دوستی در قرآن و حدیث

مشخصات كتاب

سرشناسه : محمدي ري‌شهري، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادي : المحبه في الكتاب و السنه. فارسي.

عنوان و نام پديدآور : دوستي در قرآن و حديث/ محمدي ري شهري؛ همكار محمد تقديري؛ ترجمه حسن اسلامي.

وضعيت ويراست : [ويراست ۲].

مشخصات نشر : قم : دارالحديث ، ۱۳۸۳.

مشخصات ظاهري : ۷۸۴ ص.

فروست : مركز تحقيقات دارالحديث؛ ۱۹.

شابك : ۳۵۰۰۰ ريال‌964-5985-28-5 : ؛ ۵۰۰۰۰ ريال : چاپ سوم: 978-964-5958-28-0

يادداشت : چاپ سوم: ۱۳۸۶.

يادداشت : كتابنامه: ص. [۷۵۹] - ۷۷۰؛ همچنين به صورت زيرنويس.

موضوع : دوستي -- احاديث

موضوع : احاديث اهل سنت

موضوع : احاديث شيعه

شناسه افزوده : تقديري، محمد، ۱۳۴۳ -

شناسه افزوده : اسلامي، سيدحسن، ۱۳۳۹ -، مترجم

رده بندي كنگره : BP۱۴۱/۵ /د۹‌م‌۳۸۰۴۱ ۱۳۸۳

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۲۱۸

شماره كتابشناسي ملي : م‌۸۴-۳۳۰۰۸

اشاره

پيش گفتار چاپ دوم

اشاره

پيش‌گفتار چاپ دومالحمد للّه رب العالمين والصلاة والسلام على عبده المصطفى محمّد وآله الطاهرين و خيار صحابته أجمعين. امروز ، جهان ، بيش از هر وقت ديگر ، تشنه دوستى و الفت و مهر و محبّت است. در دنياى امروز كه بدبينى ، كينه‌توزى ، خشونت و ترور بر جهان حكومت مى‌كند ، جامعه بشرى بيش از هر زمانى احساسِ نياز به كيمياى محبّت دارد. كيمياى محبّت ، اصلى‌ترين عامل تنش‌زدايى در سطح بين‌الملل و تنها راه رسيدن به صلح همه‌جانبه و فراگير است. امّا بايد توجّه داشت كه تنها با سخن و شعار و گفتگو ، نمى‌توان به اين كيميا دست يافت . راه اصلى دست‌يابى به اين كيميا ، خودسازى و اصلاح فرهنگ عمومى است و نخستين گام در اين راه ، مبارزه با عوامل كينه و نفرت ، و گام دوم ، ايجاد و تقويتِ بنيادهاى مهر و محبّت است .

.

بهترين آموزگار محبّت

بهترين آموزگار محبّتحركت در اين راه ، نياز به تربيت ، آموزش و آموزگار دارد و بهترين و بزرگ‌ترين آموزگارِ مهر و محبّت ، همان مهربان‌ترين مهربانان و آفريدگار جهان است . او كه سخن خود را با انسان در قرآن با نام «رحيم» و «رحمان» آغاز مى‌كند (اشاره به اين‌كه او نه تنها «مهربان» است و به اهلِ ايمان و انسان‌هاى شايسته ، سخت مهر مى‌ورزد ، بلكه «بخشنده» نيز هست) . او همه را دوست دارد و خوب و بد ، از رحمت و محبّت عامّ او بهره مى‌گيرند كه : «وَرَحْمَتِى وَسِعَتْ كُلَّ شَىْ‌ءٍ» . ⁽¹⁾اديم زمين ، سفره عام اوستچه دشمن بر اين خوان يغما ، چه دوست ⁽²⁾امير مؤمنان عليه‌السلام با الهام از اين سنّت خداى مهربان ، در منشور حكومت مصر به مالك اشتر مى‌نويسد : وَأشعِر قَلبَكَ الرَّحمَةَ لِلرَّعِيَّةِ ، وَالمَحَبَّةَ لَهُم ، وَاللُّطفَ بِهِم ، وَلا تَكونَنَّ عَلَيهِم سَبُعا زارِيا تَغتَنِمُ أكلَهُم ، فَإِنَّهُم صِنفانِ : إمّا أخٌ لَكَ فِى الدّينِ ، وَإمّا نَظيرٌ لَكَ فِى الخَلقِ؛ ⁽³⁾احساس رحمت ، محبّت و لطفِ به شهروندان را بر دلت بپوشان و بر آنان ، درنده‌اى آسيب‌رسان مباش كه خوردن شكارش را غنيمت داند ؛ چرا كه آنان ، دو دسته‌اند : دسته‌اى برادرِ دينى تو اند ، و دسته‌اى ديگر ، در آفرينش ، همانندِ تو.

.

و نيز مى‌فرمايد : أَبلَغُ ما تَستَدَرُّ بِهِ الرَّحمَةَ أن تُضمِرَ لِجَميعِ النّاسِ الرَّحمَةَ . ⁽¹⁾بهترين راه جذب رحمت [و مهربانىِ ]الهى اين است كه [در دل ، ]نيّتِ رحمت [و مهربانى ]به همه مردم داشته باشى. بارى ، آفريدگار مهربان ، نه تنها بزرگ‌ترين آموزگار دوستى است ، بلكه همه مهرورزى‌ها ريشه در رحمت و محبّت او دارند و بدون پيوند با او ، هيچ محبّتى نمى‌پايد و هيچ كينه و دشمنى‌اى از جهان رخت برنخواهد بست و آرزوى فراگير شدن مهر و دوستى در جامعه بشرى و حاكميّت صلح همه‌جانبه هرگز تحقّق نخواهد يافت . كتاب دوستى در قرآن و حديث ، شرح اين اجمال است . انتشار نسخه اصلى (عربى) اين كتاب ، مورد استقبال فرهيختگان جهان اسلام قرار گرفت تا آن جا كه برخى از چهره‌هاى علمى جهان اسلام ، ضمن تأكيد بر نياز همه مسلمانان به اين نوشتار ، پيشنهاد انتشار آن را در سطح گسترده در جوامع اسلامى ارائه كردند . به دنبال اين پيشنهاد ، از سويى كتاب دوستى مورد تلخيص قرار گرفت و در نتيجه آنچه مربوط به مهرورزى انسان به خداوند منّان مى‌شد ، با عنوان : كيمياى عشق ، و آنچه مربوط به مهرورزىِ انسان‌ها نسبت به يكديگر مى‌شد ، با عنوان : راهنماى محبّت ، منتشر گرديد ، و از سوى ديگر ، با عنايت به استقبال از متن اصلى كتاب و ترجمه فارسىِ آن و پيشنهاد برخى اصلاحات ، در چاپ دوم با نگاهى دقيق‌تر، متن و ترجمه آن بازبينى شد و اصلاحاتى در آن به عمل آمد و در

.

رؤيايى شگفت!

مواردى پانوشت‌هايى به متن و ترجمه افزوده گرديد . اين اقدام سودمند به وسيله جناب آقاى عبدالهادى مسعودى كه مسئوليت گروه «موسوعه‌نگارى» مركز تحقيقات دار الحديث را به عهده دارند ، انجام پذيرفت كه بر خود فرض مى‌دانم مراتب سپاس و قدردانى خود را از ايشان ابراز دارم . به اميد روزى كه با بهره‌گيرى از رهنمودهاى سازنده اسلام ، قلب مردم جهان ، مالامال از محبّت و عشق به خداى سبحان شود ، طبعا چنين عشقى ، الفت و سازگارى مردم با يكديگر را نيز در كامل‌ترين شكل آن در پى خواهد داشت.

رؤيايى شگفت!در پايان ، جالب است به رؤيايى شگفت‌انگيز درباره ترجمه اين كتاب به زبان اردو ، اشاره كنم : ترجمه كتاب دوستى به زبان اردو ، اخيرا به وسيله «مؤسسّه امام المنتظر» و با همّت حجة الاسلام جناب آقاى سيّد نياز نقوى منتشر شد . ايشان نقل كرد كه كارِ تايپ و تنظيم ترجمه كتاب به زبان اردو ، به عهده دامادش آقاى سيّد محمّد رضا نقوى بود كه مدّتى پيش در سنّ ۲۷ سالگى به رحمت ايزدى پيوست ؛ رضوان اللّه تعالى عليه! دو روز پس از وفات وى ، يكى از دوستانش آقاى سيّد ظهير الحسنين شيرازى كه از نقش مرحوم سيّد محمّد رضا در تنظيم ترجمه كتاب دوستى به زبان اردو بى‌اطّلاع بوده ، به وى (آقاى سيّد نياز نقوى پدر خانم آن مرحوم) مراجعه مى‌كند و مى‌پرسد : جريان كتاب محبّت چيست؟ چون من او را در عالم رؤيا ديدم و گفت : «مشكل من (در عالم برزخ) به خاطر مفاتيح الجنان و كتاب محبّت حل

.

شد» ... . با توجّه به اين‌كه بيننده خواب ، از جريان كارِ آن مرحوم در مورد اين كتاب بى‌اطّلاع بوده ، مى‌توان اطمينان يافت كه اين رؤيا از رؤياهاى صادقه است . لذا از آقاى نقوى خواستم كه آقاى سيّد ظهير ، عين آنچه را در رؤيا ديده ، برايم بنويسد . ايشان نوشت : بنده چند سالى با مرحوم آقاى سيّد محمّد رضا نقوى ـ اعلى اللّه مقامه ـ آشنايى و رفاقت داشتم . او دو روز بعد از وفاتش به خواب من آمد (شب چهارشنبه نزديك اذان صبح) و به من گفت : «حالم بسيار خوش است . زياد به فكر من نباشيد . فقط در دعاها مرا فراموش نكنيد . بعضى‌ها به من مى‌گفتند : هميشه مشغول كار تايپ و تنظيم كتاب‌ها هستى و دارى وقتت را ضايع مى‌كنى ؛ [امّا ]تايپ و تنظيم كتاب مفاتيح الجنان و المحبّة فى الكتاب والسنة (به اردو) ، خيلى به دردم خورد و باعث نجاتم شد! آرى ، آنچه بيش از هر چيز ديگر ، براى انسان در اين جهان و جهانِ پس از مرگ ، كارساز است ، كيمياى محبّت است : يك جو ثمر نمى‌برد از خرمن كمالدر دل ، هر آن كه تخم محبّت نكِشته استإلهي! لم يكن لي حول فأنتقل به عن معصيتك إلاّ في وقت أيقظتني لمحبّتك ، فانهج لي إلى محبّتك سبيلاً سهلة أكمل لي بها خير الدنيا والآخرة . محمّد محمّدى رى شهرى ۱۰ / ۹ / ۱۳۸۲ ۶ / ۱۰ / ۱۴۲۴

.

. .

پيش گفتار چاپ اوّل

اشاره

پيش‌گفتار چاپ اوّلالحمد للّه رب العالمين والصّلاة والسّلام على عبده المصطفى محمّد وآله الطّاهرين وخيار صحابته أجمعين . كتابى كه در برابر شماست ، ششمين كتاب مستقل از مجموعه آثار حديثى ـ موضوعى مركز تحقيقات دارالحديث و حاصل سال‌ها تتبّع و تحقيق در اين مركز ، در باره اصلى‌ترين مسئله تربيتى در اسلام ، يعنى «محبّت» است . اين كتاب، براى نخستين‌بار در تاريخ حديث ، مجموعه متون دينى اسلام را در موضوع محبّت ، با نظامى نو ، آسان‌ياب و كاملاً ابتكارى در اختيار پژوهشگران مسائل اسلامى قرار مى‌دهد . اميدواريم انتشار اين كتاب ، گامى باشد در جهت كاهش تنش‌ها در كشورهاى اسلامى ، نزديك كردن دولت‌ها و ملّت‌هاى مسلمان به يكديگر ، بازگرداندن مجد و اقتدار و عزّت و عظمت امّت اسلام ، و ساختن امّتى نمونه بر اساس محبّت و برادرى .

.

روش تحقيق

روش تحقيقروش ما در گزينش ، ثبت و نشانى‌دهى در اين مجموعه ، از اين قرار است : ۱ . تلاش شده تمامى روايات مربوط به يك موضوع ، از مصادر روايى شيعه و اهل سنّت ، پس از يادداشت‌بردارىِ مستقيم ، با كمك گرفتن از نرم‌افزارهاى رايانه‌اى گرد آيند ، و سپس جامع‌ترين ، استوارترين و كهن‌ترين مصدر ، گزينش شود . ۲ . از تكرار روايات ، پرهيز شده ، مگر در موارد ذيل : الف ـ متن‌ها كاملاً متفاوت و مَروىٌّ عنه ، متعدد باشد ؛ ب ـ نكته مهمى در تفاوت الفاظ ، نهفته باشد ؛ ج ـ تفاوت لفظى در متون شيعى و سنّى وجود داشته باشد ؛ د ـ متن روايت ، كمتر از يك سطر و مربوط به دو باب باشد ؛ ۳ . متن‌هاى واحدى ، هم از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و هم از يكى از معصومان عليهم‌السلامنقل شده باشد،كه‌حديث‌پيامبر اكرم‌در متن مى‌آيد و روايت ساير معصومان عليهم‌السلامدر پاورقى. ۴ . پس از ذكر آيات در هر موضوع ، روايات به ترتيب معصومان عليهم‌السلاماز پيامبر اسلام تا امام دوازدهم ، نقل مى‌گردد ، مگر آن كه روايتى در تفسير آيه وارد شده باشد كه بر تمامى روايات، مقدّم مى‌شود . ۵ . گاه ، هماهنگى چند روايت ، موجب مى‌شود كه ترتيب مذكور در بند چهار ، رعايت نشود . ۶ . در ابتداى روايات ، فقط نام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و معصوم عليه‌السلام ذكر مى‌شود ، مگر آن كه راوى ، نقل كننده فعلِ معصوم باشد ، يا سؤال و جوابى در ميان باشد ، و يا آن كه راوى ، لفظى را در متن آورده باشد كه سخن مروى عنه نيست . ۷ . با توجه به تعدّد اسامى معصومان عليهم‌السلام ، نام واحدى براى آنها انتخاب شده كه در ابتداى روايت ، ذكر مى‌شود . ۸ . مصادر روايات، در پاورقى وبه‌ترتيب معتبرترين مصدر، تنظيم شده‌است.

.

۹ . در غير مسائل اصولى ، به ارائه مصدر در پاورقى اكتفا مى‌شود . ۱۰ . در صورتى كه دسترس به مصادر اوّليه ممكن باشد ، حديث از مصادر اوّليه نقل مى‌گردد ، بجز نشانى بحارالأنوار در احاديث شيعه و كنزالعمّال در احاديث اهل سنّت كه در پايان نشانى‌ها خواهد آمد . ۱۱ . پس از ذكر مصادر ، گاه با تعبير «ر . ك : (رجوع كنيد :)» ، ارجاعاتى به برخى از منابع داده شده است . در چنين مواردى ، متن ارجاعى تفاوت زيادى با متن نقل شده داشته است . ۱۲ . گاه ، ارجاعات ، به ابواب ديگر همان كتاب است كه تناسب محتوايى ميان پاره‌اى از روايات آنها وجود داشته است . ۱۳ . در «درآمد» كتاب و نيز در توضيحات و جمع‌بندى‌هايى در پايان برخى فصول و ابواب آمده‌اند، چشم‌انداز كلّى روايات كتاب و باب و گاه ، حل پاره‌اى از دشوارى‌هاى موجود در احاديث را نشان مى‌دهد . ۱۴ . و مهم‌ترين نكته ، اين‌كه تلاش شده است تا در حدّ امكان ، از طريق تأييد مضمون احاديث باب به وسيله قرائن عقلى و نقلى ، تحصيل وثوق نوعى به صدور مجموعه آنها امكان‌پذير باشد . در پايان ، لازم مى‌دانم از همه برادران عزيز «مركز تحقيقات دارالحديث» كه در تأليف اين مجموعه ارزشمند، به گونه‌اى مرا يارى رساندند ، بويژه از فاضل گرامى جناب حجة الاسلام والمسلمين آقاى محمّد تقديرى كه بيشترين تلاش‌ها را در اين زمينه داشتند ، سپاس بگزارم . جزاهُم اللّه‌ُ عَن أهل بيتِ نبيِّه خير الجزاء في الدّارين. محمّد محمّدى رى شهرى ۱۹ صفر ۱۴۲۰ ۱۴ خرداد ۱۳۷۸

.

. .

درآمد

نام هاى محبّت

درآمدنام‌هاى محبّتمحبّت ، عبارت است از احساس ميل نسبت به چيزى كه براى انسان ، لذّت بخش است . براى تفهيم اين معنا در لغت عرب ، نام‌هاى بسيارى وضع شده است كه در هر يك ، نكته خاصّى مورد توجّه است . ابن قيّم درباره راز كثرت نام‌هاى «محبّت» مى‌گويد : از آن جا كه فهم‌اين مسمّا شديدتر و به دل‌هايشان پيوسته بود،نام‌هايش نيز نزدشان فراوان‌تر بود . اين عادت عرب است كه آنچه دريافتش شديدتر ، يا اهمّيتش نزدشان بيشتر است ، از سرِ بزرگداشت و يا اهتمامِ به آن و يا محبّت بدان ، نام‌هاى بيشترى بر آن مى‌گذارند . مثال مورد نخست ، اَسَد و سيف و مثال مورد دوم ، داهيه و مثال مورد سوم ، خَمر است كه براى اين معانى ، نام‌هاى فراوانى گذاشته شده است . اين دلايل و معانى سه‌گانه ، در محبّت گرد آمده است . لذا با نزديك به شصت نام ، ⁽¹⁾آن را ناميده و وصف كرده‌اند كه عبارت‌اند از : محبّه، علاقه ، هوى ، صبوه ، صبامه ، شغف ،

.

محبّت از ديدگاه اسلام

مقه ، وجد ، كَلف ، تَقَيُّم ، عِشق ، جَوى ، دَنَف ، شجو ، شوق ، خلابه ، بلابل ، تباريح ، سدَم ، غمرات ، وَهَل ، شجَن ، لاعِج ، اكتِئاب ، وَصَب ، حُزن ، كمد ، لذْع ، حُرَق ، سُهد ، أرَق ، لَهْف ، حنين ، استكانه ، تباله ، لَوعه ، فُتون ، جنون ، لمَم ، خَبْل ، رَسيس ، داء المُخامِر ، ودّ ، خلّه ، خِلّم ، فَرام ، هُيام ، تدْلِيه ، وَلَه و تعبّد» . نام‌هاى ديگرى نيز براى محبّت برشمرده‌اند كه در حقيقت نام‌هاى آن نيست ، بلكه از عوامل و احكام به شمار مى‌رود و ما از ذكر آنها خوددارى مى‌كنيم . ⁽¹⁾بسيارى از آنچه در كلام ابن‌قيّم به عنوان اسامى محبّت آمده ، در واقع از مبادى يا احكام محبّت است ، گو اين‌كه او خود در تفسير و تبيين اين اسامى ، بدان تصريح مى‌كند . در باره ريشه اين اسامى و تعريف هر يك ، سخن بسيار است ⁽²⁾كه نيازى به طرح آن در اين مجموعه نيست . آنچه در اين جا بحث درباره آن اهمّيت دارد ، تبيين ديدگاه اسلام درباره محبّت است ، در نگاهى عميق به آنچه اين آيين الهى در مورد اين خصلت ارزشمند آورده است ، تا مدخل و مقدمه‌اى باشد براى دقّت و تأمّل لازم در آيات و احاديثى كه در ابواب مختلف كتاب ، خواهد آمد .

محبّت از ديدگاه اسلاماز نظر اسلام ، محبّت ، بيشترين نقش را در ساماندهى جامعه آرمانى انسانى دارد . ملاحظه متون دينى (نصوص) گردآمده در اين كتاب ، به روشنى اثبات

.

دين محبّت

مى‌كند كه جامعه مطلوب انسانى در اسلام ، جامعه‌اى است كه بر اساس محبّت مردم نسبت به يكديگر شكل بگيرد . اسلام مى‌خواهد جامعه‌اى بسازد كه همه مردم ، خود را برادر يكديگر بدانند و تا سرحدّ ايثار نسبت به هم عشق بورزند ، و اين بدان جهت است كه هيچ چيز مانند محبّت در ساماندهى جامعه دلخواه انسانى ، كارساز نيست . محبّت ، مؤثّرترين عنصر پرورش انسان‌هاى شايسته و كارآمدترين ابزار پيشبرد اهداف فرهنگى ، اجتماعى ، اقتصادى و سياسى است . به گفته حضرت سليمان عليه‌السلام ، هيچ چيز مانند محبّت ، شيرين نيست . ⁽¹⁾محبّت به قدرى شيرين است كه همه تلخى‌هاى زندگى را با كمك آن مى‌توان شيرين‌كرد ، و بسيارى از ضعف‌ها و نابسامانى‌ها و مشكلات فردى و اجتماعى را مى‌توان به وسيله آن ، جبران نمود و به تعبير لطيف پيغمبر اسلام : ما ضاقَ مجلسٌ بمتحابَّين . ⁽²⁾هيچ جايى براى نشستن دو دوست ، تنگ نيست .

دين محبّتاسلام ، برنامه تكامل انسان است . اصلى‌ترين عناصر اين برنامه ، محبّت (مهرورزى) است . عنصر محبّت ، تا آن جا در تحقّق برنامه‌هايى كه اسلام براى پيشرفت جامعه انسانى پيش‌بينى كرده مؤثر است كه امام باقر عليه‌السلام ، دين اسلام را چيزى جز محبّت نمى‌داند و مى‌فرمايد : هَلِ الدّينُ إلاَّ الحُبُّ ؟ ⁽³⁾

.

خطر عداوت

آيا دين ، جز محبّت است ؟ خدايى كه قرآن به مردم معرفى مى‌كند ، خدايى است مهربان و دوستدار مردم . ⁽¹⁾او آيين اسلام را كه دين همه انبياى الهى است ، برپايه‌هاى محبّت خود ، استوار كرده‌است ⁽²⁾و پايگاه اصلى حكومت اسلامى را عشق و مودّت مردم نسبت به پيشوايان دينى و رهبران سياسى امّت اسلام قرار داده است . ⁽³⁾پيشوايان بزرگ اسلام ، براى اين‌كه مردم با شيرينى محبّت ، زندگى را شيرين كنند و از بركات اين نعمت بزرگ الهى بهره‌مند شوند ، با جملاتى زيبا و رسا و در ذهن ماندنى ، مانند «رأس العقل» ، ⁽⁴⁾«أوّل العقل» ⁽⁵⁾و «نصف العقل» ، ۶ آن را توصيف كرده‌اند و مردم را به دوستى و محبّت و الفت نسبت به يكديگر و افزايش «خويشاوندان محبّتى» تشويق كرده‌اند ؛ چرا كه آنان از اقوام نَسَبى و سببى ، كارسازترند . ۷

خطر عداوتدر مقابل محبّت ، عداوت است كه هيچ چيز مانند آن براى جامعه ، خطرناك نيست . عداوت ، تلخ‌ترينِ تلخى‌هاست . تلخىِ عداوت ، همه شيرينى‌هاى زندگى را در كام انسانْ تلخ مى‌كند ، همه نعمت‌هاى الهى را به نقمت تبديل مى‌نمايد و همه پيروزى‌ها را به شكست ، مبدّل مى‌سازد .

.

برنامه هاى اسلام براى ايجاد الفت و محبّت

عداوت ، نه تنها مانع پيشرفت جامعه در زمينه‌هاى گوناگون است؛ بلكه در بهره‌بردارى از امكانات موجود نيز اِخلال مى‌نمايد و از اين‌رو ، جامعه‌اى كه گرفتار اين آفت خطرناك شود ، راهى جز انحطاط و سقوط در پيش ندارد . بر اين اساس ، دينى كه خود را بر پايه محبّتْ استوار مى‌داند ، عداوت را ضدّ دين ⁽¹⁾معرّفى مى‌كند ، چنان‌كه پيامبر اكرم ، فرموده‌اند : إنَّ شرّ النّاس مَن يُبغِضُ النّاسَ ويُبغِضونَهُ . ۲ بدترينِ مردم ، كسانى هستند كه دشمن مردم‌اند و مردم ، دشمن آنها.

برنامه‌هاى اسلام براى ايجاد الفت و محبّتاسلام ، براى آن كه جامعه از شيرينى و بركات نعمت محبّت بهره‌بردارى كند و از خطرها و آفات عداوت ، مصون بماند ، به موعظه و توصيه‌هاى اخلاقى اكتفا نكرده ، بلكه براى ايجاد الفت و محبّت و پيشگيرى از كينه و محبّت ، برنامه و قانون دارد . در اسلام، آنچه موجب دوستىِ مردم با يكديگر مى‌شود، به عنوان تكليف و وظيفه وجوبى يا استحبابى شناخته شده ، و آنچه به بغض و عداوت مردم نسبت به يكديگر مى‌انجامد ، به صورت حكم تحريمى و يا تنزيهى ، ممنوع گرديده است . آنچه در بخش اوّل اين كتاب درباره اسباب محبّت و آداب و حقوق آن آمده است ، در واقع ، برنامه‌هاى اسلام براى ايجاد پيوند دوستى ميان مردم و تحكيم و تقويت آن ، و آنچه درباره موانع محبّت و عوامل بغض مطرح شده ، برنامه‌هاى عملى اسلام در جهت پيشگيرى از خطرهاى عداوت است .

.

حق انتخاب دوست

منطق عقل و فطرت در دوستى

حق انتخاب دوستاشكالى كه در زمينه ساماندهى جامعه مبتنى بر محبّت قابل طرح است ، اين است كه آيا اسلام ، اجازه مى‌دهد انسان با هركس كه خواست ، دوست شود ؟ آيا در اسلام ، انسان حق دارد با كسانى كه به انحرافات اعتقادى ، اخلاقى و عملى مبتلا هستند ، پيوند محبّت برقرار كند ؟ و اگر حق ندارد ، چگونه مى‌توان ادّعا كرد كه اسلام ، دين محبّت است و جامعه آرمانىِ آن ، جامعه‌اى مبتنى بر محبّت است ؟

منطق عقل و فطرت در دوستىپاسخ اين است كه منطق اسلام در دوستى و دشمنى ، مانند ساير امور ، منطق عقل و فطرت است . عقل و فطرت انسان ، زيبايى را دوست مى‌دارد و زشتى را دشمن . اسلام نيز در باب دوستى و دشمنى ، چيزى جز اين نمى‌گويد . به همان ميزان كه دوست داشتن زيبايى‌ها براى انسان و جامعه انسانى ، سازنده و تكامل‌آفرين است ، علاقه به زشتى‌ها و پليدى‌ها ، ويرانگر و خطرناك است . از اين رو ، خدايى كه اسلام به جامعه انسانى معرّفى مى‌كند ، زيباست و زيبايى را دوست دارد و زشتى و پليدى را دشمن مى‌دارد. در منطق خداپرستان راستين كه همان منطق عقل و فطرت است ، انسان بايد دوست زيبايى‌ها و دشمن زشتى‌ها باشد . بى‌ترديد ، دوستى با كسانى كه به بيمارى‌هاى اعتقادى ، اخلاقى و عملى مبتلا هستند ، موجب سرايت بيمارى مى‌گردد و هيچ منطقى نمى‌تواند آن را تجويز كند و از اين رو ، مبتنى بودن جامعه آرمانى در اسلام بر محبّت ، بدين معنا نيست كه اسلام ، بر خلاف منطق عقل و فطرت ، اجازه مى‌دهد زشتى‌ها و بيمارى‌هاى فرهنگى و اجتماعى ، فراگير شود؛ بلكه درست به عكس ، اسلام مى‌خواهد با مبارزه با اين بيمارى‌ها جامعه‌اى بسازد كه چيزى جز محبّت ، بر آن حاكم نباشد ،

.

نقش محبّت در سرنوشت انسان

و تا چنين جامعه‌اى تحقّق نيافته است ، انسان راهى جز انتخاب ندارد .

نقش محبّت در سرنوشت انساناز نظر اسلام ، محبّت ، سرنوشت هميشگى انسان را رقم مى‌زند . ⁽¹⁾عشق به زيبايى‌هاى راستين ، انسان را به قلّه تكامل ، سير مى‌دهد و عشق به زيبايى‌هاى دروغين ، او را كور و كر مى‌كند ، ⁽²⁾تا آن جا كه حقّ انتخاب را از انسان سلب مى‌نمايد ⁽³⁾و او را تا اسفل السافلين ، پايين مى‌برد . از اين رو انتخاب دوست ، بر اساس شناخت دوستان راستين و دروغين ، براى رسيدن به جامعه آرمانى انسانى و اسلامى ، ضرورى است و پيشوايان بزرگ اسلام ، رهنمودهاى بسيار ارزنده‌اى در اين زمينه دارند كه در فصل پنجم ، هفتم و نهم از بخش اوّل ، ملاحظه خواهيد كرد .

.

. .

بخش اوّل : دوستى مردم

اشاره

بخش اوّل : دوستى مردمفصل اوّل : دوست داشتن يكديگرفصل دوم : دشمنى با يكديگرفصل سوم : عوامل دوستىفصل چهارم : موانع دوستىفصل پنجم : گزينش دوستفصل ششم : آداب دوستىفصل هفتم : احكام دوستىفصل هشتم : حقوق دوستىفصل نهم : آثار دوستىفصل دهم : عشق

.

الفصل الأوّل: التّوادّ۱ / ۱الإِيمانُ وَالاُلفَةالكتاب«وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ وَاذْكُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَآءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَ نًا وَكُنتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا كَذَ لِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ ءَايَـتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ» . ⁽¹⁾

«هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ * وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنفَقْتَ مَا فِى الأَْرْضِ جَمِيعًا مَّآ أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَـكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُو عَزِيزٌ حَكِيمٌ» . ⁽²⁾

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُواْ بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَ اتَّقُواْ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ» . ⁽³⁾

«فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ الصَّلَوةَ وَ ءَاتَوُاْ الزَّكَوةَ فَإِخْوَ نُكُمْ فِى الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الأَْيَـتِ لِقَوْم يَعْلَمُونَ» . ⁽⁴⁾

.

فصل يكم : دوست داشتن يكديگر

۱ / ۱ ايمان و الفت

فصل اوّل : دوست داشتن يكديگر۱ / ۱ايمان و الفتقرآن(و همگان ، دست در ريسمان خدا بزنيد و پراكنده مشويد ، و از نعمتى كه خدا بر شما ارزانى داشته است ، ياد كنيد ؛ آن هنگام كه دشمن يكديگر بوديد و او دل‌هايتان را به هم‌الفت داد، پس بر اثر نعمت‌او برادر شديد،و بر لبه پرتگاهى از آتش‌بوديد كه شما را از آن‌رهانيد.خدا آيات‌خود را اين‌چنين براى‌شما بيان مى‌كند؛شايد هدايت شويد).

(اوست كه تو را به يارى خود و يارى مؤمنان ، تأييد كرد؛ و دل‌هايشان را به هم الفت داد . اگر همه آنچه را كه در زمين است ، انفاق مى‌كردى ، دل‌هايشان را به يكديگر الفت نمى‌دادى؛ ولى خدا دل‌هايشان را به يكديگر الفت داد كه او عزيز و حكيم است) .

(مؤمنان ، برادرند. پس ميان برادرانتان ، اصلاح كنيد و از خدا بترسيد؛ شايد كه مورد رحمتْ واقع شويد) .

(پس اگر توبه كردند و نماز برپاى داشتند و زكات پرداختند ، در اين صورت ، برادران دينى شما هستند ، و آيات خود را براى قومى كه مى‌دانند ، تفصيل مى‌دهيم) .

.

الحديث رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا تَزالُ اُمَّتي بِخَيرٍ ما تَحابّوا وتَهادَوا وأدَّوُا الأَمانَةَ . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا يَجتَمِعُ أربَعَةٌ فِي المُؤمِنِ إلاّ أوجَبَ اللّه‌ُ لَهُ بِهِنَّ الجَنَّةَ : الصِّدقُ فِي اللِّسانِ ، وَالسَّخاءُ فِي المالِ ، وَالمَوَدَّةُ فِي القَلبِ ، وَالنَّصيحَةُ فِي المَشهَدِ وَالمَغيبِ . ⁽²⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ما تَحابَّا الرَّجُلانِ إلاّ كانَ أفضَلُهُما أشَدَّهُما حُبّا لِصاحِبِهِ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : إنَّ اللّه‌َ عز و جل جَعَلَ الإِسلامَ صِراطا مُنيرَ الأَعلامِ ، مُشرِقَ المَنارِ ، فيهِ تَأتَلِفُ القُلوبُ ، وعَلَيهِ تَأَخَّى الإِخوانُ . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر عليه‌السلام: اِعلَم أنَّ الإِلفَ مِنَ اللّه‌ِ وَالفِركَ مِنَ الشَّيطانِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : إنَّ روحَ الإيمانِ واحِدَةٌ ، خَرَجَت مِن عِندِ واحِدٍ ، وتَتَفَرَّقُ في أبدانٍ شَتّى ، فَعَلَيهِ ائتَلَفَت ، وبِهِ تَحابَّت . ⁽⁶⁾

.

حديث رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : امّت من تا هنگامى كه يكديگر را دوست بدارند ، به يكديگر هديه دهند و امانتدارى كنند ، سعادتمند خواهند بود .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : مؤمنْ هرگاه داراى چهار صفت گردد ، خداوند بدانها بهشت را بر او واجب مى‌گرداند : راستى در زبان ، بخشش در مال ، دوستى در دل ، و خيرخواهى در نهان و آشكار .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه دو تن يكديگر را دوست بدارند ، آن كه ديگرى را بيشتر دوست مى‌دارد ، از دوستش برتر است .

امام على عليه‌السلام : خداوند عز و جل ، اسلام را راهى با نشانه‌هاى روشنگر و نشانىِ درخشان قرار داد كه در آن ، دل‌ها با يكديگر خو مى‌گيرند و بر اساس آن ، برادرى برادرانْ شكل مى‌گيرد .

امام باقر عليه‌السلام : بدان كه اُنس گرفتن [با مردم] ، كارى خدايى و دشمنى ، كارى شيطانى است .

امام صادق عليه‌السلام : روح ايمان ، يكى است كه از نزد [ خداى] يگانه فرود آمده و در پيكرهاى گوناگونى جاى گرفته است. پس بر اساس آن ، خو گرفته مى‌شود و بدان ، دوستى‌ها پديد مى‌آيد .

.

عنه عليه‌السلام : المُؤمِنونَ يَألَفونَ ويُؤلَفونَ ويُغشى رَحلُهُم . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : مَا التَقى مُؤمِنانِ قَطُّ إلاّ كانَ أفضَلُهُما أشَدَّهُما حُبّا لِأَخيهِ . ⁽²⁾

مسائل عليّ بن جعفر عن عليّ بن جعفر : قُلتُ لِأَبِي الحَسَنِ عليه‌السلام : أيُّنا أشَدُّ حُبّا لِدينِهِ ؟ قالَ : أشَدُّكُم حُبّا لِصاحِبِهِ . ⁽³⁾

۱ / ۲قيمَةُ المَوَدَّةِأ ـ عَلامَةُ قُوَّةِ العَقلِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : رَأسُ العَقلِ بَعدَ الإِيمانِ التَّوَدُّدُ إلَى النّاسِ . ⁽⁴⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : رَأسُ العَقلِ بَعدَ الإِيمانِ بِاللّه‌ِ عز و جل التَّحَبُّبُ إلَى النّاسِ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۲ ارزش دوستى

الف ـ نشانِ نيرومندى عقل

امام صادق عليه‌السلام : مؤمنان ، با يكديگر اُنس مى‌گيرند و با آنان ، اُنس گرفته مى‌شود و خانه‌شان محلّ رفت و آمد دوستان است .

امام صادق عليه‌السلام : هرگاه دو شخص مؤمن يكديگر را ببينند ، برترين آن دو ، كسى است كه برادرش را بيشتر دوست مى‌دارد .

مسائل على بن جعفر ـ به نقل از على بن جعفر ـ : به امام موسى كاظم عليه‌السلامگفتم : كدام‌يك از ما بيشتر دينش را دوست مى‌دارد؟ فرمود : «آن كه رفيق خود را بيشتر دوست مى‌دارد».

۱ / ۲ارزش دوستىالف ـ نشانِ نيرومندى عقل رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : اساس عقل ، پس از ايمان ، دوستى با مردم است .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : اساس عقل ، پس از ايمان به خداى عز و جل ، دوستى با مردم است .

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : التَّوَدُّدُ نِصفُ العَقلِ . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : التَّوَدُّدُ إلَى النّاسِ نِصفُ العَقلِ . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : رَأسُ العَقلِ التَّوَدُّدُ إلَى النّاسِ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : أوَّلُ العَقلِ التَّوَدُّدُ . ⁽⁴⁾

ب ـ نِصفُ الدّينِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : التَّوَدُّدُ نِصفُ الدّينِ . ⁽⁵⁾

ج ـ قَرابَةٌ مُستَفادَةٌ الإمام عليّ عليه‌السلام : المَوَدَّةُ قَرابَةٌ مُستَفادَةٌ . ⁽⁶⁾

.

ب ـ نيمى از دين

ج ـ خويشاوندى

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : دوستى [با مردم] ، نيمى از عقل است .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : دوستى با مردم ، نيمى از عقل است .

امام على عليه‌السلام : اساس عقل ، دوستى با مردم است .

امام على عليه‌السلام : سرآغاز عقل ، دوستى [با مردم ]است .

ب ـ نيمى از دين رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : دوستى [با مردم] ، نيمى از دين است .

ج ـ خويشاوندى امام على عليه‌السلام : دوستى ، [نوعى ]خويشاوندى است .

.

عنه عليه‌السلام : المَوَدَّةُ نَسَبٌ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : المَوَدَّةُ نَسَبٌ مُستَفادٌ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : المَوَدَّةُ إحدَى القَرابَتَينِ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : الوَفاءُ كَرَمٌ ، المَوَدَّةُ رَحِمٌ . ⁽⁴⁾

د ـ أقرَبُ نَسَبٍ الإمام عليّ عليه‌السلام : المَوَدَّةُ أقرَبُ نَسَبٍ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : المَوَدَّةُ أقرَبُ رَحِمٍ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : المَوَدَّةُ أشبَكُ الأَنسابِ ، وَالعِلمُ أشرَفُ الأَحسابِ . ⁽⁷⁾

ه ـ أقرَبُ القُربِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : القَريبُ مَن قَرَّبَتهُ المَوَدَّةُ وإن بَعُدَ نَسَبُهُ . وَالبَعيدُ مَن باعَدَتهُ المَوَدَّةُ وإن قَرُبَ نَسَبُهُ . ⁽⁸⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : أقرَبُ القُربِ مَوَدّاتُ القُلوبِ . ⁽⁹⁾

.

د ـ نزديك ترين خويشاوندى

ه ـ نزديك ترين خويشاوندى ها

امام على عليه‌السلام : دوستى ، خويشاوندى است .

امام على عليه‌السلام : دوستى ، خويشىِ اكتسابى است .

امام على عليه‌السلام : دوستى ، يكى از دو خويشاوندىِ [ سببى و نَسَبى] است .

امام على عليه‌السلام : وفادارى ، بزرگوارى است ، و دوستى ، [گونه‌اى ]خويشاوندى .

ر . ك : ص ۲۱۷ (ح ۵۳۰ و ۵۳۱) .

د ـ نزديك‌ترين خويشاوندى امام على عليه‌السلام : دوستى ، نزديك‌ترين خويشاوندى است .

امام على عليه‌السلام : دوستى ، نزديك‌ترين خويشى است .

امام على عليه‌السلام : دوستى ، به هم پيوسته‌ترين خويشاوندى است و دانش ، شريف‌ترينْ تبار است .

ر . ك : ص ۶۷۹ (ح ۱۴۴۱ ، ۱۴۴۲ و ۱۴۴۳) .

ه ـ نزديك‌ترين خويشاوندى‌ها رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : خويشاوند ، آن است كه دوستىْ نزديكش ساخته است ، گر چه [نسبت ]خويشاوندى‌اش دور باشد و بيگانه ، آن است كه دوستىْ دورش ساخته است ، گرچه [نسبت ]خويشاوندى‌اش نزديك باشد .

امام على عليه‌السلام : نزديك‌ترين خويشاوندى‌ها، دوستى دل‌هاست .

.

عنه عليه‌السلام : الأَخُ المُكتَسَبُ فِي اللّه‌ِ أقرَبُ الأَقرِباءِ ، وأحَمُّ مِنَ الاُمَّهاتِ وَالآباءِ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : رُبَّ قَريبٍ أبعَدُ مِن بَعيدٍ . ورُبَّ بَعيدٍ . أقرَبُ مِن قَريبٍ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : الصَّديقُ أقرَبُ الأَقارِبِ . ⁽³⁾

و ـ أصلُ القَرابَةِ الإمام عليّ عليه‌السلام : كُلُّ قَرابَةٍ تَحتاجُ إلى مَوَدَّةٍ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ : تَحتاجُ القَرابَةُ إلى مَوَدَّةٍ ، ولا تَحتاجُ المَوَدَّةُ إلى قَرابَةٍ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : مَوَدَّةُ الآباءِ قَرابَةٌ بَينَ الأَبناءِ ، وَالقَرابَةُ إلَى المَوَدَّةِ أحوَجُ مِنَ المَوَدَّةِ إلَى القَرابَةِ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : رُبَّ عَشيرٍ غَيرُ حَبيبٍ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : رُبَّ أخٍ لَم تَلِدهُ اُمُّكَ . ⁽⁸⁾

عنه عليه‌السلام : صَديقُكَ أخوكَ لِأَبيكَ واُمِّكَ . ولَيسَ كُلُّ أخٍ لَكَ مِن أبيكَ واُمِّك صَديقَكَ . ⁽⁹⁾

.

و ـ اصل خويشاوندى

امام على عليه‌السلام : برادر به دست آمده در راه خدا ، نزديك‌ترين خويشاوند و [ حتى ]نزديك‌تر ⁽¹⁾از پدر و مادر است .

امام على عليه‌السلام : بسا خويشاوندى كه از بيگانه دورتر است و بسا بيگانه‌اى كه از خويشاوند ، نزديك‌تر .

امام على عليه‌السلام : دوست ، نزديك‌ترينِ خويشاوندان است .

و ـ اصل خويشاوندى امام على عليه‌السلام : هر خويشاوندى‌اى ، نيازمند دوستى است .

امام على عليه‌السلامـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : خويشاوندى ، نيازمند دوستى است ، حال آن كه دوستى ، نيازمند خويشاوندى نيست .

امام على عليه‌السلام : دوستى پدران ، [ باعث ]خويشاوندى فرزندان است؛ و خويشاوندى به دوستى ، نيازمندتر از دوستى به خويشى است .

امام على عليه‌السلام : بسا خويشاوندى كه دوست نيست .

امام على عليه‌السلام : بسا برادرى كه مادرت او را نزاده است .

امام على عليه‌السلام : دوستت ، برادر تنى توست ، حال آن كه هر برادرِ تنى تو ، دوستت نيست .

.

عنه عليه‌السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ : الصَّديقُ نَسيبُ الرّوحِ ، وَالأَخُ نَسيبُ الجِسمِ . ⁽¹⁾

ز ـ أنفَعُ الكُنوزِ الإمام عليّ عليه‌السلام : أنفَعُ الكُنوزِ مَحَبَّةُ القُلوبِ . ⁽²⁾

ح ـ أحلَى الأَشياءِ جامع الأحاديث للقمّي عن إبراهيم بن شعيب المزنيّ : أنَّهُ سَمِعَ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ عليه‌السلاميَقولُ : سَأَلَ داودُ النَّبِيُّ سُلَيمانَ عليه‌السلام ـ وأرادَ عِلْمَ ما بَلَغَ مِنَ الحِكمَةِ ـ قالَ: . . . أيُّ شَيءٍ أحلى ؟ قالَ : المَحَبَّةُ ، هِيَ رَوحُ اللّه‌ِ بَينَ عِبادِهِ ، حَتّى إنَّ الفَرَسَ لَيَرفَعُ حافِرَهُ عَن وَلَدِهِ. قالَ : فَضَحِكَ داودُ عِندَ إجابَةِ سُلَيمانَ عليه‌السلام . ⁽³⁾

۱ / ۳فَضلُ الصَّديقِ وَالاِستِكثارِ مِنهُ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : اِستَكثِروا مِنَ الإِخوانِ ؛ فَإِنَّ لِكُلِّ مُؤمِنٍ شَفاعَةً يَوم القِيامَةِ . ⁽⁴⁾

.

ز ـ سودمندترينِ گنج ها

ح ـ شيرين ترينِ چيزها

۱ / ۳ فضيلت دوست و افزودن دوستان

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : دوست ، خويشاوند روح است و برادر ، خويشاوند تن .

ز ـ سودمندترينِ گنج‌ها امام على عليه‌السلام : سودمندترينِ گنج‌ها، دوستى دل‌هاست .

ح ـ شيرين‌ترينِ چيزها جامع الأحاديث ـ به نقل از ابراهيم بن شعيب المُزنى ، از امام صادق عليه‌السلام ـ : داوود پيامبر عليه‌السلام، براى اين‌كه بداند سليمان عليه‌السلام به چه حد از حكمت رسيده است ، از او پرسيد : «... چه چيز شيرين‌تر است؟». سليمان پاسخ داد: «دوستى ، همان آرامش [ فروفرستاده] خدا ميان بندگانش است ، تا آن جا كه اسب ، سم خود را براى كره‌اش برمى‌دارد» . آن‌گاه ، داوود از پاسخگويى سليمان ، شاد شد .

۱ / ۳فضيلت دوست و افزودن دوستان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : بر [شمار ]برادران خود بيفزاييد ؛ زيرا هر مؤمنى را در روز قيامت ، شفاعتى است .

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : أكثِروا مِنَ الإِخوانِ ؛ فَإِنَّ رَبَّكُم حَيِيٌّ كَريمٌ يَستَحيي أن يُعَذِّبَ عَبدَهُ بَينَ إخوانِهِ يَومَ القِيامَةِ . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : المَرءُ كَثيرٌ بِأَخيهِ . ⁽²⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : المَرءُ يَكثُرُ بِإِخوانِهِ المُسلِمينَ . ⁽³⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : عَلَيكَ بِإِخوانِ الصِّدقِ تَعِش في أكنافِهِم ؛ فَإِنَّهُم زينَةٌ فِي الرَّخاءِ ، وعُدَّةٌ فِي البَلاءِ . ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : الصَّديقُ إنسانٌ ، هُوَ أنتَ إلاّ أنَّهُ غَيرُكَ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : الأَصدِقاءُ نَفسٌ واحِدَةٌ في جُسومٍ مُتَفَرِّقَةٍ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : مِنَ النِّعَمِ الصَّديقُ الصَّدوقُ . ⁽⁷⁾

.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : بر [شمار ]برادران خود بيفزاييد؛ زيرا كه پروردگارتان ، آزرمگين و بزرگوار است و شرم دارد كه بنده‌اش را در روز قيامت ، ميان برادرانش عذاب كند .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : انسان به وسيله برادرش [نيرومند و ]افزون است .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : انسان با برادران مسلمانش نيرو و فزونى مى‌گيرد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : برادرانِ راستين به دست آر ، تا در پناهشان زندگى كنى كه در آسايش ، زيورند و در سختى ، ساز و برگ [و ياور] .

امام على عليه‌السلام : دوست ، انسانى است كه همان خودت است ، جز آن كه [ كالبدش ]غير از توست .

امام على عليه‌السلام : دوستان ، يك جان‌اند در كالبدهاى پراكنده .

امام على عليه‌السلام : دوستِ راستين ، از نعمت‌هاست .

.

عنه عليه‌السلام : الإِخوانُ زينَةٌ فِي الرَّخاءِ ، وعُدَّةٌ فِي البَلاءِ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : عَلَيكَ بِإِخوانِ الصَّفا ؛ فَإِنَّهُم زينَةٌ فِي الرَّخاءِ ، وعَونٌ فِي البَلاءِ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : إخوانُ الصِّدقِ زينَةٌ فِي السَّرّاءِ ، وعُدَّةٌ فِي الضَّرّاءِ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : عَلَيكَ بِإِخوانِ الصِّدقِ فَأَكثِر مِنِ اكتِسابِهِم ؛ فَإِنَّهُم عُدَّةٌ عِندَ الرَّخاءِ ، وجُنَّةٌ عِندَ البَلاءِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : إخوانُ الصِّدقِ فِي النّاسِ خَيرٌ مِنَ المالِ يَأكُلُهُ ويُوَرِّثُهُ . لا يَزدادَنَّ أحَدُكُم في أخيهِ زُهدا ، ولا يَجعَل مِنهُ بَديلاً إذا لَم يَرَ مِنهُ مَرفَقا أو يَكونُ مَقفورا مِنَ المالِ . لا يَغفُلَنَّ أحَدُكُم عَنِ القَرابَةِ يَرى بِهِ الخَصاصَةَ أن يَسُدَّها مِمّا لا يَضُرُّهُ إن أنفَقَهُ ولا يَنفَعُهُ إن أمسَكَهُ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : أعجَزُ النّاسِ مَن عَجَزَ عَنِ اكتِسابِ الإِخوانِ ، وأعجَزُ مِنهُ مَن ضَيَّعَ مَن ظَفِرَ بِهِ مِنهُم . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ : أعجَزُ النّاسِ مَن قَصَّرَ في طَلَبِ الصَّديقِ ، وأعجَزُ مِنهُ مَن وَجَدَهُ فَضَيَّعَهُ . ⁽⁷⁾

.

امام على عليه‌السلام : برادران ، در آسايش، زيورند و در سختى، ساز و برگ [و ياور] .

امام على عليه‌السلام : برادرانِ يكرنگ به دست آر كه در آسايش ، زيورند و در سختى ، ياور .

امام على عليه‌السلام : برادرانِ راستين ، در خوشى ، زيورند و در ناخوشى ، ساز و برگ [و ياور] .

امام على عليه‌السلام : برادرانِ راستين به دست آر و بر شمارشان بيفزاى كه به هنگام آسايش ، ساز و برگ‌اند و به هنگام سختى ، سپر .

امام على عليه‌السلام : برادرانِ راستين در ميان مردم ، از ثروتى كه شخص از آن برخوردار شود و به ارث گذارد ، بهترند . مبادا كسى از شما نسبت به برادرش زياده بى رغبتى كند ، و اگر از او منفعتى نديد و يا او را بى‌چيز ديد ، مبادا كسى را جايگزين او نمايد . مبادا كسى از شما از نياز خويشاوندش كه اگر آن را برآورد ، به او زيانى نمى‌زند و اگر آن را باز دارد ، سودى به او نمى‌رساند ، غفلت كند .

امام على عليه‌السلام : ناتوان‌ترين مردم ، كسى است كه از به دست آوردن برادران ، ناتوان باشد و ناتوان‌تر از او ، كسى است كه برادرى را كه به دست آورده است ، از دست بدهد .

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : ناتوان‌ترين مردم ، كسى است كه در دوستيابى كوتاهى كند ، و ناتوان‌تر از او كسى است كه دوستى به دست آورد و سپس او را از دست بدهد .

.

عنه عليه‌السلام ـ أيضا ـ : لِيَكُن أصدِقاؤُكَ كَثيرا ، وَاجعَل سِرَّكَ مِنهُم إلى واحِدٍ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : مَن لا صَديقَ لَهُ لا ذُخرَ لَهُ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : الصَّديقُ أفضَلُ الذُّخرَينِ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : مَن لا أخا لَهُ لا خَيرَ فيهِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : مَن لا إخوانَ لَهُ لا أهلَ لَهُ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : الإِخوانُ جَلاءُ الهُمومِ وَالأَحزانِ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : الإِخوانُ أفضَلُ العُدَدِ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : إخوانُ ⁽⁸⁾الصِّدقِ أفضَلُ عُدَّةٍ . ⁽⁹⁾

عنه عليه‌السلام : أفضَلُ العُدَدِ أخٌ وَفِيٌّ ، وشَقيقٌ زَكِيٌّ . ⁽¹⁰⁾

عنه عليه‌السلام : الصَّديقُ أفضَلُ العُدَّتَينِ . ⁽¹¹⁾

عنه عليه‌السلام : أفضَلُ العُدَدِ ثِقاتُ الإِخوانِ . ⁽¹²⁾

.

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : دوستانت بسيار باشند ؛ امّا رازت را تنها با يكى از آنان [كه بيش از ديگران مورد اعتماد است] در ميان بگذار .

امام على عليه‌السلام : هر كه دوستى ندارد ، اندوخته‌اى ندارد .

امام على عليه‌السلام : دوست ، برترينِ دو اندوخته است (از اندوخته مالى برتر است) .

امام على عليه‌السلام : هر كه برادرى ⁽¹⁾ندارد ، خيرى در او نيست .

امام على عليه‌السلام : هر كه برادرانى ندارد ، خانواده‌اى ندارد .

امام على عليه‌السلام : برادران ، زداينده غم و اندوه‌اند .

امام على عليه‌السلام : برادران ، برترين ساز و برگ‌هايند .

امام على عليه‌السلام : برادرانِ راستين ، برترين ساز و برگ‌اند .

امام على عليه‌السلام : برترينِ ساز و برگ‌ها ، برادرى وفادار است و همگِنى پاك .

امام على عليه‌السلام : دوست ، برترينِ ساز و برگ است (با هر ساز و برگى سنجيده شود ، از آن برتر است) .

امام على عليه‌السلام : برترين ساز و برگ‌ها ، برادرانِ قابل اعتمادند .

.

عنه عليه‌السلام : عَلَيكُم بِالإِخوانِ ؛ فَإِنَّهُم عُدَّةٌ لِلدُّنيا ، وعُدَّةٌ لِلآخِرَةِ ؛ ألا تَسمَعُ إلى قَولِ أهلِ النّارِ : «فَمَا لَنَا مِن شَـفِعِينَ * وَ لاَ صَدِيقٍ حَمِيمٍ » ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام: أكثِروا مِنَ الأَصدِقاءِ فِي الدُّنيا ؛ فَإِنَّهُم يَنفَعونَ فِي الدُّنيا وَالآخِرَةِ ، أمَّا الدُّنيا فَحَوائِجُ يَقومونَ بِها ، وأمَّا الآخِرَةُ فَإِنَّ أهلَ جَهَنَّمَ قالوا : «فَمَا لَنَا مِن شَـفِعِينَ * وَ لاَ صَدِيقٍ حَمِيمٍ » . ⁽³⁾

الإمام زين العابدين عليه‌السلام : لا تُعادِيَنَّ أحَدا وإن ظَنَنتَ أنَّهُ لا يَضُرُّكَ ، ولا تَزهَدَنَّ في صَداقَةِ أحَدٍ وإن ظَنَنتَ أنَّهُ لا يَنفَعُكَ ؛ فَإِنَّكَ لا تَدري مَتى تَرجو صَديقَكَ ، ولا تَدري مَتى تَخافُ عَدُوَّكَ . ولا يَعتَذِرُ إلَيكَ أحَدٌ إلاّ قَبِلتَ عُذرَهُ وإن عَلِمتَ أنَّهُ كاذِبٌ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : اِستَكثِروا مِنَ الإِخوانِ ؛ فَإِنَّ لِكُلِّ مُؤمِنٍ دَعوَةً مُستَجابَةً . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : مَن لَم يَرغَب فِي الاِستِكثارِ مِنَ الإِخوانِ ابتُلِيَ بِالخُسرانِ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : أكثِروا مُؤاخاةَ المُؤمِنينَ ؛ فَإِنَّ لَهُم عِندَ اللّه‌ِ تَعالى يَدا يُكافِئُهُم بِها يَومَ القِيامَةِ . ⁽⁷⁾

الكافي عن سَعيدٍ عَن غَيرِ واحِدٍ : إنَّ أبَا الحَسَنِ عليه‌السلام سُئِلَ عَن فَضلِ عَيشِ الدُّنيا ، قالَ : سَعَةُ المَنزِلِ ، وكَثرَةُ المُحِبّينَ . ⁽⁸⁾

.

امام على عليه‌السلام : برادرانى به دست آوريد كه ساز و برگ دنيا و ساز و برگ آخرت هستند . آيا سخن دوزخيان را نشنيده‌اى : «پس ما را نه شفيعانى است و نه دوستى نزديك» . ⁽¹⁾

امام صادق عليه‌السلام : در دنيا بر شمار دوستان بيفزاييد كه در دنيا و آخرت ، سود مى‌رسانند . امّا در دنيا نيازهايى برمى‌آورند ، و امّا در آخرت ، دوزخيان مى‌گويند : «پس ما را نه شفيعانى است و نه دوستى نزديك» .

امام سجاد عليه‌السلام : با هيچ كس دشمنى مكن ، گرچه گمان كنى به تو زيانى نمى‌رساند و نسبت به دوستى هيچ كس ، بى‌رغبتى نشان مده ، گرچه گمان كنى به تو سودى نمى‌رساند؛ زيرا تو نمى‌دانى كه كِى به دوستت نيازمندى و كِى از دشمنت هراسان . هرگاه كسى از تو عذرخواهى كرد ، عذرش را بپذير ، گرچه بدانى كه دروغ مى‌گويد .

امام صادق عليه‌السلام : بر شمار برادران بيفزاييد كه هر مؤمنى را دعايى اجابت شده است .

امام صادق عليه‌السلام : هر كس به افزايش شمار برادرانْ رغبت نشان ندهد ، دچار زيان مى‌شود .

امام صادق عليه‌السلام : بر برادرى [و دوستى] با مؤمنان بيفزاييد كه آنان را نزد خدا دست توانى است كه روز قيامت ، بدان پاداششان مى‌دهد .

الكافى ـ به نقل از سعيد، از تعدادى از راويان ـ : از حضرت ابوالحسن عليه‌السلامپرسيده شد: مايه فزونى عيش دنيا چيست؟ حضرت فرمود : «خانه وسيع و دوستداران بسيار» .

.

الإمام الرضا عليه‌السلام : الاِستِكثارُ مِنَ الأَصدِقاءِ فِي الحَياةِ يُكثِرُ الباكينَ بَعدَ الوَفاةِ . ⁽¹⁾

لقمان عليه‌السلام ـ لاِبنِهِ ـ : يا بُنَيَّ اتَّخِذ ألفَ صَديقٍ ، وَالأَلفُ قَليلٌ . ولا تَتَّخِذ عَدُوّا واحِدا ، وَالواحِدُ كَثيرٌ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام ـ أيضا ـ : يا بُنَيَّ استَكثِر مِنَ الأَصدِقاءِ ، ولا تَأمَن مِنَ الأَعداءِ ؛ فَإِنَّ الغِلَّ في صُدورِهِم مِثلُ الماءِ تَحتَ الرَّمادِ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : تَكَثَّر مِنَ‌الإِخوانِ مَااسطَعتَ‌إنَّهُمعِمادٌ إذا مَا استُنجِدوا وظُهورُ ولَيسَ كَثيرا ألفُ خِلٍ‌وصاحِبٍوإنَّ عَدُوّا واحِدا لَكَثيرُ ⁽⁴⁾

۱ / ۴فَراقُ الأَحِبَّةِ الإمام عليّ عليه‌السلام : لا عَيشَ لِمَن فارَقَ أحِبَّتَهُ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : ثَلاثٌ هُنَّ المُحرِقاتُ الموبِقاتُ : فَقرٌ بَعدَ غِنىً ، وذُلٌّ بَعدَ عِزٍّ ، وفَقدُ الأَحِبَّةِ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۴ فراق دوستان

امام رضا عليه‌السلام : افزودن بر شمار دوستان در زندگى ، گريه كنندگان پس از مرگ را افزايش مى‌دهد .

لقمان ـ به پسرش ـ : پسركم ! هزار دوست بگير ، حال آن كه هزار [دوست ]نيز اندك است ، و يك دشمن هم مگير كه يكى نيز بسيار است .

لقمان ـ به پسرش ـ : پسركم ! بر شمار دوستان بيفزا و از دشمنان ايمن مباش كه كينه در سينه‌هايشان ، چون آب زير خاكستر ، [پنهان ]است .

امام على عليه‌السلام : تا آن جا كه مى‌توانى بر شمار برادران بيفزا كه/ هرگاه از آنان يارى خواسته شود ، تكيه‌گاه و پشتيبان هستند . هزار دوست و ياور ، بسيار نيست/ حال آن كه يك دشمن نيز بسيار است .

ر . ك : ص ۱۶۳ (گزينش دوست)؛ ص ۲۰۵ (آداب دوستى)؛ ص ۲۴۳ (احكام دوستى) .

۱ / ۴فراق دوستان امام على عليه‌السلام : كسى كه از دوستانش جدا شده باشد ، زندگى ندارد .

امام على عليه‌السلام : سه چيز ، سوزنده و كُشنده است : فقرِ پس از دولتمندى ، خوارى پس از عزّت و از دست دادن دوستان .

.

عنه عليه‌السلام : ثَلاثٌ يَهدُدنَ القُوى : فَقدُ الأَحِبَّةِ ، وَالفَقرُ فِي الغُربَةِ ، ودَوامُ الشِّدَّةِ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : فَقدُ الأَحِبَّةِ غُربَةٌ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام ـ في وَصِيَّتِهِ لِلإِمامِ الحَسَنِ عليه‌السلام ـ : الغَريبُ مَن لَم يَكُن لَهُ حَبيبٌ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : مَن فَقَدَ أخا فِي اللّه‌ِ فَكَأَنَّما فَقَدَ أشرَفَ أعضائِهِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : الفَقدُ المُمرِضُ فَقدُ الأَحبابِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : خَمسَةٌ لا يَنامونَ : الهامُّ بِدَمٍ يَسفِكُهُ ، وذُو المالِ الكَثيرِ لا أمينَ لَهُ ، وَالقائِلُ فِي النّاسِ الزّورَ وَالبُهتانَ عَن عَرَضٍ مِنَ الدُّنيا يَنالُهُ ، وَالمَأخوذُ بِالمالِ الكَثيرِ ولا مالَ لَهُ ، وَالمُحِبُّ حَبيبا يَتَوَقَّعُ فِراقَهُ . ⁽⁶⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ : الأَشرافُ يُعاقَبونَ بِالهِجرانِ لا بِالحِرمانِ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام ـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ : اُحِبُّ لَيالِيَ الهَجرِ لا فَرَحا ⁽⁸⁾بِها عَسَى الدَّهرُ يَأتي بَعدَها بِوِصالِ وأكرَهُ أيّامَ الوِصالِ لِأَنـَّنيأرى كُلَّ شَيءٍ مولِعا بِزَوالِ . ⁽⁹⁾

.

امام على عليه‌السلام : سه چيز توان‌فرساست : از دست دادن دوستان ، فقر در غربت و ادامه يافتن سختى .

امام على عليه‌السلام : از دست دادن دوستان ، غربت است .

امام على عليه‌السلام ـ در وصيّت خويش به امام حسن عليه‌السلام ـ : غريب ، كسى است كه دوستى ندارد .

امام على عليه‌السلام : هر كس برادرى خدايى را از دست بدهد ، گويى شريف‌ترين عضو خود را از دست داده است .

امام على عليه‌السلام : از دست دادنى كه موجب بيمارى مى‌شود ، از دست دادنِ دوستان است .

امام صادق عليه‌السلام : پنج تن خواب ندارند : آن كه در پى ريختن خونى است؛ شخص بسيار دولتمندى كه امينى ندارد ؛ آن كه براى به چنگ آوردن متاع دنيا ، ميان مردم‌به باطل‌و بهتان سخن مى‌گويد ؛ آن كه ناگزير از پرداخت مالى فراوان است و هيچ مالى ندارد ؛ و دوستدارى كه در آستانه جدايى دوست خود است.

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : افراد شريف را با هجران ، كيفر مى‌دهند ، نه با حرمان [از عطا] .

امام على عليه‌السلام ـ در ديوان منسوب به ايشان ـ : شب‌هاى هجران را دوست دارم ، نه اين كه بدانها شادمان باشم/ بلكه به آرزوى آن كه روزگار ، پس از آن ، [ايّامِ ]وصال را برساند . ايّام وصال را ناخوش مى‌دارم ؛ زيرا/ مى‌بينم كه همه چيز ، در آستانه زوال است .

.

۱ / ۵النَّوادِر رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ما ضاقَ مَجلِسٌ بِمُتَحابَّينِ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : التَّوَدُّدُ يُمنٌ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : الرَّفيقُ في دُنياهُ كَالرَّفيقِ في دينِهِ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : أوَّلُ المُروءَةِ طَلاقَةُ الوَجهِ ، وآخِرُهَا التَّوَدُّدُ إلَى النّاسِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : أفضَلُ النّاسِ مِنَّةً مَن بَدَأَ بِالمَوَدَّةِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام ـ في وَصِيَّتِهِ لاِبنِهِ مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفِيَّةِ ـ : ألزِم نَفسَكَ التَّوَدُّدُ ، وصَبِّر عَلى مَؤوناتِ النّاسِ نَفسَكَ ، وَابذِل لِصَديقِكَ نَفسَكَ ومالَكَ ، ولِمَعرِفَتِكَ رِفدَكَ ومَحضَرَكَ ، ولِلعامَّةِ بِشرَكَ ومَحَبَّتَكَ ، ولِعَدُوِّكَ عَدلَكَ وإنصافَكَ ، وَاضنَن بِدينِكَ وعِرضِكَ عَن كُلِّ أحَدٍ ؛ فَإِنَّهُ أسلَمُ لِدينِكَ ودُنياكَ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : لا يَنبَغي لِمَن لَم يَكُن عالِما أن يُعَدَّ سَعيدا ، ولا لِمَن لَم يَكُن وَدودا أن يُعَدَّ حَميدا . ⁽⁷⁾

.

۱ / ۵ گوناگون

۱ / ۵گوناگون رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هيچ مجلسى بر دو دوستدار ، تنگ نمى‌شود .

امام على عليه‌السلام : اظهار دوستى [با مردم ، مايه ]بركت است .

امام على عليه‌السلام : رفيق دنياى شخص ، همچون رفيق دين اوست .

امام على عليه‌السلام : آغاز مروّت ، گشاده رويى و نهايتش اظهار دوستى با مردم است .

امام على عليه‌السلام : بيشترين منّت را كسى دارد كه دوستى را مى‌آغازد .

امام على عليه‌السلام ـ در وصيّت خويش به پسرش محمّد بن حنفيه ـ : خود را به اظهار دوستى با مردم پايبند كن ؛ جان خود را بر دشوارى‌هاى مردم ، صبورى ده ؛ جان و مالت را بر دوستت ، عطا و حضورت را بر آشنايانت ، گشاده‌رويى و دوستى‌ات را بر عموم مردم ، و عدالت و انصافت را بر دشمنت ، نثار كن ، و دين و آبروى خود را از هر كس دريغ دار ، كه اين كار ، براى دين و دنيايت ايمنى‌بخش‌تر است .

امام صادق عليه‌السلام : سزاوار نيست آن‌كس كه دانا نيست ، نيك‌بخت ، و آن‌كس كه پُر محبّت نيست ، ستوده به شمار آيند .

.

عنه عليه‌السلام : رَحِمَ اللّه‌ُ عَبدا اِجتَرَّ مَوَدَّةَ النّاسِ إلى نَفسِهِ ؛ حَدِّثوهُم بِما يَعرِفونَ ، وَاستُروا عَنهُم ما يُنكِرونَ . ⁽¹⁾

.

امام صادق عليه‌السلام : خداوند رحمت كند بنده‌اى را كه دوستى مردم را به سوى خود جلب كند . با آنان (مخالفان) ، از آنچه نيك مى‌شمارند ، سخن بگوييد و آنچه را براى آنان خوشايند نيست نهان داريد .

.

الفصل الثّاني :التَّباغض۲ / ۱التَّحذيرُ مِنَ التَّباغُضِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إيّاكُم وسوءَ ذاتِ البَينِ ؛ فَإِنَّهَا الحالِقَةُ . ⁽¹⁾

سنن أبي داود عن أبي الدرداء : قالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ألا اُخبِرُكُم بِأَفضَلَ مِن دَرَجَةِ الصِّيامِ وَالصَّلاةِ وَالصَّدَقَةِ ؟ قالوا : بَلى . قالَ : إصلاحُ ذاتِ البَينِ . وفَسادُ ذاتِ البَينِ الحالِقَةُ . ⁽²⁾

الزهد لابن المبارك عن سعيد بن المسيّب : قالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ألا اُخبِرُكُم بِخَيرٍ مِن كَثيرٍ مِن صَلاةٍ وصَدَقَةٍ ؟ قالوا : بَلى يا رَسولَ اللّه‌ِ . قالَ : صَلاحُ ذاتِ البَينِ . وإيّاكُم وَالبِغضَةَ ؛ فَإِنَّها هِيَ الحالِقَةُ . ⁽³⁾

.

فصل دوم : دشمنى با يكديگر

۲ / ۱ زينهار از دشمنى با يكديگر

فصل دوم : دشمنى با يكديگر۲ / ۱زينهار از دشمنى با يكديگر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : از اختلاف ميان خود بپرهيزيد ، كه زداينده ⁽¹⁾] ايمان] است .

سُنن أبى داوود ـ به نقل از ابو دردا ـ : پيامبر خدا فرمود : «هان ! شما را از آنچه [ثوابش ]از درجه روزه ، نماز و صدقه برتر است ، خبر دهم ؟» . گفتند : آرى . فرمود : آن ، آشتى ميان افراد است ؛ چرا كه اختلاف ، زداينده [ايمان ]است» .

الزهد ابن مبارك ـ به نقل از سعيد بن مُسيَّب ـ : پيامبر خدا فرمود : «هان ! شما را از چيزى كه بهتر از نماز و روزه بسيار است ، خبر دهم ؟» . گفتند : آرى ! اى پيامبر خدا . فرمود : «آشتى ميان افراد . از دشمنى بپرهيزيد ، كه زداينده [ايمان ]است .

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ألا إنَّ فِي التَّباغُضِ الحالِقَةَ ، لا أعني حالِقَةَ الشَّعرِ ولكِن حالِقَةَ الدّينِ . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : دَبَّ إلَيكُم داءُ الاُمَمِ ؛ الحَسَدُ وَالبَغضاءُ هِيَ الحالِقَةُ ، لا أقولُ تَحلِقُ الشَّعرَ ، ولكِن تَحلِقُ الدّينَ . ⁽²⁾

المستدرك على الصحيحين عن أبي هريرة : سَمعِتُ رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يَقولُ : سَيُصيبُ اُمَّتي داءُ الاُمَمِ . فَقالوا : يا رَسولَ اللّه‌ِ ، وما داءُ الاُمَمِ ؟ قالَ : الأَشَرُ وَالبَطَرُ ، وَالتَّكاثُرُ وَالتَّناجُشُ فِي الدُّنيا ، وَالتَّباغُضُ وَالتَّحاسُدُ حَتّى يَكونَ البَغيُ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إيّاكُم وَالبِغضَةَ لِذَوي أرحامِكُمُ المُؤمِنينَ ؛ فَإِنَّهَا الحالِقَةُ لِلدّينِ . ⁽⁴⁾

.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هان ! دشمنى با يكديگر ، زداينده است . مقصودم زداينده مو نيست ، كه زداينده دين است .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : بيمارى امّت‌ها به سوى شما خزيده است ؛ حسادت و دشمنى‌اى كه زداينده است . نمى‌گويم مو را مى‌زدايد ؛ بلكه دين را مى‌زدايد .

المُستدرَك على الصحيحَين ـ به نقل از ابو هريره ـ : از پيامبر خدا شنيدم مى‌فرمود : «امّت من به زودى به بيمارى امّت‌ها دچار مى‌شوند» . پرسيدند : اى پيامبر خدا ! بيمارى امّت‌ها چيست ؟ فرمود : «سرمستى ، ناسپاسى ، نازيدن به بسيارى مال و فرزند ، فزونى‌جويى بر يكديگر در دنيا، و دشمنى و حسادت به يكديگر، تا آن كه به سركشى مى‌انجامد».

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : از دشمنى‌با خويشاوندان مؤمن خود بپرهيزيد، كه دين‌زداست.

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : كونوا عِبادَ اللّه‌ِ إخوانا ؛ لا تَعادَوا ولا تَباغَضوا ، سَدِّدوا وقارِبوا وأبشِروا . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا تَقاطَعوا ، ولا تَدابَروا ، ولا تَباغَضوا ، ولا تَحاسَدوا ، وكونوا إخوانا . ⁽²⁾

المعجم الكبير عن ابن عبّاس : قالَ النَّبِيُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عَلَى المِنبَرِ : ألا اُنَبِّئُكُم بِشِرارِكُم ؟ قالوا : بَلى ، إن شِئتَ يا رَسولَ اللّه‌ِ . قالَ : فَإِنَّ شِرارَكُمُ الَّذي يَنزِلُ وَحدَهُ ، ويَجلِدُ عَبدَهُ ، ويَمنَعُ رِفدَهُ . قالَ : أفَلا اُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِن ذلِكُم ؟ قالوا : بَلى ، إن شِئتَ يا رَسولَ اللّه‌ِ . قالَ : مَن يُبغِضُ النّاسَ ويُبغِضونَهُ . ⁽³⁾

تحف العقول : مِن كَلامِهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ... قالَ : ألا اُنَبِّئُكُم بِشِرارِ النّاسِ ؟ قالوا : بَلى يا رَسولَ اللّه‌ِ . قالَ : مَن نَزَلَ وَحدَهُ ، ومَنَعَ رِفدَهُ ، وجَلَدَ عَبدَهُ . ألا اُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِن ذلِكَ ؟ قالوا : بَلى يا رَسولَ اللّه‌ِ . قالَ : مَن لا يُقيلُ عَثرَةً ، ولا يَقبَلُ مَعذِرَةً . ثُمَّ قالَ : ألا اُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِن ذلِكَ ؟ قالوا : بَلى يا رَسولَ اللّه‌ِ . قالَ : مَن لا يُرجى خَيرُهُ ، ولا يُؤمَنُ شَرُّهُ . ثُمَّ قالَ : ألا اُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِن ذلِكَ ؟ قالوا : بَلى يا رَسولَ اللّه‌ِ . قالَ : مَن يُبغِضُ النّاسَ ويُبغِضونَهُ . ⁽⁴⁾

.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : اى بندگان خدا! برادر باشيد و با يكديگر دشمنى و كينه‌توزى مكنيد . در پىِ درستى و استوارى باشيد و در كارها ميانه‌روى كنيد و [در اين صورت] ، بر شما مژده باد !

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : از يكديگر مَبُريد و به يكديگر پشت مكنيد و با يكديگر دشمنى و حسادت مورزيد و با هم برادر باشيد .

المُعجم الكبير ـ به نقل از ابن عباس ـ : پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر منبر فرمود : «هان ! شما را از شريرانتان خبر دهم؟» . گفتند : آرى ، اى پيامبر خدا ، اگر بخواهى . فرمود : «شريرترين شما كسى است كه تنها فرود مى‌آيد [و با ديگران نمى‌آميزد] ، بنده‌اش را تازيانه مى‌زند و عطاى خود را از ديگران بازمى‌دارد» . سپس فرمود : «آيا شما را از بدتر از چنين كسى خبر دهم ؟ » . گفتند : آرى ، اى پيامبر خدا ، اگر شما بخواهيد . فرمود : «آن كه با مردم دشمنى مى‌كند و آنان با او دشمنى مى‌كنند» .

تحف العقول : پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: «هان! شما را از شريرترين مردم‌خبر دهم؟» گفتند : آرى ، اى پيامبر خدا . فرمود : «آن كه تنها فرود مى‌آيد [و با ديگران نمى‌آميزد]، عطاى خود را باز مى‌دارد و بنده‌اش‌را با تازيانه مى‌زند. هان! شما را از بدتر از آن خبر دهم ؟» . گفتند : آرى ، اى پيامبر خدا . فرمود : «آن كه از هيچ لغزشى نمى‌گذرد و هيچ عذرى را نمى‌پذيرد». سپس فرمود: «هان ! شما را از بدتر از آن خبر دهم ؟» گفتند : آرى ، اى پيامبر خدا . فرمود : «آن كه به خيرش اميد و از شرّش ايمنى نيست» . سپس فرمود : «هان ! شما را از بدتر از آن خبر دهم ؟» . گفتند : آرى ، اى پيامبر خدا . فرمود : «آن كه با مردم دشمنى مى‌كند و آنان با او دشمنى مى‌كنند» .

.

الإمام عليّ عليه‌السلام : لا تَباغَضوا ؛ فَإِنَّها الحالِقَةُ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : ضاقَتِ الدُّنيا عَلَى المُتَباغِضينَ . ⁽²⁾

۲ / ۲النَّهيُ عَنِ القَطيعَةِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : مَن هَجَرَ أخاهُ سَنَةً فَهُوَ كَسَفكِ دَمِهِ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : لا تَقطَع صَديقا وإن كَفَرَ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام ـ لَمّا حَضَرَتهُ الوَفاةُ ـ : عَلَيكُم يا بَنِيَّ بِالتَّواصُلِ وَالتَّباذُلِ وَالتَّبارِّ ، وإيّاكُم وَالتَّقاطُعَ وَالتَّدابُرَ وَالتَّفَرُّقَ . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۲ نهى از جدايى

امام على عليه‌السلام : با يكديگر دشمنى مكنيد ، كه زداينده [ايمان ]است .

امام على عليه‌السلام : دنيا ، بر دشمنانِ يكديگر، تنگ است .

ر . ك : ص ۱۵۹ (كليات آفات دوستى) .

۲ / ۲نهى از جدايى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هر كس يك سال از برادرش دورى كند ، مانند آن است كه خونش را بريزد .

امام على عليه‌السلام : از هيچ دوستى مَبُر ، گر چه كافر شود .

امام على عليه‌السلام ـ به هنگام رحلتش ـ : فرزندانم ! پايبند پيوند با يكديگر ، بخشش به يكديگر و نيكى در حقّ يكديگر باشيد و از گسستن از يكديگر ، رويگردانى از يكديگر و جدايى بپرهيزيد .

.

عنه عليه‌السلام : عَلَيكُم بِالتَّواصُلِ وَالمُوافَقَةِ ، وإيّاكُم وَالمُقاطَعَةَ وَالمُهاجَرَةَ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : لا تَصرِم أخاكَ عَلَى ارتِيابٍ ، ولا تَقطَعهُ دونَ استِعتابٍ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : لا خَيرَ فيمَن يَهجُرُ أخاهُ مِن غَيرِ جُرمٍ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : إذا أبغَضتَ فَلا تَهجُر . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : ما أقبَحَ القَطيعَةَ بَعدَ الصِّلَةِ ! وَالجَفاءَ بَعدَ الإِخاءِ ! وَالعَداوَةَ بَعدَ الصَّفاءِ ! وزَوالَ الاُلفَةِ بَعدَ استِحكامِها ! ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام ـ في كِتابٍ لَهُ لاِبنِهِ الحَسَنِ عليه‌السلام ـ : اِحمِل نَفسَكَ مِن أخيكَ عِندَ صَرمِهِ عَلَى الصِّلَةِ ، وعِندَ صُدودِهِ عَلَى اللَّطَفِ وَالمُقارَبَةِ ، وعِندَ جُمودِهِ عَلَى البَذلِ ، وعِندَ تَباعُدِهِ عَلَى الدُّنُوِّ ، وعِندَ شِدَّتِهِ عَلَى اللّينِ ، وعِندَ جُرمِهِ عَلَى العُذرِ ، حَتّى كَأَنَّكَ لَهُ عَبدٌ وكَأَنَّهُ ذو نِعمَةٍ عَلَيكَ . وإيّاكَ أن تَضَعَ ذلِكَ في غَيرِ مَوضِعِهِ ، أو أن تَفعَلَهُ بِغَيرِ أهلِهِ . ⁽⁶⁾

.

امام على عليه‌السلام : پايبند پيوند با يكديگر و موافقت با هم باشيد و از گسستن از يكديگر و هجران يكديگر بپرهيزيد .

امام على عليه‌السلام : از برادرت تنها به سبب گمان ، مَبُر و پيش از پى‌جويى و بازخواست [در مورد علّت رفتارى كه تو را رنجانده است] ، از او جدا مشو . ⁽¹⁾

امام على عليه‌السلام : خيرى در آن كه بى هيچ جرمى از برادرش دورى مى‌كند ، نيست .

امام على عليه‌السلام : هرگاه [با كسى] دشمنى كردى ، [از او ]مَبُر [و راهى براى بازگشت بگذار] .

امام على عليه‌السلام : چه زشت است بريدن [از كسى ]پس از پيوند ، بى‌مهرى پس از برادرى ، دشمنى پس از صفا[ى دوستى] و از ميان رفتن الفت پس از استوارى آن .

امام على عليه‌السلام ـ در نامه‌اى به فرزندش امام حسن عليه‌السلام ـ : چون برادرت از تو بِبُرد ، خود را به پيوند با او وادار و چون از تو روى گردانَد ، خود را به او نزديك كن و چون بُخل ورزد ، به او بخشش كن و چون دورى كند ، به او نزديك شو و چون درشتى كند ، نرمى كن و چون جُرمى كند ، برايش عذرى بياور ، تا آن جا كه گويى تو بنده او هستى و گويا او بر تو نعمتى دارد ؛ امّا مبادا كه اين كار را نابجا انجام دهى و يا در مورد نااهلش به كار برى .

.

عنه عليه‌السلام : اِحمِل نَفسَكَ عِندَ شِدَّةِ أخيكَ عَلَى اللّينَ ، وعِندَ قَطيعَتِهِ عَلَى الوَصلِ ، وعِندَ جُمودِهِ عَلَى البَذلِ ، وكُن لِلَّذي يَبدو مِنهُ حَمولاً ، ولَهُ وَصولاً . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام ـ في كِتابِهِ لابنِهِ مُحَمَّدِ بنِ الحَنَفِيَّةِ ـ : لا يَكونَنَّ أخوكَ عَلى قَطيعَتِكَ أقوى مِنكَ علَى صِلَتِهِ ، ولا عَلَى الإِساءَةِ إلَيكَ أقوى مِنكَ عَلَى الإِحسانِ إلَيهِ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ : لا تَقطَع أخاكَ إلاّ بَعدَ عَجزِ الحيلَةِ عَنِ استِصلاحِهِ ، ولا تُتبِعهُ بَعدَ القَطيعَةِ وَقيعَةً فيهِ فَتَسُدَّ طَريقَهُ عَنِ الرُّجوعِ إلَيكَ ، ولَعَلَّ التَّجارِبَ أن تَرُدَّهُ عَلَيكَ وتُصلِحَهُ لَكَ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : إن أرَدتَ قَطيعَةَ أخيكَ فَاستَبقِ لَهُ مِن نَفسِكَ بَقِيَّةً يَرجِعُ إلَيها إن بَدا لَهُ ذلِكَ يَوما ما . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : لا يَزالُ إبليسُ فَرِحا مَا اهتَجَرَ المُسلِمانِ ، فَإِذَا التَقَيَا اصطَكَّت رُكبَتاهُ ، وتَخَلَّعَت أوصالُهُ ، ونادى : يا وَيلَهُ ، ما لَقِيَ مِنَ الثُّبورِ؟! ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : قامَ رَجُلٌ يُقالُ لَهُ هَمّامٌ ـ وكانَ عابِدا ناسِكا مُجتَهِدا ـ إلى أميرِ المُؤمِنينَ عليه‌السلاموهُوَ يَخطُبُ ، فَقالَ : يا أميرَ المُؤمِنينَ ، صِف لَنا صِفَةَ المُؤمِنِ كَأَنَّنا نَنظُرُ إلَيهِ . فَقالَ : يا هَمّامُ ، المُؤمنُ . . . لا يَهجُرُ أخاهُ ، ولا يَغتابُهُ ، ولا يَمكُرُ بِهِ . ⁽⁶⁾

.

امام على عليه‌السلام : به هنگام درشتى برادرت ، خود را به نرمى وادار و چون جدايى پيشه كند ، به پيوند بپرداز و چون بخل ورزد ، بخشش كن و آنچه را از او سر مى‌زند ، تحمّل كن و با او بپيوند .

امام على عليه‌السلام ـ در نامه‌اى به فرزندش محمّد بن حنفيه ـ : مبادا كه برادرت در بريدن از تو ، قوى‌تر از پيوستنت به او ، و در بدى كردن به تو ، قوى‌تر از نيكى‌ات به او باشد .

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : از برادرت مَبُر ، مگر پس از آن كه از به صلاح آوردنش عاجز گشتى ، و پس از بريدن ، از او بدگويى مكن ، مبادا كه راه بازگشتش را به سويت ببندى؛ باشد كه تجربه‌ها او را به سويت بازگرداند و برايت اصلاحش كند .

امام على عليه‌السلام : اگر خواستى از برادرت ببُرى ، از خودت چيزى (زمينه دوستى‌اى) برايش بگذار كه اگر روزى نظرش بر آن قرار گرفت ، بازگردد .

امام صادق عليه‌السلام : تا هنگامى كه دو مسلمان از يكديگر بريده‌اند ، شيطان ، همواره شادمان است و چون آن دو يكديگر را ديدار كنند ، زانوانش [از ترس ]به يكديگر مى‌خورد و [گويا] اعضايش از يكديگر جدا مى‌شود و بانگ مى‌زند : واى بر من ، چه‌سان هلاك شدم؟!

امام صادق عليه‌السلام : در حالى كه امير مؤمنان خطبه مى‌خواند ، مردى عبادت‌پيشه ، پرهيزگار و كوشا[در راه خدا] به نام همّام ، برخاست و گفت : اى «امير مؤمنان! شخص مؤمن را چنان براى ما وصف كن كه گويى او را مى‌بينيم» . حضرت فرمود : «اى همّام ! مؤمن . . . از برادرش نمى‌بُرد ، غيبتش را نمى‌كند و به او نيرنگ نمى‌زند» .

.

الكافي عن مرازم بن حكيم : كانَ عِندَ أبي عَبدِاللّه‌ِ عليه‌السلام رَجُلٌ مِن أصحابِنا يُلَقَّبُ شَلقانَ ، وكانَ قَد صَيَّرَهُ في نَفَقَتِهِ ، وكانَ سَيِّئَ الخُلُقِ ، فَهَجَرَهُ . فَقالَ لي يَوما : يا مُرازِمُ ، (و) تُكَلِّمُ عيسى ؟ فَقُلتُ : نَعَم . فَقالَ : أصَبتَ ، لا خَيرَ فِي المُهاجَرَةِ . ⁽¹⁾

الكافي عن المفضّل : سَمِعتُ أبا عَبدِاللّه‌ِ عليه‌السلام يَقولُ : لا يَفتَرِقُ رَجُلانِ عَلَى الهِجرانِ إلاَّ استَوجَبَ أحَدُهُمَا البَراءَةَ وَاللَّعنَةَ ، ورُبَّمَا استَحَقَّ ذلِكَ كِلاهُما . فَقالَ لَهُ مُعَتِّبٌ : جَعَلَنِي اللّه‌ُ فِداكَ ، هذَا الظّالِمُ ، فَما بالُ المَظلومِ ؟ قالَ : لِأَنَّهُ لا يَدعو أخاهُ إلى صِلَتِهِ ، ولا يَتَغامَسُ لَهُ عَن كَلامِهِ ؛ سَمِعتُ أبي يَقولُ : إذا تَنازَعَ اثنانِ فَعازَّ أحَدُهُمَا الآخَرَ فَليَرجِعِ المَظلومُ إلى صاحِبِهِ حَتّى يَقولَ لِصاحِبِهِ : أي أخي ، أنَا الظّالِمُ ؛ حَتّى يَقطَعَ الهِجرانَ بَينَهُ وبَينَ صاحِبِهِ ، فَإِنَّ اللّه‌َ تَبارَكَ وتَعالى حَكَمٌ عَدلٌ يَأخُذُ لِلمَظلومِ مِنَ الظّالِمِ . ⁽²⁾

.

الكافى ـ به نقل از مُرازِم بن حكيم ـ : يكى از ياران ما (عيسى بن ابى منصور) كه شَلقان ⁽¹⁾لقب داشت ، نزد امام صادق عليه‌السلاممى‌زيست و كارهاى مالى و تهيه ما يحتاج امام عليه‌السلام را به عهده داشت . او به سبب تندخويى‌اش از امام بريد. پس امام، روزى به من فرمود : «اى مُرازِم! آيا با عيسى سخن خواهى گفت (واسطه صلح خواهى شد)؟». گفتم: آرى . فرمود: «بسيار خوب! خيرى در هجران نيست».

الكافى ـ به نقل از مُفَضَّل ـ : شنيدم كه امام صادق عليه‌السلاممى‌فرمود : «هرگاه دو تَن از يكديگر بِبُرند ، يكى از آن دو ، مستوجب دورى [از رحمت خدا] و لعنت مى‌شود و چه بسا كه هر دوىِ آنان مستحقّ لعنت شوند» . مُعتِّب به ايشان گفت : خدا مرا قربانت كند ! اين يك [كه از برادرش بريده است]، ستمكار است. اما ستمديده چه گناهى دارد ؟ فرمود : «زيرا برادرش را به پيوند فرا نمى‌خواند و سخن [ناخوشايند ]او را نشنيده نمى‌گيرد . شنيدم پدرم مى‌گفت : هرگاه دو تن نزاع كنند و يكى ديگرى را مغلوب اقتدار خود سازد ، [لازم است] آن ستمديده به سوى دوستش بازگردد ، و تا آن جا [كوتاه بيايد] كه به او بگويد : "اى برادر! من ستمكارم" ، تا آن كه هجران ميان خود و دوستش را برطرف سازد كه خداوند متعال ، داورى عادل است و حقّ ستمديده را از ستمكار مى‌گيرد» .

.

۲ / ۳النَّهيُ عَنِ الهِجرانِ فَوقَ ثَلاثَةِ أيّامٍ۴.باز به سندى ديگر، از عمرو بن شعيب، از جد خودش روا تاريخ بغداد عن أنس : قالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا هِجرَةَ بَينَ المُسلِمينَ فَوقَ ثَلاثَةِ أيّامٍ . ـ أو قالَ : ثَلاثِ لَيالٍ ـ . ⁽¹⁾۵.احمد بن ابى عبداللّه محمّد بن خالد برقى كوفى (م ۲ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا هِجرَةَ فَوقَ ثَلاثٍ . ⁽²⁾۶.صدوق (م۳۲۸ق) در كتاب التوحيد نقل مى كند: عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا يَحِلُّ لِمُسلِمٍ أن يَهجُرَ أخاهُ فَوقَ ثَلاثَةِ أيّامٍ ، وَالسّابِقُ يَسبِقُ إلَى الجَنَّةِ . ⁽³⁾۷.صدوق در كتاب معانى الاخبار نيز روايتى قريب به مضم عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا يَحِلُّ لِمُسلِمٍ أن يَهجُرَ أخاهُ فَوقَ ثَلاثٍ ، فَمَن هَجَرَ فَوقَ ثَلاثٍ فَماتَ دَخَلَ النّارَ . ⁽⁴⁾۸.در رساله محكم و متشابه، منسوب به سيد مرتضى، به نق عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : مَن هَجَرَ أخاهُ فَوقَ ثَلاثٍ فَهُوَ فِي النّارِ ، إلاّ أن يَتَدارَكَهُ اللّه‌ُ بِكَرَمِهِ . ⁽⁵⁾.

۲ / ۳ نهى از جدايى بيش از سه روز

۲ / ۳نهى از جدايى بيش از سه روز۱۰.در تفسير العياشى نيز اين روايت، از عمر بن سليمان، تاريخ بغداد ـ به نقل از انس ـ : پيامبر خدا فرمود : جدايى ميان مسلمانان نبايد بيش از سه روز ـ يا فرمود سه شب ـ بپايد .۱.علل الشرائع عن الربيع صاحب المنصور: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هيچ جدايى‌اى نبايد بيش از سه [روز يا شب ]بپايد .۲.عن الامام على عليه السلام ، و سئل فقيل: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : براى هيچ مسلمانى روا نيست كه بيش از سه روز ، برادرش را ترك گويد و هر كس [براى آشتى ]پيش‌دستى كند ، به سوى بهشت ، پيش‌دستى كرده است .۳.وروى السيد فى كتاب النجوم، عن رسالة أبى إسحاق الط رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : براى هيچ مسلمانى روا نيست كه بيش از سه [روز يا شب] از برادرش بِبُرَد و هر كس بيش از سه روز [از برادرش] بريد و از دنيا رفت ، به دوزخ مى‌رود .۴.الدعوات، قال الاصبغ بن نباته: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هر كس بيش از سه [روز] از برادرش ببُرد ، در آتش است ، مگر آن كه خداوند با كرم خود ، او را دريابد .

.

قال مولانا الصادق ـ صلوات اللّه عليه ـ : عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا يَحِلُّ لِرَجُلٍ أن يَهجُرَ مُؤمِنا فَوقَ ثَلاثَةِ أيّامٍ . فَإِذا مَرَّت ثَلاثَةُ أيّامٍ فَليَلقَهُ فَليُسَلِّم عَلَيهِ ، فَإِن رَدَّ عَليهِ السَّلامَ فَقَدِ اشتَرَكا فِي الأَجرِ ، وإن لَم يَرُدَّ عَلَيهِ فَقَد بَرِئَ المُسَلِّمُ مِنَ الهِجرَةِ . ⁽¹⁾عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : أيُّما مُسلِمَينِ تَهاجَرا فَمَكَثا ثَلاثا لا يَصطَلِحانِ إلاّ كانا خارِجَينِ مِنَ الإِسلامِ ، ولَم يَكُن بَينَهُما وِلايَةٌ ، فَأَيُّهُما سَبَقَ إلى كَلامِ أَخيهِ كانَ السّابِقَ إلَى الجَنَّةِ يَومَ الحِسابِ . ⁽²⁾عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا تَباغَضوا ، ولا تَحاسَدوا ، ولا تَدابَروا ، وكونوا عِبادَ اللّه‌ِ إخوانا . ولا يَحِلُّ لِمُسلِمٍ أن يَهجُرَ أخاهُ فَوقَ ثَلاثَةِ أيّامٍ . ⁽³⁾مسند ابن حنبل عن ابن عمر : إنَّ النَّبِيَّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله . . . نَهى عَن هِجرَةِ المُسلِمِ أخاهُ فَوقَ ثَلاثٍ . ⁽⁴⁾عن إبراهيم بن عبد الرحمان ، عن إسحاق بن حسان ، عن الإمام عليّ عليه‌السلام : نَهى [رَسولُ‌اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله] عَنِ الهِجرانِ . فَمَن كانَ لابُدَّ فاعِلاً فَلا يَهجُر أخاهُ أكثَرَ مِن ثَلاثَةِ أيّامٍ ؛ فَمَن كانَ مُهاجِرا لِأَخيهِ أكثَرَ مِن ذلِكَ كانَتِ النّار أولى بِهِ . ⁽⁵⁾.

و عنه [جعفر بن محمّد] عليه السلام : رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : براى هيچ كس روا نيست كه بيش از سه روز از مؤمنى ببرد . پس اگر سه روز گذشت ، بايد به ديدارش برود و بر او سلام كند . اگر آن يك پاسخ سلامش را داد ، هر دو در پاداش ، شريك هستند و اگر پاسخ او را نداد ، شخص سلام كننده از [كيفر ]هجران ، ايمن است .فقال أبوالحسن عليه السلام : رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه دو مسلمان از يكديگر ببُرند و تا سه روز با يكديگر آشتى نكنند ، از [دين] اسلام بيرون‌اند و ميان آنان ، ولايتى [دينى] ⁽¹⁾نخواهد بود . پس هر يك از آن دو به سخن گفتن با دوستش پيش‌دستى كند ، در روز حسابرسى ، به سوى بهشت ، پيش‌دستى خواهد كرد . رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : با يكديگر دشمنى مكنيد ، بر يكديگر حسد مورزيد و از يكديگر رويگردان مشويد . بندگان خدا و برادر هم باشيد . براى هيچ مسلمانى روا نيست كه بيش از سه روز از برادرش ببُرد .۱.در روايتى از امام صادق عليه السلام به نقل از پدر مسند ابن حنبل ـ به نقل از ابن عمر ـ : پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اين‌كه مسلمانى بيش از سه روز از برادرش ببُرد ، نهى كرد . امام على عليه‌السلام : [پيامبر خدا ]از هجران نهى كرد . پس اگر كسى ناچار از آن شد ، بيش از سه روز از برادرش نَبُرد كه هر كس بيش از آن از برادرش بِبُرد ، آتش به او سزاوارتر است . .

۲.در روايت ديگر از امام صادق عليه السلام ، باز آن ح رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا تَهجُروا ، فَإِن كُنتُم مُهتَجِرينَ لا مَحالَةَ فَلا تَهتَجِروا فَوقَ ثَلاثَةِ أيّامٍ . وأيُّما مُسلِمَينِ ماتا وهُما مُهتَجِرانِ لا يَجتَمِعانِ فِي الجَنَّةِ . ⁽¹⁾رسول خدا صلى الله عليه و آله وسلم فرمود: عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا يَحِلُّ لِرَجُلٍ أن يَهجُرَ أخاهُ فَوقَ ثَلاثِ لَيالٍ ، يَلتَقِيانِ فَيُعرِضُ هذا ويُعرِضُ هذا . وخَيرُهُمَا الَّذي يَبدَأُ بِالسَّلامِ . ⁽²⁾۲ / ۴مَضارُّ القَطيعَةِ۴.در روايت ديگرى كه در منابع فريقين آمده، به خواب ق رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ثَلاثَةٌ لا تَرتَفِعُ صَلاتُهُم فَوقَ رُؤوسِهِم شِبرا : رَجُلٌ أمَّ قَوما وهُم‌لَهُ كارِهونَ ، وَامرَأَةٌ باتَت وزَوجُها عَلَيها ساخِطٌ ، وأخَوانِ مُتَصارِمانِ . ⁽³⁾۱.عبدالعزيز بن المهتدي والحسن بن علي بن يقطين جميعا عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ـ في وَصِيَّتِهِ لِأَبي ذَرٍّ ـ : يا أبا ذَرٍّ ، إيّاكَ وَالهِجرانَ لِأَخيكَ المُؤمِنِ ؛ فَإِنَّ العَمَلَ لا يُتَقَبَّلُ مَعَ الهِجرانِ . ⁽⁴⁾.

۲ / ۴ زيان هاى جدايى

۲.الفضل بن شاذان، عن عبد العزيز بن المهتدي ـ وكان خ رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : از يكديگر نبُريد . پس اگر ناچار از بريدن از يكديگر شديد ، بيش از سه روز نپايد كه هرگاه دو مسلمان ، در حالى كه از يكديگر بُريده‌اند ، بميرند ، در بهشتْ گرد نخواهند آمد .۳.يونس بن يعقوب: كنّا عند أبيعبداللّه عليه السلام ف رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : براى هيچ كس روا نيست كه بيش از سه شب از برادرش ببُرد؛ و چون همديگر را ببينند ، اين يك روى بگرداند و آن يك روى بگرداند . بهترين آن دو ، كسى است كه آغازگرِ «سلام» باشد .۲ / ۴زيان‌هاى جدايى۲.شيخ طوسى: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : نمازهاى سه تن ، يك وجب نيز فراتر از سرهايشان نمى‌رود! [و پذيرفته نمى‌گردد]! : كسى كه پيشواى مردمى گردد ، حال آن كه او را ناخوش مى‌دارند ؛ زنى كه شوهرش از او خشمگين باشد ؛ و دو برادر [دينى ]كه از يكديگر بريده‌اند . رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ـ در وصيّت خود به ابوذر ـ : اى ابوذر! از ترك كردن برادر مؤمنت بپرهيز كه با هجران و دورى ، عملِ [صالح] پذيرفته نمى‌شود .

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا يَحِلُّ لِمُسلِمٍ أن يَهجُرَ مُسلِما فَوقَ ثَلاثِ لَيالٍ ؛ فَإِنَّهُما ناكِبانِ عَن الحَقِّ ما داما عَلى صُرامِهِما . وأوَّلُهُما فَيئا يَكونُ سَبقُهُ بِالفَيءِ كَفّارَةً لَهُ ، وإن سَلَّمَ فَلَم يَقبَل ورَدَّ عَلَيهِ سَلامَهُ رَدَّت عَلَيهِ المَلائِكَةُ ، ورَدَّ عَلَى الآخَرِ الشَّيطانُ . وإن ماتا عَلى صُرامِهِما ، لَم يَدخُلاَ الجَنَّةَ جَميعا أبَدا . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لَو أنَّ رَجُلَينِ دَخَلا فِي الإِسلامِ فَاهتَجَرا ، كانَ أحَدُهُما خارِجا مِنَ الإِسلامِ حَتّى يَرجِعَ الظَّالِمُ . ⁽²⁾

المستدرك على الصحيحين عن ابن عبّاس : قالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لا تَحِلُّ الهِجرَةُ فَوقَ ثَلاثَةِ أيّامٍ . فَإِنِ التَقَيا فَسَلَّمَ أحَدُهُما عَلَى الآخَرِ فَرَدَّ عَلَيهِ الآخَرُ السَّلامَ اشتَرَكا فِي الأَجرِ ، وإن أبَى الآخَرُ أن يَرُدَّ السَّلامَ بَرِئَ هذا مِنَ الإِثمِ ، وباءَ بِهِ الآخَرُ . ـ وأحسِبُهُ قالَ : ـ وإن ماتا وهُما مُتَهاجِرانِ ، لا يَجتَمِعانِ فِي الجَنِّةِ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : تُعرَضُ الأَعمالُ يَومَ الاِثنَينِ وَالخَميسِ ؛ فَمِن مُستَغفِرٍ فَيُغفَرُ لَهُ ، ومِن تائِبٍ فَيُتابُ عَلَيهِ ، ويُرَدُّ أهلُ الضَّغائِنِ لِضَغائِنِهِم حَتّى يَتوبوا . ⁽⁴⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : يا أبا ذَرٍّ ، تُعرَضُ أعمالُ أهلِ الدُّنيا عَلَى اللّه‌ِ مِنَ الجُمُعَةِ إلَى الجُمُعَةِ في يَومِ الاِثنَينِ وَالخَميسِ ، فَيُغفَرُ لِكُلِّ عَبدٍ مُؤمِنٍ إلاّ عَبدا كانَت بَينَهُ وبَينَ أخيه شَحناءُ ، فَيُقالُ : اُترُكوا عَمَلَ هذَينَ حَتّى يَصطَلِحا . ⁽⁵⁾

.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : براى مسلمان روا نيست كه بيش از سه شب از مسلمانى ببُرد و اين دو تا هنگامى كه از يكديگر بريده‌اند ، از حق كناره گرفته‌اند ، و آن كسى كه زودتر [براى آشتى ]بازگردد ، همين پيش‌دستىِ او براى بازگشت، كفّاره‌اش خواهد بود ، و اگر هم سلام كرد و ديگرى نپذيرفت ، ملائكه پاسخ سلام او را خواهند داد و شيطان ، پاسخ ديگرى خواهد داد ، و اگر اين دو در حال بريدن از يكديگر بميرند ، هرگز هيچ يك از آنان وارد بهشت نخواهد شد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هر گاه دو تن كه داخل در [آيين ]اسلام هستند ، از يكديگر ببُرند ، يكى از آن دو [كه ظالم است] ، خارج از اسلام خواهد بود ، تا آن كه شخص ستمگر [به سوى ديگرى ]باز گردد .

المستدرك على الصحيحين ـ به نقل از ابن عباس ـ : پيامبر خدا فرمود : «جدايى بيش از سه روز ، روا نيست . پس اگر آن دو [كه از هم بريده‌اند] ، يكديگر را ديدند و يكى بر ديگرى سلام كرد و آن ديگرى پاسخ سلام او را داد ، هر دو در پاداش ، شريك هستند و اگر آن ديگرى از پاسخ دادن سلامْ خوددارى كرد ، اين يك از گناه پاك شده و آن ديگرى به گناه دچار شده است» . نيز گمان مى‌كنم فرمود : «و اگر در حالت جدايى بميرند ، در بهشت ، گرد نخواهند آمد» .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : روزهاى دوشنبه و پنج‌شنبه ، اعمال ، عرضه [و بررسى ]مى‌شود . پس [در اين ميان] ، آمرزش‌خواهانى هستند كه آمرزيده مى‌شوند و توبه‌كارانى كه توبه آنان پذيرفته مى‌شود ؛ امّا كينه‌توزان به خاطر كينه‌هايشان بازگردانده مى‌شوند ، تا توبه كنند .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : اى ابوذر ! اعمال هر هفته اهل دنيا در روزهاى دوشنبه و پنج‌شنبه بر خداوند عرضه مى‌شود . پس هر مؤمنى آمرزيده مى‌شود ، مگر آن كه ميان او و برادرش كينه‌اى باشد كه در اين صورت ، گفته مى‌شود : عمل اين دو را رها كنيد ، تا با يكديگر آشتى كنند .

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : تُفتَحُ أبوابُ الجَنَّةِ يَومَ الاِثنَينِ ويَومَ الخَميسِ ، فَيُغفَرُ لِكُلِّ عَبدٍ لا يُشرِكُ بِاللّه‌ِ شَيئا إلاّ رَجُلاً كانَت بَينَهُ وبَينَ أخيهِ شَحناءُ ، فَيُقالُ : أنظِروا هذَينِ حَتّى يَصطَلِحا ، أنظِروا هذَينِ حَتّى يَصطَلِحا ، أنظِروا هذَينِ حَتّى يَصطَلِحا . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إنَّ اللّه‌َ لَيَطَّلِعُ في لَيلَةِ النِّصفِ مِن شَعبانَ ، فَيَغفِرُ لِجَميعِ خَلقِهِ إلاّ لِمُشرِكٍ أو مُشاحِنٍ . ⁽²⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : في أوَّلِ لَيلَةٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ تُغَلُّ المَرَدَةُ مِنَ الشَّياطينِ ، ويُغفَرُ في كُلِّ لَيلَةٍ سَبعينَ ألفا ، فَإِذا كانَ في لَيلَةِ القَدرِ غَفَرَ اللّه‌ُ بِمِثلِ ما غَفَرَ في رَجَبٍ وشَعبانَ وشَهرِ رَمَضانَ‌إلى ذلِكَ اليَومِ إلاّ رَجُلٌ بَينَهُ وبَينَ أخيهِ شَحناءُ، فَيَقولُ اللّه‌ُ عز و جل : أنظِروا هؤُلاءِ حَتّى يَصطَلِحوا . ⁽³⁾

شُعب الإيمان عن عبداللّه بن عبّاس أنَّهُ سَمِعَ رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يَقولُ : ...إذا كانَت لَيلَةُ القَدرِ يَأمُرُ اللّه‌ُ عز و جل جِبريلَ عليه‌السلام فَيَهبِطُ في كُبكُبَةٍ مِنَ المَلائِكَةِ ... فَإذا طَلَعَ الفَجرُ يُنادي جَبريلُ : مَعاشِرَ المَلائِكَةِ الرَّحيلَ الرَّحيلَ. فَيَقولونَ : يا جِبريلُ فَما صَنَعَ اللّه‌ُ في حَوائِجِ المُومِنينَ مِن اُمَّةِ أحمَدَ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ؟ فَيَقولُ جِبريلُ : نَظَرَ اللّه‌ُ إلَيهِم في هذِهِ اللَّيلَةِ فَعَفا عَنهُم وغَفَرَ لَهُم إلاّ أربَعَةً . فَقُلنا : يا رَسولَ اللّه‌ِ ، مَن هُم ؟ قالَ : رَجُلٌ مُدمِنُ خَمرٍ ، وعاقٌّ لِوالِدَيهِ ، وقاطِعُ رَحِمٍ ، ومُشاحِنٌ . قُلنا : يا رَسولَ اللّه‌ِ ، مَا المُشاحِنُ ؟ قالَ : هُوَ المُصارِمُ . ⁽⁴⁾

.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : روزهاى دوشنبه و پنج‌شنبه ، درهاى بهشت باز مى‌شود و [گناهان ]هر بنده‌اى كه به خداوند شرك نورزيده باشد ، آمرزيده مى‌شود ، مگر آن كه ميان كسى و برادرش كينه‌اى باشد كه در اين صورت ، گفته مى‌شود : [آمرزش] اين دو را عقب بيندازيد ، تا آشتى كنند . [آمرزش] اين دو را عقب بيندازيد ، تا آشتى كنند . [آمرزش ]اين دو را عقب بيندازيد ، تا آشتى كنند. ⁽¹⁾

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : خداوند در شب نيمه شعبان ، اعمال بندگانش را ملاحظه مى‌كند و همه خلقش را مى‌آمرزد ، جز شخص مشرك يا كينه‌توز .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : شب اوّل ماه رمضان ، شيطان‌هاى سركش به بند كشيده مى‌شوند و هر شب ، هفتاد هزار تن آمرزيده مى‌گردند ، و چون شب قدر فرا رسد ، خداوند به اندازه آنچه در ماه رجب و شعبان و رمضان تا آن روز آمرزيده است ، [بندگان] را مى‌آمرزد ، مگر آن كه ميان كسى و برادرش كينه‌اى باشد كه در اين صورت ، خداوند عز و جلمى‌فرمايد : [آمرزش] اينان را عقب بيندازيد ، تا آشتى كنند .

شعب الإيمان ـ به نقل از عبداللّه بن عباس ـ : از پيامبرخدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم كه مى‌فرمود : «چون شب قدر شود، خداوند عز و جلبه جبرئيل عليه‌السلامفرمان مى‌دهد و او همراه جمعى از ملائكه به زمين فرو مى‌آيند .. . پس چون سپيده بدمد ، جبرئيل ندا مى‌دهد : "اى گروه ملائكه! برويم ، برويم" . آنان مى‌گويند : "اى جبرئيل! خداوند با حاجت‌هاى مؤمنان امّت احمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهچه كرد ؟" . جبرئيل مى‌گويد : "خداوند در اين شب به آنان نظر كرد و از خطاهايشان درگذشت و آنان را بخشود ، جز چهار تن" . گفتيم : اى پيامبر خدا! آنان كيان‌اند ؟ فرمود : «شخص شرابخواره ، آزارنده پدر و مادر خود ، گسلنده پيوند خويشاوندى و مُشاحِن» . گفتيم : اى پيامبر خدا! مشاحن كيست؟ فرمود: «آن كه از برادرش مى‌بُرد و با او دشمنى مى‌كند».

.

۲ / ۵عَوامِلُ البَغضاءِالكتاب(يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَـمُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَـنِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ). ⁽¹⁾

(إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَـنُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَ وَةَ وَالْبَغْضَآءَ فِى الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَوةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ) . ⁽²⁾

(يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ يَسْخَرْ قَوْمٌ مِّن قَوْمٍ عَسَى أَن يَكُونُواْ خَيْرًا مِّنْهُمْ وَ لاَ نِسَآءٌ مِّن نِّسَآء عَسَى أَن يَكُنَّ خَيْرًا مِّنْهُنَّ وَ لاَ تَلْمِزُواْ أَنفُسَكُمْ وَ لاَ تَنَابَزُواْ بِالْأَلْقَـبِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الاْءِيمَـنِ وَ مَن لَّمْ يَتُبْ فَأُوْلَـئكَ هُمُ الظَّــلِمُونَ). ⁽³⁾

.

۲ / ۵ عوامل دشمنى

۲ / ۵عوامل دشمنىقرآن(اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! شراب و قمار و بت‌ها و ازلام (= نوعى بخت آزمايى) ، پليد و از عمل شيطان است . از آنها دورى كنيد تا رستگار شويد!»

(شيطان مى‌خواهد با شراب و قمار ميان شما كينه و دشمنى افكند و شما را از ياد خدا و نماز باز دارد . آيا بس مى‌كنيد؟)

(اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! نبايد گروهى از مردان شما گروه ديگر را مسخره كنند . شايد آنها از اينها بهتر باشند! و نه زنانى زنان ديگر را . شايد آنان بهتر از اينان باشند؛ و يكديگر را مورد طعن و عيبجويى قرار ندهيد و با القاب زشت و ناپسند يكديگر را ياد نكنيد . بسيار بد است كه بر كسى پس از ايمان ، نام كفرآميز بگذاريد؛ و آنها كه توبه نكنند ، ظالم و ستمگرند!) .

.

(يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اجْتَنِبُواْ كَثِيرًا مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لاَ تَجَسَّسُواْ وَ لاَ يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُواْ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِيمٌ). ⁽¹⁾

الحديث رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إنَّ الشَّيطانَ قَد أيِسَ أن يَعبُدَهُ المُصَلّونَ في جَزيرَةِ العَرَبِ ، ولكِن فِي التَّحريشِ بَينَهُم . ⁽²⁾

الإمام الباقر عليه‌السلام : إنَّ الشَّيطانَ يُغري بَينَ المُؤمِنينَ ما لَم يَرجِع أحَدُهُم عَن دينِهِ ، فَإِذا فَعَلوا ذلِكَ استَلقى عَلى قَفاهُ وتَمَدَّدَ ، ثُمَّ قالَ : فُزتُ . فَرَحِمَ اللّه‌ُ امرَأً ألَّفَ بَينَ وَلِيَّينِ لَنا ، يا مَعشَرَ المُؤمِنينَ ، تَأَلَّفوا وتَعاطَفوا . ⁽³⁾

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا تُفتَحُ الدُّنيا عَلى أحَدٍ إلاّ ألقَى اللّه‌ُ عز و جل بَينَهُمُ العَداوَةَ وَالبَغضاءَ إلى يَومِ القِيامَةِ . ⁽⁴⁾

حلية الأولياء : الحسن قال : جاءَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله إلى أهلِ الصُّفَّةِ فَقالَ : كَيفَ أصبَحتُم ؟ قالوا : بِخَيرٍ . فَقالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : أنتُمُ اليَومَ خَيرٌ ، وإذا غُدِيَ عَلى أحَدِكُم بِجَفنَةٍ وريحَ بِاُخرى، وسَتَرَ أحَدُكُم بَيتَهُ كَما تُستَرُ الكَعبَةُ . فَقالوا : يا رَسولَ اللّه‌ِ ، نُصيبُ ذلِكَ ونَحنُ عَلى دينِنا ؟ قالَ : نَعَم. قالوا : فَنَحنُ يَومَئِذٍ خَيرٌ ؛ نَتَصَدَّقُ ونُعتِقُ . فَقالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا ، بَل أنتُمُ اليَومَ خَيرٌ ؛ إنَّكُم إذا أصَبتُموها تَحاسَدتُم وتَقاطَعتُم وتَباغَضتُم . ⁽⁵⁾

.

(اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! از بسيارى از گمان‌ها بپرهيزيد ؛ چرا كه بعضى از گمان‌ها گناه است؛ و هرگز [در كار ديگران ]تجسس نكنيد؛ و هيچ يك از شما ديگرى را غيبت نكند . آيا كسى از شما دوست دارد كه گوشت برادر مرده خود را بخورد؟! [به يقين ]همه شما از اين امر كراهت داريد؛ تقواى الهى پيشه كنيد كه خداوند ، توبه‌پذير و مهربان است!)

حديث رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : شيطان از اين‌كه نمازگزاران در جزيره‌العرب او را بپرستند ، نوميد شده است ؛ ليكن به دشمنى افكندن ميانشان [همچنان اميد دارد ] . ⁽¹⁾

امام باقر عليه‌السلام : شيطان ، همچنان به ايجاد دشمنى ميان مؤمنان مى‌پردازد تا آن كه يكى از آنان از دين خود بازگردد و چون [افسونش كارگر گشت و ]چنين كردند ، به پشت مى‌افتد و دراز مى‌كشد و سپس مى‌گويد : «پيروز شدم». پس خداوند ، رحمت كند كسى را كه ميان دو تن از دوستان ما الفت برقرار كند . اى گروه مؤمنان ! با يكديگر الفت بگيريد و به هم مهربانى كنيد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : درِ دنيا [خواهى] بر مردمى گشوده نمى‌شود ، مگر آن كه خداى عز و جل تا روز قيامت ، ميانشان كينه و دشمنى مى‌افكند .

حلية الأولياء : حسن : پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهنزد اهل صُفّه رفت و فرمود : «شب را چگونه به روز آورديد ؟» . گفتند : به خوبى . پيامبر خدا فرمود : «شما امروز بهتريد و يا آن‌گاه كه براى يكى از شما صبح گاهان كاسه بزرگى [لبريز از غذا ]بياورند و شامگاهان كاسه‌اى ديگر ، و خانه‌هايتان را ـ آن چنان‌كه كعبه را مى‌پوشانند ـ بپوشانيد ؟» . گفتند : اى پيامبر خدا ! آيا در حالى كه بر دين خود هستيم ، به آن [نعمت‌ها ]دست خواهيم يافت ؟ فرمود : «آرى» . گفتند : پس آن روز براى ما بهتر است . صدقه مى‌دهيم و بنده آزاد مى‌كنيم . پيامبر خدا فرمود : «نه ؛ بلكه امروز وضعتان بهتر است ؛ زيرا اگر به آن [نعمت‌ها ]برسيد ، به يكديگر حسادت خواهيد كرد ، از يكديگر خواهيد بريد و كينه يكديگر را در دل خواهيد پروريد» .

.

الإمام عليّ عليه‌السلام : لا تُكثِرَنَّ العِتابَ ؛ فَإِنَّهُ يُورِثُ الضَّغينَةَ ، ويَجُرُّ إلَى البَغيضَةِ ، وكَثرَتُهُ مِن سوءِ الأَدَبِ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام ـ مِن وَصِيَّتِهِ لاِبنِهِ الحَسَنِ عليه‌السلام ـ: المِزاحُ يورِثُ الضَّغائِنَ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : أوَّلُ القَطيعَةِ السَّجا . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : التَّجَنّي رَسولُ القَطيعَةِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : ثَلاثَةٌ مَكسَبَةٌ لِلبَغضاءِ : النِّفاقُ ، وَالظُّلمُ ، وَالعُجبُ . ⁽⁵⁾

.

امام على عليه‌السلام : بسيار سرزنش مكن ؛ زيرا كينه به بار مى‌آورد و به دشمنى مى‌انجامد و زيادى آن ، از بى‌ادبى است .

امام على عليه‌السلام ـ در وصيّت خود به فرزندش حسن عليه‌السلامـ : شوخى ، كينه به بار مى‌آورد .

امام على عليه‌السلام : جفا ، سرآغاز جدايى است .

امام على عليه‌السلام : نسبتِ ناروا دادن [به دوست] ، پيك جدايى است .

امام صادق عليه‌السلام : سه چيز ، دشمنى به بار مى‌آورد : نفاق ، ستمگرى و خودپسندى .

.

الفصل الثالث: أسباب المحبّة۳ / ۱الإِلهامالكتاب(وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَ رَحْمَةً ) . ⁽¹⁾

( وَ أَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِّنِّى وَ لِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِى ) . ⁽²⁾

الحديث الدرّ المنثور عن ابن عبّاس ـ في قَولِهِ تَعالى : «وَ أَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِّنِّى» ـ : كانَ كُلُّ مَن رَآهُ اُلقِيَت عَلَيهِ مِنهُ مَحَبَّةٌ . ⁽³⁾

الدرّ المنثور عن سلمة بن كهيل ـ في قَولِهِ تَعالى : «وَ أَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِّنِّى» ـ : حَبَّبتُكَ إلى عِبادي . ⁽⁴⁾

.

فصل سوم : عوامل دوستى

۳ / ۱ الهام

فصل سوم : عوامل دوستى۳ / ۱الهامقرآن(و [خداوند متعال ]ميان شما ، دوستى و مهربانى نهاد) .

(و محبّتى از خود بر تو افكندم تا زير نظر من پرورش يابى) .

حديث الدرّ المنثور ـ به نقل از ابن عباس ـ در تفسير گفتار خداوند كه : «و محبّتى از خود بر تو افكندم» ـ : هر كسى موسى عليه‌السلام را مى‌ديد ، محبّتش را به دل مى‌گرفت .

الدرّ المنثور ـ به نقل از سَلَمه‌بن كُهَيل ـ در تفسير گفتار خداوند كه: «ومحبّتى از خود بر تو افكندم» ـ : تو را محبوب بندگانم ساختم .

.

الإمام عليٌّ عليه‌السلام ـ لِيَهودِيٍّ قالَ لَهُ : فَلَقَد ألقَى اللّه‌ُ عز و جل عَلى موسَى بنِ عِمرانَ مَحَبَّةً مِنهُ ـ : لَقَد كانَ كَذلِكَ ، ولَقَد اُعطِيَ مُحَمَّدٌ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ما هُوَ أفضَلُ مِن هذا ، لَقَد ألقَى اللّه‌ُ عز و جل عَلَيهِ مَحَبَّةً مِنهُ ، فَمَن هذَا الَّذي يُشرِكُهُ في هذَا الاسمِ إذ تَمَّ مِنَ اللّه‌ِ عز و جلبِهِ الشَّهادَةُ ، فَلا تَتِمُّ الشَّهادَةُ إلاّ أن يُقالَ : «أشهَدُ أن لا إلهَ إلاَّ اللّه‌ُ ، وأشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّه‌ِ» ! ؟ يُنادى بِهِ عَلَى المَنابِرِ ، فَلا يُرفَعُ صَوتٌ بِذِكرِ اللّه‌ِ إلاّ رُفِعَ بِذِكرِ مُحَمَّدٍ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مَعَهُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام ـ في حديث يذكر فيه فضل العبادة في السّرّ مع الإمام المستتر في دولة الباطل ـ : أما تُحِبّونَ أن يُظهِرَ اللّه‌ُ تَبارَكَ وتَعالَى الحَقَّ وَالعَدلَ فِي البِلادِ ، ويَجمَعَ اللّه‌ُ الكَلِمَةَ ، ويُؤَلِّفَ اللّه‌ُ بَينَ قُلوبٍ مُختَلِفَةٍ ؟! ⁽²⁾

۳ / ۲تَناسُبُ الأَرواحِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : الأَرواحُ جُنودٌ مُجَنَّدَةٌ ، فَما تَعارَفَ مِنهَا ائتَلَفَ ، وما تَناكَرَ مِنهَا اختَلَفَ . ⁽³⁾

.

۳ / ۲ سازگارى جان ها

امام على عليه‌السلام ـ به يهودى‌اى كه به ايشان گفته بود : خداوند ، محبّتى از خود بر موسى بن عمران عليه‌السلام افكند ـ : آرى! چنين بود ؛ ليكن به محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برتر از اين عطا شد . خداى عز و جل ، محبّتى از خود بر او افكند . پس اين كيست كه در اين نام ، شريك اوست ؟ زيرا از سوى خداى عز و جل ]كلمه [شهادت با نام او تمام مى‌گردد . پس شهادتْ كامل نمى‌گردد ، جز آن كه گفته شود : «شهادت مى‌دهم كه جز اللّه ، خدايى نيست و شهادت مى‌دهم كه محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيامبر خداست» . به اين شهادت ، بر منبرها ندا مى‌دهند و هيچ صدايى به ياد خدا بلند نمى‌شود ، مگر آن كه همراه آن به ياد محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهبلند مى‌گردد .

امام صادق عليه‌السلام ـ در حديثى درباره به ارزش عبادتِ پنهانى با امام پنهان در دولت باطل ـ : آيا دوست نداريد كه خداوند متعال ، حق و عدالت را بر بسيط زمين ، آشكار ]و پيروز [كند و وحدت كلمه ايجاد كند و ميان دل‌هاى پراكنده ، الفت برقرار سازد ؟!

۳ / ۲سازگارى جان‌ها رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : جان‌ها (روح‌ها) ، ]همچون] سپاهيانى فراهم آمده هستند كه هر كدام كه يكديگر را شناختند ، با يكديگر الفت مى‌گيرند و هر يك كه ديگرى را نشناختند ، با يكديگر اختلاف خواهند يافت .

.

الإمام عليّ عليه‌السلام : النُّفوسُ أشكالٌ ، فَما تَشاكَلَ مِنهَا اتَّفَقَ ، وَالنّاسُ إلى أشكالِهِم أميَلُ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : إنَّ النُّفوسَ إذا تَناسَبَتِ ايتَلَفَت . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : إنَّ طِباعَكَ تَدعوكَ إلى ما ألِفتَهُ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : المَوَدَّةُ تَعاطُفُ القُلوبِ فِي ايتِلافِ الأَرواحِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : كُلُّ امرِىًءيَميلُ إلى مِثلِهِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : كُلُّ شَيءٍ يَميلُ إلى جِنسِهِ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : كُلُّ طَيرٍ يَأوي إلى شَكلِهِ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : العاقِلُ يَألَفُ مِثلَهُ . ⁽⁸⁾

عنه عليه‌السلام : اللَّئيمُ لا يَتَّبِعُ إلاّ شَكلَهُ ، ولا يَميلُ إلاّ إلى مِثلِهِ . ⁽⁹⁾

عنه عليه‌السلام : لا يُوادُّ الأَشرارَ إلاّ أشباهُهُم . ⁽¹⁰⁾

عنه عليه‌السلام : إزالَةُ الرَّواسي أسهَلُ مِن تَأليفِ القُلوبِ المُتَنافِرَةِ . ⁽¹¹⁾

.

امام على عليه‌السلام : جان‌ها را شكل‌هايى است . پس آنان كه هم‌شكل يكديگرند ، با هم موافقت خواهند كرد و مردم ، به هم‌شكلان خود ، گرايش بيشترى دارند .

امام على عليه‌السلام : جان‌ها چون با يكديگر سازگار باشند ، الفت خواهند گرفت .

امام على عليه‌السلام : خصلت‌هايت ، تو را بدانچه با آن الفت گرفته‌اى ، فرا مى‌خوانَد .

امام على عليه‌السلام : دوستى، ميل دل‌ها به يكديگر است، به سبب الفت يافتن جان‌ها.

امام على عليه‌السلام : هر كس ، به همانند خودش گرايش دارد .

امام على عليه‌السلام : هر چيز به هم‌جنس خود گرايش دارد .

امام على عليه‌السلام : هر پرنده‌اى ، كنار همانند خود فرود مى‌آيد .

امام على عليه‌السلام : عاقل ، با همانند خود الفت مى‌گيرد .

امام على عليه‌السلام : آدم پست ، تنها از همانند خود پيروى مى‌كند و تنها به همانند خودش مى‌گرايد .

امام على عليه‌السلام : بدكاران ، جز با همانندان خود ، دوستى نمى‌كنند .

امام على عليه‌السلام : از جا كندن كوه‌هاى استوار ، آسان‌تر از الفت دادن دل‌هاى رميده از يكديگر است .

.

عنه عليه‌السلام ـ في وَصِيَّتِهِ لِبَنيهِ ـ : يا بَنِيَّ ، إنَّ القُلوبَ جُنودٌ مُجَنَّدَةٌ ، تَتَلاحَظُ بِالمَوَدَّةِ وتَتَناجى بِها ، وكَذلِكَ هِيَ فِي البُغضِ ؛ فَإِذا أحبَبتُمُ الرَّجُلَ مِن غَيرِ سَبقٍ مِنهُ إلَيكُم فَارجوهُ ، وإذا أبغَضتُمُ الرَّجُلَ مِن غَيرِ سوءٍ سَبَقَ مِنهُ إلَيكُم فَاحذَروهُ . ⁽¹⁾

الاختصاص عن الأصبغ بن نباتة : كُنتُ مَعَ أميرِ المُؤمِنينَ عليه‌السلام فَأَتاهُ رَجُلٌ فَسَلَّمَ عَلَيهِ ، ثُمَّ قالَ : يا أميرَ المُؤمِنينَ ، إنّي وَاللّه‌ِ لاَُحِبُّكَ فِي اللّه‌ِ ، واُحِبُّكَ فِي السِّرِّ كَما اُحِبُّكَ فِي العَلانِيَةِ، وأدينُ اللّه‌َ بِوِلايَتِكَ فِي السِّرِّ كَما أدينُ بِها فِي العَلانِيَةِ . وبِيَدِ أميرِ المُؤمِنينَ عودٌ ، طَأطَأَ رَأسَهُ ، ثُمَّ نَكَتَ بِالعودِ ساعَةً فِي الأَرضِ ، ثُمَّ رَفَعَ رَأسَهُ إلَيهِ فَقالَ : إنَّ رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حَدَّثَني بِأَلفِ حَديثٍ ، لِكُلِّ حَديثٍ ألفُ بابٍ ، وإنَّ أرواحَ المُؤمِنينَ تَلتَقي فِي الهَواءِ فَتَشَمُّ ⁽²⁾وتَتَعارفُ ، فَما تَعارَفَ مِنهَا ائتَلَفَ ، وما تَناكَرَ مِنهَا اختَلَفَ ، وبِحَقِّ اللّه‌ِ لَقَد كَذِبتَ ؛ فَما أعرِفُ وَجهَكَ فِي الوُجوهِ ، ولاَ اسمَكَ فِي الأَسماءِ . ⁽³⁾

الإمام الباقر عليه‌السلام : ألا وإنَّ الأَرواحَ جُنودٌ مُجَنَّدَةٌ ، فَما تَعارَفَ مِنهَا ائتَلَفَ ، وما تَناكَرَ مِنهَا اختَلَفَ . فَإِذا كانَتِ الرّوحُ فِي السَّماءِ تَعارَفَت وتَباغَضَت ، فَإِذا تَعارَفَت فِي السَّماءِ تَعارَفَت فِي الأَرضِ ، وإذا تَباغَضَت فِي السَّماءِ تَباغَضَت فِي الأَرضِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : إنَّ الأَرواحَ جُنودٌ مُجَنَّدَةٌ ، فَما تَعارَفَ مِنها فِي الميثاقِ ائتَلَف هاهُنا ، وما تَناكَرَ مِنها فِي الميثاقِ (اختَلَفَ هاهُنا) ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

امام على عليه‌السلام ـ در وصيّت خود به فرزندانش ـ : فرزندانم! دل‌ها سپاهيانى فراهم‌آمده هستند كه با دوستى‌به يكديگر مى‌نگرند و بدين‌گونه با يكديگر رازگويى مى‌كنند . در باب دشمنى نيز چنين است . پس اگر كسى را بى آن كه خود به سوى‌شما پيش‌دستى كرده باشد ، دوست داشتيد ، بدو اميدوار باشيد و هرگاه كسى را بى آن كه بدى‌اى از او به شما رسيده باشد ، دشمن داشتيد ، از او بپرهيزيد .

الاختصاص ـ به نقل از اَصبغ بن نُباتَه ـ : همراه امير مؤمنان بودم كه مردى نزدش آمد و به ايشان سلام كرد و سپس گفت : اى امير مؤمنان! به خدا سوگند ، من تو را در راه خدا دوست دارم و تو را در نهان ، چنان دوست دارم كه آشكارا دوست دارم ، و چنان در نهان به ولايت تو در راه خدا پايبندم كه آشكارا بدان پايبندم . امير مؤمنان ، سر خود را زير انداخت و نوك شاخه‌اى را كه در دست داشت ، مدّتى بر زمين زد . سپس سر خود را بلند كرد و فرمود پيامبر : «خدا برايم هزار حديث گفت كه براى هر حديثى ، هزار در است . جان‌هاى مؤمنان ، در هوا يكديگر را مى‌بينند و يكديگر را مى‌بويند و شناسايى مى‌كنند . پس هر يك كه ديگرى را شناخت ، با آن الفت مى‌گيرد ، و هر يك نشناخت ، با آن ديگرى اختلاف مى‌يابد . به حقّ خداوند قسم كه دروغ مى‌گويى و من ، نه چهره‌ات را در ميان چهره‌ها[ى دوستدارانم ]مى‌شناسم و نه نامت را در ميان نام‌هاى آنها» .

امام باقر عليه‌السلام : هان ! جان‌ها [همچون ]سپاهيانى فراهم‌آمده‌اند . پس آنها كه يكديگر را بشناسند ، با يكديگر الفت خواهند گرفت و آنها كه يكديگر را نشناسند ، با يكديگر اختلاف خواهند يافت . چون جان در همان آسمان ، دوستى و دشمنى مى‌كند . پس اگر در آسمان دوستى كرد ، در زمين نيز دوستى مى‌كند و اگر در آسمان دشمنى كرد ، در زمين نيز دشمنى مى‌كند .

امام صادق عليه‌السلام : جان‌ها [همچون ]سپاهيانى فراهم‌آمده‌اند . پس آنها كه در [عالم ]ميثاق ، ⁽¹⁾يكديگر را بشناسند ، در اين‌جا با يكديگر الفت مى‌گيرند وآنها كه [در عالم ميثاق ، ]يكديگر را نشناسند ، در اين‌جا اختلاف خواهند كرد .

.

عنه عليه‌السلام : الأَرواحُ جُنودٌ مُجَنَّدَةٌ ، تَلتَقي فَتَتَشامُّ كَما تَتَشامُّ الخَيلُ ، فَما تَعارَفَ مِنهَا ائتَلَفَ ، وما تَناكَرَ مِنها اختَلَفَ ، ولَو أنَّ مُؤمِنا جاءَ إلى مَسجِدٍ فيهِ اُناسٌ كَثيرٌ لَيسَ فيهِم إلاّ مُؤمِنٌ واحِدٌ لَمالَت روحُهُ إلى ذلِكَ المُؤمِنِ حَتّى يَجلِسَ إلَيهِ . ⁽¹⁾

الأمالي للطوسي عن سدير : قُلتُ لِأَبي عَبدِاللّه‌ِ عليه‌السلام : إنّي لَأَلقَى الرَّجُلَ لَم أرَهُ ولَم يَرَني فيما مَضى قَبلَ يَومِهِ ذلِكَ فَاُحِبُّهُ حُبّا شَديدا ، فَإِذا كَلَّمتُهُ وَجَدتُهُ لي عَلى مِثلِ ما أنَا عَلَيهِ لَهُ ، ويُخبِرُني أنَّهُ يَجِدُ لي مِثلَ الَّذي أجِدُ لَهُ ! فَقالَ : صَدَقتَ يا سَديرُ ، إنَّ ائتِلافَ ⁽²⁾قُلوبِ الأَبرارِ إذَا التَقَوا وإن لَم يُظهِرُوا التَّوَدُّدَ بِأَلسِنَتِهِم كَسُرعَةِ اختِلاطِ قَطرِ السَّماءِ عَلى مِياهِ الأَنهارِ ، وإنَّ بُعدَ ائتِلافِ قُلوبِ الفُجّارِ إذَا التَقَوا وإن أظهَرُوا التَّوَدُّدَ بِأَلسِنَتِهِم كَبُعدِ البَهائِمِ مِنَ التَّعاطُفِ وإن طالَ اعتِلافُها عَلى مِذوَدٍ واحِدٍ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام ـ لِعُمَرَ بنِ يَزيد ـ : لِكُلِّ شَيءٍ شَيءٌ يَستَريحُ إلَيهِ ، وإنَّ المُؤمِنَ يَستَريحُ إلى أخيهِ المُؤمِنِ كَما يَستَريحُ الطّائِرُ إلى شَكلِهِ ، أوَما رَأَيتَ ذاكَ؟ ⁽⁴⁾

.

امام صادق عليه‌السلام : جان‌ها [همچون ]سپاهيانى فراهم‌آمده‌اند كه يكديگر را مى‌بينند و چنان كه اسبان يكديگر را مى‌بويند ، يكديگر را مى‌بويند . پس آنها كه يكديگر را شناختند ، با يكديگر الفت مى‌گيرند و آنها كه يكديگر را نشناختند ، با هم اختلاف خواهند كرد ، [تا آن جا كه] اگر مؤمنى به مسجد بيايد كه در آن ، مردمان بسيارى هستند و جز يك مؤمن در ميان آنان نيست ، جان او به سوى آن مؤمن ، ميل پيدا مى‌كند ، تا كنارش بنشيند .

الأمالى طوسى ـ به نقل از سَدير ـ : به امام صادق عليه‌السلام عرض كردم : گاه كسى را مى‌بينم كه پيش از آن روز ، نه من او را ديده‌ام و نه او مرا . با اين حال به شدّت دوستش مى‌دارم و چون با او سخن مى‌گويم ، مى‌بينم كه نظر او در مورد من ، همچون نظر من درباره اوست و به من مى‌گويد كه نظر من درباره او همچون نظر خودش درباره من است (همان احساس محبّت بى‌سابقه را نسبت به من دارد) . حضرت فرمود : «اى سَدير ! راست مى‌گويى . الفت گرفتن دل‌هاى پاكان ، هنگام ديدار يكديگر ، هرچند اظهار دوستىِ زبانى نكنند ، به سرعتِ در آميختن قطره‌هاى باران با آب رودهاست . ديرپيوندى دل‌هاى بدكاران ، هرگاه كه يكديگر را ببينند ، گر چه به زبان اظهار دوستى كنند ، همچون دورى چارپايان در مهربانى ورزيدن به يكديگر است ، گرچه مدّت‌هاى بسيار بر سرِ يك آخور باشند .

امام صادق عليه‌السلام ـ به عمر بن يزيد ـ : هر چيز ، به چيزى آرام مى‌گيرد ، مؤمن نيز به برادر مؤمنش آرام مى‌گيرد ، همان گونه كه پرنده به همانند خود آرام مى‌گيرد . آيا اين [حالت ]را تجربه نكرده‌اى ؟

.

۳ / ۳الإِيمانُ وَالعَمَلُ الصّالِحُالكتاب(إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَـنُ وُدًّا ) . ⁽¹⁾

الحديث المعجم الأوسط عن ثوبان عَن رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إنَّ العَبدَ يَلتَمِسُ مَرضاةَ اللّه‌ِ عز و جل ، فَلا يَزالُ كَذلِكَ ، فَيَقولُ اللّه‌ُ : يا جِبريلُ ، إنَّ عَبدي فُلانا يَلتَمِسُ أن يُرضِيَني ، فَرِضائي عَلَيهِ . فَيَقولُ جِبريلُ عليه‌السلام : «رَحمَةُ اللّه‌ِ عَلى فُلانٍ» وتَقولُ حَمَلَةُ العَرشِ ، ويَقولُ الَّذينَ يَلونَهُم ، حَتّى يَقولَهُ أهلُ السَّماواتِ السَّبعِ . ثُمَّ يَهبِطُ إلَى الأَرضِ . فَقالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : وهِيَ الآيَةُ الَّتي أنزَلَ اللّه‌ُ عَلَيكُم في كِتابِهِ : «إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَـنُ وُدًّا » . وإنَّ العَبدَ لَيَلتَمِسُ سَخَطَ اللّه‌ِ ، فَيَقولُ اللّه‌ُ عز و جل : يا جِبريلُ ، إنَّ فُلانا يُسخِطُني ، ألا وإنَّ غَضَبي عَلَيهِ . فَيَقولُ جِبريلُ : غَضِبَ اللّه‌ُ عَلى فُلانٍ ، ويَقولُ حَمَلَةُ العَرشِ ، ويَقولُ مَن دونَهُم ، حَتّى يَقولَهُ أهلُ السَّماواتِ السَّبعِ . ثُمَّ يَهبِطُ إلَى الأَرضِ . ⁽²⁾

سنن الترمذي عن أبي هريرة : إنَّ رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قال : إذا أحَبَّ اللّه‌ُ عَبدا نادى جِبريلَ : إنّي قَد أحبَبتُ فُلانا فَأَحِبَّهُ . ـ قالَ : ـ فَيُنادي فِي السَّماءِ ، ثُمَّ تَنزِلُ لَه المَحَبَّةُ في أهلِ الأَرضِ ، فَذلِكَ قَولُ اللّه‌ِ : «إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَـنُ وُدًّا » . وإذا أبغَضَ اللّه‌ُ عَبدا نادى جِبريلَ : إنّي أبغَضتُ فُلانا . فَيُنادي فِي السَّماءِ ، ثُمَّ تَنزِلُ لَهُ البَغضاءُ فِي الأَرضِ . ⁽³⁾

.

۳ / ۳ ايمان و كار شايسته

۳ / ۳ايمان و كار شايستهقرآن(آنان كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‌اند ، به زودى [خداوند ]مهربان ، براى آنان محبّتى [در دل‌ها ]قرار مى‌دهد) .

حديث المعجم الأوسط ـ به نقل از ثوبان ، از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ـ : بنده ، در پى كسب خشنودى خداوند برمى‌آيد و همواره بر آن است ، تا آن كه خداوند مى‌فرمايد : «اى جبرئيل! فلان بنده‌ام در پى آن است كه مرا خشنود كند . پس خشنودى من شاملش باد!» . پس جبرئيل مى‌گويد : «رحمت خدا بر فلانى باد!» . حاملان عرش نيز چنين مى‌گويند وآن‌گاه، فرشتگانى كه به آنان نزديك هستند و همه ساكنان آسمان‌هاى هفتگانه‌چنين مى‌گويند وسپس، اين‌سخن‌به‌زمين‌فرود مى‌آيد. پس پيامبر خدا فرمود : اين ، همان آيه است كه خداوند بر شما در كتابش نازل ساخته است: «آنان كه‌ايمان آورده وكارهاى شايسته‌كرده‌اند، [خداى ]رحمان به زودى برايشان [در دل‌ها ]محبّتى قرار مى‌دهد» . گاه نيز بنده در پىِ خشم خدا برمى‌آيد . پس خداى عز و جلمى‌فرمايد : «اى جبرئيل! فلانى مرا خشمگين ساخته است . هان! خشم من بر او باد!» . پس از آن جبرئيل مى‌گويد : «خشم خدا بر فلانى باد!» . حاملان عرش نيز چنين مى‌گويند و فرشتگان فروتر از ايشان نيز چنين مى‌گويند ، تا آن كه ساكنان آسمان‌هاى هفتگانه اين سخن را مى‌گويند و سپس [اين سخن ]به زمين فرود مى‌آيد .

سنن الترمذى ـ به نقل از ابوهُرَيره ، از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ـ : هرگاه خداوند ، بنده‌اى را دوست بدارد ، به جبرئيل ندا مى‌كند : «من فلانى را دوست دارم . پس او را دوست بدار» . [حضرت] فرمود : پس در آسمان ندا مى‌كند . سپس محبّت او در [دل ]زمينيان فرود مى‌آيد ، و اين است [معناى ]سخن خداوند: «آنان كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‌اند ، به زودى [خداى ]رحمان برايشان‌محبّتى‌قرار خواهد داد» . هرگاه‌نيز خداوندبابنده‌اى‌دشمنى كند، به جبرئيل‌ندا مى‌كند: «من با فلانى دشمنى مى‌كنم». پس‌از آن، جبرئيل در آسمان ندا مى‌كند . سپس دشمنى او [در دل ]زمينيان فرود مى‌آيد .

.

الإمام عليّ عليه‌السلام : قُلتُ : يا رَسولَ اللّه‌ِ أخبِرني عَن قَولِ اللّه‌ِ تَبارَكَ وتَعالى : « سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَـنُ وُدًّا » ؟ قالَ : يا عَلِيُّ ، المَحَبَّةُ عِندَ اللّه‌ِ وَالمَلائِكَةِ وفي قُلوبِ المُؤمِنينَ . يا عَلِيُّ ، إنَّ اللّه‌َ تَبارَكَ وتَعالى أعطَى المُؤمِنينَ ثَلاثَةً : المِقَةَ ، وَالمَحَبَّةَ ، وَالمَهابَةَ في صُدورِ المُؤمِنينَ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : سَأَلتُ رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عَن قَولِهِ تَعالى : « سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَـنُ وُدًّا » ما هُوَ يا رَسولَ اللّه‌ِ ؟ قالَ : المَحَبَّةُ ـ يا عَلِيُّ ـ في صُدورِ المُؤمِنينَ وَالمَلائِكَةِ المُقَرَّبينَ . يا عَلِيُّ ، إنَّ اللّه‌َ تَعالى أعطَى المُؤمِنَ ثَلاثا : المِقَةَ . والمَحَبَّةَ ، وَالمَلاحَةَ ، وَالمَهابَةَ في صُدورِ الصّالِحينَ . فَمَنِ اصطَنَعَهُ لِنَفسِهِ قَبِلَ نَفسَهُ ؛ فَوُجِدَ لَهُ حَلاوَةٌ ومَلاحَةٌ . ومَن دَعاهُ فَأَجابَهُ وصَدَقَهُ فِي الإِجابَةِ قَرَّبَهُ ، فَقَبِلَ قَلبَهُ ، فَوُجِدَ لَهُ فِي القُلوبِ وُدُّهُ وهُوَ المَحَبَّةُ . ⁽²⁾

الإمام‌الصادق عليه‌السلام: كانَ سَبَبُ نُزولِ هذِهِ الآيَةِ أنَّ أميرَ المُؤمِنينَ عليه‌السلام كانَ جالِسا بَينَ يَدَي رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، فَقالَ لَهُ : «قُل يا عَلِيُّ : اللّهُمَّ اجعَل لي في قُلوبِ المُؤمِنينَ وُدّا» ، فَأنزَلَ اللّه‌ُ: « إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَـنُ وُدًّا » . ⁽³⁾

.

امام على عليه‌السلام : گفتم : اى پيامبر خدا ! از اين سخن خداى متعال خبرم ده : «به زودى [خداى ]رحمان برايشان محبّتى قرار مى‌دهد» . فرمود : «اى على! محبّت ، نزد خداوند و ملائكه و در دل‌هاى مؤمنان است . اى على ! خداوند متعال به مؤمنان سه چيز داده است : مهر ، محبّت و شُكوه در سينه‌هاى مؤمنان» .

امام على عليه‌السلام : از پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره گفتار خداوند : «به زودى [خداى ]رحمان برايشان محبّتى قرار خواهد داد» ، پرسيدم كه چيست ؟ فرمود: «اى على ! محبّت است كه در سينه‌هاى مؤمنان و ملائكه مقرّب است . اى على ! خداوند متعال ، به مؤمن سه چيز داده است : مهر و محبّت ، نمكين بودن ، و شكوه در سينه‌هاى‌صالحان. پس‌كسى كه خداوند ، او را براى خود برگزيند ، جانش پذيراى آن مى‌گردد و شيرينى و نمكى در او پديد مى‌آيد و كسى كه خداوند ، بخوانَدَش و او اجابت كند و در اين اجابت ، راستى نشان دهد ، او را مقرّب مى‌سازد . پس قلبش آن را مى‌پذيرد و در دل‌ها دوستى او ـ كه همان محبّت است [كه در آيه بدان اشاره شده ]ـ پديدار مى‌شود .

امام صادق عليه‌السلام : سبب نزول اين آيه ⁽¹⁾آن بود كه امير مؤمنان ، مقابل پيامبر خدا نشسته بود كه حضرت به او فرمود : «اى على ! بگو : پروردگارا ! برايم در دل‌هاى مؤمنان محبّتى قرار ده» . پس از آن ، خداوند اين آيه را فرود آورد : «آنان كه ايمان آورده وكارهاى شايسته كرده‌اند ، [خداى ]رحمان به زودى برايشان محبّتى قرار مى‌دهد» .

.

الدرّ المنثور عن كعب : أجِدُ فِي التَّوراةِ : إنَّهُ لَم تَكُن مَحَبَّةٌ لِأَحَدٍ مِن أهلِ الأَرضِ حَتّى تَكونَ بَدؤُها مِنَ اللّه‌ِ تَعالى يُنزِلُها عَلى أهلِ الأَرضِ . ثُمَّ قَرَأتُ القُرآنَ فَوَجَدتُ فيهِ : « إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّــلِحَـتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَـنُ وُدًّا » . ⁽¹⁾

سنن ابن ماجة عن أبي ذرّ عَن رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : قُلتُ لَهُ : الرَّجُلُ يَعمَلُ العَمَلَ للّه‌ِِ فَيُحِبُّهُ النّاسُ عَلَيهِ ؟ ! قالَ : ذلِكَ عاجِلُ بُشرَى المُؤمِنِ . ⁽²⁾

۳ / ۴أخلاقٌ تورِثُ المَحَبَّةَأ ـ حُسنُ النِّيَّةِ الإمام عليّ عليه‌السلام : مَن حَسُنَت نِيَّتُهُ كَثُرَت مَثوبَتُهُ ، وطابَت عيشَتُهُ ، وَوَجَبَت مَوَدَّتُهُ . ⁽³⁾

ب ـ حُسنُ الظَّنِّ الإمام عليّ عليه‌السلام : مَن حَسُنَ ظَنُّهُ بِالنّاسِ حازَ مِنهُمُ المَحَبَّةَ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۴ خوى هاى پديدآورنده دوستى

الف ـ خوش نيّتى

ب ـ خوش گمانى

الدرّ المنثور ـ به نقل از كعب ـ : در تورات مى‌ديدم كه نوشته است : در ميان زمينيان ، هيچ محبّتى نيست ، مگر آن كه آغازش از خداوند متعال است كه آن را بر زمينيان فرود مى‌آورد . سپس قرآن را خواندم و ديدم كه در آن اين آيه است : «آنان‌كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‌اند ، [خداى ]رحمان ، به زودى برايشان محبّتى قرار مى‌دهد» .

سنن ابن ماجة ـ به نقل از ابو ذر ـ : به پيامبر خدا گفتم : [چرا] انسان كارى مى‌كند و مردم بر اثر آن ، او را دوست مى‌دارند ؟ فرمود : «اين ، مژدگانى دنيايى مؤمن است» .

ر . ك : ص ۶۰۳ (محبوب شدن در ميان دوستان خدا) ، ص ۶۰۵ (منفور شدن در ميان دوستان خدا)

۳ / ۴خوى‌هاى پديدآورنده دوستىالف ـ خوش‌نيّتى امام على عليه‌السلام : هر كه خوش‌نيّت گردد ، پاداشش فراوان مى‌شود ، زندگى‌اش خوش مى‌گردد و دوستى‌اش [بر ديگران] لازم مى‌شود .

ب ـ خوش‌گمانى امام على عليه‌السلام : هر كه به مردم خوش‌گمان گردد ، دوستى آنان را به دست مى‌آورد .

.

ج ـ حُسنُ الخُلُقِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : حُسنُ الخُلُقِ يُثبِتُ المَوَدَّةَ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : حُسنُ الأخلاقِ يُدِرُّ الأَرزاقَ ويونِسُ الرِّفاقَ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : حُسنُ الخُلُقِ يورِثُ المَحَبَّةَ ، ويُؤَكِّدُ المَوَدَّةَ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : عَلَيكَ بِحُسنِ الخُلُقِ ؛ فَإِنَّهُ يَكسِبُكَ المَحَبَّةَ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : طَلَبتُ صُحبَةَ النّاسِ فَوَجَدتُها في حُسنِ الخُلُقِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : حُسنُ الخُلُقِ مَجلَبَةٌ لِلمَوَدَّةِ . ⁽⁶⁾

د ـ حُسنُ العِشرَةِ الإمام عليّ عليه‌السلام : بِحُسنِ العِشرَةِ تَأنَسُ الرِّفاقُ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : في حُسنِ المُصاحَبَةِ يَرغَبُ الرِّفاقُ . ⁽⁸⁾

عنه عليه‌السلام : بِحُسنِ الصُّحبَةِ تَكثُرُ الرِّفاقُ . ⁽⁹⁾

عنه عليه‌السلام : حُسنُ الصُّحبَةِ يَزيدُ في مَحَبَّةِ القُلوبِ . ⁽¹⁰⁾

.

ج ـ خوش خويى

د ـ خوش رفتارى

ج ـ خوش‌خويى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : خوش‌خويى ، دوستى را استوار مى‌كند .

امام على عليه‌السلام : خوش‌خويى ، روزى را فراوان مى‌كند و دوستان را [با انسانْ ]مأنوس مى‌نمايد .

امام على عليه‌السلام : خوش‌خويى ، محبّت به بار مى‌آورد و دوستى را استوار مى‌كند .

امام على عليه‌السلام : پايبند خوش‌خويى باش كه دوستى [مردم] را نصيبت مى‌كند .

امام صادق عليه‌السلام : خواستار همراهى مردم شدم ، پس [ريشه] آن را در خوش‌خويى يافتم .

امام صادق عليه‌السلام : خوش‌خويى ، جلب كننده دوستى است .

د ـ خوش‌رفتارى امام على عليه‌السلام : با خوش‌رفتارى ، رفيقان ، انس مى‌گيرند .

امام على عليه‌السلام : با خوش‌رفتارى ، رفيقان [به دوستى با انسانْ] تمايل پيدا مى‌كنند .

امام على عليه‌السلام : با خوش‌رفتارى ، رفيقانْ فراوان مى‌شوند .

امام على عليه‌السلام : خوش‌رفتارى ، بر محبّت دل‌ها مى‌افزايد .

.

عنه عليه‌السلام : مَن حَسُنَت عِشرَتُهُ كَثُرَ إخوانُهُ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : مَن أحسَنَ المُصاحَبَةَ كَثُرَ أصحابُهُ . ⁽²⁾

ه ـ إخلاصُ المَوَدَّةِ الإمام عليّ عليه‌السلام : دارِ عَدُوَّكَ ، وأخلِص لِوَدودِكَ ؛ تَحفَظِ الاُخُوَّةَ ، وتُحرِزِ المُروءَةَ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : لا يَحولُ الصَّديقُ الصَّدوقُ عَنِ المَوَدَّةِ وإن جُفِيَ . ⁽⁴⁾

و ـ البَشاشَة الإمام عليّ عليه‌السلام : البَشاشَةُ حِبالَةُ المَوَدَّةِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : البِشرُ يونِسُ الرِّفاقَ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : سَبَبُ المَحَبَّةِ البِشرُ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : البَشاشَةُ فَخُّ المَوَدَّةِ . ⁽⁸⁾

الكافي عن فضيل : قالَ : صَنائِعُ المَعروفِ وحُسنُ البِشرِ يَكسِبانِ المَحَبَّةَ ، ويُدخِلانِ الجَنَّةَ . وَالبُخلُ وعَبوسُ الوَجهِ يُبعِدانِ مِنَ اللّه‌ِ ، ويُدخِلانِ النّارَ . ⁽⁹⁾

.

ه ـ خالص سازى دوستى

و ـ گشاده رويى

امام على عليه‌السلام : هر كه خوش‌رفتار باشد ، برادرانش فراوان مى‌گردند .

امام على عليه‌السلام : هر كه خوش‌رفتارى پيشه كند ، دوستانش فراوان مى‌شوند .

ه ـ خالص‌سازى دوستى امام على عليه‌السلام : با دشمنت مدارا كن و براى دوستت خالص شو ، تا [حقّ ]برادرى را حفظ كرده ، مروّت را به دست آورده باشى .

امام على عليه‌السلام : دوستِ راستين ، از دوستى‌اش بر نمى‌گردد ، گرچه در حقش جفا شود .

و ـ گشاده‌رويى امام على عليه‌السلام : گشاده‌رويى ، دامى براى دوستى است .

امام على عليه‌السلام : گشاده‌رويى ، رفيقان را [با انسانْ] مأنوس مى‌كند .

امام على عليه‌السلام : گشاده‌رويى ، عامل دوستى است .

امام على عليه‌السلام : گشاده‌رويى ، وسيله شكار كردنِ دوستى است .

الكافى ـ به نقل از فُضَيل ـ : [امام باقر يا امام صادق عليهماالسلام ]فرمود : نيكوكارى در حقّ ديگران و گشاده‌رويى ، دوستى را نصيب [انسان] مى‌كنند و او را به بهشتْ مى‌برند . بُخل و تُرشرويى ، [انسان را] از خدا دور مى‌كنند و به دوزخ وارد مى‌كنند .

.

ز ـ الأَدَب الإمام الكاظم عليه‌السلام : لا تُذهِبِ الحِشمَةَ بَينَكَ وبَينَ أخيكَ ، أبقِ مِنها ؛ فَإِنَّ ذَهابَها ذَهابُ الحَياءِ ، وبَقاءُ الحِشمَةِ بَقاءُ المَوَدَّةِ . ⁽¹⁾

ح ـ التَّوَدُّد الإمام عليّ عليه‌السلام : بِالتَّوَدُّدِ تَكونُ المَحَبَّةُ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : بِالتَّوَدُّدِ تَتَأَكَّدُ المَحَبَّةُ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : مَن تَأَ لَّفَ النّاسَ أحَبّوهُ ، مَن عانَدَ النّاسَ مَقَتوهُ . ⁽⁴⁾

الإمام الباقر عليه‌السلام : إنَّ أعرابِيًّا مِن بَني تَميمٍ أتَى النَّبِيَّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فَقالَ لَهُ : أوصِني . فَكانَ مِمّا أوصاهُ : تَحَبَّب إلَى النّاسِ يُحِبّوكَ . ⁽⁵⁾

ط ـ التَّواضُع الإمام عليّ عليه‌السلام : ثَمَرَةُ التَّواضُعِ المَحَبَّةُ . ⁽⁶⁾

ي ـ الوَفاء الإمام عليّ عليه‌السلام : سَبَبُ الاِيتِلافِ الوَفاءُ . ⁽⁷⁾

.

ز ـ ادب

ح ـ اظهار دوستى

ط ـ فروتنى

ى ـ وفادارى

ز ـ ادب امام كاظم عليه‌السلام : احترام ميان خود و برادرت را از بين مَبَر و چيزى از آن بگذار ؛ زيرا از ميان رفتن آن ، از ميان رفتن شرم است و بر جاى بودن احترام ، [عامل ]بر جاى بودن دوستى است .

ح ـ اظهار دوستى امام على عليه‌السلام : با اظهار دوستى ، دوستى پديد مى‌آيد .

امام على عليه‌السلام : با اظهار دوستى ، دوستى استوار مى‌شود .

امام على عليه‌السلام : هركه با مردم الفت گيرد ، دوستش خواهند داشت و هركه با مردم دشمنى كند ، با او دشمنى خواهند كرد .

امام باقر عليه‌السلام : يكى از اعراب قبيله بنى‌تميم ، نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد و به ايشان گفت : مرا سفارشى كن . از جمله سفارش‌هاى حضرت به او اين بود : «با مردم ، اظهار دوستى كن ، تا دوستت بدارند» .

ط ـ فروتنى امام على عليه‌السلام : دوستى ، ميوه فروتنى است .

ر . ك : ص ۱۱۵ (فراموش كردن بدى‌ها) .

ى ـ وفادارى امام على عليه‌السلام : وفادارى ، عامل الفت گرفتن [مردم با شخص ]است .

.

عنه عليه‌السلام : مَن كانَ ذا حِفاظٍ ووَفاءٍ لَم يَعدَم حُسنَ الإِخاءِ . ⁽¹⁾

ك ـ الإِنصاف الإمام عليّ عليه‌السلام : الإِنصافُ يُؤَلِّفُ ⁽²⁾القُلوبَ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : الإِنصافُ يَرفَعُ الخِلافَ ، ويوجِبُ الإيتِلافَ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : الإِنصافُ يَستَديمُ المَحَبَّةَ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : عَلَى الإِنصافِ تَرسَخُ المَوَدَّةُ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : مَعَ الإِنصافِ تَدومُ الاُخُوَّةُ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : المُنصِفُ كَثيرُ الأَولِياءِ وَالأَوِدّاءِ . ⁽⁸⁾

الإمام الجواد عليه‌السلام : ثَلاثُ خِصالٍ تُجتَلبُ بِهِنَّ المَحَبَّةُ : الإِنصافُ فِي المُعاشَرَةِ، وَالمُؤاساةُ فِي الشِّدَّةِ وَالاِنطِواعِ ، وَالرُّجوعُ إلى قَلبٍ سَليمٍ . ⁽⁹⁾

ل ـ الصِّدق الإمام عليّ عليه‌السلام : يَكتَسِبُ الصّادِقُ بِصِدقِهِ ثَلاثا : حُسنَ الثِّقَةِ بِهِ ، وَالمَحَبَّةَ لَهُ ، وَالمَهابَةَ عَنهُ . ⁽¹⁰⁾

.

ك ـ انصاف

ل ـ راستگويى

امام على عليه‌السلام : هركه باوفا و مرزْ نگهدار باشد ، برادرىِ نيكو را از دست نمى‌دهد .

ك ـ انصاف امام على عليه‌السلام : انصاف ، دل‌ها را به يكديگر مى‌پيوندد .

امام على عليه‌السلام : انصاف ، اختلاف را مى‌زدايد و الفتْ پديد مى‌آورد .

امام على عليه‌السلام : انصاف ، دوستى را پايدار مى‌كند .

امام على عليه‌السلام : برپايه انصاف ، دوستى استوار مى‌شود .

امام على عليه‌السلام : با انصاف ، برادرى ادامه مى‌يابد .

امام على عليه‌السلام : شخص با انصاف ، ياران و دوستان بسيارى دارد .

امام جواد عليه‌السلام : با سه خصلت ، دوستى را به دست مى‌آورند : انصاف در معاشرت ، همدردى [با ديگران ]در خوشى و ناخوشى ، و داشتن قلبى پاك [از گناهان].

ل ـ راستگويى امام على عليه‌السلام : شخص راستگو با راستگويى خود ، سه چيز را به دست مى‌آورد : اعتماد ، دوستى و شُكوه [در دل‌ها] .

.

م ـ الرِّفق الإمام عليّ عليه‌السلام : رِفقُ المَرءِ وسَخاؤُهُ يُحَبِّبُهُ إلى أعدائِهِ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : مَن لانَت عَريكَتُهُ وَجَبَت مَحَبَّتُهُ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : مَن يُلِن حاشِيَتَهُ يَعرِفَ صَديقُهُ مِنهُ المَوَدَّةَ . ⁽³⁾

ن ـ الكَرَم الإمام عليّ عليه‌السلام : الكَريمُ عِندَ اللّه‌ِ مَحبورٌ مُثابٌ،وعِندَ النّاسِ‌مَحبوبٌ مُهابٌ . ⁽⁴⁾

س ـ الصَّمت الإمام الرضا عليه‌السلام : مِن عَلاماتِ الفِقهِ الحِلمُ ، وَالعِلمُ ، وَالصَّمتُ . إنَّ الصَّمتَ بابٌ مِن أبوابِ‌الحِكمَةِ . إنَ‌الصَّمتَ يَكسبُ‌المَحَبَّةَ . إنَّهُ دَليلٌ عَلى كُلِّ خَيرٍ . ⁽⁵⁾

ع ـ السَّخاء الإمام عليّ عليه‌السلام : السَّخاءُ يَكسِبُ المَحَبَّةَ ، ويُزَيِّنُ الأَخلاقَ . ⁽⁶⁾

.

م ـ نرمى

ن ـ كرم

س ـ خاموشى

ع ـ بخشندگى

م ـ نرمى امام على عليه‌السلام : نرمى و بخشندگى انسان ، او را محبوبِ دشمنانش مى‌كند .

امام على عليه‌السلام : هر كه نرمخو گردد ، دوستى‌اش [در دل‌ها ]جايگير مى‌شود .

امام على عليه‌السلام : هر كه نرمخو گردد ، دوستش [آثار ]دوستى را از او خواهد شناخت .

ن ـ كرم امام على عليه‌السلام : شخص بزرگوار ، نزد خداوند ، خرّم و باپاداش است و نزد مردم ، محبوب و با شُكوه .

س ـ خاموشى امام رضا عليه‌السلام : بردبارى ، دانش و خاموشى ، از نشانه‌هاى فهم است . خاموشى ، درى از درهاى حكمت است . خاموشى ، دوستى را نصيب [انسان] مى‌كند و راهنمايى به سوى هر نيكى است .

ع ـ بخشندگى امام على عليه‌السلام : بخشندگى ، دوستى را نصيب [انسان ]مى‌كند و اخلاق را زينت مى‌بخشد .

.

عنه عليه‌السلام : سَبَبُ المَحَبَّةِ السَّخاءُ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : السَّخاءُ يَزرَعُ المَحَبَّةَ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : عَلَيكُم بِالسَّخاءِ وحُسنِ الخُلُقِ ؛ فَإِنَّهُما يَزيدانِ الرِّزقَ ، ويوجِبانِ المَحَبَّةَ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : جودُ الرَّجُلِ يُحَبِّبُهُ إلى أضدادِهِ ، وبُخلُهُ يُبَغِّضُهُ إلى أولادِهِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : الجَوادُ مَحبوبٌ مَحمودٌ وإن لَم يَصِل مِن جودِهِ إلى مادِحِهِ شَيءٌ ، وَالبَخيلُ ضِدُّ ذلِكَ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : السَّيِّدُ مَحسودٌ ، وَالجَوادُ مَحبوبٌ مَودودٌ . ⁽⁶⁾

ف ـ كَراهَةُ الشَّرِّ الإمام الصادق عليه‌السلام : مَن كَرَّهَ اللّه‌ُ إلَيهِ الشَّرَّ . . . رَزَقَهُ اللّه‌ُ مَوَدَّةَ النّاسِ ومُجامَلَتَهُم ، وتَرَكَ مُقاطَعَةَ النّاسِ وَالخُصوماتِ ، ولَم يَكُن مِنها ولا مِن أهلِها في شَيءٍ . ⁽⁷⁾

ص ـ تَركُ الحَسَدِ الإمام عليّ عليه‌السلام : مَن تَرَكَ الحَسَدَ كانَت لَهُ المَحَبَّةُ عِندَ النّاسِ . ⁽⁸⁾

.

ف ـ بيزارى از بدى

ص ـ رها كردن حسادت

امام على عليه‌السلام : بخشندگى ، عامل دوستى است .

امام على عليه‌السلام : بخشندگى ، [بذر] دوستى را [در دل‌ها] مى‌كارد .

امام على عليه‌السلام : پايبند بخشندگى و خوش‌خويى باشيد؛ زيرا اين دو ، روزى را افزايش مى‌دهند و باعث دوستى مى‌شوند .

امام على عليه‌السلام : بخشندگىِ انسان ، او را محبوب مخالفانش مى‌كند و بُخلش او را منفور فرزندانش مى‌سازد .

امام على عليه‌السلام : آدم بخشنده ، محبوب و ستوده است ، گرچه از بخشش او چيزى به ستايشگرش نرسد ، برعكسِ شخص بخيل .

امام على عليه‌السلام : انسان بزرگ ، مورد حسادت است و انسان بخشنده ، محبوب و دوست‌داشتنى است .

ف ـ بيزارى از بدى امام صادق عليه‌السلام : هركه خداوند ، بدى را منفورش ساخته باشد ، . . . دوستى و سازگارى با مردم را روزى او ساخته است . چنين كسى ، از گسستن از مردم و دشمنى‌ها به دور است و هيچ نسبتى با اين خصلت‌ها و صاحبان آنها ندارد .

ص ـ رها كردن حسادت امام على عليه‌السلام : هركه حسادت را رها كند ، محبوب مردم مى‌شود .

.

الإمام الصادق عليه‌السلام : إنَّ صاحِبَ الدّينِ . . . اِطَّرَحَ الحَسَدَ فَظَهَرَتِ المَحَبَّةُ . ⁽¹⁾

ق ـ تَناسِي المَساوِئِ الإمام عليّ عليه‌السلام : تَناسَ مَساوِئَ الإِخوانِ تَستَدِم وُدَّهُم . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ : مِمّا تَكتَسِبُ بِهِ المَحَبَّةَ أن تَكونَ عالِما كَجاهِلٍ ، وواعِظا كَمَوعوظٍ . ⁽³⁾

۳ / ۵أعمالٌ تورِثُ المَحَبَّةَأ ـ الإِقبالُ بِالقَلبِ عَلَى اللّه‌ِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : تَفَرَّغوا مِن هُمومِ الدُّنيا مَا استَطَعتُم ؛ فَإِنَّهُ مَن أقبَلَ إلَى اللّه‌ِ بِقَلبِهِ جَعَلَ‌اللّه‌ُقُلوبَ‌العِبادِ مُنقادَهً‌إلَيهِ بِالمَوَدَّةِ وَالرَّحمَةِ،وكانَ‌اللّه‌ُ بِكُلِّ خَيرٍ يُسرِعُ . ⁽⁴⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ما أقبَلَ عَبدٌ بِقَلبِهِ إلَى اللّه‌ِ إلاّ جَعَلَ اللّه‌ُ قُلوبَ المُؤمِنينَ تَفِدُ إلَيهِ بِالوُدِّ وَالرَّحمَةِ ، وكانَ اللّه‌ُ بِكُلِّ خَيرٍ إلَيهِ أسرَعَ . ⁽⁵⁾

ب ـ الإِقبالُ بِالقَلبِ فِي الصَّلاةِ الإمام الصادق عليه‌السلام : لا تَجتَمِعُ الرَّغبَةُ وَالرَّهبَةُ في قَلبٍ إلاّ وَجَبَت لَهُ الجَنَّةُ ، فَإِذا صَلَّيتَ فَأَقبِل بِقَلبِكَ عَلَى اللّه‌ِ عز و جل ؛ فَإِنَّهُ لَيسَ مِن عَبدٍ مُؤمِنٍ يُقبِلُ بَقَلبِهِ عَلَى اللّه‌ِ عز و جل في صَلاتِهِ ودُعائِهِ إلاّ أقبَلَ اللّه‌ُ عز و جل عَلَيهِ بَقُلوبِ المُؤمِنينَ إلَيهِ ، وأيَّدَهُ مَعَ مَوَدَّتِهِم إيّاهُ بِالجَنَّةِ . ⁽⁶⁾

.

ق ـ فراموش كردن بدى ها

۳ / ۵ كارهاى پديد آورنده دوستى

الف ـ با دل به خدا روى آوردن

ب ـ دل به نماز سپردن

امام صادق عليه‌السلام : شخص ديندار ، . . . حسادت را رها كرده‌است . در نتيجه ، دوستى پديدار شده است .

ق ـ فراموش كردن بدى‌ها امام على عليه‌السلام : بدى‌هاى برادران را فراموش كن ، تا دوستى‌شان را پايدار كنى .

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : يكى از عوامل به دست آوردن دوستى ، آن است كه دانا باشى [امّا با ظاهرى] چون نادان ، و پند دهنده باشى ، [با ظاهرى] چون پند گيرنده .

۳ / ۵كارهاى پديد آورنده دوستىالف ـ با دل به خدا روى آوردن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هر چه مى‌توانيد ، از اندوه‌هاى دنيا فارغ شويد؛ زيرا هر كه با دل خود به خدا روى بياورد ، خدا دل‌هاى بندگان را به دوستى و مهربانى ، رام او خواهد ساخت و خدا به هر خيرى [برايش ]مى‌شتابد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هر گاه بنده‌اى با دل خود به خدا روى بياورد ، خدا دل‌هاى مؤمنان را بر آن مى‌دارد تا با دوستى و مهربانى به او روى آورند ، و خدا برايش به هر خيرى شتابان‌تر است .

ب ـ دل به نماز سپردن امام صادق عليه‌السلام : هرگاه بيم و اميد در دلى جمع شود ، بهشت برايش واجب مى‌گردد. پس‌هرگاه به نماز ايستادى، با دل‌خود به خداوند عز و جل روى بياور؛ زيرا هيچ بنده مؤمنى در نمازش با دل خود به خداوند روى نمى‌آورد و او را به دعا نمى‌خواند ، مگر آن كه خداوند عز و جل ، دل‌هاى مؤمنان را متوجّه او مى‌سازد و افزون بر دوستى آنان نسبت به او ، با بهشت [نيز ]تأييدش مى‌كند .

.

عنه عليه‌السلام : إنّي لاَُحِبُّ لِلرَّجُلِ المُؤمِنِ مِنكُم إذا قامَ في صَلاتِهِ أن يُقبِلَ بِقَلبِهِ إلَى اللّه‌ِ تَعالى ، ولا يَشغَلَهُ بِأَمرِ الدُّنيا ؛ فَلَيسَ مِن مُؤمِنٍ يُقبِلُ بِقَلبِهِ في صَلاتِهِ إلَى اللّه‌ِ إلاّ أقبَلَ اللّه‌ُ إلَيهِ بِوَجهِهِ ، وأقبَلَ بِقُلوبِ المُؤمِنينَ إلَيهِ بِالمَحَبَّةِ لَهُ بَعدَ حُبِّ اللّه‌ِ إيّاهُ . ⁽¹⁾

ج ـ الإِحسانُ إلَى النّاسِالكتاب(وَ لاَ تَسْتَوِى الْحَسَنَةُ وَ لاَ السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِى بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُو عَدَ وَةٌ كَأَنَّهُو وَلِىٌّ حَمِيمٌ ) . ⁽²⁾

الحديث رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا أرَدتَ أن يُحِبَّكَ المَخلوقونَ فَأَحسِن إلَيهِم ، وَارفُض ما في أيديهِم . ⁽³⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : جُبِلَتِ القُلوبُ عَلى حُبِّ مَن أحسَنَ إلَيها ، وبُغضِ مَن أساءَ إلَيها . ⁽⁴⁾

.

ج ـ نيكى كردن به مردم

امام صادق عليه‌السلام : دوست دارم كه مؤمن شما هرگاه به نماز ايستاد ، با دل خود به خداى متعال ، روى بياورد و دلش او را به امور دنيا مشغول نكند ؛ چون هيچ مؤمنى در نماز با همه قلبش به خدا روى نمى‌آورد ، مگر آن كه خداوندْ با وجه [كريم ]خود ، به او روى خواهد آورد و پس از آن كه خداوندْ او را دوست داشت ، دل‌هاى مؤمنان را نيز متوجّه او خواهد ساخت .

ج ـ نيكى كردن به مردمقرآن(خوبى و بدى برابر نيستند . [بدى را ]به آنچه بهتر است ، پاسخ ده . پس آن‌گاه ، آن كه ميان تو و او دشمنى است ، گويى دوستى يك دل مى‌گردد) .

حديث رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه خواستى كه آفريدگان دوستت بدارند ، به آنان نيكى كن و آنچه را در دست دارند ، رها كن (طمع در اموال آنان مدار) .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : دل‌ها بر دوستى آن كه به آنها نيكى كند و دشمنى آن كه بدان‌ها بدى كند ، سرشته شده‌اند .

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ومَن بَسَطَ كَفَّهُ لَهُم بِالمَعروفِ رُزِقَ المَحَبَّةَ مِنهُم . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : اللّهُمَّ لا تَجعَل لِفاجِرٍ عَلَيَّ يَدا ؛ فَيُحِبَّهُ قَلبي . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : الإِحسانُ مَحَبَّةٌ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : سَبَبُ المَحَبَّةِ الإِحسانُ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : مَن كَثُرَ إحسانُهُ أحَبَّهُ إخوانُهُ . ⁽⁵⁾

الإمام العسكريّ عليه‌السلام : أولَى النّاسِ بِالمَحَبَّةِ مِنهُم مَن أمَّلوهُ . ⁽⁶⁾

د ـ بَذلُ النَّوالِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : مَن طَلَبَ مَحَبَّةَ النّاسِ فَليَبذِل مالَهُ . ⁽⁷⁾

عيسى عليه‌السلام : كَيفَ يَستَكمِلُ حُبَّ خَليلِهِ مَن لا يَبذِلُ لَهُ بَعضَ ما عِندَهُ ؟! ⁽⁸⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : العَطاءُ مَحَبَّةٌ . ⁽⁹⁾

عنه عليه‌السلام : مَن بَذَلَ مَعروفَهُ كَثُرَ الرّاغِبُ إلَيهِ . ⁽¹⁰⁾

عنه عليه‌السلام : مَن بَذَلَ النَّوالَ قَبلَ السُّؤالِ فَهُوَ الكَريمُ المَحبوبُ . ⁽¹¹⁾

.

د ـ بخشش

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هركه دستش را براى نيكى به مردم بگشايد ، دوستى آنان روزى‌اش خواهد شد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : پروردگارا ! مرا مديون لطف و نعمت هيچ بدكارى قرار مده ، مبادا كه قلبم او را دوست بدارد .

امام على عليه‌السلام : نيكوكارى [به مردم ، عامل ]دوستى است .

امام على عليه‌السلام : عامل دوستى ، نيكوكارى است .

امام على عليه‌السلام : هركه بسيار نيكى كند ، برادرانش دوستش خواهند داشت .

امام عسكرى عليه‌السلام : مردم ، كسى را بيشتر دوست دارند كه به او اميد [بيشترى ]دارند .

د ـ بخشش رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هركه خواستار دوستى مردم است ، از دارايى خود ببخشد .

عيسى عليه‌السلام : چگونه كسى كه پاره‌اى از آنچه را دارد ، نمى‌بخشد ، محبّت كاملِ دوستش را مى‌خواهد ؟

امام على عليه‌السلام : بخشش ، [عامل] دوستى است .

امام على عليه‌السلام : هركه نيكى [و دارايى] خود را ببخشد ، راغبان به او فراوان مى‌گردند .

امام على عليه‌السلام : هركه پيش از آن كه از او بخواهند ، ببخشد و عطا كند ، بزرگوار و محبوب است .

.

الأمالي للطوسي عن صفوان الجمّال : دَخَلَ المُعَلَّى بنُ خُنَيسٍ عَلى أبي عَبدِاللّه‌ِ عليه‌السلاميُوَدِّعُهُ ـ وقَد أرادَ سَفَرا ـ . فَلَمّا وَدَّعَهُ قالَ : يا مُعَلّى ، اِعزِز بِاللّه‌ِ يُعزِزكَ . قالَ : بِماذا يَابنَ رَسولِ اللّه‌ِ؟ قالَ : يا مُعَلّى ، خَفِ اللّه‌َ تَعالى يَخَف مِنكَ كُلُّ شَيءٍ . يا مُعَلّى ، تَحَبَّب إلى إخوانِكَ بِصِلَتِهِم ؛ فَإِنَّ اللّه‌َ جَعَلَ العَطاءَ مَحَبَّةً وَالمَنعَ مَبغَضَةً ، فَأَنتُم وَاللّه‌ِ إن تَسأَلوني واُعطِيَكُم فَتُحِبّوني أحَبُّ إلَيَّ مِن ألاّ تَسأَلوني فَلا اُعطِيَكُم فَتُبغِضوني . ومَهما أجرَى اللّه‌ُ عز و جل لَكُم مِن شَيءٍ عَلى يَدي فَالمَحمودُ اللّه‌ُ تَعالى ، ولا تَبعُدونَ مِن شُكرِ ما أجرَى اللّه‌ُ لَكُم عَلى يَدي . ⁽¹⁾

ه ـ الزُّهدُ في ما في أيدِي النّاسِ الإمام عليّ عليه‌السلام : تَحَبَّب إلَى النّاسِ بِالزُّهدِ في ما أيديهِم تَفُز بِالمَحَبَّةِ مِنهُم . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : تَحَلَّ بِاليَأسِ مِمّا في أيدِي النّاسِ تَسلَم مِن غَوائِلِهِم ، وتُحرِزِ المَوَدَّةَ مِنهُم . ⁽³⁾

سنن ابن ماجة عن سهل بن سعد الساعديّ : أتَى النَّبِيَّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رَجُلٌ فَقالَ : يا رَسولَ اللّه‌ِ دُلَّني عَلى عَمَلٍ إذا أنَا عَمِلتُهُ أحَبَّنِيَ اللّه‌ُ وأحَبَّنِيَ النّاسُ . فَقالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : اِزهَد فِي الدُّنيا يُحِبَّكَ اللّه‌ُ ، وَازهَد في ما في أيدِي النّاسِ يُحِبّوكَ . ⁽⁴⁾

.

ه ـ بى رغبتى به داشته هاى مردم

الأمالى طوسى ـ به نقل از صفوان جمّال ـ : مُعَلّى بن خُنَيس مى‌خواست به سفرى برود . براى خداحافظى نزد امام صادق عليه‌السلامآمد . حضرت ، هنگام خداحافظى به او فرمود : «اى مُعلّى ! به خدا عزّت جو ، تا خداوند به تو عزّت بخشد» . گفت : اى پسر پيامبر خدا ! چگونه ؟ فرمود : «اى مُعلّى ! از خداوند متعال بترس ، تا همه چيز از تو بترسد . اى مُعلّى ! با صله دادن به برادرانت ، با آنان دوستى بورز ؛ زيرا خداوند ، بخشش را [وسيله ]دوستى ، و نبخشيدن و منع را [مايه ]دشمنى قرار داده است . به خدا سوگند ، اگر از من بخواهيد و من به شما عطا كنم و مرا دوست بداريد ، برايم بهتر است از اين كه از من چيزى نخواهيد و من نيز به شما نبخشم و در نتيجه ، مرا دشمن بداريد . هرچه خداوند بر دست من به شما برساند ، [در حقيقتْ] باز هم همان خداوند است كه ستوده است و شما از سپاسگزارى آنچه خداوند بر دست من به شما رسانده است ، دور نمى‌شويد» .

ه ـ بى‌رغبتى به داشته‌هاى مردم امام على عليه‌السلام : با بى‌رغبتى به آنچه در دست مردم است ، با آنان دوستى بورز ، تا دوستى‌شان را به دست آورى .

امام على عليه‌السلام : با طمع نداشتن به آنچه در دست مردم است ، خود را بياراى ، تا از كينه‌هايشان ايمن گردى و دوستى‌شان را به دست آورى .

سنن ابن ماجة ـ به نقل از سهل بن سعد ساعدى ـ : مردى نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهآمد و گفت : اى پيامبر خدا ! به كارى راهنمايى‌ام كن كه اگر انجامش دهم ، خدا دوستم خواهد داشت و مردم نيز دوستم خواهند داشت . پيامبر خدا فرمود : «به دنيا بى رغبتى كن ، تا خدا دوستت بدارد و به آنچه در دست مردم است ، بى رغبتى كن ، تا مردم دوستت بدارند» .

.

تاريخ بغداد عن ربعيّ بن خراش : جاءَ رَجُلٌ إلَى النَّبِيَّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وقالَ : يا رَسولَ اللّه‌ِ دُلَّني عَلى عَمَلٍ يُحِبُّنِيَ اللّه‌ُ عَلَيهِ ويُحِبُّنِيَ النّاسُ . فَقالَ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا أرَدتَ أن يُحِبَّكَ اللّه‌ُ فَأَبغِضِ الدُّنيا ، وإذا أرَدتَ أن يُحِبَّكَ النّاسُ فَما كانَ عِندَكَ مِن فُضولِها فَانبِذهُ إلَيهِم . ⁽¹⁾

و ـ العَمَلُ بِالحَقِّ الإمام عليّ عليه‌السلام : مَن عَمِلَ بِالحَقِّ مالَ إلَيهِ الخَلقُ . ⁽²⁾

ز ـ حُسنُ الكِفايَةِ الإمام عليّ عليه‌السلام : مَن حَسُنَت كِفايَتُهُ أحَبَّهُ سُلطانُهُ . ⁽³⁾

ح ـ الزِّيارَة رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : الزِّيارَةُ تُنبِتُ المَوَدَّةَ . ⁽⁴⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : يا أهلَ القَرابَةِ تَزاوَروا ، ولا تَجاوَروا، وتَهادَوا ؛ فَإِنَّ الهَدِيَّةَ تَسُل السَّخيمَةَ، وَالزِّيارَةَ تُثبِتُ المَوَدَّةَ . ⁽⁵⁾

.

و ـ رفتار بر اساس حق

ز ـ كاردانى

ح ـ ديد و بازديد

تاريخ بغداد ـ به نقل از رِبعى بن حِراش ـ : مردى نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد و گفت : اى پيامبر خدا ! به كارى راهنمايى‌ام كن كه خدا و مردم ، بدان سبب ، دوستم بدارند . حضرت فرمود : «هرگاه خواستى خداوندْ دوستت بدارد ، با دنيا دشمنى كن و هرگاه خواستى مردمْ دوستت بدارند ، افزون بر آنچه را كه نياز دارى ، به آنان ببخش» .

ر . ك : ص ۴۷۱ (بى رغبتى به دنيا) .

و ـ رفتار بر اساس حق امام على عليه‌السلام : هركه بر اساس حق رفتار كند، خلق به سوى او روى خواهند آورد .

ز ـ كاردانى امام على عليه‌السلام : هركه كاردان باشد ، فرمانروايش او را دوست خواهد داشت .

ح ـ ديد و بازديد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ديد و بازديد ، دوستى را استوار مى‌كند .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : اى خويشاوندان! به‌ديدار يكديگر برويد وهمسايگى مكنيد ⁽¹⁾و به يكديگر هديه دهيد ؛ زيرا هديه دادن ، كينه را ريشه‌كن مى‌كند و ديد و بازديد ، دوستى را استوار مى‌سازد .

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : يا أهلَ القَرابَةِ تَزاوَروا ، ولا تَتَجاوَروا، وتَهادَوا ؛ فَإِنَّ الزِّيارَةَ تَزيدُ فِي المَوَدَّةِ، وَالتَّجاوُرَ يُحدِثُ القَطيعَةَ، وَالهَدِيَّةَ تَسُلُّ الشَّحناءَ . ⁽¹⁾

ط ـ صِلَةُ الرَّحِمِ الإمام عليّ عليه‌السلام : صِلَةُ الرَّحِمِ توجِبُ المَحَبَّةَ . ⁽²⁾

الإمام الباقر عليه‌السلام : صِلَةُ الأَرحامِ تُزَكِّي الأَعمالَ . . . وتُحَبِّبُ في أهلِ بَيتِهِ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : صِلَةُ القَرابَةِ مَحَبَّةٌ فِي الأَهلِ ، ومَثراةٌ فِي المالِ ، ومَنسَأَةٌ فِي الأَجَلِ . ⁽⁴⁾

ي ـ إفشاءُ السَّلامِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : لا تَدخُلونَ الجَنَّةَ حَتّى تُؤمِنوا ، ولا تُؤمِنوا حَتّى تَحابّوا . أوَلا أدُلُّكُم عَلى شَيءٍ إذا فَعَلتُموهُ تَحابَبتُم ؟ أفشُوا السَّلامَ بَينَكُم . ⁽⁵⁾

.

ط ـ صله رحم

ى ـ سلام دادن به همه

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : اى خويشاوندان ! به ديدار يكديگر برويد و همسايگى مكنيد ⁽¹⁾و به يكديگر هديه بدهيد ؛ زيرا ديد و بازديد ، بر دوستى مى‌افزايد و همسايگى ، جدايى به بار مى‌آورد و هديه دادن ، كينه را ريشه‌كن مى‌كند .

ط ـ صله رحم امام على عليه‌السلام : صله رحم ، سبب دوستى مى‌شود .

امام باقر عليه‌السلام : صله رحم ، كارها[ى انسان] را بارور مى‌كند . . . و [شخص را ]محبوب خاندانش مى‌سازد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ديدار خويشان ، [مايه] دوستى در خاندان ، افزايش دارايى و به تأخير افتادن مرگ است .

ى ـ سلام دادن به همه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : وارد بهشت نخواهيد شد ، مگر آن كه ايمان بياوريد ؛ و ايمان نخواهيد آورد ، مگر آن‌كه يكديگر را دوست بداريد . آيا شما را به چيزى راهنمايى بكنم كه اگر انجامش دهيد ، محبوب يكديگر خواهيد گشت ؟ سلام كردن را ميان خود رواج دهيد .

.

المستدرك على الصحيحين عن أبي موسى الأشعري : إنَّ رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهقال : لَن تُؤمِنوا حَتّى تَحابّوا . أفَلا أدُلُّكُم عَلى ما تَحابّوا عَلَيهِ ؟ قالوا : بَلى يا رَسولَ اللّه‌ِ . قالَ : أفشُوا السَّلامَ بَينَكُم تَحابّوا ، وَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ ، لا تَدخُلُوا الجَنَّةَ حَتّى تَراحَموا . قالوا : يا رَسولَ اللّه‌ِ ، كُلُّنا رَحيمٌ . قالَ : إنَّهُ لَيسَ بِرَحمَةِ أحَدِكُم ، ولكِن رَحمَةِ العامَّةِ ، رحمَةِ العامَّةِ! ⁽¹⁾

ك ـ لينُ الكَلامِ الإمام عليّ عليه‌السلام : مَن لانَت كَلِمَتُهُ وَجَبَت مَحَبَّتُهُ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : عَوِّد لِسانَكَ لينَ الكَلامِ وبَذلَ السَّلامِ يَكثُر مُحِبّوكَ ، ويَقِلُّ مُبغِضوكَ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : مَن عَذُبَ لِسانُهُ كَثُرَ إخوانُهُ . ⁽⁴⁾

الإمام زين العابدين عليه‌السلام : القَولُ الحَسَنُ يُثرِي المالَ ، ويُنمِي الرِّزقَ ، ويُنسِئُ فِي الأَجَلِ ، ويُحَبِّبُ إلَى الأَهلِ ، ويُدخِلُ الجَنَّةَ . ⁽⁵⁾

.

ك ـ نرمى سخن

المستدرك على الصحيحين ـ به نقل از ابو موسى اشعرى ـ : پيامبر خدا فرمود : «هرگز ايمان نخواهيد آورد ، مگر آن كه يكديگر را دوست بداريد . آيا شما را به چيزى كه بر اساس آن يكديگر را دوست بداريد ، راهنمايى كنم ؟» . گفتند : آرى ، اى پيامبر خدا ! فرمود : «ميان خودتان سلام كردن را رواج دهيد ، تا يكديگر را دوست بداريد . سوگند به آن كه جانم در دست اوست ، وارد بهشت نخواهيد شد ، تا به يكديگر مهربانى كنيد» . گفتند : اى پيامبر خدا! همه ما مهربان‌هستيم . فرمود: «مقصود، مهربانى شخص شما [به كسانى خاص] نيست ؛ بلكه مهربانى به همگان است ، مهربانى به همگان!» .

ك ـ نرمى سخن امام على عليه‌السلام : هركه سخنش نرم شود ، دوستى‌اش [بر ديگران] لازم مى‌گردد .

امام على عليه‌السلام : زبانت را به نرم‌گويى و سلام‌دادن [ به همه] ، عادت بده ، تا دوستانت فراوان شوند و دشمنانت اندك گردند .

امام على عليه‌السلام : هركه زبانش شيرين شود ، برادرانش فراوان مى‌گردند .

امام سجاد عليه‌السلام : گفتار نيك ، دارايى را افزون مى‌كند ، روزى را فراوان مى‌سازد ، مرگ را به تأخير مى‌اندازد ، [انسان را] محبوب خانواده مى‌كند و [او را ]به بهشت ، وارد مى‌سازد .

.

ل ـ الهَدِيَّة رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : الهَدِيَّةُ تورِثُ المَوَدَّةَ ، وتُجَدِّدُ الاُخُوَّةَ ، وتُذهِبُ الضَّغينَةَ . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : تَهادَوا تَحابّوا ، تَهادَوا ؛ فَإِنَّها تَذهَبُ بِالضَّغائِنِ . ⁽²⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : تَهادَوا ؛ فَإِنَّ الهَدِيَّةَ تُضَعِّفُ الحُبَّ ، وتَذهَبُ بِغَوائِلِ الصَّدرِ . ⁽³⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : تَهادَوا بِالنَّبِقِ تُحيِي المَوَدَّةَ وَالمُوالاةَ . ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : الهَدِيَّةُ تَجلِبُ المَحَبَّةَ . ⁽⁵⁾

م ـ المُصافَحَة رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : مِن تَمامِ المَحَبَّةِ المُصافَحَةُ . ⁽⁶⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : تَصافَحوا وتَهادَوا؛ فَإِنَ‌المُصافَحَهَ‌تَزيدُ فِيالمَوَدَّةِ، وَالهَدِيَّةَ تُذهِبُ الغِلَّ. ⁽⁷⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : تَصافَحوا يَذهَبِ الغِلُّ مِن قُلوبِكُم . ⁽⁸⁾

.

ل ـ هديه دادن

م ـ دست دادن

ل ـ هديه دادن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هديه دادن ، دوستى به بار مى‌آورد ، برادرى را تازه مى‌سازد و كينه را مى‌زدايد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : به يكديگر هديه دهيد ، تا محبوب يكديگر شويد . به يكديگر هديه بدهيد؛ زيرا كينه‌ها را مى‌زدايد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : به يكديگر هديه بدهيد؛ زيرا هديه ، دوستى را دو برابر مى‌كند و كينه‌هاى درون سينه‌ها را مى‌زدايد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : به يكديگر كُنار ⁽¹⁾هديه دهيد . اين كار ، دوستى و يارى را زنده مى‌سازد .

امام على عليه‌السلام : هديه دادن ، دوستى را به دنبال مى‌آورد .

م ـ دست دادن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : دست دادن ، يكى از نشانه‌هاى كمالِ دوستى است .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : با يكديگر دست بدهيد و به يكديگر هديه دهيد ؛ چرا كه دست دادن ، بر دوستى مى‌افزايد و هديه دادن ، كينه را مى‌زدايد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : با يكديگر دست بدهيد ، تا كينه از دل‌هايتان برود .

.

ن ـ النَّصيحَة الإمام عليّ عليه‌السلام : النَّصيحَةُ تُثمِرُ الوُدَّ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : النُّصحُ يُثمِرُ المَحَبَّةَ . ⁽²⁾

س ـ طاعَةُ النّاصِحِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : . . . طاعَةُ النّاصِحِ ، فَيَتَشَعَّبُ مِنهَا : الزِّيادَةُ فِي العَقلِ ، وكَمالُ اللُّبِّ ، ومَحمِدَةُ العَواقِبِ ، وَالنَّجاةُ مِنَ اللَّومِ ، وَالقَبولُ ، وَالمَوَدَّةُ . ⁽³⁾

ع ـ عِتابُ العاقِلِ الإمام عليّ عليه‌السلام : العِتابُ حَياةُ المَوَدَّةِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : لا تُعاتِبِ الجاهِلَ فَيَمقُتَكَ ، وعاتِبِ العاقِلَ يُحبِبكَ . ⁽⁵⁾

ف ـ السُّجودُ بَينَ الأَذانِ وَالإِقامَةِ الإمام الصادق عليه‌السلام : كانَ أميرُ المُؤمِنينَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ عليه‌السلام يَقولُ لِأَصحابِهِ : مَن سَجَدَ بَينَ الأَذانِ وَالإِقامَـةِ فَقـالَ في سُجودِهِ : «رَبِّ لَكَ سَجَدتُ خاضِعا خاشِعا ذَليلاً» ، يَقولُ اللّه‌ُ تَعالى : مَلائِكَتي ، وعِزَّتي وجَلالي لَأَجعَلَنَّ مَحَبَّتَهُ في قُلوبِ عِبادِيَ المُؤمِنينَ ، وهَيبَتَهُ في قُلوبِ المُنافِقينَ . ⁽⁶⁾

.

ن ـ خيرخواهى

س ـ پيروى از نصيحتگر

ع ـ انتقاد از عاقل

ف ـ سجده كردن ميان اذان و اِقامه

ن ـ خيرخواهى امام على عليه‌السلام : خيرخواهى ، دوستى به بار مى‌آورد .

امام على عليه‌السلام : خيرخواهى و يكرنگى ، محبّت به بار مى‌آورد .

س ـ پيروى از نصيحتگر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : . . . پيروى از نصحيتگر ، افزايش خرَد ، كمال عقل ، خوش فرجامى ، رهايى از نكوهش ، پذيرش و دوستى را در پى دارد .

ع ـ انتقاد از عاقل امام على عليه‌السلام : انتقاد ، [عامل] حياتِ دوستى است .

امام على عليه‌السلام : از جاهل انتقاد مكن ، كه دشمنت مى‌دارد و از عاقل انتقاد كن ، كه دوستت مى‌دارد .

ف ـ سجده كردن ميان اذان و اِقامه امام صادق عليه‌السلام : امير مؤمنان ، على عليه‌السلام ، به يارانش مى‌فرمود : هر كس ميان اذان و اقامه، سجده كند و بگويد: «پروردگارا! از سرِ خوارى، افتادگى و فرمانبردارى برايت سجده كردم» ، خداوند متعال مى‌گويد : «اى ملائكه من ! به عزّت و جلالم سوگند كه محبّت او را در دل‌هاى مؤمنان ، و شكوه او را در دل‌هاى منافقان ، خواهم نهاد» .

.

ص ـ الاِستِعانَةُ مِنَ اللّه‌ِ الإمام زين العابدين عليه‌السلام : اللّهُمَّ اقذِف في قُلوبِ عِبادِكَ مَحَبَّتي . . . ولا تَجعَلني مِنَ الغافِلينَ ، أحِبَّني وحَبِّبني ، وحَبِّب إلَيَّ ما تُحِبُّ مِنَ القَولِ وَالعَمَلِ ؛ حَتّى أدخُلَ فيهِ بِلَذَّةٍ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام ـ عِندَما زارَ قَبرَ جَدِّهِ أميرِ المؤمِنينَ عليه‌السلام ـ : اللّهُمَّ فَاجعَل نَفسي مُطمَئِنَّةً بِقَدَرِكَ ، راضِيَةً بِقَضائِكَ ، مولَعَةً بِذِكرِكَ ودُعائِكَ ، مُحِبَّةً لِصَفوَةِ أولِيائِكَ ، مَحبوبَةً في أرضِكَ وسَمائِكَ ، صابِرَةً عَلى نُزولِ بَلائِكَ . ⁽²⁾

كتاب من لا يحضره الفقيه : كـانَ في وَصِيَّةِ رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لِعَلِيٍّ عليه‌السلام : يا عَلِيُّ ، إذا أرَدتَ مَدينَةً أو قَريَةً فَقُل حينَ تُعايِنُها : اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ خَيرَها ، وأعوذُ بِكَ مِن شَرِّها ، اللّهُمَّ حَبِّبنا إلى أهلِها ، وحَبِّب صالِحي أهلِها إلَينا . ⁽³⁾

۳ / ۶ما يوجِبُ بَقاءَ المَوَدَّةِالكتاب(الْأَخِلاَّءُ يَوْمَـئذِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ) . ⁽⁴⁾

.

ص ـ يارى جستن از خدا

۳ / ۶ آنچه دوستى را پايدار مى كند

ص ـ يارى جستن از خدا امام سجاد عليه‌السلام : بارالها ! دوستى مرا در دل‌هاى بندگانت بيفكن ... و مرا از غافلان قرار مده . دوستم بدار و محبوبم كن و هر گفتار و كردارى را كه خود دوست دارى ، محبوبم ساز ، تا با لذّت بدان بپردازم .

امام سجاد عليه‌السلام ـ چون آرامگاه جدّش امير مؤمنان را زيارت كرد ـ : بارالها ! جانم را مطمئن و پذيراى سرنوشت ، خشنود به قضايت ، شيفته ياد و دعايت ، دوستدار دوستان برگزيده‌ات ، محبوب در زمين و آسمانت ، و صبور به هنگام فرود آمدن بلايت ، قرار ده .

كتاب من لا يحضره الفقيه : از جمله سفارش‌هاى پيامبر خدا به على عليه‌السلام اين بود : «اى على! هرگاه خواستار [ورود به ]شهرى يا روستايى شدى، به هنگام ديدنش بگو : بارالها ! من از تو خير آن را مى‌خواهم و از شرّش به تو پناه مى‌برم . بارالها ! ما را محبوب اهل آن كن و اهالى درستكار آن را محبوب ما ساز» .

ر . ك : ص ۴۸۳ (ح ۱۰۵۸ و ۱۰۶۰) .

۳ / ۶آنچه دوستى را پايدار مى‌كندقرآن(در آن روز ، دوستان ، جز پرهيزگاران ، دشمن يكديگرند) .

.

الحديث الإمام عليّ عليه‌السلام : لِلأَخِلاّءِ نَدامَةٌ إلاَّ المُتَّقينَ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : الإِخوانُ فِي اللّه‌ِ تَعالى تَدومُ مَوَدَّتُهُم ؛ لِدَوامِ سَبَبِها . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : مَوَدَّةُ ذَوِي الدّينِ بَطيئَةُ الاِنقِطاعِ ، دائِمَةُ الثَّباتِ وَالبَقاءِ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : إخوانُ الدّينِ أبقى مَوَدَّةً . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : وُدُّ أبناءِ الدُّنيا يَنقَطِعُ ؛ لاِنقِطاعِ أسبابِهِ . وُدُّ أبناءِ الآخِرَةِ يَدومُ ؛ لِدَوامِ سَبَبِهِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : بِحُسنِ العِشرَةِ تَدومُ المَوَدَّةُ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : حُسنُ العِشرَةِ يَستَديمُ المَوَدَّةَ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : مَن أحسَنَ مُصاحَبَةَ الإِخوانِ استَدامَ مِنهُمُ الوُصلَةَ . ⁽⁸⁾

عنه عليه‌السلام : مَن أحسَنَ إلَى النّاسِ استَدامَ مِنهُمُ المَحَبَّةَ . ⁽⁹⁾

عنه عليه‌السلام : بِحُسنِ المُوافَقَةِ تَدومُ الصُّحبَةُ . ⁽¹⁰⁾

عنه عليه‌السلام : مُوافَقَةُ الأَصحابِ تُديمُ الاِصطِحابَ . وَالرِّفقُ فِي المَطالِبِ يُسَهِّل الأَسبابَ . ⁽¹¹⁾

.

حديث امام على عليه‌السلام : دوستان را پشيمانى است ، جز پرهيزگاران .

امام على عليه‌السلام : برادرى كنندگان در راه خداى متعال ، دوستى‌شان مى‌پايد ؛ زيرا سبب آن ، پاينده است .

امام على عليه‌السلام : دوستى دينداران، دير گُسَل است و ثبات و بقاى آن، هميشگى .

امام على عليه‌السلام : دوستى برادران دينى ، پايدارتر است .

امام على عليه‌السلام : دوستى فرزندان دنيا ، بر اثر گسستن سبب آن ، مى‌گسلد و دوستى فرزندان آخرت ، بر اثر پايايى سبب آن ، مى‌پايد .

امام على عليه‌السلام : با خوش‌رفتارى ، دوستى مى‌پايد .

امام على عليه‌السلام : خوش‌رفتارى ، دوستى را پايدار مى‌كند .

امام على عليه‌السلام : هركه با برادرانْ خوش‌رفتارى كند ، پيوندش را با آنان پايدار مى‌سازد.

امام على عليه‌السلام : هركه به مردم نيكى كند ، دوستى‌اش را با آنان پايدار مى‌سازد .

امام على عليه‌السلام : با سازگارى نيكو ، دوستى مى‌پايد .

امام على عليه‌السلام : سازگارى ياران ، دوستى را پايدار مى‌كند . ملايمت در پيگيرى خواسته‌ها، اسباب [برآوردن آنها ]را آسان مى‌سازد .

.

عنه عليه‌السلام : بِالرِّفقِ تَدومُ الصُّحبَةُ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : ألِن كَنَفَكَ ؛ فَإِنَّ مَن يُلِن كَنَفَهُ يَستَدِم مِن قَومِهِ المَحَبَّةَ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : مَن تَلِن حاشِيَتُهُ يَستَدِم مِن قَومِهِ المَوَدَّةَ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : تَحتاجُ الإِخوَةُ فيما بَينَهُم إلى ثَلاثَةِ أشياءَ ، فَإِنِ استَعمَلوها وإلاّ تَبايَنوا وتَباغَضوا ، وهِيَ : التَّناصُفُ ، وَالتَّراحُمُ ، ونَفيُ الحَسَدِ . ⁽⁴⁾

۳ / ۷ما يوجِبُ صَفاءَ المَوَدَّةِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ثَلاثَةٌ تُخلِصُ المَوَدَّةَ : إهداءُ العَيبِ ، وحِفظُ الغَيبِ ، وَالمَعونَةُ فِي الشِّدَّةِ . ⁽⁵⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ثَلاثٌ يُصفينَ لَكَ وُدَّ أخيكَ : تُسَلِّمُ عَلَيهِ إذا لَقيتَهُ ، وتُوَسِّعُ لَهُ فِي المَجلِسِ ، وتَدعوهُ بِأَحَبِّ أسمائِهِ إلَيهِ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۷ آنچه دوستى را خالص مى كند

امام على عليه‌السلام : با ملايمت ، دوستى پايدار مى‌گردد .

امام على عليه‌السلام : ملايم باش ؛ زيرا هركه ملايم باشد ، همواره از دوستى كسانش برخوردار مى‌شود .

امام على عليه‌السلام : هركه ملايمت پيشه كند ، همواره از دوستى كسانش برخوردار مى‌شود .

امام على عليه‌السلام : برادران در ميان خود به سه چيز نيازمندند كه اگر آنها را به كار گيرند [دوستى‌شان پايدار مى‌شود]وگرنه از يكديگر جدا مى‌شوند و با يكديگر دشمنى مى‌كنند . اين سه عبارت است از : انصاف ، مهربانى به‌يكديگر و كنار گذاشتن حسادت.

نكتهموجبات بقاى دوستى ، منحصر به آنچه در اين باب آمده نيست ؛ بلكه همه امورى كه تحت عنوان «اسباب دوستى» قبلاً ذكر شد و همه مواردى كه در عناوين ۳ / ۷ و ۳ / ۸ از اين فصل خواهد آمد ، نيز اسباب بقاى دوستى هستند . به سخن ديگر ، علل پيدايش دوستى ، علل دوام آن نيز هستند . بنابراين ، مواردى كه در اين باب به عنوان موجبات بقاى دوستى مورد تأكيد قرار گرفته‌اند ، مهم‌ترين علل بقاى دوستى محسوب مى‌شوند .

ر . ك : ص ۲۰۹ (اعلام دوستى)؛ ص ۷۰۱ (بقاى دوستى تا روز قيامت) .

۳ / ۷آنچه دوستى را خالص مى‌كند رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : سه چيز ، دوستى را خالص مى‌سازد : هديه كردن عيب‌هاى يكديگر [و بيان آنها، براى حل مشكل] ؛ در غيبت دوست ، پاس خاطرِ او را داشتن و بدگويى نكردن ؛ و يارى رساندن در سختى .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : سه چيز ، دوستى برادرت را برايت خالص و يكرنگ مى‌كند : هرگاه او را ببينى ، به او سلام كنى ؛ در مجلس ، جا برايش بگشايى ؛ و او را با محبوب‌ترينْ نام‌هايش بخوانى .

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ثَلاثٌ يُصفينَ لَكَ وُدَّ أخيكَ : تُوَسِّعُ لَهُ فِي المَجلِسِ ، وتَدعوهُ بِأَحَبِّ الأَسماءِ إلَيهِ ، وتَعودُهُ إذا مَرِضَ . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ثَلاثٌ يُصفينَ وُدَّ المَرءِ لِأَخيهِ المُسلِمِ : يَلقاهُ بِالبِشرِ إذا لَقِيَهُ ، ويُوَسِّعُ لَهُ فِي المَجلِسِ إذا جَلَسَ إلَيهِ ، ويَدعوهُ بِأحَبِّ الأَسماءِ إلَيهِ . ⁽²⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : ما يُصفي لَكَ وُدَّ أخيكَ المُسلِمِ أن تَكونَ لَهُ في غَيبَتِهِ أفضَلَ مِمّا تَكونُ لَهُ في مَحضَرِهِ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : لا تَصفُو الخُلَّةُ مَعَ غَيرِ أديبٍ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : إن أرَدتَ أن يَصفُوَ لَكَ وُدُّ أخيكَ فَلا تُمازِحَنَّهُ ، ولا تُمارِيَنَّهُ ، ولا تُباهِيَنَّهُ ، ولا تُشارَنَّهُ . ⁽⁵⁾

۳ / ۸جَوامِعُ أسبابِ المَحَبَّةِ الإمام عليّ عليه‌السلام : إنَّ أحسَنَ ما يَألَفُ بِهِ النّاسُ قُلوبَ أوِدّائِهِم ونَفَوا بِهِ الضِّغنَ عَن قُلوبِ أعدائِهِم حُسنُ البِشرِ عِندَ لِقائِهِم ، وَالتَّفَقُّدُ في غَيبَتِهِم ، وَالبَشاشَةُ بِهِم عِندَ حُضورِهِم . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : العَقلُ غِطاءٌ سَتيرٌ ، وَالفَضلُ جَمالٌ ظاهِرٌ ، فَاستُر خَلَلَ خُلقِكَ بِفَضلِكَ ، وقاتِل هَواكَ بِعَقلِكَ ، تَسلَم لَكَ المَوَدَّةُ ، وتَظهَر لَكَ المَحَبَّةُ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۸ كلّيات موجبات دوستى

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : سه چيز ، دوستى برادرت را برايت خالص و يكرنگ مى‌سازد : در مجلس ، برايش جا بگشايى ؛ او را با محبوب‌ترين نام‌هايش بخوانى ؛ و هرگاه بيمار شد ، به عيادتش بروى .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : سه چيز ، دوستى انسان را براى برادر مسلمانش خالص و يكرنگ مى‌سازد : هرگاه او را ديد ، با گشاده رويى با او ديدار كند ؛ هرگاه در مجلسى كنارش نشست ، برايش جا بگشايد ؛ و او را با محبوب‌ترينِ نام‌هايش بخواند .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : آنچه دوستىِ برادر مسلمانت را برايت خالص و يكرنگ مى‌سازد ، آن است كه در نبودش بيشتر پاس خاطر او را داشته باشى تا در حضورش .

امام على عليه‌السلام : دوستى ، جز با شخص با ادب ، خالص نمى‌شود .

امام صادق عليه‌السلام : اگر مى‌خواهى دوستى برادرت برايت خالص شود ، با او [زياد ]شوخى مكن ، بگو مگو منما ، بر او فخر مفروش و با او دشمنى مَوَرز .

۳ / ۸كلّيات موجبات دوستى امام على عليه‌السلام : بهترين چيزهايى كه مردم با آنها ، دل‌هاى دوستانشان را به دست مى‌آورند و كينه‌ها را از دل‌هاى دشمنانشان مى‌زدايند ، خوش‌رويى به هنگام ديدارشان است ، و پرسش حال آنها در هنگام نبودشان و گشاده رويى در حضورشان .

امام على عليه‌السلام : عقل ، پرده پوش [كاستى‌ها ]است و كمال ، زيبايى آشكار . پس كاستى‌هاى خوى خود را با كمالت بپوشان و با عقل خويش ، هوايت را از پاى در آور ، تا دوستى تسليمت گردد و محبّت ، برايت آشكار شود .

.

عنه عليه‌السلام : طَلاقَةُ الوَجهِ بِالبِشرِ ، وَالعَطِيَّةِ ، وفِعلِ البِرِّ ، وبَذلِ التَّحِيَّةِ ، داعٍ إلى مَحَبَّةِ البَرِيَّةِ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : مَا استُجلِبَتِ المَحَبَّةُ بِمِثلِ السَّخاءِ ، وَالرِّفقِ ، وحُسنِ الخُلُقِ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : ثَلاثٌ يوجِبنَ المَحَبَّةَ : حُسنُ الخُلُقِ ، وحُسنُ الرِّفقِ ، وَالتَّواضُعُ . ⁽³⁾

الإمام الباقر عليه‌السلام: دَخَلَ مُحَمَّدُ بنُ شِهابٍ الزُّهرِيُّ عَلى عَلِيِّ بنِ الحُسَينِ زَينِ العابِدينَ عليه‌السلامو هُوَ كَئيبٌ حَزينٌ ، فَقالَ لَهُ زَينُ العابِدينَ عليه‌السلام : ما بالُكَ مَغموما مَهموما ؟ قالَ : يَابنَ رَسولِ اللّه‌ِ ، غُمومٌ وهُمومٌ تَتَوالى عَلَيَّ ؛ لِمَا امتُحِنتُ بِهِ مِن حُسّادِ نِعَمي وَ الطّامِعينَ فِيَّ و مِمَّن أرجوهُ ومِمَّن أحسَنتُ إلَيهِ ، فَتَخَلَّفَ ظَنّي . فَقالَ لَهُ عَلِيُّ بنُ الحُسيَنِ عليه‌السلام : اِحفَظ عَلَيكَ لِسانَكَ ؛ تَملِك بِهِ إخوانَكَ . قالَ الزُّهرِيُّ : يَابنَ رَسولِ اللّه‌ِ ، إنّي اُحسِنُ إلَيهِم بِما يُبذَرُ مِن كَلامي . قالَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليه‌السلام : هَيهاتَ ، إيّاكَ أن تُعجَبَ مِن نَفسِكَ بِذلِكَ، و إيّاكَ أن تَتَكَلَّمَ بِما يَسبِقُ إلَى القُلوبِ إنكارُهُ و إن كانَ عِندَكَ اعتِذارُهُ ؛ فَلَيسَ كُلُّ مَن تُسمِعُهُ نُكرا يُمكِنُكَ أن توسِعَهُ عُذرا . ثُمَّ قالَ : يا زُهرِيُّ ، مَن لَم يَكُن عَقلُهُ مِن أكمَلِ ما فيهِ كانَ هَلاكُهُ مِن أيسَرِ ما فيهِ . ثُمَّ قالَ : يا زُهرِيُّ ، أما عَلَيكَ أن تَجعَلَ المُسلِمينَ مِنكَ بِمَنزِلَةِ أهلِ بَيتِكَ ؛ فَتَجعَلَ كَبيرَهُم بِمَنزِلَةِ والِدِكَ ، و تَجعَلَ صَغيرَهُم بِمَنزِلَةِ وَلَدِكَ ، و تَجعَلَ تِربَكَ مِنهُم بِمَنزِلَةِ أخيكَ ! فَأَيُّ هؤُلاءِ تُحِبُّ أن تَظلِمَ ؟! وأيُّ هؤُلاءِ تُحِبُّ أن تَدعُوَ عَلَيهِ ؟! وأيُّ هؤُلاءِ تُحِبُّ أن تَهتِكَ سِترَهُ ؟! فَإِن عَرَضَ لَكَ إبليسُ لَعَنَهُ‌اللّه‌ُ بِأَنَّ لَكَ فَضلاً عَلى أحَدٍ مِن أهلِ القِبلَةِ ، فَانظُر ؛ إن كانَ أكبَرَ مِنكَ فَقُل : قَد سَبَقَني إلَى الإيمانِ وَ العَمَلِ الصّالِحِ فَهُوَ خَيرٌ مِنّي ، و إن كانَ أصغَرَ مِنكَ فَقُل : سَبَقتُهُ إلَى المَعاصي وَ الذُّنوبِ فَهُوَ خَيرٌ مِنّي ، و إن كانَ تِربَكَ فَقُل : أنَا عَلى يَقينٍ مِن ذَنبي و في شَكٍّ مِن أمرِهِ فَما لي أدَعُ يَقيني لِشَكّي، وإن رَأَيتَ المُسلِمينَ يُعَظِّمونَكَ و يُوَقِّرونَكَ و يُبَجِّلونَكَ فَقُل: هذا فَضلٌ أخَذوا بِهِ ، و إن رَأَيتَ مِنهُم جَفاءً وَانقِباضا عَنكَ فَقُل : هذا ذَنبٌ أحدَثتُهُ ؛ فَإِنَّكَ إذا فَعَلتَ ذلِكَ سَهُلَ عَلَيكَ عَيشُكَ ، و كَثُرَ أصدِقاؤُكَ ، و قَلَّ أعداؤُكَ ، و فَرِحتَ بِما يَكونُ مِن بِرِّهِم، و لَم تَأسَف على ما يَكونُ مِن جَفائِهِم . وَ اعلَم أنَّ أكرَمَ النّاسِ عَلَى النّاسِ مَن كانَ خَيرُهُ عَلَيهِم فائِضا ، و كانَ عَنهُم مُستَغنِيا مُتَعَفِّفا . و أكرَمَ النّاسِ بَعدَهُ عَلَيهِم مَن كانَ مُتَعَفِّفا و إن كانَ إلَيهِم مُحتاجا ؛ فَإِنَّما أهلُ الدُّنيا يَتَعَقَّبونَ الأَموالَ ، فَمَن لَم يَزدَحِمهُم فيما يَتَعَقَّبونَهُ كَرُمَ عَلَيهِم ، و مَن لَم يَزدَحِمهُم فيها و مَكَّنَهُم مِن بَعضِها كانَ أعَزَّ و أكرَمَ . ⁽⁴⁾

.

امام على عليه‌السلام : گشاده‌رويى و خوش‌رويى ، بخشش كردن ، نيكوكارى و سلام‌دادن [به همه] ، دوستى مردم را فراچنگ مى‌آورد .

امام على عليه‌السلام : دوستىْ با هيچ چيز همچون بخشندگى ، نرمى و خوش‌خويى به دست نمى‌آيد .

امام على عليه‌السلام : سه چيز عامل دوستى است : خوش‌خويى ، ملايمت نيكو و فروتنى .

امام باقر عليه‌السلام : محمّد بن شهاب زُهْرى ، افسرده و اندوهگين بر امام سجاد (زين العابدين) عليه‌السلاموارد شد . حضرت به او فرمود : «چرا غمناك و اندوهگينى ؟» . گفت : اى پسر پيامبر خدا ! به محنت حسودان بر نعمت‌هايم و آزمندانِ به موقعيّتم گرفتار آمده‌ام و نيز اين [محنت] كه به كسى خوبى كرده و به خيرش اميدوار بودم و پندارم خطا بود ، و از اين همه ، غم و اندوه پياپى به سراغم مى‌آيد . حضرت سجّاد عليه‌السلام فرمود : «زبانت را از زيان زدن به خودت نگه دار تا مالك برادرانت شوى» . زُهْرى گفت : اى پسر پيامبر خدا ! من با سخنانى كه مى‌پراكَنم ، به آنان خوبى مى‌كنم [و بر دانش آنان مى‌افزايم] . امام سجاد عليه‌السلامفرمود : «هيهات ! مبادا براى اين كار ، دچار خودبينى شوى . مبادا چيزى بر زبان آورى كه نادرستىِ آن زودتر بر دل‌ها نشيند ، گرچه عذر (توجيه) آن را داشته باشى ؛ زيرا هر آن كس كه سخن نادُرستى را به او مى‌شنوانى ، چنين نيست كه بتوانى عذرت را نيز به او بقبولانى» . سپس فرمود : «اى زهرى ! هركه عقلش كامل‌ترين صفتش نباشد ، تباه شدنش آسان‌ترين ويژگى‌اش خواهد بود» . سپس فرمود : «اى زهرى ! چه اشكالى دارد كه مسلمانان را چون خانواده‌ات بشمارى و بزرگشان را به منزلت پدر بدانى و كوچكشان را به منزلت فرزندت و همسالت را به منزلت برادرت ؟ حال به كدام يك از اينان دوست دارى ستم كنى ؟ كدام يك از اينان را دوست دارى نفرين كنى ؟ آبروى كدام يك از اينان را دوست دارى بريزى ؟ اگر هم ابليس ـ كه نفرين خدا بر او باد ـ در تو اين پندار را پديد آورد كه تو بر يكى از اهل قبله برترى دارى ، [اندكى درنگ كن و] بنگر . اگر آن شخص ، بزرگ‌تر از تو بود، [با خودت ]بگو : پيش از من ايمان آورده و به عمل صالح پرداخته است . پس بهتر از من است . اگر كوچك‌تر از تو بود ، بگو : من پيش از او به گناهان و معصيت‌ها روى آوردم . پس او بهتر از من است و اگر همسالت بود ، بگو : من نسبت به گناه خود ، يقين دارم و درباره او تنها شك دارم . پس چرا يقينم را بر اثر شك خود ، رها كنم ؟ . اگر ديدى مسلمانان به تو حرمت مى‌نهند ، بزرگت مى‌شمارند و گرامى‌ات مى‌دارند ، بگو : اين فضيلتى است كه آنان به چنگ آورده‌اند و اگر از آنان درشتى و رويگردانى از خودت را ديدى ، بگو : اين به سبب گناهى است كه از من سر زده است`` . در واقع ، اگر تو چنين كنى ، زندگى‌ات آسان مى‌شود ، دوستانت فراوان مى‌گردند ، دشمنانت اندك مى‌شوند و از نيكى مردم ، شادمان مى‌گردى و از درشتى و جفايشان اندوهگين نمى‌شوى . اين را بدان كه گرامى‌ترينِ مردم نزد آنان ، كسى است كه خيرش به آنان برسد و خود از آنان بى‌نياز باشد و از درخواست چيزى خوددارى كند . پس از او ، گرامى‌ترينِ مردم نزدشان ، كسى است كه از درخواست كردن خوددارى كند ، گرچه بدانها نيازمند باشد . در حقيقت ، اهل دنيا اموال خود را به شدّت حفظ مى‌كنند و هركه مزاحم آنچه نگهش مى‌دارند ، نشود ، نزدشان گرامى است و اگر مزاحم اموالشان نشود و حتّى بدانان چيزى از اموالش ببخشد ، عزيزتر و گرامى‌تر خواهد بود» .

.

. .

. .

الإمام الصادق عليه‌السلام : ثَلاثَةٌ تورِثُ المَحَبَّةَ : الدّينُ ، وَالتَّواضُعُ ، وَالبَذلُ . ⁽¹⁾

الإمام العسكريّ عليه‌السلام : مَن كانَ الوَرَعُ سَجِيَّتَهُ وَالكَرَمُ طَبيعَتَهُ وَالحِلمُ خَلَّتَهُ ، كَثُرَ صَديقُهُ وَالثَّناءُ عَلَيهِ ، وَانتَصَرَ مِن أعدائِهِ بِحُسنِ الثَّناءِ عَلَيهِ . ⁽²⁾

.

امام صادق عليه‌السلام : سه چيز ، دوستى به بار مى‌آورد : ديندارى ، فروتنى و بخشش.

امام عسكرى عليه‌السلام : هركه پارسايىْ خوى او ، كرمْ سرشت او و بردبارىْ صفتش باشد ، دوستش زياد و ستايشش بسيار گردد و در برابر دشمنانش ، ستايش نيكوى ديگران يارى‌اش مى‌دهد .

.

الفصل الرابع: موانع المحبَّة۴ / ۱آفاتُ المَحَبَّةِأ ـ خُبثُ السَّريرَةِ الإمام عليّ عليه‌السلام : إنَّما أنتُم إخوانٌ عَلى دينِ اللّه‌ِ ، ما فَرَّقَ بَينَكُم إلاّ خُبثُ السَّرائِرِ وسوءُ الضَّمائِرِ ، فَلا تَوازَرونَ ، ولا تَناصَحونَ ، ولا تَباذَلونَ ، ولا تَوادّونَ . ⁽¹⁾

ب ـ سوءُ الخُلُقِ الإمام عليّ عليه‌السلام : مَن ساءَ خُلُقُهُ قَلاهُ مُصاحِبُهُ و رَفيقُهُ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : مَن ساءَ خُلُقُهُ أعوَزَهُ الصَّديقُ وَ الرَّفيقُ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : مَن خَشُنَت عَريكَتُهُ أقفَرَت حاشِيَتُهُ . ⁽⁴⁾

.

فصل چهارم : موانع دوستى

۴ / ۱ آفات دوستى

الف ـ سرشت پليد

ب ـ بدخويى

فصل چهارم : موانع دوستى۴ / ۱آفات دوستىالف ـ سرشت پليد امام على عليه‌السلام : شما در حقيقت ، برادران دينى يكديگريد و جز سرشت‌هاى پليد و نهادهاى بد ، ميان شما جدايى نيفكنده است . در نتيجه ، نه يكديگر را يارى مى‌كنيد ، و نه خيرخواه يكديگريد ، و نه به يكديگر چيزى مى‌بخشيد ، و نه با يكديگر دوستى مى‌كنيد .

ب ـ بدخويى امام على عليه‌السلام : هركه بدخو شود ، همنشين و رفيقش دشمنش مى‌گردند .

امام على عليه‌السلام : هركه بدخو شود ، دوست و رفيقش ناياب مى‌گردند .

امام على عليه‌السلام : هركه درشت‌خويى كند ، پيرامونش [از دوستان] تهى مى‌گردد .

.

ج ـ تَتَبُّعُ العُيوبِ الإمام عليّ عليه‌السلام : مَن تَتَبَّعَ خَفِيّاتِ العُيوبِ حَرَمَهُ اللّه‌ُ مَوَدّاتِ القُلوبِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : لا تُفَتِّشِ النّاسَ ؛ فَتَبقى بِلا صَديقٍ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام ـ لِأَبي بَصيرٍ ـ : يا أبا مُحَمَّدٍ لا تُفَتِّشِ النّاسَ عَن أديانِهِم ؛ فَتَبقى بِلا صَديقٍ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : مَن لَم يُؤاخِ إلاّ مَن لا عَيبَ فيهِ قَلَّ صَديقُهُ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : لا تَطلُب مِنَ الدُّنيا أربَعَةً ؛ فَإِنَّكَ لا تَجِدُها و أنتَ لابُدَّ لَكَ مِنها : عالِما يَستَعمِلُ عِلمَهُ ؛ فَتَبقى بِلا عالِمٍ ، و عَمَلاً بِغَيرِ رِياءٍ ؛ فَتَبقى بِلا عَمَلٍ ، و طَعاما بِلا شُبهَةٍ ؛ فَتَبقى بِلا طَعامٍ ، و صَديقا بِلا عَيبٍ ؛ فَتَبقى بِلا صَديقٍ . ⁽⁵⁾

د ـ المُناقَشَة الإمام عليّ عليه‌السلام : مَن ناقَشَ الإِخوانَ قَلَّ صَديقُهُ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : مَنِ استَقصى عَلى صَديقِهِ انقَطَعَت مَوَدَّتُهُ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : مَن جانَبَ الإِخوانَ عَلى كُلِّ ذَنبٍ قَلَّ أصدِقاؤُهُ . ⁽⁸⁾

.

ج ـ عيبجويى

د ـ خرده گيرى

ج ـ عيبجويى امام على عليه‌السلام : هركه عيب‌هاى نهانى را بكاود ، خداوند از دوستى دل‌ها محرومش مى‌كند .

امام صادق عليه‌السلام : نهان مردم را مكاو ، كه بى‌دوست مى‌مانى .

امام صادق عليه‌السلام ـ به ابو بصير ـ : اى ابو محمّد! از دينِ مردمان بازجويى مكن ، كه بى‌دوست مى‌مانى .

امام صادق عليه‌السلام : هركه تنها با افراد بى‌عيب برادرى كند ، دوستانش اندك شوند .

امام صادق عليه‌السلام : در دنيا جوياى چهار چيز مباش كه آنها را نخواهى يافت ، حال آن كه به آنها نيازمندى : عالمى كه علم خود را به كار بندد ، پس بى‌عالم مى‌مانى ؛ عملى پاك از رياكارى ، كه در اين صورت ، بى‌عمل مى‌مانى ؛ غذايى دور از شبهه [حُرمت] ، كه بى‌غذا مى‌مانى ؛ و دوستى بى‌عيب ، كه بى‌دوست مى‌مانى .

د ـ خرده‌گيرى امام على عليه‌السلام : هركه در كار برادرانش خرده‌گيرى كند ، دوستانش كم مى‌شوند.

امام على عليه‌السلام : هركه بر دوستش خرده‌گيرى كند [و بخواهد مو را از ماست بكشد]، دوستى‌اش گسسته مى‌شود .

امام على عليه‌السلام : آن كه بر اثر هر گناهى از برادرانش كناره‌گيرى كند ، دوستانش كم مى‌شوند .

.

ه ـ المِراء الإمام عليّ عليه‌السلام : لا مَحَبَّةَ مَعَ مِراءٍ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : لا مَحَبَّةَ مَعَ كَثرَةِ مِراءٍ . ⁽²⁾

و ـ السَّفَه الإمام عليّ عليه‌السلام : إيّاكَ وَ السَّفَهَ ؛ فَإِنَّهُ يوحِشُ الرِّفاقَ . ⁽³⁾

ز ـ الاِحتِشام الإمام عليّ عليه‌السلام : إذَا احتَشَمَ المُؤمِنُ أخاهُ فَقَدَ فارَقَهُ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : مَنِ احتَشَمَ أخاهُ حَرُمَت وُ صلَتُهُ ، و مَنِ اغتَمَّهُ سَقَطَت حُرمَتُهُ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : إذا قالَ الرَّجُلُ لِأَخيهِ المُؤمِنِ : اُفٍّ، خَرَجَ مِن وِلايَتِهِ . ⁽⁶⁾

ح ـ الشُّحّ الإمام عليّ عليه‌السلام : زِيادَةُ الشُّحِّ تَشينُ الفُتُوَّةَ ، و تُفسِدُ الاُخُوَّةَ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : لَيسَ لِشَحيحٍ رَفيقٌ . ⁽⁸⁾

.

ه ـ ستيزه گرى

و ـ سبكسرى

ز ـ خجالت دادن

ح ـ تنگ چشمى

ه ـ ستيزه‌گرى امام على عليه‌السلام : با ستيزه‌گرى ، دوستى‌اى در كار نيست .

امام على عليه‌السلام : با ستيزه‌گرىِ بسيار ، دوستى‌اى در كار نيست .

و ـ سبكسرى امام على عليه‌السلام : از سبكسرى بپرهيز كه دوستان را مى‌رماند .

ز ـ خجالت دادن امام على عليه‌السلام : هرگاه شخص مؤمن ، برادرش را خجالت دهد ⁽¹⁾، از او جدا شده است.

امام صادق عليه‌السلام : هركه برادرش را خجالت دهد ، پيوند با او نارواست و هركه غمگينش سازد ، حرمتش شكسته است .

امام صادق عليه‌السلام : هرگاه شخص [از سر تنگ‌دلى و درد] به برادر مؤمنش اُف بگويد ، از [حريم ]دوستى‌اش بيرون مى‌رود .

ح ـ تنگ‌چشمى امام على عليه‌السلام : تنگ‌چشمىِ بسيار ، جوان‌مردى را زشت و برادرى را تباه مى‌كند .

امام على عليه‌السلام : شخص تنگ‌چشم ، دوستى ندارد .

.

عنه عليه‌السلام : لَيسَ لِبَخيلٍ حَبيبٌ . ⁽¹⁾

ط ـ العُسر الإمام عليّ عليه‌السلام : العُسرُ يَشينُ الأَخلاقَ ، و يوحِشُ الرِّفاقَ . ⁽²⁾

ي ـ المَلَل الإمام عليّ عليه‌السلام : المَلَلُ يُفسِدُ الاُخُوَّةَ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : لا اُخُوَّةَ لِمَلولٍ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : لا خُلَّةَ لِمَلولٍ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام ـ كانَ يَقولُ ـ: لا راحَةَ لِحَسودٍ ، و لا مَوَدَّةَ لِمَلولٍ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : قَلَّما تَنجَحُ حيلَةُ العَجولِ ، أو تَدومُ مَوَدَّةُ المَلولِ . ⁽⁷⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : لا تُشاوِر أحمَقَ ، و لا تَستَعِن بِكَذّابٍ ، و لا تَثِق بِمَوَدَّةِ مَلولٍ ؛ فَإِنَّ . . . المَلولَ أوثَقَ ما كُنتَ بِهِ خَذَلَكَ ، و أوصَلَ ما كُنتَ لَهُ قَطَعَكَ . ⁽⁸⁾

ك ـ الكِبر الإمام عليّ عليه‌السلام : لَيسَ لِمُتَكَبِّرٍ صَديقٌ . ⁽⁹⁾

.

ط ـ پريشانى

ى ـ افسردگى

ك ـ تكبّر

امام على عليه‌السلام : شخص تنگ‌چشم ، يارى ندارد .

ر . ك : ص ۲۲۳ (بُخل) .

ط ـ پريشانى امام على عليه‌السلام : پريشانى ، خوى‌ها را زشت مى‌كند و دوستان را مى‌پراكند .

ى ـ افسردگى امام على عليه‌السلام : افسردگى ، برادرى را تباه مى‌كند .

امام على عليه‌السلام : شخص افسرده ، هيچ برادرى ندارد .

امام على عليه‌السلام : شخص افسرده ، هيچ دوستى ندارد .

امام على عليه‌السلامـ پيوسته مى‌فرمود ـ : هيچ حسودى ، آرامش و هيچ افسرده دلى ، دوستى ندارد .

امام على عليه‌السلام : كمتر مى‌شود كه چاره‌گرىِ شخص شتابزده ، به نتيجه رسد ، يا دوستىِ افسرده‌دل ، بپايد .

امام صادق عليه‌السلام : با هيچ احمقى مشورت مكن ، از هيچ دروغگويى يارى مخواه و به دوستى هيچ افسرده‌دلى ، اعتماد مكن ؛ زيرا ... افسرده‌دل ، زمانى كه بيشترين اتكا را به او داشته باشى ، تو را وامى‌گذارد و هنگامى كه بيشترين پيوند را با او دارى ، از تو مى‌بُرَد .

ك ـ تكبّر امام على عليه‌السلام : هيچ متكبّرى ، دوستى ندارد .

.

عنه عليه‌السلام : مَنِ استَطالَ عَلى الإِخوانِ لَم يَخلُص لَهُ إنسانٌ . ⁽¹⁾

ل ـ الجَفاء الإمام عليّ عليه‌السلام : الجَفاءُ يُفسِدُ الإِخاءَ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : إيّاكَ وَ الجَفاءَ ؛ فَإِنَّهُ يُفسِدُ الإِخاءَ ، و يُمَقِّتُ إلَى اللّه‌ِ وَ النّاسِ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : لا تَطلُبَنَّ الإِخاءَ عِندَ أهلِ الجَفاءِ ، وَ اطلُبهُ عِندَ أهلِ الحِفاظِ وَالوَفاءِ . ⁽⁴⁾

م ـ الحِقد الإمام عليّ عليه‌السلام : لا مَوَدَّةَ لِحَقودٍ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : لَيسَ لِحَقودٍ اُخُوَّةٌ . ⁽⁶⁾

ن ـ الحَسَد الإمام عليّ عليه‌السلام : الحَسودُ لا خُلَّةُ لَهُ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : حَسَدُ الصَّديقِ مِن سُقمِ المَوَدَّةِ . ⁽⁸⁾

س ـ الغَدر الإمام عليّ عليه‌السلام : لا تَدومُ مَعَ الغَدرِ صُحبَةُ خَليلٍ . ⁽⁹⁾

.

ل ـ جفاكارى

م ـ كينه توزى

ن ـ حسادت

س ـ نيرنگبازى

امام على عليه‌السلام : هركه بر برادرانْ بزرگى فروشد ، هيچ انسانى با او صميمى نخواهد شد .

ل ـ جفاكارى امام على عليه‌السلام : جفاكارى ، برادرى را تباه مى‌كند .

امام على عليه‌السلام : از جفاكارى بپرهيز ، كه برادرى را تباه مى‌كند و [جفاكار را ]منفور خدا و مردم مى‌سازد .

امام على عليه‌السلام : برادرى را نزد جفاكاران مجوى . آن را نزد پايبندان (جوان‌مردان) و وفاداران بجوى .

م ـ كينه‌توزى امام على عليه‌السلام : هيچ كينه توزى را دوستى نيست .

امام على عليه‌السلام : هيچ كينه توزى را برادرى نيست .

ن ـ حسادت امام على عليه‌السلام : حسود را دوستى نيست .

امام على عليه‌السلام : حسادتِ دوست ، ناشى از نادرستى دوستى است .

س ـ نيرنگبازى امام على عليه‌السلام : با نيرنگبازى ، دوستىِ هيچ دوستى نمى‌پايد .

ر . ك : ص ۲۲۳ (فريفتن) .

.

ع ـ الاِستِهزاء الإمام الصادق عليه‌السلام : لا يَطمَعَنَّ ذُو الكِبرِ فِي الثَّناءِ الحَسَنِ . . . و لاَ المُستَهزِئُ بِالنّاسِ في صِدقِ المَوَدَّةِ . ⁽¹⁾

ف ـ الذَّنب رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : وَ الَّذي نَفسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ ، ما تَوادَّ اثنانِ فَفُرِّقَ بَينَهُما إلاّ بِذَنبٍ يُحدِثُهُ أحَدُهُما . ⁽²⁾

ص ـ طاعَةُ الواشي الإمام عليّ عليه‌السلام : مَن أطاعَ الواشِيَ ضَيَّعَ الصَّديقَ . ⁽³⁾

ق ـ كَثرَةُ التَّقريعِ الإمام عليّ عليه‌السلام : كَثرَةُ التَّقريعِ توغِرُ القُلوبَ ، و توحِشُ الأَصحابَ . ⁽⁴⁾

ر ـ تَركُ التَّعاهُدِ الإمام عليّ عليه‌السلام : تَركُ التَّعاهُدِ لِلصَّديقِ داعِيَةُ القَطيعَةِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : مَن لَم يَتَعاهَد مُوادِدَهُ فَقَد ضَيَّعَ الصَّديقَ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام ـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ : الفَضلُ مِن كَرَمِ الطَّبيعَهِ‌وَالمَنُّ مَفسَدَةُ الصَّنيعَة تَركُ التَّعاهُدِ لِلصَّديق يَكونُ داعِيَةَ القطَيعَة ⁽⁷⁾

ش ـ عَدَمُ الإِنصافِ .

ع ـ دست انداختن

ف ـ گناه

ص ـ پيروى از سخن چين

ق ـ سرزنش بسيار

ر ـ جويا نشدن حال

ع ـ دست انداختن امام صادق عليه‌السلام : شخص متكبّر ، نبايد اميد نيك‌ستايى را از ديگران داشته باشد ... ؛ همچنين كسى كه مردم را دست مى‌اندازد ، نبايد انتظار دوستى راستين داشته باشد .

ف ـ گناه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : سوگند به آن كه جان محمّد در دست اوست ، هرگز دو دوست از يكديگر جدا نشده‌اند ، مگر بر اثر گناهى كه از يكى از آنان سر زده است .

ص ـ پيروى از سخن‌چين امام على عليه‌السلام : هركه از سخن‌چين پيروى كند ، دوست را از دست مى‌دهد .

ق ـ سرزنش بسيار امام على عليه‌السلام : سرزنش بسيار ، دل‌ها را كينه‌ور مى‌كند و ياران را مى‌پراكند .

ر ـ جويا نشدن حال امام على عليه‌السلام : جويا نشدن حال دوست ، به جدايى مى‌انجامد .

امام على عليه‌السلام : هركه جوياى حال دوستش نشود ، دوستش را از دست داده است.

امام على عليه‌السلام ـ در ديوان منسوب به ايشان ـ : فضل و كمال ، از بزرگوارى سرشت است / و منّت گذاشتن ، نيكوكارى را تباه مى‌كند . جويا نشدن حال دوست / به جدايى فرا مى‌خواند .

.

الإمام عليّ عليه‌السلام : مَن عُدِمَ إنصافُهُ لَم يُصحَب . ⁽¹⁾

ت ـ مَنعُ الخَيرِ الإمام عليّ عليه‌السلام : مَنعُ خَيرِكَ يَدعو إلى صُحبَةِ غَيرِكَ . ⁽²⁾

۴ / ۲جَوامِعُ آفاتِ المَحَبَّةِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إيّاكُم وَ الظَّنَّ ؛ فَإِنَّ الظَّنَّ أكذَبُ الحَديثِ ، و لا تَحَسَّسوا ، و لا تَجَسَّسوا ، و لا تَناجَشوا ، و لا تَحاسَدوا ، و لا تَباغَضوا ، و لا تَدابَروا ، و كونوا عِبادَ اللّه‌ِ إخوانا . ⁽³⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إيّاكُم وَ الظَّنَّ ؛ فَإِنَّ الظَّنَّ أكذَبُ الكَذِبِ ، و كونوا إخوانا فِي اللّه‌ِ كَما أمَرَكُمُ اللّه‌ُ ؛ لا تَتَنافَروا ، و لا تَجَسَّسوا ، و لا تَتَفاحَشوا ، و لا يَغتَب بَعضُكُم بَعضا ، و لا تَتَنازَعوا ، و لا تَتَباغَضوا ، و لا تَتَدابَروا ، و لا تَتَحاسَدوا ؛ فَإِنَّ الحَسَدَ يَأكُلُ الإِيمانَ كَما تَأكُلُ النّارُ الحَطَبَ اليابِسَ . ⁽⁴⁾

.

ش ـ بى انصافى

ت ـ خير نرساندن

۴ / ۲ كلياتِ آفات دوستى

ش ـ بى‌انصافى امام على عليه‌السلام : هركه بى‌انصافى كند ، كسى با او دوست نمى‌شود .

ت ـ خير نرساندن امام على عليه‌السلام : نرسيدن خيرت [به دوستان] ، به دوستى [آنان] با ديگران مى‌انجامد .

۴ / ۲كلياتِ آفات دوستى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : از گمان بپرهيزيد ، كه گمان ، دروغ‌ترين سخن است . خبرگيرى و تجسّس‌مكنيد، بر يكديگر فزونى‌مجوييد،بر يكديگر حسد مورزيد،با يكديگر دشمنى و ستيزه مكنيد و از يكديگر مبُريد . بندگان خدا و برادر باشيد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : از گمان بپرهيزيد ، كه گمان ، دروغ‌ترين دروغ است و همان گونه كه خدا به شما فرمان داده است ، برادران خدايى باشيد . از يكديگر دورى مجوييد ، [در كار ديگران] تجسّس مكنيد ، به همديگر بدى مكنيد ، از يكديگر غيبت مكنيد ، با يكديگر نزاع مكنيد ، با يكديگر دشمنى مكنيد ، از يكديگر مبُريد و به يكديگر حسادت مورزيد كه حسادت ، همان گونه كه آتش ، چوب خشك را مى‌سوزاند ، ايمان را مى‌سوزاند .

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا أحبَبتَ رَجُلاً فَلا تُمارِهِ ، و لا تُجارِهِ ، و لا تُشارِهِ ، و لا تَسأَل عَنهُ ؛ فَعَسى أن تُوافِقَ لَهُ عَدُوّا فَيُخبِرَكَ بِما لَيسَ فيهِ ، فَيُفَرِّقَ ما بَينَكَ و بَينَهُ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : إيّاكَ وَ العُجبَ و سوءَ الخُلُقِ و قِلَّةَ الصَّبرِ ؛ فَإِنَّهُ لا يَستَقيمُ لَكَ عَلى هذِهِ الخِصالِ الثَّلاثِ صاحِبٌ ، و لا يَزالُ لَكَ عَلَيها مِنَ النّاسِ مُجانِبٌ . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : إذا قالَ الرَّجُلُ لِأَخيهِ : اُفٍّ ، اِنقَطَعَ ما بَينَهُما مِنَ الوِلايَةِ ، و إذا قالَ : أنتَ عَدُوّي ، كَفَرَ أحَدُهُما ، فَإِذَا اتَّهَمَهُ انماثَ الإِيمانُ في قَلبِهِ كَما يَنماثُ المِلحُ فِي الماءِ . ⁽³⁾

.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه با كسى دوست شدى ، با او نزاع ، رقابت و خصومت مكن ⁽¹⁾و درباره‌اش [از ديگران ]پرسش منما . چه بسا كه در اين راه ، با دشمن او برخورد كردى و او درباره‌اش چيزى برايت گفت ـ كه در او نيست ـ و بدين ترتيب ، ميان شما جدايى افكند .

امام على عليه‌السلام : از خودپسندى ، بدخويى و كم‌صبرى بپرهيز ؛ زيرا با اين خصلت‌هاى سه‌گانه ، هيچ دوستى‌اى برايت راست نمى‌آيد و همواره ، مردم از تو كناره مى‌گيرند .

امام صادق عليه‌السلام : هرگاه كسى به برادرش [از سر دل‌تنگى و درد] اُف بگويد ، دوستى ميان آنها گسسته مى‌شود و اگر بگويد :« تو دشمن منى» ، يكى از آن دو كافر شده است ، و هر گاه به او تهمتى بزند ، ⁽²⁾ايمان در دلش چنان آب مى‌شود كه نمك در آب ، ذوب مى‌شود .

.

الفصل الخامس : اختيار الحبيب۵ / ۱أهَميّةُ اِنتِخابِ الخَليل رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : المَرءُ عَلى دينِ خَليلِهِ و قَرينِهِ . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : الرَّجُلُ على دينِ خَليلِهِ ، فَليَنظُر أحَدُكُم مَن يُخالِلُ . ⁽²⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : اِعتَبِرُوا الأَرضَ بِأَسمائِها ، وَ اعتَبِرُوا الصَّاحِبَ بِالصّاحِبِ . ⁽³⁾

.

فصل پنجم : گزينش دوست

۵ / ۱ اهميّت گزينش دوست

فصل پنجم : گزينش دوست۵ / ۱اهميّت گزينش دوست رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : انسان ، به دينِ دوست و همنشين خويش است .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : انسان ، به دين دوستش است . پس هريك از شما بايد بنگرد كه با چه كسى دوستى مى‌كند .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : سرزمين را به نام‌هايش بسنجيد ، و دوست را به دوست .

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : اِختَبِرُوا النّاسَ بِأَخدانِهِم ؛ فَإِنَّما يُخادِنُ الرَّجُلَ مَن يُعجِبُهُ نَحوُهُ . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : اِختَبِرُوا النّاسَ ؛ فَإِنَّ الرَّجُلَ يُجاذِبُ مَن يُعجِبُهُ . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : مُجالَسَةُ الأَشرارِ تورِثُ سوءَ الظَّنِّ بِالأَخيارِ ، و مُجالَسَةُ الأَخيارِ تُلحِقُ الأَشرارَ بِالأَخيارِ ، و مُجالَسَةُ الفُجّارِ لِلأَبرارِ تُلحِقُ الفُجّارَ بِالأَبرارِ ، فَمَنِ اشتَبَهَ عَلَيكُم أمرُهُ و لَم تَعرِفوا دينَهُ فَانظُروا إلى خُلَطائِهِ ؛ فَإِن كانوا أهلَ دينِ اللّه‌ِ فَهُوَ عَلى دينِ اللّه‌ِ ، و إن كانوا عَلى غَيرِ دينِ اللّه‌ِ فَلا حَظَّ لَهُ مِن دينِ اللّه‌ِ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : قَرينُ المَرءِ دَليلُ دينِهِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : رَفيقُ المَرءِ دَليلُ عَقلِهِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : خَليلُ المَرءِ دَليلُ عَقلِهِ . ⁽⁶⁾

كنزالفوائد : رُوِيَ أنَّ سُلَيمانَ عليه‌السلام قالَ : لا تَحكُموا عَلى رَجُلٍ بِشَيءٍ حَتّى تَنظُروا مَن يُصاحِبُ ؛ فَإِنَّما يُعرَفُ الرَّجُلُ بِأَشكالِهِ و أقرانِهِ ، و يُنسَبُ إلى أصحابِهِ وإخوانِهِ . ⁽⁷⁾

.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : مردم را با دوستانشان بيازماييد ؛ زيرا كه انسان [از نظر اخلاقى و عملى] ، مجذوب كسى مى‌شود كه از او خوشش مى‌آيد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : مردم را بيازماييد ؛ زيرا انسان [از نظر اخلاقى و عملى] ، مجذوب كسى مى‌شود كه از او خوشش مى‌آيد .

امام على عليه‌السلام : همنشينى با بدكاران ، بدبينى به نيكان را پديد مى‌آورد و همنشينى با نيكان ، بدكاران را به نيكان مى‌پيوندد . لذا هرگاه موقعيّت كسى بر شما مبهم گشت و دين او را نشناختيد ، به معاشرانش بنگريد . اگر اهل دين خدا بودند ، او نيز پيرو دين خداست و اگر پيرو دين خدا نبودند ، او را نيز از دين خدا بهره‌اى نيست .

امام على عليه‌السلام : همنشين انسان ، نشانه دين اوست .

امام على عليه‌السلام : رفيقِ انسان ، نشانه عقل اوست .

امام على عليه‌السلام : دوستِ انسان ، نشانه عقل اوست .

كنزالفوائد : نقل مى‌كنند كه سليمان عليه‌السلامفرمود : درباره هيچ كس داورى مكنيد ، تا آن كه ببينيد با چه كسانى مصاحبت مى‌كند ؛ زيرا انسان به وسيله ياران و همالانش (اقرانش) شناخته مى‌گردد و به دوستان و برادرانش نسبت داده مى‌شود .

.

۵ / ۲اِختِبارُ الأَحِبّاءِ الإمام عليّ عليه‌السلام : لا تَرغَبَنَّ في مَوَدَّةِ مَن لَم تَكشِفهُ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : لا تَثِق بِالصَّديقِ قَبلَ الخُبرَةِ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : قَدِّمِ الاِختِبارَ فِي اتِّخاذِ الإِخوانِ ؛ فَإِنَّ الاِختِبارَ مِعيارٌ يَفرُقُ بَينَ الأَخيارِ وَ الأَشرارِ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : مَنِ اتَّخَذَ أخا بَعدَ حُسنِ الاِختِبارِ دامَت صُحبَتُهُ ، و تَأَكَّدَت مَوَدَّتُهُ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : مَن لَم يُقَدِّم فِي اتِّخاذِ الإِخوانِ الاِعتِبارَ دَفَعَهُ الاِغتِرارُ إلى صُحبَةِ الفُجّارِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : مَنِ اتَّخَذَ أخا مِن غَيرِ اختِبارٍ ألجَأَهُ الاِضطِرارُ إلى مُرافَقَةِ الأَشرارِ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : قَدِّمِ الاِختِبارَ ، وأجِدِ الاِستِظهارَ فِي اختِيارِ الإِخوانِ ، و إلاّ ألجَأَكَ الاِضطِرارُ إلى مُقارَنَةِ الأَشرارِ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : مَن قَلَّبَ الإِخوانَ عَرَفَ جَواهِرَ الرِّجالِ . ⁽⁸⁾

.

۵ / ۲ آزمودن دوستان

۵ / ۲آزمودن دوستان امام على عليه‌السلام : در دوستى كسى كه به درونش پى نبرده‌اى ، رغبت مكن .

امام على عليه‌السلام : پيش از آزمون ، به دوست ، اعتماد مكن .

امام على عليه‌السلام : در برادر [و دوست] گرفتن ، آزمودن را مقدّم دار ؛ زيرا آزمودن ، معيار جدا سازِ ميان نيكان و بدان است .

امام على عليه‌السلام : هر كس پس از نيك آزمودن ، برادرى برگيرد ، مصاحبتش مى‌پايد و دوستى‌اش استوار مى‌گردد .

امام على عليه‌السلام : هر كس در انتخاب برادران ، ارزيابى را مقدّم ندارد ، فريب‌خوردگى ، او را به مصاحبت با بدكاران مى‌كشاند .

امام على عليه‌السلام : هركه بى آزمودن ، برادرى برگيرد ، بيچارگى او را به رفاقت با بدان ، ناگزير مى‌كند .

امام على عليه‌السلام : در گزينش برادران ، آزمودن را مقدّم دار و نيك احتياط كن ، و گرنه بيچارگى ، تو را به همراهى با بدان ، ناگزير مى‌كند .

امام على عليه‌السلام : هركه برادران را [در آزمودن ]زير و رو كند ، گوهر كسان را خواهد شناخت .

.

عنه عليه‌السلام : لا تَأمَن صَديقَكَ حَتّى تَختَبِرَهُ ، و كُن مِن عَدُوِّكَ عَلى أشَدِّ الحَذَرِ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : مَنِ اطمَأَنَّ قَبلَ الاِختِبارِ نَدِمَ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : الطُّمَأنينَةُ إلى كُلِّ أحَدٍ قَبلَ الاِختِبارِ لَهُ عَجزٌ . ⁽³⁾

الإمام الجواد عليه‌السلام : مَنِ انقادَ إلَى الطُمَأنينَةِ قَبلَ الخُبرَةِ فَقَد عَرَّضَ نَفسَهُ لِلهَلَكَةِ ، ولِلعاقِبَةِ المُتعِبَةِ . ⁽⁴⁾

۵ / ۳ما يُختَبَرُ بِهِ الأَصدِقاءُ الإمام عليٌّ عليه‌السلام : لا يُعرَفُ النّاسُ إلاّ بِالاِختِبارِ ، فَاختَبِر أهلَكَ ووُلدَكَ في غَيبَتِكَ ، وصَديقَكَ في مُصيبَتِكَ ، وذَا القَرابَةِ عِندَ فاقَتِكَ ، وذَا التَّوَدُّدِ وَالمَلَقِ عِندَ عُطلَتِكَ ؛ لِتَعلَمَ بِذلِكَ مَنزِلَتَكَ مِنهُم . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : عِندَ زَوالِ القُدرَةِ يَتَبَيَّنُ الصَّديقُ مِنَ العَدُوِّ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : فِي الشِّدَّةِ يُختَبَرُ الصَّديقُ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : كَفى بِالصُّحبَةِ اختِبارا . ⁽⁸⁾

.

۵ / ۳ آنچه دوستان را بدان آزمايند

امام على عليه‌السلام : از دوستت ايمن مباش ، تا آن كه او را بيازمايى ، و از دشمن خود ، سخت بپرهيز .

امام على عليه‌السلام : هر كه پيش از آزمودنِ [كسى ، به او] اطمينان كند ، پشيمان مى‌شود .

امام على عليه‌السلام : اطمينان به هركس ، پيش از آزمودنش [نشانه ]درماندگى است .

امام جواد عليه‌السلام : هركه پيش از آزمودنِ [كسى] تسليم اطمينان شود ، خود را در معرض هلاكت و عاقبت رنج آلود ، قرار داده است .

۵ / ۳آنچه دوستان را بدان آزمايند امام على عليه‌السلام : مردم ، جز با آزمودن ، شناخته نمى‌شوند . پس خانواده و فرزندانت را هنگام نبودت ، دوستت را هنگام مصيبتت ، خويشانت را به هنگام نادارى‌ات ، و دوستان و مدّعيان دوستى را به هنگام بيكارى‌ات ، بيازماى تا با آن ، منزلت خود را نزد آنان بدانى .

امام على عليه‌السلام : به وقت از دست رفتن توانايى ، دوست از دشمنْ پديدار مى‌شود .

امام على عليه‌السلام : دوست ، در سختى ، آزموده مى‌شود .

امام على عليه‌السلام : براى آزمودن [دوستان] ، همين بس كه همراه شوى .

.

عنه عليه‌السلام : اِصحَب تَختَبِر . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : سِتَّةٌ تُختَبَرُ بِها عُقولُ الرِّجالِ : المُصاحَبَةُ ، وَ المُعامَلَةُ ، وَ الوِلايَةُ ، وَ العَزلُ ، وَ الغِنى ، وَ الفَقرُ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ : إذا أرَدتَ أن تُصادِقَ رَجُلاً فَانظُر مَن عُدُوُّه . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام ـ أيضا ـ : إذا أرَدتَ أن تُصادِقَ رَجُلاً فَأَغضِبهُ ، فَإِن أنصَفَكَ في غَضَبِهِ ، و إلاّ فَدَعهُ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : لا تَعتَدَّ بِمَوَدَّةِ أحَدٍ حَتّى تُغضِبَهُ ثَلاثَ مَرّاتٍ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : لا تَسِمِ الرَّجُلَ صَديقا ـ سِمَةَ مَعرِفَةٍ ـ حَتّى تَختَبِرَهُ بِثَلاثٍ : تُغضِبَهُ فَتَنظُرَ غَضَبُهُ يُخرِجُهُ مِنَ الحَقِّ إلَى الباطِلِ ، و عِندَ الدّينارِ و الدِّرهَمِ ، و حَتّى تُسافِرَ مَعَهُ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : مَن غَضِبَ عَلَيكَ ثَلاثَ مَرّاتٍ فَلَم يَقُل فيكَ سوءا فَاتَّخِذهُ لَكَ خِلاًّ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : إذا كانَ لَكَ صَديقٌ فَوُلِّيَ وِلايَةً فَأَصَبتَهُ عَلَى العُشرِ مِمّا كانَ لَكَ عَلَيه قَبلَ وِلايَتِهِ فَلَيسَ بِصَديقِ سوءٍ . ⁽⁸⁾

.

امام على عليه‌السلام : مصاحبت كن ، تا [افراد را ]بيازمايى .

امام على عليه‌السلام : به شش چيز ، خردهاى مردم سنجيده مى‌شود : مصاحبت ، داد و ستد ، حكمرانى ، بركنار كردن ، دارايى و ندارى .

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : هرگاه خواستى با كسى دوستى كنى ، ببين دشمنش كيست .

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : هرگاه خواستى با كسى دوستى كنى ، او را خشمگين كن . پس اگر در حال خشم نيز با انصاف با تو رفتار كرد ، [با او دوستى كن] و گرنه رهايش ساز .

امام صادق عليه‌السلام : به دوستى كسى اعتماد مكن ، تا آن كه او را سه بار به خشم آورى.

امام صادق عليه‌السلام : بر كسى از سرِ شناخت ، عنوان دوست مگذار ، تا آن كه او را به سه چيز بيازمايى: او را به خشم آورى و ببينى كه آيا اين خشم، او را از حق به سوى باطل مى‌برد [يا نه]؛ و به نزد درهم و دينار (در امور مالى) ؛ و تا آن كه با او همسفر شوى.

امام صادق عليه‌السلام : هركس سه بار بر تو خشمگين شد و درباره‌ات سخنى ناروا نگفت ، او را به دوستى بگير .

امام صادق عليه‌السلام : هرگاه دوستى داشتى و بعدها مقامى دولتى يافت و ديدى كه حتّى يك‌دهمِ دوستى پيش از كسب مقام خود را حفظ كرده است، پس دوست بدى نيست!

.

عنه عليه‌السلام : يُمتَحَنُ الصَّديقُ بِثَلاثِ خِصالٍ ، فَإِن كانَ مُؤاتِيا فيها فَهُوَ الصَّديقُ المُصافي ، و إلاّ كانَ صَديقَ رَخاءٍ لا صَديقَ شِدَّةٍ : تَبتَغي مِنهُ مالاً ، أو تَأمَنُهُ عَلى مالٍ ، أو تُشارِكُهُ فِي مَكروهٍ . ⁽¹⁾

۵ / ۴قِلَّةُ الصَّديقِ الصَّدوقِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : أقَلُّ ما يَكونُ في آخِرِ الزَّمانِ أخٌ يوثَقُ بِهِ ، أو دِرهَمٌ مِن حَلالٍ . ⁽²⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : قَلَّما يوجَدُ في آخِرِ اُمَّتي دِرهَمٌ مِن حَلالٍ ، أو أخٌ يوثَقُ بِهِ . ⁽³⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : سَيَأتي عَلَيكُم زَمانٌ لا يَكونُ فيهِ شَيءٌ أعَزُّ مِن ثَلاثٍ : دِرهَمٍ حَلالٍ ، أو أخٍ يُستَأنَسُ بِهِ ، أو سُنَّةٍ يُعمَلُ بِها . ⁽⁴⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : يَكونُ في آخِرِ الزَّمانِ أقوامٌ إخوانُ العَلانِيَةِ أعداءُ السَّريرَةِ . فَقيلَ : يا رَسولَ اللّه‌ِ ، فَكَيفَ يَكونُ ذلِكَ ؟ ! قالَ : ذلِكَ بِرَغبَةِ بَعضِهِم إلى بَعضٍ ، ورَهبَةِ بَعضِهِم إلى بَعضٍ . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۴ كمىِ دوست راستين

امام صادق عليه‌السلام : دوست ، به سه‌خصلتْ سنجيده‌مى‌شود. پس اگر از آنها سرافراز بيرون آمد ، دوستى است يكرنگ و باصفا ، و گرنه دوست دوران آسايش است ، نه سختى : اين كه از او مالى‌بخواهى، يا او را بر مالى امين گردانى ، و يا او را در كارى ناخوشايند ، شريك سازى.

نكته :حديث ۴۰۰ و ۴۰۱ يكى از طُرُق آزمايش دوستان را مصاحبت مى‌دانند . از سوى ديگر ، روايات باب ۵ / ۲ تأكيد مى‌كردند كه نبايد انسان ، كسى را قبل از آزمايش به عنوان دوست انتخاب كند . آيا اين ، دور نيست ؟ و اگر هست ، راه حل چيست ؟ در پاسخ مى‌گوييم : روايات اين باب ، ناظر به مصاحبت موقّت و آزمايشى است و روايات باب ۵ / ۲ ناظر به مصاحبت دائم و واقعى . لذا تأكيد مى‌كنند كه قبل از آزمايش ، نبايد انسان به دوست خود اعتماد كند .

ر . ك : ص ۳۳۱ (نشانه‌هاى دوستى راستين) .

۵ / ۴كمىِ دوست راستين رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : كم‌ترين چيزى كه در آخرالزمان يافت مى‌شود ، برادر قابل اعتماد است ، يا دِرهمى از حلال .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : در [روزگار] آخر امّت من ، كمتر چيزى كه يافت مى‌شود ، دِرهمى از حلال است يا برادرى قابل اعتماد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : روزگارى به شما روى خواهد آورد كه در آن ، چيزى كمياب‌تر از اين سه نيست : دِرهمى از حلال ، يا برادرى كه با او انس گيرند ، يا سُنَّتى كه بدان عمل كنند .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : «در آخرالزمان ، كسانى خواهند بود كه در ظاهر ، برادر و در نهان ، دشمن هستند» . گفتند : «اى پيامبر خدا ! چگونه چنين چيزى ممكن است ؟» . فرمود : «اين [دوگانگى] ، به سبب اميد برخى به برخى كسان است و بيم برخى از برخى ديگر» .

.

الإمام عليّ عليه‌السلام : ما أقَلَّ الثِّقَةَ المُؤتَمَنَ ، وأكثَرَ الخَوّانَ ! ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : مَن طَلَبَ صَديقَ صِدقٍ وَفِيّا طَلَبَ ما لا يوجَدُ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : ما أكثَرَ الإِخوانَ عِندَ الجِفانِ ، وأقَلَّهُم عِندَ حادِثاتِ الزَّمانِ! ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : أبعَدُ النّاسِ سَفَرا مَن كانَ سَفَرُهُ فِي ابتِغاءِ أخٍ صالِحٍ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ : أبعَدُ النّاسِ سَفَرا مَن كانَ في طَلَبِ صَديقٍ يَرضاهُ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : ثَلاثَةُ أشياءَ في كُلِّ زَمانٍ عَزيزَةٌ ، وهِيَ : الإِخاءُ فِي اللّه‌ِ ، وَالزَّوجَةُ الصّالِحَةُ الأَليفَةُ في دينِ اللّه‌ِ ، وَالوَلَدُ الرَّشيدُ . ومَن أصابَ إحدَى الثَّلاثَةِ فَقَد أصابَ خَيرَ الدّارَينِ ، وَالحَظَّ الأَوفَرَ مِنَ الدُّنيا . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : يَأتي عَلَى النّاسِ زَمانٌ لَيسَ فيهِ شَيءٌ أعَزُّ مِن أخٍ أنيسٍ ، وكَسبِ دِرهَمٍ حَلالٍ . ⁽⁷⁾

الأمان عن محمّد بن هارون الجلاّب عَنِ الإِمامِ الهادي عليه‌السلام : قُلتُ لَهُ : رُوّينا عَن آبائِكَ أنَّهُ : يَأتي عَلَى النّاسِ زَمانٌ لا يَكونُ شَيءٌ أعَزُّ مِن أخٍ أنيسٍ ، أو كَسبِ دِرهَمٍ مِن حَلالٍ . فَقالَ لي : يا أبا مُحَمَّدٍ ، إنَّ العَزيزَ مَوجودٌ ، ولكِنَّكَ في زَمانٍ لَيسَ شَيءٌ أعسَرَ مِن دِرهَمٍ حَلالٍ ، وأخٍ فِي اللّه‌ِ عز و جل . ⁽⁸⁾

.

امام على عليه‌السلام : امينِ قابلِ اعتماد ، چه كم است و خيانتكار ، چه بسيار !

امام على عليه‌السلام : هركس جوينده دوست راستينِ وفادار باشد ، نايافتنى را مى‌جويد .

امام على عليه‌السلام : برادران ، در كنار ظرف‌هاى بزرگ [غذا] ، چه بسيارند و به هنگام حوادث روزگار ، چه كم!

امام على عليه‌السلام : طولانى‌ترين سفر ، سفر كسى است كه در جستجوى برادرى صالح است .

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : طولانى‌ترين سفر ، از آنِ كسى است كه در جستجوى دوستى است كه او را بپسندد .

امام على عليه‌السلام : سه چيز در هر روزگارى كمياب است : برادرى خدايى ، زن صالح و دمسازِ همسو با دين خدا ، و فرزند هدايت يافته . هركس يكى از اين سه تا را به دست آورد ، خير دو سرا و بهره برتر دنيا را به دست آورده است .

امام صادق عليه‌السلام : روزگارى بر مردم خواهد آمد كه در آن ، چيزى كمياب‌تر از برادرى دمساز و به دست آوردن دِرهمى حلال نيست .

الأمان ـ به نقل محمّد بن هارون جُلاّب ـ : به امام هادى عليه‌السلام گفتم : از پدرانت برايمان روايت كرده‌اند كه «روزگارى بر مردم خواهد آمد كه در آن، چيزى كمياب‌تر از برادرى دمساز و به دست آوردن دِرهمى حلال نيست» . حضرت فرمود : «اى ابومحمّد! چيز كمياب ، باز وجود دارد ؛ ليكن تو در روزگارى هستى كه در آن ، چيزى دشوارتر از دِرهمى حلال و برادرى در راه خداى عز و جلنيست» .

.

الإمام عليّ عليه‌السلام ـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ : عِلمي غَزيرٌ وأخلاقي مُهَذَّبَةٌومَن تَهَذَّبَ يُشقى في مُهَذَّبِهِ لَو رُمتُ ألفَ عَدُوٍّ كُنتُ واجِدَهُمولَو طَلَبتُ صَديقا ما ظَفِرتُ بِهِ ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام ـ أيضا ـ : كُلُّ خَليلٍ لِيَ خالَلتُهُلا تَرَكَ اللّه‌ُ لَهُ واضِحَه فَكُلُّهُم أروَغُ مِن ثَعلَبٍما أشبَهَ اللَّيلَةَ بِالبارِحَه ! ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام ـ أيضا ـ : تَغَرَّبتُ أسأَلُ مَن عَنَّ ليمِنَ النّاسِ هَل مِن صَديقٍ صَدوق ؟ فَقالوا : عَزيزانِ لا يوجَدانِصَديقٌ صَدوقٌ وبَيضُ الأنوق ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام ـ أيضا ـ : هُمومُ رِجالٍ في اُمورٍ كَثيرَةٍوهَمّي مِنَ الدُّنيا صَديقٌ مُساعِدُ يَكونُ كَروحٍ بَينَ جِسمَينِ قُسِّمَتفَجِسمُهُما جِسمانِ وَالرّوحُ واحِدُ ⁽⁴⁾

۵ / ۵أصنافُ الأَصدِقاءِ الإمام عليّ عليه‌السلام : أصدِقاؤُكَ ثَلاثَةٌ ، وأعداؤُكَ ثَلاثَةٌ ؛ فَأَصدِقاؤُكَ : صَديقُكَ ، وصَديقُ صَديقِكَ ، وعَدُوُّ عَدُوِّكَ . وأعداؤُكَ عَدُوُّكَ ، وعَدُوُّ صَديقِكَ ، وصَديقُ عَدُوِّكَ . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۵ انواع دوستان

امام على عليه‌السلام ـ در ديوان منسوب به ايشان ـ : دانشم فراوان و اخلاقم پيراسته است/ [امّا ]هركس پيراسته شود ، در عين پيراستگى شوربخت مى‌گردد . اگر در جستجوى هزار دشمن برآيم ، آنان را خواهم يافت ؛ / ولى اگر خواستار يك دوست باشم ، او را به دست نخواهم آورد .

امام على عليه‌السلام ـ در ديوان منسوب به ايشان ـ : هر دوستى كه با او دوستى كردم/ خداوند ، هيچ دندان پيشينى برايش مگذارد . همگى آنان از روباه ، نيرنگبازترند/ امشب چه‌قدر مانند ديشب است (حال روزگار ، همواره يكسان است ).

امام على عليه‌السلامـ در ديوان منسوب به ايشان ـ : از وطنم دور شدم و از مردمى كه برابرم پديدار مى‌شدند ، پرسيدم : / «آيا دوستِ راستينى يافت مى‌شود ؟» . امّا آنان گفتند كه دو چيز كمياب است و يافت نمى‌شود/دوست راستين وتخم عقاب(چون آشيانه عقاب بر قلّه‌كوه‌هاى صعب‌العبور است).

امام على عليه‌السلامـ در ديوان منسوب به ايشان ـ : مردم در انديشه‌هاى فراوانى هستند / حال آن كه من ، تنها انديشه‌ام در دنيا ، دوستى كمك‌كار است ، كه چون روحى در دو پيكر ، تقسيم شده باشد / و در نتيجه ، دو پيكر باشند ، امّا روحشان يكى باشد .

ر . ك : ص ۳۳۱ (نشانه‌هاى دوستىِ راستين) .

۵ / ۵انواع دوستان امام على عليه‌السلام : دوستانت سه گونه‌اند و دشمنانت [نيز] سه گونه . امّا دوستانت [عبارت‌اند از] : دوستت ، دوستِ دوستت و دشمنِ دشمنت . دشمنانت [نيز عبارت‌اند از] : دشمنت ، دشمنِ دوستت و دوستِ دشمنت .

.

تحف العقول : قالَ [الإِمامُ الحُسَينُ ] عليه‌السلام : الإِخوانُ أربَعَةٌ : فَأَخٌ لَكَ ولَهُ ، وأخٌ لَكَ ، وأخٌ عَلَيكَ ، وأخٌ لا لَكَ ولا لَهُ . فَسُئِلَ عَن مَعنى ذلِكَ فَقالَ عليه‌السلام : الأَخُ الَّذي هُوَ لَكَ ولَهُ : فَهُوَ الأَخُ الَّذي يَطلُبُ بِإِخائِهِ بَقاءَ الإِخاءِ ، ولا يَطلُبُ بِإِخائِهِ مَوتَ الإِخاءِ ، فَهذا لَكَ ولَهُ ؛ لِأَنَّهُ إذا تَمَّ الإِخاءُ طابَت حَياتُهُما جَميعا ، وإذا دَخَلَ الإِخاءُ في حالِ التَّناقُضِ بَطَلَ جَميعا . وَالأَخُ الَّذي هُوَ لَكَ : فَهُوَ الأَخُ الَّذي قَد خَرَجَ بِنَفسِهِ عَن حالِ الطَّمَعِ إلى حالِ الرَّغبَةِ ، فَلَم يَطمَع فِي الدُّنيا إذا رَغِبَ فِي الإِخاءِ ، فَهذا موفِرٌ عَلَيكَ بِكُلِّيَّتِهِ . وَالأَخُ الَّذي هُوَ عَلَيكَ : فَهُوَ الأَخُ الَّذي يَتَرَبَّصُ بِكَ الدَّوائِرَ ، ويُغشِي السَّرائِرَ ، ويَكذِبُ عَلَيكَ بَينَ العَشائِرِ ، ويَنظُرُ في وَجهِكَ نَظَرَ الحاسِدِ ، فَعَلَيهِ لَعنَةُ الواحِدِ . وَالأَخُ الَّذي لا لَكَ ولا لَهُ : فَهُوَ الَّذي قَد مَلَأَهُ اللّه‌ُ حُمقا فَأَبعَدَهُ سُحقا ، فَتَراهُ يُؤثِرُ نَفسَهُ عَلَيكَ ، ويَطلُبُ شُحّا ما لَدَيكَ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر عليه‌السلام : قامَ رَجُلٌ بِالبَصرَةِ إلى أميرِ المُؤمِنينَ عليه‌السلام فَقالَ : يا أميرَ المُؤمِنينَ ، أخبِرنا عَنِ الإِخوانِ ؟ فَقالَ : الإِخوانُ صِنفانِ : إخوانُ الثِّقَةِ ، وإخوانُ المُكاشَرَةِ . فَأَمّا إخوانُ الثِّقَةِ فَهُمُ الكَفُّ ، وَالجَناحُ ، وَالأَهلُ ، وَالمالُ . فَإِذا كُنتَ مِن أخيكَ عَلى حَدِّ الثِّقَةِ فَابذِل لَهُ مالَكَ وبَدَنَكَ ، وصافِ مَن صافاهُ ، وعادِ مَن عاداهُ ، وَاكتُم سِرَّهُ وعَيبَهُ ، وأظهِر مِنهُ الحُسنَ . وَاعلَم أيُّهَا السّائِلُ أنَّهُم أقَلُّ مِنَ الكِبريتِ الأَحمَرِ . وأمّا إخوانُ المُكاشَرَةِ فَإِنَّكَ تُصيبُ لَذَّتَكَ مِنهُم ، فَلا تَقطَعَنَّ ذلِكَ مِنهُم ، ولا تَطلُبَنَّ ما وَراءَ ذلِكَ مِن ضَميرِهِم ، وَابذِل لَهُم ما بَذَلوا لَكَ مِن طَلاقَةِ الوَجهِ وحَلاوَةِ اللِّسانِ . ⁽²⁾

.

تحف‌العقول : [امام حسين عليه‌السلام ]فرمود : «برادران ، چهار گونه‌اند : برادرى كه [دوستى‌اش ]به سود تو و اوست ؛ و برادرى كه به سود توست ؛ و برادرى كه به زيان توست ؛ و برادرى كه نه به سود توست و نه به سود خودش» . معناى اين سخن را از ايشان پرسيدند . حضرت فرمود : «برادرى كه به سود تو و خودش است ، آن برادرى است كه با برادرى خود ، خواستار ماندگارى برادرى است و مقصودش از برادرىِ خود ، ميراندن برادرى نيست . اين كس به سود تو و به سود خودش مى‌كوشد ؛ زيرا اگر برادرى كامل شود ، زندگىِ هر دو شيرين مى‌گردد و اگر برادرى كاستى گيرد ، [خوشى هر دو ]تباه مى‌گردد . امّا برادرى كه به سود توست ، آن برادرى است كه خود را از حالت طمع به حالت رغبت در آورده است و چون به برادرى راغب است ، در [امور ]دنيا طمع نمى‌ورزد . پس با همه وجودش به تو سود مى‌رساند . امّا برادرى كه به زيان توست ، آن برادرى است كه چشم‌انتظارِ گرفتارى‌هاى توست و با تو يكدل نيست و ميان مردم بر ضدّت دروغ مى‌بافد و حسودانه به چهره‌ات مى‌نگرد . پس لعنت [خداى ]يگانه بر او باد ! امّا برادرى كه نه به سود توست و نه به سود خودش ، همان است كه خداوند او را سرشار از حماقت كرده و از رحمت خويش دور ساخته است . پس او را مى‌بينى كه خودش را بر تو مقدّم مى‌دارد و آنچه را دارى ، آزمندانه براى خود مى‌خواهد» .

امام باقر عليه‌السلام : در بصره مردى بر پا خاست و گفت : اى امير مؤمنان ! ما را از [حال ]برادران خبر ده . حضرت فرمود : «برادران ، دو گونه‌اند : برادرانِ قابل اعتماد و برادرانِ [مفيدِ تنها براى] شوخى و شادمانى . امّا برادران قابل اعتماد ، دست و بال و خانواده و دارايى [شخص] هستند . پس اگر نسبت به برادرت اعتماد داشتى ، مال و تنت را بدو ببخش و با دوستش دوستى و با دشمنش دشمنى كن و رازش را پنهان دار و خوبى‌اش را آشكار ساز . اى پرسشگر ! بدان كه اين گونه برادران ، كمياب‌تر از گوگرد سرخ ⁽¹⁾هستند . امّا برادارن شوخى و شادمانى ، پس [بدان كه ]تو از آنان لذّت خود را مى‌برى . پس آن را از آنان مبُر و... بيش از آن ، از درونشان مخواه و به همان ميزان كه روى گشاده و زبان شيرين خود را به تو ارزانى مى‌دارند ، تو نيز چنين كن» .

.

الإمام الصادق عليه‌السلام : الإِخوانُ ثَلاثَةٌ : فَواحِدٌ كَالغِذاءِ الَّذي يُحتاجُ إلَيهِ كُلَّ وَقتٍ فَهُوَ العاقِلُ ، وَالثّاني في مَعنَى الدّاءِ وهُوَ الأَحمَقُ ، وَالثّالِثُ في مَعنَى الدَّواءِ فَهُوَ اللَّبيبُ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : الإِخوانُ ثَلاثَةٌ : مُواسٍ بِنَفسِهِ ، وآخَرُ مُواسٍ بِمالِهِ ـ وهُمَا الصّادِقانِ فِي الإِخاءِ ـ وآخَرُ يَأخُذُ مِنكَ البُلغَةَ، ويُريدُكَ لِبَعضِ اللَّذَّةِ ، فَلا تَعُدَّهُ مِن أهلِ الثِّقَةِ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : إنَّ الَّذينَ تَراهُم لَكَ أصدِقاءَ إذا بَلَوتَهُم وَجَدتَهُم عَلى طَبَقاتٍ شَتّى ؛ فَمِنهُم كَالأَسَدِ في عِظَمِ الأَكلِ وشِدَّةِ الصَّولَةِ ، ومِنهُم كَالذِّئبِ فِي المَضَرَّةِ ، ومِنهُم كَالكَلبِ فِي البَصبَصَةِ ، ومِنهُم كَالثَّعلَبِ فِي الرَّوَغانِ وَالسَّرِقَةِ ، صُوَرُهُم مُختَلِفَةٌ وَالحِرفَةٌ واحِدَةٌ . ما تَصنَعُ غَدا إذا تُرِكتَ فَردا وَحيدا لا أهلَ لَكَ ولا وَلَدَ إلاَّ اللّه‌َ رَبَّ العالَمينَ ؟! ⁽³⁾

.

امام صادق عليه‌السلام : برادران ، سه گونه‌اند : يكى چون غذاست كه در همه وقت به آن نياز است و او شخص عاقل است . دوم به معناىِ درد است ، و او شخص احمق است . سوم به معناىِ دَواست و او شخص خردمند است .

امام صادق عليه‌السلام : برادران ، سه گونه‌اند : آن كه [در راه دوست] از جان خود مى‌گذرد . ديگرى آن كه از مال خود مى‌گذرد و اين دو در برادرى خود صادق هستند . ديگرى آنچه را كه نياز دارد ، از تو مى‌گيرد و تو را براى پاره‌اى لذّت‌ها[ى خود ]مى‌خواهد . پس او را از افراد قابل اعتماد مشمار .

امام صادق عليه‌السلام : كسانى را كه دوستان خود مى‌بينى ، اگر آنان را بيازمايى، آنان را گونه‌هاى متفاوتى خواهى يافت : برخى در پرخورى و پرخاشگرى ، همچون شير (درنده) هستند. برخى در زيان زدن ، چون گرگ هستند . برخى در چاپلوسى چون سگ هستند. برخى در نيرنگبازى و دزدى ، چون روباه هستند. چهره‌هايشان گوناگون است ؛ امّا پيشه يكى است . فردا كه تنها و بى‌خانواده و فرزند ، رها خواهى شد و جز پروردگار عالميان را نخواهى داشت ، چه خواهى كرد ؟

.

۵ / ۶التَّحذيرُ مِن قَرينِ السَّوءِالكتاب(قَالَ قَآئلٌ مِّنْهُمْ إِنِّى كَانَ لِى قَرِينٌ * يَقُولُ أَءِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ * أَءِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَ عِظَـمًا أَءِنَّا لَمَدِينُونَ * قَالَ هَلْ أَنتُم مُّطَّـلِعُونَ * فَاطَّـلَعَ فَرَءَاهُ فِى سَوَآءِالْجَحِيمِ ) . ⁽¹⁾

(وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَــلَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً * يَـوَيْلَتَى لَيْتَنِى لَمْ أَتَّخِذْ فُلاَنًا خَلِيلاً * لَّقَدْ أَضَلَّنِى عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَآءَنِى وَ كَانَ الشَّيْطَـنُ لِلاْءِنسَـنِ خَذُولاً ) . ⁽²⁾

(وَ مَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَـنِ نُقَيِّضْ لَهُو شَيْطَـنًا فَهُوَ لَهُو قَرِينٌ * وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُم مُّهْتَدُونَ * حَتَّى إِذَا جَآءَنَا قَالَ يَــلَيْتَ بَيْنِى وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ ) . ⁽³⁾

(وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَآءَلُونَ * قَالُواْ إِنَّكُمْ كُنتُمْ تَأْتُونَنَا عَنِ الْيَمِينِ * قَالُواْ بَل لَّمْ تَكُونُواْ مُؤْمِنِينَ * وَ مَا كَانَ لَنَا عَلَيْكُم مِّن سُلْطَـنِم بَلْ كُنتُمْ قَوْمًا طَـغِينَ * فَحَقَّ عَلَيْنَا قَوْلُ رَبِّنَآ إِنَّا لَذَآئقُونَ * فَأَغْوَيْنَـكُمْ إِنَّا كُنَّا غَـوِينَ ) . ⁽⁴⁾

(وَ قَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ فَزَيَّنُواْ لَهُم مَّا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ مَا خَلْفَهُمْ وَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِى أُمَمٍ قَدْ خَلَت مِن قَبْلِهِم مِّنَ الْجِنِّ وَ الاْءِنسِ إِنَّهُمْ كَانُواْ خَـسِرِينَ ) . ⁽⁵⁾

.

۵ / ۶ برحذر داشتن از همنشين بد

۵ / ۶برحذر داشتن از همنشين بدقرآن(يكى از آنان (اهل‌بهشت) گويد: مرا همنشينى‌بود كه مى‌گفت: «آيا تو از آنها هستى كه تصديق مى‌كنند كه چون مرديم و خاك و استخوان شديم ، كيفرمان مى‌دهند ؟» . گويد : «آيا مى‌توانيد بنگريد ؟» . پس مى‌نگرد و او را در ميان آتش دوزخ مى‌بيند» .

(يادآورْ روزى را كه ستمكار ، دستانِ خود را به دندان مى‌گزد و مى‌گويد : «اى كاش با پيامبر ، راهى برمى‌گرفتم . واى بر من! كاش فلانى (فلان دوست بد) را دوست نگرفته بودم ! او مرا به گمراهى كشيد با آن كه قرآن براى من نازل شده بود» و شيطان ، همواره خوار كننده انسان بوده است» .

(هر كس از ياد [خداى ]رحمانْ روى بگرداند ، شيطانى بر او مى‌گماريم كه همنشين او خواهد بود . آن شيطان‌ها ، از راه خدا بازشان مى‌دارند ؛ ولى مى‌پندارند كه هدايت يافتگان‌اند . تا آن‌گاه كه نزد ما آيد ، [به شيطان ]گويد : «اى كاش ميان من و تو فاصله ميان مشرق و مغرب بود ، و تو چه همنشين بدى بودى !»)

(و [دوزخيانْ ]برخى به برخى روى آورده، بپرسند . گويند : «شما [گمراه كنندگان ما ]بوديد كه [براى فريفتن ما ]از راه خيرخواهى مى‌آمديد» . [آنها در جواب ]مى‌گويند : «نه ! شما خودتان اهل ايمان نبوديد . ما را بر شما هيچ تسلّطى نبود . شما خود ، مردمى نافرمان بوديد . پس گفته پروردگارمان بر ما قطعى شد و ما همگى از عذاب مى‌چشيم . ما شما را گم‌راه كرديم ، همان‌گونه كه خود گم‌راه بوديم) .

(بر آنان ، همنشينانى برانگيختيم كه برايشان آنچه را فرارويشان بود و آنچه پشت سرشان بود ، بياراستند ، و بر آنها نيز همانند پيشينيانشان از جِن و اِنس ، عذابْ قطعى شد ؛ زيرا زيانكار بودند) .

.

الحديث موسى عليه‌السلام : مَن قَطَعَ قَرينَ السَّوءِ فَكَأَنَّما عَمِلَ بِالتَّوراةِ . ⁽¹⁾

الكافي عن عليّ بن أسباط عَنهُم عليهم‌السلام : فيما وَعَظَ اللّه‌ُ عز و جل بِهِ عيسى عليه‌السلام : يا عيسى ، اِعلَم أنَّ صاحِبَ السَّوءِ يُعدي ، وقَرينَ السَّوءِ يُردي ، وَاعلَم مَن تُقارِنُ ، وَاختَر لِنَفسِكَ إخوانا مِنَ المُؤمِنينَ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : أوحَشُ الوَحشَةِ قَرينُ السَّوءِ . ⁽³⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إيّاكَ وقَرينَ السَّوءِ ؛ فَإِنَّكَ بِهِ تُعرَفُ . ⁽⁴⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إيّاكَ وصاحِبَ السَّوءِ ؛ فَإِنَّهُ قِطعَةٌ مِنَ النّارِ ، لا يَنفَعُكَ وُدُّهُ ، ولا يَفي لَكَ بِعَهدِهِ . ⁽⁵⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ـ كانَ يَقولُ ـ : اللّهُمَّ إنّي أعوذُ بِكَ مِن صاحِبِ غَفلَةٍ ، وقَرينِ سَوءٍ . ⁽⁶⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : الوَحدَةُ خَيرٌ مَن جَليسِ السَّوءِ ، وَالجَليسُ الصّالِحُ خَيرٌ مِنَ الوَحدَةِ . ⁽⁷⁾

.

حديث موسى عليه‌السلام : هركه از همنشين بد بِبُرد ، گويى به تورات عمل كرده است!

الكافى ـ به نقل از على بن اَسباط، از يكى از معصومان عليهم‌السلام ـ : از جمله سفارش‌هاى خداوند به عيسى عليه‌السلامآن بود : «اى عيسى ! بدان كه يار بد ، [انسان را ]دچار خصلت‌هاى بدِ خود مى‌كند و همنشين بد ، [انسان را] به هلاكت مى‌رساند . بِدانْ كه با كه دوستى مى‌كنى ، و براى خودت برادرانى از مؤمنان برگزين .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : تنهاترين تنهايى ، همنشين بد است .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : از همنشين بد بپرهيز ؛ چرا كه تو را با او مى‌شناسند [و مى‌سنجند] .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : از همنشين بد بپرهيز ، زيرا پاره آتش است ؛ نه دوستى‌اش به تو سود مى‌رساند و نه پيمانت را نگه مى‌دارد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهمى‌فرمود : بارالها ! از يار غافل و همنشين بد ، به تو پناه مى‌آورم .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : تنهايى بهتر از همنشين بد است . همنشين درستكار ، بهتر از تنهايى است .

.

الإمام عليّ عليه‌السلام : كُن بِالوَحدَةِ آنَسُ مِنكَ بِقُرَناءِ السَّوءِ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : صاحِبُ السَّوءِ قِطعَةٌ مِنَ النّارِ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : اِحذَر مُجالَسَةَ قَرينِ السَّوءِ ؛ فَإِنَّهُ يُهلِكُ مُقارِنَهُ ، ويُردي مُصاحِبَهُ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : ما سَعِدَ مَن شَقِيَ إخوانُهُ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ : الوَحدَةُ خَيرٌ مِن رَفيقِ السَّوءِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام ـ أيضا ـ : إيّاكَ وصاحِبَ السَّوءِ ؛ فَإِنَّهُ كَالسَّيفِ المَسلولِ يَروقُ مَنظَرُهُ ، ويَقبُحُ أثَرُهُ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام ـ أيضا ـ : تَوَحَّشتُ فِي القَفرِ البَلقَعِ ، فَلَم أرَ وَحشَةً أشَدَّ مِن قَرينِ السَّوءِ ! ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام ـ أيضا ـ : إخوانُ السَّوءِ كَشَجَرَةِ النّارِ يُحرِقُ بَعضُها بَعضا . ⁽⁸⁾

الخصال عن سفيان الثوري : لَقيتُ الصّادِقَ ابنَ الصّادِقِ‌جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ عليهماالسلامفَقُلتُ لَهُ : يَابنَ رَسولِ اللّه‌ِ أوصِني . فَقالَ لي : ... يا سُفيانُ ، أمَرَني والِدي عليه‌السلامبِثَلاثٍ ، ونَهاني عَن ثَلاثٍ. فَكانَ فيما قالَ لي : يا بُنَيَّ ، مَن يَصحَب صاحِبَ‌السَّوءِ لا يَسلَم . ⁽⁹⁾

.

امام على عليه‌السلام : با تنهايى مأنوس‌تر باش تا بودن با همنشينان بد .

امام على عليه‌السلام : يارِ بد ، پاره‌اى از آتش است .

امام على عليه‌السلام : از همنشينى با همنشين بد بپرهيز ؛ زيرا او همنشين خود را هلاك مى‌كند و يار خود را تباه مى‌سازد .

امام على عليه‌السلام : آن كه برادرانش شوربخت‌اند ، نيك‌بخت نمى‌شود .

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : تنهايى ، بهتر از رفيق بد است .

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : از يار بد بپرهيز ، كه چون شمشير برهنه است . جلوه‌اش زيبا و زخمش زشت است .

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : در بيابان خشك و بى آب و علف ، تنها شدم ؛ امّا تنهاى‌اى سخت‌تر از همنشين بد نديدم .

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : برادران بد ، همچون درخت آتش هستند كه پاره‌اى از آن ، پاره ديگرش را مى‌سوزاند .

الخصال ـ به نقل از سُفيان ثَورى ـ : راستگو فرزند راستگو ، جعفر بن محمّد عليه‌السلام ، را ديدم و به ايشان گفتم : «اى پسر پيامبر خدا ! به من سفارشى كن . به من فرمود : « . . . اى سفيان ! پدرم مرا به سه چيزْ فرمان داد و از سه چيز بازداشت . از جمله به من فرمود : پسركم ! هركه با يارِ بد ، مصاحبت كند ، ايمن نمى‌ماند» .

.

الكافي عن لقمان الحكيم ـ لاِبنِهِ ـ : مَن يُقارِن قَرينَ السَّوءِ لا يَسلَم . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام ـ لاِبنِهِ ـ : يا بُنَيَّ ! . . . مَن يَدخُل مَداخِلَ السَّوءِ يُتَّهَم ، ومَن يَصحَب صاحِبَ السَّوءِ لا يَسلَم ، ومَن يَصحَبِ الصّاحِبَ الصّالِحَ يَغنَم . ⁽²⁾

۵ / ۷شَرُّ الإِخوانِ الإمام عليّ عليه‌السلام : شَرُّ الإِخوانِ مَن تُكُلِّفَ لَهُ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : شَرُّ الإِخوانِ الخاذِلُ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : شَرُّ الإِخوانِ المُواصِلُ عِندَ الرَّخاءِ وَالمُفاصِلُ عِندَ البَلاءِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : شَرُّ إخوانِكَ الغاشُّ المُداهِنُ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : شَرُّ إخوانِكَ مَن أرضاكَ بِالباطِلِ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : شَرُّ إخوانِكَ مَن يَبتَغي لَكَ شَرَّ يَومِهِ . ⁽⁸⁾

.

۵ / ۷ بدترينِ برادران

لقمان عليه‌السلام ـ به فرزندش ـ : هركه با همنشينِ بد ، دوستى كند ، ايمن نمى‌ماند .

لقمان عليه‌السلام ـ به فرزندش ـ : پسركم! ... هركه به جايگاه‌هاى بدنام درآيد ، متّهم گردد و هركه با يارِ بد مصاحبت كند ، ايمن نمى‌ماند و هركه با يار درستكار مصاحبت كند ، سود مى‌برد .

ر . ك : ص ۲۷۳ (آنان كه دوستى‌شان حرام است)؛ ص ۲۸۱ (آنان كه دوستى‌شان كراهت دارد) .

۵ / ۷بدترينِ برادران ⁽¹⁾امام على عليه‌السلام : بدترينِ برادران ، كسى است كه برايش به رنج افتند .

امام على عليه‌السلام : بدترينِ برادران ، فرو گذارنده [دوست خود به هنگام نياز ]است .

امام على عليه‌السلام : بدترينِ برادران ، كسى است كه به هنگام آسايش ، [با دوست خود ]رفت و آمد مى‌كند و به هنگام سختى و بلا ، [از او] مى‌بُرد .

امام على عليه‌السلام : بدترينِ برادرانت ، شخص فريبكار چاپلوس است .

امام على عليه‌السلام : بدترينِ برادرانت ، كسى است كه تو را از طريق باطل ، خشنود سازد .

امام على عليه‌السلام : بدترينِ برادرانت ، كسى است كه تلخى (بدىِ) روزش را براى تو مى‌جويد .

.

عنه عليه‌السلام : شَرُّ إخوانِكَ مَن أحوَجَكَ إلى مُداراةٍ ، وألجَأَكَ إلَى اعتِذارٍ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : شَرُّ إخوانِكَ مَن أغراكَ بِهَوىً ، ووَلَّهَكَ بِالدُّنيا . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : شَرُّ إخوانِكَ مَن تَثَبَّطَ عَنِ الخَيرِ وثَبَّطَكَ مَعَهُ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : شَرُّ إخوانِكَ وأغَشُّهُم لَكَ مَن أغراكَ بِالعاجِلَةِ ، وألهاكَ عَنِ الآجِلَةِ . ⁽⁴⁾

۵ / ۸خَيرُ الإِخوانِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : خَيرُ الإِخوانِ المُساعِدُ عَلى أعمالِ الآخِرَةِ . ⁽⁵⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : خَيرُ إخوانِكَ مَن أعانَكَ عَلى طاعَةِ اللّه‌ِ ، وصَدَّكَ عَن مَعاصيهِ ، وأمَرَكَ بِرِضاهُ . ⁽⁶⁾

الإمام عليّ عليه‌السلام : خَيرُ الإِخوانِ مَن كانَت فِي اللّه‌ِ مَوَدَّتُهُ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ الإِخوانِ مَن لَم تَكُن عَلَى الدُّنيا اُخُوَّتُهُ . ⁽⁸⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ إخوانِكَ مَن عَنَّفَكَ في طاعَةِ اللّه‌ِ سُبحانَهُ . ⁽⁹⁾

عنه عليه‌السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ : خَيرُ الإِخوانِ مَن إذَا استَغنَيتَ عَنهُ لَم يَزِدك فِي المَوَدَّةِ ، وإنِ احتَجتَ إلَيهِ لَم يَنقُصكَ مِنها . ⁽¹⁰⁾

.

۵ / ۸ بهترينِ برادران

امام على عليه‌السلام : بدترينِ برادرانت ، كسى است كه تو را به مدارا نيازمند كند و به عذرخواهى ناچارت سازد .

امام على عليه‌السلام : بدترينِ برادرانت ، كسى است كه تو را به هوا[ى نفس ]برانگيزد و به دنيا شيفته‌ات كند .

امام على عليه‌السلام : بدترينِ برادرانت ، كسى است كه از خير [رساندن ]باز ايستد و تو را نيز با خود ، باز دارد .

امام على عليه‌السلام : بدترينِ برادرانت و فريبكارترينشان در حقّ تو ، كسى است كه تو را به سوى دنيا برانگيزد و از آخرت ، باز دارد .

۵ / ۸بهترينِ برادران رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : بهترينِ برادران ، ياور در انجام دادن كارهاى آخرتى است .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : بهترينِ برادرانت ، كسى است كه تو را به پيروى از خدا يارى كند ، از نافرمانى او بازدارد و به خشنود ساختن او فرمان دهد .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادران ، كسى است كه دوستى‌اش در راه خدا باشد .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادران ، كسى است كه برادرى‌اش براى دنيا نباشد .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادرانت ، كسى است كه بر تو در راه پيروى از خداى سبحان ، سخت گيرد .

امام على عليه‌السلام ـ در حكمت‌هاى منسوب به ايشان ـ : بهترينِ برادرانت ، كسى است كه هرگاه از او بى نياز شدى ، بر دوستى خود نسبت به تو نيفزايد و اگر به او نيازمند شدى ، از دوستى خود نسبت به تو نكاهد .

.

عنه عليه‌السلام : خَيرُ الإِخوانِ أقَلُّهُم مُصانَعَةً فِي النَّصيحَةِ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ الإِخوانِ أنصَحُهُم . وشَرُّهُم أغَشُّهُم . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ الإِخوانِ مَن إذا فَقَدتَهُ لَم تُحِبَّ البَقاءَ بَعدَهُ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ الإِخوانِ مَن لَم يَكُن عَلى إخوانِهِ مُستَقصِيا . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ إخوانِكَ مَن دَلَّكَ عَلى هُدىً ، وأكسَبَكَ تُقىً ، وصَدَّكَ عَنِ اتِّباعِ هَوىً . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ إخوانِكَ مَن كَثُرَ إغضابُهُ لَكَ فِي الحَقِّ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ الإِخوانِ مَن لا يُحوِجُ إخوانَهُ إلى سِواهُ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ إخوانِكَ مَن واساكَ بِخَيرِهِ ، وخَيرٌ مِنهُ مَن أغناكَ عَن غَيرِهِ . ⁽⁸⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ إخوانِكَ مَن واساكَ، وخَيرٌ مِنهُ مَن كَفاكَ، وإنِ‌احتاجَ إلَيكَ أعفاكَ . ⁽⁹⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ إخوانِكَ مَن دَعاكَ إلى صِدقِ المَقالِ بِصِدقِ مَقالِهِ ، ونَدَبَكَ إلى أفضَلِ الأَعمالِ بِحُسنِ أعمالِهِ . ⁽¹⁰⁾

.

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادرانت ، كسى است كه در نيكخواهى تو ، كمترين چرب‌زبانى را به كار گيرد .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادران، نيك‌خواه‌ترينشان است و بدترين آنان، فريبكارترينشان .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادران ، كسى است كه هرگاه او را از دست بدهى ، پس از او ، زندگى را دوست نداشته باشى .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادران ، كسى است كه نسبت به برادرانش پُر توقّع نباشد .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادرانت ، كسى است كه تو را به هدايتى رهنمون شود ، تقوايى نصيبت كند و از پيروى هواى نفسى بازت دارد .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادرانت ، كسى است كه در راه حق ، بر تو بسيار خشم گيرد .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادران ، كسى است كه برادرانش را به ديگرى جز خود ، نيازمند نكند .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادرانت ، كسى است كه از مالش به تو ببخشد و بهتر از او كسى است كه تو را از ديگرى جز خود ، بى‌نياز كند .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادرانت ، كسى است كه از اموال خود به تو ببخشد و بهتر از او كسى است كه تو را بى‌نياز سازد و اگر خود به تو نيازمند گشت ، تو را معاف دارد [و از تو چيزى نخواهد] .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادرانت ، كسى است كه با راستگويى‌اش تو را به راستگويى بخواند و با اعمال نيك خود ، تو را به برترينِ اعمال برانگيزد .

.

عنه عليه‌السلام : خَيرُ الإِخوانِ أعوَنُهُم عَلَى الخَيرِ ، وأعمَلُهُم بِالبِرِّ ، وأرفَقُهُم بِالمُصاحِبِ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ إخوانِكَ مَن سارَعَ إلَى الخَيرِ وجَذَبَكَ إلَيهِ ، وأمَرَكَ بِالبِرِّ وأعانَكَ عَلَيهِ . ⁽²⁾

الإمام العسكريّ عليه‌السلام : خَيرُ إخوانِكَ مَن نَسِيَ ذَنبَكَ ، وذَكَرَ إحسانَكَ إلَيهِ . ⁽³⁾

۵ / ۹أصدَقُ الإِخوانِ الإمام عليّ عليه‌السلام : لا يَكونُ الصَّديقُ صَديقا حَتّى يَحفَظَ أخاهُ في ثَلاثٍ : في نَكبَتِهِ ، وغَيبَتِهِ ، ووَفاتِهِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : الصَّديقُ مِن صَدَقَ غَيبُهُ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : حَسبُ المَرءِ ... مِن صَداقَتِه ، كَثرَةُ مُوافَقَتِهِ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : مَن دَعاكَ إلَى‌الدّارِ الباقِيَةِ وأعانَكَ عَلَى‌العَمَلِ لَها فَهُوَ الصَّديقُ الشَّفيقُ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : الصَّديقُ الصَّدوقُ مَن نَصَحَكَ في عَيبِكَ ، وحَفِظَكَ في غَيبِكَ ، وآثَرَك عَلى نَفسِهِ . ⁽⁸⁾

.

۵ / ۹ صادق ترينِ برادران

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادران ، كسى است كه در به جاى آوردن خير ، برترين ياور ، و در نيكى عامل‌ترين ، و با مصاحبان ، ملايم‌ترين است .

امام على عليه‌السلام : بهترينِ برادرانت ، كسى است كه به سوى خير بشتابد و تو را بدان جذب كند ؛ تو را به نيكى فراخواند و در انجام دادن آن به تو كمك برساند .

امام عسكرى عليه‌السلام : بهترينِ برادرانت ، كسى است كه خطايت را فراموش كند و از نيكوكارى‌ات در حقّ خودش ياد كند .

۵ / ۹صادق‌ترينِ برادران امام على عليه‌السلام : دوست ، دوست نخواهد بود ، مگر آن كه برادرش را در سه حال نگه دارد : در سختى‌اش ، در غيبت او و پس از مرگش .

امام على عليه‌السلام : دوست ، آن است كه در نهان ، به دوستى پايبند است.

امام على عليه‌السلام : در صداقت دوست ، همين بس كه همراهى‌اش ، فراوان باشد .

امام على عليه‌السلام : دوستِ مهربان ، آن كسى است كه تو را به سراى آخرت فرا بخواند و در عمل كردن براى آن ، تو را يارى كند .

امام على عليه‌السلام : دوستِ راستين ، كسى است كه نيكخواهانه عيبت را به تو بگويد ، در نبودنت حافظ [آبرو و راز] تو باشد و تو را بر خود ، مقدّم بدارد .

.

عنه عليه‌السلام : لا يَحولُ الصَّديقُ الصَّدوقُ عَنِ المَوَدَّةِ وإن جُفِيَ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : مَن بَصَّرَكَ عَيبَكَ وحَفِظَكَ في غَيبِكَ فَهُوَ الصَّديقُ ، فَاحفَظهُ . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : الصَّديقُ مَن كانَ ناهِيا عَنِ‌الظُّلمِ وَالعُدوانِ، مُعينا عَلَى البِرِّ وَالإِحسانِ . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : أخوكَ الصَّديقُ مَن وَقاكَ بِنَفسِهِ ، وآثَرَكَ عَلى مالِهِ ووَلَدِهِ وعِرسِهِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : صَديقُكَ مَن نَهاكَ ، وعَدُوُّكَ مَن أغراكَ . ⁽⁵⁾

عنه عليه‌السلام : مَنِ اهتَمَّ بِكَ فَهُوَ صَديقُكَ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : إنَّ أخاكَ حَقّا مَن غَفَرَ زَلَّتَكَ ، وسَدَّ خَلَّتَكَ ، وقَبِلَ عُذرَكَ ، وسَتَرَ عَورَتَكَ ، ونَفى وَجَلَكَ ، وحَقَّقَ أمَلَكَ . ⁽⁷⁾

عنه عليه‌السلام : أخوكَ الَّذي إن أحرَضَتكَ مُلِمَّةٌمِنَ الدَّهرِ لَم يَبرَح لِبَثِّكَ واجِما ولَيسَ أخوكَ بِالَّذي إن تَمَنَّعَتعَلَيكَ اُمورٌ ظَلَّ يَلحاكَ لائِما ⁽⁸⁾

.

امام على عليه‌السلام : دوستِ راستين ، از دوستى‌اش بازنمى‌گردد ، اگر چه به او جفا شود .

امام على عليه‌السلام : هركه تو را به عيبت بينا گردانَد و در نبودنت حافظ [آبرو و راز ]تو باشد ، او همان دوست [حقيقى ]است ، پس او را نگه‌دار .

امام على عليه‌السلام : دوست ، كسى است كه از ستم و تجاوزگرى بازدارد و بر انجام دادن خوبى و نيكويى يارى كند .

امام على عليه‌السلام : برادرِ راستينت ، كسى است كه با جان خود ، تو را حفظ كند و تو را بر مال ، فرزند و همسر خود ، مقدّم دارد .

امام على عليه‌السلام : دوستت ، كسى است كه تو را [از بدى‌ها ]بازدارد و دشمنت ، آن كسى است كه تو را [به سوى بدى‌ها ]برانگيزد .

امام على عليه‌السلام : هركه به [نيازهاى] تو توجّه كند ، دوست توست .

امام على عليه‌السلام : برادر حقيقى تو كسى است كه لغزشت را ببخشد، نيازت را برطرف سازد ، عذرت را بپذيرد ، زشتى‌ات را بپوشاند ، ترست را بزدايد و آرزويت را برآورد .

امام على عليه‌السلامـ در شعر منسوب به ايشان ـ : برادرت، كسى است كه چون گرفتارى روزگارْ رنجورت ساخت/ در برابر درد دل‌هايت خاموش نمى‌ماند [و به يارى‌ات مى‌شتابد] . كسى كه چون دچار مشكلات شدى/ همواره سرزنشگرانه توبيخت مى‌كند ، برادرت نيست .

.

عنه عليه‌السلام ـ فِي الدّيوانِ المَنسوبِ إلَيهِ ـ : إنَّ أخاكَ الصِّدقَ مَن يَسعى مَعَكومَن يَضُرُّ نَفسَهُ لِيَنفَعَك ومَن إذا عايَنَ أمرا قَطَّعَكشَتَّتَ فيهِ شَملَهُ لِيَجمَعَك ⁽¹⁾

كنزالفوائد : رُوِيَ أنَّ الصّادِقَ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ الصّادِقَ عليهماالسلام كانَ يَتَمَثَّلُ كَثيرا بِهذَينِ البَيتَينِ : أخوكَ الَّذي لَو جِئتَ بِالسَّيفِ عامِدالِتَضرِبَهُ لَم يَستَغِشَّكَ فِي الوُدِّ ولَو جِئتَهُ تَدعوهُ لِلمَوتِ لَم يَكُنيَرُدُّكَ إبقاءً عَلَيكَ مِنَ الوُدِّ ⁽²⁾

۵ / ۱۰أكمَلُ الإِخوانِ الإمام عليّ عليه‌السلام : كانَ لي فيما مَضى أخٌ فِي اللّه‌ِ ، وكانَ يُعظِمُهُ في عَيني صِغَرُ الدُّنيا في عَينِهِ. وكانَ خارِجا مِن‌سُلطانِ بَطنِهِ؛فَلا يَشتَهي ما لا يَجِدُ ، ولا يُكثِرُ إذا وَجَدَ.وكانَ أكثَرَ دَهرِهِ صامِتا،فَإِن قالَ بَذَّ القائِلينَ،ونَقَعَ غَليلَ السّائِلينَ. وكانَ ضَعيفا مُستَضعَفا ، فَإِن جاءَ الجِدُّ فَهُوَ لَيثُ غابٍ ، وصِلُّ ⁽³⁾وادٍ ، لا يُدلي بِحُجِّةٍ حَتّى يَأتِيَ قاضِيا . وكانَ لا يَلومُ أحَدا عَلى ما يَجِدُ العُذرَ في مِثلِهِ حَتّى يَسمَعَ اعتِذارَهُ . وكانَ لا يَشكو وَجَعا إلاّ عِندَ بُرئِهِ . وكانَ يَقولُ ما يَفعَلُ ، ولا يَقولُ ما لا يَفعَلُ . وكانَ إذا غُلِبَ عَلَى الكَلامِ لَم يُغلَب عَلَى السُّكوتِ . وكانَ عَلى ما يَسمَعُ أحرَصَ مِنهُ عَلى أن يَتَكَلَّمَ . وكانَ إذا بَدَهَهُ أمرانِ يَنظُرُ أيُّهُما أقرَبُ إلَى الهَوى ؛ فَيُخالِفُهُ . فَعَلَيكُم بِهذِهِ الخَلائِقِ فَالزَموها ، وتَنافَسوا فيها ، فَإِن لَم تَستَطيعوها فَاعلَموا أنَّ أخذَ القَليلِ خَيرٌ مِن تَركِ الكَثيرِ . ⁽⁴⁾

.

۵ / ۱۰ كامل ترينِ برادران

امام على عليه‌السلام ـ در ديوان منسوب به ايشان ـ : برادر راستين تو كسى است كه در كنار تو مى‌كوشد/ و به خود ، زيان مى‌زند تا به تو سودى رساند . و چون ديد كه مسئله‌اى تو را از هم گسيخته است/ خود را پراكنده خاطر مى‌كند ، تا تو را جمعيّت خاطر ببخشد .

كنزالفوائد : نقل شده كه امام صادق عليه‌السلام اين دو بيت را بارها براى مَثَل زدن مى‌خواند : برادرت كسى است كه چون به عمد با شمشير به سراغ او بروى/ تا او را از پاى در آورى ، بازْ در دوستى خود ، كوتاهى نمى‌كند و فريبت نمى‌دهد. و چون او را به مرگ فرا بخوانى/ از سرِ دوستى و براى حفظ تو ، جواب رد به تو ندهد.

۵ / ۱۰كامل‌ترينِ برادران امام على عليه‌السلام : در گذشته مرا برادرى خدايى بود كه كوچكى دنيا در چشمش، او را در چشم من بزرگ مى‌داشت . مغلوب شكمش نبود. پس آنچه را نمى‌يافت ، آرزو نمى‌كرد و اگر مى‌يافت ، از حد نمى‌گذراند . بيشتر روزگارش را خاموش بود؛ ليكن اگر سخن مى‌گفت ، بر گويندگان پيشى مى‌گرفت و تشنگى پرسندگان را فرو مى‌نشاند . به ظاهر ، ناتوان مى‌نمود ؛ ليكن به هنگام كوشش ، چون شير بيشه و مار زهرآگينِ بيابان بود. جز در حضور قاضى، حجّت‌آورى نمى‌كرد و كسى را به سبب كارى كه در مثل آن ، پوزش مى‌آورند ، سرزنش نمى‌كرد تا عذرش را بشنود . از هيچ دردى شِكوه نمى‌كرد ، مگر پس از بهبودش. آنچه را مى‌گفت، انجام مى‌داد و آنچه را انجام نمى‌داد ، نمى‌گفت . اگر در گفتارْ مغلوب مى‌شد ، در خاموشى مغلوب نمى‌گشت . بر شنيدن ، حريص‌تر از گفتن بود. ⁽¹⁾اگر با دو مسئله روياروى مى‌شد ، مى‌نگريست كه كدام يك به هواى نفسْ ، نزديك‌تر است و با آن ، مخالفت مى‌كرد . پس اين خوى‌ها را به چنگ آوريد و پايبند آنها باشيد و در كسب آنها با يكديگر رقابت كنيد . اگر هم نتوانستيد همه آنها را كسب كنيد ، بدانيد كه به دست آوردن اندك ، بهتر از رها كردن بسيار است .

.

الكافي عن أحمد بن محمّد بن خالد عَن بَعضِ أصحابِهِ مِنَ العِراقِيِّينَ رَفَعَهُ ، قالَ : خَطَبَ النّاسَ الحَسَنُ بنُ عَلِيٍّ صَلَواتُ اللّه‌ِ عَلَيهِما فَقالَ : أيُّهَا النّاسُ ، أنَا اُخبِرُكُم عَن أخٍ لي كانَ مِن أعظَمِ النّاسِ في عَيني ، وكانَ رَأسُ ما عَظُمَ بِهِ في عَيني صِغَرَ الدُّنيا في عَينِهِ . كانَ خارِجا مِن سُلطانِ بَطنِهِ ؛ فَلا يَشتَهي ما لا يَجِدُ ، ولا يُكثِرُ إذا وَجَدَ . كانَ خارِجا مِن سُلطانِ فَرجِهِ ؛ فَلا يَستَخِفُّ لَهُ عَقلَهُ ولا رَأيَهُ . كانَ خارِجا مِن سُلطانِ الجَهالَةِ ؛ فَلا يَمُدُّ يَدَهُ إلاّ عَلى ثِقَةٍ لِمَنفَعَةٍ . كانَ لا يَتَشَهّى ، ولا يَتَسَخَّطُ ، ولا يَتَبَرَّمُ . كانَ أكثَرَ دَهرِهِ صَمّاتا ، فَإِذا قالَ بَذَّ القائِلينَ ، كانَ لا يَدخُلُ في مِراءٍ ، ولا يُشارِكُ في دَعوى ، ولا يُدلي بِحُجَّةٍ حَتّى يَرى قاضِيا . وكانَ لا يَغفُلُ عَن إخوانِهِ ، ولا يَخُصُّ نَفسَهُ بِشَيءٍ دونَهُم . كانَ ضَعيفا مُستَضعَفا ، فَإِذا جاءَ الجِدُّ كانَ لَيثا عادِيا . كانَ لا يَلومُ أحَدا فيما يَقَعُ العُذرُ في مِثلِهِ حَتّى يَرَى اعتِذارا . كانَ يَفعَلُ ما يَقولُ ، ويَفعَلُ ما لا يَقولُ . كانَ إذَا ابتَزَّهُ أمرانِ لا يَدري أيُّهُما أفضَلُ نَظَرَ إلى أقرَبِهِما إلَى الهَوى فَخالَفَهُ . كانَ لا يَشكو وَجَعا إلاّ عِندَ مَن يَرجو عِندَهُ البُرءَ ، ولا يَستَشيرُ إلاّ مَن يَرجو عِندَهُ النَّصيحَةَ . كانَ لا يَتَبَرَّمُ ، ولا يَتَسَخَّطُ ، ولا يَتَشَكّى ، ولا يَتَشَهّى ، ولا يَنتَقِمُ ، ولا يَغفُلُ عَن العَدُوِّ . فَعَلَيكُم بِمِثلِ هذِهِ الأَخلاقِ الكَريمَةِ إن أطَقتُموها ، فَإِن لَم تُطيقوها كُلَّها فَأَخذُ القَليلِ خَيرٌ مِن تَركِ الكَثيرِ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلاّ بِاللّه . ⁽¹⁾

.

الكافى ـ به نقل از احمد بن محمّد بن خالد، از پاره‌اى از يارانش كه اين حديث را به امام حسن عليه‌السلاممى‌رسانند ـ : امام حسن عليه‌السلام براى مردم ، خطبه خواند و فرمود : «اى مردم ! من شما را از برادرى خبر مى‌دهم كه در چشمم از بزرگ‌ترينِ مردم بود . علّت اصلى بزرگ جلوه نمودنش در چشمم، كوچكى‌دنيا در چشم او بود . او مغلوب شكمش نبود . پس آنچه را نمى‌يافت ، آرزو نمى‌كرد و اگر مى‌يافت ، از حد نمى‌گذراند . او مغلوب شهوتش نبود. پس براى آن ، نه عقل خود را سبك مى‌كرد و نه رأيش را . مغلوب نادانى نبود. پس دستش را جز به سوى شخص مورد اطمينان براى سودى دراز نمى‌كرد . نه هوسران بود ، نه خشمگين مى‌شد و نه افسرده مى‌گشت . بيشتر روزگارش را خاموش بود ؛ اما چون سخن مى‌گفت، بر گويندگان پيشى مى‌گرفت و در هيچ جدالى وارد نمى‌شد و در هيچ دعوايى شركت نمى‌جست و تا قاضى‌اى ⁽¹⁾] براى شنيدن سخنانش [نمى‌يافت ، حجّت‌آورى نمى‌كرد . از برادرانش غافل نمى‌گشت و چيزى را از آنان بازنمى‌داشت و ويژه خود نمى‌ساخت . به ظاهر ، ناتوان مى‌نمود ؛ اما به هنگام كوشش ، شيرى شَرزه بود . هيچ كس را به سبب كارى كه در مثل آن ، پوزش مى‌آورند ، سرزنش نمى‌كرد ، تا عذرش را بداند . آنچه مى‌گفت ، انجام مى‌داد و آنچه نمى‌گفت ، نيز انجام مى‌داد. ⁽²⁾هرگاه با دو مسئله روياروى مى‌شد و نمى‌دانست كدام‌يك از آنها برترند ، مى‌نگريست كه كدام‌يك به هواى نفس ، نزديك‌تر است . پس با آن مخالفت مى‌كرد . از هيچ دردى شِكوه نمى‌كرد ، مگر نزد كسى كه اميد بهبود خود را از او داشت ، و جز با كسى كه از او اميد نيكخواهى داشت ، مشورت نمى‌كرد . افسرده و خشمگين نمى‌شد و پُر شكايت و هوسران نبود . از كسى انتقام نمى‌گرفت و در عين حال ، از دشمن ، غافل نمى‌گشت . پس اگر توانش را داشتيد ، چنين خوى‌هاى بزرگوارانه‌اى به دست آوريد و پايبند آنها باشيد و اگر طاقت همه‌اش را نداشتيد ، ]بدانيد كه [به دست آوردن اندك ، بهتر از واگذاشتن بسيار است ، و دگرگونى و توانى جز به وسيله خدا نيست» .

.

الإمام الباقر عليه‌السلام : كانَ لي أخٌ في عَيني عَظيمٌ ، وكانَ الَّذي عَظَّمَهُ في عَيني صِغَرَ الدُّنيا في عَينِهِ . ⁽¹⁾

الإمام الرضا عليه‌السلام ـ في صِفَةِ الإِمامِ ـ : الإِمامُ الأَنيسُ الرَّفيقُ ، وَالوالِدُ الشَّفيقُ ، وَالأَخُ الشَّقيقُ ، وَالاُمُّ البَرَّةُ بِالوَلَدِ الصَّغيرِ . ⁽²⁾

.

امام باقر عليه‌السلام : مرا برادرى بود كه در چشمم بزرگ مى‌نمود . آنچه او را در چشمم بزرگ مى‌كرد ، كوچكى دنيا در چشم او بود .

امام رضا عليه‌السلام ـ در تعريف «امام» ـ : امام ، همدم و رفيق است و پدر مهربان ؛ و برادرِ همسان است و مادر نيكوكار به فرزند كوچكش .

.

الفصل السادس: آداب المحبَّة۶ / ۱ما يَنبَغي في مُعاشَرَةِ الإِخوانِأ ـ مَعرِفَةُ المُواصَفاتِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا آخَى الرَّجُلُ الرَّجُلَ فَليَسأَلهُ عَنِ اسمِهِ وَ اسمِ أبيهِ و مِمَّن هُوَ ؛ فَإِنَّهُ أوصَلُ لِلمَوَدَّةِ . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا أحَبَّ أحَدُكُم أخاهُ المُسلِمَ فَليَسأَلهُ عَنِ اسمِهِ وَ اسمِ أبيهِ وَ اسمِ قَبيلَتِهِ و عَشيرَتِهِ ؛ فَإِنَّ مِن حَقِّهِ الواجِبِ و صِدقِ الإِخاءِ أن يَسأَلَهُ عَن ذلِكَ ، و إلاّ فَإِنَّها مَعرِفَةُ حُمقٍ . ⁽²⁾

.

فصل ششم : آداب دوستى

۶ / ۱ شايسته هاى معاشرت با برادران

الف ـ شناخت ويژگى ها

فصل ششم : آداب دوستى۶ / ۱شايسته‌هاى معاشرت با برادرانالف ـ شناخت ويژگى‌ها رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه كسى با كسى دوستى مى‌كند ، نامش ، نام پدرش و خاستگاهش را بپرسد ، كه اين كار ، پيوند دوستى را استوارتر مى‌كند .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه كسى از شما با برادر مسلمانش دوست شد ، نامش ، نام پدرش و نام قبيله و تيره‌اش را بپرسد ؛ زيرا پرسش از اين چيزها ، از حقوق واجبِ دوستى و نشانه برادرى راستين است ، وگرنه آن ، شناختى (آشنايى‌اى) احمقانه است .

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا آخى أحَدُكُم رَجُلاً فَليَسأَلهُ عَنِ اسمِهِ وَاسمِ أبيهِ وقَبيلَتِهِ ومَنزِلِهِ ؛ فَإِنَّهُ مِن و اجِبِ الحَقِّ و صافِي الإِخاءِ ، و إلاّ فَهُوَ مَوَدَّةٌ حَمقاءُ . ⁽¹⁾

شعب الإيمان عن ابن عمر : رَآنِي النَّبِيُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و أنَا ألتَفِتُ ، فَقالَ : ما لَكَ تَلتَفِتُ ؟ قُلتُ : آخَيتُ رَجُلاً . قالَ : إذا أحبَبتَ رَجُلاً فَاسأَلهُ عَنِ اسمِهِ وَ اسمِ أبيهِ ، فَإِن كانَ غائِبا حَفِظتَهُ ، و إن كانَ مَريضا فَعُدتَهُ ⁽²⁾، و إن ماتَ شَهِدتَهُ . ⁽³⁾

حلية الأولياء عن سالم عن أبيه : كُنتُ عِندَ رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله إذ مَرَّ عَلَيهِ رَجُلٌ فَقالَ رَجُلٌ : يا رَسولَ اللّه‌ِ ، إنّي لاَُحِبُّ هذا فِي اللّه‌ِ عز و جل . فَقالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هَل تَدرِي مَا اسمُهُ ؟ قالَ : لا . فَقالَ النَّبِيُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : فَاسأَلهُ عَنِ اسمِهِ . فَسَأَلهُ و أعلَمَهُ ذلِكَ . فَقالَ لَهُ الرَّجُلُ : أحَبَّكَ اللّه‌ُ الَّذي أحبَبتَني فيهِ . فَرَجَعَ إلى رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، فَأَخبَرَهُ بِالَّذي قالَ لَهُ وَ الَّذي رَدَّ عَلَيهِ . فَقالَ لَهُ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : وَجَبَت . ⁽⁴⁾

.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه يكى از شما با كسى دوستى كرد ، نامش ، نام پدر و قبيله‌اش را بپرسد و از منزلش خبر گيرد ؛ زيرا اين كار از حقوق واجب و صفاى برادرى است ، و گرنه ، دوستىِ احمقانه است .

شُعَب الإيمان ـ به نقل از ابن عمر ـ : پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مرا ديد كه به چپ و راست مى‌نگرم . پس فرمود : «چرا به اين‌سو و آن سو مى‌نگرى ؟». گفتم : با مردى دوستى كردم ]و اينك به دنبالش مى‌گردم] . فرمود : «هرگاه با كسى دوستى كردى ، نام او را و نام پدرش را بپرس تا در نبودش ، او را حفظ كنى ، اگر بيمار گشت ، به عيادتش بروى و اگر مُرد ، در تشييع جنازه‌اش حاضر شوى» .

حلية الأولياء ـ به نقل از سالم، از پدرش ـ : نزد پيامبر خدا بودم كه مردى بر ايشان گذشت . مرد ديگرى‌گفت : «اى رسول خدا ! من اين [مرد ]را در راه خداى عز و جل دوست مى‌دارم . پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به او فرمود : «آيا نامش را مى‌دانى ؟» . گفت : نه . پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهفرمود : «پس نامش را بپرس» . او نيز نامش را پرسيد و آن مرد ، پاسخش را داد و سپس افزود : «خداوندى كه مرا در راه او دوست داشتى ، دوستت بدارد» . پس آن مرد [پرسنده] به سوى رسول‌خدا بازگشت و حضرت را از آنچه به آن مرد گفته بود و آنچه از او شنيده بود، باخبر كرد . آن‌گاه پيامبر خدا فرمود : «[اينك حقيقت دوستى] تحقّق يافت» .

.

ب ـ إعلامُ المَحَبَّةِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا أحَبَّ أحَدُكُم صاحِبَهُ أو أخاهُ فَليُعلِمهُ . ⁽¹⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا أحَبَّ الرَّجُلُ أخاهُ فَليُخبِرهُ أنَّهُ يُحِبُّهُ . ⁽²⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا أحَبَّ أحَدُكُم أخاهُ فَليُعلِمهُ ؛ فَإِنَّهُ أصلَحُ لِذاتِ البَينِ . ⁽³⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا أحَبَّ أحَدُكُم أخاهُ فَليُعلِمهُ ؛ فَإِنَّهُ يَجِدُ لَهُ مِثلَ الَّذي عِندَهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا أحَبَّ أحَدُكُم أخاهُ فَليُعلِمهُ ذلِكَ ، ثُمَّ لِيَزُرهُ ، و لا يَكون أوَّلَ قاطِعٍ . ⁽⁵⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا أحَبَّ أحَدُكُم أخاهُ فَليُخبِرهُ ؛ لِيَقُل : إنّي اُحِبُّكَ فِي اللّه‌ِ، إنّي أوَدُّكَ فِي اللّه‌ِ . ⁽⁶⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : أبدِ المَوَدَّةَ لِمَن وادَّكَ تَكُن أثبَتَ . ⁽⁷⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا أحَبَّ أحَدُكُم أخاهُ فِي اللّه‌ِ فَليُعلِمهُ ؛ فَإِنَّهُ أبقى فِي الاُلفَةِ ، و أثبَتُ فِي المَوَدَّةِ . ⁽⁸⁾

.

ب ـ اعلام دوستى

ب ـ اعلام دوستى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه يكى از شما يار يا برادرش را دوست داشت ، او را [از اين دوستى] باخبر كند .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه مردى ، برادرش را دوست داشت ، باخبرش كند كه دوستش مى‌دارد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه يكى از شما برادرش را دوست داشت ، او را [از اين دوستى ]باخبر كند ؛ چرا كه اين كار ، افراد را بيشتر به هم مى‌پيوندد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه يكى از شما برادرش را دوست داشت ، او را [از اين دوستى ]باخبر كند ؛ زيرا كه همانند حالت خودش را نزد او خواهد يافت .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه يكى از شما برادرش را دوست داشت ، او را [از اين دوستى ]باخبر كند و به ديدارش برود و نخستين كسى نباشد كه قطع رابطه مى‌كند .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه يكى از شما برادرش را دوست داشت ، او را [از اين دوستى ]باخبر كند و [به او سخنانى از اين دست ]بگويد : من تو را در راه خدا دوست مى‌دارم. من به تو در راه خدا علاقه دارم .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : دوستى خودت را نسبت به آن كه تو را دوست دارد ، آشكار كن تا [در دوستى‌ات ]استوارتر باشى .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه يكى از شما برادرش را در راه خدا دوست داشت ، او را [از اين دوستى] باخبر كند ، كه اين كار ، الفت را پايدارتر مى‌سازد و دوستى را استوارتر مى‌كند .

.

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : مَن كانَ في قَلبِهِ مَوَدَّةٌ لِأَخيهِ ثُمَّ لَم يُطلِعهُ عَلَيهِ فَقَد خانَهُ . ⁽¹⁾

سنن أبي داود عن أنس : إنَّ رَجُلاً كانَ عِندَ النَّبِيِّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ ، فَقالَ : يا رَسولَ اللّه‌ِ ، إنّي لاَُحِبُّ هذا . فَقالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : أعلَمتَهُ ؟ قالَ : لا . قالَ : أعلِمهُ . قالَ : فَلَحِقَهُ فَقالَ : إنّي اُحِبُّكَ فِي اللّه‌ِ . فَقالَ : أحَبَّكَ الَّذي أحبَبتَني لَهُ . ⁽²⁾

المحاسن عن مجاهد : لَقِيَني رَجُلٌ مِن أصحابِ النَّبِيِّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، فَأَخَذَ بِمَنكِبي مِن وَرائي ، قالَ : أما إنّي اُحِبُّكَ . قالَ : أحَبَّكَ الَّذي أحبَبتَني لَهُ . فَقالَ : لَولا أنَّ رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهقالَ : «إذا أحَبَّ الرَّجُلُ الرَّجُلَ فَليُخبِرهُ أنَّهُ أحَبَّهُ» ما أخبَرتُكَ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إذا أحَبَّ أحَدُكُم صاحِبَهُ ، فَليَأتِهِ في مَنزِلِهِ فَليُخبِرهُ أنَّهُ يُحِبُّهُ للّه‌ِِ . ⁽⁴⁾

المحاسن عن أبي البلاد : مَرَّ رَجُلٌ فِي المَسجِدِ وأبو جَعفَرٍ عليه‌السلام جالِسٌ وأبو عَبدِاللّه‌ِ عليه‌السلام ، فَقالَ لَهُ بَعضُ جُلَسائِهِ : وَ اللّه‌ِ ، إنّي لاَُحِبُّ هذَا الرَّجُلَ . قالَ لَهُ أبو جَعفَرٍ عليه‌السلام : ألا فَأَعلِمهُ ؛ فَإِنَّهُ أبقى لِلمَوَدَّةِ ، وخَيرٌ فِي الاُلفَةِ . ⁽⁵⁾

.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هركه در دلش نسبت به برادرش محبّتى داشته‌باشد و او را از آن باخبر نكند ، به او خيانت كرده است .

سنن أبى داوود ـ به نقل از اَنَس ـ : مردى نزد پيامبر خدا بود كه مردى ديگر بر ايشان گذشت . آن مرد گفت : اى پيامبر خدا ! من اين مرد را [كه گذشت ، ]دوست مى‌دارم . پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهبه او فرمود : «آيا با خبرش كرده‌اى ؟» . گفت : نه . فرمود : «او را باخبر كن» . پس ، خود را به آن مرد رساند و گفت : من تو را در راه خدا دوست مى‌دارم . آن مرد گفت : آن كه مرا براى او دوست مى‌دارى ، نيز دوستت بدارد .

المحاسن ـ به نقل از مجاهد ـ : مردى از ياران پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهمرا ديد و از پشت ، شانه‌ام را گرفت و گفت : هان! من تو را دوست دارم . پاسخ داد[م] : آن كه مرا براى او دوست مى‌دارى ، دوستت بدارد! . آن مرد گفت : اگر نبود كه پيامبر خدا فرمود : «هرگاه كسى ، كسى را دوست داشت ، باخبرش كند كه دوستش مى‌دارد» ، تو را [از محبّتم ]باخبر نمى‌كردم .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : هرگاه يكى از شما مصاحبش را دوست مى‌داشت ، به خانه‌اش برود و باخبرش كند كه او را براى خدا دوست مى‌دارد .

المحاسن ـ به نقل از ابو البلاد ـ : امام باقر و امام صادق عليهماالسلام در مسجد نشسته بودند كه مردى گذشت. يكى از همنشينان ايشان گفت : به خدا سوگند ، من اين مرد را دوست مى‌دارم . امام باقر عليه‌السلامفرمود : «هان ! باخبرش كن ، كه [اين كار ، ]دوستى را پايدارتر مى‌كند و براى انس گرفتن ، بهتر است» .

.

الإمام الصادق عليه‌السلام : إذا أحبَبتَ رَجُلاً فَأَخبِرهُ بِذلِكَ ؛ فَإِنَّهُ أثبَتُ لِلمَوَدَّةِ بَينَكُما . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : إذا أحبَبتَ أحَدا مِن إخوانِكَ فَأَعلِمهُ ذلِكَ ؛ فَإِنَّ إبراهيمَ عليه‌السلامقالَ : «رَبِّ أَرِنِى كَيْفَ تُحْىِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَ لَمْ تُؤْمِن قَالَ بَلَى وَلَـكِن لِّيَطْمَـئنَّ قَلْبِى» ⁽²⁾. ⁽³⁾

ج ـ حِفظُ الوُدِّ القَديمِ رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إنَّ اللّه‌َ تَعالى يُحِبُّ حِفظَ الوُدِّ القَديمِ . ⁽⁴⁾

عنه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : إنَّ اللّه‌َ عز و جل يُحِبُّ المُلازَمَةَ عَلَى الإِخاءِ القَديمَةِ ، فَداوِموا عَلَيها . ⁽⁵⁾

داود عليه‌السلام ـ لاِبنِهِ سُلَيمانَ عليه‌السلام ـ : يا بُنَيَّ ، لا تَستَبدِلَنَّ بِأَخٍ قَديمِ أخا مُستَفادا مَا استَقامَ لَكَ ، و لا تَستَقِلَّنَّ أن يَكونَ لَكَ عَدُوٌّ واحِدٌ ، و لا تَستَكثِرَنَّ أن يَكونَ لَكَ ألفُ صَديقٍ . ⁽⁶⁾

سليمان عليه‌السلام ـ لاِبنِهِ ـ : يا بُنَيَّ ، عَلَيكَ بِالحَبيبِ الأَوَّلِ ؛ فَإِنَّ الحَبيبَ الأَخيرَ لا يَعدِلُهُ . ⁽⁷⁾

.

ج ـ حفظ دوستى كهن

امام صادق عليه‌السلام : هرگاه كسى را دوست داشتى ، از آن [محبّت] باخبرش ساز ، كه اين كار ، دوستى ميان شما را پايدارتر مى‌كند .

امام صادق عليه‌السلام : هرگاه يكى از برادرانت را دوست داشتى ، از آن [محبّت] ، باخبرش كن ؛ زيرا ابراهيم عليه‌السلامنيز گفت : «پروردگارا ! به من نشان بده كه چگونه مردگان را زنده مى‌كنى ؟ . گفت : آيا ايمان نياورده‌اى ؟ . گفت : چرا ؛ ولى مى‌خواهم دلم آرامش يابد``» .

ج ـ حفظ دوستى كهن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : خداوند متعال ، حفظ دوستىِ ديرين را دوست مى‌دارد .

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : خداوند عز و جلپايبندى به برادرىِ ديرين را دوست مى‌دارد . پس بر آن ، مداومت كنيد .

داوود عليه‌السلام ـ به فرزندش سليمان عليه‌السلامـ : پسركم! برادر كهن را تا آن جا كه با تو صادق است ، با برادرىِ [تازه ]به دست آمده ، عوض مكن . حتّى اگر يك دشمن داشته باشى ، آن را كم مشمار و اگر هزار دوست داشته باشى ، آن را بسيار مشمار .

سليمان عليه‌السلام ـ به فرزندش ـ : پسركم ! دوست ديرين را نگه دار ، كه دوست تازه با او برابر نيست .

.

الإمام عليّ عليه‌السلام ـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ : لا تَستَبدِلَنَّ بِأَخٍ لَكَ قَديمٍ أخا مُستَفادا مَا استَقامَ لَكَ ؛ فَإِنَّكَ إن فَعَلتَ فَقَد غَيَّرتَ ، و إن غَيَّرتَ تَغَيَّرَت نِعَمُ اللّه‌ِ عَلَيكَ . ⁽¹⁾

عنه عليه‌السلام : اِختَر مِن كُلِّ شَيءٍ جَديدَهُ ، ومِنَ الإِخوانِ أقدَمَهُم . ⁽²⁾

عنه عليه‌السلام : خَيرُ كُلِّ شَيءٍ جَديدُهُ ، و خَيرُ الإِخوانِ أقدَمُهُم . ⁽³⁾

عنه عليه‌السلام : مِن كَرَمَ المَرءِ بُكاؤُهُ عَلى ما مَضى مِن زَمانِهِ ، و حَنينُهُ إلى أوطانِهِ ، وحِفظُهُ قَديمَ إخوانِهِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه‌السلام : إذا طالَتِ الصُّحبَةُ تَأَكَّدَتِ الحُرمَةُ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق عليه‌السلام : عَلَيكَ بِالتِّلادِ ، و إيّاكَ و كُلَّ مُحدَثٍ لا عَهدَ لَهُ و لا أمانَةَ و لا ذِمَّةَ و لا ميثاقَ ، و كُن عَلى حَذَرٍ مِن أوثَقِ النّاسِ في نَفسِكَ ؛ فَإِنَّ النّاسَ أعداءُ النِّعَمِ . ⁽⁶⁾

عنه عليه‌السلام : مَوَدَّةُ يَومٍ صِلَةٌ ، و مَوَدَّةُ شَهرٍ قَرابَةٌ ، و مَوَدَّةُ سَنَةٍ رَحِمٌ ثابِتَةٌ ، مَن قَطَعَها قَطَعَهُ اللّه‌ُ . ⁽⁷⁾

.