مساجد در عصر ظهور

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:زمانی، سیدحسن، ۱۳۴۹ -

عنوان و نام پدیدآور:مساجد درعصر ظهور/ سیدحسن زمانی؛ برای حوزه علمیه قم، مرکز تخصصی امامت و مهدویت.

مشخصات نشر:قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود( عج): بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج)، مرکز تخصصی امامت و مهدویت، ۱۳۹۱.

مشخصات ظاهری:۱۰۸ص.

شابک:۲۰۰۰۰ ریال: 2-77-6262-600-978

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

موضوع:محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق -

موضوع:مسجدها

موضوع:مهدویت—انتظار

شناسه افزوده:بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج). مرکز تخصصی امامت و مهدویت

رده بندی کنگره‌BP۲۶۱/ز۸م۵ ۱۳۹۱

رده بندی دیویی‌۲۹۷/۷۵

شماره کتابشناسی ملی۳۰۶۶۰۹۴

اشاره

مساجد در عصر ظهور

سید حسن زمانی

مساجد در عصر ظهور

Ÿ مؤلف: سید حسن زمانی

Ÿ ناشر: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

Ÿ نوبت چاپ: اول/زمستان 1391

Ÿ شابک: 2-77-6262-600-978

Ÿ شمارگان: دو هزار نسخه

Ÿ قیمت: 2000 تومان

تمامی حقوق© محفوظ است.

با قدردانی و تشکر از همکارانی که در تولید این اثر نقش داشته‌اند:

اعضای محترم شورای کتاب حجج اسلام مجتبی کلباسی، محمدصابر جعفری، مهدی یوسفیان، محمدرضا فؤادیان و آقایان احمد مسعودیان (مدیر داخلی)، عبدا... شریفی (مدیر فروش)، مرتضی دانش طلب (مدیر مالی)، رضا فریدی (صفحه آرا)، عباس فریدی (طراح جلد) و کلیه کسانی که ما را یاری نمودند.

مدیر مسئول انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)

 حسین احمدی

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست

مقدمه7

بخش اوّل: کلیات11

فصل اوّل: واژه شناسی مسجد12

الف. معنای مسجد13

ب. نام مکان‌های مذهبی ادیان دیگر14

ج. واژه‌های مشابه15

فصل دوّم: مساجد از نگاه قرآن کریم21

الف. ارزش مساجد22

ب. هدف از تأسیس مساجد28

یکم. پرورش تقوا30

دوّم. یاد انسان توسط خداوند32

سوّم. آرامش درونی34

ج. آباد کردن مساجد35

د. مقابله با مساجد ضرار43

ه. مساجد محوری در قرآن کریم50

و. محتوای برنامه‌های مساجد53

بخش دوّم: مساجد در عصر ظهور57

فصل اوّل: اهمیّت دادن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به مساجد59

یکم. آغاز قیام از مسجد الحرام60

دوّم. محوریت مساجد در مرکز دولت کریمه61

فصل دوّم: احیای مساجد در عصر ظهور65

الف. محور قرار دادن علوم قرآنی در مساجد66

ب. سپردن پایگاه‌های مذهبی به دست اهل ایمان و قطع کردن دست نااهلان از آنها72

ج) اصلاح بنای مساجد76

د. ساخت مساجد بزرگ81

ه. اصلاح مساجد محوری84

خاتمه: احیای مساجد در عصر حاضر91

مساجد از نگاه امام خمینی رحمة الله 92

درباره مرکز امور بودن مساجد93

معرفی مساجد به عنوان دژهای محکم اسلام94

مساجد پایه گذار و نگاهدار انقلاب اسلامی94

ترس دشمن از مساجد95

تکلیف دانستن حفظ و رونق مساجد96

ترس از بی توجهی به مساجد97

تاکید بر سادگی در ساخت مساجد97

راهکارهای احیای مساجد98

کتابنامه103

نرم‌افزارها107

مقدمه

انسان برای پرستش خدای بلند مرتبه آفریده شده است⁽¹⁾تا در پرتو آن به پروردگار نزدیک و صفات خداوندی در او جلوه گر شود و به این وسیله به حیات وکمال همیشگی دست یابد. از طرف دیگر اسلام برای هدایت جمعی انسان‌ها برنامه مشخصی دارد. برای فراهم شدن زمینه رشد فردی انسان و گسترش فرهنگ دینی در جامعه، داشتن مکان و پایگاه مناسب یکی از محورهای برنامه‌های دین اسلام است. به عبارت ساده تر هر چند تمام زمین از آن خدای عزیز است و هر جا می‌توان پروردگار مهربان را عبادت کرد، ولی برای پرورش آدمیان و نهادینه کردن دین در جامعه مکان‌های مشخصی لازم است تا محور برنامه‌های دینی قرار گیرند.

می توان گفت: مهمترین پایگاه در ترویج فرهنگ دینی و مبارزه با دشمنان در دین

خاتم پیامبران مساجد است؛ به همین دلیل اوّلین اقدام رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم پس از ورود به مدینه بنای مسجد بود. درباره این موضوع تاریخ نو‌یسان نقل می‌کنند:

رسول خدا صلی الله علیه و آله وقتی در سال سیزدهم بعثت وارد مدینه شد ابتدا زمینی را خریداری کرد و همراه یارانش در آن مکان مسجدی را ساختند و سپس برای خود و مهاجرین در اطراف آن خانه‌هایی بنا کردند.⁽¹⁾

ایشان ابتدا آن را بدون سقف و با دیواری اندازه قامت انسان ساختند و وقتی مسلمانان زیاد شدند و از کمبود جا شکایت کردند، مسجد را توسعه دادند و توسعه مسجد چند بار تکرار شد تا اینکه اصحاب از شدّت گرما نالید‌ند و گفتند: ای رسول خدا؛ اگر اجازه دهی سا‌یبانی درست کنیم. آن حضرت اجازه دادند و آنان از تنه‌های درخت خرما، تیرچه و از شاخه و برگ‌های آن، سا‌یبانی بر روی مسجد درست کردند، بعد از مدّتی باران آمد و از میان شاخ و برگ‌ها روی آنان آب می‌ریخت. یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از ایشان اجازه

خواستند و گفتند: اگر اجازه دهی سقف را با گل بپو‌شانیم. ولی رسول گرامی صلی الله علیه و آله در جواب آنان فرمودند: «لا، عریش کعریش موسی؛⁽¹⁾نه، سا‌یبانی چون سایبان حضرت موسی علیه السلام ». آن حضرت تا وقتی زنده بودند مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله این گونه بود.

امّا چرا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در اوّلین اقدام در مدینه شروع به ساخت مسجد کردند و بعد از آن به فکر مکان مناسبی برای زندگی خود و مهاجرین افتادند؟ برای شناخت جایگاه مسجد در اسلام بهترین منبع قرآن کریم است که فرستاده پروردگار طبق دستورهای آن در جامعه رفتار می‌کرد.

از نگاهی دیگر در عصر دولت کریمه نیز توجّه خاصی به مساجد می‌شود و مرکز قیام، سکونت و اداره دولت کریمه مسجد خواهد بود و یاران آن وجود نازنین، مسجد را مرکز نشر علوم قرآن کریم در آن عصر قرار می‌دهند.

می‌توان با بهره گیری از این دو نگاه، نگاه واقع بینانه تری نسبت به چگونگی احیا و

شکوفایی مساجد در عصر حاضر داشت.

در این نوشتار ابتدا جایگاه مسجد از نگاه قرآن کریم بیان می‌شود، سپس به نقش مساجد در عصر ظهور پرداخته و در خاتمه چگونگی احیای مساجد در عصر حاضر بررسی می‌شود.

بخش اوّل: کلیات

اشاره

فصل اوّل: واژه شناسی مسجد

اشاره

الف. معنای مسجد

کلمه «مسجد» از مادّه «سجد» گرفته شده و اسم مکان از این مادّه است و جمع آن «مساجد» می‌باشد. کلمه مسجد یاد آورنده سجده در پیشگاه خدای عزیز است که اوج نزدیکی بنده به پروردگار خویش در سجده رخ می‌دهد. برای مسجد معانی مختلفی ذکر شده است که به دو اعتبار قرار داده شده اند یکی به اعتبار اعضایی که در سجده بر زمین نهاده می‌شوند و دیگری به اعتبار زمینی که می‌توان بر آن سجده کرد.

ابن عباد نویسد: «و المساجد: السجود و مواضعه من الجسد و الأرض، الواحد: مسجد؛ مقصود از مساجد سجود و مواضع آن از بدن و زمین است و مفرد آن مسجد می‌باشد⁽¹⁾.»

ب. نام مکان‌های مذهبی ادیان دیگر

در زمان قبل از اسلام مکان‌های مذهبی وجود داشته که جایگاه مسجد را در ادیان خود داشتند. آیه ای از سوره حج به نام این مکان‌ها اشاره کرده است. «الَّذینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ یُذْکرُ فیهَا اسْمُ اللَّهِ کثیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌّ عَزیزٌ»؛⁽¹⁾آنان که به ناروا از دیار خویش رانده شدند تنها به این دلیل که گفتند: پروردگار ما خدای یکتاست. و اگر خداوند برخی از مردم را به برخی باز نمی‌داشت هر آینه دیرها و کلیساها و کنیسه‌ها و مسجدها که در آنها نام خدا بسیار یاد می‌شود ویران می‌گردید و البته خدا کسی را که [دین] او را یاری کند یاری خواهد کرد، که خدا هر آینه نیرومند و توانای بی‌همتاست.»

در تفسیر المیزان درباره نام‌های مکان‌های مذهبی مطرح شده در آیه آمده است:

الصوامع جمع صومعة و هی بناء فی أعلاه حدة کان یتخذ فی الجبال و البراری و یسکنه الزهاد و المعتزلون من الناس للعبادة، و البیع جمع بیعة بکسر الباء معبد الیهود و النصاری، و الصلوات جمع صلاة و هی مصلی الیهود سمی بها تسمیة للمحل باسم الحال؛ کلمه" صوامع" جمع" صومعه" است، و صومعه نام معبدهایی است که برای پرستش، عابدان و تارکان دنیا در بالای کوه‌ها و در بیابانهای دوردست ساخته می‌شد، و معمولا عمارتی نوک تیز و مخروطی داشت. و کلمه" بیع" جمع "بیعة"- به کسر با- است که نام معبد یهود و مسیحیان (کنیسه یا کلیسا) است. و کلمه" صلوات" جمع "صلاة" است که به معنای نمازگاه یهود است و اگر نمازگاه یهود "صلاة" نامیده شده، از باب تسمیه محل به نام حال است.⁽¹⁾

ج. واژه‌های مشابه

علاوه بر کلمه «مسجد» واژه‌های دیگری در قرآن کریم آمده که مقصود از آنها مکان‌های عبادت یا مساجد است. آنها عبارتند از؛

یکم. بیت الله؛ «بیت» به معنای خانه است و مساجد خانه‌های خدا در روی زمین محسوب می‌شوند. البته اضافه شدن کلمه «بیت» به نام خداوند اضافه تشریفی و برای بیان اهمیّت این مکان‌های شریف است. ابن احمد نویسد: «أن طهّرا بیتی للطائفین⁽¹⁾، إضافة البیت إلی ضمیر الجلالة للتشریف و التعظیم؛ اضافه کلمه بیت به ضمیر جلاله در آیه برای بیان شرافت و بزرگی و ارج نهادن است⁽²⁾.»

در آیه دیگری می‌خوانیم: «فی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکرَ فیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ»؛⁽³⁾(آن چراغ) در خانه‌هایی است که خدای رخصت داده است که بالا برده و بزرگ داشته شوند و نام وی در آنها یاد شود و او را در آنجا بامدادان و شبانگاهان به پاکی ستایند.» که مقصود از «بیوت» در آیه خانه‌های پیامبران و اوصیاء و مساجد است که بسیار در آنها یاد خداوند می‌شود. و می‌توان حرم انبیا، امامان و امام زادگان که در

آنها خداوند بسیار یاد می‌شود را مصداقی برای آیه دانست.

طریحی می‌نویسد:

و البیوت قیل هی المساجد و قیل هی بیوت الأنبیاء و روی عنه لما قرأ هذه الآیة سئل أی بیوت هذه؟ قال: بیوت الأنبیاء. فقام أبو بکر و قال: یا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ؛ هذا البیت منها و أشار إلی بیت علی علیه السلام و فاطمة علیها السلام؟ قال: نعم من أفاضلها؛ گفته شده مقصود از «بیوت» در آیه مساجد است و گفته شده مقصود خانه‌های پیامبران است و روایت شده وقتی آیه تلاوت شد. سؤال شد که مقصود کدام خانه‌ها هستند؟ رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خانه‌های پیامبران. ابوبکر ایستاد و پرسید: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ؛ این خانه از آنها است؟ - و با دست اشاره به خانه علی و فاطمه علیهما السلام کرد- فرمود: بله و از برترین آنها است.⁽¹⁾

دوّم. محراب؛ به مسجد محراب گفته می‌شود و نام نهادن محراب بر مسجد می‌تواند به دلیل مکان جنگ بودن این مکان‌های مقدس با شیطان‌های درون و بیرون باشد. ابن

عباد نویسد:

«و المحراب جمعه محاریب و هی المساجد؛ مقصود از محراب که جمع آن محاریب است، مساجد می‌باشد».⁽¹⁾در قرآن کریم آمده است: «کلَّما دَخَلَ عَلَیْها زَکرِیَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً»؛⁽²⁾هر گاه زکریا به نمازخانه او (مریم) می‌رفت، نزد او روزی می‌یافت.

و درباره حضرت سلیمان و کار جنیان برای او آمده است: «یَعْمَلُونَ لَهُ ما یَشاءُ مِنْ مَحاریبَ»؛⁽³⁾برای او آنچه می‌خواست از نمازگاه‌ها می‌ساختند.

امروزه به جایگاه امام جماعت در مسجد محراب گویند. فراهیدی می‌نویسد:

و المِحْرَاب عند العامة الیوم: مقام الإمام فی المسجد. و کانت مَحَارِیب بنی إسرائیل مساجدهم التی یجتمعون فیها للصلاة؛ محراب امروز از نگاه مردم جایگاه امام جماعت در مسجد است و در گذشته

مسجدهای بنی اسرائیل محراب نام داشت که برای نماز گزاردن در آن گرد می‌آمدند.⁽¹⁾

سوّم. صلوة؛ به مسجد صلوة نیز گفته شده است؛ زیرا بیشترین کاری که در مسجد انجام می‌شود عبادت و نماز خواندن است. در سوره نساء آمده است: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُکاری حَتَّی تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وَ لا جُنُباً إِلاَّ عابِری سَبیلٍ حَتَّی تَغْتَسِلُوا»؛⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید، در حالی که مست هستید به نماز نزدیک نشوید تا بدانید چه می‌گویید، و نه (به مسجد) در حال جنب،- مگر راه‌گذر باشید-، تا اینکه غسل کنید.

علامه طباطبایی درباره اطلاق «صلاة» به «مسجد» در آیه آورده است:

المراد بالصلاة المسجد، و الدلیل علیه قوله: وَ لا جُنُباً إِلَّا عابِرِی سَبِیلٍ؛⁽³⁾مقصود از کلمه «صلاة» در آیه مسجد است، دلیل این سخن کلام خداوند - وَ لا جُنُباً إِلَّا عابِرِی

سَبِیلٍ؛ و در حال جنابت مگر برای عبور نزدیک مسجد نشوید - است.

فخر رازی درباره این موضوع نویسد:

و اعلم أن إطلاق لفظ الصلاة علی المسجد محتمل، و یدل علیه وجهان: الأول: أنه یکون من باب حذف المضاف، أی لا تقربوا موضع الصلاة، و حذف المضاف مجاز شائع، و الثانی: قوله: لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَواتٌ⁽¹⁾و المراد بالصلوات مواضع الصلوات، فثبت أن إطلاق لفظ الصلاة و المراد به المسجد جائز؛

بدان استعمال لفظ صلاة به جای مسجد بنابر دو دلیل امکان دارد. یک. آیه ابتدا این گونه بوده؛ «لا تقربوا موضع الصلاة» و مضاف حذف شده است وحذف مضاف در لغت عرب شایع است. دو. به دلیل آیه چهلم سوره حج که مقصود از «صلوات» در آن مکان‌های عبادت است. بنابراین استعمال لفظ «صلاة» به جای «مسجد» جایز است.⁽²⁾

فصل دوّم: مساجد از نگاه قرآن کریم

اشاره

قرآن کریم توجّه خاصی به مسجد، بانیان و نقش آن در اصلاح فرد و جامعه و نزدیک کردن انسان‌ها به سوی پروردگار آفرینش دارد. حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز به دنبال اجرای دستورات قرآن کریم می‌باشد که یکی از آن‌ها درباره مساجد است؛ بنابراین جا دارد که از نگاه قرآن کریم این بحث مورد بررسی قرار گیرد.

مساجد از نگاه قرآن مجید با عناوین ذیل بیان می‌شود.

الف. ارزش مساجد

یکم. مساجد خانه خدا

مساجد برای خدا است. قرآن کریم مسجد

را برای خدا معرفی می‌کند: «الْمَساجِدَ لِلَّه».⁽¹⁾در چند آیه‌ی دیگر مساجد به کلمه خدا اضافه شده است: «مَساجِدَ اللَّه»،⁽²⁾البتّه این اضافه تشریفی است و نسبت داده شدن مساجد به خداوند برای بیان ارزش و محبوب بودن آن نزد خدای عزیز است. مانند «بیت الله» که به کعبه گفته می‌شود و برای بیان ارزش و جایگاه بلند کعبه است، نه اینکه خداوند خانه ای داشته باشد.

جابر بن یزید گوید: امام محمّد باقر علیه السلام فرمود:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله لجبرئیل علیه السلام : یا جبرئیل أی البقاع أحب إلی الله عز و جل؟ قال: المساجد و أحب أهلها إلی الله أولهم دخولا و آخرهم خروجا منها؛ پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به جبرئیل علیه السلام فرمود: یا جبرئیل؛ کدام مکان‌ها نزد خدای بلند مرتبه محبوب تر است؟ جبرئیل علیه السلام پاسخ داد: مساجد. و محبوب ترین اهل مسجد نزد خداوند کسانی هستند

که زودتر از همه داخل مسجد و دیرتر از همه از آن خارج شوند.⁽¹⁾

دوّم. نخستین خانه مردم

در قرآن کریم می‌خوانیم:

«إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکهَ مُبَارَکاً وَ هُدیً لِلْعَالَمِینَ»⁽²⁾هر آینه نخستین خانه‌ای که برای مردم نهاده شده همان است که در بکه- محل ازدحام جایگاه کعبه در مکه- است که با برکت است و جهانیان را راهنماست.

از این آیه استفاده می‌شود که نخستین بنای روی زمین مسجد بوده است و پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نیز اولین جایی را که در آغاز ورود به مدینه ساخت، مسجد بود. در روایتی می‌خوانیم منصور خلیفه عباسی می‌خواست مسجد الحرام را توسعه دهد و برای انجام این کار ابتدا لازم بود خانه‌های اطراف مسجد را خریداری کند ولی صاحبان خانه‌ها به هیچ قیمتی راضی نشدند. برای حل این مشکل نزد امام جعفر صادق علیه السلام رفت و جریان را گفت. امام

فرمود:

آیا این مطلب تو را ناراحت کرده ؟! در حالی که دلیل آشکاری برای توست. گفت: با چه دلیلی با آنان بحث کنم؟ فرمود: به کتاب خدا. گفت: کجای آن؟ فرمود: سخن خداوند «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکةَ» خداوند تو را آگاه می‌کند که نخستین خانه‌ای که برای مردم ساخته شد، خانه کعبه بود. بنابراین اگر آنها پیش از بنای کعبه خانه‌ای ساخته بودند، اطراف خانه کعبه مال آنها بود، ولی اگر خانه خدا مقدم بوده است، این حریم از آن کعبه است. منصور آنان را فرا خواند و با سخن امام جعفر صادق علیه السلام با آنها گفتگو کرد. آنان در پاسخ گفتند: هر طور دوست داری انجام بده.⁽¹⁾

سوم. مسجد مکان معراج

معراج پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم از مسجد الحرام آغاز شد و تا مسجد الاقصی ادامه یافت و از آنجا به طرف آسمان‌ها حرکت کرد. در سوره اسراء آمده است:

«سُبْحانَ الَّذی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذی بارَکنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ»⁽¹⁾پاک است آن [خدای] که بنده خود- محمد صلی الله علیه و آله - را شبی از مسجد الحرام به مسجد الاقصی که پیرامون آن را برکت داده‌ایم برد، تا برخی از نشانه‌های خویش را به او بنماییم، همانا اوست شنوا و بینا.

این آیه جلوه دیگری از اهمیت مساجد را بیان می‌کند و آن آغاز برترین سفرِ عزیزترین مسافر از مسجد و عروج به آسمان از مسجدی دیگر است که نشان از محوری بودن مساجد در امور مهم دارد.

یکی از مفسران درباره آیه آورده است:

معراج، مقدّس‌ترین سفر در طول تاریخ است، مسافرش پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم ، فرودگاهش مسجد الحرام، گذرگاهش مسجد الاقصی، میزبانش خدا، هدف آن دیدن آیات الهی، سوغاتی‌اش اخبار آسمان‌ها و ملکوت و بالا بردن سطح فهم بشر از این دنیای مادّی بوده است.⁽²⁾

چهارم. مسجد محل رفت و آمد نیکان

مسجد مکانی است که انسان‌های خداجو در آن رفت و آمد می‌کنند و با همدیگر آشنا می‌شوند و هر کدام دوستان مناسبی می‌یابند. و داشتن دوست مناسب می‌تواند در زندگی و سرنوشت انسان تأثیرهای مثبتی بگذارد و از دوستی با انسان‌های فاسد ـ که دنیا و آخرت آدمی را تباه می‌کنند ـ جلوگیری کند. در قرآن کریم در توصیف مسجد قبا آمده است:

«فیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرینَ»؛ در آن (مسجد قبا)، مردانی‌اند که دوست دارند خود را پاک سازند، و خدا کسانی را که خواهان پاکی‌اند دوست می‌دارد.⁽¹⁾

در این آیه مسجد قبا به عنوان نمونه مکانی برای رفت و آمد نیکان معرفی می‌شود وگرنه هر مسجدی که برای خدا ساخته شود محل رفت و آمد مؤمنان و پاکان خواهد بود. در حدیثی آمده است؛ امام جعفر صادق علیه السلام درباره این مزیّت مسجد به فضل بن عبدالملک فرمود:

ای فضل؛ از هر قومی به مسجد نمی آید مگر بزرگ و افراد نمونه آنها و از هر خاندانی مگر نجیب آنان. ای فضل؛ اهل مسجد به کمتر از یکی از این سه از مسجد باز نمی گردد؛ دعائی که انجام می‌دهد و خدای عزیز او را به خاطر آن وارد بهشت می‌کند و یا دعائی که می‌کند و خدای توانا به خاطر آن بلای دنیا را از او باز می‌دارد و یا برادری که در راه خدای کریم از او سود می‌برد. سپس فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: بعد از مسلمانی سودی مانند نفع برداری که از او در راه خدای عزیز استفاده کند، نیست.⁽¹⁾

ب. هدف از تأسیس مساجد

اشاره

بنای مساجد برای بر پا داشتن یاد خدا است. در چند آیه از قرآن کریم به این مطلب اشاره شده است که به شرح ذیل بیان می‌شود:

آیه نخست؛ «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ یُذْکرَ فیهَا اسْمُهُ وَ سَعی فی خَرابِها»⁽²⁾کیست

ستمکارتر از آن که نگذاشت در مسجدهای خدا نام او را یاد کنند و در ویرانی آنها کوشید؟.

این کتاب عزیز کسانی را که از برپایی یاد خدا در مساجد جلوگیری و در خرابی آنها کوشش می‌کنند، در شمار ستمکار‌ترین افراد معرفی می‌کند.

آیه دوّم.

«... وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ یُذْکرُ فیهَا اسْمُ اللَّهِ کثیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌّ عَزیزٌ»؛⁽¹⁾و اگر خداوند بعضی از مردم را به دست برخی دیگر دفع نمی‌کرد صومعه‌ها و کلیساها و کنیسه‌ها و مساجدی که نام خداوند بسیار در آنجا یاد می‌شود، ویران می‌شدند و به راستی خداوند کسی را که (دین) او را یاری کند، مدد خواهد رساند که خداوند توانای پیروزمند است.

در این آیه نیز مساجد به عنوان مکانهایی که در آنها خداوند بسیار یاد می‌شود معرفی شده اند. و فلسفه نبرد مردان الهی را دفاع از

این مرکزهای پرستش معرفی می‌کند.

علامه طباطبایی درباره علّت ذکر مساجد و محل‌های عبادت و دفاع از آنها در آیه می‌نویسد:

و اگر تنها مساجد و محلهای عبادت را نام برده با این که اگر دفاع نباشد اصل دین باقی نمی‌ماند و تمام آثار دین (که یکی از آنها مساجد است) نابود می‌شود زیرا مکانهای پرستش نماد و نشانه‌های دین هستند که مردم را به سوی دین راهنمایی می‌کنند و به وسیله آنها صورت دین در اندیشه مردم حفظ می شود.⁽¹⁾

می‌توان گفت مساجد از نگاه قرآن مجید به عنوان مراکزی در جامعه هستند که یاد خداوند را در جان انسان‌ها وارد می‌کنند. امّا یاد پروردگار از نگاه قرآن کریم چه اثرهایی می‌تواند داشته باشد؟

برخی از اثرهای یاد خدای بلند مرتبه از نگاه قرآن مجید به شرح ذیل است:

یکم. پرورش تقوا

یاد خداوند باعث حسّ کردن حضور

پروردگار توسط اهل مسجد در هر زمان و مکانی می‌شود. آنان به خاطر رضای پروردگار و نعمت‌های او و ترس از خشم و عذاب‌های او، فرمان‌های خداوند را انجام می‌دهند و از نافرمانی او دوری می‌کنند.

ابوبصیر از امام جعفر صادق علیه السلام می‌پرسد؛ خدا شما را سلامت بدارد، دلیل یاد خدا در هر حالی چیست؟ امام فرمود: انسان خدا را هنگام نافرمانی که قصد آن را دارد یاد می‌کند پس یاد خدا بین او و گناه فاصله می‌اندازد و آن سخن خدای بلند مرتبه است؛

«إِنَّ الَّذینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ»؛⁽¹⁾کسانی که پرهیزکاری کردند چون وسوسه ای از شیطان به آنان رسد (خدای را) یاد کنند پس آنگاه بینایان باشند.⁽²⁾

به عبارت دیگر مسجد مکانی است که می‌تواند روح و جسم انسان را از آلودگی‌ها پاک و تقوا را در وجود او زنده کند و آدمی را محبوب پروردگار نماید. در قرآن کریم در توصیف مسجد قبا می‌خوانیم:

«فیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرینَ»⁽¹⁾در آن (مسجد قبا)، مردانی اند که دوست دارند خود را پاک سازند، و خدا کسانی را که خواهان پاکی اند دوست می دارد.

دوّم. یاد انسان توسط خداوند

یاد پروردگار عزیز باعث یاد انسان توسط خداوند می‌شود: «فَاذْکرُونِی أَذْکرْکمْ»⁽²⁾و یاد خدای رحیم باعث قرب الهی و نازل شدن برکت‌های الهی که شامل نعمتهای معنوی و مادی است، بر انسان می‌شود. برای روشن شدن هر چه بهتر این مطلب داستانی قرآنی بیان می‌شود. وقتی ساحران برای مبارزه با حضرت موسی علیه السلام توسط فرعون به کار گرفته شدند، به فرعون گفتند: پاداش مقابله با موسی بن عمران -اگر پیروز شویم- چیست؟ فرعون در پاسخ آنان گفت: شما از مقربان دربار فرعونی خواهید بود. ساحران چون این سخن را شنیدند دیگر مطلبی درباره مزدشان نگفتند و خود را برای مقابله با حضرت

موسی علیه السلام آماده کردند؛ زیرا می‌دانستند اگر کسی مقرّب دربار فرعونی باشد از قدرت و ثروت او بهره می‌برد. این جریان در سوره‌های اعراف و شعراء بیان شده است.⁽¹⁾بنابراین بدیهی است که اگر کسی توسط خدای قادر یاد شود و از مقربان درگاه پروردگار باشد از تمامی نعمت‌های مادی و معنوی خداوندی استفاده می‌کند و اگر افرادی چون فرعون دارای برخی نعمت‌های مادی به صورت محدود هستند خدای عزیز صاحب تمام نعمت‌های مادی و معنوی است و توان افرادی مانند فرعون نیز از قدرت او سرچشمه می‌گیرد و هر وقت خدای حکیم بخواهد آنان را از بهره‌های دنیوی باز می‌دارد، همانطور که فرعون و سپاهش را بازداشت و همگی آنان را در دریا غرق کرد. در نتیجه چه خوب است که به جای مقرّب شدن دربار افرادی چون فرعون، تلاش کنیم مقرّب درگاه الهی شویم.

امّا مکانی که می‌تواند زمینه این کار را ایجاد کند مسجد است که بیشترین یاد خدا در این مکان‌های مقدس می‌شود. «فَاذْکرُونِی

أَذْکرْکمْ»

سوّم. آرامش درونی

وقتی یاد خدا در وجود انسان جلوه گر شود و خداوند را حاضر و بیننده کارهای خود و همه قدرت‌ها را به دست او ببیند؛ دیگر به قدرتی جز او دل نمی بندد و به خاطر آن‌ها دچار اضطراب و نگرانی نمی شود و مصداق این آیه شریف قرار می‌گیرد: «أَلَا بِذِکرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»؛⁽¹⁾برای نمونه امام حسین علیه السلام را بنگریم که در آن شرایط دشوار کربلا، هنگامی که کودک شیرخوار او با تیری در آغوشش ذبح می‌شود خون او را به آسمان می‌پاشد و با سخنانی که نشان از آرامش درونی اوست می‌فرماید: «هون علیّ ما نزل بی أنه بعین الله؛ تحمل آنچه بر من وارد می‌شود، آسان است؛ زیرا در مقابل دیدگان خداوند است.»⁽²⁾

امّا مکانی که بیشترین یاد خدا در آن می‌شود و می‌تواند آرامش به ما ببخشد، مسجد است. از امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده

است که فرمود:

چه چیزی یکی از شما را باز می‌دارد وقتی که ناراحتی از غم‌های دنیا سراغ او آمد اینکه وضو بگیرد سپس داخل مسجد شود و دو رکعت نماز گزارد و پروردگار را بخواند. آیا نشنیده ای که خداوند می‌فرماید: «وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»؛⁽¹⁾به صبر و نماز پناه ببرید.⁽²⁾

ج. آباد کردن مساجد

یکم. مفهوم آبادانی مساجد

مقصود از عمران و آبادانی مساجد فقط ساخت بنای آنها نیست، بلکه هر چیزی که باعث رونق و شکوفایی مساجد شود را شامل می‌شود.

شیخ بهایی در تفسیر عمران مساجد آورده است:

عمارت مساجد در آیه شریفه «إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ »⁽³⁾به دو معنا تفسیر شده است؛ یک. ساخت مساجد و جاروب و فرش

کردن و چراغ افروختن در آنها؛ دو. بسیار رفت و آمد کردن به مساجد و مشغول عبادت بودن و انجام ندادن کارهای دنیوی و صنعتی در آنها.⁽¹⁾

در حدیثی که از ابوذر غفاری(ره) از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده، مفهوم عمران مسجد توضیح داده شده است. ابوالاسود گوید: « نزد ابوذر ـ جندب بن جناده (ره) ـ در منطقه ربذه⁽²⁾رفتم. او برای من نقل کرد: روزی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در مسجدشان رسیدم در حالی که جز ایشان و حضرت علی علیه السلام که کنارشان نشسته بود کس دیگری در مسجد نبود؛ فرصت را غنیمت شمردم و گفتم: ای رسول خدا؛ مرا موعظه و سفارشی کن که در راه خداوند به من سود رساند. فرمود: بله، چه کسی بهتر از تو ای ابوذر! تو از ما اهل بیت هستی. من تو را سفارشی می‌کنم، پس آن را نگاه دار که تمامی راههای خوبی در آن است». یکی از سفارش‌های رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم به ابوذر که در حدیث آمده درباره آبادانی مسجد است.

آن توصیه چنین است:

«ای ابوذر؛ دعوت خداوند را اجابت کن و به نیکویی به عمارت مساجد خدا بپرداز که پاداش الهی آن بهشت است. ابوذر گوید: عرض کردم: پدر و مادرم فدای شما ای رسول خدا؛ چگونه مساجد خدا آباد می‌شوند؟ فرمود: صدا در آنها بلند نکن، کارهای باطل در آنها انجام مده، خرید و فروش در آنها نکن و تا وقتی در مسجد هستی از کار بیهوده بپرهیز. و اگر این دستورها را انجام ندادی روز قیامت کسی جز خودت را سرزنش نکن. سپس فرمود: ای ابوذر؛ خدای بلند مرتبه تا وقتی در مسجد هستی به جای هر نفسی درجه ای در بهشت به تو عطا می‌کند و فرشتگان بر تو درود می‌فرستند و در برابر هر نفس کشیدن ده پاداش برای تو نوشته و ده گناه از نامه اعمالت پاک می‌شود. سپس فرمود: ای ابوذر؛ آیا می‌دانی این آیه؛ «اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ»⁽¹⁾شکیبایی کنید و با هم پایداری ورزید و آماده کارزار با دشمنان باشید و از خدا پروا کنید شاید رستگار شوید.

درباره چه چیزی نازل شده است؟ گفتم: پدر و مادرم فدایتان، نمی دانم. فرمود: درباره انتظار نماز بعد از نماز دیگر. ای ابوذر؛ تمام گرفتن وضو هنگام ناخوشی‌ها کفاره گناهان است و مقصود از «رباط» در آیه زیاد رفت و آمد کردن به مساجد است. ای ابوذر؛ خدای عزیز می‌فرماید: محبوب ترین بندگان نزد من کسانی هستند که به من عشق می‌ورزند و دلهایشان در گرو مساجد است (یعنی وقتی از مسجد بیرون می‌آیند برای آمدن دوباره به مسجد لحظه شماری می‌کنند.) و در نیمه‌های شب استغفار می‌کنند که اگر بخواهم ساکنان زمین را عذاب کنم به خاطر آنان منصرف می‌شوم. ای ابوذر؛ نشستن در مسجد مگر برای سه چیز؛ نماز گزاردن، یاد خداوند و سؤال علمی کار بیهوده محسوب می‌شود.»⁽¹⁾

در روایتی که از امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده، مسجدی که در آن نماز نمی گذارند به

عنوان «مسجد خراب»⁽¹⁾معرفی شده است، پس می‌توان گفت: یکی از مصداق‌های مهم آبادانی مساجد نماز گزاردن در آنها است.

دوّم. آبادگران مساجد

اشاره

بانیان و اداره کنندگان مساجد نقش محوری در ارزش و جایگاه آنها دارند و آنان هستند که باعث تبدیل مسجد به مسجد تقوا یا مسجد ضرار می‌شوند؛ به همین دلیل از نگاه قرآن کریم آبادانی مساجد صلاحیت و شایستگی می‌خواهد و هر کس نمی تواند این وظیفه مهم را انجام دهد. این شرطها از نگاه قرآن کریم به شرح ذیل است:

1. ایمان به خداوند و روز رستاخیز

در قرآن کریم اوّلین و دوّمین شرط آباد کنندگان مساجد ایمان به پروردگار و اعتقاد به روز رستاخیز معرفی شده است. «إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الآخر»⁽²⁾تنها کسانی مساجد خدا را آباد می‌کنند که ایمان

به خدا و روز بازپسین دارند.» با توجه به آمدن «إِنَّما» در اوّل آیه اختصاص آبادانی مساجد به اهل ایمان مشخص می‌شود. بیان این دو شرط اعتقادی در صدر آیه به دلیل محور بودن اعتقاد درست برای انجام کارهای خوب است، زیرا تا باور آدمی درست نباشد عمل خالصی از او پدیدار نمی شود. در آیه دیگری مشرکان از آبادانی مساجد بازداشته شده‌اند «مَا کاَنَ لِلْمُشْرِکینَ أَن یَعْمُرُواْ مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِینَ عَلیَ أَنفُسِهِم بِالْکفْرِ أُوْلَئک حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَ فیِ النَّارِ هُمْ خَلِدُونَ»؛⁽¹⁾مشرکان را نسزد که مسجدهای خدای را آباد کنند در حالی که بر کفر خویش گواهند؛ آنانند که کارهایشان تباه و بدون فایده است و در آتش دوزخ جاودانه باشند. اگر مقصود از مشرکان را فقظ بت پرستان بدانیم آیه قبلی با اختصاص آبادانی مساجد به مؤمنان، اهل ادیان دیگر را خارج می‌کند.

از طرف دیگر یکی از روشهای شناخت انسان‌های صالح و با ایمان اهل مسجد بودن آنها است. درباره کسانی که مسجد مانند خانه

آنها است و برای عبادت بسیار به مسجد می‌روند از وجود نازنین پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است که فرمود:

إذا رأیتم الرجل یعتاد المساجد فاشهدوا له بالإیمان لأن الله یقول: إنما یعمر مساجد الله من آمن بالله؛ وقتی دیدید انسانی زیاد به مساجد می‌رود گواهی با ایمان بودن او را بدهید زیرا خدای کریم می‌فرماید: همانا مساجد خدا را کسانی که ایمان به خدا آورده اند آباد می‌کنند.⁽¹⁾

از نگاهی دیگر در این روایت مصداق آبادانی مساجد، محل رفت و آمد بودن مؤمنان در آنها معرفی می‌شود.

2. برپا داشتن نماز و دادن زکات

قرآن کریم شرطهای سوم و چهارم آبادگران مسجدها را برپایی نماز و دادن زکات معرفی می‌کند. «وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ»⁽²⁾و نماز را بر پا دارد و زکات را بدهد، زیرا عملکرد انسان نشان از نیت و باور اوست. در نتیجه اعمال عبادی نماز و زکات که یکی در

ارتباط با خالق هستی و دیگری در ارتباط با وضعیت مالی انسان با سایر انسانها است به عنوان دو شرط دیگر برای آبادگران مساجد معرفی شده است. به عبارت دیگر انسانی می‌تواند عمران مسجد را به عهده گیرد که با خداوند به وسیله نماز و با سایر انسان‌ها با دادن زکات پیوند محکمی داشته باشد.

3. نهراسیدن جز از خدا

شرط پنجم آباد کنندگان مساجد نهراسیدن از کسی جز خداوند معرفی شده است: «وَ لَمْ یَخْشَ إِلَّا اللَّهَ»⁽¹⁾و جز از خدا نترسد. انسانی که پروردگار را باور دارد و همه کارها را از او می‌بیند دلیلی ندارد از بندگان خداوند هراسی به خود راه دهد و به خاطر به دست آوردن رضایت آنان از حق بگذرد و از راه راست منحرف شود که این کار باعث از میان رفتن نقش این مرکزهای عبادت و تبدیل آنها به مساجد ضرار می‌شود. درباره پیامبران و برگزیدگان الهی در قرآن کریم می‌خوانیم؛ «الَّذینَ یُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَ یَخْشَوْنَهُ

وَ لا یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ»⁽¹⁾همانان که پیامهای خدای را می‌رسانند و از او می‌ترسند و از هیچ کس جز او نمی‌ترسند. زیرا اگر قرار باشد آنان از جز خدا بترسند دیگر نمی توانند پیامهای الهی را به شکل درست به بندگان خدا برسانند.

د. مقابله با مساجد ضرار

اشاره

قرآن کریم در کنار معرفی مساجد نمونه مسجدهایی را که برای هدف‌های غیر الهی ساخته شده اند به ما می‌شناساند و ویژگی‌های آنها را بیان می‌کند. درباره مسجد ضرار در قرآن کریم می‌خوانیم:

«وَ الَّذِینَ اتخََّذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا وَ کفْرًا وَ تَفْرِیقَا بَینْ‌َ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصَادًا لِّمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ مِن قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنیَ وَ اللَّهُ یَشهَْدُ إِنهَُّمْ لَکاذِبُونَ * لَا تَقُمْ فِیهِ أَبَدًا لَّمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلیَ التَّقْوَی مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجَالٌ یحُِبُّونَ أَن یَتَطَهَّرُواْ وَ اللَّهُ یحُِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ»⁽²⁾و

[گروهی از منافقانند] آنان که مسجدی ساختند برای گزند رساندن و کفر ورزیدن و جدایی افکندن میان مؤمنان و ساختن کمینگاهی برای کسانی که با خدا و پیامبر او از پیش در جنگ بودند، و هر آینه سوگند می‌خورند که ما جز نیکی نخواستیم و خدا گواهی می‌دهد که آنان دروغگویند. هیچگاه در آنجا (به نماز) نایست. هر آینه مسجدی که از نخستین روز بر پرهیزگاری بنیاد یافته- مسجد قبا- سزاوارتر است که در آن (به نماز) بایستی، که در آنجا مردانی‌اند که دوست دارند پاکی ورزند و خدا پاکیزگان را دوست دارد.

درباره شأن نزول آیه در تفسیر علی بن ابراهیم آمده است؛ گروهی از منافقان نزد پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمدند و گفتند: آیا به ما اجازه می‌دهی مسجدی در میان قبیله بنی سالم (نزدیک مسجد قبا) برای افراد ناتوان و بیمار و پیر مردان و برای شبهای بارانی بسازیم؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حالی که عازم جنگ تبوک بود به آنان اجازه ساخت آن مسجد را داد. آنان گفتند: اگر می‌شود شما بیایید و در آن نماز گذارید. رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: من عازم سفر هستم اگر به خواست خدا برگشتم

می‌آیم و در آن نماز می‌گزارم. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از سفر بازگشت و این آیه درباره مسجد ساخته شده به دست منافقان و ابوعامر راهب⁽¹⁾نازل شد. و رسول گرامی صلی الله علیه و آله عدّه ای از اصحاب را فرستاد تا مسجد را ویران کنند و آتش بزنند.⁽²⁾

اما ویژگی‌های مساجد ضرار و روش مقابله با آنها از نگاه قرآن کریم به شرح ذیل است:

یکم. ویژگی های مساجد ضرار

اشاره

امّا تنها مسجد ضراری که ساخته شد مسجد ضرار در منطقه قبا نبود و نخواهد بود و قرآن کریم به عنوان نمونه آن مسجد را به ما معرفی می‌کند و در کنار آن معیارهای شناخت مسجدهای ضرار را به ما می‌شناساند تا هر وقت مسجد ضراری ساخته شد مسلمانان به راحتی آن را شناسایی و تخریب کنند. معیارهای مساجد ضرار بنا بر آنچه آیه شریف بیان می‌کند به شرح ذیل است:

1. مساجد ضرار زیان آورند

«ضرار» به معنی زیان رسانیدن تعمدی است. سازندگان مساجد ضرار در ظاهر ادعا داشتند که نیتشان خیر است و برای آسایش و راحتی مسلمانان مسجد می‌سازند، ولی در واقع به دنبال زیان رساندن و نابودی مسلمانان بودند و از مسجد به عنوان پایگاهی بر ضد جامعه اسلامی استفاده می‌کردند. «وَ الَّذِینَ اتخََّذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا ... وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنیَ وَ اللَّهُ یَشهَْدُ إِنهَُّمْ لَکاذِبُونَ»؛ آنان که مسجدی برای زیان رساندن ساختند ... و هر آینه سوگند می‌خورند که ما جز نیکی

نخواستیم و خدا گواهی می‌دهد که آنان دروغگویند.

2. ترویج کفر، هدف مساجد ضرار

مهمترین هدف سازندگان مساجد ضرار نابودی اسلام و ترویج کفر و بی دینی است که با پوشش دین به جنگ دین می‌روند تا اسلام را نابود و بی دینی را جایگزین آن کنند. «وَ کفْرًا»

3. ایجاد تفرقه میان مسلمانان

یکی دیگر از اهداف سازندگان چنین مساجدی ایجاد تفرقه و دو دستگی میان مسلمانان است. مسجد ضرار باعث دو دسته شدن مسلمانان منطقه قبا می‌شد در حالی که همان مسجد قبا برای آنان کافی بود؛ بنابراین هر جا مسجدی وجود داشته باشد و در نزدیکی آن مسجدی بنابر تعصبهای شخصی یا قومی ساخته شود که باعث از رونق افتادن و خلوتی مسجد قبلی شود حکم مسجد ضرار را می‌گیرد. «وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ».

4. مساجد ضرار، کمینگاهی برای دشمنان اسلام

یکی دیگر از شاخصه‌های شناخت مساجد ضرار بهره دهی و سود رسانی این نوع مساجد

به دشمنان اسلام است، یعنی پایگاه دینی مسلمانان به جای در خدمت آنان بودن تبدیل به کمینگاه و مکان ضربه زدن به اهل اسلام می‌شود و در خدمت دشمنان اسلام قرار می‌گیرد. مسجد ضرار در عصر رسول اکرم صلی الله علیه و آله نیز به عنوان پایگاهی برای ابوعامر راهب ساخته شده بود که بی دینی و دشمنی او با اسلام بر همگان آشکار بود. «وَ إِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ»؛ و ساختن کمینگاهی برای کسانی که با خدا و پیامبر او از پیش در جنگ بودند.

دوّم. روش مقابله با مسجد ضرار

اشاره

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای مقابله با مسجد ضرار به دستور خدای مقتدر روشهایی را برگزیدند تا این راهکارها درسی برای آیندگان درباره برخورد با این گونه مساجد زیان آور باشد و هم عبرتی برای کسانی که می‌خواهند هدفهای شوم و ضد اسلامی خود را به وسیله مکان‌های مذهبی به پیش ببرند. روش‌های مقابله رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم با مسجد ضرار به شرح ذیل است:

1. نماز نخواندن در آن

خدای قادر به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دستور می‌دهد در مسجد ضرار نماز نخواند: «لا تَقُمْ فِیهِ أَبَداً». بنابر اسوه بودن رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سرمشق مسلمانان بودن ایشان، وقتی آن حضرت نسبت به این مکان‌ها بی توجهی کند سایر مسلمانان نیز به این نوع مساجد نمی روند.

2. توجه به مسجد قبا

با توجه به ساخته شدن مسجد ضرار در نزدیکی مسجد قبا ـ که باعث از رونق افتادن مسجد قبا می‌شد ـ قرآن کریم از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خواهد برپایی نماز را در این مسجد قرار دهد، یعنی در کنار جلوگیری از نماز گزاردن در مسجد ضرار، جایی برای پرستش خداوند معرفی می‌شود. «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوی مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ»؛ هر آینه مسجدی که از نخستین روز بر پرهیزگاری بنیاد یافته- مسجد قبا- سزاوارتر است که در آن [به نماز] بایستی.

3. تخریب مسجد ضرار

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به بی توجهی به

مسجد ضرار و عنایت به مسجد قبا بسنده نکرد، بلکه برخی از اصحاب را فرستاد تا مسجد ضرار را تخریب کنند و به این وسیله پایگاه مشرکان و منافقان در مرکز اسلامی نابود شد.⁽¹⁾

ه. مساجد محوری در قرآن کریم

اشاره

چند مسجد در میان مساجد، محوری محسوب می‌شوند. برخی از این مساجد که دارای اهمیّت بیشتری هستند و جایگاه خاصی در میان مساجد دارند، مانند مسجد الحرام و مسجد الأقصی در قرآن مجید آمده است. در این قسمت به برخی از نکاتی که درباره این دو مسجد در قرآن حکیم مطرح شده است، اشاره می‌شود:

یکم. مسجد الحرام

مسجد الحرام اوّلین و مهمترین مسجد بر روی زمین محسوب می‌شود و قبله مسلمانان در آن است و می‌توان این مسجد را الگویی برای سایر مساجد دانست. آیات بسیاری

درباره مسجد الحرام در قرآن کریم آمده است. برخی نکات که از این آیات درباره مسجد الحرام استفاده می‌شود، به شرح ذیل است:

1.نخستین خانه ای که برای مردم (توسط حضرت آدم علیه السلام ) بنا شد؛⁽¹⁾

دوّم. مسجد الأقصی

مسجد الأقصی اوّلین مکانی است که مسلمانان به سوی آن نماز خواندند و معراج پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از مسجد الحرام به مسجد الأقصی و از آنجا به آسمان‌ها صورت گرفت.⁽⁴⁾همچنین آیات اوّل سوره إسراء اشاره به آزادی این مسجد در آینده به دست بندگان صالح خداوند دارد.

نکته ای که باید به آن توجه داشت این است که این دو مسجد مهم و مسجد النبی صلی الله علیه و آله و سلم که باید نقش وحدت آفرینی میان مسلمانان و انتشار اندیشه‌های ناب اسلامی در سراسر

جهان را داشته باشند هم اکنون در دست دشمنان دین گرفتار هستند. دشمنان اسلام با خارج کردن این مراکز حساس اسلامی از دست مسلمانان به دنبال کنترل جامعه اسلامی و جلوگیری از بالندگی آن می‌باشند که این امر به دست طراحان استکبار جهانی صورت گرفته است. امروزه اداره این مساجد محوری باید به دست نمایندگانی از تمامی ملّت‌های مسلمان باشد و از دست صهیونیسم و گروههای افراطی خارج شود.

و. محتوای برنامه‌های مساجد

برنامه‌های مساجد باید در مسیر حق و آنچه خداوند به آن راضی است قرار گیرد. مانند نماز گزاردن، دعا کردن، اعتکاف، تلاوت و آموزش قرآن کریم و برنامه هایی که در راستای گسترش حق و یاد خدا در جامعه می‌باشد. طبق آیه107 سوره توبه باید در مساجد از انجام کارهایی که باعث زیان به جامعه اسلامی، تفرقه میان مسلمانان، ترویج کفر و بی دینی و سود دهی به دشمنان خدا می‌شود، جلوگیری شود.

در قرآن کریم می‌خوانیم: «وَ أَنَّ الْمَساجِدَ

لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً»؛⁽¹⁾و همانا مساجد از آنِ خداست، پس هیچ کس را با خدا نخوانید (و نپرستید).

شیخ طوسی در بیان معنای آیه آورده است:

«و المعنی الاخبار منه تعالی بأن لا یذکر مع اللَّه فی المساجد- و هی المواضع التی وضعت للصلاة- أحد علی وجه الاشتراک فی عبادته، کما یدعوا النصاری فی بیعهم و المشرکون فی الکعبة؛⁽²⁾مقصود از اینکه در مساجد – جاهایی که برای نماز قرار داده شدند- کسی را همراه خداوند یاد نکنیم، یعنی در پرستش کسی را شریک خدا قرار ندهیم آنگونه که مسیحیان در کلیساهایشان و مشرکان در کعبه برای خداوند شریک قرار می‌دادند.

بخش دوّم: مساجد در عصر ظهور

اشاره

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مانند جدّ بزرگوار‌شان توجّه خاصی به پایگاه‌های مذهبی دارند و آن‌ها را محور زندگی و رفت و آمد مردم قرار می‌دهند و انحرافات را از چهره آنها می‌زدایند تا به این وسیله دینداری در جامعه نهادینه شود و مردم در مسیر قرب الهی حرکت کنند. راهکارهای آن امام عزیز در آبادانی مساجد به شرح ذیل است:

فصل اوّل: اهمیّت دادن حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به مساجد

اشاره

توجّه خاص حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به مساجد از عملکرد ایشان نسبت به این مکان‌های مذهبی نمایان است که در این قسمت به آن‌ها اشاره می‌شود:

یکم. آغاز قیام از مسجد الحرام

نقطه شروع حرکت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف برای برپایی عدالت در سراسر گیتی از مهمترین مسجد در سطح جهان، یعنی از مسجد الحر‌ام از کنار کعبه آغاز می‌شود که توجّه خاص ایشان را به مساجد از همان ابتدا می‌رساند. برای نمونه به دو روایت اشاره می‌شود.

حدیث اوّل: ابو‌خالد کابلی گوید: امام محمد باقر علیه السلام فرمود:

و الله لکأنی أنظر إلی القائم عجل الله تعالی فرجه الشریف و قد أسند ظهره إلی الحجر ثم ینشد الله حقه ...؛⁽¹⁾به خدا سوگند؛ گویا قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف را می‌نگرم در حالی‌که به حجر‌الاسود تکیه داده است و خداوند حق او را می‌دهد.

حدیث دوّم: محمد بن مسلم گوید: امام محمد باقر علیه السلام فرمود:

... فإذا خرج أسند ظهره إلی الکعبة و اجتمع إلیه ثلاثمائة و ثلاثة عشر رجلا ...؛⁽²⁾وقتی (حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ) قیام کند، به کعبه تکیه می‌دهد و سیصد و سیزده مرد دور او جمع می‌شوند.

دوّم. محوریت مساجد در مرکز دولت کریمه

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف وقتی وارد شهر کوفه⁽³⁾می‌شوند ابتدا به مسجد آن می‌رود و برای مردم سخن می‌گوید⁽⁴⁾و یاران ایشان مسجد کوفه را محل اسقرار و مرکز فعالیت‌های خود قرار می‌دهند و ایشان مسجد سهله را منزلگاه

و محور مدیریت دولت کریمه قرار می‌دهند. اینها همه محوریت مساجد را در چرخش امور در دولت کریمه مهدوی می‌رسانند. برای نمونه به چند حدیث در این موضوع اشاره می‌شود:

روایت اوّل: از امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده است که به یکی از اصحاب خویش فرمود:

یا رفید کیف أنت إذا رأیت أصحاب القائم قد ضربوا فساطیطهم فی مسجد الکوفة ...؛⁽¹⁾ای رفید؛ چگونه خواهی بود وقتی ببینی یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خیمه هایشان را در مسجد کوفه بر پا کنند.

روایت دوّم: صالح بن ابی‌الاسود گوید: امام جعفر صادق علیه السلام مسجد سهله را یاد کرد و فرمود:

أَمَا إِنَّهُ مَنْزِلُ صَاحِبِنَا إِذَا قَامَ بِأَهْلِه؛_ _⁽²⁾آگاه باش همانا آن منزل صاحب ما است وقتی همراه خاندانش قیام کند.

روایت سوّم: ابوبکر حضر‌می گوید: به امام محمد باقر علیه السلام گفتم: بعد از حرم خدای بلند مرتبه و حرم رسول او صلی الله علیه و آله کدام قطعه از زمین

برتر است؟ امام فرمود:

الکوفة یا أبابکر، هی الزکیة الطاهرة فیها قبور النبیین المرسلین و قبور غیر المرسلین و الأوصیاء الصادقین و فیها مسجد سهیل الذی لم‌یبعث الله نبیا إلا و قد صلی فیه و منها یظهر عدل الله و فیها یکون قائمه و القوام من بعده و هی منازل النبیین و الأوصیاء و الصالحین؛⁽¹⁾کوفه ای ابا‌بکر، آن شهر پاک و پاکیزه‌ای است که در آن قبر‌های پیامبران مرسل و غیر مرسل و او‌صیای صادق قرار دارد. در آن مسجد سهله‌ای است که خداوند پیامبری را نفرستاده مگر اینکه در آن نماز گذارده است و از آن‌جا عدل خداوند آشکار می‌شود و مسجد سهله محل استقرار او و بعد از او خواهد بود و آن منزل پیامبران و اوصیا و صالحان است.

فصل دوّم: احیای مساجد در عصر ظهور

اشاره

در دین اسلام آبادانی مسجد به تزئینات و شکل ظاهری آن نیست، بلکه شکوفایی آن به فعّال بودن و مرکز نشر علوم قرآن و دانش اهل بیت علیهم السلام قرار گرفتن مسجد است. به عبارت دیگر شکل ظاهری و نقش و نگار مساجد نشانگر ارزش این مکان‌های مقدّس نیست، بلکه معیار ارزش مساجد، کارایی و میزان گسترش فرهنگ دینی به وسیله آن‌ها در لایه‌های مختلف جامعه است. در این قسمت نگاه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و عملکرد ایشان نسبت به مساجد در عصر ظهور بررسی می‌شود.

الف. محور قرار دادن علوم قرآنی در مساجد

قرآن کریم مانند چراغی فروزان در شب تاریک نقش هدایت بخشی افراد خواهان هدایت را دارد و هر چیزی که برای زندگی درست لازم باشد، در آن آمده است. در

سخنی زیبا امیرمؤمنان علی علیه السلام قرآن مجید را این گونه توصیف می‌کند:

إن القرآن ظاهره أنیق و باطنه عمیق لا تفنی عجائبه و لا تنقضی غرائبه و لا تکشف الظلمات إلا به ؛ همانا قرآن برونش زیبا و درونش ژرف است شگفتی‌های آن تمام نمی شود و نکته‌های تازه آن از میان نمی رود و تاریکی‌ها مگر به وسیله آن روشن نمی شود⁽¹⁾.

تحقق و اجرای این کتاب عزیز در زمان ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف رخ خواهد داد. در آن زمان محور برنامه‌های ایشان در برپایی دولت کریمه قرآن کریم است و ایشان که دانش او از دانش الهی سرچشمه می‌گیرد و یکی از مصداق‌های «مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتابِ»⁽²⁾است، مطابق دستورهای آن رفتار خواهد کرد. در حدیثی که از امام محمد باقر علیه السلام نقل شده است، می‌خوانیم:

... فَإِذَا قَامَ قَائِمُنَا نَطَقَ وَ صَدَّقَهُ الْقُرْآنُ؛ وقتی قائم ما قیام کند سخن گوید و قرآن کریم

او را تأیید کند.⁽¹⁾

یعنی تمامی سخنان و کارهای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر پایه قرآن مجید خواهد بود و سخنی خلاف کتاب خدای علیم نخواهد زد. در حدیثی دیگر که از امام جعفر صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است، می‌خوانیم:

القائم من ولدی اسمه اسمی و کنیته کنیتی و شمائله شمائلی و سنته سنتی یقیم الناس علی ملتی و شریعتی و یدعوهم إلی کتاب ربی عز و جلّ ...⁽²⁾قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف از فرزندان من است، نام او نام من، کنیه او کنیه من، شمایل او شمایل من و روش او همان روش من خواهد بود. او مردم را بر آیین و شریعت من استوار می‌کند و آنان را به سوی کتاب پروردگارم فرا می‌خواند.

در این حدیث شریف نیز مبنای کار حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف قرآن کریم معرفی می‌شود که ایشان مردم را به سوی فراگیری و عمل به آن دعوت می‌کند.

امّا مکانی که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در آن به

ترویج علوم قرآنی و نحوه عمل به دستورهای آن اقدام می‌کند، مساجد است. در حدیثی که امام زین العابدین علیه السلام از وجود مقدس پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل کرده، آمده است: « إنما نصبت المساجد للقرآن؛⁽¹⁾همانا مساجد برای قرآن قرار داده شده‌اند.» بنابراین تلاوت، آموزش مفاهیم، تفسیر، حفظ قرآن کریم و نحوه عمل به دستورهای قرآنی باید محور برنامه‌های مساجد باشد، زیرا «إنّما» در ابتدای حدیث، مخصوص بودن مساجد برای علوم قرآنی را می‌رساند.

بنابر آنچه از روایات اهل بیت علیهم السلام استفاده می‌شود در عصر دولت کریمه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف توجه خاصی به آموزش‌های قرآنی توسط یاران ایشان با محوریت مساجد می‌شود، یارانی که خود طبق فرمایش امیرمؤمنان علی علیه السلام ⁽²⁾اهل تلاوت قرآن و تفسیر آن و معارف

الهی می‌باشند. در این قسمت به سه حدیث درباره این موضوع اشاره می‌شود.

روایت اوّل: حبه عرنی گوید: امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

کأنی أنظر إلی شیعتنا بمسجد الکوفة قد ضربوا الفساطیط یعلمون الناس القرآن کما أنزل ...؛ گوئی هم اکنون به شیعیانمان در مسجد کوفه می‌نگرم که خیمه‌ها زده‌اند و قرآن کریم را -بدان گونه که نازل شده است- به مردم می‌آموزند.⁽¹⁾

روایت دوّم: جابر بن یزید جعفی از امام محمد باقر علیه السلام نقل می‌کند که فرمود:

إذا قام قائم آل محمد عجل الله تعالی فرجه الشریف ضرب فساطیط لمن یعلم الناس القرآن علی ما أنزل الله جل جلاله ...؛ وقتی قائم آل محمّد عجل الله تعالی فرجه الشریف قیام کند، برای کسانی که به مردم قرآن را -طبق آنچه خدای بلند مرتبه نازل کرده است- آموزش می دهند، خیمه ها برپا می کند.⁽²⁾

روایت سوّم: علی بن عقبه گوید: امام

جعفر صادق علیه السلام فرمود:

کأنی بشیعة علی فی أیدیهم المثانی یعلمون الناس المستأنف؛ گوئی شیعیان علی علیه السلام را می بینم که مثانی (قرآن) در دست ایشان است و مردم را از نو تعلیم می دهند. ⁽¹⁾

قرآنی که توسط پیروان حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به مردم آموزش داده می‌شود همان قرآنی است که اکنون در دستان ما است، ولی همراه شأن نزول و بیان ناسخ و منسوخ و محکم ومتشابه آن است که به دست امیرمؤمنان علی علیه السلام نگاشته شد و در دست اهل بیت علیهم السلام بود و هم اکنون نزد امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌باشد.

نکته ای که باید به آن توجه داشت این است که؛ قرآنی که هم اکنون نزد ما است به اتفاق عالمان شیعه و عامه و به شهادت خود قرآن کریم مصون از تحریف است. «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ»⁽²⁾.

شیخ صدوق درباره تحریف نشدن قرآن کریم آورده است:

اعتقادنا أن القرآن الذی أنزله الله تعالی علی نبیه محمد صلی الله علیه و آله و سلم هو ما بین الدفتین، و هو ما فی أیدی الناس، لیس بأکثر من ذلک، و مبلغ سوره عند الناس مائة و أربع عشرة سورة؛ اعتقاد ما این است که؛ قرآنی را که خدای بلند مرتبه بر محمّد صلی الله علیه و آله و سلم نازل کرده، همین است که در میان دو جلد در دست مردم قرار دارد و بیش از این نمی باشد و تعداد سوره‌هایش یک صد و چهارده سوره است.⁽¹⁾

ب. سپردن پایگاه‌های مذهبی به دست اهل ایمان و قطع کردن دست نااهلان از آنها

در بخش قبل بیان شد که مدیریت مساجد طبق آیات قرآنی باید به دست کسانی باشد که ایمان به خداوند و روز رستاخیز دارند و نماز را بر پا می‌دارند و زکات می‌دهند و از کسی جز خدا نمی هراسند. در این راستا یکی از کارهای مهمّ امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف قطع کردن دست نا‌اهلان از مکان‌های مذهبی و سپردن آنها به اهل ایمان است. به عبارت دیگر ایشان

محتوای آیه صد و هفت سوره توبه⁽¹⁾را ـ که درباره صلاحیّت نداشتن مشرکان برای مدیریت مساجد است ـ اجرا می‌کند. در چند حدیث از اهل بیت علیهم السلام به قطع دست دزدان از مسجد الحرام⁽²⁾توسط حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اشاره شده است که دو حدیث از آنها بیان می‌شود.

روایت اوّل: سدیر صیرفی گوید: مردی از اهل عراق برایم تعریف کرد: کنیزی را نذر خانه خدا کردم و او را به مکه معظمه آوردم. آن شخص ادامه داد: پرده‌داران خانه خدا را ملاقات کردم و آنان را از آن خبر آگاه ساختم. برای کسی از ایشان جریان کنیز را نمی گفتم مگر اینکه می‌گفت: کنیز را نزد من بیاور تا نذرت را انجام داده باشی. از برخورد آنان به

شدّت وحشت کردم. پس جریان کنیز را به یکی از شیعیان که از اهل مکه بود، گفتم. او به من گفت: آیا از من می‌پذیری؟ گفتم: آری. گفت: بنگر به مردی که روبروی حجر الأسود نشسته است و مردانی گرد اویند. او ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین علیهم السلام است، پیش او برو و او را از جریان آگاه کن. ببین به تو چه می‌فرماید، پس آن را انجام بده. آن مرد گوید: نزد او رفتم و گفتم: خدا تو را رحمت کند من مردی از اهل عراقم و همراه من کنیزی است که بنابر سوگندی که خورده بودم او را برای خانه خدا نذر کردم و اکنون او را آورده‌ام و جریان کنیز را به پرده‌داران گفتم، هر یک از آنان می‌گفت: کنیز را نزد من بیاور، تا به نذر خود وفا کرده باشی. از این واقعه وحشتی شدید به من دست داده است، امام فرمود: ای بنده خدا همانا خانه نه چیزی می‌خورد و نه می‌آشامد، پس کنیز خود را بفروش و به هم وطنی‌های خود -که به زیارت خانه خدا آمده‌اند- بنگر؛ هر کسی از آنان که از تأمین خرج سفر درمانده است، پول آن را به او بده تا توان بازگشت به شهر خود را داشته باشد. پس من دستور امام را انجام دادم. بعد از آن

هیچ یک از پرده‌داران را ملاقات نمی‌کردم مگر اینکه می‌گفت: با آن کنیز چه کردی؟ پس ایشان را به آن چه امام محمد باقر علیه السلام فرموده بود، آگاه کردم و آنان به من می‌گفتند: او مردی دروغگو و ناآگاه است که نمی‌داند چه می‌گوید. من گفته آنان را به امام باقر علیه السلام رساندم و آن حضرت فرمود: تو سخن آنان را به من گفتی، آیا اکنون سخن من را به ایشان خواهی رساند؟ عرض کردم: آری. امام فرمود: به ایشان بگو که: ابو جعفر به شما پیغام داد:

«کیف بکم لو قد قطعت أیدیکم و أرجلکم و علقت فی الکعبة ثم یقال لکم نادوا نحن سراق الکعبة! فلما ذهبت لأقوم، قال: إننی لست أنا أفعل ذلک و إنما یفعله رجل منی؛ چگونه خواهید بود اگر دستان و پاهایتان بریده و به کعبه آویخته شود، سپس به شما گفته شود: فریاد کنید که ما دزدان کعبه‌ایم. پس هنگامی که خواستم برخیزم، فرمود: البته من خود آن کار را نمی‌کنم، بلکه آن را مردی از خاندان من انجام خواهد داد.⁽¹⁾

روایت دوّم: اباصلت (عبد السلام بن صالح

هروی) نقل می‌کند که از امام رضا علیه السلام پرسیدم: حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف وقتی قیام کند اوّلین اقدام ایشان در میان دشمنان چیست؟ امام فرمود:

یبدأ ببنی شیبة⁽¹⁾و یقطع أیدیهم لأنهم سرّاق بیت الله عز و جل⁽²⁾آغاز کار او از بنی شیبه است و دستان آنان را می‌برد، زیرا آنان دزدان خانه خدای بلند مرتبه هستند.

ج. اصلاح بنای مساجد

سیره پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و اهل بیت علیهم السلام سادگی و بی آلایش بودن مساجد است. در مقدمه کتاب بیان شد که رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای ساده ماندن مسجد النبی مثال به سایبان حضرت موسی علیه السلام زدند وفرمودند: «عریشی کعریش موسی علیه السلام » در حدیثی که از وجود نازنین ایشان صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده، درباره سادگی مساجد آمده است:

لا تزخرفوا مساجدکم کما زخرفت الیهود و النصاری بیعهم ⁽¹⁾مساجد خود را آنگونه که یهودیان و مسیحیان معبدهای خود را زینت می‌کردند، نیارایید.

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز توجّه خاصی به سادگی و بی‌آلایش بودن پایگاه‌های مذهبی دارند به صورتی که وقتی انسان وارد مکان مذهبی می‌شود به جای جلب توجه نقش و نگارها و مشغول شدن به آنها معنویّت در او زنده شود و با حواسی جمع و توجه قلبی به یاد خدا بیفتد. برای نمونه به چند حدیث در این موضوع اشاره می‌شود.

حدیث اوّل: عمرو بن جمیع گوید: از امام محمّد باقر علیه السلام درباره نماز در مساجدی که دارای تصویر هستند پرسیدم. ایشان فرمود:

أَکرَهُ ذَلِک وَ لَکنْ لَا یَضُرُّکمْ ذَلِک الْیَوْمَ وَ لَوْ قَدْ قَامَ الْعَدْلُ رَأَیْتُمْ کیْفَ یُصْنَعُ فِی ذَلِک⁽²⁾من آن را خوش ندارم، ولی امروز برای شما ضرری ندارد، ولی وقتی عدل بر پا شود (و حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف قیام کند)، خواهید دید درباره این مطلب چگونه رفتار خواهد کرد.

حدیث دوّم: محمد بن علی حلبی گوید: فردی از امام جعفر صادق علیه السلام درباره مساجد سقف دار سؤال کرد که آیا نماز خواندن در آنها کراهت دارد؟ امام فرمود:

نَعَمْ وَ لَکنْ لَا یَضُرُّکمُ الْیَوْمَ وَ لَوْ قَدْ کانَ الْعَدْلُ لَرَأَیْتُمْ کیْفَ یُصْنَعُ فِی ذَلِک؛⁽¹⁾بله؛ ولی امروز برای شما زیانی ندارد ولی وقتی عدالت حاکم شد خواهید دید چگونه با آنها رفتار خواهد کرد.»

حدیث سوّم: داود بن قاسم جعفری گوید: روزی در خدمت امام حسن عسکری علیه السلام بودم، حضرت فرمود:

إذا قام القائم عجل الله تعالی فرجه الشریف یهدم المنار و المقاصیر⁽²⁾التی فی المساجد. فقلت فی نفسی: لأی معنی هذا فأقبل علیّ فقال: معنی هذا أنها محدثة مبتدعة لم یبنها نبی و لا حجة؛ هنگامی که قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف قیام کند، دستور می‌دهد مناره‌ها و

ایوانهایی که در مساجد می‌سازند، را خراب کنند. پیش خود گفتم: چرا قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف چنین کاری می‌کند؟ ناگاه امام حسن عسکری علیه السلام رو به سوی من کرد و فرمود: معنایش این است که؛ اینها کارهای تازه و بدعت است و هیچ پیغمبری و امامی مساجد را این گونه بنا نکرده است⁽¹⁾.

حدیث چهارم: از ابوبصیر از امام محمد باقر علیه السلام نقل شده است که فرمود:

إذا قام القائم عجل الله تعالی فرجه الشریف دخل الکوفة و أمر بهدم المساجد الأربعة حتی یبلغ أساسها و یصیرها عریشا کعریش موسی و تکون المساجد کلها جماء لا شرف لها کما کانت علی عهد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ...؛ هنگامی که قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف قیام کرد وارد شهر کوفه می‌شود و دستور ویرانی و ساخت بر شکل اوّلیه مسجد چهارگانه⁽²⁾را می‌دهد و بر آنها سایبانی چون سایبان حضرت موسی علیه السلام قرار می‌دهد. و تمامی مساجد در آن زمان بدون کنگره و اشراف

و به حال ساده خواهند بود همان طور که در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله بودند.⁽¹⁾

از این روایات استفاده می‌شود که بنای حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر سادگی مساجد و یکپارچه بودن آن و حذف یا اصلاح چیزهای غیر ضروری و اضافی مانند مناره‌ها و ایوان هایی که مساجد را مانند قصر پادشاهان کرده است، می‌باشد و همچنین ایشان به دنبال ساختن مساجد بزرگ و وسیع است که در قسمت بعدی به روایت‌های در این موضوع اشاره می‌شود.

د. ساخت مساجد بزرگ

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اهتمام زیادی به ساخت مساجد وسیع دارند. و در مکان‌های مختلف اقدام به ساخت مسجدهای بزرگ می‌کنند. برای نمونه چند حدیث که به این موضوع می‌پردازند بیان می‌شود.

حدیث اوّل: حبه عرنی گوید:

خَرَجَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی الْحِیرَةِ فَقَالَ لَتَصِلَنَّ هَذِهِ بِهَذِهِ وَ أَوْمَی بِیَدِهِ إِلَی الْکوفَةِ وَ الْحِیرَةِ

حَتَّی یُبَاعَ الذِّرَاعُ فِیمَا بَیْنَهُمَا بِدَنَانِیرَ وَ لَیُبْنَیَنَّ بِالْحِیرَةِ مَسْجِدٌ لَهُ خَمْسُمِائَةِ بَابٍ یُصَلِّی فِیهِ خَلِیفَةُ الْقَائِمِ عجل الله تعالی فرجه الشریف تَعَالَی فَرَجَهُ لِأَنَّ مَسْجِدَ الْکوفَةِ لَیَضِیقُ عَنْهُمْ وَ لَیُصَلِّیَنَّ فِیهِ اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً عَدْلًا. قُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! وَ یَسَعُ مَسْجِدُ الْکوفَةِ هَذَا الَّذِی تَصِفُ النَّاسَ یَوْمَئِذٍ؟ قَالَ: تُبْنَی لَهُ أَرْبَعُ مَسَاجِدَ مَسْجِدُ الْکوفَةِ أَصْغَرُهَا وَ هَذَا وَ مَسْجِدَانِ فِی طَرَفَیِ الْکوفَةِ مِنْ هَذَا الْجَانِبِ وَ هَذَا الْجَانِبِ وَ أَوْمَی بِیَدِهِ نَحْوَ الْبَصْرِیِّینَ وَ الْغَرِیَّیْنِ؛ امیرمؤمنان علی علیه السلام به حیره رفت و فرمود: روزی برسد که این به آن وصل شود -در حالی که اشاره به کوفه و حیره می‌کرد- و در آن زمان یک ذراع میان آن دو به چند دینار فروخته می‌شود، و مسجدی در حیره بنا شود که دارای پانصد درب باشد و نماینده قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف در آن نماز می‌گزارد، زیرا در آن زمان مسجد کوفه برای آنها تنگ خواهد بود. و در مسجد کوفه دوازده پیشنماز عادل نماز می‌گذارند. گفتم: ای امیرمؤمنان؛ آیا مسجد کوفه در آن روز، گنجایش این همه جمعیت که توصیف می‌کنید را دارد؟ فرمود: چهار مسجد برای قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف ساخته می‌شود که مسجد کوفه کوچکترین

آنهاست. این مسجد⁽¹⁾و دو مسجد در دو طرف کوفه از این طرف و آن طرف، و با دست مبارک اشاره به بصره و کوفه و نجف کرد⁽²⁾.

حدیث دوّم: از ثابت بن هرمز از امام محمد باقر علیه السلام نقل شده است که فرمود:

یدخل المهدی الکوفة و بها ثلاث رایات قد اضطربت بینها فتصفو له فیدخل حتی یأتی المنبر و یخطب و لا یدری الناس ما یقول من البکاء و هو قول رسول الله صلی الله علیه و آله ؛ کأنی بالحسنی و الحسینی و قد قاداها فیسلمها إلی الحسینی فیبایعونه فإذا کانت الجمعة الثانیة قال الناس: یا ابن رسول الله الصلاة خلفک تضاهی الصلاة خلف رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و المسجد لا یسعنا فیقول أنا مرتاد لکم فیخرج إلی الغری فیخط مسجدا له ألف باب یسع الناس علیه أصیص ...؛ حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف وارد کوفه می‌شود در حالی که سه گروه با هم کشمکش دارند، ولی در برابر او تسلیم می‌شوند. او وارد

مسجد می‌شود و به منبر می‌رود و برای مردم خطبه می‌خواند. مردم از دیدن و شنیدن سخنان امام به قدری گریه می‌کنند که نمی‌فهمند ایشان چه می‌گوید و این است فرمایش رسول خدا عجل الله تعالی فرجه الشریف که فرمود: گویا دو نفر حسنی و حسینی را می‌بینم که پرچم را برافراشته‌اند و حسنی پرچم خود را به حسینی تسلیم می‌کند و همگان با حسینی بیعت می‌کنند. چون جمعه بعد فرا می‌رسد مردم به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌گویند: ای فرزند رسول خدا؛ نماز گزاردن پشت سر شما مانند نماز خواندن پشت سر رسول اکرم عجل الله تعالی فرجه الشریف است و مسجد گنجایش جمعیت ما را ندارد. حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌فرماید: فکری برای شما خواهم کرد. سپس به سرزمین نجف می‌رود و نقشه مسجدی را می‌کشد که دارای هزار درب است و گنجایش همه مردم را دارد و ساختمان محکمی روی آن بنا می‌کند⁽¹⁾.

حدیث سوم. مفضل بن عمر گوید: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود:

إذا قام قائم آل محمد علیهم السلام بنی فی ظهر الکوفة مسجدا له ألف باب و اتصلت بیوت أهل

الکوفة بنهری کربلاء؛ وقتی قائم آل محمد عجل الله تعالی فرجه الشریف قیام کند در پشت کوفه مسجدی می‌سازد که دارای هزار درب است و خانه های کوفه تا نهر کربلا گسترش پیدا می‌کنند⁽¹⁾.

ه. اصلاح مساجد محوری

اشاره

تمامی مساجد خانه‌های خدای کریم در زمین محسوب می‌شوند و حضور در آنها به مهمانی خدا رفتن است؛ ولی در این میان، چهار مسجد (مسجد الحرام، مسجد النبی، مسجد کوفه، مسجد اقصی) نقش محوری دارند و به عنوان الگو برای مساجد دیگر محسوب می‌شوند. در حدیثی که امام رضا علیه السلام از پدران گرامیش علیهم السلام از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل می‌کند در توصیف این چهار مسجد می‌خوانیم:

أَرْبَعَةٌ مِنْ قُصُورِ الْجَنَّةِ فِی الدُّنْیَا الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ وَ مَسْجِدُ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله و سلم وَ مَسْجِدُ بَیْتِ الْمَقْدِسِ وَ مَسْجِدُ الْکوفَةِ؛⁽²⁾چهار مکان از قصرهای بهشتی در دنیا هستند؛ مسجد

الحرام و مسجد النبی صلی الله علیه و آله و سلم و مسجد بیت المقدس و مسجد کوفه.

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز به این چهار مسجد نگاه ویژه ای دارند و بنابر روایتی یکی از اوّلین فرمان‌های ایشان پس از ورود به مرکز حکومت، یعنی کوفه، دستور به اصلاح این چهار مسجد خواهد بود.⁽¹⁾در این قسمت اشاره ای به اصلاحات حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نسبت به این مساجد می‌شود.

یکم. مسجد الحرام و مسجد النبی

درباره مسجد الحرام و کعبه و مقام ابراهیم در طول تاریخ تغییرهایی صورت گرفته،⁽²⁾همچنین نسبت به مسجد النبی صلی الله علیه و آله و سلم تغییراتی

انجام گرفته است.⁽¹⁾این تغییرات اگر باعث از میان رفتن سنت‌های پیامبران، از بین رفتن حالت معنوی آنان و تبدیل این مکان‌های مذهبی به قصرها همراه با ایوان‌ها و نقش و نگارهای رنگارنگ شده باشد و سادگی این مساجد مرکزی را از بین برده باشد توسط حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اصلاح خواهند شد. در روایاتی اشاره به اصلاح این تغییرات و تبدیل آنها به شکل اوّلیه شده است که به برخی از آنها به شرح ذیل اشاره می‌شود.

حدیث اوّل. از ابوبصیر از امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود:

إذا قام القائم عجل الله تعالی فرجه الشریف هدم المسجد الحرام حتی یرده إلی أساسه و حول المقام إلی الموضع الذی کان فیه و قطع أیدی بنی شیبة و علقها بالکعبة و کتب علیها هؤلاء سراق الکعبة؛⁽²⁾وقتی قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف قیام کرد مسجد الحرام و اطراف مقام ابراهیم را بر اساس اوّل آن تبدیل خواهد کرد و دستان بنی شیبه را قطع و کنار کعبه آویزان می‌کند و بر آنها

نوشته ای قرار می‌دهد که در آن است: اینان دزدان کعبه هستند.

حدیث دوّم. از ابوبصیر از امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود:

القائم عجل الله تعالی فرجه الشریف یهدم المسجد الحرام حتی یرده إلی أساسه و مسجد الرسول صلی الله علیه و آله إلی أساسه و یرد البیت إلی موضعه و إقامه علی أساسه و قطع أیدی بنی شیبة السراق و علقها علی الکعبة؛ حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مسجد الحرام را بر اساس اوّل آن تبدیل خواهد کرد و مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله را بر اساس اوّل آن بنا خواهد کرد و خانه خدا را بر اساس اوّل آن باز می‌گرداند و دستان بنی شیبه دزد را می‌برد و کنار کعبه آویزان می‌کند⁽¹⁾.

دوّم. مسجد کوفه

شهر مکّه حرم خدای رحیم و شهر مدینه حرم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و شهر کوفه حرم امیرمؤمنان علی علیه السلام است و مسجد کوفه در این شهر قرار دارد. بنابر آنچه از روایت‌های اهل بیت علیهم السلام استفاده می‌شود این مسجد دارای پیشینه تاریخی است و تعیین حدود و بنای

ابتدایی آن توسط حضرت آدم علیه السلام انجام گرفته است و پیامبران بزرگ الهی در آن نماز گزارده اند.⁽¹⁾

یکی از نوسازی‌های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نسبت به مسجد کوفه گزارش شده است که ایشان نسبت به اصلاح قبله آن اقدام خواهند کرد. در این قسمت به دو حدیث اشاره می‌شود:

حدیث اوّل. از اصبغ بن نباته نقل شده است که گوید: امیرمؤمنان علی علیه السلام به مسجد کوفه که در آن موقع با سفال و گل بنا شده بود رسید و فرمود:

ویل لمن هدمک و ویل لمن سهل هدمک و ویل لبانیک بالمطبوخ المغیر قبله نوح طوبی لمن شهد هدمک مع قائم أهل بیتی أولئک خیار الأمة مع أبرار العترة؛ وای بر کسی که تو را ویران می‌کند و وای بر کسی که خراب کردن تو را آسان می‌کند و وای بر آن کس که تو را بسازد در حالی که قبله نوح را تغییر دهد. و خوشا به حال کسی

که موقع خراب کردن تو همراه قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف از خاندان من حاضر باشد. آنان نیکان امّت همراه خوبان عترت من هستند⁽¹⁾.

حدیث دوّم. از حبه عرنی نقل شده است که گوید: امیرمؤمنان علی علیه السلام .فرمود:

کأنی أنظر إلی شیعتنا بمسجد الکوفة قد ضربوا الفساطیط یعلمون الناس القرآن کما أنزل أما إن قائمنا إذا قام کسره و سوی قبلته؛ گویا هم اکنون به شیعیانمان در مسجد کوفه می‌نگرم که خیمه‌ها زده‌اند و قرآن را بدان گونه که نازل شده است به مردم می‌آموزند، بدانید که قائم ما چون قیام کند آن مسجد را خواهد شکست و قبله آن را راست خواهد کرد⁽²⁾.

خاتمه: احیای مساجد در عصر حاضر

اشاره

در صدر اسلام مسجد به عنوان پایگاه امور مذهبی ، اجتماعی ، سیاسی ، اقتصادی و نظامی مسلمانان مطرح بود و از طریق آن در تمامی کارهای مردم یاد خداوند جلوه‌گر می‌شد. و در عصر دولت کریمه مهدوی توجّه خاصی به مساجد خواهد شد و آن به عنوان محلّ قیام ، سکونت ، حکومت و آموزش مطرح است. از نگاه معمار کبیر انقلاب اسلامی امام خمینی رحمة الله نیز مساجد جایگاه ویژه ای دارند قبل از بیان راهکارهای احیای مساجد در عصر حاضر چند سخن از بنیانگذار انقلاب اسلامی درباره اهمیت و نقش مساجد بیان می‌شود.

مساجد از نگاه امام خمینی رحمة الله

در اندیشه و گفتار امام خمینی رحمة الله مساجد دژهای محکم اسلام محسوب می‌شوند که نقش اساسی و پایگاهی برای پیروزی انقلاب

اسلامی داشته اند و نگهداری انقلاب بدون رونق آنها ممکن نیست. از نگاه ایشان مساجد مانند مسجدهای صدر اسلام باید مرکز امور مسلمانان باشد و باید تلاش شود تا مساجد پر رونق و محل رفت و آمد مسلمانان باشد. ایشان رونق مساجد را تکلیف نهادهای مختلف در کشور می‌دانند و از خلوت و بی رونق شدن مساجد احساس خطر می‌کنند. بنیان گذار انقلاب اسلامی از مسؤولان می‌خواهند که مساجد را ساده بنا کنند و مساجدی را که دارای زرق و برق هستند، به عنوان مساجد اسلام آمریکایی معرفی می‌کند. در این قسمت به چند سخن از سخنان گهربار ایشان درباره مساجد اشاره می‌شود.

درباره مرکز امور بودن مساجد

«پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم با آن وضعی که آن وقت داشت و بنده‌هایی که همه خاضع او شده بودند، توی مجلس وقتی می‌نشست نمی‌فهمید کسی، که کدام یک از آنها پیامبر است. عرب می‌گفت: کدام پیغمبر است؟ آن با اسم پیغمبر می‌گفت این. وضعش این طور بود که مجلسش مسجد بود. در مسجد بود و

همه کارهای بزرگ دنیا را هم مساجد انجام می‌دادند. و ما امیدواریم حالا هم مساجد ما برگردد به آن وقتی که مسجد، محلّ حل و عقد امور باشد، و مسجد محل نقشه‌های جنگ باشد، همه چیز باشد. و مسجدیها باشند که بتوانند کارها را به خوبی انجام بدهند.»⁽¹⁾

معرفی مساجد به عنوان دژهای محکم اسلام

«ملت مسلمان ما به مساجد در تمام بلاد رو آورند، و نهضت را از راه مساجد که دژهای محکم اسلام است، زنده نگه دارند، و با شعارهای اسلامی، نهضت را به پیش برند.»⁽²⁾

«مسجد یک سنگر اسلامی است و محراب محل جنگ است، حرب است. این را می‌خواهند از دست شما بگیرند.»⁽³⁾

مساجد پایه گذار و نگاهدار انقلاب اسلامی

«این مساجد است که این بساط را درست

کرد. این مساجد است که نهضت را درست کرد. در عهد رسول اللَّه هم، و بعد از آن هم تا مدتها، مسجد مرکز اجتماع سیاسی بود؛ مرکز تجییش جیوش بود. «محراب» یعنی مکان حرب؛ مکان جنگ: هم جنگ با شیطان، و هم جنگ با طاغوت. از محرابها باید جنگ پیدا بشود؛ چنانکه پیشتر از محرابها پیدا می‌شد، از مسجدها پیدا می‌شد. ای ملت؛ مسجدهای خودتان را حفظ کنید. ای روشنفکران؛ مسجدها را حفظ کنید، روشنفکر غربی نباشید. روشنفکر وارداتی نباشید. ای حقوقدانها؛ مسجدها را حفظ کنید. بروید به مسجد. نمی‌روید! این مسجدها را حفظ کنید تا این نهضت به ثمر برسد، تا مملکت شما نجات پیدا کند. خداوند ان شاء اللَّه این مسجدها را برای ما حفظ کند.»⁽¹⁾

ترس دشمن از مساجد

«اینها از مسجد می‌ترسند. من تکلیفم را باید ادا کنم، به شما بگویم. شما دانشگاهیها، شما دانشجوها، همه‌تان مساجد را بروید پر

کنید. سنگر است اینجا. سنگرها را باید پر کرد.»⁽¹⁾

«نماز خوب، فحشا و منکر را از یک امّتی بیرون می‌کند. اینهایی که در این مراکز فساد کشیده شده‌اند، اینها آن بی‌نمازها هستند. نمازخوان‌ها در مساجدند و مهیّایند برای خدمت. مسجدها را خالی نکنید. تکلیف است امروز. امروز یک روزی است استثنایی. ما در یک مقطع از عصر واقع شده‌ایم که استثنایی است. ما با ذکر خدا، با اسم خدا پیش بردیم و نماز بالاترین ذکر خداست. اگر در نماز کوتاهی بشود؛ هر کس بگوید خوب من خودم تنهایی می‌روم توی خانه‌ام می‌خوانم، خیر نماز را در جماعت بخوانید. اجتماع باید باشد. مساجد را پر کنید. اینها از مساجد می‌ترسند.»⁽²⁾

تکلیف دانستن حفظ و رونق مساجد

«نروید سراغ کارهای خصوصی خودتان و اختلافاتی که خودتان با هم دارید. نروید سراغ

این. مجهز باشید. مجهز باشید، همان طوری که در اوایل انقلاب بودید. حالا هم باشید و مسجدها را محکم نگه دارید و پر جمعیت کنید. من امروز باید بگویم که تکلیف است برای مسلمانها. حفظ مساجد امروز جزء اموری است که اسلام به او بسته است.»⁽¹⁾

ترس از بی توجهی به مساجد

«مساجد را پر کنید. اگر این مسجد و مرکز ستاد اسلام قوی باشد، ترس از فانتومها نداشته باشید. ترس از امریکا و شوروی و اینها نداشته باشید. آن روز باید ترس داشته باشید که شما پشت بکنید به اسلام. پشت کنید به مساجد.»⁽²⁾

تاکید بر سادگی در ساخت مساجد

« ان شاء الله در کنار ساختن مصلاّی تهران در ساختن بینش کفر ستیزی مسلمانان موفق باشید. ضمنا سادگی مصلاّ باید یاد آور سادگی محلّ عبادت مسلمانان

صدر اسلام باشد و شدیدا از زرق و برق ساختمان‌های مساجد اسلام آمریکایی جلو گیری شود. خداوند تمامی دست اندرکاران بر پا کننده مساجد الله را تأیید فرماید. »⁽¹⁾

راهکارهای احیای مساجد

اشاره

امّا در زمان حاضر برای شکوفا شدن و مرکز امور مردم قرار گرفتن مساجد راهکارهایی به شرح ذیل می‌توان ارائه داد.

یکم. توجّه به مکان های مذهبی از جهت جغرافیایی

پایگاه‌های مذهبی در شهر سازی باید محور مکان‌های عمومی قرار داده شود، به صورتی که مرکز بودن آن‌ها در شهرها مشخص باشد. همانگونه که در گذشته این کار تا حدودی انجام می‌گرفت و مسجدهای جامع هر شهری مرکزیت برای آن شهر داشت. ولی این کار علاوه بر مساجد جامع که برای شهر و مراکز عمومی آن مرکزیت دارد، باید برای هر منطقه از شهر مسجدی در نظر

گرفته شود که برای آن منطقه و مراکز عمومی و آموزشی آن مرکز باشد.

دوّم. توجّه به مکان های مذهبی از جهت پیرامونی

 در هر منطقه مجموعه‌های عمومی که شامل مسجد، مراکز آموزشی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، پایگاه‌های بسیج و پارک و فضای سبز می‌شود در کنار هم تعبیه شوند. این کار فایده‌هایی دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

فایده اوّل: دانش و تخصصی فایده دارد و از آن درست استفاده می‌شود که همراه تخصص ، ایمان باشد و انسان متخصص بداند مسیر درست استفاده از دانش چه مسیری است و از آن در راه رشد و تعالی هم‌نوعان و قرب الهی بهره گیرد و گرنه آسیب آن بیش از سود‌ش می‌باشد. در کنار هم قرار گرفتن مراکز دانش و ایمان باعث پیوند دوباره این دو و پرورش نیروهای آگاه و متعهّد می‌شود. این امر درباره سایر نهادها نیز صادق است و کنار مراکز ایمان قرار گرفتن آنها باعث رشد و بالندگی شان می‌شود.

فایده دوّم: قرار گرفتن پارک و فضای سبز

در هر منطقه در کنار مراکز عمومی باعث برخورداری این مجامع از هوای پاکیزه و محیط با نشاط می‌شود. از نگاهی دیگر قرار گرفتن فضای سبز در کنار فضای کار و دانش و ایمان باعث پالایش پارک‌ها می‌شود و دیگر آنها محیط امنی برای معتادان و افراد فاسد نخواهند بود. و این خود کمک بزرگی برای سالم کردن فضای جامعه و کاستن از ناهنجاری‌ها است که افزون بر تباهی نسل جوان ، هزینه‌های سنگین بر دوش دولت اسلامی می‌گذارد.

 فایده سوّم: از فضای مسجد می‌توان برای محلّ تجمّع مدارس و سایر نهادها و برای گرد‌همایی‌های دیگر استفاده کرد و دیگر لازم نیست هر کدام سالن اجتماعات جداگانه داشته باشند. این امر علاوه بر صرفه جویی در هزینه‌ها باعث بهره برداری این مراکز از محیط معنوی مسجد می‌شود.

سوّم. توجّه به مکان های مذهبی از جهت ساختاری

مساجد نیاز به خرج‌های اضافی و تزئینات ندارند و هر چه ساده تر باشند معنویّت بیشتری خواهند داشت، همان‌طور که سفارش

اسلام و بزرگان دین است، یعنی مساجد وقتی این گونه با تجملات ساخته شوند علاوه بر طولانی شدن زمان ساخت، روح معنوی از آنها گرفته می‌شود و برای کارهای قرآنی و فرهنگی بودجه ای نمی ماند و آن هدفی که خدای علیم از بنای مساجد دارد محقق نمی شود. پس خوب است به جای هزینه‌های اضافی در تزئینات و ساختن مناره، فضای وسیعی برای مسجد در نظر گرفته شود و در کنار آن، مکانی مناسب بدون سقف تعبیه شود تا در زمان‌هایی که هوا مناسب است از آن مکان برای انجام مراسم مذهبی استفاده شود. و همچنین این هزینه‌ها را در ساخت کتابخانه و مراکز فرهنگی در کنار مساجد به کار گیرند.

چهارم. توجّه به مکان های مذهبی از جهت مدیریّت

 مدیریّت مساجد بر اساس آموزه‌های قرآن⁽¹⁾باید در دست کسانی قرار گیرد که از جهت اعتقادی ایمان به خدا و معاد و از نظر عملی اهل برپایی نماز و بخشش و از لحاظ

روحی و روانی شجاع و نفوذ ناپذیر باشند. و اگر مدیریّت به نا‌اهلان سپرده شود مکان‌های مذهبی محلّی برای ترویج بی‌دینی، فساد، تفرقه میان مسلمانان و کمین‌گاه دشمنان اسلام برای فرو‌پاشی جامعه مسلمانان می‌شوند. بنابراین باید این ویژگی‌ها در امام جماعت و اداره کنندگان مسجد لحاظ شود.

پنجم. توجّه به مکان های مذهبی از جهت برنامه ها

محوریت در برنامه و آموزش‌های پایگاه‌های مذهبی و مراکز فرهنگی باید قرآن کریم باشد. پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم درباره این موضوع می‌فرماید: «انّما نصبت المساجد للقرآن؛⁽¹⁾همانا مساجد برای قرآن قرار داده شده‌اند.» بنابراین خوب است آموزش روخوانی، حفظ، تلاوت، مفاهیم، تفسیر و نحوه عمل به دستورهای قرآنی در مساجد به صورت نهادینه توسط مراکز فرهنگی و دینی برقرار شود.

کتابنامه

1.قرآن کریم.

2.ابن بابویه(شیخ صدوق)، محمد بن علی، إعتقادات الإمامیة، قم، کنگره شیخ مفید، 1414ق.

3.ــــــــــــــــ، علل الشرایع، قم، مکتبه داوری، 1381ق.

4.ــــــــــــــــ، کمال الدین و تمام النعمة، قم، نشر اسلامی، 1429ق.

5.ــــــــــــــــ، معانی الاخبار، قم،نشر اسلامی، 1361ش.

6.ــــــــــــــــ، من لایحضره الفقیه، قم، نشر اسلامی، 1413ق.

7.ابن طاووس، علی بن موسی، اللهوف علی قتلی الطفوف، تهران، جهان، 1348ش.

8.ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف اشرف، دار المرتضویة، 1356ش.

9.ابن‌نعمان (شیخ مفید)، محمد بن محمد، الارشاد، قم ، کنگره شیخ مفید، 1413ق.

10.ابن‌هاشم، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، قم، مؤسسه دارالکتاب، 1404ق.

11.حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل‌البیت، 1409ق.

12.حسکانی، عبید الله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران، نشر فرهنگ اسلامی، 1411ق.

13.خوئی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بی‌جا، بی‌نا، 1413ق.

14.راغب أصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت - دمشق، دار القلم - الدار الشامیة، 1412ق.

15.شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، هجرت، 1414 ق.

16.شیخ بهایی، محمد بن حسین، مفتاح الفلاح، بیروت، دار الأضواء، 1405ق.

17.شیخ طوسی، محمد بن الحسن، الأمالی، قم، دار الثقافة، 1414ق.

18.ــــــــــــــــ، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، داراحیاء التراث العربی.

19.ــــــــــــــــ، تهذیب الأحکام، تهران، دارالکتب اسلامیّه، 1407 ق.

20.ــــــــــــــــ، الغیبة، قم، دار المعارف الإسلامیة، 1411ق.

21.ــــــــــــــــ، الفهرست، عراق، مکتبة المرتضویه، بی‌تا.

22.صاحب بن عباد، إسماعیل بن عباد، المحیط فی اللغة، بیروت، عالم الکتاب، 1414ق.

23.صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، 1404 ق.

24.طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، نشر اسلامی، 1417ق.

25.طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، قم، شریف رضی، 1412ق.

26.ــــــــــــــــ، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، 1372ش.

27.طریحی، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، 1375ش.

28.عزیزی، عباس، فضایل و آثار مسجد، قم، نبوغ، 1376ش.

29.عیاشی، محمد بن مسعود، کتاب التفسیر، تهران، چاپخانه علمیه، 1380ق.

30.فراهیدی، خلیل بن أحمد، کتاب العین، قم، نشر هجرت، 1409ق.

31.فخرالدین رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1420ق.

32.قرائتی محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1383ش.

33.کردی ملکی، محمد طاهر، کعبه و مسجد‌الحرام در گذر تاریخ، مترجم: اهادی انصاری، تهران، مشعر، 1387ش..

34.کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتاب اسلامیه، 1407 ق.

35.مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1403ق.

36.مدنی شیرازی، علی خان بن أحمد، الطراز الأول و الکناز، مشهد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، 1384ش.

37.مرتضی عاملی، سید جعفر، الصحیح فی سیرة النبی الاعظم، قم، مؤلّف، 1403ق.

38.مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1374ش.

39.موسوی خمینی، روح الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمة الله، بی تا.

40.نجاشی، احمد بن علی، رجال نجاشی، قم، نشر اسلامی، 1407ق.

41.نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة، تهران، مکتبة الصدوق، 1397ق.

42.نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، قم، مؤلف، 1373ش.

43.ــــــــــــــــ، کوی دوست، قم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1376ش.

44.نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام ، 1408ق.

45.نجفی، سید محمد باقر، مدینه‌شناسی، تهران، مشعر، 1387ش.

نرم‌افزارها

46.نرم افزار نور.

نرم افزار اهل بیت علیهم السلام .