سوژه سخنرانی فاطمیه

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : سوژه سخنرانی فاطمیه/ تالیف جمعی از نویسندگان مجله مبلغان[به سفارش] معاونت تبلیغ و آموزشهای کاربردی حوزه علمیه قم.

مشخصات نشر : قم: حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، ۱۳94.

مشخصات ظاهری : 1001ص.

فروست : کتابهای مبلغان؛ ۱.

یادداشت : چاپ اول.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : فاطمه زهرا (س)، ۸؟ قبل از هجرت - ۱۱ق. -- سوگواری‌ها

موضوع : فاطمه زهرا (س)، ۸؟ قبل از هجرت - ۱۱ق. -- فضایل

موضوع : احادیث -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع : واعظان -- راهنمای آموزشی

موضوع : اسلام -- تبلیغات-- اشعار

رده بندی کنگره : BP۲۷/۲/م۸۲۲ت۲ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۷۳

شناسه افزوده : مبلغان (مجله)

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. معاونت تبلیغ و آموزشهای کاربردی

وضعیت فهرست نویسی : برون سپاری.

سخنرانی های کوتاه

9 منبراز جلوه های رفتاری حضرت زهرا(س)

مقدمه

سخنرانی های کوتاه

9 منبراز جلوه های رفتاری حضرت زهرا(س)

مقدمه

ایزد یکتا به طاق عرش اعلی برنگاشت‌نام پاک و عزت و شأن و وقار فاطمه

ام سبطین است و جفت مرتضی سلطان دین‌زهره برج رسالت مَه عِذار فاطمه

پیش سرو قامتش شرمنده طوبای بهشت‌عرشیان تکبیرگویان بر شعار فاطمه

طاهر طُهر مطهّر، ظِلّ نور لم یزل‌آیت تطهیر نازل شد به دار فاطمه ⁽¹⁾

چه دشوار است سخن گفتن از بانویی که لباس هستی بر اندامش تنگی می‌نمود، و آیینه آفرینش از نمایاندن چهره کامل او ناتوان بود.

زمین، تنها هیجده سال حضور او را گرامی داشت و به او بالید؛ و تو گویی، بیش از آن تحمل چنان بار سنگین و گرانبهایی را نداشت.

چه کسی می‌تواند قصه غم رنگ زهراعلیهاالسلام را آن‌گونه که هست بازگو کند؛ و اینکه چرا، تنها دختر رسول خاتم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله که دستش بوسه‌گاه پدر بود، و خاطرش نزد بابا از همگان عزیزتر، در اوج جوانی و شکوفایی، پنهان و به دور از چشم آدمیان دو رو و بی‌وفا، و در دل شب، برای همیشه در آغوش خاک جای می‌گیرد؛ و بدین‌گونه برگی خونین از دفتر تاریخ ورق می‌خورد.

باری:

زمین به پشت خود الوند و بیستون داردغبار ماست که بر دوش او گران بود است ⁽²⁾

در این نوشتار، ضمن ارائه نُه سخنرانی کوتاه، برخی از جلوه‌های رفتاری حضرت فاطمه زهراعلیهاالسلام را بیان نموده و نام و یاد مبارک و مقدس او را گرامی می‌داریم.

بلندهمّتی به هنگام دعا

سخنرانی های کوتاه

9 منبراز جلوه های رفتاری حضرت زهرا(س)

بلندهمّتی به هنگام دعا

گر مخیر بکنندم به قیامت که چه خواهی‌دوست ما را و همه نعمت فردوس شما را ⁽¹⁾

انسانها در آرزو و درخواست از خداوند، گوناگون می‌باشند. همّت و آرزوی برخی از آدمیان در همین دنیای زودگذر و ناچیز خلاصه می‌شود. آنها جز دنیا نمی‌خواهند و جز برای دنیا، چیز دیگری سعی و تلاش نمی‌کنند. به فرموده زیبای حضرت علی‌علیه‌السلام: «وَاِنَّمَا الدُّنْیا مُنْتَهَی بَصَرِ الْاَعْمَی لاَ یبْصِرُ مِمَّا وَرَاءَهَا شَیئاً وَالْبَصِیرُ ینْفُذُهَا بَصَرُهُ وَیعْلَمُ اَنَّ الدَّارَ وَرَاءَهَا فَالْبَصِیرُ مِنْهَا شَاخِصٌ وَالْاَعْمَی اِلَیهَا شَاخِصٌ وَالْبَصِیرُ مِنْهَا مُتَزَوِّدٌ وَالْاعْمَی لَهَا مُتَزَوِّدٌ؛ ⁽²⁾همانا دنیا نهایت دیدگاه کسی است که دیده‌اش کور است، و از دیدنِ جز دنیا مهجور. و آنکه بیناست، نگاهش از دنیا بگذرد و بداند در پَس آن، خانه آخرت‌ است. پس بینا از دنیا رخت بردارد و نابینا رخت خویش در آن گذارد. بینا از دنیا توشه گیرد و نابینا برای دنیا توشه فراهم آرد.»

و امّا گروه دوم از آدمیان، کسانی هستند که همّت خویش را فراتر از جهان مادی قرار داده‌اند. و اگر هم برای دنیای خویش تکاپو دارند، به انگیزه توشه برداشتن برای جهان دیگر، حفظ آبرو و مانند آن است. آنها دنیا را محلّ گذر و پل رسیدن به جهان دیگر می‌دانند و همه تلاش خود را بکار می‌گیرند تا در جهان دیگر رستگار شده، در بهشت ابدی پروردگار جای گیرند.

سرانجام، اندکی از آدمیان نیز هستند که نه تنها از دام جاذبه‌های فریبنده دنیوی رها می‌شوند؛ بلکه از نعمتهای انبوه بهشت نیز می‌گذرند و از خداوند، تنها دیدار جمال او را می‌طلبند و به جای بهشت، بهشت‌آفرین را تمنّا می‌کنند؛ همان‌گونه که سعدی شیرازی سروده است:

ما از تو به غیر از تو نداریم تمنّاحلوا به کسی ده که محبّت نچشیدست ⁽¹⁾

در ضمن حکایتی، درباره حضرت فاطمه‌علیهاالسلام چنین می‌خوانیم: «روزی پیامبر اسلام‌صلی‌الله‌علیه‌وآله از دخترش زهراعلیهاالسلام پرسید: دخترم! چه درخواست و حاجتی داری؟ هم‌اکنون فرشته وحی در کنار من است و از طرف خدا پیام آورده است که هر چه بخواهی، تحقق می‌پذیرد. حضرت فاطمه‌علیهاالسلام پاسخ داد: «شَغَلَنِی عَنْ مَسْئَلَتِهِ لَذَّةُ خِدْمَتِهِ لاَ حَاجَةَ لِی غَیرُ النَّظَرِ اِلَی وَجْهِهِ الْکَرِیمِ؛ ⁽²⁾لذتی که از خدمت حضرت حق می‌برم، مرا از هر خواهشی باز داشته است. حاجتی جز این ندارم که پیوسته ناظر جمال زیبا و والای خداوند باشم.»

غوغای عارفان و تمنّای عاشقان‌حرص بهشت نیست که شوق لقای تُست

قومی هوای نعمت دنیا همی پزندقومی هوای عُقبی و ما را هوای تست

قُوت روان شیفتگان التفات توآرام جان زنده‌دلان مرحبای تست ⁽¹⁾

شرم و حیا

سخنرانی های کوتاه

9 منبراز جلوه های رفتاری حضرت زهرا(س)

شرم و حیا

یکی بیم و آزرم و شرم خدای‌که باشد ترا یاور و رهنمای ⁽¹⁾

«حیا حالتی همراه با احساس شرم، ملاحظه و فروتنی در مواجهه با دیگران، به‌ویژه در مقابل بزرگ‌تران، یا در مواجهه با امور را می‌گویند.» ⁽²⁾

امام صادق‌علیه‌السلام درباره ارزشمندی حیا و آثار آن می‌فرماید: «لَوْلاَهُ (الْحَیاءُ) لَمْ یقَر ضَیفٌ وَلَمْ یوفَ بِالْعِدَاتِ وَلَمْ تُقْضَ الْحَوَائِجُ وَلَمْ یتَحَرَّ الْجَمِیلُ وَلَمْ یتَنَکَّبُ الْقَبِیحُ فِی شَی‌ءٍ مِنَ الْاَشْیاءِ حَتَّی اِنَّ کَثِیراً مِنَ الْاُمُورِ الْمُفْتَرَضَةِ اِیضاً اِنَّمَا یفْعَلُ لِلْحَیاءِ فَاِنَّ کَثَیراً مِنَ النَّاسِ مَنْ لَوْلاَ الْحَیاءُ لَمْ یرْعَ حَقَّ وَالِدَیهِ وَلَمْ یصِلْ ذَارَحِمٍ وَلَمْ یؤَدِّ اَمَانَةً وَلَمْ یعِفَّ عَنْ فَاحِشَةٍ اَفَلاَ تَرَی کَیفَ وَفَّی لِلْاِنْسَانِ جَمِیعَ الْخِلاَلِ الَّتِی فِیهَا صَلاَحُهُ وَتَمَامُ اَمْرِه؛ ⁽³⁾اگر حیا نبود، حرمت مهمان نگاه داشته نمی‌شد، و به وعده‌ها عمل نمی‌شد، و حاجتها برآورده نمی‌شد، زیبایی و هنجارها انجام داده نمی‌شد، و از زشت و ناهنجاریها پرهیز نمی‌شد. حتّی بسیاری از کارهای واجب نیز تنها به دلیل حیامندی انجام می‌شود. همانا اگر حیا نبود، بسیاری از مردم حقوق پدر و مادر خویش را رعایت نمی‌کردند، و صله رحم انجام نمی‌دادند، و امانت را به صاحبش برنمی‌گرداندند، و نسبت به فحشا عفّت نمی‌ورزیدند؛ پس آیا نمی‌بینی که چگونه خداوند به انسان خصلتی را عطا فرمود که صلاح دنیا و آخرتش‌ و کامل کننده امورش در آن است.»

ویل دورانت درباره حیا می‌نویسد: «شرم، نوعی عقب‌نشینی مدبّرانه است که از ترس و پاکی می‌زاید. در اقوام متمدّن، حیا یکی از بهترین صوَر تعالی روح عشق است و تا شکوه و درخشندگی بی‌مانندی بالا می‌رود، و گاهی بر عمیق‌ترین دواعی نفسانی غالب می‌شود. این رفتار ظریفانه، از لطف و رقّتی عالی خبر می‌دهد. حیا پاداشهای خود را پس‌انداز می‌کند.» ⁽⁴⁾

یکی از ویژگیهای آشکار حضرت زهراعلیهاالسلام، حیا و آزرم بوده است. در حقیقت، اهتمام فوق العاده ایشان به پوشش و حجاب در برابر نامحرمان، ریشه در حیامندی آن حضرت داشت، تا آنجا که در این باره نقل می‌کنند:

«مردی نابینا پس از اجازه گرفتن، وارد منزل امام علی‌علیه‌السلام شد. پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله مشاهده فرمود که حضرت زهراعلیهاالسلام برخاست. فرمود: دخترم! این مرد نابینا است. پاسخ داد: «اِنْ لَمْ یکُنْ یرَانِی فَاِنِّی اَرَاهُ وَهُوَ یشُمُّ الرِّیحَ؛ ⁽¹⁾اگر او مرا نمی‌بیند، من او را می‌نگرم! اگرچه او نمی‌بیند و او بو ی زن‌ را استشمام می‌کند. رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله پس از شنیدن سخنان دخترش فرمود: شهادت می‌دهم که تو پاره تن من هستی.»

اسماء بنت عمیس می‌گوید: «روزهای آخر زندگانی حضرت زهراعلیهاالسلام با او بودم. روزی مرا به یاد چگونگی حمل جنازه توسط مردم انداخت و ابراز نگرانی کرد که: چرا جنازه زن را روی تخته‌ای می‌گذارند و بالای دست مردان حمل می‌کنند؟!

آنگاه فرمود: «اِنِّی قَدِ اسْتَقْبَحْتُ مَا یصْنَعُ بِالنِّسَاءِ اَنَّهُ یطْرَحُ عَلَی الْمَرْأَةِ الثَّوْبُ فَیصِفُهَا لِمَنْ رَأی فَلاَ تَحْمِلِینِی عَلَی سَرِیرٍ ظَاهِرٍ اُسْتُرْنِی سَتَرَکَ اللّهُ مِنَ النَّارِ؛ ⁽¹⁾من بسیار زشت می‌دانم که جنازه‌ زنان را پس از مرگ‌ بر روی تابوت رو باز گذاشته و بر روی آن پارچه‌ای می‌افکنند که حجم بدن را برای بینندگان آشکار می‌سازد. مرا بر روی تابوتی آن‌چنانی مگذار و بدن مرا بپوشان! خداوند ترا از آتش جهنم محفوظ بدارد.»

نمونه‌ای دیگر از حیاورزی حضرت زهراعلیهاالسلام را در این حکایت می‌خوانیم: «روزی آن حضرت به پدرش گفت: آیا اهل دنیا روز قیامت برهنه‌اند؟ فرمود: بلی ای دخترم. گفت: آیا من هم برهنه‌ام؟ فرمود: بلی شما هم؛ ولی آنجا کسی به کسی توجه ندارد.

حضرت زهراعلیهاالسلام به پدر گفت: چقدر جای خجالت است آن روز، مقابل خدای متعال. در این هنگام جبرئیل نازل شد و گفت: ای محمد! به فاطمه سلام برسان و بگو به جهت حیا و شرمش از خدا، خدا وعده فرموده که او را روز قیامت به دو حلّه از نور بپوشاند.

آن‌گاه که حضرت فاطمه‌علیهاالسلام نزد حضرت علی‌علیه‌السلام برگشت، به فاطمه گفت: آیا درباره پسرعمویت نپرسیدی؟ فرمود: چرا، پرسیدم؛ رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: علی علیه‌السلام‌ در پیشگاه خداوند بالاتر از این است که روز قیامت او را برهنه محشور کند.» ⁽¹⁾

حکیم ابو القاسم فردوسی، در ستایش حیامندی بانوان چنین می‌سراید:

به سه چیز باشد زنان را بهی‌که باشند زیبای تخت مهی

یکی آنکه با شرم و با خواستست‌که جفتش بدو خانه آراستست...

سوم آنکه بالا و رویش بوَدبه پوشیدگی نیز مویش بوَد ⁽²⁾

ادب‌

سخنرانی های کوتاه

9 منبراز جلوه های رفتاری حضرت زهرا(س)

ادب

مولوی در بیان اهمیت و آثار ادب می‌گوید:

از خدا جوییم توفیق ادب‌بی‌ادب محروم گشت از فیض رب

بی‌ادب تنها نه خود را داشت بدبلکه آتش در همه آفاق زد ⁽¹⁾

در معنای ادب گفته‌اند:

«نگاهداشتن و رعایت شرایط هر چیز؛ و در اصطلاح، ملکه‌ای است در شخص که او را از کارهای زشت باز می‌دارد. همچنین رعایت کردن حدود هر کسی عبارت است از ادب نسبت بدان کس.» ⁽²⁾

حضرت علی‌علیه‌السلام درباره ادب می‌فرمایند: «اَشْرَفُ حَسَبٍ حُسْنُ اَدَبٍ؛ ⁽³⁾بهترین شرافت و افتخار خانوادگی‌، ادب نیکوست.»

همچنین فرمود: «کُلُّ شَیْ‌ءٍ یحْتاجُ اِلَی الْعَقْلِ وَالْعَقْلُ یحْتاجُ اِلَی الْاَدَبِ؛ ⁽⁴⁾هر چیزی نیازمند خرد است و خرد نیازمند ادب.»

اشرف آدمیان رسول اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز با افتخار می‌فرمایند: «اَدَّبَنِی رَبِّی فَاَحْسَنَ تَأْدِیبِی؛ ⁽¹⁾خداوند، مؤدّبم کرد و نیکو مؤدّبم ساخت.»

امام صادق‌علیه‌السلام در این‌باره می‌فرمایند: «اِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ اَدَّبَ نَبِیهُ فَاَحْسَنَ اَدَبَهُ فَلَمَّا اَکْمَلَ لَهُ الْاَدَبَ قالَ «وَاِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ» ثُمَّ فَوَّضَ اِلَیهِ اَمْرَ الدِّینِ وَالْاُمَّةِ لِیسُوسَ عِبادَهُ؛ ⁽²⁾خدای بزرگ پیامبر خود را ادب آموخت و نیکو ادب آموخت. و چون ادب را در او به حدّ کمال رساند فرمود: «همانا تو دارای خلق عظیم هستی.» آن‌گاه کار دین و امّت را به او سپرد تا بندگان را اداره کند.»

بی‌گمان یکی از برجسته‌ترین ویژگیهای حضرت زهراعلیهاالسلام نیز ادب آن حضرت بوده است. آن حضرت به عنوان دختر رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله و یک معصوم، ادب را در خویش به حدّ کمال رساند، و آن را در همه مراحل زندگی مراعات می‌نمود.

در تاریخ آمده است که یکی از آداب و رسوم زمان آن حضرت این بود که یکدیگر را به اسم صدا می‌کردند.

حتی رسول اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله را به نام آن حضرت صدا می‌زدند؛ در حالی که این امر خلاف ادب و به دور از شأن آن حضرت بود.

تا اینکه خداوند برای مؤدّب ساختن این افراد در پیشگاه رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله، این آیه شریفه را نازل فرمود: «لَّا تَجْعَلُواْ دُعَآءَ الرَّسُولِ بَینَکُمْ کَدُعَآءِ بَعْضِکُم بَعْضًا»؛ ⁽¹⁾«خطاب کردن پیامبر را در میان خود، مانند خطاب کردن بعضی از خودتان به بعضی دیگر قرار مدهید.»

از امام صادق‌علیه‌السلام چنین روایت شده است که حضرت فاطمه‌علیهاالسلام فرمود: «وقتی که آیه «لَّا تَجْعَلُواْ دُعَآءَ الرَّسُولِ بَینَکُمْ کَدُعَآءِ بَعْضِکُم بَعْضًا» بر رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله نازل شد، من هم تصمیم گرفتم از آن پس، آن حضرت را به جای «ای پدر»، «رسول خدا» خطاب نمایم؛ لذا آن حضرت را «یا رسول اللّه» گفتم. رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله به من فرمودند: «ای فاطمه! این آیه درباره تو و خانواده‌ات نازل نشده، تو از منی و من از تو هستم. این آیه درباره درشت‌خویان از قریش و اهل کبر و غرور نازل شد. شما مرا، «پدر» صدا کن که قلبم را زنده و خدا را خشنود می‌کند!» ⁽²⁾

حافظا! علم و ادب ورز که در مجلس شاه‌هر که را نیست ادب لایق صحبت نبوَد ⁽¹⁾

زهد و ساده‌زیستی‌

سخنرانی های کوتاه

9 منبراز جلوه های رفتاری حضرت زهرا(س)

زهد و ساده‌زیستی

تکلّف گر نباشد خوش توان زیست‌تعلّق گر نباشد خوش توان مرد

زهد و ساده‌زیستی، شرطی است که خداوند با پیامبران خویش مطرح نموده است؛ همان‌گونه که در دعای ندبه می‌خوانیم: «وَشَرَطْتَ عَلَیهِمُ الزُّهْدَ فِی دَرَجاتِ هذِهِ الدُّنْیا الدَّنِیةِ؛ و با آنها در درجه‌های این دنیای پست زهد را شرط نمودی.»

ساده‌زیستی و بی‌رغبتی نسبت به جاذبه‌های دنیوی، افزون بر آنکه آدمی را از بسیاری از لغزشها و گناهان باز می‌دارد، رمز اصلی آرامش قلبی و شادابی روحی نیز می‌باشد.

به تعبیر زیبای سعدی:

آن کس از دزد بترسد که متاعی داردعارفان جمع نکردند و پریشانی نیست

وانکه را خیمه به صحرای فراغت زده‌اندگر جهان زلزله گیرد غم ویرانی نیست ⁽¹⁾

استاد شهید مطهری درباره آثار مثبت و سازنده ساده‌زیستی می‌گویند: «به هر اندازه که انسان بیشتر به اشیاء عادت داشته باشد، بیشتر به آنها بسته است و اسیر آنهاست. و به هر اندازه که انسان اسیر باشد، آزادی ندارد. انسانهایی که آرزو دارند آزاد زندگی کنند و به آزادی علاقمندند، همیشه کوشش می‌کنند زنجیرها را تا آنجا که ممکن است از دست و پای خودشان برگیرند.... و لهذا زندگی پیامبران عظام و رهبران بزرگ اجتماع، همواره زندگی ساده‌ای بود. ما در شرح حال رسول اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌خوانیم: «کانَ رَسُولُ اللَّه خَفِیفَ الْمَؤُونَةِ.» اوّلین چیزی که در سیره پیغمبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله به چشم می‌خورد، این است که مردی بود سبک خرج. لباس و خوراکش و همچنین در نشست و برخاست و مسافرت، بسیار ساده بود.... گاندی، این مرد هندو، وقتی می‌خواهد هند را رهبری کند و جمعیت هندوستان را از چنگال استعمار رها کند، چاره‌ای ندارد جز اینکه راه پیامبران را در پیش گیرد، یک زندگی ساده برای خودش انتخاب کند، پارچه ساده‌ای روی دوشش بیندازد و تمام دارایی‌اش یک بز باشد و بگوید من با همین می‌توانم زندگی کنم.

روزی پیغمبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله به خانه دخترش زهراعلیهاالسلام وارد می‌شود و می‌بیند که او یک دستبند نقره در دست دارد و پرده الوانی را از در آویخته است؛ به علامت اعتراض برمی‌گردد. حضرت زهرا که از خلق و خوی پدر بزرگوارش آگاه بود، فوراً دستبند را از دست درآورد و پرده را هم از در کند و آنها را خدمت پدر بزرگوارش فرستاد و پیغام داد که در هر راه که خودتان صلاح می‌دانید، مصرف فرمایید. پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز فوراً همه آنها را به اصحاب صفّه بخشید.» ⁽²⁾

مقام معظم رهبری از وانهادن ساده‌زیستی و روی آوردن به مصرف‌گرایی با عنوان «بلای جامعه» یاد کرده و می‌فرماید: «برای جامعه بلای بزرگی است که میل به مصرف، روز به روز در آن زیاد شود، و همه به بیشتر مصرف کردن، بیشتر خوردن، متنوّع خوردن، متنوّع پوشیدن و دنبال نشانه‌های مد و هر چیز تازه برای وسایل زندگی و تجملات آن رفتن، تشویق بشوند.» ⁽¹⁾

باید اذعان داشت که در عصر حاضر، نقش الگویی حضرت زهراعلیهاالسلام درباره زهد و ساده‌زیستی بیش از هر زمان دیگر آشکارتر است و ما بیش از پیش به تأثیرپذیری از این الگوی مبارک نیازمندیم؛ چرا که در هیچ روزگاری به اندازه روزگار ما، انسانها در برابر انواع جاذبه‌های رنگارنگ دنیا و انبوه کالاهای مصرفی آن قرار نگرفته‌اند؛ در نتیجه، در هیچ زمانی همانند این عصر و زمان، دلهای آدمیان - به واسطه تعلّق به این دستاوردهای تمدّن مادّی و تکنولوژی - گرفتار اضطراب و دلهره و تشویش نشده است.

پیام ساده‌زیستی حضرت زهراعلیهاالسلام، پیام آسودگی خاطر، آرامش و صفای روحی است که امروزه می‌تواند به عنوان یکی از عوامل نجات آدمیان از این گرداب دل بستگیها به شمار آید.

از سلمان فارسی چنین نقل شده است که می‌گوید: «روزی حضرت فاطمه‌علیهاالسلام را دیدم که چادری وصله‌دار و ساده بر سر داشت. در شگفتی ماندم و گفتم: عجبا! دختران پادشاهان ایران و قیصر روم بر تختهای طلا می‌نشینند و پارچه‌های زربافت به تن می‌کنند؛ وه که این دختر رسول خداست! نه چادرهای گران قیمت بر سر دارد و نه لباسهای زیبا!

فاطمه‌علیهاالسلام پاسخ داد: «ای سلمان! خداوند بزرگ، لباسهای زینتی وتختهای طلا را برای ما در روز قیامت ذخیره کرده است.»

حضرت زهراعلیهاالسلام سپس خدمت پدر رفت و شگفتی سلمان را مطرح کرد و فرمود: «ای رسول خدا! سلمان از سادگی لباس من تعجب نمود. سوگند به خدایی که تو را مبعوث فرمود، مدت پنج سال است فرش خانه ما پوست گوسفندی است که روزها بر روی آن شترمان علف می‌خورد و شبها بر روی آن می‌خوابیم. و بالش ما چرمی است که از لیف خرما پر شده است.» ⁽¹⁾

ناگفته نماند که گرچه در عصر حاضر نمی‌توان همانند حضرت زهراعلیهاالسلام زندگی کرد و ساختار ساده زیستی را براساس ساده‌زیستی ایشان پی‌ریزی نمود، اما در این زمان نیز می‌توان ساده‌زیستی را متناسب با مقتضیات روز تبیین نمود و براساس آن، زندگی پاکیزه‌ای بنا کرد؛ زندگی‌ای که در آن از زیاده‌روی در مصرف و انباشتن کالاهای غیر ضروری و پرورش نیازهای کاذب خبری نیست و تنها براساس نیازمندیهای راستین انسان استوار است.

توجّه به همسایگان‌

سخنرانی های کوتاه

9 منبراز جلوه های رفتاری حضرت زهرا(س)

توجّه به همسایگان

از نگاه اسلام، همسایه جایگاه والایی دارد و لازم است همواره در حفظ حرمت او کوشید و از آزار وی پرهیز نمود.

در حقیقت، رضامندی همسایه‌ها به واسطه نیکی در حق آنان، تأثیر خوبی بر زندگی فرد به جا می‌گذارد. چه بسا برای آدمی حوادث و مشکلاتی پیش آید و نیازمند یاری شود. در چنین احوالی، این همسایگان هستند که می‌توانند زودتر از دیگران به کمک شخص بشتابند. در واقع، ضرب المثل معروف «همسایه از همسایه ارث می‌برد»، افزون بر آنکه همسایه‌ها را مدیون همدیگر معرفی می‌کند، آنها را در حلقه بستگان و فامیل نیز قرار می‌دهد.

از عبد اللّه بن مسعود روایت شده است که گفت: «مردی حضور حضرت فاطمه‌علیهاالسلام شرفیاب شد و عرض کرد: ای دختر رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله! آیا از پیامبر گرامی اسلام‌صلی‌الله‌علیه‌وآله نزد شما چیزی مانده است که به من مرحمت فرمایید؟

حضرت فاطمه‌علیهاالسلام به خدمتکار خانه خود فرمود: آن نوشته را نزد من بیاور. خدمتکار به جستجو برآمد و آن را پیدا نکرد.

حضرت فاطمه‌علیهاالسلام فرمود: وای بر تو! آن نوشته نزد من مساوی است با حسن و حسین، آن را پیدا کن!

خدمتگزار دوباره پی‌گیری کرد و معلوم شد که آن را جارو کرده بود. آن را برداشت و به خدمت حضرت زهراعلیهاالسلام آورد. نوشته این بود: «قال محمد النبی‌علیهاالسلام لَیسَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ مَنْ لَمْ یأْمَنْ جارُهُ بَوائِقَهُ وَمَنْ کانَ یؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْیوْمِ الْآخِرِ فَلا یؤْذِی جارَه؛ ⁽¹⁾از مؤمنین نیست کسی که همسایه از بلای او در امان نباشد. و هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، همسایه‌اش را آزار نمی‌دهد.»

حق همسایه را در دفتر عشق‌سفارشها نموده دلبر عشق

به احسان کوش با همسایه و خویش‌ز آزار دل آنان بیندیش

دل همسایه گر شاد از تو باشدبسی به تا به فریاد از تو باشد ⁽¹⁾

شهید مطهری در کتاب داستان راستان در رابطه با توجّه حضرت فاطمه‌علیهاالسلام به همسایگان این‌گونه می‌نویسد: «در آن شب، همه‌اش به کلمات مادرش - که در گوشه‌ای از اطاق رو به طرف قبله کرده بود - گوش می‌داد.

رکوع و سجود و قیام و قعود مادر را در آن شب که شب جمعه بود، تحت نظر داشت. با اینکه هنوز کودک بود، مراقب بود ببیند مادرش که این همه درباره مردان و زنان مسلمان دعای خیر می‌کند و یک یک را نام می‌برد و از خدای بزرگ برای هر یک از آنها سعادت و رحمت و خیر و برکت می‌خواهد، برای شخص خود از خداوند چه چیزی مسألت می‌کند؟

امام حسن‌علیه‌السلام آن شب را تا صبح نخوابید و مراقب کار مادرش، صدیقه مرضیه‌علیهاالسلام بود و همه‌اش منتظر بود که ببیند مادرش درباره خود چگونه دعا می‌کند و از خداوند برای خود چه خیر و سعادتی می‌خواهد.

شب صبح شد و به عبادت و دعا درباره دیگران گذشت و امام حسن‌علیه‌السلام حتی یک کلمه نشنید که مادرش برای خود دعا کند.

صبح به مادر گفت: مادر جان! چرا هر چه گوش کردم، تو درباره دیگران دعای خیر کردی؛ ولی درباره خودت یک کلمه دعا نکردی؟

مادر مهربان جواب داد: پسرک عزیزم! «الْجارُ ثُمَّ الدَّارُ؛ ⁽¹⁾اوّل همسایه، بعد خانه خود.»

ایثار

سخنرانی های کوتاه

9 منبراز جلوه های رفتاری حضرت زهرا(س)

ایثار

«ایثار به معنی برتر داشتن و مقدم داشتن دیگران نسبت به خود و کرم کردن به آنها است. این اصطلاح در مقابل خودخواهی قرار دارد. به جای لفظ ایثار، غیر خواهی نیز به‌کار می‌رود، که ناشی از خودفراموشی و دوستی و احترام به دیگران و صفای طبع است.» ⁽¹⁾

در روایتی از حضرت علی‌علیه‌السلام می‌خوانیم: «خَیرُ الْمَکارِمِ الْاِیثار؛ ⁽²⁾بهترین مکارم اخلاق‌، ایثار است.»

و باز از آن حضرت است که: «الْاِیثارُ اَعْلی مَراتِبِ الْکَرَمِ وَاَفْضَلُ الشِّیمِ؛ ⁽³⁾ایثار، والاترین درجه کرامت و برترین خصلتهاست.»

در کتاب «عوارف المعارف» آمده است: یکی از عرفا گفت: هیچ کس بر من چنان غلبه نکرد که جوانی از بلخ. از حج می‌آمد، مرا گفت: حدّ زهد نزد شما چیست؟ من گفتم: چون بیابیم، بخوریم و چون نیابیم، صبر کنیم.

گفت: سگان بلخ همین صفت دارند. پس من او را گفتم: حدّ زهد نزد شما چیست؟ گفت: ما چون نیابیم، صبر کنیم و چون بیابیم، ایثار کنیم.» ⁽¹⁾

در حکایت است که عرب تازه مسلمان نیازمندی در مسجد پیامبرصلی‌الله‌علیه‌وآله اظهار نیاز کرد. سلمان فارسی که خود هیچ نداشت، او را به در خانه سرچشمه نیکیها، فاطمه زهراعلیهاالسلام برد. حضرت فرمود: «ای سلمان! به خدا سوگند سه روز است غذا نخورده‌ایم و فرزندانم گرسنه‌اند؛ ولی نیکی و نیکوکاری را که درِ خانه مرا کوبیده است، رد نمی‌کنم.» آن‌گاه پیراهن خود را به سلمان داد تا در مغازه شمعون یهودی گرو بگذارد و مقداری خرما و جو قرض بگیرد. وقتی سلمان این کار را کرد، مقداری از همان خرما و جو را به منزل فاطمه‌علیهاالسلام برد؛ ولی آن حضرت فرمود: ای سلمان! این کار را فقط برای خدای بزرگ انجام داده‌ام و هرگز چیزی از این غذاها برنمی‌دارم.» ⁽²⁾

همچنین درباره ایثار آن حضرت چنین نقل می‌کنند که مرد گرسنه‌ای در مسجد مدینه بپا خاست و گفت: ای مسلمانان! از گرسنگی به تنگ آمده‌ام، مرا مهمان کنید!

پیامبر اسلام‌علیهاالسلام فرمود: چه کسی این مرد را امشب مهمان می‌کند؟ حضرت علی‌علیه‌السلام فرمود: من یا رسول اللّه!

حضرت، اندکی بعد وارد منزل شد و از فاطمه زهراعلیهاالسلام پرسید: آیا غذایی در منزل داریم؟ مهمان گرسنه آورده‌ام. حضرت زهراعلیهاالسلام ایثارگرانه فرمود: «ما عِنْدَنا اِلَّا قُوت الصَّبِیةِ وَلکِنَّا نُؤْثِرُ بِهِ ضَیفَنا؛ ⁽¹⁾در خانه ما غذایی نیست مگر به اندازه خوراک دختر بچه؛ اما امشب ایثار می‌نماییم و گرسنگی را تحمل می‌کنیم، و همین مقدار غذا را به مهمان می‌بخشیم.»

به خلق آسایش آرد، خویش را رنج‌که جوید در خراب خویشتن گنج

همه راحت بوَد بر خلق، بی‌رنج‌وجودش خلق را شادیست چون گنج

بکوش ای جان که بر بیگانه و خویش‌وجودت نوش شاید بود بی‌نیش

چو بتوان شد دوای دردمندان‌نشاید گشت درد مستمندان ⁽²⁾

کار در خانه‌

سخنرانی های کوتاه

9 منبراز جلوه های رفتاری حضرت زهرا(س)

کار در خانه

یکی از عوامل شادابی، نشاط و تکامل خانواده‌ها، تعیین حدود مسئولیتها در خانواده است. و اینکه هر کدام از زن و مرد، کارهایی را که با ویژگیهای جسمی و روحی آنان هماهنگ است به عهده گیرند و از کارهایی که با ساختار وجودی‌شان ناهماهنگ است، پرهیز نمایند.

در این‌باره بهترین الگو، زندگی حضرت علی‌علیه‌السلام و فاطمه زهراعلیهاالسلام می‌باشد.

امام باقرعلیه‌السلام فرمودند: «حضرت فاطمه‌علیهاالسلام کارهای منزل را این‌گونه با حضرت علی‌علیه‌السلام تقسیم کرد: خمیر کردن آرد، نان پختن، تمیز کردن و جارو زدن خانه، به عهده فاطمه باشد و کارهای بیرون خانه، مانند: جمع‌آوری هیزم و تهیه مواد اولیه غذایی به عهده علی‌علیه‌السلام باشد. که این تقسیم کار، با رهنمود رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله انجام گرفت. آن‌گاه که رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: کارهای داخل خانه را فاطمه‌علیهاالسلام و کارهای بیرون منزل را علی‌علیه‌السلام انجام دهد، حضرت زهراعلیهاالسلام با خوشحالی فرمود: «فَلا یعْلَمُ ما داخَلَنِی مِنَ السُّرُورِ اِلَّا اللَّهُ بِاِکْفائِی رَسُولُ اللَّهِ تَحَمُّلَ رِقابِ الرِّجالِ؛ ⁽¹⁾جز خدا کسی نمی‌داند که از این تقسیم کار تا چه اندازه خوشحال شدم؛ زیرا رسول خدا مرا از انجام کارهایی که مربوط به مردان است، باز داشت.»

باری، حضرت زهراعلیهاالسلام مانند دیگر زنان جامعه کار می‌کرد، گندم را با آسیاب دستی آرد می‌نمود، نان می‌پخت، کار روزانه را انجام می‌داد. تا آنجا که دستهای مبارکش زخمی شد و روزی این‌گونه با پدر به درد دل نشست: «قَدْ مَجِلَتْ یدایَ مِنَ الرَّحی؛ ⁽²⁾هر دو دستم به علت آرد کردن گندم‌ با آسیاب دستی ورم کرده و زخم شده است.»

مقام معظم رهبری درباره اهمیت کار زن در منزل می‌فرماید: «وظایف داخل خانه زنان، نه اهمیتش کمتر از وظایف بیرونی است و نه اینکه زحمتش کمتر است. خیلی کار پرزحمتی است، خیلی کار ظریفی است. برخی فکر می‌کنند اگر زنی مثلا کارش عبارت شد از همان کارِ خانه، این اهانت به زن است؛ نه! هیچ اهانت نیست؛ بلکه مهم‌ترین کار برای زن این است که زندگی را سرپا نگه دارد.» ⁽¹⁾

با فرزندان‌

سخنرانی های کوتاه

9 منبراز جلوه های رفتاری حضرت زهرا(س)

با فرزندان

الف. بچه‌داری

هنر بزرگ زن و میزان شخصیت او را می‌توان از چگونگی بچه‌داری او تشخیص داد؛ چرا که سلامت روحی و جسمی فرزند، در گرو بچه‌داری درست مادر است. شرایط جسمی و روحی افراد و اینکه آنان در این‌باره در چه وضعیتی می‌باشند، نموداری است که اندازه تلاش، زحمت، دلسوزی، فرهنگ و اندیشه مادر را آشکار می‌سازد.

در حقیقت، خوشبختی واقعی مادران در پرورش فرزندانی سالم و صالح می‌باشد. و پرواضح است که رساندن فرزندان به چنین فرجامی، کاری دشوار و طاقت‌فرسا است که تنها زن می‌تواند از عهده آن برآید. به تعبیر مقام معظم رهبری:

«بعضی از کارهای خانه خیلی سخت است. شما هر کاری را در نظر بگیرید که خیلی دشوار باشد، در مقابل بچه‌داری در واقع آسان است. بچه‌داری هنر خیلی بزرگی است. مردها یک روز هم نمی‌توانند این کار را انجام دهند. زنها با دقت، با حوصله و با ظرافت این کار بزرگ را انجام می‌دهند. خدای متعال در غریزه آنها این توان را قرار داده است.» ⁽¹⁾

روزی از روزها حضرت رسول اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله در مسجد به انتظار بلال به سر می‌بردند که بیاید و اذان بگوید. بلال با اندکی تأخیر به مسجد آمد. حضرت رسول اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: چرا دیر کردی؟

عرض کرد: هنگام آمدن به مسجد خدمت حضرت فاطمه‌علیهاالسلام رفتم، او مشغول آرد کردن بود و فرزندش حضرت حسن‌علیه‌السلام نزد آسیاب روی زمین قرار داشت. گفتم: یا فاطمه! کدام‌یک از پیشنهادهای مرا قبول داری؟ یا من بچه را نگاه دارم و شما آسیاب کنید و یا بر عکس.

فرمود: من به فرزند مهربان‌ترم و بهتر می‌توانم کار بچه‌داری را انجام دهم. آن‌گاه آسیاب را گرفتم و آرد کردم؛ و این بود علت تأخیر من. ⁽¹⁾

ب. بازی با فرزندان

هم‌بازی شدن پدر و مادر با کودک، افزون بر اینکه او را غرق لذّت و شادی می‌کند و بر صمیمیت میانشان می‌افزاید، اعتماد به نفس و احساس ارزش‌مندی را در کودک تقویت می‌کند. همچنین هنگام بازی، بسیاری از نکته‌های اخلاقی را می‌توان به‌طور مستقیم و غیر مستقیم به کودک آموخت و این فرصت مناسبی است که نباید آن را از دست داد.

در شرح حال حضرت زهراعلیهاالسلام آمده است که آن حضرت با کودکان خود بازی می‌کرد. و البته در این هنگام فرصت آموزش نکات اخلاقی را از دست نمی‌داد و در کنار پرورش جسمی آنان،از تربیت روحی‌شان باز نمی‌ماند.

به عنوان نمونه، آن حضرت هنگام بازی با امام حسن‌علیه‌السلام این اشعار ادیبانه را می‌خواند:

«حسن جان! مانند پدرت علی‌علیه‌السلام باش و ریسمان را از گردن حق بردار! خدای احسان کننده را پرستش کن و با افراد کینه‌توز دوستی مکن!»

یکی از دانشمندان درباره آثار سازنده بازی پدر و مادر با کودک خویش می‌نویسد: «رمز و کلید تربیت کودک در این است که پدر و مادر از نو بتوانند مانند کودکان بشوند و از مقام و درجه‌ای که دارند پایین بیایند و با برابری خالصانه با کودک خود بازی کنند. شاید با این صمیمیتی که از روی فروتنی است، بتوانیم اطمینان و محبّت کامل کودک را که سنگ بنای تربیت است، به دست آوریم.» ⁽²⁾

چونکه با کودک سر و کارم فتادهم زبان کودکان باید گشاد ⁽³⁾

رعایت عدالت میان فرزندان‌

سخنرانی های کوتاه

9 منبراز جلوه های رفتاری حضرت زهرا(س)

رعایت عدالت میان فرزندان

هر جا عدالت رعایت شود، پی‌آمدهای نیکی به دست می‌آید. و در مقابل، هر وقت در حق کسی ستم شود، آثار ویران‌گری به‌جای خواهد گذاشت.

رعایت عدالت در محبت ورزی و توجه به فرزندان و پرهیز از تبعیض در حق آنان، نمونه‌های والای عدالت به شمار می‌رود که اثر بسیار سازنده‌ای در حفظ تعادل روحی فرزندان، وجلوگیری از کینه‌توزی و احساس حقارت در آنان دارد.

رسول گرامی اسلام‌صلی‌الله‌علیه‌وآله در این‌باره می‌فرمایند: «اِعْدِلُوا بَینَ اَوْلادِکُمْ بِالنُّحْلِ کَما تُحِبُّونَ اَنْ یعْدِلُوا بَینَکُمْ فِی الْبِرِّ وَاللُّطْفِ؛ ⁽¹⁾میان فرزندانتان در بخشش، به عدالت رفتار کنید؛ همان‌گونه که دوست دارید در نیکی و محبت، با شما به عدالت رفتار کنند.»

باز از آن حضرت است که: «اِتَّقُوا اللَّهَ وَاعْدِلُوا بَینَ اَوْلادِکُمْ کَما تُحِبُّونَ اَنْ یبَرُّوکُمْ؛ ⁽²⁾از خدا بترسید و میان فرزندانتان به عدالت رفتار کنید؛ همان‌طور که می‌خواهید با شما به نیکی رفتار کنند.»

نقل شده است که روزی حضرت رسول‌صلی‌الله‌علیه‌وآله مردی را دید که یکی از دو کودک خود را بوسید و دیگری را نبوسید. حضرت فرمود: «فَهَلَّا ساوَیتَ بَینَهُما؛ چرا میان دو کودک مساوات برقرار نکردی؟» ⁽¹⁾

استاد شهید مرتضی مطهری درباره پی‌آمدهای ناگوار تبعیض و بی‌عدالتی میان فرزندان می‌گوید: «پدر و مادری در میان فرزندانشان هستند. در آن خانه، غذا و میوه و شیرینی و لباس، میان اهل خانه تقسیم می‌شود. فکر و قضاوت بچه‌ها و تأثیراتی که در این‌گونه موارد پیدا می‌شود، با فکر و قضاوت پدر و مادر و نوع تأثری که به آنها دست می‌دهد، فرق دارد. آن احساسی که بچه‌ها نسبت به یکدیگر دارند، این است که از آنها، هر کدام ببیند سهم او از میوه یا غذا یا شیرینی یا لباس، از سهم دیگری کمتر است، ناراحت می‌شود، قهر می‌کند، گریه می‌کند و چون احساس مظلومیت و محرومیت می‌کند، در صدد انتقام برمی‌آید؛ بنابراین، لازم است پدران و مادرانی که به سعادت فرزندانشان علاقمند هستند و میل دارند بچه‌هایشان از کودکی روحیه سالم داشته باشند، از اوّل هیچ‌گونه تبعیضی میان آنها قائل نشوند. تبعیض، تخم اختلاف کاشتن است، تخم حسادت کاشتن است، تخم انتقام کاشتن است. تبعیض موجب می‌شود هم روح آن بچه محروم، فشرده و آزرده و ناراحت بشود و هم آن بچه عزیز کرده، متّکی به غیر، ضعیف النفس، زودرنج، لوس و نُنُر بار بیاید.» ⁽²⁾

در سیره تربیتی حضرت زهراعلیهاالسلام نیز می‌خوانیم که آن حضرت اهتمام ویژه‌ای نسبت به رعایت عدالت میان فرزندان و پرهیز از تبعیض در بین آنان می‌ورزیدند، و در این‌باره حتی ظریف‌ترین رفتارها را از خود نشان می‌دادند. حکایت زیبای زیر در این‌باره شنیدنی است:

7 درس از فاطمه(س) برای زنان‌

مقدمه

«روزی امام‌ حسن‌علیه‌السلام و امام حسین‌علیه‌السلام هر کدام به‌طور جداگانه چیزی را بر صفحه‌ای نوشتند و آن‌گاه آن را برای داوری نزد مادرشان حضرت فاطمه‌علیهاالسلام آوردند.

حضرت زهرا که دوست نداشت یکی از آنها را برنجاند، فرمود: بروید از پدرتان داوری بخواهید. حضرت علی‌علیه‌السلام نیز آنها را برای داوری نزد رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله فرستاد. رسول خداصلی‌الله‌علیه‌وآله هم فرمود: من بین شما قضاوت نمی‌کنم تا آنکه خداوند متعال داوری نماید. و خداوند نیز - از طریق وحی - داوری بین آن دو را به مادرشان فاطمه‌علیهاالسلام ارجاع داد. در این هنگام حضرت زهراعلیهاالسلام گفت: خدایا! اینک داوری می‌کنم. و آنگاه گردن‌بندی برداشت و فرمود: بچه‌های من! من دانه‌های این گردن‌بند را بر روی زمین می‌ریزم، هر کس که بیشترین دانه‌ها را جمع کند، خط او بهتر است. حضرت چنین کرد، و آنها نیز شروع به جمع نمودن دانه‌های گردن‌بند نمودند، و سرانجام معلوم شد که هر دو به یک اندازه آن دانه‌ها را جمع کرده‌اند.»

سخنرانی های کوتاه

7 درس از فاطمه(س) برای زنان

مقدمه

بدون تردید وجود مقدس حضرت زهراعلیها السلام و سیره و رفتار و گفتار آن گرامی برای تمام زنان مسلمان مایه مباهات و اسوه کامل می‌باشد. بانوی بزرگواری که حضرت خاتم الانبیاءصلی الله علیه وآله در ستایش او فرمود: «أَنَّ ابْنَتِی فَاطِمَةَ سَیدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ؛ ⁽¹⁾دخترم فاطمه سرور بانوان بهشتی است.»

طبق این گفتار ارزشمند نبوی صلی الله علیه وآله، حضرت زهراعلیها السلام سرآمد تمام زنان سعادتمند عالم است که در اثر کوشش در راه حق به مقامات عالیه معنوی نائل شده اند.

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله در گفتار دیگری به عظمت و بزرگواری حضرت زهراعلیها السلام اشاره کرده و به دخترش فرموده است: «یا فَاطِمَةُ أَ لَا تَرْضَینَ أَنْ تَکُونِی سَیدَةَ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ و سَیدَةَ نِسَاءِ هَذِهِ الْأُمَّة و سَیدَةَ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِینَ؛ ⁽¹⁾ای فاطمه! آیا به این کرامتی که خداوند به تو داده خشنود نیستی که تو سرور زنان جهان و سرور زنان این امت و بانوی بانوان اهل ایمان باشی؟»

آری حضرت زهراعلیها السلام جلوه‌ای کامل از تمام کمالاتی است که یک زن در طول حیات خود ممکن است به آن نائل شود. حضرت امام خمینی رحمه الله در این باره می‌فرماید: «تمام ابعادی که برای زن متصور است، برای یک انسان کامل متصور است، در فاطمه زهراعلیها السلام جلوه کرده و بوده است.» ⁽²⁾

امام خمینی رحمه الله برای شناساندن ویژگی یک بانوی کمال یافته با اشاره به وجود مقدس حضرت زهراعلیها السلام می‌فرماید: «آن بزرگوار یک زن معمولی نبوده است؛ یک زن روحانی، یک زن ملکوتی، یک انسان به تمام معنا انسان. او موجودی ملکوتی است که در عالم به صورت انسان ظاهر شده است. زنی که تمام خاصه‌های انبیاء در اوست. زنی که اگر مرد بود، نبی بود، به جای رسول الله بود. معنویات، جلوه‌های ملکوتی، جلوه‌های الهی، جلوه‌های جبروتی، همه در این موجود مجتمع است.» ⁽¹⁾

با توجه به این ویژگیهای کم نظیر، بهترین کسی که می‌تواند درس زندگی را به بانوان عصر ما بیاموزد، شخص فاطمه زهراعلیها السلام است. از این رو، در این مقال بخشهایی از سیره و سخن آن بزرگوار را که قابلیت الگو برداری و درس آموزی برای زنان مسلمان دارد، تقدیم می‌کنیم. به امید آنکه بتوانیم - در عصری که از هر سو دشمنان اسلام و شیاطین و سوسه گر، ایمان و ارزشهای اصیل جامعه و امنیت اخلاقی جوانان و زنان را هدف گرفته اند و با هر وسیله‌ای برای تضعیف باورهای دختران و زنان مسلمان تلاش می‌کنند - رفتارهای خود را با آن حضرت هماهنگ نماییم و درسهایی از آن بانوی مخدّره فرا گیریم.

قناعت، سادگی و شکرگزاری

سخنرانی های کوتاه

7 درس از فاطمه(س) برای زنان

قناعت، سادگی و شکرگزاری

یک زن مسلمان در پرتو تعالیم قرآن و اهل بیت علیهم السلام همواره زی سادگی و ساده زیستی را نصب العین خود قرار داده، و تمام همت خود را برای تربیت فرزندان صالح و حرکت به سوی کمال قرار می‌دهد؛ چرا که دلدادگی به دنیا و مظاهر فریبنده آن مانع رشد و ترقی معنوی و کمال انسانی است. زنی که فقط به دنبال تشریفات، دنیاگرایی و زندگی شاهانه و اشرافی و لباسهای آن چنانی باشد، نمی‌تواند به اهداف والای زندگی پاک معنوی دست یابد و فرزندانی شایسته تربیت کند. به همین جهت، حضرت زهراعلیها السلام با اینکه دختر بزرگ رهبر جهان اسلام بود و می‌توانست از موقعیت خود بهره برداری مادّی بکند، امّا چنین نکرد. سلمان فارسی می‌گوید:

روزی حضرت فاطمه علیها السلام را دیدم که چادری ساده بر سر داشت. با تعجب عرضه داشتم: عجبا! دختران پادشاهان ایران و قیصر روم بر کرسیهای طلایی می‌نشینند و پارچه‌های زربافت و اشرافی به تن می‌کنند؛ امّا دختر رسول خداصلی الله علیه وآله که عظمت و جلالتش از همه آنها بالاتر و بیشتر است، نه چادرهای گران قیمت بر سر دارد و نه لباسهای فاخر و زیبا! حضرت زهراعلیها السلام فرمود: یا سَلْمَانُ اِنَّ اللَّهَ ذَخَّرَ لَنَا الثِّیابَ وَ الْکَرَاسِی لِیوْمٍ آخِرٍ؛ای سلمان! خداوند بزرگ لباسهای زینتی و تختهای طلایی را برای ما در روز قیامت ذخیره کرده است.»

حضرت فاطمه علیها السلام آن گاه به محضر رسول خداصلی الله علیه وآله آمد و عرض کرد: «یا رسول الله! سلمان از لباس ساده من تعجب کرد. قسم به خدایی که تو را به رسالت در راه حق بر انگیخت! من و همسرم علی علیه السلام همواره زندگی ساده را پیشه خود کرده ایم. فرش خانه ما پوست گوسفندی است که روزها شترمان بر روی آن علف می‌خورد و شبها بر روی آن می‌خوابیم و بالش ما چرمی است که از لیف خرما پر شده است.» ⁽¹⁾

همچنین روزی رسول خداصلی الله علیه وآله وارد منزل حضرت زهراعلیها السلام شد و دخترش را مشاهده کرد که روی زمین نشسته، با یک دست فرزندش را در آغوش گرفته، شیر می‌دهد و با دست دیگر با آسیاب دستی گندمها را آرد می‌کند. از دیدن زندگی ساده، امّا گرم و پرعاطفه حضرت فاطمه علیها السلام اشک در چشمان رسول خداصلی الله علیه وآله حلقه زد و فرمود: یا بِنْتَاهْ تَعَجَّلِی مَرَارَةَ الدنیا بِحَلاوَةِ الْآخِرَةِ؛ دخترم! مشکلات دنیا را به یاد شیرینی و حلاوت زندگی در جهان آخرت بر خود هموار ساز و تحمل کن!»

حضرت فاطمه علیها السلام نیز عرضه داشت: «یا رَسُولَ اللَّهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی نَعْمَائِهِ وَ الشُّکْرُ لِلَّهِ عَلَی آلَائِهِ؛ ⁽²⁾ای رسول خدا! حمد و سپاس خداوند را در مقابل این همه نعمتی که به ما داده است.»

البته ساده زیستی یک بانوی مسلمان به این معنی نیست که ژولیده و آلوده و بد لباس زندگی کند؛ بلکه سادگی او باید توأم با پاکی و تمیزی باشد.

کار و تلاش و خیرخواهی

سخنرانی های کوتاه

7 درس از فاطمه(س) برای زنان

کار و تلاش و خیرخواهی

یک زن با ایمان همواره در راه احیای ارزشهای الهی و پیشرفت جامعه و خانواده‌اش تلاش می‌کند و حضرت زهراعلیها السلام نمونه بارزی از بانوان پر تلاش در طول تاریخ است. آن حضرت علاوه بر تلاشهای معنوی در عرصه‌های عبادت و تقوا، در مورد خانواده و فرزندانش نیز الگویی تمام عیار می‌باشد. کار شبانه روزی برای تعالی و استحکام خانواده، تربیت و پرورش فرزندان شایسته، آموزش علم برای تشنگان دانش، ایراد خطابه و روشنگری مردم در صحنه اجتماع و در یک کلام حرکت با تمام وجود به سوی رشد و کمال از ویژگیهای بارز آن بانوی بانوان عالم است.

حضرت زهراعلیها السلام در گزارشی که در مورد کوششهایش در خانه و خانواده‌اش برای رسول خداصلی الله علیه وآله بیان می‌کند، چنین می‌فرماید: «لَیلَتِی جَمِیعاً اُدِیرُ الرَّحَی حَتَّی اُصْبِحَ وَ اَبُو الْحَسَنِ یحْمِلُ حَسَناً وَ حُسَیناً؛ ⁽¹⁾شب تا صبح به آرد کردن گندم مشغول بودم، در حالی که ابوالحسن، فرزندانم حسن و حسین علیهما السلام را نگه داری می‌کرد.»

مهمان نوازی

سخنرانی های کوتاه

7 درس از فاطمه(س) برای زنان

مهمان نوازی

پذیرایی از مهمان از زیباترین آموزه‌های دین ماست. و این مهمان نوازی را که یکی از این اوصاف بزرگوارانه است، به شکلی زیبا و شایسته می‌توان در سیره حضرت زهراعلیها السلام به نظاره نشست. روزی حضرت علی علیه السلام مهمانی را به همراه خود به منزل آورد و از حضرت زهراعلیها السلام پرسید: «آیا غذایی در منزل داریم که این مهمان گرسنه را سیر کنیم؟» حضرت زهراعلیها السلام با کمال بزرگواری فرمود: «مَا عِنْدَنَا إِلَّا قُوتُ الصِّبْیةِ وَ لَکِنَّا نُؤْثِرُ بِهِ ضَیفَنَا؛ ⁽¹⁾در خانه ما فقط به اندازه خوراک یک دختر بچه است؛ امّا امشب ایثار کرده، گرسنگی را تحمل می‌کنیم و این مقدار غذا را به مهمان می‌بخشیم.»

تواضع و همدلی با شوهر

سخنرانی های کوتاه

7 درس از فاطمه(س) برای زنان

تواضع و همدلی با شوهر

از دیگر ویژگیهای یک بانوی مسلمان، همراهی و همدلی با شوهر است. او برای گرم نگه داشتن کانون خانواده، و استحکام روابط بین اعضای خانواده، همواره کنار همسر و پشتیبان و حامی اوست. امام باقرعلیه السلام فرمود: علی علیه السلام و فاطمه زهراعلیها السلام برای همدلی بیشتر در نظام خانواده به حضور رسول خداصلی الله علیه وآله رفتند تا رهنمودی بگیرند. رسول خداصلی الله علیه وآله حضرت فاطمه علیها السلام را به کارهای درون خان ه گماشت و کارهای بیرون را به علی علیه السلام واگذار کرد. بعد از این رهنمود شایسته، حضرت زهراعلیها السلام با خوشحالی اظهار داشت: «فَلَا یعْلَمُ مَا دَاخَلَنِی مِنَ السُّرُورِ إِلَّا اللَّهُ بِإِکْفَائِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله تَحَمُّلَ رِقَابِ الرِّجَالِ؛ ⁽¹⁾جز خداوند متعال کسی نمی‌داند که از این تقسیم کار چقدر خوشحال شدم؛ زیرا رسول خداصلی الله علیه وآله مرا از انجام کارهایی که مربوط به مردان است، بازداشت.» حضرت زهراعلیها السلام چنان به همسر گرامی خود علاقه مند بود و با آن حضرت همدلی داشت که بعد از وقایع تلخ ماجرای سقیفه و فدک که دل زهراعلیها السلام را شکستند و به خانه‌اش حمله کردند، آن گاه که حضرت علی علیه السلام وارد منزل شد و فرمود: «فاطمه جان! ابوبکر و عمر در پشت در اجازه ملاقات می‌خواهند؟ نظرت دراین باره چیست؟ حضرت با آن همه خون دلی که از آنان داشت با کمال تواضع فرمود: «الْبَیتُ بَیتُکَ وَ الْحُرَّةُ زَوْجَتُکَ افْعَلْ مَا تَشَاءُ؛ ⁽²⁾علی جان! خانه خانه توست و من همسر تو هستم؛ هرآنچه می‌خواهی انجام بده!»

مهم‌ترین راز موفقیت در همسرداری

سخنرانی های کوتاه

7 درس از فاطمه(س) برای زنان

مهم‌ترین راز موفقیت در همسرداری

از امتیازات یک بانوی مسلمان توفیق او در امر همسرداری است. اگر در میان زن و شوهر، یکی از آنان فداکاری و عفو و گذشت بیشتری داشته باشد، مطمئناً کار به مشاجره و نزاع خانوادگی منجر نخواهد شد. بنابراین، کم توقع بودن، گلایه نکردن و صبر و استقامت در سختیهای زندگی توسط زنان با ایمان می‌تواند کمک شایانی به استحکام ارکان خانواده بکند. فرازی از زندگی و سخن حضرت زهراعلیها السلام در این زمینه راهکار جالبی برای همسران شایسته می‌باشد.

در یکی از روزهای پر مشقت، غذا در منزل امام علی علیه السلام و حضرت زهراعلیها السلام کمیاب شده بود. امام از همسرش پرسید: «فاطمه جان! غذایی داری که مقداری تناول کنیم؟» فاطمه علیها السلام پاسخ داد: «سوگند به آن خدایی که مقام و عظمت تو را بالا برد! سه روز است که غذای کافی در منزل نداریم و مقدار اندکی هم که داشتیم به شما بخشیدم و خودم رنج گرسنگی را تحمل کردم.»

امام علی علیه السلام فرمود: چرا به من اطلاع ندادی؟» حضرت زهراعلیها السلام پاسخ داد:

«کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله نَهَانِی أَنْ أَسْأَلَکَ شَیئاً فَقَالَ لَا تَسْأَلِی ابْنَ عَمِّکِ شَیئاً إِنْ جَاءَکِ بِشَی ءٍ عَفْواً وَ إِلَّا فَلَا تَسْأَلِیهِ؛ ⁽¹⁾رسول خداصلی الله علیه وآله مرا نهی فرموده است که از تو چیزی بخواهم و به من سفارش کرده که: از پسر عمویت چیزی درخواست نکن! اگر خودش چیزی آورد، بپذیر وگرنه خودت درخواست نکن!»

پاسدار حریم عفت و حیا

سخنرانی های کوتاه

7 درس از فاطمه(س) برای زنان

پاسدار حریم عفت و حیا

حضرت زهراعلیها السلام از زیباترین درسهایی که به بانوان آموخت، حفظ عفت و عصمت و حجاب بود. روزی مردی نابینا برای ورود به منزل علی علیه السلام اجازه خواست. حضرت زهراعلیها السلام با ورود وی به پشت پرده رفت و حجاب خود را کامل کرد. رسول خداصلی الله علیه وآله که در آنجا حضور داشت، پرسید: «دخترم! او که نابیناست و تو را نمی‌بیند، چرا پشت پرده رفتی و حجاب خود را کامل کردی؟» حضرت فاطمه علیها السلام پاسخ داد: «إِنْ لَمْ یکُنْ یرَانِی فَإِنِّی أَرَاهُ وَ هُوَ یشُمُّ الرِّیحَ؛ اگر او مرا نمی‌بیند، من او را می‌بینم و او بو ی زن نامحرم را حس می‌کند.» رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «أَشْهَدُ أَنَّکِ بَضْعَةٌ مِنِّی؛ ⁽¹⁾گواهی می‌دهم که تو پاره تن منی.»

بنابراین، بانوان محترم باید به مسئله محرم و نامحرم با تمام وجود دقت کرده، آن را رعایت کنند؛ چراکه در صورت عدم رعایت، فرجام ناشایست آن دامنگیرشان خواهد شد. اساساً امنیت اخلاقی جامعه در گرو حفظ حریم زنان و مردان نامحرم است. حفظ ایمان، آرامش درونی، سلامت جسمانی، استحکام بنیان خانواده‌ها، عزت و سربلندی جامعه و جلوگیری از بزهکاریها و مفاسد متعدد اخلاقی از جمله دستاوردهای حفظ حجاب و رعایت حریم زنان از معرض دید نامحرمان می‌باشد. به همین جهت، رسول خداصلی الله علیه وآله طبق فرمان الهی دستور داد که: «بِاَعِدُوا بَینَ اَنْفاسِ النِّساءِ وَ اَنْفاسِ الرِّجالِ؛ ⁽²⁾میان زنان و مردان `نامحرم فاصله ایجاد کنید!»

بالاترین ارزش

سخنرانی های کوتاه

7 درس از فاطمه(س) برای زنان

بالاترین ارزش

از منظر حضرت زهراعلیها السلام نزدیک‌ترین حالات زن به خداوند متعال هنگامی است که خود را از دید نامحرمان دور نماید و در منزل خود به خانه داری و تربیت فرزند و پذیرایی از همسر خود بپردازد. امام صادق علیه السلام به نقل از حضرت فاطمه علیها السلام دراین باره فرمود: «أَنَّ أَدْنَی مَا تَکُونُ مِنْ رَبِّهَا أَنْ تَلْزَمَ قَعْرَ بَیتِهَا، ⁽¹⁾نزدیک‌ترین حالات یک زن به خداوند متعال زمانی است که در منزل می‌ماند و به امور خانه داری و تربیت فرزند می‌پردازد .»

آری، یک زن مسلمان هرگز فرمان خداوند متعال را در مورد حفظ عفت و عصمت خود فراموش نمی‌کند و در طول زندگی حجاب خود را همانند گوهری گرانبها پاسداری می‌کند. این سخن معروف حضرت زهراعلیها السلام که ضامن پایداری جوامع و مایه استحکام خانواده هاست، همواره باید در معرض دید بانوان مسلمان به ویژه دختران جوان باشد که فرمود: «خَیرٌ لِلنِّسَاءِ أَنْ لَا یرَینَ الرِّجَالَ وَ لَا یرَاهُنَّ الرِّجَالُ؛ ⁽²⁾بهترین و نیکوترین عمل زنان آن است که بدون ضرورت مردان نامحرم را نبینند و مردان نامحرم نیز آنان را ننگرند.»

مجالس حضرت زهرا(س)

عدالت

خوشبختی و سعادت زن و جامعه در همین جمله نهفته است که تا می‌تواند از نامحرمان دوری کند و کمترین ارتباط را با آنان داشته باشد؛ امّا متأسفانه در عصر ما شیاطین وسوسه گر و دشمنان اسلام تلاش می‌کنند به هر وسیله و عنوانی زنان مسلمان را از هویت خود جدا کنند و به مجامع عمومی و معرض دید نامحرمان بکشانند و به این وسیله آنان را از اهداف اصلی خلقتشان بازدارند.

فرانس فانون نویسنده فرانسوی می‌گوید:

«نیروهای اشغالگر در کشور مسلمان الجزائر مأموریت داشتند تا هویت و اصالت فرهنگی ملت الجزائر را نابود سازند و در این راه حداکثر کوشش خود را بر تخریب مسئله حجاب و چادر زنان متمرکز کرده بودند؛ زیرا آن را نشانه مهم اصالت ملی زنان الجزائری تلقی می‌کردند. از دیدگاه استعمارگران هجوم به تار و پود جامعه اسلامی الجزائر ابتدا باید از تحت تأثیر قرار دادن زنان آغاز می‌شد. دستگاه استعماری فرانسه برای مبارزه با حجاب زنان و بیرون کشیدن آنان از کانون خانواده، مبالغ هنگفتی را اختصاص داده بود. آنها بر این باور بودند که حجاب زن سدّ محکم و دژ عظیمی در برابر نفوذ غربیهاست. هر چادری که کنار گذاشته شود، افق جدید و گام بلندی در تسلط استعمارگران بر کشورهای اسلامی است. پس از دیدن هر زن مسلمانی که حجاب را کنار گذاشته است، امید تسلط آنان ده برابر می‌گردد. با هر چادری که رها می‌گردد، گویی جامعه اسلامی برای پذیرش و تسلیم در برابر استعمارگران آماده‌تر می‌شود.» (16)

سخنرانی های کوتاه

مجالس حضرت زهرا(س)

عدالت

فاطمه زهرا‌علیهاالسلام با توجه به اهمیت عدالت، مهم‌ترین فلسفه آن را آرامش دلها می‌داند؛ از اینرو فرمود: «جعل الله... و الْعَدلَ تَنْسیقاً لِلْقُلُوب؛ ⁽¹⁾عدل را برای استواری (و آرامش) دلها قرار داد.»

بحث عدالت، به ویژه عدالت اجتماعی در اسلام، جایگاه مهم و ویژه‌ای دارد. یکی از مهم‌ترین اهداف بعثت پیامبران و تلاش معصومان، اقامه عدل و قسط بوده است.

همچنین بر مؤمنان و متدینان سفارش شده است که برای برپایی عدالت اجتماعی تلاش کنند. روایات نیز به اهمیت و آثار و برکات عدالت اجتماعی پرداخته‌اند.

استاد مطهری می‌گوید: «عدالت رعایت حقوق افراد و عطا کردن به هر ذی‌حق، حق او را؛ ظلم، عبارتست از: پامال کردن حقوق و تجاوز به حقوق افراد دیگر و تصرف در حقوق دیگران. معنای حقیقی عدالت بشری؛ یعنی عدالتی که در قانون بشری باید رعایت شود و افراد بشر باید آن را محترم بشمارند، همین معنا است. این عدالت، متکی بر دو چیز است: یکی حقوق و اولویتها؛ یعنی افراد بشر نسبت به یکدیگر و در مقایسه با یکدیگر نوعی حقوق و اولویت پیدا می‌کنند... .

یکی دیگر، خصوصیت ذاتی بشر است که طوری آفریده شده است که در کارهای خود الزاماً نوعی اندیشه که آنها را اندیشه اعتباری می‌نامیم، استخدام و با استفاده از آن اندیشه‌های اعتباری به عنوان «آلت فعل» به مقاصد طبیعی خود نائل می‌آید. آن اندیشه‌ها یک سلسله اندیشه‌هایی «انشائی» است که با «باید»ها مشخص می‌شود؛ از آن جمله این است که برای اینکه افراد جامعه بهتر به سعادت خود برسند، «باید» حقوق و اولویتها رعایت شود و این است، مفهوم عدالت بشری که وجدان هر فرد آن را تأیید می‌کند و نقطه مقابلش را که ظلم نامیده می‌شود، محکوم می‌سازد.» ⁽¹⁾

مولوی می‌گوید:

عدل چه بود؟ وضع اندر موضعشظلم چه بود؟ وضع در ناموضعش

عدل چه بود؟ آب ده اشجار راظلم چه بود؟ آب دادن خار را

به نمونه‌هایی از آیات و روایات درباره عدالت اجتماعی توجّه کنید:

در قرآن کریم می‌خوانیم: «وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِی بَینَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لا یظْلَمُون»؛ ⁽¹⁾«برای هر امتی، رسولی است. هنگامی که رسولشان به سوی آنان بیاید، به عدالت در میان آنها داوری می‌شود و ستمی به آنها نخواهد شد.»

در آیه دیگر می‌فرماید: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا یجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَی أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همواره برای خدا قیام کنید و از روی عدالت، گواهی دهید. دشمنی با جمعیتی، شما را به گناه و ترک عدالت نکشاند. عدالت کنید که به پرهیزگاری نزدیک است و از معصیت خدا بپرهیزید، که از آنچه انجام می‌دهید، باخبر است.» ⁽²⁾

در روایات نیز تعبیرات بسیار حیاتی از عدالت شده است که به چند نمونه اشاره می‌شود:

علی‌علیه‌السلام و عدالت

یکی از دختران امیرمؤمنان‌علیه‌السلام گردنبندی را به عنوان عاریه به مدّت سه روز برای استفاده کردن در روز عید قربان از ابن‌رافع خزانه‌دار بیت‌المال امام علی‌علیه‌السلام گرفت. وقتی خبر به علی‌علیه‌السلام رسید، به شدّت غضبناک شد، وی را احضار کرد و فرمود: «آیا برای همة زنان مسلمانان، ممکن است که از بیت‌المال عاریه بگیرند؟» سرانجام، حضرت، گردنبند را در اسرع وقت به بیت‌المال برگرداند و فرمود: «اگر به عنوان عاریه نبود دست دخترم را قطع می‌کردم.» ⁽¹⁾

عدالت در بین فرزندان

از جمله اموری که باید در آن به عدالت رفتار شود، مسائل مربوط به خانواده و فرزندان متعدد در یک خانواده است. اگر چه ممکن است بعضی از آنها مورد علاقه بیش‌تر باشند؛ ولی باید دقت کرد که اظهار و ابراز علاقه، منجر به عدم رعایت عدالت و تبعیض در بین آنان نگردد که در این صورت مرتکب ظلم شده و باید منتظر عواقب ناگوار آن بود.

نعمان بن شبیر می‌گوید که روزی پدرم به من هدیه‌ای داد؛ ولی به دیگر برادران و خواهرانم چیزی نداد. مادرم عمرة بنت رواحه به پدرم گفت: «من به این تبعیض راضی نمی‌شوم؛ مگر آنکه رسول خدا درستی عمل تو را گواهی کند.» سپس پدرم به محضر پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله شرفیاب شد و عرض کرد: «ای رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله! من به فرزندم هدیه‌ای داده‌ام و همسرم مرا واداشته که شما را بر صحت آن گواه بگیرم.» پیامبر پرسید: «آیا به همة فرزندانت چنین هدیه‌ای داده‌ای؟» وی گفت: «نه!» حضرت فرمود: «پس از خدا بترس و بین فرزندانت به عدالت رفتار کن، من بر کار ظالمانه گواهی نمی‌دهم.» ⁽²⁾

دیوار عدالت

هیچ عمران و آبادی و ساخت و سازی مانند عدالت، یک شهر را آباد نمی‌کند. در حالی‌که اگر یک شهر و مملکت از حیث ظاهر و ساختمانها با شکوه گردد؛ ولی این شکوه بر اساس ظلم باشد، در واقع آباد و پایدار نیست. امام علی‌علیه‌السلام می‌فرماید: «ما عُمِرَتِ الْبُلْدانُ بِمِثلِ الْعَدْلِ؛ ⁽¹⁾هیچ چیز مانند عدل سبب آبادی شهرها نمی‌شود.»

فرماندار حمص به عمر بن عبدالعزیز در نامه‌ای نوشت: «دیوارهای شهر در حال خراب شدن است. برای تعمیر آن چه دستور می‌فرمایید؟» خلیفه در پاسخ نوشت: «شهر حمص را از عدالت دیوار بکش و راهها را از ظلم و ستم نسبت به مردم، پاکسازی کن. در این صورت به دیوار خشت و سنگ و گچ نیازی نیست.» ⁽²⁾

توسل

بر اساس همین عدالت بود که حضرت فاطمه‌علیهاالسلام علیه ابابکر چنین احتجاج و استدلال کرد: «آیا از عدل است که تو از پدرت ارث ببری و من از پدرم ارث نبرم؟» از اینرو فرمود: «... یا ابْنَ أَبِی قُحَافَةَ، أَفِی کِتَابِ اللَّهِ أَنْ تَرِثَ أَبَاکَ وَ لَا أَرِثَ أَبِی؟ لَقَدْ جِئْتَ شَیئاً فَرِیا؛ ای پسر ابی قحافه! آیا در کتاب خدا آمده که تو از پدرت ارث ببری و من از پدرم ارث نبرم؟! براستی بدعت تازه و زشتی آورده‌ای.» ⁽¹⁾

راستی این از عدالت بود که خانه ولی خدا را در مدینه آتش زدند و به ناموس خدا اهانت کردند؟ راستی با این اهانتها و بی‌حرمتیها به دنبال چه چیزی بودند؟!

شیطان به بیت وحی تعالی چه می‌کند؟آتش به گرد جَنّت اعلی چه می‌کند؟

دار الزیارة نبی و آستان وحیای وای من مغیرة در آنجا چه می‌کند؟

رویش سیاه گردد و دستش بریده بادقنفذ، کنار خانه مولا چه می‌کند؟

باید زتازیانه، بپرسم که در بهشتآثار خون به قامت طوبی چه می‌کند؟

گیرم روا است سوختن خانه میخ دربر سینه شکستة زهرا چه می‌کند؟

آری، این بی‌عدالتی همچنان ادامه یافت و این آتش همچنان شعله‌ور ماند تا عصر عاشورا، خیمه‌گاه آل الله را به آتش کشید و نوامیس خدا و آل بیت‌علیهم‌السلام را به اسارت برد. اینجا فریاد دختر زهرا‌علیهاالسلام بلند شد که «أَمِنَ الْعَدْلِ یا ابْنَ الطُّلَقَاءِ تَخْدِیرُکَ حَرَائِرَکَ وَ إِمَاءَکَ وَ سَوْقُکَ بَنَاتِ رَسُولِ اللَّهِ سَبَایا قَدْ هُتِکَتْ سُتُورهُنَّ وَ أُبْدِیتْ وُجُوهُنَّ تَحْدُو بِهِنَّ الْأَعْدَاءُ مِنْ بَلَدٍ إِلَی بَلَدٍ وَ یسْتَشْرِفُهُنَّ؟ أَهْلُ الْمَنَاهِلِ وَ الْمَنَاقِلِ وَ یتَصَفَّحُ وُجُوهَهُنَّ الْقَرِیبُ وَ الْبَعِیدُ وَ الدَّنِی وَ الشَّرِیفُ لَیسَ مَعَهُنَّ مِنْ رِجَالِهِنَّ وَلِی وَ لَا مِنْ حُمَاتِهِنَّ حَمِی؛ ⁽¹⁾ای پسر آزاد شدة جدّ ما ! آیا از عدل است که تو زنان و کنیزان خود را در پرده بنشانی و دختران رسول خدا را اسیر کنی و از شهری به شهر دیگر ببری؟! پرده آبروی آنها را هتک کنی و صورت آنان را آشکار سازی که مردم بدانها چشم دوزند، و نزدیک و دور و فرومایه و شریف چهره آنها را بنگرند. از مردان آنان کسی به همراهشان نیست، نه یار و نه نگه‌دار و نه مددکاری.»

صبر

سخنرانی های کوتاه

مجالس حضرت زهرا(س)

صبر

از لوازم انفکاک ناپذیر زندگی اجتماعی و فردی دنیا، این است که زحمات، گرفتاریها، بیماریها، بلاها و... دامنگیر انسان می‌شود و همین طور در مقابل وسوسه‌های نفسانی و شیطانی قرار می‌گیرد و عبادتهایی چون نماز و روزه و حج و امثال آن را باید انجام دهد. تمامی این موارد سخت، نیاز به استقامت و صبر دارد. صبر، آثار بسیار سازنده و محصولات بسیار شیرینی برای انسان به ارمغان می‌آورد. تمامی کسانی که به مقامات عالیه راه یافته‌اند از انبیا گرفته تا امامان و اولیاء الهی، عامل اصلی و رمز حقیقی این راهیابی، بردباری بوده است.

حضرت زهرا‌علیهاالسلام یکی از آثار و حکمتهای صبر را پاداش عظیم آن معرفی می‌کند و می‌فرماید: «وَ الصَّبْرَ مَعُونَةً عَلَی اسْتِیجَابِ الْأَجْر؛ ⁽¹⁾و خداوند صبر را برای به دست آوردن پاداش قرار داده است.»

در قرآن کریم تعبیرات بسیار بزرگ و پرمعنایی درباره صبر شده است که باعث تشویق و دلگرمی انسان می‌شود. همچنین در روایات، آثار گرانبها و مهمّی برای بردباری بیان شده است که به اهمّ آیات و روایات در این زمینه اشاره می‌شود:

«وَ اللَّهُ یحِبُّ الصَّابِرِینَ»؛ ⁽¹⁾«خداوند بردباران را دوست دارد.»

«وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِین»؛ ⁽²⁾«خدا و رسولش را اطاعت کنید و با هم نزاع نکنید که سست شوید و قدرت (و شوکت) شما از میان برود و استقامت کنید که خداوند با استقامت کنندگان است.»

این معیت، معیت خاص و ویژه است؛ غیر از معیتی است که خداوند با همه دارد؛ «اِنَّ اللهَ مَعَکُمْ» و «نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَریدِ».

در قرآن کریم می‌خوانیم: «سرانجام از فرعونیان انتقام گرفتیم... و مشرقها و مغربهای پربرکت زمین را به آن قومِ به ضعف کشانده شده (زیر زنجیر ستم) واگذار کردیم»: «وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنی عَلی بَنِی إِسْرائِیلَ بِما صَبَرُوا»؛ ⁽¹⁾«وعده نیک پرورگارت بر بنی اسرائیل، به سبب صبری که به خرج دادند، تحقق یافت.»

گرت چو نوح نبی صبر هست در غم طوفانبلا بگردد و کام هزار ساله برآید ⁽²⁾

«وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ کانُوا بِآیاتِنا یوقِنُون»؛ ⁽³⁾«و از آنان امامان (و پیشوایانی) قرار دادیم که به فرمان ما مردم را هدایت می‌کردند؛ چون شکیبایی کردند و به آیات ما یقین داشتند.»

صبر تلخ آمد ولیکن عاقبتمیوه شیرین دهد پرمنفعت ⁽¹⁾

در قرآن به پاداش دیگری برای صابران اشاره کرده، می‌فرماید: «... وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ الَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیهِ راجِعُونَ أُولئِکَ عَلَیهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُون»؛ ⁽²⁾«به بردباران بشارت بده، آنها که هرگاه مصیبتی به ایشان می‌رسد، می‌گویند: ما از آن خداییم، و به سوی خدا برمی‌گردیم. اینها، همانها هستند که الطاف و رحمت خدا شامل حالشان شده است. و آنها هستند، هدایت یافتگان.»

در این آیه به سه پاداش صابران اشاره شده است: 1. درود خدا (در واقع، همان الطاف ویژه الهی)؛ 2. رحمت خاص الهی؛ 3. هدایت خاص الهی.

حضرت صادق‌علیه‌السلام فرمود: «الصَّبْرُ رَأْسُ الْإِیمَانِ؛ بردباری سرِ ایمان است.» ⁽¹⁾

از مسیح‌علیه‌السلام نقل شده است که فرمود: «إِنَّکُمْ لَا تُدْرِکُونَ مَا تُحِبُّونَ إِلَّا بِصَبْرِکُمْ عَلَی مَا تَکْرَهُون؛ ⁽²⁾براستی به آنچه دوست دارید نمی‌رسید، مگر با صبر شما بر آنچه بد می‌دانید.»

امام علی‌علیه‌السلام فرمود: «بِالصَّبْرِ تُدْرَکُ مَعالِی الأُمُورِ؛ ⁽³⁾با صبر است که به امور عالیه می‌توان رسید.»

گویند سنگ لعل شود در مقام صبرآری شود ولیک به خون جگر شود ⁽⁴⁾

حتی راه رسیدن به خداوند، صبر در مقابل معاصی، بلاها و بردباری بر طاعت و بندگی است. امیرمؤمنان‌علیه‌السلام می‌فرماید: «مَنْ صَبَرَ عَلَی اللَّهِ وَصَلَ إِلَیهِ؛ ⁽¹⁾کسی که بر اطاعت و ترک معاصی خدا صبر کند، به او خواهد رسید.»

پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «بِالصَّبْرِ یتَوَقَّعُ الْفَرَجُ وَ مَنْ یدْمِنْ قَرْعَ الْبَابِ یلِجْ؛ ⁽²⁾با صبر، انتظار گشایش می‌رود و کسی که بر کوبیدن دری مداومت کند، وارد می‌شود.»

در حدیثی دیگر فرمود: «أَنَّ النَّصْرَ مَعَ الصَّبْرِ وَ أَنَّ الْفَرَجَ مَعَ الْکَرْب؛ ⁽³⁾پیروزی با صبر و گشایش با سختی است.»

حضرت علی‌علیه‌السلام دربارة صفات متقین می‌فرماید: «صَبَرُوا أَیاماً قَصِیرَةً أَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِیلَة؛ ⁽¹⁾مدت کوتاهی را صبر کردند، به دنبال آن به راحت طولانی مدّت دست یافتند.»

صبر کن حافظ به سختی روز و شبعاقبت روزی بیابی کام را ⁽²⁾

حضرت صادق‌علیه‌السلام فرمود: «مَنِ ابْتُلِی مِنْ شِیعَتِنا فَصَبَرَ عَلَیهِ کَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ أَلْفِ شَهِیدٍ؛ ⁽³⁾کسی از شیعیان که گرفتار شود، پس بر آن گرفتاری صبر کند، برای او اجر و پاداش هزار شهید خواهد بود.»

حکایت

«امّ عقیل» زن مسلمان و بادیه‌نشینی بود. روزی دو میهمان بر او وارد شدند. فرزند آن زن، همراه شتران در بادیه بود، در همان لحظه به او خبر دادند که شتر خشمگین، فرزندش را در چاهی انداخته و کشته است. زن با ایمان به کسی که خبر مرگ فرزند او را آورده بود، گفت: «از مرکب پیاده شو و در پذیرایی از میهمانان کمک کن!» گوسفند را به او داد تا آن را ذبح کند و سرانجام، غذا آماده شد. «ام عقیل» غذا را نزد میهمانان گذاشت. پس از صرف غذا نزد آنان رفت و گفت: «آیا در میان شما کسی هست که از قرآن به خوبی آگاهی داشته باشد؟» یکی از حاضران گفت: «بله! من آگاهم.» زن گفت: «آیاتی از قرآن را برایم بخوان تا در برابر مرگِ فرزندم مایة تسلّی خاطر من شود.» او می‌گوید: «من،این آیات را برای آن زن خواندم «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَی‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِین...»؛ ⁽¹⁾«و به تحقیق شما را با ترس و گرسنگی و کمبود در اموال و جانها و فرزندانتان می‌آزماییم و صبر کنندگان را بشارت بده...» زن خداحافظی کرد. سپس رو به قبله ایستاد و چند رکعت نماز گذارد. سپس عرض کرد: «اللَّهُمَّ إِنِّی قَدْ فَعَلْتُ مَا أَمَرْتَنِی بِهِ فَاَنْجِزْ لِی مَا وَعَدْتَنِی؛ خداوندا! اوامرت را انجام دادم و رشتة شکیبایی را رها نساختم، تو هم آنچه را از رحمت و صلوات به من وعده داده‌ای بر من ارزانی دار!» سپس اضافه کرد: «اگر بنا بود در این جهان، کسی برای کسی بماند... .» یکی از حاضران می‌گوید: «من فکر کردم می‌خواهد بگوید که فرزندم برای من باقی می‌ماند؛ اما چنین ادامه داد که پیامبر اسلام محمد‌صلی‌الله‌علیه‌وآله برای امّتش باقی می‌ماند.» ⁽²⁾

توسل

بر اثر لطمات و ضربات وارده بر بدن حضرت زهرا‌علیهاالسلام در جریان هجوم به خانه وحی، آن بانوی مکرّمه در بستر بیماری افتاد. در روزهای سخت بیماری آن بانو، زنان مهاجر و انصار به عیادتش آمدند و عرض کردند: «ای دختر پیامبر خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله! چگونه صبح کردی؟ با بیماری چه می‌کنی؟» حضرت زهرا‌علیهاالسلام پس از حمد خدا و درود بر پدرش فرمود: «أَصْبَحْتُ وَ اللَّهِ عَائِفَةً لِدُنْیاکُنَّ قَالِیةً لِرِجَالِکُنَّ لَفَظْتُهُمْ بَعْدَ أَنْ عَجَمْتُهُمْ وَ شَنَأْتُهُمْ بَعْدَ أَنْ سَبَرْتُهُمْ فَقُبْحاً لِفُلُولِ الْحَدِّ وَ اللَّعِبِ بَعْدَ الْجِدِّ وَ قَرْعِ الصَّفَاةِ وَ صَدْعِ الْقَنَاةِ وَ خَطَلِ الْآرَاءِ وَ زَلَلِ الْأَهْوَاء...؛ ⁽¹⁾صبح کردم در حالی که به خدا سوگند دنیای شما را دوست نمی‌دارم و از مردان شما خشمناک و بیزارم؛ درون و بیرونشان را آزمودم و نامشان را از دهان خویش به دور افکندم، از آنچه کرده‌اند، ناخشنودم چه زشت است کندی شمشیرها و سستی و بازیچه بودن مردانتان پس از آن همه تلاشها. چه زشت است سر بر سنگ خارا زدن، و شکاف برداشتن نیزه‌ها و فساد آرا و اندیشه و انحراف آرمان و انگیزه‌ها... .»

زبان حال

جز غم کسی به خانه من سر نمی‌زنداینجا که مرغ شوق دگر پر نمی‌زند

در شهر خود غریبم و با درد آشنادر خانه غریب کسی سر نمی‌زند

من دختر پیامبر و زان همه یکیدم از سفارشات پیمبر نمی‌زند

می‌زد مرا مغیره و یک کس به او نگفتزن را کسی مقابل شوهر نمی‌زند

بیش از خودم به حالت زینب دلم بسوخت(آخر)، مادر، کسی مقابل دختر نمی‌زند

آری اینجا مادر را مقابل فرزندان زدند و در کربلا فرزندان و دختران را کنار جنازه بابا تازیانه زدند.

بابا!

سوی شام و کوفه‌ام چه ظالمانه می‌برندنمی‌روم ولی مرا به تازیانه می‌برند

سیر تو را نموده‌اند به نوک نی ستمگراننمی‌روم ولی مرا به این بهانه می‌برند.

نیکی به پدر و مادر

سخنرانی های کوتاه

مجالس حضرت زهرا(س)

نیکی به پدر و مادر

احسان به پدر و مادر از حقوق انسانی است، نه فقط اسلامی؛ منتهی در اسلام، بهترین و بیش‌ترین تأکید بر آن شده است و در قرآن در کنار توحید، احسان به والدین مطرح است؛ تا آنجا که حتی اگر آنان مسلمان هم نباشند باید به آنها احسان و احترام کرد. مقام و پست، نباید انسان را از احترام به والدین غافل کند. انسان در هر مقامی باشد باید پدر و مادر خویش را برتر از خود بداند و در مقابل آنها کرنش و تواضع کند. سفارش به احسانِ به پدر و مادر، متوجه فرزندان است؛ ولی به آنها توصیه نشده است که به فرزندان نیکی کنید؛ گویا عاطفه پدر و مادری برای این امر کافی است.

حدّ و مرزی در احسان به والدین وجود ندارد؛ همچون فقیر نیست که کمک تا زمان سیر شدن باشد و همچون جهاد نیست که تا رفع فتنه یا مثل روزه نیست که تا افطار باشد؛ بلکه حتی بعد از مرگ آنان نیز نباید آنها را فراموش کرد و تا زنده هستیم باید به والدین احسان کنیم.

فاطمه زهرا‌علیهاالسلام فرمود: ».. بِرَّ الْوالِدَیْن وِقَایَةً مِنَ السَّخَط؛ نیکی به پدر و مادر را برای دوری از عذابش قرار داده است.»

قرآن مجید، رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله و امامان معصوم علیهم‌السلام، دستورهایی درباره احسان به ایشان دارند که در هیچ کتاب و مذهبی همانند آن را نمی‌توان یافت. اکنون به برخی از این آیات و روایات اشاره می‌شود:

«وَ وَصَّینَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّی إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَی وَ عَلی والِدَی وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاه وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیتِی إِنِّی تُبْتُ إِلَیکَ وَإِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ»؛ ⁽¹⁾«به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند. مادرش او را با ناراحتی حمل می‌کند و با ناراحتی بر زمین می‌گذارد. دوران حمل و از شیر گرفتنش سی‌ماه است، تا زمانی که به کمال قدرت و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ شود، می‌گوید: پروردگارا! مرا توفیق ده تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم دادی به جا آورم و کار شایسته‌ای انجام دهم که از آن خشنود باشی و فرزندان مرا صالح قرار بده. من به سوی تو باز می‌گردم و توبه می‌کنم، و من از مسلمانانم.»

«وَ قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیاهُ وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً إِمَّا یبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیانِی صَغِیراً»؛ ⁽¹⁾«و پروردگارت فرمان داده: جز او را نپرستید! و به پدر و مادر نیکی کنید. هر گاه یکی از آنها یا هر دوی آنها، نزد تو به سن پیری رسند، (کم‌ترین اهانتی به آنها روا مدار) و به آنها اف نگو و بر آنها فریاد مزن! و گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه به آنها بگو! و بالهای تواضع خویش را از محبّت و لطف در برابر آنان فرود آر! و بگو: پرورگارا! همان‌گونه که آنها مرا در کوچکی تربیت کردند، آنان را مشمول رحمت قرار ده.»

در آیه فوق 7 دستور حیاتی و گره‌گشا به فرزندان نسبت به والدین داده شده است که اگر فرزندان مراعات کنند، مشکل سالمندان و والدین حل خواهد شد.

ابی ولّاد حنّاط می‌گوید که از امام صادق‌علیه‌السلام درباره این آیه «وَ بِالْوَالِدَینِ اِحْسَاناً» پرسیدم و گفتم: «این نیکی چیست؟» حضرت فرمود: «نیکی این است که با آنان خوشرفتاری کنی و ایشان را وانداری که آنچه را به آن نیازمندند از تو درخواست کنند، اگرچه بی‌نیاز هم باشند؛ مگر خداوند عزوجل نمی‌فرماید: «هرگز به نیکی نمی‌رسید؛ مگر از آنچه دوست می‌دارید، ببخشید.» ⁽¹⁾سپس فرمود: «و امّا این آیه که فرمود: «إِمَّا یبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما...»؛ ⁽²⁾»... یعنی اگر تو را زدند بگو خدا شما را بیامرزد که این سخن بزرگوارانه از سوی توست و سخن کریمانه است که قرآن بدان امر می‌کند.» و فرمود: «معنای «وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّل...» این است که نگاهت را جز به مهر و دلسوزی به آنان ندوز، صدایت را بالا نبر، دستت را بالاتر از دستشان نبر و از آنان پیش نیفت.» ⁽³⁾

خدا را پرست و پدر را ستایولی جان به قربان مادر نمای ⁽⁴⁾

در آیات متعددی از قرآن، در کنار امر به توحید و نهی از شرک، امر به احسان والدین شده است؛ از جمله آیه‌ای که گذشت ⁽¹⁾و آیات ذیل:

یک ـ «قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیکُمْ أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَیئاً وَ بِالْوالِدَینِ إِحْسانا»؛ ⁽²⁾«بگو: بیایید آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده است برایتان بخوانم: اینکه چیزی را شریک خدا قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید.»

دو‌ـ «وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیئاً وَ بِالْوالِدَینِ إِحْسانا»؛ ⁽³⁾«و خدا را بپرستید! و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید و به پدر و مادر، نیکی کنید.»

سه ـ «وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَ بِالْوالِدَینِ إِحْسانا»؛ ⁽⁴⁾«و به یاد آورید زمانی را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را پرستش نکنید، و به پدر و مادر و نزدیکان احسان کنید.»

رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «رضا اللهِ فی رِضا الْوالِدِ وَ سَخَطُ الله فی سَخَطِهِ؛ ⁽¹⁾رضای خدا در رضای پدر است و غضب خدا در خشم او.»

نبایست کردن خلاف پدرکه آخر پشیمانی آرد به بر ⁽²⁾

امام هادی‌علیه‌السلام فرمود: «الْعُقُوقُ یعَقِّبُ الْقِلَّةَ وَ یؤَدِّی إِلَی الذِّلَّةِ؛ ⁽³⁾ترک احسان به پدر و مادر، سبب تنهایی و منتهی به خواری می‌شود.»

حضرت صادق‌علیه‌السلام: «عُقُوقُ الْوَالِدَینِ مِنَ الْکَبَائِرِ لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْعَاقَّ عَصِیاً شَقِیاً؛ ترک احسان به پدر و مادر از گناهان کبیره است؛ چون خداوند عاق والدین را معصیت کار و شقی قرار داده است.»

نیکی به مادر بیش‌تر

نکته پایانی در این باب، این است که باید به مادر بیش‌تر نیکی کرد. امام صادق فرمود: «مردی نزد پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله آمد و عرض کرد: «ای رسول خدا! به چه کسی نیکی کنم؟» «قَالَ: أُمَّکَ، قَالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ: أُمَّکَ، قَالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ: أُمَّکَ، قَالَ ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ أَبَاک؛ فرمود: به مادرت. گفت: سپس به چه کسی؟ فرمود: مادرت. باز گفت: آن‌گاه به چه کسی؟ فرمود: مادرت. باز گفت: سپس به چه کسی؟ فرمود: پدرت.» ⁽¹⁾

سر ز مادر مکش که تاج شرفگردی از راه مادران باشد

خاک شو زیر پای او که بهشتدر قدمگاه مادران باشد ⁽²⁾

حق مادر

مردی مشغول طواف خانه خدا بود و مادرش را نیز بر دوش گرفته بود و طواف می‌داد. در همان حال، پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله را دید. از آن حضرت پرسید: «آیا با این کار، حق مادرم را انجام داده‌ام؟» آن حضرت فرمود: «خیر. تو حتّی با این کار، جبران یکی از ناله‌های او را (به هنگام وضع حمل) نکرده‌ای.» ⁽¹⁾

توسل

حضرت فاطمه زهرا‌علیهاالسلام به علی‌علیه‌السلام وصیت کرد: «یا عَلِی... أَنْتَ أَوْلَی بِی مِنْ غَیرِی حَنِّطْنِی وَ غَسِّلْنِی وَ کَفِّنِّی بِاللَّیلِ وَ صَلِّ عَلَی وَ ادْفِنِّی بِاللَّیلِ وَ لَا تُعْلِمْ أَحَداً وَ أَسْتَوْدِعُکَ اللَّهَ وَ أَقْرَأُ عَلَی وُلْدِی السَّلَامَ إِلَی یوْمِ الْقِیامَة؛ ⁽²⁾ای علی!... تو از دیگران بر من سزاوارتری. حنوط و غسل و کفن مرا در شب انجام بده و شب بر من نماز بگزار و شب مرا دفن کن و به هیچ کس اطلاع مده. تو را به خدا می‌سپارم و بر فرزندانم تا روز قیامت سلام و درود می‌فرستم.»

دل غریب من از گردش زمانه گرفتبه یاد غربت زهرا شبی بهانه گرفت

شبانه بغض گلوگیر من کنار بقیعشکست و چشم زدل اشک دانه‌دانه گرفت

کنار پنجره‌ها چشم پراشکمسراغ قبر بی‌نام و بی‌نشانه گرفت

نشان شعله و دودِ سرای زهرا راتوان هنوز زدیوار و بام خانه گرفت؟

مصیبتی است علی را پیش چشمانعدو امید دلش را به تازیانه گرفت

فراق فاطمه بوتراب باور کردشبی که چوبة تابوت او به شانه گرفت

امام علی‌علیه‌السلام طبق وصیت حضرت زهرا‌علیهاالسلام شبانه بدن او را غسل داد و کفن کرد و در محل نامعلومی ⁽¹⁾به خاک سپرد. در لحظه دفن، دو دست، شبیه دستهای پیامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله از قبر بیرون آمد و جنازه را تحویل گرفت. آن‌گاه علی‌علیه‌السلام به قبر پیامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله رو کرد و عرضه داشت: «... سلام بر تو و دخترت! سلام وداع. اگر باز گردم، نه از روی ملال و خسته شدن و اگر بمانم، نه از بدگمانی به وعده‌های الهی به صابران است. شکیبایی زیباتر است.» ⁽²⁾آن‌گاه این اشعار را انشاء کرد:

«لِکُلِّ اجْتِمَاعٍ مِنْ خَلِیلَینِ فُرْقَةٌو کُلُّ الذی دُونَ الْمَماتِ قَلیلٌ

وَ إِنَّ افْتِقَادِی فَاطِماً بَعْدَ أَحْمَدُدَلِیلٌ عَلَی أَنْ لَا یدُومَ خَلِیلٌ ⁽¹⁾

برای اجتماع هر دو دوستی جدایی است و تمام جداییها غیر از مرگ کم (و قابل تحمل) است و به راستی از دست دادن فاطمه بعد از احمد، دلیلی است بر این که دوستی دوام ندارد.»

خدا حافظ، همه بود و نبودمخدا حافظ، گل یاس کبودم

ببوس از جانب من روی محسنرسان بر خدمت بابا درودم

صلة ارحام

سخنرانی های کوتاه

مجالس حضرت زهرا(س)

صلة ارحام

حقوق، دارای مراتبی است: اوّل، حق خداوند و سپس والدین و بعد، خویشاوندان که باید با آنها رابطه داشت؛ اگرچه در حدّ نوشاندن آب و رساندن سلام. صله رحم آثار بسیاری دارد؛ همچون زیاد شدن عمر، آسان شدن حساب و روز قیامت، تزکیه عمل و... و ترک آن نیز، آثار زیانباری دارد؛ همچون: ملعون شدن نزد خداوند و استشمام نکردن بوی بهشت.

زخویشان هر کسی ببرید پیوندبه تیشه ریشه و پیوند خود کند

بمال خویش باید مرد عاقلنماید قوم و خویش خویش خوشدل

از آنان خوش نماید، میهمانیکند از جان و از دل میزبانی

که آنها هم زجان گردند یارشبه هر پیش‌آمدی تیمار خوارش

باید با خویشان ارتباط داشت؛ هر چند از نیکان نباشد. در قرآن کریم، آیات فراوانی در این باره آمده است که به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:

«الَّذِینَ یوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا ینْقُضُونَ الْمِیثاقَ وَ الَّذِینَ یصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ وَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یخافُونَ سُوءَ الْحِساب... أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّار»؛ «آنها که به عهد الهی وفا می‌کنند و پیمان را نمی‌شکنند و آنها که پیوندهایی را برقرار می‌دارند که خدا به برقراری آن، دستور داده است؛ و از پروردگارشان می‌ترسند و از بدی حساب (روز قیامت) بیم دارند...، پایان نیک سرای دیگر، از آن آنهاست.»

امام صادق‌علیه‌السلام از پدرش نقل کرده است که فرمود: «پدرم علی بن الحسین‌علیهما‌السلام به من فرمود که به پنج کس توجّه نکن و با آنان رفیق مشو: دروغگو، فاسق، بخیل، احمق و کسی که قطع رحم می‌کند که او را در کتاب خداوند در سه جا لعن شده یافتم؛ خداوند فرمود: «فَهَلْ عَسَیتُمْ إِنْ تَوَلَّیتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَکُمْ أُولئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمی أَبْصارَهُم«؛ ⁽¹⁾وَ قالَ اللهُ عَزَوَجَلَّ: «الَّذِینَ ینْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَ یقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ وَ یفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ»؛ ⁽²⁾وَ قَالَ فِی الْبَقَرَةِ: «الَّذِینَ ینْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَ یقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یوصَلَ وَ یفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ«؛ ⁽³⁾«پس ای منافقان! آیا امید بستید که چون از خدا برگشتید و یا سرپرست مردم شدید در روی زمین فساد کنید و خویشاوندیهای خود را از هم بگسلید؟ اینان همان کسانی هستند که خدا آنان را لعنت کرده و گوش دل ایشان را ناشنوا و چشمهایشان را نابینا کرده است» و خدای عزیز و جلیل فرمود: فاسقان، کسانی هستند که پیمان خدا را پس از محکم ساختن آن می‌شکنند و پیوندهایی را که خدا دستور داده برقرار سازند، قطع، و در روی زمین فساد می‌کنند. برای اینان است لَعنَت خدا و دوری از رحمت او و برای آنان، جایگاه بدی است.» و در سوره بقره فرمود: « فاسقان، کسانی هستند که پیمان خدا را پس از محکم ساختن آن می‌شکنند و پیوندهایی را که خدا دستور داده برقرار سازند، قطع، و در روی زمین فساد می‌کنند. اینها زیانکاران‌اند.» ⁽⁴⁾

در روایات نیز آثار نیک صله رحم و زیانهای قطع رحم بیان شده است.

حضرت زهرا‌علیهاالسلام از بین این آثار، به دو نمونه اشاره کرده است؛ آنجا که فرموده است:

«... وَ صِلَةَ الْأَرْحَامِ مَنْسَأَةً فِی الْعُمْرِ وَ مَنْمَاةً لِلْعَدَدِ؛ ⁽¹⁾خداوند صله رحم را، باعث تأخیر مرگ و فزونی عددی خویشاوندان قرار داده است.»

در روایات بسیاری اشاره شده است که صله رحم عامل تأخیر مرگ و مردن است.

امام حسین‌علیه‌السلام فرمود: «مَنْ سَرَّهُ أَنْ ینْسَأَ فِی أَجَلِهِ وَ یَزْدادَ فِی رِزْقِهِ فَلْیصِلْ رَحِمَهُ؛ ⁽²⁾کسی که دوست دارد مرگش به تأخیر افتد و رزقش افزوده شود، پس با رحمش ارتباط داشته باشد.»

گاه، همین معنا به صورت افزایش عمر بیان شده است که تعبیر روشن‌تر از تأخیر مرگ است.

حضرت صادق‌علیه‌السلام فرمود: «مَا نَعْلَمُ شَیئاً یزِیدُ فِی الْعُمُرِ إِلَّا صِلَةَ الرَّحِمِ حَتَّی إِنَّ الرَّجُلَ یکُونُ أَجَلُهُ ثَلَاثَ سِنِینَ فَیکُونُ وَصُولًا لِلرَّحِمِ فَیزِیدُ اللَّهُ فِی عُمُرِهِ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَیَکوُنُ اَجَلُهُ ثَلَاثاً وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً فَیکُونُ قَاطِعاً لِلرَّحِمِ فَینْقُصُهُ اللَّهُ ثَلَاثِینَ سَنَةً وَ یجْعَلُ أَجَلَهُ إِلَی ثَلَاثِ سِنِینَ؛ ⁽¹⁾چیزی سراغ نداریم که به مانند صله رحم، عمر را افزونی بخشد تا آنجا که اجل شخص، سه سال دیگر است؛ پس بسیار صله رحم می‌کند و خداوند بر عمر او سی سال می‌افزاید و اجلش می‌شود سی و سه سال. و اگر قطع رابطه با رحم کند، خداوند، سی سال عمر او را کم می‌کند و اجل او را در ظرف سه سال قرار می‌دهد.»

توسل

فردای آن شب که حضرت فاطمه‌علیهاالسلام دفن شد، چهل قبر جدید در بقیع به چشم می‌خورد. مسلمانان، وقتی این صحنه را دیدند و قبر آن بانو در میان آن قبور مشخص نبود، ضجّه سر دادند. آنان، یکدیگر را ملامت کردند و گفتند: «فقط یک دختر از پیامبر باقی مانده بود که از دنیا رفت و دفن شد و ما در مراسم تشییع و نماز او حضور نیافتیم.»

سلطه گران گفتند: «از زنان مسلمان، عدّه‌ای بیایند و این قبور را نبش کنند تا بدن فاطمه را بیابند تا بر آن نماز گزاریم و قبر او را زیارت کنیم.»

این خبر به امیرمؤمنان‌علیه‌السلام رسید. او غضبناک بیرون آمد. چشمانش سرخ و رگهای گردنش برآمده بود و قبایی زرد رنگ ـ که در مواقع سختی می‌پوشید‌ـ بر تن داشت و بر شمشیر خود، ذوالفقار، تکیه زنان به سمت بقیع آمد. شخصی به سوی مردم رفت و گفت: این علی است که می‌آید و سوگند می‌خورد که اگر سنگی از این قبور برداشته شود، با شمشیر پاسخ خواهد داد. عمر و تعدادی از اصحابش گفتند: یا ابا‌الحسن! سوگند به خدا! قبر فاطمه را نبش می‌کنیم و بر او نماز می‌گزاریم.

علی‌علیه‌السلام لباس او را گرفت و بر زمین زد و فرمود: «یا ابْنَ السَّوْدَاءِ أَمَّا حَقِّی فَقَدْ تَرَکْتُهُ مَخَافَةَ أَنْ یرْتَدَّ النَّاسُ عَنْ دِینِهِمْ وَ أَمَّا قَبْرُ فَاطِمَةَ فَوَ الَّذِی نَفْسُ عَلِی بِیدِهِ لَئِنْ رُمْتَ وَ أَصْحَابُکَ شَیئاً مِنْ ذَلِکَ لَأَسْقِینَّ الْأَرْضَ مِنْ دِمَائِکُمْ فَإِنْ شِئْتَ فَاعْرِضْ یا عُمَرُ؛ ⁽¹⁾یابن السوداء! امّا حق خودم، از بیم ارتداد مردم از آن گذشتم؛ امّا قبر فاطمه، سوگند به آن کس که جانم به دست اوست! اگر تو و اصحابت متعرض این قبور شوید، زمین را از خونتان سیراب می‌کنم،ای عمر! اگر می‌خواهی اقدام کن.»

ابوبکر جلو آمد و گفت: ای اباالحسن! به حق رسول خدا و به حقّ کسی که روی عرش است! از او دست بردار که ما هرگز کاری انجام ندهیم که تو را ناخوش آید. علی‌علیه‌السلام او را رها کرد و مردم متفرق شدند و دیگر باز نگشتند. جملة «یتَوَکَّأُ عَلَی سَیفِه...؛ بر عصایش تکیه می‌کرد» نشان می‌دهد که داغ زهرا آن قدر اثر گذاشته بود که حضرت بسان انسان سالخورده‌ای، تکیه زنان به شمشیر می‌آمد.

زبان حال حضرت علی(ع)

مدینه گریه کن با من که زهرا رفته از دستمغریب و بی‌کس و تنها درون خانه بنشستم

غریبی مرا مردم همه با چشم خود دیدندمیان شعله آتش گُلم را با لگد چیدند

صدای ناله زهرا زپشت در شنیدم منخدا داند که از زینب خجالت می‌کشیدم من

5 منبر بر اساس خطبه فدکیه

مقدمه

سخنرانی های کوتاه

5 منبر بر اساس خطبه فدکیه

مقدمه

سخنان یگانه دخت نبی مکرم اسلام‌صلی‌الله‌علیه‌وآله، حضرت فاطمه زهرا‌علیهاالسلام، همانند سایر معصومین‌علیهم‌السلام برای عموم مردم؛ به ویژه نسل جدید مطالبی آموزنده و درسهای تربیتی و اخلاقی به همراه دارد؛ چرا که جهان‌بینی متعالی، پیوند با سرچشمة هستی، تبلور ارزشهای الهی، انسانی، جامعیت و کمال، از مهم‌ترین شاخصه‌های این کلمات نورانی است. ما نیز در این فرصت با شرح فرازهایی کوتاه از خطبة فدکیة حضرت فاطمه‌علیهاالسلام، سعی می‌کنیم اندکی از وظیفة خود را نسبت به گسترش فرهنگ وحیانی آن گرامی به انجام برسانیم. انشاء الله!

زیدبن علی از عمه‌اش زینب، خواهر امام حسین‌علیه‌السلام در مورد آن خطبة ارزشمند نقل می‌کند که حضرت زینب‌علیهاالسلام فرمود: «لَمَّا بَلَغَ فَاطِمَةَ عَلَیهَا السَّلَامُ إِجْمَاعُ أَبِی بَکْرٍ عَلَی مَنْعِهَا فَدَکَ لَاثَتْ خِمَارَهَا وَ خَرَجَتْ فِی حَشَدَةِ نِسَائِهَا وَ لُمَةٍ مِنْ قَوْمِهَا، تَجُرُّ أَدْرَاعَهَا، مَا تَخْرِمُ مِنْ مِشْیةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ‌ شَیئاً، حَتَّی و َقَفَتْ عَلَی أَبِی بَکْر؛ ⁽¹⁾هنگامی که به مادرم، فاطمه‌علیهاالسلام خبر رسید که ابوبکر قصد دارد او را از ارث پدری محروم نماید و از فدک منع کند، آن حضرت مقنه‌اش را بر سر گذاشت و در میان بانوان و گروهی از قومش خارج شد؛ در حالی که دستهایش را می‌کشید. چیزی از راه رفتن رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله کم نگذاشت تا در مقابل ابی‌بکر ایستاد و آن خطبة غرّا را ایراد نمود.

ایمان و نماز

سخنرانی های کوتاه

5 منبر بر اساس خطبه فدکیه

ایمان و نماز

حضرت صدیقة طاهره‌علیهاالسلام در خطبة معروف خود، بعد از آنکه حمد و ثنای حضرت حق را بجای آورد و از زحمات پدر ارجمندش، حضرت ختمی مرتبت‌صلی‌الله‌علیه‌وآله به نحو شایسته‌ای قدردانی نمود، به اهمیت و فلسفه برخی از دستورات مهم اسلامی پرداخته و فرمود: «فَجَعَلَ اللَّهُ الْإِیمَانَ تَطْهِیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرْکِ، وَ الصَّلَاةَ تَنْزِیهاً لَکُمْ عَنِ الْکِبْر؛ خداوند متعال ایمان را وسیلة پاکی شما از شرک و نماز را برای دوری از کبر و غرور شما قرار داده است.»

در این کلام حکیمانه، بانوی بزرگوار اسلام بعد از ذکر ایمان، نماز را بیان می‌کند که این دو از هم جدایی ناپذیرند. در حقیقت نماز ثمره ایمان به خداست و بدون نماز ایمان معنا ندارد.

این سخن ناظر به کلام وحیانی قرآن است که در مورد صفات پرهیزگاران به دو شاخصة مهم ایمان و نماز اشاره کرده و می‌فرماید: «الَّذِینَ یؤْمِنُونَ بِالْغَیبِ وَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ»؛ ⁽¹⁾«پرهیزکاران، کسانی هستند که به غیب ایمان می‌آورند و نماز را برپا می‌دارند.»

ایمان به خدا

خداوند در قرآن، ایمان را پاک‌کننده از آلودگیهای فکری و معنوی معرفی کرده و در مورد کسانی که طاغوت را پرستش و اطاعت می‌کنند، فرموده است: «وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمات»؛ «آنهایی که کافر شدند، طاغوتها را سرپرست خود قرار داده‌اند، طواغیت آنان را از نور فطرت خداپرستی به تاریکیها سوق می‌دهند.» آری، انسان دور از ایمان حقیقی به خداوند، گرفتار ظلمتها و تاریکهاست و با ایمان به خدا افکارش پاکیزه و زلال می‌شود.

علی‌علیه‌السلام به نقل از رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله، در توضیح معنای ایمان می‌فرماید: «الْإِیمَانُ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْکَانِ؛ ⁽²⁾ایمان اعتراف به زبان و معرفت به دل و عمل با اعضا و جوارح است.»

از منظر حضرت زهرا‌علیهاالسلام ظهور این ایمان در عملی همچون نماز می‌باشد که فرمود: «وَ الصَّلَاةَ تَنْزِیهاً لَکُمْ عَنِ الْکِبْر؛ و خداوند نماز را برای شما قرار داد تا شما را از کبر پاک نماید.»

نماز در کلام نبوی

بر هر مسلمان وظیفه‌شناس و عاشق الهی شایسته است که این گفتار نبوی‌صلی‌الله‌علیه‌وآله را نصب‌العین خود قرار دهد که آن حضرت شدّت علاقه خود را به نماز این‌گونه توصیف کرده است: «یا أَبَا‌ذَرٍّ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ قُرَّةَ عَینِی فِی الصَّلَاةِ وَ حَبَّبَهَا إِلَی کَمَا حَبَّبَ إِلَی الْجَائِعِ الطَّعَامَ وَ إِلَی الظَّمْآنِ الْمَاءَ وَ إِنَّ الْجَائِعَ إِذَا أَکَلَ الطَّعَامَ شَبِعَ وَ الظَّمْآنَ إِذَا شَرِبَ الْمَاءَ رَوِی وَ أَنَا لَا أَشْبَعُ مِنَ الصَّلَاةِ؛ ای اباذر! خداوند نور دیده مرا در نماز قرار داد و نماز را محبوب من گردانید؛ همچنان که غذا را محبوب گرسنه و آب را محبوب انسان تشنه قرار داده است امّا با این تفاوت که گرسنه هرگاه غذا بخورد، سیر می‌شود و تشنه هرگاه آب بنوشد، سیراب می‌شود؛ امّا من از نماز سیر نمی‌شوم.»

خاطره‌ای آموزنده

حضرت امام خمینی‌رحمه‌الله در این زمینه گوی سبقت را از بسیاری پیروان و شیعیان حضرت زهرا‌علیهاالسلام ربوده بود. روزی که شاه از ایران فرار کرد، امام در پاریس، در نوفل لوشاتو مورد توجه تمام خبرنگاران کشورهای مختلف از آفریقا، آسیا، اروپا و آمریکا قرار گرفته بود و حدود 150 دوربین فقط صحبت امام را مستقیم پخش می‌کردند. آنان تلاش می‌کردند خبر بزرگ‌ترین حادثه سال را مخابره کنند؛ شاه رفته بود و می‌خواستند ببینند که امام چه تصمیمی دارد؟. امام بر روی صندلی ایستاده و در کنار خیابان، تمام دوربینها بر روی او متمرکز شده بود. امام چند دقیقه صحبت کردند. دقیقاً در همان لحظه که امام خمینی کانون توجه جهانیان قرار گرفته بود، او متوجه خدای جهانیان شد و از فرزندش احمد که در کنارش ایستاده بود، پرسید: «احمد! ظهر شده؟» گفت: بله، الآن ظهر است. بی‌درنگ امام گفتند: «و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته» امام درست در لحظه‌ای حساس، صحبتهایشان را رها کردند تا نمازشان را اول وقت بخوانند؛ یعنی جایی که تلویزیونهای سراسری که هر کدام میلیونها بیننده دارد.C. N. N بود،B. B. C بود، تمام تلویزیونها، چه در آمریکا و چه در اروپا بودند، خبرگزاریها همه بودند: آسوشیتیدپرس، یونایتدپرس، رویتر و تمام خبرنگاران روزنامه‌ها، مجلات، رادیو، تلویزیون، در چنین موقعیت حساسی، امام حرفشان را قطع کردند و سراغ نماز رفتند. ⁽¹⁾

آداب نماز

امام رضا‌علیه‌السلام در مورد آداب نماز فرمود: «اگر برای نماز ایستادی، تلاش کن با حالت کسالت، خواب‌آلودگی، سستی و تنبلی نباشد؛ بلکه با آرامش و وقار نماز را بجای آور و بر تو باد که در نماز خاشع و خاضع باشی و برای خدا تواضع کنی و خشوع و خوف را بر خود هموار سازی، در آن حال که بین بیم و امید ایستاده‌ای و پیوسته با طمأنینه و نگران باشی، همانند بنده گریخته و گنهکار که در محضر مولایش ایستاده، در پیشگاه خدای عالمیان بایست. پاهای خود را کنار هم بگذار و قامتت را راست نگهدار و به راست و چپ توجه نکن! و چنان باش که گویی خدا را می‌بینی که اگر تو او را نمی‌بینی، او تو را می‌بیند» ⁽¹⁾آری:

مرا غرض ز نماز آن بود که یک ساعتحدیث درد فراق تو با تو بگزارم

وگرنه این چه نمازی بود که من بی‌تونشسته روی به محراب و دل به بازارم

عواقب سبک شمردن نماز

روزی حضرت زهرا‌علیهاالسلام از پدربزرگوارش پرسید: «پدر جان! جزای هر مرد و زنی که نمازش را سبک بشمارد چیست؟ حضرت فرمود: یا فاطمه! هر مرد و زنی که نمازش را سبک بشمارد، خداوند به پانزده بلا گرفتارش می‌کند: شش بلا در دنیا و سه تا هنگام مرگ و سه تا در قبر و سه تا هنگام بیرون آمدن از قبر و در قیامت.

اما آنهایی که در دنیا به او می‌رسد: خداوند برکت را از عمرش برمی‌دارد و برکت از روزی او می‌رود. چهرة بندگان شایسته را از صورت او محو می‌کند. هر عملی که انجام دهد، به او اجر داده نمی‌شود. دعایش به آسمان بالا نمی‌رود. بهره و نصیبی در دعای صالحین ندارد.

آنچه هنگام مرگ به او می‌رسد: ذلیل و خوار می‌میرد. گرسنه می‌میرد. تشنه می‌میرد که اگر نهرهای دنیا را بنوشد، سیراب نمی‌شود.

آنچه در قبر به او می‌رسد: خداوند ملکی را بر او موکل می‌کند که او را در قبرش آزار دهد. قبرش بر او تنگ می‌شود. قبرش تاریک می‌شود.

اما آنچه روز قیامت، وقتی که از قبر خارج می‌شود، به او می‌رسد: خداوند ملکی را بر او مسلط می‌کند که به صورت او می‌زند و خلایق به او می‌نگرند. با سختی از او حساب کشیده می‌شود. خداوند به او نظر رحمت نمی‌کند و او را پاک نمی‌گرداند و عذاب دردناک برای اوست. ⁽¹⁾

توسل

حضرت زهرا‌علیهاالسلام هنگام شهادت وصیت فرمود: «علی‌جان! وقتی من وفات کردم تو غسل و کفن مرا به عهده گیر و بر من نماز بگزار و مرا درون قبر گذاشته، دفنم کن و خاک را بر روی قبر من ریخته، مساوی کن و بر بالینم رو به روی من بنشین و زیاد قرآن بخوان و دعا کن؛ زیرا در چنین لحظه‌هایی میت به انسان گرفتن با زندگان محتاج است. من تو را به خدا می‌سپارم و درباره فرزندانم به نیکوکاری سفارش دارم.» ⁽²⁾

دست من و عنایت و لطف و عطای فاطمهقلب من و محبت و مهر و ولای فاطمه

طبع من و قصیده و مدح و ثنای فاطمهجرم من و شفاعت روز جزای فاطمه

ببذل دست فاطمه! بخاک پای فاطمهمنم گدای فاطمه، منم گدای فاطمه ⁽¹⁾

فلسفه و اهمیت زکات

سخنرانی های کوتاه

5 منبر بر اساس خطبه فدکیه

فلسفه و اهمیت زکات

حضرت در فراز دیگری از خطبه‌اش به اهمیت و فلسفه زکات اشاره کرده و فرمود: «وَ الزَّکَاةَ تَزْکِیةً لِلنَّفْسِ، وَ نَمَاءً فِی الرِّزْق؛ خداوند متعال زکات را برای پاکی نفس و فزونی روزی قرار داد.»

پرداخت زکات که یکی از دستورات واجب الهی است، دست‌آوردهای مهمی برای اهل ایمان دارد که تزکیه نفس و افزایش اموال در رأس آنهاست. به همین جهت، در موارد متعددی در قرآن شریف زکات در کنار نماز آمده است که حاکی از اهمیت و ارزش زکات است.

زکات مال بدر کن که فضلة رَز راچون باغبان بِبُرد، بیش‌تر دهد انگور

فرجام دنیا طلبی

ثعلبة بن حاطب انصاری از کسانی بود که در جنگ بدر از جبهه اسلام دفاع کرده و همواره در محضر رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله بود؛ امّا این امتیازات، او را نتوانست حفظ کند و سرنوشت خوبی برای خود انتخاب نکرد. ماجرای عبرت‌آموز وی را که هم موضوع زکات را دربردارد و هم درسها و پیامهای مهمی برای عصر ما و نسل جدید، با هم می‌خوانیم:

روزی وی خدمت پیغمبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله آمد، عرض کرد: یا رسول الله! دعا کن خداوند به من ثروتی عنایت کند. فرمود: ثعلبه! مقدار کمی که سپاسگزاری آن را بکنی، بهتر از ثروت زیاد است که توان سپاس آن را نداشته باشی. ثعلبه رفت، باز مراجعه نمود و تقاضای خود را تکرار کرد. این بار حضرت به او فرمود: تو را پیروی و اقتدا به من نیست؟ به خدا سوگند اگر بخواهم کوهها برایم طلا شود و در اختیارم باشد، خواهد شد. باز رفت، سومین بار مراجعه نموده، عرض کرد: برایم دعا فرما! «لَئِنْ رَزَقَنِی اللَّهُ مَالًا لَأُعْطِینَّ کُلَّ ذِی حَقٍّ حَقَّه؛ اگر خدا مرا ثروتی بدهد، هر که را حقی در آن مال باشد، حقش را خواهم داد.» آن جناب دعا کرد: «خدایا! به ثعلبه مالی عنایت کن!»

بعد از آن، ثعلبه چند گوسفند تهیه کرد. کم‌کم گوسفندان او رشد کرده و رو به افزایش گذاشت. (ابتدا ثعلبه تمام نمازهای خود را پشت سر پیغمبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله بجا می‌آورد)، بعد که گرفتاریش زیاد شد، فقط ظهر و عصر را به مسجد می‌آمد و بقیه نمازها را در محل دامداری خود می‌خواند. اشتغال ثعلبه از زیادی گوسفندان، کار را به جایی رسانید که روز جمعه به مدینه می‌آمد و نماز جمعه را می‌خواند. آن هم بعد از مدتی ترک شد و روز جمعه نیز دیگر نمی‌آمد. بعضی روزها بر سر راه می‌آمد و از عابرین اخبار مدینه را می‌پرسید. روزی پیغمبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله جویای حال ثعلبه شد، گفتند: گوسفندان او به اندازه‌ای زیاد شده که در این نزدیکی، محلی که گنجایش آنها را داشته باشد، نیست. حضرت سه بار فرمود: وای بر ثعلبه!

آیة زکات نازل شد. پیغمبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله دو نفر؛ یکی از بنی سلیم و دیگری از جهنیه انتخاب نمود و دستور گرفتن زکات را برای آنها نوشت و فرمود: پیش ثعلبه و مرد دیگری از بنی سلیم بروید و زکات مال آنها را بگیرید. پیش ثعلبه آمدند. نامة پیغمبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله را برایش خواندند و درخواست زکات کردند. ثعلبه فکری کرده، گفت: این جزیه یا شبیه جزیه است. فعلاً بروید از دیگران که گرفتید، برگردید.

نزد مرد سلیمی رفتند، از جریان مطلع شد. از بهترین شترهای خود انتخاب نمود و سهمیه زکات را داد. به او گفتند: تو را امر نکرده‌اند شترهای ممتاز را انتخاب کنی. گفت: من خود مایلم این کار را بکنم. به دیگران نیز رجوع کرده، زکات را گرفتند، آنگاه نزد ثعلبه برگشتند. گفت: نامه را بدهید ببینم. پس از خواندن، باز پاسخ داد: این جزیه یا شبیه آن است. بروید تا من در این باره فکر کنم. فرستادگان، خدمت پیغمبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآلهآمدند، بعد از نقل جریان، آن جناب فرمود: وای بر ثعلبه! و برای سلیمی دعا کرد و این آیه در مورد ثعلبه بر پیغمبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله نازل شد: «وَ مِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِینَ فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلی یوْمِ یلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ وَ بِما کانُوا یکْذِبُون»؛ ⁽¹⁾«بعضی از آنها با خدا پیمان بسته بودند که: اگر خداوند ما را از فضل خود روزی دهد، قطعاً صدقه خواهیم داد و از صالحان و شاکران خواهیم بود!؛ امّا هنگامی که خدا از فضل خود به آنها بخشید، بخل ورزیدند و سرپیچی کردند و روی برتافتند! این عمل، روح نفاق را، تا روزی که خدا را ملاقات کنند، در دلهایشان برقرار ساخت. این بخاطر آن است که از پیمان الهی تخلّف جستند و بخاطر آن است که دروغ می‌گفتند.»

یکی از خویشاوندان ثعلبه هنگام نزول آیه حضور داشت. جریان را شنیده، نزد ثعلبه رفت، او را از نزول آیه آگاه کرد. ثعلبه خدمت پیغمبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله شرفیاب شد، تقاضا کرد زکاتش را قبول فرماید. آن جناب فرمود: خدا امر کرده زکات تو را نپذیرم. ثعلبه از آشفتگی و ناراحتی خاک بر سر می‌ریخت. پیغمبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: این کیفر عمل توست؛ زیرا تو را امری کردم، نپذیرفتی. ثعلبه به جایگاه گوسفندان برگشت.

پیغمبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله تا زمانی که از دنیا رفت، زکات او را قبول نکرد. بعد از درگذشت آن حضرت، به ابوبکر مراجعه نمود. او نیز گفت: چون پیغمبر نپذیرفته، من هم نخواهم گرفت. در زمان عمر آمادگی خود را برای پرداخت زکات اعلام کرد. عمر هم نپذیرفت. خلافت به عثمان رسید، به او نیز مراجعه کرد، از گرفتن امتناع ورزید. سرانجام او در زمان عثمان از دنیا رفت. ⁽¹⁾

انواع زکات

زکات، گذشته از معنای اخص فقهی، معنای عامی نیز دارد که فراتر از موضوع اقتصادی می‌باشد و پیامهای تربیتی و اخلاقی را به همراه دارد. حضرت علی‌علیه‌السلام در روایتی به انواع زکات اشاره کرده و فرمود: «زَکَاةُ الْعِلْمِ نَشْرُهُ زَکَاةُ الْجَاهِ بَذْلُهُ زَکَاةُ الْحِلْمِ الِاحْتِمَالُ زَکَاةُ الْمَالِ الْإِفْضَالُ زَکَاةُ الْقُدْرَةِ الْإِنْصَافُ زَکَاةُ الْجَمَالِ الْعَفَافُ زَکَاةُ الظَّفَرِ الْإِحْسَانُ زَکَاةُ الْبَدَنِ الْجِهَادُ وَ الصِّیامُ زَکَاةُ الْیسَارِ بِرُّ الْجِیرَانِ وَ صِلَةُ الْأَرْحَامِ زَکَاةُ الصِّحَّةِ السَّعْی فِی طَاعَةِ اللَّهِ زَکَاةُ الشَّجَاعَةِ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ زَکَاةُ السُّلْطَانِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ؛ ⁽²⁾زکات دانش، نشر آن و تعلیم به دیگران است. زکات پست و مقام، آن را در خدمت دیگران گذاشتن است. زکات حلم و بردباری، تحمّل و چشم‌پوشی است. زکات مال، بخشیدن است. زکات قدرت و توانایی، انصاف است. زکات زیبایی، عفّت و پاکدامنی است. زکات پیروزی، احسان است. زکات بدن، تلاش و روزه‌داری است. زکات رفاه و آسایش، نیکی به همسایگان و صله‌رحم می‌باشد. زکات تندرستی، کوشیدن در راه طاعت خداست. زکات شجاعت، جهاد کردن در راه خداست. زکات ریاست، دادرسی از بیچاره‌گان و بی‌پناهان است.»

فواید پرداخت زکات

شخصی خدمت حاج شیخ حسنعلی نخودکی اصفهانی‌رحمه‌الله آمده و گفت: آقا! یک سری ملخ آمده‌اند و مزرعه مرا می‌خورند.

آقا فرمود: تو حق فقرا (زکات) را نمی‌دهی و ملخها حق فقرا را می‌خورند؛ چون زکات نمی‌دهی، آنها برمی‌دارند، آیا قول می‌دهی زکات بدهی؟ گفت: بله آقا.

آقا برایش دعا نوشت و فرمود: برو این دعا را در آن زمین چال کن و از قول من به آن ملخها بگو: ملخها! شیخ حسنعلی گفته: بروید پای این ساقه‌های گندم و علفهای هرزة زمین را بخورید! من زکات می‌دهم.

آن مرد می‌گوید: من آمدم دعا را در زمین چال کردم و حرف شیخ حسنعلی را برای ملخها گفتم. ملخها از روی خوشه‌های گندم برخاستند و پای ساقه‌های گندم نشستند و شروع کردند علفهای هرزه را خوردن. کم‌کم گندمها رشد کردند و مزرعة ما آن سال محصول بسیار عالی داد و ما هم به قول خودمان عمل کردیم. ⁽¹⁾

روضه

حضرت زهرا‌علیهاالسلام ماجرای مظلومیت خود را این‌گونه بیان فرموده است:

«قنفذ را با عمر بن خطاب و خالد بن ولید به خانة ما فرستادند تا پسر عمویم علی‌علیه‌السلام را برای بیعت زیانبار خود به سقیفه بنی ساعده بیرون برند. علی که مشغول انجام وصیت رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله و تألیف قرآن بود، با آنان بیرون نرفت. آنان نیز برای عقده‌گشایی، هیزم زیادی در مقابل درِ خانة ما جمع کردند و آتش آوردند تا خانه و ما را به آتش کشند. من در پشت در ایستادم و آنان را به خدا و پدرم قسم دادم که دست از ما بردارند و ما را یاری کنند.

عمر، تازیانه را از دست قنفذ ـ غلام ابوبکرـ گرفت و با آن به بازویم زد؛ چنانکه تازیانه همچون بازوبند به دور بازویم حلقه زد. سپس وی لگدی به در کوبید و آن را به طرف من فشار داد و من که آبستن بودم، به صورت روی زمین افتادم. آتش شعله می‌کشید و صورتم را می‌گداخت. عمر چنان به صورتم سیلی زد که گوشواره‌ام بر زمین افتاد و درد زایمان به سراغم آمد. پس محسنم کشته شد. این است امّتی که می‌خواهد بر من نماز بخواند؟! در حالی که خدا و رسول از آنان بیزاری جسته‌اند. من نیز از آنان برائت می‌جویم.» ⁽¹⁾

به وقت مرگ، پر کردم زخون، چشم‌تر خود راکه تنها می‌گذارم بین دشمن، همسر خود را

خدایا! اولین مظلوم عالم را تو یاری کنکه امشب می‌دهد از دست، تنها یاور خود را

دلم خواهد که برخیزم زجا و بازویش گیرمدل شب چون نهم بر قبر پنهانم، سر خود را

اجل‌ای کاش در آن ماجرا می‌بست چشمم رانمی‌دیدم نگاه دردناک دختر خود را!

شهادت می‌دهد فردا به محشر عضو عضو منکه کشتند این جماعت، دختر پیغمبر خود را!

علی جان! گریه کن تا عقده‌ای از سینه بگشاییمکن حبس اینقدر آه دل غم‌پرور خود را

حج

سخنرانی های کوتاه

5 منبر بر اساس خطبه فدکیه

حج

حضرت زهرا علیهاالسلام در مورد عظمت و اهمیت مراسم حج می‌فرماید: «وَ الْحَجَّ تَشْییداً لِلدِّین؛ خداوند متعال مراسم حج را برای برپایی دین قرار داد.» حضرت فاطمه‌علیهاالسلام در این فراز به یکی دیگر از برنامه‌های حیاتبخش دین مبین اسلام اشاره دارد و حکمت آن را تفسیر می‌کند که مراسم سیاسی ـ عبادی حج یکی از مهم‌ترین ارکان جاودانگی این مکتب متعالی است.

ضامن بقای اسلام

وجود مکانهای مقدس و مراکز عبادی، معنوی و زیارتی، همواره در تبلیغ و ثبات دین مبین اسلام نقش به سزایی داشته است. این کانونهای توحید و بندگی و معرفت، محور وحدت مسلمانان و ضامن بقای این آیین آسمانی بوده و هست. در این میان، نقش خانة خدا و مسجدالحرام بیش‌تر از سایر مراکز اسلامی است؛ چرا که همة گروههای اسلامی، بدون در نظر گرفتن گرایشهای خاص خویش، خود را به زیارت این کانون عبادت و مرکز اسلام موظف می‌دانند و همه ساله در شهر مکه خود را به زیارت خانة خدا می‌رسانند. امام صادق‌علیه‌السلام در این‌باره می‌فرماید: «لَا یزَالُ الدِّینُ قَائِماً مَا قَامَتِ الْکَعْبَةُ؛ ⁽¹⁾پیوسته دین استوار خواهد بود تا زمانی که کعبه استوار است.»

در سیرة امامان معصوم علیهم‌السلام نیز اهتمام به زیارت خانه خدا از جایگاه والایی برخوردار است. آنان نه تنها خود برای شرکت در این مراسم می‌کوشیدند؛ بلکه به یاران خود نیز دستور می‌دادند تا دیگران را به مراسم عظیم حج ترغیب کنند. به عنوان نمونه، علی بن یقطین، یار وفادار امام کاظم‌علیه‌السلام، با اشارة آن حضرت هر ساله دویست و پنجاه الی سیصد نفر را با هزینة خود به حج اعزام می‌کرد و علاوه بر کسب ثواب اخروی، به آن مراسم معنوی رونق بیش‌تری می‌بخشید. ⁽¹⁾

عظمت خانه خدا

حسین بن علی، یکی از دوستان امام ششم‌علیه‌السلام به آن حضرت عرض کرد: مردی به من وصیت کرده که اموالش را در راه خدا مصرف کنم، در چه راهی صرف نمایم؟ امام فرمود: در راه حج». عرض کردم: او تعیین نکرده و گفته در راه خدا.

امام فرمود: «اصْرِفْهُ فِی الْحَجِّ فَإِنِّی لَا أَعْلَمُ شَیئاً مِنْ سَبِیلِهِ أَفْضَلَ مِنَ الْحَج؛ آن را در امور حج مصرف کن؛ چرا که من از راههای خدا چیزی را بهتر از حج نمی‌دانم.» ⁽²⁾

آری، مکه محور تمام مکاتب توحیدی از زمان حضرت آدم و ابراهیم‌علیهم‌السلام تا به امروز بوده است. این مکان مقدس حرم امن خداست و از سوی مسلمانان جهان محل اجتماع سالانه محسوب می‌شود.

پیامهای معنوی حج

شبلی، از عرفای سرشناس، به حج رفته بود و پس از انجام اعمال حج به حضور حضرت سیدالساجدین‌علیه‌السلام مشرف شد. امام‌علیه‌السلام از وی پرسید:ای شبلی حج گزاردی؟ شبلی: آری، یا ابن رسول الله!

امام‌علیه‌السلام: «فَحِینَ نَزَلْتَ الْمِیقَاتَ نَوَیتَ أَنَّکَ خَلَعْتَ ثَوْبَ الْمَعْصِیةِ وَ لَبِسْتَ ثَوْبَ الطَّاعَة؟!؛ زمانی که به میقات فرود آمدی، آیا نیت کردی که جامة معصیت را از خود به درآوری و جامة طاعت بپوشی»؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: زمانی که از جامة خود برهنه شدی، آیا نیت کردی که از ریا و نفاق برهنه شوی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: زمانی که غسل کردی، آیا نیت کردی خویشتن را از بدیها و گناهان شستشو دهی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام آیا خویشتن را پاکیزه کردی و احرام بستی و عقد حج بستی؟ شبلی: آری.

امام‌علیه‌السلام: زمانی که خود را پاکیزه کردی و عقد بستی، آیا نیت کردی که آنچه را خداوند متعال حرام کرده است، بر خویشتن حرام کنی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: زمانی که عقد حج بستی، آیا نیت کردی که هر عقدی را که برای غیر خداوند عزّوجلّ بسته‌ای، بگشایی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: پس خویشتن را پاکیزه نکرده‌ای و احرام و عقد حج نبسته‌ای!

امام‌علیه‌السلام فرمود: آیا داخل میقات شدی و تلبیه گفتی؟ شبلی: آری.

امام‌علیه‌السلام: آنگاه که داخل میقات شدی، آیا نیت کردی که به نیت زیارت داخل شوی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام آنگاه که دو رکعت نماز گزاردی، نیت کردی که به خداوند متعال به بهترین اعمال و بزرگ‌ترین حسنات عباد که نماز است، تقرب جویی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: آنگاه که تلبیه گفتی، آیا نیت کردی که برای خداوند به هر طاعتی گویا شوی و از معصیت او خود را بازداری؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: پس در میقات داخل نشده‌ای و نماز نخوانده‌ای و تلبیه نگفته‌ای!

سپس امام‌علیه‌السلام فرمود: آیا در حرم داخل شدی و کعبه را دیدی و نماز خواندی؟ شبلی: آری.

امام‌علیه‌السلام: آنگاه که داخل حرم شدی، آیا نیت کردی که بر خود هرگونه عیب اهل امت اسلام را حرام کنی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: آنگاه که به مکه رسیدی و کعبه را دیدی و دانستی که آن خانه خدا است، آیا قصد خداوند سبحان کردی و از غیر او بریدی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: پس نه داخل مکه شدی و نه داخل حرم. سپس امام‌علیه‌السلام فرمود: آیا طواف بیت را به جای آوردی و ارکان را مس کردی و عمل سعی را انجام دادی؟ شبلی: آری.

امام‌علیه‌السلام: آنگاه که سعی کردی، آیا نیت کردی که از همه گریخته و به سوی خداوند فرار کنی و صدق این نیت را علّام الغیوب شناخت؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: پس نه طواف بیت کردی و نه سعی بجا آوردی.

سپس امام‌علیه‌السلام فرمود: آیا در مقام ابراهیم‌علیه‌السلام وقوف کردی و در آن مقام دو رکعت نماز گزاردی؟ شبلی: آری.

امام‌علیه‌السلام در این هنگام صیحه‌ای برآورد که نزدیک بود از دنیا مفارقت کند، سپس فرمود: هر کس با حجرالاسود مصافحه کند، با خداوند متعال مصافحه کرده است. دقت کن!ای بندة مسکین! ضایع نکن حرمت کسی را که حرمتش بزرگ است و مصافحه و بیعت با او را با مخالفت و ارتکاب حرام، نقض نکن! پس از آن فرمود: آنگاه که در مقام ابراهیم ایستادی، آیا نیت کردی که بر انجام هر طاعت بایستی و پشت به هر معصیت کنی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: آنگاه که در مقام ابراهیم دو رکعت نماز گزاردی، آیا نیت کردی که چون نماز ابراهیم‌علیه‌السلام نماز گزاری و با نمازت بینی شیطان را به خاک بمالی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: پس در مقام نایستاده‌ای و در آن نماز نخوانده‌ای. پس از آن فرمود: آیا بالای چاه زمزم برآمدی؟ شبلی: آری. امام‌علیه‌السلام: آنگاه که بر بالای چاه زمزم برآمدی، آیا نیت کردی که بر طاعت برآیی و چشمت را از معصیت بپوشانی؟ شبلی: نه. امام‌علیه‌السلام: آیا سعی میان صفا و مروه را بجای آوردی و در میان آن دو، مشی و تردّد داشتی؟ شبلی: آری.

امام‌علیه‌السلام: در سعی میان صفا و مروه، آیا نیت کردی که در میان خوف و رجا باشی؟ شبلی: نه. امام‌علیه‌السلام: پس نه سعی کردی و نه مشی و تردّد بین صفا و مروه. پس از آن فرمود: آیا از مکه خارج شدی و به منی رفتی؟ شبلی: آری.

امام‌علیه‌السلام: وقتی به منی رفتی، آیا نیت کردی که مردم را از زبان و دل و دست خود ایمن گردانی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: پس به منی نرفتی. بعد از آن امام‌علیه‌السلام فرمود: آیا در موقف عرفه وقوف کردی و بر جبل الرحمة برآمدی و خداوند متعال را در جبل‌الرحمة و جمرات با معرفت خواندی؟ شبلی: آری.

امام‌علیه‌السلام: در موقف عرفه، آیا معرفت حق سبحانه و تعالی و اطلاع او را بر سرائر و قلب خود شناختی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: وقتی از جبل‌الرحمة بالا رفتی، آیا نیت کردی که خداوند هر مؤمن و مؤمنه‌ای را رحمت کند؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: آیا به مزدلفه (مشعر) رفتی و از آنجا سنگ‌ریزه‌ها را از زمین برکندی و بر مشعرالحرام مرور کردی؟ شبلی: آری.

امام‌علیه‌السلام: آنگاه که در مزدلفه مشی می‌کردی و از آن سنگ‌ریزه‌ها بر می‌کندی، آیا نیت کردی که هر معصیت و جهل را از خود برکنی و هر علم و عمل را در خود بنشانی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: وقتی به مشعرالحرام مرور کردی، آیا نیت کردی که شعایر اهل تقوا و اهل خوف را شعار قلب خود قرار دهی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: پس در مزدلفه مشی نکردی و آن سنگ‌ریزه‌ها را برنداشتی و به مشعرالحرام مرور نکردی.

پس از آن امام‌علیه‌السلام فرمود: در منی نماز گزاردی و رمی جمره کردی و حلق رأس (سر تراشیدن) را انجام دادی و فدیه (قربانی) خود را ذبح کردی و در مسجد خیف نماز خواندی و به مکه بازگشتی و طواف افاضه بجای آوردی؟ شبلی: آری.

امام‌علیه‌السلام: آنگاه که به منی رسیدی و رمی جمره کردی، آیا نیت کردی که به مطلب خود برسی و هرگونه حاجت تو برآورده شود؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: آنگاه که سر تراشیدی، آیا نیت کردی که از پلیدیها پاک شوی و از هر گناه و بد عاقبتی که بنی آدم را است به درآیی، مثل آن روزی که از مادر متولد شدی؟ شبلی: نه.

امام علیه‌السلام: آنگاه که در مسجد خیف نماز خواندی، آیا نیت کردی که نترسی، مگر از خداوند و امیدوار نباشی مگر به رحمت او؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: آنگاه که قربانی خود را ذبح کردی، آیا نیت کردی که طمع را سر بریده و به ابراهیم‌علیه‌السلام به ذبح فرزندش اقتدا کنی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام: آنگاه که به مکه بازگشت کردی و طواف افاضه بجای آوردی، آیا نیت کردی که افاضه (کوچ کردن) به رحمت خدا کنی و به طاعت او بازگشت کرده، به سوی او تقرّب بجویی؟ شبلی: نه.

امام‌علیه‌السلام فرمود: پس به منی نرسیدی و رمی جمره نکردی و حلق رأس انجام ندادی و قربانیت را ذبح نکردی و در مسجد خیف نماز نگزاردی و طواف افاضه بجای نیاوردی و به سوی خداوند تقرّب نجستی؛ چه اینکه تو حج نکردی.

پس شبلی از غفلتهای حجّش به ندبه و زاری افتاد و پیوسته آداب حج می‌آموخت تا سال دیگر از روی معرفت و یقین حج بگزارد. ⁽¹⁾

حج، آزمونی بزرگ

حضرت علی‌علیه‌السلام در مورد مراسم اسرارآمیز حج می‌فرماید: «أَلَا تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِینَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ علیه‌السلام إِلَی الْآخِرِینَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ لَا تَضُرُّ وَ لَا تَنْفَعُ وَ لَا تُبْصِرُ وَ لَا تَسْمَعُ فَجَعَلَهَا بَیتَهُ الْحَرَامَ الَّذِی جَعَلَهُ اللَّهُ لِلنَّاسِ قِیاماً؛

آیا مشاهده نمی‌کنید که همانا خداوند سبحان، انسانهای پیشین از آدم‌علیه‌السلام تا آیندگان این جهان را با سنگهایی در مکّه آزمایش کرد که نه زیان می‌رسانند و نه نفعی دارند، نه می‌بینند و نه می‌نشوند؟ این سنگها را خانة محترم خود قرار داده و آن را عامل پایداری مردم گردانید.» آن حضرت در ادامه می‌فرماید: «سپس کعبه را در سنگلاخ‌ترین مکانها، بی‌گیاه‌ترین زمینها و کم فاصله‌ترین درّه‌ها، در میان کوه‌های خشن، سنگریزه‌های فراوان و چشمه‌های کم آب و آبادیهای از هم دور قرار داد که نه شتر، نه اسب و گاو و گوسفند، هیچ کدام در آن سرزمین آسایش ندارند.

سپس آدم‌علیه‌السلام و فرزندانش را فرمان داد که به سوی کعبه برگردند و آن را مرکز اجتماع و سرمنزل مقصود و باراندازشان گردانند تا مردم با عشق و علاقه و از صمیم قلب به سرعت از میان فلات و دشتهای دور و از درون شهرها، روستاها، درّه‌های عمیق و جزایر از هم پراکنده دریاها به مکّه روی آورند، شانه‌های خود را بجنبانند و گرداگرد کعبه «لا اله الا الله» بر زبان جاری سازند و در اطراف خانه طواف کنند و با موهای آشفته و بدنهای پرگرد و غبار در حرکت باشند. لباسهای خود را که نشانة شخصیت هر فرد است، درآورند و با اصلاح نکردن موهای سر، چهرة خود را تغییر دهند که آزمونی بزرگ و امتحانی سخت و آزمایشی آشکار است برای پاکسازی و خالص شدن که خداوند آن را سبب رحمت و رسیدن به بهشت قرار داد.

اگر خداوند خانه محترمش و مکانهای انجام مراسم حج را در میان باغها، نهرها و سرزمین‌های سبز و هموار و پردرخت و میوه، مناطقی آباد و دارای خانه‌ها و کاخهای بسیار و آبادیهای به هم پیوسته، در میان گندم‌زارها و باغات خرّم و پر از گل و گیاه، دارای مناظری زیبا و پر آب،در وسط باغستانی شادی‌آفرین و جادّه‌های آباد قرار می‌داد، به همان اندازه که آزمایش ساده بود، پاداش نیز سبک‌تر می‌شد. اگر پایه‌ها و بنیان کعبه و سنگهایی که در ساختمان آن به کار رفته، از زمرّد سبز و یاقوت سرخ و دارای نور و روشنایی بود، دلها دیرتر به شک و تردید می‌رسیدند و تلاش شیطان بر قلبها کم‌تر اثر می‌گذاشت و وسوسه‌های پنهانی او در مردم کارگر نبود؛ در صورتی که خداوند بندگان خود را با انواع سختیها می‌آزماید و با مشکلات زیاد به عبادت می‌خواند و به اقسام گرفتاریها مبتلا می‌سازد، تا کبر و خودپسندی را از دلهایشان خارج کند و به جای آن فروتنی آورد و درهای فضل و رحمتش را به روی‌شان بگشاید و وسائل عفو و بخشش را به آسانی در اختیارشان گذارد.» ⁽¹⁾

حاجیان حقیقی

ابوبصیر می‌گوید: به امام باقر‌علیه‌السلام عرض کردم: «مَا أَکْثَرَ الْحَجِیجَ وَ أَعْظَمَ الضَّجِیج؛ چقدر حاجی زیاد است و صدای داد و فریاد همه جا را گرفته.» امام‌علیه‌السلام فرمود: نه؛ داد و فریاد زیاد است؛ ولی حاجی چقدر کم است. «أَتُحِبُّ أَنْ تَعْلَمَ صِدْقَ مَا أَقُولُهُ وَ تَرَاهُ عِیانا؛ علاقه‌داری راستی سخن مرا با چشم خود ببینی؟» در این موقع با دست روی دو چشمم کشید و دعایی خواند، بینا شدم. فرمود: اکنون به حاجیها نگاه کن. نگاه کردم، دیدم بیش‌تر مردم به شکل بوزینه و خوک هستند و مؤمن چون ستاره درخشان در شب تار در میان آنها از دور دیده می‌شود. عرض کردم: «مَا أَقَلَّ الْحَجِیجَ وَ أَکْثَرَ الضَّجِیج؛ آری، حاجی کم است و سر و صدا زیاد است.» باز دعایی خواند، دو باره نابینا شدم. ابوبصیر در مورد چشم خود التماس نمود. امام‌علیه‌السلام فرمود: ما از بینایی چشم تو مضایقه نداریم؛ امّا بدان! خدا نیز به تو ستم روا نداشته است، آنچه صلاحت بوده، انتخاب کرده. می‌ترسیم مردم نیز فریفتة ما شوند و فضل و عنایت خداوند را نسبت به ما فراموش کنند و ما را در مقابل خدا بپرستند، با اینکه بندة او هستیم و از عبادتش سرپیچی نداریم و از فرمانبرداری او خسته نمی‌شویم و تسلیم او هستیم.» ⁽¹⁾

کنیز حضرت زهرا(س) و برکات حج

ام ایمن از زنان بسیار بلندمرتبه و عالیقدر صدر اسلام است که همواره در خدمت خاندان نبوت بود. پس از آنکه حضرت فاطمه‌علیهاالسلام از دنیا رفت،ام ایمن آنچنان ناراحت بود که دیگر نمی‌توانست در مدینه بماند؛ بنابراین عازم مکه شد. در راه در بیابان جحفه، تشنگی بر او غلبه کرد و آبی نیز به همراه نداشت و تشنگی او آنچنان شدید گردید که به حد خطر مرگ رسید. در این لحظه متوجه خدا گردید و با چشمانی اشکبار عرض کرد: «یا رَبِّ! أَ تُعْطِشُنِی وَ أَنَا خَادِمَةُ بِنْتِ نَبِیکَ؛ پروردگار من! آیا مرا تشنه می‌گذاری با اینکه من کنیز دختر پیامبرت (فاطمه) هستم؟» پس از دعا، دلوی پر از آب بهشت بر او نازل شد، از آن آب آشامید و تا هفت سال دیگر تشنه و گرسنه نشد. ⁽¹⁾

روضه از زبان حضرت علی(ع)

سلیم بن قیس هلالی می‌گوید: در حلقه‌ای در مسجد رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله حاضر شدم که به غیر از سلمان، ابوذر، مقداد، محمّد بن ابی‌بکر، عمر بن ابی‌سلمه، قیس بن سعد بن عباده، همه از بنی‌هاشم بودند. عباس به حضرت علی‌علیه‌السلام عرض کرد: به نظر شما، چرا عمر قنفذ را مانند دیگر کارمندانش وادار به پرداخت غرامت نکرد؟

حضرت علی‌علیه‌السلام نگاهی به اطراف انداخت. چشمانش پر از اشک شد، پس فرمود: این پاداش ضربة تازیانه‌ای بود که به حضرت فاطمه‌علیهاالسلام زد، وقتی او از دنیا رفت، اثر این ضربه همچون بازوبندی روی بازوی او بود... . ⁽¹⁾

آنکه قدش، فلک از غصه دو تا کرد، منمآنکه با قامت خم، ناله به پا کرد، منم

آنکه بین در و دیوار، زبی‌یاری خویشفضه را از پی‌امداد صدا کرد، منم

آنکه از سوز دل خویش، به ایام شبابطلب مرگ زدرگاه خدا کرد، منم!

آنکه جز محنت و آزار زهمسایه ندیددر عوض باز به همسایه دعا کرد، منم!

آنکه هنگام فداکاری خود در ره دوستزودتر محسن شش ماهه فدا کرد، منم!

آنکه با گمشده قبر و بدن مخفی خویشظلم را یکسره انگشت نما کرد، منم! ⁽¹⁾

امامت و رهبری

سخنرانی های کوتاه

5 منبر بر اساس خطبه فدکیه

امامت و رهبری

حضرت زهرا‌علیهاالسلام در فراز دیگری از کلام گهربار خویش می‌فرماید: «وَ طَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ، وَ إِمَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَة؛ خداوند متعال اطاعت از ما (اهل بیت‌علیهم‌السلام) را برای ایجاد نظم در میان ملت و امامت ما را برای ایمنی از تفرقه و تشتت در جامعه قرار داد.

مقام امامت

منصب امامت همانند نبوت با گزینش و نصب خداوند متعال و با راهنمایی و اعلام رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله و یا از طریق امامی که با نص رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله منصوب به امامت گردیده است، معین می‌شود؛ چه اینکه مردم توانایی تشخیص و انتخاب امام دارای شرایط ویژه امامت و رهبر جهانی را ندارند؛ زیرا انفاس قدسی انسانهای والا که به مقام خطیر امامت برگزیده می‌شوند و دارای شرایط ویژه امامت می‌باشند، فقط از سوی خداوند قابل شناسایی و درک است.

بجز خدای نداند امام عالم کیستکه قدر گوهر یک دانه گوهری داند

مقام راهبری گر به حق بود، نیکوستوگرنه هر که تو بینی ستمگری داند

به همین جهت از روزی که رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله مأموریت یافت تا جانشین خود را معین کند و تداوم بخش وظیفه رسالت باشد، در فرصتهای مناسب به معرفی جانشینان دوازده‌گانه خود که برگزیدة الهی بودند، پرداخته و بر امامت امیرمؤمنان علی‌علیه‌السلام تا امامت حضرت مهدی‌علیه‌السلام به طور مکرر و به صورت تصریحی و تلویحی تأکید نمود.

خواجه نصیر الدین طوسی، نظریه‌پرداز بزرگ جهان تشیع در موضوعات کلامی و... در این زمینه می‌نویسد: «اَلْاِمَامُ لُطْفٌ فَیَجِبُ نَصَبُهُ عَلَی اللهِ تَعَالَی تَحْصِیلاً لِلْغَرَضِ؛ ⁽¹⁾وجود امام لطف بر امت است؛ پس لازم است که خداوند امام را بر امت نصب و معین نماید تا غرض حاصل شود.»

آری! با وجود امام، مردم به اطاعت نزدیک و از معصیت دور می‌شوند و اگر امام نباشد، فتنه و فساد برمی‌خیزد و در صورت نصب امام از سوی خداوند، سعادت دین و دنیای انسانها تأمین خواهد شد و این هدف متعالی خداوند و همان معنای سخن حضرت فاطمه‌علیهاالسلام است که خداوند اطاعت از رهبری اهل بیت‌علیهم‌السلام را موجب نظم، و امامت معصومین‌علیهم‌السلام را سرچشمة امنیت و وحدت قرار داده است.

تمثیلی روشن برای امامت

روزی جمعی از اصحاب و یاران امام صادق‌علیه‌السلام جمع بودند که امام‌علیه‌السلام به هشام بن حکم که تازه جوانی بود، رو کرده، فرمود:ای هشام! او پاسخ داد: لبّیک،ای زادة رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله. امام فرمود: آیا گزارش نمی‌دهی که با عمرو بن عبید (یکی از علمای بزرگ اهل سنت) چگونه مناظره نمودی؟ عرض کرد: جلالت شما مرا می‌گیرد و شرم می‌دارم و زبانم نزد شما به کار نمی‌افتد که از خود تعریفی کرده باشم! امام‌علیه‌السلام فرمود: «إِذَا أَمَرْتُکُمْ بِشَی‌ءٍ فَافْعَلُوا؛ چون به شما امری نمودم، بجای آورید.»

هشام عرض کرد: وقتی خبر مجلس مسجدِ بصرة عمرو بن عبید به من رسید، بر من گران آمد؛ به سویش رفته و روز جمعه‌ای وارد مسجد بصره شدم. جماعت بسیاری را دیدم که در اطراف عمرو بن عبید گرد آمده بودند. او جامه پشمینة سیاهی به کمر بسته و عبایی به‌دوش انداخته و مردم از او سؤال می‌کردند، من هم از مردم راه خواستم، به من راه دادند تا در مقابل او نشستم، آنگاه گفتم:

ای مرد دانشمند! من مردی غریبم، اجازه دارم مسئله بپرسم؟ گفت: بپرس! گفتم: شما چشم دارید؟، گفت: پسر جانم! این چه سؤالی است؟ چیزی را که می‌بینی، چگونه از آن می‌پرسی؟! گفتم: سؤال من همین طور است. گفت: بپرس پسر جانم! اگر چه پرسشت احمقانه است. گفتم: شما جواب همان را بفرمایید. گفت: بپرس.

گفتم: شما چشم دارید؟ گفت: آری، گفتم با آن چه‌کار می‌کنید؟ گفت با آن رنگها و اشخاص را می‌بینم. گفتم: بینی دارید؟ گفت: آری، گفتم: با آن چه می‌کنی؟گفت می‌بویم. گفتم: دهان دارید؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می‌کنید؟ گفت مزه را می‌چشم. گفتم: گوش دارید؟ گفت: آری، گفتم: با آن چه می‌کنید؟ گفت: با آن صدا را می‌شنوم، گفتم: شما دل دارید؟ گفت: آری، گفتم: با آن چه می‌کنید؟ گفت: با آن هر چه بر اعضا و حواسم درآید، تشخیص می‌دهم.

گفتم: مگر با وجود این اعضا، از دل بی‌نیازی نیست؟ گفت: نه، گفتم: چگونه با آنکه اعضا صحیح و سالم باشد (دیگر چه حاجت به دل داری) ؟

گفت: پسر جانم! هر گاه اعضای بدن در چیزی که ببوید یا ببیند یا بچشد یا بشنود تردید کنند، آن را به دل ارجاع دهد تا تردیدش برود و یقین حاصل کند. من گفتم: پس خدا دل را برای رفع تردید اعضا گذاشته است؟ گفت: آری، گفتم: دل لازم است، وگرنه اعضا را یقینی نباشد؟ گفت: آری. گفتم:ای عمرو بن عبید! خدای تبارک و تعالی که اعضایت را بدون امامی که صحیح را تشخیص دهد و تردید را متیقّن کند وانگذاشته، چگونه این همه مخلوق را در سرگردانی و تردید و اختلاف واگذارد و برای ایشان امامی که در تردید و سرگردانی خود به او رجوع کنند قرار نداده؛ در صورتی که برای اعضای تو امامی قرار داده که حیرت و تردیدت را به او ارجاع دهی؟!!

او ساکت شد و جوابی نداد، سپس متوجّه شده وگفت: اهل کجایی؟ گفتم: اهل کوفه. گفت: پس تو همان هشام بن حکم هستی. سپس مرا در آغوش گرفته و بجای خود نشانید و خودش از آنجا برخاست و تا من آنجا بودم، سخن نگفت. در اینجا حضرت صادق‌علیه‌السلام خندید. و فرمود: این را چه کسی به تو آموخت؟ عرض کردم:ای زادة رسول خدا! بر زبانم جاری شد. حضرت فرمود: به خدا سوگند این مطالب در صحف ابراهیم و موسی مکتوب است. ⁽¹⁾

دفاع از امامت

محمد بن ابی حذیفه، پسر دایی معاویه بود؛ ولی یکی از یاوران و طرفداران پایدار امام علی‌علیه‌السلام به شمار می‌رفت. معاویه به واسطه علاقه‌ای که او به علی‌علیه‌السلام داشت، دستگیرش نموده، مدتی او را به زندان انداخت. روزی با اطرافیان خود مشورت کرد که اگر صلاح می‌دانید، این نادان (محمد بن ابی حذیفه) را از زندان خارج کنیم، به سوی خود راهنمایی کرده، امر نماییم علی را سبّ کند و در ضمن از گرفتاری زندان راحت گردد.

همه موافقت کردند. دستور داد او را از زندان بیاورند. وقتی حاضر شد، معاویه گفت: محمد! هنوز وقت آن نرسیده که دست از محبت و پشتیبانی علی برداری و از این گمراهی برگردی؟ نمی‌دانی که عثمان کشته شد، عایشه و طلحه و زبیر به خونخواهی او قیام کردند، چون علی پنهانی مردم را به ریختن خون عثمان وادار کرده بود. ما انتقام خون او را می‌خواهیم بگیریم. محمد بن ابی حذیفه پاسخ داد:

معاویه! تو می‌دانی من از همة خویشان تو به تو نزدیک‌ترم و بهتر از همه به حال تو آشنایی دارم؟ معاویه جواب داد: بله! همین طور است. محمد گفت: پس با این خصوصیات، سوگند به خدا کشندة عثمان را جز تو نمی‌دانم؛ زیرا هنگامی که عثمان تو و امثال تو (افراد ستمگر) را به حکومت منصوب کرد، مهاجر و انصار پیوسته پیشنهاد می‌کردند که شماها را از حکومت عزل نماید و ریشة ظلم را براندازد. او نیز از برکنار کردن شما امتناع می‌ورزید؛ از اینرو، آنچه به او رسید، به واسطة کردار تو و امثال تو بود. طلحه و زبیر نیز از کسانی بودند که مردم را بر کشتن عثمان تحریص می‌نمودند.ای معاویه! خدا را گواه می‌گیرم، از هنگامی که در جاهلیت و اسلام تو را می‌شناسم، هیچ‌گونه تغییری نکرده‌ای و از اسلام و فضائل اخلاقی آن کم‌ترین بهره‌ای نبرده‌ای و ذره‌ای از کردار ناپسندت کاسته نشده است. دلیل گفتارم همین است که مرا به واسطه حب و دوستی علی‌علیه‌السلام سرزنش می‌کنی، با اینکه سپاهیان و هواداران امیرالمؤمنین علی‌علیه‌السلام همه از مردمان شب زنده‌دار و پیوسته روزه‌گیر و از مهاجرین و انصارند؛ اما اطرافیان تو را مردمانی منافق و دو رو تشکیل داده‌اند. آزادشدگانی که از ترس، اسلام آوردند و بندگانی که از قید بردگی، رهایی یافتند، آنها را تو در دینشان فریب دادی، گوهر ایمانشان را گرفتی، ایشان نیز دنیای تو را پسندیده، از آن راه تو را فریب دادند. آنچه انجام داده‌ای، خودت خوب می‌دانی و آنها نیز آنچه کرده‌اند، خبر دارند!

سوگند به خدا که برای همیشه علی‌علیه‌السلام را به خاطر رضای خدا و پیامبرش دوست می‌دارم و تو را به خاطر خدا و پیامبرش دشمن و تا جان در بدن دارم، در این عقیده استوار و ثابت خواهم ماند.

معاویه که از شدت خشم و غضب به خود می‌پیچید، دستور داد او را به زندان برگردانند و آنقدر در زندان نگاه داشتند تا از دنیا رفت. ⁽¹⁾

روضه

در ایام بیماری خدیجه‌علیهاالسلام که به مرگ وی انجامید، روزی اسماء بنت عمیس به عیادتش آمد. او خدیجه را گریان و ناراحت مشاهده کرد و به او دلداری داده و گفت: تو از بهترین زنان عالم محسوب می‌شوی؛ زیرا تمام اموالت را در راه خداوند بخشیدی. تو همسر رسول گرامی اسلام‌صلی‌الله‌علیه‌وآله هستی و ایشان بارها تو را به بهشت بشارت داده است. با این همه چرا گریان و نگران هستی؟

خدیجه‌علیهاالسلام فرمود: اسماء! من در این فکرم که دخترم هنگام زفاف به مادر نیاز دارد تا نگرانیها و اسرارش را به مادر بگوید و خواسته‌هایش را به عنوان محرم اسرار مطرح نماید، فاطمة من کوچک است، می‌ترسم بعد از مرگ من کسی نباشد که هنگام عروسی متکفل کارهای وی شود و برایش مادری کند.

اسماء بنت عمیس گفت:ای بانوی من! نگران نباش. من با تو عهد می‌کنم که اگر تا آن موقع زنده ماندم، به جای تو برای فاطمه مادری کنم و نیازهای روحی و عاطفی وی را برطرف نمایم. بعد از وفات خدیجه‌علیهاالسلام هنگامی که شب زفاف حضرت فاطمه‌علیهاالسلام فرا رسید، پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: همه زنها از اتاق عروس خارج شوند و کسی در آنجا باقی نماند. همه رفتند، اما پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله متوجه شد که هنوز اسماء بنت عمیس در اتاق باقی مانده است. فرمود: آیا نگفتم همة زنان بیرون روند؟ اسماء گفت: چرا یا رسول الله! من شنیدم و قصد مخالفت با فرمایش شما را نداشتم؛ ولی عهد من با خدیجه مرا بر آن داشت که در اینجا بمانم؛ چون با خدیجه پیمان بسته‌ام که در چنین شبی برای فاطمه مادری کنم. حضرت رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله با شنیدن این سخن به گریه درآمد و فرمود: تو را به خدا سوگند برای این کار ایستاده‌ای؟ اسماء عرض کرد: آری. پیامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله دست به دعا برداشته و برای اسماء بنت عمیس دعا کرد.

همچنین حضرت خدیجه‌علیهاالسلام در مورد آینده دختر خردسال خویش خطاب به پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله دغدغه‌هایی را به این ترتیب بیان نمود: یا رسول الله! این دختر من ـ با اشاره به حضرت فاطمه‌علیهاالسلام ـ بعد از من غریب و تنها خواهد شد. مبادا کسی از زنان قریش او را آزار برساند. مبادا کسی به صورتش سیلی بزند. مبادا کسی صدای خود را بر روی او بلند کند. مبادا کسی با او رفتاری تند و خشن داشته باشد. ⁽¹⁾

امّا نگرانیهای خدیجه‌علیهاالسلام به واقعیت پیوست و حضرت فاطمه‌علیهاالسلام غریب و تنها ماند و از منافقان بسیار اذیت کشید و سرانجام در آستانه شهادت قرار گرفت. در آن حال اسماء بنت عمیس طبق عهدی که داشت، در کنارش بود: ⁽¹⁾

بیا بنشین به غمخواری، کنار بسترم اَسما!که می‌دانم بود این شام، شام آخرم اَسما!

بیا بنشین و مادروار همدرد دل من شوتو می‌دانی که من از کودکی بی‌مادرم اَسما!

دلم چون شمع غم، تنها میان سینه می‌سوزدگهی بر کودکان و گه به حال همسرم اَسما!

چو یک دست مرا قنفذ زکار انداخت، بی‌پرواحمایت کردم از مولا به دست دیگرم، اَسما!

مرا کشتند مظلومانه نااهلان و می‌دانمشود از خون سر چون لاله فرق شوهرم اَسما

پس از من جمع کن این بستر و پیراهن خونینکه آثاری نبیند دیگر از من، دخترم اَسما! ⁽²⁾

جهاد و صبر

سخنرانی های کوتاه

5 منبر بر اساس خطبه فدکیه

جهاد و صبر

حضرت زهرا‌علیهاالسلام در ادامة سخن شریفش می‌فرماید: « وَ الْجِهَادَ عِزّاً لِلْإِسْلَامِ، وَ الصَّبْرَ مَعُونَةً عَلَی اسْتِیجَابِ الْأَجْر؛ ⁽¹⁾خدای بزرگ جهاد را مایة عزت اسلام و صبر و پایداری در برابر مشکلات را وسیلة نیل به اجر الهی قرار داده است.»

اهمیت جهاد

امام علی‌علیه‌السلام در مورد اهمیت جهاد در راه خدا می‌فرماید: «فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِیائِهِ وَ هُوَ لِبَاسُ التَّقْوَی وَ دِرْعُ اللَّهِ الْحَصِینَةُ وَ جُنَّتُهُ الْوَثِیقَةُ فَمَنْ تَرَکَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ثَوْبَ الذُّلِّ وَ شَمِلَهُ الْبَلَاءُ وَ دُیثَ بِالصَّغَارِ وَ الْقَمَاءَةِ وَ ضُرِبَ عَلَی قَلْبِهِ بِالْأَسْهَابِ وَ أُدِیلَ الْحَقُّ مِنْهُ بِتَضْییعِ الْجِهَادِ وَ سِیمَ الْخَسْفَ وَ مُنِعَ النَّصَف؛ جهاد، ⁽²⁾دری است از درهای بهشت که خدا به روی گزیدة دوستان خود گشوده و جامه تقوا و زره الهی است که حفظ کننده می‌باشد و سپر محکم اوست. هر که جهاد را واگذارد و ناخوشایند داند، خدا جامه خواری بر تن او پوشاند و فوج بلا بر سرش کشاند و در زبونی و فرومایگی بماند. دل او در پرده‌های گمراهی نهان و حقّ از او روی گردان شود؛ به جهت ترک جهاد به خواری محکوم و از عدالت محروم خواهد شد.»

ستایش قرآن از جهادگران

قرآن مجید به طور شایسته‌ای از مجاهدان در راه حق ستایش کرده و بارها به مصادیق آن نیز می‌پردازد: در شأن نزول آیه 23 احزاب آمده است:

یکی از مسلمانان به نام انس بن نضر در جنگ بدر حاضر نبود. بعداً که آگاه شد، خیلی ناراحت گردید که چرا نبوده و در آن جنگ شرکت نکرده است. با خدا عهد و پیمان بست که اگرجنگ دیگری رخ داد، حتماً شرکت کند و تا سرحد شهادت جانبازی نماید تا اینکه جنگ احد پیش آمد و او به عهد خود وفا کرده، در آن جنگ شرکت نمود و هنگامی که گروهی فرار کردند، او همچنان ایستادگی کرد و جنگید تا به شهادت رسید. آنگاه در ارزش کار این شخص فداکار این آیة معروف نازل گردید: «مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ ینْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلًا»؛ ⁽¹⁾«در میان مؤمنان مردانی هستند که بر سر عهدی که با خدا بستند، صادقانه ایستادند؛ بعضی پیمان خود را به آخر بردند (و در راه او شربت شهادت نوشیدند) و بعضی دیگر در انتظارند و هرگز تغییر و تبدیلی در عهد و پیمان خود ندادند.»

به این ترتیب انس بن نضر، مطابق این آیه به عنوان منتظران برای ادای پیمان از طرف خدا به شمار آمد. ⁽²⁾

فضیلت جهاد و شهادت

امام رضا‌علیه‌السلام فرمود: روزی امیرالمؤمنین‌علیه‌السلام برای مردم خطبه می‌خواند و آنها را به جهاد در راه خدا برمی‌انگیخت. جوانی از میان مردم برخاست و عرض کرد: یا علی! مرا از فضیلت جهادکنندگان در راه خدا با خبر کن. پس علی‌علیه‌السلام در پاسخ او فرمود: من و رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله در حالی که ایشان بر ناقه غضبای خود سوار بود، در یک ردیف قرار داشتیم؛ در حالی که از غزوه ذات السلاسل باز می‌گشتیم؛ پس من از آن حضرت آنچه را که تو از من سؤال کردی، پرسیدم، پیامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «إِنَّ الْغُزَاةَ إِذَا هَمُّوا بِالْغَزْوِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُمْ بَرَاءَةً مِنَ النَّارِ فَإِذَا تَجَهَّزُوا لِغَزْوِهِمْ بَاهَی اللَّهُ بِهِمُ الْمَلَائِکَةَ فَإِذَا وَدَّعَهُمْ أَهْلُوهُمْ بَکَتْ عَلَیهِمُ الْحِیطَانُ وَ الْبُیوتُ وَ یخْرُجُونَ مِنْ ذُنُوبِهِمْ کَمَا تَخْرُجُ الْحَیةُ مِنْ سِلْخِهَا وَ یوَکِّلُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِمْ بِکُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَرْبَعِینَ مَلَکاً یحْفَظُونَهُ مِنْ بَینِ یدَیهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِه... وَ ینَادِی مُنَادِی الْجَنَّةُ تَحْتَ ظِلَالِ السُّیوفِ فَتَکُونُ الضَّرْبَةُ وَ الطَّعْنَةُ عَلَی الشَّهِیدِ أَهْوَنَ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ الْبَارِدِ فِی الْیوْمِ الصَّائِفِ؛ ⁽¹⁾هنگامی که رزمندگان در راه خدا اراده جنگ می‌کنند، خدای دوری از آتش را برای ایشان مقرّر می‌فرماید و هنگامی که برای جهاد در راه خدا آماده می‌شوند، خدا به وجود آنها به فرشتگان مباهات و افتخار می‌کند و زمانی که با خانوادة خود وداع می‌کنند، دیوارها و خانه‌ها برایشان می‌گریند و در این حال از گناهان خود بیرون می‌آیند، به مانند ماری که از پوست خود بیرون می‌شود و خدای بر هر یک از این مردان مجاهد چهل فرشته می‌گمارد تا او را از روبرو و پشت سر و سمت راست و سمت چپ حفاظت و نگهداری کنند... در این هنگام منادی فریاد می‌زند: بهشت در سایة شمشیرهاست؛ پس فرود آمدن هر نیزه و ضربت شمشیری بر پیکر شهید آسان‌تر و دلنشین‌تر از نوشیدن آب سرد در روز تابستان می‌باشد.»

با توجه به مطالب فوق، شرح سخن حضرت زهرا‌علیهاالسلام در مورد جهاد کاملاً واضح و روشن می‌شود.

در فراق فاطمه(س)

رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله به دختر دلبندش بیش از حد علاقه داشت و آن حضرت، فاطمه‌علیهاالسلام را آنچنان مورد مهر و محبت قرار می‌داد که موجب شگفتی دیگران می‌شد؛ چرا که فاطمه‌علیهاالسلام خلاصة وجود پیامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله، نسیم آرام‌بخش پدر، کوثر قرآن، سرور بانوان جهان، ریحانه بهشتی، یادگار خدیجه، همسر علی و مادر حسنین بود. وقتی به پیامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله گفته شد: شما فاطمه را در آغوش می‌گیری، بسیار می‌بوسی و این همه عطوفت و مهربانی برایش ابراز می‌داری؛ در حالی که به سایر دخترانت این همه اظهار محبت نمی‌کنی؟ رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «نطفه فاطمه از غذاهای بهشتی است؛ من بوی بهشت را از وجود او استشمام می‌کنم.»

وقتی عایشه در مورد علاقة زیاد پیامبر‌صلی‌الله‌علیه‌وآله به دخترش فاطمه‌علیهاالسلام اعتراض کرد، حضرت خاتم الانبیاء‌صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «ای عایشه! هنگامی که در شب معراج مرا به آسمانها بردند، داخل بهشت شدم. جبرئیل مرا به نزد درخت طوبی برد و از میوه‌های آن درخت خوردم و خداوند متعال از همان میوه‌های درخت طوبی وجود فاطمه را خلق کرد. هر وقت او را می‌بوسم و می‌بویم، بوی دلپذیر درخت طوبی و عطرهای بهشتی به مشامم می‌رسد.»

رسول خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وآله همواره به حضرت زهرا‌علیهاالسلام می‌فرمود: «یا فَاطِمَة! إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَیغْضَبُ لِغَضَبِکِ وَ یرْضَی لِرِضَاک؛ فاطمه جان! به راستی که خدای تبارک و تعالی به خاطر خشم تو خشم می‌گیرد و به خاطر خشنودی تو خشنود می‌شود.» ⁽¹⁾

اما با این شخصیت چه کردند که حضرت علی‌علیه‌السلام او را شبانه دفن کرد؟ امام حسین‌علیه‌السلام می‌فرماید: وقتی فاطمه زهرا علیهاالسلام قبض روح شد، امیرالمؤمنین مخفیانه دفنش کرد و موضع قبرش را محو نمود، سپس برخاست و صورتش را به طرف قبر رسول خدا برگرداند و گفت: «السَّلَامُ عَلَیکَ یا رَسُولَ اللَّهِ عَنِّی وَ السَّلَامُ عَلَیکَ عَنِ ابْنَتِکَ وَ زَائِرَتِکَ وَ الْبَائِتَةِ فِی الثَّرَی بِبُقْعَتِکَ وَ الْمُخْتَارِ اللَّهُ لَهَا سُرْعَةَ اللِّحَاقِ بِکَ؛ یا رسول الله! سلام من و سلام دخترت فاطمه بر تو باد، همان دخترت که به زیارت تو آمده و در بقعة تو خوابیده و خدا خواست به سرعت به تو ملحق شود.»

و ادامه داد: «یا رسول الله! از فراق دختر برگزیدة تو صبر و شکیبایی من قلیل و اندک شده است، قدرت من از دوری بزرگ‌ترین زنان؛ یعنی فاطمه اطهر ضعیف گردید؛ ولی برای مفارقت تو تأسی نمودن موجب تسلیت من خواهد شد. من تو را به دست خود به خاک سپردم، در صورتی که جان مقدس تو در گلو و سینه من بود. آری، آنچه که در قرآن است، می‌پذیرم و می‌گویم: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیهِ رَاجِعُون» یا رسول الله! آن امانتی را که به من دادی، پس گرفته شد! سپرده باز گرفته شد! فاطمة زهرا را بردی یا رسول الله! چقدر این آسمان سبز و زمین غبارآلود در نظر من تیره و تار است!! غم و اندوه من همیشگی گردیده! شب من با بی‌خوابی می‌گذرد! این غم از قلب من خارج نمی‌شود تا آن موقعی که خدا مرا در آن خانه‌ای که تو در آن هستی وارد نماید! در دلم دردی است که آن را جریحه‌دار می‌کند و هم غمی است تحریک کننده! چه زود بود که بین ما جدایی افتاد!! من درد دل خود را برای خدا می‌گویم.

دخترت به زودی تو را از اینکه امت تو متحد شدند و حق او را پایمال نمودند، آگاه خواهد کرد! جریان را از فاطمه‌ات جویا شو و شرح حال را از وی بخواه! چه غم و غصه‌هایی که در دل او جایگزین شدند و نمی‌توانست برای کسی درد دل کند. وی همة آنها را برای تو خواهد گفت. خدا که بهترین حکم‌کنندگان است، حکم خواهد کرد. سلام من بر شما باد! سلامی که به منزلة وداع من باشد، نه آن سلامی که شما را ترک نمایم، اگر باز گردم از ملالت و خستگی نیست و اگر نزد قبر تو اقامت گزینم، به علت بدگمانی نیست که خدا به صابرین وعده ثواب داده است.

صبر و شکیبایی مبارک‌تر و نیکوتر است. اگر برای غلبه بر افرادی که بر او مستولی شدند، نبود، بر خود لازم می‌دانستم که نزد قبر تو اقامت گزینم و معتکف گردم و برای این مصیبت بزرگ نظیر زن جوانمرده ناله و فریاد می‌کردم. خدا می‌بیند که دختر تو مخفیانه دفن می‌شود! حق وی غصب شد! از گرفتن ارث ممنوع گردید! در صورتی که از زمان تو تا به حال چندان مدتی نگذشته و ذکر تو متروک نشده است! یا رسول الله! من به خدا شکایت می‌کنم و پیمودن راهی که تو رفتی، برای من بهترین تسلیت است. یا رسول الله! صلوات خدا بر تو و سلام و خوشنودی خدا بر فاطمة اطهر باد.»

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

13 نکته کوتاه

سخنرانی های کوتاه

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

13 نکته کوتاه

سوره کوثر که در شأن و منزلت حضرت زهرا(س) نازل شده، دارای ویژگی ژرف و شگرفی است، به گونه‌ای که تمام کلمات کلیدی آن؛ یعنی «أعطینا»، «کوثر»، «فصلّ»، «انحر»، «شانی‌ء» و «أبتر»، فقط یک بار در کل قرآن به کار رفته‌اند.

در زبان عربی هنگامی که گفته می‌شود: «قامَ لَها»، یعنی این مرد به احترام آن زن از جای خود برخاست؛ ولی هنگامی که گفته می‌شود: «قامَ اِلَیها»، یعنی این مرد به احترام آن زن از جای خود برخاست و به جهت احترام ویژه‌ای که برای آن زن قائل بود، چند قدمی نیز به طرف او حرکت کرد. در بحار الانوار گفته شده است که هرگاه حضرت زهرا(س) نزد پیامبر خدا(ص) می‌آمدند «قامَ اِلَیها»، ⁽¹⁾یعنی پیامبر(ص) نه فقط به احترام حضرت زهرا(س) از جای خود برمی‌خاستند؛ بلکه به جهت احترام ویژه‌ای که برای حضرت زهرا(س) قایل بودند، چند قدمی نیز به طرف او حرکت می‌کردند و سپس حضرت زهرا(س) را در جای خود می‌نشاندند.

گاهی حضرت امیرمؤمنان علی(ع) برای تبیین سخنان خود به دیگران، به گفتار و رفتار حضرت فاطمه زهرا(س) استناد و استشهاد می‌کردند. شاید این کار حضرت بدین سبب بوده است که به مخاطبان خود بگویند: دختر رسول خدا(ص) که در دامان وحی پرورش یافته‌اند نیز این سخن را گفته و این کار را کرده‌اند.

هرگاه امام باقر(ع) دچار تب می‌شدند، از پارچه‌ای که با آب سرد مرطوب شده بود استفاده می‌کردند و برای شفای خویش به مادرشان حضرت فاطمه زهرا(س) توسل می‌جستند و با صدای بلند می‌گفتند: «یا فاطمة بنت محمّد!».

امام صادق(ع) به شخصی که نام دخترش را فاطمه گذاشته بود، فرمودند: حالا که نام او را فاطمه گذاشته‌ای، مبادا که دشنامش دهی یا نفرینش کنی و یا کتکش بزنی!.

البته این سخن بدین معنی نیست که کارهای ناپسند مذکور را نسبت به دختران دیگر روا بدانیم؛ بلکه نشان دهندة احترام ویژه برای دخترانی است که نامشان همسانِ نام حضرت فاطمه(س) است.

هنگامی که امام جواد(ع) همسری برای خویش برگُزیدند، مَهر حضرت زهرا(س) را مَهر همسرشان قرار دادند. شایان توجه است که مَهر حضرت زهرا(س) پانصد درهم نقره و حدوداً معادل یک کیلو و دویست و پنجاه گرم نقره است.

پس از رحلت حضرت رسول(ص) نخستین شهید از خاندان رسالت، حضرت محسن(ع)، فرزند حضرت زهرا(س) بود که هنگام هجوم به خانه حضرت زهرا(س) و بر اثر فشار در از سوی ظالمان و در شش ماهگی سِقط شد. شهید کردن حضرت محسن(ع) در حقیقت باعث به شهادت رسیدن 31 سادات جهان؛ یعنی سادات محسنی شد. توجه دادنی است که انتخاب نام محسن از سوی شخص رسول خدا(ص) و پیش از تولد حضرت محسن(ع) صورت پذیرفته است.

از فرزند محدّث قمی پرسیدند: چه چیز باعث شد که مردم این همه از کتاب پدرتان «مفاتیحُ الجِنان» استقبال کنند و آن را در خانه خود داشته باشند؟ وی در پاسخ گفت: یکی اخلاص پدرم و دیگر اینکه ایشان ثواب همه این کتاب را به حضرت فاطمه زهرا(س) هدیه کرده بود.

عالِم ربّانی و عارف صمدانی، مرحوم آیت اللّه ملاعلی معصومی همدانی، فرموده بودند که برای برآورده شدن حاجات و توسل به حضرت فاطمه زهرا(س)، 530 بار بگویید: «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی فاطِمَةَ و أَبیها و بَعلِها و بَنیها بِعَدَدِ ما أَحاطَ بِهِ عِلمُکَ؛ خدایا! به تعداد آنچه دانش تو بر آن احاطه دارد، بر فاطمه و پدر و همسر و فرزندانش درود فرست.» یا 530 بار بگویید: «إِلهی بِحَقِّ فاطِمَةَ و أَبیها وبَعلِها وبَنیها والسِّرِّ الْمُسْتَودَعِ فیها؛ خدای من! به حق فاطمه و پدر و همسر و فرزندانش و آن راز به ودیعه نهاده شده در وجود او، حاجاتم را برآورده کن.» شایان توجه است نام مبارک فاطمه که حرف پایانی آن تاء گِرد عربی است، طبق حساب حروف اَبجَد با عدد 530 برابر است. همچنین طبق همین حساب، نام «زهراء» با عدد 214 و «یا زهراء» با عدد 225 برابر است.

شماری از حدیث پژوهان عقیده دارند اینکه گفته می‌شود: عبارتِ «لَولاکَ لَما خَلَقتُ الأَفلاکَ و لَولا عَلِیٌّ لَما خَلَقْتُکَ ولَولا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکُما؛ اگر تو نبودی، هستی را نمی‌آفریدم و اگر علی(ع) نبود، تو را نمی‌آفریدم و اگر فاطمه(س) نبود، تو و علی(ع) را نمی‌آفریدم»، حدیث قدسی و از سوی خداوند بزرگ و خطاب به پیامبر اکرم(ص) بوده، در کتابهای معتبر حدیثی و جوامع مستند روایی دیده نشده است. از این رو، هم معنی و دلالت این حدیث را باید دوباره پژوهید و هم سند و مدرک آن را؛ به ویژه نباید این حدیث را به گونه‌ای معنی و تبیین کنیم که از آن، برتری مقام و منزلت حضرت امیرمؤمنان علی(ع) نسبت به پیامبر اکرم(ص) و برتری مقام و منزلت حضرت زهرا(س) نسبت به آن دو برداشت شود.

شنیده و یا خوانده‌اید هنگامی که حضرت زهرا(س) را میان کفن گذاشته و فرزندانشان کنار ایشان بودند، ناگهان حضرت ناله‌ای کردند و دستان خود را از میان کفن بیرون آوردند و امام حسن و امام حسین(ع) را در آغوش گرفتند و.... گفتنی است مرحوم علامه مجلسی هنگام نقل این حدیث می‌فرمایند: این حدیث را در برخی از کتابهایی دیدم که معتبر نیستند و نمی‌توان به آنها استناد کرد؛ ولی دوست داشتم که این حدیث رابیان کنم. ⁽¹⁾

از این رو، همة ما و به ویژه سخنوران و مداحان اهل بیت عصمت و طهارت(ع)، در نقل و بیان این گونه احادیث، خصوصاً برای مخاطبانی که پذیرش فرا عقلی و ماورای طبیعی‌شان کم‌تر است، دقت و تحقیق بیش‌تری کنیم و سپس با دلیلهای معتبر علمی و استنادهای صحیح حدیثی، به نقل و بیان آن بپردازیم؛ زیرا: «رُبَّ مَشهورٍ لاأَصلَ لَهُ؛ چه بسا چیزهای مشهوری که بی‌پایه و ریشه‌اند.»

یکی از القاب حضرت زهرا(س) حانیه (با حرف حاء) است، نه هانیه (با حرف هاء). شایان توجه است که حانیه به معنای زن دلسوز و مهربان (نسبت به همسر و فرزندان) و اما هانیه به معنای زن خدمتکار است. از این رو، هنگام نامگذاری دختران و گرفتن شناسنامه برای آنان، به تلفظ و املای درست این کلمه توجه داشته باشیم.

احترام نام فاطمه(س)

سخنرانی های کوتاه

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

احترام نام فاطمه(س)

احترام حضرت فاطمه(س) و قداست آن بانوی بزرگوار برای تمام مسلمانان بدیهی و مسلم است.

«سکونی» می‌گوید: خدمت امام صادق(ع) رسیدم، در حالی که غمگین بودم. آن حضرت به من فرمودند: ای سکونی! چرا غمگین هستی؟ عرض کردم: خداوند به من دختری داده است. فرمودند: ای سکونی! سنگینی آن دختر بر زمین است و روزی‌اش با خدا و عمرش جداگانه. سپس فرمودند: چه نامی برای او انتخاب کرده‌ای؟ عرض کردم: فاطمه. فرمودند: آه، آه، آه. و دست‌خود را بر پیشانی نهادند و آن گاه فرمودند: «إِذَا سَمَّیْتَهَا فَاطِمَةَ فَلَا تَسُبَّهَا وَ لَا تَلْعَنْهَا وَ لَا تَضْرِبْهَا؛ ⁽¹⁾اگر نام او را فاطمه نهادی، به او بد مگو و لعن مکن و او را مزن.»

دو مسئله

سخنرانی های کوتاه

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

دو مسئله

کیفر بی حرمتی

سخنرانی های کوتاه

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

کیفر بی حرمتی

کیفر دشنام گفتن به فاطمه(س) قتل است، و بر اساس فقه اسلامی، فردی که نسبت‌به آن بانوی مقدس هتک حرمت کند و به فحاشی و دشنام گویی زبان بگشاید، مستوجب مرگ است و باید به قتل رسانده شود. این شدت عمل و سخت‌گیری شاید بدین جهت باشد که حرمت و منزلت آن بانوی بزرگوار، هم پایة احترام ائمه و پیشوایان معصوم(ع) است و بازگشت به فحاشی و هتک حرمت و سبّ رسول الله(ص) دارد. از این رو کسی که به آن بانوی مطهره سب کند، حکم کسی را دارد که به رسول الله(ص) سب نماید و باید به قتل برسد. ⁽¹⁾

امام خمینی می‌فرماید: الحاق صدیقه طاهره به ائمه اطهار خالی از وجه نیست؛ بلی اگر دشنام به صدیقه طاهره(س) بازگشت به سب رسول الله(ص) نماید، بدون شبهه دشنام دهنده کشته می‌شود. ⁽²⁾

امام خمینی(ره) طی حکمی در سال 1367 به آقای محمد هاشمی، مدیر عامل صدا و سیمای جمهوری اسلامی نوشتند: با کمال تأسف از صدای جمهوری اسلامی مطلبی در مورد الگوی زن پخش گردیده است که انسان شرم دارد بازگو نماید. فردی که این مطلب را پخش کرده است تعزیر و اخراج می‌گردد و دست اندرکاران آن تعزیر خواهند شد. در صورتی که ثابت شود قصد توهینی در کار بوده است، بلاشک فرد توهین‌کننده محکوم به اعدام است. اگر بار دیگر از این گونه قضایا تکرار گردد، موجب تنبیه و توبیخ و مجازات شدید مسئولین بالای صدا و سیما خواهد شد؛ البته در تمامی زمینه‌ها قوه قضائیه اقدام می‌نماید. ⁽¹⁾

تسبیحات زهرا(س)

سخنرانی های کوتاه

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

تسبیحات زهرا(س)

یکی از تعقیبات نماز، گفتن تسبیحات حضرت زهرا(س) است که بسیار فضیلت دارد؛ بلکه برتر از سایر تعقیبات نماز محسوب می‌شود.

از امام صادق(ع) نقل شده است که فرمودند: «تسبیح حضرت فاطمه(س) بعد از هر نماز نزد من از هزار رکعت نماز در هر روز محبوب‌تر است.» ⁽¹⁾

همچنین امام صادق(ع) درباره تسبیح فاطمه زهرا(س) فرمودند: «چون به خوابگاه خود رفتی، سی و چهار بار «الله اکبر»، سی و سه بار «الحمد لله» و سی و سه بار «سبحان الله» بگو و آیة الکرسی و دو سوره معوذتین را با ده آیة اول سوره صافات و ده آیه از آخرش بخوان.» ⁽²⁾

و نیز آن امام بزرگوار به یکی از یاران خود به نام ابو هارون فرمودند: «ما خردسالان خود را به تسبیح حضرت زهرا فرمان می‌دهیم، همچنان که آنان را مأمور به برگزاری نماز می‌نماییم.» ⁽³⁾

چند مسئله

سخنرانی های کوتاه

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

چند مسئله

دروغ بستن به حضرت زهرا(س)

اگر روزه دار با گفتن، نوشتن، اشاره و مانند اینها به خدا و پیامبر(ص) و جانشینان آن حضرت عمداً نسبت دروغ بدهد، روزه‌اش باطل می‌شود و احتیاط واجب آن است که نام حضرت زهرا(س) و سایر پیامبران(ع) و جانشینان آنان هم در این حکم فرقی ندارد. ⁽²⁾

صلوات بر فاطمه(س)

سخنرانی های کوتاه

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

صلوات بر فاطمه(س)

یکی از عبادتهای دینی درود و صلوات فرستادن بر حضرت ختمی مرتبت و اهل بیت معصوم(ع) آن حضرت است. این عبادت ریشة قرآنی دارد و خداوند متعال در قرآن به آن دستور داده است: إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلیماً؛ ⁽¹⁾

در روایتی از پیامبر(ص) آمده است که درود فرستادن بر فاطمه زهرا(س) آثار معنوی بالایی دارد و در قیامت شایستگی الحاق به پیامبر اکرم(ص) را برای انسان فراهم می‌کند. پیامبر اکرم(ص) فرمود: «یا فاطمة! مَنْ صَلَّی عَلَیْکِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ أَلْحَقَهُ بِی حَیْثُ کُنْتُ مِنَ الْجَنَّة؛ ای فاطمه! هر کس بر تو صلوات بفرستد، خداوند او را می‌آمرزد و در هر جای بهشت که باشم، وی را به من ملحق می‌سازد.»

کیفیت صلوات بر حضرت زهرا(س) چنین است:

«اللهم صل علی فاطمة و ابیها و بعلها و بنیها والسر المستودع فیها بعدد ما احاط به علمک.» ⁽¹⁾

عقد و عروسی

سخنرانی های کوتاه

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

عقد و عروسی

برپایی مجلس عقد و عروسی در روزها و شبهای شهادت ائمه معصومین(ع) اگر موجب توهین و هتک باشد، اجتناب از آن لازم است. ⁽¹⁾

سؤال: برخی برای اینکه برنامه‌های موسیقی و لهو و لعب در مجالس عروسی خود را توجیه کنند، می‌گویند: این برنامه‌ها در شب عروسی حضرت زهرا(س) نیز وجود داشته است. آیا این نسبتها صحیح است؟

پاسخ: چنین نسبتی صحیح نیست.(20)

نماز حضرت زهرا(س)

سخنرانی های کوتاه

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

نماز حضرت زهرا(س)

نماز حضرت زهرا(س) دو رکعت است؛ بدین صورت که در رکعت اول بعد از حمد 100 مرتبه سوره قدر و در رکعت دوم بعد از حمد 100 مرتبه سوره توحید خوانده می‌شود.(21)

نماز استغاثه به حضرت زهرا(س)

سخنرانی های کوتاه

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

نماز استغاثه به حضرت زهرا(س)

در مفاتیح الجنان روایت‌شده است که: هر گاه حاجتی داری دو رکعت نماز به جای آور و پس از سلام سه مرتبه تکبیر بگو و پس از آن تسبیحات حضرت فاطمه(س) را بگو، آنگاه به سجده برو و صد مرتبه بگو: «یَا مَولَاتِی! یَا فَاطِمَةُ! اَغِیثِینِی؛ ای مولای من! یا فاطمه! کمکم کن.»، سپس جانب راست صورت را بر زمین بگذار و همان ذکر را صد مرتبه بگو، سپس جانب چپ صورت را بر زمین بگذار و صد مرتبه همان ذکر را بگو و حاجت خود را بخواه، به خواست خداوند حاجتت برآورده می‌شود.(22)

زیارت حضرت فاطمه(س)

سخنرانی های کوتاه

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

زیارت حضرت فاطمه(س)

«قال رسول الله(ص): مَنْ زَارَ فَاطِمَةَ فَکَأَنَّمَا زَارَنِی وَ مَنْ زَارَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ فَکَأَنَّمَا زَارَ فَاطِمَةَ؛ هر که فاطمه را زیارت کند، مثل این است که مرا زیارت کرده و هر کس علی بن ابی‌طالب را زیارت کند، مانند آن است که فاطمه را زیارت کرده است.»(23)

همچنین راوی نقل می‌کند که: «قَالَتْ فَاطِمَةُ: قَالَ أَبِی وَ هُوَ ذَا حَیٌّ إِنَّ مَنْ سَلَّمَ عَلَیَّ وَ عَلَیْکِ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ فَلَهُ الْجَنَّةُ. قَالَ: فَقُلْتُ لَهَا: هَذَا فِی حَیَاتِهِ وَ حَیَاتِکِ أَوْ بَعْدَ مَوْتِهِ وَ مَوْتِکِ قَالَتْ فِی حَیَاتِنَا وَ بَعْدَ مَوْتَنَا؛ فاطمه(س) فرمودند: پدرم آن زمان که در قید حیات بود به من فرمود: هر که سه روز بر من و تو سلام کند، بهشت برای اوست. به حضرت زهرا(س) گفتم: این مسئله در زمان حیات پیامبر(ص) و شما یا بعد از مرگتان است؟ حضرت زهرا(س) فرمودند: در حیات و ممات ما.»(24)

امام جواد(ع) هر روز هنگام زوال به مسجد رسول الله(ص) رفته و پس از سلام و صلوات بر رسول خدا(ص)، به سراغ خانه مادرش زهرا(س) که در همان نزدیکی قبر پیامبر(ص) است می‌رفت و کفشها را در آورده و با نهایت ادب و خضوع، داخل خانه شده و در آنجا نماز و دعا می‌خواند و دقایقی طولانی به عبادت مشغول می‌شد و هرگز دیده نشد به زیارت رسول(ص) برود و سراغ مادرش را نگیرد.(25)

روز زیارتی مخصوص حضرت زهرا(س)

سخنرانی های کوتاه

نکته‌ها و احکامی درباره حضرت زهرا(س)

روز زیارتی مخصوص حضرت زهرا(س)

در روایات، هر یک از روزهای هفته و ساعات شبانه روز به نام یکی از معصومین(ع) نامگذاری شده و برای هر روز و هر هفته با توجه به همین نامگذاریها، ادعیه و اعمالی بیان شده است.

از بین روزهای هفته، روز یکشنبه متعلق به امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا(ع) می‌باشد و از بین ساعات شبانه روز، ساعت آخر شب، نزدیک اذان صبح، متعلق به فاطمه زهرا(س) می‌باشد. زیارت مخصوص حضرت زهرا(س) در روز یکشنبه چنین است:

«یَا مُمْتَحَنَةُ امْتَحَنَکِ الَّذِی خَلَقَکِ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَکِ فَوَجَدَکِ لِمَا امْتَحَنَکِ صَابِرَةً وَ زَعَمْنَا أَنَّا لَکِ أَوْلِیَاءُ وَ مُصَدِّقُونَ وَ صَابِرُونَ لِکُلِّ مَا أَتَانَا بِهِ أَبُوکِ(ص) وَ أَتَی بِهِ وَصِیُّهُ(ع) فَإِنَّا نَسْأَلُکِ إِنْ کُنَّا صَدَّقْنَاکِ إِلَّا أَلْحَقْتِنَا بِتَصْدِیقِنَا لَهُمَا لِنُبَشِّرَ أَنْفُسَنَا بِأَنَّا قَدْ طَهُرْنَا بِوَلَایَتِکَ»(26)

ب: آیت الله العظمی مکارم: در فرض مسئله حرام است.

ج: آیت الله العظمی سیستانی: جایز نیست.

د: آیت الله العظمی صافی: این گونه حرکات مناسب دوستان اهل‌بیت نیست و باید مؤمنین از آن بپرهیزند.

هـ : آیت الله العظمی بهجت: در صورت صدق عنوان هتک، حکم آن نزد متشرعه واضح است. (مسائل جدید، ج‌2، ص‌49).

(20). مسائل جدید، ج‌2، ص‌75، به نقل از آیات عظام صافی، فاضل، تبریزی و مکارم.

(21). مفاتیح الجنان، انتشارات فاطمة الزهرا(س)، ص‌67.

(22). مفاتیح الجنان، انتشارات فاطمة الزهرا(س)، ص‌423.

(23). بحارا الانوار، ج‌43، ص‌58.

(24). کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین(ع)، ص354.

(25). کشف الیقین، ص‌354.

(26). مفاتیح الجنان، ص‌91.

(26). مفاتیح الجنان، ص‌91.

سخنرانی های بلند

برگی از فضایل فاطمه (س)

مقدمه

سخنرانی های بلند

برگی از فضایل فاطمه(س)

مقدمه

فاطمه ای پاک بانوی بهشت

بر مشام آید ز تو بوی بهشت

فاطمه ای شاهکار ذو الجلال

کوثر عشقی و خورشید کمال

لیلة القدر علیّ و احمدی

تو بهار عشق حیِّ سرمدی

حضرت صدیقة اطهر، فاطمه زهرا(س) از نظر فضایل و عظمت آنچنان در اوج قرار دارد که شناخت او جز برای معدودی از انسانها میسّر نیست.

نام فاطمه

سخنرانی های بلند

برگی از فضایل فاطمه(س)

نام فاطمه

«إِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَةَ لِأَنَّ الْخَلْقَ فُطِمُوا عَنْ مَعْرِفَتِهَا؛ )⁽¹⁾( فاطمه، فاطمه نامیده شده است؛ چون خلق از (کنه) شناخت او عاجز هستند.»

با اینکه قرنها تلاش شده است مقام او آنچنان که هست معرّفی شود؛ ولی باز هم قدر و عظمت او همچون قبرش مخفی است.

مقام معنوی حضرت در حدّی است که حضرت صادق(ع) می‌فرماید: «وَ هِیَ الصِّدِّیقَةُ الْکُبْرَی وَ عَلَی مَعْرِفَتِهَا دَارَتِ الْقُرُونُ الْأُولَی؛ )⁽²⁾( او صدیقة کبری است که بر محور شناخت او قرنهای گذشته دور زده است.»

شاعر عرب به همین نکته اشاره کرده، می‌گوید:

وَحُبُّهَا مِنَ الصَّفَاتِ الْعَالِیَةِ

عَلَیْهِ دَارَتِ الْقُرُونُ الْخَالِیَةِ

«دوستی او از صفات ارزنده است، و قرنهای گذشته بر محور او چرخیده.»

با این حال، به صورت اجمالی و سربسته باید فضایل حضرت را باور داشت و انکار نکرد؛ چرا که رسول خدا(ص) فرمود: «اَلْوَیْلُ ثُمَّ الْوَیْلُ، اَلْوَیْلُ لِمَنْ شُکَّ فِی فَضْلِ فَاطِمَة؛ )⁽¹⁾( وای! وای بر کسی که در فضیلت زهرا(س) شک روا دارد.»

آنچه پیش رو دارید، بیان یکی از فضایل آن بانوی باعظمت است که در روایات، تحت عنوان «لیلة مبارکه» آمده است.

لیلة مبارکه

سخنرانی های بلند

برگی از فضایل فاطمه(س)

لیلة مبارکه

قرآن ظاهری دارد و باطن و یا بطونی. امامان معصوم(ع) به عنوان عِدل، ثقل و همراه قرآن، آنجایی که ظرفیّت افراد را بالا دیدند، گاه باطن قرآن و یا تأویل آن را بیان نموده‌اند که به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:

گفتم: مرا به کسی که از تو داناتر است، راهنمایی کن؛ زیرا مسافرت برای من دشوار و سنگین نیست. من تمام انجیل و مزامیر داود و چهار سفر از تورات و ظاهر تمام قرآن را خوانده‌ام.

آن دانشمند به من گفت: اگر علم نصرانیت (و آگاهی در مسیحیّت) می‌خواهی، من از تمامی عرب و عجم به آن داناترم و اگر علم یهودیت خواهی (و دنبال عالم‌ترین عالم در مذهب یهود باشی) «باطی بن شرجبیل سامری» در این زمان داناترین مردم است، و اگر علم اسلام و تورات و انجیل و زبور و کتاب و هر کتابی که بر هر پیغمبری در زمان شما و زمانهای دیگر نازل شده و هر خبری که از آسمان نازل شده می‌خواهی کتابی که در آن است بیان هر چیز (و هر علمی) و شفا و درمان برای جهانیان و رحمت است برای رحمت‌جویان و مایة بصیرت، است برای کسی که خدا خیر او را بخواهد و انس با حق داشته باشد. (اگر چنین شخصی را می‌خواهی): «فَأْتِهِ وَ لَوْ مَشْیاً عَلَی رِجْلَیْکَ فَإِنْ لَمْ تَقْدِرْ فَحَبْواً عَلَی رُکْبَتَیْکَ فَإِنْ لَمْ تَقْدِرْ فَزَحْفاً عَلَی اسْتِکَ فَإِنْ لَمْ تَقْدِرْ فَعَلَی وَجْهِک؛ اگر می‌توانی پیاده نزد او برو و اگر نتوانی، با سر زانو و اگر نتوانی، با خزیدن برو و اگر نتوانی، با چهره (به صورت و سینه‌خیز) بر زمین کشیدن، خود را نزد او برسان. گفتم: من با تن و مال خود توانایی مسافرت را دارم.(نیازی به پیاده‌روی نیست.)

گفت: فوراً به یثرب می‌روی، گفتم: یثرب را نمی‌دانم کجاست؟ گفت: برو تا برسی به مدینه و شهر. پیغمبری که در میان عرب مبعوث شده است و او همان پیغمبر عربی و هاشمی است. چون وارد مدینه شدی، قبیلة «بنی غنم بن مالک بن نجّار» را بپرس که نزدیک در مسجد مدینه است و خود را به هیئت و زیور و لباس مسیحیها در آور؛ زیرا والی مدینه بر آنها موسی بن جعفر(ع) و شیعیانش که بنا است نزد آنها بروی سخت‌گیر است و خلیفة وقت (هارون) سختگیرتر.

آنگاه نشانی «بنی عمرو بن مبذول» را که در بقیع زبیر )⁽¹⁾( است، بگیر! پس بپرس موسی بن جعفر(ع) کیست و منزلش کجاست و آیا به سفر رفته یا حاضر است؟ اگر به سفر رفته بود، نزدش برو که مسافرت او از راهی که (اکنون) به سویش می‌روی، نزدیک‌تر است. آن گاه به او خبر ده که «مطران علیای دمشق» مرا به سوی شما راهنمایی کرده است و او به شما سلام بسیار رسانده و می‌گوید: من با پروردگار خود بسیار مناجات می‌کنم و از او می‌خواهم که مرا به دست شما مسلمان کند.» )⁽²⁾(

این مرد نصرانی (بر موسی بن جعفر(ع) وارد شد) بر عصای خود تکیه داد و سرگذشت خود (و خواب خود) را بیان کرد. آنگاه عرض کرد: آقای من! اجازه می‌دهی تکفیر )⁽³⁾( کنم و بنشینم. حضرت فرمود: اجازه می‌دهم که بنشینی؛ ولی اجازه نمی‌دهم که تکفیر کنی و خود را در مقابل من خوار نمایی. مرد نصرانی نشست و کلاه نصرانیت را از سر برداشت. آنگاه عرض کرد: فدایت شوم! آیا به من اجازة سخن می‌دهی؟ «قَالَ نَعَمْ مَا جِئْتَ إِلَّا لَهُ فَقَالَ لَهُ النَّصْرَانِیُّ ارْدُدْ عَلَی صَاحِبِی السَّلَام؛ فرمود: آری (اجازه می‌دهم) تو فقط برای همین (پرسش) آمده‌ای. مسیحی گفت: جواب سلام رفیقم (مطران) را بده، مگر شما جواب سلام را نمی‌دهی؟» حضرت فرمود: «عَلَی صَاحِبِکَ أَنْ هَدَاهُ اللَّهُ فَأَمَّا التَّسْلِیمُ فَذَاکَ إِذَا صَارَ فِی دِینِنَا؛ جواب رفیقت این است که خدا هدایتش کند السَّلَامُ عَلَی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَی‌ و امّا (جواب) سلام، زمانی است که به دین ما در آید (و مسلمان شود) مرد نصرانی عرض کرد: «اصلحک الله» )⁽⁴⁾( من از محضر شما پرسشی دارم. حضرت فرمود: بپرس!

مسیحی و پرسش از تفسیر قرآن

سخنرانی های بلند

برگی از فضایل فاطمه(س)

مسیحی و پرسش از تفسیر قرآن

«قَالَ أَخْبِرْنِی عَنْ کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی الَّذِی أُنْزِلَ عَلَی مُحَمَّدٍ(ص) وَ نَطَقَ بِهِ ثُمَّ وَصَفَهُ بِمَا وَصَفَهُ بِهِ فَقَالَ حم. وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ. إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَکَةٍ إِنَّا کُنَّا مُنْذِرِینَ. فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ مَا تَفْسِیرُهَا فِی الْبَاطِنِ؛ گفت: به من خبر ده از کتاب خدای بلند مرتبه (قرآن حکیم) که آن را بر محمّد(ص) نازل کرده و بدان سخن گفته و آن را به آنچه که وصف نموده (و لازم است وصف شود) معرّفی نموده است. پس فرمود: "حم، سوگند به کتاب روشن که آن را در شبی مبارک نازل کردیم به راستی ما بیم‌دهنده‌ایم. در آن شب هر کار محکم و استواری (از حوادث سال و ...) از هم باز می‌شود (و به مأمورین اجرا) ابلاغ می‌شود." تفسیر باطنی این آیات چیست؟».

«فَقَالَ أَمَّا حم، فَهُوَ مُحَمَّدٌ(ص) وَ هُوَ فِی کِتَابِ هُودٍ الَّذِی أُنْزِلَ عَلَیْهِ وَ هُوَ مَنْقُوصُ الْحُرُوفِ وَ أَمَّا الْکِتابِ الْمُبِینِ فَهُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٌّ(ع) وَ أَمَّا اللَّیْلَةُ فَفَاطِمَةُ(س) وَ أَمَّا قَوْلُهُ فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ یَقُولُ یَخْرُجُ مِنْهَا خَیْرٌ کَثِیرٌ فَرَجُلٌ حَکِیمٌ وَ رَجُلٌ حَکِیمٌ وَ رَجُلٌ حَکِیم؛ امّا حم، محمّد(ص) است و این نام در کتابی که بر هود نازل شده آمده است و از حروفش کاسته شده (یعنی در کتاب هود از محمّد(ص) به حم تعبیر شده و دو حرف «م» و «د» آن، به جهت تخفیف یا جهت دیگری حذف شده است) و امّا کتاب روشن امیرالمؤمنین علی(ع) است و امّا شب مبارک، فاطمه(س) است، و امّا اینکه می‌فرماید: در آن شب هر امر محکمی را باز می‌کند؛ یعنی از آن فاطمه خیر بسیاری به وجود می‌آید و آن مردی حکیم و مردی حکیم و مردی حکیم است (یعنی مادر امام حسن، امام حسین، زین العابدین(ع) و دیگر امامان است.»

«فَقَالَ الرَّجُلُ صِفْ لِیَ الْأَوَّلَ وَ الْآخِرَ مِنْ هَؤُلَاءِ الرِّجَالِ فَقَالَ إِنَّ الصِّفَاتِ تَشْتَبِهُ وَ لَکِنَّ الثَّالِثَ مِنَ الْقَوْمِ أَصِفُ لَکَ مَا یَخْرُجُ مِنْ نَسْلِهِ وَ إِنَّهُ عِنْدَکُمْ لَفِی الْکُتُبِ الَّتِی نَزَلَتْ عَلَیْکُمْ إِنْ لَمْ تُغَیِّرُوا وَ تُحَرِّفُوا وَ تُکَفِّرُوا وَ قَدِیماً مَا فَعَلْتُمْ؛ مرد مسیحی گفت: اوّلین و آخرین این مردان و دوازده امام را معرّفی کن! فرمود: اوصاف آنان به یکدیگر شباهت دارد (و ممکن نیست شخصی را با بیان اوصافش کاملاً مشخص و ممتاز ساخت)؛ ولی من سوّمی آن قوم (یعنی امام حسین(ع)) را برای تو معرّفی می‌کنم که چه کسی از نسل او ظاهر می‌شود (یعنی نُه امام و از جمله حضرت قائم(عج) و اوصاف او در کتابهایی که بر شما نازل شده، هست. اگر تغییرش نداده و تحریفش نکنید و کفر نورزید؛ ولی از قدیم این کار را کرده‌اید.» )⁽¹⁾(

البته این حدیث ادامه دارد و ما فقط به آن مقداری که مربوط به حضرت فاطمه زهرا(س) بود، اکتفا کردیم.

مرحوم مجلسی(ره) در توضیح این حدیث می‌فرماید: «وَ أمَّا التَعْبیرُ عَنْ فَاطِمَةَ(س) بِاللَّیْلَةِ فَبِاعْتِبَارِ عِفَافِهَا وَ مَسْتُورِیَتِهَا عَنِ الْخَلَائِق صُورَةَ وَ رُتْبَةً؛ و امّا تعبیر از فاطمه به اعتبار عفاف و پوشیدگی از مردم بوده؛ چه از نظر ظاهری و چه از نظر رتبه (مخفی است).»

و در ادامه می‌گوید: «آنچه در کلام حضرت موسی بن جعفر(ع) آمده، باطن آیه است و ظاهر قرآن با دلالت التزامی بر آن دلالت دارد؛ زیرا نزول قرآن در شب قدر برای هدایت و ارشاد خلق به سوی دستورات دین است و برپایی دستورات دین را تا روز قیامت، و این کار انجام نمی‌پذیرد، مگر اینکه در هر عصری امامی باشد که تمام نیازهای (هدایتی) بشر را بداند و این امر با نصب امیر مؤمنان(ع) تحقق یافت؛ زیرا او مخزن علوم ظاهری و باطنی قرآن بود.

به این جهت، مصداق «کتاب مبین» است. و ازدواج حضرت با فاطمه(س) سیدة زنان ـ برای این بود که امامانی هدایتگر مردم تا روز قیامت، از او به وجود آیند. در نتیجه، ظاهر با باطن سازگاری دارد.» )⁽¹⁾( و آنچه ظاهر آیات مذکور است، با آنچه به عنوان باطن از حرف امام موسی بن جعفر(ع) بیان شده است، هماهنگی دارد.

این حدیث به عنوان باطن قرآن، حضرت صدیقة اطهر، فاطمه زهرا(س) را به عنوان لیلة مبارکه معرّفی می‌کند که علاوه بر وجود پربرکت خویش، یازده امام به عنوان حکیمان این امّت با برکت‌ترین افرادی بوده اند که به امّت اسلامی و جهان بشریت خدمت کرده‌اند، و حضرت فاطمه زهرا(س) افتخار دارد که ما در چنین امامانی است حدیث دیگر شاهدی بر اینکه منظور از لیلة القدر حضرت فاطمه(س) است، در ذیل می‌آید.

لیلة القدر ناشناخته

سخنرانی های بلند

برگی از فضایل فاطمه(س)

لیلة القدر ناشناخته

«عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) أَنَّهُ قَالَ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ اللَّیْلَةُ فَاطِمَةُ وَ الْقَدْرُ اللَّهُ فَمَنْ عَرَفَ فَاطِمَةَ(س) حَقَّ مَعْرِفَتِهَا فَقَدْ أَدْرَکَ لَیْلَةَ الْقَدْرِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَةَ(س) لِأَنَّ الْخَلْقَ فُطِمُوا عَنْ مَعْرِفَتِهَا؛ از امام صادق(ع) نقل شده است که آن حضرت فرمود: اینکه خدا می‌فرماید: ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم منظور از شب فاطمه، و مراد از قدر، خداست، در نتیجه هر کسی فاطمه را آنچنان که باید بشناسد. به حقیقت، شب قدر را درک کرده است و اینکه فاطمه، فاطمه نامیده شده، برای این است که مخلوق از کنه معرفت او عاجزند.»

«وَقَوْلُهُ: وَ ما أَدْراکَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْر؛ یَعْنِی خَیْرٌ مِنْ ألْفِ مُؤمِنٍ وَ هِیَ اُمُّ الْمُؤمِنِین؛ و سخن خدا که می‌فرماید: و تو چه دانی که شب قدر چیست؟ شب قدر از هزار شب بهتر است؛ یعنی از هزار مؤمن بهتر است و امّ المؤمنین واقعی او فاطمه است.»

تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیها وَ الْمَلاَئِکَةُ الْمُؤمِنُونَ الَّذِینَ یَمْلِکُونَ علم آلِ مُحَمَّد(ص) وَ الرُّوحُ الْقُدسُ هِیَ فَاطِمَة(س) ... ؛ )⁽¹⁾( مراد از ملائکه، مؤمنانی هستند که مالک علوم آل محمّد(ص) می‌باشند و مراد از روح القدس، فاطمه(س) است.»

البته این روایت نیز به عنوان بیان مصداق و باطن آیات است.

فاطمه(س) در بستر شهادت

سخنرانی های بلند

برگی از فضایل فاطمه(س)

فاطمه(س) در بستر شهادت

ابو بصیر در حدیثی از حضرت صادق(ع) نقل کرده است که فرمود: «وَ کَانَ سَبَبُ وَفَاتِهَا أَنَّ قُنْفُذاً مَوْلَی عُمَرَ لَکَزَهَا بِنَعْلِ السَّیْفِ بِأَمْرِهِ فَأَسْقَطَتْ مُحَسِناً وَ مَرِضَتْ مِنْ ذَلِکَ مَرَضاً شَدِیداً وَ لَمْ تَدَعْ أَحَداً مِمَّنْ آذَاهَا یَدْخُلُ عَلَیْهَا؛ )⁽¹⁾( سبب وفات فاطمه این بود که قنفذ ـ غلام عمر ـ به امر او به وسیلة غلاف شمشیر به آن حضرت آسیب رساند، پس فاطمه فرزند جنین خود را سقط کرد و بدان سبب به شدّت بیمار شد و اجازه نداد هیچ کس از آن افراد که او را اذیّت کردند، بر او وارد شوند.»

اسماء گوید: روز آخر آن بانو داخل حجره شد. بعد از دو رکعت نماز، خوابید. من مدّتی صبر کردم و سپس او را صدا زدم. جوابی نشنیدم. پس گفتم: ای دختر محمّد مصطفی! ای دختر بهترین کسی که بر زمین گام نهاد! پس جوابی نشنیدم. وارد حجره شدم و پوشش را از روی صورت او برداشتم. دیدم شهید شده و از دنیا رفته است. پس خود را روی او انداخته و او را بوسیدم و گفتم: ای فاطمه! هنگامی که نزد پدرت رفتی، سلام مرا به او برسان!

در این هنگام حسن و حسین(ع) وارد شدند و گفتند: اسماء! مادرمان کجاست؟ اسماء گوید: من ساکت شدم و چیزی نگفتم؛ ولی آنان وارد حجره شدند و دیدند مادرشان خوابیده است. حسین مادر را حرکت داد و متوجه شد که از دنیا رفته است. گفت: ای برادر! خدا دربارة مادرمان، تو را اجر دهد! پس خود را روی مادر انداخت و او را می‌بوسید و می‌گفت: «یَا أُمَّاهُ کَلِّمِینِی قَبْلَ أَنْ تُفَارِقَ رُوحِی بَدَنِی؛ ای مادر! با من سخن بگو! پیش از آنکه روح از بدنم جدا شود. حسین هم پای مادر را می‌بوسید و می‌گفت: «یَا أُمَّاهْ أَنَا ابْنُکِ الْحُسَیْنُ(ع) کَلِّمِینِی قَبْلَ أَنْ یَتَصَدَّعَ قَلْبِی فَأَمُوت؛ )⁽¹⁾( ای مادر! من فرزندت حسینم، با من سخن بگو! پیش از آنکه بند دلم پاره شود و بمیرم.»

حسنین از خانه بیرون آمدند، و فریاد می‌زدند: «یَا مُحَمَّدَاهْ یَا أَحْمَدَاهْ الْیَوْمَ جُدِّدَ لَنَا مَوْتُکَ إِذْ مَاتَتْ أُمُّنَا؛ ای محمّد! ای رسول خدا(ص)! امروز مردن تو برای ما تجدید شد، هنگامی که مادر ما از دنیا رفت.»

سپس به مسجد آمدند و پدرشان علی(ع) را خبر کردند «وَ هُوَ فِی الْمَسْجِدِ فَغُشِیَ عَلَیْهِ حَتَّی رُشَّ عَلَیْهِ الْمَاءُ ثُمَّ أَفَاقَ فَحَمَلَهُمَا حَتَّی أَدْخَلَهُمَا بَیْتَ فَاطِمَة(س)؛ )⁽¹⁾( در حالی که حضرت در مسجد بود، (آن حضرت از شنیدن خبر مرگ فاطمه) غش کرد، پس آب بر روی او پاشیدند تا اینکه به هوش آمد و با کمک حسنین وارد خانة فاطمه(س) شد.»

امام علی(ع) که در جنگ احد بیش از 70 زخم برداشت؛ ولی غش نکرد، وقتی شمشیر مسموم «ابن ملجم ملعون» بر فرقش اصابت کرد، غش نکرد، داغ حضرت زهرا(س) آنچنان بر مولا سنگین آمد که از هوش رفت.

من علیّم که خدا قبله‌نما ساخت مرا

جز خدا و نبیّ و فاطمه نشناخت مرا

من که یکباره در از قلعه خیبر کندم

داغ زهرا(س) به خدا از نفس انداخت مرا

برکات قیام حضرت زهرا (س)

چکیده

سخنرانی های بلند

برکات قیام حضرت زهرا(س)

چکیده

قیام حضرت زهرا(س)، به گونه‌ای بود که در آن راه صحیح از باطل، شناخته شد و چهره منافقین، آشکار گردید، ایشان با دفاع از حریم ولایت و امامت، حق را به همگان نشان داد و با معرفی منحرفان، چهره واقعی آنها را ترسیم نمود، آن حضرت(س) در جمع زنان مهاجر و انصار و زنان قریش با زبان شکوه، لب به سخن گشود و از غصب حق امام علی(ع) سخن گفت، ایشان در اثبات مظلومیت اهل‌بیت و اعلان نفرت از خلفا، نقش تعیین کننده‌ای را در تاریخ رقم زد.

کلید واژه

حضرت زهرا(س)، قیام، خلافت، حق، غصب.

اشاره

سخنرانی های بلند

برکات قیام حضرت زهرا(س)

اشاره

بعد از رحلت پیامبر اکرم(ص) و جریان سقیفه و خارج شدن خلافت از مسیر اصلی خود، حضرت زهرا(س) آرام ننشست؛ بلکه از طرق مختلف، قیام همه جانبه‌ای را شروع کرد؛ گاه از طریق خواندن خطبه، دست به افشاگری و ترسیم راه صحیح و معرّفی خلیفه زد، و گاه با گریه‌های طولانی، مظلومیت خود و امام خویش را به گوش مردم آن زمان رساند، و گاه با احتجاجها و محاکمه، غاصبان را رسوا نمود. زمانی نیز با رفتن در خانة مهاجر و انصار، حجّت را بر مردم تمام نمود و حقیقت را به مردم نشان داد. و همین‌طور از ملاقات با مردم و صحابه، بیش‌ترین بهره را بُرد و در روزهای آخر نیز در رویارویی و محاجّه با دو خلیفه، صریحاً نارضایتی و نفرت خویش را از آن دو اعلام نمود، و سرانجام با وصیتهای خویش در چگونگی تشییع و تدفین خود، مبارزه‌ای دایمی و یک علامت سؤال همیشگی را در مقابل روی تاریخ قرار داد.

در این مقال به دنبال بیان اهم آثار و برکات قیام حضرت(س) در شکلهای مختلف هستیم. امید است که روح پاک آن بانوی عصمت ما را یاری کند.

1. ترسیم راه صحیح و مستقیم

سخنرانی های بلند

برکات قیام حضرت زهرا(س)

جریان سقیفه و انحراف خلافت از مسیر اصلی و وحشتی که به وجود آورده بودند از یک طرف و سکوت خواص از سوی دیگر، و مأمور به صبر بودن امیرمؤمنان علی(ع)، فتنة کوری بوجود آورده بود تا آنجا که عده‌ای در تشخیص حق به شک افتاده بودند؛ اینجا بود که حرکات و سخنان حضرت زهرا(س) در این جوّ تاریک، راهگشا بود؛ از این‌رو در روایات از حضرت به عنوان کسی یاد شده است که رضای او رضایت خدا و غضب او غضب خدا است: «اِنَّ اللهَ یغْضِبُ لِغَضَبِ فَاطِمَة وَیرْضَی لِرِضَاهَا؛ )⁽¹⁾( به راستی خداوند با غضب فاطمه، غضب می‌کند و با خشنودی او خشنود می‌شود.»

حضرت با حمایتهای بی‌دریغ خود از حضرت علی(ع) و ایستادن در مقابل سران سقیفه، به مردم نشان داد که راه راست و مستقیم کدام است. از یک طرف فرمود: اگر علی(ع) و فرزندان او به خلافت می‌رسیدند، دو نفر هم با یکدیگر اختلاف نمی‌کردند: «أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ تَرَکُوا الْحَقَّ عَلَی أَهْلِهِ وَ اتَّبَعُوا عِتْرَةَ نَبِیهِ لَمَا اخْتَلَفَ فِی اللَّهِ اثْنَان؛ )⁽²⁾( قسم به خدا اگر حق را به اهلش واگذار می‌کردند و از عترت رسول خدا(ص) اطاعت می‌کردند، دو نفر هم درباره حکم خداوند با یکدیگر اختلاف نمی‌کردند.»

و از طرف دیگر در بخشی از خطبة خود، مسیر سقیفه را راه شیطان و متابعت از او معرفی کرد و فرمود: «وَ أَطْلَعَ الشَّیطَانُ رَأْسَهُ مِنْ مَغْرَزِهِ هَاتِفاً بِکُمْ، فَأَلْفَاکُمْ لِدَعْوَتِهِ مُسْتَجِیبِینَ، وَ لِلْغِرَّةِ فِیهِ مُلَاحِظِینَ، ثُمَّ اسْتَنْهَضَکُمْ فَوَجَدَکُمْ خِفَافاً، وَ أَحْمَشَکُمْ فَأَلْفَاکُمْ غِضَاباً؛ )⁽¹⁾( شیطان از مخفی‌گاه خود سرش را بیرون آورد و بر شما فریاد زد و دریافت که دعوت او را اجابت می‌نمایید و به فریفتن او روی آورده‌اید، سپس خواست شما برخیزید و دریافت که شما آماده‌اید و شما را بر خشم دعوت کرد و یافت که به خشم می‌آیید.»

در این سخنان، راه راست و صراط مستقیم به روشنی از راه باطل متمایز شده است؛ راه راست، رفتن به دنبال امام علی(ع) و فرزندان او(ع) و راه شیطان، راه سران و رهروان سقیفه است.

2. رسوا نمودن چهرة نفاق

سخنرانی های بلند

برکات قیام حضرت زهرا(س)

شناخت جریان نفاق، از مشکل‌ترین و پیچیده‌ترین کارهایی است که در هر قیام و نهضتی وجود دارد. در اوایل نهضت بزرگ پیامبر اکرم(ص)، شناخت چهره‌های نفاق راحت‌تر بود، چرا که وحی الهی در این زمینه، قاطع عمل نموده و چهرة منافقین را به سرعت رسوا می‌کرد. نمونه بارز آن را در جریان نزول سورة منافقین می‌توان مشاهده کرد. و همین‌طور در جریان مسجد ضرار و تخریب آن، که در قرآن کریم می‌خوانیم: «وَ الَّذینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَ کُفْراً وَ تَفْریقاً بَینَ الْمُؤْمِنینَ وَ إِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنی وَ اللَّهُ یشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ»؛ )⁽¹⁾( «آن کسانی که مسجدی برای زیان اسلام بر پا کردند و مقصود آنها کفر و عناد و تفریق کلمه بین مسلمانان و مَساعدت با دشمنان دیرینة خدا و رسول بود و قسمهای مؤکد یاد می‌کنند که ما جز قصد خیر نداریم، و خداوند گواهی می‌دهد که به تحقیق آنها دروغ می‌گویند.»

امّا هر چه عمر پیامبر اکرم(ص) رو به پایان می‌رفت و خصوصاً بعد از رحلت آن حضرت، چهرة نفاق پیچیده‌تر می‌شد. تنها کسی که در آن موقعیت سخت می‌توانست به صورت علنی از چهرة نفاق پرده بردارد، و این جریان خطرناک‌تر از دوران پیامبر(ص) را معرفی کند، حضرت زهرا(س) بود، چرا که همگان به عظمت و عصمت او معترف بودند.

حضرت زهرا(س) وقتی می‌بیند نفاق به میدان آمده و با نبود پیامبر اکرم(ص) میدان را برای فعالیت خود باز دیده است، در خطبه معروف خود پرده از چهرة آنها برمی‌دارد و می‌فرماید: «فَلَمَّا اخْتَارَ اللَّهُ لِنَبِیهِ دَارَ أَنْبِیائِهِ، وَ مَأْوَی أَصْفِیائِهِ، ظَهَرَ فِیکُمْ حَسِیکَةُ )⁽¹⁾( النِّفَاق؛ )⁽²⁾( پس هنگامی که خداوند برای پیامبرش خانة پیامبران و جایگاه برگزیدگان خود را اختیار کرد، در میان شما خارهای نفاق ظاهر کردید.»

پیامبر اکرم(ص) چهره نفاق سران سقیفه را به برخی از اصحاب خاص مخصوصاً بعد از جریان غدیر معرّفی کرده بود. این گروه با وجود مبارک پیامبر(ص) کاری از پیش نمی‌بردند؛ اما بعد از وفات آن حضرت، هزینة سنگینی را بر اهل‌بیت(ع) و خصوصاً امیرمؤمنان علی(ع) و فاطمه زهرا(س) وارد کردند. بعد از پرداخت این هزینة سنگین، حضرت زهرا(س) زمینه را برای معرّفی آنان آماده دید و برای جلوگیری از گمراهی و ضلالت امّت پیامبر(ص) و نسلهای آینده، آنها را معرّفی نمود. آنها تلاش داشتند کارهایشان را اسلامی جلوه دهند؛ ولی حضرت زهرا(س) چهرة واقعی آنان را به خوبی نمایان ساخت و در ملاقات با «امّ سلمه» این امر را گوشزد نمود که: شب را با غصّه و اندوه به روز آوردم... به وصی، ظلم شد... و حق او غصب گردید، «وَ لَکِنَّهَا أَحْقَادٌ بَدْرِیةٌ وَ تِرَاتٌ أُحُدِیةٌ کَانَتْ عَلَیهَا قُلُوبُ النِّفَاقِ مُکْتَمِنَةً لِإِمْکَانِ الْوُشَاة؛ )⁽³⁾( ولکن کینه و حقدهای بدر و خون‌خواهی کشته‌های احد بود که قلب نفاق آنها را پنهان نموده بود.»

و در خطاب به ابو بکر صریحاً فرمود: «یا أَبَا بَکْرٍ مَا أَسْرَعَ مَا أَغَرْتُمْ عَلَی أَهْلِ بَیتِ رَسُولِ اللَّه؛ )⁽⁴⁾( ای ابو بکر! چه زود کینه‌های پنهانی خود را علیه اهل بیت رسول خدا(ص) ظاهر کردید؟»

3. دفاع از حریم ولایت و امامت

سخنرانی های بلند

برکات قیام حضرت زهرا(س)

سران سقیفه با پیش دستی در امر خلافت، به بهانة مشورت و بیعت، به حکومت غاصبانه و ظالمانه خویش به ظاهر مشروعیت بخشیدند و آن را امری دینی و خداپسندانه جلوه دادند و با این خدعه در واقع تمامی آنچه پیامبر اکرم(ص) به صورت مکرر در «یوم الدار»، آیة ولایت، غدیر خم، حدیث منزلت و مناسبتهای دیگر دربارة ولایت و امامت علی(ع) بیان نموده بود، نادیده گرفته و به دست فراموشی سپردند تا دیگر کسی نه جرأت کند و نه به خود حق دهد که مسئلة خلافت و امامت منصوص امیرمؤمنان علی(ع) را از طرف خدا مطرح نماید.

حضرت زهرا(س) این امر را دقیقاً متوجه بود؛ از این‌رو هم در خطبه‌های عمومی این مسئله را گوشزد نمود و هم در ملاقاتهای گروهی و انفرادی که به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:

الف. خطبه‌ها

در خطبة تاریخی فدکیه با صراحت اعلام کرد که خداوند امامت را برای ما قرار داده و فلسفه آن را چنین بیان کرد: «وَ طَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ، وَ إِمَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَة؛ )⁽¹⁾( و اطاعت ما اهل‌بیت را برای نظم یافتن ملّت اسلام و امامت را برای ایمن ماندن از تفرقه قرار داد.»

و در جای دیگر فرمود: «قَطَعْتُمْ أَمْرَکُمْ بَینَکُمْ لَمْ تَسْتَأْمِرُونَّا وَ صَنَعْتُمْ بِنَا مَا صَنَعْتُمْ وَ لَمْ تَرَوْا لَنَا حَقّاً؛ )⁽²⁾( امر خلافت را میان خودتان قطعی کردید و از ما نظرخواهی نکردید و آنچه را خواستید، انجام دادید و حقی برای ما قائل نشدید.»

در بخش دیگر از این خطبة معروف فرمود: «اَنْتُمْ عِِبَادَ اللَّهِ نُصْبُ أَمْرِهِ وَ نَهْیهِ، وَ حَمَلَةُ دِینِهِ وَ وَحْیهِ، وَ أُمَنَاءُ اللَّهِ عَلَی أَنْفُسِکُمْ، وَ بُلَغَاؤُهُ إِلَی الْأُمَمِ، وَ زَعَمْتُمْ حَقٌّ لَکُمْ، لِلَّهِ فِیکُمْ عَهْدٌ قَدَّمَهُ إِلَیکُمْ، وَ بَقِیةٌ اسْتَخْلَفَهَا عَلَیکُمْ؛ )⁽³⁾( شما‌ای بندگان خدا! که پرچمداران امر و نهی خدا و حاملان دین و وحی می‌باشید، امانت‌داران خدا بر خودتان، و رسانندگان آن به امتها هستید، و گمان کردید که حقی برای شما است، برای خدا در میان شما پیمانی است که به سوی شما عرضه کرده است، و پس از پیامبر(ص) جانشینی است که برای شما باقی مانده است.»

ب. ملاقاتها

اول: ملاقاتهای عمومی:

حضرت زهرا(س) برای احقاق حق امام علی(ع) از مهاجرین و انصار و یاری خواستن به دیدار آنان رفت که به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:

پس به بیعت خود با رسول خدا(ص) وفا کنید!»؛ ولی کسی به فاطمه(س) کمک نکرد و کسی سخن او را اجابت و او را یاری نکرد. )⁽¹⁾(

حضرت زهرا(س) در این بیانات هم به آثار خلافت امام علی(ع) اشاره کرده است که باعث: 1. مهار کردن خلافت؛ 2. آسیب نرسیدن به مردم؛ 3. رساندن به سرچشمة زلال حقیقت؛ 4. باز شدن برکات از آسمان و زمین می‌شود، و هم به علت اینکه چرا زیر بار خلافت مولا(ع) نرفتند، اشاره می‌کند که در واقع کینه‌های جنگهای صدر اسلام و ضربه‌هایی بوده است که در حال کفر به آنان وارد شد.

دوم: ملاقاتهای انفرادی:

می‌دانی مصیبتها چگونه شکل گرفته‌اند؟ از پست‌ترین قبایل عرب، قبیلة تیم ابو بکر بن قحافه و از حیله‌بازترین آنها قبیلة عدی عمر بن خطاب بر علی(ع) ستم روا داشتند، پرچم مسابقه برافراشتند: تا بر علی(ع) پیشی بگیرند. چون موفق نشدند، بغض و کینه علی(ع) را در دل گرفتند؛ امّا پنهان داشتند. آن‌گاه که نور دین به خاموشی گرایید، و پیامبر(ص) رحلت کرد، آن بغض و کینه‌ها را به زبان آوردند و بر مرکب آرزو سوار شدند و ستمها روا داشتند و «فدک» را غصب کردند... . )⁽¹⁾(

شگفتا! آیا روز غدیر خم را فراموش کرده‌اید؟ «سَمِعْت رَسُولَ الله یقُولُ: عَلِی خَیرُ مَنْ أُخَلِّفُهُ فِیکُمْ وَ هُوَ الْإِمَامُ وَ الْخَلِیفَةُ بَعْدِی وَ سِبْطَای وَ تِسْعَةٌ مِنْ صُلْبِ الْحُسَینِ أَئِمَّةٌ أَبْرَارٌ لَئِنِ اتَّبَعْتُمُوهُمْ وَجَدْتُمُوهُمْ هَادِینَ مَهْدِیینَ وَ لَئِنْ خَالَفْتُمُوهُمْ لَیکُونُ الِاخْتِلَافُ فِیکُمْ إِلَی یوْمِ الْقِیامَة؛ )⁽²⁾( شنیدم که رسول خدا(ص) می‌فرمود: علی بهترین کسی است که او را جانشین خود در میان شما قرار می‌دهم. او امام و خلیفه بعد از من است و دو فرزندم حسن و حسین‌علیهما‌السلام و نه نفر از فرزندان حسین(ع) پیشوایان و امامانی پاک و نیکند. اگر از آنها اطاعت کنید، آنها را هدایت کننده و هدایت شده خواهید دید و اگر با آنان مخالفت ورزید تا روز قیامت تفرقه و اختلاف در میان شما حاکم خواهد شد.» «أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ تَرَکُوا الْحَقَّ عَلَی أَهْلِهِ وَ اتَّبَعُوا عِتْرَةَ نَبِیهِ لَمَا اخْتَلَفَ فِی اللَّهِ اثْنَان؛ آگاه باش! قسم به خدا، اگر حق را به اهلش واگذار می‌کردند و از عترت رسول خدا(ص) اطاعت می‌کردند، دو نفر هم دربارة حکم خداوند با یکدیگر اختلاف نمی‌کردند.»

به راستی چه کسی غیر از زهرای اطهر(س) در آن جوّ خفقان می‌توانست این‌گونه شفاف سخن بگوید و این‌گونه صریح از امامت علی(ع) دفاع کند، و آیندة تاریک غصب خلافت را گوشزد نماید؟

«فَلَمَّا اسْتُهْدِفَ الْأَمْرُ أَرْسَلَتْ عَلَینَا شَآبِیبَ الْآثَارِ مِنْ مَخِیلَةِ الشِّقَاقِ فَیقْطَعُ وَتَرَ الْإِیمَانِ مِنْ قِسِی صُدُورِهَا وَ لَبِئْسَ عَلَی مَا وَعَدَ اللَّهُ مِنْ حِفْظِ الرِّسَالَةِ وَ کَفَالَةِ الْمُؤْمِنِینَ أَحْرَزُوا عَائِدَتَهُمْ غُرُورَ الدُّنْیا بَعْدَ اسْتِنْصَارٍ مِمَّنْ فَتَکَ بِآبَائِهِمْ فِی مَوَاطِنِ الْکَرْبِ وَ مَنَازِلِ الشَّهَادَاتِ؛ )⁽¹⁾( پس هنگامی که امر خلافت، مورد هدف قرار گرفت، آنها باران تیر را از اوهام دشمنی بر ما باریدند تا اینکه ریسمان ایمان از کمان سینه‌ها قطع شود و این نبود آنچه خداوند وعده داده بود از حفظ رسالت و کفالت مؤمنین. آنها در پی احراز منافع خود بودند و دنیا آنها را فریفت، بعد از طلب یاری نمودن از کسانی که علی پدرانشان را در هنگامة سختی و منازل شهادات از پای درآورد.»

4. شناخته شدن فضایل و شخصیت زهرا(س)

سخنرانی های بلند

برکات قیام حضرت زهرا(س)

وجود پیامبر اکرم(ص) و امیر مؤمنان علی(ع) باعث شده بود که حضرت فاطمه(س) کم‌تر در جامعه مطرح و شناخته شود، و از طرف دیگر حیا و نجابت او نیز مانع از شناخته شدن او بود. هر چند مردم از رسول خدا(ص) سخنان فراوانی در عظمت ایشان(س) شنیده بودند، و رفتارهای احترام‌آمیز او را با دخترش دیده بودند. و بالاتر از همه، سخنان وحی و کتاب الهی بود که دربارة فاطمه(س) وارد شده بود؛ مانند: آیات تطهیر، مباهله، مودت، سوره انسان و کوثر...؛ اما کم‌تر پیش آمده بود که زمینة عینی و شایستگیهای آن بانو همچون: علم، معرفت، شجاعت، صلابت در مقابل خصم، فصاحت و بلاغت او درک و شناخته شود. در جریان قیام آن حضرت سخنان پیامبر اکرم(ص) و تعریفات او تبلور عینی یافت و علم وسیع آن بانو، دلسوزی عمیق و به‌دور از اهانت او نسبت به سرنوشت و آیندة امت و آینده‌نگری ژرف و خطراتی را که گوشزد نمود و خطابه‌های فصیح و غرایی که ایراد نمود، همگی کمالات حضرت فاطمه(س) را به مرحلة ظهور و فعلیت رساند. به قول شاعر:

تَعِظُ الْقَوْمَ فِی اَتَمِّ خِطَابِحَکَتِ الْمُصْطَفَی بِهِ وَحَکَاهَا )⁽¹⁾(

حضرت فاطمه(س) مردم را با بهترین و کامل‌ترین خطاب موعظه کرد، گویا پیامبر(ص) به واسطة او سخن می‌گفت و او از پدر حکایت می‌کرد.

5. اثبات مظلومیت اهل بیت(ع)

سخنرانی های بلند

برکات قیام حضرت زهرا(س)

در جو خفقان آن زمان، آن‌چنان دستگاه سلطه خود را مستحق و صاحب حق می‌دانست که حتی مظلومیت اهل‌بیت(ع) و تضییع حق و حرمت آنان بر مردم مشتبه شده بود.

فاطمه زهرا(س) در گام اوّل با بیان خطبه‌ها و سخنان و اعتراضات خود، دستگاه غاصب را با برهان و حجّت به محکومیت و رسوایی کشاند؛ ولی هیئت حاکم که قافیه را باخته بود، از بدترین و زشت‌ترین جسارتها نیز کوتاهی نکرد؛ به خانة فاطمه(س) هجوم بردند و او را در این ماجرا مجروح ساختند و فرزند او را به شهادت رساندند و فدک را غصب کردند، که با شهادت حضرت(س) و دفن شبانه و مخفیانه ایشان، رسوایی بزرگی برای مهاجمان و حاکمان، در سینه تاریخ ثبت شد و مظلومیت خود، همسر و اهل‌بیت(ع) را به تاریخ نشان داد.

حضرت زهرا(س) به امیر مؤمنان علی(ع) این‌گونه وصیت کرد: «أُوصِیکَ أَنْ لَا یشْهَدَ أَحَدٌ جِنَازَتِی مِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ ظَلَمُونِی وَ أَخَذُوا حَقِّی فَإِنَّهُمْ عَدُوِّی وَ عَدُوُّ رَسُولِ اللَّهِ(ص) وَ لَا تَتْرُکْ أَنْ یصَلِّی عَلَی أَحَدٌ مِنْهُمْ وَ لَا مِنْ أَتْبَاعِهِمْ وَ ادْفِنِّی فِی اللَّیلِ إِذَا هَدَأَتِ الْعُیونُ وَ نَامَتِ الْأَبْصَار؛ )⁽¹⁾( تو را وصیت می‌کنم که هیچ‌کس از آنان که به من ظلم کرده و حق مرا غصب نموده‌اند، نباید در تشییع جنازة من شرکت کنند؛ زیرا آنها دشمنان من و رسول خدا(ص) می‌باشند، و اجازه نده که احدی از آنها و پیروانشان بر من نماز گزارد. مرا شبانه دفن کن، آن هنگام که چشمها آرام گرفته و دیده‌ها به خواب فرو رفته باشد.»

و با این وصیت علامت سؤال بزرگی در مقابل تمام تاریخ قرار داد که: چرا دختر پیامبر را شبانه دفن کردند و قبرش مخفی است؟»

6. نفرت از خلفا

سخنرانی های بلند

برکات قیام حضرت زهرا(س)

دستگاه حاکم خود را به عنوان خلیفة رسول الله(ص) معرّفی می‌کرد؛ ولی حضرت زهرا(س) بر اساس حدیث مورد اتفاق فریقین که پیامبر(ص) فرمود: «اِنَّ اللهَ یغْضِبُ لِغَضَبِ فَاطِمَة وَیرْضَی لِرِضَاهَا؛ )⁽¹⁾( به راستی خداوند با غضب فاطمه غضب می‌کند، و با خشنودی او خشنود می‌شود.» به خوبی این مسئله را درک کرده بود که سکوت او نوعی رضایت تلقی می‌شود؛ از این‌رو علاوه بر دفاع از امامت علی(ع) و اثبات مظلومیت او، انزجار و تنفر خود را از دستگاه خلافت اعلان نمود و بارها این نفرت را به زبان آورد که به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:

الف. روزی حضرت(س) خطاب به ابوبکر فرمود: «وَ اللَّهِ لَا أُکَلِّمُکَ أَبَداً. وَ اللَّهِ لَأَدْعُوَنَّ اللَّهَ عَلَیکَ فِی کُلِّ صَلَوةِ؛ )⁽²⁾( سوگند به خدا! از این پس هرگز با تو سخن نگویم. به خدا سوگند! شکایت تو را به خداوند خواهم نمود و در هر نماز تو را نفرین خواهم کرد.»

این اظهار تنفر برای دستگاه غاصب خلافت، بسیار سنگین تمام شد؛ از این‌رو ابوبکر و عمر در روزهای واپسین حیات دختر پیامبر(ص)، برای جلب افکار عمومی و کاستن از این نفرت، به فکر عیادت و دلجویی از حضرت زهرا(س) افتادند و زبان به عذرخواهی گشودند، و می‌خواستند بفهمانند که حضرت زهرا(س) خصومت شخصی دارند؛ ولی اظهار تنفر آن حضرت به خاطر انحراف امّت و بیچاره شدن مسلمین؛ بلکه بشریت بود؛ از این‌رو قاطعانه فرمود: «وَ اللَّهِ لَا أُکَلِّمُکُمَا مِنْ رَأْسِی کَلِمَةً حَتَّی أَلْقَی رَبِّی فَأَشْکُوَکُمَا إِلَیهِ بِمَا صَنَعْتُمَا بِهِ وَ بِی وَ ارْتَکَبْتُمَا مِنِّی؛ )⁽¹⁾( سوگند به خدا! بعد از این با شما دو نفر سخن نمی‌گویم تا به ملاقات خدا بشتابم و شکایت شما را به خدا می‌برم به خاطر آنچه نسبت به خدا و دین او و نسبت به من روا داشتید و انحرافها و اهانتهایی که انجام دادید.»

بعد از هجوم دستگاه حاکمه به خانه علی(ع) و شکستن حریم و مجروح ساختن فاطمه(س)، حضرت(س) فرمود: «وَ اللَّهِ لَا أُکَلِّمُ عُمَرَ حَتَّی أَلْقَی اللَّه؛ )⁽²⁾( سوگند به خدا! تا زنده‌ام با «عمر» سخن نخواهم گفت تا خداوند را ملاقات کنم.»

بخاری از عایشه نقل کرده است که او گفت: فاطمه(س) از دنیا رفت، در حالی که از ابو بکر دوری می‌گزید.» )⁽¹⁾(

جمع‌بندی

سخنرانی های بلند

برکات قیام حضرت زهرا(س)

جمع‌بندی

از مجموع آنچه گفته شد به خوبی روشن می‌شود که قیام حضرت زهرا(س) برکات و آثار فراوانی داشته و دارد، از جمله: ترسیم راه صحیح و مستقیم در آن فتنه، رسوا نمودن چهرة نفاق که سالها در پس پرده بود، دفاع از امامت و ولایت امیر مؤمنان علی(ع) از طریق خطبه‌ها، ملاقاتها و رفتن به در خانة مهاجر و انصار، شناخته شدن فضایل و شخصیت خود بانوی دو جهان در جریان قیام، اثبات مظلومیت اهل‌بیت و شخص امام علی(ع) و انزجار و نفرت از دستگاه خلافت و سران سقیفه و... .

فهرست منابع

سیری در سیرة فاطمی (س)

الف) سیرة فاطمی(س) پیش از ازدواج

سخنرانی های بلند

سیری در سیرة فاطمی(س)

الف) سیرة فاطمی(س) پیش از ازدواج

دفاع از رسول خدا(ص)

عبد الله بن مسعود می‌گوید: «روزی رسول خدا(ص) در مکّه، مشغول نماز بود. جماعتی از قریش نیز بودند که در میان آنها ابوجهل بن هشام قرار داشت. ابوجهل گفت: چه چیز مانع شده که یکی از شما به کشتارگاه فلان قوم برود و شکنبة شتری را بیاورد و وقتی محمد(ص) به سجده رفت، آن را روی کمر او بگذارد. عبد الله می‌گوید: بدترین آن قوم برخاست، در حالی که من او را می‌دیدم و رفت و شکنبه‌ای را برداشت و روی کمر رسول خدا(ص) گذاشت. عبد الله می‌گوید: اگر من در آن روز، قدرتی داشتم از این کار جلوگیری می‌کردم. فاطمه(س) آمد؛ در حالی که در آن روز، کودک بود و آن کثافات را از پشت پدر کنار زد. سپس در برابر آنان ایستاد و به آنها اعتراض کرد. عبد الله بن مسعود می‌گوید: به خدا سوگند! برخی را دیدم به حدی می‌خندیدند که از شدّت خنده روی هم می‌افتادند... .» )⁽¹⁾(

ب) سیرة فاطمی(س) پس از ازدواج

سخنرانی های بلند

سیری در سیرة فاطمی(س)

ب) سیرة فاطمی(س) پس از ازدواج

حضرت زهرا(س) مصداق بارز انسان کامل بود؛ پس سیرة ایشان می‌تواند برای دیگران الگو باشد. اکنون به بخشی از سیرة حضرت اشاره می‌کنیم:

اول: ایثار در مال

یکی از صفات حضرت فاطمه(س) ایثار و گذشت است. ده‌ها روایت دربارة ایثار و از خود گذشتگی آن بانو وجود دارد که برخی را به اختصار بیان می‌کنیم:

تازه‌مسلمانی در مسجد مدینه از مردم کمک خواست. پیامبر اکرم(ص) به اصحاب خود نگریست. سلمان فارسی برخاست تا نیاز آن بیچاره را برطرف سازد، هر جا رفت با دست خالی برگشت. با امیدی به طرف مسجد می‌آمد که چشمش به منزل حضرت فاطمه زهرا(س) افتاد. با خود گفت: فاطمه(س) سرچشمة نیکوکاری است. درب خانه را کوبید و داستان عرب مستمند را شرح داد.

حضرت فاطمه زهرا(س) فرمود: «یَا سَلْمَانُ وَ الَّذِی بَعَثَ مُحَمَّداً(ص) بِالْحَقِّ نَبِیّاً إِنَّ لَنَا ثَلَاثاً مَا طَعِمْنَا وَ إِنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ قَدْ اضْطَرَبَا عَلَیَّ مِنْ شِدَّةِ الْجُوعِ ثُمَّ رَقَدَا کَأَنَّهُمَا فَرْخَانِ مَنْتُوفَانِ وَ لَکِنْ لَا أَرُدُّ الْخَیْرَ إِذَا نَزَلَ الْخَیْرُ بِبَابِی؛ ای سلمان! سوگند به خداوندی که حضرت محمد(ص) را به پیامبری برگزید، سه روز است که غذا نخوردیم و فرزندانم حسن و حسین از شدت گرسنگی بی‌قراری می‌کنند و خسته و مانده به خواب رفته‌اند. اما من، نیکی و نیکوکاری را که در خانة مرا کوبیده است، ردّ نمی‌کنم.»

آن‌گاه پیراهن خود را به سلمان داد تا در مغازة شمعون یهودی گرو بگذارد و مقداری خرما و جو قرض بگیرد. سلمان فارسی می‌گوید: پس از دریافت جو و خرما به طرف منزل فاطمه(س) آمدم و گفتم: دختر رسول خدا(ص)! مقداری از این غذاها را برای فرزندان گرسنه‌ات بردار.

حضرت پاسخ داد: «یَا سَلْمَانُ هَذَا شَیْ‌ءٌ أَمْضَیْنَاهُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَسْنَا نَأْخُذُ مِنْهُ شَیْئا؛ )⁽¹⁾( ای سلمان! این کار را فقط برای خدای بزرگ انجام دادیم و هرگز از آن چیزی برنمی‌داریم.»

حضرت زهرا(س) جو را آرد کرد و با آن نان پخت و به سلمان فرمود: «خُذْهُ وَ امْضِ بِهِ إِلَی النَّبِیِّ(ص) قَالَ: فَقَالَ لَهَا سَلْمَانُ: یَا فَاطِمَةُ خُذِی مِنْهُ قُرْصاً تُعَلِّلِینَ بِهِ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ. فَقَالَتْ: یَا سَلْمَانُ! هَذَا شَیْ‌ءٌ أَمْضَیْنَاهُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَسْنَا نَأْخُذُ مِنْهُ شَیْئا...؛ )⁽²⁾( این را بگیر و نزد پیامبر ببر. سلمان گفت: ای فاطمه! یکی از این نانها را بردار تا حسن و حسین را سیر کنی. حضرت فرمود: ای سلمان! این کاری است که با خدای عزّ و جلّ معامله کرده‌ایم و ما هیچ چیز از آن را برنمی‌داریم... .»

فاطمة زهرا(س)، مظهر ایثار و از خود گذشتگی بود. وقتی سه روز پشت سر هم فقیر و مسکین و یتیم به درب خانة او آمد و تقاضای کمک کرد، حضرت از جمله کسانی بود که قرص نان خود را به آنان ایثار کرد و به همین سبب، خداوند متعال در شأن ایشان، آیه‌ای نازل کرد: وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکیناً وَ یَتیماً وَ أَسیراً * إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُریدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُوراً؛ )⁽³⁾( «و غذای (خود) را با اینکه به آن علاقه و (نیاز) دارند، به مسکین و یتیم و اسیر می‌دهند (و می‌گویند) ما شما را برای خدا اطعام می‌کنیم و هیچ پاداش و سپاسی از شما نمی‌خواهیم.»

دوم: ایثار و از خود گذشتگی در دعا

از امام حسن(ع) نقل شده است که فرمود: «رَأَیْتُ أُمِّی فَاطِمَةَ(ع) قَامَتْ فِی مِحْرَابِهَا لَیْلَةَ جُمُعَتِهَا فَلَمْ تَزَلْ رَاکِعَةً سَاجِدَةً حَتَّی اتَّضَحَ عَمُودُ الصُّبْحِ وَ سَمِعْتُهَا تَدْعُو لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ تُسَمِّیهِمْ وَ تُکْثِرُ الدُّعَاءَ لَهُمْ وَ لَا تَدْعُو لِنَفْسِهَا بِشَیْ‌ءٍ. فَقُلْتُ لَهَا: یَا أُمَّاهْ ! لِمَ لَا تَدْعُوِنَّ لِنَفْسِکِ کَمَا تَدْعُوِنَّ لِغَیْرِکِ؟ فَقَالَتْ: یَا بُنَیَّ ! الْجَارُ ثُمَّ الدَّارُ؛ )⁽¹⁾( مادرم فاطمة زهرا(س) را مشاهده کردم که شب جمعه در محراب عبادت ایستاده و تمام وقت در حال رکوع و سجود بود تا آنکه سفیدی صبح آشکار شد، از او می‌شنیدم که برای مؤمنین و مؤمنات دعا می‌کرد و نام آنان را می‌برد و برایشان بسیار دعا می‌کرد؛ ولی برای خود هیچ‌گونه دعایی نمی‌کرد. به او عرض کردم: ای مادرم! چرا برای خودت دعا نمی‌کنی، همان‌گونه که برای دیگران دعا می‌نمایی؟ حضرت فرمود: ای فرزندم! اول همسایه، سپس اهل خانه.»

صدوق به سندش از ابن عباس نقل کرده است که رسول خدا(ص) فرمود: «فَأَمَّا ابْنَتِی فَاطِمَةُ فَهِیَ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ إِنَّهَا لَتَقُومُ فِی مِحْرَابِهَا فَیُسَلِّمُ عَلَیْهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ الْمُقَرَّبِینَ وَ یُنَادُونَهَا بِمَا نَادَتْ بِهِ الْمَلَائِکَةُ مَرْیَمَ فَیَقُولُونَ: یَا فَاطِمَةُ ! إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفاکِ عَلی نِساءِ الْعالَمِینَ...؛ )⁽¹⁾( و اما دخترم فاطمه؛ او بهترین زنان عالم از اولین و آخرین است. او هنگامی که در محراب عبادت می‌ایستاد هفتاد هزار ملک از ملائکة مقرب براو درود می‌فرستادند و به آنچه مریم را خطاب می‌کردند ندا می‌دادند و می‌گفتند: ای فاطمه! همانا خداوند تو را برگزیده و پاک کرده و تو را بر زنان عالم برتری داده است.»

در منابع اهل سنّت این چنین آمده که ابن‌عباس می‌گوید: روزی پیامبر خدا(ص) نشسته بود که به ترتیب، امام حسن، امام حسین، حضرت فاطمه و حضرت علی(ع) به حضورش رسیدند و در کنارش آرمیدند. رسول خدا(ص) از دیدن آنان شروع به گریه کرد و مصائب آتی و ستمهای وارده را پس از رحلت خویش متذکر شد... . آن‌گاه دربارة فاطمه چنین فرمود: و اما دخترم فاطمه، سرور زنان عالمیان، از اولین و آخرین است. او پارة تن من و نور چشمم و میوة دلم و روح و روان من است. فاطمه، حوری‌ای به صورت بشر است، هر گاه او در محراب عبادت، ظاهر شود و در پیشگاه خدا قرار گیرد، نورش بر ملائکه آسمانها می‌تابد، همان‌گونه که نور ستارگان بر اهل زمین می‌درخشد، در آن حال خداوند به ملائکه‌اش می‌فرماید:

ای ملائکه من! بنگرید به فاطمه(س) سرور زنان و کنیزانم که چگونه در برابر من به عبادت ایستاده است؟ و چگونه از ترس و خشیت بر من می‌لرزد؟ و با چه روح معنوی و حضور قلب من را پرستش می‌کند؟ من شما ملائکه‌ام را گواه می‌گیرم که پیروان واقعی او را در آتش نمی‌سوزانم. )⁽¹⁾(

ابن مغازلی به سندش از حضرت زهرا(س) نقل کرده است که فرمود: «لمّا نزلت علی النبیّ(ص) «لَا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً، قالت فاطمة(س): فتهیّبت النبی(ص) أن أقول له: یا أبة ! فجعلت أقول له: یا رسول الله! فأقبل علیّ و قال لی: یا بنیة ! لم تنزل فیک و لا فی أهلک من قبل، أنت منّی و أنا منک، و إنما نزلت فی أهل الجفاء و البذخ و الکبر، فقولی: یا أبة ! فإنّه أحبّ للقلب و أرضی للرب، ثم قبّل النبی(ص) جبهتی...؛ )⁽²⁾( چون بر پیامبر(ص) این آیه نازل شد: صدا زدن و خواندن پیامبر(ص) را در بین خود همانند صدا زدن یکدیگر قرار ندهید، فاطمه فرمود: هیبت پیامبر(ص) مانع شد تا به او بگویم: ای پدرم، از این رو به او عرض می‌کردم: ای رسول خدا! حضرت به من رو کرد و فرمود: ای دخترم! این آیه در حق تو و اهل بیتت از قبل نازل شده است، تو از من و من از تو هستم، بلکه این آیه در حق اهل جفا، سرکشان و متکبران آمده است. تو بگو: ای پدرم؛ زیرا این‌گونه خطاب خوش‌تر برای قلب من و مورد رضایت پروردگار است. آن‌گاه پیامبر اکرم(ص) پیشانی من را بوسید... .»

از امیر المؤمنین(ع) نقل شده است که فرمود: «کُنَّا مَعَ النَّبِیِّ(ص) فِی حَفْرِ الْخَنْدَقِ، إِذْ جَاءَتْ فَاطِمَةُ وَ مَعَهَا کُسَیْرَةٌ مِنْ خُبْزٍ، فَدَفَعَتْهَا إِلَی النَّبِیِّ. صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ النَّبِیُّ(ص): مَا هَذِهِ الْکُسَیْرَةُ ؟ فَقَالَتْ: خَبَزْتُهُ قُرصاً لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ، جِئْتُکَ مِنْهُ بِهَذِهِ الْکُسَیْرَةِ. فَقَالَ النَّبِیُّ(ص): یَا فَاطِمَةُ! أَمَا إِنَّهُ أَوَّلُ طَعَامٍ دَخَلَ جَوْفَ أَبِیکَ مُنْذُ ثَلَاثٍ؛ )⁽¹⁾( هنگام حفر خندق، ما همراه پیامبر(ص) بودیم که فاطمه(س) آمد، در حالی که تکه نانی به دستش بود و آن را به پیامبر(ص) تقدیم کرد. حضرت فرمود: این تکه نان چیست؟ حضرت زهرا(س) عرض کرد: آن قرص نان را برای حسن و حسین(ع) پخته بودم و این قسمت را برای شما آوردم. پیامبر(ص) فرمود: ای فاطمه! آگاه باش! این اولین غذایی است که بعد از سه روز، دخل شکم پدرت شده است.»

ابن کثیر ذیل آیه إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلی أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُم‌؛ )⁽²⁾( می‌گوید: ابی حازم نقل می‌کند که شنیدم از سهل بن سعد دربارة جراحت رسول اکرم(ص) در روز احد، سؤال شد و سهل در جواب گفت: صورت رسول خدا(ص) زخمی شد و دندان رباعی آن حضرت شکست و کلاهخود بر سرش خورد شد. (در این میان) فاطمه خودن را (از چهرة آن حضرت) می‌شست و علی با سپر، آب می‌ریخت. چون فاطمه دید آب (نه تنها خون را نشست بلکه) بر شدت جریان خون افزود، قطعه حصیری بر گرفت و سوزانید تا خاکستر شود، پس خاکستر را بر روی زخم گذارد تا آنکه خونریزی قطع شد. )⁽³⁾(

حاکم نیشابوری به سندش از عایشه نقل کرده که گفت: «مَا رَأَیْتُ أَحَداً کَانَ أَصْدَقَ لَهْجَةً مِنْ فَاطِمَة إِلَّا أَنْ یَکُونَ الَّذِی وَلَدَهَا؛ )⁽¹⁾( من کسی را در گفتار، از فاطمه، راستگوتر نیافتم، جز کسی که او را به دنیا آورد (پدرش).»

حضرت فاطمه(س) خواستگارهای ثروتمندی هم چون عثمان و عبد الرحمان بن عوف داشت؛ ولی پیامبر(ص) همه را رد کرد و چون حضرت زهرا(س) اهل کمال و معنویات بود تنها به هم‌کفو ایشان که حضرت علی(ع) بود، پاسخ مثبت داد.

عبد الرحمان بن عوف به پیامبرخدا(ص) چنین گفت: ای رسول خدا! اگر فاطمه را به همسری من در آوری، حاضرم فلان مقدار شتر، گوسفند، غلام، کنیز، طلا و نقره را مهریه‌اش قرار دهم.

برخی به نقل از «تذکرة الخواص» آورده‌اند که عبد الرحمان بن عوف گفت: حاضرم صد شتر سیاه و آبی چشم که همگی آنها بارشان پارچه‌های کتان اعلای مصری باشد، با ده هزار دینار، مهریه‌اش کنم.

عثمان گفت: من هم حاضرم همین مهریه را بدهم. پیامبر خدا(ص) خشمناک شد، مشتی سنگریزه به طرف عبد الرحمان بن عوف پاشید و فرمود: آیا می‌پنداری بندة پول و ثروتم که با پول و ثروت خویش بر من افتخار می‌کنی؟!

روزی ابوبکر و عمر، در بستر بیماری به عیادت حضرت زهرا(س) آمدند و حضرت راضی نشد با آنها ملاقات کند. هنگامی که آنان حضرت علی(ع) را واسطه قرار دادند؛ آن بانوی بزرگوار، به او می‌گوید: «الْبَیْتُ بَیْتُکَ وَ الْحُرَّةُ اَمَتِک؛ )⁽¹⁾( خانه، خانة تو،و من آزاد، کنیز توام.»

از سیرة حضرت زهرا استفاده می‌شود که زن باید طوری با شوهرش رفتار کند که همّ و غم را از دل شوهرش بزداید؛ از این رو نقل شده است که حضرت علی(ع) فرمود: «وَ لَقَدْ کُنت انظر الیها فتکشف عنّی الغموم والاحزان بنظری إلیها؛ )⁽¹⁾( من به او نگاه می‌کردم و با این نگاه، غمها و حزنها از من دور می‌شد.»

زن نباید وقتی شوهرش وارد خانه می‌شود، غمها را بر سر او فرو بریزد.

رسول گرامی اکرم(ص) پس از سالها تحمل مشکلات و سفارش به بردباری، کارگری برای حضرت زهرا(س) انتخاب و سفارشهای لازم را ارائه فرمود. روزی مشاهده کرد که کارگر منزل در حال استراحت و فاطمة زهرا(س) مشغول کار است. علت آن را پرسید. حضرت زهرا(س) پاسخ داد: «ای رسول خدا! عَلَی یَوْمٍ وَ عَلَیْهَا یَوْمُ؛ ای رسول خدا(ص)! (کار منزل را عادلانه تقسیم کردم) روزی به عهدة من و روزی دیگر به عهدة اوست.» سپس اشک در چشمان پیامبر اکرم(ص) حلقه زد و فرمود: خدا آگاه‌تر است که رسالت را در کدام خانواده قرار دهد. )⁽²⁾(

روزی امام علی(ع) فرمود: فاطمه جان! آیا غذایی موجود است تا بیاوری؟ حضرت فاطمه زهرا(س) پاسخ داد: «وَ الَّذِی عَظَّمَ حَقَّکَ مَا کَانَ عِنْدَنَا مُنْذُ ثَلَاثٍ إِلَّا شَیْ‌ءٌ آثَرْتُکَ بِه؛ سوگند به خداوندی که حق و قدر تو را بزرگ شمرد! سه روز است که غذای کافی در منزل نداریم و همان مقدار ناچیز خوراکی را به شما بخشیدم و خود گرسنگی را تحمل کردم.»

امام علی(ع) فرمود: چرا اطلاع ندادی؟ پاسخ داد: «کَانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) نَهَانِی أَنْ أَسْأَلَکَ شَیْئاً فَقَالَ(ص) لَا تَسْأَلِی ابْنَ عَمِّکِ شَیْئاً إِنْ جَاءَکِ بِشَیْ‌ءٍ عَفْواً وَ إِلَّا فَلَا تَسْأَلِیهِ؛ )⁽¹⁾( رسول خدا(ص) مرا نهی فرمود که چیزی از تو در خواست کنم و به من فرمود: چیزی از پسر عمویت درخواست مکن، اگر چیزی برای تو آورد، بپذیر، وگرنه تو چیزی را درخواست مکن.»

امام علی(ع) پس از شنیدن سخنان و مشاهدة ایثارگری فاطمه(س) از منزل خارج شد و با وام‌گرفتن از دوستان، مشکلات خانواده را برطرف کرد.

روزی حضرت زهرا(س) خدمت پدر، از مشکلات زندگی و کمبودهای رفاهی، سخن به میان آورد و فرمود: «اِنِّی وَ ابْنَ عَمِّی مَا لَنَا فِرَاشٌ اِلَّا جِلْدُ کَبْشٍ نَنَامُ عَلَیْهِ بِاللَّیْلِ وَ نَعلِفُ عَلَیْهِ نَاضِحْنَا بِالنَّهَارِ؛ من و پسر عمویم چیزی از وسایل رفاهی نداریم، مگر پوست گوسفندی که شبها روی آن می‌خوابیم و روزها بر روی آن، شتر خود را علف می‌دهیم.»

رسول گرامی اسلام(ص) فرمود: «یَا بُنَیَّةَ اِصْبِرِی فَاِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ اَقَامَ مَعَ امْرَاَتِهِ عَشْرَ سِنِینَ لَهُمَا فِرَاشٌ اِلَّا عَبَادَةِ قَطْوَانِیَّةٌ؛ )⁽¹⁾( دختر عزیزم، تحمل داشته باش، زیرا موسی بن عمران، ده سال با همسرش زندگی کرد و فرشی جز یک قطعه عبای قطوانی نداشت.»

حضرت زهرا(س) مشکلات اقتصادی و سختیهای بچه‌داری را با بردباری تحمل می‌فرمود و نزد کسی افشا نمی‌کرد. گاهی رسول خدا(ص) با اصرار می‌پرسید: چرا رنگ تو پریده است؟ چرا رنگ فرزندانم حسن و حسین(ع) پریده است؟ ناچار می‌شد وضعیت زندگی را با پدر در میان بگذارد و می‌فرمود: «یَا أَبَتِ إِنَّ لَنَا ثَلَاثاً مَا طَعِمْنَا طَعَاماً وَ إِنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ قَدِ اضْطَرَبَا عَلَیَّ مِنْ شِدَّةِ الْجُوعِ ثُمَّ رَقَدَا کَأَنَّهُمَا فَرْخَانِ مَنْتُوفَانِ؛ )⁽¹⁾( پدر جان! سه روز است که غذا نخورده‌ایم و فرزندانم حسن و حسین از شدت گرسنگی بی‌تاب شده‌اند، هم‌اکنون مانند دو جوجه پرکنده از گرسنگی به خواب رفته‌اند.»

سلیمان بن بریده روایت کرده است که رسول خدا(ص) پرسید: دخترم چرا نگران و ناراحتی؟ وی در جواب پدر عرض کرد: «قِلَّةُ الطُّعْمِ وَ کَثْرَةُ الْهَمِّ وَ شِدَّةُ السُّقْم؛ )⁽²⁾( فشار گرسنگی و کمی طعام و غذا، فراوانی اندوه و شدت بیماری و گرفتاری، من را نگران کرده است.»

از حضرت زهرا(س) نقل شده که خطاب به حضرت علی(ع) عرض کرد: «کَانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) نَهَانِی أَنْ أَسْأَلَکَ شَیْئاً. فَقَالَ: لَا تَسْأَلِی ابْنَ عَمِّکِ شَیْئاً، إِنْ جَاءَکِ بِشَیْ‌ءٍ عَفْواً وَ إِلَّا فَلَا تَسْأَلِیهِ؛ )⁽¹⁾( رسول خدا(ص) مرا نهی کرده که از تو چیزی بخواهم و فرموده: از پسر عمویت چیزی درخواست مکن؛ اگر چیزی برای تو آورد که هیچ، وگرنه از او تقاضا مکن.»

حضرت زهرا(س) نماد پاکدامنی بود و در سراسر زندگی‌اش قداست، پاکی جلوه‌گری می‌کرد. حضرت علی(ع) می‌فرماید: روزی در محضر رسول خدا(ص) نشسته بودیم. آن حضرت این سؤال را مطرح کردند که بهترین و شایسته‌ترین چیز برای زنان چیست؟ همگی در پاسخ آن درماندند. چون متفرق شدیم، نزد حضرت فاطمه زهرا(س) رفتم و جریان را گفتم. ایشان فرمود: «خَیْرٌ لِلنِّسَاءِ أَنْ لَا یَرَیْنَ الرِّجَالَ وَ لَا یَرَاهُنَّ الرِّجَال؛ نیکوترین چیز برای بانوان، آن است که مردان بیگانه را نبینند و مردان نیز آنان را نبینند.»

آن‌گاه نزد رسول خدا(ص) بازگشتم و پاسخ فاطمه را بیان کردم. آن حضرت فرمود: پاسخ را از چه کسی گرفتی؟ عرض کردم: از فاطمه(س). حضرت با شگفتی فرمود: به راستی که او پارة وجود من است. )⁽²⁾( حضرت موسی بن جعفر(ع) از پدران بزرگوارش روایت می‌کند که حضرت علی(ع) فرمود: مرد نابینایی اجازه گرفت و وارد منزل شد. حضرت فاطمه زهرا(س) خود را از او پوشانید. رسول خدا(ص) پرسید: او که نابینا است، چرا خود را پوشاندی؟ پاسخ داد: او نمی‌بیند، اما من که وی را می‌نگرم؛ (افزون بر این) حس بویایی که دارد. پیامبر خدا(ص) فرمود: گواهی می‌دهم که تو پارة وجود منی.» )⁽³⁾(

ذهبی از علمای اهل سنت آورده است که حضرت علی(ع) به همسرش فاطمه زهرا(س) فرمود: فاطمه جان! نیکوترین چیز برای زن چیست؟ پاسخ داد: او مردها را نبیند و آنان او را نبینند. )⁽¹⁾(

ج) سیرة فاطمی بعد از وفات پدر

سخنرانی های بلند

سیری در سیرة فاطمی(س)

ج) سیرة فاطمی بعد از وفات پدر

از امام علی(ع) نقل شده که فرمود: «غَسَلْتُ النَّبِیَّ(ص) فِی قَمِیصِهِ فَکَانَتْ فَاطِمَةُ(س) تَقُولُ: أَرِنِی الْقَمِیصَ، فَإِذَا شَمَّتْهُ غُشِیَ عَلَیْهَا. فَلَمَّا رَأَیْتُ ذَلِکَ غَیَّبْتُهُ؛ )⁽¹⁾( من پیامبر(ص) را در لباسش شستم. فاطمه می‌فرمود: آن لباس را به من نشان ده و چون بوی آن را استشمام نمود غش کرد و چون از او چنین مشاهده کردم آن لباس را مخفی نمودم.»

از حضرت زهرا(س) نقل شده است که فرمود: «یَا اَبَتَاهُ إلَیّ جَبْرَئیل نَنْعاهُ، اِنْقَطِعَتْ عنّا أخْبارُ السَّماءِ، یَا اَبَتاهُ لا ینزِلُ الْوَحْیُ اِلَیْنا مِنْ عِنْدِ اللهِ أبَداً؛ )⁽²⁾( آه ای پدر! بعد از تو باید شکوه‌های دل را به جبرئیل گفت. با وفات تو خبرهای آسمانی از ما قطع شد. آه ای پدر! دیگر برای همیشه از طرف خداوند، وحی فرستاده نمی‌شود.»

با آنکه از حضرت زهرا(س) رسیده که بهترین حالت برای زن، آن است که نه او مرد نامحرم را ببیند و نه نامحرم او را، ولی وقتی حضرت(س) در جامعه، انحراف مشاهد می‌کند و می‌بیند که حق شوهرش حضرت علی(ع) ضایع شده است، از خانه بیرون می‌آید و در ملأ عام برای مردم سخن می‌گوید.

در منابع اهل سنت فراوان نقل شده است که پس از ماجرای زشت تهاجم به خانة امام علی(ع) و جسارتهای فراوان درون مسجد و غصب فدک، و بی‌اثر ماندن گواهی شاهدان و مباحث استدلالی حضرت زهرا(س) و تداوم سیاستهای کودتایی سران سقیفه، حضرت زهرا(س) در مبارزة منفی با آنان خطاب به ابوبکر فرمود: :وَ اللهِ لَا اُکَلِّمُکَ اَبَداً، وَ اللهِ لاَدعُوَنَّ اللهَ عَلَیْکَ فِی کُلِّ صَلَوةٍ؛ )⁽¹⁾( سوگند به خدا! از این پس هرگز با تو سخن نخواهم گفت. سوگند به خدا! شکایت تو را به خداوند خواهم نمود و در هر نماز، تو را نفرین خواهم کرد.»

و پس از آنکه آبها از آسیاب افتاد و هر ظلمی که خواستند روا داشتند، در روزهای واپسین حیات دختر پیامبر اکرم(ص) ، برای جلب افکار عمومی، ابوبکر و عمر به فکر عیادت و دلجویی از حضرت فاطمه زهرا(س) افتادند و به عذر خواهی، زبان گشودند و فکر می‌کردند که حضرت زهرا(س) با آنان دشمنی خصوصی دارد؛ ولی پاسخ قاطعی دریافت کردند که فرمود: «لَا أُکَلِّمُکُمَا مِنْ رَأْسِی کَلِمَةً وَاحِدَةً حَتَّی أَلْقَی أَبِی وَ أَشْکُوَکُمَا إِلَیْهِ وَ أَشْکُوَ صُنْعَکُمَا وَ فِعَالَکُمَا وَ مَا ارْتَکَبْتُمَا مِنِّی؛ )⁽²⁾( سوگند به خدا! بعد از این با شما دو نفر (عمر و ابوبکر)، حتی یک کلمه سخن نمی‌گویم تا به ملاقات خدا بشتابم و شکایت شما دو نفر را به خدا می‌برم و توضیح خواهم داد که شما با خدا (و دین او) با من چه کردید و چه اعمالی را مرتکب شدید.»

پس از آنکه برای ابوبکر بیعت گرفتند و مردم، سکوت و انزوا را برگزیدند. حضرت زهرا(س) فرمود: «مَا رَأَیْتُ کَالْیَوْمِ قَطُّ حَضَرُوا أَسْوَأَ مَحْضَرٍ وَ تَرَکُوا نَبِیَّهُمْ(ص) جِنَازَةً بَیْنَ أَظْهُرِنَا وَ اسْتَبَدُّوا بِالْأَمْرِ دُونَنَا؛ )⁽¹⁾( من هرگز روزی همانند امروز ندیدم که امت اسلامی، زشت‌ترین صحنه‌ها را پدید آوردند، جنازة رسول خدا(ص) را در برابر ما وا گذاشتند و خودسرانه و مستبدانه، دیگران را به جای ما نشاندند.»

اسماء می گوید: در لحظه‌های پایانی زندگی حضرت فاطمه زهرا(س) متوجه شدم که چنین دعا می‌کند: «الهی و سیدی اسألک بالذین اصطفیتهم و ببکاء ولدیّ فی مفارقتی ان تغفر لعصاة شیعتی و شیعة ذریتی؛ )⁽²⁾( بار خدایا! ای مولای من! از تو می‌خواهم به حق کسانی که آنان را برگزیدی و به گریة فرزندانم در فراق من، اینکه گناهکاران از شیعیان من و شیعیان ذریة او را ببخشی.»

فاطمة زهرا(س) در لحظه‌های غمبار احتضار خویش به شدت گریست. امام علی(ع) پرسید: چرا گریه می‌کنی؟ پاسخ داد: »أبکی لما تلقی بعدی؛ )⁽¹⁾( به خاطر آنچه پس از من به تو خواهد رسید می‌گریم.»

اسماء می‌گوید: حضرت زهرا(س) در روزهای آخر عمرش به من فرمود: «إِنِّی قَدِ اسْتَقْبَحْتُ مَا یُصْنَعُ بِالنِّسَاءِ إِنَّهُ یُطْرَحُ عَلَی الْمَرْأَةِ الثَّوْبُ فَیَصِفُهَا لِمَنْ رَأَی فَلَا تَحْمِلْنِی عَلَی سَرِیرٍ ظَاهِرٍ اسْتُرِینِی سَتَرَکِ اللَّهُ مِنَ النَّارِ؛ )⁽²⁾( من بسیار زشت می‌دانم که جنازة زنان را پس از مرگ روی تابوت سر باز می‌گذارند و روی آن پارچه‌هایی می‌افکنند که حجم بدن را برای بینندگان نمایش می‌دهد. مرا بر روی تابوت آن چنانی نگذار و بدن مرا بپوشان که خدا تو را از آتش جهنم باز دارد.»

اسماء گفت: در سرزمین حبشه تابوتی برای جنازه می‌سازند که بدن آنان را می‌پوشاند آن‌گاه با چوب و شاخة درخت، آن را ساخت. حضرت فاطمه زهرا(س) با خوشحالی فرمود: ای اسماء! برای تابوتی مثل این تهیه کن تا مرا بپوشاند که خداوند تو را از آتش دوزخ بپوشاند. )⁽³⁾(

حضرت زهرا(س) به حضرت علی(ع) عرض کرد: «أُوصِیکَ یَا ابْنَ عَمِّ! أَنْ تَتَّخِذَ لِی نَعْشاً فَقَدْ رَأَیْتُ الْمَلَائِکَةَ صَوَّرُوا صُورَتَه؛ )⁽¹⁾( ای پسر عمو! وصیت می‌کنم که تابوتی برای من درست کنی، همان‌گونه که ملائکه، شکل آن را به من نشان دادند.»

از امام صادق(ع) نقل است که فرمود: نخستین کسی که در اسلام برای او تابوت قرار داده شد، حضرت فاطمه(س) بود.

بدون تردید، وجود مقدس حضرت فاطمه زهرا(س) و سیرة رفتار و گفتار آن گرامی برای تمام زنان مسلمان، مایة مباهات و اسوة کامل است؛ بانوی بزرگواری که حضرت خاتم الانبیا(ص) در ستایش او فرمود: دخترم فاطمه(س) سرور بانوان بهشتی است. آری، حضرت فاطمه زهرا(س) جلوه‌ای کامل از تمام کمالات است که یک زن در طول حیات خود ممکن است به آن مایل شود.

سیمای فاطمه(س) از دیدگاه قرآن

اشاره:

سخنرانی های بلند

سیمای فاطمه(س) از دیدگاه قرآن

اشاره:

ماه‌های جمادی الأولی و جمادی الثانی رنگ و بوی فاطمی(س) دارند؛ زیرا شهادت بانوی بزرگ اسلام، حضرت فاطمة زهرا(س) در سیزدهم جمادی الأولی )⁽¹⁾( یا در سوم جمادی الثانی واقع شده و ولادتش نیز در بیستم جمادی‌الثانی بوده است. )⁽²⁾(

ازاین‌رو، برخی از آیات مرتبط به آن حضرت مطرح می‌شود؛ بدین‌گونه که اشارة کوتاهی به برخی از آیه‌های مربوط به وجود مقدس آن حضرت می‌آید.

آیات مرتبط با فاطمه(س)

سخنرانی های بلند

سیمای فاطمه(س) از دیدگاه قرآن

آیات مرتبط با فاطمه(س)

در قرآن کریم آیات بسیاری وجود دارد که طبق روایات معصومین(ع) و نظر برخی مفسران، هرکدام به نوعی (با تنزیل یا تأویل خود) بر عظمت شأن و مقام آن حضرت دلالت می‌کنند. مرحوم شیخ عبدالله بحرانی اصفهانی (از علمای قرن دوازدهم هجری) در بیان فضایل و مناقب حضرت زهرا(س) دو باب مستقل منعقد کرده است؛ یکی تحت عنوان «الآیات النّازلة بشأنها الدّالة علی علوّ مکانها...» و دیگری تحت عنوان «فضائلها المشترکة مع سائر الخمسة و غیرهم فی القرآن» و در آن دو باب به بیش از صد آیة مرتبط با آن حضرت اشاره کرده است )⁽¹⁾( که فقط به برخی از آنها به صورت مختصر اشاره می‌شود. )⁽²⁾(

شب قدر که در ظاهر یکی از شبهای 19، 21 و 23 ماه مبارک رمضان است، و قرآن در آن نازل شده، طبق برخی روایات بر وجود مقدس حضرت فاطمه(س) تطبیق داده شده است، از جمله اینکه امام صادق(ع) فرموده است: «اللَّیْلَةُ فَاطِمَةُ وَ الْقَدْرُ اللَّهُ فَمَنْ عَرَفَ فَاطِمَةَ حَقَّ مَعْرِفَتِهَا فَقَدْ أَدْرَکَ لَیْلَةَ الْقَدْرِ وَ إِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ لِأَنَّ الْخَلْقَ فُطِمُوا عَنْ مَعْرِفَتِهَا؛ منظور از «لیلة» فاطمه و منظور از «قدر» خداست. هر کس فاطمه را به طور کامل بشناسد، در واقع حقیقت شب قدر را درک کرده است و علت نامیده شدن حضرتش به «فاطمه» این است که مردم از شناخت حقیقی او محروم گشته و جدا شده‌اند.» )⁽¹⁾(

در سورة دخان، آیة 3 نیز آمده است: لَیْلَةُ المُبَارَکَةُ که بر وجود مقدس حضرت زهرا(س) تطبیق شده است. )⁽²⁾(

این آیه دربارة حضرت مریم(س) نازل شده است؛ ولی طبق روایات متعددی شامل حضرت فاطمه زهرا(س) نیز می‌گردد؛ زیرا در موارد متعدد برای آن حضرت نیز غذای بهشتی نازل شده است، از جمله:

از امام باقر(ع) روایت شده است: امور خانه بین علی و فاطمه(ع) تقسیم شده بود، کارهای بیرون بر عهدة علی(ع) و امور داخل خانه به عهده فاطمه(س). روزی حضرت علی(ع) از فاطمه(س) پرسید: آیا غذایی در منزل هست؟ گفت: خیر، سه روز است که غذایی در منزل نیست. فرمود: چرا مرا آگاه نساختی؟! عرض کرد: سفارش رسول خدا(ص) است که چیزی از شما درخواست نکنم، فقط هر چه آوردید، آن را بپذیرم. حضرت علی(ع) از خانه بیرون رفت و یک دینار قرض کرد. در بین راه به مقداد برخورد کرد، پرسید: چه باعث شد که در این ساعت از خانه بیرون شده‌ای؟ عرض کرد: گرسنگی. فرمود: من یک دینار قرض گرفته‌ام؛ ولی تو را بر خود مقدم می‌دارم و آن دینار را به او داد و دست خالی به منزل برگشت. مشاهده کرد که رسول خدا(ص) تشریف آورده و در منزل نشسته‌اند و فاطمه(س) مشغول نماز است و میان آنها سینی سرپوشیده‌ای وجود دارد. وقتی فاطمه از نماز فارغ شد، و سرپوش آن سینی را برداشت، معلوم شد که پر از طعام است.

هنگامی که حضرت علی(ع) آن غذا را دید، از فاطمه پرسید: «أنّی لکِ هذا؟!؛ این غذا از کجا آمده است؟!» فاطمه عرض کرد: «هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یرْزُقُ مَنْ یشَاءُ بِغَیرِ حِسَابٍ؛ این از جانب پروردگار است که بدون حساب هر کدام از بندگانش را که بخواهد، روزی می‌دهد.»

اینجا بود که رسول خدا(ص) فرمود: این جریان همانند زکریا است که کنار محراب مریم(س) آمد و غذای مخصوصی در آنجا یافت، پرسید: ای مریم! این غذا از کجاست؟ مریم گفت: از ناحیة خداست.

امام باقر(ع) در ادامة این حدیث فرمود: «فَأَکَلوا مِنْهَا شَهْراً وَ هِیَ الجَفنَةُ الَّتی یَأکُلُ مِنْهَا اَلْقَائِم وَ هِیَ عِنْدَنَا؛ آنان تا یک ماه از غذای آن ظرف مخصوص خوردند و آن همان ظرفی است که قائم(عج) از آن غذا خواهد خورد و اکنون آن ظرف نزد ما می‌باشد.» )⁽¹⁾(

در اینجا به سه نمونه روایت اشاره می‌شود:

الف) سیوطی از طریق «مقاتل» از «ضحاک» از «ابن عباس» از رسول خدا(ص) روایت کرده‌اند که فرمود: «أَرْبَعُ نِسْوَةٍ سَادَاتُ عَالَمِهِنَّ: مَرْیَمُ بِنْتَ عِمْرَان وَ آسِیَةُ بِنْتَ مُزاحِم وَ خَدِیجَةُ بِنْتَ خُوَیلِد وَ فاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّد وَ أفضَلُهُنَّ عالماً فَاطِمَةُ؛ چهار زن سادات زنان دوران خود هستند: مریم دختر عمران، آسیه دختر مزاحم، خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمّد که بهتر از زنان همة دوران فاطمه(س) است.» )⁽¹⁾(

ب) شیخ صدوق(ره) با اسناد خود نقل کرده که رسول خدا(ص) فرموده است: «هر زنی که در شبانه روز پنج نماز واجب را بخواند، روزة ماه رمضان را بگیرد، حج بیت‌الله را (در صورت استطاعت انجام دهد) زکات مالش را بدهد، از شوهرش اطاعت کند و ولایت علی را قبول نماید، با شفاعت دخترم فاطمه(س) داخل بهشت می‌شود؛ زیرا او بانوی زنان تمام دورانهاست.»

سؤال شد: یا رسول الله! فاطمه بانوی زنان زمان خودش است؟ فرمود: مریم دختر عمران آن گونه بود «أَمَّا ابْنَتِی فَاطِمَةُ فَهِیَ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ إِنَّهَا لَتَقُومُ فِی مِحْرَابِهَا فَیُسَلِّمُ عَلَیْهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ الْمُقَرَّبِینَ وَ یُنَادُونَهَا بِمَا نَادَتْ بِهِ الْمَلَائِکَةُ مَرْیَمَ فَیَقُولُونَ یَا فَاطِمَةُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفاکِ عَلی نِساءِ الْعالَمِین؛ )⁽²⁾( اما دخترم فاطمه، بانوی زنان تمام زمانها از اولین و آخرین است. هنگامی که او در محراب عبادت می‌ایستد، هفتاد هزار فرشته از فرشتگان مقرب به وی سلام می‌دهند و همان گونه که مریم را صدا زده‌اند، او را صدا می‌زنند، پس می‌گویند: ای فاطمه! قطعاً خدا تو را برگزیده و از آلودگیهای ظاهری و باطنی پاک ساخته، و بر زنان جهانیان برتری داده است.»از امام صادق(ع) نقل شده است که: «إِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ(س) مُحَدَّثَةً لِأَنَّ الْمَلَائِکَةَ کَانَتْ تَهْبِطُ مِنَ السَّمَاءِ فَتُنَادِیهَا کَمَا تُنَادِی مَرْیَمَ بِنْتَ عِمْرَانَ فَتَقُولُ یَا فَاطِمَةُ اللَّهُ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفاکِ عَلی نِساءِ الْعالَمِینَ یَا فَاطِمَةُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرَّاکِعِینَ فَتُحَدِّثُهُمْ وَ یُحَدِّثُونَهَا فَقَالَتْ لَهُمْ ذَاتَ لَیْلَةٍ أَ لَیْسَتِ الْمُفَضَّلَةُ عَلَی نِسَاءِ الْعَالَمِینَ مَرْیَمَ بِنْتَ عِمْرَانَ؟ فَقَالُوا: إِنَّ مَرْیَمَ کَانَتْ سَیِّدَةَ نِسَاءِ عَالَمِهَا وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَکِ سَیِّدَةَ نِسَاءِ عَالَمِکِ وَ عَالَمِهَا وَ سَیِّدَةَ نِسَاءِ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ؛ )⁽³⁾( فاطمه به این دلیل "محدثه" نامیده شده است که فرشتگان از آسمان نازل می‌شدند و او را نیز همانند مریم دختر عمران صدا می‌زدند و می‌گفتند: فاطمه! خدا تو را برگزیده و پاک ساخته و بر تمام زنان جهان برتری داده است. ای فاطمه! ( به شکرانة این نعمت) برای پروردگار خود خضوع کن و سجده به جای آور و با رکوع‌کنندگان رکوع کن. شبی فاطمه(س) به آنان گفت: مگر مریم دختر عمران نیست که بر زنان جهان برتری داده شده است؟ فرشتگان گفتند: مریم بانوی زنان دوران خودش بود؛ ولی تو را خدای متعال بانوی دوران خودت و دوران او و بانوی تمام زنان از اولین و آخرین قرار داده است.»

علامه مجلسی(ره) در توضیح روایت مذکور می‌گوید: شاید این تأویل بر این اساس باشد که کلمة «من بعد» پیش از کلمة «وَ یَومئذٍ» اشاره به روز قیامت دارد.

از این حدیث به ضمیمة بیان علامه مجلسی استفاده می‌شود که حضرت فاطمه از این جهت در آسمان منصوره نامیده شده است که در قیامت با شفاعت، دوستانش را یاری خواهد کرد و مؤمنان در آن روز به سبب این یاری خوشحال می‌شوند.

در تفسیر آیات فوق میان مفسران نظریه‌های گوناگونی وجود دارد که تمام آنها مربوط به ظاهر و تنزیل آیات است. )⁽¹⁾(

اما در روایات برای این آیات معانی دیگری نیز بیان شده است، از جمله اینکه: دو دریا؛ یعنی حضرت علی و فاطمه(ع) و برزخ؛ یعنی پیامبر(ص) و لؤلؤ و مرجان به حسنین(ع) تطبیق داده شده است. البته این معنا با معانی دیگری که مفسران گفته‌اند منافاتی ندارد؛ زیرا کلام آنها مربوط به ظاهر و تنزیل قرآن است و این تفسیر مربوط به باطن و تأویل قرآن.

روایات دو دریای به هم پیوسته

الف) سیوطی از ابن عباس نقل کرده است که: منظور از «مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ» علی و فاطمه، «بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَایَبغیِانِ» رسول خدا(ص) و «یَخْرُجُ مَنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجَانِ» حسن و حسین(ع) است. )⁽¹⁾(

علامه طباطبایی(ره) پس از نقل این روایت و اشاره به چند روایت دیگر در این مضمون می‌گوید: «وَ هُوَ مِنَ البَطْنِ؛ )⁽²⁾( مضمون این روایت از باطن قرآن است.»

مرحوم طبرسی نیز پس از نقل این روایت گفته است: «وَ لا غَروَ أن یَکُونَا بَحْرَینِ لِسِعَةِ فَضلِهُِمَا وَ کَثرَةِ خَیرَهُما فَإنَّ البَحْرَ سُمِّیَ بَحْراً لِسِعَةِ؛ )⁽³⁾( هیچ بعید نیست که آن دو (علی و فاطمه) را به خاطر وسعت فضل و کثرت خیر و برکتشان بحر بنامند؛ زیرا بحر به خاطر وسعتش چنین نامیده شده است.»

ب) یحیی بن سعید می‌گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که در تفسیر آیات فوق فرمود: «عَلِیٌ وَ فَاطِمَةُ بَحْرَانِ عَمِیقَانِ لَا یَبْغِی أَحَدُهُمَا عَلَی صَاحِبِهِ یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ قَالَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْن؛ )⁽⁴⁾( علی و فاطمه(ع) دو دریای عمیق‌اند که هیچ یک بر دیگری تجاوز نمی‌کند و از این دو دریا لؤلؤ و مرجان؛ یعنی حسن و حسین خارج شده‌اند.» )⁽⁵⁾(

در تفسیر نمونه، پس از نقل این حدیث می‌نویسد: می‌دانیم که قرآن مجید دارای بطونی است و یک آیه ممکن است چندین معنا و یا ده‌ها معنا داشته باشد و آنچه در این حدیث آمده، از بطون قرآن می‌باشد که منافاتی با معنی ظاهر آن ندارد.ج) علی بن فضیل می‌گوید: از امام رضا(ع) دربارة آیة: مَرَجَ الْبَحْرَینِ یلْتَقِیانِ سؤال کردم، فرمودند: «ذلک علیٌ و فاطمةُ بینهُما بَرزَخٌ لایَبغیانِ، قال: العَهدُ الَّذی أخَذَهُ علیهِمَا النَّبیُّ یَعنی لا یَزنیانِ، یَخرُجُ مِنهُما اللؤلؤُ وَ المَرجان، قال الحَسَنُ وَ الحُسِینُ وَ ذُریَتِهِما؛ منظور از دو دریا، علی و فاطمه(ع)، و منظور از برزخ همان عهد و پیمانی است که پیامبر(ص) از آنان گرفت که خلاف نکنند و منظور از لؤلؤ و مرجان، حسن و حسین(ع) و ذریة آنان است.» )⁽¹⁾(

از این حدیث معلوم می‌شود که لؤلؤ و مرجان بودن، تنها به امام حسن و امام حسین(ع) اختصاص ندارد؛ بلکه فرزندان معصومین (و شاید به فرزندان غیر معصوم) آنان نیز اطلاق شود.

د) از ابوذر غفاری نقل شده است که وی پس از تطبیق «مرج البحرین...» به امیرمؤمنان و فاطمه و تطبیق «لؤلؤ و مرجان» به امام حسن و امام حسین(ع) گفته است: «فَمَن رَأی مِثلَ هؤلاءِ الأربَعَة؟ لایُحِبُّهُم إلّا مؤمِنٌ وَ لایُبغِضُهُم إلّا کافِرٌ، فَکونوا مؤمِنینَ بِحُبِّ أهلِ البِیتِ وَ لاتَکونوا کُفّاراً بِبُغضِ أهلُ البِیتِ فَتُلقوا فِی النّار؛ )⁽¹⁾( چه کسی مثل این چهار نفر را دیده است؟ آنان را دوست نمی‌دارد، مگر مؤمن و دشمن نمی‌دارد، مگر کافر، پس با دوست داشتن اهل‌بیت، مؤمن شوید، و هرگز با دشمنی آنان کافر نشوید که به آتش (دوزخ) خواهید افتاد.»

در این «کلمات» و سخنانی که خدا برای توبة حضرت آدم به او تعلیم داد چه کلماتی بوده است؟ در میان مفسران مورد گفتگو قرار گرفته. مرحوم طبرسی(ره) در این مورد، چهار قول را نقل کرده است:

الف) منظور از کلمات همان آیات 23 سورة اعراف می‌باشد: قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ؛ «گفتند: پروردگارا! ما بر خود ستم ورزیدیم، و اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نکنی، مسلماً از زیانکاران خواهیم بود.»

ب) منظور از کلمات، این دعا بوده است: «أللّهُمَ لا إلهَ ألّا أنتَ سُبحانََکَ وَ بِحَمْدِکَ رَبِّ إنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَارْحَمْنِی إنَّکَ خَیْرُ الرَّاحِمینَ، أللّهُمَ لا إلهَ ألّا أنتَ سُبْحَانََکَ وَ بِحَمْدِکَ رَبِّ إنّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَتُبْ عَلَیَّ إنَّکَ أنتَ التَّوابُ الرّحیم».

قریب به همین مضمون در روایت صحیحی از امام باقر و صادق(ع) نقل شده است. )⁽¹⁾(

ج) منظور از کلمات، ذکر معروف تسبیحات اربعه بوده است.

د) در روایات متعددی وارد شده است که مقصود از کلمات، اسامی پنج تن بوده است که حضرت آدم(ع) مشاهده کرده بود این نامهای مقدس بر عرش نوشته شده است. هنگامی که توضیح خواست، پاسخ داده شد: اینها اسامی شریف‌ترین مخلوقات در پیشگاه خدای متعال است، سپس حضرت آدم(ع) با توسّل به آنان توبه‌اش مورد قبول واقع شد. )⁽¹⁾(

در تفسیر نمونه نیز پس از ایراد قولهای اول، دوم و چهارم می‌نویسد: این تفسیرهای سه گانه هیچ گونه منافاتی با هم ندارند؛ چراکه ممکن است مجموع این کلمات به حضرت آدم(ع) تعلیم شده باشد تا با توجه به حقیقت و باطن آنها، انقلاب روحی تمام عیاری برای او حاصل گردیده، خدا او را مشمول لطف و هدایتش قرار دهد. )⁽²⁾(

کیفیت توسل حضرت آدم(ع)

سخنرانی های بلند

سیمای فاطمه(س) از دیدگاه قرآن

کیفیت توسل حضرت آدم(ع)

در کیفیت توسّل و عبارات دعای حضرت آدم(ع) روایات مختلفی نقل شده است. از جمله:

الف) مفضل بن عمر می‌گوید: دربارة آیة وَ إِذِ ابْتَلَی إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ از امام صادق(ع) پرسیدم: مقصود از این «کلمات» چیست؟ فرمود: «هِیَ الکَلماتُ الَّتی تَلَقَیهَا آدَمُ مِنْ رَبِّهِ فَتَابَ عَلیْهِ وَ هُوَ أنَّهُ قَالَ: یا رَبِّ أسْئَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الحَسنِ وَ الحُسَیْنِ إلّا تُبْتَ عَلیَّ. فَتَابَ اللهُ عَلَیْهِ إنَّهُ هُوَ التَّوابُ الرَّحیم؛ مقصود از آن همان کلماتی است که آدم از خدا دریافت نمود و توبة او را قبول فرمود و آن این بود که گفت: خدایا! از تو می‌خواهم به حق محمد و علی و فاطمه و حسن و حسین که توبة مرا بپذیری! پس خدا توبة او را پذیرفت که همانا او بسیار توبه‌پذیر و مهربان است.»

ب) ابن عباس می‌گوید: رسول خدا(ص) فرمود: وقتی آدم از بهشت در اثر خطای خود رانده شد، جبرئیل به او گفت: ای آدم! خدا را بخوان! (دعا کن)! گفت: ای دوست من جبرئیل! چگونه دعا کنم؟ عرض کرد: بگو: «رَبِّ أسْئَلُکَ بِحَقِّ الخَمْسَةِ الَّذِینَ تُخْرِجُهُم مِنْ صُلْبیِ آخِرَ الزَّمان إلّا تُبْتَ عَلیَّ و رَحِمتَنِی؛ پروردگارا! به حق پنج تن که در آخر الزمان از صلب من به دنیا می‌آیند، از تو می‌خواهم که توبة مرا بپذیری و به من رحم کنی!»

آدم گفت: ای جبرئیل! نام آنان را برای من بیان کن! پس جبرئیل گفت: بگو: «رَبِّ أسْئَلُکَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ نَبیُّکَ وَ بِحَقِّ عَلیٍّ وَصِیِّ نَبیِّکَ وَ بِحَقِّ فَاطِمَةَ بِنْتِ نبیِّک وَ بِحَقِّ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ سِبْطَی نَبیِّکَ إِلّا تُبْتَ عَلَیَّ و رَحِمتَنِی؛ بار خدایا! از تو می‌خواهم به حقّ محمد پیامبرت و به حق علی جانشین پیامبرت و به حقّ فاطمه دختر پیامبرت و به حقّ حسن و حسین دو سبط پیامبرت، از تو می‌خواهم توبه‌ام را بپذیری و بر من رحم کنی!»

حضرت آدم(ع) با این کلمات دعا کرد و خدا توبه‌اش را پذیرفت و همین است تفسیر آیة: فَتَلَقَّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمَاتٍ و هر بندة گرفتاری که با نیت خالص خدا را با این کلمات بخواند، خدا دعایش را اجابت فرماید.» )⁽¹⁾(

از امام باقر(ع) روایت شده است: روزی رسول خدا(ص) به منزل دخترش فاطمه(س) وارد شد. دید او لباس کهنه‌ای به تن دارد و در حالی که فرزند خود را شیر می‌دهد، با آسیاب دستی آرد تهیه می‌کند، چشمان مبارکش با دیدن این منظره از اشک پر شد و فرمود: «یَا بِنْتَاه! تَعَجَّلی فَتَجَرَّعی مَرارَةَ الدُّنیا بِحَلاوَةِ الآخِرَة؛ ای دخترم! برای رسیدن به شیرینی آخرت تلخیهای دنیا را بچش و آنها را بر خود هموار کن!»

حضرت فاطمه(ع) در پاسخ عرض کرد: «ألْحَمدُلِلّهِ عَلَی نَعْمَائِهِ وَ شُکرُ لِلّهِ عَلَی آلائِهِ؛ خدا را سپاس به خاطر نعمتهایش و شکر به خاطر الطافش.»

در اینجا بود که آیة: وَ لَسَوْفَ یعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضَی نازل شد. )⁽¹⁾(

همین مضمون از امام صادق(ع) نیز روایت شده است که ذیل این آیه فرموده است: «رِضَا جَدِّی أَنْ لایَبْقَی فِی النَّارِ مُوَحِّدٌ؛ )⁽¹⁾( رضایت جدّم در این است که هیچ موحّدی در آتش دوزخ باقی نماند.»

امام باقر(ع) از جدش رسول خدا(ع) روایت فرموده است: روز قیامت منادی از عرش ندا می‌کند: ای مردم! چشمانتان را ببندید تا دختر حبیب خدا، فاطمه به سوی قصر خود برود. در این حال دخترم زهرا در حالی که چادر سبز بر سر دارد و هفتاد هزار حوریه او را همراهی می‌کنند وارد محشر می‌شود، هنگامی که به در قصر خود می‌رسد، امام حسن(ع) را ایستاده و جنازة بی سر امام حسین(ع) را آنجا می‌بیند. از امام حسن(ع) می‌پرسد: این کیست؟ می‌گوید: این برادرم حسین است که امت پدر تو او را کشته و سرش را بریده‌اند. در این حال از جانب پروردگار ندا می‌رسد: «یا بِنتَ حَبیبِ الله! إنِّی إنَّما أرَیتُکِ ما فَعَلَت بِهِ أُمَةُ أبیکِ أنّی إدَّخَرتُ لَکِ عِندی تَعزیةً بِمُصیبَتُکِ فیه وَ إنِّی جَعَلتُ تَعزیتُکِ ألیوم إنّی لاأنظُرَ فی مُحاسِبَةِ العِباد حتّی تَدخُلی الجَنَة أنتِ و ذُریتُکِ و شیعَتُکِ وَ مَن والاکُم معروفاًمِمَن لیس هُوَ مِن شیعَتِک قبلَ أن أنظُرَ فی مُحاسبَةِ العِباد؛ ای دختر حبیب خدا! من آنچه را که امت پدرت انجام داده‌اند به تو نشان دادم و تعزیت تو را برای امروز ذخیره کردم که آن تعزیت امروز چنین است که حساب هیچ یک از بندگان را رسیدگی نکنم تا اینکه تو و فرزندانت و شیعیانت و کسانی که از غیر شیعیان دوست‌دار تواند، وارد بهشت شوید.» در این هنگام فاطمه(س) و فرزندان و شیعیان و دوستدارانش وارد بهشت می‌شوند. و این است تفسیر آیة لا یَحْزُنُهُم فَزَعُ الأَکبَرُ.

سپس پیامبر(ص) فرمود: «هُوَ یَوْمُ القِیامَةِ وَ هُمْ فِیمَا اْشتَهَتْ أنْفُسُهُم خَالِدُون هِیَ والله فاطمةُ وَ ذُریَّتُها وَ شیعَتُها وَ مَن وَالاهُمْ مَعْرُوفاً مِمَّن لَیْسَ هُوَ مِنْ شیعَتُها؛ مقصود از فزع اکبر روز قیامت است. سوگند به خدا! مقصود از آیة وَ هُم فِیمَا اْشتَهَتْ أنفُسُهُم خَالِدُون دخترم فاطمه و فرزندانش و شیعیانش و دوستداران غیر شیعة اواست.» )⁽¹⁾(

تا اینجا به چهارده مورد از آیاتی که بر گوشه‌ای از فضایل اختصاصی حضرت فاطمه(س) یا مشترک با بقیة اهل‌بیت(ع) دلالت دارد، اشاره شد؛ ولی باید دانست که در قرآن کریم آیات فراوانی وجود دارد که با توجه به شأن نزول و یا روایات وارده، بیانگر این فضایل می‌باشند و ما فقط به چند نمونه اشاره کردیم. )⁽²⁾( از این باب که:

آب دریا را اگر نتوان کشید هم به قدر تشنگی باید چشید

روش تربیتی حضرت زهرا (س)

مقدمه

سخنرانی های بلند

روش تربیتی حضرت زهرا(س)

مقدمه

در تکوین شخصیت هر انسان عوامل مختلفی مؤثر است. سه عامل مهم وراثت، محیط و مربی بیش‌ترین و مؤثرترین تأثیر را دارند. در این میان، مربی در مسائل تربیتی جایگاه خاصی دارد. حضرت زهرا(س) در عمر کوتاه خود، فرزندانی تربیت کرد که معلم بشریت بودند و بی شک، سیره تربیتی ایشان می‌تواند الگوی مناسبی برای همه بانوان باشد. ما در این مقاله به اختصار درباره روشهای تربیتی حضرت زهرا(س) بحث خواهیم کرد.

فضاسازی

سخنرانی های بلند

روش تربیتی حضرت زهرا(س)

فضاسازی

براساس آموزه‌های دینی، پدران و مادران مکلّفند تا شوق عبادت و تقرب به خالق بی‌همتا را در فرزندان پرورش دهند.

عبادت، وظیفه بالغان و مکلّفان است؛ ولی کودکان نیز باید در سنین خردسالی با عبادت و بندگی آشنا و برای این امور آماده شوند.

اگر کودکان از نخستین روزهای حیات خویش با ایمان به خدا تربیت شوند، اراده‌ای قوی و روانی نیرومند خواهند داشت. آن‌چنان که از همان دوران کودکی رشید و با شهامت می‌شوند و نتایج درخشان ایمان از خلال گفتار و رفتارشان به‌خوبی مشهود خواهد بود.

توجه به روحیه عبادت و حس خداپرستی از مسائل مهمی است که بزرگ بانوی اسلام در منطق رفتاری خود در تربیت کودکانشان بر آن تأکید می‌ورزید.

آن مربی یگانه، چنان شوق بندگی و خضوع و عبودیت در برابر معبود را در دل و جان فرزندان خود تقویت می‌کردند که آنان بهترین کارها و پاک‌ترین لذتها و زیباترین دقایق زندگی خویش را عبادت و تقرب به خدا می‌دانستند.

حضرت زهرا(س) روحیه تعبّد و بندگی را از کودکی به فرزندان خود می‌آموختند و آنها را در حد طاقتشان با عبادت آشنا می‌کردند. برای نمونه، حضرت بارها در شب بیست و سوم ماه مبارک رمضان، کودکان خود را بیدار نگه می‌داشتند تا از فیض شب قدر بهرمند شوند.؛ از این رو آنان را در روز می‌خوابانیدند و غذای کمتری به آنان می‌دادند تا زمینه و موقعیت جسمی و روح بهتر و مطلوب‌تری برای شب زنده داری داشته باشند. به حدی در این کار جدی و قاطع بودند که نمی‌گذاشتند احدی از اهل خانه به خواب رود و هر گاه خوابشان می‌گرفت به صورت آنها آب می‌پاشید. خود نیز از روز بیست و دوم برای شب زنده داری شب بیست و سوم مهیا می‌شدند و می‌فرمودند: «محروم واقعی کسی است که از برکات شب قدر محروم بماند.» )⁽¹⁾(

روش الگویی

سخنرانی های بلند

روش تربیتی حضرت زهرا(س)

روش الگویی

روش الگویی ازجمله روشهای تربیتی است؛ بدین معنا که آنچه ما از فرزندان انتظار داریم، در برابر ایشان انجام دهیم. حضرت همواره از این روش استفاده می‌کردند و در مقابل دیدگان فرزندان خود الگویی الهی بودند.

برای نمونه: فرزندش امام حسن مجتبی(ع) می‌فرماید: «رَأَیْتُ أُمِّی فَاطِمَةَ(س) قَامَتْ فِی مِحْرَابِهَا لَیْلَةَ جُمُعَتِهَا فَلَمْ تَزَلْ رَاکِعَةً سَاجِدَةً حَتَّی اتَّضَحَ عَمُودُ الصُّبْح؛ )⁽¹⁾( مادرم فاطمه(س) را در شب جمعه دیدم که در محرابش پیوسته تا صبح در رکوع و سجود بود.»

مقدم داشتن دیگران بر خود، اصلی بسیار ارزشمند و انسانی است که مورد تأیید و تأکید دین مبین اسلام است و حضرت زهرا(س) فرزندانش را با چنین روحیه‌ای پرورش داده بود.

آنجا که در پس از یک روز گرسنگی وقت افطار به صدا درمی‌آید و گرسنه بی‌سر پرستی درخواست طعام می‌کند حضرت علی و فاطمه(س) طعامشان را که قرصی نان بود تقدیم آن فقیر می‌کنند و فرزندان آنها نیز قرص نان خود را به فقیر می‌دهند و این عمل تا سه‌شب تکرار می‌شود و نتیجه این روحیه، ایثار و از خودگذشتگی آن است که فرزندان بزرگوار آن حضرت تمام هستی خود را برای پیشرفت و تکامل انسان فدا می‌کنند. امام حسن(ع) نیز چندین بار اموال خود را در راه خدا با فقرا تقسیم کرد: «أَنَّ الْحَسَنَ(ع) قَاسَمَ مَالَهُ مَعَ الْفُقَرَاءِ مِرَاراً؛ )⁽¹⁾( همانا امام حسن(ع) اموالش را چندین بار با فقرا تقسیم کرد.»

گذشته دستور شرع مقدس اسلام، انسانها به حکم انسانیت باید به یکدیگر احترام بگذارند و مشکلات یکدیگر را رفع کنند. حضرت امیر(ع) در سفارش به مالک اشتر برای نوعدوستی و رعایت حال همه مردم می‌فرماید: قلبت را از محبت به مردم پر کن: «أَشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَةَ بِالرَّعِیَّةِ وَ الْمَحَبَّةَ لَهُم؛ چرا که: «إِمَّا أَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ وَ إِمَّا نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْق؛ )⁽²⁾( یا برادر دینی تو هستند یا همنوع تو در خلقت، از این رو مناسب است برای پرورش فرزند این موضوع از کودکی به فرزندان القا شود. حضرت زهرا(س) نیز با توجه به این موضوع فرزندان خویش را با عواطف انسانی آشنا و آنها را به نوعدوستی تحریک می‌کردند. امام حسن(ع) می‌فرماید: شبی مادرم را در محراب عبادت دیدم «... وَ سَمِعْتُهَا تَدْعُو لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ تُسَمِّیهِمْ وَ تُکْثِرُ الدُّعَاءَ لَهُمْ وَ لَا تَدْعُو لِنَفْسِهَا بِشَیْ‌ءٍ فَقُلْتُ لَهَا یَا أُمَّاهْ لِمَ لَا تَدْعُوِنَّ لِنَفْسِکِ کَمَا تَدْعُوِنَّ لِغَیْرِکِ فَقَالَتْ یَا بُنَیَّ الْجَارُ ثُمَّ الدَّارُ؛ )⁽³⁾( در تمام این مدت می‌شنیدم که برای مؤمنین دعا می‌کرد و آنان را نام می‌برد و زیاد برایشان دعا می‌کرد و هیچ‌گاه برای خود دعا نکرد. به ایشان گفتم: مادرجان چرا برای خود دعا نکردی؟ فرمود: فرزندم! اول همسایه بعد خانه. این‌چنین حضرت از راه عبودیت و بندگی الهی در برابر دیدگان فرزندانش توانست برای آنان نمود عینی از کمال مطلوب و بندگی الهی باشد.

ابراز عواطف

سخنرانی های بلند

روش تربیتی حضرت زهرا(س)

ابراز عواطف

انسان به گونه‌ای ساخته و پرداخته شده است که نیاز به محبت و عطوفت یکی از نیازهای روحی اساسی او محسوب می‌شود؛ بدین جهت، کودکان محروم از این نیاز فطری دچار کمبودها و مشکلات روانی خواهند شد.

حضرت فاطمه(س) خود از سرچشمه محبت و عطوفت رسول خدا(ص) سیراب شده و قلبش کانون محبت به همسر و فرزندان خود بود؛ به همین دلیل در این زمینه هم نیز وظیفه مادری خود را به بهترین شکل انجام داد.

سلمان می‌گوید: «روزی فاطمه زهرا(س) را دیدم که مشغول آسیاب بود در این هنگام، فرزندش حسین(ع) گریه می‌کرد و بی‌تاب بود. عرض کردم برای کمک به شما آسیاب کنم یا بچه را آرام کنم؟ ایشان فرمود: «أَنَا بِتَسْکِینِهِ أَرْفَق...؛ )⁽¹⁾( من به آرام کردن فرزندم اولی هستم، شما آسیاب را بچرخانید.»

ملاطفت با کودکان

سخنرانی های بلند

روش تربیتی حضرت زهرا(س)

ملاطفت با کودکان

یکی از نیازهای مهم هر کودک برخورداری از عواطف پاک و محبت خانواده، خویشاوندان و والدین است اگر کودک از زلال محبت خانواده سیراب شود، محبت و نیاز عاطفی او برطرف می‌شود و با روانی آرام و سلامت و پرنشاط پا به عرصه اجتماع می‌گذارد تا همگان از برکات وجود او بهره‌مند شوند. یکی از راه‌های پرورش شخصیت عاطفی، ابراز محبت و بوسیدن فرزندان است.

درباره کودکی حضرت زهرا(س) آمده است: «أَنَّ فَاطِمَةَ کَانَتْ إِذَا دَخَلَتْ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ(ص) قَامَ لَهَا مِنْ مَجْلِسِهِ وَ قَبَّلَ رَأْسَهَا؛ )⁽¹⁾( همانا وقتی فاطمه بر رسول خدا(ص) وارد می‌شد، حضرت در برابر ایشان می‌ایستاد و سر او را می‌بوسید.»

بوسه‌های مکرر پیامبر اکرم(ص) بر رخسار فاطمه(س) نشانه‌ای از ابراز علاقه آن حضرت به فرزندش است. پیامبر(ص) به محبت کردن و توجه به کودکان بسیار اهمیت می‌داد؛ چنان که روزی رسول خدا(ص) امام حسن(ع) را بوسید و نوازش کرد. اقرع بن حابس عرض کرد: من ده فرزند دارم؛ ولی تا به حال هیچ یک از آنان را نبوسیده‌ام. پیغمبر(ص) غضبناک شد و فرمود: اگر خدا محبت را از قلب تو گرفته است من چه کنم؟ و فرمود: «لَیْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ یَرْحَمْ صَغِیرَنَا وَ لَمْ یُوَقِّرْ کَبِیرَنَا؛ )⁽²⁾( هر کس به اطفال ترحم نکند و احترام بزرگسالان را نگه ندارد از ما نیست.»

حضرت زهرا(س) نیز تربیت یافته چنین مکتبی بود که با بوسیدن مکرر فرزندان خود، شخصیت عاطفی آنها را پرورش می‌داد.

بازی با فرزند

سخنرانی های بلند

روش تربیتی حضرت زهرا(س)

بازی با فرزند

بازی بر روحیه فرزند تأثیرات مثبت دارد؛ خلاقیت او را شکوفا و عواطف کودکانه او را از محبت سیراب می‌کند. بازی کودکانه مادر با فرزندان، رشد جسمی و فکری کودک را سرعت می‌بخشد و احساسات پاک مادری را به او منتقل می‌کند. نشاط، شادابی، خلاقیت، ابتکار، نوآوری و اعتماد به نفس را در او ایجاد کرده، زمینه را برای ظهور استعدادهای نهفته کودک فراهم می‌آورد. )⁽¹⁾(

تحرک و بازی از جمله مواردی است که در شیوه تربیتی حضرت زهرا(س) جایگاه خاصی داشت. ایشان از همان دوران کودکی با فرزندانشان هم‌بازی می‌شدند و به این نکته نیز توجه می‌کردند که در بازی، نوع الفاظ و حرکات مادر سرمشق کودک قرار می‌گیرد؛ بنابراین باید از کلمات و جملات مناسبی استفاده کرد؛ افزون بر این، باید در قالب بازی و شوخی، شخصیت کودک را تقویت کرد و او را به داشتن نیکی‌ها و مفاخر و ارزشهای اکتسابی تهییج کرد. تمام اینها مرهون استفاده از شیوه‌های صحیح در این زمینه است. اینک به نمونه‌ای در این زمینه اشاره می‌کنیم:

حضرت زهرا(س) وقتی فرزندش امام حسن(ع) را بازی می‌داد و او را بالا می‌انداخت، می‌فرمود:

«أَشْبِهْ أَبَاکَ یَا حَسَنُ وَ اخْلَعْ عَنِ الْحَقِّ الرَّسَنَ‌

وَ اعْبُدْ إِلَهاً ذَا مِنَنٍوَ لَا تُوَالِ ذَا الْإِحَن )⁽¹⁾(

حسن جان! مانند پدرت علی(ع) باش. ریسمان ظلم را از گردن حق بردار؛ خدای احسان کننده را پرستش کن و هیچ‌گاه با صاحبان ظلم و تعدی دوستی مکن.»

و وقتی امام حسین(ع) را بازی می‌داد این‌گونه می‌فرمود:

«أَنْتَ شَبِیهٌ بِأَبِیلَسْتَ شَبِیهاً بِعَلِی )⁽²⁾( ؛

تو به پدر من پیامبر(ص) شبیه هستی و به پدرت شباهت نداری.»

طبق همین نقل، این بیت موجب خنده و تبسم حضرت علی(ع) می‌شد. از این قطعات تاریخی استفاده می‌شود که حضرت علی(ع) و فاطمه زهرا(س) با وجود تمام مشکلات و گرفتاریهای موجود با کودکان خود خوشحال و خندان رفتار می‌کردند. این لازمه و جوهره جوانمردی است که انسان گرفتاریهای خارج از خانه را با خود به خانه نیاورد و غصه‌های خود را هر قدر که در ظاهر خود نمایان نکند. بدون تردید چنین خانواده هایی فرزندانی تربیت می‌کنند که از روانی سالم، روحیه‌ای قوی و نفسی مطمئن برخوردار هستند.

عدالت و عدم تبعیض بین فرزندان

سخنرانی های بلند

روش تربیتی حضرت زهرا(س)

عدالت و عدم تبعیض بین فرزندان

پدر و مادر نباید در میان فرزندانشان بدون جهت فرق بگذارند و از این طریق حسادت و کینه توزی را در میان آنان ایجاد کنند.

رسول خدا(ص) فرمود: «اعْدِلُوا بَیْنَ أَوْلَادِکُمْ کَمَا تُحِبُّونَ أَنْ یَعْدِلُوا بَیْنَکُمْ فِی الْبِرِّ وَ اللُّطْفِ؛ )⁽¹⁾( بین فرزندان خود در نهان به عدالت رفتار کنید؛ همان گونه که دوست دارید دیگران درباره شما به نیکی و محبت رفتار کنند.»

حضرت فاطمه(س) در پرورش فرزندان عزیز خود طوری رفتار می‌کرد که همه را از عدالت پروری خویش خشنود می‌کرد و با عواطف محبت آمیز مادرانه تک تک آنان را به این صفت انسانی و اسلامی تشویق می‌کرد.

روزی حسنین (ع) در حضور پیامبر خدا(ص) کشتی می‌گرفتند در این میان حضرت فاطمه(س) شنید که پدر بزرگوارشان امام حسن(ع) را به پیروزی بر امام حسین(ع) ترغیب می‌کند. حضرت زهرا(س) بر اساس روح دادگری عرض کرد: «تُشَجِّعُ الْکَبِیرَ عَلَی الصَّغِیر؛ )⁽¹⁾(

پدرجان فرزند بزرگ را علیه فرزند کوچک تحریک می‌کنی؟» رسول گرمی اسلام(ص) فرمودند: »تو اطلاع نداری که برادرم جبرئیل حسینم را بر حسنم تحریک می‌کند.»

رسول خدا(ص) در برابر تحریک جبرئیل، امام حسن(ع) را علیه امام حسین(ع) تحریک می‌کرد؛ ولی در ظاهر حضرت فاطمه(س) از آن اطلاع نداشت؛ لذا به صورت سؤالی، خواسته خود را مطرح کرد تا روح دادگریش را درباره فرزندشان نشان دهد.

این قضیه نمونه‌ای از صدها دادگری و سعی در عدم تبعیض حضرت فاطمه(س) بین فرزندانش است و نشان می‌دهد که حضرت، طوری عمل می‌کردند که فرزندانش ضمن کمال‌یابی و کمال‌جویی با یکدیگر، مهربان و دلسوز باشند و در برخورد و رفتار خانوادگی، احترام یکدیگر را حفظ کنند؛ به همین جهت امام حسین(ع) به امام حسن(ع) احترام خاصی می‌گذاشت و در حضور او صحبت نمی‌کرد و به خواهرش زینب(س) فوق العاده علاقه‌مند بود. او از زینب(س) بزرگ‌تر بود؛اما به احترام وی از جایش بلند می‌شد و متقابلاً زینب(س) نیز به برادرش با احترام و محبت رفتار می‌کرد.

تشویق و ارتباط علمی با فرزندان

سخنرانی های بلند

روش تربیتی حضرت زهرا(س)

تشویق و ارتباط علمی با فرزندان

یکی از چیزهای ضروری برای کمال انسان تحصیل مطالب ارزشمند علمی است. در این زمینه مهم‌ترین راه برای دریافت دانشها و بینشها چشم و گوش است. در ا ین میان، کودکان، شنونده خوبی هستند که می‌توان استعداد آنها را به بهترین نحوه شکوفا کرد؛ یعنی باید به آنها آموزش بازخواست کردن همراه با محبت بی‌شائبه واظهار عواطف خالصانه مادری آن دانش‌ها را از کودکان طلب کرد.

حضرت مجتبی(ع) در پنج سالگی هر روز به مسجد می‌رفت و از کلمات و مواعظ پیغمبر اکرم(ص) مطالبی به ذهن مبارک خود می‌سپردند؛ سپس به خانه می‌آمدند و برای مادر بزرگوار خود بیان می‌کردند و چون امیرالمؤمنین، علی(ع) به خانه تشریف می‌آورد حضرت صدیقه طاهره(س) آنها را برای آن جناب بازگو می‌کردند. روزی حضرت علی(ع) پرسید: ای فاطمه! تو به مسجد حاضر نبودی از کجا این کلمات را فهمیدی؟ فرمود: هر روز فرزندم حسن(ع) آنچه پدر بزرگوارم بر منبر می‌گوید بدون کم و کاست و به همان ترتیب برایم بیان می‌کند. )⁽¹⁾(

این کار مادر، افزون بر انس امام حسن(ع) با مسجد سبب می‌شد که وی با شوق و اشتیاق، همه مواعظ کلمات پیامبر(ص) را به ذهن بسپارد.

نکات تربیتی

سخنرانی های بلند

روش تربیتی حضرت زهرا(س)

نکات تربیتی

از مجموع این روایات و مشابه آنها نکات تربیتی ظریفی خطاب به والدین مخصوصاً به مادران درباره تربیت فرزندان به دست می‌آید.

امید است با تأسی به آن حضرت در جهت رشد اخلاقی و معنوی و اجتماعی نسل آینده گام مؤثرتری برداشته شود.

همسرداری را از علی و فاطمه (س) بیاموزیم

طلیعه

سخنرانی های بلند

همسرداری را از علی و فاطمه(س) بیاموزیم

طلیعه

چندی پیش در جلسة مشاوره، خانمی مراجعه کرد و مشکلات خانوادگی دخترش را شرح می‌داد و می‌گفت که شوهرش رفتار مناسبی ندارد و دخترم با بچه‌هایش گرفتار رفتارهای ناشایست اوست. این مرد در حالی که خود را انسانی پیشرفته و مسلمان می‌داند؛ ولی هرگز به باورها و حرفهای خانواده‌اش توجهی نمی‌کند و نگرانی من آن است که با عدم تغییر رفتار دامادم، آنها از هم جدا شوند و زندگی پانزده‌ساله آنان از هم بپاشد.

با مشاهده رفتارهای افراطی و تفریطی که متأسفانه در جامعه ما کم هم نیستند به این می‌اندیشیدم که امروزه یکی از مهم‌ترین نگرانیهای خانواده‌ها نداشتن مدیریت صحیح در زندگی است. اختلافات؛ چالشها و بگو مگوی بیجا است که زمینه فروپاشی خانواده‌ها را فراهم می‌کند و ناشی از نداشتن الگویی کامل در اداره خانواده است.

آری، برای رسیدن به خوشبختی و مدیریت موفق یک خانواده، داشتن راهنما و الگوی کامل امری ضروری است و هرگز بدون آن نمی‌توان به اهداف مقدس زندگی دست یافت. بنابراین برای رسیدن به یک زندگی سعادتمندانه به تمام زنان و شوهران اکیداً توصیه می‌کنیم که این مقال را بخوانند و به کار گیرند و از داشتن یک زندگی زیبا و رشک‌برانگیز لذت ببرند.

نقش الگو در زندگی

سخنرانی های بلند

همسرداری را از علی و فاطمه(س) بیاموزیم

نقش الگو در زندگی

من درین بادیه، صاحب‌نظری می‌جویمراه گم کرده‌ام و راهبری می‌جویم

زندگی مشترک حضرت فاطمه و علی(ع) برای ما و تمامی خانواده‌های مسلمان، بهترین الگو است. آنان چنان با عشق، صفا، محبت و صداقت با همدیگر زندگی می‌کردند که مطالعه فرازهایی از زندگانی آن دو بزرگوار، برای همه درس‌آموز است. در این مقاله چند درس از زندگی حیاتبخش آن گرامیان را به نظاره می‌نشینیم:

گل باصفای خانه

سخنرانی های بلند

همسرداری را از علی و فاطمه(س) بیاموزیم

گل باصفای خانه

صفا و شادابی کانون خانواده، به حضور بانشاط «زن» بستگی دارد؛ امّا نشاط و سرزندگی یک زن به محبت «مرد» وابسته است. حضرت علی(ع) در باره لطافت شخصیت زن فرمود: « فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَیْحَانَةٌ وَ لَیْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٌ؛ )⁽¹⁾( زن، گل بهاری است، نه پهلوانی سخت‌کوش.» )⁽²⁾( زن همانند گل است و به راستی، طراوت یک گل، مرهون مراقبت‌های باغبانی مهربان است تا در سایه مواظبت و انس با آن، از جلوه، زیبایی، عطر و رنگش، بهره و لذت برد و روحش از دیدار آن تازه گردد. بنابراین هر گونه رفتار خشونت‌آمیز و قهرگونه، آرامش و نشاط خانه را به هم می‌ریزد.

آرامش زندگی در سایه مدارا

سخنرانی های بلند

همسرداری را از علی و فاطمه(س) بیاموزیم

آرامش زندگی در سایه مدارا

کوتاه آمدن در مسایل خانوادگی مانند خطای همسر و فرزندان و یا حساس‌نشدن در مقابل عادات و سلیقه‌های ناموزون اعضای خانواده، سعادت دنیا و آخرت و عزّت و سربلندی در پی دارد و بنیان خانواده را از تزلزل و فروپاشی باز می‌دارد. خداوند در توصیف مؤمنان می‌فرماید: «آنان خشم خود را فرو می‌برند، لغزشهای مردم را عفو می‌کنند و خداوند، نیکوکاران را دوست دارد.» )⁽¹⁾( علی(ع) هم در توضیح این آیه فرمود: «در هر حال با همسرت مدارا کن و با او به شیوه‌ای نیکو رفتار نما تا زندگی باصفا و آرامی داشته باشی!» )⁽²⁾(

کدام‌یک خسته‌ترید؟

سخنرانی های بلند

همسرداری را از علی و فاطمه(س) بیاموزیم

کدام‌یک خسته‌ترید؟

امام باقر(ع) فرمود: «حضرت فاطمه(س) همسر بزرگوار علی(ع) خانه‌داری می‌کرد، خمیر کردن و نظافت منزل از جمله کارهای او بود و علی(ع) نیز بیشتر به کارهای بیرونی منزل مانند آوردن هیزم و تأمین مواد خوراکی اقدام می‌نمود.» )⁽¹⁾(

روزی رسول خدا(ص) به منزل آنان وارد شد و مشاهده کرد که این زن و شوهرِ نمونه، گندمها را با آسیاب دستی آرد می‌کنند. پیامبر فرمود: کدام‌یک خسته‌ترید؟ علی(ع) فرمود: فاطمه، خسته‌تر است. پیامبر به او فرمود: دخترم برخیز! من کار تو را انجام دهم. فاطمه(س) برخاست و پیامبر(ص) خود، علی(ع) را در آرد کردن گندم، یاری نمود. )⁽²⁾(

یاری به همسر

سخنرانی های بلند

همسرداری را از علی و فاطمه(س) بیاموزیم

یاری به همسر

حضرت علی(ع) و حضرت زهرا(س) در آغاز زندگی مشترک برای تقسیم مسئولیتها خدمت رسول خدا(ص) رسیدند و از ایشان درخواست تعیین تکلیف نمودند.

پیامبر(ص) کارهای داخل منزل را به فاطمه(س) و کارهای بیرون منزل را به حضرت علی(ع) سپرد. پس از این رهنمود واقع‌بینانه، حضرت زهرا(س) فرمود: «فَلَا یَعْلَمُ مَا دَاخَلَنِی مِنَ السُّرُورِ إِلَّا اللَّهُ بِإِکْفَائِی رَسُولُ اللَّهِ(ص) تَحَمُّلَ رِقَابِ الرِّجَالِ؛ )⁽¹⁾( خدا می‌داند که چقدر از این تقسیم کار خوشحال شدم؛ زیرا رسول خدا(ص) مرا از انجام کارهای مربوط به مردان معاف فرمود و مرا وادار نکرد که دوشادوش مردان نامحرم به کار بپردازم.»

با این‌حال، علی(ع) در کارهای خانه نیز شرکت می‌جست. آن گرامی با علاقه‌ای که به زهرا(س) داشت، به او یاری می‌رساند؛ مثلاً در پاک کردن عدس ، جارو کردن خانه و دستاس کردن، همسرش را یاری می‌نمود. امام صادق(ع) می‌فرماید: علی(ع) هیزم و آب می‌آورد و خانه را جارو می‌کرد. حضرت زهرا(س) نیز گندمها را آرد می‌کرد، خمیر آماده می‌نمود و نان می‌پخت. )⁽²⁾(

رابطه ایمان و محبت به همسر

سخنرانی های بلند

همسرداری را از علی و فاطمه(س) بیاموزیم

رابطه ایمان و محبت به همسر

امام صادق(ع) می‌فرماید: «الْعَبْدُ کُلَّمَا ازْدَادَ لِلنِّسَاءِ حُبّاً ازْدَادَ فِی الْإِیمَانِ فَضْلًا؛ )⁽¹⁾( هر چه محبت همسر در قلب مرد زیادتر می‌شود، فضیلت ایمانش زیادتر گردد.» حضرت علی(ع) آن‌چنان با متانت، دلجویی و احترام در برابر ناراحتی و شکوه حضرت زهرا(س) برخورد می‌نماید که حضرت فاطمه(س) آرام می‌گیرد و می‌فرماید: خداوند، مرا کفایت می‌کند. و بدین‌گونه کار آنها را به خدا وامی‌گذارد و ساکت می‌شود. )⁽²⁾(

امام علی(ع) درباره چگونگی برخورد با همسرش می‌فرماید: به خدا سوگند! هرگز کاری نکرده‌ام که فاطمه، خشمگین شود و او را به هیچ کاری مجبور نکرده‌ام، او نیز هرگز مرا خشمگین نکرد و برخلاف میل باطنی من، قدمی برنداشت. )⁽³⁾(

روزی حضرت فاطمه به امیر مؤمنان(ع) فرمود: از روزی که با تو زندگی مشترک را آغاز کرده‌ام هرگز با تو مخالف نکرده‌ام.» )⁽¹⁾(

رابطه مهرانگیز علی(ع) و فاطمه(س)

سخنرانی های بلند

همسرداری را از علی و فاطمه(س) بیاموزیم

رابطه مهرانگیز علی(ع) و فاطمه(س)

علی(ع) درباره بانوی بانوان و همسر نمونه تاریخ می‌فرماید: «لَقَدْ کُنْتُ أَنْظُرُ إِلَیْهَا فَتَنْکَشِفُ عَنِّی الْهُمُومُ وَ الْأَحْزَان؛ )⁽¹⁾( ... به او نگاه می‌کردم و با نگاه‌کردنم به او تمام غم و اندوه‌های دلم برطرف می‌شد.»

حضرت فاطمه(س) در خانه علی(ع) با عشق، صفا و صمیمیت زندگی کرد و در آخرین لحظات زندگی به شوهر وفادار خویش، صادقانه اظهار داشت: «یَا ابْنَ عَمِّ مَا عَهِدْتَنِی کَاذِبَةً وَ لَا خَائِنَةً وَ لَا خَالَفْتُکَ مُنْذُ عَاشَرْتَنِی؛ ای عموزاده! هیچ‌گاه دروغ و خیانتی در زندگی از من ندیدی و از وقتی که با من زندگی مشترک آغاز نمودی، هرگز با دستورهایت مخالفت نکردم.» امام علی(ع) هم در جواب او فرمود: «مَعَاذَ اللَّهِ أَنْتِ أَعْلَمُ بِاللَّهِ وَ أَبَرُّ وَ أَتْقَی وَ أَکْرَمُ وَ أَشَدُّ خَوْفاً مِنْ اللَّهِ مِنْ أَنْ أُوَبِّخَکِ بِمُخَالَفَتِی؛ )⁽²⁾( پناه بر خدا! تو نسبت به خدا داناتر، نیکوتر، پرهیزگارتر، بزرگوارتر و هراسناک‌تر از آنی که بخواهم درباره مخالفت با خود، تو را سرزنش و توبیخ کنم.»

پاداش خدمت به زن در خانه

سخنرانی های بلند

همسرداری را از علی و فاطمه(س) بیاموزیم

پاداش خدمت به زن در خانه

رسول گرامی اسلام(ص) همسران را به کمک در کارهای خانه توصیه می‌کرد و دست‌آوردهای بزرگ این امر مقدس را یادآور می‌شد. علی(ع) در این باره فرمود: روزی رسول اکرم(ص) به حجره ما وارد شد؛ در حالی که فاطمه(س) کنار دیگ غذا نشسته بود و من عدس پاک می‌کردم. به من فرمود: یا ابا الحسن! عرض کردم: لبیک یا رسول الله(ص). فرمود: گوش فرادار که آنچه می‌گویم به فرمان پروردگار من است:

راز فرمایش پیامبر اکرم(ص) در بیان این‌همه ثواب برای خدمت در خانه، زمانی کشف می‌شود که بدانیم طبق آمار رسمی از جمله علتهای فروپاشی خانواده‌ها، عدم همکاری مردان در امور خانه و خانواده است. اگر مرد در انجام امور خانه کمک نکند، این احساس در زن پیدا می‌شود که کلفت خانه است، وانگهی چون کارهای خانه، یکنواخت و خسته‌کننده است و به علاوه شوهر را شریک زندگی خود می‌داند، این سؤال برای او پیش می‌آید که چرا همسرش در کارهای خانه کمک نمی‌کند.

ادب کردن شوهر بی‌معرفت

سخنرانی های بلند

همسرداری را از علی و فاطمه(س) بیاموزیم

ادب کردن شوهر بی‌معرفت

علی(ع) نه تنها خود شوهری نمونه بود؛ بلکه می‌کوشید خانواده‌ها را نیز اصلاح کند و شوهرانی را هم که حقوق همسر خویش را رعایت نمی‌کردند ادب می‌کرد. آن گرامی در یکی از روزهای بسیار گرم، خسته و عرق کرده به مقرّ حکومت مراجعت کرد. زنی ستمدیده جلوی مقرّ حکومتی‌اش سرگردان بود. وقتی چشم زن به علی(ع) افتاد. جلو آمد و گفت: شکایتی دارم: شوهرم مرا از خانه بیرون کرده و تهدید کرده است که اگر به خانه بروم مرا کتک خواهد زد. اکنون به دادخواهی نزد تو آمده‌ام.

حضرت علی(ع) فرمود: بنده خدا! الآن هوا خیلی گرم است، صبر کن هنگام عصر هوا قدری بهتر بشود، آن‌گاه خودم به خواست خدا با تو خواهم آمد.

زن گفت: اگر توقف من در بیرون خانه، طول بکشد، می‌ترسم خشم او افزون شود و بیشتر مرا اذیت کند. امام علی(ع) لحظه‌ای سر خویش را پایین انداخت. سپس سر را بلند کرد؛ در حالی که با خودش زمزمه می‌کرد و می‌گفت: «نه، به خدا قسم نباید رسیدگی به دادخواهی مظلوم را تأخیر انداخت. حقّ مظلوم را حتماً باید از ظالم ستاند و رعب ظالم را باید از دل مظلوم بیرون کرد تا با شهامت و بدون ترس در مقابل ظالم بایستد و حقّ خویش را مطالبه کند.»

آن گرامی، همراه زن حرکت کرد تا به خانه‌اش رسید؛ سپس پشت در ایستاد و فریاد کرد: «سلام بر اهل خانه!» جوانی بیرون آمد که شوهر همین زن بود. جوان، علی(ع) را نشناخت. دید مردی که حدود شصت سال دارد به اتفاق زنش آمده است. فهمید که زنش این مرد را برای حمایت و شفاعت آورده است؛ امّا حرفی نزد. امام علی(ع) فرمود: این بانو که زن تو است از تو شکایت دارد، می‌گوید: تو به او ظلم کرده‌ای و او را از خانه بیرون رانده‌ای؛ همچنین تهدید کرده‌ای که او را کتک خواهی زد؛ آمده‌ام بگویم از خدا بترس و با زن خویش نیکی و مهربانی کن. آن مرد با گستاخی گفت: به تو چه مربوط است که من با زنم خوب رفتار کرده‌ام یا بد؟! آری، من او را تهدید کرده‌ام که کتک خواهم زد؛ امّا حالا که تو را آورده و تو از جانبش حرف می‌زنی او را زنده زنده آتش خواهم زد.

حضرت از گستاخی جوان برآشفت، دست به قبضه شمشیر برد و از غلاف بیرون کشید. آن‌گاه گفت: من تو را اندرز می‌دهم و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنم، تو این‌طور، جواب مرا می‌دهی؟! صریحاً می‌گویی من این زن را خواهم سوزاند؟! خیال کرده‌ای دنیا این‌قدر بی‌حساب است؟! فریاد علی که بلند شد، عابران از گوشه و کنار جمع شدند. هر کس که می‌آمد، در مقابل علی(ع) تعظیمی می‌کرد و می‌گفت: السلام علیک یا امیر المؤمنین.

جوان مغرور که تازه متوجه شد با چه کسی روبه‌رو است، خود را باخت و به التماس افتاد و گفت: یا امیر المؤمنین! مرا عفو کن، به خطای خود اعتراف می‌کنم. از این ساعت قول می‌دهم مطیع زنم باشم و هر چه فرمان دهد اطاعت کنم. علی(ع) به آن زن رو کرد و فرمود: اکنون به خانه خود برو! امّا مواظب باش طوری رفتار نکنی که وی را به چنین اعمالی وادار کنی. )⁽¹⁾(

دلجویی و دلداری

سخنرانی های بلند

همسرداری را از علی و فاطمه(س) بیاموزیم

دلجویی و دلداری

حضرت زهرا(س) پس از رحلت رسول مکرّم اسلام(ص) وقتی «فدک» را به ناحق از او گرفتند، برای دفاع از حقّ خویش و بازگرداندن آن، نزد خلیفه وقت رفت؛ امّا با استدلالهای منطقی، موفق نشد آن را بستاند. بنابراین با ناراحتی و تأثر شدید، وارد منزل شد و اظهار ناراحتی کرد. حضرت زهرا(س) به شوهرش علی(ع) گفت: ... هیچ‌کس از من، دفاع و از ظلم آنها جلوگیری نکرد. خشمگین از خانه بیرون رفتم و پریشان و افسرده بازگشتم، و تو این‌گونه پریشان نشسته‌ای! تو همان بودی که گرگهای عرب را صید می‌کردی و اکنون زمین‌گیر شده‌ای! یا علی! نه گویندگان را مانع هستی و نه یاوه‌گویان را دافع! اختیار از کفم رفته... ؛ از اینکه با تو این‌گونه سخن می‌گویم از خدا عذر می‌خواهم، خواه مرا یاری کنی یا واگذاری! ای وای بر من در هر صبح و شام که تکیه‌گاهم از کف بیرون رفت و بازویم بی‌رمق شد.

حضرت علی(ع) با لحنی محترمانه، همسر مهربانش را دلداری داد و فرمود: «لَا وَیْلَ لَکِ بَلِ الْوَیْلُ لِشَانِئِکِ نَهْنِهِی عَنْ وَجْدِکِ یَا بُنَیَّةَ الصَّفْوَةِ وَ بَقِیَّةَ النُّبُوَّةِ فَمَا وَنَیْتُ عَنْ دِینِی وَ لَا أَخْطَأْتُ مَقْدُورِی؛ )⁽¹⁾( وای بر تو مباد، بلکه وای بر دشمنان تو باد! ای دختر برگزیده خدا و یادگار نبوت، از اندوه و غصه، دست بردار. به خدا سوگند! من در انجام وظیفه، سستی نکردم و آنچه قدرت و توان داشتم، انجام دادم.»

پرستاری از همسر

سخنرانی های بلند

همسرداری را از علی و فاطمه(س) بیاموزیم

پرستاری از همسر

هنگامی که زمان ارتحال حضرت زهرا(س) نزدیک شد، درباره تشییع بدن، محلّ دفن و چگونگی غسلش به شوهرش علی(ع) سفارشهایی کرد. آن حضرت نیز وصیتهای همسر خویش را انجام داد. همچنین علی(ع) هنگام بیماری همسرش، مانند پرستاری دلسوز از او مراقبت می‌نمود.

امام سجاد(ع) از پدرش امام حسین(ع) نقل می‌کند: وقتی حضرت زهرا(س) بیمار شد، به علی(ع) سفارش کرد جریان کسالت او را به کسی خبر ندهد. علی(ع) نیز چنین کرد و کسی را در جریان کسالت زهرا(س) قرار نداد و خود آن حضرت، پرستاری و مراقبت از همسرش را عهده‌دار شد و اسماء نیز به او یاری می‌رساند. وقتی هنگام ارتحال فرا رسید حضرت زهرا(س) به شوهرش سفارش کرد که او عهده‌دار مراسم تجهیز و دفنش شود، شبانه او را دفن نماید و محلّ دفن را پنهان نگه دارد. علی(ع) نیز چنین کرد؛ امّا پس از دفن آن حضرت، حزن و اندون فراوان، وی را فرا گرفت و اشکهای مبارکش بر گونه‌هایش جاری شد، سپس به مرقد مبارک پیامبر(ص) رو کرد و فرمود: «السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنِّی وَ عَنِ ابْنَتِکَ النَّازِلَةِ فِی جِوَارِکَ وَ السَّرِیعَةِ اللَّحَاقِ بِکَ قَلَّ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ صَفِیَّتِکَ صَبْرِی وَ رَقَّ عَنْهَا تَجَلُّدِی ... لَقَدْ اسْتُرْجِعَتِ الْوَدِیعَةُ وَ أُخِذَتِ الرَّهِینَةُ أَمَّا حُزْنِی فَسَرْمَدٌ وَ أَمَّا لَیْلِی فَمُسَهَّد؛ سلام و درود من بر تو ای رسول خدا! و سلام دختر عزیزی که پس از رحلت به سرعت به تو پیوست! یا رسول الله! بر اثر مفارقت زهرا، توانم به ناتوانی و صبرم به کم‌صبری تبدیل شده.

یا رسول الله! امانت از من گرفته شد! امّا بدان که پس از این، دیگر حزن و اندوه من همیشگی است و شبها از فراق فاطمه، خواب به چشمم نخواهد آمد.» )⁽¹⁾(

نگرشی بر مسألة فدک (1)

اشاره

سخنرانی های بلند

نگرشی بر مسألة فدک (1)

اشاره

طبق آیات، روایات و فقه اسلامی، اموالی در اختیار پیامبر(ص) به عنوان رهبر حکومت اسلامی قرار داشت که در ادارة امور جامعة اسلامی نقش مهمّی ایفا می‌کرد، و این اموال بعد از پیامبر(ص) به امامان معصوم(ع) و در زمان غیبت به مجتهد جامع الشرایط (ولیّ فقیه) تعلّق دارد.

این اموال که در فقه اسلامی تحت عنوان «انفال» آمده و در کتب فقهی به طور مفصّل مورد بحث قرار گرفته است، بالغ بر دوازده موضوع است:

اینها عناوینی هستند که هم در روایات وارد شده‌اند و هم در کتب فقهی مورد بحث قرار گرفته‌اند.

در اینجا تنها روی یک عنوان از عناوین مذکور؛ یعنی مسئلة «فیء» بحث می‌کنیم؛ یعنی اموال و زمینهایی که بدون جنگ و خونریزی به دست مسلمانان بیفتد. همان‌گونه که قبلاً اشاره شد، این اموال و زمینها در اختیار رهبر مسلمین قرار می‌گیرد، و بین مسلمانان تقسیم نمی‌شود.

در سورة مبارکه حشر می‌خوانیم: وَمَا أفَآءَ اللهُ عَلَی رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَلاَ رِکَابٍ وَلَکِنَّ اللهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَی مَنْ یَشَاءُ وَاللهُ عَلَی کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ؛ )⁽¹⁾( «آنچه را خداوند از آنان (یهود) به رسولش باز گردانده (بخشیده)، چیزی است که شما برای به دست آوردن آن (زحمتی نکشیدید) نه اسبی تاختید و نه شتری؛ ولی خداوند رسولان خود را بر هر کس بخواهد، مسلّط می‌سازد، و خدا بر هر چیزی تواناست.»

طبق این آیه هر غنیمتی که برای به دست آوردن آن، جنگی صورت نگرفته و خونی ریخته نشده باشد، میان جنگجویان تقسیم نمی‌شود؛ بلکه در اختیار رهبر مسلمین قرار می‌گیرد و او نیز با صلاحدید خود در مواردی که مصلحت می‌داند، مصرف می‌کند.

در آیة بعد موارد مصرف نیز ذکر شده است: مَا أفَاءَ اللهُ عَلَی رَسُولِهِ مِنْ أهْلِ الْقُرَی فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی وَالْیَتَمَی وَالْمَسَکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ کَیْ لاَ یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأغْنِیَاءِ مِنْکُم، وَمَا ءَاتَیکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللهَ إنَّ اللهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ؛ )⁽²⁾( «آنچه را خداوند از اهل آبادیها به رسولش بخشیده، از آنِ خدا و رسول و خویشاوندان او، و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان است، تا این اموال در میان ثروتمندان شما دست به دست نگردد. آنچه را رسول خدا برای شما آورد، بگیرید (و اجرا کنید) و از آنچه نهی کرده، خودداری نمایید و از (مخالفت) خدا بپرهیزید که کیفر خداوند شدید است.»

گرچه آیة اوّل این اموال را از آن شخص پیامبر(ص) دانسته است؛ امّا آیة دوم مصارف ششگانه‌ای را به عنوان اولویّت در مصرف ذکر کرده که نشان می‌دهد پیامبر(ص) و رهبر مسلمین این ثروت را برای خود نمی‌خواهد؛ بلکه به عنوان رهبر و رئیس حکومت اسلامی در هر موردی که صلاح می‌داند، مصرف می‌کند.

شأن نزول آیه: یکی از سه گروه یهود مدینه، یهودیان بنی نضیر بودند که با رسول خدا(ص) پیمان داشتند، و طبق یکی از مواد پیمان در مواقع نیاز و ضرورت، آنان باید پیامبر(ص) را کمک می‌کردند؛ چون در قلمرو حکومت اسلامی زندگی می‌کردند.

پیامبر(ص) جهت مذاکره پیرامون پرداخت دیة دو عربی که به دست «عمرو بن امیه» کشته شده بودند، به دژ آنان رفت و در حالی که با تعدادی از مسلمانان کنار دیوار دژ نشسته بود، یهودیان بنی نضیر پیمان را نادیده گرفته، تصمیم گرفتند سنگ بزرگی را از بالای بام بر سر پیامبر(ص) بیندازند و حضرت را به شهادت برسانند. جبرئیل، رسول خدا(ص) را باخبر کرد و حضرت بلافاصله حرکت کردند و راهی مدینه شدند و از مدینه پیغام فرستادند که یهود بنی نضیر ده روز مهلت دارند که مدینه و سرزمینش را ترک کنند.

پس از ده روز، ابتدا یهودیان تصمیم بر مقاومت گرفتند؛ امّا رسول خدا(ص) دژ آنان را محاصره کرد. این محاصره شش، یا پانزده روز به طول انجامید. یهودیان باز هم تسلیم نشدند. بنابراین، رسول خدا(ص) برای اینکه دندان طمع آنان را قطع کرده و به تسلیم وادارشان کند، دستور داد نخلهای اطراف دژ را قطع نمایند. سرانجام یهودیان تصمیم گرفتند آنچه را از اموال خود می‌توانند، بردارند و از سرزمین خود کوچ کنند.

بعد از بیرون رفتن یهود بنی نضیر از مدینه، باغها و زمینهای کشاورزی، خانه‌ها و قسمتی از اموال آنان در مدینه باقی ماند. سران مسلمین نزد رسول خدا(ص) آمده و درخواست کردند حضرت این اموال را بین آنان تقسیم نماید. اینجا بود که آیات 6 و 7 سورة مبارکة حشر نازل شد و این قاعدة کلّی را بیان کرد که تمام غنایمی که بدون جنگ و خونریزی به دست مسلمین می‌افتد، متعلّق به پیامبر(ص) است و او در هر موردی که مصلحت بداند، صرف می‌کند. رسول خدا(ص) این زمینها را در اختیار مهاجران ـ که دستشان از اموال تهی بود ـ قرار داد. )⁽¹⁾(

منطقة فدک

سخنرانی های بلند

نگرشی بر مسألة فدک (1)

منطقة فدک

«فدک» قریه و دهکده‌ای در نزدیک مدینه است که با مدینه دو روز فاصله دارد. بعضی گفته‌اند: فاصلة آن تا مدینه حدود 140 کیلومتراست. فدک دارای باغ و بستان، چشمة پرآب و درختان خرمای فراوان بود و درآمد بسیار فراوانی داشت. نوشته‌اند: «سالی حدود بیست هزار دینار و به قولی هفتاد هزار دینار درآمد داشت.» )⁽¹⁾(

در سال هفتم هجری، وقتی مسلمانان خیبر را با آن استحکام فتح کردند، اهالی فدک که نزدیک‌ترین افراد به خیبر بودند، از این فتح و پیروزی به وحشت افتادند و قاصدی نزد رسول خدا(ص) فرستادند که ما حاضریم نصف فدک را در اختیار شما بگذاریم و در مقابل جان و مال ما محفوظ بماند و در پناه اسلام زندگی همراه با امنیّت داشته باشیم. رسول خدا(ص) تقاضای آنان را پذیرفت و بدین صورت نصف فدک خالصة پیامبر(ص) گردید. طبق آن قانون کلی که از آیات سورة حشر ذکر شد؛ چون فدک بدون جنگ و خونریزی در اختیار رسول خدا(ص) قرار گرفت، مسلمانان در آن سهمی نداشتند و در اختیار شخص پیامبر (ص) بود که هر گونه مصلحت می‌داند، درآمد آن را مصرف نماید. رسول خدا(ص) تا مدتی درآمد فدک را که مقدار قابل توجهی نیز بود بین فقرا، مساکین و درماندگان تقسیم می‌کرد. این وضع ادامه داشت، تا اینکه آیة 38 سورة مبارکة روم نازل شد: فَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ؛ «حق نزدیکان را ادا کن!» اینجا بود که رسول خدا(ص) فاطمه(س) را خواستند و فدک را تملیک وی نمودند. بنابراین، فدک به امر خداوند توسط رسول خدا(ص) در اختیار حضرت زهرا(س) قرار گرفت.

این مطلبی است که بسیاری از مفسران و مورخان بزرگ شیعه و سنّی به آن تصریح کرده‌اند؛ از جمله سیوطی در «در المنثور» از ابن عباس نقل می‌کند که گفت: «هنگامی که آیة فَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ نازل شد، رسول خدا(ص) فدک را به فاطمه(س) بخشید و تملیک وی کرد». )⁽²⁾(

از «ابو سعید خدری» نیز همین مطلب نقل شده است. دیگران نیز نقل کرده‌اند و روایات متعددی از فریقین رسیده است و مجموع اینها بر مدّعای ما دلالت دارند.

در این زمینه روایتی از امام موسی بن جعفر(ع) رسیده است که مسئلة فدک را به صورت شفاف‌تر و مشخص‌تر بیان می‌کند. آن حضرت در حدیثی می‌فرمایند: «إِنَّ اللهَ لَمَّا فَتَحَ عَلَی نَبِیِّهِ فَدَکَ وَمَا وَالَاهَا لَمْ یَوْجَفْ عَلَیْهِ بَخِیلٍ وَلَا رِکَابٍ فَاَنْزَلَ اللهُ عَلَی نَبِیَّهُ فَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ وَلَمْ یُدْرِ رَسُولُ اللهِ(ص) مَنْ هُمْ فَرَاجِع فِی ذَلِکَ جِبْرِئِیلُ رَبَّهُ فَاَوْحَی اللهُ إِلَیْهِ‌أنْ اِرْفَعْ فَدَکَ إِلَی فَاطِمَةَ؛ )⁽¹⁾( وقتی فدک بدون جنگ و خونریزی در اختیار رسول خدا(ص) قرار گرفت، و از طرفی آیه نازل شد که حق ذوی القربی را پرداخت کن، رسول خدا(ص) نمی‌دانست منظور از ذوی القربی چه کسی است؟ بنابراین، به جبرئیل مراجعه کرد. جبرئیل به خداوند رجوع کرد. در این هنگام خداوند به رسولش وحی فرستاد که فدک را در اختیار فاطمه قرار ده.»

از روایات قبل استفاده شد که با نازل شدن این آیه، پیامبر(ص) فدک را به فاطمه(س) بخشید، و کار حضرت نیز حجت است؛ زیرا در ذیل همین آیات سورة مبارکه حشر فرمود: «آنچه رسول خدا(ص) برای شما آورده است بگیرید و اجرا کنید و آنچه را از آن نهی کرده است، خودداری کنید»؛ یعنی در هر صورت امر اوامر خداوند است.

اما روایت امام موسی بن جعفر(ع) صراحت دارد که خداوند دستور داد فدک به حضرت فاطمه داده شود؛ یعنی خداوند حضرت فاطمه(س) را به عنوان مصداق ذوی القربی مشخص نموده و هم فدک به عنوان حق تعیین شده است، پس چیزی مبهم و نامشخص باقی نمانده است.

مرحوم محدث قمی در «سفینة البحار» روایتی آورده است که پیامبر(ص) به حضرت فاطمه(س) فرمود: «قَدْ کَانَ لِاُمِّکَ خَدِیجَةَ(س) عَلَی اَبِیکَ مُحَمَّدٍ مَهْرٌ وَأنَّ أبَاکَ قَدْ جَعَلَهَا أی فَدَک لَکَ بِذَلِکَ وَانْحَلَتَکَهَا تَکُونُ لَکَ وَلِوَلَدِکَ بَعْدَکَ وَکَتَبَ کِتَابُ النِحْلَةِ عَلِیٍ(ع) فِی ادِیم وَ شَهِدَ( عَلَی ذَلِکَ وَ اُمِّ اَیْمَنِ وَ مَوْلَی لِرَسُولِ اللهِ(ص)؛ )⁽¹⁾( مادرت خدیجه مهرش را از من طلبکار است و من فدک را به جای طلب او قرار داده و در اختیار تو می‌گذارم. این فدک برای تو، و فرزندانت بعد از تو باشد، سپس حضرت دستور داد علی(ع) بر روی پوستی قبالة آن را بنویسد، و علی(ع)، ام ایمن و غلام رسول خدا(ص) نیز به عنوان شاهد آن قباله را امضا نمودند.»

چرا فدک در اختیار حضرت زهرا(س) قرار گرفت؟

سخنرانی های بلند

نگرشی بر مسألة فدک (1)

چرا فدک در اختیار حضرت زهرا(س) قرار گرفت؟

حال ممکن است این سؤال مطرح شود که به چه منظوری فدک در اختیار حضرت زهرا(س) قرار گرفت؟

رسول خدا(ص) خود زندگی بسیار ساده‌ای داشت، و رغبتی به مال و ثروت نشان نمی‌داد، و حتی ثروت انبوه حضرت خدیجه(س) را نیز در راه ترویج دین خدا مصرف نمود، و خود، دختر و دامادش در کمال مضیقه و سختی زندگی می‌کردند، پس چرا فدک را با آن درآمد سرشار به دخترش سپرد؟

مسلّم است که پیامبر(ص) کسی نبود که بخواهد از موقعیت خود سوء استفاده کند، و برای فرزندانش مال و املاکی قرار دهد. مگر همین پیامبر(ص) نبود که وقتی دید حضرت زهرا(س) پرده‌ای بر در اتاقش آویخته، و گردنبندی به گردن انداخته است، چهره در هم کشید و وقتی زهرا(س) احساس کرد رسول خدا(ص) از اینکه زندگی دخترش با تجملات همراه شود، خوشحال نیست، پرده را از اتاق خود باز کرد و گردنبند را نیز در راه خدا انفاق نمود. )⁽¹⁾(

یقیناً کار رسول خدا(ص) که به امر خداوند صورت گرفت،باید علتی اساسی داشته باشد. حال سؤال این است که این علت چه بود؟

می‌دانیم که پیامبر(ص) از طرف خدا مأمور بود که حضرت علی(ع) را به خلافت و جانشینی خود معرفی کند، و می‌داند که خلافت و ادارة ملت بدون یک پشتوانة مالی ممکن نیست؛ زیرا کسی که می‌خواهد جامعه را اداره کند، غیر از بیت المال که مربوط به عموم مردم است، باید اموالی نیز در اختیار خودش باشد تا بتواند در اموری که صلاح می‌داند، مصرف کند و کار را به پیش ببرد.

به بیان دیگر، رسول خدا(ص) فدک را به حضرت فاطمه(س) بخشید؛ اما در واقع آن را در اختیار خلیفة آیندة خود قرار داد، تا درآمد چشمگیر آن را بین فقرا و درماندگان تقسیم نماید، و دلهای مردم را متوجه بیت امام علی(ع) کند.

حضرت زهرا(س) در همان زمان حیات پیامبر(ص) فدک را اداره می‌کرد و به اندازة گذران زندگی ساده از آن استفاده می‌نموده و بقیه را در راه خدا بین بیچارگان تقسیم می‌نمود.

امیر المؤمنین(ع) در نامه‌ای که به «عثمان بن حنیف» می‌نویسد، چنین اظهار می‌دارد: «بَلَی کَانَتْ فِی أیْدِینَا فَدَکَ مِمَّا أظِلَّتْهُ السَّمَاءُ فَشَحَّتْ عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ وَ سَخَتَ عَنْهَا نُفُوسُ آخَرِینَ وَ نِعْمَ الْحَکَمُ اللهُ؛ )⁽¹⁾( آری، از آنچه آسمان بر آن سایه افکنده است، فقط فدک در دست ما بود که آن هم گروهی بر آن بخل ورزیدند، و گروهی سخاوت به خرج دادند، و خدا خوب داوری است.»

از این بیان نیز روشن می‌شود که قبل از رحلت رسول خدا(ص) فدک در دست اهل بیت پیامبر(ص) بوده است و از آن استفاده می‌کردند؛ اما وقتی رسول خدا(ص) چشم از دنیا فرو بست، عده‌ای در سقیفة بنی ساعده جمع شدند و ابوبکر را به عنوان جانشین رسول خدا(ص) معین کردند، و هنگامی که ابوبکر بر اوضاع مسلط شد (یعنی ده روز بعد از خلافت) عده‌ای را فرستاد تا نمایندة حضرت زهرا(س) و کارگران آن حضرت را از فدک بیرون کردند و فدک را نیز عدواناً تصرف نمودند. )⁽²⁾(

علت غصب فدک

سخنرانی های بلند

نگرشی بر مسألة فدک (1)

علت غصب فدک

غصب فدک که به دنبال غصب خلافت صورت گرفت، می‌توانست دو هدف داشته باشد:

وجود فدک در دست حضرت زهرا و علی(ع) یک امتیاز بزرگ معنوی به شمار می‌رفت؛ زیرا فدک یادآور یک جریان قرآنی و وحی آسمانی بود که به نفع اهل بیت(ع) بود و همگان می‌دانستند که بعد از نزول آیة شریفة فَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ پیامبر(ص) فدک را به حضرت زهرا(س) بخشید. همچنین وجود فدک در دست حضرت یادآور عظمت و بزرگی مقام ایشان بود و تداعی شایستگی علی(ع) برای خلافت را می‌نمود، و این مسئله برای غاصبان خلافت قابل تحمل نبود.

هدف دیگری که غاصبین خلافت، از غصب فدک داشتند، تضعیف بنیة مالی حضرت علی و اهل بیت(ع) بود. آنان می‌دانستند که حضرت علی(ع) از نظر علم، فضایل و کمالات دیگر چیزی کم ندارد، و محتاج آنان نیست؛ بلکه آنان هستند که دستشان از هر فضیلتی تهی است و مردم در مشکلات علمی، باید به حضرت مراجعه کنند. همچنین می‌دانستند تنها علی(ع) است که تمام فضایل را داراست. اگر او مال فراوانی در اختیار داشته باشد که بتواند از فقیران و مستمندان دست‌گیری کند، ممکن است مردم را دور خود جمع نماید و در برابر خلافت آنان بایستد.

بنابراین، فضایل و اموال می‌توانستند دو بازوی قدرتمند برای امیر المؤمنین(ع) باشند تا از حق خود دفاع کند و خلافت از دست رفته را باز پس گیرد. علم و فضیلت را که نمی‌شد از علی(ع) گرفت؛ ولی فدک که پشتوانه و بازوی دیگر او بود، باید گرفته می‌شد تا او از نظر مالی در تنگنا قرار گیرد.

در دنیا معمول است که هر گاه بخواهند شخص، گروه، یا کشوری را منزوی کنند، وی را محاصرة اقتصادی می‌نمایند. در صدر اسلام، وقتی مشرکین مکه نتوانستند با شیوه‌های دیگر جلوی پیامبر(ص) را بگیرند، آن حضرت را محاصرة اقتصادی کرده، سه سال در شعب ابی طالب در مضیقة مالی قرار دادند.

همچنین در تاریخ آمده است که هارون الرشید در سفری به مدینه، وقتی مردم به دیدن وی می‌آمدند و او نیز هدایایی به آنان پرداخت می‌کرد، فرزندش مأمون می‌گوید: دیدم پدرم به فرزندان مهاجر و انصار، حتی کسانی که حسب و نسب چندانی نداشتند، هزار، دو هزار حتی تا پنج هزار دینار پرداخت می‌نمود. در این هنگام، دیدم حضرت موسی بن جعفر(ع) بر هارون وارد شد. هارون فوق العاده از آن حضرت تجلیل کرد؛ ولی هنگام پرداخت هدیه با کمال تعجب دیدم به امام فقط دویست دینار پرداخت کرد. به پدرم گفتم: تو به فرزندان مهاجر و انصار تا پنج هزار دینار پرداخت کردی، پس چرا به موسی بن جعفر(ع) 200 دینار می‌دهی؟ هارون گفت: تو از سیاست آگاهی نداری! اینان اگر دستشان از مال باز باشد، ما در امان نخواهیم بود. )⁽¹⁾(

ما در انقلاب اسلامی ایران نیز شاهد این نوع دشمنی از سوی استکبار بوده و هستیم که علاوه بر اِعمال دشمنیهای گوناگون علیه ملّت ایران، کشورمان را محاصرة اقتصادی کرده‌اند و تا کنون نیز اموال فراوانی از ایران اسلامی در آمریکا بلوکه شده است و حاضر به پرداخت آن به جمهوری اسلامی نیستند.

غصب فدک نیز همین هدف را در پی داشت. این چیزی است که حتی دانشمندی مثل «ابن ابی الحدید» به آن تصریح کرده است. وی می‌نویسد: «ابوبکر و عمر در منع کردن فاطمه(س) از فدک قصدی نداشتند، جز اینکه نمی‌خواستند علی(ع) به کمک محصول و درآمد آن با خلافت آنان مقابله کند. به همین جهت، خمس را نیز از بنی هاشم منع کردند؛ زیرا فقیر بی‌پول کاری را از پیش نمی‌برد و حربه اش کند می‌شود؛ چون باید برای روزی خود تلاش کند و زمینه‌ای برای ریاست پیدا نمی‌کند.» )⁽¹⁾(

در همین زمینه امام صادق(ع) به «مفضل بن عمر» فرمود: «لَمَّا وُلِّیَ أَبُوبَکْرِ بْنُ أَبِی قُحَافَةَ قَالَ لَهُ عُمَرُ: إِنَّ النَّاسَ عَبِیدُ هَذِهِ الدُّنْیَا لَا یُرِیدُونَ غَیْرَهَا، فَامْنَعْ عَنْ عَلِیٍّ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ الْخُمُسَ، وَ الْفَیْ‌ءَ، وَ فَدَکاً، فَإِنَّ شِیعَتَهُ إِذَا عَلِمُوا ذَلِکَ تَرَکُوا عَلِیّاً وَ أَقْبَلُوا إِلَیْکَ رَغْبَةً فِی الدُّنْیَا وَ إِیثَاراً وَ مُحَابَاةً عَلَیْهَا، فَفَعَلَ أَبُوبَکْرٍ ذَلِکَ وَ صَرَفَ عَنْهُمْ جَمِیعَ ذَلِک؛

وقتی ابو‌بکر به خلافت رسید، عمر به وی گفت: مردم برده‌های دنیا هستند، و غیر از دنیا چیزی را نمی‌خواهند. روی این حساب، علی(ع) و اهل بیت او را از خمس، فیء و فدک محروم کن؛ زیرا وقتی شیعیان علی(ع) ببینند دست رهبرشان از مال دنیا تهی است، او را ترک کرده و به تو روی می‌آورند، تا به دنیا و مال و منالی دست پیدا کنند. ابوبکر به توصیة عمر عمل کرد و با این کار مردم را از علی(ع) دور نمود.» )⁽²⁾(

ادامه دارد...

نگرشی بر مسئله فدک (2)

اشاره:

سخنرانی های بلند

نگرشی بر مسئله فدک (2)

اشاره:

در شمارة گذشته موضوع «نگرشی بر مسئلة فدک» بحث شد و در آن پس از بیان مبحثی پیرامون ویژگیهای فردی، به سؤالاتی در این رابطه پاسخ داده شد و اکنون ادامة آن مقاله ارائه می‌گردد.

بعد از غصب فدک به وسیلة ابوبکر، حضرت فاطمه(س) اقدام به دفاع از حق از دست‌رفتة خود نمود. ابتدا نزد ابوبکر رفت و فرمود: به چه دلیل کارگران مرا از فدک بیرون کردی و آن را از تصرّف من خارج ساختی؟ تو خود می‌دانی که رسول خدا(ص) در زمان حیات خود به امر خداوند فدک را در اختیار من قرار داده است.

ابوبکر در پاسخ گفت: شما باید بر ادّعای خود شاهد بیاوری، وگرنه ادّعای شما پذیرفته نیست!!

جای تعجّب است که چگونه ابوبکر از حضرت زهرا(س) درخواست می‌کند که برای صدق ادّعای خویش شاهد بیاورد؟! فاطمه‌ای که دارای مقام عصمت است و رسول خدا(ص) درباره‌اش فرمود: «إنَّ اللهَ لَیَغْضَبُ لِغَضَبِ فَاطِمَةُ وَیَرْضَی لِرِضَاهَا؛ )⁽¹⁾( خدا با خشم فاطمه خشم می‌کند و با رضایت فاطمه راضی می‌شود.» و... .

چگونه می‌شود دربارة چنین بانویی احتمال دروغگویی داد که ابوبکر از وی شاهد می‌طلبد؟! ولی به هر حال ابوبکر باید برای توجیه کار خلاف خود (غصب فدک) عذری بیاورد.

حضرت(س) برای از بین بردن هرگونه عذر و بهانه، برای خود «امّ ایمن» را به عنوان شاهد نزد ابوبکر آورد؛ امّا قبل از شهادت دادن گفت: ای ابوبکر! من ابتدا از تو یک سؤال می‌کنم، سپس شهادت می‌دهم: آیا تو از رسول خدا(ص) شنیده‌ای که فرمود: «امّ ایمن» از زنان بهشت است؟ ابوبکر جواب داد: آری. امّ ایمن گفت: قبول داری که کسی که اهل بهشت است، دروغ نمی‌گوید؟ ابوبکر گفت: آری. امّ ایمن گفت: بنابراین من شهادت می‌دهم که وقتی این آیه بر پیامبر(ص) نازل شد که حقّ ذوی القربی را ادا کن، حضرت فدک را به زهرا(س) بخشید.

آنگاه امیرالمؤمنین(ع) آمد و به همین نحو شهادت داد. ابوبکر که دیگر عذری برای خود نمی‌دید، نوشته‌ای مبنی بر واگذاری فدک نوشت و به حضرت زهرا(س) تحویل داد. حضرت نوشته را گرفت. وقتی به سوی خانه می‌آمد، با عمر برخورد کرد. هنگامی که عمر متوجه شد نوشتة واگذاری فدک است، آن را از دست حضرت زهرا(س) گرفت و آب دهان در آن انداخت و پاره پاره کرد!! )⁽²⁾(

پس از این جریان بود که امیرالمؤمنین(ع) خود به مسجد آمد و ابوبکر را که در میان مهاجران و انصار قرار داشت، مخاطب قرار داد و فرمود: چرا فدک را که رسول خدا(س) در زمان حیات خویش به زهرا(س) بخشیده بود، از وی گرفتی و او را از حقّ خویش منع نمودی؟!

ابوبکر پاسخ داد: این فدک مربوط به تمام مسلمین است و فاطمه باید شاهد بیاورد که رسول خدا(ص) فدک را به وی بخشیده است!! شهادت تو و امّ ایمن نیز پذیرفته نیست؛ زیرا «امّ ایمن» زن است و تو نیز چون همسر زهرا(س) و ذی‌نفع هستی، نمی توانی شهادت بدهی!!

حضرت فرمود: آیا نسبت به ما برخلاف دستور اسلام و قضای اسلامی حکم می‌کنی؟ ابوبکر جواب داد: خیر. حضرت فرمود: از تو می‌پرسم: اگر چیزی در دست کسی باشد و من ادّعا کنم که این مال من است، آیا من باید شاهد بیاورم یا آن کسی که مال در دست اوست و به اصطلاح «ذوالید» است؟ ابوبکر: شما باید شاهد بیاوری. حضرت فرمود: پس چرا در این مورد از فاطمه(س) که فدک در دست او بوده و «ذوالید» می‌باشد، شاهد می‌خواهی؟! ابوبکر که پاسخی نداشت، گفت: ما نمی‌توانیم با تو بحث کنیم، یا شاهد بیاورید، یا اینکه فدک به شما برنمی‌گردد!!

حضرت فرمود: از تو پرسش دیگری دارم: آیا قرآن خوانده‌ای؟ ابوبکر گفت: آری. حضرت فرمود: آیا این آیه دربارة ما نازل شده است یا دربارة شما:إنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْس .... )⁽¹⁾(

ابوبکر گفت: دربارة شما. حضرت فرمود: حال اگر شاهدانی شهادت بدهند که زهرا(س) کار خلافی مرتکب شده است، چه می‌کنی؟ ابوبکر عرض کرد: بر او حد جاری می‌کنم، همان‌گونه که اگر زن دیگری خلاف کند، حد بر او جاری می‌شود!! حضرت فرمود: در این صورت تو کافر شده‌ای!! برای اینکه تو شهادت خدا را که بر پاکی و طهارت زهرا(س) شهادت می‌دهد، نپذیرفته‌ای و شهادت مردم را می‌پذیری!! در این هنگام، زمزمه‌ای در میان مردم بلند شد که: علی راست می‌گوید. )⁽¹⁾(

تبیین حقّ فدک

سخنرانی های بلند

نگرشی بر مسئله فدک (2)

تبیین حقّ فدک

از گفتگوی حضرت زهرا و علی(ع) با ابوبکر و عمر استفاده می‌شود که استدلالهای حضرات بسیار محکم بود، شهادت هم در کار بود، جریان برای غاصبین فدک نیز روشن بود، پس چرا حاضر نشدند فدک را به حضرت زهرا(س) برگردانند؟ علّت این همه پافشاری و لجاجت چه بود؟ آیا صرفاً درآمد فراوان و سرشار فدک آنها را به طمع انداخته بود؟ یا اینکه برای در مضیقه قرار دادن حضرت علی(ع) چاره‌ای جز این نداشتند؟ یا دلیل دیگری داشت؟

پاسخ این پرسش را خوب است از گفتگویی که بین «ابن ابی الحدید» و استادش صورت گرفته است، به دست آوریم. او می‌گوید: من از استادم پرسیدم: آیا فاطمه(س) در ادّعای خویش نسبت به مالکیّت فدک صادق نبود؟ گفت: چرا، صادق بود. گفتم: پس چرا خلیفه فدک را به وی برنگرداند؟ او تبسّمی کرد و با مزاح گفت: اگر آن روز ابوبکر با ادّعای فاطمه(س)، فدک را برمی‌گرداند، فردای آن روز باز به سراغش می‌آمد و ادّعای خلافت برای همسرش می‌کرد، و ابو بکر را از مقام خودش کنار می‌زد، و او هیچ‌گونه عذر و دفاعی برای خودش نداشت؛ زیرا با پس دادن فدک، پذیرفته بود که فاطمه(س) هر چه را ادّعا می‌کند، راست می‌گوید و نیازی به بیّنه و شاهد ندارد. آنگاه ابن ابی الحدید می گوید: این یک واقعیت است، هر چند استاد من آن را به صورت مزاح بیان کرد. )⁽¹⁾(

ابوبکر و عمر می‌دانستند که با پس دادن فدک، راهی باز می‌شود که مسأله خلافت را نیز از آنان مطالبه کنند و همین کشمکشها صورت گیرد، لذا غاصبان خلافت خواستند در همین گام اوّل جلوی این مسئله را بگیرند. فدک سرنوشتی جدای از مسئلة خلافت نداشت و این دو امر با یکدیگر مرتبط بودند.

در تاریخ ذکر شده است که روزی هارون الرشید به امام موسی بن جعفر(ع) عرض کرد: حدود فدک را مشخص کن تا آن را به شما بازگردانم. امام(ع) فرمود: اگر آن را با حدود واقعیش ذکر کنم، پس نخواهی داد!! هارون سوگند یاد کرد که پس خواهم داد. امام(ع) فرمود: حدّ اوّل آن سرزمین عدن، حدّ دوم سمرقند، حدّ سوم آفریقا، و حد چهارم سواحل دریای خزر و ارمنستان (یعنی تمام کشورهای پهناوری اسلامی). هارون ناراحت شد و گفت: پس چه چیزی برای ما می‌ماند؟! و تصمیم بر قتل حضرت گرفت. )⁽¹⁾(

خطبة فدکیّه و روشنگری

سخنرانی های بلند

نگرشی بر مسئله فدک (2)

خطبة فدکیّه و روشنگری

حضرت فاطمه(س) تصمیم گرفت به روشنگری افکار عمومی پرداخته، تودة مردم را روشن سازد تا از این طریق علاوه بر دفاع از حقّ خود، بزرگ‌ترین ضربة تبلیغاتی را بر خلافت غاصبانه داشته باشد، لذا مصمّم شد دوباره به مسجد بیاید و در جمع مهاجران و انصار و با حضور خلیفه خطبه‌ای بخواند و پرده از روی حقایق بردارد.

گرچه حضرت فاطمه(س) می‌دانست که سخنرانی در مسجد نیز روی این گروه اثر نمی‌گذارد و آنها فدک را پس نخواهند داد؛ امّا برای اتمام حجّت و تنویر افکار عمومی، لازم بود چنین کاری صورت گیرد. باید این خطبه ایراد می‌شد تا قرنها؛ بلکه تا قیامت بماند که هم سند مظلومیت حضرت زهرا(س) باشد، و هم دلیل بر باطل بودن کسانی که بعد از رسول خدا(ص) خلافت را غصب نمودند.

راستی چه سندی بالاتر از خطبة غرّای حضرت زهرا(س)؟ این خطبه، مقام علمی، فصاحت، بلاغت، عظمت روحی، قدرت استدلال و احتجاج حضرت زهرا(س) را بیان می‌کند. حضرت زمانی را برای رفتن به مسجد انتخاب نمود که بسیار مناسب بود؛ یعنی زمانی که مسجد آکنده از مهاجران و انصار بود و شخص خلیفه نیز در مسجد حضور داشت!!

لذا در حالی که گروهی از زنان مهاجر و انصار و بنی هاشم گرداگرد حضرتش را گرفته بودند، وارد مسجد شد، و در محلّی که از قبل برای ایشان مهیّا شده بود، و پرده‌ای آویخته بودند تا پشت آن پرده به ایراد خطبه بپردازد، قرار گرفت و به دور از هرگونه نقص و نارسایی کلامی، و منزّه بودن از هرگونه مغالطه، بدگویی، زشت‌گویی، و آنچه که با شخصیت عظیم ایشان منافات داشته باشد، خطبه خواند. خطبه‌ای به عنوان جاوید‌ترین سند تاریخ که به راستی قلم از بازگو کردن و نوشتن نقش و عظمت این خطبه عاجز است و نمی‌تواند آن را توصیف نماید و به عمق مفهوم آن دست یابد.

همه منتظر شنیدن سخنان حضرت زهرا(س) هستند. او که از سویی تازه پدر را از دست داده است، و در این داغ چون شعله می‌سوزد، و از سویی مورد بی‌مهری امّت پدر قرار گرفته است، و به جای تسلیت و تعزیت، حقّش را غصب و حرمتش را شکسته‌اند، سخت آزرده‌خاطر است، لذا قبل از هر سخن، آهی از سینة سوزان خود برکشید. آهی جانسوز که تمامی اهل مسجد را به گریه انداخت و لحظاتی صدای گریه و شیون مردم فضای مسجد را پر کرد. سپس حضرت لختی سکوت کرد تا فریاد و همهمة مردم خاموش گردید، و ضجّه‌ها ساکت شد.

آنگاه کلام خود را با حمد و ثنای خدا آغاز نمود، و بر پیامبر(ص) درود فرستاد که مجدداً صدای ناله از مردم بلند شد. باز حضرت سکوت کرد تا صدای گریة مردم فرو نشست، سپس خطبة خویش را ادامه داد.

این خطبه دارای بخشهای مختلفی است:

در این خطبه، حضرت زهرا(س) خلیفه را مورد خطاب قرار داد و با آیاتی از قرآن، بر خلافکاری وی استدلال و اعتراض نمود. حضرت با مقدّماتی خطاب به ابو بکر فرمود: «ای پسر ابی قحافه! آیا در قرآن آمده است که تو از پدرت ارث ببری و من از پدرم ارث نبرم؟ به کدام قانون چنین حکم می‌کنی؟ با قانون قرآن؟ عجب افترایی به قرآن می‌زنی و دروغ بزرگی می‌گویی! آیا از روی عمد، عمل کردن به قرآن را ترک کرده و آن را پشت سر انداخته‌اید؟ مگر این قرآن نیست که می‌فرماید: «سلیمان از پدرش داوود ارث برده است»؟ )⁽¹⁾(

حضرت(س) آیات ارث را یکی پس از دیگری تلاوت کرد و مورد استشهاد قرار داد، آنگاه فرمود: با این آیات شریفة قرآن شما باز هم گمان می‌کنید که من بهره و سهمی از ارث پدرم ندارم؟! آیا خدا آیه‌ای از قرآن را مخصوص شما کرد و پدر مرا از آن آیه و حکم خارج ساخت؟

شاید می‌گویید اهل دو ملت از هم ارث نمی‌برند؟ آیا من و پدرم از یک کیش و یک ملت نیستیم؟ آیا شما به عموم و خصوص قرآن آگاهی بیش‌تری از پدر و پسر عمّ من دارید؟

اینک این تو و این شتر مهار زده و رحل شده؛ بگیر و ببر تا روز محشر تکلیف من و تو روشن گردد. روزی که حاکم، خدا و شاکی، رسول خدا(ص) است. روزی که اهل باطل زیان خواهند کرد، روزی که پشیمانی هیچ سودی نخواهد داشت و ... آنگاه انصار را مورد خطاب قرار داد و فرمود: ای انجمن نقباء و ای بازوان ملت و ای حافظان اسلام! شما چرا ضعف و سستی نشان می‌دهید و در مقابل حق دختر پیغمبر که غصب شده، سکوت کرده‌اید؟!

پس از انصار، قبیلة اوس و خزرج را مخاطب قرار داد و فرمود: شما با این عده و عُدّه و قدرت، می‌بینید و می‌شنوید که به پارة تن رسول خدا(ص) ظلم می‌شود و بی‌تفاوت هستید؟! آیا نالة من به گوشتان می‌رسد و سکوت می‌کنید؟!... چرا بعد از ایمانتان حیران شدید و شرک اختیار کرده‌اید؟ و... .» )⁽¹⁾(

به راستی تاریخ درس عبرت است. کسانی با سوابق درخشان، با خدمات ارزشمند، با شرکت در جنگ و جهاد، چگونه در مقطعی از تاریخ راه خود را گم کرده، فریب یک عده دنیاطلب را می‌خورند و مجذوب آنان شده، دست از حق برمی‌دارند و به باطل گرایش پیدا می‌کنند؟ آیا آنان سفارشات پیامبر(ص) را نسبت به حضرت زهرا(س) نشنیده بودند؟ آیا آنان سوابق حضرت علی(ع) را نمی‌دانستند؟ چه شد که این گونه مسخ شده و راه حق را رها کردند و به باطل کشیده شدند؟!

به هر حال، با سخنان حضرت زهرا(س) سکوت مرموزی مسجد را فرا گرفت. ابوبکر احساس کرد ممکن است از پس این سکوت مرموز حرکتی صورت گیرد که برای خلافت وی ایجاد خطر کند، بنابراین سکوت مجلس را شکست و با حیلة خاصی بلند شد و با لحنی عوام فریبانه و همراه با احترام، حضرت زهرا(س) را مورد خطاب قرار داد و گفت: ای دختر رسول خدا(ص)! پدر شما رحیم و عطوف بود، همگان شما را دوست دارند، مگر کسی که شقیّ باشد. شما عترت پیغمبر می‌باشید و در گفتارتان راستگو هستید. به خدا سوگند! من مخالف نظر رسول خدا(ص) عمل نکردم، و بدون اذن ایشان عملی انجام ندادم!!

به خدا سوگند! من از رسول خدا(ص) شنیدم که فرمود: «ما گروه انبیا چیزی به ارث نمی‌گذاریم و هر چه از ما می‌ماند، صدقه است.» همان حدیثی که ابن ابی الحدید می‌گوید: این حدیث دروغ است و اولین بار ابوبکر آن را به پیامبر(ص) نسبت داد. )⁽¹⁾(

این کاری را که من کردم، با رأی و نظر مردم بود. مردم با رأی و نظر خود مرا برگزیدند و از من چنین خواستند. آیا شما نظرتان این است که من بر خلاف نظر رسول خدا(ص) و مردم عمل کنم؟ )⁽¹⁾(

حضرت زهرا(س) با آیات قرآن به ابوبکر پاسخ داد و فرمود: «شما تمام اینها را می‌دانید؛ اما هواهای نفسانی شما را فریب داده است، و مرا صبری باید جمیل و... .» )⁽²⁾(

ادامه دارد....

نگرشی بر مسئله فدک (3)

اشاره:

سخنرانی های بلند

نگرشی بر مسئله فدک (3)

اشاره:

موضوع «نگرشی بر مسئلة فدک» از شماره‌های گذشته (164 و 165) آغاز گردید و در آن مباحثی همچون «معرفی فدک»، «سؤالاتی پیرامون فدک»، «روشنگری حضرت زهرا(س) در خطبة فدکیه» و... مطرح گردید. اکنون ادامة آن مقاله ارائه می‌گردد.

جسارت خلیفه به اهل بیت(ع)

سخنرانی های بلند

نگرشی بر مسئله فدک (3)

جسارت خلیفه به اهل بیت(ع)

پس از غصب فدک، حضرت فاطمة زهرا(س) به شیوه‌های مختلف به دفاع از حق خود پرداخت و با ابوبکر مناظره کرد، شاهد آورد و بالاخره خطبه‌ای غرّا و بلیغ در جمع مهاجرین و انصار و با حضور خلیفه ایراد نمود؛ خطبه‌ای که به عنوان بالاترین سند حقّانیّت حضرت زهرا(س) و کینه‌توزی دشمنان وی و غاصبان فدک در تاریخ به یادگار مانده است. حضرت در این خطبه با استفاده از آیات شریفة قرآن کریم، بهترین و محکم‌ترین استدلالها را علیه خلیفه ارائه نمود، به گونه‌ای که در میان مردم همهمه و اختلاف افتاد و خلیفه احساس کرد ممکن است شورشی ایجاد شود و نتواند پاسخگو باشد، لذا برای جلوگیری از این شورش و آرام ساختن اجتماع حاضر در مسجد، بر فراز منبر رفت و جسارت بسیار زشت و ناروایی نسبت به خاندان پیامبر(ص)، به ویژه به حضرت زهرا(س) ایراد کرد و چنین گفت: «أَیُّهَا النَّاسُ مَا هَذِهِ الرِّعَةُ إِلَی کُلِّ قَالَةٍ أَیْنَ کَانَتْ هَذِهِ الْأَمَانِیُّ فِی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ أَلَا مَنْ سَمِعَ فَلْیَقُلْ، وَ مَنْ شَهِدَ فَلْیَتَکَلَّمْ، إِنَّمَا هُوَ ثُعَالَةٌ شَهِیدُهُ ذَنَبُهُ؛ ای مردم! این چه سست عنصری است که در برابر هر سخنی که می‌شنوید، از شما می‌بینم؟! این ادعاها و آرزوها، کی در زمان رسول خدا(ص) بود؟! هر کس شنیده است، بیان کند! هر کس شاهد بوده است، شهادت دهد!

آن کس که سخن گفت، روباه ماده‌ای بود که شاهدش دمش بود!!! آنچه گفتید، باعث ایجاد فتنه خواهد شد!! علی کسی است که می‌خواهد جنگ خلافت را از سر بگیرد و این موضوع کهنه را تازه سازد، و برای این منظور از زنان کمک و یاری می‌طلبد، مانند «ام طحال» که محبوب‌ترین افراد نزد وی زنان بدکاره است!!!

بدانید! اگر می‌خواستم، می‌گفتم و اگر می‌گفتم، مطالب را صریح و روشن بیان می‌کردم؛ ولی تا وقتی کسی با من کار نداشته باشد، من هم ساکت خواهم ماند.» )⁽¹⁾(

ابن ابی الحدید می‌گوید: من این سخن را برای «نقیب أبی یحیی جعفر بن یحیی بن ابی زید بصری» خواندم و به او گفتم: ابوبکر به چه کسی کنایه و تعریض می زند؟ وی گفت: بلکه بگو به چه کسی با صراحت می‌گوید؟ گفتم: اگر صریح بود که من از تو سؤال نمی‌کردم. مقصودش چه کسی است؟ خندید و گفت: مقصود وی علی بن ابی‌طالب (ع) است.

گفتم: آیا آنچه ابوبکر گفته، خطاب به علی بن ابی طالب(ع) است؟ گفت: آری فرزندم! بحث، بحث خلافت است. گفتم: دراین میان انصار چه گفتند؟ گفت: آنان نیز گفتند که حق با علی است، لذا ابوبکر ترسید که در بین مردم اضطراب و اختلاف ایجاد شود، و لذا آنان را از هر گونه اقدامی بر حذر داشت. )⁽²⁾(

پس از این سخنان رکیک و زشت خلیفه نسبت به حضرت زهرا(س)، «ام سلمه» که در جلسه حضور داشت، خلیفه را مورد اعتراض قرار داد و گفت: «آیا در مورد کسی مانند فاطمة زهرا(س) دختر رسول خدا(ص) چنین سخنانی باید بر زبان جاری شود، در حالی که والله او حوریه ای است در میان انسانها، و جان برای تن. وی در دامان پاکان تربیت شده، و در حین ولادت در میان فرشتگان دست به دست گشته، و دامان زنان پاکیزه وی را بزرگ نموده و به بهترین وجهی رشد کرده و به نیکوترین وضعیتی تربیت یافته است. آیا گمان می‌برید که رسول خدا(ص) میراث خود را بر وی حرام فرموده، و او از این مطلب بی‌خبر بوده است؟در حالی است که خدای تعالی می‌فرماید: وَ أَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الْأَقْرَبینَ؛ )⁽³⁾( آیا پیامبر(ص) حضرت فاطمه(س) را بیم داده؛ ولی حضرت زهرا(س) مخالفت کرده، و چیزی را که مال او نیست و در آن حقی ندارد، مطالبه کرده است؟ او بهترین و برگزیدة زنان است و مادر جوانان اهل بهشت است و عدیله و نظیر مریم(س) که به پدر بزرگوارش رسالت تمام شد. به خدا سوگند که پدرش بر او از سرما و گرما بیمناک بود و یک دست خود را زیر سر او می‌نهاد و دست دیگرش را پوشش وی قرار می‌داد.

آرام باشید! شما را پیامبر(ص) می‌بیند و روزی بر خدا وارد خواهید شد. وای بر شما! آنگاه نتیجه و ثمرة اعمال خود را خواهید دانست.» )⁽¹⁾(

تعجب اینجاست که در برابر این سخنان ام سلمه ـ که تماماً واقعیت داشت و هیچ‌گونه خلاف و گزافی در آن نبود ـ دستور داده شد که سهمیة ام سلمه از بیت المال قطع شود، و آن سال چیزی به وی داده نشد. )⁽²⁾(

به هر حال حضرت زهرا(س) بعد از ایراد خطبه و شنیدن کلمات و سخنان زشت ابوبکر به خانه بازگشت، در حالی که از یک طرف خوشحال بود که هم با استدلال و احتجاج مسائل را بر همگان روشن ساخته، و ذی حق بودن خود را به اثبات رسانده و اتمام حجت کرده و در جمع مهاجر و انصار مسائل اساسی و مهمی در باب توحید، نبوت، امامت و فلسفة احکام و شرایع را بیان فرموده است.

و از طرفی دیگر غمزدة و محزون از اینکه چرا کسی که خود را جانشین رسول خدا(ص) می‌داند، از پذیرفتن هرگونه سخن حقی سر باز می‌زند و بر رفتار ناحق خود پافشاری می‌کند!

و چرا مسلمانان و یاران رسول خدا(ص) (از مهاجران و انصار) در برابر این حق‌کشی و ظلم آشکار، آن هم به دختر رسول خدا(ص)، بی‌تفاوت مانده، عکس‌العملی از خود نشان ندادند؟

آری، حضرت فاطمه(س) به خانه بازگشت و همسر بزرگوار و تنهای خود را مورد خطاب قرار داد، و عرض کرد: «یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْکَ السَّلَامُ اشْتَمَلْتَ شَمْلَةَ الْجَنِینِ، وَ قَعَدْتَ حُجْرَةَ الظَّنِینِ، نَقَضْتَ قَادِمَةَ الْأَجْدَلِ، فَخَانَکَ رِیشُ الْأَعْزَلِ، هَذَا ابْنُ أَبِی قُحَافَةَ یَبْتَزُّنِی نَحِیلَةَ أَبِی وَ بُلْغَةَ ابْنَیَّ، لَقَدْ أَجْهَرَ فِی خِصَامِی؛ ای پسر ابو طالب! آیامانند جنین پرده‌نشین شده‌ای؟! و مانند فرد متهم گوشة خانه نشسته‌ای؟! تو درگذشته با شجاعت بی‌نظیر بالهای شجاعان را می‌شکستی و اکنون گوشه‌نشینی را برگزیده‌ای و پسر ابوقحافه با وجود تو بر من ستم می‌کند و عطیة پدرم را از من باز می‌ستاند؟!

... ای کاش قبل از این جفاها مرده بودم، قبل از اینکه به چنین خواری مبتلا شوم. از اینکه با تو این‌گونه سخن می‌گویم، در نزد خدا عذر می‌خواهم. وای بر من، در هر صبحی که خورشید در آن طلوع کند!»

این سخنان جانسوز حضرت زهرا(س) دل علی(ع) را شکست، لذا همسرش را مورد دلجویی قرار داد و فرمود: هرگز وای بر شما نیست؛ بلکه وای بر دشمنی است که به شما ستم کرده است. ای دختر برگزیدة خدا! از اندوه و خشم دست بردار. ای باقیماندة نبوت! من هرگز بر دینم سست نشده‌ام، و از آنچه در حد توانایی من است، مضایقه نمی‌نمایم. خداوند در مقابل آنچه از تو قطع کرده‌اند، بهتر از آن را برایت آماده فرموده است، پس برای خدا صبر کن (و به خدا واگذار).

حضرت فاطمه(س) پس از شنیدن سخنان همسر مهربان خود حضرت علی(ع) فرمود: خدا برای من کافی است. به خدا وا می‌گذارم، و ساکت شد. )⁽¹⁾(

پافشاری در پس گرفتن فدک

سخنرانی های بلند

نگرشی بر مسئله فدک (3)

پافشاری در پس گرفتن فدک

به راستی چرا حضرت فاطمه(س) این همه روی مسئلة پس گرفتن فدک پافشاری کرد؟ و این همه رنج و سختی را متحمل شد؟ چرا با ابوبکر مناظره کرد، شاهد آورد، استدلال کرد، در مسجد خطبه خواندو همسرش را به قیام دعوت کرد و...؟

در حالی که بر کسی پوشیده نیست که حضرت زهرا(س) به دنیا و زخارف آن دلبستگی نداشت. فاطمه‌ای که حتی شب عروسی تنها پیراهن عروسی خود را به سائل بخشید و خود با پیراهن کهنه به خانة شوهر آمد. فاطمه‌ای که با شوهر و فرزندانش سه روز با آب افطار کرد و طعام خود را به مسکین، یتیم و اسیر داد. )⁽¹⁾(

این فاطمه چگونه به فدک دلبستگی داشته که برای بازپس گرفتن آن، این همه خود را به درد و رنج و گرفتاری بیاندازد؟

در پاسخ باید گفت: اولاً، دفاع از حق یک امر خداپسندانه است، و انسان باید از حق خود دفاع کند، و این کار هیچ منافاتی با زهد و ساده‌زیستی ندارد، مخصوصاً دراین مورد که غاصب ادعای اصلاحگری داشت، و اظهار تقوا و تدین می‌نمود، و به عنوان دفاع از حق مردم و بیت المال، فدک را غصب کرد.

ثانیاً، دفاع حضرت فاطمه(س) از فدک در حقیقت دفاع از مقام ولایت و حکومت بود. ایشان به فدک و درآمد آن دلبستگی نداشت؛ ولی می‌دانست غصب فدک برای بستن دست ولایت و رهبری است، لذا باز پس گرفتن فدک را نیز مقدمه‌ای برای بازپس گیری خلافت و رهبری می‌دانست.

در واقع حضرت(س) می‌خواست به مردم ثابت کند که متصدیان امر خلافت، همان‌گونه که در تصرف فدک غاصبانه عمل کردند و منطق و دلیل شرعی و قانونی برای خویش ندارند، در امر خلافت نیز چنین هستند. خلافتی که حق حضرت علی(ع) بود و رسول خدا(ص) در موارد عدیده‌ای آن را بیان کرده بود، و در غدیر خم به صورت رسمی و علنی در جمع ده‌ها هزار نفر از مسلمین جانشینی امیرالمؤمنین را به مردم ابلاغ نمود، اکنون ریاست طلبان و طالبان مقام تحمل ننموده، با حضرت به مخالفت پرداختند و هم خلافت را غصب کردند، هم فدک را عدواناً تصرف نمودند. برای همین منظور حضرت زهرا(س) ابتدا از مسئلة فدک دفاع می‌کند تا از طریق دروازة فدک، خلافت و رهبری را به مسیر اصلی خودش بازگرداند.

صبر برای مصلحت اسلام

سخنرانی های بلند

نگرشی بر مسئله فدک (3)

صبر برای مصلحت اسلام

سؤالی که اینجا ممکن است به ذهن بیاید، این است که چرا امیرالمؤمنین(ع) دست به شمشیر نبرد، و برای دفاع از حق خود و همسرش اقدام به دفاع مسلحانه ننمود؟ مگر حضرت همان شخصیتی نبود که در شجاعت، جهاد و مبارزه حرف اول را می‌زد؟ مگر با کشتن «مرحب خیبری» قلعه‌های مستحکم خیبر را یکی پس از دیگری نگشود؟ مگر در جریان خندق با کشتن «عمر بن عبدود»، ترس و وحشت را به دل شجاعان عرب نیانداخت؟ پس چرا در مورد غصب خلافت و فدک که سرنوشت تاریخ را رقم می‌زد و سنگ بنای بسیاری از انحرافها و جریانات باطل بود، اقدام به دفاع و مبارزه ننمود، و تنها به مناظره و اقامة شاهد اکتفا کرد؟

پاسخ کامل این پرسش نیاز به بررسی و تحلیل تاریخ و اوضاع و شرایط آن زمان دارد که از حوصلة این نوشته خارج است؛ ولی به طور اجمال می‌توان به این امور اشاره کرد:

امام و رهبر جامعه زمانی می‌تواند به اهداف خود دست پیدا کند که تودة مردم آگاه و روشن باشند؛ چون مردم بیدار و آشنای به امور، بازوی توانای اجرایی ولیّ امر مسلمین می‌باشند، و اگر مردم از آگاهی لازم برخوردار نباشند گرفتار انحراف و ارتداد شده، تحت تأثیر عوام‌فریبی عده‌ای فرصت‌طلب قرار می‌گیرند. در چنین اوضاعی اگر رهبر، امام معصوم(ع) هم باشد، نمی‌تواند کاری از پیش ببرد. امیرالمؤمنین(ع) در جریان غصب خلافت و فدک در چنین شرایطی قرار گرفته بود، لذا اقدام مسلحانه را مؤثر نمی‌دانست.

در تاریخ آمده است که دوازده نفر از مهاجرین و انصار که مخالف خلافت ابوبکر بودند، تصمیم گرفتند ابوبکر را در حالی که بر فراز منبر قرار دارد، استیضاح نموده و از منبر به زیر آورند؛ ولی قبل از این حرکت با حضرت علی(ع) به مشورت نشستند، ولی آن حضرت این اقدام را مناسب ندانست، و به آنان فرمود: «لَوْ فَعَلْتُمْ ذَلِکَ مَا کُنْتُمْ إِلَّا حَرْباً لَهُمْ وَ لَا کُنْتُمْ إِلَّا کَالْکُحْلِ فِی الْعَیْنِ أَوْ کَالْمِلْحِ فِی الزَّادِ وَ قَدِ اتَّفَقَتْ عَلَیْهِ الْأُمَّةُ التَّارِکَةُ لِقَوْلِ نَبِیِّهَا وَ الْکَاذِبَةُ عَلَی رَبِّهَا؛ اگر چنین کنید، با آنان اعلان جنگ کرده‌اید، و شما در جنگ با آنان بیش از سرمة در چشم و نمک در طعام نمی‌باشید. این مردم در حال حاضر سخن رسول خدا(ص) را نادیده گرفته، خدا را نیز تکذیب کرده و به اتفاق به ابوبکر گرایش پیدا نموده‌اند، و من با اهل بیت خود مشورت کرده‌ام. آنان نیز جز سکوت برایم جایز ندانسته‌اند... به خدا سوگند اگر چنین کنید، آنان علیه شما شمشیر می‌کشند و آمادة جنگ می‌شوند، آن‌گونه که با من چنین کردند، و مرا تهدید به قتل نمودند و گفتند: اگر بیعت نکنی، تو را خواهیم کشت.» )⁽¹⁾(

این سفارش رسول خدا(ص) مانع می‌شد تا امیرالمؤمنین(ع) دست به شمشیر برد، و از حق خود دفاع کند، وگرنه حضرت نه از مرگ می‌هراسید و نه از جهاد گریزان بود. همان‌گونه که خود در پاسخ «اشعث بن قیس» که پرسید: چرا برای مظلومیت خود شمشیر نکشیدی؟ فرمود: «یَا ابْنَ قَیْسٍ اسْمَعِ الْجَوَابَ لَمْ یَمْنَعْنِی مِنْ ذَلِکَ الْجُبْنُ وَ لَا کَرَاهَةٌ لِلِقَاءِ رَبِّی وَ أَنْ لَا أَکُونَ أَعْلَمُ أَنَّ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لِی مِنَ الدُّنْیَا وَ الْبَقَاءِ فِیهَا وَ لَکِنْ مَنَعَنِی مِنْ ذَلِکَ أَمْرُ رَسُولِ اللَّهِ(ص) وَ عَهْدُهُ إِلَی؛ نه از مرگ هراسی داشتیم و نه لقاء پروردگارم را خوش نداشتم، و نه دنیا و زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح دادم؛ بلکه آنچه مرا از شمشیر کشیدن باز داشت، امر رسول خدا(ص) بود که فرمود: اگر یاوری نداشتی، دست نگه‌دار و حافظ خون خود باش.» )⁽²⁾(

درست به همین منظور است که امیر المؤمنین(ع) در حالی که می‌بیند خلافت را غصب کرده و به انحراف کشیده‌اند و نیز فدک را که حق همسر و فرزندانش می‌باشد، عدواناً تصرف نموده‌اند، از اقدام عملی و جهاد مسلحانه صرف نظر می‌کند.

خود آن حضرت در بیانی فرمود: «وَ إِنِّی خَشِیتُ أَنْ یَقُولَ ذَلِکَ أَخِی رَسُولُ اللَّهِ(ص) لِمَ فَرَّقْتَ بَیْنَ الْأُمَّةِ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی وَ قَدْ عَهِدْتُ إِلَیْکَ أَنَّکَ إِنْ لَمْ تَجِدْ أَعْوَاناً أَنْ تَکُفَّ یَدَکَ وَ تَحْقِنَ دَمَکَ وَ دَمَ أَهْلِکَ وَ شِیعَتِک؛ من خوف آن را داشتم که رسول خدا(ص) (در قیامت) به من بگوید: چرا بین امت تفرقه ایجاد کردی و سفارش مرا عمل نکردی که گفتم: اگر یاوری نداری، دست به شمشیر نبر!!» )⁽¹⁾(

به همین دلیل حضرت علی(ع) که می داند اگر دست به شمشیر ببرد، قهراً طرف مقابل نیز اقدام به جنگ می‌کند و در نتیجه تعدادی از مردم به خاک و خون کشیده می‌شوند،بدون اینکه هدفی مقدّس تأمین شود. لذا از حق خود می‌گذرد تا خونی به زمین ریخته نشود.

زمانی که خلیفة دوم با اصرار بیعت آن حضرت را ابوبکر را طلب می‌کرد، حضرت فرمود: اگر بیعت نکنم، چه می‌شود؟ وی گفت: تو را با ذلت و خواری خواهیم کشت!! )⁽¹⁾(

به همین جهت بود که فرمود: «فَرَأَیْتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَی ذَلِکَ أَفْضَلُ مِنْ تَفْرِیقِ کَلِمَةِ الْمُسْلِمِینَ، وَ سَفْکِ دِمَائِهِم؛ دیدم صبر کردن بر این حق کُشی از به هم خوردن وحدت مسلمین و ریخته شدن خون مردم بهتر است، پس صبر کردم. )⁽²⁾(

ابوذر، مقداد و سلمان را آن‌قدر کتک زدند که سلمان می‌گوید: «ثُمَّ أَخَذُونِی فَوَجَئُوا عُنُقِی حَتَّی تَرَکُوهَا کَالسِّلْعَةِ؛ گردنم مثل غده‌ای ورم کرده و بالا آمده است.» «بریده اسلمی» را کتک زدند و از مسجد بیرون کردند، به جرم اینکه به خلیفه اعتراض کرد و گفت: «شما دروغگو هستید و به خدا سوگند در شهری که تو امیر باشی، من نمی‌مانم.» )⁽¹⁾(

گروهی نیز نسبت به حضرت علی(ع) حسد و کینه داشتند؛ زیرا محبوبیت حضرت نزد رسول خدا(ص)، ازدواج آن حضرت با حضرت زهرا(س)، لیاقتها، شایستگیها، شجاتها، عدالت، حق‌طلبی و مأموریتهای مهمی که از طرف رسول خدا(ص) به آن حضرت محوّل می‌شد، برای آنان قابل تحمل نبود، لذا نسبت به امیرالمؤمنین(ع) حسد می‌ورزیدند و کینة او را در دل داشتند. علاوه بر اینکه گروهی بودند که خویشان و نزدیکان آنان به دست امیرالمؤمنین(ع) کشته شده بود و آنان از حضرت دل خوشی نداشتند.

اینها عوامل تنهایی امام(ع) بود و سبب شد تا حضرت بی‌یار و یاور بماند و نتواند اقدامی عملی نماید. یقیناً اگر حضرت یاوری می‌داشت، به گونه‌ای دیگر عمل می‌کرد.

خود آن حضرت به این امر اشاره نموده است و در حالی که ایشان را با اجبار برای بیعت به مسجد می‌بردند، ناله‌کنان می‌فرمود: «وَا جَعْفَرَاهْ وَ لَا جَعْفَرَ لِیَ الْیَوْمَ، وَاحَمْزَتَاهْ وَ لَا حَمْزَةَ لِیَ الْیَوْمَ؛ )⁽¹⁾( جعفر کجا است؟ من امروز جعفر ندارم. حمزه کجاست؟ من امروز حمزه ندارم.»

و در جای دیگر می‌فرماید: «وَ لَوْ کَانَ لِی بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ(ص) عَمِّی حَمْزَةُ وَ أَخِی جَعْفَرٌ لَمْ أُبَایِعْ مُکْرَهاً الْخَبَرَ؛ )⁽²⁾( اگر بعد از رسول خدا(ص) عمویم حمزه و برادرم جعفر را داشتم، هرگز مجبور به بیعت نمی‌شدم.»

لقمه‌های حرام و محرومیتهای معنوی و علمی

اشاره

سخنرانی های بلند

لقمه‌های حرام و محرومیتهای معنوی و علمی

اشاره

انبیای الهی سختیهای بسیاری را به جان خریدند تا در فکر و زندگی غفلت‌زدگان، اصلاحات اساسی ایجاد کنند؛ اما هرگز نتوانستند برخی را هدایت کرده، به سعادت برسانند. البته این اشکال به انبیا مربوط نیست؛ بلکه به عملکرد خود آن مردم باز می‌گردد. یکی از مهم‌ترین عواملی که می‌تواند علت این شقاوت باشد، لقمه‌های حرامی است که به پوست و خون تبدیل شده است.

زمانی که حضرت اباعبدالله(ع) به کربلا رسید، فرمود: «اِنَّ النَّاسُ عَبِیدُ الدُّنْیَا وَ الدِّینُ لَعِقٌ عَلَی أَلْسِنَتِهِمْ یَحُوطُونَهُ مَا دَرَّتْ مَعَایِشُهُمْ فَإِذَا مُحِّصُوا بِالْبَلَاءِ قَلَّ الدَّیَّانُونَ؛ )⁽¹⁾( مردم، بندة دنیا می‌باشند. دین، لقلقة زبان ایشان است، آنها تا آن موقعی دیندارند که معیشت‌شان تأمین شود؛ اما وقتی به وسیلة بلا آزمایش شوند، دینداران، اندک خواهند بود.»

ابن‌زیاد از عمر سعد خواست تا با امام حسین (ع)بجنگد؛ اما او از قبول این امر خودداری کرد؛ ولی پس از وعده‌های ابن‌زیاد مبنی بر اعطای حکومت ری، جنگ با حضرت را پذیرفت و همراه چهار هزار نفر حرکت کرد. امام حسین(ع) قبل از آغاز جنگ، چند بار با عمر سعد صحبت کرد و او را از عواقب این کار بر حذر داشت و فرمود که هیچ‌گاه به آرزویش برای حکومت بر ری نخواهد رسید.

حضرت سیدالشهداء(ع) در روز عاشورا خطبه خواند تا شاید این انسانهای غافل از خواب سنگین غفلت بیدار شوند و کسانی که فریب خورده‌اند (ص) چه کسانی که به آنها وعدة پول و ریاست داده شده و چه کسانی که ترسانیده شده‌اند (ص) از این راه هلاکت‌بار نجات یابند؛ اما آنان به سخنان حضرت بی‌اعتنایی کردند. اینجاست که حضرت از راز این بی‌اعتنایی برمی‌دارد و می‌فرماید: «فَقَدْ مُلِئَتْ بُطُونُکُمْ مِنَ الْحَرَام؛ )⁽¹⁾( شکمهایتان از حرام پر شده است.»

یعنی چون لقمة حرام خورده‌اید، هیچ سخن حقی در شما اثر نمی‌کند و همین باعث می‌شود که به حرفهای من گوش ندهید.

افرادی که عمر سعد به صحرای کربلا آورده بود، مسلماً به غذا و خوراک نیاز داشتند. تمامی هزینه‌ها و غذاهای سربازان از بیت المال مسلمین تأمین می‌شد. عمر سعد اموال مسلمانان را به شکمهای آنها می‌ریخت. هر چند نماز می‌خواندند و عبادت می‌کردند؛ اما مال حرام در دل آنها چنان اثر کرده بود که در واقع نه گوشهایشان می‌شنید و نه چشمانشان می‌دید.

رشوه‌خواری و حادثه عاشورا

سخنرانی های بلند

لقمه‌های حرام و محرومیتهای معنوی و علمی

رشوه‌خواری و حادثه عاشورا

یکی از عوامل مهم انحراف انسان از مسیر حق و عدالت، قدرت‌طلبی و دنیاپرستی است. دلبستگی قاتلان امام حسین(ع) به زرق و برق دنیا و آرزوهای طولانی، عامل ارتکاب آن جنایات بزرگ شد.

به طور قطع، دنیاخواهی در کار عاملان اصلی جنگ، همچون یزید، ابن‌زیاد و فرماندهانی چون عمر سعد و شمر (لعنة الله علیهم)، در واقعة کربلا نقش اساسی داشته است. این افراد برای رسیدن به منافع مادی و نیل به قدرت، به قتل جگرگوشة رسول خدا(ص) راضی شدند؛ چنان‌که عامر بن مجمع بن عبدالله عائذی به امام گفت: رؤسای آنها رشوة فراوان گرفته‌اند و خورجینهاشان پر شده است؛ از این رو همگی علیه تو هستند. البته تمام کسانی که در کربلا حضور داشتند به علت قدرت‌طلبی نیامده بودند؛ بلکه عده‌ای نیز به خاطر مال دنیا در مقابل فرزند رسول خدا(ص) ایستادند.

هواپرستی

سخنرانی های بلند

لقمه‌های حرام و محرومیتهای معنوی و علمی

هواپرستی

هوا و هوس و گرایش به باطل، نقطة مقابل حقیقت است. هوس از شهواتِ نفسانی نیرو می‌گیرد. عالم بزرگوار، صاحب کتاب «نزهة النواظر» می‌نویسد: «ریشة هوا از چهار چیز است:

بنابراین، انسان باید از مال حرام اجتناب کند؛ زیرا اشدّ انواع مهلکات و اعظم موانع وصول به سعادات است و اکثر مردم که از فیوضات و توفیقات محروم هستند، به‌واسطة همین امر است. پس کسی که می‌خواهد نجات یابد، باید از به دست آوردن حلال دست نکشد و دست و شکم خود را به هر غذایی (حرام و شبهه‌ناک)آلوده نکند و از ظلم، عدوان، خیانت در امانت، حیله، غضب، دزدی، کم‌فروشی، رشوه، ربا و ... بپرهیزد و لباس ورع و تقوا را بر خود بپوشاند: (لِباسُ التَّقْوی ذلِکَ خَیْرٌ(؛ )⁽¹⁾( «و لباس تقوا برای شما بهتر است.»

آنچه اندر شرع باشد ناپسند

گِرد آن هرگز مگرد، ای هوشمند

هر چه را کرده است بر تو حق، حرام

دور باش از وی که گردی نیکنام

پیامبر عظیم الشأن اسلام(ص) در حجة‌الوداع فرمود: آگاه باشید که روح الامین در قلب من دمید که: هیچ‌کس نمی‌میرد، مگر آنکه روزیش را کاملاً دریافت می‌دارد، پس کمتر دنبال طلب دنیا باشید. اگر روزیتان به تأخیر افتاد، مبادا از طریق معصیت، آن را بجویید، همانا خداوند متعال، روزی حلال را بین مردم تقسیم نمود؛ ولی حرامی را تقسیم نکرده است. کسی که صبر کند و تقوا را مراعات نماید، روزی حلال خدایی به او می‌رسد و کسی که پرده‌دری کند و عجله نماید و از غیر طریقِ حلال، آن را دریافت کند، در دنیا از روزی حلالش به همان مقدار، کم خواهد گردید و در آخرت نیز برای آن به میز محاکمه کشیده خواهد شد.» )⁽¹⁾(

اثرات لقمة حرام:

سخنرانی های بلند

لقمه‌های حرام و محرومیتهای معنوی و علمی

اثرات لقمة حرام:

طبق روایات بسیاری که از اهل‌بیت(ع) به ما رسیده است، اثر لقمة حرام تا چهل روز در بدن انسان باقی می‌ماند و دعای شخص در این مدت پذیرفته نمی‌شود. خاتم الانبیا حضرت محمد مصطفی(ص) فرمود: «مَنْ أَکَلَ لُقْمَةَ حَرَامٍ لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاةٌ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ لَمْ تُسْتَجَبْ لَهُ دَعْوَةٌ أَرْبَعِینَ صَبَاحا؛ )⁽¹⁾( و «مَنْ أَحَبَّ أَنْ یُسْتَجَابَ دُعَاؤُهُ فَلْیُطَیِّبْ مَطْعَمَهُ وَ مَکْسَبَهُ؛ )⁽²⁾( هر که لقمة حرامی بخورد، تا چهل شب نمازش قبول نمی‌شود و تا چهل روز دعایش مستجاب نگردد.» و «هر کس دوست دارد که دعایش مستجاب شود، خوراک و کسبش را پاکیزه کند» و در حدیث قدسی آمده است: «فَمِنْکَ الدُّعَاءُ وَ عَلَیَّ الْإِجَابَةُ فَلَا تَحْجُبْ عَنِّی دَعْوَةً إِلَّا دَعْوَةَ آکِلِ الْحَرَامِ؛ )⁽³⁾( از تو دعا و از من اجابت است. هیچ دعایی از من محجوب نمی‌شود، جز دعای حرام‌خور.»

هر گوشتی که از لقمة حرام بروید، مانع ورود به بهشت می‌شود. امام باقر(ع) فرمود: «الذُّنُوبُ کُلُّهَا شَدِیدَةٌ وَ أَشَدُّهَا مَا نَبَتَ عَلَیْهِ اللَّحْمُ وَ الدَّمُ لِأَنَّهُ إِمَّا مَرْحُومٌ وَ إِمَّا مُعَذَّبٌ وَ الْجَنَّةُ لَا یَدْخُلُهَا إِلَّا طَیِّبٌ؛ )⁽¹⁾( تمام گناهان، سخت است (از نظر نافرمانی خدا و کیفر و عقوبت آنها)؛ ولی سخت‌ترین آنها گناهانی است که با آن، گوشت و خون بروید (مانند خوردن مال حرام)؛ زیرا آن گنهکار یا بخشوده و یا معذب گردد، و جز شخص پاک به بهشت وارد نشود (پس چنین گنهکاری باید در برزخ و یا محشر عذاب کشد تا آن گوشت و خونش بریزد و تصفیه گردد، و سپس داخل بهشت شود).»

حضرت رسول اکرم(ص) فرمود: «إِذَا وَقَعَتِ اللُّقْمَةُ مِنْ حَرَامٍ فِی جَوْفِ الْعَبْدِ لَعَنَهُ کُلُّ مَلَکٍ فِی السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ الْخَبَرَ بِطُولِه؛ )⁽¹⁾( هر گاه یک لقمه حرام در معده بنده قرار گیرد، تمامی فرشتگان آسمانها و زمین او را لعنت کنند.»

لقمه کامد از طریق مشتبه

خون خور و خاک و بر آن دندان منه

کان تو را در راه دین مفتون کند

نور عرفان از دلت بیرون کند

امیر المؤمنین(ع) در وصیت خود به امام حسن(ع) فرمود: «وَ لَا یَرِدُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ(ص) مَنْ أَکَلَ مَالًا حَرَاماً لَا وَ اللَّهِ لَا وَ اللَّهِ لَا وَ اللَّهِ؛ )⁽²⁾( کسی که مال حرام بخورد، در قیامت بر رسول خدا(ص) وارد نمی‌شود؛ به خدا سوگند! به خدا سوگند! به خدا سوگند!» «وَ لَا یَشْرَبُ مِنْ حَوْضِهِ وَ لَا یَنَالُ شَفَاعَتَهُ؛ )⁽³⁾( و از حوض کوثر نمی‌نوشد و مشمول شفاعت آن حضرت نمی‌گردد.»

خداوند متعال در کتاب محکم خود فرموده است: (وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلاد.( ابلیس برای فریب‌دادن از راه‌های مختلف و متناسب با روحیه و شغل افراد وارد می‌شود، مانند: تبلیغات رنگارنگ، وعده‌ها، آرزوها، وسوسه‌ها، همراهی، مشارکت و... انسان را محاصره می‌کند و در این میان، عد‌ه‌ای همراه او می‌شوند.

در بعضی از روایات، مصادیق شریک‌شدن شیطان در اموال و اولاد انسان، بیان شده است؛ از جمله: کسی که باکی ندارد چه می‌گوید و یا درباره او چه گفته می‌شود و دست به هر کاری می‌زند و علناً گناه یا غیبت می‌کند، مولود مشارکت شیطان است. همچنین: کسب لقمة حرام، حرام‌خوری، زنا و به وجود آوردن نسلی فاسد، منحرف و... از موارد شریک‌شدن شیطان هستند. )⁽¹⁾(

امام کاظم(ع) می‌فرماید: «إِنَّ الْحَرَامَ لَا یَنْمِی وَ إِنْ نَمَی لَمْ یُبَارَکْ لَهُ فِیه؛ )⁽¹⁾( مال حرام افزون نمی‌گردد و اگر هم افزون گردد، برکت نمی‌یابد.»

حضرت سیدالشهداء(ع) در روز عاشورا دو بار خطبه خواند؛ ولی سخن ایشان بر کوفیان، اثر نکرد. در آخر، حضرت فرمود که بی‌اثر بودن نصیحت من بر شما به دلیل، لقمه‌های حرامی است که در شکمهای شما انباشته شده است.

امام صادق(ع) فرمود: «کَسْبُ الْحَرَامِ یَبِینُ فِی الذُّرِّیَّةِ؛ )⁽²⁾( مال حرام در فرزندان آشکار می‌شود و روی آنها اثر می‌گذارد.»

پیامبر(ص) فرمودند: «الْعِبَادَةُ مَعَ أَکْلِ الْحَرَامِ کَالْبِنَاءِ عَلَی الرَّمْلِ وَ قِیلَ عَلَی الْمَاءِ؛ )⁽¹⁾( کسی که مال حرام می‌خورد و عبادت می‌کند، مثل کسی است که روی ماسه (و به قولی روی آب)، ساختمان می‌سازد.»

چون شکم را پاک داری از حرام

مرد ایماندار باشی، والسلام

هر که دارد این صفت، باشد شریف

ور ندارد، دارد ایمان ضعیف

هر که باطن از حرامش پاک نیست

روح او را ره سوی افلاک نیست

امیرالمؤمنین(ع) فرمود: «لَیْسَ بِوَلِیٍّ لِی مَنْ أَکَلَ مَالَ مُؤْمِنٍ حَرَاماً؛ )⁽¹⁾( کسی که به حرام، مال مؤمنی را بخورد، هرگز دوستدار من نیست.»

آثار لقمة حلال

پیامبر گرامی اسلام(ص) فرمود: «الْعِبَادَةُ سَبْعُونَ جُزْءاً وَ أَفْضَلُهَا جُزْءاً طَلَبُ الْحَلَالِ؛ )⁽²⁾( عبادت، هفتاد جزء است و افضل آن کسب حلال است.» این جمله، اهمیت لقمة حلال را بیان می‌کند که به مواردی اشاره می‌شود:

دهد رزق حلال، آسایش دل

شود بر طاعت دلدار مایل

حرام از دل بَرَد مهر و وفا را

کند ناپاک، قلب باصفا را

آیه تطهیر، برهان عصمت اهل بیت (ع)

اشاره

سخنرانی های بلند

آیه تطهیر، برهان عصمت اهل بیت(ع)

اشاره

ماه جمادی الثانیه، از چند جهت با حضرت زهرا(س) ارتباط دارد، نخست ولادت با سعادت آن بانو که در بیستم این ماه واقع شده، و دیگر شهادت آن حضرت در سوم این ماه بوده است. )⁽¹⁾(

همچنین در این ماه، آیه تطهیر (احزاب/33) در شأن ایشان و پدر، شوهر و فرزندان بزرگوارانشان نازل شده است. )⁽²⁾( البته نزول این آیه،در بیست و چهارم ذی الحجه نیز گفته شده است. )⁽³⁾(

با توجه به نظر علامه سید جعفر مرتضی عاملی ـ که معتقد بر نزول مکرر این آیه می‌باشد )⁽⁴⁾( ـ می‌توان گفت که هر دو تاریخ مزبور در مورد نزول این آیه، صحیح می‌باشد.

در هر صورت، مهم مضمون آیه،و دلالت آن بر عصمت اهل بیت(ع) و تعیین مصادیق اهل بیت(ع) می‌باشد که در این مقاله بصورت گذرا مورد بررسی قرار می‌گیرد.

دربارة «آیة تطهیر» مسائل بسیاری از صدر اسلام تاکنون، از طرف علمای عامه و خاصه در ضمن کتابهای تاریخی، تفسیری و حدیثی به صورت مستقل مورد بحث و بررسی قرار گرفته است، )⁽¹⁾( لذا در یک مقاله نمی‌توان آن را به طور کامل بررسی کرد و حق مطلب را ادا نمود.

از این‌رو، به برخی از مطالب مهم این آیة شریفه اشاره اجمالی خواهیم کرد.

مضمون آیة تطهیر

سخنرانی های بلند

آیه تطهیر، برهان عصمت اهل بیت(ع)

مضمون آیة تطهیر

خدای حکیم، درمیان آیات مربوط به همسران پیامبر اسلام(ص) که با خطاب یَا اَیُّهَا النَّبِیَّ قُلْ لِاَزْواجِکَ... شروع نموده است، پس از مخیّر ساختن آنان میان زینت دنیا و آخرت، و با خطاب جدید یَا نِسَاءَ‌النَّبِیَّ...؛ ادامه داده و پس از بیان شش دستور، (مربوط به کیفیت سخن گفتن و محتوای سخن، رعایت عفت و حجاب، اقامة نماز،ادای زکات و اطاعت از خدا و رسولش)، لحن آیه را تغییر داده، می‌فرماید: اِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً؛ )⁽¹⁾( «خدا فقط می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد.»

کلمه «اِنّمَا» از ادات حصر است و بر انحصار ارادة خدا بر تطهیر و دور کردن پلیدی دلالت دارد. و کلمة «اَهْلَ الْبَیْت» خواه برای «اختصاص» باشد ـ که تقدیرش می‌شود «اَخُصُّ اَهْلَ‌الْبَیْتِ» ـ خواه برای مدح ـ که تقدیرش «اَعْنِی اَهْلَ الْبَیْتِ» باشد ـ و یا به عنوان «منادای مضاف» دلالت دارد بر اینکه دوری از پلیدی و تطهیر مختصّ به کسانی است که مخاطب کلمة «عنکم» می‌باشند.

بنابراین، در آیة شریفه دو نوع «حصر» وجود دارد: نخست انحصار ارادة خدا در تطهیر و دور کردن پلیدی، و دیگری انحصار این تطهیر در مورد «اهل البیت» است. )⁽¹⁾(

جملة «یُرِیدُ اللهُ» اشاره به ارادة تکوینی خدا دارد وگرنه ارادة تشریعی (لزوم پاک نگهداشتن خویش) به اهل بیت(ع) اختصاص ندارد و تمام مردم، بدون استثنا و به حکم شرع،موظفند از هرگونه گناه و پلیدی پاک باشند. )⁽²⁾(

واژة «رجس» در لغت به معنی شیء آلوده و ناپاک است، خواه از نظر طبع آدمی آلوده و منفور باشد، یا به حکم عقل یا شرع، و غیر اینها. )⁽³⁾(

و اینکه در برخی عبادات، «رجس» به معنی «گناه»، «شرک»، «اعتقاد باطل» یا «بخل و حسد» تفسیر شده، که بیان مصداقهایی از آن مفهوم گسترده است. با توجه به اینکه کلمة «الرجس» با الف و لام جنس آمده است، معنی عموم را می‌رساند، و هرگونه آلودگی، پلیدی و گناه را شامل می‌گردد؛ چرا که هر گناهی رجس و پلیدی است، لذا مفهوم آیه چنین است: خدا اراده کرده است هر آلودگی‌ای را از اهل بیت(ع) دور سازد.

جملة «وَیُطَهِّرُکُمْ تَطْهِیراً» با توجه به معنی «تطهیر» ـ که پاک ساختن است ـ تأکید مجددی است بر مسئلة نفی رجس و پلیدیها که در جملة لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ آمده است، و کلمة «تطهیراً» که به اصطلاح نحو بودن «مفعول مطلق» است، باز هم تأکید دیگری بر این معنی است.

در نتیجه خداوند ـ با انواع تأکیدها ـ اراده فرموده است که اهل بیت را از هرگونه پلیدی و گناه پاک و مبرّا سازد، و چون ارادة الهی تخلّف‌ناپذیر است و جملة اِنَّمَا یُرِیدُ اللهَ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ دلیل بر ارادة حتمی او می‌باشد، روشن می‌شود که طبق ارادة قطعی و حتمی خدا اهل بیت از هرگونه رجس و پلیدی پاک شوند، و این همان مقام عصمت است. )⁽¹⁾( پس این آیه، یکی از دلایل روشن و قطعی عصمت اهل‌بیت(ع) می‌باشد.

مخاطب آیة تطهیر

سخنرانی های بلند

آیه تطهیر، برهان عصمت اهل بیت(ع)

مخاطب آیة تطهیر

از ملاحظة آیات قبل و بعد (از آیة 27 تا 37) روشن می‌گردد که مخاطب این آیه پیامبر اسلام(ص) است؛ زیرا در آیات مذکور، خدای سبحان به پیامبرش فرمان داده است زنان خود را بین دو چیز مخیّر سازد؛ بین خدا و رسول او، و زندگانی دنیا همراه با زیب و زینت آن.

و دوباره فرمان داده، بگو یَا نِسَاءَ لَسْتُنَّ کَاَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ و به دنبال آن دستوراتی صادر فرموده تا پیامبر به همسران خود ابلاغ نماید، و در ادامة آن، کلام خود را با پیامبر(ص) و بیت رسالت پی می‌گیرد و آیة تطهیر را نازل می‌فرماید. معلوم می‌شود که مخاطب آیات یازده‌گانه‌ای که آیة تطهیر نیز جزیی از آنهاست، شخص پیامبر(ص) است.

ممکن است گفته شود: آیة «یَا نِسَاءَ النَّبیّ...» خطاب مستقیم به زنان پیامبر(ص) است! در پاسخ می‌گوییم: به فرض که خطاب آن و جملات بعد از آن، به زنان پیامبر(ص) باشد، باز خلاف مطلب فوق نیست؛ زیرا این تغییر مخاطب از باب «التفات» می‌باشد؛ )⁽¹⁾( بدین‌گونه که در آغاز آیات فوق، خطاب به شخص پیامبر(ص) است، بعد خطاب به زنان حضرت، سپس از آیة تطهیر تا پایان آیة سی و هفتم، بر سبیل «التفات» به پیامبر(ص) خطاب شده است.

بنابراین، در هر دو فرض، فقط مخاطب آیة تطهیر شخص پیامبر اکرم(ص) خواهد بود. )⁽¹⁾(

مصادیق اهل بیت(ع)

سخنرانی های بلند

آیه تطهیر، برهان عصمت اهل بیت(ع)

مصادیق اهل بیت(ع)

شکی نیست که در درجة اوّل شخص پیامبر(ص) مشمول عنوان «اهل البیت» می‌باشد؛ امّا غیر از پیامبر(ص) چه کسانی از مصادیق اهل بیت‌می‌باشند؟ به شدت مورد اختلاف است و دربارة آن اقوال مختلفی نقل شده است.

علامه سیّد جعفر مرتضی عاملی، هفت قول را در این باره نقل کرده، سپس مجموع آن اقوال را در سه قول زیر خلاصه کرده است:

آیة تطهیر از نگاه پیامبر(ص)

سخنرانی های بلند

آیه تطهیر، برهان عصمت اهل بیت(ع)

آیة تطهیر از نگاه پیامبر(ص)

بدون شک رسول خدا(ص) آگاه‌ترین مردم به قرآن و اشارات و اهداف آن می‌باشد. از آن حضرت روایات فراوانی نقل شده است که عنوان «اهل البیت» را به اصحاب کساء تفسیر فرموده و این روایات، با عبادات مختلف از طریق شیعه و سنّی به حدّ تواتر معنوی رسیده است. )⁽¹⁾(

تنها «حاکم حسکانی» در این زمینه 138 روایت نقل کرده است. )⁽²⁾(

همچنین «جلال الدین سیوطی» در این باره هجده روایت نقل کرده است که پنج روایت از امّ سلمه، سه روایت از ابو سعید خدری، یک روایت از عایشه، یک روایت از انس، دو روایت از ابن عباس، دو روایت از ابی الحمراء، یک روایت از واثلة بن اسقع، یک روایت از سعد، یک روایت از ضحّاک بن مزاحم و یک روایت از زید بن ارقم است. )⁽³⁾(

فخر رازی (مفسّر معروف اهل سنّت) در تفسیر آیة 61 آل عمران، پس از نقل جریان مباهله، به گرد آمدن اهل بیت زیر کساء پرداخته، می‌گوید: روایت شده است: هنگامی که پیامبر اسلام(ص) آن عبای پشمی سیاه را پوشید حسن، حسین، فاطمه و علی(ع) را به ترتیب به زیر عبا وارد کرد و این آیه را تلاوت نمود: اِنَّمَا یُرِیدُ اللهَ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ اَهْلُ الْبَیْتَ وَیُطَهِّرُکُمْ تَطْهِیراً، سپس اضافه می‌کند: «واعلم أنّ هذه الروایة کالمتّفق علی صحتّها بین اهل التفسیر و الحدیث؛ بدان‌که این روایت از روایتهای مورد اتّفاق بین اهل تفسیر و اهل حدیث می‌باشد.» )⁽⁴⁾(

نظام الدین نیشابوری (از مفسّران اهل سنّت) نیز همین روایت را از عایشه نقل کرده و سپس او نیز مثل فخر رازی گفته است: «و هذه الروایة کالمتّفق علی صحتّها بین اهل التفسیر و الحدیث». )⁽¹⁾(

فخر رازی در تفسیر آیة تطهیر می‌گوید: «و اختلف الاقوال فی اهل‌البیت، و الأولی ان یقال: هم اولاده و ازواجه و الحسن والحسین منهم و علیّ منهم لانه کان من اهل بیته بسبب معاشرته ببنت النبیّ و ملازمته للنبی؛ )⁽²⁾( دربارة اهل بیت، اقوال مختلفی وجود دارد؛ ولی بهتر آن است که گفته شود: اهل بیت عبارتند از فرزندان و همسران پیامبر و حسن و حسین و علی نیز به خاطر ملازمت با پیامبر و معاشرت با دختر او از اهل بیت پیامبر(ص) بود.»

اگرچه فخر رازی، همسران پیامبر را از اهل بیت شمرده است؛ ولی خود آنان در ضمن نقل روایاتی اعتراف کرده‌اند که مشمول عنوان «اهل البیت» مذکور در آیة تطهیر نیستند. )⁽³⁾(

نظام الدین نیشابوری در تفسیر آیة تطهیر، شمول عنوان «اهل البیت» را بر شخص پیامبر(ص)، فاطمه، حسن و حسین(ع) یقینی و مورد اتّفاق دانسته و بر علی(ع) نیز مطابق قول صحیح می‌داند؛ ولی شمول آن بر همسران پیامبر را به صورت احتمال و ظنّی معرفی کرده است. )⁽¹⁾(

آلوسی (از مفسّران اهل سنّت) در تفسیر آیة تطهیر، پس از نقل چند روایت در این مورد می‌نویسد: «واخبار ادخاله(ص) علیاً و فاطمة و ابنیهما تحت الکساء، و قوله علیه الصلاة والسلام «الَلهُّمَ هَوُلاءِ اَهْلُ بَیْتِی» و دعاوُه لهم و عدم ادخال اُمّ سلمة اکثر من أن تحصی و هی مخصّصة لعموم اهل البیت بأیّ معنی کان البیت فامراد بهم من شملهم الکساء و لا یدخل فیهم ازواجه؛ )⁽²⁾( روایات مربوط به وارد نمودن پیامبر(ص)، علی، فاطمه و دو فرزندشان را زیر عبا، و فرمایش آن حضرت: «خدایا! اینها اهل بیت من هستند»، و راه ندادن «امّ سلمه» به‌زیر عبا، بیش از آن است که به شمارش آید، و همین روایات، موجب تخصیص عموم «اهل البیت» می‌شود ـ بیت به هر معنی که باشد ـ پس منظور از «اهل البیت» همان کسانی هستند که عبا بر آنان کشیده شد و همسران پیامبر در این عنوان داخل نمی‌باشند.»

ابوبکر حضرمی شافعی نیز دربارة «حدیث کساء» می‌گوید: «إنّه من الاحادیث الصحیحة المستفیضة المتواترة معنیً، اتفقت الامّة علی قبوله، فهم بین من یحتجّ به کالشیعة و مؤوِّل له کغیرهم و التأویل فرع القبول؛ حدیث کساء از احادیث صحیح مستفیض؛ بلکه متواتر معنوی است که امّت اسلام بر قبول آن اتّفاق نظر دارند. بعضی از مسلمانان مثل شیعه با آن احتجاج کرد. و بعضی دیگر مثل غیر شیعه آن را تأویل می‌کنند. روشن است که تأویل و توجیه یک حدیث، فرع بر قبول آن است ...» و در ادامة این سخن، اسامی گروهی از حافظان قائل به صحت حدیث کساء و گروهی از روایان را ذکر کرده است. )⁽³⁾(

علمای اهل سنّت و مخاطبان آیة تطهیر

سخنرانی های بلند

آیه تطهیر، برهان عصمت اهل بیت(ع)

علمای اهل سنّت و مخاطبان آیة تطهیر

اختصاص آیة تطهیر به خمسة طیّبه(ع) و عدم مشارکت کسی با آنان در این فضیلت بزرگ، از مطالبی است که علاوه بر پیروان مذهب حقّ تشیّع، بسیاری از علمای اهل سنّت نیز آن را قبول نموده و روایات مربوط به آن را در کتابهای خود آورده‌اند که به برخی از آنها اشاره شد.

لازم به ذکر است که یکی از علمای معاصر متن کلمات سی و هفت نفر از علمای اهل سنّت را در این مورد، با ذکر مأخذ آنها نقل کرده است. )⁽¹⁾(

ذکر چند نمونه از سخنان برخی از بزرگان شیعه در اختصاص آیة تطهیر به خمسة طیّبه(ع):

عکرمه گفته است: مراد آیه، همسران پیامبر است؛ ولی ابو سعید خدری، انس بن مالک، وائلة بن اسقع، عایشه و امّ سلمه‌گفته‌اند: «انّ الآیة مختصّة برسول‌الله(ص) و علیّ و فاطمة والحسن و الحسین(ع)؛ آیة تطهیر، مختصّ به رسول خدا(ص) و علی و حسن و حسین(ع) است و به غیر آنها شامل نمی‌شود.»

و پس از نقل شش روایت در این مورد، می‌نویسد: در این مورد، از طریق سنّی و شیعه روایات زیادی وجود دارد که اگر ما بخواهیم آنها را نقل کنیم، کتاب ما طولانی خواهد شد و آنچه را که نقل کردیم، کافی است.» )⁽¹⁾(

و آن روایات بیش از هفتاد حدیث است که بیش‌تر آنها از طریق اهل سنّت نقل گردیده، از طرق بسیاری از جمله امّ سلمه، عایشه، ابی‌سعید خدری، سعد، وائلة بن اسقع، ابی‌الحمراء، ابن عباس، ثوبان (غلام آزادشدة پیامبر)، عبدالله بن جعفر، حضرت علی و حسن بن علی(ع) که تقریباً از چهل طریق نقل کرده‌اند.

و شیعه آن را از حضرت علی، امام سجاد، امام باقر، امام صادق و امام رضا(ع) و از امّ سلمه، ابی‌ذر، ابی لیلی، ابی الاسود دؤلی، عمرو بن میمون اودی و سعد بن ابی وقاص، از بیش از سی طریق نقل کرده‌اند. )⁽¹⁾(

ایشان پس از نقل چندین حدیث در این مورد می‌نویسد: «فاقول: قد ظهر من تلک الأخبار المتواترة من الجانبین، بطلان القول بأنّ ازواج النبیّ(ص) داخلة فی الآیة و کذا القول بعمومها لجمیع الاقارب؛ پس می‌گویم: از روایات زیادی که از هر دو طریق (شیعه و سنی) به حدّ تواتر رسیده است، روشن می‌شود که قول به دخول همسران پیامبر(ص) در مفهوم آیه، و همچنین قول به شمول آیه خویشاوندان آن حضرت، باطل می‌باشد.» )⁽⁴⁾(

از جمع این سخنان که نقل تمام آنها امکان‌پذیر نمی‌باشد، معلوم می‌گردد که منظور از «اهل البیت» در آیة تطهیر، فقط خمسة طیّبه اهل کساء می‌باشد، و این مطلب مورد قبول تمام شیعیان و بیش‌تر اهل سنت است.

اصرار پیامبر(ص) بر تعیین مصادیق اهل‌بیت(ع)

سخنرانی های بلند

آیه تطهیر، برهان عصمت اهل بیت(ع)

اصرار پیامبر(ص) بر تعیین مصادیق اهل‌بیت(ع)

رسول خدا(ص) اصرار زیادی داشت که به هر صورت ممکن مصادیق حقیقی «اهل‌البیت» را به مردم معرفی نماید؛ زیرا اگر آن حضرت این کار را نمی‌کرد، دیگران خود را به دروغ، از مصادیق «اهل البیت» معرفی می‌کردند، همچنان که امام صادق(ع) در روایتی خطاب به ابو بصیر فرمود: «... فَلَوْ سَکَتَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) فَلَمْ یُبَیِّنْ مَنْ أَهْلُ بَیْتِهِ لَادَّعَاهَا آلُ فُلَانٍ وَ آلُ فُلَانٍ وَ لَکِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَهُ فِی کِتَابِهِ تَصْدِیقاً لِنَبِیِّهِ(ص) إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً فَکَانَ عَلِیٌّ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ فَاطِمَةُ(ع) فَأَدْخَلَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ(ع) تَحْتَ الْکِسَاءِ فِی بَیْتِ أُمِّ سَلَمَةَ ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّ لِکُلِّ نَبِیٍّ أَهْلاً وَ ثَقَلاً وَ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَیْتِی وَ ثَقَلِی، فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ أَلَسْتُ مِنْ أَهْلِکَ؟ فَقَالَ إِنَّکِ إِلَی خَیْرٍ وَ لَکِنَّ هَؤُلَاءِ أَهْلِی وَ ثِقْلِی؛ )⁽¹⁾( اگر رسول خدا(ص) سکوت می‌کرد و بیان نمی‌کرد که اهل بیتش چه کسانی هستند، قطعاً آل فلان و آل فلان ادعا می‌کردند که ما هم از اهل بیت پیامبر هستیم؛ اما خدای حکیم برای تصدیق پیامبرش آیة تطهیر را نازل کرد که: اِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذهِبَ...؛ پس چون، علی، حسن، حسین و فاطمه در آن زمان بودند، پیامبر(ص) آنان را در خانة امّ سلمه، زیر عبا قرار داد و فرمود: خدایا! هر پیامبری اهل و اطرافیانی دارد و اینها نیز اهل بیت و اطرافیان خاص من هستند. امّ سلمه عرض کرد: آیا من از اهل تو نیستم؟ فرمود: تو بر خیر و نیکی هستی؛ ولی اینها اهل بیت من و اطرافیان خاص من هستند.»

یکی از راه‌های مشخص کردن مصادیق «اهل بیت» و زدودن هر نوع شک و تردید در مورد آن، شیوة خاصی بود که پیامبر اکرم(ص) اجرا نمود، و آن این است که پس از نزول آیة تطهیر، هر روز هنگام رفتن به نماز صبح، جلوی درِ خانة حضرت علی و فاطمه(ع) می‌ایستاد و ساکنان خانه را با عنوان «اهل بیت» مورد خطاب قرار می‌داد و دعوت به نماز می‌نمود و آیة تطهیر را تلاوت می‌کرد. )⁽²⁾(

این نکته قابل توجه است که تکرار این برنامه و ادامة آن به مدت چندین ماه یا سال به وسیلة پیامبر(ص) مسئلة حساب شده‌ای بوده، می‌خواسته با تأکید پی‌در‌پی روشن سازد که منظور از «اهل بیت» در آیه شریفه، تنها اهل این خانه‌اند، تا در آینده تردیدی برای کسی باقی نماند و همگان بدانند که این آیه فقط در شأن این گروه نازل شده است.

به خصوص اینکه در آن زمان فقط خانة پیامبر(ص) و علی(ع) بود که درِ ورودی آن به مسجد النبی باز می‌شد. وَ سَدَّ الْأبوَابَ إِلَّا بَابَهُ

طبیعی است که همیشه جمعی از مردم این سخن را در آنجا از پیامبر(ص) می‌شنیدند. با این حال جای تعجب است که برخی از مفسران عامه اصرار دارند مفهوم آیه را توسعه دهند تا همسران پیامبر را نیز شامل گردد، با اینکه خود همسران حضرت در روایاتی که نقل کرده‌اند، اعتراف نموده‌اند که جزء اهل بیت پیامبر(ص) نیستند. )⁽¹⁾(

اعتراف امّ سلمه در روایت قبلی گذشت و اعتراف عایشه نیز به صراحت در روایت ذیل آمده است.

عده‌ای از مفسران اهل سنت از قیبلی ثعلبی، حاکم حسکانی و ابن کثیر روایتی را نقل کرده‌اند که در آن آمده است: «هنگامی از «عایشه» دربارة جنگ جمل و دخالتش در آن جنگ ویرانگر سؤال شد، (با تأسف) گفت: این یک تقدیر الهی بود! و هنگامی که دربارة حضرت علی(ع) از وی سؤال کردند، چنین گفت: «تَسئَلُنِی عَنْ أَحَبِّ النَّاسِ کَانَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ(ص) وَ زَوْجِ أَحَبّ‌ّ النَّاسِ کَانَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ(ص)، لَقَدْ رَأَیْتُ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ وَ حَسَناً وَ حُسَیْناً(ع) وَ جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ بِثَوْبٍ عَلَیْهِمْ- ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَیْتِی وَ حَامَّتِی- فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً، قَالَتْ فَدَنَوْتُ مِنْهُمْ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللهِ! وَ اَنَا مِنْ اَهْلِ بَیْتِکَ؟ فَقَالَ تَنِحِّی فَاِنَّکِ اِلَی خَیْرٍ؛ )⁽¹⁾( دربارة کسی از من سؤال می‌کنی که محبوب ترین مردم نزد پیامبر(ص) و همسر محبوب‌ترین مردم نزد رسول خدا(ص) بود. من با چشم خود دیدم که علی، فاطمه، حسن و حسین(ع) را که رسول خدا(ص) آنان را در زیر لباسی جمع کرد و گفت: خدایا! اینها اهل بیت من و حامیان من هستند، رجس و پلیدی را از آنان ببر و از آلودگیها پاکشان فرما! من نزدیک آنان رفتم و عرض کردم: ای رسول خدا! آیا من هم از اهل تو هستم؟ فرمود: دور باش! تو بر خیر و نیکی هستی.»؛ یعنی جزء این جمع نیستی.

این‌گونه روایات، با صراحت می‌گویند که همسران پیامبر جزء عنوان اهل بیت در آیة تطهیر نیستند و این عنوان، از مختصات خمسة طیّبه می‌باشد.

شمول آیة تطهیر بر امامان شیعه

سخنرانی های بلند

آیه تطهیر، برهان عصمت اهل بیت(ع)

شمول آیة تطهیر بر امامان شیعه

اگر منظور آیه فقط پنج نور مقدسند، پس سایر امامان چگونه مشمول این آیه می‌شوند؟

پاسخ این است که در زمان نزول آیة تطهیر، از مجموع چهارده معصوم(ع) فقط پنج نفر موجود بودند که پیامبر(ص) کساء را روی آنان کشید و بدین وسیله آنان را مشخص نمود و معرفی کرد؛ ولی بقیة امامان بعداً به وجود آمدند و همان صفات را از پیامبر(ص) و پدران خود به ارث بردند. )⁽¹⁾(

و می‌توان گفت: آیة تطهیر از نظر تنزیل، در پنج نور مقدس منحصر می‌باشد؛ ولی از نظر تأویل، به انضمام روایات رسیده از معصومین(ع) بر سایر امامان(ع) نیز صادق است. )⁽²⁾( در اینجا تنها به یک روایت در این زمینه اشاره می‌شود:

امام حسین(ع) از پدرش امیرمؤمنان علی(ع) نقل کرده است که فرمود: روزی در خانة «امّ سلمه» محضر پیامبر(ص) رسیدم، در حالی که آیه تطهیر بر آن حضرت نازل شد، فرمود: «یَا عَلِیُّ! هَذِهِ الآیَةُ نَزَلَتْ فِیکَ وَ فِی سِبطَیَّ وَ الأئِمَّةِ مِن وُلدِکَ؛ علی جان! این آیه در شأن تو و دو سبط من (حسن و حسین) و امامان از اولاد تو نازل شده است.» گفتم: بعد از تو، امامان چند نفر و چه کسانی هستند؟ فرمود: تو ای علی، بعد از تو دو فرزندت حسن و حسین، بعد از حسین فرزندش علی، بعد از فرزندش محمد، سپس فرزندش جعفر، بعد فرزندش موسی، سپس فرزندش علی، بعد فرزندش محمد، سپس فرزندش علی، بعد فرزندش حسن و بعد از فرزندش حجة بن الحسن است، این اسامی را به همین ترتیب در ساق عرش مکتوب یافتم و از خدای عزّ و جلّ پرسیدم، فرمود: «یَا مُحَمَّدُ! هُمُ الأئِمَّةُ بَعدَکَ مُطَهَّرُونَ مَعصُومُونَ وَ اَعدَائُهُمْ مَلعُونُونَ؛ ای محمد! آنان امامان پس از تو هستند، و آنان پاک و معصومند و دشمنانشان ملعون هستند.» )⁽¹⁾(

آیه تطهیر در میان آیات مربوط به همسران پیامبر(ص)

سخنرانی های بلند

آیه تطهیر، برهان عصمت اهل بیت(ع)

آیه تطهیر در میان آیات مربوط به همسران پیامبر(ص)

سؤال دیگری که در اینجا مطرح می‌شود این است که چگونه آیه تطهیر در میان آیات مربوط به زنان پیامبر و حتی جزء یکی از آیات قرار گرفته؛ ولی بر آنان را شامل نمی‌شود؟

در پاسخ می‌گوییم: از دقت در کلمات آن آیات معلوم می‌شود که «آیة تطهیر» مربوط به زنان پیامبر(ص) نمی‌باشد؛ زیرا در جملات قبل و بعد از «آیه تطهیر» تمام فعلها و ضمیرها به صورت مؤنث آمده است؛ ولی در «آیه تطهیر»، نوع ضمیر عوض شده و به صورت مذکر کُمْ آمده است. امّا در مورد علت قرار گرفتن این آیه در لابلای بحث از وظایف همسران پیامبر، نظریه‌هایی مطرح شده که به سه مورد اشاره می‌شود:

البته پاسخ سوم، با هر دو پاسخ قبلی سازگار می‌باشد؛ زیرا فایدة قرار گرفتن «آیة تطهیر» در میان آن آیات، ـ چه هنگام نزول و چه هنگام جمع‌آوری ـ آن است که همسران پیامبر را متوجه نکتة مزبور نماید.

در پایان، تذکر این نکته ضروری است که شبیه آن روایاتی که از امّ سلمه، عایشه و دیگران نقل شده ، از فاطمه زهرا(س) نیز نقل شده و به «حدیث کساء» مشهور است. )⁽¹⁾( از مقایسه آن روایات، این احتمال تقویت می‌شود که آن جریان در خانه حضرت زهرا(س) نیز واقع شده است. )⁽²⁾(

جایگاه همسایه داری در اسلام

اشاره

سخنرانی های بلند

جایگاه همسایه داری در اسلام

اشاره

زندگی اجتماعی و جمعی بشر، در عین حال که محسّنات و نقطه‌های مثبت و قابل تمجیدی دارد، برخی آثار منفی و زیانبار را نیز در پی دارد، مانند: آلودگی شهرها، بالا رفتن قیمت مسکن، تراکم جمعیت بیش از حد و اندازه که بر اثر ازدحامها به وجود می‌آید؛ ندا می‌طلبد که قوانین و دستوراتی وضع شود تا زندگی جمعی را سر و سامان بدهد و بشر به راحتی بتواند به زندگی و زندگانی فردی خویش در کنار جمع ادامه دهد. یکی از مواردی که نیاز به وجود قوانین و دستورات فقهی و اخلاقی دارد، همسایه داری است.

اسلام به عنوان یک دین کامل و اجتماع ساز و تأمین کننده سعادت دنیوی و اخروی انسان، قرنها بیش‌تر از توسعه زندگی شهری امروزی، دستورات و توصیه‌های اخلاقی و حقوقی را برای همسایه داری در نظر گرفته است که با مراعات آن انسانها می‌توانند در کنار هم به راحتی و آسایش زندگی کنند. آنچه پیش رو دارید، گامی است در این مسیر، امید که برای همه مفید و قابل استفاده باشد.

اهمّیت همسایه داری

سخنرانی های بلند

جایگاه همسایه داری در اسلام

اهمّیت همسایه داری

قرآن کریم این کتاب جاوید و ماندگار الهی، در کنار دستور به پرستش الهی و احسان به پدر و مادر و بستگان و خویشاوندان، توصیه به نیکی و احسان در حق همسایگان نموده است؛ آنجا که می‌فرماید: «وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیئاً وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً وَ بِذِی الْقُرْبی وَ الْیتامی وَ الْمَساکینِ وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبی وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبیلِ»؛ )⁽¹⁾( «و خدا را بپرستید و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید و به پدر و مادر و همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و همسایه نزدیک و همسایه دور و دوست و همنشین و واماندگان در سفر نیکی کنید!»

قرار گرفتن مراعات حق همسایه در کنار حق بندگی و نیکی به والدین، نشان از اهمّیت همسایه‌داری در منظر قرآن دارد. در روایات نیز تعبیرات نغر و زیبایی درباره اهمّت همسایه‌داری آمده که به نمونه‌هایی اشاره می‌شود:

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «حُرْمَةُ الْجَارِ عَلَی الْإِنْسَانِ کَحُرْمَةِ أُمِّهِ؛ )⁽¹⁾( حرمت همسایه بر عهده انسان مانند احترام به مادرش می‌باشد.»

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «مِنْ سَعَادَةِ الْمَرْءُ الْمَسْکَن وَ الْجَارُ الصَّالِحُ وَ الْمَرْکَبُ الْهَنِی ءُ؛ )⁽²⁾( خانه و همسایه خوب و مرکب راهوار از خوشبختی مرد است.» البته این موارد، مربوط به سعادت دنیا است، نه سعادت آخرت.

علی علیه السلام فرمود: «اللَّهَ اللَّهَ فِی جِیرَانِکُمْ فَإِنَّهُمْ وَصِیةُ نَبِیکُمْ مَا زَالَ یوصِی بِهِمْ حَتَّی ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیوَرِّثُهُمْ؛ )⁽¹⁾( خدا را! خدا را! درباره همسایگان و حقوقشان را رعایت کنید که وصیت پیامبر شماست و همواره به خوشرفتاری با همسایگان سفارش می‌کرد تا آنجا که گمان بردیم برای آنان ارثی معین خواهد کرد.»

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «اِذا اَثنی عَلَیکَ جیرانُکَ اَنَّکَ مُحْسِنٌ فَاَنْتَ مُحْسِنٌ وَ اِذا اَثْنی عَلَیکَ جیرانُکَ اَنَّکَ مُسِی ءٌ؛ )⁽²⁾( هر گاه همسایگانت هنگام ثنا و سخن گفتن درباره تو، تو را نیکوکار بدانند، پس تو نیکوکاری، و اگر همسایه گانت بدکارت شمارند، تو بدکاری.» چرا که ممکن است انسان در غیر محل خود عیوب خویش را پنهان کند و خوبی و بدی او شناخته نشود؛ ولی در همسایگی واقعیت انسان آشکار می‌شود. به این جهت، فردی که همسایه‌ها نیکوکار بدانند، واقعاً نیکوکار است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «اِنَّ اللَّه تَعالی لَیدْفَعُ بِالْمسْلِمِ الصَّالِحِ عَنْ مِأَةِ اَهْلِ بَیتٍ مِنْ جیرانِهِ الْبَلاءَ؛ به راستی خداوند بلند مرتبه به واسطه مسلمانان درستکار، بلا را از صد خانه همسایه‌اش دور می‌کند.» )⁽¹⁾( بنابراین همچنان که خدا به برکت مکه عذاب را از اهل آن و به برکت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بلا را از مکّه و مدینه دور کرده، وجود همسایه مؤمن باعث رفع بلا از همسایه می‌شود.

همسایه آن قدر در آرامش و امنیت انسان نقش دارد که قبل از خرید منزل گرفتن امتیاز است مکانی و ساختمانی باید نسبت به همسایه‌ها دقت نمود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «الْتَمِسُوا الْجَارَ قَبْلَ شِرَاءِ الدَّارِ وَ الرَّفِیقَ قَبْلَ الطَّرِیقِ؛ )⁽²⁾( پیش از خانه خریدن، همسایه را بجویید و پیش از سفر کردن، رفیق را بیابید!»

چون عیب خانه را می‌توان با تعمیر بر طرف کرد، ولی همسایه معیوب را به راحتی نمی‌توان اصلاح نمود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «اِسْتَعیدُوا بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ جارِ الْمُقامِ فَاِنَّ جارَ الْمُسافِرِ اِذا شاءَ اَنْ یزایلَ زایلَ؛ )⁽¹⁾( از شرّ همسایه ماندنی به خدا پناه آورید؛ زیرا همسایه‌ی مسافر هرگاه بخواهد برود می‌رود.»

و همچنین فرمود: «ثَلاثَۀٌ هُنَّ اُمُّ الفُواقِرِ... وَ جارٌ عَینُهُ تَرعاکَ و قَلبُهُ یَنعاکَ، اِن رَأی حَسَنَۀً دَفَنَها و لَم یُفشِها، وَ اِن رَأی سَیِّئَۀً اَظهَرَها و أَذاعَها؛ )⁽²⁾( سه چیز در راس مصیبت‌های کمرشکن است.... و همسایه‌ای که چشمانش تو را می‌پاید و دلش خواهان رسوایی توست، اگر خوبی ببیند آن را می‌پوشاند و فاش نمی‌سازد و اگر بدی ببینید آن را آشکار و همه جا پخش می‌کند.»

آداب همسایه داری

سخنرانی های بلند

جایگاه همسایه داری در اسلام

آداب همسایه داری

در هر جامعه‌ای آداب و رسومی وجود دارد که مراعات آن در حق همسایه لازم و ضروری است. در کنار آنچه هر انسان از برخوردهای مناسب دار درک می‌کند، اسلام نیز سفارشاتی در مورد همسایه داری دارد که به اهمّ موراد آنها اشاره می‌شود:

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «اِنْ اَجْبَبْتُمْ اَنْ یحِبّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَأَدُّوا اِذَا ائْتُمِنْتُمْ وَ اصْدَقُوا اِذا حَدَثْتُمْ وَ اَحْسِنُوا جِوارَ مَنْ جاوَرَکُمْ؛ )⁽¹⁾( اگر می‌خواهید خدا و پیامبرصلی الله علیه وآله شما را دوست بدارند، سه کار انجام دهید: چون امانت به شما می‌سپارند، وفا کنید و چون سخن می‌گویید، راست گویید و به همسایگان نیکی کنید.»

همچنین فرمود: «خَیرُ الْاَصْحابِ عِنْدَ اللَّهِ خَیرُهُمْ لِصاحِبِهِ وَ خَیرُ الْجیرانِ عِنْدَ اللَّهِ خَیرُهُمْ لِجارِهِ؛ )⁽²⁾( بهترین دوستان نزد خدا کسی است که برای دوستش بهتر است و بهترین همسایه کسی است که برای همسایه‌اش بهتر است.»

و نیز فرمود: «اَحْبِبْ لِلنَّاسِ ما تُحِبُّ لِنَفْسِکَ تَکُنْ مُؤْمِناً وَ اَحْسِنْ مُجاوَرَةَ مَنْ جاوَرَکَ تَکُنْ مُسْلِماً؛ )⁽¹⁾( برای مردم همان را بخواه که برای خویش می‌خواهی و به همسایه نیکی کن تا مسلمان باشی.»

امام علی علیه السلام فرمود: «مِنْ حُسْنِ الْجَوارِ تَفَقُّدُ الْجارِ؛ از نشانه‌های نیکو همسایه داری کردن، دلجویی از همسایه است.» )⁽²⁾(

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «لا یشْبَعُ الْمُؤْمِنُ دُونَ جارِهِ؛ )⁽³⁾( نباید مؤمن بدون همسایه‌اش سیر شود و همسایه گرسنه باشد .»

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «ما آمَنَ بی مَنْ باتَ شَبْعانَ وَ جارُهُ جائِعٌ قالَ وَ ما مِنْ اَهْلِ قَرْیةٍ یبیتُ وَ فیهِمْ جائِعٌ ینْظُرُ اللَّهُ اِلَیهِمْ یوْمَ اِلْقیامَةِ؛ )⁽⁴⁾( به من ایمان نیاورده است کسی که سیر بخوابد و همسایه‌اش گرسنه باشد. و نیز فرمود: اهل قریه‌ای که سیر بخوابد، در حالی که در بین آنها گرسنه‌ای خوابیده است، خداوند به آنها در روز قیامت نظر رحمت نمی‌کند.»

نقل کرده‌اند که سید بحرالعلوم شبانگاهی یکی از شاگردانش را خواست و با تمام خشم و عصبانیت بر او خروشید و گفت: در همسایگی تو فردی است بینوا که با چند کودک خود گرسنه به سر می‌برد.

چرا به حال آنها رسیدگی نمی‌کنی؟ شاگرد گفت: به خدا سوگند نمی‌دانستم که آنها چنین مشکلی دارند. سید گفت: همین که نمی‌دانستی مرا خشمگین کرده و الا اگر می‌دانستی و اقدام نمی‌کردی، کافر بودی. )⁽¹⁾(

اگر کسی نمی‌تواند خدمتی به همسایه کند، لااقل به او آزار و ازیت نرساند. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «مَنْ کانَ یؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ اَلْیوْمِ الآخِرِ فَلا یؤْذی جارَهُ؛ )⁽²⁾( کسی که ایمان به خدا و روز آخر (قیامت) دارد، همسایه‌اش را آزار ندهد.» و امام رضاعلیه السلام فرمود: «لَیسََْ مِنَّا مَنْ لَمْ یأْمَنَ جارُهُ بَوائِقَهُ؛ )⁽³⁾( از ما نیست کسی که همسایه‌اش از شرّ او در امان نباشد.»

فقط با اعمال عبادی، انسان بهشتی نمی‌شود؛ باید در کنار آن ارتباطات اجتماعیش نیز سالم و صحیح باشد. یکی از آنها این است که همسایه‌ها از انسان راضی بوده و مورد آزار قرار نگرفته باشند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «لا یَدخُلُ الجَنَّةَ عَبدٌ لَا یَامَنُ جارُهُ بَوَائِقَهُ؛ )⁽¹⁾( کسی که همسایه‌اش از شرّش در امان نباشد به بهشت نمی‌رود.» چراکه خداوند برای بنگان خویش ارزش و عظمت قائل است و هر کس امنیت بندگانش را بر هم زند، در پیشگاه او نیز از عذاب در امان نخواهد بود.

هر گناهی متناسب با خود مجازاتی دارد؛ از جمله، گناه همسایه آزاری است که در روز قیامت شخص همسایه آزار با دست و پای بریده محشور می‌شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله درباره آیه «یوْمَ ینْفَحُ فی الصُّورِ فَتَأْتُونَ اَفْواجاً»؛ )⁽²⁾( روزی که در صور دمیده می‌شود و شما فوج فوج وارد محشر می‌شوید.

فرمود: «ده گروه از امّت من به صورت پراکنده و جدا از دیگر مسلمانان محشور می‌شوند:... هفتمین گروه کسانی هستند که «مُقَطَّعَةٌ اَیدیهِمْ وَ اَرْجُلُهُمْ؛ با دستها و پایهای بریده محشور می‌شود.»

و آنها همانهای هستند که «یؤْذُونَ الْجیرانَ؛ همسایه‌ها را آزار می‌دهند.» )⁽¹⁾(

در مواردی لازم است انسان در مقابل آزار و اذیت همسایه نادان و غافل صبر نماید. امام کاظم علیه السلام فرمود: «لَیسَ حُسْنُ الْجَوارِ کَفَّ الأَذی وَلکِنْ حُسْنَ الْجِوارِ الصَّبْرُ عَلَی الْاَذی؛ )⁽²⁾( خوب همسایه داری کردن فقط این نیست که از اذیت خودداری کنی؛ بلکه نیکو همسایه داری نمودن این است که بر آزار و اذیت های همسایه صبر کنی.»

پیامبر اکرم علیه السلام فرمود: «مَنْ کانَ یؤْمِنُ بِاللّهِ وَ الْیوْمِ الآخِرِ فَلْیکْرِمْ جارَهُ؛ )⁽³⁾( هر کس به خدا و آخرت ایمان دارد، باید همسایه‌اش را گرامی بدارد.» چرا که همه مردم بندگان خدا هستند و آنهایی که مؤمن و متدین هستند، قلبشان عرش الهی است و مؤمن به خدا، بنده خدا را آزار نمی‌دهد و دل کسی را نمی‌شکند.

میازارم ز خود هرگز دلی راو از آن ترسم در آن جای تو باشد

آثار همسایه داری نیکو

سخنرانی های بلند

جایگاه همسایه داری در اسلام

آثار همسایه داری نیکو

هر کار خیر و نیک آثاری دارد و از جمله خوب همسایه داری کردن، دارای آثار و برکات فراوانی است که در بخش‌های قبل به آثاری همچون: دفع بلا، کسب سعادت دنیا و آخرت و محبوبیت در نزد خدا و رسولش اشاره کردیم و در همین باب، آبادی شهرها و طولانی شدن عمرها را نیز می‌توان از برکات همسایه‌داری نیکو برشمرد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «حُسْنُ الْجَوارِ یعْمُرُ الدِّیارَ وَ ینْسِی ءُ فی الْاَعْمارِ؛ )⁽¹⁾( همسایه داری نیکو، شهرها را آباد می‌کند و عمرها را دراز می‌سازد.»

انسانی که با همسایه‌ها خوب است و همسایه‌ها نیر با او خوبند، محلّه ای آرام خواهد داشت و در نتیجه، سلامتی‌ها بیشتر و عمرها طولانی تر خواهد شد.

حق همسایگان

سخنرانی های بلند

جایگاه همسایه داری در اسلام

حق همسایگان

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «لِلْجارِ حَقُّ؛ )⁽¹⁾( برای همسایه حقی بسیاری است.» در این بخش، به اهم آنها اشاره می‌شود:

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله درباره حقوق همسایه فرمود: «اِنِ اسْتَغاثَکَ اَغَثْتَهُ وَ اِنِ اسْتَقْرَضَکَ اَقْرَضْتَهُ وَ اِنِ افْتَقَرَ عُدْتَ عَلَیهِ وَ اِنْ اَصابَتْهُ عَزَّیتُهُ وَ اِنْ اَصابَهُ خَیرٌ هَنَّأْتَهُ وَ اِنْ مَرِضَ عُدْتَهُ وَ اِنْ ماتَ اتَّبَعْتَ جَنازَتُهُ؛ اگر کمک خواست، کمکش کنی و اگر قرض خواست، قرضش دهی و اگر ندار شد، تأمینش کنی و اگر مصیبت دید، تغریت گویی اگر خیری به او رسید، به او تبریک گویی و اگر بیمار شد، به عیادتش روی و اگر از دنیا رفت، به تشییع جنازه او روی.»

و در ادامه فرمود: «وَ لا تَسْتَطِلْ عَلَیهِ بِالْبَناءِ فَتَحْجُبَ عَنْهُ الرّیحِ اِلَّا بِأِذْنِهِ وَ اِذا اشْتَرَیتَ فاکِهَةٍ فَاهْدِلَهُ فَاِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَادْخِلْها سِرّاً وَ لا تُخْرِجْ بِهاوُلْدَکَ تَغیظُ بِها وُلْدَهُ وَ لا تُؤْذِهِ بِریحِ قِدْرِکَ اِلَّا اَنْ تَعْرِفَ لَهُ مِنْها؛ )⁽²⁾( و نباید خانه و ساختمان خود را بلندتر از او بسازی که راه هوا را بر او ببندی، مگر خود اجازه دهد و هرگاه میوه خریدی، به او هدیه بده و اگر این کار را نکردی، لااقل مخفیانه به منزل ببر و مبادا فرزندانت میوه به دست از خانه خارج شوند که باعث ناراحتی فرزندان او می‌شود و با بوی دیگ غذا او را اذیت نکن، مگر بدانی او نیز چنان غذایی دارد.»

و در ادامه فرمود: «اَلْجارُ اَحَقُّ بِشُفْعَةِ جارِهِ ینْظَرُ بِهاءَ اِنْ کانَ غائِباً اِذا کانَ طَریقَهُما واحِداً؛ )⁽¹⁾( همسایه برای خرید سهم همسایه مقدم است و اگر غایب باشد، منتظر او بماند؛ در صورتی که راهشان یکی باشد.»

نه تنها همسایه در خرید خانه حق تقدّم دارد، بلکه در خرید زمین و املاک نیز حق تقدّم دارد. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «اِذا اَحَدُکُمْ اَنْ یبیعَ عَقارَهُ فَلْیعْرِضْهُ عَلی جارِهِ؛ )⁽²⁾( هرکس بخواهد زمین و آب خویش را بفروشد، نخست باید به همسایه‌اش عرضه کند.»

تذکر یک نکته

سخنرانی های بلند

جایگاه همسایه داری در اسلام

تذکر یک نکته

آنچه از حقوق بیان شد، برای عموم همسایگان است؛ ولی گاه همسایه به خاطر جهات دیگر حق بیشتری برخوردار است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «اَلْجیرانُ ثَلاثَةٌ فَجارٌ لَهُ حَقٌّ واحِدٌ وَ هُوَ اَدْنَی الْجیرانِ حَقّاً وَ جارٌ لَهُ حَقَّانِ وَ جارٌ لَهُ ثَلاثَ حُقُوقٍ؛ )⁽¹⁾( همسایگان سرگروه اند: همسایه‌ای که یک حق دارد که این گروه از همه حقّشان کمتر است، و همسایه‌ای که دو حق دارد و گروهی که سه حق دارد.»

«فَاَمَّا الَّذی لَهُ حَقٌّ واحِدٌ فَجارٌ مَشْرِکٌ لا رَحِمَ لَهُ حَقُّ الْجَوارِ وَ امَّا الَّذی لَهُ حَقَّانِ فَجارٌ مُسْلِمٌ لَهُ حَقُّ الْاِسْلامِ وَ حَقُّ الْجِوارِ وَ امَّا الَّذی لَهُ ثَلاثَةٌ حُقُوقٍ فَجارٌ مُسْلِمٌ ذُورَحِمٍ لَهُ حَقُّ الْاِسْلامِ وَ حقُّ الْجَوارِ وَ حَقُّ الرَّحِمِ؛ )⁽²⁾( امّا کسی که یک حق دارد، همسایه مشرکی است که از بستگان انسان نیست. برای او فقط حق همجواری است که قبلاً بیان شد و امّا کسی که دو حق دارد، همسایه مسلمان است که حق اسلام و حق همسایگی دارد و امّا کسی که سه حق دارد، همسایه مسلمان خویشاوند است که حق اسلام و مسلمان بودن و حق همسایگی و حق خویشاوندی دارد.»

از مجموع آنچه بیان شد، اهمیت همسایه داری و جایگاه و منزلت آن در اسلام روشن گردید و مشخص شد که سعادت دنیا و آخرت انسان و آرامش دنیایی و سعادت آخرتی او به اموری بستگی دارد که یکی از آنه همسایه داری کردن و همسایه نیک داشتن است.

احسان و نیکوکاری در قرآن و سنت

اشاره:

سخنرانی های بلند

احسان و نیکوکاری در قرآن و سنت

اشاره:

در شمارة گذشته به مناسبت هفتة «احسان و نیکوکاری» به بررسی موضوع «احسان در قرآن و سنت» پرداختیم و احسان را از نگاه قرآن و سنّت بررسی کردیم. در ابتدای این مقاله مباحثی همچون: «اهمیت احسان»، «انگیزه احسان»، «آثار دنیوی احسان» و... بررسی شد و اکنون ادامة این مقاله تقدیم می‌گردد.

آثار اخروی

سخنرانی های بلند

احسان و نیکوکاری در قرآن و سنت

آثار اخروی

بر اساس آیات قرآنی، گرچه اثرات دنیوی احسان و نیکوکاری قابل انکار نیست؛ اما آثار اخروی آن بیش‌تر، بهتر و ماندگارتر است. )⁽¹⁾( برخی از آثار اخروی احسان عبارت است از:

احسان و نیکوکاری، باعث محبوبیت انسان نزد خدا و خلق می‌شود. جدای از تعابیر بسیاری که دربارة انسانهای نیکوکار در قرآن کریم آمده است، جمله زیبای: وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ(؛ )⁽²⁾( «و نیکی کنید! که خدا نیکوکاران را دوست می‌دارد.» بیانگر جایگاه و ارزش احسان و نیکوکاری در پیشگاه خدا می‌باشد.

کسانی که از قدرت جسمی، اقتصادی و اجتماعی خود برای کمک به دیگران استفاده می‌کنند، در حقیقت با خدا وارد معامله می‌شوند. به همین خاطر، محبوب پروردگار شده، او جایگاه ویژه‌ای برای‌شان در نظر می‌گیرد. حضرت علی(ع) می‌فرماید: «عَلَیْکَ بِالْإِحْسَانِ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ زِرَاعَةٍ وَ أَرْبَحُ بِضَاعَةٍ؛ )⁽¹⁾( بر شما باد به احسان و نیکوکاری در حق دیگران، که آن برترین و پرمنفعت‌ترین کشت و زرع و سود آخرتی برای شما خواهد بود.»

پیامبر گرامی اسلام(ص) برای نشان دادن اهمیت احسان به ایتام، دو انگشت سبابه و میانی خود را نشان داد و فرمود: «أَنَا وَ کَافِلُ الْیَتِیمِ کَهَاتَیْنِ فِی الْجَنَّة؛ )⁽²⁾( من و آن کسی که سرپرستی یتیمی را بپذیرد، در بهشت بسان این دو انگشت در کنار یکدیگر خواهیم بود.»

احسان به عنوان بهترین توشة آخرت معرفی شده است. قرآن کریم با تأکید بر این مطلب فرموده است: وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ...؛ )⁽¹⁾( «و در آنچه خدا به تو داده، سرای آخرت را بطلب و بهره‌ات را از دنیا فراموش مکن و همان‌گونه که خدا به تو نیکی کرده است، نیکی کن!»

امام علی(ع) می‌فرماید: «طُوبَی لِمَنْ أَحْسَنَ إِلَی الْعِبَادِ وَ تَزَوَّدَ لِلْمَعَادِ؛ )⁽²⁾( خوشا به حال کسی که به بندگان خدا نیکی کند و برای روز قیامت توشه بردارد.»

آداب احسان

سخنرانی های بلند

احسان و نیکوکاری در قرآن و سنت

آداب احسان

آثار احسان و نیکوکاری پرشمار است اما برای برخورداری از این آثار، رعایت برخی از نکات ضروری است. در آموزه‌های اسلامی «آداب احسان و نیکوکاری» ذکر شده است؛ با مرورِ اخلاق اسلامی و آداب معاشرت به نکاتی پی می‌بریم که شایسته است مورد توجه مؤمنان قرار گیرد.

الف) نیّت خالص

بر اساس آیات و روایات، «اخلاص» اساس دین و شالودة محکم آن است و هیچ عملی بدون آن پذیرفته نمی‌شود. در اسلام افراد با اخلاص کسانی هستند که علاوه بر همراه کردن اعمال خویش با قصد قربت، انتظار و توقّع تعریف و ستایش نداشته، )⁽¹⁾( به هیچ کس جز پروردگار امید ندارند، )⁽²⁾( ظاهر و باطن آنها یکی است )⁽³⁾( و تعریف و مذمّت مردم نزدشان مساوی است؛ )⁽⁴⁾( چرا‌که آنان در هر کاری فقط رضای خدای متعال را در نظر می‌گیرند و تنها به خاطر اوعملی انجام می‌دهند.

در مقابل، خدا کار با اخلاص آنان را می‌پذیرد، )⁽⁵⁾( آن را زمینه‌ساز برترین موفقیتها قرار می‌دهد، )⁽⁶⁾( و امور دنیوی و اخروی آنان را خود به عهده می‌گیرد، چنانکه امام سجاد(ع) می‌فرماید: «... فَإِذَا فَعَلْتَ بِالإِخْلاصِ جَعَلَ لَکَ عَلَی نَفْسِهِ أَنْ یَکْفِیَکَ أَمْرَ الدُّنْیَا وَ الآخِرَة؛ )⁽⁷⁾( زمانی که کارهایت را بااخلاص انجام دادی، خدای متعال عهده‌دار کارهای دنیا و آخرتت می‌شود.»

بنابراین، آنچه که در نظام ارزشی اسلام اهمیّت دارد، کیفیّت (کار با اخلاص) است و با این ملاک و معیار کارِ انسان ارزش‌گذاری می‌شود، نه کمیّت و مقدار آن. قطعاً انفاق یک دانه خرمای حلال و به دور از ریا، از هزاران اطعام دیگران با مال حرام یا به قصد ریا بهتر است. )⁽¹⁾(

ب) رعایت اولویتها

خدا می‌فرماید: یَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبینَ وَ الْیَتامی وَ الْمَساکینِ وَ ابْنِ السَّبیلِ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلیمٌ؛ )⁽²⁾( «از تو سؤال می‌کنند که چه چیز انفاق کنند؟ بگو: هر خیر و نیکی (و سرمایة سودمند مادی و معنوی) که انفاق می‌کنید، باید برای پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و مستمندان و درماندگان در راه باشد و هر کار خیری که انجام دهید، خدا از آن آگاه است.» و لازم نیست تظاهر کنید.

براساس این آیة شریفه، در صورتی که پدر و مادرِ شخص انفاق کننده نیازمند باشند، بر سایرین مقدّم هستند، پس از آنها، حق تقدّم با دیگر خویشاوندان است، سپس ایتام و بچّه‌های بی‌سرپرست، سپس نیازمندان و مستمندان جامعه و بالاخره مسافران در راه مانده و مانند آن، که باید مورد دستگیری باشند. این ترتیب و رعایت این اولویّتها، چقدر زیبا و هماهنگ با فطرت انسانی است!

علامه طبرسی(ره) ذیل این آیه به نکتة مهمی اشاره می‌کند و آن اینکه: جدّ و جدّه و هر چه بالا روند نیز مشمول اسم والدین می‌باشند. )⁽¹⁾(

اینکه انسان بتواند احسان خویش را به مستحقین واقعی برساند، و در تشخیص اولویتها دچار اشتباه نشود، نکتة مهم دیگری است که رسیدن به آن تنها با لطف الهی محقَّق می‌شود. اهمیت این نکته تا جایی است که امام سجاد(ع) در «دعای مکارم الاخلاق» از خدا می‌خواهد که او را به‌درست انفاق کردن هدایت کند تا احسان را در مسیر درست و صحیح به مصرف برساند: «وَ أَصِبْ بِی سَبِیلَ الْهِدَایَةِ لِلْبِرِّ فِیمَا أُنْفِقُ مِنْه»ّ )⁽²⁾(

ج) احسان از مال حلال

گرچه در تعالیم اسلامی، احسان مورد سفارش بسیار قرار گرفته است؛ اما باید توجه داشت که احسان و کمک مالی به دیگران، زمانی باارزش است که با مال حلال پرداخت شود، در غیر این صورت نه تنها چنین حمایتی ارزشی ندارد؛ بلکه گناه آن دامن‌گیر انفاق کننده خواهد شد. رسول خدا(ص) در آخرین خطبه‌ای که ایراد کردند، فرمودند: «...مَنِ اکْتَسَبَ مَالاً حَرَاماً لَمْ یَقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُ صَدَقَةً وَ لاعِتْقاً وَ لاحَجّاً وَ لااعْتِمَاراً وَ کَتَبَ اللَّهُ بِعَدَدِ أَجْزَاءِ ذَلِکَ أَوْزَاراً؛ )⁽¹⁾( هر کس مالی را از راه حرام به دست آورد، خدا هیچ‌گونه عمل خیری(همچون) صدقه، آزاد کردن بنده، حج و عمره از او نمی‌پذیرد، و به اندازة ثواب این کارهای خیر، در نامة اعمال او گناه نوشته می‌شود.»

د) رعایت اعتدال

در روایتی می‌خوانیم: جوان مستمندی بر درِ خانه پیامبر(ص) آمد. چون در خانة حضرت چیزی برای بخشش آماده نبود، جوان تقاضای پیراهن کرد، پیامبر(ص) پیراهن خود را به او داد، و همین امر سبب شد که نتواند آن روز برای نماز به مسجد برود... در این هنگام این آیه نازل شد: وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً؛ )⁽¹⁾( «هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن، (و ترک انفاق و بخشش منما)! و بیش از حدّ (نیز) دست خود را مگشای، تا مورد سرزنش قرار گیری و از کار فرو مانی!» و به پیامبر(ص) هشدار داد که این کار تکرار نشود. )⁽²⁾(

سؤالی در اینجا به ذهن می‌رسد که: آیا میانه‌روی در انفاق با ایثار تضادّ دارد؟! با در نظر گرفتن آیاتی که دستور به «رعایت اعتدال در انفاق» می‌دهد، این سؤال پیش می‌آید که چرا در سورة «دهر» و آیات دیگر قرآن و همچنین روایات، ستایش و مدح ایثارگرانی شده که حتی در نهایت سختی از خود می‌گذرند و به دیگران می‌دهند، این دو چگونه با هم سازگار است؟! دقت در شأن نزول آیات، و همچنین قرائن دیگر، پاسخ این سؤال را روشن می‌سازد و آن این است که: دستور به رعایت اعتدال در جایی است که بخشش فراوان سبب نابسامانیهای فوق‌العاده‌ای در زندگی خود انسان گردد، و یا ایثار سبب ناراحتی و فشار بر فرزندان شود و نظام خانوادگی‌اش را به خطر افکند، در صورتی که هیچ‌یک از اینها تحقّق نیابد، مسلماً ایثار بهترین راه است. )⁽³⁾(

هـ) حفظ کرامت انسانها

در نظام اسلام، حفظ کرامت انسان و به تبع آن کرامت خانواده مورد توجه جدّی قرار گرفته است، )⁽¹⁾( گرچه حفظ کرامت انسان، مصادیق متعددی دارد؛ اما در این مجال به چگونگی کمک به خانواده‌ها اشاره می‌شود که مناسب است مورد توجه نیکوکاران قرار گیرد.

آموزه‌های اسلامی نشان می‌دهد کمکی باارزش‌تر است که در آن آبرو و شخصیت افراد حفظ شود، و خواری یا سرافکندگی نیازمندان را به همراه نداشته باشد، در حالی‌که برخی مواقع کمک مستقیم و بی‌واسطه به خانواده‌های مستمند، و یا بخشیدن اجناس فرسوده و غیر قابل استفاده و... در حقیقت به سرمایه‌های معنوی و عزّت نفس آنان لطمه می‌زند و به همین خاطر برخی از آنان حاضرند آتش فقر و تنگدستی را تحمل کنند؛ ولی دچار تخریب منزلت و شخصیت خود نشوند.

در سیرة امامان معصوم(ع)، به خصوص حضرت علی(ع) مراجعة شبانه و ناشناس به منازل نیازمندان و یتیمان، و برآورده کردن نیاز مالی و خوراکی آنان پرشمار است. در سیرة امام سجاد(ع) نیز می‌خوانیم که با استفاده از تاریکی شب و در حالی که صورتش را پوشانده بود، به خانواده‌های مستمند کمک می‌کرد. )⁽²⁾( و حتی پسرعمویی داشت که شبانه به او کمک می‌کرد؛ اما او امام(ع) را نمی‌شناخت و از اینکه دیگران به او کمک می‌کنند؛ اما امام از او دستگیری نمی‌کند، ناراحت بود، و امام را نفرین می‌کرد. امام(ع) نیز گفته‌های او را می‌شنید؛ اما هرگز خود را به او معرفی نکرد. زمانی که امام به شهادت رسید و کمکهای شبانه قطع شد، او متوجه موضوع شد. )⁽³⁾(

این نکته نشانگر اهمّیّت فوق‌العادة آبروی مؤمن از دیدگاه اسلام است. هرگز اسلام اجازه نمی‌دهد که به خاطر کمک و احسان، عزت و آبروی مسلمانی لکّه‌دار و قلبش جریحه‌دار گردد. قرآن مجید می‌فرماید: قَوْلٌ مَعْروُفٌ وَ مَغْفِرَةٌ خَیْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ یَتْبَعُهَا أَذًی وَ اللَّهُ غَنِیُّ حَلِیمٌ؛ )⁽¹⁾( «گفتار پسندیده (در برابر نیازمندان) و عفو (و گذشت از خشونتهای آنها)، از بخششی که آزار به دنبال داشته باشد، بهتر است، و خداوند بی‌نیاز و بردبار است.»

طبق این آیة شریفه، هرگاه جواب منفی دادن به فقیر، همراه با ادب و احترام باشد، بهتر از پاسخ مثبتی است که همراه با آزار و اذیّت باشد.

و چه زیباست انفاقهایی که همراه با ادب و احترام باشد. و چه زیباتر، انفاقی که کمک کننده از اینکه توان بیش‌تری نداشته، عذرخواهی می‌کند! و این حالت روحانی عالی در سیرة ائمّة معصومین(ع) فراوان به چشم می‌خورد. )⁽²⁾(

و) احسان در حدّ توان