آثار تاریخی و فرهنگی استان قم

ghaemiyeh.com

مشخصات كتاب

سرشناسه : آقابابايي، رضا، ۱۳۴۴ -

عنوان و نام پديدآور : آثار تاريخي و فرهنگي استان قم / رضا آقابابايي، حسن قريشي ؛ [به سفارش] كنگره بزرگداشت شخصيت حضرت فاطمه معصومه و مكانت فرهنگي قم.

مشخصات نشر : قم : آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۴.

مشخصات ظاهري : ۲۲۶ ص.

فروست : كنگره بزرگداشت شخصيت حضرت فاطمه معصومه عليهاالسلام و مكانت فرهنگي قم ؛ مجموعه آثار شماره ۴۴.

شابك : ۱۰۰۰۰ ريال 978-964-8567-27-4 :

وضعيت فهرست نويسي : فاپا

يادداشت : كتابنامه: ص. [۲۲۱] - ۲۲۶؛ همچنين به صورت زيرنويس.

موضوع : آثار فرهنگي -- ايران -- قم (استان)

موضوع : قم (استان) -- آثار تاريخي

شناسه افزوده : قريشي، حسن، ۱۳۴۵ -

شناسه افزوده : كنگره بزرگداشت شخصيت حضرت فاطمه معصومه عليها‌السلام و مكانت فرهنگي قم ( ۱۳۸۳ : قم )

رده بندي كنگره : DSR۲۰۴۵ /م۱۴‌آ۷ ۱۳۸۴

رده بندي ديويي : ۹۵۵/۱۲۸

شماره كتابشناسي ملي : م‌۸۳-۳۸۷۴۲

فصل اول: بقعه‌ها و امامزاده‌هاى استان قم

بخش اول: بقعه‌ها و امامزاده‌هاى محدوده خيابان آذر

1 - بقعه شاهزاده ناصر رحمه‌الله :

اين بقعه در خيابان آذر، برابر ورودى مسجد امام حسن عليه‌السلام واقع است كه به صورت مربع با طول تقريبى 4 و عرض 5/3 متر بنا شده است.

جدار بقعه تا حدود يك متر از سنگ مرمر پوشيده شده و بقيه آن با كاشى‌هاى فيروز فام ساده و خشتى و آينه‌كارى تزيين شده است.

سقف بنا نيز از داخل، مزيّن به آيينه و گچ‌برى است. در وسط بقعه، ضريحى مشبك از طلا و نقره قرار دارد كه در سال 1370هـ .ش به وسيله «سيدمصطفى سليم حمدانى» و «شيخ شبانى» و نجارى «حاج اكبر خموشيان» ساخته و نصب گرديده است.

بقعه شاهزاده ناصر از آثار قرن دوازدهم و اواخر دوره صفويه به شمار مى‌آيد. بر فراز آن گنبدى به ارتفاع 35/1 متر و دو گلدسته‌اى به ارتفاع 15/1 متر كاشى‌كارى شده، نمايان است.

«محدث قمى رحمه‌الله » در منتهى‌الامال نوشته است كه «احمد بن اسحاق موسوى» در اين مكان مدفون است كه بنا بر نقل قول مورّخان، «احمد بن اسحاق» پس از احداث مسجد امام حسن عليه‌السلام اين بقعه را براى محل دفن خويش بنا نهاد؛ ولى هنگام مراجعت از سامرا در سر پل ذهاب وفات يافت و در آن مكان دفن شد.

چون بقعه بدون استفاده بود، در عصر «سلطان بركيارق سلجوقى»، امير اپيك خان» مدرسه‌اى در اين محدوده بنا شد و بقعه جزو حجرات آن گرديد.

در اين بقعه، سيد جليل‌القدر «ناصرالدين على بن مهدى» از نوادگان امام حسن مجتبى عليه‌السلام مدفون است كه در اواخر قرن هشتم و اوايل قرن نهم قمرى مى‌زيسته است كه پس از دفن ايشان در اين مكان بقعه به نام «شاهزاده ناصر» شهرت يافت.(1)

تصوير 8×12

2 - امامزاده، احمد ابن اسحاق رحمه‌الله :

اين بنا در مقابل «ميدان كهنه» ميدان زكريا بن آدم رحمه‌الله و در جوار «امامزاده، شاهزاده حمزه» قرار گرفته و «احمد بن اسحاق عسگرى» از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام در آن مدفون است.

1) انوار پراكنده، ص 323.

بناى بقعه به دستور «ميرزاعلى اصغرخان امين‌السلطان» و با مباشرت «عزيزخان» و اهتمام «ميرزاعلى‌اكبر» در سال 1317 ق به هنگام سلطنت «مظفرالدين‌شاه» بازسازى شده است.

حرم اصلى آن از بناهاى قبل از صفويه مى‌باشد كه از ناحيه شاه تهماسب صفوى تزيين گرديده است. حياط ساختمان آن از خارج و داخل، چهار ترك متساوى به دهانه 5/4 و ارتفاع 6 متر با جدار سفيدكارى و پوشش عرقچينى است كه از ضلع غربى آن درى به بقعه «حسين بن احمد» گشوده مى‌شود.(1)

در وسط بقعه، ضريح آلومينيومى است كه بر بالاى برآمدگى سنگ مرقد نصب شده و به جهت نذورات از آن استفاده مى‌نمايند. بالاى ضريح مطهر و جدار مقرنس آينه‌كارى و كاشى‌كارى شده آن بسيار به زيبايى روضه افزوده است.(2)

بر فراز بقعه نيز، گنبدى عرقچين و آجرپوش ساده از نوع يك پوشش، شكل يافته است. حد فاصل بين بقعه «احمد بن اسحاق» با رواق جديد، بقعه‌اى است كه در وسطش گنبدى عرقچين به صورت 8 ضلعى است كه پدر شاهزاده حمزه «حسين بن احمد» در آن مدفون است.(3)

تصوير 8×12

3 - امامزاده، شاهزاده حمزه رحمه‌الله : 19 / 2 / 1378 - ثبت: 2318

1) گنجينه آثار قم، ج 2، ص 459.

2) انوار پراكنده، ص 379.

3) تربت پاكان، ج 2، ص 91.

مزار شاهزاده حمزه خاك‌جاى فرزند امام موسى كاظم عليه‌السلام مى‌باشد كه بنايى است متعلق به نيمه نخستين قرن دهم و از نظر سبك بنا مشابهت زيادى با حرم مقدس حضرت معصومه عليهاالسلام دارد.

بر فراز بقعه مورد نظر، گنبدى است كه از آثار «ميرزاعلى اصغر خان اتابك» و در سال 1301 ق همزمان با بناى گلدسته‌هاى بلند و ايوان آيينه حرم مطهر ساخته شده است.

سبك ساختمان آن از ابتكارات «مرحوم استاد حسن معمار قمى» است كه در ساختمان آن صورت خاصى با ذوق هنرى توأم كرده است و مجموعه‌اى از اشكال هندسى و گوناگون گنبدسازى را از عرقچينى، كروى و شلجمى توأم با استوانه‌اى و مضلع و مخروطى همراه چند كمربند مقرنس و دندانه‌اى و معرج و مشابه مقرنس در آن تجلى داده و به گل‌هايى از كاشى‌هاى الوان آراسته شده است.(1)

گنبد شاهزاده‌حمزه از جمله نمونه‌هاى معمارى منحصر به فرد است كه در هيچ يك از مشاهد متبركه براى آن مشابهى وجود ندارد(2). ارتفاع گنبد از سطح بام 5/8 متر و سراپا مزين به كاشى‌هاى گرهى و فيروزه فام است.

بقعه شاهزاده حمزه از سه جهت شمال، جنوب و شرق محاط به سه صحن است و از جانب غربى محدود به رواق و حسينيه مى‌باشد.(3)ايوان شرقى بقعه كه با دهانه 6، عرض 5/3 و ارتفاع 10 متر است. در كمر آن كتيبه‌اى است از كاشى قديمى به خط ثلث كه روى آن احاديث و آياتى

1) انوار پراكنده، ص 364.

2) همان، ص 365.

3) تربت پاكان، ج 2، ص 88.

از كلام‌اللّه مجيد نوشته شده است.

در مدخل همين ايوان درى بسيار زيبا و كنده‌كارى شده كه «مرحوم احمد تكيه بازار» در سال 1350 ق آن را به بقعه متبركه وقف نموده، مشاهده مى‌شود.(1)

در باب امامزاده شاهزاده حمزه نقل است: «هرگز شنيده نشده كه در هر امرى، احدى به آن جناب متوسل شده باشد و نااميد شود و مردم به هنگام قسم خوردن به اين مكان مقدس مى‌آيند(2)».

تصوير 8×12

4 - امامزاده، سيد سربخش رحمه‌الله : 17 / 9 / 1377 - ثبت: 2168

اين امامزاده در خيابان آذر، مقابل مجموعه «چهل‌اختران» است. نماى بيرونى بنا در قاعده هشت گوشه با گنبدى هرمى شانزده تركى است.

نماى درونى آن تا ارتفاع چند متر چهار گوشه با صفه‌اى در هر ضلع است كه در بالا با بيش آمدن گوشوارى در هر زاويه به هشت گوشه متساوى و سپس در بالا كتيبه كمربندى شانزده ضلعى تغيير يافته و سقف گنبدى بر فراز آن استوار است(3).

بر فراز بقعه گنبدى است به ارتفاع تقريبى چهار متر كه آراسته به كاشى‌هاى فيروزه فام مى‌باشد و در ميان سقف، ترنج‌هايى از نقش و نگار

1) گنجينه آثار قم، ج 2، ص 441.

2) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 46.

3) پرونده ميراث فرهنگى استان قم، ش 216.

است كه گرداگرد آن با پهناى تقريبى 10 سانتى‌متر كتيبه‌اى به خط ثلث با زنجيره‌اى از نقش و نگار با پهناى چند سانتى‌متر گچ‌برى شده است. زيباترين آرايش‌هاى بقعه تزيينات ظريف پيشانى صفه‌ها و گوشواره‌ها و قوس آن است كه به نام‌هاى متبرك و نقوش ظريف آراسته شده است.(1)

در مدخل بقعه از جانب شمالى، ايوانچه‌اى است كه به سبك بناهاى قرن هشتم بر دهانه دو و عرض يك و ارتفاع 5 متر تزيين شده است.

گويا اين بنا به دستور «غياث‌الدين اميرمحمد» از بزرگان خاندان على صفى بنياد شده است و تزيينات گچ‌برى آن، كار «على بن محمد بن ابى شجاع» هنرمند بزرگ اين دوره بوده است.

اين هنرمند با تأثيرپذيرى از دود چراغ و پيه‌سوز طى ساليان دراز، رنگ گچ سراسر بنا را جلوه‌اى خاص بخشيده است در وسط بقعه هم در سال 1370 ش از طرف سازمان اوقاف و امور خيريه مرقدى ساخته شد و ضريحى از آلومينيم بر آن نصب گرديد.

نام اين امامزاده، بنا به نوشته كتيبه درون آن «اسماعيل بن محمد بن جعفر صادق» از فرزندان حضرت امام جعفر صادق عليه‌السلام مى‌باشد كه در سال 617 ق به شهادت رسيده است.

«سيد سربخش» مردى دلاور، قوى و شجاع و از بزرگان و فضلاى سادات خطه خراسان بوده است. او در زمان «سلطان محمد خوارزم‌شاه» مقام نقيب‌النقبايى را به دست آورد.

در زمان حمله مغولان به ايران، اسماعيل، در نيشابور به همراه مردم شهر در برابر مغولان مقاومت نشان داد. پس از تصرف نيشابور توسط مغولان، اسماعيل به قم آمد و «اميرزاده جته نويان» فرمانده مغولى پس

1) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 139.

از منهدم نمودن حصار شهر قم او را در داخل شهر به شهادت رساند. فرمانده مغول پس از شهادت اسماعيل، سرش را از تن جدا نمود و به نزد حكام مغول در چين اهدا كرد. بدين جهت امامزاده اسماعيل به سيد سربخش مشهور شده است.(1)

5 - مجموعه چهل‌اختران: 1 / 10 / 1352 - ش ثبت: 965

اين مجموعه، مركب از سه بنا است كه قبلاً در دو صحن جداگانه قرار داشته؛ ولى در قرن گذشته، اين سه بنا را گرداگرد يكديگر قرار داده‌اند. اين مجموعه از آثار قرن نهم و دهم قمرى است كه به ترتيب قدمت بدين شرح است:

تصوير 8×12

الف شاهزاده زيد رحمه‌الله :

بقعه شاهزاده زيد در ضلع غربى صحن چهل‌اختران واقع است. در اين بارگاه، «شاهزاده زيد بن على» از نوادگان امام سجاد عليه‌السلام مدفون است.

بقعه مورد نظر، بنايى است كه سابقه چند صد ساله دارد و بر فراز آن بقعه، گنبدى شكل است كه فاقد كاشى‌كارى و تزيينات هنرى است. در ميانه بقعه، مرقدى است با جداركارى گچ و با كاشى‌كارى خشتى آراسته شده است. در اطراف اين مرقد، ضريح مشبك از چوب با رنگ سبز ديده مى‌شود.

سر در بقعه در ضلع غربى صحن مزبور با دهانه 3 و ارتفاع 5/3 متر در

1) تربت پاكان، ج 2، ص 36.

سال 847 ق ساخته شده است و متضمن آيه‌ها و احاديثى است و در پايان آن عباراتى است كه از نام بانى آن «خواجه بهاءالدين هبة‌اللّه قمى» حكايت مى‌كند. در جهت غربى بقعه، مسجدى است كه به شكل مستطيل كه به ستون‌هاى سنگى استوار شده است.

مرقد امامزاده نيز با كاشى‌كارى خشتى نو آراسته شده كه در ميان آن، چهار قطعه كاشى لاجوردى رنگ قديمى از آرايش كارى پيشين مرقد ديده مى‌شود.(1)

ب مرقد موسى بن مبرقع رحمه‌الله :

بقعه منسوب به «موسى بن مبرقع» در ضلع شرقى صحن چهل‌اختران واقع است كه خاكجاى موسى فرزند امام جواد عليه‌السلام مى‌باشد(2).

اين بقعه بنايى ساده و كوتاه و تهى از تزيينات هنرى است؛ ليكن دهليز و راهرو ورودى آن به درازى 21 متر از آثار قرن نهم قمرى مى‌باشد.(3)

بناى اوليه گنبد از آثار قبل از دوره صفويه است كه به مرور زمان دچار آسيب شده بود كه پس از پيروزى انقلاب اسلامى گنبد احداثى جديد به شكل عرقچين و با ارتفاع تقريبى 9 متر شكل گرفت.

بالاى درگاه ورودى بقعه موسى بن مبرقع كتيبه‌اى به خط نستعليق سفيد بر كاشى خشتى مشتمل بر ابياتى افزوده شده كه نگارنده آن «ميرزا عباس قلى» متولى مقبره «مستوفى الممالك» مى‌باشد.(4)

1) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 269.

2) قم از نظر اجتماعى و اقتصادى، ص 471.

3) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 43.

4) انوار پراكنده، ص 420.

ج بقعه چهل‌اختران:

بقعه چهل‌اختران، خاكجاى نوادگان و وابستگان به خاندان «موسى بن مبرقع عليه‌السلام » و فرزندان امام جواد عليه‌السلام مى‌باشد در اين بقعه، چهل تن از سادات رضويه به خاك سپرده شده‌اند. اين بقعه از ساخته‌هاى عصر صفوى و تاريخ بناى آن به سال 950 ق و نام بانى آن «شاه تهماسب صفوى» و با هنرمندى «استاد سلطان قمى» شكل گرفت.(1)

نماى درون اين بنا به دهانه 5/12 و بلنداى 14 متر نخست تا پيرامون 5/4 متر چهارگوش و سپس با پيش آمدن گوشواره‌ها مدور است كه سقفى بزرگ بر آن سايه افكنده است.

بدنه بنا سراسر از آجر است و بر فراز بقعه، گنبدى است عرقچين و آجرى كه چهار هواكش در جهات اصلى آن به طور مشبك ديده مى‌شود.

در وسط بقعه، مرقدى است سراسرى به ارتفاع يك و طول و عرض 9 متر كه در سطح آن در چند رديف قبرسازى نموده‌اند كه به وسيله كاشى‌هاى خشتى فيروزه‌اى تشخيص داده مى‌شود.

بر سر در اين بارگاه نيز كتيبه‌اى است كه با خط ثلث بر روى آن نوشته است: «اين مكان قبور جمعى از سادات و امامزادگان است».(2)

6 - امامزاده على موسى الرضا رحمه‌الله :

بقعه مورد نظر، مقابل بيمارستان نكويى در كوچه شهيد هادى كريمى

1) گنجينه آثار تاريخى قم، ج 2، ص 561.

2) انوار پراكنده، ص 375.

واقع است، بنا به نقل مرحوم ناصرالشريعه در تاريخ قم صاحب اين مزار از فرزندان امام موسى بن جعفر عليه‌السلام مى‌باشد. بناى آن به اواخر دوره قاجاريه مى‌رسد كه در عصر حاضر مرمت يافته است.(1)

بخش دوم: بقعه‌ها و امامزاده‌هاى محدوده خيابان چهارمردان

1 - امامزاده على بن جعفر رحمه‌الله : 15 / 9 / 1314ش - ثبت: 240

اين بنا در گذشته يك بناى منفرد بود و در بيرون دروازه كاشان و در جانب شرقى قم قرار داشت كه از چهار جهت به گورستان وسيع ختم مى‌شد و فضاى اطراف آن را مزارع و باغ‌هاى حواشى شهر در بر مى‌گرفت.

بر اثر توسعه شهر در دهه‌هاى اخير، اين بنا در داخل بافت شهرى قرار گرفت. پس از پيروزى انقلاب اسلامى قرار گرفتن گلزار شهدا در كنار بقعه باعث توجه بيش‌تر به آن گرديد.(2)

تصوير 8×12

فضاى داخلى بنا مربعى است به ابعاد 5/6 متر كه هر يك از اضلاع آن را طاق‌نمايى كوتاه به دهانه 3 و عرض يك متر در بر مى‌گيرد كه در ارتفاع 4 مترى در قابى مستطيل محاط مى‌شود.

1) همان، ص583.

2) نامه قم، ش 9، ص 181.

نماى گنبد على بن جعفر از خارج به شكل 8 ضلعى است كه با جدار آجرى و نمابندى به رنگ فيروزه منقش گشته و ارتفاع تقريبى آن حدود 3/3 متر مى‌باشد. در سال 1366 ق به جهت نفيس بودن كاشى‌هاى آن، عده‌اى سودجو به حرم مطهر على بن جعفر رحمه‌الله دستبرد زدند و با قتل يكى از خادمان، چند پارچه از كاشى‌هاى آن را دزديدند. اين ماجرا باعث شد كه در سال 1314 ش كاشى‌هاى نفيس آن را به موزه ايران باستان و موزه آستانه مقدسه منتقل نمودند. با اين كه كليه‌ى كاشى‌هاى ازاره و مرقد از بقعه كنده و به موزه انتقال يافت؛ ولى با اين حال به واسطه داشتن بهترين گچ‌برى‌هاى غنى چشم هر بيننده را مجذوب خود مى‌سازد.(1)

تصوير 8×12

محراب زرين نام امامزاده على بن جعفر رحمه‌الله

اين محراب كه طاق‌نماى جنوبى مزار شمرده مى‌شود، با ممتازترين نوع كاشى‌هاى خشتى زرين فام قرن هشتم آراسته است كه به دست «يوسف بن على محمد بن ابى طاهر» آخرين فرد از خاندان ابى‌طاهر به سال 734 ق ساخته شد.

نحوه پرداخت معمارى محراب، تقريباً نظير محراب «مسجد ميدان» كاشان و «امامزاده يحيى رحمه‌الله » در ورامين است.

اين محراب، يك طاق‌نماى سه حجره‌اى دارد كه دو تاى آن از اهميّت بيش‌ترى برخوردار است؛ همچنين پنج كتيبه مزين به آيات قرآنى، اين

1) تاريخ قم، ص 119.

محراب را آذين كرده است.(1)

امامزاده على بن جعفر رحمه‌الله به «در بهشت» نيز شهرت دارد.

در تاريخ دارالايمان نقل شده است: «در اين بقعه، درى است، مشهور به «در بهشت» كه به طرف قبله ساخته شده و به صورت در بسته كاشى‌كارى شده به گونه‌اى كه از چينى پاكيزه‌تر و ظريف‌تر است. گويا در احاديثى كه در فضيلت قم وارد است اين بقعه را از آن جهت هشت بهشت گويند كه در احاديث هشت در جهت بهشت مى‌باشد، كه دو در آن از قم مفتوح مى‌شود و اين در را به آن نشانه ساخته‌اند.(2)

امروزه در بقعه على بن جعفر، تنها يك كتيبه تاريخ‌دار ديده مى‌شود كه بانى آن «عطاملك ميرمحمد حسينى» است كه به گفته «فيض» در «گنجينه آثار تاريخى قم» در عصر اولجايتو به خدمت ديوانى ايلخانان در آمد و در دوره ابوسعيد ايلخانى رياست ديوان مظالم را بر عهده داشت.

كاشى‌كارى كوكبى بنا كارِ كارگاه «خاندان ابى‌طاهر» و «ركن‌الدين محمد» در كاشان بوده است.(3)

«مرحوم شيخ عباس قمى رحمهم‌الله در كتاب «منتهى‌الامال» مى‌گويد: على بن جعفر عليه‌السلام امام هادى عليه‌السلام را درك كرده بود و پيوسته ملازمت برادر بزرگوارش امام موسى كاظم عليه‌السلام را اختيار مى‌نمود.

او حدود 120 سال عمر نمود و اهل قم از او - كه در كوفه زندگى مى‌كرد - خواهش كردند كه به قم بيايد؛ پس ايشان خواهش مردم را

1) نامه قم، ش 9، ص 185.

2) تاريخ دارالايمان، ص 42.

3) فصلنامه علمى و فنى اثر، ش، 33 و34 هفت‌بناى تاريخى، ص 148.

اجابت كرد و تا سال 252 ق كه در قم از دنيا رفت در اين شهر زندگى مى‌كرد.(1)

2 - شاهزاده ابراهيم رحمه‌الله : 29 / 9 / 1316 - ش ثبت: 298

در شهر قم و حومه آن، سه تا چهار مقبره به نام‌هاى شاهزاده ابراهيم وجود دارد كه گاه محققان را دچار اشتباهاتى ساخته است.

بقعه شاهزاده ابراهيم در محله دروازه كاشان و در بخش شرقى شهر و درون محوطه محصورى كه امروزه نيز به صورت گورستان مورد استفاده مى‌باشد، واقع شده است.

آرامگاه شاهزاده ابراهيم داراى نقشه‌اى هشت ضلعى است كه هر يك از اضلاع آن را طاق‌نماهايى به دهانه تقريبى 2 و ارتفاع 6 متر در بر مى‌گيرد. اين بنا از حيث پلان، مشابه ساختمان بقعه امامزاده على بن جعفر است.

ورودى بنا در سمت شمال واقع شده كه با پله‌اى كم ارتفاع به داخل بنا ارتباط برقرار مى‌كند. طاق‌نمايى كه ورودى بنا را در بر مى‌گيرد فاقد هر گونه ويژگى مشخص است.

نماى داخلى بنا مربعى به ابعاد 5 متر است كه هر يك از اضلاع آن را طاقنمايى به ارتفاع تقريبى 4 متر در بر مى‌گيرد گنبد بنا از نوع دو پوسته گُسسته رُك با خود منشورى است كه شانزده ترك آن نسبت به امامزاده على بن جعفر بلندتر و داراى شيب بيش‌ترى در هر يك از وجوه است.

سطح خارجى گنبد در اوايل قرن 14 دوباره كاشى‌كارى شده و بر هر

1) انوار پراكنده، ص 145.

يك از وجوه آن در آغاز نام جلاله‌اللّه و پس نام محمد و پايين‌تر نام على كتيبه شده است. شيوه تزيينى در اين بنا با توجه به نوع مصالح و چگونگى اجرا به چهار گروه عمده قابل تقسيم است.(1)

الف مقرنس كارى؛ ب گچ‌كارى؛ ج نقاشى روى گچ؛ د كاشى‌كارى.

از نظر قدمت، تنها كتيبه باقى‌مانده از اصل بنا آن را صراحتاً، به سال 805 ق اعلام مى‌دارند. در ميان بقعه، ضريحى است از نقره و طلا كه سازنده آن همان سازندگان ضريح «امامزاده حمزه رحمه‌الله » مى‌باشد.(2)

شاهزاده ابراهيم موسوى از سلسله نسب «احمد بن موسى» معروف به «شاهچراغ» مى‌باشد. در اين بقعه «ابوالعباس احمد» از نوادگان امام سجاد عليه‌السلام نيز مدفون است.

3- امامزاده سلطان محمد شريف رحمه‌الله :

مزار اين بزرگوار در خيابان چهارمردان در محله دروازه قلعه مى‌باشد.(3)اين بنا از نمونه‌هاى خوب سبك معمارى قرن هشتم هجرى است. گنبد سلطان محمد شريف به شكل هرمى بوده و در نقشه‌هاى سياحان عصر صفوى قابل تشخيص است. هم اكنون بر فراز پوشش عرقچينى و گنبد هلالى شكل آن، قبه‌اى شلجمى بالا برده‌اند.(4)بناى امامزاده از داخل و خارج، هشت ضلعى با درگاهى تنگ و كوتاه است.

1) نامه قم، ش 17، ص 47.

2) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 48.

3) قم از نظر اجتماعى و اقتصادى، ص 470.

4) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 129.

دهانه بقعه از داخل 8 متر و ارتفاعش 12 متر و به صورت هشت تركى و مختلف‌الاضلاع است كه در چهار جهت اصلى آن چهار شاه‌نشين به دهانه 5/3 متر و عرض‌هاى مختلف از 5/1 تا 3 متر ساخته شده است و در جهات فرعى آن، صفه‌اى محرابى و پنج تركى به دهانه 10/1 متر نمودار است. مدخل اصلى اين بقعه كه عرض تقريبى 5 و ارتفاع 10 متر دارد در دو طرف بالاى آن، دو گلدسته بسيار زيبا و بلند به ارتفاع 8 متر چشم را مى‌نوازد.(1)

امامزاده سلطان محمد شريف از جمله محدثان بزرگ شيعه است كه فضل و كياست او زبانزد خاص و عام بوده است. نسب او به امام سجاد عليه‌السلام مى‌رسد. او كه در رى زندگى مى‌كرده در زمان «علاءالدوله ديلمى» وفات يافت و جنازه‌اش را از رى به قم حمل و در بقعه مخصوص به خاك سپردند.(2)

4 - امامزاده احمد بن قاسم رحمه‌الله : 17 / 9 / 1377 - ش ثبت: 2169

اين زيارتگاه يكى از شاهكارهاى صنعت معمارى و هنرى و از بناهاى اصيل باستانى به شمار مى‌رود. نماى خارجى بنا هشت گوشه و سپس در بالا شانزده ضلعى با گنبدى قوسى آجرى است و بيرون آن با كاشى مشهور به گلبرگ تزيين يافته است.

تصوير 8×12

1) تربت پاكان، ج 2، ص 90.

2) انوار پراكنده، ص 303.

گنبد اين بقعه دو پوسته بوده كه پوشش فرازين برجى هرمى بوده فرو ريخته و در دوره‌ى اخير قبه‌اى كوچك بر روى آن نهاده‌اند.(1)

نماى درونى نخست تا چند متر چهار گوشه با صفه‌اى در هر ضلع است كه از هر صفه درى به بيرون گشوده مى‌شود با پيش آمدن گوشوارها در زواياى چهارگانه شكل بنا بر هشت ضلعى و سپس قاعده گنبد به شانزده ضلعى تغيير يافته است. سقف درونى گنبد در داخل رواق داراى گچ‌برى‌هاى دلپذير است كه از وجوه ممتاز بناى امامزاده به شمار مى‌رود. بانى بقعه، اولين بار «خواجه على بن اسحاق» به تاريخ 20 محرم 780ق بوده است.(2)

هنرمند اين بنا «على بن محمد بن ابى شجاع» مى‌باشد كه با گچ‌برى‌هاى رنگى زيبا به اين زيارتگاه ارزش داده است.(3)لوح مرقد بقعه نيز با تاريخ 663 ق از كاشى زرين فام كار «على بن محمد بن طاهر» است و محراب مسجد بقعه در موزه برلين مى‌باشد.(4)

بناى مورد نظر، مزار احمد بن قاسم رحمه‌الله از نوادگان امام جعفر صادق عليه‌السلام است. در اين بقعه دو امامزاده به نام‌هاى «ابوالحسن احمد بن قاسم» و «فاطمه خاتون» مدفونند - كه فاطمه خاتون مادر سيد سربخش رحمه‌الله مى‌باشد.(5)

بقعه احمد بن قاسم در بافت قديم قم در فلكه شاه احمد قاسم و در

1) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 53.

2) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 2169.

3) تربت پاكان، ج2، ص93.

4) راهنماى قم، ص127.

5) تربت پاكان، ج 2، ص 93.

مركز قبرستان قديمى مالَون واقع است.(1)

بخش سوم: بقعه‌ها و امامزاده‌هاى محدوده بلوار 15 خرداد

1 - بقعه شاه سيدعلى رحمه‌الله :

اين بقعه در اراضى خارج دروازه رى و در بلوار 15 خرداد واقع مى‌باشد كه داراى بقعه‌اى زيبا و گنبدى شلجمى شكل از كاشى است.(2)بقعه از داخل به صورت 8 ضلعى مختلف‌الاضلاع است كه به دهانه 7 و ارتفاع 9 متر مى‌باشد. بر فراز بقعه، گنبدى سراپا آراسته به كاشى‌هاى گره‌سازى الوان به ارتفاع 7 متر و قطر 7 متر كه مزين به كاشى معقلى با چند كمربند دندانه آجرى است.

بقعه شاه سيدعلى با همت «حاج محمد آقازاده» كه از تجّار بلندهمت و خير شهر قم بوده بازسازى شده و از طرف سازمان اوقاف امور خيريه تعميرات و توسعه شايانى نموده است.(3)

شاه سيدعلى رحمه‌الله از نوادگان «محمدحنفيه رحمه‌الله » فرزند امام على عليه‌السلام است كه بيش از ساير مشاهد مشرفه قم مورد توجه عموم مردم و محل اعتكاف ارباب حاجات است.(4)

تصوير 8×12

1) فصلنامه علمى و فنى، شماره 33 و34، ص158.

2) گنجينه آثار تاريخى قم، ج 2، ص 629.

3) انوار پراكنده، ص 473.

4) همان، ص 473.

ايشان به همراه پدرش از نصيبين به رى آمد. پدرش او را در رى به كمال رشد رسانيد. ايشان پس از مدتى به قم هجرت كرد و در اين شهر وفات يافت.(1)

تصوير 8×12

2 - شاهزاده احمد رحمه‌الله : 2 / 8 / 1378 - ش ثبت: 2427

اين بقعه در بيرون دروازه رى و در شمال شرقى قم و در ميانه بقاع چهار امامزاده و شاهزاده سيدعلى واقع است و چون در ميان دو بقاع مذكور واقع شده در زبان مردم به نام «امامزاده ميانى» خوانده مى‌شود.

اين بارگاه از آثار قرن دهم هجرى است و متضمن آثار هنرى و گچ‌برى زيبا و گنبد هرمى مى‌باشد.(2)بقعه شاهزاده «ابواحمد بن محمد حنفيه» در وسط صحن واقع شده كه در جانب شرقى و مدخل آن ايوانچه‌اى است به دهانه 5/2 و عرض 2 متر با جدار سفيدكارى و پوشش مقرنس گچى كه در نوع خود ممتاز و بى‌نظير است.(3)

بر روى بقعه، گنبدى هرمى شكل، مضلع به ارتفاع تقريبى 4 متر است و نماسازى آن به جرزهاى ساده و آجرى مى‌باشد؛ اسپر آن مزين به كاشى‌هاى الوان و فيروزه‌اى است كه متضمن كتيبه‌اى به خط بنايى مى‌باشد و روى بعضى از آن جملات «الملك‌اللّه» و در قسمتى نام مبارك

1) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 108.

2) انوار پراكنده، ص 477.

3) تربت پاكان، ج2، ص94.

«امام على عليه‌السلام » ديده مى‌شود.(1)

در زير گنبد روى طاقچه‌ها كتيبه‌اى به عرض 60 سانتى متر است كه بسيار زيبا و با خط برجسته ثلث نقش بسته و به گل و بوته آراسته مى‌باشد كه سوره مبارك «انا فتحنا» به طور كامل گچ‌برى شده است.

بناى بقعه سال 922 ق و به دستور شاه تهماسب صفوى شكل گرفته است.(2)

4 - چهارامامزاده:

اين بقعه در بلوار 15 خرداد پس از امامزاده ميانى به طرف فلكه باجك واقع است. بنا به شكل مربع و با آجرهاى نمابندى آراسته شده و صحن آن داراى چهار ستون است.(3)بر فراز بقعه، گنبدى هرمى شكل، شانزده تركى آراسته به كاشى‌هاى الوان و به رنگ فيروزه بنا شده و با گل‌هاى كوچك مزيّن شده و از بالا به پايين، اول اسم جلاله اللّه و بعد اسماء مباركه خمسه به چشم مى‌خورد.

طرح زيباى اين زيارتگاه پايه‌اى بلند از سنگ مرمر دارد و در بالاى آن دو پنجره مشبك از نقره و طلا براى انداختن نذورات به داخل مرقد درست شده است.(4)

بقعه چهار امامزاده از آثار سال 1286 ق به شمار مى‌رود و ارتفاع تقريبى گنبد آن از بام 4 متر است. در اين زيارتگاه چهار تن از فرزندان امام

1) گنجينه آثار تاريخى قم، ج 2، ص 615.

2) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 156.

3) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 111.

4) گنجينه آثار تاريخى قم، ج 2، ص 512.

سجاد عليه‌السلام به نام‌هاى «شاهزاده حسين» «شاهزاده ابراهيم» «شاهزاده جعفر» و «شاهزاده حسن» به خاك سپرده شده‌اند.

در گذشته كه به اين منطقه اراضى جَمَر و سعدآباد مى‌گفتند، مدتى نيز اين بقعه را به نام خادم آن «ملا آقابابا» مى‌شناختند.(1)بقعه چهارامامزاده دو مدخل به صحن دارد كه اولى از سوى خيابان به حرم باز مى‌شود و دومى داخل كوچه پشت امامزاده است و به صحن باز مى‌شود.(2)

بخش چهارم

بخش چهارم: ديگر بقعه‌ها و امامزاده‌هاى داخل شهر قم

1 - امامزاده حارث بن احمد رحمه‌الله خاكفرج

از بقاع متبركه در قم، امامزاده احمد خاكفرج است كه قبلاً داراى بقعه مجلل و ايوان‌هاى باشكوه و غرفه‌هاى مصفا و گنبدى مخروطى شكل از كاشى و سه صحن بود كه بر اثر گسترش شهر و قرار گرفتن بقعه در مسير خيابان از بين رفت و بناى بقعه جديد شكل گرفت.

اصل بقعه كنونى به صورت هشت ضلعى منتظم و منقش به نماى آجرى است. مدخل اصلى بقعه از خيابان باز مى‌شود. خود بقعه فاقد حجرات و بيوتات مى‌باشد و طبق بناهاى قرن هشتم هجرى ساخته شده است.

ارتفاع تقريبى گنبد از سطح زمين 10 متر و از سطح بام 4 متر به شكل هرمى است كه حدود 3 متر آن را با كاشى‌هاى الوان به رنگ آبى با

1) انوار پراكنده، ص 495.

2) همان، ص 505.

بوته‌هاى گل مزين نموده‌اند.(1)

در زير گنبد، يك قبر كه مدفن دو امامزاده مى‌باشد به چشم مى‌خورد. اين قبر به اندازه، 50 سانتى‌متر بالا آمده و اطراف آن را با سنگ مرمر مزين نموده‌اند.

جدار روضه مطهر نيز به ارتفاع 5/1 متر با سنگ مرمر پوشانده‌اند. بقيه آن را با جدار داخلى گنبد مزين به كاشى‌كارى گره‌اى منقش به گل و بوته و آيات قرآن و اسماء جلاله نموده‌اند.

شاهزاده احمد از نوادگان امام سجاد عليه‌السلام مى‌باشد.(2)

2 - بقعه سيد صفورا رحمه‌الله :

قدمت و استخوان‌بندى اين بنا به قرن نهم و دهم تعلق دارد. بنا در منطقه خاكفرج، جنب امامزاده احمد واقع است.

از نظر معمارى، بقعه مورد نظر بنايى است برجى به قطر و ارتفاع 2 متر كه بر فراز آن گنبدى عرقچين و آجرى ساخته‌اند.(3)نقشه بناى امامزاده از داخل مربع و به ابعاد 6×6 متر است كه در ارتفاع 2 مترى در چهارگوشه آن نيم طاقى بالا آمده و صورت ساختمان را به 8 ضلعى نامحسوس و سپس فلكه‌اى تبديل كرده و طاق گنبد را بر آن نهاده‌اند.(4)

مؤلف كتاب گنجينه آثار قم معتقد است كه گنبد به سال 378 ق ساخته شده و كلمه صفورا ماده تاريخ وفات سيد صفورا مى‌باشد.(5)

1) همان، ص 509 - 510.

2) انوار پراكنده، ص 519.

3) تربت پاكان، ج 2، ص 87.

4) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 178.

5) گنجينه آثار قم، ج 2، ص 288.

بقعه، فاقد هر گونه تزيينات و حجرات است و جدار بنا در داخل، سفيدكارى شده است.(1)عوام به غلط تصور مى‌كنند كه مدفون در اين بقعه دختر حضرت شعيب پيامبر عليه‌السلام است؛ ولى با توجه به قراين و نصوص، ترديدى نيست كه مدفونين در اين بقعه چند تن از سادات عمريه و از نوادگان عمر بن على بن ابيطالب مى‌باشند.(2)

3 - شاهزاده ابراهيم رحمه‌الله :

بقعه شاهزاده ابراهيم در «مزديجان» و در خيابانى كه امروزه به نام امامزاده ابراهيم معروف است واقع شده است. اصل بنا متعلق به قرن هفتم و از آثار دوره ايلخانى بوده كه در دوره‌هاى مختلف تعمير و گسترش يافته است.(3)

نماى بيرونى و درون بنا، كه اكنون با تعميرات مكرر، ظاهرى نو به خود گرفته هشت گوشه با ايوانى در هر ضلع از بيرون و صفه‌اى در درون است و بالاى آن، قاعده شانزده ضلعى گنبد با هشت نورگير و سپس گنبدى به بلنداى پيرامون 14 متر از سطح بنا قرار دارد.

بقعه مورد نظر بر اثر عوامل جوى و مرور زمان كهنه و فرسوده شده بود كه به سال 1310 ق از ناحيه متولى آن و «سيدعلى نقى» تعمير و آجركارى شد. سپس به سال 1356 ش با همت «حاج حسين گرجى آشتيانى» مجدداً تعمير و ايوان مدخل آن كاشى‌كارى شده.(4)

1) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 178.

2) انوار پراكنده، ص 523.

3) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 150.

4) تربت پاكان، ص 73.

در مدخل صحن بقعه، دروازه و ايوان باشكوهى همراه با دو گلدسته مزين به كاشى‌كارى گره‌اى الوان ساخته شده است كه در بالاى درب بزرگ مدخل با خط نستعليق سفيدى و در زمينه آبى، بعد از «بسم‌اللّه...» چنين نوشته است.

«آستان مقدس عالم جليل‌القدر حضرت امامزاده ابراهيم عليه‌السلام و پدر بزرگوار ايشان از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام ».

بناى اين ساختمان به سال 1368 ش به واسطه اوقاف و امور خيريه پايان يافت.

اصل مدخل بزرگ ورودى به صحن از آثار «دكتر احمد احسان» مى‌باشد كه طبق دستور «حضرت آية‌اللّه بهبهانى رحمه‌الله » از طرف اوقاف شكل گرفت. در اين مكان دو امامزاده جليل‌القدر به نام‌هاى «ابوجعفر محمود» و «ابواسماعيل ابراهيم» به خاك سپرده شده‌اند و به سبب تأليفات ابراهيم كه از بزرگان زمان خود بود به نام وى شهرت دارد.(1)

4 - شاهزاده جعفر موسوى رحمه‌الله :

اين بقعه در خيابان امامزاده ابراهيم واقع شده است و از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام مى‌باشد. ايشان از نقباى علوى در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم بوده كه در هنگام يورش سپاه چنگيزى به سال 617 ق در فتنه اميرزاده جِته نويان به شهادت رسيد.

حدود 50 سال پس از وقوع حادثه قتل وى، بقعه‌اى در اين مكان ساخته شد كه در گذر زمان تغييرات كلى نموده است. هم اكنون بقعه داراى سه در ورودى است كه در اول، مدخل اصلى آن محسوب

1) انوار پراكنده، ص 541.

مى‌شود و مقابل خيابان با چند پله متصل به راهروى بزرگى كه به حسينيه راه دارد مى‌شود و از آن به داخل روضه مقدسه وارد مى‌شوند. دو در ديگر در طرف شمال بقعه و داخل كوچه واقع شده است.

در وسط صحن، حوض بزرگى بر زيبايى آن افزوده است. مدخل اصلى نيز با ايوانى به ارتفاع 8 متر شكل گرفته و در جانب چپ ايوان، مسجدى است، به مساحت 400 متر كه به كاشى‌كارى مزين است. ضريح مطهر امامزاده نيز به سال 1368ش نصب گرديده است.

5 - بقعه سيد معصوم رحمه‌الله :

اين بقعه بنايى است چهار ضلعى كه بر فراز آن گنبدى عرقچين از خشت و آجر ديده مى‌شود. عمارت آن از سطح زمين هم اندازه يك پله فاصله دارد و بر گرد آن ايوانى بدون سقف ايجاد شده است.

براى ورود به بقعه بايد از ايوان وارد شد. اين بنا در مجموع، داراى صحن، ايوان، محراب است. سنگ مزار كاهگلى آن در ميان ضريحى از چوب به رنگ سبز قرار دارد.

سيد معصوم يكى از نوادگان امام زين‌العابدين عليه‌السلام است كه در جوانى به فيض شهادت نايل گرديد.(1)

6 - امامزاده جمال‌الدين شاه‌جمال رحمه‌الله : 25/12/79 ـ ش ثبت: 3344

اين امامزاده در جنوب غربى قم و در ابتداى جاده اراك واقع است. در اين بقعه يكى از سادات بزرگوار قم به نام «سيد ابوالهادى محمد

1) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 110.

جمال‌الدين رحمه‌الله كه نقيب سادات قم و آوه در قرن هشتم بوده، دفن شده است.(1)

بنا قبل از مرمت در چهار ايوان كوتاه و ساده ساخته شده بود و در چهار سوى بقعه نيز ايوان‌هايى بود كه «على سنقرى» نايب‌الحكومه قم در اواخر قرن 13 بنيان نموده بود؛ ولى در سال 1368 ش سازمان اوقاف و خيريه استان قم تعميرات اساسى و قابل توجهى در آن انجام داد و به آن صحن و حجرات و حسينيه افزود.

مدفون در بقعه از نوادگان امام زين‌العابدين عليه‌السلام مى‌باشد.(2)

7 - بقعه امامزاده عبداللّه قلعه‌صدرى رحمه‌الله :

اين آرامگاه در نزديكى «قلعه صدرى» واقع شده و منسوب به نوادگان امام سجاد عليه‌السلام مى‌باشد.

بناى بقعه از خارج 4 ضلعى و جدار ساده آجرى و از داخل نيز مربع به دهانه 6 متر و ارتفاع 1 متر است كه در هر ضلع آن شاه‌نشينى قرار دارد كه جدار آن را سفيدكارى كرده‌اند.

در زواياى فوقانى ديواره‌هاى بقعه، نيم طاقى زده شده كه صورت مربع را به هشت ضلعى و بلافاصله به فلكه‌اى تبديل كرده و پوشش عرقچينى را بر آن زده‌اند.

بر فراز بقعه نيز گنبدى است نيم بيضى با جدار سفيدكارى؛ در جنوب بقعه نيز ايوانى الحاقى است كه نزديك درگاه آن كاشى‌كارى معرق است

1) همان، ص 61.

2) همان، ص 82.

و از نظر قدمت به دوره قاجاريه مى‌رسد.(1)

بخش پنجم:

بخش پنجم: بقعه‌ها و امامزاده‌هاى بخش كهك و قنوات:

1 - شاه جعفر غريب رحمه‌الله : 16/7/1379 ـ ش ثبت: 2718

اين بقعه در يك فرسخى شرق قم در جاده قم به كاشان و كنار «تپه قل درويش» واقع است. بنا از بيرون هشت ضلعى است كه چهار وجه آن به صورت طاق‌نماى تزيينى مى‌باشد و در درون با نقشه مربع به ابعاد تقريبى 10×10 با چهار ورودى از چهار قسمت با پوشش گنبدى دو پوسته است كه ارتفاع آن نزديك به 7 متر مى‌رسد. در بقعه، ضريحى چوبى مشبك ساده به ابعاد 3×2 و ارتفاع 70/1 سانتى‌متر وجود دارد كه بر روى قبر كاشى‌هاى خشتى فيروزه‌اى قابل رؤيت است.(2)

در جبهه جنوبى آن ايوان نسبتاً مرتفع با تزيينات رسمى بندى گچى ساده و بر روى پيشانى با طراحى حصيرى آجرى مى‌باشد. دور تا دور بنا يك تراس به عرض تقريبى 2 متر كه جهت استفاده زائران مهيا شده احداث گرديده است. اين آرامگاه مدفن «امامزاده جعفر رحمه‌الله » از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام است كه از نظر معمارى متعلق به دوره قاجاريه مى‌باشد.(3)

1) تربت پاكان، ج 2، ص 161.

2) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 2718.

3) تربت پاكان، ج 2، ص 162.

2 - بقعه پنج امامزاده: 16/7/1379 ـ ش ثبت: 2799

اين آرامگاه در روستاى جمكران واقع شده و مركب از دو بناى مجاور هم كه مزار جمعى از سادات حسينى و نوادگان امام سجاد عليه‌السلام است.

بقعه اول، مدفن سه تن از نوادگان امام سجاد عليه‌السلام به نام‌هاى «هادى»، «مهدى» و «ناصرالدين» است كه به سال 1305 ق به دستور «حسام‌السلطنه» ساخته شد و بقعه ديگر مدفن دو تن به نام‌هاى «جعفر» و «سكينه» است كه فرزندان «ناصرالدين» هستند. اين بقعه نيز به سال 1299 ق ساخته شده است.

محوطه زير بناى بقعه چهار ايوان با چهار حجره و غرفه‌ها و زوايا يك طرح مربع به ابعاد 12×12 را تشكيل مى‌دهد. حرم نيز مربع و به ارتفاع 7 متر داراى چهار شاه‌نشين است كه از هر يك درى به خارج گشوده مى‌شود. ازاره حرم به ارتفاع 1 متر با كاشى‌هاى خشتى فيروزه‌اى، كاشى‌كارى شده و در بدنه بنا كتيبه‌اى كمربندى از كاشى خشتى با زمينه لاجوردى و به خط نستعليق است كه بر آن قصيده‌اى با 24 بيت نگاشته شده است.(1)سنگ مزار داخل ضريح مربوط به 500 سال پيش است و مزار را با پارچه‌اى سبز پوشانده‌اند.

عكس 12×8

3 - طيب و طاهر: 7/3/1379 ـ ش ثبت: 2690

اين بنا در كنار «جاده سراجه - قنوات» واقع است و از نظر قدمت و

1) گنجينه آثار قم، ج 1، ص 29.

استخوان‌بندى به قرن دهم مى‌رسد.

گنبد اين مزار برجى، هرمى شانزده تركى است و سبك آن با بناهاى قرن هشتم تشابه دارد؛ نماى درون آن نخست، چهار گوشه با دو تا جايى در چهارسو است كه در بالا هشت گوشه و سپس در قاعده گنبد به شانزده ضلعى تبديل شده است. بلنداى سقف از سطح بقعه، بيش از 10 متر مى‌باشد. مرقد نيز در ازاى 2×3 و ارتفاع 20/1 و در وسط بنا قرار دارد كه به كاشى لاجوردى آراسته شده است.(1)

درباره نام و نسبت مدفونان اين بقعه، چون لوح مزار و كتيبه‌اى از نام و نشان مدفونان حكايت كند، وجود ندارد، ناچار به نقل قول سينه به سينه و اخبار تاريخى اكتفا مى‌كنيم.

صاحب «انوارالمشعشين» مدفونان اين بقعه را دو تن از فرزندان امام سجاد عليه‌السلام يكى «ابوعبداللّه حسين» و ديگرى فرزندش «محسن» مى‌داند.(2)

عباس فيض در گنجينه آثار قم معتقد است كه طيب و طاهر دو تن از فرزندان «ابوالحسن على بن طلحه» از نوادگان امام حسين عليه‌السلام هستند كه از آوه به قم آمدند و پس از مدتى در اين منطقه وفات يافتند.(3)

4 - حليمه خاتون:

اين آرامگاه در «روستاى لنگرود» در مسير جاده قم - كاشان واقع است. نقشه بنا از خارج، هشت ضلعى آجرى است و از داخل، چهار

1) تربت پاكان، ج 2، ص 171.

2) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 269.

3) گنجينه آثار قم، ج 2، ص 497.

ضلعى متساوى با جدار ساده و فاقد تزيينات است.

بنا داراى سه در است كه جلوى هر يك ايوانى قرار دارد. گنبد بيرونى و داخلى بنا از نوع عرقچين است كه پوشش بيرونى آن آسيب زيادى ديده است.

اصل بنا با توجه به سبك آن به قبل از دوره صفوى تعلق دارد. حليمه خاتون از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام مى‌باشد.(1)

5 - بقعه سلطان محمود صرم رحمه‌الله : 1380 ـ ش ثبت: 4773

بناى مزبور كه در شمال غربى «روستاى صرم» واقع است، مدفن سه تن به نام‌هاى «سلطان محمود»، «شاهزاده سليمان» و يك زن به نام «ستى زينب» است.

اين مزار از خارج هشت ضلعى و از داخل به صورت مربع متساوى‌الاضلاع به طول 5 و ارتفاع 8 متر است كه در هر ضلع، شاه‌نشينى ساخته شده است و از هر شاه‌نشين نيز درى به خارج گشوده مى‌شود.

بناى بقعه با تعبيه نيم طاق هايى از داخل به هشت ضلعى و سپس فلكه‌اى تبديل شده و با كار گنبد عرقچين بر آن قرار گرفته است.(2)مصالح به كار رفته در اين بقعه، آجر است و نماى داخلى نيز سفيدكارى ساده و خالى از تزيينات هنرى است. در جانب شرقى و شمالى بقعه، ايوانى ساده و در جهت جنوبى آن رواقى چشمه‌پوش و مركب از سه قسمت به

1) همان، ص 497.

2) دايرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 135.

چشم مى‌خورد.(1)

«سلطان محمود» يكى از نوادگان امام سجاد عليه‌السلام مى‌باشد كه در سال 298 ق عليه «واثق، خليفه عباسى» قيام كرد و «شهر واسط» را به تصرف در آورد؛ اما در برابر سپاه خليفه عباسى ياراى مقاومت نداشت؛ سپس به طرف قم آمد و در كنار «دهكده صرم» مخفيانه زندگى كرد تا اين كه در همان جا درگذشت.(2)

6 - بقعه امامزاده سليمان رحمه‌الله :

اين بقعه در 2 كيلومترى شمال «دهكده صرم» واقع است. نقشه بنا از خارج، برجى و با مصالح سنگ و گچ است. بنا از داخل به صورت مختلف‌الاضلاعى به ارتفاع 5/4 متر كه جدار آن سفيدكارى شده و داراى در ورودى است و كف بنا با كاشى‌هاى جديد فرش شده است.

گنبد خارجى آن عرقچينى كاهگلى است كه بر رأس آن، ميل مانندى با پوشش كاشى ساخته‌اند. در ضلع شرقى بقعه، در لوح قبر باستانى و كوچك از سنگ سياه نصب شده است كه در حاشيه هر دو به خط ثلث برجسته و مرغوب به تاريخ 970 و 989 ق حجارى شده است.

بناى اوليه بقعه، متعلق به «دوره ايلخانان» است، كه از سادات حسينى سجادى مى‌باشد.(3)

7 - بقعه هفت امامزاده شاهزاده عباس:

1) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 4773.

2) دايره المعارف بناهاى آرامگاهى، ص134.

3) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 4773.

اين بقعه در كنار «دهكده ورجان» واقع است و مدفن هفت امامزاده به نام‌هاى: «عباس»، «ابراهيم»، «صالح»، «فيروز»، «حسن»، «جعفر» و «ابوالقاسم» است، كه از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام مى‌باشند.

نقشه بنا از خارج چهار ضلعى و از داخل نيز مربعى متساوى به دهانه 5 و ارتفاع 7 متر است كه چهار شاه‌نشين دارد و از هر يك درى به ايوان گشوده مى‌شود.

پوشش بقعه، عرقچين و با آجر ساده ساخته شده و از خارج، كاهگلى است. در زير گنبد، مرقدى به ارتفاع 20/1 متر با جدار كاشى‌كارى خشتى فيروز فام است كه فاقد تزيينات هنرى و تاريخى است.(1)

8 - امامزاده سيد معصوم رحمه‌الله زينب خاتون: 1380 ـ ش ثبت: 4744

اين آرامگاه در نزديكى «شهر كهك» و در 24 كيلومترى قم مى‌باشد. از نظر قدمت و استخوان‌بندى بقعه به دوره صفوى تعلق دارد. گويا ابتدا توسط «شاه بيگم»، دختر شاه اسماعيل صفوى و سپس «شاه تهماسب» احداث شده است.

قاعده بنا از خارج به صورت هشت ضلعى مختلف‌الاضلاع با مصالح سنگ و گچ است كه هنگام تعمير، تغييراتى در آن داده شده است. بنا از داخل به شكل مربع متساوى‌الاضلاع است و در هر ضلع آن، شاه‌نشينى تعبيه شده و از هر كدام درى به خارج گشوده و در جلوى هر در تالارى ساخته‌اند.(2)

1) گنجينه آثار قم، ج 1، ص 74.

2) پرونده ميراث فرهنگى استان قم، ش4744.

گنبد بيرونى از نوع هرمى شانزده تركى كوتاه است كه داراى عنقى آجرى با نمايى به ارتفاع 2 متر و تاركى هرمى به ارتفاع 5 متر به كاشى‌هاى فيروزه فام آراسته است.

در سه جانب بقعه، تالارهايى قرار دارد كه به وسيله غلام گردشى به يكديگر مرتبط مى‌شود. در دو جانب تالار شمالى در هر طرف، دو غرفه مصفا با چشم‌اندازهاى زيبا ساخته شده كه در عصر صفويه بر بناى بقعه افزوده شده است.(1)

برجسته‌ترين اثر هنرى از بقعه، منبت‌كارى آن به تاريخ 979 ق است كه زينت‌بخش «موزه فين‌كاشان» شده است. «سيد معصومه رحمهااللّه» يكى از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام است.

9 - شاهزاده ابراهيم سيرو رحمه‌الله : 17/12/1381 ـ ش ثبت: 7693

بناى كنونى مزار از نظر قدمت، متعلق به عصر صفوى است. گنبد آن به بلنداى 7 متر و هرمى شكل و برجى كه به كاشى فيروزه‌اى آراسته است. درگاه ورودى بقعه از سوى غرب در ايوان باز مى‌شود كه برابر آن رواقى است و سپس صحن قرار دارد.

نماى داخلى بنا چهار ضلعى متساوى‌الاضلاع با جدار سفيدكارى مى‌باشد كه فاقد تزيينات و به دهانه 4 متر و ارتفاع 5/4 متر است.(2)كه در ارتفاع 5/2 مترى با افزودن چهار و نيم طاقى در گوشه‌هاى چهارگانه بقعه به صورت فلكه‌اى تبديل شده است. گنبد بيرونى اين بنا به صورت خودى بوده كه بعدها گنبدى مخروطى به شكل كلاه درويشى بدان

1) استان قم، ص 101.

2) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 147.

افزوده‌اند. از جمله آثار قديمى اين بنا در منبت‌كارى آن مى‌باشد كه متعلق به سال 1015 ق است. همچنين چهار «سنگ نبشته» در رواق غربى كه مشتمل بر ابياتى چند نصب شده به سال 1064 ق است كه حاكى از جريان آب قنات به دست «پير مهدى» در اين حكايت است و نيز سنگ نبشته‌اى ديگر به سال 1078 ق كه از احداث بركه‌اى در كنار مزار حكايت دارد.

شاهزاده ابراهيم از فرزندان حضرت امام محمد باقر عليه‌السلام است.(1)

10 - شاهزاده محسن رحمه‌الله :

اين آرامگاه در روستاى «قبادبزن» واقع كه از سادات حسينى است.

قاعده بنا از خارج، چهار ضلعى با جدار سنگ و ملاط گچ است و از داخل مربع به دهانه 5/5 و ارتفاع 7 متر مى‌باشد. در هر ضلع، شاه‌نشينى دارد كه در هر كدام در ورودى ساخته‌اند.(2)

در چهار گوشه فوقانى بنا نيم‌طاقى زده شده كه اشكال هندسى جديد پديد آمده است؛ سپس با زدن چند رسمى‌بندى آن را به فلكه‌اى در آورده و با كار پوشش عرقچين را بالا آورده‌اند.

در وسط بقعه، مرقدى ساده در جهت شمالى آن ايوانى با پوشش دو قوسى به دهانه 5/3 و عرض 2 متر قرار دارد كه نسبتاً قديمى است و در جانب آن تالارى نوساز با پوشش مسطح مى‌باشد كه به نظر مى‌رسد، اصل آن متعلق به قرن دهم هجرى است.(3)

1) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 147.

2) گنجينه آثار قم، ج 2، ص 656.

3) همان.

11 - شاه اسماعيل رحمه‌الله : 25/12/1379 ـ ش ثبت: 3497

اين بنا در دامنه «كوه بيدقان» واقع و در آن سه تن از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام به نام‌هاى «شاهزاده اسماعيل» و فرزندش «حمزه» از احفاد «على بن جعفر عريضى» و «شاهزاده محمد» دفن شده‌اند.

بقعه از ابنيه قرن هفتم است كه از اساس با مصالح گچ و سنگ بنيان گرديده و بسيار متين و مستحكم است. نقشه بنا از خارج، برجى و از داخل به صورت چهار ضلعى متساوى به دهانه 5/5 و ارتفاع 9 متر است.(1)

ازاره بقعه به كاشى‌هاى خشتى هشت ضلعى كوكبى عصر مغول آراسته است كه فقط ده پارچه از آن باقى مانده و در موزه آستانه حضرت معصومه عليهاالسلام نگهدارى مى‌شود.

جدار داخلى بقعه، سفيدكارى و تهى از تزيينات كاشى و گچ‌برى است؛ جز شاه‌نشين جانب شمالى كه داراى تزيينات كاشى‌كارى دوره‌هاى بعد است. در ارتفاع 5 مترى هر زاويه نيم طاقى ساخته شده؛ به طورى كه نقشه مربع را به هشت ضلعى تبديل كرده است.(2)

اين گنبد به قطر 8 و ارتفاع 10 متر آراسته به كاشى‌هاى فيروزه‌اى دوره صفوى بوده كه به مرور زمان، عمده آن فرو ريخته است.

تمام اضلاع گنبد، داراى كتيبه‌اى است كه با عبارت «اللّه»، «محمد»، «على» زينت يافته است. بقعه شاه اسماعيل يك بار در سال 920 ق در عهد شاه اسماعيل صفوى و يك بار نيز در سال 1214 ق در دوره

1) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 155.

2) گنجينه آثار تاريخى قم، ج 2، ص 297.

فتحعلى شاه تعمير و تزيين شده است.

نقل است كه محقق قمى به علت اين كه نسب شاهزاده اسماعيل بر وى معلوم نبوده به زيارت او نمى‌رفت و مردم را هم از زيارت او منع مى‌نمود تا شبى آن امامزاده بزرگوار را با هيبتى بسيار خوش در خواب مى‌بيند و به ايشان مى‌فرمايد: «خودت كه به زيارت ما نمى‌آيى هيچ؛ چرا مردم را از زيارت ما منع مى‌كنى؟!»

محقق قمى بدين جهت از آن به بعد سالى يك مرتبه به آستانه مباركه شاه اسماعيل مى‌رفت و مردم قم نيز هر ساله در ايام پاييز به آن آستان مبارك مشرف مى‌شدند.

در نقطه مركزى بقعه، ضريحى مشبك از جنس آلومينيوم قرار دارد كه سنگ مرمر، مزار را در بر گرفته است. اين ضريح در سال 1370ش ساخته شد و بر تربت امامزاده نصب گرديد.(1)

12 - بقعه شاهزاده «هادى» 19/12/1380 ـ ش ثبت 4872

اين آرامگاه در شمال «دهكده وشنوه» در هشت فرسخى قم واقع و مدفن پنج امامزاده است. قاعده گنبد از خارج، برجى با مصالح سنگ و گچ و از داخل به صورت هشت ضلعى مختلف‌الاضلاع به دهانه 5/4 متر است. گنبد بيرونى بنا از نوع هرمى شانزده تركى به قطر 6 و ارتفاع 8 متر است كه با كاشى‌هاى فيروزه فام پوشش يافته است. در وسط بقعه، ضريحى آبى رنگ از چوب مشبك قرار دارد و درون آن مرقدى آراسته با كاشى خشتى فيروزه فام است. در جهت جنوبى بقعه ايوانچه‌اى است از الحاقات عصر صفوى كه نقاشى درون آن مربوط به دوره جديد

1) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 83.

است.(1)از طريق دو پله پس از طى تنها ايوان بقعه كه بنام «ايوان قبله» شهرت دارد مى‌توان وارد آن شد. كف آن تا حدود يك متر از جدارها از سنگ پوشيده شده است. كه با نقوش خاص تزيين شده است. اين نقوش حدود 70 سال پيش با هنرمندى «ميرحسين نقاش» انجام گرفته است.(2)

در اين بقعه، دو تن از نوادگان امام سجاد به نام‌هاى «شاهزاده هادى» و «ستى شهربانو» و نيز «حليمه خاتون» و «رقيه خاتون» از نوادگان امام باقر عليه‌السلام و «زينب خاتون» از نوادگان امام كاظم عليه‌السلام دفن شده‌اند.

14 - امامزاده باوره رحمه‌الله :

اين آرامگاه در مزرعه‌اى حدود يك فرسنگى «دهكده فردو» واقع است. بنا مشتمل بر دو بقعه است كه در هر بقعه دو امامزاده به نام‌هاى «شاهزاده محمد» و «حسين» و نيز «حليمه» و «زينب خاتون» از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام مدفون‌اند.

پوشش اين بقعه از نوع عرقچينى با مصالح سنگ و گچ و از آثار قبل از دوره صفوى و فاقد تزيينات هنرى مى‌باشد. قاعده هر دو بقعه از خارج و داخل به شكل مربع متساوى‌الاضلاع به دهانه 3 و ارتفاع 7 متر است كه در هر ضلع شاه‌نشينى ساخته شده و پوشش گنبد عرقچينى و طاق شاه‌نشين‌ها روى است.(3)

بخش ششم:

1) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 215.

2) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 84.

3) تربت پاكان، ج 3، ص 200.

بخش ششم: بقعه‌ها و امامزاده‌هاى بخش خلجستان - جعفريه و مركزى:

1 - شاهزاده ابراهيم «دستجرد» رحمه‌الله : 17/12/81 ـ ش ثبت: 7694

اين بقعه در شهر دستجرد مركز خلجستان واقع است. با توجه به سبك معمارى، به نظر مى‌رسد كه اين بنا به قرن دهم تعلق دارد.(1)

بقعه مورد نظر از درون به صورت 8 ضلعى و از بيرون به شكل نعل اسب است. نماى بيرونى با لاشه سنگ و ملاط گچ‌كار شده و نماى درون، با خشت و اندود كاه‌گل و سپس اندود گچ نازك‌كارى شده و داراى دو رديف طاقچه تزيينى كم عمق است.

در اين بقعه، هيچ كتيبه‌اى ديده نمى‌شود و گنبد بقعه به صورت تخم‌مرغى و از نوع يك پوسته با روكش آجر است. ارتفاع آن حدود 60/2 و ارتفاع بنا از سطح زمين 8 متر است.

در اين بنا دو تن از سادات سجادى به نام‌هاى «ابراهيم» و «ابوطالب» مدفون‌اند.(2)

2 - شاهزاده زكريا رحمه‌الله : 5/9/1380 ـ ش ثبت: 4420

بين روستاى عيسى‌آباد و ميدانك، رود كوچكى است كه در كنار آن از عمق 5 مترى سطح زمين، سدى آجرى به صورت برجى از سنگ و گچ بنا شده كه ساختمان امامزاده زكريا بر روى اين سد بنا گرديده است.(3)

اين بقعه، بيش از يك متر از سطح زمين ارتفاع دارد. درون آن را با

1) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 187.

2) پرونده ثبتى استان قم، ش 2694.

3) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 88.

پارچه سبز پوشانده‌اند در جهت شمال بقعه نيز ايوانى كوچك قرار دارد. بر فراز بقعه، گنبدى با ارتفاع 10 متر شلجمى شكل و زيبا آراسته به كاشى ديده مى‌شود و دو گلدسته در كنار آن برپا شده است. بنا از نظر قدمت، مربوط به عصر صفويه است.(1)

در اين بقعه يكى از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام دفن شده است.(2)

3 - امامزاده عاقب رحمه‌الله : 7/7/1381 ـ ش ثبت: 6518

اين آرامگاه، در «روستاى بنابر» از توابع «دهستان قاهان» واقع است. بنا در محوطه قبرستان كنونى روستا در قسمت پراكنده بافت روستايى است و در جنوب آن باغ‌هاى ميوه و در شمال آن ساختمان‌هاى روستايى قرار دارد. فضاى داخلى گنبد، خانه مربعى به ابعاد 40/6 متر است و از چهار طرف باز مى‌شود و در قسمت شمالى بنا نيز يك ايوان با سقف چوبى ديده مى‌شود.

مصالح اصلى بنا خشت و گل است و در سال‌هاى اخير، توسط آجر و سيمان تعمير شده است. گنبد آن سيمانى و با مصالح جديد، عايق‌بندى شده است.(3)

امامزاده عاقب از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام است.

4 - شاهزاده طاهر رحمه‌الله طغرود:

اين بقعه در «روستاى طغرود» در پنج فرسنگى شمال غربى قم واقع

1) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 161.

2) گنجينه آثار تاريخى قم، ج2، ص433.

3) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، 6518.

است. بناى مزبور از آثار تاريخى مى‌باشد كه فاقد تزيينات هنرى است.(1)

بناى بقعه از خارج، به صورت هشت ضلعى آجرى و زيبا است و داخل آن به صورت مربع مشابه و به دهانه 5 متر است كه قسمت پايين آن تا ارتفاع يك مترى به شكل مربع است؛ سپس در چهار زاويه به پوشش مثلث افزوده شده است و روى آن را تا بالا پر ساخته و هيئت ساختمان به شكل هشت ضلعى در آمده است. بعد از اين قسمت صورت بنا شانزده ضلعى است و در آن 16 صفه محرابى كوچك است و بالاى آن فلكه‌اى است و پا طاق پوشش عرقچينى بر روى اين قسمت قرار گرفته است.

در جلوى درگاه غربى بقعه، ايوانى قديمى است كه آن را از قطر پايه بيرون انداخته‌اند. در وسط بنا مرقدى با ضريح چوبى مشبك است كه بر بالاى آن كاشى‌هاى فيروزه‌اى نصب كرده‌اند.(2)

رواق نو بنياد آن با وسعت 10×10 متر داراى جدار آجرى و پوشش مسطح با تيرآهن است كه از جانب غربى به جدار بقعه پيوند مى‌خورد. شاهزاده طاهر از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام است.(3)

5 - قدمگاه حضرت مهدى عليه‌السلام : 19/12/1380 ـ ش ثبت: 4857

اين بنا در مركز بافت «روستاى كاسوا» در منطقه خلجستان قرار گرفته و ساختمان آن در حقيقت، قدمگاه حضرت مهدى است و امامزاده نمى‌باشد.

1) گنجينه آثار قم، ج 2، ص 643.

2) تربت پاكان، ج 2، ص 201.

3) گنجينه آثار تاريخى قم، ج2، ص643.

بناى اصلى قدمگاه، يك قسمت مربع شكل است كه بر روى آن سقف گنبدى 8 ضلعى ايجاد شده است. اين گنبد با آجر لعابدار پوشيده شده و در قسمت زيرين آن با آجر كلمات مقدس نوشته شده است. در جلوى اتاق يك ايوان مستطيلى قرار دارد كه آن نيز جزء اصلى ساختمان است و با اتاق‌هاى قوسى شكل سقف گرديده است. اكثر قسمت‌هاى بنا با ستون‌ها و تيرهاى چوبى پديد آمده و در ضلع شرقى بنا يك مسجد ساخته شده است.(1)

6 - شاهزاده احمد بن على رحمه‌الله : 7/7/1381 ـ ش ثبت: 6519

اين بقعه در يك كيلومترى غرب «روستاى كاسوا» از توابع منطقه خلجستان قرار دارد. از نظر قدمت ساخت بنا با توجه به اشعارى كه بر روى صندوق خانه آن حك شده، به سال 1007 ق همزمان با حكومت شاه عباس صفوى مربوط مى‌شود.

نكته اصلى و بارز بنا اصالت نقشه آن است كه با توجه به الحاقات آن در دوره‌هاى مختلف، خدشه‌اى به آن وارد نشده است؛ همچنين چگونگى قرارگيرى آن بر روى تپه و اشراف به ايوان جنوبى و فضاى سرسبز دامنه تپه از نكات مورد توجه اين بنا است.(2)

7 - بقعه علمدار كياب رحمه‌الله :

اين بقعه، محل دفن «امير صالح بن ابراهيم بن مالك اشتر نخعى» است كه در سپاه زيد، علمدار بود و پس از آن كه زيد به شهادت رسيد، نامبرده

1) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 4857.

2) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 6519.

به سوى ايران فرار كرد و در اين نقطه كوهستانى و دور افتاده اقامت گزيد و به كار زراعت اشتغال ورزيد.

بنا به صورت مضلع مشابه برجى است كه از تخت سنگ‌هاى كشيده و كم عرض با ملاط گچ بنيان گرديده است. قاعده گنبد از خارج چهار ضلعى است كه زواياى آن را در گذشته با كاه‌گل پوشانده بودند.

هيئت ساختمان از داخل، چهار ضلعى مساوى به دهانه 4 و ارتفاع 8 متر و پوشش آن عرقچينى ساده است و تمام جدار آن سفيدكارى بوده است. در جبهه شرقى و شمال بقعه، دو در ديده مى‌شود كه جلوى هر يك، ايوانى ساخته شده است. در حال حاضر، ايوان شمالى بنا تخريب شده و ايوان شرقى از يادگارهاى عصر قاجار است.(1)

8 - شاهزاده ابوطالب رحمه‌الله : 19/12/1380 ـ ش ثبت: 4859

اين بنا در كناره‌ى جنوبى جاده بين «روستاى نويس» و «كاسوا» قرار دارد. اطراف امامزاده را باغ‌هاى ميوه و زمين‌هاى كشاورزى فرا گرفته است.

قديمى‌ترين سنگ قبر اين منطقه به سال 1134 ق پايان دوره صفوى مى‌رسد. اين بقعه از دو بخش تشكيل شده است. بخش اول، مربوط به گنبدخانه و بخش دوم، ايوان جنوبى آن است كه جديد احداث شده است.

نقشه گنبدخانه از خارج به صورت دايره در آمده و در داخل يك 8 ضلعى منتظم است، سقف آن يك گنبد مدور با گوشه‌سازى ساده مى‌باشد.

1) پرونده ميراث فرهنگى استان قم، شماره 47.

پوشش گنبدخانه از خارج يك هرم 12 ضلعى مى‌باشد كه در زير هر ضلع آن در ديواره‌ها يك طاقچه‌نما ايجاد گرديده است. مصالح عمده براى پوشش و حفظ از سنگ است.(1)

تصوير 8×12

9 - شش امامزاده: 2/8/1378 ـ ش ثبت: 2429

شش امامزاده، بنايى است كه در نزديكى «روستاى قمرود» واقع شده و 5/22 متر طول و 14 متر عرض دارد. بقعه آن داراى دو ايوان است كه يكى در جلو و ديگرى در پشت قرار دارد.(2)

شبستان اصلى در مركز آن واقع شده و بر فراز آن گنبدى ديده مى‌شود. شبستان بنا چهار گوش به اندازه 80/5×80/5 مى‌باشد. بنا متعلق به دوره قاجاريه است و معمارى آن ساده و بومى است و از كاشى‌هاى هفت رنگ براى تزيين استفاده شده است.

«مدرسى طباطبايى» در كتاب «تربت پاكان» معتقد است: بناى كنونى در اواخر دوره ناصرى پديدار گرديده است و به دستور «مهندس الممالك غفارى» به سال 1321 ق صورت گرفته است.(3)

برخى از مورخان نيز معتقدند: بنا از آثار قرن دهم هجرى است كه در عصر قاجار تعمير و تزيين شده است. در اين مكان، شش امامزاده به نام‌هاى «محمد»، «حسن»، «قاسم»، «حمزه»، «خالد» و «رقيه خاتون» در

1) همان، ش 4859.

2) بررسى‌هاى باستان شناسى قمرود، ص121.

3) گنجينه آثار قم، ج 2، ص 69.

دو بقعه مدفون‌اند و از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام مى‌باشند.(1)

تصوير 8×12

10 - بقعه خديجه خاتون عليهاالسلام : 26/8/1378 ـ ش ثبت: 2495

اين بقعه كه در پنج فرسنگى جنوب قم و در نزديكى بستر شرقى قمرود واقع است، منسوب به دخترى از فرزندان امام جعفر صادق عليه‌السلام مى‌باشد. نماى خارجى بنا نخست چند مترى سنگ‌چين و پس از آن گنبد برجى هرمى و قاعده ضلع آن آجرى است.

نماى درونى از سطح زمين تا 3 متر چهارگوش با دو درگاه ورودى در شمال و جنوب و دو صفه در شرق و غرب آن است.(2)

بلنداى گنبد 11 متر است. در مركز سقف، شمسه‌اى از گل و بوته گچ‌برى شده و گرداگرد آن ميان دو حاشيه زنجيره‌اى چند سانتى‌متر وجود دارد كه حاشيه نخست از نام «محمد» و حاشيه دوم نقش و نگار كتابه‌اى است.

تصوير 8×12

اين بناى ارزشمند از نظر قدمت، مربوط به قرن هشتم است كه به دستور امراى خاندان صفى بنياد نهاده شده است. گچ‌برى‌هاى آن نيز كار «على بن محمد ابوشجاع» هنرمند برجسته اين عصر است. گنبد بنا و نيز

1) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 582.

2) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 2495 ـ خاندان على صفى، ص 37.

همانند ديگر مقابر برج دو پوسته گسسته رك و با خودمنشورى شانزده ترك است.

كتيبه اصلى بنا بر بالاى قسمت 8 ضلعى به خط ثلث و بر زمينه‌اى از نقوش گياهى متضمن نام مدفون بانى و تاريخ بنا است كه تا فراز بنا ادامه مى‌يابد.

نماى جلوى ايوان نيز به دهانه 4 و طول 5 متر از آثار قرن اخير است.(1)

تصوير 8×12

11 - امامزاده عبداللّه رحمه‌الله :

اين آرامگاه كه در جاده قديم قم به اصفهان و در نزديكى قلعه‌چم واقع است، بنايى است چهار ضلعى كه با سقفى گنبدى به كاشى‌هاى بسيار زيبا آراسته است.

از طريق پنج پله به ايوانى مى‌رويم كه ديوارهايش همگى از سنگ پوشيده شده است. در ورودى بقعه، از آهن است.

بقعه، داراى سقفى بلند و ضريح آن از آب طلا و نقره ساخته شده است.

بناى اصلى امامزاده از خشت و گل بوده كه حدود سال 1360 ش بر اثر زلزله ويران شد و به يارى سازمان اوقاف و امور خيريه بناى فعلى دوباره برپا گرديد.(2)

1) فصلنامه اثر، شماره 33 و34، ص161.

2) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 61.

12 - سكينه خاتون عليهاالسلام : 26/8/1378 ـ ش ثبت: 2496

اين امامزاده در 30 كيلومترى شرق قم و در نزديكى «روستاى زالون آباد» واقع است كه داراى بقعه و سه ايوان و صحن است. اين بنا از آثار دوره آغازين صفوى است كه در دوره اخير نيز الحاقاتى بدان افزوده شده است.(1)

نقشه بنا از خارج، برجى و داخل چهار ضلعى متساوى، به دهانه 5 و ارتفاع 9 متر با چهار شاه‌نشين است كه از هر يك درى به ايوان سه گانه و رواق شمالى گشوده مى‌شود؛ ولى جلوى درهاى غربى و شرقى را مسدود كرده‌اند.

بر فراز بنا گنبدى خودى شكل به قطر تقريبى 7 و ارتفاع 10 متر با گردنى استوانه‌اى به ارتفاع 4 متر روى پايه‌اى مضلع واقع شده است.(2)

دور گنبد را با كاشى معرق‌بند اسليمى خوش طرحى آراسته بوده‌اند كه اكنون تنها چند قسمت آن باقى است. آرايش ساقه گنبد نخست يك رديف كاشى خشتى زيبا با زمينه‌هاى طلايى، سپس زير آن، كتيبه‌اى كمربندى گرداگرد با پهناى نيم متر از كاشى معرق است كه بر آن «سوره جمعه» با ثلث سفيد نوشته شده است. اين امامزاده از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام مى‌باشد.

13 - شاهزاده عباس رحمه‌الله :

اين بقعه در خارج «دهكده جنداب» در نزديكى «قريه قاضى» واقع شده است كه مشتمل بر بقعه قبه و ايوان و دو حجره است. بناى مزبور از

1) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 125.

2) همان، ص 125.

آثار قبل از صفويه است كه از سنگ‌هاى تخته‌اى و روكش آجرى بر آن كشيده‌اند.

بناى اوليه امامزاده از داخل و خارج، چهار ضلعى است كه از داخل قطر آن 6 متر و ارتفاعش 9 متر است و در چهار گوشه آن نيز نيم‌طاقى بالا آمده و صورت مربع را به هيئت هشت ضلعى نامحسوس و بلافاصله به فلكه تبديل ساخته است و با طاق پوشش عرقچين و رسمى بندى را بالا آورده‌اند.

بر فراز بنا گنبد نيم دايره‌اى ساده و آجرپوش مى‌باشد كه در مركز آن مناره‌اى قراردارد. در وسط بقعه، مرقدى با جدار كاشى‌كارى خشتى فيروزفام به ارتفاع 1 وطول 3 و عرض 2 متر است. اين امامزاده از نوادگان امام موسى كاظم عليه‌السلام است.(1)

فصل دوم: مقابر متبركه استان قم:

1 - شيخ اباصلت رحمه‌الله : 19/2/1378 ـ ش ثبت: 232

تصوير 8×12

اين بقعه كه در خيابان آذر، نزديك ميدان كهنه واقع شده، مدفن يكى از دانشمندان فرزانه شيعى مذهب، به نام «شيخ اباصلت بن عبدالقادر بن

1) همان، ص 116.

محمد» است.(1)

نماى درونى بنا با بلنداى پيرامون آن 8 متر چهار گوشه با گنبد قوسى آجرى و سر در مرتفع، در جانب شمال آن است. قدمت و استخوان‌بندى بنا متعلق به دوره صفويه است ورودى آن به دهانه 5 و عرض 4 متر است كه جدار آجرى و پوشش هرمى دارد.(2)

2 - بابا مسافر:

در «باغ شاه قم» بقعه قديمى است، معروف به «بابا مسافر»، مدفن يكى از دراويش اهل تصوف مى‌باشد. بعضى نيز احتمال داده‌اند كه او مسافرى از خادمان و اصحاب حضرت امام رضا عليه‌السلام و حضرت جواد عليه‌السلام بوده و راوى خبر قتل حضرت موسى بن جعفر عليه‌السلام به ايشان بوده است.

نقل قول ديگر حاكى است كه او پس از وفات حضرت رضا عليه‌السلام ملازم حضرت جواد عليه‌السلام بوده و آن حضرت ايشان را وكيل اوقاف قم گردانيد.(3)

اصل ساختمان از ابنيه تاريخى عصر صفوى بوده كه در عصر حاضر مرمت كلى شده است. بى‌شك اين مرد بزرگوار نام ديگرى هم داشته و مقصود از نام مسافر به معناى آن چه در اصطلاح عام است نيست؛ بلكه مسافر نزد اهل حق، معنا دارد و آن عبارت است از كسى كه به درجات حالى در معرفت الهى مى‌رسد.(4)

1) گنجينه آثار تاريخى قم، ج 2، ص 625.

2) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 2321.

3) مان امهان، مسجد مقدس جمكران ص15.

4) تربت پاكان، ج 2، ص 97.

3 - على بن بابويه رحمه‌الله : 18/2/1380 ـ ش ثبت: 3786

اين بنا در ابتداى خيابان چهارمردان، پشت پاساژ ملت در كوچه ابن بابويه واقع است. سبك ساخت بقعه على بن بابويه شيخ‌القميين پدر شيخ صدوق با بناهاى دوره صفوى مانند چهل‌اختران و بقعه شيخ اباصلت قابل مقايسه است و به نظر مى‌رسد كه از آثار مربوط به دوره صفويه باشد كه در اوايل دوره قاجار نيز بر روى آن تعميراتى انجام شده است.

اين بنا از درون، چهار گوش است و با سقفى كوتاه و كتيبه‌اى گرداگرد از سوره فتح و داراى گنبدى مرتفع با كتيبه‌اى به خط ثلث از سوره ياسين مى‌باشد كه بيشتر آن فرو ريخته و در تعميرات، جاى آن را با كاشى‌هاى معمولى پر كرده‌اند.

نقل است: در عصر حمله «محمود افغان» در قسمت آويزهاى محراب، هر آويزى را كه نام مبارك على ولى‌اللّه گچ‌برى شده بود، تراشيده و با قشرى از گچ روى آن را اندود كرده‌اند.

تجديد پوشش گنبد نيز در قرن اخير از ناحيه «مرحوم حاج ميرزا عبداللّه رضوانى» دوام نيافته و در دهه گذشته از طرف «حاج شيخ اسلامى آبادانى» به سال 1408 ق تجديد شده است.(1)

تصوير 12×8

4 - مقابر شيخان:

1) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 3786.

اين مزار به واسطه اين كه عده‌اى از اصحاب ائمه و علماى بزرگ در آن مدفون‌اند، مقابر شيخان مى‌گويند؛ از جمله معاريفى كه در آن جا مزار دارند «زكريا بن آدم بن عبداللّه بن سعد اشعرى قمى رحمه‌الله » است كه از اصحاب حضرت رضا عليه‌السلام بوده است.

از ديگر قبور شيخان مى‌توان به قبور بعضى از علماى اسلام اشاره كرد:(1)

1 - محمد بن طاهر حسين قمى رحمه‌الله كه شيخ‌الاسلام و امام جمعه قم بوده است؛

2 - آدم بن اسحاق رحمه‌الله ، برادرزاده زكريا بن آدم؛

3 - زكريا بن ادريس رحمه‌الله ، عموزاده زكريا بن آدم؛

4 - ميرزا ابوطالب قمى رحمه‌الله ميرزاى قمى.

ديگر مقابر متبركه قم

1 - مقبره آية‌اللّه العظمى بروجردى رحمه‌الله در مسجد اعظم؛

2 - آية‌اللّه سيدمحمد حجت رحمه‌الله در مدرسه حجتيه؛

3 - آية‌اللّه نجفى مرعشى رحمه‌الله در كتابخانه بزرگ ايشان؛

4 - ميرزاحسين كاشفى لاهيجى رحمه‌الله در ابتداى چهارمردان؛

5 - آية‌اللّه سعيدى رضى‌الله‌عنه در خاكفرج؛

6 - نواب صفوى رحمه‌الله در وادى‌السلام؛

7 - آية‌اللّه غفارى رحمه‌الله در باغ رضوان؛

8 - ميرزاحسن رشديه رحمه‌الله در قبرستان نو؛

9 - استاد شهيد مرتضى مطهرى رحمه‌الله در حرم مطهر حضرت

1) بارگاه فاطمه معصومه، ص 64.

معصومه رحمه‌الله ؛

10 - علامه محمدحسين طباطبايى رحمه‌الله در حرم حضرت معصومه؛

11 - آية‌اللّه العظمى بهاءالدينى رحمه‌الله در حرم حضرت معصومه؛

12 - كربلايى كاظم ساروجى حافظ كل قرآن به شيوه اعجاز در قبرستان نو؛

مقابر گنبد سبز: 15/10/1310 ـ ش ثبت: 129

قم در قرن هشتم هجرى شاهد يادمان‌هاى مذهبى، تاريخى متعددى بوده كه در فرهنگ معمارى ايران به برج‌هاى آرامگاهى موسومند.

شاخص‌ترين بناهاى مزبور مجموعه‌اى را تشكيل مى‌دهد به نام مقابر دروازه كاشان - گنبد سبز ـ شناخته شده‌اند. در اين سه بنا كه از حيث هنر گچ‌برى از نمونه‌هاى منحصر به فرد به شمار مى‌رود، امراى خاندان على صفى، فرمانروايان مستقل قم در قرن هشتم دفن شده‌اند.(1)

طرح كلى بنا در اين سه اثر از بيرون مضلع با گنبد رُك از نوع دو پوسته و از داخل هشت گوشه با هشت صفه و اضلاع بنا مى‌باشد كه در بالاى صفحه به شانزده گوشه دگرگون شده است.

بدنه داخل بناها از مركز سقف تا نزديك سطح زمين با آرايش‌هاى ظريف گچ‌برى و نقش رنگارها و ترنج‌ها و مانند آن زينت يافته و در هر يك، سه كتيبه سراسرى گچ‌برى شده است.(2)

تصوير 8×12

1) مقاله گزارش‌هاى باستان‌شناسى، كاظم عرب، ص251.

2) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 220.

تزيينات بناها:

اشاره

از اواخر عصر سلجوقى و سراسر عصر ايلخانى در نماى داخلى اغلب برج‌هاى آرامگاهى، تزيينات گسترده‌اى رايج بود. گنبد «خواجه اصيل‌الدين» از نمونه‌هاى برجسته بناهاى درونگراى عصر ايلخانى در زمينه تزيينات است. نكته حائز اهميّت در زمينه مقابر گنبد سبز، شباهت نقش‌مايه‌هاى تزيينى آن با گچ‌برى‌هاى سقف ايوان‌هاى طبقه دوم گنبد سلطانيه است اين شباهت‌ها بدان اندازه است كه باستان‌شناسانى چون «پرفسور پوپ» آن را منطقا كار هنرمندان واحدى مى‌دانند(1)و به احتمال قوى، بزرگى و عظمت گنبد سلطانيه اين تصور را پيش مى‌آورد كه هنرمندان و معماران خبره از سراسر كشور دعوت به كار شدند و به هنگام كار كردن به تبادل دانش و هنر خويش پرداختند و هنگامى كه بنا كامل شد، همه آنان به ديار خويش بازگشتند و مهارت و هنر خود را در شهر خود به كار بستند.(2)

در گنبد سبز سه مقبره ديده مى‌شود كه از جنوب به شمال به شرح زير است.

الف مقبره خواجه اصيل‌الدين:

اين مقبره، جنوبى‌ترين گنبد محسوب مى‌شود. بناى مزبور از خارج، دوازده ضلعى منتظم و از داخل، هشت ضلعى با طاق‌نماى تزيينى در هر ضلع است. بدين شكل كه هر ضلع داخلى به همراه دو جرز طرفين در

1) معمارى ايران، ص229.

2) مقاله گزارش‌هاى باستان‌شناسى، كاظم عرب، ص 252.

خارج به دو ضلع تغيير شكل مى‌يابد.

نخستين رديف آجرچينى، به صورت راسته‌چينى انجام يافته كه در فواصل هر ضلع را جرزى ستون مانند از دو سو در ميان گرفته است. از اين رگ به بعد، آجرچينى معمولى، متحدالشكلى سراسر بنا را تا ارتفاع 8 مترى در بر مى‌گيرد. بر فراز آن طاق‌نماهايى با قاب مستطيلى و سپس آجر تزيينى قرار دارد. دور طاق‌نماها كه در ضلع جنوبى بنا قرار دارد با آجرچينى بسيار زيبا نام على عليه‌السلام به خط بنايى ديده مى‌شود.

نياى بزرگ خاندان صفى و عموى بانى گنبد خواجه على صفى، همان كسى است كه در قم، نايب خالصه‌جات «خواجه علاءالدين محمد هندو» بود.

و ديگر فرزند وى «خواجه على اصيل» يا «جمال‌الدين على» است و او نخستين كسى است از اين خاندان كه به حكومت قم دست يافت.

بر اساس كتيبه موجود بر درگاه پيشانى بنا «على بن محمد ابن ابى شجاع» گچ‌برى اين بنا را انجام داده است. موضوعات تزيينى در مقابر گنبد سبز به خصوص در مقبره خواجه اصيل‌الدين به سه عنصر اصلى قابل تقسيم است:

1 - عناصر معمارى يا عناصرى كه در اصل مفهوم ساختمانى دارد و نقش طرح‌هاى تزيينى را نيز بر عهده دارد؛ همچون سه كنج‌ها، طاق‌بندها و مشبك‌هاى گچى.

2 - به كارگيرى طرح‌هاى هندسى در خلق الگوهاى ترتيبى چه به صورت يك عنصر مستقل در گره‌چينى لچكى حاشيه گرداگرد طاق‌نماها و شمسه‌كارى‌ها.

3 - سومين موضوع تزيينى خط يا نوشته‌هاى بنا مى‌باشد كه در

تشريح عملكرد بنا، بانى و تاريخ آن قابل توجه است. شيوه تزيينى نيز منحصراً گچ‌كارى، گچ‌برى و نقاشى روى گچ است كه باعث شده تزيين بناى مورد نظر در رديف گچ‌برى‌هاى برجسته عصر ايلخانى قرار گيرد.

مقبره خواجه اصيل‌الدين به سال 761 ق ساخته شده و در آن آيات سوره فتح، دهر و قدر ديده مى‌شود.(1)

ب مقبره خواجه على صفى:

اين بنا كه در وسط دو گنبد ديگر قرار دارد، مدفن دومين فرمانرواى خاندان صفى است. بناى مزبور از خارج دوازده ضلعى منتظم است كه هر ضلع آن با طاق‌نماهايى به دهانه 40/2 و ارتفاع 7 متر زينت يافته است. نماى بنا از داخل، هشت ضلعى و از اين نظر همانند گنبد خواجه اصيل‌الدين است كه هشت طاق‌نما در هر ضلع دارد.

اين طاق‌نماها در هر يك از اضلاع گنبد، از كف بنا آغاز شده و تا زير قسمت شانزده ضلعى بنا ادامه مى‌يابند. حاشيه هر يك از طاق‌نماهاى مزبور با قابى مستطيلى احاطه شده كه مشتمل بر كتيبه‌اى است كه نقشى حاشيه‌اى نيز براى هر درگاه بر عهده دارد.

بر فراز طاق‌نماها، كتيبه‌اى سراسرى و بلافاصله طاق‌بندى شانزده ضلعى قرار دارد.

نماى داخلى گنبد از دو بناى ديگر سالم‌تر مانده و از جهت رنگ‌آميزى كم‌نظير خود بدون شك از بهترين آثار تاريخى عصر ايلخانى محسوب مى‌گردد.(2)

1) همان، ص 152.

2) مقاله نگرشى به برج مقبره خواجه على صفى، كاظم عرب.

گنبد اين بنا از نوع دو پوسته رُك شانزده تركى است كه بر روى بخش انتهايى استوانه‌اى شانزده ضلعى قرار گرفته است تمام سطوح گنبد در وضعيت فعلى با كاشى تره آبى متمايل به سبز پوشيده شده است.

كتيبه‌هاى درون بقعه منبع موثق جهت شناخت هويّت مدفونان و تاريخ ساخت بنا است. بر اين اساس، نخستين فرد كه در اين مكان دفن شده «خواجه جمال‌الدين على» خواجه‌على صفى است. او دومين امير خاندان صفى است كه تا سال 774 ق فرمانرواى قم بود.

نفر دوم مدفون در اين بقعه، «امير جلال‌الدين» است كه در متون تاريخى سخنى از او نيامده است.

سومين فرد «خواجه عمادالدين محمود قمى» است كه تا سال 791 ق عهده‌دار امور نواحى قم بوده است.

برج مقبره خواجه على صفى با تاريخ 792 ق يكى از معدود بناهاى اواخر عصر ايلخانى است كه گچ‌برى‌هاى پركار و كم‌نظير خود را تاكنون حفظ كرده است.(1)

ج گنبد شمالى:

بقعه مورد نظر از خارج و داخل، نقشه هشت وجهى دارد. طرح بنا در حجم كلى متاثر از معمارى مقبره چلبى اوغلى و گنبد سلطانيه است.

نماى خارجى بنا ويژگى‌هاى متفاوت از دو بقعه ديگر اين مجموعه را ارائه مى‌دهد؛ بدين مفهوم كه در وسط هر ضلع از اضلاع هشت گانه، يك ايوان صفه‌دار با دهانه 10/2 متر، عرض 1 و ارتفاع 7 متر تعبيه شده است كه طرفين هر يك را دو طاق‌نماى كوچك تحتانى و فوقانى با سر پابه‌هاى

1) دائرة‌المعارف بناهاى آرامگاهى، ص 322.

آجرى در بر مى‌گيرد.(1)

ايوان‌هاى مزبور در حال حاضر با طاق بيضوى پوشش يافته و اين در حالى است كه در اصل قوسى جناقى آن‌ها را پوشش مى‌داد. در انتهاى قسمت هشت ضلعى، استوانه‌اى شانزده ضلعى، با كمى عقب‌نشينى از صفحه ديوار خارجى تعبيه شده است كه هر ضلع آن را طاق‌نمايى جناقى با عمق كم در قابى مستطيل در بر مى‌گيرد كه حكم نورگيرهاى بنا را دارد.

ورودى بنا نيز با درگاهى مستطيل شكل و طاق تيزه‌دار با كمى انحراف در جبهه جنوبى قرار دارد كه از طريق ايوانى كم عمق با داخل بنا ارتباط برقرار مى‌كند؛ بر خلاف دو مقبره جنوبى و ميانى كه ورودى آن رو به شمال و جنوب است.(2)

پوشش بناى مقبره شمالى همانند ديگر مقابر از نوع گنبدهاى دو پوسته گسسته رك با خودمنشورى شانزده ترك است. فيض در كتاب «گنجينه آثار تاريخى قم» اين بنا را مدفن «مجدالملك براوستانى» وزير سلطان بركيارق و «خواجه برهان الدين» وزير سلطان حسن آق‌قونيلو مى‌داند و آن را به قرن نهم نسبت مى‌دهد؛ ولى محققانى چون «دونالد ويلبر» آن را مقدم بر بناى ديگر متعلق به سال‌هاى 765 تا 715ق مى‌داند.

از نظر معمارى با توجه به خصوصيات مشترك زياد اين سه بنا به نظر مى‌رسد كه در يك محدوده زمانى ساخته شده و هر سه متعلق به خاندان

1) گزارش‌هاى باستان‌شناسى، ص 251.

2) بناهاى تاريخى و اماكن باستانى ايران، ص 233.

صفى مى‌باشد.(1)

فصل سوم: مساجد تاريخى قم

اشاره

مساجد، مهم‌ترين بناهاى مذهبى هر شهر و روستا هستند كه همواره نقش مهمى در زندگى مسلمانان داشته‌اند. اقامه نماز جمعه، مراسم مذهبى، ايراد خطابه و تدريس در مساجد انجام مى‌گرفت؛ زيرا مسجد بهترين مكان براى ابلاغ فرامين حكومت به مردم بوده است؛ با توجه به اين موضوع در طول تاريخ اسلام مساجد مهمى در شهر قم شكل گرفت كه در ذيل، پيرامون آن سخن مى‌گوييم:

اولين مساجد قم:

پس از اين كه اشعريان در اواخر قرن اول هجرى به قم آمدند، آتشكده قم را خراب كردند و به جاى آن مسجدى در اين شهر بنا نهادند و اين نخستين مسجدى بوده كه در شهر بنا شد. گويا محل مسجد در نزديكى خاكفرج، و وادى‌السلام امروزى بوده است. اين مسجد در كنار راهى قرار داشت كه دو قسمت شهر را به يكديگر متصل مى‌كرد. پس از آن به سال 189 ق «حمزه بن اليسع اشعرى» پس از آن كه قم از اصفهان به صورت كوره شهرستان جدا شد. سپس مسجد ديگرى به نام «مسجد دژپل» درپل كه به احتمال قوى در مكانى كنونى «مسجد امام حسن عليه‌السلام بنا شد.

از قرن سوم و پس از رحلت حضرت معصومه عليهاالسلام مساجد ديگرى

1) همان.

در قم بنا شد كه مى‌توان به «مسجد ابوالصديم» و «مسجد جامع» و «مسجد جمكران» اشاره كرد.(1)

مسجد امام حسن عسگرى عليه‌السلام : 22/9/1355 ـ ش ثبت: 1312

اين بنا در نزديكى پل عليخانى و مجاور خيابان آستانه واقع است كه در گذشته «مسجد جامع عتيق» ناميده مى‌شد.(2)بناى اوليه مسجد بر طبق روايت‌هاى غير مستند در قرن سوم به دست وكيل امام حسن عسگرى عليه‌السلام «احمد بن اسحاق اشعرى» بنا گرديده؛ پس از آن تاريخ نيز اين بنا بارها مرمت و نوسازى شده است؛ به طورى كه امروزه قديمى‌ترين بخش آن، ايوان جنوبى‌اش است كه به سال 1129 ق بنا گرديده است.(3)

مسجد امام حسن عليه‌السلام از گذشته از اعتبار زيادى برخوردار بوده و از قرن نهم به بعد متوليان آستانه مقدسه، توليت آن را بر عهده داشتند. اين مسجد در اواخر دوره صفوى بازسازى شده كه امروزه تنها ايوان جنوبى آن باقى است. بنا در دوره فتحعلى شاه قاجار بر اثر سيل، متحمل صدماتى گرديد كه از طرف «حاج حسين كدخدا» تعمير شد.

در دوره ناصرالدين شاه به سال 1286 ق «حاجى ابراهيم تاجر» در جهت غربى مسجد، شبستان و زيرزمينى بزرگى بنا نهاد و بالاخره به سال 1295 ق «حاج على نقى تاجر كاشى»، بخش‌هاى ديگر مسجد از

1) تاريخ قم، ص 37.

2) تربت پاكان، ج 2، ص 115.

3) تاريخ قم، ص 37.

جمله شبستان‌هاى شرقى و سر در و جلوخان را نوسازى كرد.(1)

در دوره متأخر نيز شبستان‌هاى زيرزمين و طبقه فوقانى آن در جانب غربى مسجد با مصالح جديد نوسازى گرديد.(2)مسجد امام حسن پس از پيروزى انقلاب اسلامى به همت «دفتر آيت‌اللّه العظمى گلپايگانى رحمه‌الله » با ساختمانى جديد كه در حال احداث است با مساحتى حدود 2500 متر مربع شكوه و عظمتى خاص يافته است.

بناى كنونى مسجد امام حسن مشتمل بر جلوخان، سر در ورودى، صحن، ايوان جنوبى، شبستان، زيرزمين و چهار شبستان در اضلاع مختلف صحن است.

تصوير 8×12

اختصاصات:

سر در مسجد به دهانه 5 و عمق 3 و ارتفاع 6 متر داراى ازاره سنگى، جرزهاى آجرى، پوشش رسمى بندى آراسته به كاشى‌هاى دوالى و معقلى و در كمرگاه كتيبه‌اى قرآنى بر كاشى‌هاى خشتى است.(3)

بعد از ورودى، هشتى هشت ضلعى مزين به كاشى‌كارى قرار گرفته است در جانب جنوبى هشتى، مقبره‌بانى اين قسمت از بنا «حاجى على نقى» و در كنار آن بقعه‌اى قرار دارد كه در گذشته به صورت چهارطاقى

1) همان.

2) تاريخ قم، ص 160.

3) گنجينه آثار تاريخى قم، ص 261.

مستقل و قديمى مدفن 12 تن از سادات قم بوده است.(1)

در ضلع جنوبى صحن مسجد، ايوان قديمى بنا به ارتفاع 14، دهانه 11 و عمق 12 متر قرار دارد كه در اواخر دوره صفوى، به دست «مهدعليا» همسر يا مادر شاه سليمان صفوى، بنا گرديده است. اين ايوان داراى غرفه‌ها و صفه‌هاى محرابى در اضلاع، تزيينات مقرنس، گچ‌برى، كاشى‌كارى و كتيبه قرآنى مربوط به سال 1129 ق است. در ميانه ضلع جنوبى ايوان محرابى هفت ضلعى با تزيينات گچ‌برى شده، عبارت «عمل كلب على بن سلطان القمى» و تاريخ 1129 ق نقش بسته است. در طرفين ايوان، شبستان‌هاى ستون دار قرار گرفته است كه از طريق دهانه‌هايى به صحن و فضاى ايوان راه پيدا مى‌كند.

شبستان شرقى به ابعاد 12×16 متر مشتمل بر 13 چشمه بر فراز هفت ستون آجرى مضلع است. دو ضلع جنوبى شبستان، محرابى كاشى‌كارى تعبيه شده است. اين شبستان به همت «آيت‌اللّه حاج آقا محمد كبير» كه امامت شبستان را بر عهده داشته تعمير و تزيين شده و به همين علت به «شبستان شيخ كبير» مشهور شده است.

شبستان غربى ايوان به ابعاد 11×12 متر مشتمل بر نه چشمه‌پوش بر فراز چهار ستون آجرى و محراب كاشى‌كارى است. در ضلع شرقى مسجد، شبستان ستون دار بزرگى است كه در گذشته، شش چشمه پوش آن در مسير خيابان قرار داشت. اين شبستان اكنون به ابعاد 12×32 متر مشتمل بر 28 چشمه پوش بر فراز 16 ستون آجرى مضلع و جرزهاى ديوارى است. شبستان 9 دهانه به جانب صحن دارد و از آن جايى كه به سال 1360 ق به دستور «آية‌اللّه فيض» امام جماعت وقت شبستان،

1) دايره المعارف بناهاى آرامگاهى، ص188.

تعمير شده به شبستان «آية‌اللّه فيض» مشهور شده است بانى اين شبستان «حاجى على نقى تاجر كاشى» است.

در ضلع غربى صحن شبستان، زيرزمين و شبستان ديگرى است كه با مصالح جديد جايگزين بخش قديم شده است.(1)

مسجد جامع قم: 9/5/1312 ـ ش ثبت: 194

اين بنا در مركز بافت قديم شهر و در محله مسجد جامع واقع گرديده است كه از نظر قدمت پس از مسجد امام حسن عليه‌السلام كهن‌ترين مسجد شهر قم مى‌باشد. بناى اوليه آن از آثار قرن ششم و عصر سلجوقى است.(2)

برخى از مورّخان، گذشته اين مسجد را به سال 265 ق مى‌رسانند و سازنده آن را «ابوالصديم حسن بن على بن آدم اشعرى» مى‌دانند.(3)

«الشيخ عبدالجليل رازى» بناى مسجد جامع را مربوط به عصر طغرل سلجوقى مى‌داند و معتقد است: «بهاءالدين كمال ثابت قمى» آن را بنا كرده است.(4)

تصوير 8×12

مسجد جامع عتيق قم، مجموعه‌اى از بناهاى چند عصر است و به اعتبار متون معتبر تاريخى زمان احداث آن به عصر سلجوقيان مى‌رسد و

1) دائرة المعارف بناهاى آرامگاهى، ص189.

2) مساجد ايران، ص 336.

3) تاريخ مذهبى قم، ص 119.

4) النقض، ص 163.

بناى گنبد خانه آن قديمى‌تر از ساير قسمت‌ها است.

بناى كنونى مسجد جامع مشتمل بر: سر در ورودى، صحن، ايوان‌هاى جنوبى و شمالى، گنبدخانه و شبستان‌هاى متعدد است.

اختصاصات:

مسجد جامع، دو در ورودى دارد كه يكى از آنان به شبستان‌هاى شمالى از داخل كوچه فرعى مى‌باشد و تظاهر چندانى ندارد و مخاطب با چند چرخش به درون مسجد هدايت مى‌شود و ديگرى كه ورودى اصلى بنا است در جبهه غربى مسجد قرار دارد.(1)

سر در ورودى مسجد در مقابل ورودى مدرسه جهانگيرخان و به دهانه 6 و عمق 2 و ارتفاع 8 متر داراى جدار سفيدكارى، پوشش مقرنس گچى و كتيبه كمربندى از كاشى خشتى و از آثار عصر فتحعلى شاه قاجار است.(2)

پس از پيشخوانِ مسجد جامع، فضايى است به نام «هشتى» و پس از آن صحن مسجد جامع قرار دارد. هشتى مسجد با 20/5 متر طول و 4 متر عرض، حدود يك متر از سطح خيابان فرعى پايين‌تر است.

صحن مسجد به طول 15/47 متر و عرض 25/27 متر داراى نقشه مربع مستطيل است كه زيبايى خاصى به مسجد داده است.

در مسجد جامع، مقصوره با شكوهى قرار دارد كه ارتفاع آن 30 متر و دهانه آن 23/13 متر است اين مقصوره گويا همزمان با شكل اوليه مسجد ساخته اين مقصوره با سه درگاه كه يكى به ايوان جنوبى و دو درگاه به

1) شهرهاى ايران، ص 649.

2) مساجد، ص 190

شبستان‌ها متصل مى‌شود.(1)

تصوير 8×12

با شكوه‌ترين قسمت مسجد جامع كه در تناسب اندام و حسن منظر و زيبايى پيكر، ممتاز و بى‌نظير است، ايوان جنوبى آن است. اصل ايوان جنوبى از آثار قرن هشتم هجرى است كه در دوره‌هاى صفويه و قاجاريه تعمير شده است.(2)

تصوير 8×12

اين ايوان به دهانه 3/13، عرض 8/6 متر و ارتفاع 18 متر است و راستاى اصلى آن رو به قبله است.(3)

نقطه مقابل ايوان جنوبى كه در ميانه شبستان‌هاى شمالى مى‌توان مشاهده كرد، ايوان شمالى است اين ايوان از آثار عصر قاجار و فتحعلى شاه است.

تصوير 8×12

ايوان شمالى با دهانه 8/6 متر، و عرض 5/6 متر و ارتفاع 14 متر با

1) گنجينه آثار تاريخى قم، ج 2، ص 477.

2) مراة‌البلدان، ج 2، ص 203.

3) بناهاى تاريخى ايران، ص 232.

كاشى‌كارى و مقرنس گچى نمودار است.

در مسجد جامع، شبستان‌ها، خلاقيتى بديع و ماندگار به آن داده است. مسجد پنج شبستان دارد كه دو تاى آن در اطراف گنبدخانه‌اند و متعلق به عصر صفوى و سه شبستان در شرق، غرب و شمال مسجد واقع است كه متعلق به عصر قاجار است.(1)زيرزمينى نيز در شبستان غربى در عصر ناصرى به سال 1305 ق احداث گرديد. مسجد جامع قم دوازدهمين مسجد جامع ايران است كه در نوع خود با كاشى‌كارى‌ها و مقرنس‌كارى‌ها و كتيبه‌هاى قرآنى از اهميّت و اعتبار خاصى برخوردار است.

تصوير 8×12

3 - مسجد مقدس جمكران:

ممتازترين و پر بركت‌ترين مساجد اين ديار، مسجد مقدس جمكران است. هر هفته هزاران تن از انسان‌هاى عاشق امام عصر عليه‌السلام از شهرهاى دور و نزديك به منظور زيارت و كسب معنويت و رفع حاجت به اين مكان با عظمت و پر معنويت روانه مى‌گردند.(2)

اصل بناى مسجد به نقل از تاريخ قم، اثر «حسن بن محمد بن حسن قمى» به حدود 393 ق به دستور حضرت ولى‌عصر «عج» انجام يافته است.

نقل مى‌كنند نيمه‌هاى شب سه‌شنبه 17 رمضان سال 393 ق در خانه

1) گنجينه آثار تاريخى قم، ج 2، ص 481.

2) سيماى قم، ص 100.

«شيخ عفيف صالح حسن بن مثله جمكرانى» در روستاى جمكران به صدا در آمد و عده‌اى ناشناس به او گفتند: برخيز و دعوت امام مهدى را اجابت كند. شيخ به دنبال آنان راه افتاد. تا به جايى كه هم اينك در آنجا مسجد بنا شده است رسيدند و در آن جا چشم شيخ به رخسار زيباى امام عليه‌السلام روشن شد. پس امام زمانعج فرمود: حسن بن مثله ديگر در آن زمين كشت نكن؛ پس به توصيه ولى عصر عج اين كار صورت گرفت. در آن جا مسجدى بنا شد.(1)

بناى اين مسجد مقدس، طى قرن‌هاى متمادى در حال تغيير و تحول بوده است. مسجد يك بار به سال 1158 ق به دست «آقا على جمكرانى» مرمت شد. بعدها «حاج على قلى جمكرانى» در يك طرف آن صحنى ساخت كه ناتمام بود. به سال 1167 ق «ميرزا على اكبر قمى» تعميرات كلى در مسجد نمود و در آن صحن، شبستان و يك مناره و كاشى‌كارى مختلف به عمل آورد.

در اوايل سلطنت مظفرالدين شاه «ميرزاعلى اصغرخان اتابك» مسجد و صحن را تعمير نموده و حجره‌هايى بدان افزود. پس از آن «حاج شيخ محمدتقى بافقى» در جهت مرمت و احياى مسجد جمكران سهم بسزايى داشت. از سال 1376 ش با عنايت رهبر معظم انقلاب اسلامى، «حضرت آية‌اللّه خامنه‌اى دامت‌بركاته» طرح جامع مسجد مقدس جمكران با وسعتى حدود 425 هزار متر مربع تصويب شد.

اكنون مقدمات اوليه جهت اجراى طرح فراهم شده؛ به طورى كه مسجد اصلى در قطر و مركزيت دايره طرح جامع قرار گرفته است. بدين صورت با مرمت و گسترش مسجد، اين مكان مذهبى يكى از بزرگ‌ترين

1) تاريخ مذهبى قم، ص 173.

مساجد كشور شده است.(1)

4 - مسجد اعظم: 15/10/1310 ـ ش ثبت: 128

اين بناى بزرگ به سال 1373 ق با نظارت و سرپرستى مرحوم «آية‌اللّه العظمى بروجردى رحمه‌الله » و به دست «استاد حسين بن محمد معمار» معروف به «لرزاده» بنا شد.

وجه نامگذارى آن به «اعظم» به جهت وسعت و بزرگى چشم‌گير آن است كه 11 هزار متر مربع وسعت دارد. سنگ بناى اوليه آن مصادف با روز ميلاد حضرت على بن موسى الرضا عليه‌السلام گذاشته شده است.(2)

مسجد اعظم داراى گنبدى زيبا و دو گلدسته به بلنداى 60 متر و سه ايوان و دو شبستان رو به شمال است. در بناى مسجد، تلفيقى از سبك معمارى قديم و با اسلوب ساختمانى جديد به كار رفته است. مقصوره مسجد از نظر وسعت و زينت در عالم اسلام كم‌نظير است.(3)

استحكام مسجد اعظم به اندازه‌اى است كه كارشناسان معمارى، عمرى هزار ساله براى آن پيش‌بينى كرده‌اند؛ زيرا معمار مسجد براى استحكام گنبد، استخوان‌بندى و اسكلت آن را با مفتول به پا داشت و سربند مفاصل آن را با اكسيژن جوشكارى به عمل آورد، سپس از هر طرف آن را با آجر پوشاند، به اين ترتيب طرفين آن از داخل و خارج جدارى به قطر 14 آجر هر طرف 7 رديف با ملاطى كه متشكل از

1) حضرت معصومه، فاطمه دوم، ص 269.

2) گنجينه آثار تاريخى قم، ج 2، ص 711.

3) زندگانى آية‌اللّه بروجردى، ص 217.

سيمان، آهك و ماسه بود، پوشيده شد.(1)

تصوير 8×12

قاعده گنبد از خارج و داخل، چهار ضلعى و متساوى به دهانه 19 و ارتفاع 24 متر با تزيينات متنوع مرمرى و كاشى‌كارى است كه در چهار گوشه آن نيم طاقى بالا آمده و صورت مربع با نقشه يزدى سازى به شكل فلكه‌اى درآمده و نيز با طاق پوشش عرقچين آن بالا آورده شده است.

در ضلع جنوبى مسجد اعظم، مقصوره محرابى مجلل و پنج تركى وجود دارد كه دهانه آن سه و ارتفاع آن 5 متر است. اين محراب با ازاره و بدنه و جرزهاى كاشى‌كارى معرق تزيين شده است.

شبستان گنبددار مسجد كه مزين به كاشى‌هاى معرق است، در ضلع جنوبى صحن قرار دارد. مجموعه مسجد اعظم از سمت شرق با مسجد بالاسر مرتبط است.

گنبد مسجد از آهن و زيرروى آن را چسبيده و روى آن را كاشى‌كارى نموده‌اند. پى‌هاى مسجد از سيمان، ساروج و آهن است و يك اسكلت عظيم آهنى، تمام شبستان و گلدسته‌ها و گنبد را در بر گرفته است. تمام درها و پنجره‌هاى مسجد از آهن ساخته شده است و اطراف آن را تا دو متر و نيم سنگ مرمر كرده‌اند.(2)

5 - مسجد سلماسى:

1) تاريخ قم، ص 287.

2) گنجينه آثار تاريخى قم، ج2، ص712.

اين مسجد در محدوده محله يخچال قاضى واقع است و يادآور دوران حضور بينان‌گذار حكومت اسلامى ايران، حضرت امام خمينى رحمه‌الله در دهه 30 و تدريس فقه و اصول ايشان در آن مكان است.

زمين مسجد از آن فردى به نام «حاج محمد آقازاده» از تجار و مشاهير قم بوده است. ساختن آن را «حاج يحيى سلماسى» از اهالى سلماس به عهده گرفت. آن زمان كه قم آب لوله‌كشى نداشت. آب انبار زير مسجد، نياز اهالى محل را رفع مى‌كرد.

علت بناى مسجد در اين ناحيه، نبود مسجد در آن حوالى و نياز مردم به آب انبار بود. تاريخ بناى آن سال 1326 ش است. مسجد بسيار ساده و به دور از تزيينات و معمارى معمول است. در سال 1380 ش از سوى اداره اوقاف بازسازى و مرمت شد.(1)

6 - مسجد پنجه‌على:

اين بنا در محله چهارمردان واقع گرديده و به جهت وجود قطعه سنگى كه تصوير دستى بر آن حك شده، بدين نام خوانده شده است. مسجد با توجه به كتيبه‌هاى آن تجديد و مرمت شده است. بناى فعلى مسجد، فاقد ارزش معمارى است و مشتمل بر دو قسمت طاق‌دار و گنبدوار با ايوانچه‌اى ورودى در شرق آن است.

در جدار غربى فضاى گنبددار، طاقچه‌اى است كه با كاشى‌هاى الوان گره‌سازى شده و در وسط آن، قطعه سنگى خاكسترى با نقش فرو رفته دست انسان قرار دارد.(2)

1) همراه با امام در شهر قم، ص 36.

2) مساجد، ص 190.

7 - مسجد حاج سيد صادق: 19/12/1380 ـ ش ثبت: 4865

مسجد «حاج سيدصادق روحانى» در بافت قديمى قم در گذر قلعه چهارمردان واقع است. اين بنا در سال 1320 ق به دست «مرحوم حاج مرتضى گايينى» با چهار باب ملكى كه براى اين منظور تهيه شده بود ساخته شد. مسجد داراى صحنى است كه قسمت‌هاى شمالى، مشرق و غرب آن را در بر گرفته است. در داخل مسجد، شبستانى با دوازده ستون سنگى حجارى شده قرار دارد كه طاق و سقف‌هاى آجرى بر روى آن‌ها قرار گرفته است.(1)

8 - مسجد فيض: 5/9/1380 ـ ش ثبت: 4419

اين بنا در گوشه شمال شرقى ميدان كهنه واقع شده و در سال 1310 ش به همت «آيت اللّه حاج ميرزا محمد فيض» در محوطه‌اى به اندازه 21×21 متر مركب از ده چشمه طاق بر فراز چهار ستون سنگى مضلع ساخته شده و بعدها گسترش پيدا كرده است.

بخش غربى آن متصل به مناره قديمى ميدان كهنه است كه به وسيله امراى زنديه بازسازى شده است.(2)

9 - مسجد صرم: 22/8/1362 ـ ش ثبت: 1644

اين بنا از آثار دوره صفوى است كه داراى شبستانى به ابعاد تقريبى 9 و ارتفاع 12 متر است كه در چهارگوشه فوقانى آن، با زدن نيم طاقى به

1) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 4865.

2) مساجد، ص 191.

صورت مربع را به هشت ضلعى تبديل كرده و با زدن چند رسمى‌بندى به شكل كثيرالاضلاع درآورده و با طاق پوشش عرقچينى و رسمى‌بندى آنجرى آن را برپا داشته‌اند.(1)

پوشش بيرونى گنبد، نيمه بيضوى و آجرى است. در اضلاع شمالى و غربى شبستان هر طرف سه صفه زيبا بر بالاى آن‌ها غرفه‌هايى با پوشش مسطح ساخته شده كه از هر يك، درى به خارج گشوده مى‌شود.

مدخل مسجد از صفه وسطى و در ضلع شمالى قرار دارد و جلوى آن مهتابى بزرگ به وسعت 7/8×5/12 متر است كه در زير آن شبستانى زمستانى مشتمل بر شش چشمه در دو رديف با دو پايه مضلع آجرى قرار دارد.

در جانب ورودى مسجد، لوحى سنگى نصب شده بود كه بر آن عباراتى به شعر و به خط ثلث برجسته حجارى شده بود.(2)بناى مسجد صرم پس از پيروزى انقلاب اسلامى بازسازى شده است.

10 - مسجد جامع كهك: 11/10/1380 ـ ش ثبت: 4632

قدمت و استخوان‌بندى بنا مربوط به دوره صفوى مى‌باشد كه در دوره‌هاى بعد نيز الحاقاتى به آن افزوده‌اند. يك رواق در جنوب و يك رواق سرپوشيده در سمت غرب آن قراردارد. نقشه اصلى بنا از يك چهار طاقى بزرگ تشكيل شده است كه با چرخش تقريباً 45 درجه نسبت به قبله نمايان است.

گنبدخانه مسجد از قسمت‌هاى اصلى بنا بوده كه در دوره‌هاى

1) همان، ص 191.

2) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 4632.

مختلف قسمت‌هايى به آن الحاق شده است.(1)

11 - مسجد جامع پاچيان:

مسجد جامع پاچيان كه در اواخر عصر قاجار به دست «حاج سيدرضا يزدى» احداث گرديده است، داراى نقشه مستطيل شكل با يك حياط در جبهه شرقى است كه در طرفين داراى طاق‌نماهايى مى‌باشد.

شبستان مسجد، شامل سه گنبد در وسط و شش نيم گنبد در دو جبهه شرقى و غربى و داراى دو طبقه جهت استفاده مى‌باشد. مصالح به كار رفته در بنا خشت خام و قاب‌بندى گچى است.(2)

12 - مجموعه تاريخى و فرهنگى طينوج: 9/2/1382 ـ ش ثبت: 8626

اين مجموعه در بخش خلجستان درون بافت قديمى «روستاى طينوج» احداث گرديده است كه مربوط به دوره صفوى - قاجار است. اين بنا شامل: كاروانسرا، مسجد، آب انبار وپل است.

در حال حاضر، اهالى روستا از پل براى تردد، از مسجد به عنوان نمازخانه و از كاروان‌سرا براى نگهدارى چهارپايان استفاده مى‌كنند. كاروانسراى اين مجموعه از نوع دو ايوانى است كه شامل: اصطبل، و اتاق هايى جهت استفاده كاروانيان بوده است. بنا داراى يك حياط مركزى و دوازده ايوانچه و بارانداز و 14 حجره مى‌باشد.

معمار بنا «حاجى جعفر» بوده و مجموعه از آجر سنگ لاشه و ملاط

1) همان، ش 4632.

2) همان، ش 4676.

و ساروج ساخته شده است.(1)

فصل چهارم: مدارس تاريخى استان قم

اشاره

شهر قم به دليل اين كه يكى از كانون‌هاى اصلى تشيع در طول تاريخ و فضاى مناسبى براى علما و فقهاى شيعى بوده است و بدين منظور مدارس بزرگى نيز در اين شهر شكل گرفته كه محل تدريس عالمان دينى و رواج انديشه‌هاى اسلامى بوده است. برخى از اين مدارس علمى به قرار زير است.

8×12

1 - مدرسه فيضيه:

اين مدرسه از بناهاى دوره صفويه است كه به دستور شاه طهماسب صفوى ساخته شد و با توجه به تاريخ 937 ق ثبت شده بر كتيبه سر در ايوان جنوبى مدرسه، چهار سال پس از به سلطنت رسيدن اين پادشاه اين بنا نوسازى و بازسازى شد.

به اعتبار متون معتبر تاريخى اين مدرسه از ميانه سده ششم هجرى وجود داشته است.

در حال حاضر از بناى زمان شاه طهماسب، جز ايوان جنوبى كه در واقع، در ورودى در صحن عتيق آستانه مقدسه است، اثرى بر جاى

1) همان، ش 8626.

نيست.(1)

در قرن يازدهم جمعى از دانشمندان بزرگ آن دوره كه مدتى در قم اقامت داشتند، از جمله «شيخ بهاءالدين عاملى» «سلطان العلما» و «قاضى سعيد قمى» «ملا عبدالرزاق لاهيجى» و «ملا محسن فيض» در اين مدرسه تدريس مى‌كردند.

ساختمان فعلى مدرسه فيضيه در زمان حكومت فتحعلى شاه قاجار به سال 1213 ق جايگزين بناى سابق شد. اين مدرسه يك بار نيز در دوره محمد شاه قاجار 1255 ق به وسيله «حاج على محمد»، عموى «ميرزا على‌اكبر فيض» تعمير و مرمت شد.(2)

در زمان رژيم منحوس پهلوى پس از مهاجرت «آية‌اللّه شيخ عبدالكريم حائرى» از اراك به قم و تجديد حيات حوزه علميه، مدرسه فيضيه نيز رونق تازه‌اى يافت و به دستور ايشان، حجره‌هاى طبقه دوم مدرسه و همچنين كتابخانه‌اى در آن قسمت احداث شد.

اين مدرسه در دوره زعامت و مرجعيت «آية‌اللّه العظمى بروجردى» تعميرات اساسى شد. پس از شروع نهضت امام خمينى رحمه‌الله در ايران، اهميّت اين مركز علوم دينى و علمى بر جهانيان نمايان شد.

صحن و حجره‌هاى مدرسه، يادآور حماسه‌هاى دوم فروردين و پانزدهم خرداد سال 1342 ش مى‌باشد. پس از تبعيد حضرت امام خمينى رحمه‌الله ، مدرسه فيضيه زير نظر شديد ساواك قرار گرفت و از تعداد طلبه‌هاى آن كاسته شد. در پيروزى انقلاب اسلامى اين مكان، پايگاه نشر انقلاب اسلامى شد و بدين جهت، به دستور امام خمينى رحمه‌الله مدرسه

1) تربت پاكان، ج 1، ص 13.

2) تاريخ قم، ص 155.

فيضيه تعمير و بازسازى شد.(1)

هم اكنون مدرسه فيضيه 100 حجره دارد. چهار ايوان نيز در چهار طرف آن ساخته شد. از تازه‌ترين تحولات ساختمان اين مجموعه مى‌توان به بناى «تالار اجتماعات» در زير حياط مدرسه و بناى جديد كتابخانه در ضلع شمال شرقى آن اشاره كرد.(2)

2 - مدرسه جهانگيرخان ناصرى: 16/1/1377 ـ ش ثبت: 1987

اين مدرسه در جانب شرقى دروازه رى در مركز محله مسجد جامع واقع است. اين بنا از نظر قدمت، متعلق به دوره صفوى است و در مجاورت مسجد جامع بنا گرديده است.(3)

عباس فيض در كتاب «گنجينه آثار تاريخى قم» اين مجموعه را از آثار پادشاه تاتار تركستان جانى بيگ مى‌داند. اما نقل تاريخى كه در اين رابطه وجود دارد، اين است كه در عصر صفوى، جهانگيرخان، مدرس مسجد شاه اصفهان به قم آمد و در اين مكان مدرسه‌اى را با 20 حجره تأسيس كرد و به نام ايشان جهانگيرخان ناميده شد.

در عصر قاجار به دليل آسيب‌هايى كه به اين مدرسه وارد آمده بود در عصر حكومت ناصرالدين شاه به سال 1278 ق به وسيله «ميرزا نصراللّه خان مستوفى گرگانى» مرمت كلى شد. و از آن پس به نام مدرسه ناصرى نامگذارى شد.

1) برداشت‌هايى از سيره امام، ج 2، ص 141.

2) همراه با امام در شهر قم، ص 20، 25.

3) تربت پاكان، ج 2، ص 131.

اين مدرسه در عين كوچكى از مدارس پر سابقه و با بركت قم بوده؛ زيرا اكثر فضلاى قم در عصر صفوى و قاجار از تربيت يافتگان اين مدرسه بودند.

آخرين بارى كه اين مدرسه مورد استفاده واقع شده، زمان حضرت آية‌اللّه العظمى بروجرى به سال 1373ق بوده است. سنگ‌نبشته سر در ورودى به تعميرات بنا اشاره كرده است.(1)

مدرسه پس از رحلت آية‌اللّه العظمى بروجردى بر اثر فرسايش، دچار آسيب كلى شد، از سال 1378 ش به وسيله سازمان ميراث فرهنگى استان قم مدرسه مرمت كلى شده است.

تصوير 8×12

مدرسه جهانگير خان مشتمل بر 20 حجره در يك طبقه است و از بناهاى چهار ايوانى و داراى يك كتابخانه و مَدْرس مى‌باشد. صحن مدرسه از شرق به غرب 20 متر طول دارد و عرض آن حدود 18 متر است.

3 - مدرسه دارالشفاء:

اين مدرسه مطابق كتيبه ايوان شمالى آن در دوره صفويه به سال 1055 ق ساخته شده بود. زمين اين مدرسه به آستانه حضرت معصومه عليهاالسلام تعلق دارد.

ساختمان اوليه آن در عصر شاه صفى، نه به منظور مدرسه بلكه براى

1) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 1987.

مستضعفان و بى‌چاره‌گان تأسيس شده بود كه از محل خيرات آستانه اطعام مى‌شدند. تا اين كه «ميرزا تقى خان اعتمادالدوله» صدر اعظم شاه عباس دوم آن را به مدرسه تبديل كرد.(1)

پيش از دوره قاجار، دارالشفاء مخروبه شده و بخش‌هايى از آن تغيير كاربرى داد تا اين كه به سال 1214 ق به امر فتحعلى شاه بازسازى و مجدداً مدرسه آن شكل گرفت.(2)

دارالشفاء به سال 1307 ق به اهتمام «شاهزاده كامران ميرزا قاجار» تجديد بنا و مرمت شد و به بيمارستان تبديل شد و در هر يك از حجره‌هاى غربى دو تخت خواب براى بسترى بيمارها تعبيه شده بود و حجره‌هاى شرقى آن به سكونت شبانه روزى پزشكان و پرستاران تخصيص يافته بود.

پس از درگذشت شاهزاده كامران ميرزا اين مكان به تدريج از وضعيت مدرسه و بيمارستان خارج شد و بخش‌هايى از آن قهوه‌خانه، خانه مسكونى و انبار مغازه‌داران شد.

اين شرايط تا سال 1346 ق ادامه يافت. از آن سال «مرحوم آية‌اللّه فيض» به تدريج حجره‌هايى از آن را از تصرف غاصبان بيرون آورد و طلبه‌نشين كرد. سپس «آية‌اللّه حاج شيخ عبدالكريم حائرى» نيز به تعمير آن پرداخت. پس از آن نيز «حاج ميرزامحمدعلى» به سال 1320 ش حجره‌هايى در طبقه فوقانى ضلع غربى آن ساخت.(3)

اين مكان، مدت مديدى مسكن و ماواى حضرت امام خمينى رحمه‌الله در

1) تاريخ قم، ص 161.

2) تربت پاكان، ج 2، ص 140.

3) همراه با امام در شهر قم، ص 31.

دهه 20 بود.(1)

در سال 1335 ش «مرحوم آية‌العظمى بروجردى» حجره‌هايى در جنوب آن احداث كرد. پس از پيروزى انقلاب اسلامى مدتى در اختيار مهاجران جنگى قرار داشت تا اين كه به دليل فرسودگى عمارت قبلى در سال 1361 ش تخريب شد.

آخرين بار، مدرسه دارالشفا با 7500 متر مربع مساحت احداث گرديد و در سال 1371 ش افتتاح گرديد. هم اكنون دارالشفا مركز مديريت حوزه علميه قم است.(2)

4 - مدرسه حجتيه:

اين مدرسه به همت «آية‌اللّه آقا سيدمحمد حجت» از علماى حوزه علميه قم به سال 1364 ق با خريد پارك «كامران ميرزا» پسر ناصرالدين شاه قاجار و ساخت آن براى حوزه علميه در اختيار طلاب علوم دينى قرار گرفت كه بعدها به نام بانى آن به حجتيه معروف گرديد. اين مدرسه در شش قسمت و در دو طبقه مجزا از هم بنا شد كه داراى 126 اتاق است.(3)

ساختمان عمومى مدرسه به شكل مربع مستطيل است و در سمت غربى مدرسه، مسجدى كوچك با هزينه «مرحوم حاج احمد اتفاق» از تجار آذربايجان مقيم تهران بنا شد.

پس از رحلت «آية‌اللّه حجت» مقبره ايشان نيز در كنار مسجد قرار

1) صحيفه نور، ج 6، ص 133.

2) همراه با امام در شهر قم، ص 35.

3) سيماى قم، ص 114.

گرفت. اين مكان يكى از بزرگ‌ترين مدارس قم است كه حدود 8 هزار متر مربع مساحت دارد و هم اكنون طلاب غير ايرانى در آن تحصيل مى‌كنند.(1)

5 - مدرسه رضويه:

مدرسه رضويه در ميان بافت قديم شهر و در جوار راسته بازار كهنه و در خيابان آذر واقع است؛ گويا به نقل از «عبدالكريم بن طاوس» اين مكان، محل فرود آمدن حضرت امام رضا عليه‌السلام در سفر به مرو بوده است. بناى مدرسه، جديدالاحداث است. كهن‌ترين قسمت بنا سر در شمالى آن از دوره صفوى است؛ بقيه مدرسه در دوره قاجاريه و معاصر مرمت كلى شده است و هم اكنون محل درس و بحث طلاب علوم دينى است.(2)

6 - مدرسه خان «آية‌اللّه العظمى بروجردى»:

اين مدرسه در ضلع شرقى ميدان آستانه، جنب گذرخان واقع است. مدرسه در گذشته يك طبقه و داراى 14 اتاق و مشهور به مدرسه خان بود كه به سال 1123 ق توسط «مرحوم مهدى قلى‌خان» ساخته شد.

مدرسه پس از يك قرن خراب و به مخروبه‌اى تبديل شد پس از آن به دستور «حضرت آية‌اللّه العظمى بروجردى رحمه‌الله » تجديد بنا شد. هم اكنون مدرسه داراى 59 اتاق و در دو طبقه داراى يك مَدْرس، محل تدريس و بحث طلاب علوم دينى و يك كتابخانه است.

اين مدرسه، مطابق با تاريخ 17 ربيع‌الاول 1379 ق و 1339 ش به

1) تاريخ قم، ص 291.

2) همان، ص 293.

دست «آية‌اللّه بروجردى رحمه‌الله » افتتاح گرديد.(1)

7 - مدرسه معصوميه:

اين مدرسه در بلوار امين به سال 1360 ش با بودجه آستانه مقدسه حضرت معصومه عليهاالسلام با زمينى با وسعت 15 هزار متر مربع و بالغ بر 28 هزار متر مربع زيربنا در چهار طبقه احداث گرديد كه مشتمل بر اتاق‌ها و سالن‌هاى اجتماعات و مسجد است.(2)

8 - دبيرستان حكيم نظامى: 25/12/1379 ـ ش ثبت: 3346

اين بنا از سوى «مرحوم متولى باشى» پدر توليت، كه از نيكوكاران بنام قم بود و داراى نفوذ مادى و معنوى بود در تاريخ 1317 ش ساخته شد.

دبيرستان، داراى دو طبقه است كه طبقه اول آن شامل: كلاس، سالن سخنرانى، كتابخانه و امور ادارى است و طبقه دوم، شامل كلاس‌ها و آزمايشگاه است.

نماى ساختمان، آجرى و داراى كتيبه‌هاى بسيار عالى است. ساختمان مدرسه 1500 متر مربع است و مساحت كل آن 75 هزار متر مربع است.(3)

فصل پنجم: كتابخانه‌هاى استان قم

اشاره

1) زندگانى آية‌اللّه العظمى بروجردى، ص 227.

2) سيماى قم، ص 115.

3) سير پليس در قم، ص68.

استان قم كه دومين مركز نشر و انتشار كتاب در كشور است و مركزيت حوزه‌هاى علميه به شمار مى‌رود، اهميّت و جايگاه خاصى را در زمينه كتابخانه عمومى و خصوصى در ايران دارد؛ بطورى كه مهم‌ترين و بزرگ‌ترين كتابخانه‌هاى كشور را در خود جاى داده است؛ در اين فصل به مهم‌ترين آنها اشاره‌اى مى‌نماييم:

1 - كتابخانه آية‌اللّه العظمى مرعشى نجفى:

اين كتابخانه از غنى‌ترين كتابخانه‌هاى جهان تشيع است كه با همت «مرحوم آية‌اللّه العظمى مرعشى نجفى» تأسيس گرديد. هسته اوليه اين كتابخانه در نجف اشرف شكل گرفت؛ سپس با تأسيس مدرسه مرعشيه در سال 1387 ق نخست كتابخانه كوچكى در دو اتاق ايجاد شد. آن گاه در سوم شعبان همان سال، مطابق با 1344 ش با انتقال مجموعه‌اى از كتاب‌هاى چاپى و بخشى از نسخه‌هاى خطى به طبقه سوم مدرسه، كتابخانه جديد گشايش يافت.

با استقبال روزافزون پژوهشگران و محققان، اين كتابخانه با كمبود جدى فضا مواجه شد. سرانجام در سال 1390 ق با خريد هزار متر مربع كتابخانه در رو به روى مدرسه مرعشيه شكل گرفت.(1)

ساختمان كتابخانه:

در سال 1358 ش حدود 500 متر ديگر در كنار بخش غربى كتابخانه خريدارى شد و در آن، يك ساختمان پنج طبقه آغاز شد كه پس از تكميل به بناى كتابخانه اضافه گرديد؛ طورى كه سطح زيربناى كتابخانه

1) راهنماى جامع مؤسسات فرهنگى، ص 938.

به 4500 متر مربع بالغ گرديد. در اين كتابخانه گنجينه‌هاى بسيار باارزشى قرار دارد، بيش از 31 هزار جلد نسخه‌هاى خطى از آثار انديشمندان جهان اسلام و 350 هزار جلد كتاب‌هاى چاپى را مى‌توان نام برد.(1)

كتابخانه داراى بخش‌هايى چون: تأسيسات تهويه، سالن صحافى، خدمات فنى، واحد مخابرات، خدمات مخزن، ميكروفيلم و انبار ملزومات است طبقه زيرين.

در طبقه همكف، واحد انتشارات، سالن‌هاى مطالعه، تحويل كتاب، دفتر توليت كتابخانه، بخش كارگزينى، واحد كامپيوتر و دفتر اطلاعات كتابخانه قرار دارد.

مرقد «آية‌اللّه العظمى مرعشى» بانى و موسس كتابخانه، چنان كه گذشت، در پيشگاه ورودى طبقه هم‌كف قرار گرفته است.

مخزن كتب خطى، سالن ويژه محققان داخلى و خارجى، بخش فهرست‌نگارى كتب خطى، بخش آسيب‌شناسى آفت‌زدايى، ترسيم، گنجينه كتب لاتين، واحد ميكروگرافى، عكسبردارى، تكثير، تداركات، سردخانه، دبيرخانه در طبقه اول است.

مخزن‌هاى كتب چاپى در طبقه دوم قرار دارد. دفتر تحقيق و حراست، بخش روابط عمومى و امور بين‌الملل، آرشيو مجلات، روزنامه‌ها، و نشريات داخلى و خارجى در طبقه آخر قرار دارد.

هم اكنون، كتابخانه با بيش از 360 مركز علمى و فرهنگى داخلى و خارجى ارتباط و مكاتبه دارد؛ همچنين در اين مجموعه ارزشمند بيش از يك صد هزار سند دست‌نويس از پنج قرن قبل تاكنون وجود دارد.(2)

1) همان، ص 937.

2) سيماى قم، ص 124.

2 - كتابخانه مدرسه فيضيه:

اين كتابخانه در سال 1349ق آبان 1309ش از سوى «حضرت آية‌اللّه حائرى يزدى» بنيانگذارى شد. در آغاز كار كتابخانه 4500 نمونه كتاب در آن جمع شد. پس از بازسازى كتابخانه در سال 1345 ش بر تعداد كتاب‌هاى موجود افزوده شد.

پس از پيروزى انقلاب، كتابخانه مدرسه فيضيه يكى از غنى‌ترين مراكز پژوهشى و خدماتى گرديد. هم اكنون 150 هزار جلد كتاب در اين كتابخانه قرار دارد.(1)

3 - كتابخانه آستانه حضرت معصومه عليهاالسلام :

اين مجموعه در سال 1331 ش با اهداى كتاب از طرف «حضرت آية‌اللّه مرعشى نجفى» و «حاج ابوالفضل توليت» كار خود را آغاز كرد.

محل آن ابتدا در يك اتاق كوچك در ايوان آيينه بود؛ سپس به سال 1329ش، طبقه بالاى صحن كوچك به اين امر اختصاص يافت.

پس از پيروزى انقلاب اسلامى ايران به سال 1372 ش كتابخانه به محل كنونى در ميدان آستانه انتقال يافت. امتياز مهم اين كتابخانه در داشتن آرشيو كامل اكثر روزنامه‌ها و مجلات كشور است. قديمى‌ترين نشريه موجود در كتابخانه «روزنامه شرف» به خط «محمد حسن» در تاريخ 1302 ق مى‌باشد.(2)

1) راهنماى جامع مؤسسات فرهنگى اسلامى، ص 911.

2) پژوهشى در شهرهاى ايران، ص 162.

4 - كتابخانه مسجد اعظم:

اين كتابخانه كه در قسمت غربى مسجد اعظم است «حضرت آية‌اللّه بروجردى» در سال 1339 ش بنيانگذارى كرد. موضوع كتاب‌هاى آن عمومى و تخصصى است. كتاب‌هاى موجود در آن 60 هزار جلد چاپى 4000 جلد خطى است.

5 - كتابخانه دفتر تبليغات اسلامى:

اين كتابخانه به سال 1348 ش با همت «محمد كلاهى» به مساحتى حدود 3500 متر مربع در سه طبقه به نام «دار التبليغ» بنا شد. پس از پيروزى انقلاب اسلامى به سال 1358 ش تحت پوشش دفتر تبليغات اسلامى در آمد.

كتابخانه، بخش‌هاى مختلفى دارد و تعداد كتاب‌هاى آن حدود صد هزار جلد نسخ عربى و فارسى مى‌باشد.(1)

6 - كتابخانه حضرت آية‌اللّه گلپايگانى:

اين كتابخانه، در مدرسه حضرت آية‌اللّه گلپايگانى ابتدا به سال 1354 ش بنيانگذارى شد. سپس با تأسيس مركز جديد در سال 1369 ش مجدداً افتتاح شد.

فضاى كتابخانه شامل: سالن مطالعه عمومى، قسمت ويژه محققين و قسمت نشريات مى‌باشد.

اين مجموعه بيش از 77 هزار جلد كتاب چاپى و خطى دارد كه حدود

1) پژوهشى در شهرهاى ايران، ص 162.

15 هزار جلد آن را نسخه‌هاى خطى تشكيل مى‌دهد.(1)

علاوه بر كتاب‌خانه‌هاى فوق در شهر قم دهها كتابخانه شخصى و ارزشمند وجود دارد.

فصل ششم: خانه‌هاى تاريخى

اشاره

در شهر قم و اطراف آن با توجه به ويژگى‌هاى زمانى و سنتى، خانه‌هاى قديمى پيدا مى‌شود كه از توجه خاص گذشتگان به ساخت چنين مكان‌هايى حكايت مى‌كند.

از نمونه‌هاى خاص و منحصر به فرد خانه‌هاى قديمى قم مى‌توان به «خانه حاجى خان»، «خان يزدان پناه»، و... اشاره كرد. خانه حضرت امام خمينى رحمه‌الله نيز به دليل شخصيت تاريخى ايشان مورد توجه همگان است.

تصوير 8×12

1 - خانه حضرت امام خمينى رحمه‌الله خانه انقلاب: 11/4/1375 ـ ش ثبت: 1745

اين خانه كه يادگار دوران اقامت حضرت امام خمينى رحمه‌الله در قم است، در خيابان معلم و محله يخچال قاضى قرار دارد. قدمت اين خانه به اوايل قرن حاضر 14 مى‌رسد. حضرت امام خمينى رحمه‌الله منزل مورد نظر را حدود 1325 ش به مبلغ 13 هزار تومان با فروش ملكى كه در خمين

1) همان، ص 162.

داشتند خريدند و تا سال 1343 ش مورد استفاده قرار دادند.(1)

خانه ساختمانى دو اشكوبه و بسيار ساده دارد كه شامل زيرزمين و طبقه هم كف است. حياط ساختمان در قسمت جنوبى آن قرار گرفته و در سمت شرق و غرب آن فضاهاى سرپوشيده قرار دارد. استقرار اين فضاها به گونه‌اى است كه پلكان ميانى ساختمان را به دو بخش بيرونى در شرق و اندرونى در غرب تقسيم مى‌كند.

تالار شرقى بنا محل سخنرانى حضرت امام رحمه‌الله بوده است.(2)

اين خانه را بايد به حق «خانه انقلاب» ناميد؛ زيرا نخستين حركت‌هاى انقلابى امام خمينى رحمه‌الله از همين جا آغاز شد. در و ديوارهاى خانه، روز و شب‌هاى بيشمارى را شاهد هجوم بى‌رحمانه مأموران ساواك و اعتصاب و تحصن مبارزان و ضرب و شتم و دستگيرى انقلابيان مسلمان بوده است.

حضرت امام رحمه‌الله مدتى پس از خريد خانه در قسمت غربى آن يك اتاق با زيرزمين و حياط مجزا جهت سكونت «حاج احمد آقا» مى‌سازد.

مصالح به كار رفته در بنا آجر و خشت خام است. سطوح داخلى خانه عارى از هر گونه تزيين و سطوح خارجى نيز نماى آجرى ساده و يكدست بدون نقش است. سر در ورودى از داخل حياط طرح آجرى آن پر نقش و نگار است.

اين منزل پس از دستگيرى و تبعيد حضرت امام در 13 آبان 1343 ش در اختيار برادر گرامى ايشان «مرحوم آية‌اللّه پسنديده» قرار گرفت.(3)

1) پا به پاى آفتاب، ج 4، ص 83.

2) همراه با امام در شهر قم، ص 9.

3) خانه‌هاى امام، ص 10.

تصوير 8×12

2 - خانه حكيم ملاصدرا: 5/10/1375 ـ ش ثبت: 1821

«محمد بن ابراهيم يحيى قوام شيرازى» ملقب به «صدرالمتالهين» ملاصدرا از بزرگان فلاسفه اسلامى و از بزرگ‌ترين دانشمندان جهان اسلام در حكمت الهى و سرآمد حكماى اسلامى است كه در سال 979 ق در شيراز ديده به جهان گشود و پس از مدتى در اصفهان از محضر اساتيدى چون «شيخ بهايى»، «ميرداماد» بهره برد و مراتب رشد و ترقى را پيمود؛ ولى به جهت مخالفت عده‌اى از علماى ظاهربين، اصفهان را ترك گفت و براى تزكيه نفس و سير سلوك به منطقه كهك قم آمد.

دوران خلوت‌گزينى و سلوك معنوى صدرالمتالهين در كهك، هفت سال و بنا به قولى 15 سال طول كشيد.(1)

خانه ملاصدرا در كهك، يادگارى بازمانده از دوران سكونت اين حكيم در قم است. خانه در منتهى‌اليه غرب كهك در محله «چاله‌حمام» واقع است كه پيرامون آن را خانه‌هايى با بافت معمارى مناطق گرمسيرى احاطه كرده است.

نقشه اصلى بنا شبستانى است و چليپايى چهار صفه است كه گرداگرد آن را چهار گوشه طبقه هم‌كف و اول حجره‌ها و اتاق‌هايى در بر گرفته است. متأسفانه قسمت اعظم بنا تخريب شده؛ چنان كه از 8 اتاق تنها يك اتاق مانده است. و دو اتاق ديگر نيز در طى تعميرات سال 1377 ش بازسازى گرديد.

1) درنگى در مثنوى ملاصدرا، ص 45.

در حال حاضر، خانه شامل يك گنبد و سه صفه است كه به همراه قسمت‌هاى مرمت شده اطراف به نام «خانه ملاصدرا» مورد بازديد قرار مى‌گيرد.(1)

عكس 8×12

3 - خانه حاجى خان : 29/4/1377 - ش ثبت 1379

بناى اين عمارت به اواخر دوره قاجار مى‌رسد و در كنار خانه حاجى خان در محله چهارمردان واقع است. ورودى بنا شامل سردرى كوتاه و پاطاق قوسى كه از طريق پاگرد شش ضلعى هشتى و دالان جبهه شمالى به حياط مركزى ارتقا مى‌يابد.

شاخص‌ترين بخش خانه پنج درى جبهه شرقى است كه از طريق بادگيرهاى دوگانه با فضاى خارجى و زيرزمين مرتبط مى‌باشد. به علاوه شش درى بخش شمالى با ستون‌هاى سنگى ايوان از قسمت‌هاى با اهميت خانه است. نوع بهره‌بردارى و خصوصيات بارز خانه ساختار مسكونى دارد كه با تغييرات كاربرى به ادارى تغيير يافته است.

بادگير دو گانه كه با زيرزمين شاه نشين جبهه غربى مرتبط مى‌باشد و ستون‌هاى ايوان شمالى و شرقى و پنج درى‌هاى چوب گردو از خصوصيات بارز بنا محسوب مى‌شود.(2)

4 - خانه حاج على خان زند: 25/4/1379 - ش ثبت: 2072

1) نامه قم، ش 14، ص 51.

2) استان قم، ص 53.

اين خانه در محله چهارمردان واقع است و كوچه دسترسى به آن گذر قلعه است كه با توجه به فرم و مصالح به كار رفته در ساختمان به دوره قاجار متعلق است يعنى خانه قدمتى حدود 130 سال دارد.(1)

ورودى بنا شامل سر در ورودى كوتاه با طاق قوسى رومى آجرى است كه از طريق پاگرد شش ضلعى هشتى و دالان جنوبى به حياط مركزى ميانسرا ارتباط مى‌يابد.

اين عمارت، شامل سه بخش است: بخش اول: شامل شاه‌نشين تابستانى، بارگير منفرد؛

بخش دوم: زمستانى در جبهه شمالى كه فضاى بيشترى را در بر مى‌گيرد؛

بخش سوم: مخصوص خدمه كه در جبهه غربى جاى دارد.(2)

بنا داراى ستون‌هاى سنگى با ستون تزيينى در ايوان شمالى و آجركارى با درهاى چوبى است.

اين خانه در سال 1379 ش در فهرست آثار ملى به ثبت رسيد و در اختيار ميراث فرهنگى استان قم قرار گرفت.

5 - خانه يزدان پناه: 24/4/1382 - ش ثبت: 9151

اين خانه در خيابان باجك 19 دى كوچه شماره 11 و درون بافت قديم شهر واقع شده است. با توجه به شكل ساختمان و مصالح به كار رفته، بناى ساختماى به دو نسل پيش و با قدمتى 120 ساله و متعلق به اواخر دوره قاجار و اوايل رژيم پهلوى است.

1) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 2072.

2) مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، ص 168.

بنا با محل اداره ميراث فرهنگى قم قابل مقايسه است. كل مساحت بنا 5/884 متر مربع است و داراى 10 اتاق است. شاخص‌ترين بخش خانه پنج درى جنوب غربى آن است.(1)

اين خانه با مرمتى كه در آن صورت مى‌گيرد به موزه ميراث فرهنگى قم تبديل خواهد شد.

6 - خانه حضرت آية‌اللّه حائرى يزدى: 18/2/1380 - ش ثبت: 3787

خانه در مركز بافت قديم شهر در «محله حاج عسگرخان» قرار دارد. با توجه به شكل ساختمانى و مصالح به كار رفته و كسب اطلاع از توليت آن بنايى متعلق به اواخر دوره قاجاريه است.

ورودى بنا شامل سردر ورودى كوتاه؛ طاق قوسى به سبك رومى از آجر است كه از طريق پاگرد به حياط مركزى ارتباط مى‌يابد. كل مساحت بنا 479 متر مربع است كه 360 متر آن زيربناى ساختمان است.

خانه در مجموع داراى 10 اتاق است: يكى از بخش‌هاى مهم خانه، جبهه شرقى آن است كه بادگيرى منفرد به فضاى جانبى و زيرزمين را به هم مرتبط مى‌كند.

اتاق‌هاى جبهه جنوبى با ستون‌هاى زيبا جلوه‌ى خاصى به مجموعه داده است. در زيرزمين نيز حمام خزينه‌اى قرار دارد كه گويا در دوران رژيم پهلوى و كشف حجاب رضاخان در منزل جهت استفاده عموم ساخته بود.

قسمت اندرونى منزل با يك حياط كوچك و دو اتاق، محل زندگى

1) پرونده ميراث فرهنگى استان قم، ش 9151.

خانواده ايشان بوده است.(1)

7 - خانه حاج باقر روحانى: 2/8/1382 - ش ثبت: 10566

اين منزل در محله چهارمردان گذرقلعه واقع است كه با توجه به شكل ساختمانى و مصالح بكار رفته متعلق به دوره قاجاريه و نزديك به 130 سال پيش است.

عمارت منزل شامل چهار بخش است:

1 - شاه‌نشين تابستانى با بادگير منفرد كه به زيرزمين مرتبط مى‌شود؛

2 - شاه‌نشين زمستانى كه فضاى بيش‌ترى را شامل مى‌شود در جبهه جنوبى واقع است؛

3 - بخش سوم مربوط به خدمه در گوشه جنوب شرقى منزل واقع است؛

4 - بخش چهارم حياط كه مربوط به بهار خواب است.

8 - خانه حاج سيد حاجى: 19/12/1380 - ش ثبت: 4870

اين منزل نيز در كوى گذرقلعه واقع است. ساختمان به صورت مستطيل در امتداد شمال غربى به جنوب شرقى و در راستاى كوچه به سمت بقعه «سلطان محمد شريف» واقع شده است.

پس از يك هشتى در ورودى ساده، راهرويى قرار دارد كه در سمت چپ آن فضاهاى بيرونى و در انتهاى آن فضاى اندرونى واقع شده است.

فضاى بيرونى شامل يك حياط مستطيل شكل كه يك اتاق اصلى است كه محل كارهاى عمومى، مطالعاتى و پذيرايى از ميهمانان بوده

1) همان، ش 3787.

است.

فضاى اندرونى از دو بخش تشكيل شده: بخش اول: در زمينى درست در زير قسمت بيرونى واقع است. بادگيرى كه در بالاى حياط بيرونى قرار گرفته جريان هواى مطلوبى را به داخل خانه منتقل مى‌كند. قسمت دوم: در شمال غربى ساختمان قرار گرفته است. اين قسمت، شامل يك ايوان مركزى و در ايوان سه درب در دو طرف آن است.(1)

9 - خانه توكلى: 19/12/1380 - ش ثبت: 4853

اين خانه در بافت قديمى شهر و در خيابان آذر، كوى چهل اختران واقع است. با توجه به نوع معمارى و استفاده از رواق‌ها و ايوان‌هايى كه با ستون‌هاى خاص و گچ‌برى با نقوش واقع‌گرايانه، قدمت آن به اواخر دوره قاجار مى‌رسد.(2)

اولين شاخص بنا كه شديداً جلب توجه مى‌كند در سر در ورودى آن است كه به شكل زيبايى نماسازى آجركارى شده است. پس از ورود به خانه فضايى با هنر نامشخص وجود دارد كه احتمالاً در دوره‌هاى مختلف دچار تغييراتى شده است. سپس حياط ساختمان قرار دارد كه داراى شكل مربع است. خانه داراى زيرزمين، در يك طبقه و چهار ايوان با چهار ستون سنگى قرار دارد. در پشت ايوان اتاق‌هايى به حالت پنج درى وجود دارد.

10 - خانه حاج عسگرخان: 25/12/1380 - ش ثبت: 5677

1) همان، ش 4870.

2) همان، ش 4869.

اين خانه روبه روى بازار و در «كوى حاج عسگرخان» واقع است و معمارى آن به دوره قاجار مى‌رسد. ورودى اصلى بنا به صورت دو طبقه بوده كه به صورت آجركارى و ستون‌هاى سنگى تزيين گرديده است.

فضاى حياط، مستطيل شكل است. مجموع اتاق‌هايى كه در ساختمان وجود دارد، به سه گروه تقسيم مى‌شود:

1 - اتاق‌هاى شمال غربى كه شامل دو فضاى سه درى كه يكى از آن‌ها شاخص‌ترين نماد معمارى مجموعه است؛

2 - اتاق‌هاى شمال شرقى كه قديمى‌ترين بخش ساختمان است؛

3 - اتاق‌هاى جنوب غربى كه داراى زيرزمين‌هايى با ستون سنگى و قوس‌هاى زيبا است كه يك ايوان و تعدادى پله دارد.(1)

فصل هفتم: آب‌انبارهاى استان قم

اشاره

شرايط و اوضاع اقليمى خشك و نيم‌خشك بخش عمده‌اى از ايران، تأثيرى ژرف و بنيادين در خلق پديده‌هاى گوناگون معمارى خصوصاً آب انبارها گذارده است. اين مجموعه با توجه به نقش مهمى كه در زندگى روزمره مردم داشته از موقعيت خاصى در فرهنگ اين سرزمين برخوردار بوده است.

در سطح استان قم نيز آب‌انبارهاى زيادى با توجه به خصوصيات اقليمى منطقه وجود دارد كه به يك اعتبار مى‌توان به دو دسته كلى تقسيم كرد:

الف آب‌انبارهايى كه جنبه همگانى داشته و در محله‌ها و روستاها و

1) همان، ش 5677.

كاروان‌سراها ساخته شده كه به صورت تك‌بنايى در مسير راه‌هاى كاروانى قرار داشته‌اند.

ب آب‌انبارهاى خصوصى درون منازل.

1 - آب‌انبار سراجه: ثبت: 8634

اين آب‌انبار در بخش قنوات، «روستاى سراجه» و در «محله زعفرانى» قرار گرفته است كه با توجه به شكل نقشه و معمارى و مصالح به كار رفته بنا متعلق به دوره صفوى است.

ورودى آن در سمت غربى به دهانه 42/1 متر با طاق‌جناقى كه در طرفين آن دو جرز تزيينى به عرض 50 سانتى‌متر و با 10 سانتى‌متر پيش‌آمدگى وجود دارد.

در قسمت بالاى ورودى نيز يك رديف آجر، به صورت راسته كار گذاشته شده كه به صورت كادرى ورودى را در بر گرفته است. اين ورودى 15 پله دارد و عرض آن 42 سانتى‌متر است كه به پا شير راه مى‌يابد.

مخزن آب‌انبار به شكل مستطيل به ابعاد 14×11 متر است اين آب‌انبار 2 بادگير مستطيل شكل دارد و در زير بادگيرها دو دريچه جهت كمك به جريان هوا و رفت و آمد براى نظافت مخزن تعبيه شده است.(1)

مصالح به كار رفته در آب انبار آجر مايل به قرمز است و ديواره مخزن تا ارتفاع 2 مترى با ملاطى از آهك و مواد ديگر جهت عايق‌سازى كشيده شده است.(2)

1) پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم، ش 8634.

2) همان، ش 8634.

2 - آب‌انبار پاچيان: ثبت: 5676

اين بناى صد ساله، به دست فردى به نام «حاج سيدرضا يزدى» احداث گرديده است كه در «بخش جعفريه» و در روستاى «پاچيان» واقع است. آب‌انبار به شكل مربع مستطيل با ابعاد 90/8×6/9 متر با چهار ستون مربع مستطيل و در وسط با 9 چشمه طاق با پوشش عرقچينى كوتاه با مصالح آجر، ملاط ساروج و گچ است. اين آب انبار از درون حياط مساجد جامع با 15 پله تا حدود 30 سال پيش مورد استفاده قرار مى‌گرفت.(1)

3 - آب‌انبار كهك: ثبت: 4632

اين آب‌انبار با توجه به كتيبه سر در ورودى آن كه تاريخ 1123 ق خوانده مى‌شود، نشانگر آن است كه آب‌انبار مربوط به دوره صفوى و در زمان «سلطان حسين صفوى» ساخته شده است.

آب‌انبار داراى سه در ورودى آجرى ساده است كه با 24 پله به منبع آب مى‌رسد. ديواره آب‌انبار با سنگ لاشه ساخته شده و تا سقف با آجر به صورت ضربى كار شده است. بر روى مخزن اين آب‌انبار دو بادگير به ارتفاع تقريبى 4 متر با مصالح خشت خام ديده مى‌شود كه كار تهويه و خنك كردن آب را بر عهده دارد. اين آب‌انبار به همراه بادگير آن تا ارتفاع 40 سانتى‌متر از سطح زمين با لاشه سنگ و سپس با خشت‌هاى جديد در 50 سال پيش مرمت و تجديد بنا شده است.(2)

1) همان، ش 5676.

2) همان، ش 4632.

4 - آب‌انبار طلب: ثبت: 8629

اين آب‌انبار همزمان با ساخت كاروانسراى طلب جهت استفاده كاروانيان ساخته شده است. آب‌انبار داراى نقشه مستطيل شكل به ابعاد 70/14×75/11 متر و يك راه پله مستقيم است.

ورودى آن در سمت شمال با دهانه 24/2 و ارتفاع 41/2 متر با طاق ضربى است.

عرض پله اول 75 سانتى‌متر و بقيه پله‌ها 38 سانتى‌متر است. اين بنا داراى 4 ستون آجرى و 9 چشمه طاق و داراى يك گنبد كوتاه و عرقچين آجرى است.(1)

ديگر آب‌انبارهاى استان قم بر اساس قدمت بنا:

رديف نام آب انبار زمان احداث مكان

1 طيب و طاهر صفوى جاده سراجه

2 صدر آباد صفوى ـ قاجار بخش مركزى

3 البرز قاجار روستاى البرز

4 مبارك آباد قاجار جاده مبارك آباد

5 كاج قاجار روستاى كاج

6 پاسنگان قاجار جاده كاشان

7 لب‌چال قاجار محله لبچال

1) همان، ش 8629.

منابع و مآخذ

1 - ابن‌رضا، سيدحسين، قم از نظر اجتماعى و اقتصادى، قم، 1365ش.

2 - اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مراة‌البدان، 4 مجلد، دانشگاه تهران، چاپ اول، 1368 ش.

3 - اشتهاردى، محمدمهدى، حضرت معصومه، فاطمه دوم، دانشگاه تهران، چاپ اول، 1368 ش.

4 - برقعى، سيدحسن، راهنماى قم، آستانه مقدسه، 1317 ش.

5 - بيك ارباب، محمدتقى، تاريخ دارالايمان، حكمت، چاپ اول، 1342ش.

6 - پا به پاى آفتاب، ج 4، پنجره، 1374 ش.

7 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 2072، سيداحمد موسوى.

8 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 2168، سيداحمد موسوى.

9 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 2169، سيداحمد موسوى.

10 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 2311، سيداحمد موسوى.

11 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 2495، سيداحمد موسوى.

12 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 2690،

سيداحمد موسوى.

13 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 3345، سيداحمد موسوى.

14 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 3765، سيداحمد موسوى.

15 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 3786، سيداحمد موسوى.

16 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 3787، سيداحمد موسوى.

17 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 4632، سيداحمد موسوى.

18 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 4773، سيداحمد موسوى.

19 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 4774، موسوى - شيخ.

20 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 4853، شاه محمدپور.

21 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 4857، شاه محمدپور.

22 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 4859، شاه محمدپور.

23 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 4870، شاه محمدپور.

24 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 5676، سيد احمد موسوى.

25 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 5677، شاه محمدپور.

26 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 6159، شاه محمدپور.

27 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 8626، سيد احمد موسوى.

28 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 8629، عمار كاوسى.

29 - پرونده ثبتى ميراث فرهنگى استان قم به شماره 8634، عمار كاوسى.

30 - پژوهشگاه هنر و فرهنگ اسلامى، دائرة‌المعارف حوزه هنرى، چاپ اول، 1378 ش.

31 - پوپ، آرتور، معمارى ايرانى، كرامت آل افسر، يساولى، چاپ اول، 1368 ش.

32 - حقدار، على‌اصغر، درنگ در مثنوى ملاصدرا، شهاب، سال سوم.

33 - خانه‌هاى امام، سازمان ميراث فرهنگى استان قم، 1382 ش.

34 - جوادى، شجاع، سير پليس در قم، كتابفروشى علامه، قم، چاپ اول، 1355 ش.

35 - جعفريان، رسول، مقاله تاريخى، دفتر نهم، دليل ما، چاپ اول، 1380 ش.

36 - دوانى، على، زندگانى آية‌اللّه بروجردى، مطهر، چاپ سوم، 1372 ش.

37 - مركز مديريت حوزه علميه قم، راهنماى جامع مؤسسات فرهنگى، اسلامى و استان قم، 2 جلد، چاپ اول، 1380 ش.

38 - زمر شيدى، مسجد و معمارى ايران، كيهان، 1374 ش.

39 - زنده‌دل، حسن، استان قم، ايرانگردان، چاپ اول، 1379 ش.

40 - سعيديان، عبدالحسين، شهرهاى ايران، علم و زندگى، تهران، 1379 ش.

41 - شين پرتو، على، مان‌امهان «جمكران»، وحيد، چاپ اول، 1369 ش.

42 - صارمى، كتايون، موزه‌هاى ايران، سازمان ميراث فرهنگى كشور، چاپ اول، 1372 ش.

43 - فقيهى، على‌اصغر، تاريخ مذهبى قم، زائر، 1378 ش.

44 - فقيه محمدى، محمدمهدى، انوار پراكنده، مسجد مقدس جمكران، 1376 ش.

45 - فيض، عباس، گنجينه آثار تاريخى قم، 2 جلد، استوار، 1350 ش.

46 - فيض، عباس، قم و روحانيت، استوار، 1350 ش.

47 - قمى، حسن بن محمد بن حسن، تاريخ قم، توس، 1361 ش.

48 - قزوينى رازى، عبدالحسين، النقص، محدث، 1331 ش.

49 - عرب، كاظم، نامه قم، مقاله، ش 9، 1379 ش.

50 - عرب، كاظم، فصلنامه علمى و فنى و هنرى اثر، مقاله، ش33 و34 «هفت بناى ارزشمند».

51 - عرب، كاظم، دائرة‌المعارف مساجد، چاپ اول، 1378 ش.

52 - عرب، كاظم، تاريخ معمارى و شهرسازى ايران، ج 4، سازمان ميراث فرهنگى، 1374 ش.

53 - كابلى، ميرعابدين، بررسى‌هاى باستان‌شناسى قمرود، ميراث فرهنگى، 1379 ش.

54 - گزارش‌هاى باستان‌شناسى تپه صرم، سازمان ميراث فرهنگى كشور، 1376 ش.

55 - مدرسى طباطبايى، تربت پاكان، 2 جلد، استوار، 1335 ش.

56 - مشكوتى، نصرت‌اللّه، بناهاى تاريخى ايران، سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ايران، 1349 ش.

57 - معنوى ثانى، عبداللّه، موزه‌ها، سازمان ميراث فرهنگى كشور، ش 31.

58 - وفايى، عبدالوحيد، سيماى قم، سازمان تبليغات اسلامى، چاپ اول، 1369 ش.

59 - ناصرالشريعه، محمدحسين، تاريخ قم، دارالفكر، 1350 ش.

60 - نوبان، مهرالزمان، مردم‌نگارى زيارتگاههاى استان قم، سازمان ميراث فرهنگى، 1376 ش.

61 - همراه با امام در شهر قم، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، 1382 ش.