(رحمة الله)
۲.۲. مقام معظم رهبری(دامتبرکاته)
فصل سوم: وجوب شرعی رأیدادن و چرایی آن
۱.۳. دیدگاه حضرت امامخمینی(رحمة الله)
۲.۳. دیدگاه مقام معظم رهبری(دامتبرکاته)
۳.۳. دیدگاه آیتالله مکارمشیرازی(دامعزه)
۴.۳. دیدگاه آیتالله سیستانی(دامعزه)
۵.۳. دیدگاه آیتالله بهجت
۶.۳. دیدگاه آیتالله جوادیآملی(دامعزه)
۷.۳. دیدگاه آیتالله صافیگلپایگانی(دامعزه)
فصل چهارم: وجوب تحقیق
۱.۴. اظهارنظر مرجع تقلید دربارۀ نامزد
۲.۴. نظرگاه آیتالله صافی(دامعزه)
۳.۴. نظرگاه آیتالله بهجت
فصل پنجم: انتخاب اصلح
۱.۵. ضرورت انتخاب اصلح و معیارهای آن
۲.۵. راههای شناخت اصلح
فصل ششم: خصوصیات و ویژگیهای نماینده
۱. ایمان و تقوا
۲. سابقۀ خوب و درخشان
۳. تجربه و حیا
۴. روحیۀ خدمتگزاری
۵. قانونمداری
۶. خوشاخلاقی و ادب
۷. رفع مشکلات مردم و شنیدن حرفهای آنان
۸. پرهیز از وعدههایی که محقق نمیشود
۹. صداقت و امانت
۱۰. حفظ وحدت ملی
۱۱. ایستادگی دربرابر استکبار
۱۲. اسلام کامل و دوری از انحراف
۱۳. پرهیز از تعصب گروهی و حزبی
۱۴. سادهزیستیِ و دردآشنایی
۱۵. ایمان به هدفهای انقلاب
۱۶. شیعۀ دوازدهامامی
۱۷. داشتن شروط قانونی
جمعبندی خصوصیات نماینده
فصل هفتم: چگونگی تبلیغات صحیح
۱. پایبندی به اسلام
۲. پرهیز از تخریب دیگران
۳. دوری از توهین
۴. دوری از تهمت
۵. دوری از بردن آبروی دیگران
۶. دوری از حیفومیلکردن اموال عمومی و دولتی
۷. دوری از اسراف و تبذیر
۸. پرهیز از هدایا
۹. استفادهنکردن از آنچه خلاف شئون اسلامی است
۱۰. استفادهنکردن از موسیقیهای مبتذل در ستادهای انتخاباتی
۱۱. پرهیز از خرید رأی
۱۲. انصافداشتن
۱۳. دوری از قدرتطلبی
۱۴. داشتن فکر سیاسی بینالمللی
۱۵. مشوشنکردن اذهان عمومی
۱۶. ذوبشدن در هدف
۱۷. مانعنشدن برای تبلیغات دیگران
۱۸. دیدگاه قانون
فصل هشتم: ویژگیهای مسئولان و مجریان انتخابات
فصل نهم: پاسخ به چند شبهه
شبهۀ اول
شبهۀ دوم
شبهۀ سوم
شبهۀ چهارم: شریکشدن با گناهکار
کتابنامه
بسم الله الرحمن الرحیم
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله:
«أجوَدُکُم مِن بَعدِی رَجُلٌ عَلِمَ عِلماً فنَشَرَ عِلمَهُ.»(1)
=بخشنده ترین شما پس از من، کسی است که دانشی بیاموزد؛ آنگاه دانش خود را بپراکند.)
استاد گرامی، سلام
آنچه پیش رو دارید، تلاشی است درجهت ارتقای علمی و یکسان سازی پاسخهای استادان. محترم ادارۀ پاسخگویی به سؤالات دینی آستان قدس رضوی. این کتاب را پس از تدوین، با اشراف استادان محترم هیئت علمی بررسی کرده و پس از تأیید، در این قالب در اختیار شما قرار داده ایم. این مجموعه کتا بها را در چهار دستۀ موضوعی، تدوین و ارائه میکنیم: رهیافت احکام، رهیافت اعتقادی، رهیافت تربیتی و رهیافت ترکیبی(مرکب از هر سه موضوع).
مجموعه پیش رو با عنوان انتخابات از منظر فقه و اخلاق در قالب رهیافت احکام تقدیم حضور
میشود.
1) میزان الحکمة، حدیث 13825.
بی شک بررسی دقیق و نگاه نقادانه شما فرهیخته گران قدر، ما را در جهت بهبود کیفی این مجموعه یاری خواهد کرد.
جبهه خضوع به درگاه قدسی احدیت میساییم که توفیق خدمت در بارگاه سراسر نور و ملکوتی حضرت رضا (علیه السلام) را ارزانیمان فرمود. امید است بتوانیم به پاس این افتخار و با استعانت از محضر آن امام همام (علیه السلام) به مصداق
روایت نورانی فوق، جرعه ای از علم و معرفت حقیقی را نوشیده، و به تشنگان راستین آن بنوشانیم.
گروه علمی ادارۀ پاسخگویی به سؤالات دینی
میفرمایند: «فَلَیْسَتْ تَصْلُحُ الرَّعِیَّةُ إِلَّا بِصَلَاحِ الْوُلَاةِ وَ لَا تَصْلُحُ الْوُلَاةُ إِلَّا بِاسْتِقَامَةِ الرَّعِیَّةِ»(1)(=کشور اصلاح نمیشود، مگر اینکه کارگزاران و زمامدارانش صالح باشند. آنها نیز اصلاح نمیشوند، مگر به استقامت و پشتکار مردم.)
انَّ اللهَ لا یُیرُ ما بِقومٍ حتّی یُغَیِّروا ما بأَنفسِهِم(2)(=بهیقین خداوند سرنوشت هیچ قوم [و ملتی] را تغییر نمیدهد، مگر آنکه آنها خود را تغییر دهند.) این قانون الهی یکی از پایههای اساسی جهانبینی و جامعهشناسی در اسلام است. این سنت الهی به ما میگوید که مقدرات ما قبل از
هرچیز و هرکس، در دست خود ماست و هرگونه دگرگونی درجهت خوشبختی و بدبختی جامعه، در درجۀ اول به خودِ ما باز میگردد.
در انتخابات نیز مردم با رأیدادن به فرد منتخب خود، بهطور مستقیم در سرنوشت خود دخالت میکنند. در قانون، به این مطلب اینچنین تصریح شده است: « رئیس جمهور با اکثریت مطلق آراء شرکت کنندگان انتخاب میشود.»(1)
«این وظیفهای است الهی، وظیفهای است ملی، وظیفهای است انسانی، وظیفهای است که ما باید به آن عمل بکنیم. همهمان باید در انتخابات شرکت بکنیم.»(2)
«انتخابات سرمایهگذاری عظیم ملت ایران است.»(3)
«پایۀ نظام ما همین انتخابات است.»(4)
«انتخابات نماد حرکت اسلامی در کشور ماست. انتخابات هدیۀ اسلام به ملت ماست.»(1)
«انتخابات وسیلهای برای عزت ملی است.»(2)
«انتخابات یک حادثۀ مهم است.»(3)
«انتخابات، نماد و مظهر جمهوریت و اسلامیت نظام است.»(4)
حضور آگاهانه و هوشمندانۀ مردم در امور اجتماع و سیاست، حضور فعال و بادوام و نیز درک صحیح از مسائل جاری، جایگاه ویژهای در تعیین سرنوشت فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی دارد.
همواره بر حضور پرشور مردم در انتخابات شایسته، تأکید فراوان میکردند و میفرمودند: «امید است ملت مبارز متعهد با مطالعۀ دقیق در سوابق اشخاص و گروهها، آرای خود را به اشخاصی دهند که به اسلام عزیز و قانون اساسی وفادار باشند و از تمایلات چپ و راست، بریّ باشند و به حُسن سابقه و تعهد به قوانین اسلام و خیرخواهی امت معروف و موصوف باشند.»(1)
«من عرض میکنم همه باید اصرار داشته باشید که در انتخابات شرکت کنید. بهنظر من، مسئلۀ
1) روحالله خمینی، صحیفۀ امام، ج۱۲، چ۴، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امامخمینی ، ۱۳۸۶، ص۱۷۷.
اول در انتخابات، مسئلۀ انتخاب این شخص یا آن شخص نیست؛ مسئلۀ اول مسئلۀ حضور شماست. حضور شماست که نظام را تحکیم میکند؛ پایههای نظام را مستحکم میکند؛ آبروی ملت ایران را زیاد میکند؛ استقامت کشور را درمقابل دشمنیها زیاد میکند و دشمن را از طمعورزیدن به کشور و از فکر ضربهزدن و توطئه و فساد و فتنه منصرف میکند. این یک مسئلۀ بسیار مهم است. پس مسئلۀ اول، شرکت در انتخابات است.»(1)
«برای حضور حداکثری تلاش کنید. مسئلۀ اول، مشارکت است. درزمینۀ مشارکت مردم، هرطورکه میتوانید، روی خانوادهها و دوستانتان کار کنید. مشارکت یکی از اساسیترین مسائل است. حضور مردم برای پیشرفت و صیانت کشور لازم است؛ نه اینکه اگر عدۀ زیادی شرکت نکردند، اینها به نظام «نه» گفتهاند؛ بههیچوجه اینطوری نیست.»(2)
انتخابات مانند تمام رفتارهای انسان در عرصۀ فردی یا جمعی، ازنظر فقهی احکام و چهارچوبهایی دارد. موضوع فقه چنانکه در کتابهای فقه استدلالی آمده است، افعال مکلفان است. انتخابات و رأیدادن نیز عملی است که مکلفان در عرصۀ سیاسی و اجتماعی انجام میدهند. بر همین مبناست که مقام معظم رهبری(دامتبرکاته) و مراجع عظام تقلید، شرکت در انتخابات را واجب شرعی تلقی کرده و مکلفان را به انجامدادن این وظیفه تکلیف میکنند.
«چهبسا که در بعض مقاطع عدمحضور و مسامحه [در انتخابات] گناهی باشد که در رأس گناهان کبیره است. پس علاج واقعه را قبل از وقوع باید کرد؛ و الا کار از دست همه خارج خواهد شد و این، حقیقتی است که بعد از مشروطه لمس نمودهاید و نمودهایم... .»(1)
1) وصیتنامۀ حضرت امام، ص۱۹.
«اگر آیۀ ۳۸ سورۀ شورا و اصل بیعت را به انتخابات تعبیر کنیم، میتوان نتیجه گرفت که انتخابات در اسلام توصیه شده و رابطۀ اسلام و مردمسالاری دراینمورد، از نوع تساوی است. اما اگر قائل به این نباشیم، ازاینرو که عقل بشری نیز به روش انتخابات رسیده و این روش ارزش خود را نشان داده، میتوانیم رابطۀ منطقی آوردهشده در اصل تفکیک قوا را با همان دلایل، به این اصل نیز اطلاق کنیم. [در انتخابات] چنانچه سستی بکنید، کسانیکه میخواهند این کشور را به باد فنا بدهند، ممکن است پیروز بشوند. باید همۀ شما، همۀ ما، زن و مرد، هر مکلف همانطورکه باید نماز بخواند، همانطور باید سرنوشت خودش را تعیین کند.»(1)
«این وظیفهای است الهی، وظیفهای است ملی، وظیفهای است انسانی، وظیفهای است که ما باید به آن عمل بکنیم. همهمان باید در انتخابات شرکت بکنیم.»(2)
«اکنون ما باید از آن توطئهها و مفاسدی که از انزوای متدینین پیش آمد و سیلیای که اسلام و مسلمین خوردند، عبرت بگیریم و بدانیم و
بفهمیم که نظام اسلامی و اجرای احکام آسمانیِ آن و مصالح ملت و کشور اسلامی و حفظ آن از دستبرد اجانب، بستگی به دخالت اقشار ملت و بهویژه روحانیون محترم و مراجع معظم دارد و اگر خدای ناخواسته، بر اسلام یا کشور اسلامی از ناحیۀ عدمدخالت در سرنوشت جامعه صدمهای وارد شود، یکیک تمام ملت در پیشگاه خدای قهار توانا، مسئول خواهیم بود و نسلهای آینده که ممکن است از کنارهگیریهای کنونی مورد هزارگونه تجاوز واقع شوند، ما را نبخشند.»(1)
«یکی از وظایف مهم شرعی و عقلی ما برای حفظ اسلام و مصالح کشور، حضور در حوزههای انتخابیه و رأیدادن به نمایندگان صالح کاردان و مطلع بر اوضاع سیاسی جهان و سایر چیزهایی که کشور به آنها احتیاج دارد، میباشد.»(2)
«مشروعیت نظام اسلامی بر پایۀ تقوا و عدالت متکی است؛ اما اگر رأی مردم نباشد، نظام مقبولیت و کارایی ندارد. بههمیندلیل رأی مردم و انتخابات در نظام مردمسالاری دینی بسیار مهم است.»(3)
«هرچه انتخابات پرشورتر باشد، عظمت ملت ایران بیشتر در چشم مخالفان و دشمنانش دیده خواهد شد؛ برای ملت ایران حرمت بیشتری خواهند گذاشت؛ دوستان شما هم در دنیا خوشحال میشوند. عظمت ملت ایران را حضور مردم در انتخابات نشان میدهد.»(1)
«همه باید شرکت کنند. این یک وظیفه است؛ هم وظیفۀ اسلامی است، هم وظیفۀ میهنی و ملی است و حفظ عزت و شوکت کشور به این وابسته است، هم وظیفۀ سیاسی است. کسانیکه فهم و تشخیص سیاسی دارند، وظیفه دارند وارد شوند. هم وظیفۀ اخلاقی است؛ حقوق مردم اقتضا میکند که در این میدان وارد شوند. کارهایی که باید در این کشور انجام گیرد، اقتضا میکند که انسان در این میدان وارد شود. انتخابات را مغتنم بشمارید و قدر بدانید و در آن شرکت کنید؛ حادثۀ بسیار مهمی است.»(2)
«بنده معتقدم که در این انتخابات، ملت باید بهعنوان یک تکلیف و یک حق شرکت کند.»(3)
«انتخابات تکلیف مردم است؛ چون با حضور شما
نظام تقویت پیدا میکند؛ اسلام عزیز میشود؛ حاکمیت اسلام در دنیا سرافراز میگردد و توطئۀ دشمن که اسلام را به جدایی از آرای مردم متهم میکند، باطل میشود.»(1)
پرسش: بهنظر حضرتعالی، آیا شرکت در انتخابات شرعاً واجب است؟
پاسخ: با توجه به شرایط موجود و اینکه دشمنان ما اصرار بر عدمشرکت در انتخابات دارند، بهنظر میرسد که شرکتکردن تمام افراد واجد شرایط واجب است.(2)
پرسش: آیا رأی سفیددادن، رفع تکلیف است؟
پاسخ: خیر، رفع تکلیف نیست.
نماینده هیئت علمی اداره پاسخگویی آستان قدس رضوی در دیدار حضوری خدمت حضرت آیت الله العظمی سیستانی رسیدند و ابراز داشتند:
این مرجع عالی قدر اسلام در جمعی که خدمت ایشان بودند نسبت به مقام معظم رهبری و حفظ نظام جمهوری اسلامی ایران چنین فرمودند:
فعلاحاکم وسکاندار جهان اسلام رهبری(خامنه ای)هستند
برای حفظ نظام، حضور مردم در صحنه های مختلف، الزامی است.
ایشان مطالبی را درخصوص شروط انتخابشوندگان و وظیفۀ رأیدهندگان بیان میکنند که از آن، بهخوبی وجوب شرکت در انتخابات استفاده میشود. مثلاً میفرمایند: «تفحص هم باید کامل باشد و بدون مداخلۀ دوستی و دشمنی در امور نفسانیه باشد. درحال رأیدادن و گرفتن، خدای تعالی را ناظر به تمام خصوصیات همه بدانند... .»
«تقویت نظام اسلامی با شرکت در انتخابات و مانند آن، لازم است.»(1)
«هر مسلمانی باید استقلال جامعۀ مسلمانان و اعتلای کلمۀ اسلام و قوت و قدرت مسلمین را دربرابر کفار از اهم مقاصد دانسته و جریان امور را زیر نظر داشته باشد. مسلمان اگر بتواند جامعه و مملکت را در مسیر اجرای احکام اسلام قرار دهد و احکام اسلام را اجرا سازد، باید اقدام کند و واجب
1) عبدالله جوادیآملی، استفتائات، چ۲، قم: اسراء، ۱۳۸۷، ص۱۰۵.
است با کسانیکه این نیت را دارند، همکاری و تشریک مساعی نماید.»(1)
1) لطفالله صافی، توضیح المسائل، چ۵، مشهد: هاتف، ۱۳۸۷، ص۴۶۲، مسئلۀ۲۹۰۷.
سخن حضرت امام چراغ راه ماست: «احدی شرعاً نمیتواند به کسی کورکورانه و بدون تحقیق رأی بدهد و اگر در صلاحیت شخص یا اشخاصی تمام افراد و گروهها نظر موافق داشتند، ولی رأیدهنده تشخیصش برخلاف همۀ آنها بود، تبعیت از آنها صحیح نیست و نزد خداوند مسئولیت دارد. اگر گروه یا اشخاص، صلاحیت فرد یا افرادی را تشخیص دادند و از این تأیید برای رأیدهنده اطمینان حاصل شد، میتواند به آنها رأی دهد.»(1)
پرسش: اگر مرجع تقلید نسبت به دادن رأی به یک شخص خاص اظهار تمایل کند، آیا مقلد میتواند برخلاف آن عمل کند؟
پاسخ: رأیدادن به یک شخص خاص، جزء موضوعات شمرده میشود و تقلید در این نوع
1) روحالله خمینی، صحیفۀ امام، ج۱۸، چ۴، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امامخمینی ، ۱۳۸۶، ص۳۳۷.
موضوعات، صحیح نیست و مکلف باید براساس تشخیص خود به فرد صالح، امین و دارای شرایط مقرر رأی دهد.(1)
البته مقلد میتواند نظر مجتهد را در موضوعات، بهعنوان فرد مخبر عادل، بپذیرد و ازاینجهت، به گفتۀ او اعتماد کند.
پرسش ۱۵۳۰: کسیکه شناخت کامل نسبت به نامزدهای ریاستجمهوری یا نمایندگان مجلس ندارد و تنها اطلاع او براساس پوسترهای تبلیغاتی است، میتواند به چنین شخصی رأی بدهد؟
پاسخ: به مردی که به او شناخت کامل و لازم دارد، رأی بدهد، و الله العالم.(2)
«تفحص هم باید کامل باشد و بدون مداخلۀ دوستی و دشمنی در امور نفسانیه باشد. درحال رأیدادن و گرفتن، خدای تعالی را ناظر به تمام خصوصیات همه بدانند... .»(3)
پرسش: چنانچه کسانی به شخصی که قصد
دارد نامزد نمایندگی مجلس شورای اسلامی شود، قول بدهند که از او حمایت کنند و به او رأی بدهند و حتی برای تأکید قول و تعهد خود قسم بخورند، اما سپس متوجه شوند که شخصی عالمتر و صالحتر و آگاهتر به جریانهای فکری جهان امروز نیز آماده است که مسئولیت نمایندگی مردم در مجلس شورای اسلامی را بپذیرد، حال بنابه فرض مذکور، تکلیف دینی و اخلاقی کسانیکه قبلاً به شخص دیگری قول دادهاند یا سوگند یاد کردهاند، چیست؟
پاسخ: قول و تعهد مذکور اثر ندارد و میتواند اصلح را انتخاب نماید، و الله العالم.(1)
1) محمدتقی بهجت، استفتائات آیتالله العظمی بهجت، ج۴، چ۱، قم: دفتر آیتالله بهجت، ۱۳۸۶، ص۵۷۴، پرسش۶۵۳۰.
پیامبر بزرگ اسلام میفرمایند: «من استعمل عاملاً من المسلمین و هو یعلم أن فیهم أولی بذلک منه و أعلم بکتاب اللّه و سنّة نبیّه فقد خان اللّه و رسوله و جمیع المسلمین.» (=هرکس از مسلمانان، کارگزاری را بر سر کار بیاورد [و به او مسئولیت بدهد] درحالیکه میداند در بین مسلمانان فردی وجود دارد که او برای این کار سزاوارتر است و به کتاب و سنت پیامبر آشناتر است، آنکس به خدا و رسول خدا و جمیع مسلمانان خیانت کرده است.)
«اگر اصلح را انتخاب کردید، کاری اسلامی میکنید و این یک محکی برای خودتان است که تشخیص بدهید انتخاب برای اسلام است یا برای صلاح خودتان... انتخاب اصلح برای مسلمین، یعنی انتخاب فردی که تعهد به اسلام
و حیثیت آن داشته باشد و همهچیز را بفهمد. باید مسلمانی باشد که احتیاجات مملکت را بشناسد و سیاست را بفهمد و مطلع به مصالح و مفاسد کشور باشد و ممکن است به شما و گروه شما هم مربوط نباشد.»(1)
«همچنانکه اصل انتخابات یک تکلیف الهی است، انتخاب اصلح هم یک تکلیف الهی است.»(2)
«مردم با علما و اشخاص مورد اعتمادشان مشورت کنند؛ بعد به هرکس خواستند رأی دهند.»(3)
«در تعیین رئیسجمهوری و وکلای مجلس، با طبقۀ تحصیلکردۀ متعهد و روشنفکرِ بااطلاع از مجاری امور و غیروابسته به کشورهای قدرتمند استثمارگر و اشتهار به تقوا و تعهد به اسلام و
جمهوری اسلامی، مشورت کرده و با علما و روحانیون باتقوا و متعهد به جمهوری اسلامی مشورت نمایید.»(1)
«اشخاصی که معروف هستند به خدمت به مردم، آنها را تعیین بکنند.»(2)
«مردم بایستی افراد شایسته را بشناسند و انتخاب کنند. چنانچه افرادی را نمیشناسند، از راهنمایی انسانهای مؤمن و مطمئنی استفاده کنند که معرفی آنها برای انسان حجت شرعی باشد. دنبال حجت شرعی باشید... پیش خدا حجت داشته باشید. به هر معرفیای نمیشود دل بست و اعتماد کرد. معرفی انسانهای مورد اطمینان، معرفی کسانیکه انسان بداند که اینها نیتشان خدایی است، برای دنیا و برای گروکشیهای سیاسی و جنجال و هیاهو وارد میدان نشدهاند، بلکه بهعنوان ادای وظیفه معرفی کردهاند، انسان از حرف آنها اطمینان پیدا میکند.»(3)
«ملاحظه نمایید دُوَل کفر را که چگونه انتخاب مینمایند و انتخاب میشوند و چهکسانی انتخاب میشوند و از چه راههایی انتخاب میشوند و چه آرایی در مجلسهای خودشان اظهار میکنند و دولتهای آنها چه عملیاتی برطبق قانون مملکت و برخلاف قانون عقل و دین، حتی ادیان منسوخۀ آنها، انجام میدهند که فساد و افساد آنها بر همۀ عقلای دنیا آشکار است و مخالفت نمایند با چگونگی کارهای آنها و چگونگی وسایل و اسباب و مسببات آنها که مطابقت با هیچ دین اصل دارد و هیچ قانون عقلپسند ندارد... .»(1)
1) مهدی ساعی، بهسوی محبوب، دستورالعملها و رهنمودهای آیتالله بهجت، چ۵، قم: شفق، ۱۳۸۶، ص۱۳۹.
امامخمینی میفرماید: «سرنوشت اسلام و مسلمین را به دست کسیکه لایق برای این مقام نباشد، ندهید.»(1)
نظرگاه آیتالله گلپایگانی اینگونه است: «کسانیکه متدین و ملتزم به احکام اسلام نیستند و اهل نماز و روزه و وظایف شرعیه نمیباشند، لیاقت عهدهداری مشاغل اجتماعی اسلامی و مناصب عمومی را ندارند و اگر عهدهدار شوند، غاصب و متجاوز به حقوق عمومی شناخته میشوند.»(2)
مهمترین شرط شخص منتخب است؛ زیرا خداوند میفرماید: )إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُم((3)
فقیه اهلبیت مرحوم آیتالله گلپایگانی میفرمایند: «کسانیکه متدین و ملتزم به احکام اسلام نیستند و اهل نماز و روزه و وظایف شرعیه نمیباشند، لیاقت عهدهداری مشاغل اجتماعی اسلامی و مناصب عمومی را ندارند و اگر عهدهدار شوند، غاصب و متجاوز به حقوق عمومی شناخته میشوند.»(1)
ازجمله آفتهای بزرگ انتخابات، تهمت و دروغ و غیبت و... است. مؤمنان باید جداً از این آفتها اجتناب کرده، با مجرمان از باب امربهمعروف و نهیازمنکر برخورد کنند. اینگونه، باعث تقویت ایمان و تقویت مؤمنان و خفت و خواری منافقان میشوند؛ چنانکه امیرمؤمنان علی این فریضه را دارای چنین اثری میدانند: «مَنْ عَمِلَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أَنُوفَ الْفَاسِقِینَ.»(2)و ترک این فریضه را باعث تسلط افراد شرور و پست بر جامعه برمیشمرند:
«لَا تَتْرُکُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَیُوَلَّی عَلَیْکُمْ أَشْرَارُکُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلَا یُسْتَجَابُ لَکُمْ.»(1)
وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُون((2)حضرت علی نیز دربارۀ سوابق اجرایی کارگزاران حکومتی میفرمایند: «إِنَّ شَرَّ وُزَرَائِکَ مَنْ کَانَ لِلْأَشْرَارِ قَبْلَکَ وَزِیراً وَ مَنْ شَرِکَهُمْ فِی الْآثَامِ فَلَا یَکُونَنَّ لَکَ بِطَانَةً.»(3)(=بدترین وزیران تو کسانی هستند که وزیران اشرار و حاکمان پیش از تو بودهاند. کسیکه با آن گناهکاران در کارها شرکت داشته است، نباید جزو صاحبان راز و کارگزاران تو باشد.)
میفرمایند: «وَ تَوَخَّ مِنْهُمْ أَهْلَ التَّجْرِبَةِ وَ الْحَیَاء.ِ»(4)
=برای کارهای خود، کارگزارانی باحیا و اهل تجربه انتخاب کن.)
میفرمایند: «سید القوم خادمهم.»(1)(=آقا و برترین مردم کسی است که خدمتگزار آنها باشد.)
قانونگذار باید حریم قانون را نگه دارد؛ چراکه او به حفظ قانون و مقابله با قانونشکنی از هرکس سزاوارتر است. خداوند در قرآن کریم میفرماید: )یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُون((2)(=ای کسانیکه ایمان آوردهاید، چرا سخنی میگویید که خودتان عمل نمیکنید؟ نزد خدا بسیار موجب خشم است که سخنی بگویید که بدان عمل نمیکنید.)
امامصادق میفرمایند: «أَحْسِنْ خُلُقَکَ مَعَ النَّاسِ وَ قُلْ خَیْرا.ً»(1)(=اخلاقت را با مردم نیکو کن و بهخوبی سخن بگو.) نیز حضرت علی میفرمایند: «لا یُراس من خلأ عن الادب.»(2)(=کسیکه ادب و اخلاق ندارد، رئیس نمیشود [و نباید به او مسئولیت واگذار کرد.])
حضرت علی میفرمایند: «وَ اجْعَلْ لِذَوِی الْحَاجَاتِ مِنْکَ قِسْماً تُفَرِّغُ لَهُمْ فِیهِ شَخْصَکَ وَ تَجْلِسُ لَهُمْ مَجْلِساً عَامّاً فَتَتَوَاضَعُ فِیهِ لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَکَ.»(3)(=برای مراجعان، وقتی قرار بده که شخصاً به نیاز آنها رسیدگی کنی. جلسۀ همگانی تشکیل بده و بهخاطر خدایی که تو را آفریده است، در آن مجلس به مردم تواضع کن.)
رهبر معظم انقلاب(دامتبرکاته) میفرمایند: «وعدههایی که معلوم است نمیتوانند به آنها عمل کنند، به مردم ندهند. آنچهکه در چهارچوب قانون اساسی است و امکانات مملکت از امکانِ آن حکایت میکند، آن را به مردم بگویند. بله، به مردم قول بدهند که اگر رأی آوردند، با همۀ قوا و قدرتِ خودشان و با اتّکال به خدا و با اتّکای به مردم، مدیریت عالی و کلان کشور را در دست میگیرند و پیش میبرند.»(1)
مقام معظم رهبری(دامتبرکاته) بر صداقت تأکید کردهاند: «با مردم با کمال صداقت حرف بزنند. هرچه عقیدهشان هست، به مردم بگویند. اگر بخواهند در دل مردم اثر بگذارند، این صداقت، بیشتر در دل مردم اثر میگذارد. آن چیزی که حقیقتاً عقیده و نیت آنهاست، آن را به مردم بگویند. اختیار با مردم است که چیزی را انتخاب کنند.»(2)
ایشان درجای دیگر، اضافه میکنند: «اساس در همۀ مسئولیتها، تدین، امانت و صداقت است. اگر آدمهای کارآمد، امانت و صداقت نداشته
باشند، کارآمدی آنها بهنفع مردم تمام نخواهد شد. علاوهبر کارآمدی، انسانها باید متدین، امین، صادق، روراست و دلبسته به اهداف و آرمانهای دینی مردم باشند. اینطور افراد را پیدا کنید و به آنها رأی دهید.»
رهبر معظم انقلاب(دامتبرکاته) خاطرنشان میفرمایند: «وحدت ملی را خدشهدار نکنند. طوری نباشد که بهخاطر جذب یک دسته یا یک گروه، حرفی بزنند که وحدت ملت خدشهدار شود. وعدههایی که معلوم است نمیتوانند به آنها عمل کنند، به مردم ندهند. آنچهکه در چهارچوب قانون اساسی است و امکانات مملکت از امکانِ آن حکایت میکند، آن را به مردم بگویند. بله، به مردم قول بدهند که اگر رأی آوردند، با همۀ قوا و قدرتِ خودشان و با اتّکال به خدا و با اتّکای به مردم، مدیریت عالی و کلان کشور را در دست میگیرند و پیش میبرند: )فَخُذْها بِقُوَّةٍ((1)با قوت این مأموریت را به دست بگیرند و پیش بروند و در هیچجا ضعف نشان ندهند.»(2)
امامخمینی میفرمایند: «کسانی را که انتخاب میکنید، باید مسائل را تشخیص دهند؛ نه از افرادی باشند که اگر روس یا آمریکا یا قدرت دیگری تشری زد، بترسند. باید بایستند و مقابله کنند.»
امامخمینی میفرمایند: «کسانی را انتخاب کنید که ۱۰۰درصد مسلمان و معتقد به احکام اسلام و معتقد به اجرای احکام اسلام و مخالف با مکتبهای انحرافی و معتقد به جمهوری اسلامی باشند. باید به اشخاصی که احتمال انحراف در آنان میرود، رأی ندهید.»(1)
رهبر معظم انقلاب(دامتبرکاته) خاطرنشان میکنند: «حرکت خطی، حرکت خوبی نیست. حرکت خطی غیر از این است که انسان مواضعی رابهطور مدوّن قبول کرده باشد. حرکت خطی، یعنی گروهگرایی، یعنی کسی را که داخل یک مجموعه است، قبول میکند بهصرف اینکه در این مجموعه قرار دارد. به همۀ برادران و خواهران
1) روحالله خمینی، صحیفۀ امام، ج۱۸، چ۴، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امامخمینی ، ۱۳۸۶، ص۱۵۲.
و همۀ ملت عزیز ایران سفارش میکنم که فضای انتخابات را هم گرم و هم سالم نگه دارند. کسانیکه به یک نامزد انتخاباتی علاقهمندند، مراقب باشند بهخاطر علاقۀ به او، نامزد دیگر را تخریب نکنند. این بین مردم اختلاف و نقار(1)ایجاد میکند؛ علاوهبراینکه تخریب اساساً کار درستی نیست و فایدهای هم ندارد. کسیکه با تخریب یک نامزد انتخاباتی میخواهد آرای او را کم کند، به مقصود خودش دست پیدا نمیکند. هم یک کار غلط و خلاف منطق و در موارد بسیاری، خلاف شرع انجام میگیرد؛ هم فایدهای گیر او نمیآید. فضا را سالم نگه دارید. شما از نامزد خودتان حمایت کنید؛ دیگران هم از نامزد خودشان حمایت کنند و به او رأی دهند. در پیداکردن نامزد موردنظر دقت کنید. به کسی گرایش پیدا کنید که به دین مردم، به انقلاب مردم، به دنیای مردم، به معیشت مردم، به آیندۀ مردم و به عزت مردم اهمیت میدهد.»(2)
پرسش از آیتالله مکارمشیرازی(دامعزه): رأیدادن به نمایندگانی که برای دفاع از اصول و معیارهای اخلاقی و ارزشی جامعه برنمیخیزند و
در برخی موارد به منافع شخصی و گروهی خود میاندیشند، چه صورت دارد؟
پاسخ: به چنین اشخاصی نباید رأی داد.(1)
حضرت آیتالله خامنهای(دامتبرکاته) دراینباره یادآور میشوند: «من نسبت به شخص، هیچگونه نظری ابراز نمیکنم؛ اما شاخصهایی وجود دارد. بهترین، آن کسی است که درد کشور را بفهمد، درد مردم را بداند، با مردم یگانه و صمیمی باشد، از فساد دور باشد، دنبال اشرافیگری خودش نباشد. آفت بزرگ ما اشرافیگری و تجملپرستی است. اولین کار این است که ما مسئولین کشور را افرادی انتخاب کنیم که مردمی باشند، سادهزیست باشند، درد مردم را بدانند و خودشان از درد مردم احساس درد کنند. اینهم بهنظر من شاخص مهمی است. آگاهانه بگردید، برسید و به آنچهکه رسیدید و تشخیص دادید، با قصد قربت اقدام کنید، با قصد قربت پای صندوق انتخابات بروید و خدای متعال اجر خواهد داد.»(2)
مقام معظم رهبری(دامتبرکاته) تذکر میدهند: «هر دوره خصوصیتی دارد و هرکدام از مسئولان در دورههای گذشته کارهایی انجام دادند. امروز ما احتیاج داریم که در کشورمان تلاش و پیشرفت و رشد علمی و فناوری، همراه با عدالت اجتماعی و مبارزۀ با فساد باشد.»(1)
رهنمود آیتالله بهجت اینچنین است: «اینجانب جهات سلبیه و اثباتیه را متعرض میشوم. کسانیکه بنا دارند در رأیدادن و یا انتخابشدن شرکت نمایند، باید متذکر باشند که کسانی حق انتخابشدن و امین مردم باایمان درمورد دین و دنیا بودن را دارند که از رجال با عقل کامل کافی و ایمان کامل از شیعۀ اثناعشریه و با علم به مسائل شرعیه در شخصیات و اجتماعیات و باشجاعت باشند و از آنهایی باشند که در اظهارات و تروک، لا یَخافُونَ فی اللهِ لَوْمَةَ لائِم(2)باشند و از رشوه و تخویفات و نحو آنها دور باشند. نظر نکنند که تابهحال چه بود؛ بلکه
نظر نمایند که از حال چه باید بشود و چه باید نشود و باید پرهیزکار و خداترس باشند؛ ارادۀ خدای تعالی را بر همهچیز ترجیح بدهند. اگر فاقد بعض صفات باشند، اهل ایتمان(1)نیستند و رأیدادن برای فاقدها بیاثر است؛ بلکه جایز هم نیست... .»(2)
نامزدهای شرکت در انتخابات ریاست جمهوری هنگام ثبت نام باید دارای شرایط زیر باشند:
1- از رجال مذهبی ، سیاسی .
2- ایرانی الاصل .
3- تابعیت کشور جمهوری اسلامی ایران .
4- مدیر و مدبر .
5- دارای حسن سابقه و امانت و تقوی .
6- مؤمن و معتقد به مبانی جمهوری اسلامی ایران و مذهب رسمی کشور.(3)
صادقبودن؛
کاردانبودن؛
خادم ملت بودن؛
شجاعبودن؛
مسلمانبودن؛
داشتن اسلام کامل؛
معتقدبودن به احکام اسلام؛
معتقدبودن به اجرای احکام اسلام؛
مخالفبودن با مکتبهای انحرافی؛
معتقدبودن به جمهوری اسلامی؛
فهمیدن مسائل اسلام؛
آگاهبودن از مسائل سیاسی؛
آگاهبودن از اوضاع سیاسی جهان؛
آگاهبودن به مسائل کشور؛
آگاهبودن از مصالح و مفاسد کشور؛
نداشتن انحراف اعتقادی؛
نداشتن انحراف اخلاقی؛
متفکربودن؛
خیرخواهبودن؛
متعهدبودن؛
دلسوزبودن؛
خادم اسلام و مردم بودن؛
وفاداربودن به نظام جمهوری اسلامی و
قانون اساسی؛
دینداربودن؛
امانتداربودن؛
راستگوبودن؛
گروهگِرانبودن؛
تخریبنکردن دیگران؛
سادهزیستِ دردآشنا بودن؛
مؤمنبودن به هدفهای انقلاب؛
اهل نماز و روزه بودن؛
لایقبودن برای عهدهداری مشاغل؛
غاصب و متجاوز نبودن؛
مدافعبودن از اصول؛
صالحبودن؛
امینبودن؛
عادلبودن؛
شیعۀ دوازدهامامی بودن؛
دوریکردن از رشوه؛
نترسیدن از تهدیدها؛
پرهیزکار و خداترس بودن؛
متعهدبودن؛
روشنفکرِ و آگاهبودن به مجاری امور؛
وابستهنبودن به کشورهای قدرتمند استثمارگر؛
مشهوربودن به تقوا؛
متعهدبودن به اسلام و جمهوری اسلامی؛
مشورتکردن از سر تقوا، با علما و روحانیان؛
داشتن سابقۀ خوب و درخشان؛
داشتن تجربه؛
باحیابودن؛
داشتن روحیۀ خدمتگزاری؛
قانونمداربودن؛
خوشاخلاق و مؤدببودن؛
غاصبنبودن؛
متجاوزنبودن؛
نداشتن سوءپیشینه و محکومیت قضایی؛
اعتقاد و التزام عملی به اسلام و اصل ولایت مطلقۀ فقیه.
حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای(دامتبرکاته) میفرمایند: «رضایت خدا را باید در نظر گرفت، رضایت اولیا را باید در نظر گرفت. آن چیزی را باید معیار قضاوت قرار داد که مایۀ ایستادگی ملت است، مایۀ استحکام ملت است، مایۀ استقامت مردم است و او پایبندی محکم به اسلام است.»(1)
امامسجاد میفرمایند: «من رمی الناس بما فیهم، رموه بما لیس فیه.»(2)(=هرکس عیبی را به مردم نسبت دهد که دارند، مردم به او عیبی را نسبت میدهند که ندارد.) تخریب دیگران موجب تخریب خود انسان خواهد شد. این، سنت الهی در این جهان است.
مقام معظم رهبری(دامتبرکاته) میفرمایند: «به آقایان محترمی که در این میدان هستند،
این چند توصیه را عرض میکنیم: در تبلیغاتشان ارزشهای نظام را ندیده نگیرند؛ همدیگر را تخریب نکنند و از دادن آمارهای سست بپرهیزند... .»(1)
همچنین در جای دیگر میفرمایند: «هم مطبوعات، هم رادیو تلویزیون، هم کسانیکه به ابزارهای گوناگون ارتباط جمعی دیگری مجهز هستند: رایانهها و شیوههای رایانهای، هم کسانیکه یک منبری برای سخنگفتن دارند، مثل خطبای جمعه و نمایندگان مجلس شورای اسلامی، همه توجه داشته باشند که تخریب، فضای انتخابات را خراب میکند. شما از آن کسیکه به او علاقهمندید، دفاع کنید، هیچ مانعی ندارد؛ اما به آن کسیکه رقیب اوست، مطلقاً حمله نکنید، تخریب نکنید. این تخریب و این حرفزدنها و اهانتکردنها، نه حجیت دارد برای مستمعان و نه جایز است؛ بهخاطر اینکه فضا را خراب میکند.»(2)
وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإیمانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ((1)(=و به همدیگر لقبهای زشت مدهید. چه ناپسندیده است نام زشت پس از ایمان. هرکه توبه نکرد، آنان خود ستمکارند.)
أبو القاسم الکوفی فی کتاب الاخلاق عن النبی قال: «إن الله یبغض من عباده اللعان السباب الطعان الفاحش المستخف السائل الملحف و یحب من عباده الحیی الکریم السخی.»(2)(=پیامبر اسلام میفرمایند: «خداوند غضب میکند بر آن دسته از بندگانش که دیگران را لعنت میکنند یا دشنام میدهند، کنایه و طعنه میزنند، ناسزا میگویند و دیگران را خوار و کوچک میکنند... .»)
«مردم در سراسر کشور در انتخاب فرد موردنظر خود آزادند و احدی حق تحمیل خود یا کاندیداهای گروه یا گروهها را ندارد. هیچ مقامی
و حزبی و گروهی و شخصی حق ندارد به دیگران که مخالف نظرشان هستند، توهین کنند.»(1)
امامخمینی در رسالۀ توضیحالمسائل خویش مینویسند: «ارتکاب معصیت مثل فحش، دروغ و اهانت برای جلوگیری از معصیت، جایز نیست.»
همچنین در صحیفۀ نور میفرمایند: «لازم است مطلبی را که گاهی شنیده میشود که برای تبلیغات انتخاباتی، بعضی از کاندیداها خدای نخواسته بعضی دیگر را تضعیف یا توهین میکنند، دررابطهبا آن توضیح دهم که امروز این نحو مخالفتها، خصوصاً از چنین کاندیداهایی، برای اسلام و جمهوری اسلامی فاجعهآمیز است.»(2)
آیتالله مکارمشیرازی(دامعزه) اینگونه به استفتائات دربارۀ تهمت پاسخ میدهند:
پرسش: آیا صحبتها و سروصداهای سیاسی که نُقل مجالس شده و افراد، دانسته یا ندانسته، موضوعی را به این و آن نسبت میدهند، غیبت حساب میشود؟
پاسخ: نسبتدادن شایعات به یکدیگر نوعی تهمت است، فراتر از غیبت. آری اگر عیب پنهانی را بدون جهتِ آشکار بگویند، غیبت است.(1)
پرسش: انتقاد از نامزدها و بیان نکات منفی آنها در جمع یا بین دو نفر، چه حکمی دارد؟
پاسخ: درصورتیکه در مقام مشورت برای رأیدادن به آنها باشد، اشکال ندارد؛ ولی باید صفات آنها را بیان کرد، نه توهین و مذمت و تحقیر و یا خدای نکرده تهمت به آنها زده شود.(2)
پرسش: در جریان تبلیغات رئیسجمهور و یا وکلای مجلس، ذکر نیکیها و بدیهای شخصی که داوطلب است و یا ذکر جریانات خوب یا بد که ایشان مسبب آن بوده، داخل در مبحث غیبت است؟
پاسخ: درصورتیکه برای شناخت آنها لازم باشد و قصد هتک و اهانت نداشته باشد، مانعی ندارد.(3)
امامخمینی میفرمایند: «اگر فرضاً کسی در دیگری مناقشه دارد، ابراز آن و اظهار در بین مردم هیچ مجوزی ندارد و حیثت و آبروی مؤمن در اسلام از بالاترین و والاترین مقام برخوردار است و هتک مؤمن، چه رسد به مؤمن عالم، از بزرگترین گناهان است و موجب سلب عدالت است. امید است انشاءالله چنین مطلبی نباشد و اگر غفلتاً اتفاق افتاده است، تکرار نشود.»(1)
پرسش از آیتالله مکارمشیرازی(دامعزه): در جریان تبلیغات برای انتخاب رئیسجمهور و یا وکلای مجلس، ذکر نیکیها یا بدیهای شخصی که داوطلب است و یا ذکر جریانات خوب یا بد که ایشان مسبب آن بوده، داخل در مبحث غیبت است؟
پاسخ: درصورتیکه برای شناخت آنها لازم باشد و قصد هتک و اهانت نداشته باشد، مانعی ندارد.(2)
آیات عظام گلپایگانی و صافی(دامعزه) میفرمایند:
«از چیزهایی که احترام بسیار دارد، جان و مال و آبروی مسلمان است که هیچکس بدون حکم شرع، حق تجاوز به آنها را ندارند.»(1)
پرسش: کشیدن کاریکاتور اشخاص درصورتیکه موجب اذیت و آزار آنها شود، چه صورتی دارد؟ و اگر آن افراد راضی به کشیدن کاریکاتور خودشان باشند، چگونه است؟
پاسخ آیتالله میرزاجواد تبریزی: اهانت به مؤمن جایز نیست، هرچند خود شخص راضی به این کار باشد، والله العالم.(2)
پرسش: کشیدن کاریکاتور اشخاص، درصورتیکه موجب استهزا و هتک آنان شود، چه حکمی دارد؟
پاسخ مراجع تقلید: استهزا و هتک حرمت مؤمن حرام است.
پاسخ آیتالله گلپایگانی: ازچیزهایی که احترام بسیار دارد، جان و مال و آبروی مسلمان است که هیچکس بدون حکم
شرع، حق تجاوز به حقوق آنها را ندارند.
آیتالله مکارمشیرازی(دامعزه) میفرمایند: «چنانچه برخی از کاندیداها با توسل به حیلههای عوامفریبانه، سوابق بسیار منفی و اندیشهها و اهداف پلید خود را تا قبل از انتخابات پنهان کرده باشند و بخواهند از حسنظن مردم پاکسیرت، سوءاستفاده کنند و با کسب آرای غیرواقعی، قصد شکستن آرای شایستگان و یا رسوخ در بدنۀ نظام اسلامی را داشته باشند، لازم است با حفظ همۀ موازین شرعی و براساس نهیازمنکر، فرد مزبور را از اعمال شیطانیاش باز داشت و مردم را به پرهیز از چنین افرادی واداشت. اما چنانچه او همچنان بر فریبکاری و ظاهرسازی خویش ادامه داد، دراینصورت بهمنظور نجات مردم از دامهای شیطانی چنین دغلبازانی، لازم است توطئۀ آنها را نقش بر آب کرد.»(1)
پرسش از آیتالله مکارمشیرازی(دامعزه): حکم جنابعالی درمورد کسانیکه در انتخابات درراستای شناساندن خود به مردم، از امکانات بیتالمال استفاده کردهاند، چیست؟
1) سیدسیفالله نحوی، احکام و آداب انتخابات، نورالسجاد، ۱۳۸۶.
پاسخ: بیتالمال مصارف خاصی دارد که باید در آن مصرف گردد.(1)
امامخمینی میفرمایند: «اینجانب بههیچوجه و به هیچکس اجازه نمیدهم تا از سهم مبارک امام یا از اموال دولت و اموال دفاتر و سازمانها و مجامع و اموال عمومی خرج انتخابات کند.»(2)
إِنَّ الْمُبَذِّرینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطینِ وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً((3)(=اسرافکاران برادران شیطانهایند و شیطان همواره به پروردگارش ناسپاس بوده است.)
امامعلی میفرمایند: «ویح المسرف ما أبعده عن صلاح نفسه واستدراک امره.»(4)(=بیچاره اسرافکار چقدر دور شده است از آنچه به مصلحت اوست و از آنچه او را به هدفش
میرساند.)
مقام معظم رهبری(دامتبرکاته) میفرمایند: «یکی از کارهایی که بنده، چه در تبلیغات انتخابات مجلس و چه در انتخابات ریاستجمهوری، همیشه نگران آن هستم، این است: نه خودشان تبلیغات پُرخرج کنند، نه به طرفدارانشان اجازه دهند. بعضی افراد ممکن است بگویند: ’به ما ربطی ندارد، این کار پُرخرج را دیگران میکنند.‘ شما بگویید نکنند.»(1)
در انتخابات، بهخصوص اگر بوی رشوه دهد، کار صحیحی نیست.
عن علی بن موسی الرضا عن آبائه عن علی بن أبی طالب فی قول الله عز و جل )أکّالون للسحت((2)قال: «هو الرجل الذی یقضی لأخیه الحاجة ثم یقبل هدیته.»(3)(=امامرضا از قول پدرانشان از امیرمؤمنان در تفسیر آیۀ شریفۀ: «خورندگان مال کثیف و حرام» میفرمایند: «او کسی است که کاری برای
برطرفشدن گرفتاری و حاجت برادر ایمانیاش انجام دهد؛ سپس از او هدیه قبول کند.»)
پرسش ۱۷۴۳: اگر احتمال داده شود که هدیه برای ترغیب و تشویق گیرندۀ آن برای انجام تبلیغات بهنفع هدیهدهنده است، آیا گرفتن آن جایز است؟
پاسخ مقام معظم رهبری(دامتبرکاته): اگر تبلیغات موردنظر ازجهت شرعی و قانونی جایز باشند، اشکال ندارد و قبول هدیه دربرابر آنهم بدون مانع است. البته در محیطهای اداری این امر تابع قانون و مقررات مربوطه میباشد.(1)
پرسش ۱۷۴۴: درصورتیکه هدیه برای چشمپوشی و تغافل و عدممخالفت و یا برای جلب موافقت مسئول نسبت به انجام بعضی از امور باشد، قبول هدیه چه حکمی دارد؟
پاسخ مقام معظم رهبری(دامتبرکاته): قبول این قبیل هدیهها اشکال دارد و بلکه ممنوع است. بهطورکلی اگر تقدیم هدیه بهقصد دستیابی به هدفی خلاف شرع و قانون و یا بهمنظور ایجاد تمایل در مسئول قانونی به موافقت با چیزی که حق موافقت با آن را ندارد،
1) سیدعلی خامنهای، اجوبة الاستفتائات، ترجمۀ فارسی، چ۶۳، تهران: بینالملل، ۱۳۷۹، ص۴۱۰.
صورت بگیرد، گرفتن آن هدیه جایز نیست؛ بلکه واجب است از قبول آن خودداری شود و بر مسئولین هم واجب است از آن جلوگیری نمایند.(1)
بهراستی جای سؤال است کسیکه با رشوه و عوامفریبی و مخارج گزاف میخواهد مسئولیتی در نظام اسلامی به دست آورد، آیا میتواند بههنگام رسیدن به مقام، از ارزشهای اسلامی دفاع کند و خدمتگزار خوبی برای مردم مسلمان باشد؟ امیرمؤمنان دراینباره میفرمایند: «السید من لا یصانع و لا یخادع و لا تغرّه المطامع.»(2)(= آقا [و مسئول و کارگزار] مردم کسی است که رشوه ندهد و حیلهگری و فریبکاری نکند و چیزهای طمعانگیز، او را به طمع نیندازد.)
امامخمینی میفرمایند: «سعی کنید تبلیغات انتخاباتی شما در
چهارچوب تعالیم و اخلاق عالیۀ اسلام انجام شود و از کارهایی که با شئونات اسلام منافات دارد، جلوگیری گردد. باید توجه داشت که هدف از انتخابات درنهایت، حفظ اسلام است.»(1)
پرسش: آیا استفادۀ ابزاری از عکسهای آرایشکرده و چهرههای جذاب زنان یا مردان در پوسترها و بروشورهای تبلیغات انتخاباتی جایز است؟
پاسخ مقام معظم رهبری(دامتبرکاته): جایز نیست.(2)
امامخمینی میفرمایند: «باید توجه داشت که هدف از انتخابات درنهایت حفظ اسلام است. اگر در تبلیغات، حریم مسائل اسلامی رعایت نشود، چگونه منتخب، حافظ اسلام میشود.»
حضرت امام در حکم موسیقی مطرب میفرمایند: «شنیدن و نواختن موسیقی مطرب حرام است.»(3)
مقام معظم رهبری(دامتبرکاته) میفرمایند: «هر موسیقی که بهنظر عرف، موسیقی لهوی و مطرب که مناسب با مجالس عیش و نوش است، باشد، موسیقی حرام محسوب میشود و فرقی نمیکند که موسیقی کلاسیک باشد یا غیرکلاسیک. تشخیص موضوع هم موکول به نظر عرفی مکلف است و اگر موسیقی اینگونه نباشد، بهخودیخود اشکال ندارد.»(1)
آیتالله فاضل میفرمایند: «موسیقی که دارای طرب و ترجیع باشد، حرام است و فرقی بین رفع خستگی و غیر آن نمیکند.»(2)
آیتالله مکارمشیرازی(دامعزه) میفرمایند: «موسیقیهایی که مناسب مجالس لهو و فساد است، حرام میباشد و غیر آنها حلال است و تشخیص آن با مراجعه به عرف عام امکانپذیر است.»(3)
1) سیدعلی خامنهای، أجوبةالاستفتائات، ترجمۀ فارسی، چ۶۳، تهران: بینالملل، ۱۳۷۹، ص۲۴۸، سؤال۱۱۲۷.
2) محمد فاضللنکرانی، جامعالمسائل، فارسی، ج۱، چ۱۱، قم: دفتر حضرت آیتالله فاضللنکرانی، ص۲۴۳، سؤال۹۸۸.
3) ناصر مکارمشیرازی، استفتائات جدید، ج۱، چ۱، قم: مدرسۀ امامعلیبنابیطالب ، ۱۳۷۹، ص۱۵۲، سؤال۵۱۹.
آیتالله سیستانی(دامعزه) میفرمایند: «این عمل شرعاً حرام است؛ چراکه هر کاندیدایی که با پرداخت پول، رأی کسی را بخرد، با این کار، حقوق دیگران را سلب کرده است.»
قانون انتخابات ریاست جمهوری نیز خریدوفروش رأی یا تهدید و تطمیع و تقلب در انتخابات را جرم محسوب کرده است.(1)
میفرمایند: «رقابتها را منصفانه کنند، حرفها را منصفانه کنند، از جادۀ انصاف خارج نشوند. خوب، بهطور طبیعی هر نامزدی حرفی دارد و حرف مقابل خود را رد میکند. این رد و ایراد فینفسه اشکالی ندارد؛ اما مشروط بر اینکه تویش بیانصافی نباشد، کتمان حقیقت نباشد. میدان برای همه باز است. بیایند در میدان انتخابات، خود را بر مردم عرضه کنند. اختیار با مردم است. مردم هر جوری که فهمیدند، تشخیص دادند، هوشیاری آنها به آنها کمک کرد، انشاءالله همانجور عمل خواهند کرد.»(2)
مقام معظم رهبری(دامتبرکاته) میفرمایند: «کسانیکه برای انتخابات خود را نامزد میکنند، بدانند که انتخابات یک وسیلهای است برای بالابردن توان کشور، برای آبرومندکردن ملت. انتخابات فقط ابزاری برای قدرتطلبی نیست. اگر بناست این انتخابات برای اقتدار ملت ایران باشد، پس نامزدها بایستی به این اهمیت بدهند و این را در تبلیغاتشان، در اظهاراتشان و در حضورشان رعایت کنند.»(1)
مقام معظم رهبری(دامتبرکاته) میفرمایند: «مبادا نامزدها در اثنای فعالیتهای انتخاباتی خودشان، جوری رفتار کنند و حرفی بزنند که دشمن را به طمع بیندازند.»(2)
رهبر معظم انقلاب(دامتبرکاته) میفرمایند: «آن کسانی هم که دستی در تبلیغات دارند، فضای سیاسی کشور را آشفته نکنند: بدگویی از این، اهانت به آن، معارضۀ جناحهای سیاسی باهم. مردم چه تقصیری کردهاند که بایستی
ذهن آنها بهخاطر انگیزههای مختلف سیاسی اشخاص و گروهها و جناحها و مجموعهها، آشفته و مغشوش شود. اینها بگذارند فضای انتخابات سالم باشد. البته هرکس حق دارد از خود و نامزد انتخاباتی خود دفاع و حمایت کند؛ این مانعی ندارد. تبلیغات درحد متعارف و بدون اسراف و زیادهروی، خیلی خوب است؛ اما اهانت، تخریب و بدگویی اینکارهایی که جزء رسوم زشت بعضی از کشورهای غربی است را کنار بگذارند. بگذارند مردم در یک فضای آرام، با تشخیص، با بصیرت و بدون سراسیمگی انتخاب کنند.»(1)
ایشان خاطرنشان میکنند: «نامزدهای محترمی که تاکنون نامنویسی کردهاند و مشغول تبلیغات و اظهاراتی هستند... سعی کنند باانصاف عمل کنند. اثبات و نفیشان، با توجه به حق و صدق باشد. چیزهایی را که انسان میشنود، باور نمیکند که از زبان نامزدها و آن کسانیکه دنبال این مسئولیتها هستند، از روی صدق و صفا خارج شده باشد. گاهی انسان حرفهای عجیب و نسبتهای عجیبی میشنود. این حرفها مردم را نگران میکند. کسی را هم به گویندۀ این حرفها، دلبسته و علاقهمند
1) خطبههای نماز عید سعید فطر به امامت رهبر معظم انقلاب اسلامی، ۲آبان۱۳۸۵.
نمیکند. نامزدهای محترم توجه داشته باشند: اذهان عمومی را تخریب نکنند. اینهمه نسبت خلافدادن به اینوآن، تخریبکنندۀ اذهان مردم است. واقعیت هم ندارد؛ خلاف واقع هم هست.»(1)
حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای(دامتبرکاته) معتقدند: «دنبال آرمانهای حقیقی در قالب و لباس عملی آن بگردید. نه باید دنبال ایدئالهایی بود که عملی و اجرایی نیستند، نه باید به کم قانع شد و از آن آرمانها دور ماند. آنچه همواره باید موردنظر باشد، چشمانداز بیستساله است. این چشمانداز خیلی مهم است و من به شما عرض کنم، بهشهادت افرادی که کارشناس و متخصص این کار هستند، این چشمانداز کاملاً عملی است. یعنی به هیچوجه در آن، بلندپروازیهای بیهوده و بیپشتوانه وجود ندارد. درست نگاه کنید، دقت کنید و چشمانداز بیستساله را بخوانید. ما ملت ایران با این قانون اساسی جامع و با این ارکان نظام، اگر خوب کار کنند و درست کار کنند، میتوانیم در ظرف بیست سال کشور
1) بیانات در جمع مردم استان کردستان در میدان آزادی سنندج، ۲۲اردیبهشت۱۳۸۸.
خود را به نقطۀ اوج و قلهای که در این چشمانداز تصویر شده، برسانیم. سیاستها را در نظر داشته باشید. سیاستها براساس این چشمانداز تنظیم شده است. قانونها باید با سیاستها هماهنگ باشد؛ یعنی در دل سیاستها جا بگیرد و بهسمت این چشمانداز حرکت کند. آن چشمانداز هم بر پایۀ اسلام است. باید همۀ وقت و همت و شغل را مصروف همین اهداف کرد و درواقع، ذوب در این اهداف شد.»(1)
رهبر عزیز انقلاب(دامتبرکاته) میفرمایند: «همه حق تبلیغات صحیح برای خود یا کاندیدهای خود یا دیگران را دارند و هیچکس نمیتواند جلوگیری از این حق نماید.»(2)
در قانون انتخابات ریاست جمهوری نیز نکاتی وجود دارد که در ادامه به برخی از این نکات اشاره میکنیم.
فعالیت های انتخاباتی نامزدهای ریاست
جمهوری رسماً از تاریخ اعلام اسامی آنان بوسیله وزارت کشور آغاز و تا 24 ساعت قبل از شروع اخذ رأی خاتمه می پذیرد همچنین فعالیت انتخاباتی در مرحله دوم از تاریخ اعلام رسمی نتایج قطعی آرای مرحله اول شروع و تا 24 ساعت قبل از اخذ رأی مرحله دوم ادامه خواهد یافت.(1)
هیچکس حق ندارد آگهی تبلیغاتی نامزدهای انتخاباتی را که در محلهای مجاز الصاق گردیده، در زمان قانونی تبلیغات پاره و یا معدوم یا مخدوش نماید و عمل مرتکب، جرم محسوب میشود.(2)
انجام هرگونه فعالیت تبلیغاتی از تاریخ اعلام رسمی اسامی نامزدها له یا علیه نامزدهای ریاست جمهوری از میز خطابه نماز جمعه و یا هر وسیله دیگری که جنبه رسمی و دولتی دارد و فعالیت کارمندان در ساعات اداری و همچنین استفاده از وسایل و سایر امکانات وزارتخانه ها و ادارات ، شرکتهای دولتی و مؤسسات وابسته به دولت و نهادها و مؤسساتی که از بودجه عمومی ( به هر
مقدار ) استفاده می کنند و همچنین در اختیار گذاشتن وسایل و امکانات مزبور ممنوع بوده و مرتکب ، مجرم شناخته می شود .
تبصره 1 ـ مؤسسات و نهادهایی که دارایی آنان از اموال عمومی است ، همانند بنیاد مستضعفان ، مشمول ماده فوق میباشند .
تبصره 2 ـ ادارات و سازمانها و ارگانهای دولتی و نهادها و اعضای آنها با ذکر سمت خود حق ندارند له و علیه هیچیک از نامزدهای انتخاباتی اعلامیه ، اطلاعیه ، پلاکارد بدهند .
همچنین الصاق اعلامیه ، عکس ، پوستر ، هر گونه آگهی تبلیغاتی بر روی علائم راهنمایی و رانندگی ، تابلوی بیمارستانها ، تابلوی مدارس و سایر مؤسسات آموزشی دولتی و وابسته به دولت ممنوع بوده و مأمورین انتظامی در صورت مشاهده چنین مواردی متخلفین را جلب و به منظور تعقیب قانونی به مقامات قضایی تحویل می نمایند . شهرداریها و بخشداریها نیز باید نسبت به امحای چنین اوراق اقدام نمایند.(1)
همچنین تبلیغکردن برضد داوطلبان نیز ازنظر قانون ممنوع است.(2)
علاوهبر رأیدهندگان و نمایندگان، مجریان و ناظران و مسئولان اجرای انتخابات نیز باید نکاتی را رعایت کنند:
از نکات بسیار مهم در انتخابات، امانتداری و صادقبودن مجریان است؛ زیرا درصورت بروز مشکل از این نظر، نتیجۀ انتخابات زیر سؤال میرود. امامصادق میفرمایند: «لَا تَغْتَرُّوا بِصَلَاتِهِمْ وَ لَا بِصِیَامِهِمْ... وَ لَکِنِ اخْتَبِرُوهُمْ عِنْدَ صِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ.»(1)
امامخمینی میفرمایند: «باید ملت شریف ایران بدانند که اسلام عزیزتر از آن است که برای هواهای نفسانی و جلب توجه گروهها یا اشخاص، پشت به آن نموده و مقاصد فانی خود را بر مقاصد عالی و باقی حقتعالی مقدم دارند.»(2)
واردکردن مصلحتسنجیها شخصی در انتخابات مخصوصاً برای مجریان آن بسیار آسیبزا خواهد بود. گرایشهای باندی و جناحی، رفاقتها و نسبتهای قومی و قبیلهای و همصنفبودن و...، برگرفته از هواهای نفسانی و وسوسههای شیطانی است که با روحیۀ انقلابی و اسلامی سازگاری ندارد.
پیامبر گرامی اسلام میفرمایند: «حُبُّکَ لِلشَّیْءِ یُعْمِی وَ یُصِم.»(1)(=دوستداشتن [بدون انگیزۀ صحیح] انسان را کور و کر میکند.) همچنین حضرت علی میفرمایند: «عین المحب عمیة عن معایب المحبوب و أذنه صمّاء عن قبح مَساویه.»(2)(=چشمان دوست دربرابر عیبهای محبوبش کور و گوشهایش دربرابر قبیح و زشت او ناشنواست.)
از ویژگیهای مجریان و مسئولان، شجاعت و قاطعیت آنهاست. آنان نباید دربرابر هیچ سرزنشی به خود ترس راه دهند؛ همچنانکه در قرآن کریم آمده است: )لا یَخافُونَ لَوْمَةَ لائِم((1)(=از سرزنش هیچ سرزنشکننندهای نمیترسند.)
مجریان و مسئولان شعبههای اخذ رأی باید دقت کنند که قوانین انتخابات به درستی انجام شود:
هرگونه آگهی و آثار تبلیغاتی باید قبل از شروع اخذ رأی از محل شعبه ثبت نام واخذ رأی توسط اعضای شعبه محو گردد .
همچنین مقامات اجرایی و نظارت انتخابات حق تبلیغ له یا علیه هیچیک از داوطلبان انتخاباتی را نخواهند داشت . تخلف از این قانون جرم محسوب می شود.(2)
نظارت استصوابی یعنی چه؟ آیا نظارت استصوابی، حق رأی مردم را از بین نمیبرد؟
پاسخ استصواب که واژۀ عربی است، با واژۀ «صواب» همماده است. صواب بهمعنای درست درمقابل خطا و «استصواب» بهمعنای صائبدانستن و درستشمردن است؛ مثل اینکه گفته شود: «این کار صحیح و بیاشکال است.» دراصطلاح، «نظارت استصوابی» به نظارتی گفته میشود که در آن، ناظر در موارد تصمیمگیری حضور دارد و باید اقدامات انجامشده را تصویب کند تا جلوی هرگونه اشتباه و یا سوءاستفاده ازجانب مجریان گرفته شود. بنابراین نظارت استصوابی نظارت همراه با حق دخالت و تصمیمگیری است. اینگونه نظارت را نظارت فعال یا Active نیز میگویند.
نظارت بر انتخابات در کشور ما بهعهدۀ شورای نگهبان است که این نظارت استصوابی دارای
پشتوانههای عقلایی و قانونی است؛ زیرا در بسیاری از کشورهای جهان و نزد تمامی عقلای عالم، برای تصدی مسئولیتهای مهم، شرایط ویژهای در نظر گرفته میشود تا هم وظایف شخص موردنظر بهدرستی انجام پذیرد و هم حقوق و مصالح شهروندان دراثر بیکفایتی و نالایقبودن مسئول برگزیدهشده، پایمال نگردد.
ازاینرو امروزه در دموکراتیکترین نظامهای دنیا، شرایط ویژهای برای انتخابکنندگان و انتخابشوندگان در نظر گرفته میشود و قانون، مرجعی رسمی را برای اعمال نظارت و احراز شرایط داوطلبان انتخابات تعیین میکند. این نهاد، عهدهدار بررسی وضعیت و روند انجام انتخابات و وجود یا عدموجود شرایط لازم در داوطلبان است که درنتیجه به تأیید و یا رد صلاحیت داوطلبان میانجامد.
بنابراین نظارت استصوابی، امری شایع، عقلایی و قانونی در بسیاری از کشورها و نظامهای موجود در دنیاست. مثلاً یکی از شرایط معتبر در تعداد زیادی از نظامهای سیاسی جهان این است که نامزد موردنظر، سابقۀ کیفری نداشته باشد. در کشور ما نیز مانند سایر کشورهای جهان، قانون مرجعی را معرفی کرده است که برای انتخابات و صلاحیت نامزدهای انتخاباتی نظارت کند.
مطابق اصل نوزدهم قانون اساسی، این وظیفه بهعهدۀ شورای نگهبان است.
باید به این نکته توجه خاص داشت که نظارت استصوابی شورای نگهبان، نهتنها با حق رأی مردم منافات ندارد، بلکه دقیقاً براساس خواست و ارادۀ مردم و در راستای حفظ صیانت از آرای آنان است.
برایناساس گفتنی است:
یکم: این نظارت، به انتخابات ایران اختصاص ندارد و در همۀ کشورها بهصورتهای مختلف اعمال میشود؛ بنابراین باید همین اشکال را بر انتخابات کشورهای دیگر نیز وارد کرد.
دوم: این نظارت نوعی تأکید بر رأی مردم است، نه دخالت در آن؛ چون همان مردمی که در انتخابات شرکت میکنند، پیشتر به قانون اساسی و قانون انتخابات که شرایط انتخابشوندگان را تعیین کرده است، رأی دادهاند. درحقیقت مردم با رأی مستقیم به قانون اساسی و رأی غیرمستقیم به قانون انتخابات، لزوم وجود شرایط خاص در انتخابشوندگان و تشخیص آن بهوسیلۀ شورای نگهبان را پذیرفتهاند. بنابراین شورای نگهبان وکیل مردم است تا این شرایط و صلاحیتها را تشخیص دهد، نه مخالف آرای آنان.
سوم: اگر بهبهانۀ اینکه نظارت استصوابی بهمعنای بررسی صلاحیتها و رد و تأیید نامزدها، با آرای مردم منافات دارد، این نوع نظارت را از عهدۀ شورای نگهبان خارج سازیم، آیا بازهم از اجرای آن بهوسیلۀ مرجع قانونی دیگری بینیاز خواهیم شد؟ بیتردید پاسخ منفی است؛ زیرا بههرحال، انتخابات به نظارت نیاز دارد و ناگزیر در فرض مذکور، باید مانند برخی کشورها، با نظارت استصوابی وزارت کشور انجام شود. حال هرگونه بررسی صلاحیتها حتی از ناحیۀ وزارت کشور نیز باید نادرست و منافی آرای مردم باشد. درغیراینصورت وضع قانون درباب شرایط نامزدی و ذکر اوصاف خاص در نامزدها لغو و بیهوده است.
بهعنوان مثال، اگر تشکیلاتی بهنام «نظام پزشکی» در جامعهای به فعالیت بپردازد و پس از احراز صلاحیت یک طبیب، به او اجازۀ طبابت داده شود و از دیگری بهدلیلی منطقی سلب صلاحیت شود، بهاینمعنا نیست که جلوی انتخاب پزشک دلخواه را از مردم گرفته است؛ بلکه بهاینمعناست که پس از احراز صلاحیت و شایستگی لازم، مردم در رجوع به پزشک دلخواه مختار هستند.(1)
1) حمیدرضا شاکرین و علیرضا محمدی، پرسشها و پاسخهای دانشجویی: ولایت فقیه و جمهوری اسلامی ایرانی، ج۱۵، چ۱۰، قم: معارف، ۱۳۸۹، ص۲۹۳.
با توجه به اینکه در اسلام فقط قانون خداوند، معیار عمل است، چه نیازی به مجلس و قانونگذاری وجود دارد؟
پاسخ احکام الهی بر دو دستهاند: بعضی از آنها را خداوند بهصراحت بیان کرده است و مؤمنان حق تصرف در آن را ندارند. بعضی دیگر را خداوند بهصورت کلی بیان فرموده است و تصمیمگیری دربارۀ جزئیات و کیفیات آن را به اختیار بشر و اجتماع گذاشته است که با توجه به زمان و مکان، دربارۀ آن تصمیم بگیرند.
خداوند در قرآن میفرماید: )وَ أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ((1)شورا معنایی جز این ندارد. حدود دویست روایت دربارۀ شورا وجود دارد که جایگاه بلند شورا را در نگرش اسلامی بیان میکند؛ مانند: «الاستشارة عین الهدایة.» پیامبر اکرم و امامعلی نیز همواره مردم را
1) شورا، ۳۸.
به رایزنی دعوت کرده و برای فعالکردن جامعه، فضاسازی میکردند.
شورا یکی از ارکان اساسی نظام اسلامی است. ازاینرو مجلس شورای اسلامی، نقش مهمی درجهت شناختن نیازهای جامعه، کشف قوانینی دربارۀ آن نیازها، عملیاتیکردن هنجارهای دینی ازطریق شیوههای بهینه و روزآمد، کشف موضوعات و مصادیق ضرورت و احکام ثانوی، شرکت در تصمیمگیریها و قانونگذاری در عرصۀ امور مباح دارد. البته همۀ این امور باید در چهارچوب موازین شرعی و هماهنگی با اهداف و اصول نظام اسلامی باشد. ازاینرو اصل چهارم قانون اساسی اینگونه میگوید: «کلیۀ قوانین و مقررات مدنی، جزایی، مالی، اقتصادی، اداری، فرهنگی، نظامی، سیاسی و غیر اینها باید براساس موازین اسلامی باشد. این اصل بر اطلاق و عموم همۀ اصول قانون اساسی و قوانین و مقررات دیگر حاکم است و تشخیص این امر برعهدۀ فقهای شورای نگهبان است.»
چرا تشکیلاتی مانند مجلس، مجمع تشخیص مصلحت، مجلس خبرگان و... در زمان پیامبر و امامان معصوم نبود؟
پاسخ مجلس شورای اسلامی دو وظیفۀ مهم بهعهده دارد:
۱. وضع قوانین اجرایی که قوۀ مجریه و قوۀ قضائیه باید آنها را اجرا کنند. این مهم در زمان صدر اسلام، وظیفۀ والیان امری بوده که حکومت مرکزی تعیین میکرد. ایشان نیز مأمور به مشورتگرفتن در وضع قوانین حکومتی در بلاد خود بودند.
۲. نظارت بر انجامدادن قوانین. امیرمؤمنان بر این مسئله در نامه به مالک اشتر تأکید کردهاند.
مهمترین وظیفۀ مجمع تشخیص مصلحت نظام، وضع قوانین ثانوی با توجه به مقتضیات زمان و مکان است. به این مهم نیز از ابتدای اسلام توجه میشده است. در قرآن نیز قوانین ثانویه داریم؛ مثل خوردن گوشت مردار بهقدر ضرورت. نکته این است که احکام ثانویه
مخصوص احکام مکلفهای خاص و جزئی نیست؛ بلکه در بُعد اجتماعی و احکام عام حکومتی نیز جاری است.
بهطور کلی وجود این قبیل تشکیلات براساس ضرورتها و موقعیت زمانی بوده و برای ادارۀ جامعۀ کنونی لازم است. هیچگونه منافاتی با آموزههای اسلامی و حکم عقل و سیرۀ حکومتی پیشوایان اسلامی نیز ندارد. توضیح اینکه:
۱. از منابع دینی در باب حکومت برمیآید که اسلام بر شکل خاصی از ساختار نظام سیاسی با جزئیات مشخص اصرار نکرده است؛ بلکه چهارچوب کلی را معرفی کرده است که انواع صحیح و عقلایی حکومت در آن میگنجد. اصول حاکم بر ساختار نظام سیاسی اسلام عبارت است از:
ضرورت مشروعیت الهی مجریان؛
ضرورت اسلامیبودن قوانین؛
توجه به جایگاه مردم؛
امکان خطای مجریان و ضرورت نظارت بر آنان.
۲. ساختارهای حکومت براساس گستردگی آن جامعه و مقتضیات زمان و مکان، متفاوت است. در زمانهای گذشته نیز تشکیلات حکومتی
متناسب با آن دوران وجود داشت و اهم اقدامات پیامبر دراینزمینه عبارت بود از:
تشکیل کادر سیاسی و شورای اداری مدینه: پیامبر در پایان پیمان عقبۀ دوم، گروهی دوازدهنفره از نمایندگان خود را در رأس قبایل انتخاب کردند. شهر مدینه را نیز به چندین ناحیه تقسیم کردند که هر ناحیه یک رئیس، چندین نایبرئیس و یک محل اجتماع داشت. پیامبر اکرم برای ادارۀ کل نواحی هم رئیسی تعیین فرمودند. سیاست پیامبر در ادارۀ امور جامعه، بر مشورت مبتنی بود؛
تنظیم اساسنامه برای تنظیم روابط اجتماعی مسلمانان؛
تنظیم ساختار منظم اقتصادی برای جمعآوری مالیات و زکات و...؛
تنظیم ساختار قضایی و تعیین قضات؛
نصب فرمانداران و صدور بخشنامههای حکومت.
حکومت امام علی نیز از نهادها و ساختارهای سیاسی متناسب با نیاز آن زمان تشکیل شده بود.
۳. نکاتی هم دربارۀ نهادهای زمان پیامبر و تشکیلات گستردۀ نظام جمهوری اسلامی ایران درخور توجه است:
انطباق هر دو نهاد با نظام سیاسی اسلام؛
کمک به حاکم اسلامی در ادارۀ هرچه صحیحتر و کارآمدتر جامعه و... با تأیید نهایی حاکم اسلامی؛
مخالفنبودن وجود تشکیلات حکومتی که براساس نیازهای زمان متغیر است، با عقل.
علاوهبر نکات بالا، با دقت در متون تاریخی و اسلامی که نمونههایی از آن را ارائه کردیم، تشکیلاتی مانند مجلس شورای اسلامی، در زمان پیامبر البته با مقتضیات آن زمان، به اجرای امور و دستورات الهی میپرداخت. همچنین در مبحث مجمع تشخیص مصلحت، در زمان پیامبر نیز اشخاصی در مباحث و احکام ثانوی وارد میشدند و به حلوفصل قضایا میپرداختند. دربارۀ مجلس خبرگان نیز با توجه به نص صریح آیات و روایات واردشده از معصوم، باید افرادی باشند که در عصر غیبت کبرا، دربارۀ مبانی دینی به آنها رجوع شود. درحقیقت رجوع جاهل به عالم از ضروریات عقل است؛ هرچند دین نیز آن را امضا کرده است.
شریکشدن با گناهکار پرسش از آیتالله مکارمشیرازی(دامعزه): آیا برمبنای فقهی، صحیح است که شرعاً خطاها و گناههایی را که رئیسجمهور منتخب اینجانب در آینده مرتکب خواهد شد و فسادهای مترتب بر آن، برعهدۀ من خواهد بود؟
پاسخ: اگر بهقدر کافی دربارۀ شخص منتخب تحقیق شود، مسئولیتی دربارۀ اعمال آیندۀ او نخواهد داشت.(1)
1) مردم و احکام دین، ش۴، خرداد۱۳۸۸، سایت گروه فرهنگی طوبی.
قرآن.
نهجالبلاغه.
ابنبابویه، محمدبنعلی، عیون اخبار الرضا ، ج۱.
ابنبابویه، محمدبنعلی، من لا یحضره الفقیه، ج۴.
آییننامۀ اجرایی قانون انتخابات مجلس شورای اسلامی.
بروجردی، حسین، جامع أحادیث الشیعة، ج۱۳و۱۷.
بنیهاشمیخمینی، سیدمحمدحسن، توضیحالمسائل مراجع، ج۲، چ۱۷، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
بهجت، محمدتقی، استفتائات آیتالله العظمی بهجت، ج۴، چ۱، قم: دفتر آیتالله بهجت، ۱۳۸۶.
تبریزی، جواد، استفتائات جدید، ج۲،
قم: سرور، ۱۳۸۵.
تمیمیآمدی، عبدالواحدبنمحمد، غرر الحکم و درر الکلم، چ۱، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، ۱۳۶۶ش.
جوادیآملی، عبدالله، استفتائات، چ۲، قم: اسراء، ۱۳۸۷.
حر عاملی، محمدبنحسن، وسائل الشیعه، ج۸.
حسینی، سیدمجتبی، پرسشها و پاسخهای دانشجویی: احکام تقلید و بلوغ، ج۱۹، چ۵، قم: معارف، ۱۳۸۷.
خامنهای، سیدعلی، اجوبة الاستفتائات، ترجمۀ فارسی، چ۶۳، تهران: بینالملل، ۱۳۷۹.
خمینی، روحالله، صحیفۀ امام، ج۱۸، چ۴، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امامخمینی ، ۱۳۸۶.
خمینی، روحالله، وصیتنامۀ حضرت امام.
خمینی، روحالله، استفتائات، ج۲، چ۵، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۰.
روزنامۀ رسالت، ش۶۳۲۰،
۲۶آذر۱۳۸۶، ص۶.
ساعی، مهدی، بهسوی محبوب، دستورالعملها و رهنمودهای آیتالله بهجت، چ۵، قم: شفق، ۱۳۸۶.
شاکرین، حمیدرضا و علیرضا محمدی، پرسشها و پاسخهای دانشجویی: ولایت فقیه و جمهوری اسلامی ایرانی، ج۱۵، چ۱۰، قم: معارف، ۱۳۸۹.
صافی، لطفالله، توضیح المسائل، چ۵، مشهد: هاتف، ۱۳۸۷.
صافی، لطفالله، جامع الأحکام، ج۲.
فاضللنکرانی، محمد، جامعالمسائل، فارسی، ج۱، چ۱۱، قم: دفتر حضرت آیتالله فاضللنکرانی.
قانون اساسی.
قانون انتخابات مجلس شورای اسلامی، مصوب ۴مرداد۱۳۷۴.
قانون انتخابات.
کلینی، محمدبنیعقوب، کافی، ج۲.
گلپایگانی، سیدمحمدرضا، مجمع
المسائل، ج۱، چ۳، قم: دارالقرآن الکریم، ۱۳۶۹.
مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، ج۷۲.
محمودی، سیدمحسن، مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج۱، چ۱۶، ورامین: صاحبالزمان، ۱۳۸۷.
مردم و احکام دین، ش۴، خرداد۱۳۸۸.
مکارمشیرازی، ناصر، استفتائات جدید، ج۱تا۳، چ۱، قم: مدرسۀ امامعلیبنابیطالب ، ۱۳۷۹.
نحوی، سیدسیفالله، احکام و آداب انتخابات، نورالسجاد، ۱۳۸۶.
هاشمی، سیدمحمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ج۲.