محرم در اقوام و ملل
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
محرم در اقوام و ملل
کد: 1943
نویسنده:محبوبه پیمانی
تهیهکننده و ناشر: مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما
حق چاپ برای ناشر محفوظ است
نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما
تلفن: 2919670 ـ 0251 سامانه ارتباطات: 11ـ2915510
تهران: خیابان جام جم، ساختمان شهید رهبر، طبقه زیرزمین
تلفن: 22014738 ـ 021 نمابر: 22164997
دفتر خراسان: مشهد ـ خیابان امام خمینی رحمه الله ، انتهای باغ ملی، ساختمان صبا، طبقه سوم
تلفن: 2215108 ـ 0511 نمابر: 2215106
info@irc.ir www.irc.ir
دیباچه
عادات، آداب و رسوم، اندیشهها و وضعیتی که یک گروه در آن قرار دارد، از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود. ازاینرو، مجالس و محافلی که در سوگ حسینی و برای احیای خاطره عاشورا، در مسجدها، حسینیهها و منازل در ایام عاشورا یا در روزهای دیگر برگزار میگردد، از پر برکتترین آثار شهادت اباعبدالله الحسین علیه السلام و زمینه مناسبی برای تبلیغ و موعظه و تقویت آگاهی مردم درباره دین و علایق مذهبی است. به همین سبب، در روایات نیز برگزاری چنین مجالسی تأکید شده است.
به دلیل آنکه مأموریت رسانه، افزایش بینش و آگاهی مردم و آشنا ساختن آنها با فرهنگ غنی و میراث مفاخر فرهنگی اسلام و پیرایش و پالایش آن از خرافات و رفتار التقاطی است، شایسته است با شناخت فرهنگهای گوناگون و همچنین شناخت ماهیت و جنبش عاشورا از راه منابع مستند و خدشهناپذیر برای حفظ هویت این نهضت عظیم، به تبیین، تفسیر، تعمیق و توسعه این حماسه و فرهنگ بپردازد.
بیشک حادثه عاشورا جزو عظیمترین رخدادهایی بود که در تاریخ بشری موجی عظیم پدید آورد و مسلمان و غیر مسلمان را با ارزشهای
متعالی و مفهوم حیات هدفدار آشنا ساخت و انگیزههای مبارزه برای حفظ کرامت انسان و نفی ستم را در انسانها ایجاد کرد.
هر اندازه که مسلمانان و انسانها با درسهای نهفته در این حرکت خونین و عمیق، بیشتر آشنا شوند و از آن بهره ببرند، به همان اندازه عزتمندتر و بزرگوارتر میزیند و پایههای حکومت طاغوت را میلرزاند؛ زیرا عاشورا از آزادی، محبت و عدالت حکایت میکند؛ پاکی نظر را در مبارزه میآموزد؛ نحوه امتناع از قبول ستم و رد استعمار را نشان میدهد و غیرت، شجاعت، فداکاری و پایداری در برابر مصیبتها و ثبات بر طریق حق را تعلیم میدهد.
ازاینرو، مرکز پژوهشهای اسلامی میکوشد با ارائه آثار گوناگون در این زمینه، یاریگر برنامهسازان رسانه ملی در راستای تولید برنامههای فاخر برای توسعه و تعمیق بینش و آگاهی مخاطبان رسانه باشد .
اداره کل پژوهش
گروه مناسبتها
مقدمه
نهضت حسینی و قیام عاشورا، واقعهای بینظیر به شمار میآید؛ واقعهای که هر فرد کنجکاو و علاقهمند به درک و فهم حقایق تاریخی را به شناخت منابع و گزارشهای این رویداد وا میدارد. حادثه کربلا و تأثیرات عمیق و گسترده سیاسی و اجتماعی آن در تاریخ اسلام و به ویژه تاریخ تشیع، عظمت و اهمیت خاصی دارد. حادثه کربلا و قیام امام حسین علیه السلام بر اندیشه جهانیان، حتی غیر مسلمانان داشته، بسیاری داشته است. عظمت قیام و ویژگیهای دیگر امام و یارانش سبب شده است که افراد بسیاری درباره این نهضت و حماسهآفرینان عاشورا اظهارنظر کنند. برخی نویسندگان غیر مسلمان نیز درباره این حادثه کتابهایی نگاشتهاند.
قیام امام حسین علیه السلام و عظمت حادثه کربلا و تأثیرات عمیق و گسترده سیاسی و اجتماعی آن در تاریخ اسلام و به ویژه تاریخ تشیع، هر انسان آزادهای را با هر دین و مسلکی شگفتزده میکند. نهضت حسینی حادثهای مانده در دوره و محدوده خاصی نیست، بلکه فرهنگی الهی به شمار میآید که فصلها و عناصر متعددی دارد که اثر نامحدود و انکارناپذیر آن در طول
تاریخ، جاودانه خواهد ماند. امام حسین علیه السلام با شهادت خویش ندای آزادگی را در طول قرنها و در میان همه ملتها، طنینانداز کرد. این رویداد بزرگ، احساس همدردی انسانها را برمیانگیزد؛ زیرا همیشه گرایش بشر به سمت مظلوم و دفاع از حق بوده است؛ قیامی که شعلههای پر فروغ آن خاموش نشدنی است و هر چه زمان میگذرد، جنبههای حماسی بینظیر آن بر جهانیان روشنتر میشود. امروزه نام و یاد امام حسین علیه السلام زمان و مکان را درنوردیده و قیام ایشان الگوی زندگی آزادمران جهان قرار گرفته است.
در این پژوهش برآنیم تا نهضت با معرفی و شناخت آداب و رسوم محرم در میان ملتهای گذشته و نیز سیره و سنت معصومان به بررسی گستره این مراسم در بسیاری از جوامع بپردازیم. همچنین در پی نقد فرهنگ عزاداری اقوام و ملل مختلف نبودیم، بلکه میخواهیم با بررسی آداب و رسوم ملتها، بازتاب دهنده عشق آنان به ائمه اطهار علیهم السلام باشیم و در راه گسترش فرهنگ صحیح عاشورا گام برداریم.
در این اثر، تنها به جلوههایی کوتاه از شور و هیجان حسینی در سرزمینهای گوناگون پرداختهایم. گفتنی است نگارنده به هیچ رو خود را شایسته قلمفرسایی در این زمینه نمیداند و امید آن دارد که خوانندگان، کاستیهای این پژوهش را نادیده بگیرند.
فصل اول: کلیات و مفاهیم
زیر فصل ها
واژگان اصلی
واژگان فرعی
پیشینه عزاداری در ماه محرم
واژگان اصلی
زیر فصل ها
محرم
اقوام
ملل
محرم
نام نخستین ماه از ماههای دوازده گانه قمری.علت نامگذاری این ماه به محرم، آنبوده که در ایام جاهلیت، جنگ در این ماه را حرام میدانستند و روز اول محرم را اول سالقمری قرار میدادند.اما بنی امیه با ریختن خون سید الشهدا در این ماه و پدید آوردن حادثهکربلا، احترام ماه حرام را نگه نداشتند.امام رضا«ع»فرمود:در جاهلیت، حرمت این ماهنگاه داشته میشد و در آن نمیجنگیدند، ولی در این ماه، خونهای ما را ریختند و حرمتما را شکستند و فرزندان و زنان ما را اسیر کردند و خیمهها را آتش زدند و غارت کردند وحرمت پیامبر را درباره ذریهاش رعایت نکردند.(1)به گفته سید حمیری:
1) بحار الانوار، ج 46،ص 283 و 285؛ مناقب،ابن شهر آشوب،ج 4،ص 86
فی حرام من الشهور احلت حرمة الله و الحرام حرام(1)
در دوم ماه محرم الحرام سال 61 هجری، کاروان ابا عبد الله«ع»وارد کربلا شد و اردو زد .به تدریج بر سپاه کوفیان که آن حضرت را محاصره کرده بودند افزوده شد.روز نهم ماهمحرم«تاسوعا»نام دارد و روز دهم آن«عاشورا»،روز شهادت سید الشهدا و یاران وفرزندانش در کربلاست. (2)
واژگان فرعی
زیر فصل ها
عاشورا
عزا
روضه
مرثیه
تعزیه
نوحه
عاشورا
واژه عربی «عاشورا» در لغت به معنای «روز دهم ماه محرمالحرام» است.(1)زیرا عدد ده را در عربی «عشر» میگویند و این کلمه به چند لفظ گوناگون در کتابهای لغت عربی بیان شده است، مانند «عاشوراء»، «عشوراء»، «عاشورا»، «عشورا» و «عاشور» بر وزن «هارون». در برخی کتابهای فرهنگ لغت عربی، عاشورا را روز نهم محرم نیز گفتهاند. علمای لغت نیز درباره اصل کلمه عاشورا اختلاف دارند؛ برخی میگویند عاشورا کلمه عربی است و برخی دیگر عاشورا را واژه عبرانی میدانند.
در سنن اعراب جاهلی محرمالحرام، اول سال قمری محسوب میشد و این ماه را جنگ نمیکردند. چنان چه قبیله اوس و خزرج 120 سال با هم نزاع داشتند و لیکن در ماه محرم به اضافه ذی القعده، ذی الحجّه و رجب دست از جنگ بر میداشتند. روز اوّل محرم که فرا میرسید، اوّل سال جدید تلقّی میگردید و تعطیل عمومی اعلام میشد و تا ده روز جشن ملّی اعلام میکردند. روز دهم که عاشورا بود، لباسهای فاخر پوشیده و عطر استعمال میکردند. بساط چراغانی و آینهبندی در کوچه و بازار و خانهها به راه میانداختند و به همدیگر سال نو را تبریک میگفتند و از همین نظر دهم محرم روز جشن ملّی و عید عمومی و روز شادمانی و تبریک بود به طوری که در بعضی از کشورهای اسلامی و مجامع اهل سنّت مانند ترکیه از همین سنّت
1) تعریف ارائه شده چنین است: «عاشر شهر محرم». (لویس معلوف السیوعی، المنجد فی اللغه و الادب و الاعلام، ص8، ذیل ماده«عشر»).
جاهلی تبعیّت و پیروی میکنند.(1)
بیرونی در آثار الباقیه این واژه را عبری میداند و چنین مینویسد: «عاشورا لغت عبرانی است و دهم تشرین یهود و روز روزه آنها بود، عاشورا نام مشهور روز دهم محرم است و «عاشر» واقعه پس از نهم را گویند. «عشورا» و «عاشورا» و «عاشور» و «عاشوری»، اطلاق به دهم محرم میشود و این روز در تاریخ عرب، سابقه ممتدی در جشنهای ملی دارد».(2)
عزا
در این میان، آنچه مهم است مبحث عزاداری روز عاشوراست که واژه «عَزا» در لغت، به معنای «صبر و شکیبایی بر هر چیزی که انسان از دست میدهد»(3)و نیز به معنای «خوب صبر کردن»، «صبر کردن در مصیبت» و «سوگ و مصیبت» است.(4)در عربی، «عَزّیْتُ فلاناً»؛ یعنی او را دلداری و تسلّی دادم و «اَحْسَنَ اللّهُ عَزاک»؛ یعنی خداوند تو را صبر نیک دهد.
بر این اساس، «عزاداری» مراسمی است که برای آرامش بخشیدن به فرد یا افراد داغدیده برگزار میشود. برای این منظور، روشهای متعددی کاربرد دارد مانند همدردی کردنِ زبانی با فرد داغدیده، گریه کردن همراه با فرد داغدیده، شنیدن غم و غصههای فرد داغدیده، یادآوری داغهای دیگران به ویژه داغهای بزرگان دینی و تاریخی. در جوامع مختلف، معمولاً عزاداری در قالب مراسم جمعی، در چند مرحله زمانی (سوم، هفتم و چهلم) و با آدابی
ویژه برگزار میشود و در آرامش بخشیدن به افراد داغدیده تأثیر بسیار شگرفی دارد.(1)
مهم این است، که عزاداری امام حسین علیه السلام در جهت یادِ مصائب و مظلومیت آن حضرت باشد. البته این حالات ریشه در پیوند عمیق عاطفی با امام حسین علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام دارد که در ادامه به تفصیل درباره آن سخن به میان خواهد آمد.
امروزه عزاداری برای امام حسین علیه السلام با ابعادی گسترده و اثرگذار، به تدریج همه عرصههای حیات تاریخی و انسانی را تسخیر کرده است و مفهوم فراگیری دارد. ماجرای کربلا از نظر اجتماعی در تاریخ اسلام به الگوی انسانیت، آزادگی، رشادت و ظلمستیزی برای عدالت تبدیل شده و به ویژه در تشیع، اثری دیرپا و عمیق بر جای گذارده است؛ به گونهای که با هیچیک از رویدادهای تاریخی جهان، از نظر عمق و جنبههای اثرگذاری قابل مقایسه نیست.
عزاداری ماه محرم، یکی از مردمیترین رسمهای اجتماعی میان مسلمانان است و همگان در هر سن و از هر صنف، با حضور در این مراسم، با پیامها و درسهای حماسه حسینی آشنا میشنوند.
همواره برگزاری عزاداری برای امام حسین علیه السلام فرصتی مناسب به دست میدهد تا در پرتوی این سنت، بسیاری از آموزههای اسلام مانند امر به معروف و نهی از منکر، تولّی و تبرّی زنده شود. معمولاً عزاداری ماه محرم در میان فرهنگ ملل و اقوام به شکلهای گوناگون برگزار میگردد که برخی
1) لسان العرب، ج 9، صص 195و 196 (ماده عزا)؛ احمد بن محمد بن علی المقری الفیومی، المصباح المنیر، ص 408 (ماده عَزَوْتُه).
از این اشکال در بیشتر فرهنگها و خرده فرهنگها به شکلی سنتی و در قالبی بدون تغییر اجرا میشود. در برخی از شیوههای عزاداری نیز به دلیل تغییر تمدنها و گرایشهای فرهنگی، برخی شکلها به کلی دگرگون یا در پرتوی تاریخ منسوخ شده است.
روضه
روضه در لغت به معنای سرزمین سر سبز است که آب در میان یا جنب آن جاری باشد و در اصطلاح مراسم عزائی که به یاد شهیدان راه دین و بخصوص در ایام محرم و به یاد واقعه ٔکربلا برپا کنند. اشعاری که در ذکر مصائب و شرح شهادت پیشوایان دین و بخصوص شهیدان کربلا سرایند و خوانند(1).
مرثیه
مرثیه یا مرثیت درلغت به در عزای مرده گریستن و برشمردن اوصاف او گفته می شود و در اصطلاح شیعه به مراسم عزائی که به یاد شهیدان راه دین و بخصوص در ایام محرم و به یاد واقعه کربلا برپا کنند یا اشعاری که در ذکر مصائب و شرح شهادت پیشوایان دین و بخصوص شهیدان کربلا سرایند و خوانند، گفته می شود.(2).
در فرهنگ شیعه مرثیه برای مصائب اهل بیت عصمت و طهارت از جایگاه ویژه ای برخوردار است و عزاداری یکی از عناصر اصلی و کلیدی در بررسی فرهنگ عاشورایی است، چنان که نمیتوان نقش
مثبت آن را در تحولات فرهنگی شیعه، نادیده گرفت.(1)
تعزیه
در لغت به معنی سوگواری (تعزیت)، برپای داشتن یادبود عزیزان از دست رفته، تسلیت، امر کردن به صبر، و پرسیدن از خویشان مرده است(2)ولی در اصطلاح، به گونهای از نمایش مذهبی منظوم گفته میشود که در آن عدهای اهل ذوق و کار آشنا در مناسبتهای مذهبی و به صورت غالب، در جریان سوگواریهای ماه محرم برای باشکوهتر نشان دادن آن مراسم و یا به نیت آمرزیده شدن مردگان، آرزوی بهرهمندی از شفاعت اولیای خدا به روز رستخیز، تشفی خاطر، بازیافت تندرستی، و یا برای نشان دادن ارادت و اخلاص فزون از اندازه به اولیا ـ به ویژه اهل بیت پیامبر علیهم السلام، با رعایت آداب و رسوم و تمهیدهایی خاص و نیز بهرهگیری از ابزارها و نواها و گاه نقوش زنده برخی از موضوعات مذهبی و تاریخی مربوط به اهل بیت ـ به ویژه واقعه کربلا (امام حسین؛ واقعه کربلا) را پیش چشم بینندگان بازآفرینند.
نوحه
بیان مصیبت، گریه کردن با آواز، آواز ماتم، شیون و زاری، مویهگری، زاری بر مرده، شعری که در ماتم و سوگواری با صوت
حزین و ناله و زاری خوانند، اعم از سوگواری برای کسی که تازه مرده یا برای امامان شیعه.(1)
ترکیبات دیگر آن عبارت است از: نوحه آراستن، نوحه ساختن، نوحه سرودن، نوحهخوانی. نوحهگری بر مرده،که رسم جاهلیت و کاری مکروه بود، مگر برای معصومین علیهم السلام که نوحه و گریه بر آنان از شعائر مهم و از عوامل نشر فضیلت ها و احیای یاد اسوههای کمال است و خود امامان بر سیدالشهدا علیهم السلام میگریستند و امر به نوحهخوانی میکردند.(2)
(سیاه پوشی عمومی: در این شیوه نیز عزاداران به نشانه اعلام همدردی و ناراحتی از ستمهایی که ستمکاران بر خاندان امام حسین علیه السلام روا داشتهاند، لباس سیاه میپوشند و اماکن و مجالس عزاداری را سیاهپوش میکنند.
شبیهخوانی و تعزیه: این نوع از عزاداری نمایشی است که در محوطهای، با حضور مردم، به وسیله چند نفر انجام میشود که در نقش قهرمانان کربلا و با لباسهای مخصوص و ابزار جنگی و همراه با دهل و شیپور، نیزه، شمشیر، سپر، سنج، کرنا، سرنا، خنجر، زره، مشک آب و اسب، ایفای نقش میکنند. صحنه و نمایش، بر مبنای حوادث کربلا و مقتلها تنظیم میشود.(3)این نمایش مدون برای بهتر به تصویر کشیدن مظلومیت ائمه اطهار علیهم السلام صورت میگیرد تا درک عمق مصیبتهای آنان برای بینندگان آسانتر باشد.
دستههای سینهزنی و زنجیرزنی: در این شیوه عزاداری، انبوهی از
جمعیت عزادار در قالب دستههای سینهزنی و زنجیرزنی از محل استقرار هیئتها راهی کوچهها و خیابانها میشوند و به عزاداری میپردازند. این کار به نشانه اعلام آمادگی همگانی برای گسترش فرهنگ شهادت طلبی در راه پیشوایان دین است.
نذر: نذر ریشه قرآنی دارد که مستند آن سوره مبارکه «دهر» است. در مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام مرسوم است که عزاداران برای رسیدن به مطلوب و برآورده شدن حاجت یا به جهت پایبندی به بندگی خدا و تلاش برای رسیدن به مقام قرب ربوبی، بخشی از درآمد خود را به شکل طعام و نوشیدنی در اختیار عزاداران قرار میدهند. این عمل که در روزهای عزاداری برای پاسداشت روز عزا، انجام و در میان فرهنگها و قومها، به شکلهای متنوعی اجرا میشود.
سقایی: در این مراسم رسم بر این است که به نیت سقایی حضرت عباس علیه السلام در صحرای کربلا فردی به صورت نمادین لباس سبز بر تن میکند و با مشک پر از آب یا شربت گلاب، به اهل مجلس و عزاداران آب میدهد. عموماً این شیوه در میان بیشتر اقوام شکل خود را حفظ کرده است، اما پس از ممنوعیت حکومت پهلوی بر اجرای این مراسم، در برخی شهرها منسوخ شده است.
عزاداری برای امام حسین علیه السلام باعث میشود تا یاد، نام و پیامهای نهضت عاشورا زنده و جاوید بماند و آموزههای آن به نسلهای دیگر منتقل شود. از این طریق، همه انسانها ـ مسلمان و غیر مسلمان ـ در طول تاریخ با آموزههایی همچون ستمستیزی، آزادگی، شهادتطلبی، ایثار و حقیقتجویی آشنا میشوند. مجالس عزاداری امام حسین علیه السلام فرصتی بسیار ارزشمند به
شمار میآید تا با شرکت در مراسم عزای امام حسین علیه السلام و یاران با وفایش، با شخصیت و عظمت روحی آنان آشنا شوند و آنان را انسانهای کاملی که واجد صفات پسندیده صبر، وفا، استقامت و از خودگذشتگیاند، و هر یک، الگوی نیکیها هستند، بشناسند.
پیشینه عزاداری در ماه محرم
زیر فصل ها
عزاداری آدم پیامبر علیه السلام
عزاداری نوح پیامبر علیه السلام
عزاداری موسی و خضر علیهما السلام
عزاداری سلیمان علیه السلام
عزاداری حضرت ابراهیم علیه السلام
عزاداری اسماعیل علیه السلام
عزاداری زکریا علیه السلام
عزاداری عیسی علیه السلام
عزاداری بنیهاشم در ماتم سیدالشهدا علیه السلام
پیامبر صلی الله علیه و آله در کربلا
عزاداری حضرت علی علیه السلام در کربلا
سوگواری حضرت فاطمه علیها السلام
عزاداری امام سجاد علیه السلام
عزاداری امام محمد باقر علیه السلام
عزاداری امام صادق علیه السلام
عزاداری امام موسی کاظم علیه السلام
عزاداری امام رضا علیه السلام
عزاداری امام زمان علیه السلام
عزاداری آدم پیامبر علیه السلام
«وقتی که آدم علیه السلام نظر به ساق عرش نمود و نامهای مقدس پنج تن آل عبا علیهم السلام را مشاهده کرد، جبرئیل به او آموخت که آن اسمهای مبارک را بر زبان بیاورد، پس چون عطر نام حسین علیه السلام در دهانش پیچید، اشکش جاری گردید و دلش شکست، سؤال کرد: ای جبرئیل چرا در وقت ذکر این اسم، قلب من میشکند و اشکم جاری میشود؟ پس جبرئیل مصیبت آن حضرت را بیان نمود و فرشتگان حاضر، با آدم شنیدند و گریستند».(1)
عزاداری نوح پیامبر علیه السلام
«چون کشتی نوح به گرداب کشتی اهل بیت علیهم السلام کربلا رسید، به تلاطم افتاد و نوح از غرق شدن ترسید. جبرئیل نازل شد و قضیه کربلا را بیان نمود. نوح و اصحاب کشتی گریستند و بر قاتلش لعن کردند».(2)
عزاداری موسی و خضر علیهما السلام
«زمانی که موسی با خضر در مجمعالبحرین ملاقات نمود، گفتوگو از
فضایل آل محمد صلی الله علیه و آله و مصیبتهای ایشان نمودند تا اینکه به قضیه امام حسین علیه السلام رسیدند، صدای ایشان به ناله و گریه بلند شد».(1)
عزاداری سلیمان علیه السلام
«چون بساط سلیمان با عزت و جاه، بر فراز مقتل سیدالشهدا علیه السلام رسید، باد آن بساط را در هم پیچانید و به سوی زمین آورد، سلیمان باد را بر این حرکت مؤاخذه نمود. باد گفت: یا نبیالله اینجا زمین شهادت سرور جهانیان است و مصائب آن غریب و بییاور را بیان کرد».(2)
عزاداری حضرت ابراهیم علیه السلام
«وقتی که ابراهیم مأمور به ذبح پسر شد، ذبح عظیمی جایگزین اسماعیل گردید. خطاب آمد: ای ابراهیم! جمعی که خود را از امت خاتم الانبیا صلی الله علیه و آله گمان میکنند، هر آینه فرزندش حسین علیه السلام را به ظلم و دشمنی مانند گوسفند خواهند کشت و به این عمل مستحق غضب و سخط من میشوند.
ابراهیم نالهای کرد و دلشکسته گریست. وحی رسید: ای ابراهیم مصیبت فرزندت را به غم و اندوه بر حسین علیه السلام جایگزین نمودم و درجات رفیعه اهل مصائب را برای تو واجب کردم و این است تفسیر: «وَ فَدَیْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ؛ قربانی بزرگی را جایگزین او کردیم». (صافات: 107)(3)
عزاداری اسماعیل علیه السلام
«وقتی اسماعیل گوسفندان خود را به شریعه فرات فرستاد، شبانش او را خبر
داد که گوسفندان چند روز است آب نمیآشامند. اسماعیل از خداوند سبب آن را سؤال نمود. خطاب آمد: از گوسفندان بپرس. سؤال کرد: شما را چه شده که آب نمیآشامید؟ به زبان فصیح گفتند: به ما خبر رسیده که حسین علیه السلام سبط محمد صلی الله علیه و آله در اینجا با لب تشنه کشته میشود، ما به جهت حزن بر او آب نمیآشامیم».(1)
عزاداری زکریا علیه السلام
زکریا علیه السلام از خداوند خواست که اسامی مقدس آل عبا علیهم السلام را به او تعلیم دهد. جبرئیل او را تعلیم داد. زکریا هر وقت آن اسما را ذکر میکرد، غبار اندوه و غمش برطرف میشد و چون به نام حسین علیه السلام میرسید، گریه راه گلویش را میگرفت و دلش میتپید. عرض کرد: خدایا! چرا وقتی نام آن چهار بزرگوار را ذکر مینمایم، از همّ و غصه میرهم و چون حسین علیه السلام را یاد میکنم، اشکم جاری میشود و دلم میسوزد؟ پس خداوند او را از ماجرای آن حضرت باخبر کرد.(2)
عزاداری عیسی علیه السلام
«چون عیسی بن مریم علیه السلام با حواریین به سرزمین کربلا گذشت، آهوان گریانی را دید. بر این منظره همگی گریستند. پس حضرت مسیح، کربلا و امام حسین علیه السلام را بر ایشان معرفی نمود و مدت طولانی گریست تا اینکه به صورت بر زمین افتاد و غش کرد».(3)
عزاداری بنیهاشم در ماتم سیدالشهدا علیه السلام
از امام صادق علیه السلام چنین روایت شده است: «پس از حادثه عاشورا، هیچ بانویی از بانوان بنیهاشم، سرمه نکشید و خضاب ننمود و از خانه هیچ یک از بنیهاشم دودی که نشانه پختن غذا باشد، بلند نشد تا آنکه ابن زیاد به هلاکت رسید. ما پس از فاجعه خونین عاشورا پیوسته اشک بر چشم داشتهایم».(1)
پیامبر صلی الله علیه و آله در کربلا
ام سلمه میگوید: «شب هنگامی رسول اکرم صلی الله علیه و آله از ما غایب شدند، چون بازگشتند چهره مضطرب و گردآلود داشتند؛ درحالیکه دستشان را مشت کرده بودند، پرسیدم: یا رسول الله! چرا اینگونه پریشان احوال هستید؟ فرمود: «مرا به نقطهای از عراق به نام کربلا بردند و در آنجا شهادتگاه فرزندم حسین علیه السلام و جمعی از فرزندان و اهل بیتم را به من نشان دادند. آنگاه حضرت مقداری از خاک کربلا به ام سلمه سپرده و فرمودند هرگاه تبدیل به خون شد، بدان که حسینم را شهید نمودهاند».(2)
عزاداری حضرت علی علیه السلام در کربلا
ابن عباس میگوید: «هنگام حرکت امیرالمؤمنین علیه السلام به سوی صفین من همراه آن حضرت بودم. وقتی در ساحل فرات و دشت نینوا پیاده شدیم، حضرت امیر علیه السلام به صدای رسا پرسید: «ابن عباس آیا این سرزمین را میشناسی؟» گفتم: نمیشناسم. فرمود: «اگر میدانستی اینجا کجاست تا
همانند من نمیگریستی، از آن نمیگذشتی.» این را گفت و آنقدر گریست که سیلاب اشکش از محاسن شریف بر سینه ریخت و ما نیز گریستیم...».(1)
سوگواری حضرت فاطمه علیها السلام
مجلس عزای سیدالشهدا علیه السلام از سوی مادرش فاطمه علیها السلام همه روزه در آسمانها بر پا میشود و در آن به شیوه مخصوصی بر او سوگواری میکنند. در این مجلس آسمانی، دخت گرامی پیامبر از فراز آسمانها بر شهادتگاه فرزندش نظاره میکند و در سوگ او به گونهای شیون مینماید که تمامی موجودات آسمانها و زمین و دریاها و فرشتگان سوگوار میگردند. آنگاه پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله او را آرامش میبخشد و او بر زائران و ارادتمندان و شیفتگان حسین علیه السلام دعا میکند.(2)
عزاداری امام سجاد علیه السلام
حزن امام سجاد علیه السلام بر آن حضرت به صورتی بود که دوران زندگی او، همراه با اشک بود. عمده اشک آن حضرت بر مصایب سیدالشهدا علیه السلام بود و آنچه بر عموها، برادران، عموزادهها، عمهها و خواهرانش گذشته بود تا آنجا که وقتی آب میآوردند تا حضرت میل کند، اشک مبارکشان جاری میشد و میفرمود: «چگونه بیاشامم، درحالیکه پسر پیامبر را تشنه کشتند؟»(3)و نیز میفرمود: «هرگاه شهادت اولاد فاطمه زهرا علیها السلام را به یاد میآورم، گریهام میگیرد».(4)
امام صادق علیه السلام به زراره فرمود: «جدم علی بن الحسین علیه السلام هرگاه حسین بن علی علیه السلام را به یاد میآورد، آنقدر اشک میریخت که محاسن شریفش پر از اشک میشد و بر گریه او حاضران گریه میکردند».(1)
عزاداری امام محمد باقر علیه السلام
امام باقر علیه السلام در روز عاشورا برای امام حسین علیه السلام مجلس عزا برپا میکرد و بر مصایب آن حضرت گریه میکرد. در یکی از مجالس عزا، در حضور امام باقر علیه السلام کمیت شعر میخواند. وقتی به اینجا رسید که «قتیل بالطف...»، امام باقر علیه السلام بسیار گریست و فرمود: «ای کمیت! اگر سرمایهای داشتیم، در پاداش این شعرت به تو میبخشیدیم، اما پاداش تو همان دعایی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره حسّان بن ثابت فرمود که همواره به جهت دفاع از ما اهل بیت علیهم السلام ، مورد تأیید روحالقدس خواهی بود».(2)
عزاداری امام صادق علیه السلام
امام صادق علیه السلام از ابوهارون خواست تا همان گونه که خودشان بر حسین علیه السلام سوگواری میکنند، در حضورش با مرثیهسرایی به سوگواری بپردازد. او نیز ضمن اشعاری حزنانگیز گفت:
امرر علی جدث الحسین
فقل لاعظمه الزکیه
بر شهادتگاه حسین علیه السلام گذر کن و به استخوانهای پاک و مطهرش بگو.
صدای گریه امام علیه السلام بلند شد و ابوهارون از ادامه مرثیه خودداری کرد. همین گونه تا شروع به مرثیه می کرد، سیلاب اشک امام صادق علیه السلام را امان
نمیداد تا سرانجام چنین ادامه داد:
یا مریم قومی واند بی مولاک
و علی الحسین فاسعدی ببکاک
ای مریم! ای بانوی بزرگ! به پاخیز و بر سرورت حسین علیه السلام نوحه سرایی کن و مرا با نثار اشک و گریه در سوگواری بر سالار خوبان همنوایی نما».
امام صادق علیه السلام خود به شدت گریست و خاندانش با شنیدن این جملات گریستند(1)و فریاد «یا ابتاه» فضای خانه را پر کرد. (2)
امام موسی کاظم علیه السلام میفرماید: «چون ماه محرم فرا میرسید، دیگر پدرم خندان نبود، بلکه اندوه از چهرهاش نمایان میشد و اشک بر گونهاش جاری بود، تا آنکه روز دهم محرم فرا میرسید. در این روز، مصیبت و اندوه امام به نهایت میرسید. پیوسته میگریست و میفرمود: امروز، روزی است که جدم حسین بن علی علیه السلام به شهادت رسید».(3)
عزاداری امام موسی کاظم علیه السلام
از امام رضا علیه السلام نقل شده است که فرمود: «چون ماه محرم فرا میرسید، کسی پدرم را خندان نمیدید و این وضع ادامه داشت تا روز عاشورا. در این روز، پدرم را اندوه و حزن و مصیبت فرا میگرفت و میگریست و میگفت: در چنین روزی حسین را ـ که درود خدا بر او باد ـ کشتند».(4)
عزاداری امام رضا علیه السلام
گریه امام رضا علیه السلام در حدی بود که فرمود: «همانا روز مصیبت امام
حسین علیه السلام ، پلک چشمان ما را مجروح نموده و اشک ما را جاری ساخته است».(1)
دعبل خدمت حضرت رضا علیه السلام رسید. آن حضرت درباره شعر و گریه بر سیدالشهدا علیه السلام کلماتی چند فرمود. از جمله اینکه: «ای دعبل! کسی که بر مصایب جدم حسین علیه السلام گریه کند، خداوند گناهان او را میآمرزد» آن گاه حضرت بین حاضران و خانواده خود پردهای زد تا بر مصایب امام حسین علیه السلام اشک بریزند.
سپس به دعبل فرمود: «برای امام حسین علیه السلام مرثیه بخوان که تا زندهای، تو ناصر و مادح ما هستی. تا قدرتداری از نصرت ما کوتاهی مکن.» دعبل در حالتی که اشک از چشمانش جاری بود، مرثیهای خواند و در آن هنگام صدای گریه امام رضا علیه السلام و اهلبیت علیهم السلام آن حضرت بلند شد.(2)
عزاداری امام زمان علیه السلام
بنا بر روایات، امام زمان علیه السلام در زمان غیبت و ظهور، بر شهادت جدّشان گریه میکند. آن حضرت خطاب به جد بزرگوارشان، سیدالشهدا علیه السلام میفرماید: «اگر روزگار مرا به تأخیر انداخت و دور ماندم از یاری تو و نبودم تا با دشمنان تو جنگ کنم و با بدخواهان تو پیکار نمایم، هم اکنون هر صبح و شام بر شما اشک میریزم و به جای اشک، در مصیبت شما خون از دیده میبارم و از دل پردرد بر این ماجرا آه حسرت میکشم».(3)
این آخرین یادگار خاندان عصمت و طهارت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است که در
مصیبت جد مظلومش میگوید: «اگر زمانه مرا به تأخیر انداخت و نبودم که جانم را فدایت و روحم را سپر بلایت کنم، شب و روز در عزای تو میگریم، به طوری که اشک چشمم به خون مبدل میگردد».(1)
1) بحارالانوار، ج 98، ص 238.
فصل دوم: محرم در اقوام ایرانی
عزاداری و بزرگداشت یاد و راه خامس آل عبا و دیگر یاران کاروان کربلا، از شعائر ارزشمند ایرانیان است. کشور ایران از قرنها پیش، برخلاف موانعی که از طرف کانونهای برگزاری مراسم عزاداری محرم لحاظ میشد، به خاندان نبوت علاقهمند بود. در همه شهرها و روستاها آیینهای عزاداری به فراخور فرهنگ و شیوههای مرسوم هر منطقه و استانی، متفاوت بوده و از دیرباز در قالب هیئتهای مذهبی و راهاندازی دستهها و تکیهها برگزار شده است.
با وجود گذشت بیش از یک هزار سال از مصیبت شهادت امام حسین علیه السلام و یاران وفادارش، نه تنها از عمق این حادثه کاسته نشده است، بلکه هرچه میگذرد، قلمروی عاشورا گستردهتر و آیینهای عزاداری باشکوه بیشتری برگزار میشود. البته در این میان برخی روشنفکران غربزده میخواستند ارادت ایمانی و قلبی ایرانیان را به دلیل ازدواج اباعبدالله با دختر آخرین پادشاه ایرانی (یزدگرد) نشان دهند که بیگمان همگان بر خرافه بودن این مدعا پی بردهاند. به دلیل آنکه بیشتر ایرانیان شیعهاند، محرم از مناسبتهای مهم ایرانیان به شمار میآید. در شهرهای ایران نیز برادران سنی، جداگانه برای سالار شهیدان عزاداری میکردهاند؛ به گونهای که با سوگواری
شیعیان همانندیهای بسیاری دارد. فراوانی متنهای معتبر تاریخی که دلالت روشن بر سوگواری سنیان در این سرزمین دارد، برترین گواه این مدعا به شمار میرود. امروزه روضهخوانی و مداحی نسبت به دیگر آیینهای مرسوم، همچون تعزیهخوانی، از توجه بیشتری برخوردار است.
در این بخش سعی شده است، گوشهای از آیینهای عزاداری شهرهای گوناگون ایران در سوگ سالار و سرور شهیدان بازگو شود.
پیشینه عزاداری در ایران
عزاداری برای حسین بن علی علیه السلام و خاندان و یاران او به شکلهای مختلفی در طول تاریخ اسلام برگزار میشد، اما این مراسم، آن هم در حدی گسترده به صورت سازمان یافته و با دستور و حمایت حکومت، از زمان آل بویه در بغداد آغاز گشت. ایرانیان از ابتدا اسلام را برگزیدند و بیش از اقوام و ملتهای دیگر به خاندان عصمت و طهارت علاقه نشان دادند. پس از واقعه عاشورا، همواره شیعیان با یاد امام حسین علیه السلام و مصائبی که بر آن حضرت و اهل بیتش وارد شد، مجالس سوگورای بر پا میکردند و در روزهای تاسوعا و عاشورا به سوگ مینشستند.
نخستین ایرانیانی که آشکارا مجالس عزاداری عاشورا را به پا کردند، قبیله بنی حمرا، از قبایل ایرانی تبار شیعی مذهب کوفه بودند که پس از واقعه کربلا و برای خونخواهی سید الشهدا به مختار پیوستند.(1)
ایرانیان به ویژه پس از شهادت امام رضا علیه السلام ، به عزاداری امام حسین علیه السلام اهتمام بیشتری ورزیدند و به طور مداوم به آن میپرداختند.(2)
پیدایش عزاداری رسمی و علنی برای امام حسین علیه السلام از زمان آل بویه شکل گرفت.(1)معزالدوله در سال ۳۵۲ه . ق دستور داد مردم در روز عاشورا گرد آیند و اظهار حزن کنند. (2)در این روز از مردم خواسته شد که با پوشیدن جامه سیاه، اندوه خود را نشان دهند.(3)در عاشورای سال 352ه . ق نیز گریه و ندبه برای امام حسین علیه السلام و نوحهخوانی و برپایی ماتم برای آن امام برگزار شد.(4)در این روز با آویختن پلاس (پارچههای کهنه و سیاه)، اعلام عزا کردند. در روز عاشورا، مردم و برخی علمای حنفی مانند خواجه علی غزنوی و امام نجم الدین بلعمانی حنفی، سفیانیان را لعن و دستار از سر باز میکردند، نوحه میخواندند و خاک بر سر میافشاندند.(5)
ایرانیان در سال 398ه . ق که روز عاشورا همزمان با عید مهرگان بود، مراسم عید را به تأخیر انداختند.(6)با گذشت تاریخ، هر چه حکومت آلبویه به پایان عمر خود نزدیک میشد و ضعف آن بیشتر میشد، نزاع میان شیعه و سنی نیز افزونتر میشد. بنابراین سلاطین آلبویه میکوشیدند به هر نحو ممکن برگزاری مراسم عاشورا و عید غدیر را که بانی آن بودند، لغو کنند، اما پافشاری شیعیان برای برگزاری مراسم عاشورا ادامه یافت تا اینکه در سال
1) أبو الفرج عبد الرحمان بن علی بن محمد ابن الجوزی، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمد عبد القادر عطا و مصطفی عبد القادر عطا، ج14، ص361.
2) کامل شیبی، تشیع و تصوف، ترجمه: قراگزلو، ص 43؛ علیاصغر فقیهی، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، ص 467؛ به نقل از: مراء الجنان، ج 3، ص 247.
3) ابن خلدون، العبر، ترجمه: عبد المحمد آیتی، ج2، ص358؛ الذهبی، شمسالدین محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق: عمر عبد السلام تدمری، ج26، ص 11.
4) المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، ج 7، ص 15.
5) ابوالمحاسن، النجوم الزاهرة، ج 4، ص 218.
6) ابن اثیر عزالدین ابی الحسن، الکامل فی التاریخ، ج 8، ص 326؛ ابیالفلاح عبدالحی ابن العماد الحنبلی، شذرات الذهب، ج3، ص130.
402ه . ق فخرالملک، وزیر سلطان بهاءالدوله، برگزاری مراسم عاشورا را آزاد اعلام کرد،(1)ولی بار دیگر خودش در سال 406ه . ق برگزاری مراسم عاشورا را منع کرد که اصرار شیعیان به برگزاری آن، باعث نزاع آنها با ساکنان محله بابالشعیر شد و شمار بسیاری در این نزاع کشته شدند.(2)
پادشاهان سلجوقی از دوستداران ائمه شیعه بودند. ملکشاه به همراه خواجه نظام در سال 479ه . ق به زیارت کاظمین، نجف و کربلا رفت. محمد بن عبدالله بلخی، پس از سخنرانی برای عالمان، مسئولان و طلاب نظامیه اهل سنت، روضه میخواند و از مظلومیتهای اهلبیت پیامبر یاد میکرد.(3)این رسم تا آغاز سلطنت طغرل سلجوقی در بغداد و شهرهای دیگر ایران وجود داشت.(4)در آغاز قرن هفتم، به این دلیل که محمد خوارزمشاه خواست علاءالملک ترمذی، از سادات حسینی خراسان را به عنوان خلیفه در برابر الناصر عباسی مطرح کند، تا حدود بسیاری نفوذ معنوی خلفای عباسی ـ که حامی مذهب سنّت بودند ـ کاهش یافت و سرانجام در نیمه دوم قرن هفتم در سال 656ه .ق با سقوط بغداد و حاکمیت ایلخانان در ایران و عراق، مذهب اهل سنت با بحران جدی روبهرو شد. ازاینرو، فرصت مناسبی برای توسعه تشیع و برگزاری شعائر و مراسم مذهبی آن فراهم گشت و با روی خوش نشان دادن غازانخان به شیعیان و رسمی شدن مذهب تشیع در مدت کوتاهی در زمان «اولجایتو»، مراسم عزاداری عمومیت یافت. مردم هرات، در نیمه دوم قرن نهم با فرا رسیدن ماه محرم به برگزاری مجالس سوگواری
برای امام حسین علیه السلام اهتمام میورزیدند و حتی شاهزادگان و امیران نیز به برگزاری مجالس عزا همت میگماشتند.(1)
با روی کار آمدن دولت صفویه و تبدیل مملکت به کشوری شیعی و مقتدر، سرودن شعر در مدح و رثای ائمه و شهدای کربلا برای شاعران افتخاری بس بزرگ به شمار میرفت که بر آینده آیین سوگواری محرم تأثیر فراوانی داشت؛ به گونهای که تظاهرات شکوهمند شیعیان در محرم هر سال، در نشر و اشاعه مذهب تشیّع در فلات قاره ایران، بسیار سودمند بود. در این زمان، ملا حسین کاشفی، کتاب روضه الشهدا را نگاشت و قوه محرکهای برای پیدایش مراسم محرم شد که از بطن آن، سبک تازهای از فعالیت به نام روضهخوانی پدید آمد که به نوعی دو قرن و نیم بعد، این سبک به منزله رشتهای در آمد که به وسیله آن، اشعار غنایی و متون و نمایشهای تعزیه به هم بافته شدند. (2)
از این زمان به بعد، تکیهها و حسینیهها و موقوفات مربوط به عزاداری امام حسین علیه السلام در ایران شکل گرفت و گزارشهای متعددی از اینگونه اجتماعات در دوره صفویه، به وسیله فرستادگان سیاسی اروپا، مبلغان، بازرگانان و سیاحان به ثبت رسید.(3)دولت مغولان و گورکانیان هند که از دولت صفویه اثر پذیرفته بودند، مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام را برپا میداشتند.(4)
1) معینالدین محمّد اسفزاری، روضات الجنّات فی وصاف مدینه هرات، به کوشش: محمّد اسحاق، مطبعه زرپاسری، ج 1، ص 269.
2) 14.کامل مصطفی شیبی، تشیع و تصوف، ترجمه: قراگزلو، صص325-327.
3) تعزیه هنر بومی پیشرو ایران، صص 10 – 11.
4) ر. ک: جان نورمن هالیستر، تشیع در هند، ترجمه: آزر میدخت و مشایخ فریدی، مراکز نشر دانشگاهی، 1373، صص 199 ـ202.
از عزاداری در دوره افشار و زند گزارشهای مهمی نقل شده است. بر اساس این گزارشها، شروع تعزیه خوانی مربوط به دوره کریم خان است. در عصر قاجار، خونآلود کردن سر و صورت با تیغ و قمه زدن به فرق سر به مراسم سینهزنی افزوده شد.(1)
این سیر تاریخی تا زمان قاجاریه همچنان ادامه یافت. در دوره رضاشاه پهلوی، با آنکه او با تظاهر شدید به حمایت از تشیع و علما و مظاهر تشیع و به راه انداختن دسته و همراهی با عزاداران توانسته بود حکومت را به دست بگیرد، ولی در نیمه دوم حکومتش به شدت با عزاداری مبارزه و آن را ممنوع اعلام کرد. در زمان پهلوی دوم، ممنوعیت عزاداری برداشته شد و مردم توانستند آزادانه عزاداری کنند.(2)
پس از سقوط سلطنت 57 ساله پهلوی و آغاز انقلاب اسلامی ایران، سوگواری سید الشهدا علیه السلام منزلت والایی یافت و یکی از اساسیترین پایههای مذهبی حکومت را شکل داد.
محرم در بین پارسها
زیر فصل ها
1- فارس
2- قزوین
3- قم
4- خراسان
5- خراسان جنوبی
6- خراسان شمالی
7- تهران
8 ـ اصفهان
9- سمنان
10- کرمان
11- گیلان
12- مازندران
13- مرکزی
14- هرمزگان
15- همدان
16- یزد
17- بوشهر
18- گلستان
1- فارس
زیر فصل ها
شیراز
شیراز
مردم شیراز از قدیم تاکنون به شعائر مذهبی به ویژه عزاداری امام حسین علیه السلام اشتیاق فراوانی داشتند. بنابراین، با فرارسیدن ماه محرم، حسینیهها و تکیهها و دیگر اماکنی که مرکز اقامه مجالس عزاداری است، به شیوه زیبایی با اشعار محتشم و سلامهای زیارت عاشورا، سیاهپوش میشوند. و از اول ماه محرم
مجالس روضهخوانی را آغاز میکنند.
دستههای عزاداری این شهر که بیشتر در قالب دستههای زنجیرزن و سینهزن هستند از شب اول ماه محرم آغاز گردیده و تا شب یازدهم حرکت آنها ادامه دارد. هر چه به شب عاشورا نزدیک میشود، بر شمار دستهها و عزاداران افزوده میشود. دستههای عزادار علاوه بر رفتن به برخی مجالس و مراکز عزاداری معروف شهر و دیدار با علمای معروف شیراز به سمت زیارت امامزادگان شیراز مانند احمد بن موسی معروف به شاه چراغ علیه السلام و سید امیر محمد عابد و سید علاءالدین حسین و ابن حمزه میروند و در صحن به عزاداری میپردازند.
از جمله مراسم زیبای این شهر میتوان به عزاداری اصناف و بازاریان، نیروهای انتظامی و بسیج و عزاداری هیئت کربلاییهای مقیم شیراز اشاره کرد. عزادارن در شام غریبان با سیاهپوشی و مالیدن گِل به سر، با پای برهنه و درحالیکه شمع روشنی در دست دارند و نوحهسرایی میکنند، به حرم احمد بن موسی علیه السلام میروند.
از دیگر آیینهای عزاداری این شهر تعزیهخوانی است که به شکل باشکوه و مفصلی اجرا میشود. همچنین مراسم سقایی در دوران پهلوی مدتی متروک مانده است، اما امروزه از گونههای مهم عزاداری این شهر به شمار میآید.(1)
2- قزوین
شیعیان قزوین با فرارسیدن ماه محرم تکیهها، مسجدها و حسینیهها را
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 2، صص 386-411.
سیاهپوش و هیئتهای مذهبی استان قزوین نیز برای تجلیل از سیدالشهدا و مقام ممتاز علمدار کربلا حضرت ابوالفضل علیه السلام علامتی، تهیه و به هنگام عزاداری علامت و چهل چراغ را پیشاپیش هیئت حمل میکنند. شهر قزوین بیش از پنجاه هیئت دارد که از شب اول محرم به ویژه در شب ششم مراسم عزاداری خود را به شکل باشکوهی آغاز میکنند.
این هیئتهای عزاداری در شب هفتم به سمت امامزاده علی علیه السلام و شب هشتم به طرف امامزاده محمد علیه السلام و شب نهم و دهم به طرف امامزاده حسین علیه السلام حرکت میکنند و به عزاداری و عرض تسلیت میپردازند. در روز عاشوار نیز این هیئتها به طور دسته جمعی در جایی جمع میشوند و به همراه جمعیت فراوانی حرکت میکنند. نخست به چند مجلس شهر میروند. سپس به سمت امامزاده حسین علیه السلام به راه میافتند و عزاداری میکنند. بستن روی علامت، عزاداری و حضور دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در کوچه و خیابانها و اجتماع آنان در زیارتگاه امامزاده حسین علیه السلام از برنامههای هیئتهای مذهبی در دهه اول محرم است. در شب یازدهم نیز مراسمی به عنوان شام غریبان را اجرا میکنند و پس از آن عزاداری را خاتمه میدهند.(1)
3- قم
شهر مقدس قم از شهرهایی است که مردم آیینهای عزاداری محرم را با عشق و سوز برگزار میکنند و همواره کوشیدهاند با بهرهگیری از همه ظرفیتهای فرهنگی، این آیینها را پرشورتر از همیشه برپا کنند.
مردم قم در زمان حیات ائمه اطهار علیهم السلام نیز بخشی از مایملک خویش را
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 2، ص 166.
وقف ائمه میکردند و هر سال خمس اموال خود را برای امامان علیهم السلام میفرستادند.(1)
استان قم از روزگاران قدیم در پرتوی بارگاه حضرت معصومه علیها السلام و حضور علما و مراکز علمیه کانون و الگویی از مراسم و آیینهای مذهبی بوده و در ایام خاص از جمله عاشورا شاهد حضور مردم از نقاط گوناگون ایران و جهان به شمار آمده است.
با گذشت چهارده قرن از واقعه جانسوز کربلا و شهادت امام حسین علیه السلام و یاران وفادارش، نه تنها از اهمیت و جایگاه این واقعه کاسته نشده است، بلکه هرچه میگذرد، قلمرو عاشورا گستردهتر و آیینهای عزاداری با شور و درک بیشتری برگزار میشود.
در عزاداریهای عاشورا و تاسوعا، مردم قم، مانند برخی شهرها از نمادهایی مانند علم، کتل و گهواره به یاد حضرت اصغر علیه السلام ، کودک شیرخوار کربلا، بهره میبرند که این نمادها در شکلگیری فضای اندوه به عزاداریها نقش مؤثری دارد. سنج، طبل و بوق هر سه از سازهای تشکیل دهنده همنوازی در آیین عزاداری ایام محرم در استان قم است که سابقهای طولانی دارد.
شمار دستهها و هیئتهای مذهبی قم که با آغاز ماه محرم به اوج فعالیت خود میرسند، بسیار است.
این دستهها در روزهای خاص به نوبت از مکان استقرار هیئتها، حرکت خویش را آغاز میکنند و برای عرض تسلیت به حرم مطهر حضرت معصومه علیها السلام میروند. در باور مردم استان قم، توسل برای شفای بیماران
1) علی اصغر فقیهی، تاریخ مذهبی قم، قم، اسماعیلیان، 1350، ص 80.
جایگاه ویژهای دارد. ازاینرو، بارها دیده شده، بیمارانی از شهرهای گوناگون و حتی کشورهای دیگر نیز در مسیر دستههای عزاداری نشسته و از شهیدان کربلا طلب شفا و حاجت کردهاند.
شبیهخوانی از جمله آیینهایی است که معمولاً در روز عاشورا و در شهر و حتی در روستاها و شهرهای مجاور استان، مانند کهک، دستجرد و سلفچگان انجام میگیرد و در قالب این هنر آیینی، صحنههای روز عاشورا بازسازی و ترسیم میشود.
پخش نذورات از جمله نان فتیر، شربت، شیر داغ و حلوا در امامزادهها و در مسیر حرکت دستههای عزادار مرسوم است و حتی در این مکانها، مردم گوسفند، قربانی و گوشت آن را میان عزاداران توزیع میکنند.
در شهر قم نوحه از استقبال بینظیر عمومی بهرهمند است و سینهزنی عمومیترین نوع عزاداری است .
همچنین سخنرانی علما و روحانیون درباره فلسفه قیام عاشورا به عنوان یکی دیگر از آداب عاشورا در بیشتر مسجدها و حسینیهها، در شهر و روستا معمول و مرسوم است. پس از مراسم سخنرانی، مداحان اهل بیت به مرثیه سرایی میپردازند و عزاداران سینهزنی باشکوهی را به نمایش میگذارند.
برگزاری مراسم «مشعلگردانی» در این شهر به ویژه در روستای خورآباد بسیار باشکوه است. در مراسم مشعلگردانی روستای خورآباد، مشعلی به شکل استوانهای در شب نهم برافروخته میشود که از بیست تسمه آهنی تشکیل شده که بعضی از آنها بلندتر است و پایه مشعل فلزی و حدود دو متر ارتفاع دارد.
شبیهگردانی، تعزیهخوانی، آتشزدن نمادین خیمهها، راهاندازی
کاروانهای سبزپوش و سرخپوش از دیگر آیینهای سوگواری شهادت سالار شهیدان در روز عاشورا در این استان است. در مراسم تعزیهخوانی این شهر که از جمله آیینهای پر طرفدار است، هنرمندان تعزیه را نوعی هنرنمایی برای تثبیت و تجلی نهضت حسینی و قیام عاشورا میدانند و معتقدند، جلوههایی از جنبش کربلا در تعزیه ناب و اصیل متجلی میشود.
سنگابخانه با کارکردی شبیه به سقاخانه از دیگر رسوم معمول در قم و ایام عزاداری محرم بوده است. سنگاب، کاسه بزرگ سنگی است که در معابر، بازار، خانهها، مکانهای عمومی و به ویژه بناهای مذهبی، برای رفع عطش مردم قرار میگرفته وکارکردی شبیه به سقاخانه داشته است. معروفترین و با سابقهترین سنگابخانه که در ایام محرم در این شهر مذهبی برپا میشد، سنگابخانه مرحوم میرزا محمد فخیمی بوده است که در سال 1300 بنا شد و سی سال دوام آورد. این سنگاب خانه را ابتدا در جنب حرم مطهر، مقابل میدان آستانه، سپس در گذرخان برقرار کردند. سقاها به وسیله مشک از آب انبار سرداب و دیگر جاها، آب آشامیدنی برای مردم عزادار و دسته ها تهیه میکردند و در سنگاب می ریختند. سنگابخانهها، تزییناتی از قبیل چراغهای الوان، کتیبه، عکس و شمایل داشت و بیشتر هیئت های عزادار، در برابر این محل به عزاداری و شبیهخوانی میپرداختند.
طبلزنی در سپیدهدم روز عاشورا برای توجه مردم و برپایی دستههای عزاداری از آیینهای خاص در قم بوده است که روحانیون و علما نیز در این روز آدابی خاص به جا میآورند.
در غروب روز عاشوار، مراسم باشکوهی به عنوان شامغریبان برگزار میشود که اجرای تعزیه، تشکیل هیئتهای عزاداری، سینهزنی و زنجیرزنی،
حرکت شتران با کجاوه به عنوان نمادی از کاروان کربلا و اسرا، نخل گردانی، اطعام و نذری دادن از جمله سنتهای مرسوم این شب است. در این میان، عزاداری شام غریبان هیئت کربلاییهای قم و مراسم مشعلگردانی آنان بسیار بینظیر است.
در زمان آیتالله العظمی حائری، روحانیان با سر و پای برهنه، تربت به پیشانی میمالیدند و برخی درحالیکه عمامهها را شوریده میبستند، در قالب هیئت و دسته از مدرسه رضویه به حرکت در میآمدند. در زمان آیتالله العظمی بروجردی نیز حرکت این هیئت از مدرسه فیضیه، آغاز و به حرم مطهر ختم میشد.
روز سیزدهم محرم؛ یعنی سوم عاشورا، در تکیههای مهم شهر، گروهی عزادار با لباس عربی، بیل و کلنگ و کوزه کوچکی بر دوش میگرفتند و به تقلید از طایفه بنی اسد، برای دفن هفتاد و دو تن شهید کربلا، در بیرون شهر، نزدیک خاکفرج به مصلی میرسیدند، نوحه میخواندند و مردم بر سر و سینه میزدند. مراسم عزاداری مردم قم با آیین و آداب خاصی برگزار میشود که تشریح آن در این پژوهش نمیگنجد. بنابراین، عزیزان را به کتابهای مرتبط با این موضوع ارجاع میدهیم.(1)
4- خراسان
مردم خراسان با برگزاری مراسم عزاداری به بزرگداشت محرم میپردازند. در ماه محرم، تمام شهرهای خراسان سیاهپوش میشوند و در عزای زید بن علی و یحیی فرزند زید، سوگواری میکنند.(2)آنگاه که از شدت اختناق و وحشت
حاکمان اموی کاسته شد، مردم احساس امنیت کردند و هفت شبانه روز در مناطق دور و نزدیک برای یحیی سوگواری کردند و از شدت تأثر، در عزای وی جامههای سیاه پوشیدند.(1)سالی که یحیی شهید شد، هر نوزادی که در خراسان و اطراف آن به دنیا میآمد، نامش را یحیی یا زید میگذاشتند. (2)پوشیدن لباسهای سیاه در مصیبتها، از سیاهپوشی خراسانیان در عزای یحیی آغاز شده و تاکنون به یادگار مانده است. اینگونه حرکت، در شهرهای خراسان، بیانگر همدردی مشترک شیعه و سنی در عزاداری زید بوده است.
4- الف. مشهد
مشهد مقدس به دلیل اینکه حرم حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام در آن قرار دارد، از جمله شهرهای مذهبی ایران به شمار میرود و مراسم عزاداری در آن به شکل باشکوهی برگزار میشود. معمولاً مخارج این مجالس از طریق موقوفات و نذورات مردم تأمین میشود.
شمار دستهها و هیئتهای عزاداری این شهر بسیار است و بیش از پانصد هیئت به صورت رسمی در ماه محرم فعالیت دارند. دستههای عزاداری به نوبت و در روزهای خاصی از مکان استقرار هر هیئت با اجرای مراسم سینهزنی و زنجیرزنی و حمل توغ و علم به طرف حرم مطهر امام رضا علیه السلام حرکت میکنند.
روضهخوانی در خانه اعاظم علما، از جمله آیتالله بجنوردی قدس سره ، آیتالله اردبیلی قدس سره ، آیتالله طباطبایی قمی قدس سره ، آیتالله کفایی قدس سره ، آیتالله فقیه سبزواری قدس سره ، آیتالله شیرازی قدس سره ، و همچنین دیگر عالمان حوزه علوم دینی،
جزو مراسم شهر مشهد است.
مراسم سقایی در مشهد در ماه محرم به شکل مفصل و باشکوهی برگزار میشود. شبیهخوانی نیز از جمله مراسمی است که قدمت دیرینهای در این شهر دارد. عمدتاً مراسم عزاداری مردم مشهد تا اربعین اباعبدالله و در بیشتر مواقع تا بیست و هشتم صفر ادامه مییابد.(1)
4- ب. نیشابور
نیشابور از شهرهای استان خراسان است که مراسم عزاداری ماه محرم در آن برگزار میشود. در این شهر سنیان به همراه شیعیان این شهر در عزای فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله سر برهنه میکنند، خاک بر سر و صورت میپاشند و نوحه سر میدهند.
افزون بر شکلهای عمومی عزاداری، شکل سخنرانی و مدیحهسرایی نیز میان آنان رواج دارد. اینگونه سوگواری را باید ابتکار واعظ سبزواری شمرد که سالها در خراسان بزرگ، میان سنیان و شیعیان، معارف اهل بیت علیهم السلام و مصیبت خاندان پیامبر را ترویج میکرد. وی شاگردان برجسته و صاحب نفسی در این فن تربیت کرد تا شیوه وعظ و مدیحه سرایی به دیگر گونههای عزاداری افزوده و برای همیشه میان اهلسنت ماندگار شود. محمود واصفی، یکی از شاگردان وی بود که افزون بر تألیف، از فن خطابه و مدیحهسرایی هم بهره کامل برد. امروز شیعیان، خطیبان و مداحان امام حسین علیه السلام را برای تشویق بهتر و بیشتر برای ادامه و کیفیت برتر کارشان، با هدایایی در پایان مراسم عزاداری بدرقه میکنند. (2)
5- خراسان جنوبی
شهرستان بیرجند مرکز خراسان جنوبی، با فرارسیدن ماه محرم با نصب پرچمهای سیاه و علمهای مخصوص عزاداری در مسجدها، حسینیهها و تکیهها، به عزاداری میپردازند.
سخنرانی درباره فلسفه قیام عاشورا در بیشتر مسجدها و حسینیههای شهر و روستاهای بیرجند، سینهزنی، زنجیرزنی، روضهخوانی، علم بندان، علمگردانی، نخلبندی، نخلگردانی، مشعلگردانی و تعزیهخوانی، ازشیوههای مراسم عزاداری ماه محرم در بیرجند است.
برگزاری مراسم «مشعلگردانی» در روستای خور و برکوه و مراسم «سنگزنی» در روستای درخش بیرجند، مراسم شبیهگردانی، تعزیهخوانی، آتش زدن نمادین خیمهها، راهاندازی کاروانهای سبزپوش و سرخ پوش، از دیگر آیینهای سوگواری شهادت سالار شهیدان در روز عاشورا در این شهرستان است.
در مراسم مشعلگردانی روستای خور، مشعل به شکل استوانهای است که از بیست تسمه آهنی تشکیل شده که بعضی از آنها بلندتر است و پایه مشعل فلزی و حدود دو متر ارتفاع دارد. این مشعل را در شب نهم محرم روشن میکنند. در مراسم «سنگزنی» روستای درخش، سنگ عبارت از دو تکه چوب استوانهای هشت سانتیمتری است که نخی از آن عبور میکند و در پشت دست قرار میگیرد. این روستا هشت نفر سنگ زن دارد که از شب پنجم محرم این کار را همراه هیئت با آهنگ نوحه سینهزنی یا زنجیرزنی انجام میدهند یا نوحه جداگانه میخوانند. مردم معتقدند، سنگزنی به نشانه سنگی است که کفار به دندان رسول خدا صلی الله علیه و آله زدهاند.
برپایی خیمه نیز یادآور خیمههای امام حسین علیه السلام در کربلاست. اطعام دادن و نذری دادن در ماه محرم، به ویژه در شبهای تاسوعا و عاشورا به عزاداران حسینی، یکی دیگر از رسوم این استان به شمار میرود. (1)
6- خراسان شمالی
بجنورد، مرکز استان خراسان شمالی است که با آغاز ماه محرم تا پایان ماه صفر در این شهر و استان، آیینهای ویژه عاشورا و محرم برگزار میشود. در بجنورد و دیگر شهرهای استان، قوم های متفاوتی در کنار هم زندگی میکنند که امروزه به صلح و دوستی و با ازدواجهای فراقومی، فرهنگهای مختلطی را پدید آوردهاند. به همین دلیل، رسوم و مناسک آیینی و مذهبی اینان با همه تفاوتها در هم گره خورده و تمیز آنها سخت است.
در شهر بجنورد، با آغاز ماه محرم، تکیهها، حسینیهها، مسجدها، مدرسهها، خانههای قدیمی و بزرگ، با پوشش خاص محرم آذین میشوند. همه هیئتها با زدن چند پرچم و علم کردن چند نشانه و گذاشتن علم و کتل مقابل هر یک از این تکیهها و حسینیهها، رسماً اعلام میکنند مردم در این روزها و شبها سوگوارند و مشتاقانه دور هم گرد میآیند تا در رثا و اندوه شهادت امام حسین علیه السلام و یارانش در واقعه تلخ و جانکاه سال 61 هجری قمری، شرکت کنند. به گونهای تمام این نشانهها و بر سر و سینه کوفتن ها، آه و ناله کردنها، نه برای ریا و تظاهر مسلمانی که به حق یادآوری قیامی بزرگ و بادوام در طول تاریخ بشر بوده است. آن زمان ها مردم بر سادگی مراسم و جلوه ظاهری آیین و مراسم خود تأکید بیشتری داشتند.
1) نک: احمد و غلامحسین شعیبی، مردم نگاری مراسم عزاداری ماه محرم در شهرستان بیرجند، (تلخیص از کل کتاب).
با آغاز محرم، صبحها در خانهها، بانوان مراسم روضهخوانی برگزار میکنند. در طول سال، این روضهخوانیها هر از گاهی در خانهها با حضور مداحان خوشصدا برگزار میشود، اما در ایام محرم، به ویژه در دهه اول با تأکید بیشتری بانوان در برگزاری چنین مراسمی میکوشند. همه جمع میشوند تا به مدت ده روز در غم زنان اهل بیت امام حسین علیهم السلام گریه کنند و به عزاداری و سوگ بپردازند. پذیرایی در مجلس بسیار مختصر، با نوشیدن چای برگزار میشود. در این محافل کودکان نیز در کنار مادران خود حضور مییابند.
شبها نیز مردم در حسینیههای ثابت و سیار به عزاداری میپردازند. اشعار و نوحههایی در سوگواری امام شهیدان و یاران بزرگوارش خوانده میشود و مردم آرام بر سینه میکوبند و گاهی نیز با ضرباهنگی تند، مراسم زنجیرزنی برگزار میشود. پایانبخش مراسم هم سخنرانی، مناقبخوانی و روضهخوانی است. در بعضی از این شبها نیز تکیهها و حسینیهها، میزبان دیگر هیئتهای سوگوارند که در محلههای دیگر مشغول عزاداری هستند. این دعوتها از سوی صاحبان هیئتها انجام میشود و هدف نیز نزدیک شدن مردم شهر و همدلی آنان در میثاقی است که با اهل بیت رسولالله علیهم السلام دارند. همه چیز آرام و آرمانی و خودجوش شکل میگیرد و در پس آن، عشق و همدلی و وحدت عاشقان، روی میدهد.
حلیم، غذای ویژه ماه محرم و صفر در مراسم سوگواری امام حسین علیه السلام است. تعزیهخوانی، پردهخوانی و شمایلگردانی در کنار حرم معصومزاده بجنورد نیز از دیگر مراسم عزاداری مردم این دیار است. امروز گروههای مستقر در شهر بجنورد و شهرهای دیگر خراسان شمالی، همواره در طول
سال و به ویژه در ایام محرم در اجرای تعزیه میکوشند. علاوه بر معصومزاده بجنورد، در زیارتگاه روستای زیارت و اللهآباد شیروان و کلاته سیاهدشت فاروج هم میتوان تعزیههای خوبی دید.
مردم در روز نهم و دهم عاشورا، به خیابانهای اصلی شهر میآیند و از چند نقطه در قالب هیئتهای عزاداری، با علم و کتل، بیرق و نشانههای سوگ، اسبهای مزین به نام ذوالجناح (اسب امام حسین علیه السلام )، گهواره (خاص حضرت علی اصغر)، خیمه (خاص خانواده امام)، مشک (نشانه تشنگی یاران)، لباسهای کفنپوش آغشته به خون سرخ (به یاد شهدای کربلا)، سربندهای مزین به نام یا حسین علیه السلام ، حسین مظلوم، قمر بنیهاشم، یا عباس علیه السلام ، ابوالفضل العباس علیه السلام ، علیاصغر علیه السلام ، علی اکبر علیه السلام ، یا زینب علیها السلام (خاص بانوان)، چفیه و پای برهنه، حرکت میکنند.
این دستهها و هیئتها رفته رفته چون رودهای به هم پیوسته، به شکل دریای بزرگی میشوند. همه در اندوه امام حسین علیه السلام و یارانش نوحه و شعر میخوانند، و آرام بر سر و سینه میکوبند. برخی نیز با زنجیر بر پشت میزنند. هدف آنان نشان دادن اندوه است و از خودنمایی پرهیز میکنند. همه با رعایت ادب و همان حس همدلی و اندوه فقط حرکت میکنند. همه گروهها تا معصومزاده، بارگاه یکی از برادران امام رضا علیه السلام پیش میروند که در بخش شمالی شهر به خاک سپرده شده است.پس از زیارت و اوج گرفتن پراکنده میشوند تا به دیدن دیگر دستهها بروند. بعد از آتش زدن خیمهها و پاشاندن خاک و کاه و گلاب بر سرها و اقامه نماز ظهر عاشورا، برخی دستهها با همان نظم به سمت حسینیه باز میگردند. برخی گروهها افزون بر نوحههای فارسی که بیشتر اشعار محتشم کاشانی و امیری فیروزکوهی است،
اشعار جعفرقلی شاعر کرمانج را میخوانند. گروههایی نیز به زبان ترکی نوحه میخوانند.
دیدنیترین بخش عزاداری، مربوط به ظهر عاشورا است؛ هنگامی که همه در صفوف به هم پیوسته نماز ظهر عاشورا را میخوانند و با نماز با امام دلهایشان پیمان میبندند. بدین معنی که هنوز هم کسانی هستند که به او اقتدا کنند که دیگر واقعه کربلا تکرار نشود. (1)
7- تهران
در ماه محرم، عشق تهرانیها نسبت به اهل بیت به اوج خود میرسد. هزاران دسته عزاداری شکل میگیرد و شهر یکپارچه سیاه پوش میشود. خیابانها پر از پرچمهای سرخ و سبز و سیاه است. عزاداریها، از اول محرم آغاز میشود و آخر ماه صفر، پایان مییابد. در این مجالس، مداحان و خطبا با بیان احکام و معارف اسلامی، سبب بقای دین و هدایت جامعه و استمرار نام پیامبر و آل محمد علیهم السلام میشوند. چنین مجالسی با این امتیازهای مثبت، از قرن چهارم در دوران حکومت آل بویه، به تدریج شکل گرفت. در قرن دهم کاملتر و در زمان قاجاریه هم مجالس توسعه یافت و تکیههای بسیاری برپا شد که سرآمد آن تکیه دولت بود. مجموع دیگر حسینیههای تهران را در زمان ناصرالدین شاه ۵۴ باب نوشتهاند.
در زمان پهلوی اول، با عزاداری حسینی علیه السلام به شدت مبارزه شد و همه تکیهها و هیئتها تعطیل شدند. رونق جلسات مذهبی و هیئتهای عزاداری از دهه بیست، در زمان پهلوی دوم، با برچیده شدن دیکتاتوری رضاخانی گسترده شد.
1) www. andisheh-max.ibsblog.ir
محرمهای تهران، حال و هوا ویژهای دارد. تاریخچه عزاداریهای حسینی در تهران،دارای قدمتی دیرینه و شکل و شمایل خاصی است. بهویژه آنکه حضور اقوام و گروههای گوناگون ایرانی در پایتخت ایران و عزاداریهای سنتی خاص آنان، مانند خوزستانیها، آذریها، شمالیها، کردها و لرها، شرایطی را فراهم میآورد تا شاهد تنوع سبکهای عزاداری و ریتمهای نوحهخوانی باشیم.
تهران با بیش از دوازده هزار مسجد، حسینیه و تکیه، هر سال شاهد عزاداریهای عظیم عاشورایی است که در جهان تشیع کمنظیر است. به دست آوردن آمار دقیق آنها بسیار مشکل و ناممکن است. ازاینرو میتوان گفت ماه محرم در تهران بسیار باشکوه است.
یکی از مراسم عمده این شهر، عزای طویریج و آتش زدن خیام به وسیله هیئت کربلاییهای مقیم تهران است. این هیئت هر سال مراسم آتش زدن خیام تشبیهی امام حسین علیه السلام را به نمایش میگذارد که صبح روز عاشورا 25 خیمه بزرگ و کوچک از سبزه میدان تا چهار راه گلوبندک تهران نصب میکنند و خیمه دارالحرب امام حسین علیه السلام را که از همه بزرگتر است، در وسط میدان ارگ نصب میکنند. پس از نماز ظهر و عصر جمعیت بسیاری از معاودین عراقی مقیم تهران، به نام موکب عزای طویریج، درحالیکه یک عده سرباز نمادین و پیاده و قرمزپوش به همراه آنان است و عمودهای آتش را به دست دارند، با سر دادن فریاد یا حسین علیه السلام خیمهها به آتش کشیده میشود. در پایان مراسم عزاداری، مردم با غذای آماده شده از نذورات اطعام میشوند.(1)
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 20، ص 239.
جامعه زرتشتیان یکی از اقلیتهای رسمی کشور است که بیشتر در تهران سکونت دارند. آنان امام حسین علیه السلام را داماد خودشان میدانند و زرتشتیان به این امر افتخار میکنند. ازاینرو، روز عاشورا هم غالباً نذری میپزند و در هر جا که ساکن باشند، بین مردم آن منطقه پخش میکنند.
7- الف. ری
شهر ری که همجوار پایتخت است، حدود 120 هیئت عزادار دارد که عمده فعالیت آنها در ماه محرم است. اهالی این شهر همگی از شیعیان دوازده امامی هستند که با فرا رسیدن ماه محرم، حسینیهها، تکیهها و مسجدها شهر و بسیاری از خانهها را برای تجدید اقامه عزاداری امام حسین علیه السلام سیاهپوش و تکیهبندی میکنند. بیشتر مراسم روضهخوانی در شبها برگزار میشود و تا پایان صفر ادامه مییابد.
دستههای عزادار این شهر از شب پنجم به صورت منظم از تکیهها شروع به حرکت، و با زنجیرزنی و سینهزنی در صحن مطهر عبدالعظیم علیه السلام گرد هم میآیند و عزاداری میکنند. دستهها و تکیههای معروف این شهر عبارتند از: عزاداران خدمه آستانه حضرت عبدالعظیم علیه السلام ، عزاداران حوزه علمیه حضرت عبدالعظیم علیه السلام و عزاداران علمای انثی عشری شهر ری و تکیههای معروف بازار.
یکی از سنتهای دیرینه عزاداری مردم ری این است که در شام غریبان امام حسین علیه السلام پس از اقامه نماز مغرب، خادمان حرم حضرت عبدالعظیم علیه السلام ، شالی سیاه به گردن میاندازند و درحالیکه پایشان برهنه است، چراغهای لاله را روشن میکنند و خطیب آستانه با حزن و اندوه اشعاری را با آواز بلند میخواند. خادمان نیز بر سر زنان با او همصدا و همآواز میشوند. در نهایت،
پرچمدار حرم به سوی بازار حرکت میکند و عزاداران به دنبال او راهی بازار میشوند و بعد از همراه شدن کسبه بازار به حرم باز میگردند و عزاداری میکنند.
از سنتهای دیرینه شهر ری در بزرگداشت عزاداری محرم تعزیه است. این سنت افزون بر نیم قرن است که در این شهر پابرجاست و هر سال، باشکوهتر از گذشته برگزار میشود. همچنین اهلسنت این شهر نیز، افزون بر مسجدها در دیگر مکانهای عمومی مانند کاروان سرای بزرگ به همراه شیعیان، مراسم سوگواری امام حسین علیه السلام را برپا میکنند.(1)
8 ـ اصفهان
اصفهان از شهرهای معروف ایران است که علاوه بر شیعیان، اقلیتهای مذهبی بسیاری در آنجا زندگی میکنند.
با آغاز ماه محرم، همه مسجدها، تکیهها، هیئتهای مذهبی، به نشانه فرا رسیدن ماه محرم سیاه پوش میشوند و پردههای بزرگی را که روی آن وقایع کربلا چاپ شده است، آویزان میکنند.
مردم اصفهان از قدیم به برگزاری مجالس روضهخوانی علاقه فراوانی داشتهاند. ازاینرو، گرایش به آن را سبب خیر و برکت دنیوی و اخروی میدانند. این مراسم علاوه بر مسجدها و تکیهها در خانههای علما و روحانیون این شهر و حتی خانههای شخصی بر پا میشود.
دستههای عزاداری این شهر به شکل وسیعی در همه محلهها حضور دارند که در ماه محرم عزاداری گستردهای را به نمایش میگذارند. بیشتر
1) عزاداری سنتی شیعیان، صص 306-310؛ عبدالجلیل رازی قزوینی، کتاب النقص، ص372.
دستهها در دهه اول محرم حرکت میکنند و یا به حسینیهها و زیارت امامزادهها و قبور علمای بزرگ، از جمله ملا محمدباقر مجلسی و سید محمدباقر شفتی به خانه علمای معروف و محترم شهر میروند و در آنجا مجلس روضه و سینهزنی و زنجیرزنی را برپا میکنند.
تعزیه و شبیهخوانی نیز به طور مفصل، به طور ثابت و سیار در این شهر رواج دارد. گونهای از عزاداری موسوم به طویریج(1)نیز به وسیله کربلاییهای مقیم اصفهان در روز عاشوار اجرا میشود که جلوه باشکوهی دارد.
علمای اصفهان و طلاب حوزه علمیه این شهر، در ماه محرم در مراسم حضور چشمگیری دارند و بیشتر مراسم را هدایت و سرپرستی میکنند. بیشتر مراسم تا اربعین سالار شهیدان ادامه دارد و اقلیتهای مذهبی، مانند سنیان اصفهان، همانند شیعیان در برخی مکانها به آن پایبنداند. (2)
8- الف. کاشان
مردم کاشان پیش از آغاز محرم با برپایی مجالس عزاداری به استقبال ماه محرم میروند. گواه بر این آمادگی نصب پرچمهای مشکی، سبز و قرمز در تکیهها و هیئتهای گوناگون از نیمه دوم ذیالحجه تا پایان ماه صفر است.
اوج برپایی این مجالس از شب نخست تا شب شانزدهم محرم است که به «شب شش امام حسین علیه السلام » معروف است. این مراسم یکی از رسمهای دیرین در این شهر است که هر شب از ماه محرم به نام هیئت خاصی است. در واقع آن هیئت میکوشد اوج توان خود را در عزاداری در آن شب به نمایش بگذارد و بیشتر مردم در آن هیئت حضور مییابند. برای نمونه، شب
چهارم و دهم برای هیئت علیاصغر علیه السلام ، شب پنجم و نهم محرم متعلق به هیئت ابوالفضل علیه السلام و شب ششم به نام هیئت علیاکبر علیه السلام است. و در واقع، آن هیئت میکوشد هم و غم خود را در طول سال برای عزاداری باشکوه در آن شب بهکار بگیرد.
از دیگر رسوم عزاداری در کاشان، حرکت هیئتهای گوناگون از مرکز هیئت تا بازار و برپایی مراسم عزاداری در این مکان است. ورود دستهها به بازار از دو مسیر صورت میگیرد.(1)معمولاً رسم بر این است که هر هیئت در شب پیش از روز بازار خود، با برپایی مراسم عزاداری از شماری از هیئتها دعوت میکند تا در این محفل و مراسم روز بازار شرکت کنند و به مراسمشان رونق بخشند و آن هیئتها نیز در قالب دستههایی به کمک هیئت کمکخواه میروند و همنوا و هماهنگ میشوند و در پایان مراسم شب و نیز مراسم عزاداری روز بازار، با نذورات مردم از عزاداران پذیرایی میشود. گروهی از دستههای عزادار، نمادها و نشانههایی را در اختیار دارند که بیشتر به آن ها شناخته میشوند. علم، کتل، توغ، جریده یا جریته، شش گوشه، نهر علقمه، شط فرات و نخل، جزو نمادهایی هستند که در پیشاپیش هیئتهای عزادار حرکت میکنند.
نخستین دسته عزاداری که به بازار میرود، دستهای به نام «چاووش عزا» است که در آخرین روز ذیالحجه، یک روز پیش از آغاز ماه محرم به بازار شهر میآید و مردم را از فرا رسیدن ماه محرم، آگاه و نیز بازار را برای استقبال از هیئتها و دستههای عزادار آماده میکنند که این دسته عزا مربوط به محله پشت مشهد کاشان است که از سمت بازار مسگرها وارد میشوند و
1) علیاصغر شاطری، واژه نامه محرم کاشان، تهران، چ 1، 1383.
در تیمچه امینالدوله مراسم خود را ختم میکنند.(1)
سقاها گروه دیگری از عزاداران هستند. این گروه در قالب چهار دسته هستند. در طول دهه نخست ماه محرم با بستن لنگی به کمر و انداختن مشک سقایی بر دوش و جامهای فلزی در دست، در بازار شهر میان عزاداران ظاهر میشوند و به سقایی میپردازند. تشرف به مسلک سقایی در دوره نوجوانی، بر اساس نیت پدر و مادر مبنی بر اینکه فرزندشان همیشه سالم و تندرست بماند، طی مراسمی با تشریفات خاصی انجام میگیرد. معمولاً در این آیین کودک در هفت یا هشت سالگی در مجلسی به وسیله پدر و سرپرست هیئت سقایان، لباس سقایی به او می پوشانند و در این هنگام، قصیدهای ویژه میخوانند.(2)
لباس و وصلههای سقایی شامل کلاه ترمه به نشانه تاج افتخار خدمتگذاری امام حسین علیه السلام ، شیر و قلاب به نشانه کمربند سقایی، کشکول به نشانه مشک آب سقایی، لنگ به جای نطع سقایی، رشتهای قرمز به نشانه رشته غم و ماتم امام حسین علیه السلام است که به کمر کودک میبندند. پس از پوشاندن لباس، مراسم با دعا و فاتحهخوانی و پاشیدن گلاب و دادن شیرینی پایان میپذیرد و آن کودک از آن روز تا آخر عمر به طور رسمی، سقا و عضو هیئت سقایان کاشان به شمار میرود.
از دیگر آداب و سنن ماه محرم در کاشان، برداشتن علم و علمات، کتل و بیرق، شامل عزاداری در بازار، نخلبرداری، شمعزنی و چهل منبر و جریده
است.(1)نخلبرداری که نماد و نشانه تشییع جنازه حضرت سید الشهداء علیه السلام در روز عاشوراست، در بیشتر شهرهای ایران، از جمله کاشان انجام میشود که البته شیوه پوشاندن نخل در این شهرستان، ساده و بدون تشریفات است. در کاشان پنج نخل شامل نخل سرپره، نخل در فین، نخل در باغ، نخل کلهر و نخل باباشرف وجود دارد که در مراسمی باشکوه و پرشور و همراه با باوری عمیق، برداشته میشود.(2)قربانی کردن گوسفندان متعدد به وسیله صاحبان نذر در طول مسیر حرکت در جلو نخل، دود کردن اسپند به وسیله صاحبان خانهها در مسیر راه نخل، دویدن پابرهنه زن و مرد و پیر و جوان به دنبال نذر و فریادهای پرسوز یا حسین و عبور جمعیت از کوچهها و گذرهای تنگ و قدیمی شهر، جلوههایی از عشق و ارادت مردم این خطه به اهل بیت علیهم السلام به ویژه امام حسین علیه السلام را می آفریند که مرواریدهای اشک در صدف چشمان هر بیننده تحسینکننده آن است. همچنین ساعاتی مانده به غروب روز تاسوعا، مراسم شمعزنی با روشن کردن 72 شمع به شمار یاران امام علیه السلام در چهل مسجد و زیارتگاه به یاد چهل خانه اسرای کربلا به وسیله بسیاری از نذرداران و علاقهمندان، به ویژه بانوان برگزار میشود.
علم جریده نیز شبیه به نیزه بوده و دارای یک یا دو تسمه آهنین هلالی شکل، دو پنجه فولادین، دو شیر، کشکول مسی، رشتههای مروارید، جاشمعی و چند تکه پارچه قیمتی است. در واقع، جریده نمادی از ویژگیهای علمدار کربلاست، کشکول به نشانه سقایی حضرت، هلال تشبیه رخسار او به ماه، آینه صداقت و یکرنگی حضرت ابوالفضل علیه السلام و رشتههای
مروارید نشانه رشته الفت و وفاداری ایشان به حضرت سید الشهدا علیه السلام است. علم نشانه علمداری و سپهداری و پنجههای فلزی نیز نشانی از دستهای بریده قمر بنی هاشم علیه السلام است. به باور مردم کاشان دادن آب از این کشکول به بیماران شفابخش است. از دیگر سنتهای کاشان پختن و توزیع نانی در روز تاسوعا به نام نان «عباسعلی»(1)است که در قدیم در خانهها میپختند و امروزه در نانواییهایی خاص پخت میشود و مشتری فراوانی هم دارد.
از دیگر سنتهای کاشانیها در قدیم در روز عاشورا این بود که در گذشته که در خانهها دام نگه میداشتند، هر دامداری برای برکت یا ادای نذر، شیر دام خود را در صبح روز عاشورا به یاد شش ماهه سیدالشهدا علیه السلام به هیئتهایی مزیّن به نام علیاصغر علیه السلام میداد. امروزه مردم با خرید شیر و اهدای آن نذر خود را ادا میکنند.
دادن غذاهای نذری در کاشان رواج بسیار دارد؛ به گونهای که در ماه محرم در همه محلات کاشان انجام میشود و منحصر به دو روز عاشورا و تاسوعا نیست. از میان این غذاهای نذری در ماه محرم، غذای گوشت لوبیای(2)آن بسیار شهرت دارد که بسیار خوشمزه طبخ شده و خواهان بسیاری دارد.
مردم کاشان به دلیل صبغه مذهبی و سابقه شکلگیری تشیع در این دیار که بر اساس اسناد موجود به اواخر قرن اول هجری میگردد، عشق و ارادتی خاص و مثالزدنی به اهل بیت علیه السلام دارند و در برگزاری مراسم محرم و صفر بسیار مقید هستند؛ به گونهای که گرمای طاقتفرسای تابستان و سوز سرمای
جانسوز زمستان کویر، ذرهای در برگزاری مراسمشان اثر نمیگذارد.
تعدد هیئتهای مذهبی از ویژگیهای کاشان است؛ به گونهای که در یک محله چند تکیه یا حسینیه وجود دارد و نسبت به این امر حساسیت خاصی دارند. در حال حاضر بیش از پانصد هیئت رسمی و غیر رسمی در کاشان فعال هستند و هر کدام از این هیئتها، تشکیلات هیئت امنا یا هیئت رئیسه، رئیس، ناظم، میاندار، صندوقدار، برقی، تأسیساتی، چایریز، چای بده، آشپز، سفرهبده و... دارند که وظایف هر یک از افراد مشخص است.
8- ب. قمصر
مردم قمصر در شبهای محرم با مراسمی که به وسیله خاندان مرحوم آیتالله ملا شاه فضلالله کاشانی تنظیم شده بود، هر سال آیین عزاداری باشکوهی را به نمایش میگذارند. در شب ششم ماه محرم دستههای عزاداری با حمل علم و توغ از خانه ملا شاه فضلالله به طرف محله ده حرکت میکنند که در میان قمصر قرار دارد و با رسیدن به ابتدای هر محله، سه بار ندای یا حسین سر میدهند و اهالی آن محله را با خود همراه میکنند و پس از ورود به حسینیه محله ده، به سینهزنی و نوحهخوانی میپردازند. این برنامه تا شب عاشورا به همین کیفیت اقامه میشود.
در روز عاشورا از صبح تا ظهر مجالس متعددی برگزار میشود که در آن بعد از قرائت زیارت عاشورا، مداحان و وعاظ به سینهزنی و نوحهخوانی میپردازند. در ظهر عاشورا در مراسم باشکوهی، توغها و علمهای همه دستههای در مکانی به نام حسینیه محله ده میروند و عزاداری باشکوهی را ترتیب میدهند و پس از آن عزاداران به سمت امامزاده داوود حرکت میکنند
و مراسم تا شام غریبان امام حسین علیه السلام ادامه دارد. (1)
8- ج. نراق
نراق از شهرهای استان اصفهان است که بیش از سه هزار نفر جمعیت دارد که همگی شیعه دوازده امامی هستند. در این شهر بیشتر مراسم عزاداری در زیارتگاه امامزاده سلیمان علیه السلام و ده مسجد معروف آن برگزار میشود. عمده مراسم عزاداری این شهر، سینهزنی و شبیهخوانی است. در گذشته، جریده و سنجزنی و سقایی و قمهزنی نیز از جمله این مراسم بوده که در زمان پهلوی انجام این اعمال به کلی متروک شده است.
از دیگر مراسم این شهر، توغ، نخل و کتلگردانی است که دستههای عزاداری با حمل این نمادها در محلههای قدیم نراق دور میزنند و به عزاداری میپردازند.(2)
8- د. نطنز
عشق به خاندان رسول الله صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام و اقامه عزاداری برای سالار شهیدان حضرت سیدالشهدا علیه السلام جز جدایی ناپذیر فرهنگ و زندگی مردم نطنز است. این مردم با این عشق به دنیا میآیند و با این عشق از دنیا میروند. وجود حسینیههای متعدد و بسیار قدیمی در محلههای گوناگون نطنز نشان دهنده این اعتقاد است. در شهر نطنز چهار حسینیه به نامهای «افوشته»، «مرکز شهر»، «علیا» و «سرشک» وجود دارد. در ده روز اول محرم بسیاری از دستههای زنجیرزنی و سینهزنی به طرف این حسینیهها حرکت
میکنند. در شهر نطنز رسم است که وقتی دستهای از محلهای مانند محله سرشک به طرف حسینیه افوشته میرود، روز بعد از آن دسته زنجیرزنی افوشته به محله سرشک حرکت میکند. در این نوع مراسم، محلههای افوشته و سرشک به طرف هم و محلههای مرکز شهر و علیا که بسیار به یکدیگر نزدیکند، به طرف هم حرکت میکنند. از دیگر مراسم این شهر، مراسم تعزیهخوانی است. یکی از گروههای بسیار عالی تعزیهخوان گروه تعزیهخوانی موسوم به «آقای عباس جواهری» است که در دهه اول محرم یکی از بهترین تعزیهها را در حسینیه افوشته اجرا میکند.(1)
8- ه. نیاسر
نیاسر که از بخشهای بزرگ تابع کاشان است، در ماه محرم مراسم سقایی را به شکل پرشوری اجرا میکنند. همچنین مراسم نخلگردانی این شهر نیز شکوه خاصی دارد. در صبح روز عاشورا نخلی موسوم به علیاکبر را از محل استقرار به طرف مسجد جامع این شهر حرکت میدهند و در میان راه با گذر از هر محل نخلهای دیگر محلات را به دنبال هم راهی مسجد جامع میکنند. بعد از همراهی نخل موسوم به امام حسین علیه السلام ، مردم به عزاداری باشکوهی میپردازند و به مراکز خود باز میگردند. در روز شانزدهم نیز به مناسبت هفتم شهادت امام حسین علیه السلام دوباره این مراسم تکرار میشود.(2)
8- و. آران و بیدگل
مردم شهرستان آران و بیدگل، با شور و عشق خاصی از چند هفته پیش از ماه محرم با سیاهپوش کردن و نصب بیرق عزا در مکانهای گوناگون،
فرارسیدن ایام محرم را اعلام میکنند.
اهالی با برپایی مراسم مدیحهسرایی و عزاداری در هیئتهای مذهبی عشق و ارادت خود را به ائمه اطهار علیهم السلام به ویژه اباعبداالله حسین علیه السلام نشان میدهند.
از مراسم سنتی این شهرستان که در زمان آل بویه مرسوم بوده، آیین تعزیه است که تعزیهخوانان معروف این شهرستان با برپایی آیین تعزیهخوانی در مسجدها و تکیهها، واقعه کربلا را برای مردم بازگو میکنند. از دیگر آیینهای عزاداری در این شهرستان، آیین سنجزنی یا سنگزنی و نمایش سنگ زدن گروهی در مخالفت با سپاه ملعون شمر به قصد تازاندن اسبان خود بر پیکر بیجان یاران حسین علیه السلام است. در این مراسم، گروهی به شکل نمادین با چوبهایی که به آنها سنگ یا سنج گفته میشود، به حرکت درمی آیند و اشعاری را با گویش محلی میخوانند.
«سقاخوانی» دیگر آیین سنتی آران و بیدگل است که ارادتمندان به امام حسین علیه السلام درحالیکه با یک دست مشک آب و با دست دیگر کاسهای در دست دارند، به یاد تشنه لبان کربلا، عزاداران حسینی را سیراب میکنند.
آیین «خیل عرب» از دیگر آیینهای عزاداری شهرستان آران و بیدگل است. در روزهای یازدهم و دوازدهم محرم این آیین به صورت نمادین در نوشآباد اجرا میشود و در آن گروهی عزادار درحالیکه لباس سفید عربی برتن دارند، با ضربات ریتمدار نیهای چوبی، اشعار موزون میخوانند و با اجرای ریتم و آهنگ خاص، سوگواری خود را در غم جانگذار شهادت امام حسین علیه السلام و اصحاب با وفایش به نمایش میگذارند.
از غذاهای سنتی و نذری آران و بیدگل در ایام محرم، پختن گوشت و
لوبیاست که در روزهای عزاداری، گروهی از مردم با این غذا اطعام میشوند. همچنین در شب تاسوعا، دیگهای نذری نوعی حلوا را که به زبان محلی به آن «ترحلوا» میگویند برپا میکنند و پای این دیگها، حاجت میطلبند.
صبحگاه، عزاداران با این ترحلوا و نانی که مردم روز تاسوعا به نام حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام میپزند و به آن نان "عباس علی" میگویند، پذیرایی میشوند.
آیین عزادرای محرم در این شهرستان، آیینی سنتی است که از زمانهای قدیم رواج داشته است و هر سال با عشق و ارادت بیشتر و حضور پررنگتر مردم به ویژه جوانان برگزار میشود. سنجزنی، تعزیهخوانی، چاوشخوانی در شهر آران و بیدگل و نخلگردانی در شهر ابوزیدآباد و سقاخوانی و خیل عرب در نوشآباد، از آیینهای سنتی عزاداری محرم در این شهرستان است.(1)
9- سمنان
مردم سمنان نیز از اول تا دهم محرم، به عزاداری برای شهادت امام حسین علیه السلام میپردازند. هر سال پیش از شروع ایام عزاداری، مردم روستاها و شهرهای استان سمنان با سیاهپوش کردن محلهها، تکیهها و حسینیهها و با برپا کردن خیمهها، به استقبال این ماه عزاداری میروند.
از روز اول دهه ماه محرم، مجالس روضهخوانی در تکیهها در سه نوبت صبح، عصر و شب برگزار میشود. هر محله و تکیه، دستههای، عزادارای جداگانهای دارد. دستههای عزاداری از شب ششم تا عاشورا به صورت گردشی در محلهها عزاداری میکنند. این عزاداری بیشتر به شکل زنجیرزنی
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 1، ص 650.
و سینهزنی صورت میگیرد. در میان دستههای عزادار، در گذشته اسبی به عنوان ذوالجناح که افساری به آن میبستند، وجود داشت که یک نفر آن را میکشید. در سالهای اخیر نیز گاهی این کار انجام میشود.
از جمله کارهایی که مردم در دهه اول محرم انجام میدهند؛ تزیین نخل با تصاویری از امامان، واقعه عاشورا و تصاویر شهداست. در برخی موارد، با آینه و روپوشی از رنگ مشکی یا سبز است که این تزیینات را از روز هفتم تا روز عاشورا، به همراه دستههای عزاداری حمل میکنند.
مراسم نخلگردانی در روز عاشورا به ویژه در شهرستان سمنان، از اقبال بسیاری برخوردار است. بنا به باورهای دینی، برخی بیماران خود را به این نخلها میبندند و شفا میطلبند. در روز عاشورا در بیشتر نقاط استان، افرادی که نذر کرده باشند، به مردم غذا میدهند. در میان مراسمی که در روز تاسوعا و عاشورا بیش از هر چیز در بعضی نقاط جلب توجه میکند، آتشزدن خیمهها به یاد سوختن خیمههای ابا عبدالله الحسین علیه السلام و خاندان و اصحاب اوست.
در روز اربعین و چهلم شهادت امام حسین علیه السلام نیز مراسم روضهخوانی و عزاداری به شکل سینهزنی و زنجیرزنی در بیشتر نقاط استان برگزار میشود و برخی خانوادهها به اندازه توانایی مالی خود نذرهایی را به اشکال گوناگون میان مردم تقسیم میکنند.(1)
9- الف. شاهرود
مردم شاهرود با فرا رسیدن ماه محرم مراسم خاصی دارند. شاهرودیها در
1) www. ahlulbaytclub.com.
روز پنجم محرم به یاد جانفشانیهای حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام ، آیین توغ بندان (علمبندان) را با شور و احساسات مذهبی خاصی برگزار میکنند. آنان در این روز با نام «یا عباس، یا عباس» مراسم ویژهای را برگزار میکنند که نمونه مشابه آن در هیچ جای کشور وجود ندارد.
این آیین بر اساس آداب و سنتهای قدیمی، در عصر روز پنجم ماه محرم با به راه افتادن دستههای چاووشخوانی و سینهزنی با حضور انبوه عزاداران حسینی در محدوده بافت قدیمی شهر شاهرود برگزار میشود. سنت عزاداری روز پنجم محرم به یاد جانفشانیهای حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام و با فریادهای «یا عباس، یا عباس» از گذشته دور در شاهرود مرسوم بوده و در میان مردم این شهر از احترام و اعتبار ویژهای برخوردار است.
مردم شاهرود با برپایی این آیین نمادین نشان میدهند که اگر در هنگام شهادت علمدار کربلا نبودند که به یاری وی بشتابند، امروز آمادهاند تا به یاد آن روز، علم حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام را برافراشته نگاه دارند.
تکیه بازار شاهرود که به «تکیه زنجیری» معروف است و از بزرگترین تکیههای این شهر به شمار میآید، وظیفه گردآوری توغها و برگزاری دسته توغبندان را برعهده دارد. عاشقان ابوالفضل العباس علیه السلام در قالب هیئتی به سوی مسجدها و تکیههای دیگر به راه میافتند و در طول مسیر به چاوشی و خواندن مصیبت میپردازند.
شاهرود از حوالی ظهر روز پنجم محرم، تعطیل و سیاهپوش است و ازدحام جمعیت عزاداران در برابر مدرسه قلعه این شهر و خیابان شهید صدوقی (مزار)، به گونهای است که همه خیابانها و کوچههای منتهی به
محل، مراسم مملو از جمعیت میشود. چندین هیئت عزادار حسینی تا پیش از برپایی «توغ بندان» با اجرای آیین خاص سینهزنی و مداحی و در میان ماتم و اندوه به انبوه جمعیت حاضر در این مکان میپیوندد.(1)
9- ب. دامغان
دامغان از شهرهایی است که در آن مراسم محرم باشکوه خاصی برگزار میشود. علاوه بر اجرای مراسم معمول همانند برگزاری دستههای عزاداری و سینهزنی، در این شهر آیین نخلگردانی در روزهای تاسوعا و عاشوار جلوهای ویژه دارد. عزاداران در این دو روز، از محلات گوناگون شهر برای حرکت دادن نخل به تکیه دباغان میآیند و نخل را به بیرون شهر حرکت میدهند. در این مراسم، علما، سادات، اعیان و ریشسفیدان، پیشاپیش عزاداران و دستههای عزادار پشت سر آنها روانه میشوند.(2)
10- کرمان
در تعزیههایی که در شهر کرمان برگزار میشود، همه مراحل واقعه کربلا به تصویر کشیده میشود. زرتشتیان کرمان برای مراسم سوگواری امام حسین علیه السلام احترام زیادی قائلند و در این باب مراسم ویژهای را برگزار میکنند.
در میان سینهزنان هیئتهای مذهبی این شهر، افزون بر اقلیت ارمنی، هموطنان زرتشتی نیز حضور دارند. زرتشتیان و ارامنه در کنار هم عزاداری میکنند. این اقلیتها با یکدیگر مأنوس هستند و همان غذاهای مرسوم محرم را در کنار هم میخورند. حتی بعضی از این عزیزان مقداری از غذای مراسم
امام حسین علیه السلام را برای تبرک در طول سال نگهداری و در غذای سالانهشان استفاده میکنند.(1)
11- گیلان
باور خاص مردم به حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام ، علیاکبر علیه السلام ، علیاصغر علیه السلام ، حربن یزید ریاحی و زنان و کودکان سیدالشهدا علیهم السلام در این ایام و برگزاری آیینهای ویژه سوگواری به نام آنان، نمونهای از باورهای مذهبی مردم این استان است. یکی از آیینهای عزاداری در این ماه، علمبندی است که از یک روز مانده به ماه محرم تا روز هفتم این ماه در مناطق شهری و روستایی استان گیلان برگزار میشود. در روز اول این مراسم، مردم مناطق گوناگون با پذیرایی از عزاداران در مسجدها و حسینیهها، بعد از ظهر با تشکیل دستههای مختلف سینهزنی و خواندن نوحه پرچمهای سیاه را به نشانه عزاداری سیدالشهدا علیه السلام بر سر در مسجدها و گنبدهای آن نصب میکنند. این مراسم در دهکده تاریخی ماسوله و شهرستان مذهبی آستانه اشرفیه، جلوه ویژهای دارد و هر سال افراد گوناگونی برای شرکت در این مراسم به این روستا میآیند.
پخت نوعی شیرینی به نام «ککه» یا «کشته»، دادن شربت و نصب منبعهای آب در اطراف مسجدها و سطح شهر، اطعامدهی، پرداخت نذورات، راهاندازی علم و کتل، نخل برداری و حمل پرچمهای سبز با عبارتهای «یا حسین شهید» به وسیله کودکان و نوجوانان و سقا شدن کودکان سیاهپوش با عنوان نذر حضرت علیاصغر علیه السلام ، از جمله جلوههای زیبای آیینهای
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 3، صص165-200.
سوگواری در این منطقه است. (1)
12- مازندران
مردم مازندران از روز اول تا هفتم محرم عزاداری میکنند ومیکوشند در این روزها همه نذوراتشان را ادا کنند و برای مراسم نخلگردانی آماده شوند. برخی مردم نیز یکی ـ دو روز پیش از ماه محرم در استقبال از این ماه، در خانهشان مراسم روضهخوانی برپا میکنند و اطعام میدهند.
دستهگردانی یکی از مظاهر مشخص مراسم عزاداری در ایام محرم است که با اشکال زنجیرزنی، سینهزنی، شام غریبان و مراسم قوم بنیاسد، نوای یاحسین را از مسجدها و تکیهها به خیابانها میکشاند و جلوههای عشق و ارادت مردم به امام حسین علیه السلام و خاندان مطهرش را به رخ عالم میکشد.
برخی از روستاها از گذشته در این دو روز پذیرای عزاداران حسینی بودهاند و همچنان با حفظ این سنت در روزهای عاشورا و تاسوعا از همه کسانی که برای عزاداری میآیند، پذیرایی میکنند. این کار به صورت عمومی صورت میگیرد و مردم روستا در این روز در حد مقدورات برای عزاداران غذا تهیه میکنند.
از آداب و رسوم بومی منطقه غرب مازندران که سالهاست نسل به نسل چون امانتی گرانمایه به نسل حاضر رسیده، آیین «کرنازنی» در محرم است. «کرنازنی» ویژه عزای امام حسین علیه السلام بوده و در محلاتی چون آخوند محله، نارنج بن، تالش محله فتوک و سادات محله شهرستان رامسر و برخی مناطق استان گیلان سابقهای چند قرنی دارد. امروز در شماری از روستاهای غرب
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 1، ص 651.
مازندران و شرق گیلان، مراسم «کرنازنی» انجام میگیرد و متأسفانه روزبهروز اجرای این آیین کمرنگتر میشود. این آیین از اول ماه محرم شروع میشد. در واقع نوعی وسیله برای اعلام برپایی سینهزنی و نوحهخوانی برای گرامیداشت شهدای کربلا بود و مردم با شنیدن طنین ناله «کرنا» در مجلس عزا حضور مییافتند.
معمولاً هیئتهای عزادار، عصر تاسوعا در مسجدها جمع میشوند و شب عاشورا را تا به صبح در مسجد بیدار میمانند و در سپیدهدم، پس از ادای فریضه نماز صبح، عزاداران پیشاپیش کرناچیها به سوی گورستانها حرکت میکنند. پیش از حرکت دستههای سینهزنی، نوای حزنانگیز کرنا، درحالیکه سکوت همه جا را فرا میگیرد، در فضای مسجد طنینانداز میشود و کسانی که مشتاق حضور در عزاداری هستند، با شنیدن صدای «کرنا» از دور و نزدیک به مسجد میآیند و هیئت را همراهی میکنند.
آیین «کرنازنی» بیشتر به صورت گروهی و در محوطه مسجد انجام میگیرد و علاوه بر روزهای تاسوعا و عاشورا، در سوم و هفتم شهادت امام حسین علیه السلام و یارانش نیز کرنا نواخته میشود. دستههای کرناچی مشتمل بر دو سر گروه و بین پنج تا هفت نفر کرناچی هستند و گاهی سرکرناچی که رهبری کرناچیان را بر عهده دارد، آهنگی را مینوازد و کرناچیان از وی پیروی میکنند یا او آهنگی را مینوازد و کرناچیان دیگر، دم مکمل آن را مینوازند. سرکرناچی، آهنگ «یا امام» سر میدهد و کرناچیان «یا حسین» را در دمیدنشان بیان میدارند و این نواختن تا زمان خستگی ادامه مییابد و گاهی هم کرناچیان پیشاپیش هیئتها در بیرون از مسجد حرکت میکنند. امروز در این مناطق، کرنازنی آن شور و حال گذشته را ندارد، اما عاشقانی
هستند که این رسم بر جا مانده از نیاکان خود را هنوز در ماه محرم انجام میدهند. (1)
12-الف. آمل
در آمل هم مثل دیگر شهرهای کشورمان، با آمدن محرم شهر سیاهپوش میشود. مردم بیشتر نذرهایشان را که عموماً آش، خرما و شربت است، برای ماه محرم نگه میدارند. در آمل و روستاهای اطراف آن، مراسم نخلگردانی مرسوم است. از روز اول تا هفتم محرم، مردم به عزاداری میپردازند و در این روزها نذرهایشان را ادا میکنند.
یکی از آیینهای خاص ماه محرم در مازندران آیین «نخلگردانی» در روستای «نوا» در شهرستان آمل است. در روز هفتم محرم، مردم روستای نوا و بسیاری از اهالی اطراف، کنار نخلی میروند و به آن سلام میکنند. روز هشتم محرم نخل را بیرون میآورند و در محلهها میگردانند، مردم نیز به همراه نخل میروند.
در روز هشتم، نهم و دهم، همراه نخلگردانی، نذوراتی مانند شیر بین مردم پخش میشود. نخل را به در هر خانه که میبرند، صاحبخانه نذرش مانند شربت، خرما شیر، دود کردن اسپند را به جای میآورد و اگر نذر قربانی کردن گوسفند باشد، آن را ادا میکند.
در شامگاه عاشورا، که شام غریبان است، نخل را دور محل میگردانند و همه مردم پابرهنه و شمع به دست همراه نخل به امامزاده محل میروند و تا
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج1، ص510.
صبح به سینهزنی و عزاداری میپردازند.(1)
12- ب. بابل
مراسم «دور خیمهگاه» از سالهای بسیار دور در شام غریبان شهدای کربلا انجام میشود و مردم از اطراف و اکناف برای دیدن این مراسم به محله قاضی ـ کتی شهر بابل میروند و از خاکستر خیمههای سوخته، برای شفای بیماران خود تبرک میبرند.
این مراسم که از سالهای بسیار دور سینه به سینه به نسلهای بعد منتقل شده است، به این شکل است که دو خیمهای که از روز اول محرم به نشانه خیمههای امام حسین علیه السلام و یارانش، تهیه و در وسط میدانگاهی گذاشته میشود. اعضای شرکتکننده در مراسم، به وسیله پیر غلام و پیشکار عزاداری انتخاب میشوند. عمده این افراد، جوان و ترجیحاً از خانواده سادات، و به تعداد شهدای دشت کربلا، 72 نفرند.
پیش از ورود عزادارانی که با سربندها، شالها و لباسهای متحدالشکل، خود را آماده مراسم میکنند، مداحان با خواندن زیارت عاشورا، دل مشتاقان را آماده میکنند. سپس عزاداران با ذکر «یا حسین» وارد میدان میشوند.
مداحان با نوای نوحه مراسم را آغاز میکنند. هنگامی که مراسم اوج گرفت، دو نفر با لباس یزیدیان (قرمز رنگ) وارد میدان میشوند و با حرکاتی خشن، درحالیکه شلاقها و مشعلهایشان را در آسمان به حرکت در میآورند، کودکانی را میترسانند که با لباسهای عربی از ابتدای مراسم، در خیمهها نشستهاند. کودکان با ذکر «یا حسین، یا اباالفضل» به هر سوی
1) علی محمدپور، مقاله «عاشورا در فرهنگ اقوام ایرانی»، مجله انتظار نوجوان، بهمن 1385، شماره 20، ص 29.
میدان میگریزند.
کماکان عزاداران بر سر و سینه میزنند. سپس یزیدیان خیمهها را به آتش میکشند. با به آتش کشیده شدن خیمهها، شور و نوای عزاداران اوج میگیرد و درحالیکه خمیده و هروله کنان به دور خیمههای در حال سوختن میگردند و با خواندن ذکرهایی، بر سر و سینه میزنند. دور زدن عزاداران به دور خیمهها و ذکرهاشان تا زمانی ادامه مییابد که خیمهها در حال سوختن است. وقتی کاملاً خیمهها سوخت و چیزی از آن نماند، عزاداران که بعد از آن همه تب و تاب، گویی به حال نیمه جان درآمدهاند، بر زمین مینشینند و مداحی با نوای محلی، به ذکر مصیبت از زبان حضرت زینب علیها السلام با ترجیعبند «برادر خواهرت بمیرد»، میپردازند. سپس با ذکر خیر از پیرغلامان اهل بیت علیهم السلام ، که سر به تیره تراب بردهاند و سلام به پیامبر و ائمه اطهار علیهم السلام مجلس به پایان میرسد.
در پایان، مردم مشتاق خاندان اهل بیت علیه السلام تبرکاً از خاکستر خیمهها برمیدارند و به امید شفا و برآورده شدن حاجات، به سر و صورت میکشند.(1)
12- ج. تالش
در دهه اول محرم، هر شب از مهمانان و عزاداران، پذیرایی و در شب اول محرم، مراسم علمبندی برگزار میشود. مردان، داخل صحن و سرای مسجد مینشینند، به بستن پارچههای رنگارنگ حول چوبی بلند میپردازند. پنجه علم را که معمولاً از جنس برنج و به رنگ طلایی است، بر نوک آن چوب
1) علی محمدپور، مقاله «عاشورا در فرهنگ اقوام ایرانی»، مجله انتظار نوجوان، بهمن 1385، شماره 20، ص 29.
میبندند. علم که آماده میشود، با صلوات بر محمد و ذکر یا حسین و با احترام تمام، علمها را در محراب مسجد و در کنار و دو سمت منبر قرار میدهند.
شبها که هیئت زنجیرزنی و سینهزنی جوانان مسجد به عزاداری میپردازند، دو نفر دو علم را برمیدارند و جلودار هیئت میشوند و تا پاسی از شب با دور زدن در میدان و حیاط مسجد و حول بقعه امامزاده شفیع، به مرثیهخوانی و سینهزنی میپردازند.
در تالش و به ویژه در روستای امامزاده شفیع و روستاهای اطراف، مراسم «زار زار» و «شام غریبان» نیز برگزار میشود. معمولاً «زار زار» بامداد روز عاشورا، زمانی که هنوز خورشید طلوع نکرده است، انجام میگیرد. این مراسم عزاداری، بامدادی است که با چرخیدن حول نزدیکترین بقعه یا مسجد و سینهزدن به وسیله نوجوانان و جوانان صورت میگیرد، درحالیکه در دست هر کدام، شاخه کوچکی از گیاه شمشاد یا چلم است. همچنین پس از غروب آفتاب روز عاشورا، مراسم شام غریبان برگزار میشود.
شب شام غریبان، همه اهالی در مسجد حاضر میشوند و تا نیمه شب به عزاداری و مرثیهخوانی میپردازند. در این شب، ابتدا پنجه علم را باز میکنند و به شکل وارونه در همان جای قبلی میبندند. به نظر میرسد این کار، احترامی است که به دست بریده حضرت عباس علیه السلام علمدار رشید کربلا گذاشته میشود.
از دیگر مراسمهای سنتی در غروب شام غریبان، آتش زدن خیمههاست که دقایقی مانده به اذان مغرب انجام میشود. در عصر عاشورا خیمههایی در چند نقطه نزدیک به هم برپا میشود. آنگاه دستههای عزاداری تا غروب
آفتاب، حول خیام به عزاداری و نوحهسرایی همراه با سینهزنی و سنجنوازی میپردازند. سپس در وقت اذان مغرب، خیام به آتش کشیده میشود. بسیاری از شیفتگان حضرت سیدالشهدا علیه السلام از خاکستر خیام سوخته شده، ذراتی را به عنوان تبرک برمیدارند.
در سیزدهم محرم، مراسم «علم واچینی» برگزار میشود. در این مراسم، پارچههای علمها یکی یکی، باز و به شکل زیبایی، و گاهی با عطر و گلاب، معطر و در بقچههایی برای سال دیگر بستهبندی و بایگانی میشود. هنگامی که هیئت در طول دهه به عزاداری میپردازد، مردم نذورات فراوانی هم لابهلای پارچههای علم میبندند که برای عمران و آبادانی مسجد و بقعه هزینه میشود.(1)
13- مرکزی
محرم در استان مرکزی حال و هوای خاصی دارد و مردم هر شهرستان استان با مراسم مخصوص خود وارد این ماه عزیز میشوند. مردم در این ماه با برپا کردن تکیهها در کنار خانهها و حسینیهها و مسجدها برای عزاداری دهه محرم آماده میشوند.
لباس مشکی نزد عزاداران حسینی از ارج و منزلتی خاص برخوردار است و مشکی پوشیدن برای امام حسین علیه السلام را لیاقت داشتن فرد و طلبیده شدن فرد برای عزاداری میدانند. ازاینرو، در استان مرکزی مراسم «مشکی پوشان» برگزار میشود.(2)
13- الف. اراک
«مشکیپوشان» از سنتهای بومی و قدیمی منطقه برای خبردار کردن و آماده کردن مردم برای استقبال از ماه محرم است. این سنت سه ـ چهار روز مانده به آغاز ماه محرم در مسجدها و تکیههای اراک و برخی شهرهای استان برگزار میشود. در این مراسم اعضای هیئتهای عزاداری در مسجد محله خود جمع میشوند و ضمن برگزاری آیین سوگواری، پیراهنهای مشکی را از سوی هیئت دریافت میکنند. رسم بر این است که اعضای هیئت از این لباس تا پایان عزاداری حسینی استفاده میکنند و بعد از روزهای عزاداری به مسجد بازمیگردانند.(1)
13- ب. تفرش
مسجد شش ناوه تفرش به عنوان تنها مسجد چوبی کشور، مهد تعزیه ایران و استان مرکزی است. تفرش را مهد تعزیه میدانند و اکنون بسیاری از تعزیهخوانان این شهر در سراسر ایران به هنرنمایی مشغولند. در ایام محرم و صفر، در کمتر خانهای از روستاهای تفرش است که تعزیه برگزار نشود. تغزیه باشکوهترین نوع عزاداری برای امام حسین علیه السلام و یارانش است که به وسیله گروهی با نام تعزیهخوان و مردمی که به تماشا آمدهاند، برگزار میشود. این نوع عزاداری که گونهای از هنر بومی و نمایشی نیز به شمار میآید، سابقهای طولانی در استان مرکزی به مرکزیت تفرش دارد و بیش از یک هزار تغزیهخوان حرفهای در جای جای استان مرکزی همواره به انتظار
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 1، ص 651.
روزهای پر هیاهوی محرم و صفر نشستهاند تا حقایق روایتهای اسلامی و دینی را برای مردم به زبان هنر بازخوانی کنند.(1)
13- ج. خمین
«نخل گردانی» یکی از آیینهای ویژه عزاداری برای تکریم امام حسین علیه السلام در شهرستان خمین است که سابقه آن به بیش از چهارصد سال میرسد. در روز عاشورای حسینی مراسم «نخلگردانی» که از دیرباز از خاندانهای قدیم این خطه نسل به نسل به ارث رسیده است، اجرا میشود. این نخل به منزله «عماری» حضرت امام حسین علیه السلام با حالتی شبیه خیمه، از چارچوبهایی به شکل چادر صحرایی، ساخته و با پارچههای سبز و مشکی، سپر و شمشیر، کلاهخود و تصاویر معصومان علیهم السلام تزیین میشود. این نخل به روایتی به منزله خیمه امام حسین علیه السلام و به روایتی تابوت آن حضرت است.
عزاداران خمین هر سال در روز عاشورا، نخل را از محل خود، واقع در کنار امامزاده شاهزاده ابوطالب به سمت میدان پانزده خرداد و از آنجا به «چاله نخل» در مرکز شهر حمل میکنند. مردم منطقه معتقدند، با گذشتن از زیر این نخل، امام حسین علیه السلام حافظ خود و فرزندانشان میشوند. (2)
13- د. ساوه
آیین سوگواری «توغ گردان» یکی از آداب و رسوم کهن مردم شهر ساوه در ماه محرم و روز سوم است. در این آیین، عزاداران حسینی در قالب هیئتهای سینهزنی و زنجیرزنی توغ یا علامت آن هیئت را به خانه یکی از
صاحبان نذر انتقال میدهند و پس از ذبح گوسفند، به وسیله صاحب نذر، توغ را با آب و گلاب شستوشو میدهند. مردم عزادار پس از شستوشو و تزیین توغ، آن را طی مراسمی همراه با نوحهخوانی و مرثیهسرایی با تشریفات خاص برای ادای سلام به بارگاه «امامزاده سید علیاصغر علیه السلام » شهر ساوه منتقل میکنند. در این مراسم پس از ادای سلام و احترام در این بارگاه مقدس، توغ را به هیئتهای عزاداری و مسجدها حمل میکنند.
مردم ساوه مراسم «توغ گردان» را نشانه آغاز حرکت لشکر امام حسین علیه السلام به سمت کربلا و شروع عزاداری محبان آن حضرت و تداوم راهش میدانند.(1)
آیین جغجغه زنی در روستای انجدان
یکی از آیینهای مرسوم «جغجغه زنی» روستای انجدان اراک است که در فهرست آثار معنوی کشور نیز به ثبت رسیده است .قدمت این آیین کهن به دوره تیموری و صفویه میرسد و مردم عزادار این روستا در روزهای نهم و یازدهم محرم آن را اجرا میکنند. در روز نهم محرم مردم محله پایین انجدان با آیینهای سوگ و عزا به سمت محله بالا حرکت میکنند و درحالیکه ابزاری چوبی و خراطی شده به نام جغجغه را در دست دارند با نوایی موزون به جای کوبیدن بر سینه، آن را به هم میکوبند. این آیین یک مرشد و رهبر دارد که نوحههای اصیل و خاصی را قرائت میکند و مردم در پاسخ به نوحهها با اشک و مویه جغجغه میزنند.(2)تمام طبقات اجتماعی و افراد روستا در این آیین معنوی محرم دخیل هستند و شرکت دارند.
14- هرمزگان
در بندرعباس مراسم سنتی و ویژه «علم گردانی»، هر سال در ماه محرم آغاز میشود. مراسم ویژه ماه محرم یکی از سنتهای ارزنده است که از دیرباز همواره مورد توجه مردم هرمزگان بوده است و هر سال باشکوه خاصی و حضور گسترده مردم و دوستداران اهل بیت علیهم السلام ، برگزار و مراسم ویژه عاشورا در همه شهرهای استان هرمزگان با دستههای سینهزنی زن همراه با علم و تابوت و تعزیهخوانی برپا میشود و در روز عاشورا، شور خاصی از کربلای امام حسین علیه السلام را به نمایش میگذارند. در روز تاسوعا و عاشورای حسینی بازار و مغازهها تعطیل است. این مراسم از حسینیه ماتم قلعه شروع میشود تا حسینیه لب رودخانه که علم صاحبالزمان علیه السلام ادامه مییابد و دو علم به یکدیگر میرسند.(1)
14- الف. میناب
آیین «علمگردانی» در بیشتر حسینیههای شهرستان میناب برگزار میشود و با آغاز ماه محرم به نام یکی از معصومین علیهم السلام علم میبندند و آن را در محلهها همراه با دستههای سینهزن میگردانند که این گردش علم را در اصطلاح محلی «پرسه» مینامند.
علمهای حضرت ابوالفضل علیه السلام ، امام رضا علیه السلام ، زین العابدین علیه السلام ، امام حسین علیه السلام ، رسول الله صلی الله علیه و آله و علم صاحب الزمان علیه السلام از جمله علمهای مشهور میناب است.
1) خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، http://irna.ir، کد خبر 30691866، تاریخ انتشار9/9/1390.
مراسم سنتی علم پیغمبر در شهرستان میناب قدمت چندین ساله در استان هرمزگان دارد. در روز پنجم محرم در میناب، علم پیامبر و صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ، مربوط به دو حسینیه جداگانه، همزمان بسته میشود. این دو علم بسیار مورد توجه مردم میناب و استان است، به گونهای که عصر روز پنجم محرم بیشتر مردم میناب، بندرعباس و روستاهای اطراف در این مراسم، شرکت و برای علمها گوسفند قربانی میکنند و نقل، گل و گلاب بر آنها میریزند.(1)
14- ب. جزیره قشم
جزیره قشم، بزرگترین و پرجمعیتترین جزیره ایرانی در خلیج فارس است که فاصله آن با بندرعباس، ۳۷ کیلومتر است. این موضوع باعث شده تا قایقها و کشتیهای مسافری، به جابهجایی مسافران از بندرعباس به قشم بپردازند. فاصله زمانی برای پیمودن این مسیر، حدود تا دو ساعت است. در روزهای عاشورا، مردم قشم به احترام امام حسین علیه السلام روزه میگیرند و در مسجد قرآن میخوانند.
شیعیان جزیره، در مسجدهای بزرگ قشم، برای سالار شهیدان سوگواری میکنند. مراسم عزاداری و شادمانی جزیره قشم به دلیل سنی بودن مردم متفاوت است. باور مردم این منطقه مانند شیعیان نیست، اما در روز عاشورا و به دلیل احترام به فرزند امام علی علیه السلام روزه میگیرند و در مسجدها قرآن میخوانند. شیعیان مهاجر قشم که حدود چهار هزار نفرند، با تشکیل سه هیئت در قشم، به عزاداری برای امام حسین علیه السلام میپردازند. مسجدها معروف
1) خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.
این جزیره نیز شامل مسجد جامع قشم، مسجد و مقبره شیخ برخ در روستای کوشه مربوط به زمان خلیفه دوم عباسی، مسجد و مدرسه کمالیه دربند حاج علی، مسجد قبا در روستای هلر و مسجد رمچا هستند.(1)
15- همدان
در همدان مراسم ماه محرم بسیار باشکوه برگزار میشود. مراسم سقایی از جمله مراسمی است که در ایام محرم مردم همدان به آن اهتمام میورزند. دستههای سقایی همدان در ماه محرم علاوه بر سیاه پوش کردن مراکز خود، مجالس روضهخوانی مفصلی را از شب اول ماه محرم برگزار میکنند که اغلب تا شب بیستم ادامه مییابد. در این مراسم پس از خاتمه منبر، سقاها به ذکر نوحهسرایی سقایی میپردازند و در پایان اطعام میشوند. عزاداران روز نهم تا دوزادهم که آن را سوم امام مینامند، دستههای عزاداری را به طرف بازار و خیابانهای شهر حرکت میدهند.(2)
16- یزد
هر سال با نزدیک شدن به ایام محرم، مردم شهرهای ایران، از جمله یزد با آداب و رسوم خاصی به استقبال محرم میروند. در استان یزد، شور حسینی در مردم به ویژه اقلیتهای مذهبی و اهل سنت شهرستان یزد با سیاه پوش کردن هر کوی و برزن، برافراشتن پرچمها و بیرق سیاه به یاد مظلومیت امام حسین علیه السلام و خاندانش در کوچهها و خیابانها، از روزهای قبل از محرم، نمایان میشود و شهر به استقبال محرم میرود. آیین عزاداری سنتی مردم
استان یزد به مناسبت شهادت امام حسین علیه السلام ، ده روز مانده به ماه محرم با عنوان «بهرشهید» آغاز میشود و تا پایان ماه صفر ادامه مییابد. در آیین «بهرشهید» که تا اول ماه محرم ادامه دارد، هیئتی متشکل از جوانان و نوجوانان شهر به خانه مردم، مراجعه و اشعاری را در سوگ امام حسین علیه السلام و یاران با وفایش زمزمه میکنند. دو روز مانده به محرم، آیین « پرسه» برپا میشود و مردم در قالب هیئت عزاداری در سطح شهر حرکت میکنند و اشعاری در رثای علیاکبر علیه السلام میخوانند. برای آغاز عزاداری ماه محرم هر شب یکی از وعاظ با خواندن ذکر و کلماتی، با عنوان «شاه کشیدن» مراسم را آغاز میکند. پس از انجام این مراسم، شماری از عزاداران از جمله سادات و پیرمردان، با عنوان « یاران عزا»، دور هم جمع میشوند و به آرامی ترجیعبند معروف محتشم کاشانی را میخوانند.
آیین نخلبرداری شکوه، عزاداری مردم سرزمین بادها و بادگیرها در سوگواری روز عاشورا است. در یزد، نخل را به شکل تابوت سیدالشهدا یا نمادی از یکی از شهدای کربلا درمیآورند. نخل از جنس چوب و به شکل برگ درخت یا سروست. با آنکه نخل به خرما هیچ شباهتی ندارد، اما به این نام خوانده میشود. مراسم نخلبرداری از ویژگیهای منحصر به فرد محرم و عزاداری در یزد است که با همکاری و همیاری گوناگون اهالی در تمام مراحل مراسم، از کمک مالی و تهیه چوب و دیگر وسایل آن گرفته تا کمک در تزیین و برپا کردن آن و حمل آن در روز عاشورا برگزار میشود.
مراسم آذینبندی و آماده کردن نخلها برای ایام عزاداری ماه محرم با یک فراخوان، بسیج همگانی اهل محل یا آبادی صورت میگیرد. شماری از خادمان حسینیه روز هشتم ماه محرم، با بهرهمندی از پارچه مشکی، آینه و
شمشیر نخل را آذینبندی میکنند. نخل نماد جنازه سیدالشهدا علیه السلام است و آینهها، نماد شخصیت حسین علیه السلام است. شرکتکنندگان در مراسم محرم، شبه تابوتی را بر دوش میکشند که یادآور تابوتی است که پیکر امام حسین علیه السلام با آن از میدان جنگ منتقل شد. بر اساس سنتهای محلی، تابوت اصلی از شاخههای درخت خرما درست میشده است. برش عرضی هریک از این نخلها، قوسی گلابی شکلدار دارد و به جنبههای بسیار بزرگ به اندازه ساختمانی سه طبقه نیز ساخته شده است و بیشتر به وسیله بیش از 150 نفر حمل میشود. جمعیت نخل را بر دوش میگیرند، 7 ، 9 یا 15 بار دور حسینیه میچرخند و هیجان عظیمی در دلها ایجاد میشود. روپوش نخل به رنگهای سنتی، سبز برای خانواده پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سیاه به علامت عزاداری است. سمت جلوی نخل با آینه تزیین میشود تا حملکنندگان نخل و نیز جمعیت بتوانند تصویر خود را در آن ببینند و در درد و مصیبت شهادت امام حسین علیه السلام شریک باشند. در اغلب تکایا و حسینیهها، در دهه محرم و روز عاشورا با مراسم خاصی آش، شله زرد و چلو خورشت برای عزاداری و دستههای سینهزنی و مردم شرکتکننده تهیه میشود.
در ندوشن رسم است که هنگام نخلبرداری، کسانی که در طول سال گوسفندی نذر کردهاند، در مقابل نخل گوسفند را قربانی میکنند. مراسم روضهخوانی، سخنرانی، دستههای سینهزنی و زنجیرزنی یزد، شهرت خاصی دارد. از هیئتهای معروف یزد میتوان هیئت فهادان، علقمه، خلف باغ، باغ گندم، بعثت، خرمشاه، گنبدسبز، پنبه کاران و مسجد جامع را نام برد.
نخلهای میدان بعثت، امیر چخماق و میدان امام تفت، از جمله نخلهای معروف یزد هستند و مراسم نخلبرداری عصر روز عاشورای میدان امام تفت
که تا غروب روز عاشورا ادامه دارد، از شکوه و جلال خاصی برخوردار است.
مراسم نخلبرداری با حضور خیل عظیم عزاداران حسینی انجام میشود و هرکس با نیت خاص در این مراسم شرکت میکند. اقلیتهای مذهبی به ویژه زرتشتیان یزد نیز مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام و نخلبرداری را به نظاره مینشینند و برای مظلومیت حسین علیه السلام و خاندان او اشک میریزند. نخلها در دیگر ایام سال، بدون تزیین در کنار حسینیهها، تکیهها و میدانهای بزرگ شهر قرار دارند و نماد عشق و ارادت مردم یزد به امام حسین علیه السلام به شمار میروند و مردم نسبت به آن احترام و ارادت خاصی قائلند.
مراسم روضهخوانی در یزد از بعد از نماز صبح تا پاسی از شب در حسینیهها، تکیهها و مسجدها و برخی خانهها و اماکن موقوفه با شور و شکوه خاصی برگزار میشود. از مجالس معروف روضهخوانی قدیم یزد میتوان مسجد مصلی عتیق، خانه امام حسینیها، مسجد شاه طهماسب، مسجد بیاق خاق و حسینیه صفار را نام برد.
روز سیزدهم محرم نیز هیئتها و دستههای عزاداری با حضور در محل اقامه نماز جمعه در مسجد ملا اسماعیل با حضور نماینده ولی فقیه و امام جمعه یزد، علما، روحانیون و جمع کثیری از مردم به عزاداری میپردازند و بازار یزد نیز در این روز تعطیل است.
گفتنی است، استان یزد مرکز استقرار زرتشتیهای ایران است که زرتشتیان نیز در ماه محرم مانند دیگر هموطنانشان عزادارند. در برخی موارد، زرتشتیان یزد نیز در ساختن نخلها، همیاری و همکاری دارند.
هر سال با آغاز محرم، بسیاری از زرتشتیان یزد همپای مسلمانان به
عزاداری میپردازند. شیوه عزاداری زرتشتیان با شیعیان کمی متفاوت است. آنها در آیین خود پوشیدن لباس سفید را مقدس میدانند. زنان و مردان سپیدپوش زرتشتی با حضور در آتشکده گرد هم میآیند و برای امام حسین علیه السلام و یارانش به سوگواری میپردازند. آنها امام حسین علیه السلام را داماد ایرانیها میدانند، چون پس از جنگ اعراب و ایران در پایان دوره ساسانی شاهدخت شهربانو به همسری فرزند علی علیه السلام در آمد. آنها به داشتن داماد شجاعی چون امام حسین علیه السلام افتخار میکنند و نسبت به وی احترام و ارادت خاصی قائلند.
در مراسم زرتشتیان غذاهای زیادی پخته میشود و آنان مانند هموطنان مسلمانشان نذری میدهند. زرتشتیان با خواندن دعا و طلب ادامه راه آزادگان دنیا، مراسم خود را برگزار میکنند. هر سال زرتشتیان زیادی از شهرهای بافق، میبد، تفت، مهریز و بهاباد به یزد میآیند تا در مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام شرکت کنند.(1)
17- بوشهر
در استان بوشهر، مراسم ماه محرم مانند دیگر شهرهای کشورمان باشکوه برگزار میشود. افزون بر مراسم زنجیرزنی و سینهزنی و روضهخوانی، مراسم خاص منطقه نیز برگزار می گردد.
مکانهای عزاداری از مسجدها، حسینیهها، میدانها، خیابانها، کوچهها و خانههای شخصی آغاز میشود. با فرا رسیدن ماه محرم، سر در خانهها و تکیهها و امامزادهها را علم سیاه و زرد میزنند و مردم لباس سیاه میپوشند و
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج1، صص634-643.
آنهایی که نذر دارند، خود را برای پخت و پز آماده میکنند.
روضه و نوحهخوانی در هر شب به یکی از موضوعهای غمانگیز کربلا میپردازد که عبارتند از: شب اول، درباره فرارسیدن ماه محرم، شب دوم درباره حضرت مسلم، شب سوم درباره طفلان مسلم، شب چهارم درباره حجالوداع، شب پنجم در باره حر، شب ششم درباره علیاصغر علیه السلام ، شب هفتم درباره حضرت علیاکبر علیه السلام ، شب هشتم درباره حضرت قاسم علیه السلام ، شب نهم درباره حضرت عباس علیه السلام و شب دهم درباره امام حسین علیه السلام .
تقریباً در همه شهرها و روستاهای استان برای گهواره خدمت علیاصغر علیه السلام مراسمی بر پا میشود. در این گهواره چوبی که «مختک» نام دارد و با توری سبز آن را میپوشانند، نوزادی شبیه علیاصغر علیه السلام را میخوابانند و آن را تکان میدهند و به نوحهخوانی و لالاییخوانی میپردازند. زنان نازا، گهواره را تکان میدهند و لالایی میخوانند.
در میدانی که مراسم روز عاشورا یا تعزیه برگزار میشود، خیمههایی برپا میشود که متعلق به امام حسین علیه السلام و حضرت عباس علیه السلام و حضرت زینب علیها السلام و علی اکبر علیه السلام و قاسم علیه السلام است. مردم در خیمهها، عزاداری میکنند و مراسم نذری و «نونپوشان»(1)را انجام میدهند و مشکلگشا تقسیم میکنند.
هنگام آتش زدن خیمه امام حسین علیه السلام در ظهر عاشورا، عزاداران حتی در گرمای طاقتفرسای تابستان با شور و هیجان فراوان به گرد خیمه، برسر و
1) نوعی نذری است که فرد نذر شده را بر خیمه امام حسین7 یا در مسجدها روی منبر میخواباند و تمام بدنش را با نان میپوشانند، سپس نان را با حلوا به صورت لقمههای بزرگ درمیآورد و میان مردم تقسیم میکنند.
سینه خود میزنند و به عزاداری میپردازند. خاکستری را که حاصل از سوختن خیمه است به عنوان تبرک برای شفا بر پیشانی خود میمالند.
پس از پایان مراسم روضهخوانی، مردم خود را برای مراسم سینهزنی آماده میکنند. ابتدا گروه دمامزنان با نواختن دمام مردم را باخبر و آنها را جمع میکنند. سینهزنان به صورت حلقههای دایرهوار به گرد نوحهخوان میچرخند. نوحهخوان در کنار سکویی نوحه میخواند و عزاداران با دست چپ، کمر همدیگر را میگیرند و با دست راست به سینه میزنند.
مراسم دمامزنی و سینهزنی علاوه بر ایام عاشورا در ماه صفر نیز انجام، و شب یازدهم محرم، در مسجدها و تکیهها و حسینیهها، مراسم شام غریبان برگزار میشود. همه چراغهای کوچهها و گذرگاههای اطراف را خاموش میکنند و عزاداران به صورت دستههای چند نفری به راه میافتند. چند قدم که راه افتادند، به صورت حلقهوار دور یکدیگر مینشینند و شمع روشن میکنند و نوحه شب شام غریبان را میخوانند.(1)
17- الف. کنگان
هیئتهای مذهبی در شهرستان کنگان، در ایام محرم در خیابانها و حسینیهها، در بزرگداشت یاد و نام سالار شهیدان، حضوری بسیار فعالی دارند. آنچه در این میان اهمیت دارد، حضور افراد گوناگون اعم از آذریها، عربها و افغانیهای مقیم کنگان در مراسم عزاداری است.
هیئتهای عزاداری شهرهای کنگان و بنک، هر ساله در ماه محرم با عشق به ابوالفضل علیه السلام و امام حسین علیه السلام برگزار میشود. هیئتهای مذهبی از محلههای گوناگون شهرهای کنگان و بنک حرکت میکنند و در محلی تجمع
1) www. andisheh-max.ibsblog.ir.
میکنند و به عزاداری میپردازند و به برنامههای نوحهخوانی، سینهزنی و زنجیرزنی میپردازند. این مراسم تا پایان ماه محرم برقرار است و در ماه صفر، در ایام اربعین نیز ادامه دارد. (1)
18- گلستان
فرهنگ، آداب، آیین و باورهای مردم استان گلستان در مناسبتها و مراسم گوناگون سوگواری، همگی سینه به سینه از نسلهای گذشته به نسل جدید منتقل شده است. ماه محرم در این استان در واقع بازسازی و یادآوری واقعه خونین کربلاست و پرشورترین این ایام، دهه اول به ویژه روز نهم و دهم این ماه و اربعین امام حسین علیه السلام و یاران اوست که در این ایام با برگزاری مراسم سینهزنی و زنجیرزنی، علمگردانی و تعزیهخوانی، واقعه خونین کربلا را در اذهان تداعی میکنند. در این ایام، در همه شهرها و روستاهای گلستان در غم و ماتم فرو میرود و اقشار گوناگون جامعه با پوشیدن لباس مشکی و نصب پرچم سیاه بر سر در خانهها و مکانهای تجاری، سر در مسجدها و حسینیهها، خود را در ایام سوگواری سهیم میدانند.
نذر کردن در استان گلستان، اشکال گوناگونی دارد که عبارتند از: نذر قربانی کردن گوسفند هنگام ورود علم، نذر قربانی کردن گوسفند در روز عاشورا و تحویل به مسجد و یا تکیه محل، برای استفاده در غذای حسینی، مشارکت در هزینههای ایام محرم به صورت نقدی یا جنسی که متداولترین آن تأمین برنج و گوشت است. برخی افراد ابتدا نذر میکنند تا حاجتشان برآورده شود و بعضی بعد از برآورده شدن حاجتشان، نذر میکنند. بعضی نیز
1) علی محمدپور، مقاله «عاشورا در فرهنگ اقوام ایرانی» مجله انتظار نوجوان، بهمن 1385، شماره 20، ص 29.
در روز هفتم ماه محرم هنگام بستن علم نیت میکنند و روسری دور علم میپیچند، اسفند دود میکنند و از خدای خویش طلب آمرزش میکنند. اینگونه نذورات در باورهای آنها نقش به سزایی دارد و معتقدند، در این ایام حاجتشان زودتر برآورده میشود.
تعزیهخوانی و شبیهخوانی از آداب ماه محرم بوده که متأسفانه امروزه به فراموشی سپرده شده است؛ زیرا تعزیهخوانان زبردست و ماهر دار دنیا را وداع گفتهاند. در استان گلستان، دو دسته تعزیهخوانی و شبیهخوانی وجود داشته است؛ دستهای ساکن شهر و روستای خود بودند که بیشتر در تاسوعا و عاشورا و اربعین حسینی اقدام به اجرای تعزیهخوانی و شبیهخوانی میکردند. در تعزیه روز عاشورا، مردم در یکی از میدانهای بزرگ شهر یا روستا گرد هم میآیند و تعزیهخوانان به دو گروه اتقیا و اشقیا تقسیم میشوند و حوادث روز عاشورا را بازخوانی میکنند. آنها با نصب خیمه و خراب کردن برخی خیمهها مجلس عزاداری را جلوهای خاص میبخشند.
شخصیتهایی چون شیر و مرد درویش نیز در تعزیه حضور دارند. شیر به هنگام ورود سیدالشهدا علیه السلام به میدان نبرد وارد میشود و از رفتن ایشان جلوگیری میکند. درویش نیز با لباسی یک دست سفید، پس از شهادت امام حسین علیه السلام وارد صحنه میشود و به ذکر مصیبت میپردازد. مردم در کاسه پر از آب او سکه نذری میاندازند. همچنین به هنگام وارد شدن حضرت به میدان خانوادهها، فرزندان خردسال خود را از زیر شکم ذوالجناح عبور میدهند و این کودکان برای قبولی نذرشان مقداری پول در چکمههای فردی میاندازند که نقش امام حسین علیه السلام را اجرا میکند.
یکی از نشانههای مهم کربلا، علم یا توغ است. مردم گلستان در عصر
روز پنجم محرم مراسم علم یا توغبندان را اجرا میکنند. هر مسجد، هیئت و دستهای برای خود یک علم دارد که این علم را در خیابانها و کوچههای اطراف میگردانند. هنگام شکلگیری دستهها، ابتدا علم و پرچمها را پیشاپیش دسته به حرکت درمیآورند و پشت سر آنان سینهزنان به صورت دایرهوار به حرکت خود ادامه میدهند و پشت سر مردان، زنان و کودکان حرکت میکنند و اشعاری که از سوی مرثیهخوانان خوانده میشود، به طور همصدا میخوانند. دسته به هر خانهای که میرسد، اگر اهالی آن خانه نذری داشته باشند، دستمال، روسری یا شالی به علم میبندند و اسفند دود میکنند که به این کار «علمبندان» میگویند. همچنین برخی از خانوادهها اگر نذر داشته باشند، به هنگام ورود علم، گوسفند قربانی میکنند.
دستههای عزاداری در عصر روز تاسوعا مهیا میشوند و در خیابانها و کوچهها، به ویژه به زنجیرزنی میپردازند. سپس مراسم پامنبری آغاز میشود و تا نماز مغرب و عشا ادامه مییابد. در این مراسم که تنها در محلات قدیمی گرگان برگزار میشود، گرگانیها منبر خود را بیرون از در خانه قرار میدهند تا هرکسی نذری دارد، شمعی روشن کند و روی آن بگذارد. گرگانیها اعتقاد دارند، اگر کسی شمع روشن کند و روی چهل منبر بگذارد، حاجتش برآورده میشود.
زنان در عصر تاسوعا حلیم میپزند و پس از آماده شدن، حلیم را تقسیم میکنند. گفتنی است عزاداران به سرِ دیگ حلیم یکدیگر میروند و اندکی آن را هم میزنند و پای دیگ شمعی برمیافروزند تا نیازشان برآورده شود. گفتنی است پختنی ویژه روز تاسوعا قورمه سبزی است.
مردم شب پیش از عاشورا تا صبح در مسجدها و تکیهها به سر میبرند و
به یاد شب وداع امام حسین علیه السلام با یارانش تا پاسی از شب به عزاداری و قرآنخوانی مشغولند. صبح این روز پیش از نماز صبح و برآمدن خورشید، مردمی که در مسجد هستند، همراه با علم مسجد و یا تکیه به خیابانها و کوچهها روانه میشوند. هرچه به وقت اذان صبح نزدیک میشوند، دسته سینهزنی آرام آرام به مسجد برمیگردد تا نماز صبح را به جماعت اقامه کنند. پس از آن، در مسجد یا تکیه به عزاداران صبحانه میدهند و حدود ساعت هشت صبح دوباره عزاداران در مسجد دور هم گرد میآیند و دسته زنجیرزنی تشکیل میشود. این دسته به همراه دیگر عزادارانی که آنها را همراهی میکنند، به خانه چند تن از اهالی میروند که سفره پذیرایی از عزاداران حسینی را از قبل مهیا کردهاند. شیربرنج تنها غذایی است که عزاداران در چنین مراسمی میخورند. سپس دسته به زیارت اهل قبور و در گذشتگان میروند.
نماز ظهر عاشورا مراسم باشکوهی است که هر شهر و روستایی از استان گلستان اقامه میشود. در عصر روز عاشورا نیز گروه تعزیهخوانی به اجرای تعزیه روز عاشورا میپردازند.
شام غریبان آخرین مراسم دهه محرم به شمار میآید که با اقامه نماز مغرب و عشا آغاز میشود. پس از آن، دسته سینهزنی حرکت خود را شروع میکنند و با رفتن به محلات و کوچههای گوناگون شهر و روستا با حضرت زینب علیها السلام و کاروان کربلا همراهی و همدلی میکنند و از مردم کوفه تبری میجویند. در هنگام برگزاری مراسم شام غریبان، در قالب مراسم دسته چوبی برگزار میشود. مردم باور دارند، وقتی خبر شهادت امام حسین علیه السلام به مردم ایران رسید، چون اسلحه خاصی نداشتند، به خونخواهی آن حضرت
چوب برداشتند و قیام کردند.
در صبح این روز برخی از خانواده حلیم و برخی دیگر شله زرد میپزند. همچنین در عصر این روز علم هر تکیه، مسجد یا هیئتی را با حضور عزاداران باز میکنند یا به اصطلاح شهید میکنند.(1)
محرم در بین آذریها
آذریها به خاندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به ویژه امام حسین علیه السلام و یاران وفادارش، ارادت ویژهای دارند. در مناطق ترکنشین کشورمان، روزهای محرم، کوچهها و خانهها سیاهپوش میشود و حتی نوزادان لباس سیاه میپوشند.
1 ـ آذربایجان شرقی
در بیشتر شهرهای آذربایجان شرقی، از روز اول محرم که سوگواریهای مذهبی آغاز میشوند، با تشکیل دستههای عزاداری موسوم به «شاخسی واخسی» (شاه حسین، وای حسین) مراسم دهه اول محرم را آغاز میکنند و هر روز پس از نماز مغرب و عشا در مسجدها و تکیهها مراسم سینهزنی، زنجیرزنی و نوحهخوانی در سوگ یاران امام حسین علیه السلام برگزار میشود.
آذریها مراسم ویژهای در روزهای محرم دارند. یکی از این مراسم، تشتگذاری است. دو روز پیش از آغاز ماه محرم، مراسم تشتگذاری آغاز میشود. مراسم با نوحهسرایی شروع میگردد و مردم با سینهزنی در سوگ حضرت ابوالفضل علیه السلام عزاداری میکنند. ریش سفیدان هیئتها که به آنها «حسینچی» گفته میشود، مسئول مراسم هستند. یکی از آنها پرچمی به
1) خبرگزاری دانشجویان ایران،http://www.ghatreh.com.
دست میگیرد و جلوی جمعیت حرکت میکند و حسینچی دیگری، تشت خالی را به دوش میگیرد و دنبال او حرکت میکند. به دنبال آنها هم حسینچیهای دیگر با مشک و کوزههای پر آب حرکت میکنند. در این فاصله، فریاد «لبیک یا حسین» به گوش میرسد. تشت را در گوشهای از مسجد یا حسینیه میگذارند و آب کوزهها و مشکها را در آن خالی میکنند. پس از این کار، روضه حضرت ابوالفضل علیه السلام ، حضرت رقیه علیها السلام یا علی اصغر علیه السلام خوانده میشود. سپس هر کسی به نوبت تشت را میبوسد و لیوانی از آب آن را به نیت تبرّک مینوشد.
این مراسم در ده شب پیدرپی، صورت میگیرد و در شب تاسوعا، روز تاسوعا، شب عاشورا و ظهر عاشورا به اوج خود میرسد. شبیهخوانی یا تعزیه و شمعسوزی در مسجدها در بعد از ظهر روز تاسوعا، از عرفانیترین و زیباترین مراسم سوگواری ایام محرم در این خطه از ایران زمین است.
تشتگذاری برای سیراب کردن عزاداران با انواع شربتها و اطعام سوگواران با انواع غذاها، مالیدن گِل بر سر و روی خود در روز عاشورا، قفلزنی (آویختن قفل به بدن)، مالیدن زغال به صورت برای نشان دادن پریشانحالی، تزیین اسبی به نشانه اسب امام حسین علیه السلام ، ادای نذر و سیاه پوشیدن در طول ماه محرم، برگزاری مراسم روز سوم و چهلم (اربعین حسینی) شهادت امام حسین علیه السلام ، از دیگر مراسم رایج ماه محرم در این استان است.(1)
الف. تبریز
1) نک: ایرج افشار سیستانی، نگاهی به آذربایجان شرقی، ج1، (تلخیص از کل کتاب).
تبریز مرکز استان آذربایجان شرقی است که مردم آن شیعه دوازده امامی هستند. در این شهر مردم پیش از آغاز ماه محرم با سیاهپوش کردن مسجدها و تکیهها، خود را برای ماه محرم، آماده و پرچمهای سیاه و کتیبههای محتشم را به نشانه عزا بر سر در خانههایشان نصب میکنند. حرکت دستههای عزاداری این شهر از روز ششم آغاز میشود و تا پایان روز سیزدهم ادامه مییابد. حرکت دستههای از تکیهها شروع میشود و با رسیدن به طرف بازار شهر اوج مییابد. از دیگر مراسم عزاداری در این شهر، مراسم تعزیهخوانی و شبیهخوانی واقعه کربلاست که در زیر خیمه و چادرهای بزرگی که برای عزاداران نصب میکنند، اقامه میشود.
از جمله مراسم سنتی این شهر آن است که همه ساله در عصر عاشورا تا نزدیک اذان مغرب، عزاداران با نوحهسرایی حزین تا چهل مسجد را دور میزنند و در هر یک از آنها، شمعی روشن میکنند و به نوحهسرایی و عزاداری میپردازند. این مراسم به عنوان شمع پایلاماق مشهور است.(1)
ب. مراغه
در این شهر آیین سنتی «وای عباس» همزمان با روز هشتم ماه محرمالحرام در حسینیهها و هیئتهای مذهبی برگزار میگردد. در این روز که در مراغه تاسوعای کوچک نامیده میشود، عزاداران در گروههای 20 تا 30 نفری به یاد فداکاریهای حضرت عباس علیه السلام ، عباسگویان در هیئتها و حسینیهها سینهزنی میکنند. در این روز بیشتر عزاداران حسینی بر سر و صورت خود گِل میمالند و با پای برهنه مسیر عزاداری را میپیمایند.
پخش نذورات از جمله شیر، شربت، نان روغنی، کیک و کلوچه در میان
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج3، صص 27-30.
عزاداران، در روز تاسوعا و عاشورا، نسبت به روزهای گذشته رونق بیشتری مییابد.(1)
2 ـ آذربایجان غربی
آداب و رسوم هر ملتی در هویت و باورهای مردم آن ملت ریشه دارد. در واقع، با حفظ و تداوم این آداب است که ملتی هویت می یابد. استقبال اهل تشیع، تسنن و حتی اقلیتهای دینی آذربایجان غربی از ماه محرم، روح و روان مردم این سرزمین را به جوش و خروش میآورد. ماههای محرم و صفر در آذربایجان، جزو ماههایی است که مردم استان اعم از شیعه و سنی و حتی اقلیتها از هر حرکتی که به نوعی بیانگر سرور و طرب باشد، دوری میجویند.
برای مردم استان، توسل به دستههای عزاداری برای شفای بیماران از سالار شهیدان، جایگاه ویژهای دارد؛ به گونهای که بارها دیده شده است که بیمارانی از هموطنان مسیحی مقیم شهرهای استان در مسیر دستههای عزاداری نشسته و از شهیدان کربلا طلب حاجت کردهاند.
در روزهای تاسوعا و عاشورا، در مناطقی از ارومیه که جمعیتی از اقلیتهای دینی در آن سکونت دارند، مسیحیان زیادی را میتوان یافت که همراه با دیگر مردم در مسیر عبور دستهها قرار میگیرند و برای امام حسین علیه السلام و شهدای کربلا اشک میریزند.
در عزاداریهای مردم آذربایجان غربی، مانند برخی مناطق کشور، از نمادهایی مانند علم، کتل و اسب به عنوان مظهر ذوالجناح و گهواره به یاد
1) نگاهی به آذربایجان شرقی، (تلخیص از کل کتاب).
حضرت علیاصغر علیه السلام استفاده میشود که این نمادها در ایجاد فضای حزن و اندوه به عزاداریها نقش مهمی دارد. به باور مردم منطقه، دادن نذری به گهواره علی اصغر علیه السلام سبب شفای کودکان بیمار، و دادن نذر به ذوالجناح نیز موجب گشایش در کارها میشود.
شبیهخوانی نیز از آیینهایی است که معمولاً در روز عاشورا در برخی روستاهای شهرهای ارومیه، خوی، سلماس و ماکو انجام میشود که این شبیهخوانیها به نوعی بازسازی صحنههای روز عاشورا در صحرای کربلا و چگونگی به شهادت رسیدن یاران امام حسین علیه السلام و خود آن حضرت است.
پخش نذورات از جمله نان فتیر، شربت، شیر داغ و حلوا در امامزادهها مرسوم است. حتی در برخی امامزادهها، مردم گوسفند، قربانی و گوشت آن را در میان دستهها پخش میکنند. قربانی کردن گوسفند، احسان، صدقه دادن و ادای نذر از معنویترین مراسم مردم آذربایجان است. پخش ناهار، نان، چای، شربت، شله زرد و خوراکیهای دیگر، اهدای لوازم مورد نیاز دستهها، مسجدها و هیئتها، در این ماه عزیز رونق میگیرد. نذرها و نیازها به همراه دستهای دعا، شفاعتطلبی و دست به دامن شدنها، بعد از 1400 سال از آن حماسه عظیم، نشان میدهد هنوز خون ایثار و آزادگی در برابر ذلت و تسلیم در کالبد جامعه اسلامی جریان دارد.
در سحرگاه روز سوم که در ارومیه به آن «اهل قبیله» گفته میشود، در برخی مناطق شماری از جوانان، درحالیکه لباسهای عربی پوشیدهاند، از مسجدها خارج میشود و اشعاری را به این مضمون میخوانند: «ای اهل قبیله برویم جسم بیسر و بیکفن» امام حسین علیه السلام را دفن کنیم».
اهالی و ساکنان استان آذربایجان غربی، آمادگی خود را برای برگزاری
آیینهای عزاداری ماه محرم از خود و خانهها آغاز میکنند، لباس سیاه میپوشند، اسباب و لوازم نذریها را آماده میکنند. در این ایام دستههای مراسم عزاداری در شهرهای بزرگ استان مانند ارومیه چند شب قبل از تاسوعا و عاشورا زمان حرکت خود را با نصب پرچم و سجاده در هیئتهایی که مرکز شهر است، مشخص میکنند.
یکی از مراسمی که در دو دهه اخیر در شهر ارومیه مرسوم شده، شرح ماجرای شهادت امام حسین علیه السلام و آتش زدن خیمههاست که از سوی گروهی از تعزیهخوانان به نمایش گذاشته میشود. این گروههای عزاداری به مسجدها روستاها در مناطقی مانند شاهیندژ، خوی و ماکو میروند. آنچه بیشتر در این ایام در شهرها و روستاها به چشم میآید، حضور کودکان و نونهالان با پای برهنه یا به صورت سقای کربلا به یاد حضرت علیاصغر علیه السلام ، حضرت علیاکبر علیه السلام و حمل علمهای ویژه این ماه به نشانه احترام به شهدای این واقعه بزرگ است.
مراسم روز تاسوعا و عزاداری در استان در روز نهم ماه محرم (تاسوعا) از اوایل صبح و پس از بر آمدن آفتاب آغاز میشود. ابتدا مراسم برای لحظاتی در مسجدها و پس از آن اوایل صبح در خیابانها و کوچههای شهر و محدوده روستاها انجام میپذیرد و نوحههای این روز به ذکرهای مربوط به جانبازیها و فداکاریهای حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام اختصاص مییابد. دستههای عزاداری زنجیرزنی پس از آرایش و تشکیل دستهها و پیش از حرکت به سوی خیابانهای اصلی شهر، در کوچههای محلات و مقابل مسجد محله زنجیرزنی میکنند. در روستاها عزاداران با توجه به کوچک بودن مکان و بافت روستایی در کوچهها به عزاداری میپردازند و خانوادهها
و افرادی که در این ایام نذر و حاجتشان قبول شده است، صبح روز تاسوعا به دستههای زنجیرزنی صبحانه میدهند که بیشتر شامل نان و پنیر یا کره و عسل است. برخی خانوادهها نیز ممکن است گوسفندی را پیش پای عزاداران قربانی کند یا برای ادای نذر و نذورات خود مانند غذای آماده، به خیابانها و کوچههای محلات دیگر بروند و آنها را در میان عزاداران احسان کنند. مراسم روز عاشورا در این استان از اهمیت و کرامت بسیاری برخوردار است. بنابراین، از نخستین ساعات صبح این روز، عزاداران خود را برای برپایی مراسم عزاداری آماده میکنند. تمام مغازههای بازار و شهر تعطیل میشود و کسبه و تجار از فعالیتهای روزانهشان دست میکشند؛ زیرا پرداختن به کار و فعالیت در این روز را بدیمن و نامیمون میدانند.
از مهمترین مراسم عزاداری روز تاسوعا و عاشورا، زنجیرزنی است که مانند روزهای پیش، از مسجدهای محلات، کوچه و خیابانهای اطراف آغاز میشود. ابتدا دستههای زنجیرزنی در مسجدهای محلات و مناطق مختلف، اعم از شهر یا روستاها حاضر میشود و با زنجیرزنی و ندای آرام آرام «حسین وای، حسین وای»، مراسم عزاداری خود را آغاز میکنند. در شهرها هر دسته، نماینده یکی از مسجدها یا محلهای از محلات شهر است. در روستاها نیز به دلیل شمار اندک جمعیت، فقط یک دسته تشکیل میشود. بزرگی، نظم و ترتیب دستههای زنجیرزنی، میان دستههای عزاداری در مهمانیها و دعوتها سبب رقابت میشود. در این روز، ثروتمندان و سرشناسان یا کسانی که نذری داشته باشند، دستههای زنجیرزنی را برای صرف ناهار و شام در روز عاشورا دعوت میکنند. در باور مردم، هدف از این گونه پذیراییها و احسانها، علاوه بر پذیرش نذورات و به دست آوردن
اجر و ثواب اخروی، افزایش روزی و رسیدن به برکت و عافیت از بلاهای گوناگون در طول زندگی و حیات فردی است؛ زیرا مردم بر این باورند که هرکس از این غذاها در روز عاشورا صرف کند، تن او به عشق امام حسین علیه السلام در طول سال از بیماریها مصون خواهد ماند.
از جمله مراسم ظهر روز عاشورا، تعزیهخوانی و شبیهخوانی است که نمایش گونهای از واقعه کربلا است. یکی از کانونهای مهم این مراسم در شهر ارومیه مقابل مسجد «مهدی القدم» است که مردم محله و دیگر دوستداران اهلبیت علیهم السلام شاهد برگزاری شبیهخوانی اباعبدالله الحسین علیه السلام هستند. روز عاشورا، روز تجلی میثاق مردم با امام حسین علیه السلام و قیام خونین وی بوده و مردم عادی از راههای گوناگون از جمله نذر و قربانی، احسان چایی، شربت و آشهای محلی، ساری شیله (شله زرد که در سالهای اخیر معمول شده است)، در خدمت عزاداران حسینی هستند. مطابق سنت بر جا مانده از سالهای دور، گروهی از عاشقان اهل بیت علیهم السلام عصمت و طهارت با پوشیدن لباسهای رنگی و بر پا داشتن خیمههای ویژه، حماسه عاشورا را بازسازی میکنند. گروهی لباس قرمز میپوشند و در نقش سپاهیان عمر سعد و شمر ظاهر میشوند و برخی دیگر نقش یاران امام حسین علیه السلام را ایفا میکنند. عبارتهای شعرگونه، موزون، تعزیهها و گفتوگوهای میان یاران حضرت سید الشهدا علیه السلام و لشکریان کفر، یکی از زیباترین صحنهها و تابلوهای رزمی و نشانه ایثار و شهادتطلبی امام و مظلومیت خاندان او و شقاوت قاتلان است.
مراسم شام غریبان از جمله مراسم حزنانگیز و اندوهباری است که در مسجدهای شهر، روستاها و حومه برگزار میشود. دستههای زنجیرزنی پس
از برگزاری مراسم عزاداری در کوچهها وارد مسجد میشوند و زنجیر میزنند. روضهخوانی مداحان و ذکر مصیبتهای حضرت اباعبدالله علیه السلام ، از دیگر ویژگیهای این مراسم است و برای این منظور و طبق سنتهای گذشته، پس از اندکی زنجیرزنی، در مسجدها چراغها را خاموش و شمع در سینی روشن میکنند و دور افراد میگردانند. اهل قبیله (سوم امام) شرح مصائب امام حسین علیه السلام و شهادت او و یارانش در دشت کربلا شاید یکی از حزنانگیزترین مصائب وقایع تاریخ شیعه در جهان اسلام است.
در روز سوم امام، مردم شهرها و روستاهای استان نیز با چنین اندیشهای بر سر مزار و اموات خود حاضر میشوند و به سینهزنی و زنجیرزنی میپردازند. در اربعین حسینی، اهل بیت علیه السلام در کربلا به عزاداری برای امام حسین علیه السلام پرداختند. آنگاه که اهل بیت و خاندان امام حسین علیه السلام از شام به سوی مدینه روانه میشدند، برای زیارت قبور عزیزان از دست رفته خود، به سوی کربلا رفتند و هنگامی که به آن سرزمین رسیدند، با جابر بن عبدالله انصاری، صحابی بزرگوار پیامبر صلی الله علیه و آله و شماری از بنی هاشم که برای زیارت قبر امام حسین علیه السلام به آنجا آمده بودند، روبهرو شدند. اهل بیت علیهم السلام چند روز در آنجا برای آن حضرت و دیگر شهیدان کربلا به سوگواری و نوحهسرایی پرداختند و زنان آن منطقه نیز با شنیدن صدای گریه و ناله اهل بیت علیهم السلام به سوی آنان شتافتند و با آنها همنوا شدند. ازاینرو، مردم برگزاری مراسم عزاداری و نوحهخوانی در اربعین حسینی (چهلم) را گرامی میدارند. به همین دلیل، از صبح زود دستههای عزاداری با تشکیل صفوف زنجیرزنی، نظم و آرایش کامل در خیابانهای شهر و کوچههای روستاها به راه میافتند و نوحههایی را در سوگ امام و اربعین حسینی سر میدهند. تلاش همه
هیئتها و دستههای شهری و روستایی بر این است که در این روز دستههای عزاداری برای زیارت اموات به سوی قبور و مزار شهدا و امامزادههای نزدیک اطراف شهر بروند.(1)
3ـ اردبیل
مردم اردبیل هر سال با فرار سیدن شهادت مسلم بن عقیل، با تشکیل دستههای شاه حسینی، که در محل به شکل «شاخسه» عنوان میشد، به استقبال ماه محرم میروند. تقریباً در این مراسم یک ساعت از شب گذشته، با دستور رئیس شاه حسینیها، صفهای عزادارن بسته میشود و درحالیکه حاضران چوبی را مثل شمشیر در دست راست میگیرند، دست چپ را از پشت بر کمر نفر سمت راست قرار میدهند و به این طریق صف فشرده و مرتبی میآورند. مردان به صورت دایره بزرگی در کنار هم میایستند و در پاسخ اشعار و ابیاتی که رئیس دسته با آهنگ میخواند، همه کلمه شاه حسین را به صورت شاخسه تلفظ میکنند. اشعار سردسته که بیشتر جنبه حماسی دارد، آمادگی گویندگان را برای فداکاری در راه حضرت حسین بن علی علیه السلام بیان میدارد و آهنگ هیجانانگیز و حرکت پای افراد نیز با آن موزون است. اجرای این مراسم هم اکنون تا حدودی در اردبیل منسوخ شده است، اما در برخی مناطق قدیمی این مراسم هنوز هم اجرا میشود.
از مراسم دیگر عزاداری که خاص اردبیل است، «تشتگذاری» در مسجدها و تکایاست. در این مراسم، سه روز مانده به آغاز محرم، تشتگذاری آغاز میشود و در روز اول، محلات بزرگتر تشت میگذارند.
1) حسن سپهرفر، مقاله آیینها و مراسم ماه محرم در آذربایجان غربی درج شده در سایت www.aftabir.com
تشتها را از چند روز پیش از مراسم تشتگذاری تمیز میشویند و در مکانی از مسجد، آماده حمل به مسجد میکنند. حمل تشتها به این شکل است که دسته سینهزنان و زنجیرزنان به محلی میروند که تشتهای محله در آنجاست و ریشسفیدان و کسانی که حامل تشتها هستند، آنها را بر دوش میگیرند و جلوی دسته حرکت میکنند. وقتی تشتها به مسجد میرسد، تشتها را در جای مخصوص خود، که غالباً تاقچه بزرگی با سقف ضربی است، میگذارند و بلافاصله آنها را پر از آب میکنند. قرائت فاتحه کنار تشت در برخی مسجدها تشریفات و شأن ویژهای دارد که در میان مسجدهای اردبیل، فاتحه مسجد جامع به ویژه در شب عاشورا، شهرت بسیاری دارد و دعای آن به وسیله خانواده سید احمد حسینی و پدران او خوانده میشود.
از دیگر مراسم اردبیل، حرکت دستههای عزادار است که در پیشاپیش آن، دسته بیرق محله حمل میشود. این بیرق نماینده آبرو و احترام محله و شعبات آن است. پس از آنها، ریش سفیدان محله و بعد از آن علمها، طبلزنها و سینهزنها و زنجیرزنها قرار دارند. هر یک از محلهها، دستهای تشکیل میدهند و در روزی معیّن، پشت سر هم به سمت بازار حرکت میکنند. وقتی دسته جلوی مسجد محله دیگری میرسد، بزرگان و ریش سفیدان آن محله، در حالیکه بیرق محله را همراه دارند، به استقبال میآیند. طبل و شیپورزنان در این لحظه از سوی دسته، نسبت به محلهای که وارد میشوند، ادای احترام میکنند و با آهنگ خاصی سلام میگویند. هر یک از دسته زنجیرزنها و سینهچیها، پس از ورود به میدان جلوی مسجد، به ترتیب نوحهخوانی و عزاداری میکنند و پس از آن، از طرف محلهای که
وارد آن شدهاند با چای و شربت پذیرایی میشوند. آنگاه با آهنگ طبل و شیپور به طرف محله دیگری حرکت میکنند.
در روز تاسوعا، اردبیلیها در 41 مسجد شمع روشن میکنند. این شمعها نذری است و معمولاً اشخاص برای برآورده شدن حاجات خود چنین نذری میکنند. وقتی افراد چنین دستهای به مسجدی میرسند، در کنار تشت آن در ظرفهای مخصوص شمعسوز، شمعها را روشن میکنند و تشت را میبوسند و حاجت خود را طلب میکنند. وقتی آفتاب غروب میکند، مردم دستههای شمعگذار در بیشتر مسجدها، در کنار تشت گرد میآیند و فاتحه میخوانند.
سوگواریهای مذهبی در اردبیل تشریفات و مراسم خاصی دارد. اردبیلیان که پیرو مذهب تشیع هستند، به وجود دوازده امام قائلند و این عده را با خود پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و یگانه دختر او فاطمه زهرا علیها السلام که مادر ائمه دیگر است، چهارده معصوم میخوانند و امام دوازدهم را در حال حیات میدانند. ازاینرو، به یاد درگذشت آنها سیزده روز در ایام محرم عزا دارند. در این ایام با تشریفات خاصی از جمله سینهزنی و راه انداختن دسته، عزاداری میکنند و از گفتار وعاظ بهره میبرند یا در مجالس روضهخوانی که در برخی از خانهها تشکیل میشود، شرکت میکنند.
روضهخوانی در خانهها، صبح زود، برگزار و از واردین، ابتدا با چای و کلوچه پذیرایی میشود. آنگاه وعاظ و روضهخوانها شروع به وعظ و مرثیهخوانی میکنند. گاهی نیز به جای صبحها نزدیک عصر این مجالس را تشکیل میدادند.
خمیرکلوچهها را با شیر و کره تهیه میکنند و گاهی مختصری زنجبیل نیز
به آن میافزایند و روی آن را با زردهتخم مرغ رنگین میسازند. در این مراسم شیرینتر از چای و لذیذتر از کلوچه، زیبایی پذیرایی و احترامی است که نسبت به شرکتکنندگان در مجالس به جا آورده میشود. در روزهای عاشورا و یازدهم محرم، علاوه بر چای و کلوچه مقداری حلوا هم که درون نان لواش گذاشته میشود، به مهمانان میدهند. معمولاً این روضهخوانیها ده روز است و آن را در اصطلاح محلی یک دهه میگویند.(1)
الف. خلخال
خلخال از جمله شهرهای استان اردبیل است که اکثریت مردم آن
و دارای
و تنها اقلیتی از چند طایفه
در آن ساکن هستند. ارامنه این شهر نیز همزمان با رسیدن ماه محرم به سوگواری سالار شهیدان میپردازند.
آیین عزاداری یقهبندان به مناسبت سومین روز شهادت امام حسین علیه السلام و شهدای کربلا در خلخال برگزار میشود. در این آیین، بر اساس سنتی دیرینه در همه مسجدها و حسینیههای شهر، شام میپزند تا هیچ یک از اهالی شهر از این سفره بینصیب نمانند. اهالی خلخال در حسینیهها، مسجدها و خانههای که از آغاز تولد در آن خانه ثبت نام کردهاند و جزو اهل دسته آن به شمار میآیند، حضور مییابند و پس از برگزاری مراسم عزاداری و صرف شام، دکمه یقه پیراهن سیاه آنها به وسیله پیرغلامان که معمولاً از سادات، هستند، با راز و نیاز و دعای سلامتی تا سال آینده بسته میشود.
شهر خلخال دارای دهها عباسیه، قاسمیه، اصغریه، اکبریه و حسینیه است که به ترتیب به نامهای سقاخانه، مشعلدارخانه، چراغچیخانه، پیشخدمت
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 3، صص44-82.
خانه و فرشخانه معروف هستند. این اماکن مذهبی در دو محله بالا و پایین شهر قرار میگیرد و معمولاً هرکس در این شب در منزلی که از آغاز تولد در آن به وسیله پدرش ثبت نام میشود، حاضر میشود و مراسم یقهبندان را انجام میدهد. برخی نیز با مراجعه به این محلها و پس از بستن یقه خود، شام نذری را برای خانواده به خانه میبرند. در این میان، شام از دنیارفتگان که نامشان از سالها پیش در دفتر خانهها ثبت شده است، به نوادگان آنها داده میشود.
به گفته ریش سفیدان و پیرغلامان، بستن یقه پیراهنهای سیاه عزاداران به معنای پایان ایام عزاداری محرم و ثبت نشانهای برای عزاداران تا آغاز محرمی دیگر است و این دکمه در سال آینده به وسیله صاحب پیراهن باز و پوشیده میشود.(1)
زنجان
آیینهای عزاداری ماه محرم منطقه زنجان، با شور و عشق خاصی برگزار میشود. این دستهها از دیرباز در قالب هیئتهای مذهبی و راهاندازی دستهها و تکیهها برگزار شده است.
مردم زنجان دو روز پیش از آغاز ماه محرم، در مسجدها پرچمهای سیاه میزنند و شبها را در مسجدها به سینهزنی و نوحهخوانی میپردازند. طبق سنتی دیرینه، همه ساله هشتم ماه محرم، همزمان با شب تاسوعای حسینی، خیل عاشقان حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام و قمربنیهاشم حضرت اباالفضل العباس علیه السلام در قالب دسته عظیم عزاداری از حسینیه اعظم زنجان به طرف
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج2، ص330.
امامزاده حضرت سید ابراهیم علیه السلام حرکت میکنند. این روز در زنجان به «یوم الابالفضل» مشهور است.
در مسیر این دسته، هزاران رأس قربانی اعم از شتر، گاو و گوسفند ذبح میشود. همچنین در طول مسیر حرکت، مردم زنجان و دیگر میهمانانی که از راههای دور و نزدیک به زنجان آمدهاند، نذورات نقدی خود را به گروههای ثابت و سیار جمعآوری نذورات تقدیم میکنند. عظمت و شکوه این برنامه و حضور دهها هزار نفری مردم به اندازهای است که مانند آن در هیچ کجای ایران دیده نشده است. به همین جهت، زنجان در میان محافل مذهبی و فرهنگی کشور، به عنوان پایتخت شور حسینی شناخته میشود.
در شبهای تاسوعا و عاشورا ـ به ویژه در زنجان ـ دستههای سینهزن در خیابانها به سینهزنی میپردازند. در نقاط روستایی، پیش از روز عاشورا همه اهالی روستا اعانه جمع میکنند و خیرات میدهند. در روز عاشورا علم سبزی را که به نشانه پنج انگشت است، در محلههای گوناگون میگردانند و در صورتی که امامزادهای در نزدیکی روستا باشد، به آنجا میروند. در غیر این صورت، در قبرستان روستا جمع میشوند و پس از سینهزنی به مسجد محل برمیگردند.
در شب عاشورا نیز گروهی از سینهزنان درحالیکه بر سر خود گِل مالیدهاند، با پای برهنه به محلههای گوناگون میروند. سپس به مسجدها بر میگردند. در روز عاشورا زنان روسری یا چارقدشان را برای برآورده شدن نیازشان به علمها گره میزنند یا گوسفندی را مقابل علم و دستههای عزاداری قربانی میکنند.
اهالی روستای «درام» در روز سوم امام، پارچههایی را از پرچمها جدا
میکنند و آنها را برای سال آینده نگه میدارند. ساکنان شهر زنجان در سومین روز امام، واقعه کاروان عاشورا و اسیران کربلا را به صورت نمادین در شهر نشان میدهند. در این نمایش درحالیکه گروهی کودک به بند کشیده شدهاند و گروهی به صورت پیاده در جلوی کاروان حرکت میکنند، به وسیله فردی قرمزپوش آزار داده میشوند.
یکی از رسمهای دستههای عزاداری ـ که دیگر رایج نیست ـ رسم «قفلزدن» بود. بر اساس این رسم کسانی که نذر داشتند و حاجتشان برآورده میشد، در ایام محرم بر تن خود قفل میزدند. آنها یک هفته پیش از آغاز ماه محرم اطراف سینه خود را با خاکستر ماساژ میدادند تا کمکم آن قسمت بیحس شود. سپس در پوست خود نیزه فرو و آنها را با قفل محکم میکردند و تا روز دوازدهم محرم این قفلها را باز نمیکردند. در آن روز امام جماعت مسجد، محل نیزهها را از بدن آنها خارج و برای قفلدارها دعا میکرد.
در چهلم امام، مراسم عزاداری با سینهزنی آغاز میشود و در پایان مراسم کسانی که حسینی هستند، برای اینکه لباس خود را از تن درآورند، تمام محل را دعوت، و از آنها با چای و خرما پذیرایی می کردند.
حضور گسترده زنان در حاشیه مراسم از دیگر امور منحصر بهفرد این مراسم است. البته در گذشته زنان تنها به عنوان تماشاگر در این مراسم حضور مییافتند، اما از سالهای قبل زنان نیز توانستند به صورت دستهای مجزا در پشت سر دسته حرکت کنند که این امر، به عنوان الگوی زیبنده پرچمدار کربلا حضرت زینب(علیها السلام)، معنویت خاصی به این مراسم میدهد. مراسم عزاداری ماه محرم در زنجان تا اربعین شهادت امام
حسین علیه السلام ادامه دارد.(1)
محرم در بین کردها
زیر فصل ها
کردستان
کرمانشاه
ایلام
کردستان
ارادت مردم اهل سنت کردستان به امام حسین علیه السلام انکارناپذیر است، بهگونهای که منابع و کتابهای نویسندگان و شاعران این منطقه گویای این حقیقت است. استان کردستان دارای دو بافت قومی کرد و ترک و مذاهب شیعه و سنی است که همه آنها هر سال در ایام محرم در قالب دستههای سینهزنی و زنجیرزنی به عزاداری سرور و سالار شهیدان حضرت امام حسین علیه السلام میپردازند.
مردم کردستان در ایام محرم، هر کدام به نوعی ارادت خود را به امام حسین علیه السلام و مقوله عاشورا به اثبات میرسانند، بهگونهای که مردم سنندج در شب عاشورا در امامزاده «پیر عمر» در این شهر جمع میشوند و با روشنکردن شمع به دعا و نیایش و عزاداری میپردازند.
آیینهای عاشورایی ویژهای نیز در دیگر شهرهای استان میان مردم استان کردستان، اعم از اهل سنت و دیگر اقلیتهای این شهر وجود دارد. عزاداران با آداب و رسوم خاصی، همچون تشتگذاری، تشکیل حلقه عزا در مقابل مسجدها، تکیهها و حسینیهها با ذکر «حسین وای»، مراسم «گلگیران» را برگزار میکنند. که خاص شهرستان بیجار است. همچنین مجالس روضهخوانی و تعزیهخوانی را از واپسین روزهای ماه ذیالحجه، آغاز میکنند و تا پایان دهه نخست محرم ادامه میدهند.
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 2، صص 83-102.
جوانان و مسئولان هیئتها چند روز پیش از عاشورا برای اجرای مراسم گلگیران، به یاد خاک کربلا به حاشیه شهر میروند و مقداری خاک را تهیه میکنند و در جاهای مشخصی در داخل شهر بیجار، ناخالصیهای آن را به وسیله غربال میگیرند و در صبح روز عاشورا، خاکها را با گلاب و آب، مخلوط و گِل را برای اجرای مراسم گلگیران آماده میکنند.
عزاداران و سوگواران امام حسین علیه السلام و خاندان آن حضرت با حرکت دستههای عزاداری، گِل را به سر و صورت و همه اعضای بدن خود میمالند و با دستهها حرکت میکنند. آتشزدن خیمهها و چرخیدن عزاداران به دور آنها، سینهزنی، زنجیرزنی و همچنین قربانی کردن گوسفند در جلو دستههای عزاداری و توزیع شیر، شربت و خرما از دیگر مراسم خاص استان کردستان در ایام محرم است. پخت حلیم در شب تاسوعا به وسیله زنان برخی مناطق استان، از جمله شهر سریشآباد از رسوم دیگری است که در این استان در ایام محرم، اجرا و با این حلیم در صبح غمانگیز عاشورا از عزاداران پذیرایی میشود. پس از سپری شدن زمانی از حرکت دستههای عزاداری در روز عاشورا به یاد واپسین تکبیرهای کاروانیان کربلا و ندای «هل من ناصر ینصرنی» قافلهسالار دشت کربلا مؤذنان اذان میگویند و به طرف میدانهای شهرها میروند.
آیینهای عزاداری ویژه دهه نخست محرم با برپایی نماز ظهر عاشورا به یاد آخرین نماز بزرگ شهید امر به معروف و نهی از منکر ادامه مییابد و بعد از ظهر عاشورا، همه بیرقها و علمها به صورت افقی پیشاپیش دستههای عزادار به نشانه شهادت حضرت امام حسین علیه السلام و 72 نفر از یاران باوفایش به حرکت درمیآیند و با برگزاری شام غریبان حسینی به پایان میرسد.
آیین سنتی تشتگذاری در کشور، خاص منطقه سریشآباد در استان کردستان است و هر سال در آخرین شبهای ماه ذیالحجه برگزار میشود و دوستداران اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام در این شهر در قالب هیئتهای سینهزنی، با تشکیل حلقه عزا حسین حسینگویان در رثای شهدای دشت کربلا بر سر و سینه میزنند و گرداگرد تشتی آب به نشانه بستن آب روی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و عطش و تشنگی کاروان کربلا، سوگواری میکنند. آب متبرک این تشت در روز عاشورای حسینی در میان نیازمندان درگاه اهل بیت پیامبر مکرّم اسلام پخش میشود.
در این میان، اجرای برخی آیینهای سنتی مانند دسته اعراب هاشمی که در آن کودکان و نوجوانان با پوشیدن لباس ویژه اعراب به منزله کودکان کاروان کربلا گرداگرد اسبی که نماد ذوالجناح است، بر سر و سینهزنان ندای «یا حسین مظلوم، حسین وای، ذوالجناح کو بابایم» سر میدهند و پیشاپیش دستههای عزاداری حرکت میکنند و اشک از دیده هر عاشق اهل بیت عصمت و طهارت علیه السلام سرازیر میشود.
حرکت علمها و بیرقهای عزاداری که بزرگترین آن علم بلندی منسوب به قمر بنیهاشم حضرت اباالفضل علیه السلام بوده و این امر نشانه این است که بیرق علمدار کربلا هنوز پس از گذشت 1400 سال همچنان بر زمین نیفتاده است.
علاوه بر اینها، مراسم گهواره حضرت علیاصغر علیه السلام است که در ماه محرم در این استان اجرا میشود. زینبخوانی نیز آیینی است که در شهرهای استان کردستان به اجرا در میآید. در این آیین، یکی در نقش امام حسین علیه السلام و یکی نیز در نقش حضرت زینب علیها السلام با خواندن اشعار و مرثیه به ذکر واقعه کربلا میپردازند.
ادای نذورات که بیشتر به صورت پذیرایی با غذای گرم از هیئتها انجام میشود، از شب هفتم ماه محرم آغاز میشود و نیازمندان درگاه اهل بیت علیهم السلام به قصد تبرّک به این مجالس میروند و از خوان کرم خاندان نبوت بهرهمند میشوند.(1)
کرمانشاه
کرمانشاه، این شهر کهن که دروازه کربلاست و بیشتر مردمانش افتخار عنوان کربلایی را دارند، در ماه محرم حال و هوای غریبی دارد. از عهد قاجار به بعد، در کرمانشاه، تکیههای بسیاری در مرکز شهر ساخته شد که در آنها مراسم عزاداری ماه محرم برگزار میشود. دستههای زنجیرزن در تاسوعا و عاشورای حسینی، بیرون از فضای مسجد به سوگواری میپردازند. هیئتهای گوناگون عزاداری، با حمل علم و کتل به همراه دستههای زنجیرزن و سنجزنها، از مسجد بیرون میآیند و به سوی مزار شهیدان حرکت میکنند. گرداگرد کتلها، پیرمردهای شهر با آهنگی غمانگیز، شعرهایی در سوگ امام حسین علیه السلام میخوانند و زنها پشت سر آنها شیون و زاری میکنند.
تعزیهخوانی از آیینهای بسیار قدیمی ماه محرم در کرمانشاه است. علاقه فراوان مردم به تعزیهخوانی و آگاهی یافتن از واقعه کربلا و همدردی با مصائب سیدالشهدا علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام از طریق بازگویی و نمایش وقایع و آلام حادثه عاشورا، هرسال تعزیهخوانان را به برپایی هرچه باشکوهتر این مجالس وا میدارد.
تهیه انواع غذاها و شربتهای نذری مانند حلیم، شله زرد، حلوا و تقسیم
1) پایگاه اطلاع رسانی مرکز بزرگ اسلامی غرب کشور، www.islamicgc.com
آن میان عزاداران از دیگر آیینهای این شهر است.
تهیه تابوت خونینی که روی آن کبوتری میگذارند و پشت سر آن کودکان به عنوان فرزندان امام حسین علیه السلام حرکت میکنند و فردی آنان را شلاق میزند تا به اسارت ببرد، تهیه قنداق علیاصغر علیه السلام ، حجله حضرت قاسم علیه السلام و قرار دادن دختر بچهای مانند عروس در آن، ساختن دست ابوالفضل علیه السلام و پرتاب آن به هوا برای تحت تاثیر قرار دادن مردم، از دیگر آیینهای عزاداری مردم این شهر است.
از ادوات و ابزار موسیقی رایج در منطقه کرمانشاه که در سوگواری ماه محرم استفاده میشود، میتوان از دهل و سرنا نام برد که با نوای «چمری» (نوعی موسیقی اصیل محلی ویژه عزاداری) با دستههای عزاداری حرکت میکنند. در کرمانشاه روستاهای کندوله و فش، مراسم عزاداری ویژهای دارند. عزاداران روستا، به روستاهای دیگر میروند و در هر روستا از آنها پذیرایی میشود. همچنین گهواره نمادین حضرت علیاصغر علیه السلام ، روی دوش مردم حمل میشود.(1)
ایلام
در شهر ایلام، مردم با نصب بیرقهای سبز و سیاه و سرخ بر بام خانهها و سر در مسجدها و حسینیهها، فرارسیدن ماه محرم را خبر میدهند. از قدیم در شهر ایلام رسم بر این بوده است که هر خانواده به شمار فرزندان پسر، پرچم و علمی را بر سر در خانه یا پشت بام به اهتراز در میآوردند که در حقیقت نه تبعیض میان دختر و پسر، بلکه شعار مردم این دیار و نیز گویای
1) علی محمدپور، مقاله «عاشورا در فرهنگ اقوام ایرانی»، مجله انتظار نوجوان، بهمن 1385، ش20، ص29.
این واقعیت است که در هر خانه چند نفر در تکرار عاشورایی دیگر در حمایت از مکتب اهلبیت علیهم السلام به میدان کارزار گام مینهند و به استقبال شهادت میروند.
در ایلام رسم بر این است که بر نوزادی که تازه به دنیا میآید و اولین محرم حسینی را درک میکند، لباس سبز میپوشانند؛ زیرا بر این باورند باید لباس سبز علوی را بر تن فرزند پوشاند. لباس سیاه در استان ایلام، حرمت خاصی دارد، به ویژه اگر این لباس سیاه را در ایام محرم برتن کنند. در ایام محرم فرد عزادار، نزاع نمیکند و حریم و حرم دیگران را حفظ میکند.
پدر و مادر، حق کتک زدن کودکانی را ندارند که لباس عزای حسینی پوشیدهاند، چون بر این باورند اهل بیت علیهم السلام به عزادار حسین علیه السلام عنایت خاصی دارد. بیشتر مردم ایلام لباس عزاداری امام حسین علیه السلام را تا اربعین میپوشند و از هرگونه مراسم شادی پرهیز میکنند.
مردم ایلام، عزاداری را از شب اول محرم آغاز میکنند، ولی از روز هفتم چهره شهر و سیمای مردمش حال و هوای دیگری به خود میگیرد. در فرهنگ ایلام، پیش از روز هفتم، روز «تراش» نامیده میشود. تا پیش از این روز، مردم به اصلاح سر و صورت میپردازند و حمام میکنند و از روز هفتم که روز بسته شدن آب بر خیمهگاه امام حسین علیه السلام به شمار میرود، حمام رفتن، اصلاح سر و حتی شانه زدن مو را مکروه میدانند. از روز هفتم به یاد سقای کربلا و روز حضرت ابوالفضل علیه السلام سفره عباس علیه السلام چای عباس علیه السلام و شربت عباس علیه السلام در هر خانه و کوی و برزنی، کام تشنگان را سیراب میکند و عزاداران و خانههای محلها را از پخت و پز باز میدارد تا همه یکپارچه فریاد «عباس علیه السلام » را سر دهند. این نامی است که از جایگاه ویژهای در میان
مردم این دیار برخوردار است.
از شب هفتم، رفت و آمد دستههای عزادار از حسینیهها و مسجدها آغاز میشود و شب تاسوعا و عاشورا، خیابانهای شهر سرشار از جمعیت میشود. این عزاداری تا ظهر عاشورا ادامه مییابد. شب عاشورا در ایلام شب احیا است و حس همدردی، مردم را به شب سال 61 هجری باز میگرداند. در این شب، مردم تا سحر بیدار میمانند و پس از پایان عزاداریهای عمومی که تا ساعت یک و دو بعد از نیمه شب به طول میانجامد، به خانه همسایهها میروند. در هر کوچه و محلهای، چند خانه حلیم میپزند و همسایههای دیگر، شمع، چای و شربت نذری خود را در کنار دیگهای حلیم، میان عزادارن تقسیم میکنند.
مردم ایلام بر این باورند، هرکس در شب عاشورا در پخت حلیم امام حسین علیه السلام کمک کند، حاجتش برآورده میشود. زنان در این شب، همدرد با حضرت زینب علیها السلام ، از بافتن موهای خود، پرهیز و در مجالس، خود را پریشان و آشفته میکنند. با دمیدن سپیده صبح عاشورا، حلیمها در میان عزاداران پخش میشود و دستهها شکل میگیرد. شهر، یکپارچه کربلایی میشود و گِلها بر شانه و پیشانی، از عزایی حکایت میکند که در ظهر عاشورا با فریادهای (حسین، حسین)برپا میشود، شام غریبان مردم ایلام در حالی به پایان میرسد که بیشتر مردم از پخت و پز خودداری میکنند و به عزاداری میپردازند تا همدردی خود را با بازماندگان حادثه خونین کربلا ابراز کنند.(1)
1) حسین حسین زاده اوره نظری ، عاشورا در ایران، ص 18.
محرم در بین لرها
زیر فصل ها
لرستان
کهگیلویه و بویراحمد
خوزستان
لرستان
عشق به خاندان رسول الله صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام و برگزاری عزاداری برای سالار شهیدان حضرت سیدالشهدا علیه السلام جزو جداییناپذیر فرهنگ و زندگی مردم خطه لرستان و توابع آن است. جوانان لرستانی با برپا کردن خیمههای عزاداری و نصب پلاکارد در سراسر استان، بار دیگر حال و هوای عاشورایی را به تصویر میکشند. استان لرستان در ایام محرم غرق در ماتم و عزای سیدالشهدا علیه السلام میشود و بیرقهای سیاه برای برگزاری عزاداری و سوگواری امام حسین علیه السلام و 72 تن از یاران با وفایش در سطح شهر برافراشته میگردد.
مردم استان در ماه محرم و صفر آیینهای ویژهای دارند که از جمله آن میتوان به حضور مردم به ویژه جوانان برای عزاداری در خیابانها و کوچهها در قالب هیئتهای سینهزنی و زنجیرزنی اشاره کرد. مداحان اهلبیت عصمت و طهارت علیهم السلام در این استان در ماه محرم در تشکل هیئتهای عزاداری نقش مؤثری دارند. این افراد که به «نوحهگوی هیئت» نیز معروف هستند، با دعوت از مردم به ویژه نوجوانان و جوانان محل سکونت خود، هیئتهای سینهزنی و زنجیرزنی را ساماندهی میکنند.
حرکت دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در کوچهها و خیابانهایی که به نام شهدای هشت سال دفاع مقدس مزین شده، از دیگر برنامههایی است که هیئتهای عزاداران حسینی در مراسم سوگواری خود به آن پایبندند. عزاداران حسینی با ایستادن در برابر خانه شهدا در نقاط گوناگون شهر، ضمن عزاداری و نوحهسرایی با قرائت فاتحه و صلوات یاد و خاطره شهدای انقلاب و هشت دفاع مقدس را گرامی میدارند. تزیین خیمههای عزاداری با
عکسهای شهدا و مرثیهسرایی شهدای انقلاب اسلامی ایران، جانفشانیها و حماسههای به یادماندنی یاران باوفای امام حسین علیه السلام را در روزهای تاسوعا و عاشورا در ذهنها زنده میکنند.
پختن حلیم، آش و حلوای نذری، تهیه شربت و شیرینی و شیر داغ و پخش نذورات در میان هیئتهای عزاداری، از جمله آیینهایی است که در ایام محرم و صفر به وسیله مردم این استان انجام می گیرد. برخی افراد نیکوکار با قربانی کردن گاو و گوسفند و تهیه غذای نذری، هیئتهای عزاداری را به صرف شام یا ناهار دعوت میکنند.
آیینها و سنتهای مختلفی به ویژه در روز تاسوعا و عاشورای حسینی در این استان برگزار میشود که «چهل منبر و گِلاندود کردن» از جمله این آیینهاست. «چهل منبر» آیین ویژه بانوان لرستانی در روز تاسوعاست که با پای برهنه و نقاب بر صورت چهل شمع در چهل منبر یا مجلس عزاداری امام حسین علیه السلام روشن میکنند تا از این راه با راز و نیاز با معبود یکتای خود نیازها و حاجت خود را برآورده کنند. زنان در این سنت دینی از ابتدا تا انتهای این آیین با نیتهای درونی خود مهر سکوت بر لب میزنند و تنها با زمزمه و ذکر کلمه «الله» یا فرستادن صلوات بر محمد صلی الله علیه و آله و خاندان پاکش مسیر حرکت خود را ادامه میدهند.
همچنین در روز تاسوعای حسینی، جوانان پرشور و دوستدار ائمه اطهار علیهم السلام در لرستان، خاک ویژه عزاداری روز عاشورا را تهیه میکنند تا در این روز تمام بدن خود را به گِل آغشته کنند و در ماتم سالار شهیدان حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام به عزاداری بپردازند.
خاک ویژه عزاداری اباعبدالله الحسین علیه السلام به وسیله جوانان لرستانی از
بیابانهای اطراف تهیه میشود و پس از غربال کردن، آن را با عطر و گلاب، معطر و خاک آماده شده را در حوضچههای مخصوص، با آب گرم به گِل، تبدیل و اقشار گوناگون مردم پس از اقامه نماز صبح روز دهم محرم (عاشورا) با خلوص نیت خود را گلِاندود میکنند.
عزاداران حسینی پس از گلمالان خود در کنار آتشهایی که به همین مناسب روشن کردهاند، بدنشان را خشک میکنند. سپس در دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در خیابانهای شهر به راه میافتند و با ذکر مصیبت و نوحهسرایی و سینهزنی عزاداری خود را به اوج میرسانند. سنت گِلاندود کردن در روز عاشورای حسینی، یکی از سنتهای بسیار قدیمی رایج در میان مردم لرستان است که نوع عزاداری روز عاشورای مردم، این خطه را از دیگر مناطق کشور متفاوت کرده است. مردم این منطقه با طلوع آفتاب، دسته دسته پس از اجرای سنت ویژه «گِلاندود کردن» که خاص عاشورا است، به مراسم سوگواری و عزاداری حسینی شور دیگری میبخشند. عزاداری مردم استان لرستان، به ویژه شهر خرمآباد در روز عاشورا تا ظهر ادامه مییابد و مردم عزادار پس از خواندن زیارت عاشورا، نماز ظهر عاشورا را اقامه میکنند.(1)
الف. بروجرد
بروجردیها به مراسم سوگواری در ماه محرم توجه خاصی دارند، به ویژه در دهه اول این ماه، شهر بروجرد میهمانان زیادی را جلب میکند که مشتاق دیدن کارهای گروهی و مراسم محلی تاسوعا و عاشورا هستند.
1) www.chtn.ir خبرگزاری اجتماعی و فرهنگی.
برپایی سقاخانه، تکیه و روضه از کارهای رایج این ایام است. هرچند فعالیتهای کوچک و بزرگ فراوانی در این ایام انجام میشود.
«چهل منبر» از جمله آیینهای عزاداری این شهر است. در این مراسم در غروب و شامگاه تاسوعا، بسیاری از مردم و بهویژه کسانی که در شبهای قبل سقاخانه داشتهاند، درهای خانهشان را به روی مردم باز میکنند و سینی بزرگی جلوی در ورودی خانه یا در حیاط میگذارند و به یادبود شهدای کربلا در آن شمع روشن میکنند و با نوشیدنی و دیگر نذورات از میهمانان پذیرایی میکنند.
بسیاری از زنان و مردان با تهیه چهل شمع، با پای برهنه و بدون اینکه با کسی صحبت کنند، از این خانه به آن خانه میروند و شمعهایشان را در چهل سقاخانه میگذارند. با این کار ضمن عزاداری، خواستههایشان را نیز یادآوری میکنند و از امام حسین علیه السلام و یارانش شفاعت میطلبند. همچنین هیئتهای سینهزن و زنجیرزن این شهر، فعالترین و پرطرفدارترین دستههای عزاداری این شهر و روستاها و مناطق اطراف هستند. هیئتهای زنجیرزن به صورت قطاری در دو صف موازی حرکت میکنند و به ترتیب، افراد سالخورده و نوجوانان میایستند. چندین طبل و سنجزن، مسئول ریتم بخشیدن و هماهنگ کردن زنجیرزنان هستند. لباس زنجیرزنی پیراهن سیاه ضخیم و بلندی است که تا سر زانو ادامه مییابد و پشت آن دو دریچه همیشه باز است که محل برخورد زنجیر به بدن است. با رسیدن به هیئتهای دیگر، عزاداران به نشانه احترام زنجیرهای خود را بالا میگیرند و تکان میدهند و همزمان یا حسین میگویند.
موسیقی محرم به طور خاص بازتاب موسیقی محلی است. آوازهای
معروف به دشتی یا دشتی لری بسیار گستردهاند و عمدتاً با نی یا سرنا همراه میشوند که بسیار غمانگیزند. در ایام تاسوعا و عاشورا از این سازها به همراه دهل استفاده میشود و عبور دستههای عزادار از خیابانها با پخش نوحهها و آوازهای دشتی و همراهی ساز انجام میگیرد.
از دیگر مراسم عزاداری این شهر«تکیه بندی» است که عبارت از ترتیب دادن چادر بزرگی در صحن یا حیاط یک خانه یا در پیادهروی خیابان است. تکیه محلی برای اجتماع عزاداران است و عمدتاً با نقاشیها و شعرهایی در مدح امامان و با پارچههای سبز و مشکی تزیین میشود.
تکیههای قدیمیتر با برپا کردن خیمههای سایبانی بسیار بزرگ و دایره مانند در حیاط مسجدها، حسینیهها و خانههای مهم برپا میشدند. برخی از این چادرها به شیوه بسیار زیبایی نقاشی و خطاطی شده بودند.
یکی دیگر از آداب تاسوعا و عاشورا نذر کردن چراغ برای سقاخانههاست. به این نحو که معمولاً از سقاخانههای مشخصی که ویژه این کار است، چراغی با اجازه صاحبخانه بر میدارند و نذر میکنند که با برآورده شدن حاجاتشان مثلاً ده چراغ جایگزین آن کنند. در برخی مواقع به جای چراغ از کالاهای دیگر به ویژه لیوان و استکان که مورد استفاده هیئتها و سقاخانههاست استفاده میشود.
«پردهخوانی» نیز نوعی حماسهسرایی و نقالی است که در محرم این شهر رواج دارد. راوی در این مراسم، در محلی عمومی، نظیر صحن امامزاده یا گورستانی، بساط میگسترد و پرده بزرگی را به درختان یا دیوار میآویزد. این پرده تصویرهای مختلفی از قیام عاشورا و حوادث بعد از آن به ویژه قیام مختار و انتقام از قاتلان حسین علیه السلام دارد. نام شخصیتها در کنار آنان نوشته
میشود و نقّال از صحنهای به صحنه دیگر میرود و با آب و تاب یا با صدایی غمناک قصهها را روایت میکند و بییندگان متأثر نیز به گریه میافتند. خاتمه کار ذکر دعا و صلوات و جمع کردن پول برای نقّال است.(1)
کهگیلویه و بویراحمد
صدای سنج و طبل عزا در شهرها و روستاها، شیون و زاری مردان و زنان عزادار حسینی، شور و نشاط پیران و جوانان عاشق اهل بیت علیهم السلام ، همگی نشانه غم و اندوه شیفتگان امام حسین علیه السلام در کهکیلویه و بویراحمد دارد.
نمادیهایی از کربلا و ضریح شش گوشه امام حسین علیه السلام و فرزند عزیزش حضرت علی اکبر علیه السلام ساخته شده است از آلومینیوم و چوب و نصب چراغهایی با رنگهای مختلف، به مراسم این شهر زیبایی خاصی میبخشد.
این نمادهای مذهبی که روی پایههای فلزی، در شهر یاسوج، گردانده و سیاه چادرهایی که با پارچههای سبز و سیاه پوشیده میشود، حکایت از رویداد عظیم تاریخی عاشورا و صحرای کربلا دارد.
در آیینهای عزاداری ابا عبدالله الحسین علیه السلام ، هر شب در این سیاه چادرها، خار و خاشاک به آتش کشیده میشود که نشاندهنده گوشههایی از صحنه کربلا و اسارت حضرت زینب علیها السلام و امام سجاد علیه السلام است.
برگزاری نمایشهایی از صحنههای کربلا، به ویژه شهادت امام حسین علیه السلام و یارانش از دیگر برنامههای عزادارای در این منطقه است.
خوزستان
زیر فصل ها
الف. دزفول
الف. دزفول
مردم در دزفول از روز اول ماه محرم، کوچهها و خیابانها را با پارچههای
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج2، ص4400.
سیاه میپوشانند و در مکانهای مناسب، برای عزاداری تکیه برپا میکنند.
در این شهر، برگزاری مراسم تاسوعا و عاشورا بر اساس سنتی کهن، عزاداری مخصوص بخشهایی از شهر است. به سبب اختلافات دو منطقه به نام حیدرخانه و نعمت خانه، در حدود پنجاه سال پیش مسیر عزاداری به این صورت تعیین شده است که دستههای مناطق نعمت خانه، عصر تاسوعا به سمت محلات حیدرخانه حرکت میکنند و در مسیر به وسیله اهالی و ساکنان این محلات پذیرایی میشوند و روز عاشورا همه هیئتهای عزاداری به منطقه امامزاده روبند میروند و عزاداری میکنند.(1)
محرم در بین اعراب
زیر فصل ها
1- خوزستان
1- خوزستان
هر سال آیینهای عزاداری ماه محرم، در سراسر استان خوزستان با شور و عشق خاصی برگزار میشود. این آیینهای عزاداری به فراخور فرهنگ و شیوههای مرسوم هر منطقه و شهری متفاوت است، اما از دیرباز همواره در قالب هیئتهای مذهبی و راهاندازی دستهها و تکایا برگزار شده است.
در خوزستان دمام و سنج، میان پنج، هفت و گاهی نُه نفر متغیر است، به گونهای که یک نفر به عنوان اشکون در جلوی صف دمامزنان قرار میگیرد و دیگران، اطراف او میایستند. در پایین صف دمامزنان، یک سنجزن قرار دارد و دیگر سنجزنان در لابهلای دمامزنان جای میگیرند و بر اساس نت مشخص، نوای سنج و دمام را مینوازند.
در این شهر نوحه از اقبال بینظیر عمومی برخوردار است و مراسم
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج2، ص4400.
سینهزنی همراه با آواز نوحه که نوعی ملودرام حزنانگیز است، تحقق مییابد. این مراسم با ترتیب و برنامه خاصی، آغاز میشود و اوج آن زمانی است که نوحهخوان اعلام واحد میکند.
برگزاری مراسم مشعلگردانی، شبیهگردانی، تعزیهخوانی، آتشزدن نمادین خیمهها و راهاندازی کاروانهای سبزپوش و سرخپوش از دیگر آیینهای سوگواری شهادت سالار شهیدان در روز عاشوراست.
در استان خوزستان، به دلیل وجود قومیتهای مختلف و فرهنگهای متنوع، به گونههای متفاوتی مراسم عزاداری انجام میشود.
محافل روضه، نوحهخوانی و مقتلخوانی ویژه هر روز، از مراسمی است که در خانهها، مسجدها و حسینیهها در همه شهرهای استان برگزار میشود.(1)
الف. اهواز
در اهواز رسم است که در ایام محرم نیازمندان برای استجابت دعا و شفای بیماران، سفره حضرت ابوالفضل علیه السلام و حضرت رقیه علیها السلام میاندازند. بر سر این سفره، آش و شلهزرد، نان و پنیر و شیرینی میگذارند و در پایان، دعا و نیایش و روضه میخوانند و خوردنیها را به همراه پارچههای سبز تبرک شده، میان مهمانها تقسیم میکنند.
شب هشتم ماه محرم نیز مراسم سینی حضرت قاسم علیه السلام برگزار میکنند. کیفیت این مراسم به اینگونه است که روی سینی پارچه سبزی میکشند و آجیل مشکلگشا، شمع، گلاب، حنا، شیرینی و میوه را در سینی میگذارند. سینی را روی سر مینهند و عزاداری میکنند. در این میان، هرکسی حاجتی داشته باشد، نذر میکند که در صورت روا شدن حاجتش، سال آینده یک
1) سمیه غافلی، مقاله «محرم در خوزستان»، روزنامه جام جم، شماره 3017، تاریخ22/9/89، ص15.
سینی آماده کند.
در این ایام خانههایی که روضه دارند با نصب پرچم سیاه یا سبزی در بالای خانه خود و باز گذاشتن در خانه برای دعوت از عزاداران اعلام آمادگی میکنند.(1)
ب. خرمشهر
خرمشهر که کربلای ایران است و داستانی نینوایی دارد، از گذشته به دلیل داشتن دهها حسینیه، به «نجف ثانی» مشهور بود. در این شهر در روزهای محرم، دستههای گوناگون به عزاداری میپردازند. هیئتهای کردها، لرها، بوشهریها، آذربایجانیها و عشایر عرب به شیوههای گوناگون عزاداری میکنند.
در حسینیه «حیدریه» که بیش از دویست سال قدمت دارد، عزاداری سنتی برپا میشود. در روز عاشورا، از صبح تا ظهر به مقتل و روضهخوانی میپردازند و بعد از ظهر عاشورا، برای عزاداری سنتی حرکت میکنند و در خیابانهای شهر و مجالس و محلات معین و در بعضی منازل علمای خرمشهر میروند و عزاداری میکنند.(2)در مسجد جامع شهر هم مردم فراوانی به یاد شهیدان کربلا جمع میشوند و عزاداری میکنند.
در شلمچه هم که قتلگاه سی هزار شهید است، زائران و کاروانهای عزاداری رو به کربلای حسینی میایستند و زیارت عاشورا میخوانند و عزاداری میکنند. در روزهای محرم، مسافران فراوانی از سراسر ایران برای
شرکت در مراسم عزاداری به شلمچه میآیند.(1)
ج. شوشتر
با آغاز محرم، شوشتر حال و هوای دیگری پیدا میکند. رنگ غالب نقاط شهر سیاه میشود و سیاهپوشان عزادار از سرِ اخلاص بانگ یا حسین برمیدارند. هر کس برای تأمین امکانات و وسایل مورد نیاز هیئت میکوشد و سفره انداختن و دادن طعام امری لازم و ضروری شمرده میشود. در نگاه شوشتریها، اطعام عزاداران سبب برکت در خانه و زیادی روزی میگردد. علاوه بر بقاع متبرکه امامزادگان شوشتر، مدرسه علمیه «جزایریه» در اجرای مراسم عزاداری این شهر نقش عمدهای دارد.
هیئت عزاداران و دستههای سینهزنی و زنجیرزنی، در روزهای تاسوعا و عاشورا آماده برگزاری مراسم میشوند و مسیرهایی را که سالیان سال است میپیمایند و از اجدادشان بهجا مانده است، مهیا میسازند. در این مسیرها با نصب بیرقهای سیاه و برپایی ایستگاههای صلواتی، از هیئتها پذیرایی میکنند.(2)
د. بهبهان
مردم شهرستان بهبهان در استان خوزستان همانند دیگر شهرهای ایران با آمدن ماه محرم شهر را سیاهپوش میکنند و به عزای امام حسین علیه السلام و یاران باوفایش مینشینند. شاید تفاوت عمده عزاداری آنها با دیگر شهرهای ایران در این باشد که در بهبهان شبهای اول و دوم، کودکان هستند که با سینهزنی و نوحهخوانی خود، عملاً بزرگسالان را به عزاداری و سینهزنی تشویق
میکنند. در این زمینه، ساختن محلی مخصوص در شب اول ماه محرم برای کودکان در بعضی از کوچههای نسبتاً وسیع که به آن «میدانی» میگویند، در نوع خود بینظیر است.
از دیگر تفاوتهای سینهزنی در شهرستان بهبهان نسبت به دیگر شهرهای ایران، وجود امامزادههای متعدد در این شهرستان است که دستههای سینهزنی باید کیلومترها راه را برای ورود به امامزادههای شاه میعالی حسین، امامزاده حیدر علیه السلام ، امامزاده فضل علیه السلام ، امامزاده ابراهیم علیه السلام و بیبی زبیده خاتون علیها السلام (خواهر حضرت امام رضا علیه السلام بپیمایند و به مقام شامخ امامت احترام بگذارند و به آنان تسلیت بگویند.
از دیگر مراسم عزاداری این شهر، راهاندازی دستههای عزاداری است. نکته مهم، نحوه ورود و خروج دستههای عزاداری است؛ به گونهای که به هنگام ورود دستههای عزادار در قالب گروهها (حلقهها)ی چهار نفری کمر همدیگر را میگیرند و با ریتم و آهنگی خاص که به آن «کولکی» میگویند، با سر دادن اشعار شورانگیزی وارد صحن مطهر امامزاده میشوند و پس از نوحهخوانی و سینهزنی آرام و به هنگام خروج از امامزاده با زدن نوعی سینه که به آن «سه سنگ» میگویند، با خواندن نوحه مخصوص این نوع سینهزنی که منصوب به قدیمیترین نوحهسرای بهبهان است، از صحن امامزاده خارج میشوند.
طریقه سینهزنی سه سنگ نیز بدین صورت است که عزاداران روی زانو مینشینند و نوحهخوان به آرامی نوحه میخواند، تا جایی که نوحه وی اوج میگیرد و با گفتن کلمه «علی» سینهزنان سه بار محکم و متوالی به روی سینه خود میزنند و در چندین نوبت این مسئله تکرار میشود، سپس در پایان
نوحه، نوحهسرا با گفتن صلوات، از عزاداران میخواهد که امامزاده را ترک کنند.
همچنین مردم مذهبی شهر تاریخی بهبهان، تا پایان ماه صفر با به راه انداختن گروههای گوناگون تعزیه که با قدیمیترین نسخههای موجود تعزیهخوانی همراه است، به عزاداری امام حسین علیه السلام و یارانش میپردازند. همچنین در ماه محرم در این شهرستان، برخی محلات قدیمی مانند «محله کاروانسرا» هنوز اصالت خود را در بستن محملها و نعشکشی حفظ کردهاند و با آوردن شتر، سفر قافله کربلا را به نمایش میگذارند.
از دیگر آیینهای مردم در ماه محرم، حجله قاسم است که در این حجله حضرت علیاصغر علیه السلام به صورت نمادین در گهواره گذاشته میشود و زنانی که به این حجله میروند، ابتدا نذر میکنند. سپس به صورت پنهان چیزی را از حجله برمیدارند که اگر نذر آنها ادا شد، سال آینده با شیرینی شیء مورد نظر را به حجله برمیگردانند. کودکان نیز برای اینکه رونق بیشتری به حجله دهند، علی اصغر علیه السلام نمادین را در خانهها میگردانند و کسانی که نذری داشته باشند، در جیب علیاصغرِ نمادین پول میگذارند. ممکن است خیلی از خانوادهها توانایی برپایی حجله را نداشته باشند. بنابراین با مقداری پول، سعی در برآوردن نذر خود میکنند. پس از پایان مراسم عزاداری در ظهر عاشورا، عزاداران در خانههای متعددی «چلوخورشت» نذری میدهند.
در این شهرستان در غروب عاشورا، مراسم «شام غریبان» برگزار میشود. برخی گروههای عزادار با در دست داشتن شمع کوچهها را طی میکنند و مویهکنان دنبال سر مقدس امام سوم شیعیان علیه السلام میگردند که این مراسم تا پاسی از شب ادامه مییابد.
روز بعد از عاشورا، مراسم «تنور خولی» به صورت تعزیه برگزار میشود که به واقعه پنهان کردن سر مقدس امام حسین علیه السلام در تنور به وسیله «خولی» اشاره میکند و شب بعد نیز مراسم «دفن شهدا» در قالب تعزیهای کوتاه برگزار میشود. داستان تعزیه نیز از این قرار است که گروهی زن روی دار علقمه میروند که آب بیاورند، ولی با اجساد شهداء روبهرو میشوند که در نهایت، حضرت امام سجاد علیه السلام آنها را به خاک میسپارد.
از نکات مهمی که باید در نوع عزاداری مردم بهبهان به آن اشاره کرد، این است که هر شب در ابتدای عزاداری و حرکت دستههای سینهزنی و زنجیرزنی، ساز و دهلی مخصوص نواخته میشود که در فرهنگ بومی منطقه، «خطیر چپ» نام دارد.
در فرهنگ این مردم همانند خیلی از شهرهای دیگر، روز تاسوعا منسوب به حضرت ابوالفضل علیه السلام است، به گونهای که «سفره ابوالفضل» از مهمترین نذورات مردم در ماههای محرم و صفر به شمار میرود.
مهمترین نذورات مردم در ماههای محرم و صفر، کتلک (نوعی نان محلی که ترش است) باقلا، حلوای قالب (از خرما تهیه میشود) حلوای برنجی، حلیم و شربت آبلیمو نعناع و بیدمشک است که به ویژه هنگام روز و ظهر عاشورا میان دستههای سینهزنی پخش میشود.(1)
محرم در بین بلوچها
زیر فصل ها
سیستان و بلوچستان
سیستان و بلوچستان
مردم اهل تسنن در بلوچستان با آغاز ماه محرم خود را در سوگ سرور و
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج3، صص103-130.
سالار شهیدان سهیم میدانند و با اجرای برنامههای سخنرانی در محافل مذهبی، به استقبال این ماه میروند.
با آغاز اولین روز از ماه محرم، امامان جمعه، پیشنمازان مسجدها و ملایان اهل تسنن، با سخنرانی در مسجدها و محافل مذهبی، مردم را از اهمیت این ماه آگاه میسازند و با روایت احادیث گوناگون سعی دارند مظلومیت امام حسین علیه السلام و نقش وی در اسلام و عظمت این ماه پر برکت را برای نمازگزاران تبیین کنند.
مردم در مسجدها اهل تسنن و خانهها، مردم تا پاسی از شب خود را از فیض و برکت این ماه با تلاوت قرآن و ذکر تسبیح سهیم میکنند و زنان نیز در خانهها دور هم جمع میشوند و با تلاوت قرآن، ذکر و تسبیح از برکات این ماه بهرهمند میشوند. آنان در ماه محرم دست از انجام کارهایی مانند حصیربافی و سوزن دوزی برمیدارند و میکوشند خود را با ذکر، تسبیح، نماز و روزه مأنوس کنند.
در بلوچستان ایران، در ایام ماه محرم، بیشتر کسانی که از وضعیت اقتصادی بهتری برخوردارند، با دادن خیرات و صدقه به نیازمندان و یتیمان و با ذبح بز و گوسفند و توزیع آن در میان خانوادههای کم درآمد و بیبضاعت، از ثواب این ماه بهره میبرند.
بیشتر اهالی بلوچستان و برادران و خواهران اهل تسنن روزهای تاسوعا و عاشورا روزه میگیرند. آنها بر این باورند گرفتن روزه در این ایام، ثواب بسیاری دارد. مولویها و ملایان مسجدها نیز هر شب پس از نماز، مردم را دعوت به گرفتن روزه در روزهای تاسوعا و عاشورا میکنند.
پخت انواع غذاهای محلی مانند حلوا، خورشت و برنج و همچنین توزیع
شیر و خرما میان خانوادههای کم درآمد از دیگر آیینهای روزهای تاسوعا و عاشورا در بلوچستان است. همچنین بیشتر زنان با پختن غذاهای خوشمزه و بردن انواع غذاها به مسجدها سعی دارند خود را از ثواب این روزها بهرهمند سازند.
دعوت به تأمل و وحدت، یکی از کارهای خوب در میان مردم بلوچستان و اهل تسنن است که در این ایام با برادران شیعه مذهب خود، بیشتر تعامل میکنند و مولویها و ملایان مسجدها، مردم را به تعامل و وحدت فرامیخوانند و با دیدن یکدیگر، این ایام را به هم تسلیت میگویند.
نوحهخوانی، سینهزنی، زنجیرزنی، برگزاری زیارت عاشورا، و تعزیهخوانی از آیینهای معمول مردم سیستان در ایام محرم به شمار میرود.
پخت حلیم و شلهزرد، خودداری مردم سیستان از پخت غذا در سه روز پیش از واقعه عاشورا، پشت بام رفتن ریش سفیدان و تلاوت قرآن و ذکر دعا برای اعلام رسیدن ماه محرم و برگزاری مجالس روضه و عزاداری در خانهها از آداب خاص مردم سیستان در ماه محرم و هجده روز پس از آن است.
تعزیه در سیستان به صورت روز شمار اجرا میشود. به این صورت که شبیهخوانان هر روز ماه محرم را به یکی از یاران امام حسین علیه السلام مثلاً حضرت علیاکبر علیه السلام یا حضرت ابوالفضل علیه السلام اختصاص میدهند.
الف. چابهار
مردم چابهار با برپایی آیینهای نوحهخوانی، تعزیه، روضهخوانی، سخنرانی، سینهزنی و زنجیرزنی، همچنان یاد قیام سرور و سالار شهیدان علیه السلام را زنده نگاه داشتهاند.
در ظهر عاشورا مردم محلی در بندر مرزی چابهار، با آداب و رسوم خاصی با آتشزدن خیمهها به یاد اسیران کربلا بر سر و سینه میزنند و با حضرت زینب علیها السلام و اسیران همدردی میکنند. زنان پاکستانی مقیم چابهار در دهه اول محرم با نوحهخوانی و برپایی آیینهای ویژه، سوگواری میکنند و در شب تاسوعا نیز با بستن حجله حضرت قاسم علیه السلام به عزاداری خاص «حضرت قاسم» میپردازند. (1)
محرم در بین ترکمن ها
زیر فصل ها
1- گلستان
خراسان شمالی
3- خراسان جنوبی
1- گلستان
ترکمن های این استان در طول ماه محرم، با عادات و آداب خود به عزاداری میپردازند.تکیههای موجود در محلات قدیمی و بازارهای شهرهای قدیمی به ویژه در گرگان نشان از آن دارد که معمولاً در هر محلهای تکیهای وجود دارد و عزاداران شبها در تکیه گرد هم جمع میشوند و به عزاداری میپردازند.
همچنین برخی ساکنان هر محله منبر کوچک دو پلهای در خانه دارند که در طول دهه و روز اربعین، در بزرگترین اتاق خانه قرار میدهند تا واعظی که از پیش از فرارسیدن محرم با او هماهنگ کردهاند، پس از سخنرانی به ذکر مصائب و مناقب امام حسین علیه السلام و یارانش بپردازد. معمولاً این مراسم زنانه است. در روستاها نیز روضهخوانیهای خانگی به وسیله افراد ثروتمند، در نوبت صبح یا عصر، پیش از نماز مغرب و عشا برگزار میگردد. ساکنان این استان بر این باورند، روضهخوانی در خانه موجب
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج3، صص103-130.
برکت مال و نزول نعمت میشود. به همین دلیل، افرادی که نذر روضهخوانی دارند، به این کار میپردازند و واعظ را به خانه دعوت میکنند تا از اول تا دهم محرم، مجالس روضه در خانهشان برگزار شود.
خراسان شمالی
زیر فصل ها
ترکمن صحرا
ترکمن صحرا
ترکمنهای شمال خراسان در روزهای محرم، به ویژه در روز تاسوعا و عاشورا در مسجدها جمع میشوند و به نیازمندان غذا میدهند و عزاداری میکنند. آنان نان ویژهای به نام «قتلمه» میپزند و در میان عزاداران امام حسین علیه السلام توزیع میکنند.
از جمله مراسم این شهر آن است که دستههای عزادار به خانوادههایی سر میزنند که در یک سال گذشته، عزیزانشان را از دست دادهاند.(1)
3- خراسان جنوبی
ترکمنهای این استان که بیشتر از اهل سنت هستند، در ایام محرم به احترام شیعیان و در همجواری آنان به تکریم و بزرگداشت امام حسین علیه السلام و اهل بیتش علیهم السلام میپردازند.
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج3، صص103-130.
فصل سوم: محرم در ملل
در این بخش به بررسی شیوه عزاداری مردم دیگر کشورها در ماه محرم و تأثیر نهضت حسینی بر آنها میپردازیم. امام حسین علیه السلام آزادمردی است که یاد و خاطرهاش فراتر از زمان و مکان است و در دل همه مسلمانان جهان جای گرفته است. سید و سالار شهیدان با قیام خویش کلاس درس آزادگی را به وسعت این کره خاکی گشوده و ندای مظلومیت و پیام ظلمستیزی او در هر زمان و مکانی طنینانداز شده است.
بخش اول: محرم در قاره آسیا
آنچه امام حسین علیه السلام و انصارش در حادثه کربلا از خود بروز دادند، به حق ستودنی است. این حرکت جاوید همچون چشمهای از قلههای عترت و امامت در دشت تشنه انسانیت جاری شد و مسیر تاریخ را دگرگون ساخت.
اگر خوب بنگریم، میبینیم عزاداری امام حسین علیه السلام تنها مخصوص شیعیان نیست، بلکه موضوعی جهانی است. اکنون همه سرزمینهای این کره خاکی کربلای حسین است و نام و یاد او در همه جا زنده است. رهبر بزرگ انقلاب، حضرت امام خمینی رحمه الله در یکی از سخنرانیهایش که درباره ماه محرم ایراد شده بود، درباره اثر و نفوذ قیام عاشورا بر ملتها فرمود:
شما در کجا سراغ دارید که ملتی اینطور هماهنگ بشود. اینها را در تمام کشورهای اسلامی و ملتهای اسلام سید الشهدا علیه السلام در روز تاسوعا و عاشورا هماهنگ کرده است. بروید هندوستان همین بساط
است، بروید پاکستان همین بساط است، هر جا بروید همین بساط است.(1)
امام حسین علیه السلام چشمه جوشان حریت و عشق است و تا ابد کام همه تشنگان آزادی را در همه جهان سیراب میسازد. عشق به حسین علیه السلام مرزهای آبی و خاکی را در نوردیده و دلهای آزادگان جهان را شعلهور ساخته است.
عراق
عراق، اولین کشوری است که عاشورا در آن اهمیت خاصی دارد و به اعتقاد بسیاری از مورخان و علما، اولین کشوری است که در آن مراسم عزاداری حسینی برگزار شده است. مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام نخستین بار در روز یازدهم محرم سال 61 هجری در کنار اجساد مطهر شهیدان به وسیله اهل بیت علیه السلام برگزار شد.
پس از آن هنگام ورود کاروان اسیران به کوفه، امام زینالعابدین علیه السلام و حضرت زینب علیها السلام و امکلثوم علیها السلام برای مردم کوفه که برای تماشا آمده بودند، سخنرانی کردند که در پی آن صدای ضجه و گریه از خانهها و مردم کوفه بلند شد که به نوعی عزاداری برای شهدای کربلا و افشاگری امویان بود.(2)
مختار ثقفی، نخستین کسی است که به مناسبت روز عاشورا، در خانه خود در شهر کوفه مجلس یاد بود برپا کرد و شعار «یالثارات الحسین» را سرداد. در مجموع هدف از این مجالس، تحریک مردم برای جنگ علیه امویان و خونخواهی حسین علیه السلام بود.
همچنین از همان آغاز، کربلا زیارتگاه و محل تجمع مسلمانان شد.
بنابراین، متوکل عباسی دستور داد قبر امام را محو کنند. او مردم را تهدید کرد که به زیارت آن حضرت نروند که جان و مالشان در امان نخواهد بود.
پیدایش عزاداری رسمی و علنی برای امام حسین علیه السلام از زمان آل بویه شکل گرفت.(1)دوران آل بویه در عراق از مهمترین دوران رشد و تحول شعائر و مراسم دینی به ویژه عاشورایی بود.
پس از او داوود پاشا، حاکم عثمانی عراق، بیش از دیگر ترکان بر شیعه سخت گرفت و آنها را از برپایی عزاداری بازداشت. او معتقد بود عزاداری، ابزار تبلیغاتی دولت ایران علیه عثمانی است. با روی کار آمدن علیرضا در بغداد، شیعه در انجام مراسم آزادی یافت و مجالس عزا به راه انداخت و علیرضا هم در آنها شرکت کرد. در میانه قرن نوزدهم میلادی، همزمان با گسترش مجالس عزا، دستههای عزاداری هم پدید آمد. یکی از نخستین هیئتها و دستهها، دستههای سینهزنی بود که برای نخستین بار در کاظمین به راه افتاد.
مدحت پاشا، با صدور اعلامیهای حرکت دستههای عزاداری را ممنوع اعلام کرد و برپایی عزاداری را جرم خواند. او پس از این، دست از سختگیری برداشت و مردم را آزاد گذاشت.
در آغاز قرن بیستم، عزاداری در عراق گسترش یافت و رنگ مردمی و فولکلوری به خود گرفت و در کنار مجالس تعزیه، دستههای سینهزنی و زنجیرزنی هم پدید آمد. در نیمه دوم قرن نوزدهم، شیعیان عراق به تأسیس حسینیه روی آوردند. نخستین حسینیه، با نام «حسینیه حیدری» در کاظمین ساخته شد.
1) المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، ج14، ص361.
پس از تشکیل حکومت ملی در عراق در 1921م.، دولت روز عاشورا را تعطیل رسمی اعلام کرد، اما رفته رفته با این مراسم مخالفت کرد تا در عاشورای 1927م. میان عزاداران و عوامل حکومتی در صحن کاظمیه، درگیری پیش آمد و در 1928م.، دولت عزاداری را ممنوع کرد.(1)
ملک فیصل اول، به مراسم عزاداری عنایت داشت و به عزاداران برای این مراسم کمک مالی میکرد و خود در آن شرکت میجست. در 1932م. دولت به هیئتهای عزاداری سخت گرفت و در 1935م. در دوره وزارت یاسینهاشمی به شدت از برگزاری مراسم عزا جلوگیری شد.
در دهه پنجاه دولت بر سختگیری خود افزود و هیئتها را مجبور کرد تا از پلیس اجازهنامه بگیرند. در پایان حکومت سلطنتی در عراق، مراسم عزاداری جنبه سیاسیاش را از دست داد.
در پایان دهه 60م. و آغاز دهه 70م.، این مراسم به شکلی چشمگیر رشد کرد و دگرگون شد. در سال 1968م. رادیو عراق مراسم عزاداری را پخش کرد. در آغاز دهه هفتاد در کنار جنبش شیعی، از یک سو و مشکلات سیاسی و اقتصادی از سوی دیگر، مراسم عزاداری به اوج خود رسید و حکومت برای حل مشکلات، 60 هزار ایرانی را از عراق اخراج کرد و با اعمال فشار بر شاعران و مداحان و نوحهگران کوشید مراسم را از بار اجتماعی و سیاسی تهی کند.
در 1975م. از برپایی مراسم در نجف جلوگیری شد و دو سال بعد مردم دست به تظاهرات زدند و شعار دادند. در پی آن شماری از مردم کشته و زخمی و زندانی و اعدام شدند. سرانجام با آغاز جنگ عراق و ایران در
1) 3.دائرة المعارف تشیع، ج3، ص284.
1980م. برگزاری هرگونه مراسم عزاداری حسینی در عراق ممنوع شد.
البته با روی کار آمدن رژیم بعث عراق، برگزاری این مراسم رفته رفته با محدودیت روبهرو شد تا اینکه در سال 1989م. طی برخوردی نظامی به شدت سرکوب شد، اما با سقوط رژیم بعث در سال 2003، مراسم ویژه عاشورا احیا شد و اکنون مردم با شور و شوق خاصی آن را برگزار میکنند. این ممنوعیت و محدودیت بیست ساله، برای برگزاری این مراسم باعث شد تا مردم با شعف و شور مضاعفی مراسم عاشورا را برگزار کنند.(1)
امروزه مردم شیعه عراق ده روز پیش از آغاز محرم خود را برای مراسم عزاداری آماده میکنند. از ابتدای ماه محرم با نهادن نام شهدای کربلا بر هر یک از روزهای دهه اول محرم، مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام در عراق آغاز میشود. مردم عراق روز اول را به سفر امام حسین علیه السلام از مدینه به کربلا اختصاص میدهند. روز دوم و سوم، روز ورود ایشان به کربلا، نصب خیمهها و گریستن حضرت زینب علیها السلام ، روز چهارم، روز مسلم بن عقیل علیه السلام ، روز پنجم از آنِ پسران مسلم علیه السلام ، روز ششم روز اصحاب امام حسین علیه السلام ، روز هفتم، روز حضرت عباس علیه السلام ، روز هشتم روز حضرت قاسم علیه السلام ، روز نهم از آنِ حضرت علی اکبر علیه السلام ، و عبدالله الرضیع علیه السلام و روز دهم، روز امام حسین علیه السلام خوانده میشود.
هر شب و پس از مرثیه خواندن، مردم عزادار کنار هم میایستند و با در دست گرفتن شمشیر و زدن طبل به صورت دستههای منظم و آهنگین، حیدرحیدرکنان مراسم عزاداری ویژهای را برگزار میکنند. سپس عزاداران به صورت گروهی دور هم جمع میشوند و با خواندن مرثیه و نوحه به
1) تاریخ النیاحه، ج 2، ص 46.
عزاداری میپردازند. عزاداران در شب تاسوعا با ساختن مشعل روی شاخههای ویژه و آتشزدن و گرداندن آن تا صبح روز عاشورا شب را صبح میکنند.(1)
در روز عاشورا مردم عراق در مسجدها و حسینیههایشان حاضر میشدند و خود را برای خواندن مقتل امام حسین علیه السلام آماده میکنند. معمولاً مقتل را یکی از روحانیان شناخته شده با شور و حال خاصی میخواند. خواندن مقتل که در عراق دورههای آموزشی ویژهای دارد که با سوز و آهی همراه است و تا ظهر عاشورا ادامه مییابد. از مهمترین شخصیتهایی که در کل تاریخ عراق به خواندن مقتل در روز عاشورا مشهورند، میتوان به مرحوم سید عبدالزهرا اشاره کرد که او را پدر مقتلخوانان میدانند و افراد بسیاری را برای خواندن مقتل، تربیت کرده است. همچنین مرحوم سید محمدباقر حکیم که خواندن مقتل او از پرطرفدارترین مراسم عاشورایی به شمار میآمد.
مقتلخوانی این دو فرد به قدری اهمیت داشت که برای شرکت در مراسمشان از کشورهای اسلامی دیگر نظیر بحرین و عربستان سعودی، مسافران بسیاری به عراق و ایران میآمدند. خواندن مراسم مقتلخوانی با رسیدن آفتاب به وسط آسمان پایان مییابد. در این موقع مردم به خیابانها میآمدند و خود را برای عزای طویریج آماده میکنند.
در حقیقت، طویریج نام دهی است که تقریباً در 20 کیلومتری شهر کربلا واقع شده است. مردم عزادار از سپیدهدم و بعد از خواندن نماز صبح که غالباً به صورت جماعت برگزار میشود، هرولهکنان به سمت کربلا میآیند. آنها باید حتماً ظهر به حرم برسند و سینهزنی خود را در آنجا انجام دهند. در این
1) تاریخ النیاحه، ج 2، ص 46.
زمان، در کربلا به صورت مجازی خیمههایی، برپا و ضمن شبیهسازی اصحاب و سربازان عمر بن سعد اقدام به آتشزدن خیمهها میکنند. معروفترین غذای این روزها قیمه نجفی است که مخصوص این روزها پخته میشود و طرفداران بسیاری نیز دارد.
الف. کربلا
شهر مقدس کربلا که قربانگاه عاشقان و مدفن سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام و مشهد شهیدانی است که نه در گذشته جهان مانند آنان وجود داشته است و نه در آینده وجود خواهد داشت. اهالی این شهر هر سال با فرارسیدن ماه محرم، مراکز عزاداری شهر را سیاهپوش میکنند و در هر مرکز مراسم روضهخوانی و سقاخانهای برگزار میشود. در کربلای معلّی با شور و هیجانی خاص همه اقسام عزاداری از سینهزنی و زنجیرزنی، سقایی و شبیهخوانی، مقتلخوانی و تعزیهخوانی، طویریج و آتشزدن خیام و شام غریبان با حضور عزاداران مقیم این کشور و کشورهای مختلف انجام میشود.
در این میان، باشکوهترین مراسم، نصب خیام در صحن حرم حضرت اباعبدالله و ابوالفضل العباس علیه السلام به شمار میآید که از سنتهای قدیمی است. معروف است که این خیمهها هر یک متعلق به اهالی یکی از شهرهای بزرگ و معروف ایران است که برای تعظیم و ترویج شعائر مذهبی و اقامه مجلس روضهخوانی و عزاداری سنتی خریده و وقف شده است و در ماه محرم در مکانهای خاصی نصب میشود. در این خیام در ماه محرم، به ویژه در روز تاسوعا و عاشورا، عزاداران مجلس روضهخوانی برپا میکنند و در پایان مجلس از خیمهها خارج میشوند و برای عزاداری به طرف صحن
مطهر حضرت عباس علیه السلام میروند.(1)
ب. نجف
مردم در نجف اشرف، با فرا رسیدن ماه محرم، به استقبال این ماه میروند و برای ترویج شعائر مذهبی و اقامه عزاداری سنتی، بسیاری از مراکز و محلات شخصی و عمومی مانند منازل و مسجدها و حسینیهها و غیره را سیاهپوش و با نصب پرچمهای حسینی و کتیبه اشعار محتشم و دعبل خزاعی، مردم را به شرکت در مراسم روضهخوانی دعوت میکنند.
عموماً مجالس روضهخوانی در اماکن شخصی و عمومی تشکیل میشود، اما معروفترین مجالس آن در بیوت علمای اعلام و شیوخ عرب و رجال معروف نجف برگزار میشود.
نجف، دستههای عزاداری باشکوهی دارد که هر ساله در اول ماه محرم متشکل از دستههای زنجیرزنی، سینهزنی و سقایی برای عزاداری سنتی در خیابانهای شهر به طرف صحن مطهر مولای متقیان به عزاداری میپردازند. این دستهها در لیالی تاسوعا و عاشورا مراسمی را به عنوان مشق مواکب و قمهزنی اجرا میکنند. این عزاداران در این لیالی کفنپوش میشوند و با شمشیرها و قمههای بلندی که در دست میگیرند، به عنوان قمهزنی از محلاتشان حرکت میکنند و تا صحن مطهر حضرت علی علیه السلام به عزاداری میپردازند. گاهی در این مسیر این دستهها به بیوت علمای اعلام نجف اشرف میروند و عزاداری میکنند.
در نجف اشرف از قدیم تا زمان جمهوری شدن عراق و روی کار آمدن
1) 1.عزاداری سنتی شیعیان، ج2، صص529-669.
حکومت حزب بعث تعزیه و شبیهخوانی نیز بین مردم رایج بود و مانند دیگر اقسام عزاداری اجرا میگردید. امروزه نیز به گستردگی آن ایام این مراسم اجرا نمیشود، اما همچنان در مراسمی محدود این سنت عزاداری حفظ شده است و استمرار دارد.
مراسم شام غریبان در نجف بسیار باشکوه انجام میشود که از مهمترین مراسم شام غریبان این شهر حرکت نوحهخوانان حوزه علمیه به طرف صحن مطهر امام علی علیه السلام است.(1)
ج. کاظمین
مردم این شهر با برگزاری مراسم عزاداری یاد و خاطره شهادت امام حسین علیه السلام در حادثه جانسوز کربلا را زنده نگه میدارند. این مراسم هر سال با حضور گسترده مردم برگزار میشود. این مجالس فرصتی برای اعلام پایبندی به راه و روش سیدالشهدا علیه السلام و ایستادگی در برابر باطل و دفاع از حقیقت است.
شهر کاظمین دستههای عزاداری بسیاری دارد که در ایام شهادت ائمه معصومین علیهم السلام ، به ویژه محرم مجالس روضهخوانی مفصلی را برگزار میکنند و به سوگواری و ادای احترام میپردازند و برای عزاداری باشکوه به طرف صحن مطهر امام موسی کاظم علیه السلام میروند و به عزاداری میپردازند.
دستههای عزاداری حسینی کاظمین، علاوه بر مجالس روضهخوانی مفصلی که در ماه محرم تشکیل میدهند، در روز هفتم شهادت امام حسین علیه السلام تابوتی نمادین تهیه میکنند و از مدخل شهر تا صحن مطهر به
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج2، ص 726.
عزاداری میپردازند. پس از خروج دستههای سینهزن و زنجیرزن، مراسم شبیهخوانی اجرا میشود که در این مراسم در نمادی از کاروان اسرای عاشورا مردم به عزاداری میپردازند. قمهزنی و مواکب از دیگر مراسم عزاداری این شهر مذهبی است.
از جمله مراسم عزاداری رایج در کاظمین، مراسم شام غریبان است که هر سال به شکل باشکوهی برگزار میشود. مردم با اخلاص کاظمین، در شب یازدهم به صورت دستههای مفصل از محلاتشان خارج میشوند و برای عزاداری سنتی با پرچمهای عزا و شمعهای روشنی که در دست دارند، نوحهکنان به طرف حرم مطهر حرکت میکنند.
عزاداران در اربعین این شهر به کربلا میروند و هر هیئتی پشت سر هیئت دیگر، متصل به هم و به صورت موکب عظیمی به طرف صحن مقدس مطهر امام حسین علیه السلام و حضرت ابوالفضل علیه السلام میروند و به سینهزنی میپردازند.(1)
د. سامرا
در سامرا، مجالس و محافل عزاداری و دستههای سینهزنی و زنجیرزنی با بهترین وجه در دهه اول محرم شبها و روزها برگزار میشود. کاملاً مراسم عزاداری این شهر با عزاداری مردم کاظمین مشابه است که مفصلاً به شرح آن پرداختیم. آنچه در این میان اهمیت دارد، نقش اساسی حوزه علمیه در عزاداری مردم این شهر است. همچنین از دیگر نمودهای برجسته عزاداری مردم این شهر، حضور گسترده سنیان سامراست که پاسداشت محرم را از
1) عزاداری سنتی شیعیان، صص 740-744.
سنتهای واجب و دیرینهشان میدانند و در مراسم عزاداری حضور چشمگیری دارند.(1)
ه. دیالی
مراسم عزاداری ایام محرم در دیالی با حضور عاشقان اباعبدالله الحسین علیه السلام در مسجدها و هئیتها برگزار میشود. در این شهر سنیان علاوه بر شیعیان در دستهها، هیئتها و مراسم عزاداری امام حسین علیه السلام شرکت میکنند و با برگزاری مجالس و پخش نذورات و آویختن پرچمها و همکاری هیئتی با برادران شیعی در بزرگداشت این روز اهتمام میورزند. همکاری درست و سالم در منطقه دیالی میان دو طایفه کم نیست. بسیار دیده میشود که محله سنینشین با محله شیعه در هیئتها و مجالس عزاداری حسینی مشارکت میکنند.(2)
ه. ناصریه
نوع عزاداری مردم ناصریه را میتوان با سوگواری شهرهای ایران و افغانستان مقایسه کرد، بلکه برتر شمرد؛ زیرا سنیان این منطقه در هیئتی مستقل سوگواری دارند.
ویژگی این دسته این است که هر سال در محرم با برنامه و نظم خاص با پشتوانه مالی و نیروی انسانی تشکیل میشود و با تغییر حکومتها، دگرگونی فضای اجتماعی و دیگر مسائل تأثیری در مجالس عزاداری و روابط شیعه و سنی این شهر ایجاد نمیشود. سنیان هر سال در تشکیل هیئتهای عزاداری شیعیان شرکت دارند. چه بسا برخی از اهلسنت ناصریه،
خود هیئت مخصوص دارند و با آن (روزهای عزاداری) بیرون میآیند.(1)
و. بصره
مراسم عزاداری ایام محرم در بصره با حضور عاشقان اباعبدالله الحسین علیه السلام در مسجدها و هیئتها برگزار میشود. این شهر در کنار شهرهای آبادان و خرمشهر ایران است. به همین دلیل، حضور کردها در مراسم عزاداری این شهر نمود چشمگیری دارد. در روزهای محرم، دستههای گوناگون در این شهر به عزاداری میپردازند که قالب عمده عزاداری آنان تشکیل دستههای عزاداری، سینهزنی، زنجیرزنی، مواکب و قمهزنی است.
در روزهای هفتم تا دهم ماه محرم عزاداری در این شهر به اوج خود میرسد که در آن عزاداران، به ویژه در بیوت علمای بصره به عزاداری میپردازند.(2)
2- پاکستان
بزرگداشت مراسم روز عاشورا و ماه محرم در میان همه مردم کشور پاکستان، اعم از سنی و شیعه، از مقبولیت و اهمیت بالایی برخوردار است. مردم این کشور برای امام حسین علیه السلام احترام خاصی قائلند. به گونهای که در ایام عاشورا و محرم جامعه پاکستان حالت سوگوارانهای به خود میگیرد. مردم پاکستان از دوازده قرن پیش مراسم سوگواری سردار شهیدان را برپا میکنند. با وجود اینکه در سال 1288 هجری شمسی مراسم عاشورا و اربعین از سوی استعمارگران انگلیس ممنوع اعلام شد و در سال1361، پلیس
پاکستان استفاده از بلندگو را در حسینیهها و تکیههای شیعیان غیرمجاز اعلام کرد، ولی هرگز موفق نشد روند این عزاداریها را متوقف کند. در این راستا، وهابیون این کشور، هر سال با به خاک و خون کشیدن عزاداران سعی دارند مانع برگزاری این مراسم شوند، ولی با گذشت زمان، این عزاداریها سبب غنای فرهنگ تشیع شده است و خطبا، نویسندگان و شاعران فراوانی به برکت این عزاداریها پا به عرصه گذاشتهاند. امروزه مسلمانان و شیعیان پاکستان، حتی پیش از فرا رسیدن محرم خود را آماده استقبال میکنند و در شهرهای مختلف و مراکز ایالتها، به وسیله گروهها و اشخاص، کنفرانسهای استقبال با عناوین مختلف، برگزار میشود تا بر اساس سنت هر ساله فرهنگ عزاداری امام حسین علیه السلام در جامعه زنده شود. «امام بارگاهها» و «ذوالجناحها» که نقش عمدهای در فرهنگ عزاداری عاشورای پاکستان دارند، فعال میشوند. دولت پاکستان نیز برای برگزاری مراسم عزاداری، فضای امنی را آماده میکند. شاخص دیگر ملی تلقی شدن عزاداری، تعطیلی رسمی در سراسر پاکستان در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی است. این دو روز تعطیلی جزو تعطیلات رسمی کشور است تا مردم برای شرکت در مراسم عزاداری فرصت داشته باشند.
دوستداران حضرت در پاکستان با یاد جانفشانیهای او و یارانش به زنجیرزنی میپردازند. زنجیرها وزن زیادی دارند و روی هر یک تیغهایی نصب شده است. این شکل عزاداری از ایران به این کشورها رفته است. عزاداران بعد از سینهزنی و زنجیرزنی به سوی مکانی میروند که از قبل با سنگ و هیزم فرش و با آتش گداخته شده است. داغی این مکان به حدی است که لهیب آتش و قرمزی ذغالها به وضوح دیده میشود. آنها با راه
رفتن روی آن سطح گداخته مصیبتهای وارده به آن حضرت را گرامی میدارند.
غذای مخصوص ایام محرم در میان مردم پاکستان حلیم خاصی است که به عزاداران میدهند. این حلیم برخلاف حلیم ما ایرانیان شور است. این غذا که در هند نیز در میان عزادارن حسینی توزیع میشود، در حقیقت از مناطق جنوبی ایران به این دو کشور رفته است.
همچنین در شهرهای کراچی، حیدرآباد، کوتری، تخته و میرپور خاص از ایالت سند، روز عاشورا و اربعین حسینی غذاهای گوناگونی مانند حلیم درست میکنند و میان عموم تقسیم میکنند. این در حالی است که در شهر کوتری با 95 درصد جمعیت اهل تسنن، در ایام عزاداری امام حسین علیه السلام ، مجالس باشکوهی برپا میشود و مردم در روز عاشورا به سوی بارگاه امام حرکت میکنند. در این مجالس، اهل تسنن نیز شرکت میکنند.
در مجالس شیعیان هنگامی که عزاداری شروع میشود، شیعیان از خوردن و نوشیدن و سخن گفتن تا پایان مراسم خودداری میکنند و کسی که از این قانون تخلف کند، توبیخ میشود.
شاخص دیگر بزرگداشت مراسم محرم در پاکستان، اختصاص یافتن برنامههای صدا و سیما به روز تاسوعا و عاشورا است. روزنامهها نیز نقش خوبی در این زمینه ایفا میکنند. آنها ضمن درج اخبار و تصاویر مربوط به مراسم عزاداری و سوگواری، اقدام به چاپ مقالات و ویژهنامههای خاص عاشورا میکنند.(1)
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 3، صص 289-300؛ مجموعه مقالات همایش امام حسین7، سید عباس رفیعی پور علویجه، مقاله: «عزت حسینی و افتخار حسینی در دیگر کشورها»، ص 85؛ و نیز عاشورا در سرزمینها، ج1، ص 44.
3- افغانستان
در افغانستان مراسم عزاداری حسینی شور و حال خاصی دارد. در این کشور و به ویژه در شهرهای هرات و کابل و مزارشریف، در ماه محرم همه چیز رنگ و بوی دیگری میگیرد. مردم مسلمان افغانستان، اعم از شیعه و سنی با آداب و رسوم خاصی شهادت سالار شهیدان را گرامی میدارند و وحدت بینظیری میان پیروان این دو مذهب در برگزاری مراسم سوگواری دیده میشود. با فرا رسیدن ماه محرم و ایام عزاداری سالار شهیدان، بسیاری از شهرهای افغانستان از جمله کابل پایتخت این کشور، رنگ عزا به خود میگیرند. یکی از زیباترین و اثرگذارترین صحنههایی که در ماه محرم در افغانستان وجود دارد، سینهزنی و زنجیرزنی خاص و بسیار پرشور عزادارانی است که هر یک متناسب با منطقه و محله خود شیوه خاصی دارد. پوسترها و نوشتههایی بر در و دیوار کابل یاد و خاطره شهدای کربلا را در ذهن عابران زنده میکند و خودروها و موتورسیکلتهای سطح شهر نیز با حمل پرچمهای سیاه، نمادهای محرم را در شهر میگردانند.
مردم افغانستان به دلیل احترام و ارادتی که به حضرت سیدالشهدا علیه السلام دارند، در این ماه کمال ادب و احترام را نسبت به نواده پیامبر از خود به نمایش میگذارند. مردم این کشور، ماه محرم را «ماه حسن و حسین علیه السلام »(1)مینامند. آنان با پخش تلاوت قرآن مجید، مدح و منقبت رسول اکرم صلی الله علیه و آله در بزرگداشت ایام تاسوعا و عاشورای حسینی به صورت فعال مشارکت دارند.
1) مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی= و فرهنگ عاشورا، عبدالکریم بیآزار شیرازی، مقاله ابعاد بین المللی عاشورا، ج2، ص 111.
مردم افغانستان در روزهای محرم با حضور بر مزار اهل قبور خود و مسجدها به تبلیغ دین مبین اسلام و اهداف عاشورا میپردازند. مبلغان حسینی با حضور در گردهماییهای مردمی و بحث درباره موضوعهای مختلف برای روشن کردن اذهان عمومی میکوشند. آنان در این مراسم با تبلیغ معارف اسلامی درباره ماهیت قیام عاشورا، انگیزه آغاز آن، نحوه برخورد شهدای کربلا با دستگاه ظالمانه یزید، نتیجه و دستآوردهای قیام و ضرورت الگوبرداری از آن حادثه عظیم به سخنرانی میپردازند. سینهزنی از دیگر شیوههای عزاداری امام حسین علیه السلام ، در افغانستان است که بدون استثنا در همه کشورهای اسلامی نیز رایج است. مردان با نظم و آهنگ خاصی به سر و سینه میزنند و هماهنگی ویژهای را در میان صفهای متعدد و طولانی عزاداران به نمایش میگذارند که این نظم به وسیله مرثیهخوانان با ریتم و آهنگ حرفهای و ماهرانه آنها شکل میگیرد. همچنین جوانان شبها به حسینیهها میروند و به یاد مصیبت اهل بیت پیامبرشان علیهم السلام سینهزنی میکنند.
از آغاز مراسم ماه محرم، مقامات بلندپایه دولتی افغان، همچون رئیس جمهور، اعضای کابینه، رئیس و اعضای دادگاه عالی و رؤسای مجلس سنا و پارلمان به صورت گروهی در حسینیهها و در جمع عزاداران حضور مییابند.
حامد کرزای، هر سال در روز عاشورا با حضور در یکی از مسجدها یا حسینیههای بزرگ شهر کابل، به مدح و ثنای نواده پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله میپردازد و با قرائتی از اشعار اقبال لاهوری در وصف حضرت سیدالشهدا علیه السلام ، همراه با برادران شیعه خود در عزای آن سالار شهیدان به سوگ مینشیند. از سنتهای حسنه مردم افغانستان چه شیعه و چه سنی، اطعام در روز عاشورا است. فقیر یا ثروتمند، هرکس به اندازه توان خود میکوشد تا برای شادی
روح آن بزرگوار اطعام کند و باید گفت این سنت در میان اهل سنت بسیار فراگیرتر است.
ماه محرم را میتوان نماد اتحاد شیعیان و اهل سنت افغانستان دانست. در این ماه پیروان هر دو مذهب با ارجگزاری به سنتهای یگدیگر، گاه به طور مشترک عزاداری میکنند و این امر را میتوان از آثار و برکات خون حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام به شمار آورد. در این مراسم، پیروان مذاهب شیعه و سنی با برگزاری مجالس ویژه عزاداری مردم را اطعام میکنند و در این روزها نذرهای ویژهای دارند. بسیار دیده میشود در محله یا پاساژی، چند خانواده یا چند دکاندار، بیتوجه به مذهبشان، اعم از اینکه سنی باشند یا شیعه، با یکدیگر هم خرج میشوند و هر کدام سهمی میگذارند و محفلی عظیم بر پا میکنند و به مردم غذا میدهند.(1)
3-الف. کابل
همه اقوام افغانستان به خاندان پیامبر محبت میورزند. در این میان، ازبکها بیش از بقیه افراد به خاندان اهلبیت علیهم السلام اردات دارند. زیارت همیشگی بارگاه منسوب به علی مرتضی علیه السلام در بلخ و سوگواری امام حسین علیه السلام ، هرسال کنار این آستان ملکوتی، نمونه عینی این ابراز عشق ازبکها، تاجیکها، بلوچها و پشتونهای سنی مذهب به اهلبیت علیهم السلام است. افزون بر آن، وجود تکیهها و حسینیهها در شهرکابل به نام ازبکان، نشان دهنده ارادت این قوم سنی مذهب افغانستان به اهل بیت علیهم السلام و عزاداری امام حسین علیه السلام ، است. ساخت مکانی معین به نام امام حسین علیه السلام تنها برپایه عشق به وی و
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 3، صص 352-353 و مجموعه مقالات همایش امام حسین7، مقاله: «عزت حسینی و افتخار حسینی در دیگر کشورها»، ص 87.
برای سوگواریها صورت میگیرد که ازبکان به آن پایبندند. (1)
ب. جلالآباد
مردم جلالآباد در ایام عاشورا، مجالس بسیار باشکوهی برپا میکنند. این مراسم از سالهای 1347 هجری شمسی به بعد تا چندین سال قبل از حمله کمونیستها، (1357) ادامه داشت و از تمام ولایتهای شرقی برادران محترم اعم از علما، دارالحفاظ، دانشجویان، محصلین، صاحب منصبان کشوری و تمام مردم فرهنگ دوست و وحدت خواه در آنجا حاضر بودند. این مراسم به شکل باشکوهی برگزار میشود و جمعیت بسیار زیادی در آن شرکت میکنند بیشتر آنان از اهل سنت هستند.(2)
ج. سرپل
مردم سرپل، از جمله ازبکهای سنی مذهب هستند که در ایام عاشورا با ذبح گوسفند و گاو و اطعام و دادن نذورات دیگر در مراسم عزاداری شرکت میکنند و روز عاشورا را گرامی میدارند. کسانی که از خارج منطقه در این مراسم حضور یابند، به سادگی متوجه تفاوت مذهبی عزاداران حسینی در «امامزاده یحیی علیه السلام »، نمیشوند و اهل سنت ازبک، مانند شیعیان هزاره و بلوچ در آن شرکت میکنند.(3)افزون بر نذر دادن، برپایی مجالس سوگواری و گردآمدن در بارگاه امامزاده یحیی، نوع مشترک سوگواری سنیان را با شیعیان به نمایش میگذارد.
3- د. بامیان
مرکز بامیان در سیدآباد، ککرگ، سوماره، آهنگران، تیبوتی، گوروانا، تولواره، توبچی، جگرهخیل، ملایان و دیگر مکانهای آن شهر، در گذشته سوگواری سالار شهیدان علیه السلام را برپا میکردند. مشارکت مردم در تکیهخانه شیعیان، قریههای مرکز و گرد آمدنشان در ایام محرم و دیگر زمانها در مرقد میرسید علی یخسوز و میرهاشم دیوبند از جمله مراسمی است که در روز عاشورا در این کشور نمود برجستهای مییابد.(1)
3-ه. کنر
نژادهای گوناگون افغانستان در شهر کنر، سوگواری امام حسین علیه السلام را ارج مینهند. از زمان بابر به بعد، طایفهای از سادات، عمدتاً سنی مذهب در ولایت کنر زندگی میکنند که در اصطلاح مردم آن ناحیه به عنوان «پاشا» یاد میشوند. این گروه در تعظیم شعائر اهل بیت علیهم السلام از جمله عزاداری اهتمام فراوان داشتهاند. در این شهر مهم عزاداری فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله برای نزدیکی بنده با خدا، حفظ، گسترش و تعمیق دین و نه فرقه یا نژاد خاص برگزارکننده، بر پا میشود.(2)
3-و. هرات
مردم هرات در ماه محرم و روزهای عاشورا و تاسوعا، کتاب روضة الشهدای ملا حسین کاشفی واعظ را در منابر شهر میخوانند و به مرثیهخوانی اهل بیت علیه السلام مجالس عزا میپردازند.(3)افزون بر این، مردم هرات در زمان تیموریان، سوگواری را بر ذکر مجالس صوفیانه، که آن زمان گروهی از
صوفیان به آن پایبندی بودند، ترجیح دادند: «گریه برای امام حسین علیه السلام ، جانشین مجالس ذکر صوفیانه که نقشبندیان آن را ملغیکرده بودند، شده بود».(1)به همین دلیل، برخی عقیده دارند، «هیچ یک از رابطههای معنوی که امروز میان مسلمانان وجود دارد، مانند برپایی عزاداری برای امام حسین علیه السلام در دلها و نفوس آنان چنین تأثیری ندارد. هرگاه این عزاداریها میان مسلمانان گسترش و عمق یابد و همگانی شود، بیشک میان آنان زندگی مشترک سیاسی جدیدی پدید میآید. کسی میان فرقههای اسلامی دیده نمیشود که ذکر مصایب امام حسین علیه السلام را انکار کند و از دین بیزاری جوید.(2)
4- عربستان سعودی
عربستان از دیگر کشورهای اسلامی است که با وجود سختگیریهای وهابیون در مناطقی از شبه جزیره عربستان چون الاحسا، قطیف، حضرموت، حجاز و مدینه، یاد امام حسین علیه السلام احیا میشود و مردم به عزاداری میپردازند. در سالهای اخیر، محدودیتها از طرف دولت عربستان کمتر و برای برگزاری مراسم عزاداری آزادی بیشتری داده شده است.
شیعیان به دلیل حاکمیت وهابیت در این کشور، به صورت پنهانی و در خانههای خود عزاداری میکنند. آنها در مناطقی که اکثریت آن شیعه هستند، از آزادی عمل بیشتری برخوردارند و در مسجدها و تکایا به عزاداری میپردازند، ولی امکان رفتن به کوچه و خیابان را ندارند.
در مجالس وعظ و سخنرانی که به مناسبت این روز برگزار میشود، در منبرها واقعه کربلا از سوی سخنرانها گوشزد میشود. در برخی نواحی عربستان رسم است که نمایشی را اجرا میکنند که در این نمایش، منظره اسیران و هودجها اجرا میشود و عزاداران با تماشای این تصاویر، با سینهزنی و کوبیدن بر سر و صورت خود به صورت دستههای عزاداری، از حسینیهها خارج میشوند. افراد این دستههای سوگوار، وقتی در خیابان به هم میرسند، از یکدیگر احوالپرسی یا اینکه به طور متقابل از حسینیههای هم بازدید میکنند.(1)
5- امارات متحده عربی
امارات متحده عربی، کشوری در جنوب غربی قاره
و در شرق
، در
است که از جنوب با
، از شرق با
و از شمال با
همسایه است. همزمان با نزدیک شدن ماه محرم، مراسم دهه اول، در مسجدها و حسینیههای شهرهای گوناگون امارات متحده عربی، با حضور گسترده شیعیان از کشورهای مختلف جهان با برنامههای گوناگون برگزار میشود. در دُبی نیز در ماه محرم، ویژه برنامهها و مراسم سوگواری و عزاداری دهه اول ماه محرم در مسجدها و حسینیهها برگزار میشود.
دهه اول ماه محرم در امارات متحده عربی «مقتلخوانی»، یکی از برنامههای ویژه است که شیعیان بحرینی و عراقی مهاجر، هر روز در مراسم عزاداری و سوگواری خود اجرا میکنند.
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 3، صص837- 857.
هر روز از دهه اول محرم که به نام یکی از شهدای کربلا نامگذاری شده است، مقتلخوان به خواندن و توضیح کامل مبارزه شهیدان کربلا میپردازد. مقتلخوانی در روز عاشورا و بازگو کردن همه اتفاقات کربلا و شهادت امام حسین علیه السلام و یاران با وفایش، یکی از مهمترین و حساسترین بخشهای مقتلخوانی است. این آیین از سنتهای قدیمی رایج در میان شیعیان کشورهای عربی حوزه خلیج فارس به ویژه عراقیهای مقیم امارات است که در میان عزادارن حسینی بیش از 50 سال قدمت دارد.
6- بنگلادش
مراسم عاشورا در بنگلادش نیز دیدنی است. منطقه شورابوی از توابع هویگنج سیلهت در شمال شرقی بنگلادش، از صدها سال پیش به عنوان منطقه عاشقان اهل بیت علیهم السلام ، به ویژه پنج تن آل عبا علیه السلام معروف است. در این منطقه در روزهای دهه محرم و به ویژه تاسوعا و عاشورا از حدود سی روستای اطراف، زنان و مردان با راهپیمایی به سوگواری می پردازند.
عزاداران که از پیروان اهل سنت هستند، در ایام عاشورا به یاد شهدای کربلا روزه میگیرند و پابرهنه می شوند. پیش از مراسم سخنرانی، زنان و مردان، گروهگروه گرد هم می آیند و به روش سنتی منطقه، مرثیههای گروهی میخوانند و به سینهزنی میپردازند. به گفته مردم بومی این منطقه، این مرثیه صدها سال پیش نوشته شده است و به صورت نسخههای خطی در اختیار هر گروه یا روستایی قرار دارد و به عنوان نمونه ادبیات فولکلور و سنتی نگهداری می شود.
روز عاشورا در بنگلادش تعطیل رسمی است. رئیسجمهور و
نخستوزیر، پیام تسلیت و بزرگداشت صادر می کنند. رادیو و تلویزیون در طول روز عاشورا، برنامه ویژه عزاداری و بحث و سخنرانی پخش میکنند و مردم عموماً در روز عاشورا روزه می گیرند و از انجام هر کاری که حاکی از خوشحالی و سرور باشد، خودداری میکنند. بعضی از مردم نیز دهه نخست محرم را روزه می گیرند و به سوگواری شهادت حضرت اباعبدالله علیه السلام می پردازند.(1)
7- بحرین
بحرین، مجمعالجزایری است که مراسم عاشورا و شهادت مظلومانه حضرت ابی عبدالله الحسین علیه السلام و یاران باوفایش در آن شور و حال خاصی دارد. از ابتدای ماه محرم، حسینیههای بحرین یکپارچه، سیاهپوش و شعارهای عاشورایی و پرچمهای سیاه در خارج از محدوده حسینیهها نیز نصب میشود. در بیشتر حسینیهها به ویژه حسینیههای شیعیان عرب بحرینی، صبح و شب، وعاظ به روضهخوانی و مرثیهسرایی میپردازند. روزها و شب های هفتم، هشتم، نهم و دهم محرم مراسم سینهزنی و زنجیرزنی برگزار میشود و دستههای عزاداری در کوچهها و خیابانها به صورت منظم به راه میافتند. مراسم تعزیهخوانی در مناطقی از بحرین رواج دارد. پیش از دستههای سینهزنی، پرچمهای سیاه و شعارهای عاشورا و گاهی اسبهای سیاهپوش به صورت ذوالجناح امام علیه السلام به حرکت در میآیند. بعضی از دستههای سینهزنی به نواختن سنج و دمام میپردازند. اطعام عمومی و پخش شربت در این چند
1) مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی= در فرهنگ عاشورا، دفتر دوم، صص 111 و 112.
روز به صورت گستردهای صورت میگیرد.
در بحرین برای حسینیه اصطلاح «حاتم»(1)به کار میرود و شیعیان مراسم اجتماعی، اعیاد مذهبی و حتی مراسم عروسی فرزندانشان را در حاتمها برگزار میکنند.(2)حسینیههای بحرین در مدت دو ماه محرم و صفر دایر هستند و مراسم عزاداری و روضهخوانی برپا میدارند. این حسینیهها مکان عزاداریها به ویژه در دهه اول ماه محرم است.(3)
8- ترکیه
در سالهای گذشته، ذهنیت حاکم در ترکیه با انتقال روایتهای ساختگی به مردم اهل سنت این کشور و با هدف به فراموشی سپردن کشتار فجیع اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله در صحرای کربلا و شهادت سرور جوانان بهشت حضرت حسین بن علی علیه السلام ، همواره با طرح روایتهای جعلی برای این ماه، مانند به خشکی نشستن کشتی نوح علیه السلام ، خلقت حضرت آدم علیه السلام و حضرت حوا علیه السلام یا نجات حضرت یونس علیه السلام از شکم ماهی در این ایام و مطرح کردن موضوعات شادیآور، اهل سنت را به نوعی دشمن اهل بیت علیهم السلام نشان داده و این جامعه را از جامعه تشیع و علوی تبارهای ترکیه دور نگاه داشته است. با وجود این، چند سالی است که سازمان امور دیانت ترکیه با صدور بیانیهای با تأکید بر اینکه ماه محرم برای مسلمانان ماه عزاداری است، در راستای تحکیم برادری و وحدت شیعه و سنی گام مهمی برداشته است.
مسلمانان در ترکیه در ماه محرم به نوحهخوانی و زنجیرزنی میپردازند و
غذایی به نام «افشون» درست و میان مردم تقسیم میکنند. در عزاداری شهر استانبول، گروههایی از اهل سنت به ویژه رجال دولتی برای همدردی با شیعیان در مراسم سوگواری حضور مییابند.
در سالگرد شهادت امام حسین علیه السلام مراسمی از سوی شیعیان جعفری برگزار میشود. در ساعات اولیه صبح، هزاران نفر از جعفریان گرد هم میآیند و به عزاداری و زنجیرزنی میپردازند. سپس نمایش تمثیلی حادثه کربلا را به صورت تئاتر اجرا میکنند و طی مراسمی که در دیگر ادیان معمول نیست، یاد و خاطره شهادت امام حسین علیه السلام را در اذهان زنده میکنند. آنان از اول تا دهم محرم، لباس سیاه میپوشند. روز دهم، عاشورا خوانده میشود و شیعیان معتقدند، گریه در این روز ثواب دارد. آنها در این مراسم با لباسهای سیاه مقابل همدیگر میایستند و شروع به سینهزنی و زنجیرزنی میکنند. بسیاری از شیعیان، پیراهن سفیدی به روی لباس مشکی خود میپوشند که به معنی کفن است و نیز نوارهای پارچهای سبز و قرمز بر پیشانی میبندند. این مراسم تا پاسی از شب ادامه مییابد.
مراسم ویژه عزاداری شیعیان ترکیه، در میدان هالکالی استانبول برگزار میشود. در این مراسم، دهها هزار نفر از شیعیان گرد میآیند و با سینهزنی و گریه و نوحهخوانی، به عزاداری میپردازند. در این میدان، مراسم تعزیهخوانی نیز انجام میشود که در آن دو گروه تعزیه از آذربایجان و ترکیه برای اجرای تعزیه حضور مییابند. جلوههای صوتی، صدابرداری، بازی، گریم و طراحی لباس بازیگران این تعزیه، در حد مطلوبی است.
در سراسر آناتولی، به ویژه در میان فرقه بکتاشی و علویان روستایی که بیشتر از قبایل سلحشور و نیمه عشایر و اسامی متفاوتی مانند تخته چی،
یوروک، ترکمن و قزلباش دارند و در این منطقه، شعائر و عقاید مختلفی معمول است؛ مثلاً پیروان فرقه بکتاشی در سوگواری، تنها به گریه بسنده میکنند و هیچگاه آیینها با نوحه و شیون همراه نیست. رایجترین اعمال عزاداری، گرفتن روزه و امساک و پرهیزهای دیگر است. از طلوع تا غروب آفتاب، از هر گونه خوردنی و آشامیدنی پرهیز میشود و در ده روز اول ماه محرم، به سوگواری میپردازند. در بعضی از قبایل دیگر، دوازده روز روزه میگیرند؛ یعنی برای هر امام، یک روز که روزه آخرین روز، بیش از سه ساعت نیست؛ زیرا اعتقاد بر این است که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ، زنده و دور از چشم دشمنان در غاری پنهان است که روزی از آنجا باز خواهد گشت.
عزاداران از بوییدن چیزهای معطر، خندیدن، تفریح کردن و استعمال دخانیات خودداری میکنند. تنها در روز یازدهم، زیر جامهها را میشویند یا عوض میکنند و همان شب، ضمن لعنت بر یزید، سه جرعه آب مینوشند. بکتاشیها، از شب دهم تا بعد از ظهر روز دهم (عاشورا) با خودداری از نوشیدن آب، با مصائب حسین علیه السلام همدردی میکنند. سپس گاهی با نوشیدن آب مخلوط به تربت کربلا، روزه را میگشایند.
از دیگر کارهای مهم در مراسم محرم، تهیه غذای ویژهای به نام «آشوره» است که در دهم محرم یا عاشورا به یاد گرسنگی شهیدان پخته میشود که آش بلغور گندم است. به باور عزاداران، چون در روز دهم وقایع مهمی مانند اولین ملاقات آدم و حوا و خارج شدن حضرت نوح از کشتی، اتفاق افتاده این روز، روز مقدسی است.
از مراسم دیگر که علویان آناتولی انجام میدهند، «یاز قربانی»؛ یعنی «قربانی بهاره» است که در آن حیوانی را به عشق و احترام امام حسین علیه السلام سر
میبرند. از دیگر ملاحظات مربوط به آیینهای محرم زیارت است. برای نمونه، طایفه قزلباش در این ایام به زیارت مکه نمیروند و به جای آن به اماکن متبرکه بغداد، کوفه و کربلا سفر می کنند.
شکل دیگر «زیارت»، رفتن یا فرستادن پول به مکانهای مقدس آناتولی است. ترکهای آناتولی، هیچ گونه تعزیهای برای اجرا ندارند، بلکه به جای آن، متنهای ادبی بیشماری به نام «در مرثیه» و «مقتل» وجود دارد که خوانده میشوند یا در مجالس محرم به گونهای نمایشی بیان میشوند.(1)
9- کویت
کویت در همسایگی ایران و عراق قرار دارد که حدود چهل درصد جمعیت آن را شیعیان تشکیل میدهند و بقیه سنی مذهب هستند؛ گرچه شماری هم از پیروان ادیان و مذاهب دیگر در این کشور زندگی میکنند. در کویت نیز آیینهای بزرگداشت عزاداری باشکوه برگزار میشود. این امر در بیشتر شهرهای کویت و به ویژه در محلات و مناطق شیعهنشین مانند سالمیه و رمیثیه بیشتر قابل مشاهده است. حال و هوای مجالس، بسیار شبیه ایران و گاه با نوحههایی به زبان فارسی همراه است. آنها از آزادی کافی برای برگزاری مراسم برخوردارند. وجود مسجدها اهل تشیع و حسینیههای زیاد، نماد این آزادی است.
برپایی مراسم عزاداری و روضهخوانی، تنها به این ایام اختصاص ندارد و در طول سال در سالنی که در خانهها با نام «دیوانیه» خوانده میشود، برگزار میگردد. در این مجالس روضه به زبان عربی، خوانده و از میهمانان به شکل
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 3، صص 371-377 .
مفصلی پذیرایی میشود. توزیع نذری در طول دهه محرم در بسیاری از حسینیهها و تکیهها انجام میشود.(1)
10- لبنان
مسلمانان لبنان از گذشتههای دور با وجود حاکمیت مسیحیان و کنترل عزاداری از طرف حاکمان وقت، با اثرپذیری از ایران و عراق همچنان به عزاداری میپردازند. ادامه این عزاداریها سبب شد دولت مسیحی لبنان در سال 1393 هجری قمری، روز عاشورا را برای اولین بار تعطیل رسمی اعلام کند. عزاداری مسلمانان لبنانی آنچنان به شیعیان قدرت داده که توانستهاند در برابر ارتش اسرائیل مقاومت کنند و در حملههای مختلف این کشور به لبنان، اشغالگران قدس را شکست دهند.
در بخش شیعهنشین این کشور، مسلمانان شیعه، به تشکیل دستههای عزاداری حسینی میپردازند و از کوچهها و خیابانها، به سوی میدانهای اصلی مناطق به راه میافتند و به سینهزنی و زنجیرزنی میپردازند. مسجدها مناطق آزاد شده این کشور، با پخش نوحههای حسینی، برای مسلمانان مبارز این منطقه، الهامبخش ایستادگی در برابر ستم رژیم صهیونیستی هستند. مردان و زنان لبنانی، با خواندن زیارت عاشورا، عزاداری را آغاز میکنند و با حمل پرچمهای سیاه، باشکوه تمام به عزاداری میپردازند. در این کشور به سبب وجود مرقدهای پیامبرهای الهی مراسم ماه محرم باشکوه خاصی اجرا میشود.
سیاهپوشی مردم لبنان از جمله جلوههای عزاداری این کشور است. با آغاز
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 3، ص833.
ماه محرم، مردم و مکانهای عزاداری، به شکل یک دست سیاهپوش میشوند و حتی رسم زنهای بیحجاب این است که تا سیزدهم ماه محرم، سیاه بپوشند و کاملاً به این سنت پایبندند.
مراسم روضهخوانی در بین شیعیان تا آخر ماه صفر ادامه مییابد که عموماً در حسینیهها و مصلیها و گاهی در برخی خانهها برگزار میشود. در این مراسم، رسم این است که حلیمی که آن را «هریسه» میگویند و نانی که در میان آنها به «کهک العباس» معروف است و به فارسی آن را نان عباسعلی مینامند، پس از مراسم روضهخوانی میان عزادران پخش میشود.(1)
آنچه در عزاداری مردم این کشور اهمیت دارد، اجرای نوعی نمایش مذهبی یا تعزیهخوانی در برخی از نواحی است که صحنه شهادت امام حسین علیه السلام را به تصوصیر میکشد.(2)
11- سوریه
پس از واقعه عاشورا، یزیدیان کاروان اسرای خاندان امام حسین علیه السلام را به سوی سوریه (شام) به حرکت در آوردند. با توجه به اینکه دمشق، مرکز خلافت امویان بود و به طور کلی مردم آنجا نیز به اموی بودن شهرت داشتهاند، در ابتدا مراسم عزاداری چندان رونقی نداشت، ولی بعدها با توجه به نزدیکی آنان به کشور لبنان که شیعه در آنجا گرایشی قوی داشت و نیز وجود مرقد حضرت زینب علیها السلام و حضرت رقیه علیها السلام ، عزاداری امام حسین علیه السلام شور خاصی یافت که امروز نیز چنین است. البته در عهد حمدانیان، وضعیت
به مراتب بهتر گزارش شده است. حمدانیان از حکمرانان شیعه بودند که شیعیان به برکت حکومتشان، آزادانه به عزاداری ایام محرم اهتمام داشتند. از روایات معتبر چنین بر میآید که نخستین سوگواریها در سوریه به وسیله خاندان امام حسین علیه السلام در کاخ یزید صورت گرفت. (1)
مردم سوریه و نواحی همجوار آن پس از واقعه عاشورا در خانهها و مراکز عبادی به صورت آشکارا و پنهانی به عزاداری برای سالار شهیدان علیه السلام میپرداختند، اما به مرور با روی کار آمدن عثمانیها، شیعیان سوریه ناگزیر مراسم سوگواری را در خفا برگزار میکردند یا با رفتن به مناطق دور افتاده و کوهستانی، مانند جبل عامل، این نواحی را پایگاه خویش قرار میدادند و در آنجا دستههای عزاداری را بر پا میکردند. (2)
امروزه این مراسم در سراسر سوریه، از دهه اول محرم آغاز میشود و با تمام مظاهرش، در روز عاشورا تجلی مییابد. روضهخوانی و مرثیهسرایی، قالب رسمی عزاداری مردم سوریه است که در روزهای نهم و یازدهم محرم، به ویژه در حسینیه شام به اوج شکوه خود میرسد. عزاداری طویریج و آتشزدن خیام امام حسین علیه السلام کنار حرم حضرت زینب علیها السلام ، جلوههایی از این عظمت و شکوه است. عزاداری مردم سوریه، در شب یازدهم، موسوم به شام غریبان نیز بسیار باشکوه است.(3)
12- اردن
شیعیان اردن نیز روز دهم ماه محرم، بر اساس سنتی دیرینه به یاد امام
حسین علیه السلام و یارانش، نیازمندان را اِطعام میکنند. در این روز، بیشتر مسلمانان، اعم از شیعه و سنی فعالیتهای روزانهشان را تعطیل میکنند و با اقتدا به امسلمه که با شنیدن خبر شهادت امام از کار شستوشو دست کشیده بود، آنان نیز از انجام اینگونه امور خودداری میکنند.
شهر «موته» یکی از شهرهای اردن است که در استان جنوبی کَرک قرار دارد. مسلمانان این کشور در روز عاشورا در این شهر درکنار مزار شهید جعفر طیار، به صورت رسمی به عزاداری میپردازند.(1)
13- آذربایجان
مراسم ماه محرم در جمهوری آذربایجان، میان عزاداران از جایگاه خاصی برخوردار است. در «نهرم»، «بننی یار»، «یتوی» و دیگر روستاهای منطقه نخجوان جمهوری آذربایجان، این مراسم به شکل گروهی برگزار میشود و توجه اهالی دیگر مناطق را به خود جلب میکند. در نظر مردم، امام حسین علیه السلام در مقام شهید، عضو همه خانوادههاست. نغمهها، مراثی و قصایدی که درباره شأن و منزلت ایشان خوانده شده، با قصایدی که در مدح پادشاهان گفتهاند، تفاوت بسیاری دارد که نشان دهنده احساسات درونی مردم است که از محبت و اعتقاد به خدای بلند مرتبه، پیامبر و حضرت علی علیه السلام سرچشمه میگیرد. ماه محرم برای مردم آذربایجان آنقدر عزیز است که در این ماه، مراسم عقد و عروسی، برگزار نمیکنند و خانه جدیدی نمیسازند.
در این کشور تا پایان ماه محرم و اربعین حسینی، معمولاً خانمها
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج3، صص 216-217.
موهایشان را رنگ نمیکنند و لباسهای نو نمیدوزند و خانوادهها، مکانشان را تغییر نمیدهند. دهه اول ماه محرم، مخصوصاً روزهای تاسوعا و عاشورا از روزهای مهم عزاداری است. چه مرد و چه زن، در این روزها، لباسهای رنگارنگ، مخصوصاً لباس قرمز نمیپوشند. خانوادههای مذهبی که از امکانات برخوردارند، برای امام احسان میدهند و در خانهها، مراسم مرثیهسرایی برگزار میکنند. به سبب احترام مردم دیار به فرزندان حضرت علی علیه السلام ، بدون در نظر گرفتن گذشت قرنها و تغییرات اساسی در فرهنگ و تحصیلات مردم، هنوز هم استفاده از نام علی، حسن، علیاکبر، علمدار عباس، علیعباس، ذوالفقار، فاطمه، زینب، زهرا و سکینه، برای کودکان رواج دارد. گفتنی است مراسم ماه محرم در نخجوان از محدوده رسمی شیعه، خارج و به مراسمی عمومی ـ اسلامی تبدیل شده است.(1)
14- قزاقستان
در آن سوی کوههای سر به فلک کشیده «تیان شان» در جنوب قزاقستان، گروهی از ایرانیان رنج کشیده زندگی میکنند که در طول یک قرن، به زندگی غریبانه و دوری از وطن انس گرفته و روزگار سختی را در طول سالهای تاریک خفقان مارکسیسم به سر بردهاند و هماکنون نیز میسوزند و میسازند. آنها کسانی هستند که در سالهای نخست انقلاب اسلامی در آن سوی مرزها، اسیر حکومت شوروی گردیده و به کوهپایههای دوردست، تبعید شدهاند. گفته میشود اینان، یک هزار خانواده آذری ایرانی از عشایر آذربایجان هستند که در مناطق مشکین شهر و بیله سوار مغان به طور سنتی
1) www.vares.com.
از منطقهای به منطقه دیگر کوچ میکردند و با بسته شدن مرزهای شوروی، در آن سوی مرزها گرفتار شدند و پس از بیست سال انتظار بازگشت به وطن، سرانجام حکومت شوروی، آنها را به این سرزمین تبعید کرد و در منطقه «مرکه» قزاقستان ساکن شدند. با گذشت سالیان سال، این انسانهای غیرتمند، به خوبی از سنتهای مذهبی و ملی خویش و اجدادشان پاسداری کردند و مخفیانه مسجدهای ساختند و اجتماعات خویش را، از جمله محرم و عاشورا را بر پا کردند.
شیفتگان مراسم حسینی، هر ساله به شکلی مراسم محرم و عاشورا را برگزار میکردند و در عزای مولایشان اشک ماتم میریزند. مردم «مرکه» با پوشیدن لباس سیاه و تشکیل دستههای صد نفری، کاملاً به شکل عزاداری سوزناک آذربایجان کشورمان، بر سرو سینه میزنند و ساعتهای متمادی تا پاسی از شب، نوحهسرایی و گریه و زاری میکنند و برای مظلومیت حسین علیه السلام و مظلومیت خویش اشک میریزند. جالب است که به هنگام اذان مغرب، دست از عزاداری میکشند و نماز جماعت به پا میکنند.(1)
15- تاجیکستان
شیعیان اسماعیلی بدخشان تاجیکستان، به خاندان اهل بیت علیهم السلام ارادتی خاص دارند و به حضرت علی علیه السلام و حضرت فاطمه علیها السلام و اولاد آنها، علاقهمندند. از امام حسین علیه السلام به نام «شهیر» یاد میکنند و اعتقاد دارند، شهیر نام و لقب محسنین است. اسماعیلیان بدخشان، امام حسین علیه السلام را همچون دیگر هممذهبان خویش، امام بر حق میشمارند و او را امام سوم خود میدانند و
1) www. Vares.com.
در ماه محرم و عاشورا که آن را «شدّه» یا «عشورا» مینامند، برای آن حضرت سوگواری و عزاداری میکنند. آنان در این ماه، به ویژه در روز عاشورا، لباس سیاه میپوشند و بساط شادی را برمیچینند همچنین در این روزها، هرگز مردان صورتشان را نمیتراشند و همه کس و همه جا یکپارچه غرق در ماتم و عزاست.
مردم در خانهها، عزاداری میکنند که آن را «حقزنی» گویند یا حسین وای حسین گویان، مشت بر سینه میکوبند، به گونهای که برخی بدن و رخساره خود را خونین میکنند و از حال میروند. مردم بدخشان، کشندگان حسین و خاندانش را که از آنها با عداوت و کینه یاد میکنند، پلیدترین و بیرحمترین موجود عالم میشمارند؛ به گونهای که آدم منافق و رذیل را یزید مینامند.(1)
16- اندونزی
مسلمانان در بخشهایی از جنوب شرقی آسیا، هر سال در محرم به سوگواری میپردازند. اندونزی یکی از این کشورهاست که مردم در ماههای محرم و صفر، از جشن عروسی و ازدواج خودداری میکنند و معتقدند، ازدواج در این دو ماه نحس و زیانبار است.
در جزیره سوماترای اندونزی، به عزای حسینی «تابوت»، در جاوه به ماه محرم «سورا ـ عاشورا»، در آچه «ماه حسن و حسین» و در غرب سوماترا، مردم پادانگ آن را ماه «تابوئیک» مینامند. در «پاریمان» در روز هفتم محرم، نمادی از دست امام حسین علیه السلام در گلدانی، نهاده و در معابر و خیابانها گردانده میشود و مردم به یاد وقایع جانسوز کربلا اشک میریزند و صبح
1) www. Vares.com.
روز نهم محرم، عمامهای سفید که «توربان» نامیده میشود، به نشانه عمامه امام حسین علیه السلام ، تهیه و در مراسمی خاطراتی از فداکاریهای سرور شهیدان بیان میشود.
برای اولین بار، مردم مهاجر جنوب هند، ساختن تابوک را برای برگزاری مراسم محرم، به مردم بومی منطقه «پیدی» در اندونزی آموزش دادند. تابوک یا همان تابوت، سازهای چوبی است که با اوراق رنگارنگ تزیین میشود که در اصل شبیه حرم مبارک امام حسین علیه السلام است که مردم، تمام روز دهم محرم آن را بر دوش میگذارند و در کوچه و بازار میچرخانند و هنگام غروب، در دریا میاندازند.
این مراسم در نیمه اول قرن نوزدهم میلادی، به دست سپاهیان مسلمان، از جنوب هند به اندونزی رسیده است. در پاریامان سوماترا، تابوت را از چوب آبنوس، بید، پارچه و کاغذهای رنگارنگ گوناگون و ورقههای مس میسازند. تابوتهای جالب، شکل براق، شبیه اسب امام حسین علیه السلام است که بالای براق، ساختار چوبی مزین از ورقههای رنگارنگ دارد و به دست استادان نمونه تهیه میشود. مردم پاریمان از همان روز اول محرم، مراسم را شروع میکنند و روز دهم، این مراسم به اوج خود میرسد.
مراسم برگزاری محرم (تابوک) در پاریمان، بعد از دیدار هلال محرم، از نیمه شب، با آوردن خاک پاک و تمیز رودخانه شروع میشود. افرادی که برای آوردن خاک به رودخانه میروند، لباس سپید میپوشند. این خاک را در مکانی جمع میکنند و روی آن پارچه سپید میکشند و آن را دارگاه (یعنی درگاه یا امام بارگاه) قرار میدهند. این دارگاه سمبل مرقد امام حسین علیه السلام و چادر سیاه روی آن، نشانه پاکیزگی، حیات، دلیری و شهادت امام حسین علیه السلام
در راه خداست. روز پنجم محرم، ساقه درخت موز را از باغ، با یک ضربه شمشیر تیز میبرند که نماد بهادری و دلیری و مهارت شمشیرزنی حضرت قاسم علیه السلام است.
روز هفتم محرم، ساعت دوازده ظهر، پنجه امام حسین علیه السلام را برای دیدار مردم، در ظرفی که آن را «وسنگان» مینامند، به «دارگاه» میبرند و در کوچه و بازار میچرخانند. روز دهم محرم، مراسم به اوج میرسد. مردم از دیگر مناطق برای شرکت در مراسم محرم به پاریمان میروند. در این روز، همراه مراسم محرم، بازیهای محلی را که نشانه دلیری هستند، اجرا میکنند. در زبان و ادبیات «میننگ کباو»، باورها و اعتقادات درباره تابوک بسیار است. گفته میشود، اگر مردی زنش را برای شرکت در این مراسم در روز دهم محرم ببرد، زن آنقدر ناراحت میشود که تقاضای طلاق میکند. همچنین، جوانان همسر خود را در این مراسم انتخاب میکنند؛ زیرا در این زمان، تمام جمعیت میننگ کباو و بچههای جوان، جمع میشوند.
روز دهم محرم، هنگام برگزاری مراسم، پنجه و شبیه عمامه امام حسین علیه السلام را در کوچه و بازار میچرخانند و هزاران نفر در این راهپیمایی شرکت میکنند. این راهپیمایی را از دو جای شهر پارایامان؛ یعنی از بازار مرکزی و منطقه جاوء شروع میکنند.
سوگواران و بینندگان، آرام آرام حرکت میکنند و با صدای بلند فریاد یا حسین! یا تابوت! (هو یا حسین! هو یا تابوک) بر میآورند. دو گروه که از جاهای مختلف؛ یعنی یکی از بازار مرکزی و دیگری از منطقه «جاوء» حرکت میکنند، تمام روز در کوچه و محلههای شهر راه میروند و در عصر به یکدیگر میپیوندند.
در پایان مراسم راهپیمایی، مردم به ساحل شهر پارایامان میروند تا تابوت را در آب بگذارند. پیش از گذاشتن تابوت در آب دریا، اوراق زرین، پارچههای تزیینی و لوازم گرانبها و باارزش و مهم را از تابوت بر میدارند تا برای ساختن تابوت در سال آینده به کار برند.
فرو بردن تابوت در آب دریا نشان میدهد که برگزاری مراسم محرم به پایان رسیده است و روح امام حسین علیه السلام با براق آن حضرت به سوی آسمان پرواز خواهد کرد تا آنجا به حضور امام علی علیه السلام برسد و از آنجا به سوی بهشت عروج کند. تابوت آرام آرام در آب فرو میرود و هنگامی که تاریکی شب فرا میرسد، سوگواران بر میگردند و زیر زبان ورد گونه میخوانند: «علی بدایا! علی بدایا!؛ یعنی یا حضرت علی علیه السلام به داد برس» و یا حسین! یا حسین!(1)
17- برمه
اکثریت مسلمانان برمه (میانمار) اهل سنت هستند، ولی حدود ده هزار شیعه در آن سکونت دارند که در ماههای محرم و صفر به سخنرانی و عزاداری میپردازند. آنان در این ماه، ازدواج نمیکنند، لباس نو نمیخرند، حتی تلویزیون هم نگاه نمیکنند. مردان لباس سیاه میپوشند و زنان از آرایش پرهیز میکنند. شیعیان این کشور ایرانیالاصلاند و مهاجرانی از شهرهای اصفهان، تبریز، بهبهان، مازندران و همدان هستند که در طول دویست سال گذشته به این سرزمین آمدند و جمعیتی افزون بر ده هزار نفر را تشکیل
1) عبدالکریم بیآزار شیرازی، مقاله ابعاد بینالمللی عاشورا، مجموعه مقالات همایش امام حسین7، ص106.
میدهند. فرهنگ، تمدن، مسجدها و حسینیه شیعیان میانمار را ایرانیان مهاجر بنا کردهاند.
مسجد جامع «رانگون» که در سال 1856 م. ساخته شده، مرکز تجمع شیعیان میانمار است و مراسم عزاداری سالار شهیدان، حسین بن علی علیه السلام ، در روز عاشورا در همین مسجد برگزار میشود . به طور کلی، مراسم مذهبی شیعیان میانمار، ساده است و وضع نامناسبی دارد. شیعیان همیشه نسبت به انجام فرایض مذهبی به دلیل نداشتن مُبَلغان تحصیل کرده، گلهمندند. خوشبختانه در چند سال گذشته، حدود پنج هزار نفر از جوانان شیعه میانمار، برای فراگیری دروس و احکام مذهبی به قم اعزام شدهاند و در حال تحصیل هستند که انشاءالله به واسطه این افراد، در آینده شاهد شکوفایی مذهب تشیع در میانمار خواهیم بود. شیعیان میانمار به دلیل اینکه ایرانیالاصلاند، ایران را دوست دارند و به آن افتخار میکنند و درصددند تا دامنه روابط خود را با ایران گسترش دهند.(1)
18- مالزی
مالزی دیگر کشور جنوب شرق آسیا است. در ماه محرم مسلمانان بومی این سرزمین، همراه با مهاجران در کوآلالامپور گرد هم میآیند و مراسم عزاداری باشکوهی برگزار میکنند.
همانگونه که برخی شکلهای عزاداریهای شیعیان با فشار حکومتهای خودکامه، متعصب و بیدین از میان رفته و برخی قالبهای دیگر جایگزین آنها گشته، میان اهلسنت نیز برخی پوستههای عزاداری، جایگزین دیگر
1) عبدالکریم بیآزار شیرازی، مقاله ابعاد بینالمللی عاشورا، مجموعه مقالات همایش امام حسین7، ص106.
شکلهای سوگواری شده است.
یکی از سنتهای رایج میان اهالی برخی نیز جزایر اهلسنت مالزی، در دهه نخست محرم و به مناسبت عاشورای حسینی، مراسم تابوتکشانی است. این مراسم از قرن شانزدهم، به دست یکی از وعاظ، به نام شیخ برهانالدین یا نظامیان هندوستانی ـ انگلیسی، وارد برخی مناطق اندونزی شد و به تدریج جزو آداب این منطقه به شمار آمد. این مراسم عزاداری، در دهه نخست محرم اجرا میشود و هر روز از دهه اول، به برگزاری قسمت خاصی از آن تعلق دارد. بسیاری از واژهها و نامگذاری آن در اصل فارسی و عربی است. در برخی مراسم شیعیان، برخی سران مهم و رهبران اهلسنت شرکت میکنند و درباره اهمیت تجلیل امام حسین علیه السلام و مراسم عاشورا سخن میگویند.(1)
19- تایلند
تایلند از کشورهایی است که مراسم عزاداری حسینی در آن به زمانهای بسیار دور؛ یعنی حدود چهارصد سال پیش باز میگردد. نقل شده است که تشیع در سال 1908م. به وسیله تاجری به نام سید مازندرانی، به آنجا وارد شد. شیعیان «بانکوک» حدود دو هزار نفرند که در دهه محرم به عزاداری میپردازند. این کشور پنج مرکز عزاداری معروف دارد که هر سال در دهه اول محرم، به ویژه در روزهای نهم و دهم محرم هر سال در آنها مجلس روضهخوانی برگزار میشود.(2)
20- فیلیپین
مسلمانان فیلیپین در دستههای کوچک و نه چندان گسترده، مراسم عاشورا و سالروز شهادت امام حسین علیه السلام را گرامی میدارند. گفتنی است تقویم رسمی فیلیپین بر اساس تاریخ میلادی تنظیم میشود و اهل سنت این کشور نیز بر این اساس سال نوی میلادی را جشن میگیرند. از سالها قبل، سادات و شیعیانی که به فیلیپین، به ویژه مولد رفتهاند، در گسترش و اقتدار شیعه نقش مهمی داشتهاند و مراسم عاشورا را در دهه اول محرم برگزار میکنند.
گفتنی است، در سالهایی که سال جدید میلادی با ایام غمانگیز ماه محرم همزمان میشود، آغاز سال نوی میلادی را جشن نمیگیرند و در خانههایشان میمانند و در این مدت از درآمد سالانهشان به نیازمندان صدقه میدهند.(1)
21- هندوستان
هندوستان کشور گستردهای است که مردم آن به روزهای محرم و امام حسین علیه السلام ارادت خاصی دارند. مردم هند از آغاز ماه محرم تا هشتم ربیعالاول عزاداری میکنند. با شروع ماه محرم مردم هند علم حضرت عباس علیه السلام را نصب میکنند و این به نشانه آن است که ماه عزا شروع شده است. روز عاشورا، روز تعطیل رسمی و عمومی هند است. شیعیان در هند با اعتقاد، مراسم عزاداری ماه محرم را بر پا می کنند. یکی از نکتههای مهم عزاداری مردم هند، شرکت مسلمانان اهلسنت در عزاداریهاست. حتی هندوها و غیر مسلمانان نیز با دیدن سوگواریها و نوحهسرایی و محافل
1) عبدالکریم بیآزار شیرازی، مقاله «ابعاد بینالمللی عاشورا» مجموعه مقالات همایش امام حسین7، ص 106.
حزن متأثر میشوند و با مسلمین همراهی میکنند و در بعضی شهرها و مناطق، هندوها ساختمانهایی ساخته و وقف امام حسین علیه السلام کرده و به تقلید از مسلمانان نام آنها را «حسینیه» گذاشتهاند و در آنجا به سوگواری میپردازند. مجالس در جاهای مختلف و شهرهای دیگر و در همه امام بارهها(1)برگزار میشود. در کنار علم حضرت عباس علیه السلام علمهای دیگری نیز وجود دارند.(2)عزاداران به جاهای مختلف میروند و تا صبح سینهزنی میکنند. در جاهای مختلف هند، مراسم متفاوتی دارند. در هیچ جای هند، حتی روستاها جایی وجود ندارد که مراسم امام حسین علیه السلام برپا نباشد. همچنین کسانی که دور از وطن خود یا حتی در کشورهای خارجی به سر میبرند، در آغاز ماه محرم به هند باز میگردند؛ زیرا هندیها معتقدند، باید در زادگاهشان عزاداری کنند.
مردم هند در مراسم عزاداری به سخنرانی و بیان وقایع کربلا با نثر و نظم میپردازند و به دنبال آن مراسم سینهزنی اجرا میشود و شبیه کوچکی از آرامگاه امام حسین علیه السلام که تعزیه نام دارد و نیز علمهایی که معروف به بیرق برادر او حضرت عباس علیه السلام است، در اماکن متبرکی به نام «امام باره» نگهداری می شود.
مردم هند در هنگام کار کردن در امام باره، کفشها را باید بیرون بیاورند. همه این سنتها در مراسمی دسته جمعی در روز دهم محرم انجام میشود. شور مصیبت امام حسین علیه السلام تأثیر روحی فوقالعادهای بر زنان میگذارد؛ به گونهای که النگوهای بلورین خود را میشکنند؛ سر خود را شانه نمیزنند؛
جواهر بر خویشتن نمیآویزند و از پوشیدنیهایی به رنگ روشن خودداری میکنند. گاهی این سوگواری تا اربعین ادامه مییابد.
هندوها از همه گونههای ماتم و عزاداری مانند کوبیدن بر سینه، زدن زنجیرهای تیغدار بر پشت و سینههای برهنه خود و فرود آوردن قمه بر سر و نیز عبور از روی ذغال گداخته در ماه محرم استفاده میکنند. مردم این کشور به علم حضرت عباس علیه السلام عود و گل میآویزند و در مراسمی خاص علم را به شیوه زیبایی حمل میکنند. ذوالجناح در میان شیعیان هند اهمیت خاصی دارد. آنان ذوالجناح را متبرک میدانند.
مراسم تاسوعای حسینی، در مناطق مختلف هند متفاوت است. در هند مرسوم است که شب اول محرم، زنان شیعه النگوهایشان را، خرد و در این مراسم در سراسر هند، زنان طلا و جواهرات را از خودشان جدا میکنند.
مرسوم است که در هر خانه، زرهی شبیه زره امام حسین علیه السلام وجود دارد. حتی اگر اتاق اضافی ندارند، در آن صورت، در تاقچههای خانه به تعداد افراد خانواده زرهی شبیه زره امام حسین علیه السلام قرار میدهند.
در دو استان بزرگ هندوستان، «لکنهو» و «حیدرآباد» که مسلمانان بسیاری زندگی میکنند، عزاداری به شکل باشکوهی انجام میشود. در این دو استان، مردم از ابتدای ماه محرم تا هشتم ربیعالاول با پوشیدن لباس سیاه به عزاداری سالار شهیدان میپردازند. در این ایام، عزاداران پوشیدن لباس قرمز را جایز نمیدانند و حتی خرید و فروش آن را نیز حرام میدانند.
در شهر لکنهو، از کندههای چوب آتشی بر پا میکنند و تا عصر، زمانی که کندهها به ذغالهای آتشین تبدیل شود، همه از کودک تا کهنسال، روی آن
آتش با پای برهنه راه میروند.(1)در روز عاشورا دستههای عزا به حرکت در میآیند و به محلهایی میروند که به نام کربلا نامگذاری شده است، و در آنجا شمایل را به خاک میسپارند.
همچنین در حیدرآباد دکن، مسلمانان و غیر مسلمانان در ایام محرم عزاداری میکنند و بزرگان و عزیزان قوم دست و پای خود را با زنجیرهای آهنی میبندند و چند نفر از خدمتگزاران خود را میگمارند که سر این زنجیرها را بگیرند و آنان را مانند اسیران به یاد اهلبیت امام علیه السلام تا حسینیه یا مجلس عزای امام حسین علیه السلام بکشانند.
بخش بزرگی از منطقه اوتار پرادش هند که در قرن هجدهم و نوزدهم میلادی استان «اوده» نامیده میشد، تحت حکومت یک سلسله شیعه ایرانی اداره میشود. این سلسله، از مراسم شیعه که مهمترین آنها مراسم محرم بود، حمایت میکنند. مراسم عاشورا در سراسر این منطقه برگزار میشود و سنیها و حتی هندوها نیز در آن شرکت میکنند.
در «سدروس» مراسم با روز پرچم آغاز میشود که روز هفتم محرم است. در روز پرچم شخصی که به نام «مجاور» خوانده میشود، برای خواندن دعا به محل اجرای مراسم میآید معمولاً این ادعیه آیاتی از قرآن است و با سوره فاتحه آغاز میشود.
پس از مراسم دعا، در اطراف چوک پرچمهای سرخ به یاد امام حسین علیه السلام و پرچمهای سبز به نشانه امام حسن علیه السلام ، قرار میدهند، بعد از آن، دسته راه میافتد. طبلها به صدا در میآیند و برچمها که بیشتر به وسیله زنان
1) شرح این مطالب برای آشنایی با شیوه عزاداری این کشور بیان میشود. از این رو، ممنوعیت قانونی و ذم آن همچنان به قوت خود باقی است.
حمل میگردد، از چوک حرکت داده میشود. در طول شب پنج نفر با سینیهای مخصوص از محل اجرای مراسم خارج میشوند و به سمت مکانی به عنوان نماد کربلا میروند. مشتی خاک از آنجا بر میدارند و در پارچه سفیدی میپیچند و دورش نوار باریکی میبندند تا شبیه دو جنازه کوچک شود که بر اساس سنت مسلمانان برای دفن حاضر شده است. این دو بسته را روی سینی میگذارند و روی آن عطر میپاشند و دعاهایی در همین حال میخوانند. در این مراسم مرثیهخوانی رواج دارد. در آخر شب، محتوای سینیها را در گودال وسط چوک میگذارند.
روز هشتم محرم، مراسم «تجه کوچک» انجام میشود. تجه کوچک را روی سر مردی میگذارند و درحالیکه یک نفر با فانوس از جلو حرکت میکند و عدهای طبل مینوازند، تجه را هفت بار در جهت خلاف عقربههای ساعت دور چوک میگردانند.
دختران جوان و زنان درحالیکه پرچمهای زیادی دارند، به تجه میپیوندند. عدهای نیمههای شب مخفیانه این تجهها را به داخل آب میبرند. شب تاسوعا مردم برای حرکت دادن تجه بزرگ خود را مهیا میکنند. بعد از ظهر عاشورا، دیواری متحرک کارگاه (امام باره)، برداشته و پایه و بخش اصلی تجه به داخل حیاط برده میشود و در آنجا تاجگذاری انجام میشود. سپس تجه را روی چرخ میگذارند تا بتوان آن را در دسته حرکت داد. سرانجام تجه را به چوک میبرند و همه آنجا دعا میخوانند و داخل آن را عطر میپاشند. در این هنگام، شیرینیهایی به نام «حلوا» و «میلدا» توزیع میکنند. همه کسانی که در ساختن تجه همکاری داشتهاند، برای صرف غذا دعوت میشوند. حدود ساعت نه شب دوباره تجه را حرکت میدهند که
شمار شرکتکنندگان در این مراسم زیاد و هیجانانگیز است. اواخر شب یا بامداد روز بعد (عاشورا) مجاور، تربت داخل تجهها را برمیدارد و محتویات آنها را در نمادی که برای کربلا ساختهاند، دفن میکند. سرانجام هنگام غروب آفتاب، تجه را روی شانههای خویش به آب روان میسپارند و آنجا رها میسازند و لحظات غمانگیز و سوگ و ماتم آغاز میشود.
در دهلی، مراسم ماه محرم، باشکوه خاصی برگزار میشود. همچنین در طول ده روز، در ایالت اوتارپرادش و شهرهای گوناگون از جمله فیضآباد، بنگال، بنارس و امروهه که از شهرهای غیر اسلامی هستند، مسلمانان و دوستداران اهل بیت علیه السلام مراسم عزاداری بسیار مفصلی برگزار میکنند. مردم این سرزمینها در ایام سوگواری محرم، خوردن و آشامیدن را به حداقل میرسانند و در مجالس سوگواری به هیچ وجه نمیخندند و شوخی نمیکنند.
شهر بنارس، از دیگر شهرهای هندوستان و یکی از شهرهای بسیار معروف جهان است که به شهر مقدس برهماییان مشهور است. در این شهر رودخانه گنگ قرار دارد که برای هندوها رودخانهای بسیار مقدس است و هر سال میلیونها نفر از سراسر هند برای غسل در این رودخانه و مراسم عبادی به آنجا میآیند.
در بنارس معبدهای بسیار وجود دارد، اما آنچه این شهر را برای ما زیبا کرده، وجود شیعیان در آنجاست که به حق یاد و نام امام حسین علیه السلام را زنده نگه داشتهاند. هر چند شمار آنها نسبت به هندوها زیاد نیست، اما نسبت به بزرگداشت این مناسبت اهتمام خاصی دارند. در ساحل رودخانه گنگ حسینیهای با قدمت چهارصد ساله وجود دارد. این حسینیه بسیار زیبا با
معماری اسلامی ساخته شده است که اطراف آن معابد قرار دارد. این حسینیه را به گونهای ساختهاند که وقتی روحانی برای سخنرانی روی منبر مینشیند، رودخانه گنگ را میبیند.
در این شهر به جز این حسینیه، مکانهایی به نام «فاطمان» وجود دارد. فاطمان مکانی است که مقبره یکی از ایرانیان معروف و علمایی مانند «مرحوم لاهیجی» است و شیعیان برای زیارت و فاتحهخوانی به آنجا میروند، اما آنچه فاطمان را معروف کرده، ساختن بناهایی به یاد اهل بیت علیهم السلام است. ساختمانی در فاطمان وجود دارد که منسوب به نام کربلاست. دور تا دور این بنا، نام هفتاد و دو شهید کربلا را نوشتهاند. در ساختمان دیگری، جایی شبیه گودال قتلگاه ساختهاند که در آن پرچمهای قرمز و ماهیهایی قرمز رنگ ریختهاند. شیعیان در ماه محرم به آنجا میآیند و اشک میریزند و عزاداری میکنند. مکانی نیز به نام فاطمه زهرا علیها السلام و حضرت عباس نیز ساختهاند.
گفتنی است، در مرکز ایالت آندراپرادش در جنوب و در منطقه کشمیر در شمال نیز مراسم عزاداری بسیار پرشوری برگزار میشود.(1)
22- گرجستان
برگزاری مراسم عزاداری در ماههای محرم و صفر، همچون دیگر مناطق شیعی از برنامهها و مراسم جداییناپذیر زندگی مردم این منطقه است. در شهری مانند «مارنئولی» صدها تن از مردم در روز عاشورا در مسجدها،
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 3، صص 246-284؛ مجله چشم انداز حوزه، ش 1، ص90؛ مجموعه مقالات همایش امام حسین7، ص 81.
خیابانها و تکیهها، لباس سیاه بر تن میکنند و به عزاداری میپردازند. شاید عدهای از مردم به دلیل دور افتادن از آموزههای اسلامی و ندانستن اهمیت و وجوب آن نماز نخوانند یا روزه نگیرند که البته در سالهای اخیر این اعمال روز به روز بیشتر و گستردهتر میشود، اما عزاداری سالار شهیدان هیچ وقت فراموش نمیشود و با شور و شوق فراوانی برگزار میشود.
در روستاهای شیعهنشین کاردژالا، اوزونتالا، گاندژالا مراسم عزاداری عاشورا، زیارت عاشورا، زیارت مزار قطب صوفیها، عیسی افندی برگزار میشود. ضمن اینکه عزاداری در روستاهایی که اهل سنت و شیعه با هم هستند، به صورت مشترک برگزار میگردد و حتی در منطقه آجاریا که ساکنان آن اهل سنت هستند، شاهد برگزاری مراسم عزاداری ماه محرم به ویژه روز عاشورا هستیم.
با توجه به اینکه عزاداری محرم و صفر همیشه برای شیعیان حرکت آفرین و الهام بخش بوده است، در سالهای اخیر به دنبال حملات رژیم صهیونیستی به لبنان شاهد شکست خفتبار این رژیم غاصب از مقاومت اسلامی بودیم؛ در عزاداری سال 1387، مردم گرجستان نیز با الهام از قیام عاشورا ضمن شرکت در آیینهای عزاداری و با برپایی تظاهرات مقابل سفارتخانه رژیم صهیونیستی، خشم و انزجار خود را از این رژیم جنایتکار اعلام داشتند. این امر در کشوری مانند گرجستان که نفوذ امریکا و اسرائیل همه جانبه است و سردمداران آن عاجزانه در برابر استکبار سر تعظیم فرود میآورند، مسئله مهمی است. مراسم عزاداری شیعیان گرجستان که عمدتاً آذری زبان هستند، در سه منطقه مختلف شهر تفلیس، شهرهای مارنئولی، و قاردابان، دومین شهر شیعهنشین، با حضور گسترده شیعیان و محبین اهل بیت
بخش دوم: محرم در قاره افریقا
در افریقا مردم در روز عاشورا و تاسوعا حضور چشمگیری دارند. بسیاری از شیعیان افریقای شرقی را شیعیان اسماعیلی مذهب و بقیه را شیعیان دوازده امامی تشکیل میدهند.
در ایام محرم، شیعیان اسماعیلی در مسجدها خود به نام «جماعت خوان» و شیعیان امامیه هندی و پاکستانی در مسجدها خود به نام «امام باره» به عزاداری برای امام حسین علیه السلام و شهدای کربلا میپردازند.(1)
تونس
تونس از کشورهای افریقایی است که مراسم ماه محرم در این کشور از ارزش خاصی برخوردار است. از زمان تسلط فاطمیان بر این کشور، مذهب تشیع و سنتهای آن از جمله مراسم سوگواری ایام عاشورا جزو آیینهای اجتماعی مردم قرارگرفت. مردم تونس روز عاشورا را گرامی میدارند و تا چندی پیش برگزاری مراسم ویژهای در روزهای تاسوعا و عاشورا، جزو سنت های مذهبی تونس به شمار میآمد.
تاسوعا و عاشورا در تونس به پاس حماسه سالار شهیدان علیه السلام روز عزا و غم بوده و مراسم ویژه مربوط به این ایام نیز یادآور آن حماسه بوده است.
1) عاشورا در سرزمینها، ج 4، ص 7.
عاشورا تا چندی پیش جزو تعطیلات رسمی تونس بود، ولی پس از تعدیل تعطیلات در کشور، این روز دیگر جزو تعطیلات سالانه به شمار نمیرود. برگزاری مراسم عاشورا از آن هنگام جزو سنتهای اجتماعی و مذهبی مردم تونس و از نسلی به نسل دیگر تا عصر حاضر منتقل شد.
از جمله سنتها و مراسم ایام عاشورا، خوردن «نان فطیر» و «گوشت نوعی پرنده» و نیز خشکبار مانند بادام و کشمش در روز تاسوعا و عاشورا و پرهیز از خوردن غذای سنتی و تشریفاتی است. در این ایام از برگزاری هرگونه مراسم شادیبخش مانند عروسی خودداری میشود.
از دیگر مراسم روز عاشورا رفتن به قبرستان در صبح عاشورا است. مردم تونس در روز تاسوعا و عاشورا، تأکید بر خوردن گوشت مرغ و غذایی شبیه ماکارونی دارند. آنان شب عاشورا با آتشزدن علفهای خشک و شعلهور کردن آنها که به «اجیجه» شهرت دارد، گلولههایی شلیک میکنند و بر این باورند، این عمل سبب شادمانی کودکان کربلا میشود.(1)
مصر
پیشینه عزاداری شیعیان و علویان مصر به اعصار دور باز میگردد. پس از سقوط بنی امیه و ظهور دولت عباسی، دعوت فرزندان حسن بن علی علیه السلام در مصر آشکار شد. در این زمان، تشیع در مصر هواداران بسیاری داشت تا اینکه متوکل عباسی فرمان داد، خاندان ابیطالب علیه السلام از این سرزمین به عراق بروند و سرانجام آنان از مصر خارج شدند، اما با گذشت زمان و روی کار آمدن فاطمیان، نفوذ و گسترش تشیع در مصر به اوج خود رسید و شعارهای شیعی
1) عاشورا در سرزمینها، ج4، صص 22و23.
جلوهگر شد.
در عصر اقتدار این سلسله، در روز عاشورا بازارها تعطیل شدند و مداحان به مسجد جامعالازهر میرفتند و به نوحهخوانی و مرثیهسرایی میپرداختند. قاضیالقضاة و بسیاری از مردم، درحالیکه جامه سیاه به تن داشتند، به زیارتگاه «رأس الحسین» میرفتند و در آنجا سوگواری میکردند. در حال حاضر، بزرگداشت روز عاشورا از جمله مراسمی است که مصریان به آن اهتمام خاص دارند. این مراسم میراث و یادگار شیعیان در مصر فعلی است.
در دهههای اخیر، علاقهمندان اهل بیت علیهم السلام در ایام محرم به صورت دسته، درحالیکه پرچمهای سیاه با خود حمل میکنند، بیرون میآیند و در دست آنان زنجیرهای آهنینی است که بر پشت خود میکوبند و با چنین حالتی به سوی مرقد سیده زینب علیها السلام به راه میافتند.
سوگند به «رأس الحسین» در نزد مصریان یک سنت است. با وجود اینکه در روایات تأکید شده بعدها سر امام حسین علیه السلام به بدن مطهر در کربلا پیوست، ولی مردم مصر نه برای تحریف تاریخ، بلکه از روی شور و اشتیاق خود نسبت به سید الشهدا، همچنان به زیارت رأس الحسین میشتابند و در آنجا ندبه و زاری میکنند. در روز عاشورا مردم در منطقه «حی الحسین» در قاهره گرد میآیند و جلسات متعددی درباره امام حسین علیه السلام و هدف از نهضت عاشورا برگزار میکنند.
در این کشور، روز عاشورا روز حزن است و بازارها را تعطیل میشود و موکبهای عزاداری برپا میشوند. آنگاه همه مردم را با عدس، کره، پنیر، شیر، عسل و نانی که عمداً طوری پخته شده است که رنگش به سیاهی بزند،
اطعام میکنند و دستههای سوگواری با شکوهی خاص تشکیل میشوند.(1)
مراکش
مراکش در شمال غربی افریقا و در ساحل جنوبی دریای مدیترانه قرار دارد. 99 درصد مردم این کشور مسلمان و بیشتر سنی مذهب هستند. در مراکش با فرارسیدن ماه محرم مردم آرایش و تجمل را کنار گذاشته و در روز عاشورا از خوردن غذا خودداری میکنند و در یک سنت عمومی زکات اموالشان را میپردازند. هرچند نمیتوان ترک آراستن، خانه تکاندن و فرش شستن را سوگواری شمرد، اما این کار به بهانه ابراز همدردی انجام میشود.
در این ماه، زندگی اجتماعی تغییر محسوسی مییابد و مردم بیتفاوتی و زندگی متعارف همیشگی را ندارد و بیشتر به محاسبه نفس و حیات دینی خود میپردازند. مردم در این ماه منقلب هستند. ساز و آواز تقریباً قطع میشود و لباس عزا در بر میکنند. این تغییرات کلی در زندگی مردم را میتوان نوعی سوگواری ویژه آن دیار برشمرد که با زمانهای عادی و سوگواری مناطق دیگر، تفاوت دارد.
احیای عاشورا برای مردم مغرب یادآور شهادت جانگداز امام حسین علیه السلام است و گرامیداشت این روز را از آداب خاص خود میدانند، اما در گذشته گروهی از سادات علوی مقیم این کشور به استناد خبری جعلی مبنی بر اینکه کشتی حضرت نوح علیه السلام در روز عاشورا بر ساحل آرام گرفت و توبه حضرت آدم علیه السلام در این روز پذیرفته شد، به جشن و سرور میپرداختند. در نهایت، با تلاشهای گسترده آیتالله سید کاظم قزوینی این مراسم به مراسم سوگواری،
1) مقریزی، الخطط، ج 3، صص 270و271.
تبدیل و سنت غلطی را که ایوبیان و امویان به راه انداخته بودند، ریشهکن شد.(1)
الجزایر
الجزایر یکی از مهمترین و بزرگترین کشورهای اسلامی شمال افریقا، است. روز دهم محرم در این کشور تعطیل رسمی است. استقلال الجزایر از استعمار فرانسه در سال1346ه . ق قیام شیخ عبدالقادر همراه پدرش محیالدین حسنی، نمونههایی از تأثیر نهضت حسینی است.
بسیاری از الجزایریها در روز عاشورا به اماکن مقدس و زیارتگاههایی همچون مرقد «سیدی الهواری» و «سیدی الحسنی» در شهر وهران میروند و در این اماکن به تضرع و درخواست شفاعت میپردازند. در کوه منقاس در شهر سطیف نیز مکانی به نام محل رد پای امام علی علیه السلام وجود دارد که شیعیان در روز عاشورا در آنجا گردهم میآیند. گرچه هیچ سندی مبنی بر حضور امام علی علیه السلام در طول تاریخ در این منطقه وجود ندارد.
شیعیان الجزایر به دلیل اطلاعات و اخبار نادرستی که از آنها از سوی مخالفان منتشر میشود و همچنین مخالفتهای برخی افراطیون سلفی، امکان اجرای فعالیتهای مذهبی خود را ندارند و بیشتر مناسبتهای مذهبی خود از جمله عزاداری ماه محرم و روز عاشورا را به صورت محدود و در محافل مخفیانه و دور از چشم دیگران انجام میدهند. حرکتهای افراطی برخی گروههای سلفی در این کشور و فعالیت آنها علیه آیینهای شیعی، به ویژه عزاداری حسینی از مهمترین مشکلات شیعیان این کشور به شمار میرود.
1) دائره المعارف مذاکرات من التراث المغربی، صص 36و37؛ چشمه خورشید، ج 1، ص 141.
در این کشور تنها تشکل یا مجموعه منتسب به شیعیان که به صورت علنی فعالیت دارد، جمعی از شیعیان استان «تبسه» هستند که فعالیت آنان صرفاً به انتشار مجله اینترنتی «شیعه تبسه» در زمینه تبلیغ تشیع محدود میشود.
درباره شمار شیعیان الجزایر آمار و ارقام رسمی وجود ندارد. صاحبنظران بر این باورند، حضور شیعیان در این کشور حالت غیر رسمی دارد و اغلب آنان در شهرها و ایالتهایی مانند الجزیره پایتخت این کشور و باتنه، تبسه، خنشله، تیارت و سیدی بلعباس مستقر هستند. با توجه به اندیشه سیاسی و دینی حاکم بر الجزایر و دشمنی برخی گروههای افراطی با تفکر شیعی، شیعیان الجزایر در شرایط کنونی امکان حضور فعال در جامعه را ندارند و تنها مراسم علنی، ویژه محرم و روز عاشورا در الجزایر را ایرانیان مقیم این کشور در محل سفارت جمهوری اسلامی برگزار میکنند. ایرانیان از شب اول محرم تا شب سوم شهادت امام و همچنین روز عاشورای حسینی با برپایی نماز ظهر عاشورا به مرثیهخوانی و عزاداری برای سالار شهیدان علیه السلام میپردازند.
استان عین تموشنت الجزایر (پانصد کیلومتری شمال غرب پایتخت) گروه بسیاری از شیعیان الجزایری و محبان اهل بیت علیهم السلام را در خود جای داده است.(1)
سنگال
نحوه برگزاری مراسم عاشورا بین فرقههای مذهبی در سنگال تفاوت چندانی
1) عاشورا در سرزمینها، ج4، صص 25و26.
با یکدیگر ندارد، و تا اندازهای با خرافات آمیخته شده است. آنها اقدام به برگزاری سخنرانیهایی در زمینه عاشورا میکنند. مراسم عاشورا در سنگال به شکل سنتی است. برای مثال، در شب عاشورا غذایی به نام «کوس کوس» که غذایی عربی است، به همراه گوشت گاو صرف میکنند. بعضیها عقیده دارند، پس از غذا باید بشقابها را روی سرگذاشت. سپس مراسمی مانند قاشقزنی که در زمان قدیم در ایران مرسوم بوده است، برپا میکنند. زنان لباس مردان را میپوشند و کودکان روی صورت خود پودر میپاشند و در روز عاشورا که در زبان محلی به «تنخریب» معروف است، به پایکوبی میپردازند و از مردم کوچه و بازار تقاضای عیدی می کنند. آنها این روز را روز اول سال و عید مینامند. مرثیهخوانی نیز در میان فرقههای تیجانیه و قادریه تا اندازهای رواج دارد و واقعه عاشورا را با نوارهای صوتی برای مردم تشریح میکنند. روز عاشورا در سنگال تعطیل رسمی است. در این کشور حسینیه، هیئت یا فاطمیه وجود ندارد و مجالس سخنرانی روز عاشورا در مسجدها برگزار میشود.(1)
کنیا
در کنیا شیعیان دوازدهامامی در دوازده روز اول محرم، به جز اولین روز که روز آغاز سال است، عصرها با لباس سیاه رهسپار مجالس عزاداری امام حسین علیه السلام میشوند. آنان در سالنی که با پردههای سیاه پوشیده شده است، اجتماع میکنند و به سخنرانی وعاظ درباره حادثه کربلا گوش فرا میدهند و با مرثیهخوانی راوی بر مصائب امام حسین علیه السلام و اصحاب باوفایش میگریند.
1) عاشورا در سرزمینها، ج4، صص 25و26.
وقتی راوی در ذکر مصیبت اوج گرفت، دستههای عزادار به پا میخیزند و به ماتم میپردازند و در حال حرکت بر سر و سینه میزنند و گروهی نیز درحالیکه زنجیر میزنند، فریاد «یا حسین، یا حسین» سر میدهند. روز دهم محرم عزاداری به اوج خود میرسد.
در نایروبی در نیمه روز و در مومباسا عصرها مجالس عاشورا برگزار میشود و مردم پس از گوش سپردن به سخنان روضهخوان یا حسین یا حسینگویان، به سینهزنی میپردازند و در خیابانها به راه میافتند و به بخش قدیمی شهر میروند. زنان شیعه اثنیعشری در این مراسم همراه مردان نیستند بلکه آنان برای خود مجالس زنانه و باشکوهی دارند. در مراسم عزاداری همه عزاداران سیاهپوش و پابرهنه هستند. و پیشاپیش دستههای عزادار شخصی که رهبری جمعیت را به عهده دارد، قرآن را با احترام در سینی حمل میکند و به دنبال او عدهای تابوت و بارگاه نمادین امام حسین علیه السلام را به دوش دارند و پشت سر آنان دسته زنجیرزن حرکت میکنند.
در دیگر روزهای محرم نیز مجالس تعزیه حادثه کربلا، اسارت حضرت زینب علیها السلام پا برجاست. شیعیان کنیا، آخرین روز صفر را که به باور آنان روز قصاص و کشته شدن عمر سعد به وسیله مختار است، جشن میگیرند. لباسهای سیاه را از تن درمیآورند و به شادی میپردازند.(1)
سیرالئون
تاریخ کربلا برای مسلمانان این کشور برگی از تاریخ اسلام است که به تازگی مفتوح شده و مورد توجه فراوان آنان قرار گرفته است. در مراسمی که
1) عاشورا در سرزمینها، ج4، صص 25و26.
به همین مناسبت برگزار میشود، مسلمانان با شنیدن حقایق تاریخ اسلام و مصائبی که بر سبط بزرگوار رسول اکرم صلی الله علیه و آله گذشته است، بر گونههایشان اشک جاری میشود و کاملاً تحت تأثیر پیام الهی امام حسین علیه السلام قرار میگیرند. علاوه بر مراسمی که به مناسبتهای مختلف در این زمینه برگزار میگردد، از دو سال پیش در دهه اول محرم و اربعین در «انستیتو بینالمللی علوم اسلامی» هر شب و در سالن «اجتماعات رایزنی فرهنگی» هر روز مراسم عزاداری و سوگواری ابا عبدالله برگزار میگردد. همچنین هر سال در دهه اول محرم، مراسم عزاداری به همت بازرگانان تجار لبنانی مقیم سیرالئون، در حسینیه مسجد مرکزی فری تاون برپا میشود.(1)
1) عاشورا در سرزمینها، ج4، صص 25و26.
بخش سوم: محرم در اروپا
زیر فصل ها
انگلستان
آلبانی
آلمان
بلژیک
بوسنی هرزگوین
پرتغال
دانمارک
رومانی
هلند
یونان
انگلستان
انگلستان یکی از کشورهای اروپایی است که مسلمانان در آنجا حضور فعالی دارند. هر سال همزمان با عاشورای حسینی، مسلمانان مقیم لندن و برخی شهرهای دیگر، در روز عاشورا دستههای عزاداری راه میاندازند و با نوحهسرایی و سینهزنی، یاد و خاطره شهیدان کربلا را زنده میکنند. در سالهای اخیر با توجه به توسعه اسلام در انگلستان و حضور شیعیان مهاجر پاکستانی و ایرانی، هندی و افغانی در این کشور، مراسم بسیار باشکوهی در دهه محرم برپا میشود.
در لندن، حسینیهای به نام «امام حسین علیه السلام » وجود دارد که به عنوان تنها مرکز تجمع مسلمانان به شمار میرود که در آنجا شیعیان به عزاداری میپردازند. این حسینیه زیر نظر یکی از سادات احداث شده است که در آن عزاداران ایرانی به سوگواری میپردازند.
اروپاییان عاشق سالار شهیدان علیه السلام ، در قالب دستهای بزرگ، مسافت سه کیلومتری میدان ماربل آرچ واقع در شمال شرقی «هاید پارک» تا محل «مجمع اسلامی جهانی» لندن را طی میکنند. حضور چشمگیر جوانان مسلمان، در این مراسم درحالیکه سیاهپوش و اشکبار به یاد مظلومیت اسوه ایثار، بر سر و سینه میزنند، برجسته و قابل توجه است. عزاداران حسینی در
عصر عاشورا، در ادامه این مراسم با تجمع در مرکز اسلامی انگلیس و مجمع جهانی اسلامی و دیگر مکانهای مذهبی ویژه مسلمانان در لندن، آیینهای سوگواری را برپا میکنند.
مراسم شام غریبان نیز جلوه خاصی دارد. همچنین در تعدادی از شهرهای انگلستان، مانند مانچستر، نیوبورد و پرمنگهام نیز مجالس روضهخوانی و عزاداری سنتی، به ویژه در روز عاشواری حسینی برگزار میشود.
در بریتانیا طی سالهای اخیر، مراسم محرم و عاشورا شناخته شده است. گاهی مقامهای عالیرتبه بریتانیایی، در سطح وزرا و نمایندگان پارلمان ظنیز در میانشان دیده میشود که فارغ از مذهب و باورهایشان، در مراسم شیعیان حسینی حاضر میشوند.(1)
آلبانی
آلبانیتبارها یکی از اقوام شبه جزیره بالکان هستند که عمدتاً در آلبانی و کوزوو زندگی میکنند. آلبانی 5/3 میلیون نفر جمعیت دارد که هفتاد درصد این جمعیت را مسلمانان تشکیل میدهند. از این تعداد، 45 درصد آن بکتاشها هستند که شیعیان دوازده امامیاند و به ائمه علیهم السلام احترام خاصی میگذارند.
با فرا رسیدن ماه محرم، انبوهی از شیعیان آلبانی با برگزاری مراسم سوگواری سالار شهیدان به سوگ مینشینند. مراسم دهه محرم و عاشورای حسینی در خانقاه بکتاشیه در آلبانی در جنوب شهر یتوانا انجام میگیرد. در این ایام، پیروان آن حضرت به عزاداری و نوحهسرایی میپردازند و بر سر و
1) عزاداری سنتی شیعیان، ج 3، صص389-399.
سینه میزنند. بکتاشیها در این ده روز، برای احترام به امام حسین علیه السلام آب نمیآشامند.
بکتاشیهها در روز عاشورا با دستههای سینهزنی و عزاداری، مراسم ویژهای را تدارک میبینند، به گونهای که تلویزیون آلبانی این مراسم ویژه را پخش میکند. همه مقامات عالیرتبه در این مراسم شرکت میکنند.
در آلبانی، «نعیم بیک»، دیوان شعری درباره شهادت امام حسین علیه السلام سروده است. همچنین «دالیب فراشری»، 65 هزار بیت در این باره گفته است. (1)
مردم عزادار در تیرانا، پایتخت آلبانی، در روز شهادت حضرت عباس علیه السلام مراسمی ویژه برگزار میکنند. در این روز، همه مردم شهر پیاده به سمت منطقهای در اطراف تیرانا به راه میافتند و در بالای کوهی که به نام حضرت عباس علیه السلام نامیده میشود و همگان آن را مقدس میشمارند، جمع میشوند.
در این روز، اعضای کابینه و رییسجمهور و دیگر مقامات دولتی خود را ملزم میدانند که در این مراسم شرکت کنند. رئیسجمهور به همراه مردم و دیگر وزرا و مقامات دولتی، پیاده از پایین تپه به سمت نقطهای خاص در بالای کوه به راه میافتند و در ساعتی خاص در آنجا جمع میشوند و با سخنرانی و صرف غذا و شربتهای نذری، مراسم را به پایان میبرند.
آبادی نسالسه با سکنهای در حدود دو هزار نفر در شش کیلومتری شهر بویانواتس، واقع در جنوب شرقی کوزوو قرار دارد. اهالی این منطقه که شیعه جعفری هستند، مراسم عاشورا را به طور چشمگیری برگزار میکنند و برای این منظور در تنها تکیه این روستا گرد هم میآیند. این تکیه قدمتی دویست
1) دایرة المعارف تشیع، ج 3، ص 119.
ساله دارد و هفت متر مربع مساحت آن است و مردم از اطراف و اکناف برای دعا و ادای نذورات بدین مکان میآیند.
روز عاشورا مردم بر اساس رسوم گذشته، به همراه شیخ آیت شعبان که روحانی فاضل، خوش اخلاق، با نفوذ و ارادتمند به اهلبیت علیهم السلام است، و نیز همراه با کهنسالترین زن محل، به زیارت قبور در این تکیه میروند؛ زیرا در آنجا شماری از عارفان به خاک سپرده شدهاند. آنان برای این در گذشتگان دعا میخوانند و در کنار هر کدام از قبور شمعی روشن میکنند.
شیعیان در دهه نخست محرم برای حفظ حرمت روز عاشورا از خوردن غذاهای خوشمزه و لذیذ و شیرینی خودداری میکنند و در تکیه بدون تکلف کنار هم مینشینند و به سخنان شیخ شعبان در فضیلت عاشورا و وقایع محرم گوش فرامیدهند. سپس طبق سنت اسلامی برای صرف شام به گرد میزهای غذا مینشینند و به کمک یکی از اهالی دستهای خود را کنار میز شسته و دعاهای پیش از غذا به وسیله چند نفر خوانده میشود. (1)
آنگاه از طرف بزرگترها سه بار با آب و نمک افطار میکنند و شب هنگام با حلوا و فولیا (شام) پذیرایی میشوند. در ادامه آشی به نام «عاشوره» که از پختن گندم و شیر به دست میآید، میان شرکتکنندگان توزیع میشود. بعد از آن به اجرای اعمال و مراسم عاشورا میپردازند. بدین ترتیب که همه شامل پیر و جوان، کوچک و بزرگ به طور منظم گرد هم میآیند و اذکاری را زیر لب زمزمه میکنند.
در بخشهایی از برنامه، افرادی با کوبیدن طبل اشعاری حاوی حوادث عاشورای سال 61 هجری میخوانند که در بین اشعار، فریاد یا حسین سر
1) دائرة المعارف الاسلامیة الشیعة، ج 3، ص 357.
میدهند. این مراسم تا حوالی اذان صبح، ادامه و با خواندن دعای توسل به چهارده معصوم علیهم السلام پایان مییابد. گفتنی است، هدایت این مجالس و مرثیهخوانیهای آن را جوانان تحصیل کرده و اشخاص دانشگاهی برعهده دارند و بانوان نیز به سهم خود در تهیه و تدارک این سنتهای عاشورایی شریک هستند .(1)
بر فراز کوه تومور در شرق آلبانی مرقدی وجود دارد که اهالی اعتقاد دارند، منسوب به حضرت علی علیه السلام و در میان مسلمانان این سامان از حرمت بینظیری برخوردار است. هر سال مردم در ایام عاشورا، کنار این مکان مذهبی مراسمی را اجرا میکنند. مردم آلبانی در طول دهه محرم به عنوان همدردی با لب تشنگان کربلا، آب نمینوشند، زینتآلات را از خود دور میکنند و برای بیان مصایب شهدای کربلا رهسپار تکیهها میشوند و در این مسیر فریاد «وا اماما! وا اماما» سر میدهند.
در این ده روز، نه تنها به دلاوریهای شهیدان کربلا توجه دارند، بلکه حوادث و فداکاریهای پیامبران و امامان را مطرح میکنند و هر شب به ذکر مناقب یک نفر از معصومین علیه السلام یا شهیدان اختصاص یافته است. شب اول مناقب پیامبران بزرگی چون آدم، نوح، ابراهیم، یوسف، مسیح و موسی علیه السلام ، شب دوم سجایا و مصایب رسول اکرم صلی الله علیه و آله ، شب سوم مناقب و درد و رنجهای حضرت علی علیه السلام و چگونگی شهادت آن حضرت در راه عدالت، شب چهارم سیره امام حسن مجتبی علیه السلام و چگونگی شهادت مظلومانه آن امام، شب پنجم بررسی تاریخ زندگانی امام حسین علیه السلام ، شب ششم هجرت امام حسین علیه السلام از مدینه به حجاز و سپس کربلا، شب هفتم مناقب و ذکر
1) روزنامه جمهوری اسلامی، دوشنبه 26/1/1381، ش 6605، ص 7.
خصال سفیر امام حسین علیه السلام در کوفه، یعنی مسلم بن عقیل، شب هشتم حرکت امام حسین علیه السلام به جانب کوفه، شب نهم رسیدن نامه مسلم به امام حسین علیه السلام و شب دهم که مختص وقایع روز عاشور است.
هر شب با پایان یافتن مراسم، حلوای عاشورا تهیه و در تکیهها میان عزاداران توزیع میشود. پس از پایان مراسم که با دعاها و اذکار و همراه حزن و اندوه پایان مییابد، شرکتکنندگان به خوردن حلوای عاشورا میپردازند.
کشور مقدونیه که در بالکان واقع است، شهر مذهبی جالبی به نام تترود دارد که در آن مظاهر دینی بسیار غلبه دارد. تکیهها و مسجدها این شهر و نیز وجود محلاتی برای برگزاری مجالس سوگواری عاشورا از نفوذ فرهنگ تشیع در این سامان حکایت دارد. (1)
آلمان
با پایان یافتن جنگ جهانی اول، گروهی از سربازان و افسران مسلمان ارتشهای درگیر در آلمان ماندند. همچنین پس از جنگ دوم جهانی نیز حدود پنج هزار مسلمان از مناطق مسلماننشین روسیه به این کشور مهاجرت کردند و بنا بر منابع آماری کشور آلمان، در حال حاضر بیشتر مسلمانان در شهرهای فرانکفورت، مونیخ، آخن، هانوفر وهامبورگ زندگی میکنند.
در شهرهامبورگ حدود پانزده هزار ایرانی زندگی میکنند و محل عبادت آنها مسجدی در کنار دریاچه «استر» است. ساخت این مسجد در سال ۱۳۳۲
1) نامه فرهنگ، سال هفتم، شماره مسلسل 25، بهار 1376، ص 184؛ انقلاب کربلا از دیدگاه اهلسنت، ص463.
شمسی بنا به تقاضای جمعی از شیعیان ایرانی مقیم هامبورگ به دستور آیتالله بروجردی، آغاز شد و در سال ۱۳۳۸ به پایان رسید و بعدها این مسجد به مرکز اسلامی هامبورگ، معروف شد. برنامههای عزاداری در مسجدهای هامبورگ در ایام و لیالی محرم، به ویژه تاسوعا و عاشورا با تلاوت قرآن و سخنرانی، آغاز میشود و با سینهزنی به پایان میرسد. شیعیان ایرانی، پاکستانی و افغانی عزاداران اصلی را تشکیل میدهند.
برخی از آنان از شهرهای اطراف آلمان ـ که چهارصد کیلومتر با مرکز اسلامیهامبورگ فاصله دارد ـ در مراسم شرکت میکنند و تا صبح در آنجا به عزاداری میپردازند. در این مرکز، روز عاشورا پس از قرائت زیارت عاشورا و عزاداری، از جمعیتی حدود دو هزار نفر پذیرایی میشود.(1)
بلژیک
در کشور اروپایی بلژیک، بیش از سیصد هزار مسلمان حضور دارند که از کشورهای مراکش، تونس و الجزایر به این کشور آمدهاند. مراسم عاشورا در این کشور به صورت کاملاً طبیعی و بدون خرافه اجرا میشود. برخی شیعیان بلژیک در «مسجد الرضا» و برخی دیگر با «اجاره مکانهای گوناگون به عنوان حسینیه» گردهم میآیند و به سینهزنی و نوحهخوانی میپردازند. به طور کلی، فرهنگ عاشورا و گرامیداشت آن در میان شیعیان بلژیک، روح تازهای دمیده و به ویژه در سالهای اخیر عزاداری آنها به سبک عزاداری و
1) عاشورا در سرزمینها، ج 3، صص10.
نوحهسرایی اعراب ایرانیالاصل است.(1)
بوسنی هرزگوین
در بوسنی هرزگوین نیز به یاد محرم و عاشورا مراسم خاصی برپا میگردد. در این ایام و به ویژه تا پایان دهه اول محرم، همه مکانهای طرب و شادی تعطیل میشود و کتیبههای حسینی، در و دیوار برخی کافهها را میپوشاند.
مردم در این روزها میکوشند تا از شادیهای خود بکاهند و با شرکت در مراسم عزاداری یاد سالار شهیدان را گرامی بدارند. تلویزیون و رادیو از پخش برنامههای شاد، پرهیز و اقدام به پخش مراسم سوگواری میکند. اطعام در روز عاشورا، در میان مردم بوسنی اهمیت بسیاری دارد.(2)
پرتغال
مسلمانان در پرتغال در انجام فرایض دینی خود آزادند و شیعیان هر سال مراسم تاسوعا و عاشورا و شام غریبان را در محل محفل شیعیان امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شهر آلمادا واقع در لیسبون برگزار میکنند. در این مراسم پس از مداحی، سینهزنی، نوحهخوانی و سخنرانی، نماز جماعت برگزار میشود و در پایان، حاضران اطعام میشوند.(3)
دانمارک
در کشور پادشاهی دانمارک، حدود چهل هزار شیعه زندگی میکنند که پس از سال ۱۹۷۴ م. از کشورهای ایران، عراق، لبنان، پاکستان و افغانستان به این شبهجزیره مهاجرت کردهاند. این کشور برخلاف کشورهای دیگر، تشویقکننده مؤسسان مراکز فرهنگی است و هفتاد درصد هزینه ساخت مدرسه، کتابخانه، مراکز آموزشی، مسجد و حسینیه را میپردازد که از جمله مراکز مذهبی این کشور، دارالحسین، مؤسسه دارالحسین، حسینیه ایرانیان، حسینیه شهید صدر، مرکز فرهنگی لبنانیها، حسینیه مرکز جعفری، حسینیه مصلیالایمان، حسینیه شیرازی و حسینیه افاغنه است که مسلمانان در این مکانهای مذهبی به اقامه عزاداری و تجمع مذهبی میپردازند.(1)
رومانی
رومانی یکی از کشورهای اروپایی است که مدتی زیر سلطه پادشاهان عثمانی قرار داشت و از آن زمان، جمعیتی از مسلمانان در این کشور زندگی میکنند که در میان آنان شیعیان ایرانی، لبنانی، پاکستانی و عراقی نیز هستند. آنان از ششم محرم هر سال مراسم سخنرانی و مداحی را در مدرسهای، برگزار و از مبلغان و مداحان ایرانی برای اجرای برنامههای مذهبی دعوت میکنند.(2)
هلند
در هلند مسلمانان جزو بزرگترین اقلیت مذهبی هستند. آنان برنامههای ویژه اعتقادی خود را به زبانهای عربی، ترکی، کردی، اردو، فارسی و انگلیسی در مسجدها برگزار میکنند. برخی از این اماکن، ساختمانهایی است که از
شهرداری اجاره شده است. گاهی نیز مسلمانها برخی کلیساها را برای این مراسم اجاره میکنند. چنانکه طلبهای عراقی در حوالی آمستردام، کلیسایی را برای دهه محرم، اجاره و مراسم روضهخوانی و سینهزنی را آنجا برپا کرده بود. مجلس ذکر مصائب اهل بیت علیه السلام و روضهخوانی چنان گسترده است که مردم به شکلهای گوناگون به بزرگداشت این مناسبت میپردازند. کردهای ایران، عراق و ترکیه که غالباً اهل سنت هستند، جلسات عزاداری مفصل و گاه با شرکت بیش از هزار نفر برای سید الشهدا علیه السلام ، برگزار و علاوه بر این در خانههایشان نیز جلسات روضهخوانی برپا میکنند.(1)
یونان
در شمال یونان، بیش از صد هزار مسلمان زندگی میکنند که بیشتر آنان ترک هستند. در این کشور پادشاهی، اجازه ساخت مسجد و حسینیه جدید داده نمیشود. بنابراین، مراسم عاشورا به وسیله شیعیان پاکستانی در خانههایشان یا در سفارتخانه ایران برگزار میشود. گفتنی است، مشارکت شیعیان در مراسم عزاداری یکدیگر در این کشور قابل توجه است.(2)
بخش چهارم: محرم در قاره امریکا
مهاجران عرب، ایرانی، پاکستانی، هندی و افریقایی که مسلمان و شیعه هستند، در مناطق گوناگون این قاره به برپایی مراسم عاشورا اهتمام
میورزند. یکی از نمونههای جالب عزاداری در منطقه کارائیب برگزار میشود. از سال 1845 تا 1917م. گروه بسیاری از شیعیان هندی به عنوان کارگر روزمزد به این منطقه انتقال یافتند و عزاداریهای محرم را رواج دادند که «هوسه» نامیده شد. این مراسم به نشانه اتحاد میان کارگران مهاجر و نماد نوعی سرکشی علیه حکومت استعماری تبدیل شد. در تاریخ 30 اکتبر 1884م. گروهی از شرکتکنندگان در سوگواری، هدف گلوله پلیس قرار گرفتند که تحت حمایت سربازان انگلیسی بودند. عدهای در این مراسم کشته و بسیاری زخمی شدند.
اولین مسجد در امریکا در هایلاند پارک در ایالت میشیگان بنا شده و امروزه وجود دویست مسجد، نشانه حضور فعالان مسلمان در این کشور است.(1)
آمریکا
در سایه حضور دوستداران اهل بیت علیه السلام در قاره امریکا، به ویژه شهر نیویورک، عزاداری ماه محرم بهصورت باشکوهی برگزار میشود. در نیویورک، یکی از شهرهای امریکا، در مسجد امام علی علیه السلام شیعیان مقیم این کشور و کشورهای مختلف اسلامی، در محرم با قرائت زیارت عاشورا، نوحهخوانی، سینهزنی و عزاداری میکنند. قدمت این مراسم به حدود صد سال میرسد. مسلمانان شهر «بورت» و «اسبانی» در امریکای جنوبی، هودج بزرگی از طلا و نقره با زیباترین نقش و نگار برای عزاداری سیدالشهدا تهیه میکنند و آن را در روز عاشورا به حرکت درمیآورند. در این مسیر بسیاری
1) 1.اقلیتهای مسلمان در جهان، ترجمه: ایران کرمانی، صص 34-37.
از مسیحیان و هندوها به مسلمانان میپیوندند و همه پشت سر آن هودج قرار میگیرند.(1)
کانادا
مسلمانان مقیم کانادا، حدود سیصد هزار نفر که حدود یک سوم آنها شیعهاند. برگزاری مراسم دهه محرم و عاشورا، از جمله نمودهای فرهنگی ویژه شیعیان کاناداست. مراسم مختلف مذهبی مربوط به محرم در کانادا و در شهرهای مختلف، هر ساله در روزهای دهه آغازین ماه محرم و سوگواری حضرت سیدالشهداء علیه السلام برگزار میشود. هر گروه شیعه بر اساس آداب و سنن مرسوم مناسبتهای مذهبی در کشور خویش به برگزاری مراسم مذهبی در کانادا نیز مبادرت میورزند. البته شکل کلی و عمومی مراسمی که به شیوه مشترک میان شیعیان با ملیتهای مختلف انجام میگردد، با توجه به مقتضیات محیط، برخی ویژگیهای خود را نیز دارند. شاخصترین ویژگی مراسم عزاداری در بین جامعه شیعیان مقیم کانادا، تشکیل مجالس سخنرانی است. آنها با دعوت از روحانیانی از کشورهای عراق، لبنان، هند، پاکستان و ایران، از آنها بهره میبرند. سخنرانان این محافل، بیشتر به وجهه تاریخی و علمی عاشورا و نهضت کربلا میپردازند. در پایان مراسم نیز پرچمی را به یاد امام حسین علیه السلام در برابر شهرداری تورنتو به اهتزاز در میآورند.
یکی دیگر از ابتکارات این کشور، تهیه و نصب پوسترهایی در معرفی امام حسین علیه السلام و قیام عاشورا در وسایل نقلیه عمومی شهر تورنتوست. مراسم عزاداری شیعیان، در مکانهای استیجاری سرپوشیده، به عنوان حسینیه
1) عاشورا در سرزمینها، ج 5، ص 25.
همراه با سینهزنی و زنجیرزنی برگزار میشود. در سال 1993م.، برخی از شیعیان در شهر تورنتو کانادا، برای مطرح کردن شیعه به عنوان یک جمعیت مهم در آن کشور، اقدام به برگزاری راهپیمایی به صورت دستههای عزاداری نمود که این موضوع در مطبوعات کانادا نیز منعکس گردید. (1)
ترینیداد و توباگو
ترینیداد و توباگو، جزیرهای در امریکای مرکزی است که پایتخت آن پرت آواسپانی است. این کشور در شمال شرقی ونزوئلا و در جنوب جزیره گرانادا در اقیانوس اطلس شمالی واقع شده است. استعمارگران انگلیسی در سال 1845 تا 1847م. گروهی 130 هزار نفری از مردم هند را برای کار در این جزیره با کشتی به این سرزمین آوردند. از این گروه، سی هزار نفر مسلمان بودند. پس از نه سال اسارت گروه در جزیره، سه خانواده شیعه تصمیم به برگزاری مراسم محرم و عاشورای حسینی گرفتند که این تصمیم با مخالفت دولت دست نشانده بریتانیا روبهرو شد. پس از این مخالفت، ابتدا هندوها و سپس همه ساکنان این جزیره، با شیعیان همراه شدند و درست در همان روز که مصادف با عاشورای حسینی بود، دست به تظاهراتی علیه حکومت زدند و خواستار لغو ممنوعیت اجرای مراسم شدند. پس از این اقدام شجاعانه، دولت دست نشانده، زیر فشار افکار عمومی، سرانجام ممنوعیت عزاداری را لغو کرد. از آن پس، این حرکت به عنوان نماد وحدت ملی مردم منطقه؛ یعنی کشور ترینیداد و توباگو نام گرفت و هر ساله این مراسم به شکل باشکوهی، به عنوان «کارناوال هوزیه» یا « هوسای» برپا
1) عاشورا در سرزمینها، ج 5، صص 29 و 28.
میشود.
مردم ترینیداد و توباگو، امام حسین علیه السلام را با نام «هوزیه» یا «هوسای» میشناسند. همه نژادها و ادیان، مانند مسیحی، مسلمان، هندو، سیاهپوستان و سفیدپوستان و سرخپوستان، هر سال این مراسم را به یاد آن سرور آزاده برپا میدارند و به عزاداری میپردازند. برای اجرای این برنامه از وسایل خاصی استفاده میشود، مانند ماکت چوبی سه مسجد به نشانه آن سه خانواده شیعه، دو مناره و دو هلال چوبی به رنگ قرمز و سبز، یک پرچم سفید، همچنین چهار طبل از جنس سفال و پوست که هر کدام از آنها، نماد و یاد آور موضوع خاصی در خصوص واقعه کربلاست و با آوای خاصی به صدا در میآید.
ـ طبل اول، نشانه دعوت مردم کوفه از امام حسین علیه السلام ؛
ـ طبل دوم، نشانه نیرنگ و خیانت مردم کوفه به مسلم و امام حسین علیه السلام ؛
ـ طبل سوم، نشانه جنگ امام حسین علیه السلام با لشکریان کفر؛
ـ طبل چهارم، نشانه شهادت امام حسین علیه السلام و یارانش در صحرای کربلا.
پرچمهای قرمز و سبز و سفید در روز هفتم، به وسیله عزاداران در خیابان به اهتزار در میآید و در دستهها حمل میشود. در روز هشتم و نهم ماه محرم، عزاداران با حمل سه مسجد و دو هلال و دو مناره چوبی، مراسم را ادامه میدهند. برنامه اصلی، مربوط به روز عاشورا است. همه مردم این جزیره در این روز، در این مراسم ملی ـ مذهبی، شرکت و از خوردن گوشت و آب خودداری میکنند و بیشتر، میوه و سبزی و شیر میخورند. همچنین در این روز، با غذایی به نام «مالیده» که در ظرف مخصوص مربعی شکل پخته میشود، از عزاداران پذیرایی میکنند. مردم ترینیداد و توباکو عقیده دارند، خوردن این غذا سبب تندرستی و سلامت فرد تا سال آینده میشود.
سرانجام، این مراسم پرشکوه رأس ساعت 30/15 به پایان میرسد.
مراسم هوسه در کارائیب بهخصوص در جزیره ترینیداد تحت تأثیر بعضی از مراسم افریقایی قرار گرفته و هوسه نیز به نوبه خود در یکی از مراسم مهم محلی این جزیره تأثیر گذاشته است.
دو مرکز اصلی مراسم محرم ترینیداد شهر سنجیمز در شمال و دیگری در منطقه سدروس در جنوب غربی جزیره قرار دارد. در شمال از هر چهار گروه برگزارکننده مراسم محرم سه گروهشان خانوادگی هستند، ولی در جنوب این ارتباط کمتر بوده و بستگیهای اجتماعی جای آن را میگیرد. در سن جیمز علاوه بر ساخته و گرداندن تجه (تعزیه) دو «ماه» بزرگ میسازند و آنها را حمل میکنند که نماد امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام هستند .هوسه مدلی از گنبد و بارگاه حسین بن علی علیه السلام است که به آن «تجه» هم میگویند. همراه با آن، پرچمهایی حمل میکنند و بر طبلهایی به نامهای «تاسا» و «باس» مینوازند.
سازندگان تجه از خوردن گوشت و غذای سرخ شده پرهیز میکنند و غذایی مخصوص تدارک میبینند. آنان موقع کار کردن در امام باره، کفشها را درمیآورند.
در سدروس مراسم با روز پرچم آغاز میشود که همزمان با هفتم محرم است. هر گروه عزادار چوک مخصوص خود را دارد. چوک فضای مربع شکلی است که در طول دوره سه روزه مراسم، محل مقدسی به شمار میآید. این چوک در نزدیکی کارگاهی است که در آن تجه ساخته میشود. همچنین مهاجران هندی این سرزمین، به پیروی از مراسم آیینی محرم در هند، مراسم مختلفی از جمله روز پرچم و تجه کوچک را ـ که شرح آن در عزاداری
مردم هند آمد ـ به جا میآورند.(1)
کلمبیا
مهاجرت مسلمانان به کلمبیا، بعد از جنگ جهانی دوم صورت گرفت. مسلمانان مهاجر که از کشورهای سوریه و لبنان و فلسطین بودند، در مناطق بندری این کشور در شهر مایکائو ساکن شدند. در این کشور شیعیان نسبت به جامعه اهل سنت در اقلیت هستند، اما بیشتر فعالیتهای مذهبی به ابتکار آنها و با شرکت اثرگذار آنان در مراسم مذهبی صورت میگیرد. مراسم عزاداری در کلمبیا، به صورت سنتی در ایام سوگواری حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام اجرا میشود. شیعیان مهاجر در این کشور فاقد حسینیه یا فاطمیه هستند؛ ولی با امکانات محدود، عزاداری باشکوهی برگزار میکنند. تنها مکان تجمع آنان مسجد شهر مایکائو است.(2)
آرژانتین
شیعیان اهل بیت علیه السلام در پایتخت آرژانتین؛ یعنی بوئنس آیرس و شهر توکومان، یکی از شهرهای بزرگ این کشور، هر ساله مراسم عزاداری حسینی را برگزار میکنند. در این مراسم که تا نیمه شب به طول میانجامد، نوحهخوانی و سینهزنی با شرکت تازه مسلمانان آرژانتین برگزار میشود.(3)
ابن بابوبه، محمد بن محمد، الامالی، قم، المطبعه الحکمه، 1373ه . ق.
ـــــــــــ ، خصال،
، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1384.
انصاریان، حسین، گلزار بیپایان، انجمن خدمات اسلامی، تهران، 1399ه . ق.
ابن ماجه، محمد بن مزید، سنن ابن ماجه، تحقیق: حسن نصار، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1419ه .ق.
امین، سید محسن، امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام ، تهران، چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1369.
ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، قم، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1378ه . ق.
ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه: محمدپروین، گنابادی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، 1375.
ابن خلدون، العبر، ترجمه: عبد المحمد آیتی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول، 1363.
ابن اثیر، عزالدین ابی الحسن، الکامل فی التاریخ، ترجمه: محمد حسین روحانی، تهران، انتشارات اساطیر، 1372.
الحنبلی، ابن عماد ابی الفلاح عبدالحی، شذرات الذهب، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بیتا.
ابن الجوزی، أبوالفرج عبد الرحمان بن علی بن محمد، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمد عبد القادر عطا و مصطفی عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، 1412ه . ق.
ابن جوزی، سبط، تذکره الخواص، قم، شریف رضی، 1471ه . ق.
ابن مخنف، سعید، مقتل ابی مخنف، ترجمه: حجتالله جودکی، مؤسسه وفا، بی تا.
ابن منظور، لسان العرب، تصحیح امین محمد عبدالوهاب و محمدالصادق العبیدی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1416ه . ق.
اسفزاری، معینالدین محمّد، روضات الجنّات فی وصاف مدینه هرات، به کوشش: محمّد اسحاق، تهران، دانشگاه تهران، 1339.
اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلحین، بیروت، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی.
اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبین، تصحیح: علیاکبر غفاری، قم، شریف رضی، 1372.
الامین، حسین، دائرة المعارف الاسلامیه الشیعه، سوریه، دارالتعارف للمطبوعات.
الذهبی، شمسالدین محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق: عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، 1413ه . ق.
اکبرزاده، محمود، حسین پیشوای انسانها، قم، حق بین، چاپ دهم، 1375.
افشار سیستانی، ایرج، نگاهی به آذربایجان شرقی، مؤسسه تحقیقاتی و پژوهشی رایزن، 1369.
بلاذری، احمدبن یحیی، انساب الاشراف، نجف، دارالمعارف، بی تا.
بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1403ه . ق.
بردی الاتابکی، جمالالدین ابی المحاسن یوسف بن تعزی، النجوم الزاهره، مصر، 1930م.
چلوسکی، پیتر، تعزیه هنر بومی پیشرو ایران، ترجمه: داود حاتمی، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران 1367.
خمینی، سید روح الله، صحیفه امام خمینی، مرکز نشر آثار امام خمینی رحمه الله ، 1385.
حسین زاده اوره نظری، حسین، عاشورا در ایران، گلهای بهشت، 1383.
حیدرعلی، شناخت عوامل بنی امیه در واقعه عاشورا، تهران، برهان، 1379.
حسنی، عبدالحی بن فخرالدین،
دوم.
حکیم، منذر، وسیله الخادم الی المخدوم، قم، مؤسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان، 1387.
جعفریان، رسول، تأملی در نهضت عاشورا، قم، انصاریان، 1381 .
جعفریان، عزیزالله، علم و ایمان، تهران، مؤسسه تحقیقاتی و علمی الغدیر، چاپ اول، 1359.
خالد محمد خالد، فرزندان پیامبر در کربلا، ترجمه: حسن فرامرزی، تهران، ابن سینا، ۱۳۴۷.
ربانی خلخالی، علی، ستاره درخشان شام، قم، مؤسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان، 1387 .
دارمی، عبدالله بن عبدالرحمان، سنن دارمی، دمشق، 1349ه . ق.
دهخدا، علی اکبر، لغتنامه، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1373.
زیدان، جرجی، فاجعه کربلا، ترجمه: محمد علی شیرازی، تهران، 1344.
شاطری، علی اصغر، واژه نامه محرم کاشان، تهران، مرسل، چاپ اول، 1383.
شهرستانی، سید صالح، تاریخ النیاحه، تحقیق: نبیل رضا علوان، بیروت، دارالزهراء، چاپ اول،1419ه . ق.
شیبی، کامل مصطفی، تشیع و تصوف، تهران، امیرکبیر، 1374.
شهرستانی، تاریخچه عزاداری حسینی، قم، حسینیه عمادزاده،چاپ اول، بی تا.
شعیبی، احمد و غلامحسین، مردم نگاری مراسم عزاداری ماه محرم در شهرستان بیرجند، تهران، قلم آشنا، چاپ اول،1381.
شوکانی، محمد، نیل الاوطار، قم، مؤسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان، 1387.
شهداد، محمّد، سرور شهیدان امام حسین علیه السلام ، بیروت، حوزه علمیه، بی تا.
شوشتری، نور الله، احقاق الحق، قم، نشر کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، 1503م.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، قاهره، 1358ه . ق.
طباطبایی، سید عبدالعزیز، معجم اعلام الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت، 1417ه . ق.
عقاد، عباس محمود، الحسین علیه السلام ابوالشهدا، قاهره، مکتب سعد، بی تا.
عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، تاریخ زندگی پیشوایان معصوم، قم، نوید اسلام، 1388.
کتانی، سلیمان، امام علی مشعلی و دژی، ترجمه: جلال الدین فارسی، تهران، انتشارات برهان، ۱۳۴۹.
کورت، فریشلر، امام حسین علیه السلام و ایران، ذبیح الله منصوری، جاویدان، چاپ دوم، 1355.
فقیهی، علی اصغر، تاریخ مذهبی قم، قم، اسماعیلیان، 1350.
فقیهی، علی اصغر، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، تهران، صبا، 1357.
قنبری، بخشعلی، فلسفه عاشورا، شرکت چاپ و نشر بین الملل، 1379.
قزوینی رازی، عبدالجلیل، نقض، تصحیح: جلال الدین محدث ارموی، تهران، انجمن آثار ملی، 1358 .
للیافعی، مراء الجنان، مدینه، دائره المعارف نظامیه، چاپ اول، 1338ه . ق.
محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، نشر معروف، چاپ اول، 1374.
محمدی اشتهاردی، محمد، امام حسین علیه السلام آفتاب تابان ولایت، روحانی، 1383.
معلوف السیوعی، لویس، المنجد فی اللغه والادب والاعلام، بیروت، دارالمشرق، چاپ سی و هشتم، 2000م
مظلومی، رجبعلی، رهبر آزادگان، تهران، واحد تحقیقات اسلامی بنیاد بعثت، 1362.
مقری فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر، ترجمه: مهدی سازندگی، انتشارات نوید اسلام، 1405ه . ق.
مدرّس، محمد باقر، شهر حسین علیه السلام ، انتشارات دارالعلم، قم، چاپ اوّل، بی تا.
مسعودی، علیبن حسین، مروج الذهب و معادن الجواهر، مصر، مطبه الهیه، 1346ه . ق.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، لبنان، دار احیاءالتراث العربی، چاپ سوم،1403ه . ق.
معتمدی، سید حسین، عزاداری سنتی شیعیان، قم، عصر ظهور، چاپ اول، 1378.
نیشابوری، عبدالحسین، اشک حسینی، سرمایه شیعه، قم، دلیل ما،1383.
دائره المعارف تشیع، تهران، مؤسسه دائره المعارف تشیع، چاپ اول، 1371.
نوری، میرزا حسین، لؤلؤ و مرجان، تهران، کانون انتشارات عابدی، بی تا.
ناصری داوودی، عبدالمجید، انقلاب کربلا از دیدگاه اهلسنت، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله چاپ اول، 1385.
ناصری داوودی، عبدالمجید، تشیع در خراسان عهد تیموریان، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1378.
نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1412ه . ق.
هالیستر، جان نورمن، تشیّع در هند، ترجمه: آزر میدخت، مشایخ فریدی، مراکز نشر دانشگاهی، 1373 .
همایونی، صادق، تعزیه در ایران، شیراز، نوید، چاپ دوم، 1380.
هاشمی نژاد، سید عبدالکریم، درسی که حسین به انسانها آموخت، تهران، نشر شاهد، چاپ چهارم، 1380.
عالمی، محمدعلی، حسین نفس مطمئنه، تهران، انتشارات هاد، چاپ اول، 1372.
خامنهای, سیدعلی, رساله توضیح المسائل.
ابن جزم, علی بن محمد, الحلی, بیروت, دارالافاق الجدیده, 1372.
ابن عامر, مالک بن امن, موطا مالک بن انس, ترجمه: علی نصیری, قم, مؤسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان, 1387.
ابراهیمی, محمود, شرح فارسی دیوان ابوالعلای مصری, دانشگاه کردستان, چاپ اول, 1381.
عبده, شیخ محمد, تفسیر المنار.
نهرو, جواهر لعل, نگاهی به تاریخ جهان, ترجمه: محمود افضلی, تهران, امیرکبیر.
سایکس, پرسی, تاریخ ایران, ترجمه: سید محمدتقی فخر داعی گیلانی, تهران, انتشارات اعلمی, 1343.
دورانت, ویلیام جیمیز, تاریخ تمدن, تهران, شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
حسن, ابراهیم حسن, تاریخ سیاسی اسلام, ترجمه ابالقاسم پاینده, تهران, جاویدان.
ژاگیر, ودلف, خداوند علم و شمشیر, ترجمه: ذبیح الله منصوری, تهران, مجید, 1387.
طوس, محمد بن حسن, مصباح المتهجد, مشهد, سازمان کتابخانهها و اسناد آستان قدس رضوی, 1390.
شوشتری, جعفر, ویژگیهای امام حسین علیه السلام , ترجمه: الخصائص الحسینیه, مترجم: علی کرمی, قم, حاذق, 1385.
خسروی نراقی, محمدرضا, فراق در آیینه تاریخ, انتشارات فاضل, 1375.
فقیهی, علی اصغر, تاریخ مذهبی قم, قم, زائر, چاپ چهارم, 1378.
بیآزار شیرازی, عبدالکریم, عاشورا در سرزمین ما, تهران, دفتر نشر فرهنگ اسلامی, چاپ اول.
مقالات:
مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی رحمه الله در فرهنگ عاشورا، دفتر دوم، تهران، دفتر تنظیم و نشر آثار امام خمینی رحمه الله ، چاپ اول، 1376.
مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی امام خمینی رحمه الله و فرهنگ عاشورا، عبدالکریم بی آزار شیرازی، مقاله « ابعاد بین المللی عاشورا».
مجله پیام حوزه، شماره 19، 5.
پایگاه حوزه، مجله چشم انداز، شماره اول، آبان 1373.
روزنامه کیهان ـ 4 بهمن 1385.
خطبه نماز جمعه شهرستان زاهدان، محرم الحرام 1406ه . ق (با اندکی تغییرات ویرایشی)
ابوالکلام، آزاد، ص 51. به نقل از نشریه اشارات، شماره 139
مجله نور دانش، شماره 3، سال 1341
نامه فرهنگ، سال هفتم، شماره مسلسل 25، بهار 1376
روزنامه جمهوری اسلامی، دوشنبه 26/1/1381، شماره 6605،
غافلی، سمیه، مقاله: «محرم در خوزستان»، روزنامه جام جم، شماره 3017 ، تاریخ22/9/89 ، صفحه 15 (ایران)
محمدپور، علی، «عاشورا در فرهنگ اقوام ایرانی»، مجله انتظار نوجوان، بهمن 1385، شماره 20.
آدرسهای الکترونیک:
http://www.aftabir.com
. bayadbedanim.tebyan.net
http://avazekhoda.blogfa.com
avazekhoda.blogfa.com
. http://andisheh-max.ibsblog.ir
www.porsojoo.com
http://www.vaares.com
http://andisheh-max.ibsblog.ir.
http://www.farsnews.com
http://ahlulbaytclub.com
http://andisheh-max.ibsblog.ir
خبرگزاری دانشجویان ایران،http://www.ghatreh.com
خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران،http://irna.ir
http:// www.islamicyc.com
پایگاه اطلاعرسانی مرکز بزرگ اسلامی غرب کشور
http:// www.chtn.ir.
. خبرگزاری اجتماعی فرهنگی