سوژه سخنرانی محرم

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : سوژه سخنرانی محرم/ تالیف جمعی از نویسندگان مجله مبلغان[به سفارش] معاونت تبلیغ و آموزشهای کاربردی حوزه علمیه قم.

مشخصات نشر : قم: حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، ۱۳94.

مشخصات ظاهری : 715ص.3 جلد

فروست : کتابهای مبلغان؛ ۱.

یادداشت : چاپ اول.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : حسین‌بن علی (ع)، امام سوم، ۴ - ۶۱ق -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع : واقعه کربلا، ۶۱ق -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع : عاشورا -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع : واعظان -- راهنمای آموزشی

موضوع : اسلام -- تبلیغات-- اشعار

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۳۴

رده بندی کنگره : BP۴۱/۵/ت۲ ۱۳۸۷

شناسه افزوده : مبلغان (مجله)

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. معاونت تبلیغ و آموزشهای کاربردی

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری.

جلد اول : سخنرانی های کوتاه

8 سخنرانی کوتاه از مکتب عاشورا

مقدمه

عاشورا، مکتبی است درس‌آموز و سرشار از آموزه‌های تعالی‌بخش و بسان خوانی است گسترده، با انبوهی از مائده‌های آسمانی. بی‌گمان، آنان که بر سر این سفره مهمان آیند و طعم این مائده‌ها را بچشند و به‌درستی، درسهای این مکتب را فرا گیرند، آینه‌دار حسین‌علیه السلام شده، وجودشان بازتاب خُلق حسینی خواهد شد و چون سالار شهیدان کربلاعلیه السلام صاحب عزّت و کرامت خواهند شد. ایشان همانند ابا عبد الله‌علیه السلام به قلّه ایثار و جوانمردی و آزادگی خواهند رسید و بسان سرور شهیدان، حق‌طلب و خدامحور خواهند شد. در یک کلام، آن می‌شوند که ابا عبد الله‌علیه السلام برای همان قیام کرد و حماسه خونین عاشورا را رقم زد. چه زیبا علامه اقبال لاهوری به ترسیم فضایل امام حسین‌علیه السلام نشست و قطره‌ای از آن وجود دریاگونه را در سروده‌های خویش باز تابانیده:

آن امام عاشقان پور بتول‌سرو آزادی ز بستان رسول

بر زمین کربلا بارید و رفت‌لاله در ویرانه‌ها کارید و رفت

دشمنان چون ریگ صحرا لا تُعَددوستان او به یزدان هم عدد

سرّ ابراهیم و اسماعیل بودیعنی آن اجمال را تفصیل بود

تا قیامت قطع استبداد کردموج خون او چمن ایجاد کرد

عزم او چون کوهساران استوارپایدار و تند سیر و کامکار

خون او تفسیر هر اسرار کردملّت خوابیده را بیدار کرد

نقش الاّ اللّه بر صحرا نوشت‌سطر عنوان نجات ما نوشت

رمز قرآن از حسین آموختیم‌ز آتش او شعله‌ها اندوختیم

تار ما از زخمه‌اش لرزان هنوزتازه از تکبیر او ایمان هنوز

ای صبا ای پیک دورافتادگان‌اشک ما بر خاک پاک او رسان ⁽¹⁾

جاذبه آن حقیقت بزرگ و آن شهید جاودانه، تنها در سرزمینهای اسلامی محصور نماند؛ بلکه در آن سوی جغرافیای کره خاکی، یعنی مغرب زمین نیزه دلهای بیدار و جانهای مشتاق را مسحور خویش ساخت و زبانشان را به ستایش از خویش گویا کرد؛ برای نمونه «ارمان رنو» فرانسوی در رثای آن حضرت و یارانش چنین می‌گوید:

«حسین علیه السلام‌ پس از پدر و برادر که آن دو نیز در راه خدا شهید شدند - به زیر چکمه استبداد جان داد. یارانش هفتاد و دو تن بودند. و دشمنانش ده هزار؛ و او همسر و فرزندانش را در پسِ تپّه‌ای پناه داده بود. از آسمان آتش می‌بارید و زمین سوزان بود. مردان، تشنه افتخار بودند و کودکان تشنه آب. سرانجام، حسین علیه السلام‌ که همه یاران و فرزندانش را از دست داده بود، خود نیز با پیکری خونین و چاک چاک بر زمین افتاد. از آن پس، هر شامگاه، آسمان خون می‌گرید و وحوش کوه و صحرا نالان‌اند و من بر آن رادمردانی که آن روزها در صحرای کربلا و در راه عشق بی‌پایان به خدا، زندگی و هستی خود را از دست دادند، رشک می‌برم و غبطه می‌خورم.» ⁽¹⁾

مقاله حاضر، مروری است بر برخی آموزه‌های متعالی مکتب عاشورا در زمینه‌های اخلاقی، عرفانی، فرهنگی، اقتصادی و خانوادگی که به صورت هشت سخنرانی کوتاه، تهیه و تنظیم شده است.

برپا داشتن نماز

چرا نماز، مورد اهتمام فوق العاده اهل بیت‌علیهم السلام بوده است؟ تا آنجا که در میدان جنگ نیز نماز را اقامه می‌کردند. چرا سید الشهدا که برای جان یاران خویش ارزش فراوانی قائل بود، حاضر شد تعدادی از اصحابش سپر او شوند و بدین‌گونه جان خویش را از دست بدهند، تا آن حضرت در آن دشوارترین شرایط، نماز خود را ادا کند؟

حقیقت، این است که نماز، ارتباط بی‌واسطه با خداوند و معراج نمازگزار است و انسان را به مقام قرب پروردگار می‌رساند، پس دارای اهمیت فراوان است؛ اما به نظر می‌رسد، اقامه نماز منحصر در این دلیل نبوده و دلیل دیگری نیز در کار باشد. علت دیگری که می‌توان برای آن در نظر گرفت این است که این امر، عبادتی است که در آن، حتی پیش از ارتباط درست با پروردگار، سخن از رابطه صحیح با بندگان خداوند و ادای حقوق آنان نیز در میان است؛ گرچه در پستوی خانه و در مکانی کاملاً خلوت، آن فریضه، اقامه شود.

پروردگار، نمازی را می‌پذیرد که در مکانی مباح خوانده شود، و غصبی نباشد و با لباسی خوانده شود که حاصل تاراج دارایی کسی نباشد؛ و با آب وضویی ادا شود که دزدی و مال دیگران نباشد. خلاصه اینکه پیش از حقوق پروردگار، حقوق انسانها در آن رعایت شده باشد؛ و پیش از خداگرایی، دگرگرایی در آن جلوه‌گر باشد. این‌گونه است که در نهاد نماز - این نماد ارتباط با خدا، یک حقوق بشر بزرگ، تعبیه شده است. این نیز می‌تواند دلیل دیگر اهتمام امامان معصوم‌علیهم السلام به‌ویژه سالار شهیدان‌علیه السلام به اقامه این فریضه الهی؛ حتی در ظهر عاشورا باشد.

به تعبیر استاد شهید مرتضی مطهری: «انسان وقتی که می‌خواهد نماز بخواند، به راستی می‌خواهد خود را یک انسان واقعی بکند و بنمایاند؛ زیرا یک انسان واقعی، آن کس است که اوّلاً: حقوق اجتماعی را محترم بشمارد و نمازگزار، اوّل چیزی که توجه دارد این است که آب وضو و محلّ وضو و لباس و مکان او غصبی نباشد، و ثانیاً: یک انسان واقعی، وقت‌شناس و اهل انضباط است، و نمازگزار در پنج وقت یا سه وقت، همیشه خود را حاضر می‌دارد، و ثالثاً: نمازگزار قبله‌شناس است، می‌داند به کدام سو متوجه شود.

قبله او جایی است که آنجا به دست ابراهیم بنا شده است نه با دست ستمگر و دزد؛ جایی است که آنجا مظهر فرهنگ و معارف دین است، نه مثلاً لندن و یا واشینگتن و یا مسکو، و رابعاً: نمازگزار خود را از آلودگیها و نجاستها پاکیزه نگه می‌دارد، و خامساً: احساسات و غرایز خود را کنترل می‌کند، و برای مدتی نه می‌خورد و نه می‌خوابد و نه می‌گرید و نه می‌خندد و نه به این طرف و آن طرف متوجه می‌شود، و سادساً: عالی‌ترین اذکار، مانند تکبیر و تسبیح و تحمید را تکرار می‌کند.

پیغمبران دو هدف داشته‌اند: یکی کشاندن قلبها و روحها به عالم بالا همان‌گونه که در قرآن کریم می‌خوانیم: «یأَیهَا النَّبِیُّ إِنَّآ أَرْسَلْنَکَ شَهِدًا وَ مُبَشِّرًا وَ نَذِیرًا * وَ دَاعِیا إِلَی اللَّهِ بِإِذْنِهِ‌ی»؛ ⁽¹⁾ «ای پیامبر! ما تو را فرستادیم تا شاهد و بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده باشی و به اذن حق، خلق را به سوی خدا دعوت کنی.» و دیگری برقرار کردن عدالت در اجتماع که می‌فرماید: «لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَینَتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَبَ وَ الْمِیزَانَ لِیقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»؛ ⁽²⁾ «همانا ما پیامبران را با ادّله و معجزات به سوی خلق فرستادیم و برایشان کتاب و میزان (عدل) نازل کردیم تا مردم به راستی و عدالت گرایند.» نماز هم به هدف اولی پیامبران کمک می‌کند و هم به هدف دوّمی. نماز که مذکّر ایمان است، پشتوانه عدالت اجتماعی و اصل مساوات و رعایت حقوق اجتماعی نیز می‌باشد و سرّ موفقیت اسلام، این است که عدالت و عبادت را به هم توأم کرده است.» ⁽³⁾

نکته پایانی و قابل توجه در باره این فریضه آنکه، نماز پیش از آنکه ذکر بنده از خداوند باشد، یادکرد خدا از بنده خویش است. نخست، این خداوند است که به یاد بنده‌اش می‌افتد و آن‌گاه بنده او بر اثر این توجه پروردگار، به یاد خداوند توفیق می‌یابد.

پس اقامه نماز راستین، نشانه کشش پروردگار به بنده خویش و ترک آن، علامت نبود محبت خداوند به بنده‌اش است. به تعبیر زیبای حافظ:

تا که از جانب معشوقه نباشد کششی کوشش عاشق بیچاره به جایی نرسد ⁽¹⁾

حقیقت یادشده در تفسیر مجمع البیان، ذیل آیه شریفه «إِنَّ الصَّلَوةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَآءِ وَ الْمُنکَرِ وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ»؛ ⁽²⁾ «همانا نماز از کار زشت و ناپسند باز می‌دارد، و قطعاً یاد خدا بالاتر است.» این‌گونه آمده است: «وَلَذِکْرُ اللّه اکبر؛ یعنی خدا با ارزانی داشتن رحمت خویش بر شما، پیش از فرمانبرداری شما از او یادتان می‌کند. و این یاد خدا از شما، بزرگ‌تر است از یاد شما از او.» ⁽³⁾

نماز شب عاشورا

راوی می‌گوید:

«وَلَمَّا رَأیَ الْحُسَینُ حِرْصَ الْقَوْمِ عَلَی تَعْجِیلِ الْقِتَالِ وَ قِلَّةِ انْتِفَاعِهِمْ بِمَواعِظِ الْفِعَالِ وَ الْمَقَالِ، قَالَ لِاَخِیهِ الْعَبَّاسِ‌علیه السلام: «اِنِ اسْتَطَعْتَ اَنْ تَصْرِفَهُمْ عَنَّا فِی هَذَا الْیوْمِ فَافْعَلْ، لَعَلَّنَا نُصَلِّی لِرَبِّنَا فِی هَذِهِ اللَّیلَةِ فَاِنَّهُ یعْلَمُ اِنِّی اُحِبُّ الصَّلاَةَ لَهُ وَ تِلاَوَةَ کِتَابِهِ؛ ⁽¹⁾ چون حسین‌علیه السلام دید که در روز تاسوعا سپاه ابن زیاد در شروع جنگ، بسیار عجله و شتاب دارند، و موعظه و نصیحت گفتاری و عملی در آنان اثر نمی‌گذارد، به برادرش عباس‌علیه السلام فرمود: اگر می‌توانی این سپاه را امروز از ما منصرف کنی، این کار را بکن! تا یک امشب را به نماز بپردازیم؛ زیرا خدا می‌داند که من به نماز و تلاوت قرآن علاقه دارم.»

سپس راوی چنین ادامه می‌دهد: «عباس آمد و درخواست امام حسین‌علیه السلام را با آنان در میان گذاشت عمر بن سعد سکوت کرد و گویا مایل نبود در جنگ، تأخیری رخ دهد. عمر بن حجّاج زبیدی گفت: «به خدا قسم! اگر هر کس دیگری چنین درخواستی می‌کرد، می‌پذیرفتیم. چگونه از حسین‌علیه السلام نپذیریم، و حال آنکه او از آل محمّد است.»

پس قبول کردند و جنگ، یک روز به تأخیر افتاد. راوی می‌گوید: «وَباتَ الْحُسَینُ‌علیه السلام وَ اَصْحَابُهُ تِلْکَ اللَّیلَةِ، وَلَهُمْ دَوِیٌّ کَدَوِیِّ النَّحْلِ مَا بَینَ رَاکِعٍ وَ سَاجِدٍ وَ قَاعِدٍ؛ ⁽¹⁾ حسین‌علیه السلام و یارانش آن شب را در حالی که زمزمه‌ای چون زمزمه زنبور عسل، بر اثر دعا و نیایش داشتند، در رکوع و سجود و در حال نشسته به صبح رسانیدند.»

روضه

آخرین نماز امام حسین‌علیه السلام در روز عاشورا اتفاق افتاد. چون وقت نماز ظهر فرا رسید، مردی از یاران آن حضرت به نام «ابو ثمامه صیداوی» به آن حضرت عرض کرد: «ای ابا عبد اللّه! جانم به فدایت! این گروه به ما نزدیک شده‌اند و به خدا سوگند که پیش از تو، من باید کشته شوم و دوست دارم چون خدا را ملاقات می‌کنم با تو نماز خوانده باشم.» امام حسین‌علیه السلام سر به سوی آسمان برداشت و فرمود: «نماز را تذکّر دادی، خدای تو را از نمازگزاران قرار دهد.» آن‌گاه امام حسین‌علیه السلام زهیر بن قین و سعید بن عبد اللّه را گفت در جلوی آن حضرت بایستند تا او نماز ظهر بگذارد، پس امام‌علیه السلام با نیمی از یارانش نماز خوف به جای آوردند.» ⁽²⁾

خوشا آنان که اللّه یارشان بی‌که حمد و قل هو اللّه کارشان بی

خوشا آنان که دایم در نمازندبهشت جاودان بازارشان بی ⁽³⁾

خیرخواهی‌

یکی از وظایف مسلمانان در برابر یکدیگر، خیرخواهی است. امام صادق‌علیه السلام در این باره می‌فرماید: «عَلَیکُمْ بِالنُّصْحِ لِلّهِ فِی خَلْقِهِ فَلَنْ تَلْقَاهُ بِعَمَلٍ اَفْضَلَ مِنْهُ؛ ⁽¹⁾ بر شما باد به خیرخواهی برای خدا نسبت به خلق او که هرگز خداوند را با عملی بهتر از این کار ملاقات نخواهی کرد.»

از نگاه آموزه‌های دینی، دایره خیرخواهی، تنها به دوستان، محصور نمی‌شود؛ بلکه انسان کامل از نگاه اسلام، فردی است که خیرخواه همگان است؛ حتی در باره آنان که در باره او ناسپاسی کردند و دشمنی ورزیدند.

شمس تبریزی در این باره چنین می‌گوید: «انسان کامل، خودخواه نیست، دیگر خواه است، غمخوار عالَم است. او خود را در برابر مردمان، مسئول می‌پندارد و در خود برای آنان احساس پیام و رسالت و وظیفه رهنمونی و دستگیری می‌کند. انسان کامل می‌خواهد بیخبران را بیاگاهاند و ناپختگان را از خامی به بلوغ و کمال رهنمون گردد. او حتی در برابر ناسپاسی و حق‌ناشناسی مردمان و نیز در برابر آزار آنان، همچنان و بیش از هر هنگام، غمخوار ایشان است.» ⁽²⁾

نمونه‌ای از خیرخواهی را حتی برای کینه‌توزان و کج‌اندیشان، در سوره مبارکه یس می‌خوانیم؛ آنجا که یکی از پیروان راستین پیامبران در میان مردم آمد و آنها را به پیروی از انبیا و پرستش پروردگار دعوت فرمود و بر این دعوت خویش، برهان نیز اقامه کرد؛ اما آنان در برابر این خیرخواهی، وی را به شهادت رساندند و به خیال خود، او را از سر راهشان برداشتند.» ⁽¹⁾

در اینجا قرآن کریم، اوج خیرخواهی این پیرو راستین پیامبر را آن‌گاه که کشته شد و به عالَم برزخ و بهشت وارد شد، این‌گونه بیان می‌فرماید: «قِیلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قَالَ یلَیتَ قَوْمِی یعْلَمُونَ * بِمَا غَفَرَ لِی رَبِّی وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُکْرَمِینَ»؛ ⁽²⁾ « سرانجام به جرم ایمان کشته شد، و بدو گفته شد: به بهشت در آی. او از سر خیرخواهی و دلسوزی گفت: ای کاش، قوم من می‌دانستند که پروردگارم چگونه مرا آمرزید و مرا در زمره عزیزان قرار داد.»

حکیم نظامی گنجه‌ای در این باره چه زیبا سروده است:

ز ما رنجه و راحت اندوز ماچراغ شب و مشعل روز ما ⁽¹⁾

در مکتب عاشورا نمونه‌هایی از اوج خیرخواهی سالار شهیدان‌علیه السلام را می‌بینیم؛ آنجا که وقتی برخی برای یاری آن حضرت عذر آوردند و بهانه تراشیدند، آن حضرت از روی خیرخواهی و برای آنکه آنان دچار عذاب الهی نشوند، توصیه می‌کند که از آن مکان فاصله گیرند؛ چرا که اگر باشند و فریاد «هَلْ مِنْ نَاصِر» حسین را بشنوند و به یاری او برنخیزند، گرفتار دوزخ خواهند شد. اکنون دو نمونه از این خیرخواهی:

نمونه اوّل: عمرو بن قیس مشرقی گوید که من و پسرعمویم در قصر بنی مقاتل، خدمت حسین‌علیه السلام رسیدیم و بر او سلام کردیم. حضرت پرسید: «آیا به یاری من آمده‌اید؟» گفتم: «مردی عیالمندم، و مال بسیاری از مردم نیز، نزد من است؛ چون نمی‌دانم کار شما به کجا می‌انجامد. می‌ترسم که امانت مردم ضایع شود. پسر عمویم نیز مانند همین سخن را به زبان آورد. حسین‌علیه السلام فرمود: «پس، از اینجا بروید تا فریاد مرا نشنوید و اثری از من نبینید که به راستی هر کس، فریاد ما را بشنود و یا (از دور) سیاهی و شبح ما را ببیند؛ ولی درخواست ما را نپذیرد و به فریاد ما نرسد، بر خدای بلندمرتبه واجب است که او را با خواری به جهنم اندازد.» ⁽²⁾

نمونه دوم: ضحاک بن عبد اللّه مشرقی همدانی می‌گوید که من و مالک بن نضر ارحبی بر ابا عبد اللّه‌علیه السلام وارد شدیم، پس سلام کردیم و در محضر وی نشستیم. آن حضرت، خوش‌آمد گفت و پاسخ سلام ما را داد و پرسید: «به چه منظوری نزد من آمده‌اید؟» عرض کردیم: «برای سلام و درخواست عافیت برای شما و اینکه به شما خبر دهیم که مردم کوفه برای جنگ با شما آماده‌اند.»

امام‌علیه السلام فرمود: «حَسْبُنَا اللّهُ وَ نِعْمَ الْوکیل نِعْمَ المولی و نعم النصیر؛ خدا برای ما بس است و او سرپرست و مددکار خوبی است.»

وقتی خواستیم از او جدا شویم و خداحافظی کنیم، فرمود: «چه مانعی دارد که مرا یاری کنید؟» مالک بن نضر که همراه من بود گفت: «هم قرض داریم و هم گرفتار زن و فرزند هستیم.» من گفتم: «گرچه مرا نیز همین گرفتاریهای قرض و زن و بچه هست؛ ولی حاضرم تو را همراهی، و در راه تو فداکاری کنم؛ اما به آن شرط که هرگاه بی‌کس ماندی و یاری من برای تو سودی نداشت، اجازه بدهی شما را رها کنم و در پی کار خویش بروم.»

امام، شرط مرا پذیرفت. پس من نزد وی ماندم تا آنکه روز عاشورا فرا رسید و یاران او به شهادت رسیدند و از اصحاب امام جز دو نفر باقی نماند؛ آن‌گاه به حسین‌علیه السلام عرض کردم: «ای فرزند پیامبر خدا! مرا با تو قرار بر این بود که تا یاورانی داشته باشی همراه تو بمانم، و شما را یاری کنم، ولی هنگامی که یاران و همراهان تو کشته شدند، آزاد باشم و بروم. هم اکنون زمان آن فرا رسیده است.»

فرمود: «راست گفتی؛ اما چگونه از دست این لشکر بزرگ می‌گریزی؟ اگر می‌توانی، راهی برای فرار پیدا کن. مرا با تو کاری نیست.» هنگامی که مرا اجازه رفتن داد، اسب خویش را که از قبل در میان خیمه‌ای پنهان کرده بودم - و خود پیاده می‌جنگیدم - از خیمه بیرون آوردم و سوار شدم و با تازیانه بر او زدم؛ به‌گونه‌ای که روی سم پاهای خود بلند شد، آن‌گاه افسارش را رها کردم تا پیش بتازد؛ دشمن که این حالت را دید، ناگزیر راه را باز کرد و من صفهای آنان را شکافتم و بیرون آمدم و گریختم. من آن روز دو نفر از دشمنان امام‌علیه السلام را کشتم و دست فرد دیگری را قطع کردم؛ حسین‌علیه السلام این کار من را تحسین کرد؛ به‌گونه‌ای که چند بار فرمود:

«لاَ تَشَلْ، لاَ یقْطَعَ اللّهُ یدَکَ، جَزاکَ اللَّهُ خَیراً مِنْ اَهْلِ بَیتِ نَبِیکَ صَلَّی اللّهُ علیه و آله؛ ⁽¹⁾ دستت درد نکند و شل نشود. خدا هرگز نگذارد دست تو قطع شود و پروردگار، پاداش نیکویی به سبب خاندان پیامبرصلی الله علیه وآله به تو عنایت کند.»

روضه

امام حسین‌علیه السلام خیرخواهی را بدانجا رسانیده بود، که حتی خواهان سعادت و نجات دشمنان خویش نیز بود؛ اما آنان در برابر ایشان چه پاسخی دادند؟! آنها حتی به طفل شیرخوار او نیز رحم نکردند؛ آن‌گاه که امام برای وداع، مقابل خیمه آمد و به خواهرش فرمود: «ناوِلِینِی وَلَدِیَ الصَّغِیرَ حَتّی اَوْدَعَهُ؛ فَاَخَذَهُ وَاَوَمَأَ اِلَیهِ لِیقَبِّلَهُ فَرَماهُ حَرْمَلَةُ بْنِ الْکاهِلِ الْاَسَدِی بِسَهْمٍ فَوَقَعَ فِی نَحْرِهِ فَذَبَحَهُ فَقالَ لِزِینَبَ: خُذِیهِ، ثُمَّ قالَ: هُوِّنَ عَلَیَّ ما نَزَلَ بِی اِنَّهُ بِعَینِ اللَّهِ، ⁽¹⁾ ثُمَّ حَفَرَ لَهُ عِنْدَ الْفُسْطاطِ حَفِیرَةً فِی جَفْنِ سَیفِهِ فَدَفَّنَهُ فِیها بِدِمائِهِ؛ ⁽²⁾ فرزند خردسالم را بده تا با او وداع کنم؛ طفل را گرفت و خواست ببوسد که ناگاه حرملة بن کاهل اسدی، او را هدف تیر قرار داد و آن تیر در حلق او جای گرفت و او را ذبح کرد. پس به زینب فرمود: او را بگیر! آن‌گاه فرمود: چون این حادثه در برابر دیدگان خداست، بر من آسان است. در این هنگام، کنار خیمه با نوک شمشیرش، قبری ساخت و او را با همان وضع خون‌آلود دفن کرد.»

بخواب ای نوگل پژمان پرپربخواب ای غنچه نشکفته، اصغر

بخواب آسوده اندر دامن خاک‌ندیده دامن پر مهر مادر

بخواب و خواب راحت کن شب و روزکه خاموش است صحرا بار دیگر

همه افتاده، در خواب‌اند و خاموش‌تویی صحرا و چندین نعش بی‌سر

ایثار

جهان، پیشرفتهای مادی، علمی و معنوی خویش را وامدار ایثارگران است؛ آنها که از مال و جسم و جان خویش، مایه گذاشتند تا آدمیان را مهمان انواع برکتها کنند؛ آنان که سوختند تا به جمع بشر روشنایی بخشند؛ گریستند تا بر لبهای دیگران شکوفه خنده بنشانند و بار غم به دوش کشیدند تا برای دیگران، شادمانی به ارمغان آورند.

حضرت علی‌علیه السلام می‌فرماید: «خَیرُ الْمَکارِمِ الْاِیثارِ؛ ⁽¹⁾ بهترین مکارم اخلاق، ایثار است.»

آن حضرت در حدیثی دیگر در این‌باره فرموده است: «عِنْدَ الْاِیثارِ عَلَی النَّفْسِ تَتَبَینُ جَواهِرَ الْکُرَماءِ؛ ⁽²⁾ نزد ایثار بر جان، گوهرهای (درونی) کریمان آشکار می‌شود.»

شاعره معاصر، پروین اعتصامی در داستانی نمادین، نمونه زیبایی از ایثار را به رشته نظم درآورده است. در این حکایت چنین می‌خوانیم: «شبی شاهدی (شخصی) با شمعی به گفتگو پرداخت و از هنرنماییها و شاهکارهای خویش که در دل آن شب، موفق به انجام آن شده بود، سخن به میان آورد و آنها را به رُخ شمع می‌کشید؛ و در این ستایش از خویش تا آنجا پیش رفت که با طعنه به شمع گفت:

تو به گرد هنر من نرسی زان که من بذل سر و تن کردم ⁽¹⁾

بدین‌گونه، آن شخص از این نکته مهم غافل شده بود که اگر روشنایی حاصل از ایثار شمع و اشک ریختن و پرتوافکندن اونبود، وی توان انجام دادن هیچ یک از آن هنرنماییها را نداشت. اینجا بود که شمع برای آنکه وی را از این بی‌خبری بیرون آورد و متوجه ایثار خود کند، در پاسخ او می‌گوید:

شمع خندید که بس تیره شدم‌تا ز تاریکی‌ات ایمن کردم

پی پیوند گهرهای تو بس‌گهر اشک به دامن کردم

گریه‌ها کردم و چون ابر بهارخدمت آن گُل و سوسن کردم

خوشم از سوختن خویش از آنک‌سوختم بزم تو روشن کردم

خرمن عمر من ار سوخته شدحاصل شوق تو خرمن کردم

کارهایی که شمردی بر من‌تو نکردی همه را من کردم ⁽¹⁾

یکی از عارفان بزرگ گفت که هیچ کس بر من، چنان غلبه نکرد که جوانی از بلخ؛ از حج می‌آمد؛ مرا گفت: «حدّ زهد نزد شما چیست؟» گفتم: «چون بیابیم بخوریم و چون نیابیم صبر کنیم.» گفت: «سگان بلخ نیز همین صفت را دارند.» پس من او را گفتم: «حدّ زهد نزد شما چیست؟» گفت: «ما چون نیابیم صبر کنیم و چون بیابیم ایثار کنیم.» ⁽²⁾

بی‌گمان، خدمت بزرگ سالار شهیدان به جهان بشری، در سایه ایثار و جانفشانی آن حضرت بوده است. آن حضرت و دیگر شهدای کربلا با خورشید ایثار خویش، فرا راه آدمیان را روشن کردند، و بر اثر این فروغ ایثار بود که زمینه رویش انواع خوبیها و نیکیها در میان جامعه انسانی فراهم شد.

به تعبیر استاد شهید مرتضی مطهری‌رحمه الله: «همه کسانی که به بشریت به‌گونه‌ای خدمت کرده‌اند، حقی به بشریت دارند؛ ولی هیچ کس حقی به اندازه حق شهدا بر بشریت ندارد؛ چرا که شهید، آن کسی است که با فداکاری و از خودگذشتگی خود و با سوختن و خاکستر شدن خود محیط را برای دیگران مساعد می‌کند.

مَثَل شهید مَثَل شمع است که خدمتش از نوع سوخته شدن و فانی شدن و پرتوافکندن است، تا دیگران در این پرتو که به بهای نیستی او تمام شده، بنشینند و آسایش بیابند و کار خویش را انجام دهند. آری، شهدا شمع محفل بشریت‌اند؛ سوختند و محفل بشریت را روشن کردند. اگر این محفل، تاریک می‌ماند، هیچ دستگاهی نمی‌توانست کار خود را آغاز کند یا ادامه بدهد.

انسان که در روز در پرتو خورشید تلاش می‌کند و یا شب در پرتو چراغ یا شمع، کاری انجام می‌دهد، به همه چیز توجه دارد، جز به آنچه پرتوافشانی می‌کند که اگر پرتوافشانی او نبود، همه حرکتها متوقف و همه جنب و جوشها راکد می‌شد.

شهدا پرتوافشانان و شمعهای فروزنده اجتماع‌اند که اگر پرتوافشانی آنها در ظلمات استبدادها و استعبادها نبود، بشر ره به جایی نمی‌برد. ⁽¹⁾پشت سر هر شهادتی یک روشنایی پیدا می‌شود. در حقیقت، شهادت برای اجتماع، نوعی تصفیه نفس است برای اجتماع.» ⁽²⁾

جان است و از محبت جانان دریغ نیست‌اینم که دست می‌دهد ایثار کنم ⁽¹⁾

مصداق بارز ایثار

برای «ایثار» و گذشتن از همه هستی خویش در راه خدا، چه نمونه‌ای بهتر از حضرت عباس‌علیه السلام می‌توان یافت. او بزرگ‌ترین جانباز و ایثارگر کربلا بود که بر قلّه ایثار جای گرفت؛ کسی که امام سجادعلیه السلام در ستایش از او فرمود: «رَحِمَ اللَّهُ الْعَباسَ، فَلَقَدْ آثَرَ وَاُبْلِیَ وَفَدّی اَخاهُ بِنَفْسِهِ حَتّی قَطَعَتْ یداهُ، فَاَبْدَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهِما جَناحَینِ یطِیرُ بِهِما مَعَ الْمَلائِکَةِ فِی الْجَنَّةِ کَما جَعَلَ لِجَعْفَرِ بْنِ اَبِی طالِب‌علیه السلام؛ ⁽²⁾ خدا رحمت کند عباس‌علیه السلام را که ایثار کرد و دچار مصائب شد و جانش را برای برادرش حسین‌علیه السلام فدا کرد تا آنجا که دستهایش در این راه قطع شد. خداوند به جای آن دو دست، دو بال به او عنایت کرد که با آن دو بال در بهشت، همراه فرشتگان پرواز می‌کند؛ چنان‌که خداوند به جعفر بن ابی طالب‌علیه السلام نیز به جای دو دستش که در جنگ موته قطع شد دو بال عنایت کرد که در بهشت به پرواز درآید. »

آن‌گاه امام سجادعلیه السلام افزود: «وَاِنَّ لِلْعَباسِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ مَنْزِلَةٌ یغْبِطُهُ بِها جَمِیعُ الشُّهَداءِ یوْمَ الْقِیامَةِ؛ ⁽³⁾ برای عباس‌علیه السلام در پیشگاه خداوند بزرگ، مقامی بس ارجمند است که همه شهیدان در روز قیامت، از آن مقام حسرت می‌خورند.»

روضه

شاعر درباره حضرت عباس‌علیه السلام سروده است:

اَحَقُّ النَّاسِ اَنْ یبْکی عَلَیهِ‌فَتیً اَبْکَی الْحُسَینَ بِکَرْبَلاء

اَخُوهُ وَابْنُ وَالِدِهِ عَلِیٍ‌اَبُو الْفَضْلِ الْمُضَرَّجِ بِالدِّماءِ

وَمَنْ وَاساهُ لا یثْنِیهُ شَی‌ءٌوَ جادَلَهُ عَلی عَطَشٍ بِماءٍ

سزاوارترین مردم برای گریستن، جوانمردی است که حسین‌علیه السلام را در کربلا به گریه انداخت: برادر حسین و فرزند پدر او، یعنی ابو الفضل به خون آغشته؛ آنکه با حسین‌علیه السلام مواسات و همراهی کرد و هیچ چیز را از همراهی‌اش باز نداشت و در حال تشنگی به آب فرات رسید و چون حسین تشنه بود، آب نیاشامید. ⁽¹⁾

آن‌گاه که عباس برای آوردن آب برای اطفال تشنه‌کام، صف دشمن را درهم شکست و وارد شریعه فرات شد، خواست مقداری آب بنوشد؛ اما یاد عطش حسین و اهل بیت و کودکان، او را از نوشیدن آب بازداشت. پس آب را ریخت و این اشعار را زمزمه کرد:

یا نَفْسُ مِنْ بَعْدِ الْحُسَینِ هُونِی‌وَ بَعْدَهُ لا کُنْتِ اَنْ تَکُونِی

هذَا الْحُسَینُ شارِبُ الْمَنُونِ‌وَ تَشْرَبِینَ بارِدَ الْمُعِینِ

ای نفس! زندگی بعد از حسین، خواری و ذلّت است، و بعد از او نمانی تا این ذلّت را ببینی؛ این حسین است که شربت مرگ می‌نوشد و تو آب سرد و گوارا می‌نوشی؟! ⁽¹⁾

افسوس که عباس به آرزویش نرسید، وبا همه اشتیاقی که داشت، نتوانست مشک آب را به تشنه‌کامان برساند:

پس فرو بارید بر او تیر تیزمشک شد بر حالت او اشک ریز

آن چنان گریید بر او چشم مشک‌تا که چشم مشک خالی شد ز اشک

همچنین در این‌باره سروده‌اند:

عشاق چون به درگه معشوق رو کننداز آب دیدگان، تن خود شستشو کنند

قربان عاشقی که شهیدان کوی عشق‌در روز حشر، رتبه او آرزو کنند

درگاه او که درگه باب الحوائج است‌باب الحوائجش همه جا گفتگو کنند

رضا و تسلیم در برابر خواست پروردگار

آنکه خداوند را به حکمت و عدالت می‌شناسد و از این نکته، آگاه است که خداوند جز به صلاح بنده‌اش رفتار نمی‌کند، در برابر مشیت او تسلیم، و به قضا و قدرش راضی می‌شود. چنین کسی همان‌گونه که در خوشیها خرسند است، در ناخوشیها نیز، سر بر آستان رضا می‌ساید و تسلیم حضرت دوست است.

خواجه نصیر الدین طوسی‌رحمه الله می‌گوید: «مقام رضا، ثمره محبت است و اهل حقیقت را مطلوب این باشد که از خدای تعالی راضی باشند و آن چنان باشد که ایشان را هیچ حالی از احوال مختلف، مانند: مرگ و زندگانی و بقا و فنا و رنج و راحت و غنا و فقر، مخالف طبع او نباشد و یکی را بر دیگری ترجیح ننهد؛ چه او می‌داند که همه آنها از باری تعالی است. پس هر چه پیش ایشان آید بدان راضی باشند. و صاحب مرتبه رضا همیشه در آسایش باشد؛ چه او را بایست و نبایست نباشد؛ بلکه بایست و نبایست او همه بایست باشد و هر که به رضا رسید به بهشت رسید.» ⁽¹⁾

در حکایتی آمده است که نزد امام حسین‌علیه السلام گفتند که اباذررحمه الله گفته است:

«نزد من درویشی بهتر از توانگری و بیماری بهتر از تندرستی است.» امام‌علیه السلام فرمود: «رحمت بر اباذر باد؛ اما من می‌گویم که هر که کار خویش با خدا گذاشت (به هر چه او مقدّر کرد، راضی است) و هرگز تمنا نکند؛ مگر آن چیز را که خدا برای وی اختیار (و مقدّر) فرموده است.» ⁽¹⁾

باباطاهر چه زیبا در این‌باره سروده است:

یکی درد و یکی درمون پسنددیکی وصل و یکی هجرون پسندد

مو از درمون و درد و وصل و هجرون‌پسندم آنچه را جانون پسندد ⁽²⁾

بی‌گمان آن اعتماد به نفس و آرامش ژرفی که بر روح ابا عبد اللّه‌علیه السلام حاکم بود - با آنکه از شهادت و مصیبتهای پیش‌رو آگاه بود - ریشه در رضامندی آن حضرت در برابر مشیت پروردگار داشت؛ و اینکه آن حضرت سر تسلیم در برابر آستان معبود فرود آورده بود و از مقدّرات خداوند راضی بود.

آن حضرت در سخنی شیوا در این‌باره می‌فرماید: «رِضَی اللَّهِ رِضانا اَهْلَ الْبَیتِ نَصْبِرُ عَلی بَلائِهِ وَیوَفِّینا اَجْرَ الصَّابِرِینَ؛ ⁽³⁾ آنچه خداوند به آن خشنود است ما اهل بیت هم خشنودیم، و بر بلیاتی که از جانب خدا است صبر می‌کنیم و او مزد صابران را به ما عطا می‌کند.»

ای دل بیا که تا به خدا التجا کنیم‌وین درد خویش را ز در او دوا کنیم

سر در نهیم در ره او هر چه باد بادتن در دهیم و هر چه رسد مرحبا کنیم

چون دوست دوست داشت که ما خون دل خوریم‌از دشمن حسود، شکایت چرا کنیم

او هر چه می‌کند چو صواب است و محض خیرپس ما چرا حدیث ز چون و چرا کنیم

بر کارها چو بند مشیت نهاد حق‌ما نیز کار خود به مشیت رها کنیم ⁽¹⁾

روضه

امام حسین‌علیه السلام والاترین نمونه «تسلیم و رضا» در برابر اراده پروردگار بود، که حتی در دشوارترین شرایط نیز، جز به رضای خداوند نیندیشید، و در سخت‌ترین لحظه‌ها، تنها به آفریدگارش امیدوار بود و بس «زبان‌حال آن حضرت، این بوده است:

در دایره قسمت ما نقطه تسلیمیم‌لطف آنچه تو اندیشی، حکم آنچه تو فرمایی

فکر خود و رأی خود در عالم رندی نیست‌کفر است در این مذهب، خودبینی و خودرایی ⁽¹⁾

حضرت ابا عبد اللّه‌علیه السلام در صبح عاشورا، این‌گونه با پروردگار خویش به مناجات نشست: «اللَّهُمَّ اَنْتَ ثِقَتِی فِی کُلِّ کَرْبٍ وَ رَجَایی فِی کُلِّ شِدَّةٍ وَ اَنْتَ لِی فِی کُلِّ اَمْرٍ نَزَلَ بِی ثِقَةٌ وَ عُدَّةٌ، کَمْ مِنْ هَمٍّ یضْعُفُ فِیهِ الْفُؤادُ وَ تَقِلُّ فِیهِ الْحِیلَةُ وَ یخْذُلُ فِیهِ الصَّدِیقُ وَ یشْمُتُ فِیهِ الْعَدُوُّ وَ اَنْزَلْتُهُ بِکَ وَ شَکَوْتُهُ اِلَیکَ رَغْبَةً مِنِّی اِلَیکَ عَمَّنْ سِوَاکَ فَکَشَفْتَهُ وَ فَرَجْتَه فَاَنْتَ وَلِیُّ کُلِّ نِعْمَةٍ وَ صَاحِبُ کُلِّ حَسَنَةٍ وَ مُنْتَهَی کُلِّ رَغْبَةٍ؛ ⁽²⁾ خدایا! تو در هر گرفتاری و مصیبت، تکیه‌گاه من هستی و امید من در شداید؛ و مورد اعتماد و تکیه‌گاهم در آنچه بر من از مصیبتها نازل شده هستی. چه غمها که در برابر آن، قلب انسان، ضعیف و راه چاره مسدود می‌شود؛ غمهایی که با دیدن آن، دوستان، خوار و دشمنان زبان به شماتت می‌گشایند. در چنین مواقعی‌، تنها به تو شکایت آوردم و از دیگران قطع امید کردم و این تو بودی که مرا از گرفتاریها نجات دادی؛ همانا تو صاحب هر نعمت و حسنه و منتهای رغبت بندگان هستی.»

راوی در بیان واپسین لحظه‌های زندگی سید الشهداعلیه السلام می‌گوید: چون ضعف بر امام حسین‌علیه السلام غلبه کرد، لحظه‌ای ایستاد تا استراحت کند؛ همان‌گونه که ایستاده بود، سنگی بر پیشانی او اصابت کرد (و خون از پیشانی‌اش جاری شد) پس دامان جامه خود را گرفت تا خون را از پیشانی‌اش پاک کند. که ناگاه تیر سه شعبه زهرآلودی رسید و بر قلب او نشست. او در این هنگام فرمود: «بسم اللّه و باللّه و علی ملّة رسول اللّه.» آن‌گاه تیر را از پشت سر بیرون آورد، و خون چون ناودان از بدن او جاری شد. پس سرش را به آسمان بلند کرد و عرض کرد: «خدای من! تو می‌دانی که این لشکر، کسی را می‌کشند که جز او پسر دختر پیغمبری بر روی زمین وجود ندارد.» ⁽³⁾

روی بنما و مرا گو که ز جان، دل برگیر پیش شمع آتش پروانه به جان گو درگیر

در لب تشنه ما بین و مدار آب دریغ بر سر کشته خویش آی و ز خاکش برگیر ⁽⁴⁾

نگرش زیبا به مرگ‌

نهراسیدن از مرگ و نگرش درست و زیبا به مرگ داشتن، یکی از آموزه‌های عرفانی مکتب عاشورا است. حقیقت، آن است که صرف‌نظر از چگونگی احوال انسان در جهان پس از مرگ، موضوع مردن یا همان انتقال از جهانی به جهان دیگر، همان‌گونه که حضرت سید الشهداعلیه السلام فرمود، امری زیبا و در حکم زینت برای فرزندان آدم به شمار می‌آید.

آن حضرت در بیانی دلنشین در این باره می‌فرماید: «خُطَّ الْمَوْتُ عَلَی وُلْدِ آدَمَ مَخَطَّ الْقِلاَدَةِ عَلَی جِیدِ الْفَتَاةِ، وَمَا اَوْلَهَنِی اِلَی اَسْلاَفِی اشْتِیاقَ یعْقُوبَ اِلَی یوسُفَ؛ ⁽¹⁾ مرگ برای فرزندان آدم به مثابه گردن‌بند بر گردن دختر جوان، کشیده و بسته شده است؛ چقدر مشتاق دیدن پیشینیان خویشم؛ مانند اشتیاقی که یعقوب به دیدار یوسف داشت.»

حکیم نظامی گنجه‌ای در این باره می‌گوید:

گر مرگ رسد چرا هراسم‌کان راه به توست می‌شناسم

تا چند کنم ز مرگ فریادگر مرگ از اوست، مرگ من باد

گر بنگرم آن چنان‌که رأی است‌این مرگ نه مرگ، نقل جای است

از خوردگهی به خوابگاهی‌وز خوابگهی به بزم شاهی

خوابی که به بزم توست راهش‌گردن نکشم ز خوابگاهش

چون شوق تو هست خانه خیزم‌خوش خسبم و شادمانه خیزم ⁽¹⁾

به تعبیر یکی از دانشمندان «هر آنچه هست برای همیشه می‌ماند. همین هستیِ هستی، دلیل جاودانگی آن است. اگر هستیِ جاودانه عوض می‌شود پس باید زیباتر شود و اگر ناپدید می‌شود پس باید به صورتی متعالی‌تر باز گردد و اگر به خواب می‌رود، پس باید خواب بیداری بهتری را ببیند؛ زیرا هستی در تولدهای دوباره خود، همواره زیباتر بوده است.» ⁽²⁾

سالار شهیدان‌علیه السلام در این باره می‌فرماید: «لَیسَ شَأْنِی شَأْنَ مَنْ یخَافُ الْمَوْتَ، مَا اَهْوَنَ الْمَوْتَ عَلَی سَبِیلِ نَیلِ الْعِزِّ، وَ اِحْیاءِ الْحَقِّ، لَیسَ الْمَوْتُ فِی سَبِیلِ الْعِزِّ اِلاَّ حَیاةً خَالِدَةً، وَ لَیسَتِ الْحَیاةُ مَعَ الذُّلِّ اِلاَّ الْمَوْتَ الَّذِی لاَ حَیاةَ مَعَهُ. اِنَّ نَفْسِی لَاَکْبَرُ مِنْ ذَلِکَ؛ وَ هِمَّتِی لَاَعْلَی مِنْ اَنْ اَحْمِلَ الضَّیمَ خَوْفاً مِنَ الْمَوْتِ؛ مَرْحَباً بِالْقَتْلِ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَلَکِنَّکُمْ لاَ تَقْدِرُونَ عَلَی هَدْمِ مَجْدِی وَ مَحْوِ عِزَّتِی وَ شَرَفِی؛ فَاِذاً لاَ اُبَالِی مِنَ الْقَتْلِ؛ ⁽³⁾ شأن من، شأن کسی نیست که از مرگ بترسد! چقدر مرگ در راه وصول به عزّت و احیای حق، سبک و راحت است. مرگ در راه عزتمندی، چیزی جز زندگانی جاویدان نیست، و زندگانی با ذلّت و خواری، جز مرگ مطلق نیست. نفس من بزرگ‌تر از این است (که از مرگ بهراسد)؛ و همت من عالی‌تر است از آن است که از ترس مرگ، بار ستم و ظلم را به دوش بکشم. مرحبا و آفرین به کشته شدن در راه خدا! ولی شما توانایی نابودی مجد و عزت و شرف مرا ندارید؛ پس در این صورت من از کشته شدن، باکی ندارم.»

مرگ اگر مرد است گو نزد من آی‌تا کِشم خوش در کنارش تنگ تنگ

من از او جانی ستانم پر بهااو ز من دَلقی ⁽¹⁾ ستاند رنگ رنگ ⁽²⁾

روضه

نه تنها مرگ در راه حق در کام اباعبد اللّه الحسین‌علیه السلام شیرین و گوارا بود، یاران و بستگان و اصحاب او نیز این‌گونه بودند. عقبة بن سمعان می‌گوید که در مسیر راه حرکت حسین‌علیه السلام از مکه به عراق، با ایشان همراه بودم. در یکی از لحظه‌ها امام، همان‌گونه که بر اسب، سوار بود، به خواب سبکی فرو رفت، و پس از چند لحظه بیدار شد؛ در حالی که می‌فرمود: «اِنَّا لِلَّه وَ اِنَّا اِلَیهِ رَاجِعُونَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِین» و دو یا سه مرتبه این جمله را تکرار کرد.

علی اکبر به پدر رو کرد و گفت: «ای پدر! جانم به فدای تو باد! خدا را حمد کردی و آیه استرجاع خواندی. علت چیست؟» امام فرمود: «پسرم! شخصی را در خواب دیدم که بر اسب، سوار بود و می‌گفت:» این قافله به طرف مرگ پیش می‌رود.» علی اکبر گفت: «ای پدر! آیا ما بر حق نیستیم؟» آن بزرگوار فرمود: «سوگند به آن کسی که بازگشت بندگان به سوی اوست! ما بر حقیم.» علی اکبر گفت: «پس حال که بر حقیم، از مرگ، باکی نیست.» ⁽³⁾

در شب عاشورا نیز آن‌گاه که قاسم بن حسن‌علیه السلام به امام عرض کرد: «آیا من هم در شمار شهیدانم؟» آن جناب با عطوفت و مهربانی فرمود: «ای فرزندم! مرگ نزد تو چگونه است؟» عرض کرد: «ای عمو! مرگ در کام من از عسل شیرین‌تر است.» آن حضرت فرمود: آری، تو نیز از شهیدان خواهی، آن هم پس از رنجی سخت. ⁽¹⁾

توانی گر در این ره ترک جان کردتوانی عیش با جان جهان کرد

اگر جان رفت، جانان هست بر جای‌به جانان زندگی خوش‌تر توان کرد

چه باشد جان و صد جان در ره دوست‌جهانی جان به قربان می‌توان کرد

اگر دل از جهان کندن توانی‌توانی هر چه خواهی در جهان کرد

اگر دل از زمین کندن توانی‌توانی رخنه‌ای در آسمان کرد ⁽²⁾

ادای زکات‌

در زیارت‌نامه سالار شهیدان، حسین بن علی‌علیه السلام می‌خوانیم: «اَشْهَدُ اَنَّکَ قَدْ اَقَمْتَ الصَّلَوةَ وَ آتَیتَ الزَّکَاةَ...؛ ⁽¹⁾شهادت می‌دهم که تو اقامه نماز و ادای زکات کردی.»

زکات - صرف‌نظر از حکم فقهی و وجود آن - نماد مردم‌دوستی است که بارها در قرآن کریم - آن هم - بعد از واژه نماز تکرار شده است. بی‌گمان، پیام اصلی این هم‌جواری زکات با نماز در قرآن، تأکید خداوند بر ارتباط مردم در کنار ارتباط با خداست، و اینکه خداوند، نمازی را به بندگانش سفارش می‌کند که همراه زکات، انفاق و گره‌گشایی باشد، و نمازگزار خود را در گرفتاری و رنج و غم دیگران شریک بداند.

از این رهگذر می‌توان نتیجه گرفت که ثمره کامل نماز در صورتی بر دل و جان نمازگزار به بار خواهد نشست که با اجتماع، پیوندی تنگاتنگ داشته باشد، و دغدغه رفاه و خوشبختی دیگران را در سر داشته و بر این باور باشد که تا جامعه بر اثر همکاری و همیاری افراد با یکدیگر به نیکی سامان نیابد، کار فرد نیز سامان نخواهد یافت، و تا افراد خود را در برابر مشکلات یکدیگر مسئول ندانند، کار فروبسته این افراد نیز گشوده نخواهد شد.

به تعبیر سقراط «سعادت افراد، در ضمن سعادت جماعت است. بنابراین سعادت هر کس در این است که وظایف خود را در قبال دیگران به نیکی انجام دهد.» ⁽¹⁾

«افلاطون، ارسطو و فارابی نیز بر این باورند: «فضایل اخلاقی، جز در پرتو زندگی جمعی، مجال بروز و امکان تحقق نمی‌یابند. اخلاق، قانون و عدالت، در ارتباط با جامعه معنا پیدا می‌کند و هویت می‌یابد. به این ترتیب، تنها با میانجیگری اجتماع، انسان می‌تواند به همه‌ نیازهای فطری خویش پاسخ گوید.» ⁽²⁾

بر این اساس از اینکه امام صادق‌علیه السلام در زیارت وارث، یکی از آموزه‌های مکتب سید الشهداعلیه السلام و ویژگیهای برجسته آن حضرت را «ادای زکات» نام می‌برد، استفاده می‌شود که امام حسین‌علیه السلام به همراه ارتباط با خداوند با جامعه نیز در ارتباط بوده و سامان دادن امور اقتصادی آنان را از راه پرداخت «زکات» وجهه همت خویش قرار داده بود.

به تعبیر یکی از علما «زکات عبادتی مالی است، و اسلام از اینکه ثروتمندان، دست مستمندان را بگیرند و یاریشان دهند و نیازهایشان را برآورده سازند، و سرمایه لازم برای تحقق مصالح عمومی فراهم شود، اهتمام فراوان می‌ورزد. اسلام از طریق واجب گردانیدن این عبادت مالی - همانند بقیه ادیان آسمانی - به صورتی حکیمانه و میانه‌روانه به مبارزه برخاسته است تا از فاصله طبقاتی و گرد آمدن ثروت و سامان بیش از حد در دست عده‌ای اندک جلوگیری کند.

زکات، حکم و قانونی است که در صورت مراعات آن، به انسان از نظر فردی، آزادی کار و تلاش می‌دهد، و از حق همکاری اجتماعی و تعاون و برادری میان مردم محافظت می‌کند. و بر این اساس آن، اصل و مبدأ مهم اسلامی یعنی احساس مسئولیت فرد در برابر جامعه و احساس تکلیف جامعه در برابر دیگران، تبلور پیدا می‌کند.» ⁽¹⁾

روضه

حسین‌علیه السلام زکات جاودانگی، سعادت ابدی و سروری کردن بر جوانان اهل بهشت را با نثار جان گرامی خویش و فرزندانش در راه حق تعالی، پرداخت کرد.

سید بن طاووس در لهوف می‌نویسد که وقتی یاران باوفای حسین‌علیه السلام به شهادت رسیدند و جز اهل بیتش کسی زنده نماند، فرزندش علی اکبر که از زیباترین و خوش‌خلق‌ترین مردم بود، برابر پدر قرار گرفت و از او اجازه رفتن به میدان خواست: «فَاَذِنَ لَهُ ثُمَّ نَظَرَ اِلَیهِ نَظْرَةَ آیسٍ مِنْهُ وَ اَرْخَی عَینُهُ وَ بَکَی ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ اشْهَدْ فَقَدْ بَرَزَ اِلَیهِمْ غُلاَمٌ اَشْبَهُ النَّاسِ خَلْقاً وَ خُلْقاً وَ مَنْطِقاً بِرَسُولِکَ وَ کُنَّا اِذَا اشْتَقْنَا اِلَی نَبِیکَ نَظَرْنَا اِلَیهِ؛ حسین‌علیه السلام اجازه میدان داد، و آن‌گاه نگاهی مأیوسانه بر او انداخت و قطرات اشک بر صورتش جاری شد و گفت: «خدایا! تو شاهد باش که جوانی به سوی این لشکر رفت که از لحاظ اندام، اخلاق و گفتار، شبیه‌ترین مردم به رسول خداصلی الله علیه وآله بود، و ما هرگاه مشتاق دیدار پیغمبرت می‌شدیم به این جوان می‌نگریستیم.»

پس علی اکبر به میدان رفت و به جنگ پرداخت و پس از قتالی سخت و کشتن عده زیادی از دشمنان به سوی پدر آمد و گفت: «ای پدر! تشنگی، جانم را به لب رسانیده و سنگینی اسلحه مرا به تعب انداخته است. آیا ممکن است با اندکی آب از تشنگی نجاتم دهی؟»

حسین‌علیه السلام گریست و فرمود: «واغوثاه! فرزندم باز گرد و کمی دیگر بجنگ! که بسیار نزدیک است که جدّت رسول اللّه‌صلی الله علیه وآله را دیدار کنی و از دست او جام سرشاری از آب بنوشی که از آن پس هرگز تشنه نشوی.»

سپس علی به سوی میدان رفت و آماده شهادت شد و حمله شدیدی را آغاز کرد. به ناگاه «منقذ بن مره عبدی» او را هدف تیری قرار داد که بر اثر آن، روی زمین افتاد، و فریاد زد: «یا اَبَتَاهُ عَلَیکَ مِنِّی السَّلاَمُ هَذَا جَدِّی یقْرِئُکَ السَّلاَمُ وَ یقُولُ لَکَ عَجِّلِ الْقُدُومَ عَلَینَا، ثُمَّ شَهِقَ شَهْقَةً فَمَاتَ، فَجَاءَ الْحُسَین‌علیه السلام حَتَّی وَقَفَ عَلَیهِ وَ وَضَعَ خَدَّهُ عَلَی خَدِّهِ وَ قَالَ: قَتَلَ اللّهُ قَوْماً قَتَلُوکَ مَا اَجْرَأَهُمْ عَلَی اللّهِ وَ عَلَی انْتِهَاکِ حُرْمَةِ الرَّسُولِ، عَلَی الدُّنْیا بَعْدَکَ الْعَفَا؛ ⁽¹⁾ پدر جان! خداحافظ و سلام بر تو! اینک جدّم رسول خداصلی الله علیه وآله تو را سلام می‌رساند و می‌گوید: ای حسین! زودتر نزد ما بیا! سپس فریادی کشید و جان داد. حسین‌علیه السلام آمد و بر بالین فرزند شهیدش ایستاد و صورت بر صورت او نهاد و فرمود: پسر جانم! خدا بکشد کسانی را که تو را کشتند. چقدر بر خدا گستاخی کردند؟! چقدر حرمت رسول خداصلی الله علیه وآله را شکستند؟! پس از تو خاک بر سر این دنیا باد.»

حلال‌خواری‌

یکی از آموزه‌های مهم اقتصادی مکتب عاشورا - چنانچه اشاره خواهد شد - «حلال‌خواری» و پرهیز از «غذای حرام» است. اهل بیت‌علیهم السلام به دلیل آثار ویرانباری که حرام‌خواری بر جسم و روح انسان به جا می‌گذارد، به شدّت از آن پرهیز می‌کردند و پیروانشان را نیز از آن باز می‌داشتند. حضرت علی‌علیه السلام باطن غذاهای حرامی چون رشوه را قِی کرده مار سمّی و یا غذایی می‌داند که با آب دهان مار سمّی مخلوط شده باشد.

آن حضرت در این باره در ضمن حکایتی می‌فرماید: «... وَ اَعْجَبُ مِنْ ذَلِکَ طَارِقٌ طَرَقَنا بِمَلْفُوفَةٍ فِی وِعَائِهَا، وَ مَعْجُونَةٍ شَنِئْتُهَا، کَاَنَّمَا عُجِنَتْ بِرِیقِ حَیةٍ اَوْ قَیئِهَا، فَقُلْتُ: اَصِلَةٌ‌ام زَکَاةٌ،ام صَدَقَةٌ؟ فَذَلِکَ مُحَرَّمَ عَلَینَا اَهْلَ الْبَیتِ! فَقَالَ: لاَ ذَا وَلاَ ذَاکَ، وَلَکِنَّهَا هَدِیةٌ. فَقُلْتُ: هَبِلَتْکَ الْهَبُولُ! أَ عَنْ دِینِ اللّهِ اَتَیتَنِی لَتَخْدَعَنِی؟ أَ مُخْبِطٌ اَنْتَ‌ام ذُو جِنَّةٍ،ام تَهْجُرُ؟...؛ ⁽¹⁾ و ⁽²⁾ و از این شگفت‌آورتر اینکه شب هنگام، کسی به دیدار ما آمد و ظرفی سرپوشیده پر از حلوا داشت. معجونی در آن ظرف بود که چنان از آن متنفر شدم که گویا آن را با آب دهان مار سمّی، یا قی‌کرده آن مخلوط کردند! به او گفتم: هدیه است یا زکات یا صدقه؟ که این دو بر ما اهل بیت پیامبر حرام است. گفت: نه زکات و نه صدقه است؛ بلکه هدیه است. گفتم: زنان بچه‌مرده بر تو بگریند. آیا از راه دین وارد شدی که مرا بفریبی؟ یا عقلت آشفته شده؟ یا جن‌زده شدی؟ یا هذیان می‌گویی؟»

مرحوم آیت اللّه طالقانی‌رحمه الله می‌نویسد: «حکمت تحریم غذاهایی چون مردار، خون و گوشت خنزیر را باید در آثار روحی و اخلاقی یا جسمی آنها بررسی کرد. در حقیقت، هرگونه غذای حیوانی یا گیاهی و نوع ترکیبات آنها اثر خاصی در تکوین و ترکیب نسوج بدنی و خُلقی انسان دارد که مجموع این آثار، زمینه چگونگی اخلاق و اندیشه را فراهم می‌سازد. گوشت درّندگان، خوی درّندگی را تهییج و تقویت می‌کند و گوشت خوک، شهوات بی‌بند و بی‌غیرتی را تهییج می‌کند.» ⁽³⁾

باری:

لقمه کاید از طریق مشتبه خاک خور، خاک و بر آن دندان منه

کان ترا در راه دین مغبون کندنور عرفان از دلت بیرون کند

لقمه نانی که باشد شبهه‌ناک‌در حریم کعبه، ابراهیم پاک

گر به دست خود فشاندی تخم آن‌ور به گاو چرخ کردی شخم آن

ور مه نو در حصادش داس کردور به سنگ کعبه‌اش دست آس کرد

ور به آب زمزمش کردی عجین‌مریم آیین پیکری از حور عین

وربخواندی بر خمیرش بی‌عددفاتحه با قل هو اللّه احد

ور بود از شاخ طوبی آتشش‌ور شدی روح الامین هیزم کشش

ور تو برخوانی هزاران بسمله‌بر سر آن لقمه پر ولوله

عاقبت خاصیتش ظاهر شودنفس از آن لقمه تو را قاهر شود

در ره طاعت تو را بی‌جان کندخانه دین تو را ویران کند

درد دینت گر بوَد ای مرد راه‌چاره خود کن که دینت شد تباه ⁽¹⁾

اثر ویرانبار حرام‌خواری تا آنجاست که به فرموده سالار شهیدان‌علیه السلام، آدمی را به وادی هلاکت‌بار نافرمانی از امام زمان خویش، می‌افکند و وی را در مقابله و رویارویی با امام عصر خویش قرار می‌دهد. حقیقتی که امام حسین‌علیه السلام وقتی در برابر سپاه کوفه ایستاد، از آن، این‌گونه یاد کرد:

«وَیلَکُمْ مَا عَلَیکُمْ اَنْ تُنْصِتُوا اِلَیَّ فَتَسْمَعُوا قَوْلِی وَ اِنَّمَا اَدْعُوکُمْ اِلَی سَبِیلِ الرَّشَادِ فَمَنْ اَطَاعَنِی کَانَ مِنَ الْمُرْشَدِینَ وَ مَنْ عَصَانِی کَانَ مِنَ الْمُهْلَکِینَ، وَ کُلُّکُمْ عَاصٍ لِاَمْرِی غَیرُ مُسْتَمِعٍ قَوْلِی فَقَدْ مُلِئَتْ بُطُونُکُمْ مِنَ الْحَرَامِ وَ طُبِعَ عَلَی قُلُوبِکُمْ، وَیلَکُمْ اَلاَ تُنْصِتُونَ! اَلاَ تَسْمَعُونَ؟!؛ ⁽²⁾ وای بر شما! چه زیانی می‌برید اگر بن من توجه کنید و سخن مرا بشنوید؟ من شما را به راه راست می‌خوانم. هر کس فرمان من برَد بر راه صواب باشد، و هر که از من نافرمانی کند هلاک شود. شما از همه فرامین من سر باز می‌زنید، و سخن مرا گوش نمی‌دهید؛ چرا که شکمهای شما از حرام پر شده و بر دلهای شما مهر شقاوت نهاده شده است. وای بر شما چرا خاموش نمی‌شوید؟! چرا گوش نمی‌دهید؟!»

روضه

اگر حرام‌خواری همان‌گونه که سالار شهیدان‌علیه السلام فرمود، آدمی را به ورطه هلاکت می‌کشاند؛ در مقابل، حلال‌خواری، زمینه‌ساز سعادت انسانها و عاقبت به خیری آنها می‌شود. بی‌گمان باید کسانی چون زهیر بن قین که در واپسین لحظات، به حسین پیوستند و با آنکه از آن حضرت گریزان بودند، به ناگه با یک دیدار با ابا عبد اللّه الحسین‌علیه السلام، منقلب شدند و به آن حضرت پیوستند که این افراد خواسته یا ناخواسته از حرام‌خواری و مال مردم را به ناحق خوردن، پرهیز می‌کردند، تا آنکه چنین عاقبت درخشانی نصیبشان شد.

راوی می‌گوید که ما با زهیر بن قین از مکه می‌آمدیم و با حسین‌علیه السلام همسفر بودیم. زهیر، اکراه داشت که با او یکجا منزل کند، به همین سبب، هر وقت حسین بن علی‌علیهما السلام کوچ می‌کرد، زهیر بار می‌انداخت و آنجا که حسین‌علیه السلام منزل می‌کرد، زهیر کوچ می‌کرد؛ تا آنکه یک روز ناچار شدیم با حسین‌علیه السلام هم‌منزل شویم. پس هر کدام در سویی بار انداختیم.

ما سر سفره نشسته بودیم که فرستاده حسین‌علیه السلام آمد و سلام داد و وارد شد و به زهیر بن قین گفت: «ابا عبد اللّه الحسین! مرا به دنبال تو فرستاده است که نزد او بیایی.» چون فرستاده حسین‌علیه السلام چنین سخنی را گفت: «همه لقمه را به زمین گذاشتیم و در جای خویش خشک شدیم.»

در این هنگام، همسر زهیر گفت: «پسر رسول خدا تو را خواسته است و تو نمی‌روی؟!»

زهیر از جای برخاست و نزد حسین‌علیه السلام رفت و پس از دیداری کوتاه برگشت؛ در حالی که چهره او برافروخته و شادمان بود. دستور داد چادر و بار و بنه او را نزد حسین ببرند؛ آن‌گاه به همسرش گفت: من تصمیم گرفتم که در خدمت حسین باشم، تا جانم را قربان او کنم و با همسرش خداحافظ کرد. همسرش گریست و با او وداع کرد و گفت: «خدا! یار و مددکارت باشد و برایت خیر پیش آورد، از تو خواهش دارم که در قیامت نزد جدّ حسین‌علیه السلام به یاد من نیز باشی.» ⁽¹⁾

غیرت‌

یکی از ویژگیهای شایسته و متعالی، «غیرت» است. این واژه در لغت یعنی «نَفْرَةُ طَبِیعَةٍ تَکونُ عَنْ بُخْلِ مُشَارِکَةِ الْغَیرِ فِی اَمْرِ مَحْبِوبٍ لَهُ؛ ⁽¹⁾ غیرت، یعنی آنکه سرشت و طبیعت انسان از مشارکت غیر، در امر مورد علاقه‌اش نفرت داشته باشد.»

این لغت در اصطلاح، یعنی آنکه کسی نسبت به ناموس خود و همسر خود، تا آنجا اهتمام ورزد که به دیگری اجازه تعرّض به حریم خویش ندهد.

امیر مؤمنان‌علیه السلام می‌فرماید: «اِنَّ اللّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَیمْقُتُ الرَّجُلَ یدْخَلُ عَلَیهِ فِی بَیتِهِ فَلاَ یقَاتِلُ؛ ⁽²⁾ خداوند تبارک و تعالی دشمن می‌دارد مردی را که به خانه‌اش هجوم آورده‌اند و او دفاع نکند.»

امام صادق‌علیه السلام نیز فرمود: «اِنَّ اللّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی غَیورٌ یحِبُّ کُلَّ غَیورٍ وَ لِغَیرَتِهِ حَرَّمَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ؛ ⁽³⁾ خداوند تبارک و تعالی غیرتمند است و هر غیرتمندی را دوست می‌دارد، و برای همین غیرت است که فواحش را حرام کرده است؛ چه ظاهر باشد و چه پنهان.»

نمونه ای از اوج غیرتمندی سالار شهیدان‌علیه السلام را در واپسین لحظه‌های حیات پربار آن حضرت می‌بینیم. آن‌گاه که متوجه تعرّض لشکر دشمن به خیام حرم شد، بانگ برآورد و در خطاب به آنان فرمود: «وَیلَکُمْ یا شِیعَةَ آلِ اَبِی سُفْیانٍ اِنْ لَمْ یکُنْ لَکُمْ دِینٌ وَ کُنْتُمْ لاَ تَخَافُونَ الْمَعَادَ، فَکُونُوا اَحْرَاراً فِی دُنْیاکُمْ اِنِّی اُقَاتِلُکُمْ وَ تُقُاتِلُونَنِی وَ النِّسَاءُ لَیسَ عَلَیهِنَّ جُنَاحٌ فَامْنَعُوا عُتَاتِکُمْ وَ جُهَّالِکُمْ وَ طُغَاتِکُمْ مِنَ التَّعَرُّضِ لِحَرَمِی مَا دُمْتُ حَیاً؛ ⁽¹⁾ وای بر شما ای پیروان آل ابی سفیان! اگر دین ندارید و از روز معاد ترس ندارید، پس دست کم در دنیای خود آزادمرد باشید. من با شما جنگ می‌کنم و شما با من می‌جنگید. زنان که گناهی ندارند. تا من زنده هستم نگذارید سرکشان و نادانان و طاغیان شما، متعرّض حرم من شوند.»

«باری، بنی هاشم، غیرتمندان روزگار خویش بودند، و جوانان بنی هاشم پیوسته اهل بیت امام حسین‌علیه السلام را در طول سفر به کربلا محافظت می‌کردند. شبها نیز با حراست این جوانان به‌ویژه قمر بنی هاشم، زنان حرم آسوده و بی‌هراس می‌خفتند. امام حسین‌علیه السلام روز عاشورا خانواده و دختران و خواهران خود را توصیه کرد که پس از شهادتش گریبان ندرند و چهره مخراشند و پیش دشمنان صدایشان را به گریه بلند نکنند.

همچنین این غیرت دینی او و یارانش بود که زمینه‌ساز آن حماسه بزرگ شد. یاران شهیدش نیز غیرتشان اجازه نداد که امام و اهل بیت ایشان را در صحرا و میان انبوه دشمن رها کنند و خود، در پی زندگی و عافیت خویش روند. پیروان عاشورا، هم درس عفاف و حجاب را به عنوان «غیرت ناموسی» از کربلا می‌آموزند، هم دفاع از مظلوم و نصرت حق و مبارزه با باطل و بدعت را به عنوان «غیرت دینی» از حماسه‌آفرینان کربلا الهام می‌گیرند.» ⁽¹⁾

روضه

آن‌گاه که سالار شهیدان‌علیه السلام با اهل حرم وداع فرمود و اراده رفتن به میدان کرد، دختر سه ساله خود را بوسید و آن طفل، از شدت تشنگی فریاد برآورد: «یا اَبَتَاهُ الْعَطَشَ» آن حضرت فرمود: «ای دختر کوچک من! صبر کن تا برایت آبی بیاورم.» پس آن حضرت روانه میدان شد و به سوی فرات رفت؛ اما در این هنگام، مردی از سپاه کوفه آمد و گفت: ای حسین! لشکر به خیمه‌ها حمله کردند.»

آن حضرت پیش از آنکه به فرات رود، برای حفاظت و دفاع از حریم اهل بیت و ساکنان خیمه‌ها، خود را به سرعت به خیمه‌ها رسانید. آن دختر کوچک به استقبال پدر آمد و گفت: «ای پدر مهربان! برای من آب آورده‌ای؟» امام از شنیدن این سخن، اشک از دیدگانش جاری شد و فرمود: «عزیزم! به خدا سوگند که تحمل تشنگی و بیقراری تو بر من دشوار است.»

11 منبر از صفات عاشوراییان

اشاره‌

پس بر پیشانی او دست کشید و وی را تسلّی داد و چون امام خواست از خیمه‌ها بیرون رود، آن طفل به سوی امام دوید و دامان پدر را گرفت. امام فرمود: «فرزندم به زودی نزد تو خواهم آمد.» ⁽¹⁾

دوباره ماه خون فرا می‌رسد و عاشقان، گرد شمع حماسه عاشوراییان جمع می‌شوند. در این میان، ذکر موضوعات و ویژگیهایی که سبب بلندی جایگاه آن حماسه‌سازان در سال 61 هجری شد، برای رهروان و عاشقان مکتب حسینی‌علیه‌السلام خالی از لطف نیست. این مقاله تلاش کرده است تا با بیان این موضوعات و بررسی آن در آیات، روایات، سیره معصومان و سیره حضرت امام خمینی‌رحمه الله و دیگر علما و بزرگان دین به این مهم بپردازد و در پایان، توسلی متناسب با موضوع را به میان آورد. امید است که برای مبلّغان محترم به کار آید.

شب اوّل- اخلاص‌

تعریفهای گوناگونی از اخلاص، ارائه شده است؛ چنانکه شیخ بهایی در این باره می‌گوید: «تَنْزِیهُ الْعَمَلِ مِنْ اَنْ یکُونَ لِغَیرِ اللَّهِ فِیهِ نَصِیبٌ؛ ⁽¹⁾ اخلاص، پاکیزه کردن عمل از این است که در آن بهره‌ای برای غیر خدا باشد.» ایشان در فرازی دیگر می‌نگارد: «اَنْ لا یرِیدُ عامِلُهُ عَلَیهِ عِوَضاً فِی الدارَین؛ ⁽²⁾ اخلاص این است که عمل‌کننده به آن در مقابل عمل خود پاداشی را در دو جهان اراده نکند.»

خداوند متعال در قرآن کریم، اخلاص را نشانه بندگان موحد و پاک خود می‌داند و می‌فرماید: «وَ مَآ أُمِرُوا إِلَّا لِیعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفَآءَ»؛ ⁽³⁾ «و فرمان نیافته بودند، جز اینکه خدای را بپرستند؛ در حالی که به توحید گراییده‌اند، و دین خود را برای او خالص سازند.»

حساسیت و اهمیت اخلاص، بدانجاست که میزان و پذیرش اعمال قرار می‌گیرد. در نتیجه، بزرگی یا کوچکی صورت ظاهری اعمال در روز حساب ملاک نیست و میزان، برتری اعمال به میزان اخلاص در آن است.

وجود نورانی پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله در این‌باره می‌فرماید: «اَخْلِصْ دِینَکَ یکْفِیکَ الْقَلِیلُ مِنَ الْعَمَلِ؛ ⁽¹⁾ دینت را خالص کن تا عملی اندک تو را بسنده باشد.»

یک صبح ز اخلاص بیا بر در ماگر کام تو بر نیاید آن‌گه گله کن ⁽²⁾

تعداد اندک مخلصان

روزی سدیر صیرفی نزد امام صادق‌علیه‌السلام رفت و عرض کرد: «به خدا سوگند که خانه‌نشینی بر شما روا نیست؛ زیرا یاران بسیاری دارید.» امام، اندکی ساکت ماند و سپس فرمود: «اگر مایل باشی و زحمتی برایت نداشته باشد همراه من تا ینبُع (مزرعه‌ای نزدیک مدینه) بیا!» سپس هر دو سوار مرکب شده، تا نزدیکیهای ظهر، راه پیمودند. پس از نماز، چوپانی همراه تعداد اندکی از گوسفندانش از مقابل آنان گذشت. امام که همچنان پرسش سدیر را در خاطر داشت و موقعیت را برای پاسخ‌دادن مناسب دید، به او رو کرد و فرمود: «به خدا سوگند ای سدیر! اگر یاران مخلص ما به اندازه تعداد این گوسفندان بودند، هرگز خانه‌نشینی و سکوت را برنمی‌گزیدیم.» سدیر، گوسفندان را شمرد و دید که تعداد آنها هفده عدد است. او که گویا پاسخ خود را دریافت کرده بود، سر به زیر انداخت و دیگر هیچ نگفت. ⁽³⁾

طاعت آن نیست که بر خاک نهی پیشانی صدق پیش آر که اخلاص به پیشانی نیست ⁽⁴⁾

اخلاص شرط قبولی اعمال

در اواخر عمر مرحوم آیت اللّه بروجردی‌رحمه الله گاهی ایشان را ناراحت می‌دیدند؛ ولی دلیل آن را نمی‌دانستند. روزی یکی از اطرافیان، دلیل ناراحتی‌شان را پرسید. ایشان آهی کشید و جواب داد: «عمر ما گذشت و نتوانستیم کاری بکنیم و باید با دست خالی از دنیا برویم.»

یکی از حاضران به سرعت شروع به برشمردن کارهای بزرگ ایشان از قبیل ساخت مساجد، مدارس علمیه و... کرد و گفت: «آقا این حرفها مال ما بیچاره‌هاست که نه مثل شما شاگردی تربیت کرده‌ایم ونه مدرسه و مسجدی ساخته‌ایم و نه این همه کتاب به چاپ رسانیده‌ایم.»

آقای بروجردی‌رحمه الله چهره در هم کشید و فرمود: «اَخْلِصِ الْعَمَلَ فَاِنَّ الناقِدَ بَصِیرٌ بَصِیرٌ؛ عملت را خالص کن که حسابرس آگاه است، آگاه.» سپس فرمود: «اینهایی که شما در این دنیا می‌بینید، صورت ظاهری اعمال است و هیچ تضمینی نیست که این اعمال در پیشگاه خدا هم مقبول باشد و خداست که می‌داند کدام عمل پذیرفته می‌شود و کدام ردّ می‌شود.» ⁽¹⁾

توسل

آنچه سبب ماندگاری نهضت عاشورا شده، اخلاص عاشوراییان است. آن هم در روزگاری که همه، امام خویش را تنها گذاشته، به کنج گرم خانه‌هایشان خزیدند و در فاصله‌ای نه چندان دور از شهر علی‌علیه‌السلام، پسر علی‌علیه‌السلام را سر بریدند. تاریخ، صحنه‌های خونین بسیاری به خود دیده است؛ اما آنچه از عاشورا نقشی ابدی ساخت، رنگ الهی و خدایی آن بود.

آن‌گاه که امام حسین‌علیه‌السلام برای این سفر خطیر پا در رکاب کرد، فرمود:

«اَللَّهُمَّ اِنَّکَ تَعْلَمُ اَنَّهُ لَمْ یکُنْ ما کانَ مِنَّا تَنافُساً فِی سُلْطانٍ وَلا الْتِماساً مِنْ فُضُولِ الْحُطامِ وَلکِنَّ لَنَریَ الْمَعالِمَ مِنْ دِینِکَ وَتَظْهَرُ الْاِصْلاحُ فِی بِلادِکَ وَیاْمَنُ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبادِکَ وَیعْمَلُ بِفَرائِضِکَ وَسُنَّتِکَ وَاَحْکامِکَ؛ ⁽¹⁾ بار خدایا! تو می‌دانی که آنچه از ما سر زده‌ است، هرگز نزاع بر سر قدرت و دنبال کالای دنیا رفتن نبوده؛ بلکه ما می‌خواهیم معالم دین را آشکار کنیم و اصلاح در سرزمینها ظاهر شود و همچنین مظلومان در امان باشند و به واجبات و سنن و احکام تو عمل شود.»

از آنجا که امام حسین‌علیه‌السلام مخلصانه برای عمل به تکلیف گام برمی‌داشت، پنددهی و خیرخواهیِ هیچ کس در انگیزه او خللی وارد نمی‌کرد؛ از همین روی، در روز عاشورا نیز فرمود: «اَلا وَاِنِّی زَاحِفٌ بِهذِهِ الْاُسْرَةِ عَلَی قِلَّةِ الْعَدَدِ وَکَثْرَةِ الْعَدُوِّ وَخَذَلَةِ النَّاصِرِ؛ ⁽²⁾ من با همین گروه اندک با آنکه دشمن، بسیار است و یاوران، یاری‌ام را ترک کرده‌اند، خواهم جنگید.»

این‌گونه است که در زیارت حرم او سلام می‌گوییم: «السَّلامُ عَلَیکَ یا خالِصَةَ اللَّهِ؛ ⁽³⁾ سلام بر تو ای خالص خدا.»

شب دوم- قیام برای خدا

قیام برای خدا از اخلاص و پاکی نیات سرچشمه می‌گیرد. آنان که برای خدا قیام می‌کنند، تمام عزم خود را جزم کرده، هرگز با تنها ماندن و بی‌وفایی، اطرافیان خسته نمی‌شوند و میدان را خالی نمی‌کنند و خللی به عزم و اراده‌شان وارد نمی‌شود.

قرآن کریم قیام فردی برای خدا را ضروری می‌داند و می‌فرماید: «قُلْ إِنَّمَآ أَعِظُکُم بِوَ حِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَی وَ فُرَ دَی»؛ ⁽¹⁾ «بگو شما را به یک امر سفارش می‌کنم و آن اینکه دو به دو یا حتی‌ تک تک برای خدا قیام کنید.»

در واقع خداوند متعال سفارش می‌کند برای رضای او و در راه او ابتدا به‌طور گروهی (مثنی) و در غیر این صورت، به تنهایی (فرادی) برای او قیام کنید. همان‌گونه که امام حسین‌علیه‌السلام قیام خود را در ابتدا علنی ساخت؛ اما حتی آن‌گاه که تنها شد، از ادامه قیام، دست برنداشت و تسلیم دشمن نشد.

لذت قیام برای خدا

پس از اینکه از زندان آزاد شدم، نمی‌دانم به چه انگیزه‌ای دست به قلم بردم و برای حضرت امام نامه‌ای نوشتم و جریان زندانی‌شدن و سختی زندان انفرادی را برای امام توضیح دادم. حضرت امام در پاسخ، به‌طور خلاصه نوشتند: «از گرفتاری شما بی‌اطلاع بودم. من هم روزگار سختی را می‌گذرانم؛ ولی چون همگی اینها برای خدا است، گوارا است.» ⁽¹⁾

یکی از فقهای شورای نگهبان نقل می‌کرد که در سفری همراه حضرت امام به تهران می‌رفتم. به ایشان عرض کردم: «چه خوب است که دولت عراق، اجازه مسافرت به ایرانیها نمی‌دهد وگرنه فضلا و طلاب حوزه علمیه قم همگی به سوی نجف می‌رفتند و حوزه علمیه قم خلوت می‌شد.» امام از این طرز سخن‌گفتن من برآشفت و از قم تا تهران برای من صحبت کردند که اگر کسی در فکر غیرخدا باشد و بخواهد که یکی از بالا و دیگری از پایین بیاید، حوزه قم شلوغ شود و حوزه نجف خلوت یا بالعکس و خلاصه اگر کسی جز راه خدا و رضای خدا به فکر تأمین مسئله دیگری باشد، از مدار توحید دور می‌شود. محور باید کار برای خدا باشد، نه علاقه‌ها و نه روابط و تعصبهای محلی و نژادی و نه روابط منطقه‌ای و قبیله‌ای و... . ⁽²⁾

تلاش بی‌بهره

مردی به نام قزمان در مدینه می‌زیست که کارهای شایسته‌اش، از وی شخصیتی محترم ساخته بود؛ اما پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره او می‌فرمود: «او اهل جهنم است.»

مدتی گذشت و آتش جنگ احد برافروخته شد و قزمان نیز دوشادوش مسلمانان با شجاعت خاصی مشغول پیکار شد. قزمان در نتیجه جنگ، زخمهای زیادی برداشت و پس از پایان جنگ او را به خانه‌های «بنی ظفر» بردند. رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله بر بالین او حاضر شد و حاضران، به تحسین او زبان گشودند و به او گفتند: «بهشت بر تو مژده باد که در راه خدا جانفشانی کردی و از خویشتن گذشتی.» قزمان که هنوز جان در بدن داشت، چهره درهم کشید و با صدای ضعیفی گفت: «مژده بهشت را برای چه می‌خواهم! به خدا سوگند فداکاری و جنگم تنها برای دفاع از قبیله و بستگانم بوده است و اگر برای قوم و قبیله‌ام نبود، هرگز در این نبرد حاضر نمی‌شدم. در این هنگام، زخمهای بسیار، وی را بی‌تاب کرده بود و از درد به خود می‌پیچید و برای پایان دادن به دردهای جسمی‌اش، خنجرش را کشید و رگ گردن خود را زد و به زندگی خویش پایان داد.» ⁽¹⁾

توسل

قیام برای خدا، عامل عظمت قیام عاشورا است. امام حسین‌علیه‌السلام تا آخرین نفر و آخرین نفس برای خدا قیام کرد. او به برادرش محمّد حنفیه فرمود: «یا اَخِی وَاللَّهِ لَوْ لَمْ یکُنْ فِی الدُّنْیا مَلْجَأٌ وَلا مَأْوی لَمَا بایعْتُ یزِیدَ بْنِ مُعاوِیة؛ ⁽¹⁾ ای برادرم! به خدا قسم اگر در دنیا هیچ پناهگاهی هم نداشته باشم، هرگز با یزید بن معاویه بیعت نخواهم کرد.»

امام عزیزرحمه الله نیز به ایشان اقتدا کرد و فرمود: «کشته شدن سید الشهداء - سلام اللّه علیه - شکست نبود، چون قیام للّه بود، قیام للّه شکست ندارد.» ⁽²⁾

شب سوم- توکل

برای مفهوم «توکل» تعاریف گوناگونی وجود دارد که از آن میان، حضرت امام خمینی‌رحمه الله تعریف ذیل را برگزیده است:

ظاهر آن است - چنانکه مشتقات آن دلالت بر آن دارد - به معنای واگذاری امر به فرد معتمدی است، از آن باب که خود را در صورت‌دادن آن امر عاجز می‌بیند و وکالت و توکیل از این باب است. ⁽¹⁾

قرآن کریم، توکل کردن بر خداوند متعال را نوعی وظیفه برای مؤمنان معرفی می‌کند و می‌فرماید: «اللَّهُ لَآ إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»؛ ⁽²⁾ «خدا است که جز او معبودی نیست و مؤمنان باید فقط بر خداوند اعتماد کنند.»

در روایات معصومان نیز تأکید فراوانی بر آن صورت گرفته است وگاه در برخی روایات، از توکل به عدم ترس از غیر خدا تعبیر شده است که مؤمن، کسی را غیر خدا در نظر نداشته و از غیر او نیز نترسد.

ابو بصیر از امام صادق‌علیه‌السلام چنین نقل می‌کند: «قالَ لِی: ما مِنْ شَی‌ءٍ اِلَّا وَلَهُ حَدٌّ قالَ: فَقُلْتُ وَما حَدُّ التَّوَکُّلِ؟ قالَ الْیقِینُ. قُلْتُ: فَما حَدُّ الْیقِینِ؟ قالَ: اَنْ لا یخافَ مَعَ اللَّهِ شَیئاً؛ ⁽¹⁾ آن حضرت به من فرمود: هیچ چیزی نیست؛ مگر اینکه حدی دارد. ابو بصیر گفت: به امام عرض کردم: حدّ توکل چیست؟ امام‌علیه‌السلام فرمود: یقین. پرسیدم: حدّ یقین چیست؟ فرمود: اینکه با وجود خدا، از چیزی نترسی.»

آیت اللّه حاج شیخ محمّدتقی بافقی‌رحمه الله نمونه کامل از توکل به خدا و نهراسیدن از غیر خداست. ایشان پس از آزادی از زندان رضاخان به شهر ری تبعید شد. رئیس شهربانی مأمور شد به نحوی از او دلجویی کند تا دست از سرسختی بردارد. او به خانه ایشان می‌رود. وقتی وارد شد با غرور به آقا عرض کرد: «آقا من مأمور شده‌ام هر چیزی نیاز دارید برایتان فراهم کنم.»

آیت اللّه بافقی‌رحمه الله برآشفت و با عصبانیت فرمود: «تو چه کاره هستی که چنین ادعایی می‌کنی و می‌گویی من هر حاجتی داشته باشم می‌توانی برآورده کنی؟» رئیس شهربانی با غرورگفت: «من رئیس شهربانی این شهر هستم.» ایشان پاسخ داد: «خوب، حالا که این‌طور است الآن دستور بده هوا ابری شود و باران ببارد. اگر می‌توانی انجام بده.» ایشان ادامه داد: «مافوق تو چطور؟ او می‌تواند؟ اصلاً بالاترین مقام مملکت، شخص شاه چطور؟ او می‌تواند؟» رئیس شهربانی سرش را زیر انداخت و گفت: «نه آقا! معلوم است که نمی‌تواند.» ایشان فرمود: «پس بلند شو برو و دیگر هم از این سخنان شرک‌آمیز به زبان نیاور!» رئیس شهربانی با شگفتی از توحید و توکل آن مرد خدا از جایش بلند شد و با شرمندگی بیرون رفت.» ⁽²⁾

تکیه بر تقوا و دانش در مسیر کافری است‌راهرو گر صد هنر دارد توکل بایدش

توسل

توکل بر خدا و تکیه داشتن بر نیروی الهی و یاری او، رمزی ناگشوده از ایمان سرشار اولیای خدا است. توکل، اکسیری روح‌افزا و نیرویی کمال‌بخش در دل مؤمن است. امام حسین‌علیه‌السلام از ابتدای حرکت خویش و در تمامی مراحل قیام خونین خود، بر پروردگار توکل کرد و هر گامی را با توکل به سوی گستره کربلا برداشت و آن‌گاه که غریبه و آشنا او را نصیحت کردند و بسیاری از نزدیکان، وی را تنها گذاشتند، امام با قلبی سرشار از توکل بر پروردگار به سوی فردای روشن خود حرکت کرد.

او حتی بر تعداد سربازان و یاران خویش هم تکیه نداشت و شب عاشورا همگان را آزاد گذاشت تا هر که می‌خواهد باز گردد؛ چرا که از ابتدای سفر، شعار او این بود: «ما تَوْفِیقِی اِلَّا بِاللَّهِ عَلَیهِ تَوَکَّلْتُ وَاِلَیهِ اُنِیبُ؛ ⁽¹⁾هیچ توفیقی برای من نیست؛ مگر به خواست خدا. به او توکل می‌کنم و به سوی او پناه می‌آورم.»

اما در گرماگرم نبرد، هرگاه فرصتی می‌یافت برای اتمام حجت با لشکر دشمن و نیز به منظور بشارت و دلگرمی یاران خود خطبه‌ای ایراد و رو به اصحاب خود می‌کرد و می‌فرمود: «اِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ رَبِّی وَرَبُّکُمْ؛ ⁽¹⁾ من بر خدایی که پروردگار خودم و پروردگار شما است توکل می‌کنم.»

آن‌گاه که اردوگاه امام از هر سرباز فداکار خالی شد و اطراف او را بدنهای غرقه به خون برادران و برادرزادگانش فرا گرفته بود، دست از توکل بر خدای خود برنداشت و در واپسین لحظات که پیکرش آماج تیرها و نیزه‌ها قرار گرفته بود، زیر لب می‌خواند: «اَسْتَعِینُ بِکَ ضَعِیفاً وَاَتَوَکَّلُ عَلَیکَ کافِیاً؛ ⁽²⁾ من به سبب ضعف و ناتوانی‌ام، از تو درخواست یاری دارم و به تو توکل می‌کنم؛ در حالی که تو مرا بسنده هستی.»

شب چهارم- رجا

امیدواری به رحمت و لطف پروردگار در دل مؤمن، نیرویی ایجاد می‌کند که سبب می‌شود مشکلات برای او آسان شده، تلاشهای او بیش‌تر مفید واقع شود. انسانی که امیدوار است گام در مسیری می‌نهد که هر گام آن، پیروزی و سعادت است؛ چرا که او خود را به نیروی لطف و رحمت خدا متصل می‌داند، نه موجودی عبث با تلاشهای بی‌ثمر.

رجا در قرآن

خداوند متعال در قرآن کریم، سیمای امیدواران را این چنین ترسیم می‌کند:

«إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَالَّذِینَ هَاجَرُوا وَجَهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُولَل-ِکَ یرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ»؛ ⁽¹⁾«آنان که ایمان آورده و کسانی که هجرت و در راه خدا جهاد کرده‌اند، آنان به رحمت خدا امیدوارند و خداوند آمرزنده و مهربان است.»

از آن زمان که فکندند چرخ را بنیاددری نبست زمانه که دیگری نگشاد

رجا در روایات

امیدواری به اندازه‌ای ارزشمند است که طبق روایات، انسان باید حتی به آن چیزی که بدان امیدی ندارد به خاطر لطف و بخشش خداوند، امیدوارتر باشد. امیر مؤمنان‌علیه‌السلام در این‌باره می‌فرماید: «کُنْ لِما لا تَرْجُوا اَرجی مِنْکَ لِما تَرْجُو، فَاِنَّ مُوسَی بْنِ عُمْرانَ‌علیهماالسلام خَرَجَ یقْتَبِسُ لِاَهْلِهِ ناراً فَکَلَّمَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَرَجِعَ نَبِیاً وَخَرَجَتْ مَلَکَةُ سَبَأ فَاَسْلَمَتْ مَعَ سُلَیمانُ‌علیه‌السلام وَخَرَجَ سَحَرَةُ فِرْعَوْنَ یطْلُبُونَ الْعِزَّةَ لِفِرْعَوْنَ فَرَجَعُوا مُؤْمِنِینَ؛ ⁽¹⁾ به آنچه بدان امیدی نداری، امیدوارتر باش از آنچه بدان امیدواری، پس به‌درستی‌که موسی بن عمران‌علیه‌السلام خارج شد تا برای خانواده‌اش آتش بیاورد؛ اما با خداوند بلندمرتبه و بزرگ صحبت کرد و پیامبر بازگشت. و ملکه سبأ خارج شد؛ اما همراه سلیمان‌علیه‌السلام اسلام آورد. و شعبده‌بازان فرعون خارج شدند تا برای فرعون عزت و بزرگی بیاورند؛ اما مؤمن بازگشتند.»

غرّه مشو که مرکب مردان مرد رادر سنگلاخ بادیه پیها بریده‌اند

نومید هم مباش که رندان جرعه‌نوش‌ناگه به یک ترانه به منزل رسیده‌اند

حضرت امام خمینی‌رحمه الله دراین باره می‌نویسد:

رجا، از فطریات است، و قنوط برخلاف فطرت مخموره و از احتجاب است، و نیز مبدأ حصول رجاء، حسن ظنّ به خدای تعالی، و مبدأ قنوطِ از رحمت، سوء ظنّ به ذات مقدّس است. ⁽¹⁾

گاه ممکن است این ویژگی برجسته و پسندیده در عمل با مفاهیم دیگری اشتباه شود. حضرت امام خمینی‌رحمه الله در این‌باره می‌نگارد:

یکی از اموری که مورد اشتباه است و انسان به واسطه محجوبیت گول می‌خورد، تمییز ما بین غرور و امانی و مابین رجا و وثوق به حق است. و پر معلوم است که غرور از بزرگ‌ترین جنود ابلیس است، به خلاف رجاء که از جنود رحمان عقل است، با اینکه این دو هم به حسب مبادی و هم به حسب آثار، مختلف و متمیزند، مبدأ رجاء علم به سعه رحمت، و ایمان به بسط فیض و کمال و اسماء و صفات است. و مبدأ غرور، تهاون به امر الهی، و جهل به عوالم غیب و صور غیبیه افعال و لوازم ملکوتیه صفات نفس است. ⁽²⁾

وعده امید

روزی شخصی نزد امام صادق‌علیه‌السلام رفت و به دلیل مشکلات توانفرسای مالی از ایشان کمک خواست. امام با مهربانی فرمود: «متأسفانه! امروز چیزی برای کمک به تو در دسترس ندارم؛ اما به زودی مالی به دستم خواهد رسید و آن را به شما خواهم داد، ان‌شاء اللّه.» مرد گفت: «ای فرزند رسول خدا! پس موعدی را مقرر کنید که خدمت شما برسم و آن را تحویل بگیرم.» امام هر چند نمی‌خواست امید را از آن مرد بگیرد؛ ولی فهمید که مرد، امیدواری چندانی به رحمت خدا ندارد؛ از اینرو، به او فرمود: «چگونه به تو وعده بدهم؛ در حالی که من به آنچه امیدی ندارم، در برابر رحمت پروردگار امیدوار می‌شوم و مهربانی خدا هر ناامیدی را برایم به امیدواری تبدیل می‌کند.» ⁽¹⁾

نکته: در قرآن، دوازده بار کلمه «عُسر» آمده؛ ولی کلمه «یسر» سی و شش بار تکرار شده است. شاید بدان معنا است که با هر یک عسر، سه راحتی است و این خود مایه امید در زندگی است.

چهره نورانی امام‌رحمه الله

نخستین روزهایی که جنگ شروع شده بود، دشمن، تمام مناطق مرزی را درنوردید و تا پشت دیوار اهواز و دزفول آمد. خرمشهر و آبادان در تهدید کامل بود. یک روز، یکی از آقایان گفت: «آقا! تکلیف امام چیست؟ از طرفی شما این مطالب را می‌گویید و از طرفی بنی صدر، همین حالا در خدمت امام‌رحمه الله است و ضدّ این مطالب را می‌گوید. معتقد است حرفهایی که شما و امثال شما می‌زنید، اعتبار نظامی ندارد.»

شنیدن جملات فوق، مرا مصمم کرد که برای انتقال مطالب به ایشان و سایر دست‌اندرکاران عازم تهران شوم. در آن سفر، مطالب را مفصلاً به بعضی از بزرگان و نزدیکان حضرت امام‌رحمه الله از جمله شهید بهشتی‌رحمه الله گفتم تا بدین طریق، تکلیف را از گردن خود بردارم. وقتی عازم زیارت حضرت امام‌رحمه الله شدم. یک نفر روحانی جوان که معلوم بود پدرش از علمای کردستان یا باختران است، همراه من بود. بنابر رسمی که بود، او را جلو انداختم.

آن روز، چهره مبارک امام را به حدّی بشاش و نورانی دیدم که قطعاً نه قبل و نه بعد از آن ندیده بودم. وقتی آن آقا، نام پدرش را گفت، حضرت امام فرمود: «سلام مرا به پدرتان برسانید و بگویید: «ان‌شاء اللّه به زودی، کردستان پاکسازی می‌شود. این قبیل کارها سهل است و انجام خواهد شد.» من وقتی این جمله امام را با آن امیدواری و طمأنینه شنیدم، فکرم عوض شد و به آینده کاملاً امیدوار شدم. نوبت من که رسید، به‌طور اجمال گفتم از خوزستان آمده‌ام؛ ولی تفاصیلی را در نظر داشتم که گفتن آنها را بی‌مورد دیدم. امام فرمود: «برگردید و مشغول کار شوید و بدانید که شما پیروزید.» این جملات امام، هیچ‌گونه رنگ و بویی از تردید نداشت و با امید کامل و قاطعیت از آینده خبر می‌داد و من با دلی شاد و امیدوار به اهواز مراجعت کردم و با ایمان به آینده، به کار مشغول شدم و بحمد اللّه هیچ خطر جدی پیش نیامد و ما هم پیروز شدیم. ⁽¹⁾

توسل

در دعاهای امام حسین‌علیه‌السلام این موضوع به چشم می‌خورد. آن حضرت با بروز مشکلات عدیده، خدا را این‌گونه می‌خواند:

«یا عُدَّتِی عِنْدَ شِدَّتِی وَیا غَوْثِی عِنْدَ کُرْبَتِی، اُحْرُسْنِی بِعَینِکَ الَّتِی لا تَنامُ وَاکْفِنِی بِرُکْنِکَ الّذِی لا یرامُ وَارْحَمْنِی بِقُدْرَتِکَ عَلَیَّ فَلا اَهْلَکُ وَاَنْتَ رَجائِی؛ ⁽¹⁾ ای قدرت و توان من در هنگام شدت مشکلات و ای فریادرس من، هنگام سختی! مرا به چشمت که خواب در آن راه ندارد، حفظ فرما و به پناهت که بدان تعدی نمی‌شود، پناهم ده. به قدرتت بر من، پناه ده. پس من هلاک نمی‌شوم، تا زمانی که امیدواری‌ام به تو است.»

حضرت در صبح عاشورا، آن‌گاه که دشمن، طبل جنگ می‌زد، به درگاه الهی عرض کرد:

پروردگارا! تو در هر غم و اندوه، پناهگاه من، و در هر پیشامد ناگوار، مایه امید من هستی و در هر حادثه‌ای، سلاح و تکیه‌گاه منی؛ آن گاه غمهای سنگین بر من فرود آید... .

پروردگارا! تو صاحب هر نعمت من هستی و آخرین امید و آرزوی منی؟» ⁽¹⁾

و یا آن‌گاه که خود یکه و تنها نبرد را آغاز کرد، به لشکر نگون‌بخت عمر سعد چنین خطاب کرد:

ای امت بدکار! چه بد کردید که به خاندان محمدصلی‌الله‌علیه‌وآله پس از او جفا کردید. پس از من، از کشتن بندگان خدا هراسی ندارید؛ زیرا کشتن من، کشتن آنان را بر شما هموار خواهد ساخت. من به خدا امیدوارم که در برابر خواری شما کرامت شهادت را به من عطا کند و از راهی که گمان نمی‌برید، انتقام مرا از شما بگیرد.» ⁽²⁾

امام‌علیه‌السلام یاران خود را نیز بر داشتن امید به خدا سفارش می‌کرد و در گرماگرم نبرد، آن‌گاه که آنان در آستانه شهادت قرار می‌گرفتند، ملاقات خدا را به آنان وعده می‌داد. نوشته‌اند در روز عاشورا وقتی دو برادر از قبیله غفاریان با چشمانی گریان نزد امام‌علیه‌السلام آمدند تا برای فدا شدن در مقابل او اجازه میدان بگیرند، به گرمی به آنان فرمود: «مَرْحَباً بِکُمْ اَدْنُوا مِنِّی؛ آفرین بر شما! نزدیک‌تر آیید.»

سپس آنان را در آغوش کشید و فرمود: «یا اِبْنَیْ اَخِی ما یبْکِیکُما؛ فَوَاللَّهِ اِنِّی لَاَرْجُو اَنْ تَکُونا عَنْ ساعَةٍ قَرِیرَیِ الْعَینِ جَزاکُمَا اللَّهُ یا اِبْنَی یوجِدُکُما مِنْ ذلِکَ وَمُواساتِکُما اِیایَ بَاَنْفُسِکُما اَحْسَنَ جَزاءِ الْمُتَّقِینَ؛ ⁽³⁾ ای برادرزادگانم! چرا می‌گریید؟ به خدا که من امید دارم تا یک ساعت دیگر؛ دیده شما روشن شود. ای برادرزادگانم! خدا به شما پاداش پرهیزگاران را به سبب این وجدان و همدردی و برادری و ایثار به من، عطا فرماید.»

شب پنجم- ولایت و دوستی اهل بیت(ع)

از جمله اساسی‌ترین و بنیادی‌ترین اصول اسلام، «ولایت» است که به معنای پذیرفتن وگردن نهادن به رهبری و سرپرستی رهبر الهی است. ولایت و ولایت‌پذیری پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله و اهل بیت او دارای دو بعد است:

اوّل، جنبه اعتقادی آن است که گذشت و دوم، بعد عاطفی و درونی نسبت به پیشوایان دین است؛ از اینرو، در کنار ولایت، محبت به خاندان عصمت و طهارت‌علیهم‌السلام نیز قابل بحث است؛ به‌گونه‌ای که این جنبه با عنوان تولا و تبرّا در ردیف فروع دین قرار می‌گیرد. تولا به معنای دوست‌داشتن دوستان خدا، و تبرّا به مفهوم بیزاری از دشمنان است.

ولایت اهل بیت‌علیهم‌السلام در قرآن

قرآن کریم، محبت و ولایت اهل بیت پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله را برترین اجر و مزد برای مشقتهای پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله در راه رسالت خویش برمی‌شمارد و می‌فرماید: « قُل لَّآ أَسَْلُکُمْ عَلَیهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی»؛ ⁽¹⁾ «بگو: هیچ اجر و مزدی از شما نمی‌خواهم، غیر از دوستی با خاندانم.»

شاید بتوان گفت برترین اجری هم که خداوند برای دوستی و حجت خاندان پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله در نظر گرفته است برخورداری از شفاعت ایشان در روز قیامت باشد؛ آن سان که خود پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرموده است: «اَلْزِمُوا مَوَدَّتَنا اَهْلَ الْبَیتِ فَاِنَّهُ مَنْ لَقَی اللَّهَ یوْمَ الْقِیامَةِ وَهُوَ یوَدُّنا دَخَلَ الْجَنَّةَ بِشَفاعَتِنا؛ ⁽²⁾ پیوسته با دوستی ما اهل بیت‌علیهم‌السلام همراه باشید. پس به‌درستی‌که هر کس، روز قیامت، خدا را ملاقات کند، در حالی که ما را دوست دارد، با شفاعت ما وارد بهشت می‌شود.»

فرق شیعه و محبّ اهل بیت‌علیهم‌السلام

امام عسکری‌علیه‌السلام نقل می‌کند که روزی گروهی به درب منزل امام رضاعلیه‌السلام آمدند و خود را گروهی از شیعیان امیر مؤمنان‌علیه‌السلام نامیدند و اجازه ورود خواستند. امام‌علیه‌السلام به آنان اجازه ورود نداد. آنان بازگشتند و روز دیگر آمدند؛ اما امام‌علیه‌السلام باز هم آنان را به حضور نپذیرفت و این کار، روزهای زیادی تکرار شد. پس از گذشت چند روز اجازه یافتند که وارد شوند. امام با ناراحتی به آنان فرمود: «وای بر شما! چرا خود را شیعه علی‌علیه‌السلام می‌نامید. شیعه امیر مؤمنان، حسن و حسین‌علیهماالسلام سلمان و ابوذر و مقداد و عمار و محمّد بن ابی‌بکر بودند که هیچ‌کدام از اینان لحظه‌ای با پیشوا و امام خود مخالفت نورزیدند و از دستورهای او سرپیچی نکردند.»

آنان همچنان سر پا ایستاده بودند و امام‌علیه‌السلام با ناراحتی با آنان سخن می‌گفت. آنان پاسخ دادند: «ای پسر رسول خدا! گناه ما چیست و چرا باید این‌گونه تحقیر می‌شدیم؟ برای ما توضیح دهید.» امام فرمود: ««وَ مَآ أَصَبَکُم مِّن مُّصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ أَیدِیکُمْ وَ یعْفُوا عَن کَثِیرٍ»؛ ⁽¹⁾ «و هر گونه مصیبتی به شما برسد، به سبب دستاورد خود شما است و خدا از بسیاری در می‌گذرد.» به خدا سوگند که من در این کار به خدا و رسول و امیر مؤمنان‌علیه‌السلام و پدران صالحم اقتدا کرده‌ام. آنان شما را عتاب کردند و من نیز پیروی کردم.»

آنان پرسیدند: «برای چه ای فرزند رسول خدا؟!» امام‌علیه‌السلام فرمود: «برای اینکه شما ادعا کردید و خود را از شیعیان نامیدید؛ در حالی که شما در بیش‌تر اعمال و کردارتان، با آنان مخالفت می‌ورزید. در واجبات خود کوتاهی می‌کنید. درباره حقوق برادران دینی خود سهل‌انگارید و از آنان دوری می‌جویید. آن‌گاه که تقیه واجب است، تقیه نمی‌کنید و آن‌گاه که تقیه واجب نیست، تقیه می‌کنید. کاش می‌گفتید که ما از دوستداران شما هستیم که با شما دوست و با دشمنانتان دشمن هستیم. در این صورت سخنتان نادرست نبود که این نیز خود مرتبه‌ای شریف است.» آنان شرمنده پاسخ دادند: «ای پسر رسول خدا! پس همانا ما از گفته خود استغفار و توبه می‌کنیم و می‌گوییم: همان‌گونه که مولایمان به ما یاد داد، ما دوستدار شما هستیم و دوستدارانتان را نیز دوست داریم و با دشمنانتان دشمنیم.» امام‌علیه‌السلام به روی آنان لبخندی زد و فرمود: «پس آفرین بر شما برادرانم و دوستدارانم! بالاتر بیایید و نزد من آیید.» سپس آنان را به بالای مجلس فرا خواند. ⁽¹⁾

خواجه دشوار پسند است و مرا روی سیاه‌ترسم از نوکری خویش رهایم سازد

نکته: محبت عبارت است از دوستی قلبی اما مودّت عبارت است از آن نوع دوستی که به دست و زبان جاری شود و ثمره آن دیده شود. به همین دلیل در قرآن آمده است « قُل لَّآ أَسَْلُکُمْ عَلَیهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی»؛ ⁽¹⁾ پیامبر خواسته که مردم محبت به خاندانش را ابراز کنند.

نسیم محبت علوی

وقتی علامه طباطبایی‌رحمه الله با دست خالی برای تحصیل به نجف رفت، ابتدا مستقیم به زیارت امیر مؤمنان‌علیه‌السلام شرفیاب شد. ایشان در نخستین نگاه به گنبد حرم امام با چشمانی اشکبار عرض کرد: «یا علی! من برای تحصیل علم به محضر شما شرفیاب شده‌ام؛ ولی نمی‌دانم چه روشی را در پیش گیرم و چه برنامه‌ای را برای درس انتخاب کنم. شما آنچه را صلاح است پیش روی من قرار دهید.» او در همان روزهای نخست در منزل محقر و اجاره‌ای خود در نجف به سر می‌برد و نگران آینده تحصیل خود بود که در خانه به صدا در آمد و سیدی، با جذبه‌ای خاص با او سلام و احوالپرسی کرد. سید به علامه خیر مقدم گفت و به او فرمود: «اگر طالب تحصیل هستی بدان که در این مدت نباید از نفس خود غافل باشی.» این را گفت و رفت. علامه از آن روز، شیفته و مرید آن سید بزرگوار شد. آن سید، مرحوم قاضی طباطبایی عارف بزرگ بود. ⁽²⁾

در بیابان طلب گرچه ز هر سو خطری است می‌رود حافظِ بی‌دل به تولّای تو خوش

توسل

در بلندترین فراز از زیارت عاشورا که اوج شعر و شعور عاشوراییان است، می‌خوانیم: «اِنِّی سِلْمٌ لِمَنْ سالَمَکُمْ وَحَرْبٌ لِمَنْ حارَبَکُمْ وَوَلِیٌّ لِمَنْ والاکُمْ وَعَدُوٌّ لِمَنْ عاداکُمْ.» همچنین در زیارت اربعین - که از جمله نشانه‌های شیعه است ⁽¹⁾ - می‌خوانیم: «اللَّهُمَّ اِنِّی اُشْهِدُکَ اِنِّی وَلِیٌّ لِمَنْ والاهُ وَعَدُوٌّ لِمَنْ عاداهُ؛ ⁽²⁾ پروردگارا من تو را گواه می‌گیرم که من دوستدار کسی هستم که با او (امام حسین‌علیه‌السلام) ولایت داشته باشد و دشمنم با آن کسی که با او (حضرت ابا عبد اللّه‌علیه‌السلام) دشمنی داشته باشد.»

سالار شهیدان کربلا در زمانه‌ای که دوستی با دشمنان اهل بیت‌علیهم‌السلام از جمله خاندان اموی، رایج بود، آشکارا فریاد برآورد: «وَنَحْنُ اَهْلُ الْبَیتِ اَوْلی بِالْوِلایةِ هذَا الْاَمْرِ عَلَیکُمْ مِنْ هذَا الْمُدَّعِینَ ما لَیسَ لَهُمْ؛ ⁽³⁾ ما خاندان پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله بر تصدی این امر (خلافت و حکومت) بر شما از این مدعیانِ ناحق، سزاوارتریم.»

شب عاشورا آن‌گاه که امام‌علیه‌السلام تکلیف خود را از عهده همگان برداشت و فرموده بود تا هر کس می‌خواهد تاریکی هوا را مرکب خود قرار دهد و از صحنه پیکار دور شود، «بریر بن خضیر» که از دوستداران و شیعیان راستین امام‌علیه‌السلام بود از ایشان خواست، تا با کوفیان سخن گوید. او ضمن تجدید میثاق با امام خویش، در پایان سخنانش، کوبنده گفت: «اللَّهُمَّ اِنِّی اَبْرَءُ اِلَیکَ مِنْ فِعالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ؛ پروردگارا! من از کار این گروه به پیشگاه تو تبری می‌جویم.» در این هنگام، باران تیر به سویش روانه شد. ⁽¹⁾

شب ششم- ورع‌

در ادبیات اسلامی ورع به معنای پرهیزگاری، خداترسی و یا همان تقوا است. حضرت امام در توضیح این معنا می‌نویسد: ورع‌ به معنای تقوا و کمال پرهیزکاری است... و یا به معنای «ردّ» مأخوذ باشد... زیرا که نفس را رد می‌کنی از مشتهیات خود و ارتکاب آنها.» ⁽¹⁾

این لغت در قرآن کریم نیامده است؛ اما مترادفهای زیادی از قبیل تقوا، خشیت و... دارد که با اندکی تفاوت به همان معنا هستند.

ورع، کشتی نجات

در حدیث معراج آمده است که ورع، همچون یک کشتی، افراد زاهد را نجات می‌دهد: «یا اَحْمَدُ! عَلَیکَ بِالْوَرَع فَاِنَّ الْوَرَعَ رَاْسُ الدِّینِ وَوَسَطُ الدِّینِ وَآخِرُ الدِّینِ... اِنَّ الْوَرَعَ رَاْسُ الْاِیمانِ وَعِمادُ الدِّینِ اِنَّ الْوَرَعَ مَثَلُهُ کَمَثَلِ السَّفِینَةِ کَما اَنَّ فِی الْبَحْرِ لا ینْجُو اِلَّا مَنْ کانَ فِیها کَذلِکَ لا ینْجُوا الزاهِدُونَ اِلَّا بِالْوَرَعِ؛ ⁽²⁾ ای احمد! بر تو باد ورع. پس به‌درستی‌که ورع، اوّل دین، وسط دین و آخر دین است. همانا ورع، رأس ایمان و ستون دین است و به تحقیق که مَثَلِ ورع، مَثَلِ کشتی است؛ همان‌گونه که در دریا نجات نمی‌یابند، مگر کسانی که در آن کشتی هستند، افراد زاهد نیز جز با پرهیز گاری نجات نمی‌یابند.»

هر آن جانی که بر تقواست پابندرهاند از هوا جانش خداوند

هلا تقوا و ترس از خداوندرها سازد به محشرتان ز هر بند

پرهیز از هوای نفس

شخصی به نام «حبه عرنی» که یار نزدیک و دوست صمیمی امیر مؤمنان‌علیه‌السلام بود، ظرفی فالوده، مقابل ایشان گذاشت تا آن حضرت از آن بخورد. امام، نگاهی به ظرف انداخت و سپس انگشت خود را در گوشه‌ای از آن فرو کرد و بدون آنکه مقدار زیادی از آن بردارد، در کام خود گذاشت. حبه عرنی پرسید: «چرا میل نمی‌فرمایید؟» آن حضرت فرمود: «اِنَّ الْحَلالَ طَیبٌ وَما هُوَ بِحَرامٍ وَلکِنِّی اَکْرَهُ اَنْ اُعَوِّدَ نَفْسِی ما لَمْ اُعَوِّدْها؛ ⁽¹⁾ به‌درستی که حلال خداوند گوارا است و هرگز حرام نیست؛ ولی من خوش ندارم که نفسم را به چیزی که هنوز به آن عادت نکرده، وابسته سازم.» سپس امام به حبه عرنی فرمود: «آن را از جلوی من بردار!»

هر آن کاخی که از تقواست محکم‌نسازد گردش دوران از آن کم

ورع در ارتباط با غیرمسلمانان

یکی از سفیران نوشته بود که در بعضی مجالس، مشروبات الکلی وجود دارد و اگر ما نپذیریم و نخوریم، حمل به چیزهای دیگر می‌شود و مشکلاتی در روابط پیش می‌آید.» حضرت امام فرمود: «به جهنم! نباید از این چیزها بترسند، نباید بروند، دلیلش را هم باید بگویند تا آنها هم بفهمند برای چیست.» ⁽¹⁾

روزی پلیس نوفل لوشاتو عکسی از امام خمینی‌رحمه الله در حال قنوت نماز برای امضا آورد. امام عکس را گرفتند و امضا کردند. وقتی به امضا توجه کردم، دیدم مثل سایر امضاهای ایشان نیست و کلمه‌ای از اسمشان جا افتاده است. عرض کردم: مثل اینکه این امضای شما مثل سایر امضاها نیست؛ فرمود: «چون مسیحی هستند و رعایت وضو را نمی‌کنند، اسم روح اللّه را ننوشتم، مبادا دستشان کلمة اللّه را مسح کند.» ⁽²⁾

وقتی که بنیانگذار انقلاب در پاریس بودند، اگر مردی داخل اتاق می‌شد و مثلاً انگشتر طلا به دستش بود، فوراً از او می‌خواستند که انگشتر را دربیاورد. ⁽³⁾

توسل

همان‌گونه که از زبان پیامبر اعظم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله گفته شد، جهاد با نفس، جهاد اکبر و بسی بزرگ‌تر از جهاد اصغر است؛ چرا که این کار، سنگ بنای ستیز با دشمن بیرونی است. جهاد اصغر بدون پیروزی در جهاد اکبر، پیامدی جز غرور، فساد، ظلم، ریا، عجب و بی‌تقوایی به دنبال ندارد. کسی که در جبهه درونی و غلبه بر هوای نفس پیروز شود، در صحنه‌های گوناگون بیرونی نیز پیروز خواهد شد.

صحنه عاشورا بدیع‌ترین و چشم‌نوازترین صحنه آزمون برای پیروزشدگان در جهاد اکبر و پیشی‌گیرندگان در جهاد اصغر است و ستارگان آسمان آن، هر یک از دیگری درخشان‌تر و چشم‌نوازتر بودند. از جمله آنان «نافع بن هلال» بود. او جوان رشیدی بود که همراه خانواده و همسرش که تازه با او ازدواج کرده بود، در کربلا حضور یافت. گیرودارِ قیام، هنوز به او اجازه عروسی نداده بود. نافع در کنار امام و رهبر خویش گام به گام حرکت کرد. حتی شبی از شبهایی که آب را بر خیمه‌ها بسته بودند، با جمعی از سپاهیان و فداییان امام به شریعه فرات یورش برد. نگاهبان فرات، وی را شناخت و هنگامی که برق شمشیر و چهره درهم کشیده و مصمم نافع به هلال را دید، به او گفت: «تو خود می‌توانی آب بخوری؛ ولی حق نداری برای امام آب ببری.» نافع پاسخ داد: «محال است که حسین بن علی‌علیهماالسلام و یاران و فرزندانش تشنه باشند و من آب بنوشم.» ⁽¹⁾ وی موفق شد به خیمه‌ها آب برساند.

صبح روز عاشورا، هنگامه جدایی نافع از همه علایق و خواسته‌های درونی بود. صبح عاشورا، جهاد اکبر او با جهاد اصغر همراه شد؛ آن هنگام که لباس رزم پوشید و برای خداحافظی نزد عروس خود آمد. همسر جوانش با زاری از او خواست که به میدان نرود؛ اما نافع، مصمم‌تر از آن بود که نگاه مهرآمیز فرزند رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله را در واپسین لحظه زندگانی به نگاههای نگران همسرش بفروشد. همین صحنه کافی بود که هر جوانی را در انگیزه جهاد متزلزل کند؛ اما وی با بی‌اعتنایی از خیمه بیرون رفت.

امام حسین‌علیه‌السلام متوجه موضوع شد و کریمانه از او خواست که شادمانی همسرش را بر میدان رفتن ترجیح دهد. اشک از چشمان نافع سرازیر شد و با دیدن این رأفت و بزرگواری امام‌علیه‌السلام عرض کرد: «ای پسر پیامبر خداصلی‌الله‌علیه‌وآله اگر امروز تو را یاری نکنم، فردا چگونه پاسخ جدت رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله را بدهم!» ⁽²⁾ آن‌گاه با اصرار اجازه طلبید و در جهاد اصغر نیز پیروز شد و بر بستر سرخ شهادت آرمید.

شب هفتم- دعا و نیایش

دعا در لغت به معنای خواندن و صدا زدن است در اصطلاح به این معنا است که بنده خدای خویش را برای طلبیدن حاجتی بخواند. دعا پل ارتباط عاشقانه با معبود محسوب می‌شود و این ارتباط، همان روح عبودیت و بندگی است.

دعا و اعتناء پروردگار

دعا علاوه بر برآورده شدن حاجات، کارکردهای دیگری نیزدارد. اگر دعای بنده به درگاه پروردگار نباشد، خدا توجهی به بنده‌اش نمی‌کند و می‌فرماید: «قُلْ مَا یعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْلَا دُعَآؤُکُمْ فَقَدْ کَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ یکُونُ لِزَامَاً»؛ ⁽¹⁾ «بگو اگر دعای شما نباشد، پروردگارم هیچ اعتنایی به شما نمی‌کند. در حقیقت، شما به تکذیب پرداخته‌اید و به زودی عذاب بر شما لازم خواهد شد.»

دعا کردن کلید گشایش در کارها است و اگر آدمی توان بر انجام کاری هم داشته باشد باید آن کار را با دعا شروع کند تا روحیه تعبد نیز در او تقویت شود و خدا را منشأ انجام امور ببیند؛ چرا که خداوند، دعا را پلی برای ارتباط بندگان با خود قرار داده است؛ نه اینکه فقط هنگام گرفتاری، از او یاد کند. امام صادق‌علیه‌السلام در این‌باره می‌فرماید: «مَنْ تَقَدَّمَ فِی الدُّعاءِ اُسْتُجِیبَ لَهُ اِذا نُزِلَ بِهِ الْبَلاءُ وَقالَتِ الْمَلائِکَةُ: صَوتٌ مَعْرُوفٌ وَلَمْ یحْجَبْ عَنِ السَّماءِ وَمَنْ لَمْ یتَقَدَّمْ فِی الدُّعاءِ لَمْ یسْتَجَبْ لَهُ اِذا نُزِلَ بِهِ الْبَلاءُ وَقالَتِ الْمَلائِکَةُ: اِنَّ ذا الصَّوْتِ لا نَعْرِفُهُ؛ ⁽²⁾ هر کس دعا را بر دیگر کارها مقدم بدارد، هنگامی که بلایی بر او نازل شود، دعایش مستجاب می‌شود و ملائکه می‌گویند: این صدایی آشنا است، و از آسمان پوشیده نمی‌شود و هر کس دعا را مقدم نکند، هنگامی که بلایی بر او نازل شود، دعایش مستجاب نمی‌شود و ملائکه می‌گویند: ما صاحب این صدا را نمی‌شناسیم.»

دعای صبح و آه شب، کلید گنج مقصود است‌بدین راه و روش می‌رو که با دلدار پیوندی

امیدواری در دعا

روزی «احمد بن محمّد» از نزدیکان امام رضاعلیه‌السلام، نزد ایشان شرفیاب شد و عرض کرد: «چند سالی است که حاجتی دارم و آن را از خدا خواسته‌ام؛ ولی دعایم مستجاب نمی‌شود؛ به‌گونه‌ای که دیگر در دلم شک و تردید از استجابت آن راه یافته است و به تنگ آمده‌ام.»

امام رضاعلیه‌السلام به او به تندی نگاه کرد و فرمود: «ای احمد! مراقب باش که شیطان بر تو چیره نشود و تو را مأیوس و ناامید از رحمت پروردگار نسازد. بدان که جدم امام باقرعلیه‌السلام فرمود: «مؤمن، نیاز خود را از خدا می‌خواهد؛ ولی خداوند، برآوردن آن را به تأخیر می‌اندازد؛ به این سبب که ناله و زاری او را دوست دارد.» سپس امام فرمود: «سوگند به خدا تأخیر در برآوردن نیازهای دنیوی مؤمنان از سوی پروردگار، برای آنها بهتر از تعجیل در برآوردن نیاز آنان است. مگر دنیا چه ارزشی دارد؟» جدم امام باقرعلیه‌السلام فرموده است: «سزاوار است که دعای مؤمن در حال آسایش، مانند دعای او در حال سختی باشد و اگر دعایش به اجابت نرسید، سست نشود و باز هم دعا کند.» پس ای احمد! هرگز از دعا کردن خسته نشو؛ زیرا دعا در پیشگاه خدا دارای منزلت والایی است. صبر، پیشه ساز و بدان، کسی که در این دنیا از نعمتهای الهی برخوردار است، اگر درخواستی از خدا بکند و دعایش مستجاب شود، بر اثر حرص، باز هم درخواست دیگری می‌کند و در نتیجه، نعمتهای خدا در نظرش بی‌ارزش جلوه می‌کنند؛ چرا که او سیر نمی‌شود و در صورتی که نعمتهای او فراوان شود، وی در این راه به سبب حقوقی که بر او واجب است، نمی‌تواند از عهده همه آنها برآید و در فتنه قرار می‌گیرد. اکنون بگو بدانم اگر من چیزی به تو بگویم، آیا به‌درستی‌آن اطمینان می‌کنی؟»

احمد، سرش را بلند کرد و گفت: «البته! اگر به شما اطمینان نکنم، پس به چه کسی اطمینان داشته باشم. شما حجّت خدا هستید و حتماً سخن شما درست است.»

امام فرمود: «پس حال که به سخن من اطمینان داری، باید به گفتار خداوند بیش‌تر اطمینان داشته باشی؛ چرا که خداوند به وعده خود وفا می‌کند؛ مگر خود نفرموده است: «وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ»؛ ⁽¹⁾ «هنگامی که بندگان من از تو درباره من سؤال کردند، بگو من نزدیکم و دعای دعاکننده را به هنگامی که مرا می‌خواند، پاسخ می‌گویم.» و نیز مگر نفرموده است: «لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ»؛ ⁽²⁾ «از رحمت پروردگار ناامید مشوید.» همچنین می‌فرماید: «وَاللَّهُ یعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلاً»؛ ⁽³⁾«و خداوند به شما وعده آمرزش از جانب خودش و فزونی می‌دهد.» بنابراین باید اعتمادت به خدا بیش‌تر از دیگران باشد و درب خانه دل خود را به راه یافتن چیزی جز خوبی مگشای که در این صورت، شما آمرزیده‌اید.» ⁽⁴⁾

گر دعا جمله مستجاب شدی‌هر دمی عالمی خراب شدی

نسیم فیض الهی

نوشته‌اند روزی مرحوم میرزا جواد آقای ملکی تبریزی‌رحمه الله پس از پایان درس به اتفاق برخی شاگردانش به حجره یکی از طلبه‌ها رفت. اندکی آنجا نشست و سپس برخاست، خدا حافظی کرد و بیرون رفت. این رفتار ایشان برای شاگردانشان مایه شگفتی شد. از ایشان پرسیدند: «هدفتان از سر زدن به حجره آن طلبه چه بود؟» مرحوم میرزا در پاسخ فرمود: «شب گذشته هنگام سحر، فیض الهی شامل حالم شد. فهمیدم که این از دعای خودم نیست. وقتی دقت کردم پی بردم که این طلبه در نماز شبش مرا دعا کرده و فیضی که به من داده شد، به برکت دعای او بوده است. خواستم با این کار از او سپاسگزاری کرده باشم.» ⁽¹⁾

توسل

تنها از مادری همچون فاطمه زهراعلیهاالسلام است که فرزندی چون حسین‌علیه‌السلام، تربیت شده، این همه افتخارات می‌آفریند. فاطمه زهرایی که در نیایش و دعا نیز برترین الگو است؛ هم او که از مردم مدینه بسیار بی‌وفایی و جفا دید؛ اما همچنان آنان را دعا کرد و زمزمه دعای او برای همسایگان در نیمه شب قطع نشد و فرمود: «اَلْجارُ ثُمَّ الدَّارُ.» ⁽¹⁾ اسماء بنت عمیس نقل می‌کند که در روزهای پایانی عمر شریف حضرت فاطمه‌علیهاالسلام در محضر او بودم. او روزی غسل کرد و لباسهای تمیز پوشید و به راز و نیاز با خدای خود مشغول شد. جلوتر رفتم، دیدم که رو به قبله نشسته و با آن حالت زار و بیمار دست به دعا برداشته است و می‌گوید: «اِلهِی وَسَیدِی اَسْئَلُکَ بِالَّذِینَ اصْطَفَیتَهُمْ وَبَبُکاءِ وَلَدَیَّ فِی مُفارَقَتِی اَنْ تَغْفِرَ لِعُصاةِ شِیعَتِی وَشِیعَةِ ذُرِّیتِی؛ ⁽²⁾ معبودا! بزرگا! به حق آن کسانی که آنان را برگزیدی و به حق گریه‌های دو فرزندم (حسن‌علیه‌السلام و حسین‌علیه‌السلام) هنگام از دنیا رفتنم، از تو می‌خواهم که از گناهکاران شیعیان من و شیعیان فرزندان من درگذری.»

او بی‌توجه به دردها و رنجهایی که از دست گناهکاران امت پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله دیده بود، همه را دعا کرد و با قلبی مالامال از آرامش به سوی خدا پر کشید. ایشان در آخرین لحظات به جانب پروردگار خویش دست بلند کرد و تنها برای خود یک دعا کرد و آن اینکه خداوند، او را ببخشاید. امام باقرعلیه‌السلام فرمود: «فاطمه، دختر رسول خدا شصت روز پس از رحلت پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله به شدت بیمار شد و چند روز بعد درگذشت.» او در دعای خود فرمود: «یا حَیُّ یا قَیوم! بِرَحْمَتِکَ اَسْتَغِیثُ فَاَغِثْنِی اللَّهُمَّ زَحْزِحْنِی عَنِ النَّارِ وَاَدْخِلْنِی الْجَنَّةَ وَاَلْحِقْنِی بِاَبِی مُحَمَّد؛ ای خدای زنده و توانا! پناه می‌آورم به رحمت تو. پس به من پناه ده و مرا از آتش دوزخ، دور فرما و وارد بهشت نما و مرا به پدرم، محمّد ملحق کن!»

امام علی‌علیه‌السلام خطاب به او می‌فرمود: «خداوند به تو عافیت دهد و تو را زنده نگه دارد»؛ اما فاطمه زهراعلیهاالسلام در پاسخ می‌فرمود: «ای ابو الحسن! بسیار نزدیک است که من با خدای خود ملاقات کنم.» ⁽¹⁾

در کربلا نیز امام حسین‌علیه‌السلام هر گامی را با مناجات و نیایش با معبود برمی‌داشت. او در بحرانی‌ترین لحظات به خدا پناه می‌برد و مناجات می‌کرد. آن حضرت در لحظه آغاز نبرد سر به جانب آسمان بلند کرد و عرضه داشت: «اللَّهُمَّ اَنْتَ ثِقَتِی فِی کُلِّ کَرْبٍ...؛ خدایا تو در هر سختی و شدّتی تکیه‌گاهم هستی.» ⁽²⁾ در مناجاتهای عاشقانه ابا عبد اللّه الحسین‌علیه‌السلام در گودی قتلگاه نیز پیوند عارفانه او در قالب دعا دیده می‌شود.

شب هشتم- گذشت‌

گذشت در لغت عربی «عفو» است و به معنای خرده نگرفتن و درگذشتن و چشم‌پوشی از اشتباه دیگری است. گذشت، دارای پیامدهای مثبت فردی و اجتماعی است و سبب می‌شود ظرفیت و تحمل فرد بالا رفته و در بعد اجتماعی نیز سبب تقویت حل همزیستی سالم و در نهایت، نشاط و بالندگی جامعه می‌شود.

پاداش گذشت‌کننده

باید گفت گذشت و چشم‌پوشی از خطای دیگران در درجه اوّل، صفت پروردگار است. اوست که ستار العیوب است و از خطا می‌گذرد و این صفت را دوست دارد و می‌فرماید: «وَ جَزَ ؤُا سَیئَةٍ سَیئَةٌ مِّثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ‌و عَلَی اللَّهِ إِنَّهُ‌و لَا یحِبُّ الظَّلِمِینَ»؛ ⁽¹⁾ «و جزای بدی، مانند آن بدی است. پس هر کس درگذرد و نیکوکاری کند، پاداش او بر عهده خدا است. به راستی که او ستمگران را دوست نمی‌دارد.»

از اینرو پروردگار متعال، گذشت‌کنندگان را برترین آفریدگان خود در دنیا و آخرت برمی‌شمارد: رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله در این‌باره می‌فرماید: «اَلا اَخْبِرُکُمْ بِخَیرِ خَلائِقِ الدُّنْیا وَالْاخِرَةِ؟ الْعَفْوُ عَمَّنْ ظَلَمَکَ وَتَصِلُ مَنْ قَطَعَکَ وَالْاِحْسانُ اِلی مَنْ اَساءَ اِلَیکَ وَاِعْطاءُ مَنْ حَرَمَکَ؛ ⁽²⁾ آیا به شما خبر ندهم به بهترین آفریدگان در دنیا و آخرت؟ آن عفو و گذشت از کسی است که به تو ستم کرده است و پیوستن به کسی است که از تو بریده و قطع رابطه کرده و نیکی کردن به کسی که به تو بدی کرده و بخشش کسی است که تو را محروم کرده است.»

ارزش گذشت

همگان نشسته بودند و پس از ساعتی سخن گفتن با رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله به چهره ایشان می‌نگریستند. ناگاه دیدند لبخندی ملیح بر چهره ایشان نقش بست؛ به‌گونه‌ای که دندانهای ایشان نمایان شد. اصحاب، دلیل خنده ایشان را پرسیدند. پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «دو نفر از امت خود را دیدم که در پیشگاه پروردگار حاضر شدند. یکی از آنها می‌گفت: «خدایا! حق مرا از این مرد بگیر!» پروردگار بزرگ فرمود: «حق برادرت را بده!» او گفت: «پروردگارا! دیگر چیزی از اعمال نیک من باقی نمانده است که بخواهم حق او را بدهم.» سپس صاحب حق به پروردگار گفت: «حال که چنین است، پس خدایا! از گناهان من بردار و به گناهان او بیفزا.»

در این لحظه، اشک در چشمان پیامبر حلقه زد و فرمود: «آن روز، روزی است که مردم احتیاج دارند، گناهانشان را کسی حمل کند. پروردگار به آن کس که حقش را می‌خواهد، می‌فرماید: «چشمت را برگردان و به سوی بهشت نگاه کن و ببین چه می‌بینی؟» و او صورتش را به سوی بهشت برمی‌گرداند و آنچه نعمت در آن مهیا شده، می‌بیند. سپس با تعجب می‌پرسد: «خدایا! اینها برای کیست؟» می‌فرماید: «تو می‌توانی به آن دست‌یابی.» باز او می‌پرسد: «چگونه می‌توانم به آن دست یابم؟» خداوند می‌فرماید: «با گذشت از برادرت.» او نیز می‌گوید: «خداوندا! از او گذشتم.» سپس خداوند به وی می‌فرماید: «اکنون، دست برادرت را بگیر و هر دو وارد بهشت شوید.» سپس پیامبر اشک را از چشمانش پاک کرد و فرمود: «پس شما نیز پرهیزگار باشید و از همدیگر بگذرید و گذشت کنید.» ⁽¹⁾

برخورد رئوفانه

در زمان بنی صدر یک بار یکی از بستگان، خدمت امام‌رحمه الله آمد. تابستان بود و ما در حیاط بودیم. آن شخص به برخی مسائل اعتراض داشت و نظریات خاص خودش را خیلی بلند و تند با امام خمینی‌رحمه الله مطرح کرد. وی به امام‌رحمه الله می‌گفت: «شما باید بگذارید بیایند در منزلتان تا مرگ بر فلان بگویند»؛ اما با اینکه من در قیافه ایشان ناراحتی را می‌دیدم، با او برخوردی ملایم داشتند و به او گفتند: «چرا داد می‌کشید؟ بیایید با هم صحبت کنیم. حالا یک جوری با هم کنار می‌آییم. من که نگفتم کسی نیاید و جلوی کسی را هم نگرفته‌ام. همه در صحبتهایشان آزاد هستند. امام با او خیلی ملایم برخورد کردند و این در حالی بود که کسالت هم داشتند و من نگران قلب ایشان بودم. ⁽¹⁾

توسل

حسین‌علیه‌السلام فرزند برومند علی‌علیه‌السلام و پرورده در دامان اوست. پهنه کربلا نیز آزمون شاگردان ابا عبد اللّه‌علیه‌السلام است که در مکتب او گذشت و مواسات را آموخته‌اند. امام با گذشت و مواسات خود درباره حر، بدو این سجیه را آموخت. امام فرموده بود: «مَنْ واسانا بِنَفْسِهِ کانَ مَعاً غَداً فِی الْجَنانِ نَجِیاً مِنْ غَضَبِ الرَّحْمنِ؛ هر کس با جانش با ما مواسات کند، در فردا ی قیامت‌ در بهشت با ما خواهد بود، در حالی که از خشم خدا نجات یافته است.» ⁽¹⁾ حر نیز آن‌گاه که اذن میدان خواست عرض کرد: «مُواسِیاً لَکَ بِنَفْسِی؛ از جان خویش برایت گذشته‌ام.» ⁽²⁾

شب نهم- تواضع

تواضع به معنای افتاده حالی و دوری از خودبرتربینی است و نقطه مقابل آن تکبر است. انسان موحد که خدای تعالی را سرچشمه هستی و کمال می‌داند هر نعمتی را از جانب خدا برمی‌شمارد. همین موضوع، سبب می‌شود که هیچ چیز را عامل بزرگی و فخر خود نسبت به دیگری محسوب نکند. البته تواضع هرگز به معنای عجز و زبونی نیست؛ بلکه مؤمن در عین خاکساری و افتادگی، غزتمند و توانمند است؛ اما در برابر دیگران، جانب فروتنی را برمی‌گزیند. خداوند متعال می‌فرماید: «وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَ لَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا یحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ»؛ ⁽¹⁾ «از مردم از روی خودپرستی‌ رخ برمتاب و به نخوت، روی زمین راه مرو! به‌درستی که خداوند هیچ گردن‌فراز خودستا را دوست نمی‌دارد.»

بنی آدم سرشت از خاک دارداگر خاکی نباشد آدمی نیست

نشانه‌های تواضع

افرادی که دارای این صفت برازنده یک مؤمن خداجویند دارای ویژگیهایی برای حفظ آن هستند امام صادق‌علیه‌السلام در این‌باره می‌فرماید: «التَّواضُعُ اَنْ تَرضی مِنَ الْمَجْلِسِ بِدُونِ شَرَفِکَ وَاَنْ تُسَلِّمَ عَلی مَنْ لاقَیتَ وَاَنْ تَتْرُکَ الْمِراءَ وَاِنْ کُنْتَ مُحِقّاً وَرَاْسُ الْخَیرِ التَّواضُعُ؛ ⁽¹⁾ تواضع این است که به جایی که نشسته‌ای راضی باشی؛ حتی اگر پایین‌تر از منزلت تو باشد و این که به هر کس می‌رسی، سلام کنی و این که جدال را ترک کنی؛ حتی اگر حق با تو باشد و رأس همه خیرها تواضع است.»

شاخ بی‌میوه کشد سر به قیام‌شاخ پرمیوه شود خم به سلام

فرزندان یک پدر و مادر

امام رضاعلیه‌السلام با گروهی به مسافرت رفتند. هنگام ظهر برای خواندن نماز و خوردن غذا توقف کردند. وقتی سفره پهن شد، آن حضرت، همه همراهان، حتی خدمتگزاران و سیاهان را هم بر سر سفره نشانید و خود نیز در کنار آنان نشست. مردی از اهالی «بلخ» با دیدن این رفتار امام‌علیه‌السلام پیش آمد و گفت: «فدایت شوم! بهتر است برای اینان، یک سفره جداگانه بیندازیم.» امام از این سخن مرد بلخی ناراحت شد و فرمود: «ساکت باش! خداوند همگی ما یکی است و همگی ما نیز از یک پدر و مادر هستیم و پاداش هر کس نیز به عمل او است.» ⁽¹⁾

ای برادر! چو عاقبت خاک است‌خاک شو پیش از آنکه خاک شوی

اجابت دعوت تنگدستان

روزی امام حسین‌علیه‌السلام از کوچه‌ای در مدینه عبور می‌کرد که دید تعدادی از فقیران و تهیدستان در گوشه‌ای حلقه زده و عبای خود را پهن کرده‌اند و مشغول خوردن مقداری نان خشک هستند. وقتی امام به آنان رسید، سلام کرد. آنان پاسخ سلام را دادند و از حضرت خواستند تا با آنان همسفره شود. امام با نهایت تواضع در کنار آنها روی خاک نشست و با مهربانی به آنان فرمود: «برادران! صدقه بر ما حرام است‌ اگر این نان از صدقه نبود، حتماً می‌خوردم.» سپس از ایشان دعوت کرد که همگی به منزل ایشان بروند و پذیرایی شوند. آنان دعوت امام را اجابت کردند و همگی برخاستند و به خانه ایشان رفتند. آن حضرت با غذاهای خوب از آنها پذیرایی کرد و هنگام بازگشتن به همه آنها لباس و مقادیری درهم داد. ⁽¹⁾

زائر متواضع

در احوال مرحوم مقدس اردبیلی‌رحمه الله آورده‌اند: ایشان همراه گروهی از مردم به زیارت می‌رفتند. کاروان آنها در محلی برای استراحت توقف کرد. او مردی متین با سر و وضعی ساده و چهره‌ای فروتن بود و متواضعانه نیز راه می‌رفت. یکی از زائران با دیدن رفتار ایشان، جلو آمد و لباس خود را به او داد و گفت که آن را برایش بشوید.

مرحوم مقدس اردبیلی‌رحمه الله با تواضع تمام قبول کرد. لباس مرد را گرفت و آن را تمیز شست. وقتی برگشت اطرافیان متوجه شدند. آنها شروع به سرزنش آن مرد کردند که چرا به این عالم بزرگ، جسارت کرده است. مقدس اردبیلی‌رحمه الله از برخورد آنان ناراحت شد و گفت: «طوری نشده است! حق و حقوق مؤمنان به یکدیگر بیش از اینهاست. من که کاری نکرده‌ام.» ⁽¹⁾

از تواضع گرامیت سازندوز تکبر به خاکت اندازند

توسل

تواضع، هنر مردان خدا و سرّ نهفته در ضمیر عاشقان الهی است که خود را در پیشگاه او هیچ می‌انگارند ودر برخورد با خلق و اولیای خدا نیز فروتن و خاکسارند. برترین اسطوره‌ای که در بین فرزندان اهل بیت‌علیهم‌السلام نمادی از فروتنی است، حضرت عباس‌علیه‌السلام است که هرگز دیده نشد در جایی که در محضر امام بنشیند ویا آن جناب را برادر خطاب کند؛ ⁽¹⁾ بلکه همواره وی را با برترین القاب صدا می‌زد و فروتنانه درخدمتگزاری به ایشان آماده بود. دیگران هر حاجتی از امام داشتند، برای برآورده شدن آن، ابتدا مشکل خویش را با حضرت ابا الفضل‌علیه‌السلام بازگو می‌کردند و این‌گونه شد که او را در مدینه باب الحوائج خواندند. ⁽²⁾ با این حال، وی تنها یک مرتبه، امام خویش را برادر صدا زد و آن در هنگامه‌ای بود که تیرها بر بدن او فرود آمدند و از مرکب بر زمین افتاد. در این حال، بانگ برآورد: «اَدْرِکْنِی اَخاکَ یا اَخاهُ؛ ای برادر! برادرت را دریاب!» امام خود را بالای سر او رسانید و فرمود: «اَلانَ اِنْکَسَرَ ظَهْرِی وَقَلَّتْ حِیلَتِی وَشَمَّتْ بِی عَدُوِّی؛ اکنون کمرم شکست و بیچاره شدم و دشمنم نسبت به من دلیر شد.» ⁽³⁾

امام، دست زیر بدن او برد تا وی را به خیمه بازگرداند؛ اما عباس‌علیه‌السلام مانع شد و فرمود: «یا اَخِی! بِحَقِّ جَدّکَ رَسُولِ اللَّهِ عَلَیکَ اَنْ لا تَحمِلْنِی وَدَعْنِی فِی مَکانِ هذا؛ برادرم! به حق جدت رسول خدا تو را قسم می‌دهم که مرا نبری و در همین مکان رها کنی.» امام، علت را پرسید و او جواب داد: «لَاِنِّی مُسْتَحٍ مِنْ اِبْنَتِکَ سُکَینَة وَقَدْ دَعَوتُها بِالْماءِ وَلَمْ آتِ بِهِ؛ چون من از روی دخترت سکینه شرمگین هستم؛ چرا که به او وعده آب دادم، ولی نیاوردم.» ⁽⁴⁾ امام ناله زد: «وا عباساه» و او را در همان‌جا گذاشت و بازگشت. ⁽⁵⁾

شب دهم- دوستی و همنشینی

در لسان عربی دوست به معنای «صدیق یا خلیل»، و همنشین به معنای «قرین» به کار رفته است. اسلام به دوستی به دلیل حساسیت آن در تأثیرگذاری بر افراد، بسیار توجه کرده است؛ چه اینکه دوست انسان، معرف شخصیت، امیال، اندیشه‌ها و خواسته‌های اوست؛ زیرا فرد هرگونه تمایل و گرایشی داشته باشد، تلاش می‌کند آن را در افراد دیگر جستجو کند و به نوعی کمال در آن برسد؛ خواه این ویژگی پسندیده باشد یا ناپسند. این دوستی و همنشینی به اندازه‌ای مهم است که در روز قیامت برخی به خاطر دوستی با برخی دیگر عذاب می‌شوند و آرزو می‌کردند که ای کاش او را به عنوان دوست خود برنمی‌گزیدند؛ «یوَیلَتَی لَیتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِیلاً»؛ ⁽¹⁾ «ای وای! کاش فلانی را دوست خود نگرفته بودم!»

دوستی در روایات

در روایات به دوستی و همنشینی با برخی سفارش شده است که همنشینی با آنان سبب عاقبت به خیری و رستگاری می‌شود. از آن دسته، دانشمندان پرهیزگار هستند که همنشینی با آنان سبب فضل می‌شود. امیر مؤمنان‌علیه‌السلام در این‌باره می‌فرماید: «عَجِبْتُ لِمَنْ یرْغَبُ فِی التَکَثُّرِ مِنَ الاَصْحابِ کَیفَ لا یصْحَبُ الْعُلَماءَ الْاَلِبَّاءَ الْاَتْقِیاءَ الَّذِینَ یغْنِمُ فَضائِلَهُمْ وَتَهْدِیهِ عُلُومُهُمْ وَتَزَینَهُ صُحْبَتَهُمْ؛ ⁽¹⁾ در شگفتم از کسی که میل به زیاد کردن یاران خود دارد، چگونه همنشین علمای دانای پارسا نمی‌شود که فضایل آنان را به دست می‌آورد و علومشان او را هدایت می‌کند و گفتارشان او را زینت می‌بخشد.»

تو اوّل بگو با کیان زیستی‌من آن‌گه بگویم که تو کیستی

همچنین در روایات اسلامی از همنشینی و دوستی با برخی افراد نهی شده است. از جمله آنان دوری از همنشینی با فرد خائن، ستمکار و سخن‌چین است. آن‌سان که آمده است: قالَ الصادِقُ‌علیه‌السلام: «اَحْذِرْ مِنَ النَّاسِ ثَلاثَةً: الْخائِنُ وَالظَّلُومُ وَالنَّمامُ لِاَنَّ مَنْ خانَ لَکَ خَانَکَ وَمَنْ ظَلَمَ لَکَ سَیظْلِمُکَ وَمَنْ نَمَّ عَلَیکَ سَینَمُّ عَلَیکَ؛ ⁽¹⁾ از دوستی با سه تن از مردم بپرهیز: خائن، جفاپیشه و سخن‌چین. به‌درستی که هر کس برای تو به کسی خیانت بکند، به تو نیز خیانت خواهد کرد و هر کس برای تو به کسی‌ ظلم کند، به زودی به خود تو هم ستم روا می‌دارد و هر کس سخن‌چینی دیگری را پیش تو کند، به زودی سخن‌چینی تو را هم خواهد کرد.»

نخست موعظت پیر می فروش این است‌که از معاشرت ناجنس احتراز کنید

حقوق دوستی

امام علی‌علیه‌السلام روزی در بازگشت از سفر، آرام آرام به کوفه نزدیک می‌شد و از سفر دور خود به سوی خانه برمی‌گشت؛ اما هنوز راه زیادی تا کوفه مانده بود. در بین راه، مردی یهودی را دید که او نیز به سوی کوفه حرکت می‌کرد؛ اما مقصدش اطراف و حومه کوفه بود. مرد یهودی وی را نمی‌شناخت و نمی‌دانست که امیر مؤمنان‌علیه‌السلام است؛ ولی چون راهشان یکی بود، با او همراه شد و با هم به راه خود ادامه دادند و در بین راه به گفتگو پرداختند تا اینکه به یک دو راهی رسیدند که یکی به کوفه ودیگری به حومه آن می‌رفت.

امام به جای اینکه راه کوفه را انتخاب کند، راه دیگر را برگزید و همچنان مرد یهودی را همراهی کرد. مرد یهودی که می‌دانست او می‌خواهد به کوفه برود، از وی پرسید: «مگر نگفتی که می‌خواهی به کوفه بروی؟» امام پاسخ داد: «آری، گفتم.» مرد یهودی با تعجب پرسید: «توکه راه کوفه را می‌دانی، پس چرا با من می‌آیی؟» امام‌علیه‌السلام فرمود: «ما در این مسیر با هم دوست شدیم و این کار، برای نیکو پایان‌دادن به این همسفری است؛ چرا که انسان برای احترام، همسفرش را هنگام جدایی، چند قدمی دنبال، و او را بدرقه می‌کند. این، دستور پیامبر ما است.» مرد یهودی پرسید: «آیا پیامبر شما به راستی این چنین دستور داده است؟» امام پاسخ داد: «آری.» مرد یهودی به سبب همین اخلاق نیکو و رفتار پسندیده حضرت، مسلمان شد. ⁽¹⁾

به عنبر فروشان اگر بگذری‌شود جامه تو همه عنبری

همدردی با دوستان

حضرت امام خمینی‌رحمه الله‌ با همه ما بسیار صمیمی و رفیق بودند. البته تظاهر ایشان به دوستی کم بود؛ ولی وقتی که آنها نبودند یا تأخیر داشتند موضوع را با حساسیت دنبال می‌کردند تا مبادا آنها گرفتاری داشته باشند. دوستان امام در نجف که از طلاب ایرانی بودند و بعد هم همراه ایشان از نجف هجرت کردند، همه بر این مطلب اتفاق نظر داشتند. امام خمینی‌رحمه الله از این خدمتگزاران، به «رفقای من» تعبیر می‌کردند. امام واقعاً به فکر دوستان خود بودند. به همین جهت، چون طلبه‌ها و دوستانشان کولرنداشتند، تقریباً از وسایل خنک‌کننده در نجف استفاده نکردند و حتی برای استراحت به کوفه نرفتند و با اینکه کوفه نزدیک نجف است و به دلیل داشتن شطّ و آب فراوان، هوای بهتری دارد و همه به آنجا می‌رفتند؛ ولی امام می‌فرمودند: «دوستان من در وضعیت بدی هستند.» امام جز یک سفر که در ابتدای ورود به نجف، به کوفه رفتند و در مسجد کوفه اعمال انجام دادند، هرگز به کوفه نرفتند و از کولر هم استفاده نکردند و فقط از سرداب و پنکه‌های معمولی استفاده می‌کردند و شبهای تابستان را هم به پشت‌بام می‌رفتند؛ در حالی که وقتی حتی صبح هم انسان به آجرها دست می‌گذاشت، هنوز داغ بودند.

امام این‌گونه، آن شرایط را تحمل می‌کردند و می‌فرمودند: «دوستان من در وضع بدی هستند» و می‌فرمودند: «من وقتی به حرم مشرف می‌شوم، برای دوستان گرفتار خیلی دعا می‌کنم.» ⁽¹⁾

توسّل

کربلا بارزترین نماد دوستیها و دشمنیها بود؛ به‌ویژه در شب عاشورا که دوستان راستین و دوستداران واقعی بر سر پیمان مودت خود با امام باقی ماندند. در آن شب تاریخی «نافع» برخاست و به امام گفت: «من با هر آنکه با تو دوست باشد، دوست هستم و با هر کس که با تو دشمن باشد دشمنم.» ⁽¹⁾

همان‌گونه که در بلندترین فراز از زیارت عاشورا نیز بر همین نکته پافشاری می‌کنیم که با دوستان امام دوست و با دشمن او، دشمن هستیم: «اِنِّی سِلْمٌ لِمَنْ سالَمَکُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَکُمْ وَ وَلِیٌ لِمَنْ والاکُمْ وَ عَدُوٌّ لِمَنْ عاداکُمْ» شعار دوستی با دوستان خدا و دشمنی با دشمنان خدا والاترین نماد و نمود ایمان است؛ همان‌گونه که در روایات بسیاری از امامان معصوم‌علیهم‌السلام دین و دینداری، شالوده‌ای جز دوستی و دشمنی ندارد.

شب یازدهم- انس با قرآن

قرآن کریم به عنوان ثقل اکبر، بزرگ‌ترین میراث هدایت الهی برای بشر است. چه بسیار آثار روحی و روانی عمیقی که از تلاوت آیات نورانی آن و تدبر و تأمّل در این آیات حاصل می‌شود. متأسفانه در بسیاری موارد به قرآن، به عنوان وسیله‌ای برای رسیدن به ثواب تلاوت نگاه می‌شود؛ در حالی که این کتاب آسمانی، مشحون از مضامین و اندیشه عالی و اهداف بزرگ خلقت است که بی‌توجهی به این نکات ارزنده، سبب مهجوریت آن می‌شود. قرآن کریم خود را زیباترین سخن می‌خواند و درباره آثار آیات نورانی خود بر دلها می‌فرماید: «اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتَبًا مُّتَشَبِهًا مَّثَانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ»؛ ⁽¹⁾ «خداوند زیباترین سخن را به صورت‌ کتابی متشابه، متضمن وعده و وعید نازل کرده است. آنان که پروردگارشان را می‌شناسند، پوست بدنشان از آن به لرزه می‌افتد. سپس پوستشان و دلشان به یاد خدا نرم می‌شود.»

همچنین قرآن از نظر آثار روحی، خود را مایه درمان و رحمت قلمداد می‌کند و می‌فرماید: «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْءَانِ مَا هُوَ شِفَآءٌ وَ رَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِینَ وَ لَا یزِیدُ الظَّلِمِینَ إِلَّا خَسَارًا»؛ ⁽²⁾ «و ما آنچه را برای مؤمنان، مایه درمان و رحمت است، از قرآن نازل می‌کنیم؛ ولی ستمگران را جز زیان نمی‌افزاید.»

صبح خیزی و سلامت‌طلبی چو حافظهر چه کردم همه از دولت قرآن کردم

این آثار روحی و روانی تا اندازه‌ای است که حتی گوش دادن به آیات نورانی آن دارای حسنه است. این خود به خوبی نشان می‌دهد که این آثار مورد نظر پروردگار متعال بوده است که چنین حسناتی را حتی برای گوش دادن به آن لحاظ فرموده است. در حدیثی از پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله آمده است: «مَنِ اسْتَمَعَ اِلی آیةٍ مِنْ کِتابِ اللَّهِ کُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ مُضاعَفَةٌ وَمَنْ تَلا آیةً مِنْ کِتابِ اللَّهِ کانَتْ لَهُ نُوراً یوْمَ الْقِیامَةِ؛ ⁽¹⁾ «هر کس به آیه‌ای از کتاب خدا گوش فرا دهد، بر او حسنه‌ای چند برابر نوشته می‌شود و هر کس آیه‌ای از کتاب خدا را تلاوت کند، روز قیامت آن آیه برای او نور خواهد شد.»

ما دلبردگان پی قرآن و عترتیم‌هر راه دعوت دگری جز فریب نیست

قاری ولایت‌ناپذیر

شبی «کمیل بن زیاد»، امیر مؤمنان‌علیه‌السلام را به سوی منزل ایشان همراهی می‌کرد. از کنار خانه‌ای گذشتند که از آن صدای تلاوت قرآن، بلند بود. صوت او به اندازه‌ای دلنشین و زیبا بود که کمیل به حالش غبطه خورد و در دل خویش بر او آفرین گفت؛ ولی سخنی بر زبان نیاورد. امام متوجه حالت کمیل شد و بدون مقدمه به او فرمود: «ای کمیل! قرآن خواندن او تو را گول نزند؛ زیرا او اهل دوزخ است. چه بسیارند قرآن‌خوانانی که قرآن آنها را لعنت می‌کند. به زودی آنچه درباره او گفتم، بر تو آشکار خواهد شد.» کمیل شگفت‌زده شد و به فکر فرو رفت.

مدتی از این ماجرا گذشت و این پرسش در ذهن کمیل باقی ماند تا اینکه خوارج بر ضد امیر مؤمنان‌علیه‌السلام شورش کردند و در جنگ بسیاری از ایشان کشته شدند؛ در حالی که در بین آنها حافظان قرآن نیز بودند. آتش جنگ که فرو نشست، امام علی‌علیه‌السلام کمیل را فرا خواند و با شمشیرش، به سر یکی از کشتگان خوارج اشاره کرد و فرمود: «ای کمیل! این همان کسی است که در آن شب، قرآن می‌خواند و تو بر حال خوش او و تلاوت زیبایش غبطه می‌خوردی.» کمیل که گویی به دریایی از ایمان به خدا و رهبر خویش دست یافته بود، دست رهبر فرزانه خویش را بوسید و از گفته خود استغفار کرد. ⁽¹⁾

همنشین دائمی قرآن

یکی از برنامه‌های روزانه زندگی و همیشگی امام خمینی‌رحمه الله که نظم خاصی هم داشت، تلاوت قرآن بود. ما در طول روز که خدمت ایشان بودیم، شاهد بودیم که ایشان روزی چهار بار قرآن می‌خواندند. ⁽¹⁾

وقتی حاج آقا مصطفی رحلت کرده بودند، قرار شد جمعی به اتفاق حاج احمد آقا خدمت امام‌رحمه الله برسند و به صورت تدریجی خبر را به ایشان برسانند. یکی گفت: «از حاج آقا مصطفی چه خبر؟» آقای میرزا حبیب اللّه اراکی گفت: «الآن از بیمارستان تلفن کردند که ایشان را مثل اینکه باید زودتر به بغداد برسانند.» احمد آقا جلوی صدای گریه‌اش را نتوانست بگیرد؛ ولی رویش را برگرداند که امام نبیند. حضرت امام صورتش را برگرداند و گفت: «احمد چیه؟ مگر حاج آقا مصطفی مرده؟ اهل آسمانها می‌میرند و از اهل زمین کسی باقی نمی‌ماند. همه می‌میریم. آقایان بفرمایید سر کارتان!» خودشان هم بلند شدند و وضو گرفتند و در این شرایط سخت، مشغول خواندن قرآن شدند. ⁽²⁾

حافظا در کنج فقر و خلوت شبهای تارتا بود وردت دعا و درس قرآن غم مخور

توسل

قرآن، به عنوان ثقل اکبر، بزرگ‌ترین میراثی بود که رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله آن را همراه اهل بیت گران‌قدر خویش در بین مردم به یادگار گذاشت و از آنان خواست که این هر دو را گرامی بدارند؛ اما پس از رحلت آن بزرگوار، مردم هر دو را مهجور گذاشتند. ابتدا اهل بیت او را کنار زدند و در ظاهر به قرآن تمسک جستند و بعد از مدتی، قرآن را نیز به فراموشی سپردند؛ تا آنجا که تمامی سنتهای اسلامی و ارزشهای آن فراموش شد و امام حسین‌علیه‌السلام به ناچار برای احیای کتاب خدا قیام کرد. ایشان، دفاع از قرآن و دعوت به سوی آن را شعار بلندی از شعارهای قیام خود قرار داد. آن حضرت به مردم بصره نگاشت:

«وَاَنَا اَدْعُوکُمْ اِلی کِتابِ اللَّهِ وَسُنّةِ نَبِیهِ‌علیهاالسلام فَاِنَّ السُّنَّةَ قَدْ اُمِیتَتْ وَاِنَّ الْبِدْعَةَ قَدْ اُحْییتْ؛ ⁽¹⁾ و من شما را به سوی کتاب خدا و سنت رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله دعوت می‌کنم؛ چرا که سنت مرده و بدعت زنده شده است.»

امام‌علیه‌السلام در مسیر راه به طرف کوفه وقتی به «فرزدق» شاعر معروف برخورد کرد و درباره انگیزه قیام خود با ایشان سخن گفت، به او فرمود: «ای فرزدق! این جماعت، اطاعت خدا را واگذاشته‌اند و پیرو شیطان شده‌اند. در زمین به فساد می‌پردازند؛ حدود الهی را تعطیل کرده و به میگساری پرداخته و اموال فقیران و تهیدستان را از آن خویش ساخته‌اند. من سزاوارترم که برای یاری دین خدا به پا خیزم و برای عزّت‌بخشیدن به دین او جهاد کنم؛ تا آن‌جا که سرانجام، کلام خدا برتری یابد.» ⁽¹⁾

اگر چه سر از بدنش جدا کردند؛ اما توانست آن کند که فرموده بود و توانست دوباره مردم را به سوی قرآنی که فراموش شده بود، توجه دهد و آن نیز روزی بود که سر بریده او را وارد شهر شام کردند. سر مبارکش را پیشاپیش کاروان از دروازه شهر وارد کردند و مردم با دیدن سرهای بریده و اسیران در بند و پیروزی یزید شادی‌کنان به سوی سرها دویدند؛ اما آن‌گاه که آنان را خارجی و خروج‌کننده از دین خواندند، به ناگاه از سر بریده او این صدا برخاست: «أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَبَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِیمِ کَانُوا مِنْ ءَایتِنَا عَجَبًا»؛ ⁽²⁾ «مگر پنداشتی اصحاب کهف و رقیم خفتگان غار لوحه‌دار از آیات ما در شگفت بودند؟»

این صدا به طوری بود که همه متوجه سر بریده شدند. ⁽³⁾

9 سخنرانی از نُه فراز زیارت عاشورا

اشاره:

با فرا رسیدن ماه محرم و موسم هجرت مبلّغان محترم برای تبلیغ معارف دینی، بر آن شدیم تا توشه‌ای هر چند اندک از دریای بیکران معارف اسلامی را در قالب مقاله‌ای با احیاگران شعائر اسلامی همراه سازیم.

نوشتار حاضر بیان ده موضوع برگرفته از فرازهای بلند زیارت عاشوراست که به تفکیک موضوعات و در خور ارائه یک سخنرانی تنظیم شده است که تحلیل و بازپروری داده‌های آن بر عهده خود مبلغان گذاشته شده تا با سلیقه خود و بهره گیری از توانمندیهای خویش در سخنرانی، تنوع و نشاط بیشتری به آن بدهند. امید است این مقاله مورد استفاده قرار گیرد.

مفتاح جنان زیارت عاشوراست روشنگر جان زیارت عاشوراست

چیزی که کند خلق جهان را بیداراز خواب گران زیارت عاشوراست

سلام

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا اَباعَبَدِاللَّهِ اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا ابنَ رَسُولِ اللَّهِ اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا ابنَ اَمیرِالمُؤْمنینَ...»

نام خدا

سلام یکی از نامهای خداوند است:

آداب و شرایط سلام کردن

قال الحسین بن علی علیه السلام: «لاتَأْذَنُوا لاَِحَدٍ حَتّی یسَلِّمَ ⁽²⁾ ؛ به احدی اجازه ندهید مگر اینکه سلام کند.»

عن رسول اللَّه صلی الله علیه وآله: «أَلا اُخْبِرُکُمْ بِخَیرِ أَخْلاقِ أَهْلِ الدُّنْیا وَ الآخِرَةِ؟ قالُوا: بَلی یا رَسُولَ اللَّهِ! فَقالَ صلی الله علیه وآله: إِفْشاءُ السَّلامِ فِی العالَمِ ⁽⁴⁾ ؛ آیا شما را از برترین اخلاق اهل دنیا و آخرت با خبر نسازم؟ پاسخ گفتند: بله‌ای رسول خداصلی الله علیه وآله! فرمود: انتشار سلام در جهان.»

قالَ اَمیرُالمُؤمِنینَ علیه السلام: «لِلسَّلامِ سَبْعُونَ حَسَنَةً تِسْعٌ وَ سِتُّونَ لِلْمُبْتَدِئِ وَ واحِدَةٌ لِلرَّادِّ؛ ⁽²⁾ برای سلام هفتاد ثواب است که شصت و نه ثواب آن برای کسی است که سلام کند و یک ثواب برای کسی است که پاسخ سلام را می‌دهد.»

آثار و فواید سلام

آداب جواب سلام دادن

سلمان فارسی می‌گوید مردی نزد رسول خداصلی الله علیه وآله آمد و گفت: السلام علیک یا رسول اللَّه! پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله پاسخ داد: «وَعَلَیکَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ» پس از چند لحظه مرد دیگری آمد و گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا رَسُولَ اللَّهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ» پیامبر اکرم پاسخ گفت: «وَ عَلَیکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ» مدتی گذشت و مرد دیگری هم از راه رسید و به پیامبرصلی الله علیه وآله گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ» اما پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فقط در پاسخ او فرمود: «وَ عَلَیکَ» مردی که از ابتدا در حضور رسول خداصلی الله علیه وآله نشسته بود و نحوه سلام کردن افراد و پاسخ دادن رسول خداصلی الله علیه وآله را زیر نظر داشت گفت:ای رسول خداصلی الله علیه وآله! پدر و مادرم فدای تو شوند! اولی و دومی که به شما سلام کردند شما پاسخ آنها را بهتر از سلامشان دادید اما پاسخ مرد سومی را که سلامش از همه کاملتر بود بسیار کوتاه رد نمودید. دلیل آن چه بود؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله تبسمی کرد و فرمود: برای اینکه او دیگر چیزی برای ما باقی نگذاشت که پاسخش را بهتر بگویم. زیرا خداوند متعال می‌فرماید: «وَاِذا حُییتُمْ بِتَحِیةِ فَحَیوا بِأَحْسَنَ مِنْها»؛ و چون به شما درود گفته شد شما به صورتی بهتر از آن درود بگویید.» ⁽¹⁾ من نیز در پاسخش تنها گفتم علیک. ⁽²⁾

پاداش سلام و مصافحه

ابوعبیده می‌گوید در سفری من با امام باقرعلیه السلام همسفر بودم و هر دو در یک کجاوه بودیم. هنگام سوار شدن، ابتدا من سوار می‌شدم و سپس ایشان سوار می‌شدند. هنگامی که امام سوار می‌شد به من سلام می‌کرد و احوالپرسی می‌نمود به گونه‌ای که گویا مدتهاست مرا ندیده است. هنگام پیاده شدن امام زودتر از من پیاده می‌شد و وقتی من نیز پیاده می‌شدم، امام دوباره به من سلام می‌کرد و احوالپرسی گرمی می‌نمود که گویا مدتهاست مرا ندیده و خبری از من نداشته. من گفتم:ای فرزند رسول خدا! شما کاری می‌کنید که دوستان ما نمی‌کنند و اگر یک بار هم چنین کنند زیاد است. امام پاسخ داد: مگر تو نمی‌دانی وقتی د و مؤمن به هم سلام می‌کنند و دست می‌دهند گناهان آنان پیوسته تا هنگامی که از هم جدا شوند می‌ریزد.» ⁽¹⁾

لعن و نفرین

«وَ لَعَنَ اللَّهُ اُمَّةً اَسَّسَتْ اَساسَ الظُّلْمِ وَ الْجَوْرِ عَلَیکُمْ وَ لَعَنَ اللَّهُ اُمَّةً دَفَعَتْکُمْ عَنْ مَقامِکُمْ...»

ماهیت لعن

ماهیت لعن، دور کردن از رحمت خدا است. عن رسول اللَّه صلی الله علیه وآله قال: «اِنّی لَمْ اُبْعَثْ لَعَّاناً وَ اِنَّما بُعِثْتُ رَحْمَةً ⁽¹⁾ ؛ به درستی که من لعن کننده (دور کننده از رحمت) مبعوث نشده‌ام، بلکه من بر رحمت برانگیخته شده‌ام.»

آثار و پیامدهای لعن بدون دلیل

عن رسول اللَّه صلی الله علیه وآله: «لَمَّا لَعَنَ رَجُلٌ ناقَتَهُ وَ هُوَ یسیرُ مَعَها قالَ صلی الله علیه وآله اَخِّرْها عَنَّا فَقَدِ اسْتُجیبَ لَکَ ⁽¹⁾ ؛ هنگامی که مردی شتر خود را نفرین کرد در حالی که با آن می‌رفت، رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: او را از ما عقب بینداز، پس به تحقیق برای تو به اجابت رسید.»

ملعونان کیانند؟

شایستگی لعن بر دشمنان خدا و اهل بیت علیهم السلام

روزی پیرزنی نزد امام صادق علیه السلام آمد در حالی که دو لباس بافته شده از پشم را در دست گرفته بود. به امام سلام کرد و عرض نمود: «ای فرزند رسول خدا! این دو لباس را من با دست خویش بافته‌ام؛ اما یکی از این دو را در حالی بافتم که هر رشته را با سلام و درود بر خاندان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گره زده‌ام و در دیگری هر رشته را با لعن و نفرین نسبت به دشمنان شما بافته‌ام. اکنون هر دو را خدمت شما آورده‌ام. کدام یک از این دو لباس نزد شما محبوبتر است؟ امام صادق علیه السلام فرمود: آن لباسی را که با لعن و نفرین نسبت به دشمنان ما بافته ای.» ⁽¹⁾

پس از صلح امام مجتبی علیه السلام روزی معاویه در مدینه بالای منبر رفت و در حضور مردم شروع کرد از امیرالمؤمنین علیه السلام بد گفتن. او گفت: «ای مردم! علی علیه السلام کیست و پسر او چکاره است تا خلافت کند.» در این میان امام مجتبی علیه السلام وارد مسجد شد. امام رو به حاضران کرد و پس از سپاس و ستایش خداوند فرمود: «پروردگار بلند مرتبه و سترگ هیچ پیامبری را بر نیانگیخت مگر اینکه برای او دشمنی از ستمکاران و گناه پیشگان قرار داد. من پسر علی علیه السلام هستم و تو پسر صخر هستی. مادر تو هند است و مادر من فاطمه علیها السلام. جده تو قتیله است و جده من خدیجه علیها السلام. حال خداوند لعنت کند هر یک از ما دو نفر را که حسبی پایین‌تر و یادی فرو افتاده‌تر و کفری بیشتر و نفاقی شدیدتر دارد.» مردم که در مسجد جمع شده بودند یکصدا گفتند: «آمین آمین.» معاویه سرافکنده خطبه خود را قطع کرد و شرمگین از منبر پایین آمد و از مسجد بیرون رفت. ⁽²⁾

دوستی و دشمنی

«اِنّی سِلْمٌ لِمَنْ سالَمَکُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَکُمْ وَ وَلِی لِمَنْ والاکُمْ وَ عَدُوٌّ لِمَنْ عاداکُمْ...»

آثار دوستی با اهل بیت علیهم السلام

«حکم بن عُتَیبة» می‌گوید: روزی در خدمت امام باقرعلیه السلام بودیم در حالی که خانه امام آکنده از شیعیان و دوستداران ایشان بود. در این میان پیرمردی کمر خمیده، عصا زنان وارد شد و ابتدا به امام باقرعلیه السلام سلام نمود و صبر کرد تا امام جواب سلام او را بدهد. سپس رو کرد به حاضران و به آنان نیز سلام نمود. جمعیت نیز جواب سلام او را داد و آن گاه رو به امام کرد و گفت: «ای فرزند رسول خداصلی الله علیه وآله فدایت شوم، مرا نزدیک خود جای دهید تا سخن شما را بهتر بشنوم. سپس نزد امام رفت و عرض کرد: «فَوَاللَّهِ إِنّی اُحِبُّکُمْ وَ اُحِبُّ مَنْ یحِبُّکُمْ وَاللَّهِ ما اُحِبُّکُمْ وَ اُحِبُّ مَنْ یحِبُّکُمْ لِطَمَعٍ فِی الدُّنْیا وَاللَّهِ اِنّی لاَُبْغِضُ عَدُوَّکُمْ وَ اَبْرَأُ مِنْهُ وَاللَّهِ ما أَبْغَضُهُ وَأَبْرَأُ مِنْهُ لِوَتَرٍ کانَ بَینی وَ بَینَهُ وَاللَّهِ اِنّی لَاُحِلُّ حَلالَکُمْ وَ اُحَرِّمُ حَرامَکُمْ وَ اَنْتَظِرُ اَمْرَکُمْ فَهَلْ تَرْجُو لی جَعَلَنِی اللَّهُ فِداکَ؛ به خدا سوگند! من شما را دوست دارم و دوستداران شما را نیز دوست دارم و به خدا سوگند! شما را و دوستدارانتان را به خاطر مطامع دنیایی دوست ندارم و به خدا سوگند! دشمن شما را دشمن می‌دارم و از او بیزاری می‌جویم و به خدا سوگند! به خاطر دشمنی و کینه خود با او دشمن نیستم و از او برائت نمی‌جویم. و به خدا سوگند! حلال شما را حلال می‌شمارم و حرام شما را حرام می‌دانم و منتظر امر شما هستم. پس با این وصف آیا امیدی در من می‌بینید؟ خدا مرا فدای شما کند!»

امام با تبسمی به او فرمود: «جلوتر بیا! جلوتر بیا» و آن قدر او را نزدیک خود فرا خواند که در کنار امام نشست. امام به او فرمود: «روزی شخصی همین سؤال را که تو پرسیدی، از پدرم علی بن الحسین علیهما السلام پرسید. پدرم به او پاسخ داد: اگر تو با همین عقیده از دنیا بروی، آن هنگام که مرگ تو در رسد، پیامبر خداصلی الله علیه وآله، علی علیه السلام، حسن علیه السلام، و حسین علیه السلام و علی بن الحسین علیهما السلام بر بالین تو حاضر می‌شوند و قلبت آرام می‌گیرد و چشمت روشن می‌شود و روح و ریحان همراه با کرام الکاتبین به استقبال تو خواهند آمد. این زمانی است که جان به سینه ات برسد. و بعد از مرگ نیز لطفی از خدا خواهی دید که چشمت به آن روشن می‌شود و روز قیامت نیز در کنار ما خواهی بود.»

پیرمرد که از سخنان امام سخت شگفت زده شده بود عرض کرد: «آیا می‌شود یک بار دیگر سخن خود را تکرار کنید؟» امام با حوصله سخن خود را تکرار کرد و پیرمرد از فرط خوشحالی گفت: «اللَّه اکبر! آیا به راستی این منم که مشمول این الطاف می‌شوم؟» آن گاه صیحه‌ای زد و بر زمین افتاد.

حاضران فریاد کشیدند و به سوی او دویدند و وی را از زمین بلند کردند. امام نیز جلو آمد و با دست خود اشک از چشمان پیرمرد پاک کرد. پیرمرد دست امام را گرفت و بر چشم و صورت خود کشید. سپس لباسش را کنار زد و دو دست امام را بر سینه خود کشید و از جایش برخاست و خداحافظی کرد و از مجلس بیرون رفت. حاضران همچنان می‌گریستند. امام از پشت سر نگاهی به او کردند و فرمودند: «هر کس می‌خواهد مردی از اهل بهشت را ببیند، به این مرد نگاه کند.» و من تا بدان روز مجلسی را چنین حسرت زده ندیده بودم. ⁽¹⁾

مذمت دشمنی با اهل بیت علیهم السلام

پیامد دنیایی و اخروی دشمنی با اهل بیت علیهم السلام

پیامد دوستی با دشمنان خدا

«ابن ابی یعفور» می‌گوید: روزی خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و به ایشان عرض کردم: «من تعدادی از دشمنان شما را می‌شناسم، در شگفتم آنها که جزو دوستداران دشمنان شما فلانی و فلانی (اولی و دومی) هستند انسانهای امانت دار، راستگو و وفادار به عهد و پیمانهایشان هستند، اما بسیاری از دوستداران شما چنین نیستند؟!»

امام خشمگین شد و نگاه تندی به او نموده و فرمود: «هر آن کس که براساس پذیرش ولایت امام جائر خدای را بپرستد دین ندارد و هر آن کس که در پوشش ولایت پذیری از امام عادل خدای را عبادت کند عتابی بر او نیست.»

ابن ابی یعفور با تعجب پرسید: «چگونه ممکن است؟ آنها که دین ندارند و اینها هم که مشکل و عتابی ندارند؟!» امام فرمود: «آری! مگر نشنیده‌ای که پروردگار پاک فرمود: «اللَّهُ وَلِی الَّذین آمَنُوا یخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ اِلَی النُّورِ»؛ «خداوند ولی و سرپرست کسانی است که ایمان آورده اند، آنها را از تاریکی به نور هدایت می‌کند.» یعنی به سبب پذیرش ولایت امام عادل، آنها را از ظلمت گناه به سوی نورانیت توبه و مغفرت رهنمون می‌گرداند. و کفار را که در سرپرستی طاغوت به سر می‌برند، از نور بیرون می‌کند و به سوی ظلمت می‌کشاند.»

او دوباره پرسید: «مگر مراد از الذین کفروا کافران نیستند؟» امام پاسخ داد: «آیا کافر نور دارد که از آن خارج شود؟! مقصود مسلمانانی هستند که ولایت امام جائر را پذیرفته اند، از نور خارج شده اند و کافر گشته اند. بدین جهت استحقاق عذاب دارند.» ⁽¹⁾

نتیجه دوستی با منحرفان

روزی امام هادی علیه السلام به شخصی از نزدیکان خود به نام «جعفری» که با امام رفت و آمد داشت فرمود: «چرا تو را نزد فلانی (عبدالرحمن) می‌بینم و با او رابطه دوستی داری؟ جعفری پاسخ داد: «او دایی من است.» امام فرمود: «او انسان منحرفی است و درباره پروردگار حرفهای نادرستی می‌زند و به جسم بودن خدا قائل است.» جعفری گفت: «او هر چه می‌خواهد بگوید، من فقط با او دوست هستم. وقتی که به گفته‌های او معتقد نباشم، دوستی ما چه اشکالی دارد؟» امام فرمود: «بنابراین یا با او دوست باش و ما را رها کن و یا ما را دوست داشته باش و او را ترک کن؛ زیرا ممکن نیست که هم ما را دوست داشته باشی و هم او را. آیا نمی‌ترسی که بر او عذابی نازل شود و هر دو به یک باره گرفتار شوید.

سپس حضرت داستان جوانی را تعریف کرد که خودش از پیروان موسی علیه السلام بود و پدرش از یاران فرعون. و فرمود: «آنگاه که سپاه فرعون در کنار رود نیل به موسی و پیروان او رسید، جوان از گروه موسی علیه السلام جدا شد تا پدرش را نصیحت کند و به موسی علیه السلام ملحق نماید، اما پدرش گوش شنوا نداشت و اندرز جوان در او اثری نبخشید و سرسختانه به پیروی از فرعون ادامه داد. در این هنگام یاران موسی علیه السلام به ساحل رسیدند و جوان که مانده بود به همراه پدرش و قوم فرعون غرق شدند. جریان را به موسی علیه السلام خبر دادند. اصحاب از حال جوان پرسیدند که آیا او اهل رحمت است یا عذاب؟ موسی علیه السلام فرمود: جوان مشمول رحمت الهی است چون در عقیده پدر نبود، ولی هنگامی که عذاب نازل گردید، نزدیکان گناهکاران نیز گرفتار عذاب می‌شوند و آتش بدی بدکاران، خوبان را نیز به کام خود فرو می‌برد.» ⁽¹⁾

تقرب و توسل

«اَللَّهُمَّ اجْعَلْنی عِنْدَکَ وَجیهاً بِالْحُسَینِ... اِنّی اَتَقَرَّبُ اِلَی اللَّهِ وَ اِلی رَسُولِهِ وَ اِلی اَمیرِالْمُؤْمِنینَ وَ... وَاَتَقَرَّبُ اِلَی اللَّهِ ثُمَّ اِلَیکُمْ بِمُوالاتِکُمْ وَ مُوالاةِ وَلِیکُمْ وَ...»

مقرّبان کیانند؟

بعضی از عوامل تقرب به خدا

میاور رو به مردم تا نگردانند رو از توکه باشد بر خلایق پشت بودن مقتدا بودن

اگر دل از غم دنیا جدا توانی کردنشاط و عیش به باغ بقا توانی کرد

ز منزلات هوس گر برون نهی قدمی نزول در حرم کبریا توانی کرد

دست از طلب مدار که دارد طریق عشق از پا فتادنی که به منزل برابر است

توسل به قرآن و اهل بیت علیهم السلام

مرد از امام تشکر کرد و به خانه خود رفت و پس از مدتی نزد امام آمد و گفت که در نتیجه آن تمامی مشکلاتش حل شده است. ⁽¹⁾

2.»عثمان بن حُنَیف» می‌گوید: «در محضر رسول خداصلی الله علیه وآله بودم که مردی نابینا وارد شد. نزد رسول خداصلی الله علیه وآله آمد و عرض کرد: «ای رسول خدا! من گرفتار مشکلی شده‌ام، اکنون نزد شما آمده‌ام تا از پروردگار بخواهید که گرفتاری من را رفع کند. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «اگر بخواهی برایت دعا می‌کنم وگرنه صبر کن تا راهی به تو نشان دهم.» آن گاه به او فرمود: «نزدیک آب برو و وضو بساز آن گاه دو رکعت نماز به جای آور و آنگاه دست به دعا بردار و بگو: «اَللَّهُمَّ اِنّی اَسْئَلُکَ وَ اَتَوَجَّهُ اِلَیکَ بِنَبِیکَ مُحَمَّدٍصلی الله علیه وآله نَبِی الرَّحْمَةِ یا مُحَمَّدُ اِنّی اَتَوَجَّهُ بِکَ اِلی رَبّی فَیجَلِّ لی عَنْ بَصَری اَللَّهُمَّ فَشَفِّعْهُ فِی؛ پروردگارا به درستی که از تو مسئلت دارم و پیامبرت محمدصلی الله علیه وآله رسول رحمت تو را به سوی تو وجیه قرار می‌دهم.ای محمد! من تو را به درگاه پروردگارم وجیه قرار می‌دهم، پس چشمانم را نورانی می‌گرداند. پروردگارا او را شفیع من قرار ده.» آن گاه مرد رفت. عثمان بن حنیف می‌گوید به خدا سوگند که هنوز ما متفرق نشده بودیم که مرد بازگشت و آثار شادمانی در چهره‌اش دیده می‌شد که گویی هیچ مشکلی نداشته است. ⁽¹⁾

حیات طیبه

«اَللَّهُمَّ اجْعَلْ مَحْیای مَحْیا مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ مَماتی مَماتَ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ...»

درخواست حیات طیبه

برخی عوامل مؤثر در دستیابی به حیات طیبه

صفات دارندگان حیات طیبه

امام صادق علیه السلام از پدرش از امیرالمؤمنین از رسول خدا نقل می‌کند که خداوند فرمود: «یا اَحْمَدُ! اِنَّ اَهْلَ الْخَیرِ وَ اَهْلَ الآخِرَةِ کَثیرٌ حَیاؤُهُمْ قَلیلٌ حُمْقُهُمْ کِثیرٌ نَفْعُهُمْ، النَّاسُ مِنْهُمْ فی راحَةٍ وَ اَنْفُسُهُمْ مِنْهُمْ فی تَعَبٍ، کَلامُهُمْ مَوزُونٌ، مُحاسبینَ لاَنْفُسُهِمْ، مُتْعِبینَ لَها، تَنامُ اَعْینُهُمْ وَلا تَنامُ قُلُوبُهُمْ، اَعْینُهُمْ باکِیةٌ، قُلُوبُهُمْ ذاکِرَةٌ، فی اَوَّلِ نِعْمَةٍ یحْمَدُونَ وَ فی آخِرِها یشْکُرُونَ، یحِبُّ الرَّبُّ اَنْ تَسْمَعَ کَلامَهُمْ کَما تُحِبُّ الوالِدَةُ وَلَدَها وَ لایشْغَلُهُمْ عَنِ اللَّهِ شَی ءٌ طَرْفَةَ عَینٍ وَ لایریدُونَ کَثْرَةَ الطَّعامِ وَ لاکَثْرَةَ الْکَلامِ وَ لاکَثْرَةَ الّلِباسِ، اَلنَّاسُ عِنْدَهُمْ مَوْتی وَاللَّهُ عِنْدَهُمْ حَی قَیومٌ کَریمٌ. قَدْ صارَتِ الدُّنْیا وَ الآخِرَةُ عِنْدَهُمْ واحِدٌ، یمُوتُ النَّاسُ مَرَّةً وَ یمُوتُ اَحَدُهُمْ فی کُلِّ یوْمٍ سَبْعینَ مَرَّةً مِنْ مُجاهَدَةِ أَنْفُسِهِمْ وَمُخالَفَةِ هَواهُمْ لا اَری فِی قَلْبِهِمْ شُغْلاً لِمَخْلُوقٍ فَوَعِزَّتی وَ جَلالی لأُحْیینَّهُمْ حَیاةً طَیبَةً؛ای احمد! به درستی که اهل نیکی و اهل آخرت حیاءشان بسیار است، نادانی شان اندک است و نفعشان زیاد است. مردم از دست آنها در آسایش هستند ولی نفس شان از دست آنها در رنج و سختی است. سخنان شان سنجیده است. نفس خود را محاسبه می‌کنند و آن را در سختی قرار می‌دهند. چشمان شان می‌خوابد ولی دلهایشان بیدار است. چشمانشان از خوف خدا گریان است. دلهایشان به یاد خدا است. در آغاز هر نعمتی خدا را سپاس می‌گویند و در آخر هر نعمتی شکر او را به جای می‌آورند. پروردگار دوست دارد سخن شان را بشنود همان گونه که مادر بچه‌اش را دوست می‌دارد. هیچ چیز آنان را به اندازه چشم برهم زدنی از خدا باز نمی‌دارد. غذای زیاد و سخن زیاد و لباس زیادی نمی‌خواهند. مردم در نزد آنها مردگانند و پروردگار در نزد آنها زنده، سرپرست و بخشنده است. دنیا و آخرت برای شان یکی است. مردم تنها یک بار می‌میرند، اما آنها در هر روز به خاطر مبارزه با نفس و مخالفت با خواهشهای نفسانی هفتاد بار می‌میرند. در دل آنها گرفتاری و مشغولیتی از سوی آفریدگان نمی‌بینی. پس به عزت و جلالم سوگند که آنها را زندگانی نیکو خواهم بخشید.» ⁽¹⁾

زیارت

«اَللَّهُمَّ اجْعَلْنی فی مَقامی هذا مِمَّنْ تَنالُهُ مِنْکَ صَلَواتٌ وَ رَحْمَةٌ وَ مَغْفِرَةٌ... وَلاجَعَلَهُ اللَّهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنّی لِزِیارَتِکُمْ...»

سیره رسول خداصلی الله علیه وآله

ابن ابی شیبة نقل کرده است که: «اِنَّ النَّبِی کانَ یأْتی قُبُورَ الشُّهَداءِ بِاُحُد عَلی رَأْسِ کُلِّ حَوْلٍ فَیقُولُ السَّلامُ عَلَیکُمْ بِماصَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارُ؛ پیامبر اکرم سر هر سال بر سر قبور شهداء جنگ احد می‌آمد و می‌فرمود: سلام بر شما باد به خاطر صبری که نمودید، پس چه نیکوست منزلگاه واپسین شما.» ⁽¹⁾

آثار زیارت قبور

آثار زیارت امام حسین علیه السلام

ارزش حائر حسینی علیه السلام نزد اهل بیت علیهم السلام

«ابوهاشم جعفری» از دوستان و نزدیکان امام هادی علیه السلام می‌گوید: «روزی به همراه محمد بن حمزه نزد امام هادی علیه السلام رفتیم. امام در بستر بیماری افتاده بود. ابتدا او به محضر امام رفت. وقتی بازگشت به من خبر داد که امام به او پیوسته فرموده است شخصی را به حائر حسینی علیه السلام بفرستید تا برای شفای من دعا کند.

من به محمد بن حمزه گفتم: آیا به امام نگفتی که من (ابوهاشم) می‌توانم این دستور را عملی نمایم و به حائر حسینی بروم؟ پاسخ داد: خیر. از این رو به محضر امام رسیدم و عرضه داشتم: فدایت شوم! من حاضرم به حائر بروم. امام رو به من کرد و فرمود: در این عمل بسیار دقت و احتیاط کن که کسی مطّلع نشود. من اطاعت کردم و نزد یکی از شیعیان به نام علی بن بلال رفتم و فرموده امام را به او ابلاغ کردم و گفتم که امام خواسته تا کسی به نیابت از او به حائر حسینی علیه السلام برود و برایش دعا نماید. علی بن بلال گفت: حضرت با حائر چه کار دارد. خودشان در حدّ حائر حسینی علیه السلام هستند و امام بر حقّ شیعیانند!؟ این سؤال در ذهن من نیز نقش بست، از این رو دوباره به خدمت امام شرفیاب شدم اما شرمندگی به من اجازه نمی‌داد سؤالم را مطرح کنم.

خواستم برخیزم و بروم که امام به من فرمود: بنشین! چون لطف و عنایت او را دیدم سؤال خود و علی بن هلال را مطرح کردم. امام فرمود: رسول خدا در اطراف خانه خدا طواف می‌کرد و حجر الاسود را می‌بوسید در حالی که حرمت پیامبرصلی الله علیه وآله و هر مؤمنی از کعبه بالاتر است. همچنین خدا فرموده که در عرفه وقوف کند با اینکه احترام پیامبرصلی الله علیه وآله از عرفه بیشتر است و سرّ آن این است که این مکانها اماکنی هستند که خدا دوست دارد در آنها یاد شود. پس من نیز دوست دارم برای شفای من در جایی دعا بشود که خدا آن را دوست دارد و حائر حسینی علیه السلام از همین مکانهاست.» ⁽¹⁾

ادب زیارت امام حسین علیه السلام

روزی امام صادق علیه السلام از «ابوالمضاء» که اهل رقّه بود پرسید: آیا به زیارت قبر حضرت اباعبداللَّه الحسین علیه السلام می‌روید؟» ابوالمضاء پاسخ داد: آری مولای من. امام به او فرمود: «آیا با خود سفره‌ای و خوردنیهایی برداشته و می‌برید؟» پاسخ داد: «بله!.» امام با ناراحتی پرسید: «آیا اگر بر سر قبر پدران خود نیز بروید، چنین کاری می‌کنید؟» ابوالمضاء گفت: «پس چه چیزی بخوریم؟.» امام فرمود: «غذایی ساده مانند نان و شیر.»

عبدالکریم بن عمرو که با او همراه بود از امام پرسید: «فدایت شوم، گروهی به زیارت قبر حضرت حسین بن علی علیهما السلام می‌روند و سفره هایشان را از انواع خوردنیهای مطبوع و معطر و لذیذ پر می‌کنند.» امام فرمود: «آنان اگر بر سر قبر پدرانشان بروند چنین نمی‌کنند... به خدا قسم یکی از شما وقتی به زیارت قبر پدرش می‌رود غمگین و اندوهناک می‌رود، ولی به زیارت قبر مطهر حسین علیه السلام که می‌روید با خود سفره‌ها بر می‌دارید. هرگز! این گونه نباید به زیارت آن امام بروید، بلکه با حالتی افسرده و غمگین و گرفته.» ⁽¹⁾

صبر بر مصیبت

«لَقَدْ عَظُمَتِ الرَّزِیةُ وَ جَلَّتْ وَ عَظُمَتِ الْمُصیبَةُ بِکَ عَلَینا... وَاسْئَلُ اللَّهُ بِحَقِّکُمْ وَ بِالشَّأْنِ الَّذی لَکُمْ عِنْدَهُ اَنْ یعْطِینی بِمُصابی بِکُمْ اَفْضَلَ ما یعْطِی مُصاباً بِمُصیبَتِهِ... لَقَدْ عَظُمَ مُصابی بِکَ... اَلْحَمْدُللَّهِ عَلی عَظیمِ رَزِیتی»

آثار صبر بر مصیبت

ضرورت دوری از بی صبری

پاداش گریه و جزع بر مصائب سیدالشهداء

قال الصادق علیه السلام: «اِنَّ الْبُکاءَ وَالْجَزَعَ مَکْرُوهٌ فی کُلِّ ما جُزِعَ ما خَلاَ الْبُکاءُ وَالْجَزَعُ عَلَی الْحُسَینِ بْنِ عَلِی علیهما السلام فَاِنَّهُ فیهِ مَأْجُورٌ؛ به درستی که گریه و بی تابی بر هر از دست رفته‌ای ناپسند است، مگر گریه و بی تابی بر حسین بن علی علیه السلام. پس به درستی که گریه کننده و بی تابی کننده در این کار اجر می‌برد.» ⁽¹⁾

امام فرمود: «آیا ظلمهایی را که به جدم حسین بن علی علیهما السلام روا داشته شده یاد می‌کنی؟» عرض کرد: «بلی!» امام پرسید: «آیا بی تابی و گریه هم می‌کنی؟» پاسخ داد: «آری، گریه و بی تابی می‌کنم به طوری که خانواده‌ام نیز هنگام مشاهده من چنان دگرگون می‌شوند که دست از غذا خوردن می‌کشند و اشک از چشمانشان جاری می‌شود.»

امام فرمود: «رحم اللَّه دمعتک؛ رحمت خدا بر اشک چشمانت باد.» به یقین بدان تو از کسانی محسوب می‌شوی که به خاطر ما بی تابی می‌کنند و به واسطه سُرور ما خرسند و با غم ما شریک هستند و به خاطر ما در ترس از دشمن به سر می‌برند. بدان که هنگام مرگ ات اجداد و نیاکان من را بالای سرت خواهی دید که به ملک الموت سفارش می‌کنند بر تو آسان گیرد و به تو بشارتی خواهند داد که از هر چه فکر کنی بالاتر است، و ملک الموت از مادر به تو مهربان‌تر خواهد شد.»

آن گاه اشک از چشمان امام سرازیر شد و مسمع نیز با امام گریست. سپس فرمود: «توجه داشته باش احدی به خاطر ترحم به ما و به دلیل مصائبی که بر ما وارد شده گریه نمی‌کند مگر آنکه قبل از آمدن اشکش پروردگار او را رحمت می‌نماید و وقتی اشک بر گونه‌اش جاری شد، در صورتی که یک قطره از آن در جهنم بیفتد، حرارت و آتش آن را خاموش می‌کند.» ⁽¹⁾

اُمْرُر عَلی جَدَثِ الْحُسَینِ علیه السلام فَقُلْ لِاَعْظُمِهِ الزَّکِیةِ

«بر مزار حسین علیه السلام گذر کن و به استخوانهای مطهرش بگو.»

گریه امام با شنیدن این بیت شدت بیشتری گرفت. امام پیوسته می‌فرمود: «بیشتر بخوان.» اباهارون قصیده دیگری را نیز شروع کرد و آن قدر ادامه داد که صدای اهل خانه از آن سوی پرده نیز شنیده می‌شد. وقتی اشعار به پایان رسید، امام فرمود: «ای اباهارون! کسی که در رثای حسین بن علی علیهما السلام شعری بخواند، خود گریه کند و ده نفر را بگریاند، بهشت بر او واجب می‌شود. کسی که شعری بخواند و خود گریه کند و حتی یک نفر را بگریاند، بهشت بر هر دوی آنها واجب است. و هر کس برای حسین علیه السلام بگرید و به اندازه بال مگس اشک از چشمش بیاید، خدا برای او به کمتر از بهشت راضی نمی‌شود.» ⁽¹⁾

بدعت؛ بزرگ‌ترین ظلم به جایگاه امامت

«فَلَعَنَ اللَّهُ اُمَّةً اَسَّسَتْ اَساسَ الظُّلْمِ وَالْجَوْرِ عَلَیکُمْ اَهْلَ الْبَیتِ.... اَللَّهُمَّ اِنَّ هذا یوْمٌ تَبَرَّکَتْ بِهِ بَنُواُمَیة وَ... وَبِالْبَرائَةِ مِمَّنْ أَسَّسَ اَساسَ الظُّلْمِ وَالْجَوْرِ عَلَیکُمْ... وَ اَبْرَءُ اِلَی اللَّهِ وَ اِلی رَسُولِهِ مِمَّنْ اَسَّسَ اَساسَ ذلِکَ وَ بَنی عَلَیهِ بُنْیانَهُ وَ جَری فی ظُلْمِهِ وَجَوْرِهِ عَلَیکُمْ....»

ماهیت بدعت گزاران

پیامد بدعت گزاری در دین

سه نمونه از بدعت گزاران

بدعت بنی امیه در روز عاشورا

شفاعت

«اَللَّهُمَّ ارْزُقْنی شَفاعَةَ الْحُسَینِ یوْمَ الْوُرُودِ...»

شفیعان کیانند؟

شرایط شفاعت

محرومین از شفاعت

شیعه، سرمست از باده شفاعت

روزی «سماعة بن مهران» نزد امام صادق نشسته بود و با امام سخن می‌گفت. امام از او پرسید: «ای سماعه! آیا می‌دانی بدبخت‌ترین مردم کیانند؟» سماعه آهی کشید و گفت: «ما هستیم‌ای فرزند رسول خداصلی الله علیه وآله» امام به اندازه‌ای از این گفته او ناراحت شد که چهره مبارکش سرخ گردید. سپس امام تکیه کرد و دوباره سؤالش را تکرار فرمود. سماعه پاسخ داد: «ای فرزند رسول خدا! به خدا سوگند که من بیراه نگفتم. ما در نزد مردم بدبخت‌ترین هستیم؛ زیرا آنها همواره به ما طعنه می‌زنند و ما را کافر و رافضی می‌خوانند.»

امام که متوجه شد سماعه از طعنه‌های مردم نسبت به شیعیان امام به تنگ آمده است، نگاهی به او انداخت و فرمود: «سخن مردم ملاک نیست. زیرا آن هنگام که شما را به سوی بهشت می‌برند و آنان را به سوی جهنم رهنمون می‌شوند، معلوم می‌شود چه کسی بدبخت است. آن هنگام که شما را حسرت زده نگاه می‌کنند و می‌گویند اینان همان کسانی هستند که ما آنها را بدبخت می‌خواندیم.

ای سماعة بن مهران! اگر از شما که شیعه ما هستید مرتکب خطا شده باشد، ما با گامهای خود به سوی پروردگار رفته و شفاعت او را می‌نماییم و جز اندکی از شما عذاب نخواهند شد، پس کوشش کنید که مجاهده با نفس نمایید و درجات خود را نزد خدا ارتقاء دهید تا ما شفاعت شما را بکنیم و با آن (شفاعت) داغ بر دل دشمنان خود نهید.» ⁽¹⁾

فاطمه علیها السلام شفیعه روز جزا

در واپسین روزهای زندگانی حضرت زهراعلیها السلام، امیرالمؤمنین در کنار بستر او بسته‌ای دید که جنس آن از حریر سبز بود. از فاطمه علیها السلام پرسید: «این چیست؟» فرمود: «در این بسته صفحه‌ای سفید وجود دارد که چند سطر بر آن نگاشته شده است.» امیرالمؤمنین علیه السلام پرسید: «بر آن چه نوشته شده است؟» عرض کرد: «در شب عروسی‌ام مستمندی درب خانه آمد و تقاضای کمک نمود. من دو لباس داشتم که یکی نو بود و آن را در آن شب پوشیده بودم و دیگری اندکی مستعمل بود. اما من لباس نو را بیرون آوردم و به او دادم و خود جامه کهنه را پوشیدم.

صبح روز بعد پدرم مرا دید و پرسید چرا لباس نوی خود را نپوشیده ای؟ عرض کردم: مگر شما نفرمودید هر چه انسان به مستمندان و نیازمندان کمک کند، برای خود ذخیره کرده است؟ من نیز دیشب جامه نوی خویش را به فقیری دادم. پدرم فرمود: اگر لباس نو را می‌پوشیدی و کهنه را به فقیر می‌دادی برای شوهرت بهتر بود و فقیر نیز به پوشاک می‌رسید.

گفتم: من این کار را از شما پیروی نمودم؛ زیرا مادرم خدیجه علیها السلام وقتی که به ازدواج شما در آمد، تمام دارایی خود را در اختیار شما گذاشت و شما همه آن را در راه خدا صرف کردید تا آنجا که وقتی فقیری از شما پیراهنی خواست، جامه خود را در آوردید و به او دادید و خود را در حصیری پیچیدید و به خانه آمدید. والبته کسی به جایگاه شما نمی‌رسد.

پدرم با شنیدن سخن من گریه کرد و مرا به سینه چسبانید و فرمود: جبرئیل هم اکنون بر من نازل شد و از جانب پروردگار به تو سلام رساند و گفت: به فاطمه بگو به خاطر این عملش هر آنچه از ما درخواست کند عطا خواهیم کرد. عرض کردم: پدر! من خواسته‌ای جز ملاقات پروردگار خویش در حال رضایت او از من ندارم. پس پدرم فرمود: دست خود را بلند کن. چون دستانم را بلند کردم، او نیز دست به دعا برداشت، به گونه‌ای که سفیدی زیر بغلش پدیدار شد و فرمود: «اَللَّهُمَّ اغْفِرْ لاُمَّتی» من نیز آمین گفتم.

آن گاه جبرئیل دوباره نازل شد و عرض کرد: پروردگار فرمود: کسانی از امت تو که محبت فاطمه علیها السلام و شوهر وفرزندان او را داشته باشند، آمرزیدم. در این هنگام من تقاضای سندی کردم تا در روز قیامت شفاعت امت را بنمایم. جبرئیل نازل شد و حریر سبزی به من داد که در آن بر صفحه‌ای سفید نوشته بود: «کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» جبرئیل و میکائیل نیز بر آن شهادت دادند. پدرم آن را به من داد و فرمود: «آن را حفظ کن و در وقت وفات خود سفارش کن آن را با تو در قبر بگذارند. من نیز اکنون می‌خواهم این بسته را در روز قیامت آن لحظه که شعله‌ها زبانه می‌کشند به پدرم بدهم و آنچه را که پروردگار در مورد من وعده نموده درخواست نمایم.» ⁽¹⁾

سبک زندگی اسلامی

اشاره:

سخنرانیهای کوتاه در این مجله همیشه مورد استقبال مبلغان محترم بوده است. شما می‌توانید با ذوق و سلیقه خود مطالبی را به هر یک از سخنرانیهای کوتاه افزوده و آنها را با توجه به شرایط شنوندگان ارائه نمایید.

اهمیت برنامه‌ریزی از نگاه اسلام

از عوامل توفیق و پیروزی، نظم و برنامه‌ریزی در امور زندگی است؛ همچنانکه بی سامانی و بی برنامگی انسان را به وادی شکست می‌کشاند.

کلام امیر مؤمنان علی علیه السلام در آخرین وصیت خود به فرزندانش، امام حسن و امام حسین علیهما السلام روشن‌ترین راهنمای ماست که فرمود: «اُوصِیکُما بِتَقْوَی اللَّهِ... وَنَظْمِ اَمْرِکُمْ؛ ⁽¹⁾ شما را به پرهیزکاری... و نظم و انضباط در کارهایتان سفارش می‌کنم.»

انسان مؤمن همواره برای تمام ساعات زندگی برنامه دارد و هرگز فرصتها را از دست نمی‌دهد.

آری، برای استفاده از فرصت کوتاه عمر باید با نظم و برنامه دقیق حرکت کرد و از این سرمایه ارزشمند کمال بهره را برد؛ چرا که عمر از دست رفته، هرگز باز نخواهد گشت. شیخ بهایی در این زمینه چه زیبا سروده است:

گر نبود اسب مطلّا لگام زد بتوان بر قدم خویش گام

ور نبود مشربه از زرّ ناب با دو کف دست توان خورد آب

ور نبود جامه اطلس تو رادلق کهن ساتر تن بس تو را

جمله که بینی همه دارد عوضوز عوضش گشته میسر غرض

آنچه ندارد عوض‌ای هوشیارعمر عزیز است غنیمت شمار

بنابراین، باید برای اوقات محدود عمر برنامه‌ریزی کرد و با نظم و ترتیب خاص از آن کمال بهره را برد.

به این جهت، علی علیه السلام در مورد اهمیت برنامه‌ریزی صحیح می‌فرماید: «قِوامُ الْعَیشِ حُسْنُ التَّقْدِیرِ وَمِلاکُهُ حُسْنُ التَّدْبِیرِ؛ ⁽¹⁾ استواری زندگی صحیح و موفق برنامه ریزی نیکو و معیار آن دوراندیشی نیکو می‌باشد.»

و امام باقرعلیه السلام نیز تأکید می‌کند که: «اِیاکَ وَالتَّفْرِیطَ عِنْدَ اِمْکانِ الْفُرْصَةِ فِاِنَّهُ مَیدانٌ یجْرِی لِاَهْلِهِ بِالْخُسْرانِ؛ ⁽²⁾ مبادا فرصتهای به دست آمده را به آسانی از دست بدهی که در این میدان کسی که وقت خود را ضایع کند، ضرر خواهد کرد.»

استفاده از فرصتهای به دست آمده و برنامه‌ریزی صحیح در این مسیر از بهترین راههای توفیق و پیروزی است و غفلت از گذر زمان و از دست رفتن فرصتها شکست حتمی را به دنبال دارد.

اسوه نظم و برنامه‌ریزی

در مورد حضرت امام خمینی رحمه الله - که یکی از انسانهای موفق تاریخ است - نوشته اند: «آن بزرگوار در زندگی خود نظم و برنامه ویژه‌ای داشت. کارهایشان در ساعتهایی معین انجام می‌شد؛ یعنی خیلی مقید بودند که در ساعت معین غذا بخورند، در ساعت معین بخوابند و رأس ساعتی خاص بلند شوند. اگر کاری داشتند یا با کسی قرار می‌گذاشتند، از آن هیچ عدول نمی‌کردند. راز موفقیت امام رحمه الله نظم و برنامه‌ریزی ایشان بود و از دوران جوانی به نظافت و منظم بودن معروف بودند. ایشان در اتاقی که انباشته از کتاب، کاغذ و یادداشت بود، هر کاغذ یا یادداشتی را که می‌خواستند، فوراً پیدا می‌کردند؛ برای اینکه تمام آنها با نظم و در جای مخصوص به خود بودند.» ⁽¹⁾

«ایشان برای مطالعه، قرائت قرآن و کارهای مستحب و حتی زیارتها و دعاهایی که قرائت آنها در وقت خاصی هم وارد نشده، وقت خاصی را تنظیم کرده بودند و هر کاری را روی همان زمان بندی انجام می‌دادند.» ⁽²⁾

تقسیم شبانه روز

حضرت امام رضاعلیه السلام می‌فرماید: «اِجْتَهِدُوا اَنْ یکُونَ زَمانُکُمْ اَرْبَعَ ساعاتٍ ساعَةً مِنْهُ لِمُناجاتِ اللَّهِ وَساعَةً لِاَمْرِ الْمَعاشِ وَساعَةً لِمُعاشَرَةِ الْاِخْوانِ الثِّقاتِ وَالَّذِینَ یعَرِّفُونَکُمْ عُیوبَکُمْ وَیخْلِصُونَ لَکُمْ فِی الْباطِنِ وَساعَةً تَخْلُونَ فِیها لِلَذَّاتِکُمْ وَبِهذِهِ السَّاعَةِ تَقْدِرُونَ عَلَی الثَّلاثِ السَّاعاتِ؛ ⁽¹⁾ سعی کنید زمان خود را به چهار بخش تقسیم کنید: زمانی برای مناجات با خداوند، ساعتی دیگر برای تأمین معاش، ساعت سوم را برای معاشرت با برادران دینی و افراد مورد اعتماد و کسانی که عیبها و اشکالات شما را گوشزد می‌کنند و از ته دل به شما علاقه مندند و ساعت چهارم را برای تفریح سالم و لذتهای حلال خود اختصاص بدهید و شما با این تفریحات و لذتهای حلال توانایی انجام سه بخش اوّل را خواهید داشت.»

شاعر می‌گوید:

از نظم جهان عبرت انگیزاین درّ سخن به گوشت آویز

خواهی به کمال راه یابی با صبغه نظم عمل بیامیز

بنابراین، برای رسیدن به قله‌های رفیع کمال باید با برنامه منظم حرکت نمود و از هر فرصتی بهره گرفت وگرنه لحظات زندگی و نفسهای ما که اجزای عمرمان هستند، به راحتی از دست خواهند رفت.

سعدی گفته:

نگهدار فرصت که عالم دمی است دمی پیش دانا به از عالمی است

البته اگر انسان فرصتهایی را از دست داده و مدتهایی بدون نظم و برنامه زندگی کرده است، نباید در باقی عمر مأیوس و افسرده شود؛ بلکه از ضرر در هر موقعی جلوگیری کند سود خواهد برد. از یک مدیر موفق و شایسته پرسیدند! تو چگونه به این همه کار، منظم و به طور دقیق رسیدگی می‌کنی؟ او در پاسخ گفت: من طبق برنامه عمل می‌کنم و کار امروز را به فردا موکول نمی‌کنم و هرگز کاری را که وقت معینی دارد، به تأخیر نمی‌اندازم.

ارزش زیبایی و پاکیزگی در اسلام

از امتیازات دین مبین اسلام توجه به زیبایی و آراستگی ظاهری و پاکیزگی در کنار سیرت پاک و آراستگی باطنی است. اسلام همچنان که انسانها را به سوی پاکی و سلامت روح فرا می‌خواند، همان طور به آنان دستور می‌دهد که ظاهری جذاب، با سلیقه و زیبا داشته باشند. قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ التَّوَّ ابِینَ وَیحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ «؛ ⁽¹⁾ «خداوند متعال توبه کننده گان و کسانی که روح و روان خود را از آلودگیهای گناه شستشو می‌دهند و پاکان که با طهارت و نظافت، جسم خود را از آلودگیها حفظ می‌کنند را دوست دارد.»

علی علیه السلام نیز فرمود: «اَلطُّهْرُ نِصْفُ الْاِیمانِ؛ ⁽²⁾ پاکیزگی نیمی از ایمان است.»

و در گفتار دیگری زیبایی در اسلام را در یک جمله خلاصه کرده و فرموده است: «اِنَّ اللَّهَ جَمِیلٌ یحِبُّ الْجَمالَ وَ یحِبُّ أَنْ یری اَثَرَ النِّعْمَةِ عَلی عَبْدِهِ؛ ⁽¹⁾ خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد و دوست دارد که اثر نعمت را بر وجود بنده‌اش ببیند.»

آن حضرت همچنین به فضل بن عباس فرمود: «فَاَلْبِسْ وَتَجَمَّلْ فَاِنَّ اللَّهَ جَمِیلٌ یحِبُّ الْجَمالَ وَلْیکُنْ مِنْ حَلالٍ؛ ⁽²⁾ لباس زیبا بپوش و خود را بیارای؛ چرا که خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد و البته به شرط اینکه از راه حلال باشد.»

رعایت نظافت و پاکیزگی ظاهر، ناخواسته در دیگران جاذبه ایجاد می‌کند و انسانها به سوی فردی که ظاهری آراسته و زیبا داشته باشد، به طور ناخودآگاه کشیده می‌شوند. شایسته است که یک انسان با ایمان با رسیدگی به وضع ظاهری خویش و مرتب کردن لباس و پوشش مناسب و تمیز، خود را در جامعه دوست داشتنی و محبوب قرار دهد. این عمل علاوه بر اینکه موجب عزت و آرامش است، جلوه‌ای از خصلتهای زیبای انسان نیز می‌باشد.

اساساً عشق به زیبایی و زیبادوستی از تمایلات فطری بشر است و تمام طبقات مردم، از اقوام و ملتهای پیشرفته تا عقب افتاده‌ترین افراد جامعه به این حقیقت اذعان دارند. در روایات اهل بیت علیهم السلام به پوشش ظاهری زیبا و تمیز و پاکیزه تأکید فراوان شده است.

امام مجتبی علیه السلام فرمود: «اِنَّ مِنْ اَخْلاقِ الْمُؤْمِنِینَ... تَجَمُّلاً فِی فاقَةٍ؛ ⁽¹⁾ از ویژگیهای مؤمنین این است که... در عین فقر و ناداری، ظاهری آراسته و پاکیزه دارند.»

آری، مؤمنین هر چقدر هم فقیر و بی چیز باشند، خود را در ظاهر مفلوک و درمانده و کثیف نشان نمی‌دهند. ظاهر فرد با ایمان، جلوه‌ای از ایمان باطنی اوست. امام مجتبی علیه السلام خود نیز چنین بود و جمال ظاهری را با جمال باطنی درهم آمیخته بود و صورت زیبا را با سیرت نیکو یکسان می‌نمود.

امام صادق علیه السلام در این زمینه فرموده است: «کانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله ینْفِقُ عَلَی الطِّیبِ اَکْثَرَ مِمَّا ینْفِقُ عَلَی الطَّعامِ؛ ⁽²⁾ رسول خداصلی الله علیه وآله همواره برای عطر بیشتر از غذا پول می‌پرداخت.» و این اهمیت زیبایی ظاهری را در سیره آن حضرت می‌رساند. ناگفته نماند که همیشه آراستگی ظاهری نشانه پاکیزگی و لطافت باطن نیست. به قول پروین اعتصامی:

نه هر پاکیزه رویی، پاکزاد است که نسل پاک ز اصل پاک‌زاد است

امام خمینی رحمه الله و آراستگی ظاهری

در اینجا به سیره امام خمینی رحمه الله نیز اشاره می‌کنیم که در آراستگی ظاهری و باطنی کم نظیر بود. امام در سی سالگی از مدرسین نامی قم بود و از همان دوران با سایر طلبه‌ها فرق می‌کرد. قیافه ایشان خیلی زیبا و لباسشان خیلی تمیز و منظم بود. ایشان مقید بود که کفش تمیز و جوراب مرتبی بپوشد. عمامه خود را مرتب می‌کرد و در جامعه به صورت یک انسان پاک و منظم ظاهر می‌شد.

در منزل امام آینه‌ای بر دیوار قرار داشت که هر وقت بلند می‌شد، در آینه خود را مرتب می‌کرد.

به اعتراف بسیاری از شاگردان، امام از نفاق و ریاکاری متنفر بودند و از حالت فقر نمایی بدشان می‌آمد. حتی با اینکه مقروض بودند، به وضع ظاهری خودشان می‌رسیدند.

سالها یک قبا و لباده داشتند؛ ولی همین یک قبا آن قدر تمیز بود که شاید کمتر کسی به نظافت ایشان پیدا می‌شد. موقع صرف غذا دستمالی بلند را جلوی گردن و سینه قرار می‌دادند که احیاناً غذا روی لباس ایشان نریزد و لباسشان لک نگیرد. همیشه از چند متری اتاق امام بوی عطر به مشام می‌رسید. ⁽¹⁾

اهمیت میهمان نوازی در اسلام

از منظر مکتب آسمانی اسلام، پذیرایی از میهمان جایگاه ویژه‌ای دارد و اهمیت آن را می‌توان از لابه لای کتاب خداوند و جوامع حدیثی و متون فقهی به دست آورد. قرآن کریم بارها از تکریم میهمان و اجر و پاداش آن سخن می‌گوید و در ضمن آیاتی داستان میهمان نوازی حضرت ابراهیم علیه السلام را نقل می‌کند و او را به این خصلت زیبا می‌ستاید. ⁽¹⁾

محبوب‌ترین خصلت

شیخ کلینی در ضمن روایتی می‌نویسد: زمانی اسیرانی را به محضر رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله آوردند. آنان همگی به اعدام محکوم شدند. بعد از اجرای حکم همه، نوبت به آخرین اسیر رسید؛ در آن حال، حضرت جبرئیل علیه السلام نازل شد و عرضه داشت: «یا مُحَمَّدُ رَبُّکَ یقْرِئُکَ السَّلامَ وَیقُولُ لَکَ اِنَّ أَسِیرَکَ هذا یطْعِمُ الطَّعامَ وَیقْرِی الضَّیفَ؛ای محمد! پروردگارت سلام می‌رساند و می‌فرماید: این اسیر تو کسی است که به نیازمندان اطعام می‌کند و از میهمانان پذیرایی می‌نماید.»

رسول خداصلی الله علیه وآله این پیام را همراه با مژده آزادی‌اش به او ابلاغ کرد. آن اسیر کافر با تعجب پرسید: آیا پروردگارت میهمان نوازی را دوست دارد؟ فرمود: بلی. او که تحت تأثیر این پیام حیات بخش قرار گرفته بود، با کمال اشتیاق شهادتین بر لب جاری کرد و اظهار داشت: سوگند به خدایی که تو را به حق به پیامبری مبعوث فرمود! من تا به حال کسی را از در خانه‌ام رد نکرده‌ام و در این راه از اموالم مضایقه ننموده‌ام. ⁽²⁾

از ویژگیهای اهل بیت علیهم السلام

علی علیه السلام می‌فرمود: «اِنَّا اَهْلُ بَیتٍ أُمِرْنا أَنْ نُطْعِمَ الطَّعامَ؛ ⁽¹⁾ ما اهل بیتی هستیم که دستور داریم در راه خدا به نیازمندان اطعام کنیم.»

نشانه ایمان

امام صادق علیه السلام فرمود: «مِنَ الْاِیمانِ حُسْنُ الْخُلْقِ وَاِطْعامُ الطَّعامِ؛ ⁽²⁾ از نشانه‌های ایمان خوش خلقی و پذیرایی از میهمان و اطعام غذاست.» همچنان که مشاهده می‌کنیم، این خصلت پسندیده، ارزش والای دینی و اجتماعی دارد و هر انسانی که به سوی کمال حرکت می‌کند، بدون این ویژگی راه به جایی نخواهد برد. سخاوت، گشاده دستی و میهمان نوازی از میانبرترین شیوه‌های رسیدن به قله رفیع سعادت است. به همین جهت، رهبران بزرگ الهی به داشتن چنین ویژگی انسانی افتخار می‌کردند. روایت زیر نمونه‌ای از این دست می‌باشد:

میهمان نوازی علی علیه السلام

امام عسکری علیه السلام فرمود: «روزی دو نفر میهمان که پدر و پسر بودند به منزل علی علیه السلام وارد شدند. امام پیش پایشان برخاست، آنان را احترام کرد و روبه روی آنان نشست. آن گاه دستور داد غذا آوردند و از آن خوردند. آن گاه ظرف آب را به دست گرفت تا بر دستان مرد بریزد. آن مرد به التماس افتاد و خود را به خاک افکند و عرضه داشت: یا امیر المؤمنین! آیا خداوند مرا در حالی بنگرد که شخصیتی مانند تو بر دستانم آب می‌ریزد و من دستانم را می‌شویم؟ علی علیه السلام فرمود: بنشین و دستانت را بشوی! خداوند تو را می‌بیند، در حالی که برادرت که با تو هیچ فرقی و امتیازی ندارد، به تو خدمت می‌کند و با این عمل خود، ده برابر عمل اهل دنیا را در بهشت می‌جوید و به همین اندازه به داراییهایش در بهشت اضافه می‌شود. مرد میهمان در جایش نشست. علی علیه السلام فرمود: تو را قسم می‌دهم به آن حق بزرگ من - که تو آن را می‌شناسی و بر آن احترام می‌کنی - و به تواضع تو در برابر خداوند که خداوند به تو پاداش خیر دهد، به من اجازه بده آن خدمتی را در حق تو به جا آورم که تو را شرافت می‌بخشد. دستانت را راحت و مطمئن بشوی؛ آن چنان که اگر قنبر آب می‌ریخت، راحت می‌شستی. آن مرد میهمان نیز چنین کرد.

پس از فراغت از شستن دست مرد میهمان، امام آفتابه چوبین را به دست محمد بن حنفیه داد و فرمود: پسرم! اگر این پسر تنها آمده بود و پدرش در کنارش نبود، من شخصاً به دست او آب می‌ریختم؛ امّا خداوند متعال دوست نمی‌دارد که هرگاه پسر و پدری با هم بودند، بین آنان تساوی برقرار شود. به این جهت، پدر به پدر خدمت کرد و شایسته است پسر نیز به پسر خدمت کند. محمد حنفیه نیز بر دستان پسر آب ریخت.»

بعد از نقل این روایت، امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: «هر کس در این امور از علی علیه السلام پیروی کرد، او شیعه راستین است.» ⁽¹⁾

البته پذیرایی از میهمان در مکتب اسلام دایره‌ای فراتر از پیروان مکتب دارد و یک ارزش انسانی است. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله در این زمینه به علی علیه السلام سفارش می‌کند که: «اَکْرِمِ الضَّیفَ وَلَوْ کانَ کافِراً؛ ⁽²⁾ میهمان را گرامی بدار، گرچه کافر باشد.» بلی، اکرام میهمانی که از در وارد می‌شود، بر هر انسانی لازم است و خداوند متعال دوست دارد که تکریم شود.

میهمان ماست هر کس بی نواست آشنا با ماست چون بی آشناست

میزبانی امام حسن علیه السلام

روزی امام مجتبی علیه السلام از محلی عبور می‌کردند، کودکانی را در کوچه دیدند. آنان دور هم جمع شده، هم بازی می‌کردند و هم به خوردن خرده نانهایی مشغول بودند. کودکان وقتی امام را دیدند، با شور و علاقه حضرت را به جمع کوچک و ساده خود دعوت کردند. امام نیز با کمال تواضع دعوت آنان را پذیرفت و به همراه آنان از آن نانهای خرده ریز تناول کرد. آن گاه کودکان را مورد تفقد قرار داد و به منزل خود آورد و بعد از اطعام و پذیرایی کامل، لباسهای مناسبی نیز به ایشان اهدا کرد. سپس خطاب به یارانش این جمله زیبا را فرمود: «اَلْفَضْلُ لَهُمْ لِاَنَّهُمْ لَمْ یجِدُوا غَیرَ ما اَطْعَمُونِی وَنَحْنُ نَجِدُ اَکْثَرَ مِمَّا اَطْعَمْناهُمْ؛ ⁽¹⁾ باز هم برتری `در این تعامل از آنِ کودکان است؛ زیرا آنان غیر از آنچه به ما اطعام کردند نیافتند؛ ولی ما بیشتر از آنچه به آنان اطعام کردیم، موجودی داریم.»

موسیقی و پیامدهای فردی و اجتماعی آن

یکی از مشکلات عصر ما که بسیاری از مردم را به خود مشغول کرده، موضوع موسیقی و غناست تا آنجا که برخی از افراد به ظاهر مسلمان، چنان به موسیقی عادت کرده اند که بسیاری از اوقات خود را ملزم به استماع آن نموده اند و همانند نان و آب برای خود واجب می‌دانند. گویا آنان ندای وحی الهی و سخنان گهربار رسول اکرم صلی الله علیه وآله و امامان معصوم علیهم السلام را در این باره نشنیده اند که موسیقی حرام و غیر مجاز ⁽¹⁾ ، علاوه بر حرمت شرعی، عواقب شوم و آثار سوء و مضرات جسمی، روانی و اجتماعی به دنبال دارد.

موسیقی در آخر الزمان

تمایل بسیار به سوی موسیقی حرام و غنا، یکی از نشانه‌های آخر الزمان است و رسول خداصلی الله علیه وآله در ضمن بیان علائم آخر الزمان فرموده اند: «وَتَظْهَرُ الْکُوبَةُ وَالْقَیناتُ وَالْمَعازِفُ وَالْمَیلُ اِلی أَصْحابِ الطَّنابِیرِ وَالدُّفُوفِ وَالْمَزامِیرِ وَسائِرِ آلاتِ اللَّهْوِ...؛ ⁽²⁾ در آن زمان کوبه (طبل باریک) ، قینات (زن خواننده) ومعازف از آلات موسیقی رایج می‌شود و مردم از اهل طنبور (ساز) ، دف و مزامیر ودیگر آلات لهو و لعب استقبال می‌کنند...»

معنای موسیقی و غنا

نظر علمای شیعه

علامه مجلسی می‌فرماید: «در حرمت غنا و موسیقی میان علمای شیعه خلافی نیست.

شیخ طوسی، علامه حلی و ابن ادریس رحمه الله همه بر حرمت موسیقی اجماع نقل کرده اند. اساساً حرمت غنا همواره از مذهب شیعه معلوم بوده است. ⁽²⁾

استفاده از موسیقی در آیات وحی با عبارت لهو الحدیث، قول الزور، لغو و لهو تقبیح شده است و مسئولیت گوش و چشم و دل انسان در همین زمینه نیز گوشزد گردیده است.

عوارض و پیامدهای موسیقی حرام

الف. سقوط جامعه

امام سجادعلیه السلام در مورد عوارض اجتماعی رواج موسیقی حرام می‌فرماید: «لا یقَدِّسُ اللَّهُ اُمَّةً فِیها بَرْبَطٌ یقَعْقِعُ؛ ⁽¹⁾ خداوند امّتی را که در آن بَرْبَط (نوعی آلت موسیقی) به صدا در آید تقدیس نمی‌کند.»

ب. محرومیت از الطاف خداوندی

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «لا تَدْخُلُ الْمَلائِکَةُ بَیتاً فِیهِ خَمْرٌ أَوْ دَفٌّ أَوْ طُنْبُورٌ أَوْ نَرْدٌ وَلا یسْتَجابُ دُعاؤُهُمْ وَتُرْفَعُ عَنْهُمُ الْبَرَکَةُ؛ ⁽²⁾ در خانه‌ای که شراب یا دف یا طنبور و نرد باشد، فرشتگان رحمت به آن وارد نمی‌شوند و دعای اهل آن خانه به اجابت نمی‌رسد و برکت از آنان برداشته خواهد شد.»

ج. فقر و نفاق

امام صادق علیه السلام نیز عواقب شوم گوش دادن به موسیقی حرام را این گونه بیان فرمود: «اَلْغِناءُ یورِثُ النِّفاقَ وَیعْقِبُ الْفَقْرَ؛ ⁽¹⁾ غناء (آوازه خوانی مطرب) باعث نفاق می‌گردد و فقر را به دنبال می‌آورد.»

د. نابودی حیا و عفت و جوانمردی

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «اِیاکُمْ وَالْغِناءَ فَاِنَّهُ ینْقُصُ الْحَیاءَ وَیزِیدُ فِی الشَهْوَةِ وَیهْدِمُ الْمُرُوَّةَ؛ ⁽²⁾ از غناء دوری کنید؛ زیرا غناء حیای انسان را کم و شهوت را زیاد می‌کند و روحیه مردانگی را نابود می‌سازد.»

ه. عامل بی غیرتی

از مهم‌ترین پیامدهای موسیقی غیرمشروع، بی غیرت شدن افراد است که به تدریج روحیه دفاع از ناموس و خانواده را از میان برمی دارد و در فرو پاشی زندگیهای سعادتمندانه نقشی به سزا دارد. امام صادق علیه السلام فرمود: «اگر در خانه شخصی چهل روز موسیقی حرام نواخته شود و مردم در آن داخل شوند، شیطان تمام اعضای بدن صاحب خانه را لمس می‌کند و نفس شیطانی خود را می‌دمد و چنان در صاحب خانه اثر می‌گذارد که اگر دیگران با همسرش رابطه نامشروع هم داشته باشند، دیگر غیرت نشان نخواهد داد و کاملاً بی تفاوت می‌شود.» ⁽¹⁾

حضرت امام خمینی رحمه الله نیز در مورد آثار سوء موسیقی می‌فرماید: «یک مغزی که دنبال این رفت که موسیقی گوش کند... و عادت به این کرد، این مغز مریض می‌شود، این نمی‌تواند فکر این بکند که کشورش به چه حال دارد می‌گذرد، مثل یک آدم هروئینی می‌ماند.» ⁽²⁾

و در جای دیگر می‌فرماید: «این موسیقیها همه مخدّر هستند؛ یعنی جوانهای ما، جوانی که عادت به موسیقی کرد، دیگر نمی‌تواند کار انجام بدهد، دیگر نمی‌تواند قاطع باشد.» ⁽³⁾

برخی دیگر از آثار موسیقی عبارت اند از: کوتاهی عمر، عدم توازن اعصاب، اختلالات دماغی، تضعیف حس شنوایی و بینایی، هیجان، عامل جنایت و خودکشی، نابودی نیروی فکر و اندیشه، عامل فحشا و تحریک شهوت، سلب اراده و غیرت، اتلاف وقت، عامل بردگی و سلب اختیار و آزادی. ⁽⁴⁾

عوامل شکست و پیروزی

انسان برای رسیدن به مقاصد عالی خود باید از مسیر پر تلاطم و گردنه‌های سخت و نفس گیر عبور کند؛ امّا در طی این مسیر گاهی کامیاب و گاهی ناکام خواهد بود. ما برای آشنایی بیشتر در این زمینه، به چند مورد از عوامل شکست و پیروزی انسانها در نبرد سخت زندگی می‌پردازیم.

از منظر قرآن و روایات، برخی از عوامل پیروزی انسان در عرصه زندگی عبارت اند از:

صبر و تلاش و استقامت موجب پیروزی، و ناشکیبایی و بی صبری سبب شکست است. خداوند در سوره لقمان می‌فرماید: «وَاصْبِرْ عَلی ما اَصابَکَ»؛ ⁽¹⁾ در برابر آنچه از مصائب و ناملایمات روزگار به تو می‌رسد، صبر و بردباری پیشه کن!»

و می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَمُواْ تَتَنَزَّلُ عَلَیهِمُ الْمَلَل-ِکَةُ أَلَّا تَخَافُواْ وَ لَا تَحْزَنُواْ وَ أَبْشِرُواْ بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنتُمْ تُوعَدُونَ «؛ ⁽²⁾ «همانا کسانی که گفتند: پروردگار ما خدای یگانه است، سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می‌شوند که نترسید و غمگین مباشید و بشارت باد بر شما به آن بهشتی که وعده داده شده اید.»

حافظ در توضیح این معنا گفته:

صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمندبر اثر صبر نوبت ظفر آید

آری کشاورزی که می‌خواهد از کاشته‌های خود محصول برداشت کند و به مقصود خود برسد، باید به همراه سعی و کوشش در مقابل موانع و مشکلات طبیعی، استقامت ورزد و از خود پشتکار نشان دهد.

از رازهای توفیق و پیروزی، ایمان و اعتقاد راسخ به هدف می‌باشد و در مقابل، عدم شوق و رغبت و اعتقاد قلبی نداشتن در هر کاری موجب شکست و ناکامی خواهد بود.

ایمان به مقصود، انسان را چنان قوی و مقتدر می‌سازد که یقیناً هیچ مانعی او را از رسیدن به هدف باز نمی‌دارد.

رسول خداصلی الله علیه وآله در این زمینه کلام زیبا و آموزنده‌ای برای تمام انسانها دارد. آن حضرت وقتی که با لجاجت وفشارهای سخت قریش مواجه شد، به عمویش حضرت ابو طالب فرمود که: «یا عَمِّ وَاللَّهِ لَوْ وَضَعُوا الشَّمْسَ فِی یمِینِی وَالْقَمَرَ فِی یسارِی عَلی أَنْ اَتْرُکَ هذَا الْاَمْرَ حَتّی یظْهِرَهُ اللَّهُ أَوْ اُهْلِکَ فِیهِ ما تَرَکْتُهُ؛ ⁽¹⁾ عموجان! به خدا قسم! اگر آنان (دشمنان اسلام) خورشید را در دست راستم و ماه را در دست چپم قرار دهند که از این امر (دعوت آسمانی خود) دست بردارم، هرگز نخواهم پذیرفت تا اینکه یا خداوند دین مرا پیروز کند و یا اینکه جانم را در راه آن از دست بدهم.»

داستان ابو جعرانه

او از دانشمندان معروفی است که به ایمان و استقامت در راه هدف معروف است. وی می‌گوید: «من این درس را از یک حشره به نام جعرانه فرا گرفته‌ام. روزی در مسجد جامع دمشق کنار ستون صافی نشسته بودم که دیدم این حشره قصد دارد روی آن سنگ صاف بالا رود و بالای ستون کنار چراغی بنشیند. من از اوّل شب تا نزدیکیهای صبح در کنار آن ستون نشسته بودم و در بالا رفتن این جانور دقت می‌کردم. شمردم در حدود 700 بار از روی زمین تا میان ستون بالا رفت و در وسط راه شکست خورده، به روی زمین افتاد؛ زیرا آن ستون صاف بود و پای او روی آن قرار نمی‌گرفت و در وسط می‌لغزید. از تصمیم قوی و اراده پولادین این حشره فوق العاده در تعجب فروماندم. برخاستم، وضو ساختم و نماز خواندم. بعد نگاهی به آن حشره کردم و دیدم بر اثر استقامت، مقصود را در آغوش کشیده و کنار آن چراغ نشسته است.» ⁽¹⁾

آری، ایمان به هدف و اراده قوی در راه رسیدن به آن می‌تواند یکی از عوامل مهم پیروزی و توفیق به حساب آید.

علی علیه السلام می‌فرماید: «لَیسَ شَی ءٌ اَدْعی لِخَیرٍ وَاَنْجی مِنْ شَرٍّ مِنْ صُحْبَةِ الْاَخْیارِ؛ ⁽¹⁾ چیزی بهتر از دوستی با خوبان برای رسیدن به نیکیها و دوری از بدیها وجود ندارد.»

آری، یکی از عوامل مهم توفیق و پیروزی در زندگی، دوستی و انس با نیکان است؛ چرا که رفتار و گفتار انسان صالح خواهی نخواهی در وجود انسان تأثیر مثبت می‌گذارد و او را به پیروزی نزدیک می‌گرداند. انسانهای صالح دارای صفات ویژه‌ای هستند که با مجالست و همنشینی با آنان بسیاری از آن ویژگیها به انسان منتقل می‌شود. اراده قوی و یقین به هدف، نظم و انضباط، فکر و اندیشه، همت عالی، تجربه‌های درس آموز، استقامت بی نظیر، خلوص نیت، علم و دانش، توفیقات معنوی، تقوا و بندگی خدا، آشنایی با بسیاری از نیازهای زندگی، کار و تلاش مداوم، توسل و تهجد، رازداری، و دهها خصلت نیکوی دیگر، از اوصاف مثبت انسانهای صالح و موفق است که از طریق همنشینی به وجود انسان راه می‌یابد.

در مقابل، همنشینی با افراد ناصالح مانع پیشرفت و ترقی است و انسان را در زندگی به سوی شکست و سقوط می‌کشاند. کوتاه فکران، گمراهان، هواپرستان، افراد بدسرشت و گریزان از حق، گروههایی هستند که انس با آنان انسان را از رسیدن به اهداف والا مانع خواهد شد؛ همچنان که گفته اند:

با بدان کم نشین که در مانی خوپذیر است نفس انسانی

من ندیدم سلامتی ز خسان گر تو دیدی سلام ما برسان

نمونه‌هایی از زندگیهای موفق

برای آشنایی و آگاهی بیشتر در طی مسیر کمال، یادآوری خاطرات و نمونه‌هایی از زندگی انسانهای موفق تاریخ مناسب می‌نماید.

توفیق در غلبه بر هوای نفس

میرزای شیرازی بزرگ مرجع دنیای تشیع - که با فتوای کوتاه خود نقشه‌های استعمارگران را به هم ریخت و کمر قدرتمندترین کشور جهان آن روز، یعنی انگلستان را شکست - در اواخر عمر شریف خود به جز عده‌ای معدود، کسان دیگر را به حضور نمی‌پذیرفت. روزی پیرمردی با سر و وضع بسیار ساده به خانه میرزا آمد و تقاضای ملاقات نمود.

خادم گفت:ای شیخ! مگر نمی‌دانی میرزا ضعیف و رنجور شده و کسی را نمی‌پذیرد. او اظهار داشت: شما فقط به میرزا بگویید فلانی آمده است. این خبر وقتی به میرزا رسید، با شوق فراوان از جای خود برخاست و به استقبالش شتافت و او را در آغوش گرفت و با احترامی فوق العاده او را در کنار خود جای داد. بعد از رفتن او، افراد حاضر از میرزا علت آن همه احترام را پرسیدند.

میرزای بزرگ فرمود: این پیرمرد هم بحثِ من بود و درسها را با هم مباحثه می‌کردیم و از ابتدا با هم بودیم. روزی این شخص به مسافرت رفت. در میان راه وارد روستایی شد تا نماز بخواند و استراحت کند. در آنجا متوجه می‌شود که مردم برای رفع نیازمندیهای شرعی و در مورد حلال و حرام و مسائل اعتقادی کسی را ندارند تا آنان را راهنمایی کند. ایشان تصمیم می‌گیرد در آن آبادی بماند و به مشکلات مردم رسیدگی کند. او با این کار بر هوای نفس خود غالب می‌شود و بسیاری از آرزوهای شخصی و نفسانی خود را نادیده می‌گیرد و مدت طولانی است که در آن آبادی مشغول نشر حقایق اسلام است. مَنِ میرزای شیرازی حاضرم تمام خدمات و اعمال خود را با خدمات او در آن آبادی معاوضه کنم. ⁽¹⁾

12 نکته کلیدی

یکی از شاگردان آیة اللّه مکارم شیرازی، راز موفقیت ایشان را - که در نیم قرن اخیر یکی از چهره‌های موفق عالم تشیع است - در زندگی این گونه بیان می‌کند:

شیخ عباس قمی

او که در یک قرن اخیر گوی سبقت را از همگان ربوده و در توفیق و سعادت به مرتبه بالایی رسیده است، نمونه دیگری از انسانهای کمال یافته می‌باشد. اخلاص و تواضع وصف ناپذیر او زبانزد خاص و عام است. وی با آن همه درخشندگی که در آسمان تشیع دارد و آثارش در کنار قرآن و نهج البلاغه قرار گرفته، وقتی در کتاب فوائد الرضویة به نام خود می‌رسد، می‌نویسد: «همانا چون این کتاب شریف در بیان احوال علماست، شایسته ندیدم که ترجمه خود را - که احقر و کوچک‌تر از آنم که در عداد ایشان باشم - در آن درج کنم. از این رو، از ذکر حال خود صرف نظر کرده، اکتفا می‌کنم به ذکر مؤلفات خود.» ⁽²⁾

تواضع او به حدّی بود که هرگز مدح و ستایش از خود را برنمی تابید. مرحوم سلطان الواعظین شیرازی، مؤلف کتاب ارزشمند شبهای پیشاور، می‌گوید: «زمانی که مفاتیح الجنان تازه منتشر شده بود، روزی در سرداب سامره آن را به دست گرفته بودم و زیارت می‌خواندم. شیخی در کنارم با قبای کرباس و عمامه کوچک نشسته، مشغول ذکر و عبادت بود. شیخ از من پرسید: این کتاب از کیست؟ گفتم: از محدث قمی، آقای حاج شیخ عباس است و شروع به تعریف مؤلف کتاب نمودم. شیخ ساده پوش گفت: این قدر هم تعریف ندارد، بی خود تعریف می‌کنی! من ناراحت شدم، گفتم: آقا! برخیز و برو! کسی که پهلوی من نشسته بود، به پهلویم دست زد و گفت: مؤدّب باش! ایشان خود محدث قمی، آقای حاج شیخ عباس هستند. من فوراً برخاستم با آن بزرگوار روبوسی کردم و عذر خواستم و خم شدم که دست ایشان را ببوسم، ولی آن مرحوم نگذاشت و خم شد دست مرا بوسید و گفت: شما سید هستید.» ⁽³⁾

حجاب و اخلاق در خانواده

علل بدحجابی

در سالهای اخیر به عللی که اشاره می‌شود، بدحجابیها در میان برخی از مردم رو به فزونی نهاده است که به اهم آنها می‌پردازیم:

گروهی با اینکه مسلمان و مسلمان زاده هستند، از احکام و دستورات حجاب آگاهی درستی ندارند.

عده‌ای هستند که اسلام آنها شعاری است؛ یعنی فقط به نام مسلمان اند و هیچ گونه پایبندی به دستورات و احکام اسلامی ندارند.

تفسیر غلطی که از آزادی در جوامع غربی و به وسیله وابستگان داخلی آنان ارائه شد، پدیده بی حجابی و یا بدحجابی را برای برخی زنان به ارمغان آورد.

اینان انسان را در بعد مادّی خلاصه کردند و سعادت و خوشبختی او را در این دانستند که از تمامی میدانهایی که برای او باز شده، کاملاً استفاده برد و هرچه لذّت بیشتر باشد، بهتر است. در واقع، مرد به آزادی مطلق حیوانی دست یافت و زن با بی بندوباری در خدمت آزادی مرد قرار گرفت.

مسئله غرب زدگی و خودباختگی در برابر مظاهر فریبنده غربیان، از خطرناک‌ترین انحرافاتی است که در جوامع اسلامی و ایران راه یافت. تأثیرپذیران از غرب فکر می‌کنند که چون آنها از جهت علمی و مادّی پیشرفت کرده اند، تمام کارهای آنان از جمله بی حجابی نشانه ترقی و پیشرفت است. این فکر هنوز هم در میان عده‌ای وجود دارد که بدحجابی را نشانه متمدن بودن و پیشرفت و حتی پیشرفت علمی می‌دانند.

رشد نظام سرمایه داری حاکم توأم با رقابتهای اقتصادی در کلّیه زمینه‌های بهره گیری و استثمار جمعی، موجب شد که زن به عنوان یک وسیله تبلیغاتی در تجارت و فیلمها مطرح شود. این بهره وری در برخی فیلمهای سینمایی داخل نیز مشهود است.

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و الگوپذیری جوامع اسلامی از آن، استعمارگران غربی به خوبی متوجه شدند که زنان محجّبه در پیشرفت انقلاب اسلامی نقش به سزایی داشته اند. به همین جهت، با سرمایه گذاری فراوان وارد میدان شده اند که از طرق مختلف بدحجابی را در جامعه رواج دهند تا جوانان به انحراف کشیده شوند. در این مورد، بارها و بارها گروهها و باندهایی شناسایی و دستگیر شده اند و همگی اعتراف کرده اند که از طرف غرب خصوصاً آمریکا مأمور بوده اند که بی حجابی و بدحجابی را ترویج نمایند.

عده‌ای که از انقلاب اسلامی ناراضی هستند و منافع خویش را از دست داده اند، برای مخالفت و کج دهنی نسبت به انقلاب از حربه بدحجابی استفاده می‌کنند.

عده‌ای از اقشار فقیر که بر اثر عوامل مختلف از روستاها هجرت کرده اند و ساکن شهرها شده اند، با تمام فقر مادّی، برای اثبات پیشرفت خویش نسبت به کسانی که در روستاها باقی مانده اند، با بدحجاب شدن، شخصیت کاذب خود را به رخ آنها می‌کشند.

بعد از انتشار آمارهای غیرواقعی و این که دختران بیش از دو برابر پسران می‌باشند. این فکر در میان برخی از کسانی که از ایمان قوی برخوردار نبودند، به وجود آمد که در این بازار آشفته و قحط الرجال، هر چه زودتر باید دست به کار شد و پیش از آنکه بازار سیاه پسران نیز ظاهر شود، یکی از آنها را صید و شکار نمود و شاید بهترین دام برای این کار را زلفهای پریشان و لباسهای تنگ و آرایش کذایی دانستند و با همین قصد راهی کوچه‌ها و خیابانها شدند تا زودتر سهم خویش را از بازار قحط الرجال تصاحب نمایند؛ لذا اغلب دختران که از این طریق با پسران دوست می‌شوند، انگیزه خود را انتظار برای ازدواج ذکر می‌کنند، بر عکسِ پسران که بیشتر به دنبال تنوع طلبی و لذت جویی هستند. ⁽¹⁾

وجود اقلیتهای مذهبی با موقعیت مالی بهتر و ظاهر شدن آنان با لباسهای زننده و بی حجاب عامل دیگری است برای ترویج بدحجابی؛ خصوصاً که گاهی دستهای ناپاک خارجی نیز در بین آنان نفوذ می‌نماید و مسئله، جنبه سیاسی هم پیدا می‌کند.

شاهد این ادعا، آن است که در شهرها و محلاّتی که این اقلیتها سکونت دارند، برخی از مسلمانان نیز رنگ و بوی آنها را پیدا کرده اند و با وضع زننده و بدحجابی ظاهر می‌شوند.

هر چند به قول آقایان، جذب توریست و گردشگران خارجی سودآور و ارز جذب کن است؛ ولی از نظر دینی و فرهنگی آثار مخرّب و زیانباری بر جای می‌گذارند که از جمله آن بدلباسی و بدحجابی است. این مسئله را آن گاه به خوبی می‌توان باور کرد که در اکثر شهرها و محلاّتی که گردشگران خارجی رفت و آمد دارند، مردم آنجا از رفتار آنان متأثر شده اند و رنگ و بوی آنان را پیدا کرده اند.

حجاب برتر

هر چیزی و هر کاری دارای مراتب عالی، متوسط و ضعیف است و مرتبه عالی آن نیز دارای درجاتی می‌باشد. حجاب نیز از این امر مستثنا نیست. حَد متوسط و لازم و ضروری آن همان است که بدن به هر وسیله از نامحرمان (جز مقداری که استثنا شده) پوشیده باشد؛ ولی مراتب عالی آن این است که علاوه بر پوشش مناسب توسط چادر که بهترین پوشش و حجاب است، ⁽¹⁾ نکات ریز دیگری نیز مراعات شود که در ذیل به آنها اشاره می‌شود:

از امیر مؤمنان علیه السلام نقل شده که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «اَخْبِرُونِی‌ای شَیی ءٍ خَیرٌ لِلنِّساءِ فَقالَتْ فاطِمَةُعلیها السلام أَنْ لا یرَینَ الرِّجالَ وَلا یراهُنَّ الرِّجالُ فَأُعْجِبَ النَّبِی صلی الله علیه وآله وَقالَ اِنَّ فاطِمَةَ بَضْعَةٌ مِنِّی؛ ⁽²⁾ به من بگویید که چه چیزی برای زنان بهتر است؟ مردم هر کدام جوابی دادند که پذیرفته نشد. خبر به فاطمه زهراعلیها السلام رسید. پس فاطمه علیها السلام فرمود: بهترین چیز برای زنان این است که مردان نامحرم را نبینند و مردان نیز آنان را نبینند. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله خوشحال شد و جواب او را پسندید و فرمود: به راستی فاطمه پاره تن من است.»

شخص نابینایی وارد خانه حضرت فاطمه زهراعلیها السلام شد. در این هنگام، حضرت خود را پوشاند. پیامبرصلی الله علیه وآله به او فرمود: چرا خود را پوشاندی، در حالی که آن نابینا تو را نمی‌بیند؟ حضرت فاطمه زهراعلیها السلام در پاسخ عرض کرد: «اِنْ لَمْ یکُنْ یرانی فَاِنِّی اَراهُ وَهُوَ یشَمُّ الرِّیحَ؛ ⁽¹⁾ اگر نابینا مرا نمی‌بیند، ولی من که او را می‌بینم و وی بو ی مرا استشمام می‌کند.»

حضرت فاطمه زهراعلیها السلام در پاسخ به رسول خداصلی الله علیه وآله که پرسیده بود: زن در چه حالتی به خدا از همه نزدیک‌تر است؟ اظهار داشت: «اَدْنی ما تَکُونُ مِنْ رَبِّها اَنْ تَلْزَمَ قَعْرَ بَیتِها؛ ⁽²⁾ هنگامی که زن در خانه می‌ماند، از همه حالات به پروردگارش نزدیک‌تر است.»

علی علیه السلام فرمود: «در یک روز ابری و بارانی خدمت رسول خداصلی الله علیه وآله در بقیع نشسته بودیم. زنی در حالی که بر الاغی سوار بود، بر ما گذشت. ناگهان دست حیوان در گودی فرو رفت و زن از پشت حیوان به زمین افتاد. پیامبرصلی الله علیه وآله صورتش را برگرداند. اصحاب عرض کردند:ای رسول خدا! این زن شلوار پوشیده بود لذا جایی از بدنش آشکار نگردید . پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله سه مرتبه فرمودند: خدایا! زنانی را که شلوار می‌پوشند، مورد لطفت قرار بده! سپس فرمودند:ای مردم! از شلوار استفاده کنید که پوشش بهتری است و هنگام خارج شدن از منزل، به وسیله شلوار زنانتان را از نگاه نامحرم حفظ کنید.» ⁽¹⁾

قرآن کریم می‌فرماید: «وَاِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ»؛ ⁽¹⁾ «چون از زنان پیغمبر متاعی خواستید، از پس پرده بخواهید!»

خوب است زنان با ایمان نیز با مردان نامحرم از پشت پرده سخن بگویند.

از امام خمینی رحمه الله دو مسئله سؤال شد که:

آن بزرگوار جواب داد: «واجب است تمام بدنِ زن به جز قرص صورت و دستها تا مچ از نامحرم پوشیده شود و لباس مذکور اگر مقدار واجب را بپوشاند، مانع ندارد؛ ولی پوشیدن چادر بهتر است و از پوشیدن لباسهایی که توجه نامحرم را جلب می‌کند، باید اجتناب شود.» ⁽²⁾

جواب: از پوشیدن هرگونه لباس مهیج باید خودداری کنند.» ⁽³⁾

لزوم حاکم نمودن اخلاق در خانواده

اسلام در عین حال که حقوقی را برای زوجین تعیین نموده است، توصیه‌های جدّی دارد که زندگی بر اساس رفتار اخلاقی تنظیم شود. در این بخش به نمونه‌هایی از آیات و روایات اشاره می‌کنیم:

«وَ مِنْ ءَایتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَ جًا لِّتَسْکُنُواْ إِلَیهَا وَجَعَلَ بَینَکُم مَّوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِی ذَ لِکَ لَأَیتٍ لِّقَوْمٍ یتَفَکَّرُونَ »؛ ⁽¹⁾ «و از نشانه‌های او این است که همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید تا در کنار آنان آرامش یابید و در میانتان مودّت و رحمت قرار داد. در این نشانه‌هایی است برای گروهی که تفکّر می‌کنند.»

این آیه می‌گوید که اساس زندگی را باید محبت به همدیگر و مهربانی و گذشت تشکیل دهد، نه اعمال حق و دریافت و استیفای آن.

«هُنَّ لِبَاسٌ لَکُمْ وَاَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ»؛ ⁽¹⁾ «آنها لباس شما هستند و شما مردان لباس آنها که هر دو زینت هم و سبب افتخار یکدیگرند .»

این تشبیه نکات متعددی دارد که بسیار در خور دقّت است:

این همه برای این است که تأکید شود زندگی بر اساس رابطه اخلاقی اداره شود، نه حق طلبی و استیفای آن تا ریال آخر.

سفارش به مردان در مورد زنان

اما چون سعد که از مجروحان جنگی احد بود، از دنیا رفت. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله با سر و پای برهنه جنازه‌اش را برداشت، غسل داد و بعد از نماز او را داخل قبر گذاشت و قبر او را پوشاند. اصحاب بعد از پایان، سه سؤال را مطرح کردند: 1.ای رسول خداصلی الله علیه وآله! چرا جنازه سعد را با سر و پای برهنه تشییع کردی؟ فرمود: فرشتگان را با سر و پای برهنه در تشییع او دیدم.

فرمود: دستم در دست جبرئیل بود. هر جا که دستم را حرکت می‌داد، پیروی می‌کردم.

سفارش به زنان در مورد شوهران

همان گونه که سفارشات متعدد در مورد زنان آمده، به زنان هم سفارش شده که با اخلاق و برخورد صحیح با شوهر خود رفتار کنند. به نمونه‌ای از روایات در این باره توجه کنید:

16 منبر 5 دقیقه ای(خانواده و ازدواج)

امر به معروف و نهی از منکر در فامیل و خانواده

خداوند در قرآن می‌فرماید: «یأَیهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ قُواْ أَنفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ»؛ ⁽¹⁾ «ای کسانی که ایمان آورده اید! خود و خانواده خویش را از آتشی که هیزم آن انسانها و سنگهاست، نگه دارید.»

امام صادق علیه السلام در پاسخ به ابو بصیر که پرسید: چگونه باید خانواده را از آتش دوزخ نگه داشت، فرمودند: «آنها را به انجام آنچه خدا فرمان داده فرمان می‌دهی و از آنچه خدا منعشان کرده، منع می‌کنی. اگر از تو اطاعت کردند، آنان را از آتش حفظ کرده‌ای و اگر نافرمانیت کردند، تو وظیفه ات را انجام داده ای.» ⁽²⁾

نگهداری خود، به ترک گناه و عدم تسلیم در برابر شهوات سرکش است و نگهداری خانواده به تعلیم و تربیت و امر به معروف و نهی از منکر و فراهم ساختن محیطی پاک و خالی از هر گونه آلودگی در فضای خانه و خانواده است.

شهید رجایی رحمه الله پیوسته برای حفظ خانواده و فامیل خود از انحرافات، خصوصاً در دوران طاغوت اندیشه می‌کرد و خود به راه‌های عملی در این جهت می‌پرداخت. او همیشه جلسات هفتگی یا ماهانه یا مسافرت ترتیب می‌داد و از این طریق بر آنها نظارت می‌کرد. یک بار قبل از انقلاب که برای تفریح همراه عده‌ای از جوانان و مردان فامیل به کرج می‌رفت، جوانان به اقتضای آن روزها (سال 1340) یکی از تصنیفهای معروف را می‌خواندند. ابتدا یکی از بزرگان فامیل اعتراض کرد که اینها حرام است، نخوانید؛ ولی جوانان به حرف او اعتنا نکردند. دقایقی بعد رجایی بی آنکه برنامه آنها را به هم بزند، گفت: بچه ها! فقط چند لحظه ساکت باشید و به این سرود که می‌خوانم گوش کنید. سپس با آهنگ زیبایی این ابیات را خواند:

تلاش و جنبش و پرتو امیدسرای جان می‌دهد نوید

به راه زندگی با صفا و مهربه درگه خدا می‌توان رسید

جوانان وقتی این اشعار را شنیدند، با آهنگهای مختلف این سرود را همخوانی کردند. ⁽¹⁾

انکار قولی در مقابل منکرات

امیر المؤمنین علیه السلام در بیان مراتب برخورد با منکر فرمودند: «مَنْ رَأی عُدْواناً یعْمَلُ بِهِ وَمُنْکَراً یدْعی اِلَیهِ... وَاَنْکَرَهُ بِلِسانِهِ فَقَدْ اُجِرَ...؛ ⁽¹⁾ هرکس ببیند به گناهی عمل می‌شود و به بدیها دعوت می‌گردد... و با زبانش آن را انکار کند، اجر و پاداش داده می‌شود.»

یکی از مراحل امر به معروف و نهی از منکر استفاده از گفتار است. در این مرحله، قول لین و محبّت آمیز بر همه چیز مقدم است. همانطور که خداوند به موسی و هارون علیهما السلام فرمود: «اذْهَبَآ إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ و طَغَی * فَقُولَا لَهُ و قَوْلًا لَّینًا»؛ ⁽²⁾ «به سوی فرعون بروید که او طغیان کرده است و با گفتار نرم با او سخن بگویید.»

نهی گفتاری می‌تواند صورتهای مختلفی به خود بگیرد مانند: تقبیح منکر، نهی مستقیم و اعلام بیزاری و تأثر و تهدید. ولی همه اینها در جایی به کار می‌رود که شخص گناهکار، فرد ناآگاهی است که با اظهار نفرت و ناخشنودی متوجه عمل خود نمی‌شود و باید او را به وظیفه‌اش آگاه کرد.

در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله، همه مسلمانان با اشتیاق وصف ناپذیری برای شنیدن سخنان رسول خدا به مسجد روی می‌آوردند و در مراسم خاصی که لازم بود شرکت می‌کردند و برادرگونه در صفوفی منظم، دل در گرو فرمایشات پیامبر خدا می‌دادند. روزی ثروتمندی با لباسهای گرانبها و تمیز نشسته بود، مسلمانی فقیر با لباسهای مندرس وارد شد و در کنار او نشست. مرد ثروتمند از روی تکبر و خودبینی، نگاهی همراه با حقارت به مرد فقیر انداخت و لباس خود را جمع کرد.

این حرکت بسیار کوچک از دید تیزبین رسول خدا دور نماند. بلافاصله آن حضرت اقدام به نهی از منکر کرد و فرمود: آیا ترسیدی چیزی از فقر این مرد به تو بچسبد؟ مرد ثروتمند پاسخ داد: نه یا رسول اللّه. فرمود: بیم آن داشتی که از ثروت تو چیزی به او برسد؟ مرد ثروتمند پاسخ داد: نه یا رسول اللّه. پیامبر فرمود: پس چرا این کار را انجام دادی؟ مرد ثروتمند که متوجه خطای خود شده بود عرض کرد:ای رسول خدا! مرا همراهی (شیطان) است که نیکیها را در نظرم ناپسند و زشتیها را پسندیده می‌نمایاند. اکنون به عنوان معذرت خواهی از ا ین رفتارم، نیمی از ثروت خود را به این برادر فقیر بخشیدم.

پیامبر اکرم رو به فقیر کرد و فرمود: آیا تو می‌پذیری؟ مرد فقیر پاسخ داد: نه یا رسول اللّه. پیامبر سؤال فرمود: چرا؟ گفت: زیرا می‌ترسم ثروت، مرا نیز چون این مرد دچار خودبرتربینی کند. ⁽¹⁾

انکار عملی در مقابل منکرات

پیامبر خدا در سفارش به علی علیه السلام فرمود: «یا علی مُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ بِیدِکَ فَاِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِکَ وَاِلاَّ فَلا تَلُومَنَّ اِلاَّ نَفْسَکَ؛ ⁽¹⁾ ای علی! با دست خود امر به معروف و نهی از منکر کن. اگر نتوانستی با قلبت چنین کن. در غیر این صورت نباید کسی جز خودت را ملامت کنی.»

بالاترین مرتبه امر به معروف و نهی از منکر برخورد عملی و مستقیم است که خود مراحل چندگانه‌ای دارد و باید مورد توجه قرار گیرد. اگر از بین بردن منکر و یا وادار کردن به معروف با برخوردی ملایم و آرام ممکن باشد، برخورد شدید جایز نیست. معصومین علیهم السلام گاه با برخوردی ملایم به برطرف کردن عملی منکر اقدام می‌کردند و زمانی که چنین برخوردی را کافی نمی‌دیدند، برخوردی شدیدتر (نظیر کتک زدن با شلاق و امثال آن) می‌کردند، اگر این اقدامات نیز مؤثر نبود، با اجرای حدود الهی (گاه تا مرز کشتن گناهکار) به اصلاح جامعه می‌پرداختند. اگر اقامه دین خدا و از بین بردن منکرات شدتی بیش از این می‌طلبید، آن بزرگان به میدان جهاد می‌آمدند و شمشیر به دست می‌گرفتند، چنانچه سید الشهداعلیه السلام هدف از قیام خود را امر به معروف و نهی از منکر معرفی کرد.

امیر مؤمنان علی علیه السلام وارد بازار خرمافروشان شد، زنی را مشاهده کرد که گریه می‌کند و با مرد خرمافروشی بحث و جدل می‌نماید. حضرت علّت را پرسیدند. زن گفت:ای امیر مؤمنان! من از ا ین مرد خرما خریده‌ام ولی خرمای زیرین او مثل خرمای رویین که من دیده‌ام نیست. حضرت به مرد خرمافروش فرمود: پول این زن را پس بده، ولی مرد قبول نکرد. حضرت سه بار تکرار کرد، ولی باز هم فروشنده نپذیرفت. پس حضرت با شلاق خود او را کتک زد تا پول زن را پس داد. ⁽²⁾

البته برخورد عملی همیشه به کتک زدن و شمشیر به دست گرفتن نیست و نمونه زیر می‌تواند مصداق این مرتبه از امر و نهی باشد.

در زمان ریاست جمهوری مقام معظم رهبری، ایشان سفری به زیمبابوه داشتند و طبق معمول توسط رئیس جمهور زیمبابوه به مهمانی رسمی شام دعوت شدند، بعد از آنکه به معظم له اطلاع داده شد که سر میز شام مشروبات الکلی وجود دارد، ایشان پیغام دادند که ما در این مهمانی شرکت نمی‌کنیم، مگر اینکه مشروبات الکلی جمع شود. آنان گفتند: ما به شما کاری نداریم و به شما تعارف نمی‌کنیم، ولی ایشان فرمودند ما سر سفره شامی که در آن مشروبات الکلی باشد حاضر نمی‌شویم، چون شرعاً حرام است. آنان حاضر نشدند که مشروبات را جمع کنند، معظم له هم در آن میهمانی شام شرکت نکردند. غربی‌ها در رسانه‌ها منعکس کردند که رئیس جمهور ایران بر خلاف آنچه که در پروتکلهای تشریفاتی جهان مرسوم است، در میهمانی شام حاضر نشد. آنها خوشحال بودند که از این خبر سوء استفاده‌ها خواهند کرد، ولی انتشار این خبر در جهان اسلام موجب تقویت آرمان نظام اسلامی شد و به نفع جمهوری اسلامی ایران تمام شد. ⁽¹⁾

شریک گناهکاران

امام صادق علیه السلام فرمودند: «مَنْ لَهُ جارٌ وَیعْمَلُ بِالْمَعاصی فَلَمْ ینْهَهُ فَهُوَشَرِیکُهُ؛ ⁽¹⁾ هرکس همسایه‌ای دارد که اهل معصیت است و او را نهی نمی‌کند، در گناه او ش ریک است.»

در سوره اعراف از آیه 163 به بعد داستانی از بنی اسرائیل نقل شده است: آنها در کنار دریا زندگی می‌کردند، یکی از وسایل امرار معاش آنان ماهیانی بود که از دریا صید می‌کردند، خداوند می‌خواست آنها را امتحان کند، فرمود:ای بنی اسرائیل! روز شنبه، روز عبادت شماست و تعطیل می‌باشد. صیادی را تعطیل کنید و از آب ماهی نگیرید.

بعد از این ماهیها روی آب می‌آمدند، شکمهای سفیدشان زیر آفتاب برق می‌زد و بنی اسرائیل هم حسرت می‌خوردند. مردم فکر کردند، از ماهیها نمی‌شود صرف نظر کرد، از طرفی هم با صراحت نمی‌شود مخالفت امر خدا نمود، از این رو به دنبال کلاه شرعی رفتند و گفتند: به ما دستور داده اند روز شنبه صید ماهی نکنیم، ما هم قبول می‌کنیم، ولی به ما دستور نداده اند که کنار دریا حوضچه درست نکنید، همینطور به ما دستور نداده اند که راه این حوضچه را به طرف دریا باز نگذاریم. ما این کار را می‌کنیم و ماهیان روز شنبه وارد آن می‌شوند و موقع غروب که خواستند برگردند، راه آب را می‌بندیم، در این صورت صید ماهی نکرده ایم و قسم ما راست است.

عده‌ای به این کار مشغول شدند، عده‌ای هم آنان را نصیحت کرده و نهی از منکر کردند. عده‌ای نیز تماشاچی بودند و می‌گفتند به ما چه ربطی دارد، خدا خودش آنها را عذاب خواهد کرد. ناصحین جواب می‌دادند که ما باید آنها را نصیحت کنیم «مَعْذِرَةً اِلی رَبِّکُمْ»؛ ⁽¹⁾ « این اندرزها برای اعتذار `و رفع مسئولیت در پیشگاه پروردگار شماست.» علاوه بر اینکه شاید در آنها اثر کند «لَعَلَّهُمْ یتَّقُون.» ⁽²⁾

بالاخره عذاب الهی نازل شد، تنها کسانی نجات پیدا کردند که نهی از منکر کرده بودند «أَنجَینَا الَّذِینَ ینْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ»؛ ⁽³⁾ «کسانی را نجات دادیم که از بدی نهی می‌کردند.»

امّا ظالمان عذاب شدند: «وَأَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُواْ بِعَذَابِ بَِیسِ»؛ ⁽⁴⁾ «وکسانی که ستم کردند را به عذابی شدید گرفتار ساختیم.»

از این آیه برداشت می‌شود که تماشاچیان و بی تفاوتها نیز نجات پیدا نکرده اند.

امام باقرعلیه السلام می‌فرماید: «خداوند به شعیب پیامبر وحی کرد که، من قوم تو را که صد هزار نفر هستند عذاب می‌کنم. چهل هزار نفر از افراد بد و شصت هزار نفر از افراد خوب. شعیب عرض کرد: پروردگارا! این چهل هزار نفر اشرار امت هستند، اما گناه نیکان چیست؟ خداوند متعال به او وحی کرد: نیکان امت تو در مقابل اهل معصیت و اشرار، سستی کردند و به خاطر خشم من با آنها غضب آلود برخورد نکردند.» ⁽⁵⁾

ساده زیستی، یادگار پیامبرصلی الله علیه وآله

سنت ساده زیستی بر گرفته از شیوه حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله است و انسانهایی که این گونه باشند، حقیقتاً تابع پیامبرند. علی علیه السلام در این مورد می‌فرماید: «قَدْ حَقَّرَ الدُّنْیا وَصَغَّرَها وَاَهْوَنَ بِها وَهَوَّنَها وَعَلِمَ اَنَّ اللَّهَ زَواها عَنْهُ اِخْتِیاراً وَبَسَطَها لِغَیرِهِ اِحْتِقاراً فَاَعْرَضَ عَنِ الدُّنْیا بِقَلْبِهِ وَاَماتَ ذِکْرَها عَنْ نَفْسِهِ؛ ⁽¹⁾ پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله دنیا را کوچک شمرد و کوچک کرد و آن را بی ارزش دانست و خوار و بی مقدار بودن آن را به دیگران فهمانید. آن حضرت می‌دانست که خداوند متعال برای برگزیدن او و قدر شناسی از شخصیتش دنیا را از وی دور ساخت و آن را به خاطر ناچیز بودنش به دیگران بخشید. به همین جهت، از دل و جان از دنیا اعراض کرد و یاد و خاطره دنیا را از وجودش پاک نمود.»

حاتم اصمّ و قاضی ری

نوشته اند: زمانی که حاتم اصمّ برای ملاقات و عیادت محمد بن مقاتل قاضی ری رفت، خانه وی را همچون قصر سلاطین مشاهده کرد و از مشاهده تجملات و وسائل رفاه و اشرافیت زندگی او به فکر فرو رفت. وقتی که به اتاق مخصوص وی وارد شد، ملاحظه کرد که قاضی بر تخت مجلّلی خوابیده و در بالای سرش غلامی با بادبزن او را باد می‌زند. حاتم همچنان سرپا ایستاد. قاضی گفت: بنشین! او گفت: نمی‌نشینم؛ امّا می‌خواهم پاسخ سؤال مرا بدهی! قاضی پرسید: سؤالت چیست؟

او گفت:ای قاضی! علم خود را از کجا آموخته ای؟

بعد از این گفتگو حاتم به قاضی ری گفت: حالا به من بگو، با درست کردن این زندگی اشرافی آیا به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم و یاران نیک وی اقتدا کرده ای؟ یا به فرعون و نمرود؟

سپس اضافه کرد: زندگی اشرافی شما را مردم عادی می‌بینند و به سوی دنیا و تجملات گرایش پیدا می‌کنند و می‌گویند: وقتی که زندگی عالم چنین باشد که از علوم دین و شیوه پیامبران آگاه است، پس ما چرا به دنبال چنین امکاناتی نباشیم! ⁽¹⁾

رازداری

امام علی علیه السلام می‌فرماید: «صَدْرُ الْعاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ؛ ⁽¹⁾ سینه خردمند، صندوق سرّ اوست.»

یکی از حقوق مؤمنین، حفاظت از اسرار آنان است.

«امانت» تنها در باز پس دادن فرش همسایه یا مراقبت از گلدانهای او و امثال اینها نیست. «آبرو» از هر سرمایه‌ای بالاتر است و با «رازداری» می‌توان «آبروداری» کرد. حفظ اسرار را باید از خدا آموخت. در دعای کمیل می‌خوانیم: «وَلا تَفْضَحْنی بِخَفِی مَا اطَّلَعْتَ عَلَیهِ مِنْ سِرّی...؛ خدایا مرا با اسرار پنهانی که از من می‌دانی، رسوا مگردان.»

و همانطوری که نگهبانی از راز مسلمانان یک وظیفه دینی است، حفاظت از راز نظام اسلامی و راز جنگ مسلمانان هم از تکالیف دینی است. عملیاتهای موفق جبهه‌ها مدیون بسیاری از رازداریهای رزمندگان اسلام است، و از این بالاتر مرهون رازداری اُسرایی است که حاضر بودند شکنجه‌های دشمن را به جان بخرند اما سخنی بر زبان نیاورند.

یکی از اسرای سالهای اول انقلاب که به دست حزب کومله به اسارت در آمده است، در وصف یکی دیگر از نیروهای ارتشی که از ایمان بسیار بالایی برخوردار بوده است، چنین می‌گوید:

«این برادر را 75 روز شکنجه کردند، ابتدا به هر دو پایش نعل کوبیدند، و او را به همین ترتیب برای آوردن چوب و سنگ و بیگاری می‌بردند. پس از دادگاهی شدن، محکوم به شکنجه مرگ شد تا شاید اعتراف کند. در این شکنجه مرگ، ابتدا هر دو دستش را از بازو بریدند، چون وضع جسمانی مناسبی نداشت برای معالجه و درمان او را به بهداری بردند. بعد از چند روز که کمی بهبودی یافت، مجدداً شکنجه‌ها برای اعتراف گرفتن شروع شد، بعد از آن با دستگاه‌های برقی تمام صورتش را سوزاندند. سوزاندن پوست تنها مقدمه شکنجه بود، به این معنی که مدتی می‌گذشت تا پوستهای نو جانشین پوستهای سوخته شود، آن وقت همان پوستهای تازه را می‌کندند که درد و سوزندگی‌اش بیشتر از قبل بود. وقتی خونریزی شروع می‌شد، نوبت به آب نمک می‌رسید، او را با همان بدن مجروح داخل دیگ آب نمک می‌انداختند؛ ولی او که از ایمانی وصف ناپذیر برخوردار بود، لب به سخن نمی‌گشود و مرتب آیات قرآن را زمزمه می‌کرد.» ⁽¹⁾

توجه به حقوق دیگران

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «ما عُبِدَ اللَّهُ بِشَی ءٍ أَفْضَلَ مِنْ اَداءِ حَقِّ الْمُؤْمِنِ؛ ⁽¹⁾ خداوند به چیزی برتر از ادای حق مؤمن، عبادت نشده است.»

انسانها در زندگی اجتماعی نسبت به یکدیگر وظایف متقابلی دارند و جامعه انسانی جز با مراعات دیگران و حقوق آنها، سامان پیدا نمی‌کند.

شهید سرلشکر خلبان علیرضا یاسینی از فرماندهان مخلص و با ایمان نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران بود، تمام کارها و رفتار او برای رضای خدا و براساس رعایت موازین شرعی و قانونی و رعایت حقوق دیگران انجام می‌گرفت. شوهر خواهر ایشان نقل می‌کند: من سی سال از عمرم می‌گذشت ولی هنوز به خدمت سربازی نرفته بودم و این درحالی بود که دو فرزند داشتم و خانمم نیز انتظار فرزند سوم را که در راه بود می‌کشید. من از این وضعیت بسیار نگران بودم.

شهید یاسینی روزی به خانه ما آمد، مسئله را با ایشان درمیان گذاشتم، او مرا برای رفتن به خدمت سربازی ترغیب کرد و یادآور شد که خدمت سربازی تکلیف است و اگر اعزام نشوی حق دیگران را ضایع کرده ای. تصمیم گرفتم تا خود را به حوزه نظام وظیفه معرفی کنم، ابتدا تصور می‌کردم در تعیین حوزه محل خدمت یاری‌ام می‌کند. با شروع خدمت به یزد اعزام و در نیروی زمینی سپاه مشغول خدمت شدم، در آن زمان شهید یاسینی سرهنگ بود و فرماندهی پایگاه بوشهر را به عهده داشت.

خانمم به ایشان زنگ زد و از او خواست تا برای انتقال من به اصفهان که محل زندگی‌ام بود همکاری کند. شهید یاسینی در جواب گفت: «از اینکه نمی‌توانم برای شما کاری کنم، عذر می‌خواهم.» خانمم اصرار کرد و گفت با مسئولیتی که داری اگر پی‌گیر شوی امکان پذیر خواهد بود. او وقتی با اصرار بیش از حد ایشان مواجه شد، گفت: «خواهرم، سربازان دیگری هم هستند که شرایطی همچون شوهر شما را دارند، به هر حال باید سختیها را تحمل کرد تا حقوق دیگران را ضایع نکرده باشید.»

ابتدا از اینکه کاری برایم نکرده بود، دلگیر شدم، ولی با گذشت زمان که بیشتر شخصیت این مرد خدا را کشف کردم، قضیه برایم عادی شد. او با عملکرد آن روز خود، درسی به من داد که هرگز فراموش نخواهم کرد. ⁽¹⁾

سلب آسایش دیگران

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: «اَلا اُنَبِّئُکُمْ مَنِ الْمُسْلِمُ؟ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ یدِهِ وَلِسانِهِ؛ ⁽¹⁾ آیا شما را خبر دهم که مسلمان واقعی کیست؟ مسلمان کسی است که مسلمانان از دست و زبانش آسوده باشند.»

سلب آسایش دیگران، تعدی به حریم و حقوق شخصی آنان است و ناروا می‌باشد.

سَمُرَة بن جُنْدَب مردی از اهل مدینه بود و نخلستانی داشت. مردی از انصار، کنار در باغ و بوستان او خانه‌ای داشت که درخت خرمای سمرة بن جندب داخل آن قرار گرفته بود، سمره گاه و بیگاه، بی خبر و سرزده وارد آن خانه می‌شد و سراغ درخت خرمایش می‌رفت و هنگام این آمد و شد، نگاه به داخل خانه و اوضاع زندگی آن مرد انصاری هم می‌انداخت و این خانواده از نگاه‌ها و رفت و آمدهای او در عذاب بودند.

آن مرد از رفتار سمرة به رسول خداصلی الله علیه وآله شکایت کرد، چون تذکرهای مکررش به صاحب درخت سودی نبخشیده بود. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله کسی را نزد آن مرد فرستاد و شکایت مرد انصاری را به اطلاع او رساند و فرمود: هنگام ورود، اجازه بگیر. اما آن مرد حاضر به این کار نشد؛ نه حاضر بود آن درخت خرما را بفروشد و نه حتّی به پیشنهاد پیامبر حاضر شد با چندین درخت خرما در جای دیگر عوض کند. رسول خداصلی الله علیه وآله فرمودند: از آن درخت درگذر، تا خداوند در بهشت سه درخت در مقابل آن به تو عطا کند.

آن مرد باز هم حاضر به این معاوضه نشد.

پیامبر خداصلی الله علیه وآله فرمودند:ای سمرة! می‌بینم که تو مردی آسیب رسان هستی. سپس به مرد انصاری چنین خطاب فرمود: برو و درخت او را از بیخ بکن و به طرف صاحبش بیانداز، چرا که در دین اسلام هیچ ضرر و زیانی پذیرفته نیست. ⁽²⁾

حق همسایه

قال علی علیه السلام: «اللَّه اللَّه فی جِیرانِکُمْ، فَاِنَّهُمْ وَصِیةُ نَبِیکُمْ. ما زالَ یوصِی بِهِمْ حَتّی ظَنَنَّا اَنَّهُ سَیوَرِّثُهُمْ؛ خدای را خدای را، درباره همسایگانتان، حقوقشان را رعایت کنید که آنان وصیت پیامبرتان هستند. آن حضرت همواره به خوشرفتاری با همسایگان سفارش می‌کرد تا آنجا که گمان بردیم برای آنان ارثی معین خواهد کرد.»

زیاد شنیده می‌شود که افرادی از دست همسایه هایشان ناراحت می‌شوند و رنج می‌برند. آیا علت این امر چیست؟ وقتی به دقت در این امر بنگریم خواهیم دید که این مسئله گاهی به نشناختن حقوق همسایه و گاهی هم به رعایت نکردن حقوق او مربوط می‌شود، درحالی که در مکتب ما نسبت به همسایه تأکید خاصی شده است.

حدیث فوق بخشی از وصیت مولا علی علیه السلام است که در آستانه شهادت به فرزندان و پیروانشان فرمودند.

در عصر پیامبر اسلام که رسول خداصلی الله علیه وآله در مدینه سکونت داشتند، یکی از مسلمین، همسایه بدی داشت که از آزار او در امان نبود. روزی به حضور رسول خدا آمد و از همسایه‌اش شکایت کرد و گفت: «من همسایه‌ای دارم که نه تنها خیری از او به من نمی‌رسد، بلکه از شرّ و آزار او، آسوده نیستم.»

پیامبر به علی علیه السلام و ابوذر و سلمان و یک نفر دیگر (که راوی می‌گوید به گمانم مقداد بود) فرمود: به مسجد بروید و با صدای بلند فریاد بزنید: «لا اِیمانَ لِمَنْ لا یأْمَنُ جارُهُ بَوائِقَهُ؛ هر کس همسایه‌اش از آزار او آسوده نباشد ایمان ندارد.» آنها به مسجد رفتند و سه بار با صدای بلند این دستور پیامبر را به گوش مردم رساندند.

امام صادق علیه السلام بعد از نقل این داستان، با دست خود اشاره به اطراف کردند و فرمودند: تا چهل خانه در چهار طرف، همسایه به حساب می‌آیند. ⁽¹⁾

استیذان هنگام ورود به خانه دیگران

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «یأَیهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَدْخُلُواْ بُیوتًا غَیرَ بُیوتِکُمْ حَتَّی تَسْتَأْنِسُواْ وَ تُسَلِّمُواْ عَلَی أَهْلِهَا ذَ لِکُمْ خَیرٌ لَّکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ »؛ ⁽¹⁾ «ای کسانی که ایمان آورده اید، به خانه‌هایی که خانه شما نیست داخل نشوید تا اجازه بگیرید و بر اهل آن سلام گویید. این برای شما بهتر است، شاید که پند بگیرید.»

خانه محل قرار و استقرار و آرامش است، از این رو به آن مسکن گفته می‌شود. انسان باید در محل زندگی خود احساس آرامش کند. برای تأمین این «احساس آرامش» اقدامهای گوناگونی باید انجام شود که یکی از آنها اجازه ورود گرفتن هنگام ورود به خانه دیگران است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وقتی به در خانه کسی می‌آمد، رو به روی در نمی‌ایستاد، بلکه سمت چپ یا راست قرار می‌گرفت و می‌فرمود: «السلام علیکم»، با این سلام دادنِ بلند، اجازه ورود می‌گرفت، زیرا آن روزها هنوز معمول نشده بود که همه بر درِ خانه هایشان پرده بیاویزند. ⁽²⁾

یک بار ابو سعید خدری رو به روی خانه حضرت ایستاد و اذن ورود طلبید، حضرت فرمود: رو به روی در اجازه ورود مگیر. ⁽¹⁾

قرآن کریم در آیه‌ای که در ابتدای سخن بیان شد، به مسئله استیذان هنگام ورود به خانه اشاره می‌کند و می‌فرماید: اگر اجازه داده نشد، به خانه دیگران وارد نشوید. ادب قرآنی این است که ورود به خانه دیگران هم با اجازه باشد و هم با سلام، و هم بدون ایجاد وحشت و اضطراب.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله حتّی برای ورود به خانه دخترش فاطمه زهرا نیز بیرون از خانه می‌ایستاد و با صدای بلند سلام می‌کرد و با شنیدن جواب که به معنی آمادگی اهل خانه بود، وارد می‌شد. ⁽²⁾

ابو ایوب انصاری از پیامبرصلی الله علیه وآله پرسید:ای رسول خدا! منظور از استیناس که در آیه مطرح است چیست؟ حضرت پاسخ دادند: گفتن سبحان اللّه، الحمد للّه، اللّه اکبر و سرفه کردن. ⁽³⁾

البته نحوه خبر دادن با توجه به شرایط و محیطها و اشخاص متفاوت است که به مقتضای حال باید رعایت شود.

حق پدر بر فرزند

پیامبر خدا در پاسخ به سؤال از حق پدر بر فرزندش فرمود: «لا یسَمِّیهِ بِاسْمِهِ وَلا یمْشی بَینَ یدَیهِ وَلا یجْلِسُ قَبْلَهُ وَلا یسْتَسِبُّ لَهُ؛ ⁽¹⁾ او را به اسم صدا نزند، جلوتر از او راه نرود، قبل از او ننشیند و باعث نشود که دیگران به پدرش دشنام دهند.»

احترام به پدر و رعایت حقوق او نردبانی است که هر کس می‌تواند از طریق آن به موفقیتهای زیادی دست یابد.

فرزند استاد شهید مطهری درباره ایشان چنین نقل می‌کند:

«ایشان نصیحتها و پندهای گرانبهایی در مورد احترام، دعای خیر و نیکی به والدین و همچنین حقوق والدین نسبت به فرزند بیان می‌کردند. خاطرم هست که می‌گفتند:

«گاه که به اسرار وجودی خود و کارهایم می‌اندیشم احساس می‌کنم یکی از مسائلی که باعث خیر و برکت در زندگی‌ام شده و همواره عنایت و لطف الهی را شامل حال من کرده، احترام و نیکی فراوانی بوده است که به والدین خود کرده‌ام، به ویژه در دوران پیری و هنگام بیماری و علاوه بر توجه معنوی و عاطفی با وجود فقر مالی و مشکلات مادی از نظر هزینه و مخارج زندگی به آنان کمک و مساعدت کرده‌ام.» ⁽²⁾

نیکی به پدر و مادر و در نتیجه دعای متقابل آنها در حق فرزند می‌تواند منشأ توفیقهای بزرگ از سوی خداوند نسبت به انسان باشد.

حجة الاسلام والمسلمین جمّی امام جمعه آبادان نقل کردند:

«یک بار به محضر امام خمینی رحمه الله در جماران رسیدم، یکی از مسئولین مملکتی برای انجام کارهای جاری به خدمت امام رسید، پدر سالخورده‌اش نیز همراهش بود، وقتی که می‌خواست حضور امام برسد، خودش جلوتر از پدر حرکت می‌کرد، پس از تشرف به خدمت امام، پدرش را معرفی کرد، امام نگاهی به آن مسئول نمود و فرمود: «این آقا پدر شما هستند؟» عرض کرد: آری، امام فرمود: «پس چرا جلوی او راه افتادی و وارد شدی؟» ⁽¹⁾

به این ترتیب امام راحل رحمه الله مقام ارجمند پدری را گوشزد کرده و درس بزرگ احترام به پدر را به دیگران می‌آموخت.

احترام و نیکی به پدر و مادر، معنی وسیع و گسترده‌ای دارد و به طور کلی از هر نوع بی احترامی به آنها و هر چیزی که موجب ناخشنودی آنها شود، باید دوری جست.

در قرآن کریم در مورد پدر و مادر در سیزده جا سخن به میان آمده است و در شش مورد با کلمه «احسان» و «حُسن» دستور به نیکی صادر گردیده است.

واژه «اُفّ» که در آیه «فَلا تَقُلْ لَهُما اُفٍّ»؛ ⁽¹⁾ «به آنها اف نگو» از آن نهی شده، به معنی سبکترین و کوچکترین تعبیر نامؤدبانه است که برای ابراز ناراحتی از آنها ممکن است گفته شود. از این تعبیر، وسعت دامنه احترام به پدر و مادر به خوبی فهمیده می‌شود.

تشویق به ازدواج

یکی از مشکلات اجتماعی جامعه امروز، بالا رفتن سن ازدواج و شانه خالی کردن جوانان از پذیرش تشکیل خانواده است. روند افزایش سن ازدواج مشکلات زیادی را در پی دارد، از جمله کشیده شدن جوانان است به سمت و سوی فحشا و کارهای خلاف عفت.

اسلام برای جلوگیری از بوجود آمدن چنین مشکلاتی تشویق فراوان به ازدواج و تشکیل خانواده نموده است و به بزرگان و آبرومندان نیز سفارش کرده است که در مسیر تشکیل خانواده برای جوانان تلاش نمایند.

در قرآن کریم می‌خوانیم: «وَ أَنکِحُواْ الْأَیمَی مِنکُمْ وَ الصَّلِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَ إِمَآئِکُمْ إِن یکُونُواْ فُقَرَآءَ یغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِۀ وَ اللَّهُ وَ سِعٌ عَلِیمٌ «؛ ⁽¹⁾ «باید مردان بی زن و زنان بی شوهر و کنیزان و بندگان خود را به نکاح درآورید، اگر آنان فقیر باشند، خداوند آنان را از فضل خویش بی نیاز خواهد ساخت. زیرا خداوند وسعت دهنده و داناست.»

ای جوان زن بگیر و باور کن زندگی را چو گُل معطر کن

روزی‌اش پیش پیش می‌آیدفکر خرج زیاد کمتر کن

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بسیار تشویق به ازدواج می‌نمود. پیامبر عزیز خدا فرمودند: «در اسلام هیچ بنایی ساخته نشد که نزد خدای عزیز و جلیل محبوب‌تر و ارجمندتر از ازدواج باشد.» ⁽¹⁾

و در مورد وساطت در امر ازدواج حضرت سجادعلیه السلام فرمودند: «مَنْ زَوَّجَ عَزَباً تَوَجَّهُ اللَّهُ بِتاجِ الْمُلْکِ؛ کسی که بی همسری را همسر دهد، خداوند تاج پادشاهی را بر سر وی می‌نهد.» ⁽²⁾

زن تارک دنیا

زنی به امام باقرعلیه السلام عرض کرد: من زن تارک دنیا هستم. حضرت فرمود: منظورت از ترک دنیا چیست؟ عرض کرد: نمی‌خواهم هرگز ازدواج کنم. حضرت پرسید: چرا؟ عرض کرد: دنبال کسب فضیلت هستم. حضرت فرمود: از این کار دوری کن، اگر در این کار فضیلتی بود، فاطمه علیها السلام از تو نسبت به آن سزاوارتر بود. هیچ کس نیست که در فضیلت بر او سبقت گیرد. ⁽³⁾

ازدواج آسان

در صدر اسلام مسئله ازدواج به سادگی و آسانی صورت می‌گرفت. با اینکه جامعه آن روز اسلامی دچار فقر شدیدی بود، با این حال چون در امر ازدواج مطابق دستورات اسلام رفتار می‌شد، به راحتی مسئله حل شده بود، و هیچ معضلی در این زمینه مشاهده نمی‌شد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «اِنَّ مِنْ یمْنِ الْمَرْأَةِ تَیسیرُ خِطْبَتِها وَتَیسیرُ صِداقِها؛ ⁽¹⁾ از میمنت و خجستگی زن این است که راحت خواستگاری شود و کابینش (مهریه اش) سبک باشد.»

نمونه‌های تاریخی زیادی در این باره داریم که به یک نمونه اشاره می‌شود.

از امام باقرعلیه السلام حکایت شده است که: زنی خدمت رسول خداصلی الله علیه وآله آمد و عرض کرد: مرا همسری ده.

حضرت فرمود: چه کسی حاضر است با این زن ازدواج کند؟ مردی برخواست و عرض کرد: من، یا رسول اللّه، او را به همسری من درآور. فرمود: به او چه چیز مهریه می‌دهی؟ عرض کرد: چیزی از مال دنیا ندارم. حضرت فرمود: بدون مهریه نمی شود. تا سه بار قضیه تکرار شد، سپس رسول خدا فرمود: آیا از قرآن چیزی می‌دانی؟ گفت: آری. فرمود: به هر آنچه از قرآن می‌دانی این زن را به عقد تو در آوردم، پس به او قرآن بیاموز. ⁽²⁾ این جریان به خوبی می‌رساند که می‌توان خیلی ساده و آسان تشکیل خانواده داد.

اهمیت دادن به تدین در امر ازدواج

هر کس برای ازدواج خود شرائط و خصوصیاتی را در نظر دارد، برخیها به زیبائی دختر و یا پسر بیش از هر چیز دیگر ارزش و اهمیت قائل اند؛ به گونه‌ای که با وجود زیبایی تمام مسائل دیگر و معیارهای اصلی و اساسی نادیده گرفته می‌شود، عده‌ای در ازدواج به وضعیت مالی پدر دختر، و یا پسر چشم دوخته اند و به محض آنکه خواستگار ثروتمند برای دخترشان آمد، سر از پا نشناخته، معیارهای اصلی را فراموش کرده، بدون چون و چرا تسلیم او می‌شوند. و بعضیها هم معیارهای دینی برایشان اصالت دارد و در عین حال جمال و کمال را نیز نادیده نمی‌گیرند.

روایات، سخت بر این امر تأکید دارد که در انتخاب همسر، اساسی‌ترین معیار برای زوجین، ایمان و تدین است؛ البته اصالت خانوادگی، اخلاق و... را نیز نباید نادیده گرفت.

درباره متدین بودن زن، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «تُنْکَحُ الْمَرْأَةُ عَلی اَرْبَعِ خِلالٍ، عَلی مالِها، وَعَلی دِینِها، وَعَلی جَمالِها، وَعَلی حَسَبِها وَنَسَبِها، فَعَلَیکَ بِذاتِ الدِّینِ؛ ⁽¹⁾ با زن به خاطر چهار چیز ازدواج می‌شود: مال و ثروتش و بر دینداری‌اش و زیبائیش و بر اصل و نسب و خانواده‌اش و تو با زن متدین ازدواج کن.»

که از همسر جهاز و زر نخواهیدبغیر از پاکی گوهر نخواهید

بپرس از او که از ایمان چه دارینه از سیم و بستان چه داری

که در بی دین وفا و عاطفت نیست صفا و مردمی و معرفت نیست

لطیفه

مرد فاسقی همسر خود را به تقوا و پاکدامنی سفارش می‌نمود. عالمی راز مطلب را از او پرسید که خود اهل گناه و معصیت می‌باشی، ولی به همسرت درس زهد و تقوا می‌دهی؟

در جواب گفت: من که یقین دارم به جهنم می‌روم، می‌ترسم که این زن در جهنم هم من را رها نکند. به این جهت او را به زهد و تقوا سفارش می‌کنم تا سرانجام به بهشت رود و در جهنم برای من مزاحمت ایجاد نکند. ⁽¹⁾

سرانجام ازدواج با مرد غیر متدین

زنی به شعبه 45 دادگاه حمایت از خانواده تهران شکایت کرد که می‌خواهد از شوهرش طلاق بگیرد و جدا شود. این زن و شوهر 33 سال با هم زندگی کرده اند. زن شاکی گفت: علّت تقاضای طلاق این است که شوهرم اهل گناه و هرزگی است. ⁽²⁾

اصالت خانوادگی، ویژگی یک همسر شایسته

یکی از ویژگیهایی که باید در ازدواج مورد توجه قرار گیرد، اصالت داشتن خانواده دختر است. این امر در گفتار و رفتار پیشوایان دینی به گونه‌های مختلفی مورد تأکید قرار گرفته است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: «اِیاکُمْ وَخَضْراءَ الدِّمَنْ، قِیلَ: یا رَسُولَ اللَّهِ! وَما خَضْراءُ الدِّمَنْ؟ قالَ: اَلْمَرْأَةُ الْحَسْناءُ فی مَنْبَتِ السُّوءِ؛ ⁽¹⁾ از خضراء الدمن (گیاه روییده در مزبله) دوری کنید. گفته شد:ای رسول خدا! خضراء الدمن چیست؟ فرمود: زن زیبارویی که در خانواده فاسد رشد کرده است.»

علی علیه السلام و توجّه به اصالت خانوادگی

بعد از رحلت فاطمه زهراعلیها السلام، علی علیه السلام به برادرش عقیل - که اطلاعات وسیعی از نسب قبایل عرب و تاریخ گذشته آن روز داشت - سفارش فرمود که از اقوام اصیل و شجاع عرب همسری برای من انتخاب کن که زاده شجاعان و وارث دلاوری و شهامت باشد؛ زیرا می‌خواهم از این ازدواج فرزند شجاع و دلیری به دنیا بیاید. عقیل پس از بررسی و جستجو «فاطمه کلابیه» را پیشنهاد کرد که حضرت با او ازدواج کند؛ چرا که در جامعه آن روز شجاع‌تر و دلیرتر از اجداد و پدران او نبود. ⁽¹⁾

این حکایت نشان دهنده توجه ویژه حضرت علی علیه السلام به اصالت خانوادگی در ازدواج است. دردی که متأسفانه در شرایط فعلی جامعه ما بسیاری از جوانان به آن مبتلا هستند، این است که زیبایی را ملاک اصلی برای ازدواج قرار می‌دهند و در موارد زیادی هم به همین زیبایی اکتفاء کرده و بدون تحقیق مبادرت به ازدواج می‌کنند و پس از آن با مشکلات عدیده‌ای روبرو می‌شوند و زندگی برایشان بسیار دشوار می‌شود.

نکوهش مهریه سنگین

رسول اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند: «تَیاسَرُوا فِی الصَّداقِ فَاِنَّ الرَّجُلَ لَیعْطی الْمَرْأَةَ حَتّی یبْقی ذلِکَ فی نَفْسِهِ عَلَیها حَسِیکَةٌ؛ در مهریه آسان بگیرید، زیرا مرد کابین زن را می‌دهد، امّا در دلش نسبت به او کینه و دشمنی به وجود می‌آید.»

یکی از مشکلات ازدواج در جامعه امروزی، سنگینی مهریه است. مهریه تا مرز دو هزار سکّه بهار آزادی نیز رسیده است.

حتّی برخی از متدینان نیز در مهریه دست بالا گرفته اند؛ آنهم با نامهای مقدس مثلاً 313 سکّه به تعداد یاران امام زمان علیه السلام. اگر چنین پیش رود، روزی خواهد رسید که 124000 سکّه به تعداد انبیاء مهریه داده شود.

آیا به راستی با این مهریه‌های سنگین جوان می‌تواند اقدام به ازدواج نماید؟

سنت امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر مهم‌ترین ویژگی جامعه اسلامی

مهریه را سنگین چه خواهیکه این دور است از امر الهی

علی را بود یک شمشیر و جوشن از آن تکلیف مهریه است روشن

عده‌ای فکر می‌کنند با قرار دادن مهریه سنگین دختر خویش را خوشبخت و پایه‌های زندگی آینده او را مستحکم نموده اند، غافل از اینکه مهریه سنگین نه تنها باعث استحکام زندگی و دوام و شادابی آن نمی‌شود، بلکه برعکس باعث ایجاد نفرت و کینه، و در نتیجه تلخی زندگی و سرانجام عدم دوام، و طلاق خواهد شد.

قال اللّه تعالی: «کُنْتُمْ خَیرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وتُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ»؛ ⁽¹⁾ «شما بهترین امتی بودید که برای مردم پدید آمدید؛ امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید و به خدا ایمان دارید.»

در این آیه شریفه «امت اسلامی» به عنوان بهترین امت معرفی شده است و دلیل آن دو چیز ذکر شده است: «امر به معروف و نهی از منکر» و «ایمان به خدا». نکته جالب توجه این است که در این آیه امر به معروف و نهی از منکر بر ایمان به خدا مقدم داشته شده که نشانه اهمیت و عظمت آن است. به تبع این ویژگی برای بهترین امت اسلامی، باید گفت که مهم‌ترین ویژگی جامعه اسلامی هم همین مسئله است که امر به معروف و نهی از منکر شناخته شود و وجدانهای بیداری در جامعه پیوسته از آن پاسداری کنند.

داستان هجوم رضاخان به قم به بهانه بی احترامی به خانواده‌اش، نمونه‌ای از این بیداری آگاهانه در جامعه را نشان می‌دهد:

از قدیم الایام تا به امروز مرسوم بوده و هست که غالبا مردم هنگام تحویل سال نو در اماکن متبرکه به سر می‌برند و آن را به فال نیک می‌گیرند. عید نوروز سال 1306 شمسی با 27 رمضان 1346 مطابق بود و زوّار بسیاری از نقاط مختلف به سوی شهر قم روی آوردند تا هنگام تحویل سال در حرم حضرت معصومه باشند. حرم مملوّ از جمعیت بود. اعضای خانواده پهلوی ـ که همسر رضاشاه هم جزو آنها بود ـ در غرفه بالای ایوان آیینه بدون حجاب کامل نشسته بودند، و این به طوری جلب نظر می‌کرد که صدای اعتراض مردم از هر سو بلند بود؛ ولی هیچ کس جرأت نمی‌کرد قدم پیش گذارد و به آنها تذکر دهد. در همین موقع، سید ناظم واعظ که در مسجد جنب حرم مشغول وعظ بود، مردم را تهییج نمود تا امر به معروف و نهی از منکر کنند. خبر به مرحوم حاج شیخ محمد تقی بافقی رسید. او ابتدا به خانواده دربار پیغام فرستاد که: اگر مسلمان هستید نباید با این وضع در این مکان مقدس حضور یابید و اگر مسلمان نیستید، باز هم حق ندارید در این مکان حضور یابید. پیام موثر واقع نشد. حاج شیخ محمد تقی شخصا به حرم آمد و سخت به آنان اعتراض نمود و از آنها خواست که سر و صورت خود را بپوشانند یا از آنجا خارج شوند. در این وقت غوغایی به پا شد. خانواده پهلوی فورا به منزل تولیت حرم رفته و از آنجا با تلفن به رضاشاه خبر دادند. او فورا به سوی قم حرکت کرد و دستور داد یک عده سرباز پشت سرش حرکت کنند.

بعد از چند ساعت به شهر قم رسید و مستقیما وارد صحن حرم شد. چند نفر طلبه را که در آن اطراف بودند، شلاق زد و چند نفری را هم در جوار قبر حضرت معصومه با عصا و لگد مضروب کرد. سپس دستور داد مرحوم بافقی را دستگیر کرده به تهران فرستند و تحویل زندان شهربانی دهند. او را همچنان در حبس نگه داشتند تا بعد از پنج ماه که آیت اللّه حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی خواستار آزادی وی گردید. ⁽¹⁾

اگر این روحیه در جامعه ما زنده بماند، پیوسته جامعه اسلامی از بسیاری از ناهمواریها و گردابهای مهلک در امان خواهد بود.

ملایمت و محبت در امر به معروف و نهی از منکر

قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله «لا یأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَلا ینْهی عَنِ الْمُنْکَرِ اِلاّ مَنْ کانَ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ: رَفیقٌ بِما یأْمُرُ بِهِ وَرَفیقٌ فیما ینْهی عَنْهُ...؛ ⁽¹⁾ امر به معروف و نهی از منکر نکند مگر کسی که سه خصلت در او باشد: اول اینکه: در آنچه به آن امر و نهی می‌کند، طریق مدارا پیش گیرد....»

در راه انجام دو فریضه بزرگ امر به معروف و نهی از منکر، پیوسته باید دلسوزی و حسن نیت و پاکی را سرلوحه کار خویش قرار داد و جز در موارد ضرورت، باید از راههای مسالمت آمیز وارد شد. متأسفانه بعضی، هنگام امر به معروف و نهی از منکر، از راه خشونت آمیز وارد می‌شوند و به الفاظ زشت و زننده متوسل می‌گردند، لذا می‌بینیم این نوع امر به معروفها نه تنها اثر خوبی ندارد، بلکه گاهی نتیجه معکوس می‌دهد.

در تفسیر المنار آمده است: جوانی به خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد:ای پیامبر خدا! آیا به من اجازه می‌دهی زنا کنم؟! با گفتن این سخن فریاد مردم بلند شد و از گوشه و کنار به او اعتراض کردند، ولی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با خونسردی و ملایمت فرمودند: نزدیک بیا. جوان نزدیک آمد و در برابر پیامبر نشست. حضرت با محبت از او پرسید: آیا دوست داری با محارم تو (مثل مادر، خواهر و دختر) چنین کنند؟ جوان ناراحت شد و گفت: نه فدایت شوم. حضرت فرمود: همینطور مردم راضی نیستند بامحارم آنها چنین شود.

جوان از سؤال خود پشیمان شد. سپس پیامبر خدا دست بر سینه او گذاشت و در حق او دعا کرد و فرمود: «خدایا قلب او را پاک گردان و گناه او را ببخش و دامان او را از آلودگی به بی عفتی نگاه دار» از آن به بعد منفورترین کار نزد این جوان، زنابود. ⁽¹⁾

در سیره بزرگان و اولیاء الهی وارد شده است که گاهی در قالب طنز و شوخی امر به معروف می‌کردند. به عنوان نمونه، روزی بهلول، کارگرانی را دید که به مسجد سازی مشغولند، از آنان پرسید: بانی مسجد کیست؟ گفتند: هارون الرشید. بهلول به سنگ تراش دستور داد که روی سنگی این جمله را حکاکی کند:«بانی مسجد بهلول»!

سنگ تراش، سنگ را تراشید و به بهلول تحویل داد. او شبانه از نردبانی بالا رفت و این سنگ ر ا بر سر در مسجد نصب کرد. روز بعد وقتی کارگران تابلو را دیدند، به هارون خبر دادند. هارون بهلول را احضار کرد و پرسید: بانی مسجد من هستم، تو چرا خودت را بانی معرفی کردی؟! بهلول گفت: تو اگر برای خدا مسجد می‌سازی بگذار نام من باشد. خدا که می‌داند بانی کیست. او با این طنز به هارون فهماند که تو اخلاص نداری.

روزی دیگر بهلول وارد مجلس هارون شد؛ چون هارون در مجلس حضور نداشت، بهلول جای هارون نشست. خادمان او را از آنجا بلند کردند و کتک زدند. همین که هارون وارد مجلس شد، به هارون گفت: من چند دقیقه‌ای جای تو نشستم و کتک خوردم، وای به حال تو که عمری در جای اهل بیت پیامبر نشسته ای. آری او با این طنزها و با همین ملایمتها، هارون را متوجه خطاها و اشتباهات خود می‌کرد.

امر به معروف و نهی از منکر با عمل و رفتار

قال الصادق علیه السلام : «کُونُوا دُعاةَ النّاسِ بِغَیرِ اَلْسِنَتِکُمْ لِیرَوا مِنْکُمُ الاِْجْتِهادَ وَالصِّدْقَ وَالْوَرَع؛ ⁽¹⁾ مردم را با غیر زبان دعوت کنید تا از شما اجتهاد، راستگویی و پارسایی ببینند.»

قوانین اسلام مبتنی بر حکمت و کیفیتی نظام یافته است که خود بتواند نگهبان و حافظ خویش باشد. امر به معروف و نهی از منکر دو قانون نگهبان است که از دیگر قوانین الهی پاسداری می‌کند. برای تأثیر بهتر این دو قانون در افراد و جامعه بهتر است که از روش غیر مستقیم و توأم با عمل، آن دو را به دیگران آموخت و اجرا کرد.

سعدیا گرچه سخندان و مصالح گوییبه عمل کار برآید، به سخندانی نیست

در این رابطه داستان جالبی از عالم الهی مرحوم آخوند ملاعباس تربتی نقل شده است:

یکی از محافظان فرزند آخوند ملاکاظم خراسانی نقل می‌کند: «در ایام زمستان برای سرکشی به املاک آقا به نیشابور رفته بودیم، در مراجعه به مشهد در راه برفگیر شدیم و در قهوه خانه‌ای وسط راه ماندیم. غیر از ما جمعی دیگر نیز به قهوه خانه پناه آورده بودند. شب فرا رسید و چهار نفر از جوانان پولدار و خوشگذران مشهد ـ که چهار خانم هم همراه خود داشتند ـ با ماشینی آمدند و چون گرفتار برف و تاریکی شده بودند، به قهوه خانه پناه آوردند. آمدن آنها در آن شب تاریک برفی در میان کوهستان بزم عیشی مجانی برای مسافران به وجود آورد، جوانان بطریهای مشروب و خوراکیها را چیدند و زنان، بعضی به خوانندگی و بعضی به رقص پرداختند. در گرما گرم این بساط، در قهوه خانه باز شد و مرحوم ملاعباس تربتی با سه چهار نفر که از تربت به مشهد می‌رفتند و مرکبشان الاغ بود، از ناچاری برف و تاریکی شب، آنها هم به این قهوه خانه پناه آوردند و از صاحب قهوه خانه اجازه خواستند که به آنها جایی بدهد. او گفت: سکّوی آن طرف خالی است.

حاج علی اکبر می‌گفت: من با مشاهده این وضع هراسان شدم و گفتم که نکند از جانب حاج آخوند نسبت به اینها تعرضی بشود و از جانب آنها نسبت به این مرد الهی اهانت شود. آماده دفاع از حاج آخوند شدم، ولی دیدم ایشان وارد شد و گویا نه کسی را می‌بیند و نه چیزی می‌شنود، به سوی آن سکّو رفت و چون نماز مغرب و عشاء را نخوانده بود، از قهوه چی قبله را پرسید و به نماز ایستاد و آن چهار نفر هم به وی اقتدا کردند. یکی اذان گفت و حاج آخوند اقامه گفت و وارد نماز شدند. من هم فرصت را غنیمت دانستم و اقتدا کردم، چند نفر دیگر از مسافران هم از آن بزم عیش و نوش فاصله گرفتند و به نماز جماعت پیوستند، بعد از آن قهوه چی هم آمد و به نماز ایستاد، وقتی از نماز فارغ شدیم از جوانها و خانمها اثری نبود، بساط خود را جمع کردند و نفهمیدیم که در آن شب برفی به کجا رفتند. ⁽¹⁾

پس گاهی با رفتار و برخورد می‌توان به صورت غیر مستقیم امر به معروف و نهی از منکر کرد، بدون آنکه هیچ گفتگو یا برخورد نامناسبی پیش آید.

تلاش فوق العاده برای امر به معروف و نهی از منکر

قال الحسین علیه السلام : «لا تَحِلُّ لِعَینٍ مُؤْمِنَةٍ تَری اللّه َ یعْصی فَتَطْرِفَ حتّی تُغَیرَهُ؛ ⁽¹⁾ بر هیچ چشم مؤمنی روا نیست که ببیند خدا نافرمانی می‌شود، پس خود را فرو بندد تا آنگاه که وضع را تغییر دهد.»

خداوند پیامبران و ائمه معصومین علیهم السلام را برای هدایت بشر، زنده کردن معروفها و از بین بردن منکرات برانگیخت و آنان در ادای این رسالت الهی از هیچ تلاشی فروگذار نکردند. تلاش و اصرار آنان به سبب اهمیتی بود که برای این فریضه الهی قائل بودند. آنها به دلیل قلب سرشار از رأفت و رحمت، حاضر نبودند هیچ کس به منکرات آلوده شده و به خشم خدا گرفتار آید.

ابن شهر آشوب می‌نویسد: امیر مؤمنان علی علیه السلام وارد خانه شد، لحظه‌ای بعد بانویی آمد و از شوهرش شکایت داشت، حضرت فرمود: اندکی صبر کن تا از گرمای هوا کاسته شود، آن زن گفت: در این صورت خشم شوهرم بیشتر می‌شود، حضرت سرخود را پایین انداخت و لحظه‌ای بعد فرمود: به خدا قسم نباید رسیدگی به دادخواهی مظلوم را به تأخیر انداخت، حق مظلوم را باید از ظالم گرفت و رعب او را از دل مظلوم بیرون کرد، تا با کمال شهامت در مقابل ستمگر بایستد و حق خود را بخواهد. آن گاه به آن زن گفت: برویم.

حضرت با آن زن همراه شد تا به در خانه زن رسید، آن گاه صدا زد: درود بر شما! جوانی از خانه بیرون آمد. حضرت بعد از احوالپرسی فرمود: «یا عَبْدَ اللّه ِ اِتَّقِ اللّه َ فَاِنَّکَ قَدْ اَخَفْتَها وَأَخْرَجْتَها؛ای بنده خدا! از خدا پروا کن؛ چرا که همسرت را ترسانده و از خانه بیرون رانده ای.»

جوان از این سخن سخت برآشفت و گفت: به تو چه ربطی دارد! به خدا سوگند! به خاطر همین حرف تو، او را آتش خواهم زد. امیرمؤمنان هم فرمود: من تو را امر به معروف و نهی از منکر می‌کنم، تو در برابر من منکر دیگری مرتکب می‌شوی و معروف را رها می‌کنی.

در همین لحظات مرد جوان متوجه شد افرادی که از کوچه عبور می‌کنند به آن مرد با عنوان امیرالمؤمنین سلام می‌دهند. به همین خاطر امام را شناخت و هراسان گفت:ای امیرمؤمنان من اشتباه کردم. به خدا سوگند در مقابل همسرم مانند زمینی آرام خواهم بود تا پا بر روی من بگذارد. حضرت نیز رو به آن زن کرد و فرمود: به منزل برو و همسرت را به این کارها مجبور نکن. ⁽¹⁾

زندگی سراسر برکت پیامبر اسلام و دوران نبوت آن حضرت، پر است از سختیها و تلاشهای طاقت فرسایی که آن حضرت برای دو فریضه الهی امر به معروف و نهی از منکر انجام دادند، تا آنجا که گاهی خداوند ایشان را از این همه تلاش و دلسوزی باز می‌داشت و می‌فرمود شاید جان خود را در این راه تباه کنی، که چرا مردم ایمان نمی‌آورند. ⁽²⁾

سنت احیاء مساجد

ارزش رفتن به مساجد

احیا و تقویت اجتماعات مذهبی در مساجد، یکی از سنتهای حسنه است که از صدر اسلام مورد توجه رهبران مذهبی، بویژه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بوده است. آن حضرت در این زمینه می‌فرماید: «مَنْ مَشی اِلی مَسْجِدٍ مِنْ مَساجِدِ اللّه ِ فَلَهُ بِکُلِّ خُطْوَةٍ خَطاها حَتّی یرْجِعَ اِلی مَنْزِلِهِ عَشْرُ حَسَناتٍ وَمُحِی عَنْهُ عَشْرُ سَیئاتٍ وَرُفِعَ لَهُ عَشْرُ دَرَجاتٍ؛ ⁽¹⁾ هر کس به سوی یکی از مساجد خدا حرکت کند، برای هر قدمی که برمی دارد ـ تا زمانی که به منزلش برگردد ـ ده حسنه نوشته می‌شود و ده گناه از او پاک می‌شود و ده درجه به وی داده می‌شود.»

امام خمینی رحمه الله و اهمیت حضور در مسجد

یکی از یاران امام خمینی رحمه الله می‌گوید: بعد از شهادت حاج آقا مصطفی رحمه الله، همان روز تا صدای اذان بلند شد، امام نیز بلند شده و برای وضو آماده شد و به اطرافیان گفت: من به مسجد می‌روم.

من به یکی از خادمها گفتم: زود برو و به خادم مسجد بگو: سجاده را پهن کند. او به مسجد رفت اما خادم را پیدا نکرده بود، اصلاً کسی احتمال نمی‌داد که امام خمینی رحمه الله در آن روز با آن حال بحرانی ـ که در شهادت فرزندش عزادار بود ـ به مسجد برود؛ امّا امام خمینی رحمه الله با آن مصیبت عظیمی که برایش رخ داده بود، برای اقامه نماز جماعت به مسجد رفت. وقتی مردم فهمیدند که امام خمینی رحمه الله به مسجد می‌آید، جمعیت یک دفعه از همه طرف به مسجد هجوم آوردند. ما وقتی به مسجد رسیدیم، مردم همه گریه می‌کردند؛ چه گریه ای! امام وارد مسجد شد، نماز را به جماعت اقامه کرد و بعد از نماز روضه خوانده شد و امام و همه حاضرین گریستند. ⁽¹⁾

خاطره‌ای از استادِ امام خمینی رحمه الله

حضور در مساجد حتی در سخت‌ترین زمانها، سیره و سنت بزرگان دینی بوده است. آنان با تأسّی از قرآن کریم که فرموده «در مساجد، خدا را مخلصانه بخوانید»، ⁽¹⁾ در شدیدترین دورانهای خفقان و استبداد، در مساجد برای عبادت مخلصانه حضور یافته و این کانونهای مذهبی را فعّال می‌کردند. زمانی که رضاخان قصد داشت مساجد را تعطیل کند، بر هر مسجدی عده‌ای قزاق گذاشته و آن را به صورت تعطیل در آورده بود؛ امّا استاد امام خمینی رحمه الله، مرحوم میرزا محمد علی شاه آبادی رحمه الله در یکی از آن روزها عازم مسجد شد. فرمانده قزاقان مستقر در مسجد جامع طهران جلو آمده و گفت: آقا! نماز و مسجد تعطیل است! آقا در حالی که حتی سرشان را بلند نکرده بود، از آن مأمور دولتی پرسید: اینجا کجاست؟ او گفت: مسجد. آقا فرمود: من کی هستم؟ گفت: پیشنماز مسجد. فرمود: مملکت چه مملکتی است؟ او گفت: ایران. آقا فرمود: ایران، دینش چیست؟ افسر دولتی گفت: اسلام. فرمود: شاه کشور چه دینی دارد؟ گفت: شاه مسلمان است. آقا فرمود: هر وقت شاه گبر شد و اعلام کرد که من کافرم و در این مسجد ناقوس زدند، من هم می‌روم در مسجد مسلمانان نماز می‌خوانم. پس از این گفتگو در مسجد را باز کرده و داخل مسجد شد و نمازگزاران نیز آمدند و نماز جماعت را تشکیل دادند. ⁽²⁾

برکات حضور در مسجد

رفت و آمد کردن به مساجد، آثار و برکات فراوانی دارد. امام حسن مجتبی علیه السلام در گفتاری حیاتبخش 8 فائده از فوائد مسجد را می‌شمارد و می‌فرماید: «مَنْ اَدامَ الاِْخْتِلافَ اِلَی الْمَسْجِدِ اَصابَ اِحدی ثَمانٍ: آیةً مُحْکَمَةً وَاَخا مُسْتَفادا وَعِلْما مُسْتَطْرَفا وَرَحْمَةً مُنْتَظِرَةً وَکَلِمَةً تَدُلُّهُ عَلَی الْهُدی اَوْ تَرُدُّهُ عَنْ رَدی وَترْکَ الذُّنُوبِ حَیاءً اَوْ خَشْیةً؛ ⁽¹⁾ کسی که پیوسته به مسجد رفت و آمد داشته باشد، یکی از هشت بهره نصیبش خواهد شد:

نشانه و دلیل محکم و قاطع در راه هدف ، دوستی فایده دار، دانشی نو، رحمتی مورد انتظار از طرف خداوند ، آموختن سخنانی که او را هدایت کند یا از لغزشها باز دارد؛ ترک گناهان از روی حیا و شرم و یا ترس.»

ابوعلی سینا در مسجد

ابن سینا دانشمند نابغه قرن چهارم هجری، به علم و دانش علاقه بسیار داشت. او مدتی بود که به دنبال یک کتاب ـ در مورد فلسفه و حکمت از علمای یونان قدیم ـ می‌گشت. وی در این مدت مسافرتها کرده و به جستجوی وسیع پرداخت؛ امّا هر چه تلاش نمود آن را پیدا نکرد. تا اینکه روزی روانه مسجد شد، دو رکعت نماز خواند و پس از نماز از درگاه خدای بزرگ خواست تا آن کتاب را به وی برساند. از مسجد بیرون آمده و به سوی منزل حرکت کرد، ناگهان سر راه خود چشمش به پیرزنی افتاد که مقداری اشیاء کهنه و پوسیده قدیمی را در زمین گسترده و در معرض فروش قرار داده بود، از جمله چند کتاب کهنه نیز در کنار بساط او دیده می‌شد.

بوعلی که عاشق بی قرار کتاب بود، بی اختیار به سوی آنها کشیده شد، از قضا همان کتابی را که سالها به دنبالش بود در میان آن اشیاء قدیمی مشاهده کرد، آن را برداشته و به پیرزن گفت: این کتاب را چند می‌فروشی؟ او نیز مبلغ ناچیزی را درخواست کرد. بوعلی با خوشحالی وصف ناپذیری وجه را پرداخت کرد و به گمشده دیرین خود رسید. آری او با نماز و حضور در خانه خدا توانست به مقصودش نائل شود. ⁽¹⁾

این دستور قرآنی است که می‌فرماید: «اَقیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصینَ لَهُ الدّینَ»؛ ⁽¹⁾«در هر مسجدی توجه خویش را به سوی خدا کنید و در حالی که دین خود را برای خدا خالص گردانیده اید، او را بخوانید.»

اخلاص

مردی وارد مسجد شد و دید تکبیر می‌گویند. از یکی پرسید: نماز چندم است؟ جواب دادند: تمام شد. گفت: آه! شخصی از میان جمعیت برخواسته و گفت: حاضرم تمام نمازهایم را با آن آه تو عوض کنم و چنین کردند. شب هنگام آنکه آه را خریده بود در عالم خواب دید که پاداش بزرگی به او داده اند.

آن یکی از جمع گفت این آه راتو به من ده و آن نماز من تو را

شب به خواب اندر بگفتش هاتفیکه خریدی آب حیوان و شفی ⁽²⁾

سنّت رعایت حقوق دیگران

جویا شدن از حال همسایه

عن الامام علی علیه السلام : «مِنْ حُسْنِ الْجَوارِ تَفَقُّدُ الْجارِ؛ ⁽¹⁾ از نشانه‌های حسن همسایگی، جویا شدن از احوال همسایه است.»

در روایات و سیره بزرگان دینی توجه زیادی به همسایه و اطلاع از اوضاع و احوال او شده است. درباره اینکه مسلمان شب سیر بخوابد ولی از حال همسایه‌اش باخبر نباشد، مذمتهای زیادی وارد شده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «کسی که شب سیر بخوابد و همسایه مسلمانش گرسنه باشد، به من ایمان نیاورده است.» ⁽²⁾

مرحوم استاد شهید مطهری نقل می‌کند: سید جواد آملی (فقیه بزرگ و صاحب مفتاح الکرامة) شبی مشغول صرف شام بود که در خانه‌اش به صدا درآمد، در را باز کرد، دید خادم استادش، سید مهدی بحرالعلوم است. خادم گفت: استاد بر سر سفره شام نشسته اند، اما دست به غذا نخواهند برد تا شما را ببینند. سید جواد با عجله به طرف خانه استاد رفت. تا چشم استاد به سید جواد افتاد، با خشم بی سابقه‌ای گفت: از خدا نمی‌ترسی؟ از خدا شرم نداری؟!

سید جواد غرق در حیرت شد که چه واقعه‌ای اتفاق افتاده که اینقدر استاد را به خشم آورده است. از استاد سؤال کرد که علت چیست؟ بحرالعلوم فرمود: هفت شبانه روز است که فلان همسایه ات با آن عائله زیاد گندم و برنج ندارد و در این مدت از مغازه محلشان خرمای زاهدی ارزان نسیه کرده، امروز نیز برای نسیه گرفتن رفته ولی قبل از آنکه نیاز خود را اظهار کند، مغازه دار گفته که حساب شما زیاد شده، او هم خجالت کشیده و دست خالی به خانه برگشته و امشب خودش و عائله‌اش بی شام مانده اند.

سید جواد گفت: به خدا قسم! من از این جریان خبر نداشتم و اگر می‌دانستم، حتماً به احوالش رسیدگی می‌کردم. استاد گفت: همه عصبانیت من برای این است که چرا از احوال همسایه ات بی خبر و غافلی؟ چرا باید آنها هفت شبانه روز به این وضع بگذرانند و تو متوجه نباشی؟ اگر باخبر بودی و اقدام نمی‌کردی که اصلاً مسلمان نبودی.

سید بحرالعلوم یک سینی غذا و مقداری پول به او داد تا به خانه همسایه‌اش ببرد و از او معذرت خواهی کند. بعد هم فرمود: من همینجا می‌مانم و شام نمی‌خورم تا برگردی و خبر آن مرد مؤمن را برایم بیاوری.

وقتی سید جواد آمد و دقایقی در خانه همسایه محتاجش ماند، همسایه اصرار کرد تا علت این کار او را بداند. وقتی ماجرا را شنید، گفت: من راز خود را به هیچ کس نگفتم و تعجب می‌کنم که سید بحرالعلوم چگونه از این مطلب مطلع شده است. ⁽¹⁾

آری این گونه باید به امور همسایگان رسیدگی کرد و از احوال آنان جویا شد.

احترام به حقوق دیگران

قال الصادق علیه السلام :«اَلْمُؤْمِنُ اَعْظَمُ حُرْمَةً مِنَ الْکَعْبَةِ؛ ⁽¹⁾ احترام مؤمن از احترام کعبه هم بالاتر است.»

انسان اشرف مخلوقات خداست و این ویژگی او موجب می‌شود که شخصیت هر انسانی را محترم بشماریم. یکی از ابعاد حقوق مؤمنین بر همدیگر اینست که نسبت به یکدیگر احترام بگذارند و حقوق هر یک را در مورد او رعایت کنند و محترم بشمارند. در حدیث فوق، امام صادق علیه السلام می‌فرماید: احترام مؤمن از احترام کعبه بالاتر است.

حضرت آیة اللّه العظمی بروجردی رحمه الله گاهی هنگام تدریس و بحث با شاگردان، عصبانی می‌شدند (البته نه آن عصبانیتی که او را در خلاف رضای خدا وارد کند) ولی پس از درس سخت از آن عصبانیت پشیمان می‌شدند و به دنبال طرف می‌فرستادند و از او عذرخواهی می‌کردند، و گاهی برای جلب محبت او، کمکهای مالی نیز می‌نمودند، از اینرو در میان دوستان، این مزاح معروف شده بود که «عصبانیت آیة اللّه بروجردی مایه برکت است.»

گاهی به این هم قناعت نمی‌کردند، روز بعد هنگامی که بر منبر تدریس می‌نشستند، در حضور جمع شاگردان، از آن فرد عذرخواهی می‌کردند.

آیة اللّه سید مصطفی خوانساری از نزدیکان آیة اللّه بروجردی بود. او می‌گوید: روزی آقا در کلاس درس نسبت به یکی از شاگردان به نام شیخ علی چاپلقی عصبانی شد تا حدی که آن شاگرد می‌خواست گریه کند، آن درس تمام شد، همان روز، بعد از نماز مغرب آقا مرا طلبید، با عجله به حضورشان رسیدم، تا مرا دید فرمود: «این چه حالتی بود که از من صادر شد؟ یک نفر عالم ربانی را رنجاندم، الان باید بروم و دست ایشان را ببوسم و حلالیت بطلبم و بعد بیایم نماز بخوانم. عرض کردم ایشان در مسجد «شاه زید» امام جماعت است و تا دو سه ساعت از شب گذشته به منزل خود نمی‌آید. من به ایشان اطلاع می‌دهم که آقا فردا صبح به منزل شما می‌آیند. صبح شد، من حرم رفتم و برگشتم، دیدم آقا سوار بر درشکه در کنار منزل ما منتظر من هستند، همراه ایشان به منزل شیخ علی رفتیم. آقا به ایشان فرمود: «از من بگذرید، از حالت طبیعی خارج شدم و به شما پرخاش کردم و..» شیخ علی عرض کرد: «شما سرور مسلمین هستید و برخورد شما باعث افتخار من است..» باز آقا تکرار کردند «از من بگذرید، مرا عفو کنید.» (22) ⁽¹⁾

آن بزرگمرد تا این اندازه به حقوق دیگران احترام می‌گذاشت و به حفظ آبروی آنها توجه عمیق داشت و این مسئله را عملاً به دیگران هم یاد می‌داد.

با توجه به حرمت مؤمن نزد خداوند، انسان تا حد امکان باید از عصبانی شدن و پرخاش کردن دوری کند و اگر هم اتفاق افتاد و عصبانی شد، در اسرع وقت جبران کند و عذرخواهی نماید و نگذارد عصبانیتش ادامه یابد.

رسیدگی به امور دیگران

قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : «خَیرُ النّاسِ مَنْ انْتَفَعَ بِهِ النّاسُ؛ ⁽¹⁾ بهترین مردم کسی است که مردم از او سود و بهره برند.»

در قرآن کریم خداوند در یک مورد به پیامبر می‌فرماید: «لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ اَلاّ یکُونُوا مُؤْمِنینَ»؛ ⁽²⁾ «مبادا خودت را در اندوه اینکه مردم ایمان نمی‌آورند هلاک کنی» این مسئله نشان می‌دهد که رسول خدا صلی الله علیه و آله همه زندگی‌اش را برای حل مشکل مردم و تعالی آنها وقف کرده بود و شب و روز به فکر هدایت و ارشاد آنان بود.

خود حضرت فرمودند: «هر کس حاجت مؤمنی را برآورده کند، خدا حاجتهای او را برآورده می‌کند، که کمترین آنها بهشت است.» ⁽³⁾

یکی از طلاب نقل می‌کند: به مغازه سبزی فروشی رفته بودم، دیدم مرحوم حاج میرزا علی قاضی (استاد عرفان علامه طباطبایی) خم شده و مشغول جمع کردن کاهوهای پلاسیده و خشن است. بعد از آنکه آنها را خرید به دنبال او رفتم و علت این کار را سؤال کردم. فرمود: این فروشنده انسان شریف و محتاجی است و من چون نمی‌خواهم چیزی بلاعوض به او بدهم تا عزت و شرف او پایمال شود و نیز برای اینکه به کمک بلاعوض عادت نکند، از این کاهوهایی که خریداری ندارد و در نهایت برای فروشنده ضرر است برمی دارم، تا هم از ضرر او جلوگیری کنم و هم به این وسیله کمکش کنم. ضمن اینکه برای من هم فرقی نمی‌کند که کاهوهای لطیف و نازک بخورم یا کاهوهای پلاسیده و کلفت ⁽⁴⁾ .

ابان بن تغلب گفت: با امام صادق علیه السلام در حال طواف بودیم، یکی از دوستانم با اشاره از من خواست که نزد او بروم، ولی من در میان طواف نرفتم، بار دیگر به من اشاره کرد، این بار حضرت به من فرمود: چرا نمی‌روی؟ گفتم: آیا طواف را به خاطر کار او قطع کنم؟ فرمود: آری، مگر نمی‌دانی انجام کار دیگران از خیلی طوافها برتر و ثوابش بیشتر است.

سود دنیا و دین اگر خواهیمایه هر دوشان نکوکاری است

راحت بندگان حق جستنعین تقوا و زهد و دینداری است

(ابن یمین)

نکته جالب اینکه از نظر روانشناسی هم ثابت شده که انسانها تشنه محبت اند و از دشمنی و بدخواهی گریزان اند. در معاشرتها هیچ عاملی به اندازه خدمت و یاری رساندن به دیگران جلب کننده دلها و محبتها نیست، لذا وقتی محبت به میان آمد، کدورتها و دشمنیها از میان انسانها رخت برمی بندد و آنان به سمت صلاح کشیده می‌شوند.

سنّت ازدواج آسان

ازدواج در جوانی

همچنانکه فصلی از طبیعت بهار نام گرفته است که در آن سرسبزی و شادابی و نشاط مشاهده می‌شود، دوران عمر انسان نیز دارای بهاری است که همان دوران جوانی باشد. در این دوران، انسان سرشار از قدرت و نیرو و نشاط و شادابی است.

ازدواج نیز بهاری دارد و آن زمانی است که انسان در اوج بلوغ جسمانی قرار دارد، اگر ازدواج در این دوران انجام گیرد آثار گرانبها و مفیدی را در پی خواهد داشت و محصول چنین ازدواجی فرزندان شاداب و بانشاط خواهد بود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «ما مِنْ شابٍّ تَزَوَّجَ فی حِداثَةِ سِنِّهِ اِلاّ عَجَّ شَیطانُهُ: یا وَیلَهْ، یا وَیلهْ! عَصَمَ مِنّی ثُلْثَی دینِهِ. فَلْیتَّقِ اللّه َ الْعَبْدُ فِی الثُّلْثِ الْباقی؛ ⁽¹⁾ هیچ جوانی نیست که در ابتدای جوانی ازدواج کند مگر آنکه ناله شیطان بلند می‌شود:ای وای،ای وای، دو سوم دین خود را از من حفظ کرد. پس این بنده باید تقوای الهی را در یک سوم باقی مانده پیشه سازد.»

گاه در روایات تعبیرات و تشبیهات معنا داری برای سرعت ورزیدن به ازدواج در دوران جوانی وارد شده است که سخت قابل دقت است، از جمله امام هشتم علیه السلام فرمود: «جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و گفت:ای محمد! پروردگارت سلام می‌رساند و می‌فرماید: دوشیزگان همچون میوه درخت اند که هرگاه میوه رسید، چاره‌ای جز چیدن آن نیست وگرنه خورشید آن را فاسد می‌کند، و باد رنگ آن را دگرگون می‌سازد، و به حقیقت دوشیزگان هرگاه دریابند آنچه را زنان دریافته اند، دوایی جز شوهر برای آنان نیست وگرنه ترس فتنه بر آنها می‌رود. سپس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بر منبر رفت و مردم جمع شدند و آنچه را خداوند عزیز و جلیل دستور داده بود اعلام نمود.» ⁽²⁾

حکایت

مرد و زنی روستایی، پسرشان به سن بلوغ رسیده بود. روزی زن به شوهرش گفت: اگر می‌توانی و برایت میسر است الاغی را که داریم بفروش تا برای پسرمان زن بگیریم.

از آن روز به بعد هرگاه پدر می‌خواست صحبت کند، پسر کلامش را قطع می‌کرد و فوراً می‌گفت: بابا از فروختن الاغ سخن بگو. ⁽³⁾

سهل گیری در امر ازدواج

از مسائل مهمی که امروزه به صورت یک معضل جدی درآمده است، تجملات و رسم و رسومات سنگینی است که دُور امر مقدس ازدواج را احاطه نموده است مانند: مهریه سنگین، جهیزیه کمرشکن، جشن عروسی مفصل همراه با رقابتهای ناروا و اسراف فراوان، توقعات بیش از حد مانند داشتن کار با درآمد زیاد، خانه آنچنانی، ماشین و....

اسلام در این بخش سفارشاتی دارد که می‌تواند گره گشا باشد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره مهریه می‌فرماید: «اَفْضَلُ نِساءِ اُمَّتی اَقَلُّهُنَّ مَهْرا وَاَحْسَنُهُنَّ وَجْها؛ ⁽¹⁾ بهترین زنان امت من، زنانی هستند که مهریه کمتر و سیمای نیکوتری داشته باشند.»

و درباره شرائط خواستگار و اینکه حتما لازم نیست داماد و یا پدر او از ثروتمندان باشند، فرمود: «اِذا خَطَبَ اِلَیکُمْ رَجُلٌ فَرَضیتُمْ دینَهُ وَاَمانَتَهُ فَزَوِّجُوهُ وَاِلاّ تَفْعَلُوهُ تَکُنْ فِتْنَةً فِی الاَْرْضِ؛ ⁽²⁾ هرگاه خواستگاری برای دختر شما نزد شما آمد که دین و امانتداری وی رضایت بخش بود، پس دختر خود را به او تزویج نمایید. در غیر این صورت، فتنه و فساد در زمین پیدا می‌شود.»

خاطره‌ای از مرحوم کاشف الغطاء

مرحوم آیت الله شیخ جعفر کاشف الغطاء ملجأ و پناه مستمندان بود و تا می‌توانست در رفع نیازهای مردم می‌کوشید. در حالات او نوشته اند: روزی بعد از تمام شدن کلاس درس شیخ، طلبه‌ای نزد او آمد، ولی از اظهار حاجت خویش خجالت می‌کشید. شیخ جعفر آنقدر با او گرم گرفت و با او با مهربانی صحبت کرد که او جرأت یافت و عرض کرد: «دختر خود را همسر من گردان.»

شیخ بلافاصله دست او را گرفته، به اندرون خانه‌اش برد و بدون هیچ تشریفاتی، بعد از رضایت دختر، عقد آنها را خواند، و در همان شب مراسم عروسی صورت گرفت. ⁽¹⁾

آری آنچه مورد نظر اسلام است، ازدواجهای ساده و بی آلایش است که باعث راحتی دنیا و برکات معنوی می‌شود.

ویژگیهای شوهر مطلوب

خواسته‌ها و سلیقه‌های افراد در تمام امور مختلف است، از اینرو تکیه کردن بر خواسته‌های فردی اشخاص در هر امری از جمله ازدواج کار را دچار مشکل می‌کند. برای حل معضل انتخاب در ازدواج، خوب است انسان نگاهی به راهنماییهای معصومین داشته باشد.

ما دراین جا به برخی از ویژگیهای شوهر خوب از دیدگاه معصومین علیهم السلام اشاره می‌کنیم.

حسین بشار می‌گوید: به امام هفتم نامه نوشتم که یکی از بستگان من دخترم را خواستگاری نموده است، ولی خلقش بد است. حضرت فرمود: اگر بداخلاق است با او وصلت نکن. ⁽¹⁾

مردی نزد امام حسن مجتبی علیه السلام آمد تا درباره ازدواج دخترش با او مشورت کند. حضرت به او فرمود: «زَوِّجْها مِنْ رَجُلٍ تَقی فَاِنَّهُ اِنْ اَحَبَّها اَکْرَمَها واِنْ اَبْغَضَها لَمْ یظْلِمْها؛ ⁽¹⁾ دخترت را به مرد با تقوا تزویج کن؛ زیرا اگر دخترت را دوست بدارد او را گرامی می‌دارد و اگر او را دوست نداشته باشد، به او ستم روا نمی‌دارد.»

امام هشتم علیه السلام فرمود: «بر تو باد که از تزویج دختر خویش با شرابخوار دوری کنی. پس اگر او را به تزویج شرابخوار درآوردی، گویا وی را به کار خلاف عفت سوق داده ای.» ⁽²⁾

واضح است که شارب الخمر علاوه بر دردسرهایی که دارد و رنجهایی که بر همسرش تحمیل خواهد کرد، نسل او نیز دچار مشکلاتی خواهد شد. در یک گزارش آمده است: «به طور کلی هشتاد درصد اشخاص ناقص الخلقه و معلول، محصول شب اول ژانویه می‌باشند؛ زیرا در این شب، مسیحیان عید بزرگی دارند، به عیش و نوش پرداخته و بیش از حد متعارف مشروب خواری و عیاشی می‌کنند؛ به حدی که مریض می‌شوند.» ⁽³⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «کسی که دخترش را به شخص فاسق تزویج نماید، هر روز بر او هزار لعنت نازل می‌گردد.» ⁽⁴⁾

آئین همسرداری

پرهیز از ستم و خشونت

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: «فَاَی رَجُلٍ لَطَمَ اِمْرَأَتَهُ لَطْمَةً اَمَرَ اللّه ُ عَزَّوَجَلَّ مالِکَ خازِنِ النّیرانِ فَیلْطَمُهُ عَلی حَرِّ وَجْهِهِ سَبْعینَ لَطْمَةً فی نارِ جَهَنَّمَ؛ ⁽¹⁾ هر کس به صورت زنش سیلی بزند، خداوند عزیز و جلیل، به آتشبان جهنّم دستور می‌دهد تا در آتش جهنّم هفتاد سیلی بر صورت او بزند.»

زن نیز مانند مرد خودش را دوست دارد و به حفظ شخصیت خویش علاقه مند است. دوست دارد محترم و گرامی باشد و از تحقیر و توهین رنجیده خاطر می‌گردد. مخصوصا اگر توهین به صورت آزار بدنی و زدن باشد که سخت مورد نکوهش قرار گرفته است و عذاب آخرتی دردناکی را در پی خواهد داشت.

زن دارای روحیه‌ای حساس و لطیف است و اِعمال خشونت با او، قبل از هر چیز سبب جریحه دار شدن روحیه‌اش می‌گردد و اگر چه ممکن است در بسیاری از موارد در مقابل رفتار بد و خشن مرد عکس العملی نشان ندهد و حتی اعتراض نکند، ولی آثار این رفتار و حرکت مرد به صورت عقده‌های نهفته در زن در می‌آید و به انحاء مختلف از جمله بدرفتاری و خشونت با فرزندان بروز می‌کند.

قلوه سنگ مانع کتک شد

البته گاهی زبان برخی خانمها در آزار آنان توسط شوهر نقش دارد، گویند زنی مرتب توسط شوهر آزار می‌دید، و کتک می‌خورد، برای جلوگیری از این مسئله به دعانویس مراجعه کرد و از او خواست دعایی برای جلوگیری از کتک شوهر بنویسد. دعانویس متوجه شد که زن، آدم زبانداری است و همین زبان او را چنین گرفتار نموده است. لذا قلوه سنگی به او داد و گفت: هرگاه دعوا شروع شد این سنگ را در دهان خویش می‌گذاری و گزندی به تو نمی‌رسد. اتفاقا یکی از روزها دعوا از طرف شوهر شروع شد و منتظر جواب زن بود که جوابی نیامد؛ چرا که قلوه سنگ مانع جواب دادن همسر او شده بود. دعوا بدون کتک کاری خاتمه یافت. زن رفت تا از دعانویس تشکر کند، دعانویس گفت: دعایی در کار نبود، من فقط جلو زبان تو را بستم.

زبان، ما را عدوی خانه زاد استزبان، بسیار سر بر باد داده است

آراستگی و پاکیزگی ظاهر

امام باقر علیه السلام فرمود: «النِساءُ یحْبِبْنَ اَنْ یرَینَ الرَّجُلَ فی مِثْلِ ما یحِبُّ الرَّجُلُ اَنْ یری فیهِ النّساءَ مِنَ الزّینَةِ؛ ⁽¹⁾ همان گونه که مردان دوست دارند زینت و آرایش را در زنانشان ببینند، زنان نیز دوست می‌دارند که در مردانشان زینت و آراستگی را ببینند.»

رعایت نظافت در همه جا و برای همه کس لازم است. انسان موظف است بدن و لباسش را همیشه، مخصوصاً در محیط خانه تمیز نگهدارد.

پاکیزگی، آراستگی و زیبایی اختصاص به زن ندارد. مرد هم باید به سر و وضع خویش برسد و شیک باشد.

البته اکثر مردها به زینت و آراستگی در خارج از منزل مقیدند ولی در منزل و نزد همسر به این مسئله توجّه ندارد. همچنانکه مرد دوست دارد که زن برای او آرایش کند و ظاهر آراسته داشته باشد، زن هم همین توقع و انتظار را از شوهر خویش دارد.

امام هشتم و آراستگی ظاهر

حسن بن جهم می‌گوید: حضرت امام رضا علیه السلام را دیدم که خضاب کرده بود. عرض کردم خضاب کرده اید؟ فرمود: بله. مرتب بودن و آراستگی ظاهر باعث عفّت زنان می‌شود. به واسطه نامرتبی و مهیا نبودن مردان است که زنان، عفت خویش را از دست می‌دهند. سپس فرمود: آیا دوست داری همسرت را نامرتب و ژولیده ببینی؟ گفتم: نه. فرمود: همسرت نیز مانند تو است و دوست دارد مرتب و آراسته باشی .» ⁽¹⁾

همان حضرت درسخن دیگری فرمود: «زنان بنی اسرائیل بدان جهت از طریق عفّت خارج شدند که مردانشان به مرتب بودن و زیبایی مقید نبودند.» ⁽²⁾

شادیها را به خانه انتقال دهید

امام صادق علیه السلام فرمود: «وَلا تَکُونُ فاکِهَةٌ عامَّةٌ اِلاّ اَطْعَمَ عِیالَهُ مِنها وَلا یدَعُ اَنْ یکُونَ لِلْعیدِ عِنْدَهُمْ فَضْلٌ فی الطَّعامِ وَاَنْ یسْنِی لَهُمْ فی ذلِکَ شَی ءٌ ما لَمْ یسْنِ لَهُمْ فی سائِرِ الاَیامِ؛ ⁽¹⁾ هر میوه‌ای که عموم مردم از آن استفاده می‌برند به عیالش بخوراند و در روزهای عیدی که دارند، طعام آنان را افزایش دهد و چیزهایی برای آنان فراهم کند که در روزهای دیگر فراهم نمی‌کرده است.»

کارهای روزمرّه آنقدر مردم را گرفتار کرده است که مخصوصاً مردان کمتر می‌رسند در کنار اهل و عیال باشند، در ساعاتی هم که با خانواده بسر می‌برند، تلفنهای دوستان، و ارتباط با تلفن همراه بین آنان و خانواده فاصله ایجاد می‌کند.

حدّاقل بیاییم در روزهای عید و شاد جامعه، مثل ایام ولادت پیشوایان معصوم علیهم السلام شادیها را از خیابانها و حسینیه‌ها و... به درون خانه‌ها انتقال دهیم. این کار با کمترین بودجه میسّر است.

آقایی می‌گفت: من برنامه دارم هر شبی که عید یا ولادت یکی از معصومان باشد، مقداری شیرینی تهیه می‌کنم، آنگاه از بچّه‌ها سؤال می‌کنم: امشب چه عیدی است؟ و یا ولادت کدامیک از پیشوایان است؟ مختصر اطلاعاتی درباره آن عید و یا آن امام ارائه می‌شود، و داستان جذّابی مربوط به آن مناسبت بیان می‌گردد، آنگاه شیرینی صرف می‌شود. این برنامه هم باعث نشاط و شادی فرزندان می‌شود و هم اطلاعاتی را کسب می‌کنند و هم به جای داستانهای گرفته شده از بیگانگان، مغز و فکر بچه را با داستان واقعی از امام معصوم علیه السلام پر کرده ایم.

کمک کردن در کار خانه

فاطمه زهرا علیهاالسلام فرمود: «خیارُکُمْ اَلْینُکُمْ مُناکِبَةً وَاَکْرَمُهُمْ لِنِسائِهِمْ ⁽¹⁾ ؛ بهترین شما کسی است که در برخورد با مردم نرم‌تر و مهربان‌تر است؛ و ارزشمندترین مردم کسانی هستند که با همسرانشان کریمانه‌تر برخورد کنند.»

هرچند کارهای داخل منزل نوعا به عهده زنها است، ولی باید توجه داشت که اداره یک منزل کار آسانی نیست.

یک بانوی خانه دار اگر شبانه روز هم تلاش کند، باز هم مقداری از کارها لنگ می‌ماند، مخصوصا در مواقع غیرعادی مانند مهمان داری و.... خوب است شوهران گاه آستین همت را بالا بزنند و بجای فرمان و دستور، در برخی کارها مشارکت کنند، چرا که خانه ستاد فرماندهی نیست بلکه کانون صفا و محبت و محل همکاری و تشریک مساعی است. و هرگز این فکر را به ذهن نپرورانند که اگر در منزل کار کنیم از ابهت و جلالمان کاسته می‌شود. بر عکس، اگر مردی در کارهای خانه همکاری کند، نزد همسرش با صفا و نزد دیگران دلسوز و مهربان قلمداد می‌شود. ⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و کمک در کار منزل

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ـ با آن همه عظمت ـ در منزل کار می‌کرد. از عایشه همسر پیغمبر نقل شده است که: وقتی خلوت می‌شد، رسول خدا لباسش را می‌دوخت و کفشش را وصله می‌کرد و مانند سایر مردها در منزل کار می‌کرد. ⁽¹⁾

علی علیه السلام و کمک به فاطمه علیهاالسلام

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بین علی علیه السلام و فاطمه علیهاالسلام تقسیم کار کرده بود؛ کارهای داخل منزل را فاطمه علیهاالسلام و کارهای بیرون منزل را علی علیه السلام انجام می‌داد، ⁽²⁾ با این حال حضرت در کارهای منزل فاطمه علیهاالسلام را همراهی می‌کرد؛ گاه می‌دیدند که علی علیه السلام عدس پاک می‌کند و گاه بچه‌ها را نگه می‌داشت. چنانکه در موردی فاطمه زهرا علیهاالسلام به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله عرض کرد:

«ای رسول خدا هر دو دستم به علّت آرد کردن گندم با آسیاب دستی ورم کرده، با این حال دیشب مشغول آرد کردن گندم بودم و ابوالحسن (علی علیه السلام) حسن و حسین را نگهداری و حمل می‌کرد.» ⁽³⁾

سنّت ساده زیستی

سبکبار بودن

ساده زیستی از سنتهای حسنه‌ای است که از سیره معصومین علیهم السلام به یادگار مانده است. مولای متقیان علی علیه السلام در یک کلام زیبا مردم را به ساده زیستی سفارش کرده و فرمود: «تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا؛ ⁽¹⁾سبکبار شوید تا برسید.»

خاطره‌ای از شهید رجایی

شهید رجایی که به ریاست جمهوری انتخاب شده بود، هیچگاه از سنت حسنه ساده زیستی دست بر نداشت و مانند مردم عادّی زندگی می‌کرد. وی در یکی از خاطرات خود می‌گوید: یک بار که اتوبوس دو طبقه سوار شده بودم، راننده اتوبوس با شاگرد خود در مورد افزایش قیمت پیکان که به یکصدهزار تومان رسیده بود صحبت می‌کرد و می‌گفت: شنیده‌ای که قیمت پیکان صدهزار تومان شده است؟ شاگرد به او گفت: بشود یک میلیون تومان، آن موقع که قیمت سی هزار تومان بود، ما قشر مستضعف نمی‌توانستیم ماشین بخریم، حالا هم نمی‌توانیم، بعد نگاهی به من کرد و به راننده گفت: مثلا این آقا را ببین! چقدر شبیه آقای رجایی است! ولی حالا او کجا زندگی می‌کند و با چه ماشینهایی رفت و آمد می‌کند و این بنده خدا هم آمده سوار اتوبوس دو طبقه شده است. راننده هم حرف او را تأیید کرده و کلی هم به من بد و بیراه گفت. من به او گفتم: آقای راننده! حالا شما از کجا می‌دانید شاید این بنده خدا هم مثل شما زندگی می‌کند. راننده جواب داد: نه آقا، تو هم دلت خوش است، شما چقدر ساده ای! آنها زندگی‌ای دارند که به خیال من و تو هم نمی‌رسد، شاگرد او هم مرتب حرف راننده را تأیید می‌کرد و من نگفتم که خود رجایی هستم. ⁽²⁾

مکن تعلق خاطر به نقش صفحه دهرجریده وار همی زی و ساده وش می‌باش

(جامی)

آفات دوری از ساده زیستی

زندگی تشریفاتی و دوری از سنت حسنه ساده زیستی آفات زیادی به دنبال دارد که یکی از آنها سختی حساب روز قیامت است.

علی علیه السلام در مورد جمع ثروت و زندگیهای تشریفاتی می‌فرماید: «فی حَلالِها حِسابٌ وَفی حَرامِها عِقابٌ؛ ⁽¹⁾ اموال حلال در زندگی حساب دارد و اموال حرام عقاب و کیفر دارد.»

حضرت سلیمان از خداوند متعال زندگی شاهانه خواست و عرضه داشت: «هَبْ لی مُلْکا لا ینْبَغی لاَِحَدٍ مِنْ بَعْدی»؛ ⁽²⁾ «پروردگارا! مرا حکومتی عطا کن که بعد از من سزاوار هیچ کس نباشد!» خداوند متعال هم خواسته او را اجابت کرد و آن حضرت به زیباترین زندگی شاهانه دست یافت. حضرت سلیمان تمام دستورات شرعی را اعم از واجب و مستحب انجام می‌داد و معصوم بود و هیچ گناهی از وی صادر نشد. با این حال حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید: حضرت سلیمان به خاطر پادشاهی دنیا بعد از همه پیامبران به بهشت داخل خواهد شد. ⁽³⁾

بلی آنانکه از زندگی ساده دست کشیده و به دنبال تجملات و مادیات هستند، گرچه انسانهای پاک و بی گناهی هم باشند، از محاسبه روز قیامت در امان نخواهند بود.

امیرمؤمنان علیه السلام در شب 19 ماه رمضان منزل دخترش حضرت‌ام کلثوم علیهاالسلام مهمان بود، هنگامی که دو نوع خورشت را در سفره‌ام کلثوم مشاهده کرد (دو قرص نان جو، کاسه‌ای شیر و اندکی نمک در آن سفره بود) فرمود: دخترم یکی از آنها را بردار، مگر نمی‌دانی من در زندگی پیرو حضرت رسول صلی الله علیه و آله هستم؟ سپس فرمود: دخترم! هر که خوراک و پوشاک او در دنیا نیکوتر است، ایستادن و انتظار او در قیامت نزد خداوند بیشتر خواهد بود. در حلال دنیا حساب و در حرامش عقاب خواهد بود. ⁽¹⁾

داستانی از محدث قمی

مردی از بازرگانان تهران تا آخر عمر وجه مختصری به محدث می‌دادو ایشان با کمال سادگی و قناعت زندگی می‌کرد. در اواخر عمر شخصی از همدان به نجف اشرف آمد و ایشان را در خانه‌اش ملاقات کرد. ضمن گفتگو، از وضع شخصی محدث نیز سؤال کرد. آن مرحوم هرچه بود گفت. شخص همدانی در موقع رفتن مبلغی پول به ایشان داد، ولی هر چه اصرار کرد محدث قمی نپذیرفت. پس از رفتن وی فرزند بزرگش گفت: پدرجان! چرا نپذیرفتی؟ جواب داد: گردنم نازک و بدنم ضعیف است، طاقت جواب خدا را در قیامت ندارم! سپس از ساده زیستی امیرمؤمنان علی علیه السلام یاد کرده و به موعظه اهل خانه پرداخت. ⁽²⁾

نظر آنان که نکردند بدین مشتی خاکالحق انصاف توان داد که صاحب نظرند

آفات دوری از ساده زیستی

زندگی تشریفاتی خوی استکباری و طغیان در مقابل فرامین الهی را تقویت می‌کند. قرآن می‌فرماید: «انَّ الانْسانَ لَیطْغی اَنْ رَآهُ اسْتَغْنی»؛ ⁽¹⁾ «بی تردید انسان از اینکه خود را بی نیاز ببیند، سر به طغیان برمی دارد.»

ثعلبه انصاری و پیامبر صلی الله علیه و آله

ثعلبه انصاری زندگی ساده‌ای داشت. روزی دلش خواست که وضعش بهتر شده و زندگی مرفّهی داشته باشد. راز دلش را با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در میان نهاد و از آن حضرت تقاضا کرد که در این مورد برایش دعا کند و عرضه داشت یا رسول اللّه! از خدا بخواه تا من مالدار شوم و قول می‌دهم به حق خدا گردن نهاده و از مستمندان دستگیری کنم. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:ای ثعلبه! برو قناعت کن و آنچه را که خدا برایت عطا کرده شکرگذاری کن!

امّا او دست بردار نبود. بار سوم که پیش پیامبر آمد، حضرت دست به دعا برداشته و عرض کرد: پروردگارا! از فضل خود ثعلبه را روزی کن! بعد از این دعا بود که ثروت از هر سو به طرف ثعلبه روی آورد و چند عدد گوسفند او به گله‌ای تبدیل شد، تا اینکه دیگر نتوانست در شهر مدینه بماند. او قبلا نمازهای پنجگانه خود را با پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد می‌خواند ولی بعد از ثروتمند شدن، کم کم نمازهای روزانه به هفته تبدیل شد و چیزی نگذشت که گرفتاری دنیوی او را به کلّی از مسجد و نماز جماعت محروم کرد. هنگامی که آیه زکات نازل شد، نماینده پیامبر صلی الله علیه و آله برای گرفتن زکات از گوسفندان و شتران بی شمار ثعلبه به بیابانی که او در آنجا دامداری می‌کرد آمد. اما ثعلبه در مقابل نامه پیامبر صلی الله علیه و آله که از او درخواست زکات کرده بود برآشفت و گفت: یعنی چه؟ مگر ما کافریم که جزیه بدهیم؟ و بعد پرداخت زکات را به بعد موکول نمود.

هنگامی که سخنان او به گوش پیامبر صلی الله علیه و آله رسید، حضرت دو بار فرمود: وای بر ثعلبه! بعد از تمرّد ثعلبه از فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله، آیه نازل شد که: «فَلَمّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وهُمْ مُعْرِضُونَ»؛ ⁽¹⁾ «هنگامی که خداوند از فضل خود به آنان (بعضی از مسلمانان) بخشید، بخل ورزیده و از فرمان خدا سرپیچی کرده و روی برتافتند.» ⁽²⁾

و این چنین است که دوری از ساده زیستی و روی آوردن به تجملات و زندگی تشریفاتی، انسان را از ارزشهای الهی و خدوند متعال جدا می‌کند.

قناعت و عزت نفس

سنت حسنه ساده زیستی در زندگی انسان آثار و برکات فراوانی دارد که یکی از آنها عزت نفس است. علی علیه السلام می‌فرماید: «مِنْ عِزّ النَّفْسِ لُزُومُ القَناعَةِ؛ ⁽¹⁾ از عوامل عزت نفس پایبندی به قناعت و ساده زیستی است.»

دست طلب چو پیش کسان می‌کنی درازپل بسته‌ای که بگذری از آبروی خویش

در حالات شیخ انصاری آمده است: یکی از ثروتمندان ایران هنگام سفر به مکه مبلغی به شیخ انصاری بخشید تا منزلی برای خویش تهیه کند، ولی شیخ بر اثر بلند طبعی و آزادگی از آن مال استفاده شخصی نکرد و همه آن مبلغ را برای ساختمان یک مسجد و خرید زمین آن مصرف نمود. امروزه آن مسجد به نام شیخ انصاری در شهر مقدس نجف معروف است. آن مرد هنگامی که از حرکت خداپسندانه شیخ انصاری آگاه شد، ارادتش به وی افزون گشته و مناعت طبع وی را تحسین نمود.

او نه تنها ساده می‌زیست و عزت نفس و آزادگی خود را حفظ می‌کرد، بلکه به دیگران نیز در این زمینه توصیه‌ها می‌نمود. هنگامی که شیخ منصور برادر شیخ انصاری در زمان مرجعیت عامّه وی برای زیارت عازم مشهد مقدس رضوی شد، شیخ انصاری در موقع بدرقه برادرش به او سفارش نمود که: در این سفر خواه ناخواه بین تو و شاه و اُمرای دولت ایران ملاقاتی روی خواهد داد. مواظب باش عزت نفس را از دست ندهی و از آنها وجهی را نپذیری و به این وسیله خود رابنده آنان نسازی! و اگر از ایشان چیزی پذیرفتی دیگر حق نداری پیش من بیایی. بلکه در بازگشت از مشهد در دزفول بمان!

15 روایت، 15 منبر کوتاه

مقدمه بخش

شهید مدرس

آیت اللّه سیدحسن مدرس از جمله آزادمردانی است که عزت نفس خود را در پرتو ساده زیستی بدست آورده بود. اودر این مورد گفته است:

اگر من نسبت به بسیاری از مسائل و اسرار آزادانه اظهار عقیده می‌کنم و هر حرف حقی را بی پروا می‌زنم، برای آن است که چیزی ندارم و از کسی هم نمی‌خواهم. اگر شما هم بار خود را سبک کنید و توقع را کم نمایید، آزاد می‌شوید. ⁽¹⁾

مواردی برای یک مبلّغ پیش می‌آید که، برای مطالعه وقت ندارد و باید یک منبر فوری و جمع و جور ارائه کند؛ مثلاً گاه، جلسة ختمی برقرار می‌شود که سخنران دعوت شده نیامده و یا گاهی صاحب جلسه دیر به سخنران خبر می‌دهد و وی، هیچ وقتی برای مطالعه ندارد. گاهی نیز ممکن است شخصی از مکّه برگشته و یا از کربلا آمده و جلسه ولیمه تشکیل داده؛ ولی به روحانی محل زودتر خبر نداده باشد که برای سخنرانی آماده شود. و یا گاهی نیز در همان جلسه به روحانی پیشنهاد منبر داده می‌شود. ⁽²⁾

در این موارد اوّلاً: خوب است مبلّغ محترم در موضوعات مورد نیاز، دست‌کم، یک منبر و روضه، آماده داشته باشد؛ ثانیاً: چنانچه از آن یک منبر، قبلاً استفاده کرده و منبر دیگری نداشته باشد، باید از احادیث موجود دربارة موضوع استفاده شود. در این مقال، احادیث دسته‌بندی شده، دعاهایی که نکات مهم دارد و... برای سخنرانیهای فوری ارائه می‌شود. ⁽³⁾

علل بی‌نشاطی در نماز

مکرّر مردم، خصوصاً جوانان می‌پرسند که چرا در نماز حال پیدا نمی‌کنیم؟ و چرا در نماز آن لذّتی را که باید ببریم، نمی‌بریم؟

حضرت سجاد‌علیه‌السلام در دعای ابوحمزه ثمالی پاسخ این پرسش را در ضمن چند «لعّل» بیان نموده است. حضرت عرضه می‌دارد: «اَللَّهُمَّ اِنِّی کُلَّمَا قُلْتُ قَدْ تَهَیأْتُ وَ تَعَبَّأْتُ وَ قُمْتُ لِلصَّلَاةِ بَینَ یدَیکَ وَ نَاجَیتُ أَلْقَیتَ عَلَی نُعَاساً إِذَا أَنَا صَلَّیتُ وَ سَلَبْتَنِی مُنَاجَاتَکَ إِذَا أَنَا نَاجَیتُ مَا لِی کُلَّمَا قُلْتُ قَدْ صَلُحَتْ سَرِیرَتِی وَ قَرُبَ مِنْ مَجَالِسِ التَّوَّابِینَ مَجْلِسِی عَرَضَتْ لِی بَلِیةٌ أَزَالَتْ قَدَمِی وَ حَالَتْ بَینِی وَ بَینَ خِدْمَتِکَ؛ ⁽¹⁾خدایا! براستی من هرگاه با خودم گفتم که مهیا و آماده شوم برای یک نماز با حال و برای نماز در پیشگاه تو و مناجات با تو ایستادم؛ چرت (و بی‌حالی) بر من عارض نمودی، آن هم در حال نماز، و از من (و دلم) حال مناجات با خودت (و راز و نیاز) را گرفتی؛ در حالی که من با تو مناجات می‌کردم، چه شده است هر وقت می‌گویم باطنم اصلاح شده و همنشینی من با توبه‌کاران نزدیک شده است، گرفتاری برایم رخ می‌دهد که قدمهایم می‌لرزد و حال نماز و نزدیکی به توبه‌کاران از من گرفته می‌شود و بین من و خدمت تو و حضور قلب و همنشینی با پاکان حائل ایجاد می‌شود. راستی راز این بی‌حالیها چیست؟»

آنگاه با استفاده از علوم الهی خود به بیان عوامل این بی‌حالی می‌پردازد:

شکر نعمت، نعمتت افزون کندکفر نعمت از کفت بیرون کند

در این یازده فقره به عوامل بی‌حالی در نماز، و دعا، مناجات و بی‌توفیقی اشاره شده است: 1. دور شدن از در خانة خدا؛ 2. سبک شمردن حق طاعت و بندگی خدا؛ 3. اعراض نمودن از خدا و یاد او؛ 4. دروغگویی؛ 5. شکر نعمت الهی را بجا نیاوردن و نعمتهای او را درست و صحیح و بجا مصرف نکردن؛ 6. نرفتن به محضر علما و حاضر نشدن در مجالس وعظ و سخنرانی آنان؛ 7. همراه بودن با رفقای بد؛ همچون غافلان، مرفهین بی‌درد، اهل لهو و لعب؛ 8. نفرت پیدا کردن خداوند از بنده بر اثر گناهان؛ 9. زیاد شدن گناهان و معاصی؛ 10. حیا نکردن از خداوند و عالم را محضر خدا ندانستن... .

توبة واقعی

درست است که توبه به مقدار لازم چهار شرط اساسی و دو رکن تکمیلی دارد؛ چهار شرط عبارتند از: پشیمانی از گذشته، تصمیم جدّی بر اینکه دوباره به معصیت برنگردد، ادای حقوق الهی، و ادای حقوق مردم (اعم از مالی، عرضی و بدنی). و دو شرط تکمیلی: چشیدن رنج عبادت، و ذوب کردن گوشتهای روییده در دوران معصیت؛ ولی توبه واقعی و همه جانبه، گسترة وسیع‌تر از موارد پیش گفته دارد که در کلام عمیق و جامع پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله آمده است.

حضرت فرمود: «أَ تَدْرُونَ مَنِ التَّائِبُ؟ فَقَالُوا: اللَّهُمَّ لَا قَالَ إِذَا تَابَ الْعَبْدُ وَ لَمْ یرْضِ الْخُصَمَاءَ فَلَیسَ بِتَائِبٍ وَ مَنْ تَابَ وَ لَمْ یغَیرْ مَجْلِسَهُ وَ طَعَامَهُ فَلَیسَ بِتَائِبٍ وَ مَنْ تَابَ وَ لَمْ یغَیرْ رُفَقَاءَهُ فَلَیسَ بِتَائِبٍ وَ مَنْ تَابَ وَ لَمْ یزِدْ فِی الْعِبَادَةِ فَلَیسَ بِتَائِبٍ وَ مَنْ تَابَ وَ لَمْ یغَیرْ لِبَاسَهُ فَلَیسَ بِتَائِبٍ وَ مَنْ تَابَ وَ لَمْ یغَیرْ فِرَاشَهُ وَ وِسَادَتَهُ فَلَیسَ بِتَائِبٍ وَ مَنْ تَابَ وَ لَمْ یفْتَحْ قَلْبَهُ وَ لَمْ یوَسِّعْ کَفَّهُ فَلَیسَ بِتَائِبٍ وَ مَنْ تَابَ وَ لَمْ یقَصِّرْ أَمَلَهُ وَ لَمْ یحْفَظْ لِسَانَهُ فَلَیسَ بِتَائِبٍ وَ مَنْ تَابَ وَ لَمْ یقَدِّمْ فَضْلَ قُوتِهِ مِنْ بَینِ یدَیهِ فَلَیسَ بِتَائِبٍ وَ إِذَا اسْتَقَامَ عَلَی هَذِهِ الْخِصَالِ فَذَاکَ التَّائِب؛ ⁽¹⁾ آیا می‌دانید توبه کار کیست؟ پس گفتند: بخدا! نه. فرمود: هرگاه بنده‌ای توبه‌کار شاکیها و طلب‌کارها ی خود را راضی نکند، توبه کار نیست. و کسی که توبه کند و مجلس و غذایش را تغییر ندهد توبه کار نیست. و کسی که توبه کند و رفقای دوران گناه خویش را تغییر ندهد، توبه کننده نیست. و کسی که توبه کند و بر عبادتش نیفزاید توبه‌کار نیست.

و کسی که توبه کند و لباس گناه آلوده اش را تغییر ندهد، تائب نیست. و کسی که توبه کند و فرش و تکیه‌گاه دوران گناه خود را عوض نکند، تائب نیست.

و کسی که توبه کند و قلبش باز نشود (و دریادل نگردد) و دستش در انفاق توسعه نیابد، توبه کار نیست. و کسی که توبه کند و آرزوهای ناروای خود را کوتاه نکند و زبانش را حفظ نکند، تائب نیست.

و کسی که توبه کند و اضافه غذای خود را تقدیم به فقراء نکند، تائب نیست. و هر گاه بر این اوصاف استقامت ورزید این تائب کامل و واقعی است.»

بهترین اعمال در شب قدر

زمانها و مکانهای مقدّسی وجود دارد که برای بهره‌برداری از آنها گاه وقت فراوان در اختیار نداریم. برای اینکه بتوانیم بهترین و بیش‌ترین بهره را از چنین زمانها و یا مکانها ببریم، خوب است از انبیا و اولیای الهی و رهنمودهای آنان کمک بگیریم. یکی از این زمانهای مقدس که با هزار ماه (یعنی حدود هشتاد سال) برابری می‌کند، شب قدر است. برای استفادة بهینه از چنین شبی به این رهنمود گرانسنگ حضرت موسی‌علیه‌السلام که از زبان پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است، توجه شود:

«عَنِ النَّبِی صلی‌الله‌علیه‌وآله قَالَ قَالَ مُوسَی‌علیه‌السلام إِلَهِی أُرِیدُ قُرْبَکَ قَالَ قُرْبِی لِمَنِ اسْتَیقَظَ لَیلَةَ الْقَدْرِ قَالَ إِلَهِی أُرِیدُ رَحْمَتَکَ قَالَ رَحْمَتِی لِمَنْ رَحِمَ الْمَسَاکِینَ لَیلَةَ الْقَدْرِ قَالَ إِلَهِی أُرِیدُ الْجَوَازَ عَلَی الصِّرَاطِ قَالَ ذَلِکَ لِمَنْ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ لَیلَةَ الْقَدْرِ قَالَ إِلَهِی أُرِیدُ مِنْ أَشْجَارِ الْجَنَّةِ وَ ثِمَارِهَا قَالَ ذَلِکَ لِمَنْ سَبَّحَ تَسْبِیحَةً فِی لَیلَةِ الْقَدْرِ قَالَ إِلَهِی أُرِیدُ النَّجَاةَ مِنَ النَّارِ قَالَ ذَلِکَ لِمَنِ اسْتَغْفَرَ فِی لَیلَةِ الْقَدْرِ قَالَ إِلَهِی أُرِیدُ رِضَاکَ قَالَ رِضَای لِمَنْ صَلَّی رَکْعَتَینِ فِی لَیلَةِ الْقَدْرِ؛ ⁽¹⁾ پیامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: حضرت موسی‌علیه‌السلام عرضه داشت: خدایا! قرب و نزدیکی به شما را می‌خواهم، خداوند فرمود: کسی به من نزدیک می‌شود که شب قدر بیدار باشد. عرض کرد: خدایا! رحمتت را خواهانم، فرمود: رحمتم شامل کسی می‌شود که در شب قدر به فقرا و درماندگان ترحّم کند.

عرض کرد: خدایا! گذشتن از پل صراط را می‌خواهم. فرمود: عبور از صراط برای کسی است که در شب قدر صدقه‌ای بدهد. عرض کرد: خدایا! از درختان و میوه‌های بهشت می‌خواهم. فرمود: آن هم به کسی می‌رسد که شب قدر تسبیحی بگوید. عرض کرد: خدایا! نجات را خواهانم. فرمود: منظورت نجات از آتش جهنّم است؟ عرض کرد: بله. فرمود: این نجات برای کسی است که در شب قدر استغفار کند. عرض کرد: خدایا! رضایت را طالبم. فرمود: رضایت من برای کسی که در شب قدر دو رکعت نماز بخواند متحقق می‌شود.»

از این روایت استفاده می‌شود که در شب قدر انجام این امور بسیار مهم است.

آرزوی جبرئیل

برخی امور مهمّ در زندگی ما وجود دارد که کم‌تر به آن توجه داریم. انبیا و پیشوایان دینی، یکی از کارهای مهمّی که انجام می‌دادند، این بود که مردم را از زبان شخصیتهای والا و با عظمت به این امور متوجه کنند.

پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «یا عَلِی! تَمَنَّی جَبْرئِیلُ اَنْ یکُونَ مِنْ بَنِی آدَمَ بِسَبْعِ خِصَالٍ وَ هِی الصَّلَوۀُ فِی الْجَمَاعَۀِ وَ مُجَالَسَتُهُ الْعُلَمَاءَ وَالصُّلْحُ بَینَ الاِثْنَینِ وَ اِکْرَامُ الْیتِیمِ وَ عِیادَۀُ الْمَرِیضِ وَ تَشْییعُ الْجَنَازۀِ وَ سَْقی الْمَاءِ فِی الْحَجِّ فَاحْرُصْ عَلَی ذَلِکَ؛ ⁽¹⁾ ای علی! جبرئیل به سبب هفت خصلت، آرزو داشت که از فرزندان آدم باشد. آن خصلتها عبارت است از: نماز را به جماعت خواندن، همنشینی او با دانشمندان، آشتی دادن بین دو نفر، احترام نهادن و خدمت به یتیم، عیادت بیمار، و تشییع جنازه کردن و آب دادن در حج. پس علی جان! بر حفظ این خصلتها حریص باش.»

حدیث فوق، به امور مهمّی از عبادات و مسائل اجتماعی و اخلاقی اشاره کرده است که با شرح مختصر هر یک از آنها در یک فرصت کوتاه می‌توان در افراد تأثیر گذاشت. ⁽²⁾عناوین این امور عبارت است از:

خیر دنیا و آخرت

طبق نقل حضرت علی‌علیه‌السلام مردی نزد پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله آمد و عرض کرد: «عملی به من یاد بده که با انجام آن محبوب خداوند قرار گیرم و همین‌طور، مردم هم مرا دوست بدارند، و خداوند، مالم را افزایش دهد، و بدنم سالم، و عمرم طولانی شود و در روز قیامت نیز با خودت ای رسول خدا محشور شوم.»

«فَقَالَ: سِتُّ خِصَالٍ مُحْتَاجٌ إِلَی سِتِّ خِصَال: اِذَا أَرَدْتَ أَنْ یحِبَّکَ اللَّهُ فَخَفْهُ وَ اتَّقِهِ وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ یحِبَّکَ الْمَخْلُوقُونَ فَأَحْسِنْ إِلَیهِمْ وَ ارْفُضْ مَا فِی أَیدِیهِمْ وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ یثْرِی اللَّهُ مَالَکَ فَزَکِّهِ وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ یصِحَّ اللَّهُ بَدَنَکَ فَأَکْثِرْ مِنَ الصَّدَقَةِ وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ یطِیلَ اللَّهُ عُمُرَکَ فَصِلْ ذَوِی أَرْحَامِکَ وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ یحْشُرَکَ اللَّهُ مَعِی فَأَطِلِ السُّجُودَ بَینَ یدَی اللَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّار؛ ⁽¹⁾

پس فرمود: شش خصلت است که نیاز به شش خصلت دیگر دارد:

شش چیز در شش جا

گاه سؤالاتی در زندگی انسان مطرح است که این حدیث به پاسخ اهمّ آنها پرداخته است: 1. چرا در دنیا مشکلات داریم؟ 2. چرا دعاهای ما مستجاب نمی‌شود؟ 3. چرا به علم و عزّت نمی‌رسیم؟ 4. چرا به ثروت و مال نمی‌رسیم؟

خداوند بلند مرتبه به موسی بن عمران‌علیه‌السلام چنین وحی کرد: «ای موسی! شش چیز را در شش محل پنهان کرده‌ام؛ ولی مردم در جای دیگر دنبال آن می‌گردند؛ ولی هرگز آنها را در آنجا نخواهند یافت:

«إنّی وَضَعْتُ الرَّاحَةَ فِی الْجَنَّةِ وَ هُمْ یطْلُبُونَهَا فِی الدُّنْیا،

اِنّی وَضَعْتُ الْعِلْمَ فِی الْجُوعِ وَ الْجَهْدِ وَ هُمْ یطْلُبُونَهُ فِی الشِّبَع،

إنّی وَضَعْتُ الْعِزَّۀَ فِی قِیامِ اللَّیلِ وَ النَّاسُ یطْلُبُونَهَا فِی اَبْوَابِ السَّلَاطِینَ،

إِنّی وَضَعْتُ الرَّفْعَۀَ وَالدَّرَجَۀَ فِی التَّوَاضُعِ وَ النَّاسُ یطْلُبُونَهَا فِی التَّکَبُّرِ،

إنّی وَضَعْتُ اِجَابَۀَ الدُّعَاءِ فِی لُقْمَۀِ الْحَلَالِ وَ النَّاسُ یطْلُبُونَهَا فِی الْقِیلِ وَ الْقَالِ،

إنّی وَضَعْتُ الْغِنَی فِی الْقَنَاعَۀِ وَالنَّاسُ یطْلُبُونَهَا فِی کَثْرَۀِ الْمَعْرُوضِ وَلَمْ یجِدُوهُ اَبَداً؛ ⁽¹⁾

پیامدهای زنا

پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «یا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِینَ إِیاکُمْ وَ الزِّنَاءَ فَإِنَّ فِیهِ سِتَّ خِصَالٍ ثَلَاثٌ فِی الدُّنْیا وَ ثَلَاثٌ فِی الْآخِرَةِ فَأَمَّا الَّتِی فِی الدُّنْیا فَإِنَّهُ یذْهِبُ الْبَهَاءَ وَ یورِثُ الْفَقْرَ وَ ینْقُصُ الْعُمُرَ وَ أَمَّا الَّتِی فِی الْآخِرَةِ فَإِنَّهُ یوجِبُ سَخَطَ الرَّبِّ عَزَّ وَ جَلَّ وَ سُوءَ الْحِسَابِ وَ الْخُلُودَ فِی النَّار؛ ⁽¹⁾ ای گروه مسلمانان! بر شما باد که از زنا دوری کنید. پس به راستی در آن شش خصلت (و پیامد) است: سه خصلت در دنیا، و سه خصلت در آخرت:

پس آنچه در دنیا ست و دامنگیر زانی‌می‌شود، به راستی ارزش (و شخصیت او) از بین می‌رود و فقر و بیچارگی دامنگیر او می‌شود و عمرش کم می‌شود و امّا آنچه در آخرت است و بدان گرفتار می‌شود آن که به راستی خشم پروردگار و بدی حساب را در پی می‌آورد و نیز اگر توبه نکند همیشه در جهنم خواهد بود.»

در برابر حوادث مختلف

دنیا با حوادث تلخ و شیرین، و گوارا و ناگواری همراه است. آنچه می‌تواند انسان را در برابر آنها استوار نگه‌دارد، یاد خدا و ذکر اوست. البته هر حادثه‌ای ذکر خاص خود را می‌طلبد که در حدیث ذیل بدان اشاره شده است:

رسول اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله به نقل از خداوند متعال فرمود: «أَعْدَدْتُ لِکُلِّ هَوْلٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ لِکُلِّ هَمٍّ وَ غَمٍّ مَا شَاءَ اللَّهُ وَ لِکُلِّ نِعْمَةٍ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لِکُلِّ رَخَاءٍ الشُّکْرُ لِلَّهِ وَ لِکُلِّ أُعْجُوبَةٍ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ لِکُلِّ ذَنْبٍ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَ لِکُلِّ مُصِیبَةٍ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ وَ لِکُلِّ ضِیقٍ حَسْبِی اللَّهُ وَ لِکُلِّ قَضَاءٍ وَ قَدَرٍ تَوَکَّلْتُ عَلَی اللَّهِ وَ لِکُلِّ عَدُوٍّ اعْتَصَمْتُ بِاللَّهِ وَ لِکُلِّ طَاعَةٍ وَ مَعْصِیةٍ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِی الْعَظِیم؛ ⁽¹⁾

برای هر ترسی لا اله الّا الله و برای هر غم و اندوهی ماشاءالله و برای هر نعمتی الحمدُلله و برای هر آسایشی اَلشّکرُ لِله و برای هر چیز شگفت‌آوری سبحان الله و برای هر گناهی، استغفرالله و برای هر مصیبتی اِنّا لِله وَ اِنّا اِلَیهِ راجِعُون و برای هر تنگی و دشواری حسبی الله و برای هر قضا و قدری توکّلتُ علی الله و برای هر دشمنی اعتصَمْتُ بِالله و برای هر طاعت و گناهی لاَ حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلّا بِالله العلی العظیم آماده کرده‌ام.»

این حدیث اذکار مفیدی را برای امور مختلف زندگی ارائه کرده است.

کارهای مفید برای پس از مرگ

بسیاری می‌پرسند بعداز مرگ ما چه کارهایی انجام گیرد، مفید است. در حدیث ذیل به شش مورد اشاره شده است که بعد از مرگ انسان بسیار مفید است و درآمد آن، مرتّب به حساب جاری انسان واریز می‌شود:

امام صادق‌علیه‌السلام فرمود: «سِتُّ خِصَالٍ ینْتَفِعُ بِهَا الْمُؤْمِنُ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهِ وَلَدٌ صَالِحٌ یسْتَغْفِرُ لَهُ وَ مُصْحَفٌ یقْرَأُ مِنْهُ وَ قَلِیبٌ یحْفِرُهُ وَ غَرْسٌ یغْرِسُهُ وَ صَدَقَةُ مَاءٍ یجْرِیهِ وَ سُنَّةٌ حَسَنَةٌ یؤْخَذُ بِهَا بَعْدَهُ؛ ⁽¹⁾ مؤمن از شش عمل و خصلت، بعد از مرگش سود می‌برد: 1. فرزند صالح که برای او اسغفار کند؛ 2. قرآنی که از طرف او خوانده می‌شود؛ 3. چاهی را که حفر کرده است؛ 4. و درختی را که کاشته است و مردم از آن و میوة آن استفاده می‌برند؛ 5. وقف کردن و صدقه قرار دادن آبی که جاری ساخته است؛ 6. سنّت نیکویی که پایه‌گذاری کرده است و مردم بدان پس از او عمل می‌کنند.»

حدیث فوق می‌رساند که با وجود خصلتهای مذکور، دفتر اعمال انسان پس از مرگ مفتوح است و صدقات جاریه فوق هر روز به حساب اعمال او واریز می‌شود. ⁽²⁾

عواقب سبک شمردن نماز

بسیاری از مردم گرفتاریهایی دارند که سخت حیران‌اند که چرا بر طَرَف نمی‌شود. بارها می‌پرسند که چرا مال ما بی‌برکت است و نیز چرا دعای ما مستجاب نمی‌شود؟ برای چه آثار اجر و پاداش اعمال خود را مشاهده نمی‌کنیم؟ چرا حتی از بزرگان و مقربان درگاه الهی درخواست دعا کردیم؛ ولی مفید واقع نشد؟ و... . باید توجه داشت که گره کور اکثر این گرفتاریها با مهم شمردن نماز باز می‌شود.

فاطمه زهرا‌علیهاالسلام از پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل می‌کند که آن حضرت فرمود: «هر که نماز را سبک شمارد؛ از زن و مرد به پانزده بلا گرفتار می‌شود. شش بلا در دنیا دامنگیر او می‌شود که عبارت است از:

و سه بلا در موقع جان دادن دامنگیر او می‌شود:

و سه بلا در قبر شامل حال او می‌شود:

و سه بلا نیز در روز قیامت دامنگیر او خواهد شد:

توجه شود آمار بی‌نمازی و بدنمازی در جامعه در حَد نامطلوبی قرار دارد. توضیح دادن درباره این حدیث در وادار کردن مردم به نماز بسیار مفید است. این حقیر بارها تجربه کرده‌ام.

خواص و وظایف آنها

مردم در جامعه به طبقات مختلفی تقسیم می‌شوند. گروهی از آنها به نام خواص یاد می‌شوند. اکنون سؤال این است که خواص چه افرادی را شامل می‌شوند و آنها چه مسئولیتها و وظایفی را بر دوش دارند؟ در حدیث ذیل به آنها اشاره شده است.

پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «لاَ تَصْلَحُ عَوامُّ اُمَّتِی إلَّا بِخَواصِّهَا. قیل: مَا خَواصُّ اُمَّتِکَ یا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: خَوَاصُّ اُمَّتِی أَرْبَعَةٌ: اَلْمُلُوکُ، وَ الْعُلَمَاءُ، وَ الْعُبَّادُ، وَ التُّجَّارُ. قِیلَ: کَیفَ ذَلِکَ؟ قَالَ‌صلی‌الله‌علیه‌وآله: اَلْمُلُوکُ رُعَاةُ الْخَلْقِ؛ فَإِذَا کَانَ الرَّاعِی ذِئْباً فَمَنْ یرْعَی الْغِنَمَ؟وَ الْعُلَمَاءُ أَطِبَّاءُ الْخَلْقِ؛ فَإِذَا کَانَ الطَّبِیبُ مَرِیضاً فَمَنْ یدَاوِی الْمَریضَ؟ وَ الْعُبَّادُ دَلیلُ الْخَلْقِ؛ فَإِذَا کَانَ الدَّلِیلُ ضَالّاً فَمَنْ یهْدِی السَّالِکَ؟ وَ التُّجَّارُ اُمَنَاءُ اللهِ فِی الْخَلْقِ؛ فَإِذَا کَانَ الْأَمِینُ خَائِناً فَمَنْ یعْتَمَدُ؛ ⁽¹⁾

عوام و تودة امّت من اصلاح نمی‌شوند؛ مگر به یاری خواص امت. عرض شد: ای رسول خدا! خواص امّت شما چه کسانی هستند؟ حضرت فرمود: خواص امتم چهار گروه‌اند: پادشاهان عادل، علما، عابدان و تاجران. گفته شد: چگونه اصلاح عوام بستگی به اصلاح خواص دارد و کیفیت آن چیست؟

حضرت‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: شاهان نگهبانان خلق‌اند. پس زمانی که نگهبان گرگ صفت باشد، پس گلّه را چه کسی نگهبانی کند؟ و دانشمندان طبیبان مردم‌اند. پس زمانی که خود طبیب بیمار باشد، پس چه کسی مریض را مداوا کند؟ و عابدان (و زاهدان) راهنمای مردم به سوی خداوند هستند پس هنگامی که راهنما گمراه باشد، چه کسی سالک (و روندة به سوی خدا) را راهنمایی کند؟

و تاجران امینهای خدا در میان مردم‌اند، پس زمانی که امین (و درستکار) خیانت ورزد، به چه کسی اعتماد می‌شود.» ⁽¹⁾

اگر چهار گروه اصلاح شوند کل جامعه اصلاح شده است:

سایه خدا بر سر هفت گروه

روز حساب و واپسین، روز دشوار و سختی است. و در چنان روزی، هفت گروه از رحمت خاص و ویژة الهی بهره می‌برند؛ چنان که در حدیث ذیل می‌خوانیم.

پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «سَبْعَةٌ یظِلُّهُمُ اللَّهُ فِی ظِلِّهِ یوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ إِمَامٌ عَادِلٌ وَ شَابٌّ نَشَأَ فِی عِبَادَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَجُلٌ قَلْبُهُ مُتَعَلِّقٌ بِالْمَسْجِدِ إِذَا خَرَجَ مِنْهُ حَتَّی یعُودَ إِلَیهِ وَ رَجُلَانِ تَحَابَّا فِی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَاجْتَمَعَا عَلَی ذَلِکَ وَ اِفْترَقَا وَ رَجُلٌ ذَکَرَ اللَّهَ خَالِیاً فَفَاضَتْ عَینَاهُ وَ رَجُلٌ دَعَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتُ حَسَبٍ وَ جَمَالٍ فَقَالَ إِنِّی أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمِینَ وَ رَجُلٌ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ فَأَخْفَاهَا حَتَّی لَا تَعْلَمَ شِمَالُهُ مَا تُُنْفِقُ یمینُهُ؛ ⁽¹⁾

خداوند در روزی که سایه‌ای جز سایة او وجود ندارد بر هفت گروه سایه می‌افکند:

ندای هر روز قبر

یاد قبر و قیامت و همین طور مرگ و حساب، در فاصله گرفتن انسان از دنیا و سازندگی روح انسان، نقش مهمّی دارد؛ از این گذشته، عامل تعیین‌کننده‌ای است برای آمادگی مرگ و قیامت که در روایات از آن به «استعداد للموت» یاد شده است؛ به ویژه اگر نیازهای آن عالم بیان شود.

پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «اَلْقَبْرُ ینَادِی فِی کُلِّ یوْمٍ بِخَمْسِ کَلِمَاتٍ، اَنَا بَیتُ الْوَحْدَۀِ فَاحْمِلُوا اِلَی اَنِیساً، وَ أَنَا بَیتُ الظَّلَمَۀِ فَاحْمِلُوا اِلَی سِرَاجاً اَنَا بَیتُ التُّرَابِ فَاحْمِلُوا اِلَی فِرَاشاً، اَنَا بَیتَ الْفَقْرِ فَاحْمِلُوا اِلَی کَنْزاً، وَ اَنَا بَیتُ الْحَیاتِ فَاحْمِلُوا اِلَی تَرْیاقاً، وَ اَمَّا الْاَنِیسُ فَتِلَاوَۀُ الْقُرْآنِ، اَمَّا السِّرَاجُ فَصَلَوۀُ اللَّیلِ وَ اَمَّا الْفِرَاشُ فَعَمَلُ الصَّالِحِ وَ اَمَّا الْکَنْزُ فَلَا اِلَهَ اِلَّا الله وَ اَمَّا التَّرْیاقُ فَالصَّدَقَۀُ؛ ⁽¹⁾ و ⁽²⁾

قبر هر روز با پنج جمله، ندا می‌دهد: من خانة تنهایی هستم، پس انیس و همرازی به سوی من بیاورید. من خانة تاریکی هستم، پس به سوی من چراغ همراه آورید. من خانه خاکی هستم پس فرش همراه داشته باشید، من خانه فقر و نداری هستم، پس سرمایه و گنج همراه بیاورید و من خانة مارها هستم پس پادزهر با خود حمل کنید؛ اما همراز، تلاوت قرآن می‌باشد، امّا چراغ قبر پس نماز شب است،و اما فرش، پس عمل نیک، و گنج عالم قبر کلمه توحید و گفتن لا اِله اِلّا الله است، و پادزهر آن، صدقه است.

پاداش شهدا

شهادت، مقام بس والایی است که به عنوان بهترین آرزوها برای پیشوایان و پاکان و اولیای الهی مطرح بوده است. در ماه رمضان که دعا مستجاب است ـ در اعمال شبهای ماه رمضان ـ یکی از دعاها این است: «وَ قَتْلاً فی سَبیلِکِ فَوَفّقْ لَنا؛ ⁽¹⁾ توفیق شهادت در راه خودت را به ما عنایت کن.»

زنده بودن فرهنگ شهادت در جامعه هم آثار دنیوی دارد؛ چرا که جامعه را همیشه در مقابل دشمن زنده نگه می‌دارد و از دنیا فاصله می‌دهد و هم آثار گرانسنگ اخروی دارد؛ چرا که به شدّت، انسان را برای رفتن به آن دنیا آماده می‌سازد.

زنده نگه‌داشتن فرهنگ شهادت و یاد شهدا، راههای مختلفی دارد. یکی از آنها بیان ثواب و فضایل شهادت و شهدا است.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «لِلشَّهِیدِ سَبْعُ خِصَالٍ مِنَ اللَّهِ أَوَّلُ قَطْرَةٍ مِنْ دَمِهِ مَغْفُورٌ لَهُ کُلُّ ذَنْبٍ وَ الثَّانِیةُ یقَعُ رَأْسُهُ فِی حَجْرِ زَوْجَتَیهِ مِنَ الْحُورِ الْعِینِ وَ تَمْسَحَانِ الْغُبَارَ عَنْ وَجْهِهِ تَقُولَانِ مَرْحَباً بِکَ وَ یقُولُ هُوَ مِثْلَ ذَلِکَ لَهُمَا وَ الثَّالِثَةُ یکْسَی مِنْ کِسْوَةِ الْجَنَّةِ وَ الرَّابِعَةُ یبْتَدِرُهُ خَزَنَةُ الْجَنَّةِ بِکُلِّ رِیحٍ طَیبَةٍ أَیهُمْ یأْخُذُهُ مَعَهُ وَ الْخَامِسَةُ أَنْ یرَی مَنْزِلَتَهُ وَ السَّادِسَةُ یقَالُ لِرُوحِهِ اسْرَحْ فِی الْجَنَّةِ حَیثُ شِئْتَ وَ السَّابِعَةُ أَنْ ینْظُرَ فِی وَجْهِ اللَّهِ وَ إِنَّهَا لَرَاحَةٌ لِکُلِّ نَبِی وَ شَهِیدٍ؛ ⁽¹⁾ برای شهید، هفت خصلت است که از طرف خداوند عطا می‌شود :

ثواب زیارت امام حسین‌علیه‌السلام

از امتیازات بزرگ تشیع، توجّه شدید به زیارت قبور پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله و ائمه اطهار‌علیهم‌السلام است؛ هر چند زیارت اهل قبور و پاکان به شیعه اختصاص ندارد و اهل سنت، غیر از وهابیت نیز به این امر، توجّه و علاقه دارند. زیارت امامان، آثار شگرفی دارد که می‌تواند در آگاهی و سازندگی افراد و جامعه مؤثر باشد. زیارت، باعث آگاهی و آشنایی با سیره امامان و احوال آنها می‌شود که در واقع، رفتار آنها اسلام مجسّم است و باعث قرب روحی به آنها می‌شود و همین طور، پاک شدن از گناهان و ثوابهای فراوان را در پی دارد.

امام باقر‌علیه‌السلام فرمود: «لَوْ یعْلَمُ النَّاسُ مَا فِی زِیارَةِ الْحُسَینِ مِنَ الْفَضْلِ لَمَاتُوا شَوْقاً وَ تَقَطَّعَتْ أَنْفُسُهُمْ عَلَیهِ حَسَرَاتٍ قُلْتُ وَ مَا فِیهِ؟ قَالَ مَنْ أَتَاهُ تَشَوُّقاً کَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَلْفَ حَجَّةٍ مُتَقَبَّلَةٍ وَ أَلْفَ عُمْرَةٍ مَبْرُورَةٍ وَ أَجْرَ أَلْفِ شَهِیدٍ مِنْ شُهَدَاءِ بَدْرٍ وَ أَجْرَ أَلْفِ صَائِمٍ وَ ثَوَابَ أَلْفِ صَدَقَةٍ مَقْبُولَةٍ وَ ثَوَابَ أَلْفِ نَسَمَةٍ أُرِیدَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ وَ لَمْ یزَلْ مَحْفُوظاً سَنَتَهُ مِنْ کُلِّ آفَةٍ أَهْوَنُهَا الشَّیطَانُ وَ وُکِّلَ بِهِ مَلَکٌ کَرِیمٌ یحْفَظُهُ مِنْ بَینِ یدَیهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ وَ مِنْ فَوْقِ رَأْسِهِ وَ مِنْ تَحْتِ قَدَمِهِ فَإِنْ مَاتَ سَنَتَهُ حَضَرَتْهُ مَلَائِکَةُ الرَّحْمَةِ یحْضُرُونَ غُسْلَهُ وَ أَکْفَانَهُ وَ الِاسْتِغْفَارَ لَهُ وَ یشَیعُونَهُ إِلَی قَبْرِهِ بِالِاسْتِغْفَارِ لَهُ وَ یفْسَحُ لَهُ فِی قَبْرِهِ مَدَّ بَصَرِهِ وَ یؤْمِنُهُ اللَّهُ مِنْ ضَغْطَةِ الْقَبْرِ وَ مِنْ مُنْکَرٍ وَ نَکِیرٍ أَنْ یرَوِّعَانِهِ وَ یفْتَحُ لَهُ بَابٌ إِلَی الْجَنَّةِ وَ یعْطَی کِتَابَهُ بِیمِینِهِ وَ یعْطَی یوْمَ الْقِیامَةِ نُوراً یضِی‌ءُ لِنُورِهِ مَا بَینَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ ینَادِی مُنَادٍ هَذَا مِنْ زُوَّارِ قَبْرِ الْحُسَینِ بْنِ عَلِی شَوْقاً إِلَیهِ فَلَا یبْقَی أَحَدٌ فِی الْقِیامَةِ إِلَّا تَمَنَّی یوْمَئِذٍ أَنَّهُ کَانَ مِنْ زُوَّارِ الْحُسَین؛ ⁽¹⁾ اگر مردم می‌دانستند که چه فضیلتی در زیارت حسین‌علیه‌السلام است از شدت اشتیاق به زیارتش می‌مردند و از حَسرَت آن، جانهایشان از بدنها جدا می‌شد.

راوی می‌گوید گفتم که چه فضیلتی است. امام باقر‌علیه‌السلام در بیان ثواب زیارت آن حضرت فرمود:

هر کس از روی اشتیاق برای زیارت آن حضرت برود، خداوند برای او ثواب هزار حج قبول شده و هزار عمرة پذیرفته شده، و ثواب هزار شهید از شهدای جنگ بدر، و ثواب هزار روزه‌دار و ثواب هزار صدقه قبول شده و ثواب هزار بنده آزاد کردن در راه خدا برای او می‌نویسد و در آن سال از هر آفت و بلایی محفوظ می‌ماند که کم‌ترین آنها شیطان است و برای او ملکی گماشته می‌شود که او را از مقابل رُو و پشت سر و راست و چپ و بالای سر و زیر پایش حفظ می‌کند.

و اگر همان سال بمیرد، ملائکه رحمت الهی در حالی که غسل و کفن می‌شود نزد او حاضر می‌شوند و برای او از خداوند طلب مغفرت می‌کنند و او را تا قبرش استغفار گویان تشییع می‌کنند؛ و قبرش تا جایی که چشمش می‌بیند توسعه می‌یابد و خداوند او را ایمن می‌کند از فشار قبر و از اینکه وی را نکیر و منکر بترسانند و دری به سوی بهشت برای او گشوده می‌شود و در روز قیامت نامة اعمالش به دست راستش داده می‌شود، و نوری در روز قیامت به او عطا می‌شود که آن نور بین مشرق و مغرب را روشن می‌کند، آن گاه منادی ندا می‌کند: این شخص با این همه منزلت از زوار قبر حسین بن علی‌علیهماالسلام است که با اشتیاق، او را زیارت کرده است. پس احدی در قیامت باقی نمی‌ماند؛ مگر آنکه آرزو می‌کند: ای کاش! از زوّار حسین‌علیه‌السلام بود.»

شبهای ماه هجران(دهه آخر صفر)

مقدمه‌

عروج معرفت، بام حسین استلبم لبریز از جام حسین است

اگر جراح قلبم را شکافدمیان سینه‌ام نام حسین است

صفر، مکمّل محرم است؛ ماهی است که در آن، پیام پیروزی خون بر شمشیر طنین‌انداز می‌شود و عاشورا در آن التیام می‌یابد و آرامش پیدا می‌کند.

مقاله حاضر، مجموعه‌ای از موضوعات قابل طرح و بحث در دهه آخر صفر است.

این موضوعات به نوعی تکمیل‌کننده مباحث مطرح شده در مقاله «شبهای ماه خون» است که به قلم همین نگارنده در شماره پیشین مجله ارائه گردید.

این نوشتار، تلاش می‌کند با طرح موضوعات ذیل، سوگواران این ماه را به برخی سنتهای حسنه متوجه سازد تا گامی هرچند کوتاه در راستای احیای سنتهای اسلامی بردارد.

دانایی و جهل‌

بخش گسترده‌ای از رسالت انبیا و اولیای الهی، زدودن جهل و نمایاندن آفتاب دانش است. برطرف کردن غبار نادانی از عقل سبب می‌شود که بنده به‌طور فطری، راه درست را از نادرست تشخیص دهد و مسیر سعادت خود را هموار سازد. بنابراین، دانایی، یک ارزش و جهل یک ضدّ ارزش محسوب می‌شود؛ از اینروست که اسلام بر تحصیل علم و دانایی بسیار تأکید کرده است.

دانایی در قرآن

دانایی در روایات

ارزش عالمان هدایتگر

روزی زنی خدمت صدیقه کبراعلیهاالسلام رسید و عرض کرد: «مادر ناتوانی دارم که در مسائل نمازش به مسئله مشکلی برخورده و مرا به خدمت شما فرستاده است تا پاسخ آن را دریافت کنم.» حضرت فاطمه‌علیهاالسلام از او خواست تا آن را مطرح کند. زن، سؤال خود را پرسید و حضرت به روشنی، پاسخ آن را بیان فرمود. زن سؤال دیگری به ذهنش رسید و آن را مطرح کرد و پاسخ گرفت و پس از آن مسئله بعدی و تا ده سؤال را مطرح کرد.

حضرت، همه را پاسخ داد تا جایی که زن، خود خجالت‌زده شد که سؤال دیگری بپرسد و عرض کرد: «ای دختر رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله! دیگر سؤال نمی‌پرسم و مزاحم شما نمی‌شوم.» حضرت زهراعلیهاالسلام فرمود: «نگران مباش! باز هم سؤال کن. من با کمال میل بدان پاسخ خواهم گفت. حال بگو بدانم اگر کسی اجیر شود که بار سنگینی را بر بام حمل کند و در عوض آن مبلغ صد هزار دینار طلا اجرت بگیرد، آیا از حمل آن بار خسته می‌شود؟» زن پاسخ داد: «نه، هرگز از حمل آن خسته نمی‌شود؛ زیرا در برابر آن مزد هنگفتی گرفته است.»

حضرت فرمود: «خدا در برابر هر مسئله‌ای، بیش‌تر از اینکه بین زمین و آسمان پر از درّ شود به من ثواب خواهد داد. با این حال، چگونه از پاسخ دادن به آن خسته شوم. از پدرم رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله شنیدم که فرمود: «علمای شیعه من روز قیامت محشور می‌شوند و خداوند به اندازه علوم آنان و درجات کوشش آنها در راه هدایت مردم برایشان ثواب و پاداش در نظر می‌گیرد و به هر کدامشان هزار خلعت از نور عطا می‌کند. سپس منادی حق ندا می‌دهد: ای کسانی که یتیمان (پیروان) آل محمّد را سرپرستی کردید، در آن حالی که دستشان به اجدادشان (اهل بیت‌علیهم‌السلام) نمی‌رسید که در پرتو علوم شما ارشاد شدند و دیندار زندگی کردند، اکنون به اندازه‌ای که از علوم شما استفاده کرده‌اند، به ایشان خلعت بدهید. حتی به برخی از آنان صد هزار خلعت داده می‌شود. پس از آن تقسیم خلعتها، خداوند فرمان می‌دهد: بار دیگر به علما خلعت بدهید تا خلعتشان تکمیل شود. سپس دستور می‌دهد آن را دو برابر کنید. همچنان در باره شاگردان علما که خود شاگرد تربیت کرده‌اند، چنین دستور می‌دهد.»

آن‌گاه حضرت به آن زن فرمود: «ای بنده خدا! یک نخ از این خلعتها هزار هزار مرتبه از آنچه خورشید بر آن می‌تابد، پرارزش‌تر است؛ زیرا امور دنیوی توأم با رنج و مشقت است؛ اما نعمتهای اخروی هیچ عیب و نقصی ندارد.» ⁽¹⁾

پرهیز از غرور علمی

«امام خمینی‌ رحمه الله هیچ وقت غرور علمی نداشت؛ مثلاً یک تعابیری در نوشته‌های بعضیها هست؛ ولی امام‌رحمه الله هیچ‌کدام از آن تعابیر را ندارد که آدم بفهمد اینجا دیگر مبتهج شده است. اگر هم بوده، خیلی کم است؛ به طوری که الآن من در نظرم نیست. با اینکه کتاب تحریر الوسیله را نسبتاً زیاد دیده‌ام؛ اما اینکه در آن یک ابتهاجی داشته باشد و تعابیری به کار ببرد؛ مثل: «لَمْ یسْبِقْنِی أَحَدٌ؛ کسی تا به حال در فهم این مطلب‌ بر من سبقت نگرفته است»؛ این‌طور نبود. در طول مدتی که امام‌رحمه الله اشتغال داشته و درسهایی که داده، شاگردهای بسیاری را تربیت کرده است و تمام اینها بهترین شاهد است به اینکه ایشان از نظر علمی در مقام والایی بودند. ⁽²⁾

در مسجد اعظم که امام‌رحمه الله درس می‌دادند، بنده هم شرکت می‌کردم. پس از اتمام درس، ایشان قدری می‌نشستند و افرادی گردشان جمع می‌شدند. اشکالی به ذهنم آمده بود که خدمتشان مطرح کردم، امام‌رحمه الله به فکر فرو رفتند و گفتند: «باید فکر کنم» و جواب ندادند و این خیلی تواضع است؛ چون معمولاً استاد در چنین اوقاتی برای اینکه مقام علمی‌اش جلوی شاگردان خدشه‌دار نشود، بلافاصله جوابی را می‌دهد. ⁽³⁾

توسل

یکی از اهداف بلند قیام امام حسین‌علیه‌السلام مبارزه با نادانی در امت رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله بود؛ زیرا آنان در هاله‌ای از گمراهی فرو رفته بودند؛ از این رو در زیارت اربعین ابا عبد اللّه‌علیه‌السلام می‌خوانیم: «وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیسْتَنْفِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ حِیرَةِ الضَلاَلَةِ؛ ⁽¹⁾ و خون خویش را در راه تو (خدا) داد تا بندگان تو را از نادانی و سرگردانی در گمراهی و جهل‌ دور کند.»

پیام اربعین سید الشهداعلیه‌السلام مبارزه با جهل است و این پیام در چهلمین روز شهادت امام‌علیه‌السلام آوازه می‌یابد؛ آن‌گاه که گرمی حماسه به تنوره برافروخته عرفان عاشورا گراییده است تا عرفان و حماسه در نگار عاشورا تکمیل کننده هم باشند؛ در دوره‌ای که شمشیر بر زمین گذاشته شد و سلاحی دیگر در مقابل ظلم و استبداد در دست عاشوراییان قرار گرفت؛ اما در این روز، دیگر خبری از آن حماسه‌سازان نیست و وقت زنده کردن پیامشان است. در چنین روزی، زائری تنها و جامانده از قافله عاشوراییان - که محضر پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله و پنج امام معصوم‌علیهم‌السلام را درک کرده بود - بر مزار خورشید عاشورا رسید و نام خود را به عنوان اوّلین زائر ثبت کرد.

آری! جابر به همراه «عطیه عوفی» به قصد زیارت مزار امام به کربلا آمد. ابتدا به کرانه فرات رفت و غسل کرد. سپس بدن خویش را خوشبو ساخت و آرام آرام به سمت قبر سید الشهداعلیه‌السلام رفت. از آنجا که چشمانش نابینا بود، از عطیه خواست که دستش را به مزار امام برساند. کم کم به شدت گریه او افزوده شد تا آنجا که خود را بر مزار انداخت و از شدت گریه از هوش رفت. وقتی به هوش آمد، سه مرتبه فریاد زد: یا حُسَین، یا حُسَین، یا حُسَین.» سپس گفت: «حَبِیبٌ لاَ یجِیبُ حَبِیبَه؛ آیا دوست پاسخ دوست خود را نمی‌دهد؟» اما بی‌درنگ، پاسخ خویش را داد و گفت: «چگونه پاسخ می‌خواهی از کسی که رگهای گردنش بر پشت و شانه‌اش آویخته و بین سر و بدنش جدایی افتاده است.» ⁽²⁾

زهد و دوری از دنیاطلبی

زهد در لغت، عبارت است از: ترک شی‌ء و اعراض از آن و بی‌میلی و بی‌رغبتی به آن و به معنای کوچک و حقیر شمردن نیز آمده است. زهد در اصطلاح، عبارت است از: ترک دنیا برای رسیدن به آخرت. زهد از اعمال جوارحی محسوب می‌شود؛ اما اگر عبارت از بی‌رغبتی و بی‌میلی به دنیا باشد - که ملازم باشد با ترک آن - از اعمال جوانحی محسوب می‌شود. ⁽¹⁾

زهد در قرآن

در قرآن فقط یک واژه از ریشه زهد آمده است:

«وَ شَرَوْهُ بِثَمَنِ‌م بَخْسٍ دَرَ هِمَ مَعْدُودَةٍ وَ کَانُواْ فِیهِ مِنَ الزَّ هِدِینَ»؛ ⁽²⁾ «و او یوسف‌ علیه‌السلام را به بهای ناچیزی (چند درهم) فروختند؛ در حالی که در آن بی‌رغبت بودند.»

اما در باره ضرورت دوری از دنیا، آیات بسیاری نازل شده است که برخی از آنها عبارت‌اند از:

«اعْلَمُواْ أَنَّمَا الْحَیوةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَةٌ وَ تَفَاخُرُ بَینَکُمْ وَ تَکَاثُرٌ فِی الْأَمْوَ لِ وَ الْأَوْلَدِ... وَ مَا الْحَیوةُ الدُّنْیآ إِلَّا مَتَعُ الْغُرُورِ»؛ ⁽¹⁾ «بدانید که زندگانی دنیا در حقیقت، بازی و سرگرمی و آرایش و فخرفروشی شما به یکدیگر و فزون‌جویی در اموال و فرزندان است و زندگانی دنیا جز کالای فریبنده نیست.»

«وَ لَا تَمُدَّنَّ عَینَیکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ‌ی أَزْوَ جًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیوةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیرٌ وَ أَبْقَی»؛ ⁽²⁾ «و دیدگان خود را به سوی آنچه ایشان را بهره‌مند کردیم مدوز (که این فقط) زیور دنیا است تا ایشان را بیازماییم و بدان که روزی پروردگار تو بهتر و پایدارتر است.»

زهد در روایات

در روایات علاوه بر معنا کردن زهد، از ویژگیها، آثار و نتایج آن بحث شده است که در اینجا به سه مورد بسنده می‌کنیم.

قَالَ رَسُولُ اللّهِ‌صلی‌الله‌علیه‌وآله: «الزُّهْدُ فِی الدُّنْیا قَصْرُ الْاَمَلِ وَ شُکْرُ کُلِّ نِعْمَةٍ وَ الْوَرَعُ عَنْ کُلِّ مَا حَرَّمَ اللّه؛ ⁽¹⁾ زهد در دنیا، یعنی کوتاه کردن آرزو و شکر کردن همه نعمتها و پروا از هر چه خدا حرام کرده است.»

قَالَ الْبَاقِرُعلیه‌السلام: «اَکْثِرْ ذِکْرَ الْمَوْتِ فَاِنَّهُ لَمْ یکْثُرْ اِنْسَانٌ ذِکْرَ الْمَوْتِ اِلاَّ زَهَدَ فِی الدُّنْیا؛ ⁽²⁾ بسیار یاد مرگ کن! پس به‌درستی‌که هیچ انسانی یاد مرگ را زیاد نکرد؛ مگر اینکه در دنیا زهد ورزید.»

قَالَ السَّجَادعلیه‌السلام: «مَنْ زَهَّدَ فِی الدُّنْیا هَانَتْ عَلَیهِ مَصَائِبُهَا وَلَمْ یکْرِهْهَا؛ ⁽¹⁾ هر کس در دنیا زهد پیشه ساخت، مصیبتهای آن بر او آسان شد و از آن اکراه نداشت.»

افراط و تفریط، آفات ساده‌زیستی

روزی به امام علی‌علیه‌السلام خبر دادند «علاء بن زیاد» دوستدار شما، بیمار شده و در خانه آرمیده است. خانه او در بصره بود. آن حضرت برای عیادت او به بصره رفت، از مردم نشانی خانه‌اش را پرسید و خانه وی را به ایشان نشان دادند. حضرت در زد و اجازه ورود خواست. در را به روی امیر مؤمنان‌علیه‌السلام گشودند و ایشان را به داخل راهنمایی کردند. خانه علاء، بزرگ و مجلّل بود. امام، کنار بستر وی نشست و از احوالش پرسید.

پس از ساعتی، امام فرمود: «ای علاء! تو خانه‌ای به این بزرگی را در این دنیا برای چه می‌خواهی؟ در حالی که به خانه آخرت خود محتاج‌تری.»

علاء، سخنان حضرت را شنید و پذیرفت و گفت: «ای امیر مؤمنان! برادری به اسم عاصم دارم که به کلی دنیا را ترک گفته است و لباس خشن می‌پوشد؛ به قدری که به خانواده‌اش فشار می‌آورد و زندگی را بر آنان تلخ می‌کند. شما فرمودید کار من درست نیست. آیا کار او درست است؟»

امام فردی را دنبال عاصم فرستاد. وقتی وی وارد شد، به امام و برادرش سلام کرد. حضرت، سلامش را پاسخ داد؛ اما در چهره او نگاه نکرد و چهره درهم کشید. پس از اندکی، به او فرمود: «ای دشمن جان خویش! شیطان، عقلت را برده و تو را به این کار کشانیده است. تو از اهل و عیالت خجالت نمی‌کشی؟ چرا به آنان رحم نمی‌کنی و برای آنان دلسوز نیستی؟ آیا می‌پنداری پروردگاری که این همه نعمت پاک و حلال را بر تو ارزانی داشته، دوست ندارد تو از آن استفاده کنی؟ بدان که تو بسیار کوچک‌تر از آن هستی که بخواهی در برابر خدای خویش این‌گونه بیندیشی!»

عاصم، خجالت‌زده پاسخ داد: «ای پیشوای مؤمنان! من از شما پیروی می‌کنم. شما چرا لباس خشن به تن می‌کنید و غذای ساده می‌خورید و به زندگی ساده اکتفا کرده‌اید؟» امام فرمود: «وای بر تو! تو خود را با من مقایسه می‌کنی؟ من مانند تو نیستم و وظیفه‌ای دیگر دارم. من پیشوای مسلمانان هستم. پس خوراکم و پوشاکم را باید تا حدّ ضعیف‌ترین و فقیرترین افرادی که در دورترین نقاط سرزمین اسلام زندگی می‌کنند، پایین بیاورم تا او بگوید رهبر و پیشوای من نیز مانند من می‌خورد و می‌پوشد. این وظیفه رهبری و زمامداری من است و تو هرگز چنین وظیفه‌ای نداری.» سخنان آن حضرت سخت در عاصم تأثیر گذاشت و از آن پس، شیوه درست ساده‌زیستی را برگزید. ⁽¹⁾

سادگی در وسائل زندگی

امام خمینی‌رحمه الله در مدرسه آقای بروجردی در نجف روی یک قالیچه کرکی زبر نماز می‌خواندند. یک نفر، یک قالیچه کاشانی مناسب سجده آورد و خدمت ایشان تقدیم کرد. آقا دو شب با آن نماز خواندند و شب سوم - وقتی با ایشان از خانه بیرون آمدیم که به مدرسه برویم - فرمود: «آقای فرقانی این سجاده را ببر همان قالیچه اوّلی را بیاور.» ما هم ناچار شدیم آن قالیچه را برداریم و همان قالیچه زبر و خشن اوّلی را بیندازیم. ⁽¹⁾

حیاطی که حضرت امام‌رحمه الله از آن می‌گذشت و به حسینیه می‌آمد، با پلاستیک سفید و معمولی پوشانده بودند؛ یعنی حتی برای جلوگیری از سرما آن را شیشه نکرده بودند. ⁽²⁾

توسل

علی‌علیه‌السلام اسطوره زهد است؛ همو که دنیا را در حسرت یک نظر و چشمداشت خود گذاشت. ابن ابی الحدید در ترسیم مقام زهد آن امام می‌نویسد: «او سید الزهّاد و پیشوای پارسایان است؛ او که هرگز از طعامی به قدر سیری نخورد و هرگز لباس لطیف نپوشید.» ⁽¹⁾

عبد اللّه بن ابی رافع می‌گوید که روز عیدی نزد مولایم امیر مؤمنان‌علیه‌السلام رفتم. دیدم کیسه‌ای سربسته را آورد و باز کرد. درون آن، نان خشک و مانده‌ای بود. امام، مقداری از آن خورد و سپس درب آن را محکم بست و لاک و مهر کرد. من با تعجب پرسیدم: «چرا درب کیسه را مهر می‌کنید؟» او پاسخ داد: «زیرا می‌ترسم حسنین‌علیهماالسلام به این نان، روغنی بیفزایند.» ⁽²⁾

نوشته‌اند: روزی مردی غریبه، وارد شهر کوفه شد. او به مسجد رفت و در گوشه‌ای از مسجد، پیرمردی را دید که به اعتکاف نشسته است. هنگام افطار بود. مرد غریبه دید او سفره خود را پهن کرد تا افطار کند و از وی خواست تا همسفره‌اش شود. مرد معتکف، مقداری نان جوی خشک بیرون آورد و ظرف آب را در کنار آن نهاد و روزه خود را افطار کرد؛ اما مرد غریبه هر چه کرد نتوانست از آن بخورد. ناچار برخاست و خداحافظی کرد و بیرون رفت. اندکی در شهر سرگردان ماند تا به خانه امام مجتبی‌علیه‌السلام رسید. آن بزرگوار با دیدن سرگردانی وی، از او خواست که مهمان ایشان شود و به‌طور مفصل از وی پذیرایی کرد. وقتی مرد غریبه سیر شد، ناخواسته به یاد پیرمردی که در مسجد بود، افتاد و تقاضا کرد تا مقداری طعام برایش ببرد. در این لحظه، اشک در چشمان امام مجتبی‌علیه‌السلام جمع شد که آن پیرمرد، پدر ما امیر مؤمنان‌علیه‌السلام است. ⁽³⁾

اکنون این حسین‌علیه‌السلام است؛ فرزند او که بر رواق شهادت ایستاده است و برای عروجی سرخ‌گون لحظه‌شماری می‌کند و آنانی را که حب دنیا دارند از خیمه خویش بیرون می‌راند تا کربلا برای همیشه سربلند و روسفید باشد و نیتهای دنیایی در آن راه نیافته باشد؛ نه مقام، نه غنیمت و نه ثروت. او در روز عاشورا به دنیاپرستان فرمود: «قَدْ انْحَزَلَتْ عَطِیاتُکُمْ مِنَ الْحَرامِ وَمُلِئَتْ بُطُونُکُمْ مِنَ الْحَرامِ فَطُبِعَ عَلی قُلُوبِکُمْ وَیلَکُمْ اَلا تَنْصِتُونَ؟ اَلا تَسْمَعُونَ؟؛ ⁽¹⁾ هدایای شما همه از حرام است و شکمهاتان از حرام پر شده است. پس بر دلهای شما مهر خورده است. وای بر شما! چرا ساکت نمی‌شوید و نمی‌شنوید؟»

عدالت اجتماعی

عدالت اجتماعی از جمله عالی‌ترین و ضروری‌ترین نیازهای جامعه بشری است. خداوند متعال نیز بخشی از رسالت انبیا و اولیای خود را به تأمین این نیاز ضروری بشر اختصاص داد تا مردم در سایه آن بتوانند برای رشد و تعالی خود و جامعه خویش به سوی کمال گام بردارند. در جامعه مدرن امروزی نیز دولتها و حکومتها شعار تأمین آن را سر می‌دهند؛ اما گاه در مصداق آن دچار اشتباه می‌شوند و گاه در اجرای آن و گاه به اسم آن به مردم ظلم می‌کنند. عدالت اجتماعی تنها در سایه اسلام و توحید قابل اجرا است.

عدالت اجتماعی در قرآن

عدالت اجتماعی در روایات

اجرای عدالت در ماه رمضان

«حارث نجاشی» از جمله شاگردان و سخنوران عصر امامت امام علی‌علیه‌السلام بود و با اشعار خود از حریم ولایت و امامت ایشان دفاع، و معاویه را هجو و سرزنش می‌کرد. روزی در ماه مبارک رمضان به امام خبر دادند حارث نجاشی، شراب خورده است. امام دستور داد او را دستگیر کنند و نزد ایشان آورند.

امام علی‌علیه‌السلام با قاطعیت وی را بر زمین خوابانید و هشتاد ضربه شلاق به او حد زد. سپس دستور داد یک شب زندانی شود. امیر مؤمنان‌علیه‌السلام فردای آن روز، او را طلبید و بیست ضربه دیگر به وی شلاق زد. حارث از امام پرسید: «دیروز مرا هشتاد ضربه حد زدی که حد شرابخواری بود. این بیست ضربه را برای چه زدید؟» امام پاسخ داد: «این بیست تازیانه به سبب گستاخی تو در حرمت‌شکنی ماه رمضان است.» ⁽¹⁾

عدالت درباره کارگزاران

روزی به امیر مؤمنان‌علیه‌السلام گزارش دادند ابن هرمة، مسئول بازار اهواز، خیانت کرده است. وقتی خیانتش برای امام اثبات شد در نامه‌ای به استاندار اهواز چنین نوشت: «آن‌گاه که این نامه به دستت رسید، بی‌درنگ ابن هرمه را از کار برکنار و زندانی کن و مردم را نیز از این کار آگاه ساز و به دیگر کارگزاران خود نیز اعلام کن. مبادا در انجام این دستور غفلت و کوتاهی کنی که مورد غضب خدا قرار می‌گیری و حتی با خود تو هم برخورد شدیدی خواهم کرد که از این کار به خدا پناه می‌برم. وقتی جمعه رسید، او را از زندان بیرون بیاور و سی و پنج ضربه شلاق به او بزن و وی را دور همان بازار اهواز بگردان تا اگر کسی پولی از او طلب دارد که ابن هرمه به ناحق گرفته است اثبات و از اموالش پرداخت شود.

سپس او را دوباره دست بسته و با ذلت به زندان بینداز و پاهای او را محکم با کمربند ببند و فقط هنگام نماز باز کن. مانع از این نشو که کسی برای او خوراک و نوشیدنی و فرش و لباس در زندان بیاورد؛ اما اجازه رفت و آمد با کسی را به وی مده تا کسی راه مکر و حیله به او یاد دهد و یا به خلاصی امیدوار کند. اگر گزارش رسیدکه کسی دست به این کار زده است، به وی تازیانه بزن و زندانش کن تا توبه کند. دستور بده زندانیان به حیاط زندان بیایند و از هوای آزاد استفاده کنند؛ ولی‌به ابن هرمه چنین اجازه‌ای نده؛ مگر آنکه خوف مرگش باشد. اگر دیدی وی همچنان طاقت تازیانه خوردن را دارد، بعد از یک ماه دوباره سی و پنج ضربه به او تازیانه بزن. گزارش اجرای این فرمان را به من بده. در ضمن، حقوق این خائن را هم قطع کن.» ⁽¹⁾

توسل

عدالت‌طلبی، از برجسته‌ترین شعارهای قیام امام حسین‌علیه‌السلام است. همچنان‌که در زیارت امام حسین‌علیه‌السلام در روز اوّل ماه رجب می‌خوانیم: «اَشْهَدُ اَنَّکَ قَدْ اَمَرْتَ بِالْقِسْطِ وَالْعَدْلِ وَدَعَوْتَ اِلَیهِما؛ ⁽¹⁾ شهادت می‌دهم که تو به برابری و عدالت دستور دادی و مردم را به سوی آن دو دعوت کردی.» او حتی در نامه‌ای که به سران و بزرگان کوفه نوشت وظیفه خود را برپاداری عدالت اجتماعی معرفی کرد و فرمود: «فَلَعَمْرِی ما الاِمامُ اِلَّا الْحاکِمُ بِالْکِتابِ وَالْقائِمَةُ بِالْقِسْطِ؛ ⁽²⁾ پس به جان خویش سوگند که امام نیست، جز حکم کننده با کتاب خدا و برپایدارنده عدالت در بین مردم‌.»

ظلم بر محو عدالت سخت می‌کوشد هنوزظالم از خون دل مظلوم می‌نوشد هنوز

تا عدالت را کند جاوید در عالم حسین‌خون پاکش بر بساط ظلم می‌جوشد هنوز

توجه به یتیم

یتیم در اسلام به فردی می‌گویند که سرپرست خود را به‌طور طبیعی ویا در جهاد و دفاع، از دست داده است. در اسلام، درباره رعایت حقوق یتیم و یتیم‌نوازی سفارش اکید شده است. یتیم‌نوازی تنها برای جنبه‌های عاطفی و پرکردن خلأ محبتی فقدان پدر نیست؛ بلکه توجه نکردن به یتیم و یا خوردن مال وی و پایمال کردن حقوق او سبب بسیاری از بزهکاری‌ها در وی می‌شود و رها کردن او سبب تربیت ناپذیری‌اش خواهد شد که گویا این نکته بیش‌تر مدّ نظر اسلام باشد.

توجه به یتیم در روایات

پدر یتیمان

امام علی‌علیه‌السلام همراه قنبر، شب هنگام از کوچه‌ای می‌گذشت که صدای گریه کودکان را از خانه‌ای شنید. آن خانه مربوط به سرباز مسلمانی بود که به شهادت رسیده بود. امام، در خانه را زد. بیوه‌زنی بیرون آمد. امام، اجازه ورود خواست، وارد خانه شد و دید کودکان از گرسنگی گریه می‌کنند. زن، دیگی را پر از آب کرده و روی آتش گذاشته بود تا کودکان خیال کنند او مشغول پختن غذایی است و به همین بهانه بتواند آنان را آرام کند.

امام بی‌درنگ از خانه بیرون آمد و همراه قنبر به سوی خزانه بیت المال رفت. سپس مقداری آذوقه برداشت و به سرعت بازگشت. در بین راه قنبر هر چه اصرار کرد که کیسه سنگین را به او بدهد تا بیاورد امام نپذیرفت و به راه خود ادامه داد تا به خانه زن رسید. امام با دست خود، غذایی مطبوع پخت و با دست خود، آن را در دهان یتیمان گذاشت. وقتی خوردند و سیر شدند، امام با آنان بازی کرد. امیر مؤمنان‌علیه‌السلام روی چهار دست و پا راه می‌رفت و آنان را پشت خود می‌نشاند و صدای گوسفندان را تقلید می‌کرد. بچه‌ها بازی می‌کردند و می‌خندیدند تا اینکه خسته شدند و خوابیدند. امام از جایش برخاست و خداحافظی کرد و بیرون رفت.

قنبر در راه بازگشت، از امام پرسید: «ای امیر مؤمنان! امشب دو چیز از شما دیدم که دلیل یکی را می‌دانم؛ ولی دلیل دیگری بر من پوشیده است.» امام فرمود: «بپرس.» قنبر پرسید: «اینکه کیسه آذوقه را ندادید که من بیاورم حتماً به امید ثواب بزرگ آن بوده است؛ ولی دلیل اینکه شما آن‌گونه با کودکان بازی کردید را نمی‌دانم.»

امام فرمود: «وقتی وارد خانه آن بیوه‌زن شدم، دیدم کودکانش از گرسنگی گریه می‌کنند و غبار یتیمی بر چهره آنها نشسته است. دوست داشتم وقتی خارج می‌شوم آنان هم سیر شده باشند و هم کمی بخندند تا اندکی از اندوه یتیمی آنان کم شده باشد.» ⁽¹⁾

توسل

پیش از رسیدن امام حسین‌علیه‌السلام به کربلا، خبر شهادت مسلم بن عقیل‌علیه‌السلام به ایشان رسید. امام به برادران مسلم، تسلیت گفت و فرمود: اگر می‌خواهند، بروند؛ زیرا آن حضرت، بیعت خود را از گردن آنان برداشته است؛ زیرا آنها یک خون داده‌اند و وظیفه خود را در قبال امام خود انجام داده‌اند؛ اما برادران مسلم‌علیه‌السلام نپذیرفتند و گفتند: «هرگز چنین کاری نخواهیم کرد. ما بازنمی‌گردیم تا یا انتقام خون برادر خود را بگیریم و یا به شهادت برسیم.» ⁽¹⁾

مسلم‌علیه‌السلام دختر نوجوانی داشت. امام به سوی او رفت. وی را مهربانانه صدا زد. دختر مسلم گفت: «عموجان! امروز با من رفتاری می‌کنی که پیش‌تر آن را از تو ندیده بودم. آیا پدرم شهید شده و من یتیم شده‌ام؟»

امام گریست و فرمود: «یا اِبْنَتِی! اَنَا اَبُوکَ وَبَناتِی اَخَواتُکِ؛ ⁽²⁾ دخترم! از امروز من پدر تو خواهم بود و دخترانم خواهرانت خواهند بود.»

حضرت سید الشهداعلیه‌السلام در اوّلین لحظه شنیدن شهادت مسلم‌علیه‌السلام ابتدا به نوازش یتیم او پرداخت تا جای خالی او را احساس نکند؛ اما دیگران هرگز با یتیمان وی چنین رفتاری نکردند و بزرگ‌ترین ظلمها را درباره آنان روا داشتند.

حریت‌

حرّیت به معنای آزادگی است و آن، مفهومی فراتر از آزادی به شمار می‌رود. حرّیت، همان وارستگی از همه تعلقات و پایبندیها و وابستگیهای غیر خدایی است. حریت، شناخت واقعی عزت و کرامت انسانی است ودوری از ذلت‌پذیری و رهایی از اسارت نفس و تن به شمار می‌آید که انسان جز در برابر خدا سر فرود نیاورد و خفّت نپذیرد.

حرّیت در روایات

خواری یزید در برابر آزاده

هنگامی که یزید مرد آزادی را به اسارت کشید، به گمان خویش پنداشت که آزادگی هم در اسارت اوست. بنابراین، وقتی به قصد حجّ، روانه مدینه منوره شد، فردی از قریش را طلبید. او آمد و یزید به او گفت: «آیا اعتراف می‌کنی که تو بنده منی؟ اگر بخواهم می‌فروشمت یا به بردگی می‌گیرمت.» وی پاسخ داد: «به خدا سوگند! تو از نظر حسب و نژاد از من والاتر نیستی و پدرت هیچ‌گاه نه در دوران جاهلیت و نه در دوران اسلام از پدرم برتر نبوده است. تو نیز نه در دین از من برتری و نه خوب‌تر از منی. پس چگونه سخنت را تصدیق کنم و به درخواست تو اقرار کنم؟» یزید که خود را اسیر این شخص دید، درمانده شد و گفت: «به خدا سوگند! اگر به بندگی من اقرار و اعتراف نکنی، تو را می‌کشم.» آن مرد آزاده جواب داد: «کشتن چون منی بالاتر از کشتن حسین بن علی، فرزند رسول خدا نیست.» ⁽¹⁾

آری، این آزادگی است که هیچ‌گاه به اسارت نمی‌افتد و دست خبیثان عالم به ساحتش نمی‌رسد، آزادگی، گوهری است که همه ستمکاران را به ذلت و خواری می‌کشاند.

ابوذر و آزادگی

در رجال کشّی، ذیل عنوان ابوذر، می‌نویسد که عثمان بن عفّان دو تن از غلامان خود را با دویست دینار به سوی ابوذر فرستاد و به آنان دستور داد که نزد ابوذر بروید و بگویید: «عثمان، خدمت شما سلام ابلاغ می‌کند و می‌گوید این دویست دینار را در امور مهم و مخارج خود مصرف کنید.»

غلامان، سفارش عثمان را ابلاغ کردند. ابوذر گفت: «آیا به شخص دیگری از مسلمانان نیز مانند این وجه را داده است.» گفتند: «نه.» گفت: «من، فردی از افراد جامعه هستم و به من، آن اندازه سهم می‌رسد که به دیگران.» آنان گفتند: «عثمان گفت که این مبلغ، از مال خالص و مخصوص خودم است و به خداوند یگانه سوگند که مال حرامی با آن مخلوط نشده است... .» ابوذر گفت: «مرا به آن نیاز نیست. من در این حال و در این ساعت، بی‌نیازترین مردم هستم.» گفتند: «خداوند، امور تو را اصلاح کند و تو را عافیت بخشد. چگونه است که ما در منزل تو از متاع و مال دنیا چیزی نمی‌بینیم؟»

فرمود: «صحیح است؛ ولی در زیر آن کساء، دو قرص نان جو هست و چند روز می‌گذرد که همین‌گونه آنجا باقی هستند، این درهمها به چه کار من می‌آید؟ به خداوند سوگند! نمی‌توانم این مبلغ را بپذیرم. و پروردگار متعال را حمد می‌کنم که مرا به سبب محبت و ولایت اهل بیت پیغمبر گرامی خود (علی بن ابی طالب‌علیه‌السلام و عترت و اهل بیت او) از هر چیز بی‌نیاز فرموده است... . شما این پولها را به او برگردانید و بگویید که ابوذر به آنها نیازی ندارد.» ⁽¹⁾

توسل

حرّیت و دوری از ذلت، شعار بزرگ عاشورا است. در درجه اوّل، برجسته‌ترین عمل‌کننده به این شعار، خود ابا عبد اللّه الحسین‌علیه‌السلام است که فرمود: «اِنْ لَمْ یکُنْ لَکُمْ دِینٌ وَکُنْتُمْ لا تَخافُونَ الْمَعادَ فَکُونُوا اَحْراراً فِی دُنیاکُمْ؛ ⁽¹⁾ اگر دین ندارید و از رستاخیز نمی‌هراسید، پس در دنیای خود از آزادگان باشید.»

اگر آزادگی به وفا، حیا و تدبیر باشد، همه اینها در یاران امام حسین‌علیه‌السلام یافت می‌شود. اکنون به حکایت زن فداکاری می‌پردازیم که رفتارش در کربلا، الگوی زیبایی است برای تمام انسانهایی که می‌خواهند آزاده باشند. او زنی است به نام دِلهم یا دَلهم، همسر زهیر بن قین.

عده‌ای داستان پیوستن زهیر را به حضرت ابا عبد اللّه‌علیه‌السلام چنین نقل کرده‌اند که ما با زهیر در سفر حج همراه بودیم. هنگام بازگشت از مکه، به کاروان حضرت حسین بن علی‌علیه‌السلام رسیدیم. برای ما بسیار ناگوار بود که با امام در یک منزل فرود آییم. به همین دلیل، برنامه زهیر این بود که از هر منزل که امام حسین‌علیه‌السلام می‌گذشت، توقّف می‌کرد و هر منزل که ایشان فرود می‌آمد، از آنجا می‌گذشت.

این کار، همین‌گونه ادامه داشت تا آنکه ناگزیر در یکی از منزلگاهها، هر دو کاروان با هم اقامت کردند. ما تازه نشسته بودیم و غذا می‌خوردیم که فردی از جانب امام به سوی ما آمد. سلام کرد و خطاب به زهیر گفت: «من از سوی امام حسین‌علیه‌السلام آمدم. ایشان از شما دعوت کرده است که نزد ایشان بروید.» همه دست از غذا کشیدیم و متحیر و بی‌حرکت در جای خود ماندیم... .» ابو مِخْنف می‌گوید که دلهم دختر عمرو، همسر زهیر گفت: «زهیر! پسر رسول خدا تو را می‌طلبد و تو از رفتن سر باز می‌زنی؟ سبحان اللّه! برخیز و به خدمتش شتاب کن و سخنانش را بشنو... .»

زهیر به سوی خیمه‌گاه امام حرکت کرد و زمانی نگذشت که شاد و خرم با چهره‌ای خندان بازگشت و دستور داد که خیمه او را نزدیک خیمه امام برپا کنند. سپس به همسر خود گفت: «من عزم پیوستن به حسین بن علی‌علیه‌السلام دارم تا جان خود را فدایش کنم و با دشمنانش بستیزم. تو رهایی و می‌توانی نزد بستگان خود بروی.» ⁽¹⁾

یک زن آزاده با چند کلام، شوهر خود را به دنیای آزادگی رهنمون می‌سازد و بدین‌گونه، سعادت شهادت در کنار امام حسین‌علیه‌السلام نصیب زهیر می‌شود.

استغفار

استغفار به معنای طلب بخشایش و چشم‌پوشی از خطاست. این مفهوم اخلاقی، در عین سادگی بسیار پیچیده است. اگرچه استغفار، طلب غفران و گذشت از گناهان است و گناه نیز پرده‌دری به ساحت پروردگار محسوب می‌شود؛ اما خداوند آن را دوست می‌دارد. پیچیدگی این مفهوم وقتی بیش‌تر می‌شود که حتی معصومان نیز بدان علاقه‌مند بودند؛ در حالی که ایشان مصون از خطا و اشتباه هستند. این موضوع، حاکی از جایگاه بلند استغفار و محبوبیت آن نزد خداست.

استغفار در قرآن