فرهنگ اخلاقی معصومین علیهم السلام حرف د - ذ

مشخصات كتاب

فرهنگ اخلاقي معصومين عليهم السلام (حروف د - ذ)

سرشناسه: رضوان‌فر، احمد، ۱۳۴۳ -

عنوان و نام پديدآور: فرهنگ اخلاقي معصومين عليهم السلام ؛ (حروف د - ذ) / احمد رضوان‌فر

مشخصات نشر: قم: صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران ، مركز پژوهش‌هاي اسلامي، 1392

مشخصات ظاهري: 471 ص.

ISBN: 978 – 964 – 514 – 283 – 2 142000 ريال ؛.

وضعيت فهرست نويسي: فيپا

يادداشت: كتابنامه.

موضوع: اخلاق اسلامي.

موضوع: احاديث اسلامي.

موضوع: چهارده معصوم -- اخلاق.

شناسه افزوده: صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران ، مركز پژوهش‌هاي اسلامي

رده بنديكنگره: 1392 ر 66 ف 4 / 8 / 247 BP

رده بنديديويي: 61 / 297

شماره كتابشناسي ملي: 4263511

اشاره

ديباچه

ديباچه

آفريدگار جهان، آفريده خود را بر اساس عقل و فطرت آفريده و سراپاي وجود او را با محبت سرشته و شريف‌ترين مظهر خود را نماينده خويش در روي زمين قرار داده است.

دو يادگار پيامبر صلي الله عليه و آله ؛ يعني قرآن و سنت، آموزه‌هاي شيريني را دربردارند كه دريچه رستگاري را به روي همگان مي‌گشايند و آنان را به كمال مطلوب مي‌رسانند.

در سراسر متون ارزشمند ديني، براي تربيت اين آفريده، برنامه‌هايي ارائه شده است تا بدان جا كه پيامبر گرامي اسلام صلي الله عليه و آله غايت بعثت خود را به كمال رساندن انسان معرفي فرمود:

«اِنَّما بُعِثتُ لِاُتَمِّمَ مَكارِمَ الاَخلاقِ»

پس سپاس خدايي را سزاست كه فراخناي گيتي را چشم انداز انسان ساخت و وي را به زيور خرد آراست و هر آنچه را در زمين و آسمان است، رام او كرد تا وي به كاوش در اين حقايق بپردازد و با دو بال عقل و دين، بر فراز جهان، به جان جهان بنگرد و از بزرگ آموزگاران دين، عالي‌ترين سطح دانش و بينش را فرا گيرد.

اين مجموعه، برگ سبزي است پيش‌كش به بوستان دانش و ادب تا

دانش‌پژوهان با صرفه‌جويي در زمان، به دانستني‌هاي دين دست يازند و از درياي بي‌كران قرآن و حديث و كردار بزرگان دين، گوهرها بيابند.

نگارنده محترم، حجت الاسلام والمسلمين احمد رضوانفر با قلم شيواي خود، اين مجموعه الفبايي فرهنگ اخلاقي معصومين عليهم السلام را با نظارت و ارزيابي جناب حجت الاسلام و المسلمين محمدحسين درافشان تحفه همگان ساخته است. پس از بيان مقدمه‌اي درباره عنوان هر يك از موضوع‌ها و بررسي اهميت و ضرورت آن، «گلبانگ حديث»، گلچيني از احاديث كوتاه و گوياي معصومين عليهم السلام با موضوع‌بندي خاصي جهت استفاده گويندگان و مجريان صدا و سيما و براي استفاده ميان‌برنامه‌ها و زيرنويس سيما تهيه شده است. از آنجا كه مسايل اخلاقي تنها در قالب ارائه نمونه‌هاي رفتاري بسيار زيبا تأثير بسزايي بر خواننده خواهد داشت، نمونه‌هاي رفتاري نيز آورده شده است. افزون بر آن، شيرازه هر موضوع با اشاره‌اي به پي‌آمدها و آموزه‌هاي مورد نظر تكميل گشته است تا خواننده به نتيجه مطلوب برسد.

اكنون خرسنديم كه حروف «د ـ ذ» از مجموعه فرهنگي اخلاقي معصومين عليهم السلام را به حضور شما خوبان كه اهل انديشه و ايمان و انتخابيد، پيش‌كش مي‌كنيم. اميد است رهاورد اين اثر، گشايش افق‌هاي تازه‌اي در چشم‌انداز زندگي همه باشد. آري، اگر مي خواهيم زندگي‌مان معنادار و هدف‌مند و حركت‌مان جهت‌دار باشد، بايد از فرهنگ اخلاقي و تربيتي پيشوايان معصوم خويش الگو بگيريم و تنها از آنان پيروي كنيم.

در پايان، از ويراستار ارجمند اثر، محمدصادق دهقان و همكارانم در بخش نمونه‌خواني و رايانه سپاس‌گزاريم. افزون بر آن، از همه خوانندگان محترم خواهانيم تا هرگونه كاستي در اين مجموعه را به

آگاهي برسانند تا در جلدهاي پسين، از كاستي‌هاي احتمالي، پيش‌گيري و در پرتو به كار بستن نظرهاي ارزشمند اهل قلم، بر غناي مجموعه افزوده شود.

انه ولي التوفيق

اداره كل پژوهش

مركز پژوهش‌هاي اسلامي صدا و سيما

پيش‌گفتار

پيش‌گفتار

اِني تارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَينِ مَا اِن تَمَسَّكتُم بِهِما لَن تَضِلُّوا بَعدِي كِتابَ اللهِ وَ عِترَتِي اهلَ بَيتي... فَانظُرُوا كَيفَ تَخلُفونِي فِيهِما...⁽¹⁾

به درستي كه من دو چيز گران‌مايه ميان شما مي‌گذارم كه هرگاه به آن دو تمسّك جوييد، پس از من، گمراه نمي‌شويد. (آن دو عبارتند از:) كتاب خدا (قرآن كريم) و عترتم، اهل بيتم... پس بنگريد پس از من در مورد اين دو چگونه رفتار مي‌كنيد.

حمد و سپاس بي‌پايان خداوندي را سزد كه همه چيز از او است.

بار ديگر با عنايت حضرت حق در كنار تلاش مركز پژوهش‌هاي اسلامي صدا و سيما، مجلد ديگري از مجموعه‌ي فرهنگي ـ اخلاقي معصومين عليهم السلام به زيور چاپ آراسته شد.

مجموعه حاضر، سخنان برگزيدگان خاص درگاه الهي است كه چراغ هدايت بشرند. بر هر مسلماني فرض است در حدّ توان خود، اين سخنان نوراني را به مردم برساند. استخراج اين سخنان از متون حديثي و عرضه

آن در اين قالب، كوششي است در اين راستا. اميد است، همه كساني كه در اين راه تلاش مي‌كنند، مشمول دعاي امام رضا عليه السلام قرار گيرند كه فرمود: «خداوند، بنده‌اي كه امر ما را زنده مي‌كند، رحمت كند». وقتي از حضرت پرسيدند: امر شما را چگونه زنده مي‌كند؟ ايشان فرمود: «دانش‌هاي ما را مي‌آموزد و به مردم ياد مي‌دهد. به يقين، مردم اگر خوبي‌هاي سخنان ما را بدانند، از ما پيروي مي‌كنند».

صلوات و سلام خدا بر روح ملكوتي بنيان‌گذار جمهوري اسلامي، حضرت امام خميني رحمه الله باد كه همه به اميد آنكه، نسل‌هاي حال و آينده، پاسدار اين نعمت الهي باشند و فرهنگ علوي را در اين كشور و جهان، نهادينه سازند.

حرف «د»

اشاره

حرف «د»

در گوشي سخن گفتن (نجوا)

دروغ‌گويي

دزدي

دشمن‌شناسي و دشمن‌ستيزي

دعا

دغل كاري

دنيا طلبي

دو رويي

دوستي

دون همتي

ديدار با خدا

ديوانگي

1.در گوشي سخن گفتن (نجوا)

اشاره

1.در گوشي سخن گفتن (نجوا)

رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود:

«إذا كانُوا ثَلاثَةً فلا يَتَناجي اثنانِ دُونَ الثّالِثِ؛ هرگاه سه نفر با هم بودند، دو نفر آنها نبايد با يكديگر درگوشي صحبت كنند».⁽¹⁾

در روايات اسلامي آمده است: آنچه براي خود دوست داريد و مي‌پسنديد، براي مردم هم دوست داشته باشيد. اين يكي از كلي ترين سفارش‌هاي امامان معصوم عليهم السلام در خصوص روابط اجتماعي است كه بايد شاخص و معيار بسياري از رفتارهاي ما در جامعه باشد.

زندگي، تنها در پرتو اخلاق و آداب اسلامي مي‌تواند پاك و آرام باشد و البته لازمه اين زندگي، شناخت اخلاق و آداب و سپس به كار بستن آنهاست.

در معارف ديني دو واژه آشنا داريم: ادب (آداب) و اخلاق.

اخلاق، ناظر به خلق و خوي انسان است و به باطن توجه دارد. هر قدر خلق و خوي‌هاي زيبا در انسان محقق باشد، رفتارهاي فردي و اجتماعي او زيباتر خواهد بود؛ زيرا رفتار آدمي تجلي فكر و خلق و خوي اوست.

خداوند، پيامبر خود را با جمله «وَ إِنَّك لَعَلي خُلُقٍ عَظيم»⁽¹⁾مي‌ستايد. آن حضرت در سايه اين خلق و خوي بزرگوارانه توانست جامعه اسلامي را بسازد. در حديثي از حسين بن علي عليه السلام آمده است كه فرمود: از پدرم، اميرمؤمنان، علي عليه السلام درباره ويژگي‌هاي پيامبر و اخلاق او پرسيدم و پدرم مفصل به من پاسخ داد. در بخشي از اين حديث آمده است: پيامبر با هم‌نشينانش همواره خوش‌رو، خندان و ملايم بود. هرگز خشن، سنگ‌دل و پرخاشگر و بدزبان و عيب‌جو و مديحه‌گر نبود. هيچ‌كس از او نا‌اميد نمي‌شد و هر كس به در خانه وي مي‌آمد، نااميد بازنمي‌گشت. سه چيز را از خود جدا كرده بود: مجادله در سخن، پرگويي و دخالت در كاري كه به او مربوط نبود.

سه چيز را نيز درباره مردم رها كرده بود: كسي را نكوهش نمي‌كرد، كسي را سرزنش نمي‌فرمود و لغزش‌ها و عيب‌هاي پنهاني مردم را جست‌وجو نمي‌كرد.⁽²⁾

در كنار بحث اخلاق، واژه آشناي ديگري به نام ادب و آداب نيز وجود دارد كه اهميت آن اگر بيشتر از اخلاق نباشد، كمتر نيست و مي‌توان آداب را هم‌سنگ اخلاق برشمرد؛ زيرا انسان از دروازه آداب وارد

سرزمين اخلاق حسنه مي‌شود و در مقام آموختن و آموزش، آداب، مقدّم بر اخلاق است. ازاين‌رو انسان از راه آداب اوليه اسلام، با واژگان الله، محمد و علي آشنا مي‌گردد؛ وقتي در گوش راست نوزاد اذان و در گوش چپ او اقامه گفته مي‌شود.

آداب سلام، آداب راه رفتن، آداب خوردن و آشاميدن، آداب ميهمان، آداب سفر و ...؛ مسلمانان با اجراي اين آداب مي‌توانند اخلاق خود را به اخلاق نيك و شايسته نزديك‌تر كنند.

يكي از آداب مهم كه در قرآن و سنت به آن توجه ويژه شده، آداب گفت و شنود است.

گفت و شنود، كاري است كه انسان‌ها همه روزه با آن سروكار دارند. به‌وسيله همين گفت و شنود است كه ارتباط با همسر، فرزند، پدر و مادر، رهبر، مردم و... . محقق مي‌شود و كساني در اين امر مهم موفقند كه در مرحله اول، آداب آن را بدانند و در مرحله بعد، آن را در عمل به كار گيرند.

اگر افراد جامعه اين آداب را نشناسند و به كار نگيرند، روابط آنها دچار مشكل خواهد شد؛ از سردي روابط گرفته تا انواع تنش‌ها و حتي ممكن است در مواردي به قطع روابط منتهي شود.

آداب گفت و شنود و اهميت آن

اشاره

آداب گفت و شنود و اهميت آن

مسلمان بايد تلاش كند اصول اخلاقي مانند عدالت، شجاعت، ايثار و ... را در خود به صورت ملكه درآورد تا بتواند در سايه آن، اخلاق خود را به اخلاق پيامبرش نزديك سازد.

از آداب عام در بحث گفت و شنود، آن است كه انسان پيش از هر سخني بينديشد و چنانچه در آن سخن، فايده اخروي يا دنيايي نديد، دم

فروبندد و سكوت اختيار كند. «السكوت راحة للعقل؛ سكوت، مايه آرامش و راحتي عقل آدمي است».⁽¹⁾

هنگام سخن گفتن، رعايت آداب سخن و آداب گوش دادن، در ايجاد ارتباطي سالم و خداپسندانه مؤثر است.

مكتب اسلام به آداب سخن چنان اهميت مي‌دهد كه در سوره حجرات، به آداب سخن گفتن با رسول خدا اشاره مي‌كند. ازاين‌رو، اين سوره به سوره آداب مشهور شده است.

بعضي از آداب سخن از ديدگاه قرآن، از اين قرار است:

بنابراين، گفت‌وگوي خداپسندانه آدابي دارد و اين آداب، دو نوع است: آداب مثبت كه بايد رعايت شود؛ و آداب منفي كه بايد ترك شود.

آدابي كه بايد رعايت شود:

آدابي كه بايد رعايت شود:

آدابي كه بايد ترك شود:

آدابي كه بايد ترك شود:

درگوشي سخن گفتن

اشاره

درگوشي سخن گفتن

با توجه به مقدمه، معلوم شد از آداب سخن، پرهيز كردن از سخن گفتنِ درگوشي است. در اين ميان، چند پرسش مطرح مي‌شود:

1. معناي نجوا و درگوشي سخن گفتن

درگوشي سخن گفتن، در عرف كاري ناپسند به شمار مي‌رود و جزو آدابي است كه بايد ترك شود. درگوشي سخن گفتن در جمع، نوعي بي‌ادبي در گفت و شنود است.

واژه عربي معادل براي درگوشي، واژه «نجوا» است. در كتاب قاموس قرآن در معناي نجوا چنين آمده است: «بيخ گوشي حرف زدن و سخن سرّي (راز، و راز گفتن)». اسم و مصدر هر دو به‌كار رفته است. در

لغت آمده است: «نجا فلانا نجوا و نجوي سارّه؛ يعني پنهاني با او گفت‌وگو كرد».⁽¹⁾

براي سخن گفتنِ درگوشي، حضور دست كم سه نفر لازم است كه دو نفر درگوشي سخن بگويند و نفر سوم ناظر باشد. كه گفته شد، اين كار از نظر آداب اسلامي، نوعي بي‌ادبي است و در روايات نهي شده است.

در روايتي از امام صادق عليه السلام مي‌خوانيم: «هرگاه جمع سه نفره‌اي بود، نبايد دو نفرشان درگوشي صحبت كنند؛ زيرا اين كار مايه اندوه و آزار فرد سوم مي‌شود.»⁽²⁾روشن است كه آزار ديگران به هر شكل، از نظر عقل و شرع، كاري ناپسند است.

علت درگوشي سخن گفتن، معمولاً پنهان‌كاري است. كه با حضور شخص سوم، موجب آزار و اذيت او مي‌شود.

ممكن است كسي بخواهد مسئله‌اي خصوصي يا رازي را به ديگري بگويد و دوست نداشته باشد كه ديگران از آن مطلب آگاه شوند؛ و بناچار بايد مطالب را درگوشي بگويد، ولي اين مطالب بايد در جايي گفته شود كه ديگران حضور ندارند.

2. درگوشي سخن گفتن در قرآن

اشاره

در قرآن كريم به انواع نجوا اشاره و در بعضي آيات به‌طور كلي سفارش شده است كه در نجواهاي‌تان تقوا را رعايت كنيد و توجه داشته باشيد كه خدا سخنان محرمانه شما را مي‌شنود. بنابراين سخني نگوييد كه

خلاف مصلحت اسلام و برخلاف تقوا باشد. خداوند در بعضي از آيات، مسلمانان را از نجواهاي خلاف مصلحت باز داشته و در بعضي از آيات، مواردي را ذكر فرموده است كه نجوا گفتن در آنها مانعي ندارد.

نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَ إِذْ هُمْ نَجْوي إِذْ يَقُولُ الظّالِمُونَ إِنْ تَتّبِعُونَ إِلاّ رَجُلاً مَسْحُورًا. (اسراء: 47)

هنگامي كه به سوي تو گوش فرا مي‌دارند، ما بهتر مي‌دانيم به چه [منظور] گوش مي‌دهند، و [نيز] آنگاه كه به نجوا مي‌پردازند؛ وقتي كه ستمگران گويند: جز مردي افسون شده را پيروي نمي‌كنيد.

أَمْ يَحْسَبُونَ أَنّا لا نَسْمَعُ سِرّهُمْ وَ نَجْواهُمْ بَلي وَ رُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ. (زخرف: 80)

آيا مي‌پندارند كه ما راز آنها و نجواي‌شان را نمي‌شنويم؟ چرا و فرشتگان ما پيش آنان [حاضرند و] ثبت مي‌كنند.

يا أَيّهَا الّذينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ ءَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تابَ اللّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقيمُوا الصّلاةَ وَ آتُوا الزّكاةَ وَ أَطيعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّهُ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ. (مجادله: 12و13)

اي كساني‌كه ايمان آورده‌ايد، هرگاه با پيامبر [خدا] گفت‌وگوي محرمانه مي‌كنيد، پيش از گفت‌وگوي محرمانه خود صدقه دهيد. اين [كار] براي شما بهتر و پاكيزه‌تر است؛ و اگر چيزي نيافتيد، بدانيدكه خدا آمرزنده مهربان است.

آيا ترسيديد كه پيش از گفت‌وگوي محرمانه خود صدقه‌هايي تقديم داريد؟ و چون نكرديد و خدا [هم] بر شما بخشود، پس نماز را بر پا داريد و زكات را بدهيد و از خدا و پيامبر او فرمان بريد و خدا به آنچه مي‌كنيد، آگاه است.

أَلَمْ تَرَ أَنّ اللّهَ يَعْلَمُ ما فِي السّماواتِ وَ ما فِي اْلأَرْضِ ما يَكُونُ مِنْ نَجْوي ثَلاثَةٍ إِلاّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلاّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْني مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْثَرَ إِلاّ هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ ما كانُوا ثُمّ يُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنّ اللّهَ بِكُلّ‌ِ شَيْ‌ءٍ عَليمٌ. (مجادله: 7)

اگر سه نفر باشيد، خدا چهارمي شماست و اگر پنج نفر باشيد، ششمي شماست و اگر كمتر باشيد، مثلاً دو نفر باشيد، خدا سومي است و اگر بيشتر باشيد، مثلاً هفت نفر باشيد، خدا هشتمي است. بنابراين به حضور خداي متعال، در همه جا توجه داشته باشيد و تقوا را رعايت كنيد.

بعد از اين آيه مي‌فرمايد: «أَلَمْ تَرَ إِلَي الّذينَ نُهُوا عَنِ النّجْوي ثُمّ يَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنْهُ؛ نمي‌بينيد كساني را كه از نجوا نهي شدند، باز هم همان كار را ادامه مي‌دهند.» (مجادله: 8) اين قسمت به نهي منافقان از نجوا و نيز نجوا درباره كارهايي اشاره دارد كه موجب مفسده اجتماعي است.

«وَ يَتَناجَوْنَ بِاْلإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ مَعْصِيَةِ الرّسُولِ» سپس توضيح مي‌دهد اينها كساني هستند كه گرچه به آنها گفته شده نجوا نكنيد، همچنان نجوا مي‌كنند و محتواي نجواي آنان، گناه و دشمني و تجاوز به حقوق ديگران و مخالفت و نافرماني با پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله است.

ميان سه موردي كه در اين آيه نهي شده، مي‌توان به اين صورت فرق

گذاشت كه «اثم»، گناهي است كه خداي متعال نهي فرموده است، ولي تجاوز به ديگران نيست؛ مانند شرب خمر.

عدوان، در مقابل اثم، گناهي است كه موجب تضييع حقوق ديگران مي‌شود. البته ممكن است «اثم» نيز با ديگران ارتباط پيدا كند، ولي حيثيت «اثم»، همان حيثيت گناه شخصي است.

«معصية الرسول»، در مقابل «معصية الله»، نافرماني از پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله در امور ولايتي و حكومتي است؛ زيرا سخنان آن حضرت، گاهي ابلاغ رسالت الهي است، كه اطاعت از اين اوامر و نواهي، همان اطاعت از خدا و رسول خداست. در اين موارد نقشي جز واسطه و رسول، ندارد. اما گاهي شخص رسول اكرم صلي الله عليه و آله فرمان‌هايي صادر مي‌كند و بنابر مقامي كه خداي متعال به ايشان مرحمت فرموده و ولايتي كه بر مردم دارد، منظور از معصية الرسول، نافرماني از آن حضرت در اين‌گونه دستورهاي حكومتي و ولايتي است.

نجواهاي منافقان يا در اين باره، يا درباره گناهي بود كه مي‌خواستند دور از چشم ديگران مرتكب شوند و يا با هم براي مخالفت با پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله توطئه مي‌كردند كه به دستورهاي آن حضرت عمل نكنند يا با آنها مخالفت كنند.

«وَ اِذا جاؤك حَيُّوكَ بِما لَم يُحَيِّكَ بِهِ الله»؛ اين نجواكنندگان كساني هستند كه در حضور تو تحيت‌هايي به تو مي‌گويند كه خدا نفرموده است. بر اساس روايات، اين جمله اشاره به يهودياني است كه چون به خدمت پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله مي‌رسيدند، به جاي سلام، «سام» مي‌گفتند (سام در لغت عبري به معناي مرگ است) و وانمود مي‌كردند كه اداي احترام مي‌كنند.

ادامه آيه ياد شده را مي‌توان مؤيد آن قرار داد كه مي‌فرمايد: «وَ يَقُولُونَ في أَنْفُسِهِمْ لَوْ لا يُعَذِّبُنَا اللّهُ بِما نَقُولُ» با خود مي‌گفتند چرا خدا ما را به واسطه اين سخنان عذاب نمي‌كند؟ «حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمَصير»⁽¹⁾خدا ايشان را عذاب خواهد كرد و براي عذاب‌شان، جهنم كافي است كه آنان را در دنيا عذاب نكنيم.

به هر حال اين آيه، از نجوا و سخن محرمانه‌اي كه محتوايش نامطلوب و برخلاف مصلحت و حق باشد، نهي مي‌كند.

«يا أَيّهَا الّذينَ آمَنُوا إِذا تَناجَيْتُمْ فَلا تَتَناجَوْا بِاْلإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ». از اين آيه در مي‌يابيم كه همه نجواها نامطلوب نيست. ازاين‌رو تأكيد مي‌شود كه اگر زماني لازم شد سخني محرمانه بگوييد، مواظب باشيد در سخنانتان، «اثم» و «عدوان» و «معصيت پيغمبر» نباشد: «فَلا تَتَناجَوْا بِاْلإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ مَعْصِيَةِ الرّسُولِ وَ تَناجَوْا بِالْبِرِّ وَ التّقْوي.» بنابراين نجوا هميشه ناپسند نيست و در صورتي كه مقتضاي برّ و تقوا اين باشد كه شخص نجوا كند، اشكالي ندارد: «وَ اتّقُوا اللّهَ الّذي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ».

در آيه بعد به نجواهاي مذموم اشاره مي‌شود: «إِنّمَا النّجْوي مِنَ الشّيْطانِ لِيَحْزُنَ الّذينَ آمَنُوا وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئًا إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ وَ عَلَي اللّهِ فَلْيَتَوَكّلِ الْمُؤْمِنُونَ.» روشن است نجوايي كه كار شيطان باشد، همان نجواي نكوهيده است؛ زيرا تناجي با موضوع برّ و تقوا، در جمله «وَ تَناجَوْا بِالْبِرِّ وَ التّقْوي» تجويز شده و نجوايي كه درباره برّ و تقوا نيست و مصلحتي ندارد، كاري شيطاني است و شيطان، آن را به مردم القا مي‌كند تا مؤمنان را ناراحت سازد: «لِيَحْزُنَ الّذينَ آمَنُوا»؛ زيرا مؤمنان با ديدن

نجواي نجواكنندگان اينكه از آنها مطلبي را پنهان مي‌كنند، ناراحت مي‌شوند و گمان مي‌كنند كه آنها قصد آسيب‌رساني دارند: «وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئًا»، درحالي‌كه كارهاي منافقان ضرري به مؤمنان نمي‌زند «إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ». مؤمن بايد به خدا توجه داشته باشد. ممكن است كساني توطئه‌هايي بكنند و در نجواها و قراردادهاي محرمانه خود، اسباب زيان براي مؤمنان را فراهم كنند، ولي مؤمن بايد يقين داشته باشد كه هيچ چيز بدون اذن خدا اثر نمي‌كند و اين، تربيت توحيدي است: «وَ عَلَي اللَّهِ فَلْيَتَوَكلِ الْمُؤْمِنُون»؛ بايد به خدا توكل كنند و از او بخواهند توطئه‌ها را خنثي كند؛ البته در كنار توجه و اعتماد قلبي به خدا بايد به وظايف خود در اين باره عمل كنند. به بيان ديگر، نه از كار كسي بترسند كه ضرري به ايشان برساند و نه اميدشان به ديگران باشد، بلكه اميدها بايد به خدا و خوف هم بايد از او باشد.

انواع نجوا

انواع نجوا

از مجموع اين آيات به دست مي‌آيد كه چند نوع نجوا هست:

حضور ديگران، خلاف ادب و نتيجه آن حزن مؤمنان است. اين عمل، به تحريك شيطان صورت مي‌گيرد و موجب ناراحتي ديگران مي‌شود.

انگيزه‌هاي شيطاني براي نجوا مختلف است. براي نمونه، كساني مي‌خواهند خودنمايي بكنند كه رابطه ويژه و سخنان محرمانه با شخصي كه با او نجوا مي‌كنند، دارند كه ديگران نبايد از آنها باخبر شوند. اين‌گونه انگيزه‌ها جدا از آثار منفي نجوا، خود به خود ضد ارزش‌اند.

در سوره مجادله، به اين موضوع اشاره شده است كه در زمان پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله كساني زياد به آن حضرت مراجعه مي‌كردند و تقاضاي ملاقات خصوصي داشتند. اين كار، مشكلاتي براي آن حضرت به وجود مي‌آورد؛ از يك سو، وقت ايشان را مي‌گرفت و مانع مي‌شد كه به كارهاي مهم‌تري بپردازد و از سوي ديگر، كساني با سوءاستفاده از اين روش، وانمود مي‌كردند با پيامبر رابطه‌اي خصوصي دارند كه بايد با ايشان محرمانه سخن گويند. ازاين‌رو خداي متعال دستور داد كه هر كس مي‌خواهد با پيغمبر نجوا كند و ملاقات خصوصي داشته باشد، بايد صدقه بدهد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ». (مجادله: 12) بر اين اساس هر كس توانايي داشت، موظف بود پيش از ديدار خصوصي با پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله صدقه‌اي بدهد. محدثان نقل كرده‌اند تنها كسي كه به اين آيه عمل كرد، اميرمؤمنان، علي عليه السلام بود. آن حضرت يك دينار را به 10 درهم تبديل كرد و هرگاه مي‌خواست با پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله صحبت كند، يك درهم صدقه مي‌داد. اين آيه با آيه بعد از خود نسخ شد: «أَأَشْفَقْتُمْ أَن تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ؛ ترسيديد كه اگر پيش از نجوا صدقه بدهيد، فقير بشويد».

فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تابَ اللّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقيمُوا الصّلاةَ وَ آتُوا الزّكاةَ وَ أَطيعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّهُ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ. (مجادله: 13)

حال كه به اين دستور عمل نكرديد، خدا هم بر شما بخشيد تاب عليكم، و اين حكم را از شما برداشت. به ديگر تكاليفتان عمل كنيد، نماز بخوانيد، روزه بگيريد و كارهاي خير انجام بدهيد.

اين يكي از آيات نسخ شده است كه كمتر كسي در منسوخ بودن آن شبهه دارد. با تشريع اين حكم، روشن شد كساني كه اصرار داشتند با پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله نجوا كنند و ديدار خصوصي داشته باشند، اين ديدارها برايشان يك درهم نيز نمي‌ارزيد و مصلحتي بوده و لزومي نداشته است.

نجواهاي صحيح

نجواهاي صحيح

در آيه 114 سوره نساء موارد نجواي صحيح معرفي شده است. نخست مي‌فرمايد: «لا خَيْرَ في كَثيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ» به اين معنا كه در بسياري از نجواها خيري نيست. اين بيان، نكوهش‌آميز است؛ يعني چرا كاري انجام مي‌دهيد كه سودي ندارد؟ سپس مواردي را استثنا مي‌كند: «إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاس؛ مگر كسي كه براي امر كردن به كسي براي دادن صدقه، نجوا كند». اين افراد از خودشان خدمتي برنمي‌آيد، ولي مي‌توانند براي انجام دادن كار خير وساطت بكنند و براي حفظ آبروي فرد نيازمند، موضوع را خصوصي مطرح مي‌كنند.

«اَوْ مَعْروفٍ» يا مي‌خواهند امر به معروف كنند، اما براي اينكه فرد مورد نظر در حضور مردم شرمنده نشود، به طور خصوصي به او مي‌گويند.

«أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النّاسِ» يا اينكه براي اصلاح بين دو نفر، مقدمات را فراهم مي‌سازند و ابتدا خصوصي با هم صحبت مي‌كنند كه چگونه كار را اصلاح كنند.

«وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ فَسَوْفَ نُؤْتيهِ أَجْرًا عَظيماً» اين‌گونه نجواها نه تنها بد نيست، بلكه كساني كه براي رضاي خدا چنين كارهايي انجام دهند، اجري عظيم خواهند داشت.⁽¹⁾

3. نجوا در روايات

در روايات، از نجوا كردن نهي و در برخي از آنها به حكمت اين نهي نيز اشاره شده است. حكمت نهي از نجوا اين است كه نجوا شايد موجب ناراحتي و اذيت شخص سوم شود.

علت اينكه انسان درگوشي صحبت مي‌كند، در مواردي پنهان‌كاري است؛ يعني شخص نمي‌خواهد نفر سوم از محتواي سخن آگاه شود، ولي ممكن است اين كار علت‌هاي ديگري نيز داشته باشد. در بعضي از روايات، علت ديگر، اذيت و آزار رساندن به ديگران معرفي شده است؛ يعني شخص نجواكننده قصدش پنهان‌كاري نيست، بلكه فقط براي اذيت كردن شخص سوم اين كار را مي‌كند تا موجب بدگماني و ناراحتي او شود. درگوشي سخن گفتن با اين انگيزه، از خباثت باطني خبر مي‌دهد.

از مجموعه روايات استفاده مي‌شود كه نجوا و درگوشي سخن گفتن، از نظر اجتماعي پسنديده نيست، ولي در بعضي از روايات بر اساس پاره‌اي از آيات قرآن كريم، از نجواهاي پسنديده سخن به ميان آمده است كه آن نجوا بنابر دين و تقوا و براي يك كار خير صورت گيرد، مثلاً براي امر به معروف يا اصلاح بين دو نفر و... .

4. نجوا و سخنان درگوشي از ديدگاه فقه

اين عمل از نظر فقه اسلامي احكام مختلفي بر حسب اختلاف شرايط دارد، يعني گاه حرام است و اين در صورتي است كه موجب اذيت و آزار و هتك حيثيت مسلماني گردد و چنين نجوايي نجواي شيطاني است كه هدفش غمگين ساختن مؤمنان است.

در مقابل، گاه حكم وجوب به خود مي‌گيرد، و اين در صورتي است كه مسئله سرّيِ لازمي در ميان باشد كه افشاي آن خطرناك، و ذكر نكردن آن نيز موجب تضييع حق و يا خطري براي اسلام و مسلمانان است.

و گاه متصف به استحباب مي‌شود و آن در جايي است كه انسان براي انجام دادن كارهاي نيكو (برّ و تقوا) به سراغ آن رود و همچنين حكم كراهت را مي‌توان براي آن تصور كرد، مثلاً در نجواهاي عادي، كه نه مصلحتي در آنها است و نه هدف اذيت و آزار ديگران است، اما في حدّ نفسه مطلوب نيست، بنابراين ترك آن بهتر است.

ولي اصولاً هرگاه هدف مهم‌تري در كار نباشد، نجوا كردن كار پسنديده‌اي نيست و برخلاف آداب مجلس است؛ زيرا نوعي بي‌اعتنايي يا بي‌اعتمادي به ديگران خوانده مي‌شود. پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله در حديثي

مي‌فرمايد: «إذَا كُنتُم ثَلاثةَ فَلايَتناجَي إثنانِ دونَ صاحِبهِما، فِانّ ذلِك يَحزُنُه؛ هنگامي كه سه نفر باشيد دو نفر از شما جداي از شخص سوم به نجوا نپردازد؛ چراكه اين امر، نفر سوم را غمگين مي‌كند».⁽¹⁾

گلبانگ حديث

اشاره

گلبانگ حديث

زير فصل ها

در گوشي صحبت كردن ممنوع

حكمت نهي از درگوشي صحبت كردن

موارد جواز درگوشي صحبت كردن

در گوشي صحبت كردن ممنوع

در گوشي صحبت كردن ممنوع

رسول خدا صلي الله عليه و آله : «إذا كانُوا ثَلاثَةً فلا يَتَناجي اثنانِ دُونَ الثّالِثِ؛ هرگاه سه نفر با هم باشند، دو نفر آنها نبايد با يكديگر درگوشي صحبت كنند».⁽²⁾

حكمت نهي از درگوشي صحبت كردن

حكمت نهي از درگوشي صحبت كردن

رسول خدا صلي الله عليه و آله : «إذا كنتُم ثَلاثَةً فلا يَتَناجي رجُلانِ دُونَ الآخَرِ حتّي يَختَلِطوا بالنّاسِ؛ فإنّ ذلك يَحزُنُهُ؛ هرگاه سه نفر با هم بوديد، دو نفرتان با يكديگر درگوشي سخن نگويند تا زماني كه به ميان جمع مردم در آييد؛ زيرا اين كار باعث ناراحتي آن ديگري مي‌شود».⁽³⁾

موارد جواز درگوشي صحبت كردن

موارد جواز درگوشي صحبت كردن

امام علي عليه السلام : «الكتمانُ مِلاك النَّجوي؛ پنهان‌كاري، دليل [اصلي] در گوشي سخن گفتن است.⁽⁴⁾

امام علي عليه السلام : «أفضَلُ النَّجوي ما كانَ علَي الدِّينِ و التُّقي، و أسفَرَ عنِ اتِّباعِ

الهُدي و مُخالَفَةِ الهَوي؛ برترين رازگويي (سخن درگوشي) آن است كه بر پايه دين و پرهيزكاري و ثمره‌اش پيروي از راه راست و مخالفت با هواي نفس باشد».⁽¹⁾

پيامبر صلي الله عليه و آله : «لا خَيرَ في المُناجاةِ إلاّ لرجُلَينِ: عالِمٍ ناطِقٍ، أو مُستَمِعٍ واعٍ؛ نجوا كردن خوب نيست، مگر با دو كس: عالم گويا، يا شنونده پذيرا (حرف شنو)».⁽²⁾

امام صادق عليه السلام : «إذا كانَ القَومُ ثَلاثَةً فلا يَتَناجي مِنهُمُ اثنانِ دُونَ صاحِبِهِما؛ فإنّ ذلك (مِـ)مّا يَحزُنُهُ و يُؤذيه؛ هرگاه جمع سه نفره‌اي بود، نبايد دو نفرشان جدا از دوستشان با هم درگوشي صحبت كنند؛ زيرا اين كار مايه ناراحتي و آزار او مي‌شود».⁽³⁾

نمونه‌هاي رفتاري

اشاره

نمونه‌هاي رفتاري

زير فصل ها

1. نجواي شيطاني

«پس از قتل عثمان و زمينه انقلابي كه فراهم شده بود، كسي جز علي عليه السلام نامزد خلافت نبود. مردم فوج فوج آمدند و بيعت كردند.

در روز دوم بيعت، آن حضرت بر منبر بالا رفت و براي مردم سخن گفت... . روز ديگر مردم آمدند، خودش هم آمد، موجودي بيت‌المال را مساوي تقسيم كرد. به هر نفر سه دينار رسيد. مردي گفت: يا علي! تو به من سه دينار مي‌دهي و به غلام من نيز كه تا ديروز برده من بود، سه دينار مي‌دهي؟ علي عليه السلام فرمود: «همين است كه ديدي».

عده‌اي كه از سال‌ها پيش به تبعيض و امتياز عادت كرده بودند ـ مانند طلحه و زبير و عبداللَّه‌بن‌عمر و سعيدبن‌عاص و مروان حكم ـ آن روز از پذيرش سهميه سر باز زدند و از مسجد بيرون رفتند.

روز بعد كه مردم در مسجد جمع شدند، اين عده هم آمدند، اما جدا از ديگران در گوشه‌اي دور هم نشستند و به نجوا و شور پرداختند. پس از مدتي وليدبن عقبه را از ميان خود انتخاب كردند و به نزد علي عليه السلام فرستادند.

وليد به حضور علي عليه السلام آمد و گفت: يا اباالحسن! اولاً تو خودت مي‌داني كه هيچ كدام از ما كه اينجا نشسته‌ايم، به واسطه سوابق تو در جنگ‌هاي ميان اسلام و جاهليت، از تو دل خوشي نداريم. از هر كدام ما يك نفر يا دو نفر در آن روزها به دست تو كشته شده است. براي مثال، پدر خودم در بدر به دست تو كشته شد، اما از اين موضوع با دو شرط مي‌توانيم صرف‌نظر و با تو بيعت كنيم؛ اگر تو آن دو شرط را بپذيري:

يكي اينكه سخن ديروز خود را پس بگيري، به گذشته كار نداشته باشي و عطف به ماسبق نكني. در گذشته هر چه شده، شده؛ هر كس در دوره خلفاي گذشته از هر راه مالي به دست آورده، آورده؛ تو كار نداشته باش كه از چه راه بوده، تو فقط مراقب باش كه در زمان خودت حيف و ميل نشود.

دوم اينكه قاتلان عثمان را به ما تحويل ده كه از آنها قصاص كنيم و اگر ما از ناحيه تو امنيت نداشته باشيم، ناچاريم تو را رها كنيم و برويم در شام به معاويه ملحق شويم.

علي عليه السلام فرمود: «اما موضوع خون‌هايي كه در جنگ اسلام و جاهليت ريخته شد، من مسئوليتي ندارم؛ زيرا آن جنگ‌ها، جنگ شخصي نبود،

جنگ حق و باطل بود. شما اگر ادعايي داريد، بايد از جانب باطل عليه حق عرض حال بدهيد، نه عليه من.

اما موضوع حقوقي كه در گذشته پامال شده. من شرعاً وظيفه دارم كه حقوق پامال شده را به صاحبانش برگردانم. در اختيار من نيست كه ببخشم و صرف‌نظر كنم.

و اما موضوع قاتلان عثمان! اگر من وظيفه شرعي خود تشخيص مي‌دادم، آنها را ديروز قصاص مي‌كردم و تا امروز مهلت نمي‌دادم».

وليد پس از شنيدن اين پاسخ ها حركت كرد و رفت و به رفقاي خود گزارش داد.

... بر آنها مسلّم شد كه سياست علي منعطف نيست. از آن ساعت شروع كردند به تحريك و اخلال.

گروهي از دوستان علي عليه السلام به نزد آن حضرت آمدند و گفتند: به زودي اين دسته قتل عثمان را بهانه خواهند كرد و آشوبي به پا خواهد شد. اما قتل عثمان بهانه است. درد اصلي اينها مساواتي است كه تو ميان اينها و تازه مسلمان‌هاي ايراني و غيرايراني برقرار كرده‌اي. اگر تو امتياز اينها را حفظ كني و در تصميم خود تجديدنظر كني، غائله مي‌خوابد.

علي عليه السلام روز ديگر در حالي كه شمشيري حمايل كرده بود و لباسش را دو پارچه ساده تشكيل مي‌داد كه يكي را به كمر بسته بود و ديگري را روي شانه انداخته بود، به مسجد رفت و بالاي منبر ايستاد، به كمان خود تكيه كرد و خطاب به مردم گفت:

«خداوند را كه معبود ماست، شكر مي‌كنيم. نعمت‌هاي آشكار و نهان او شامل حال ماست. تمام نعمت‌هاي او منّت و فضل است، بدون اينكه ما از خود استحقاق و استقلالي داشته باشيم؛ براي اينكه ما را

بيازمايد كه شكر مي‌كنيم يا كفران. افضل مردم در نزد خدا آن كس است كه خدا را بهتر اطاعت كند و سنت پيغمبر را بهتر و بيشتر پيروي كند و كتاب خدا را بهتر زنده نگاه دارد. ما براي كسي نسبت به كسي، جز به مقياس طاعت خدا و پيغمبر، برتري قائل نيستيم. اين كتاب خداست در ميان ما و شما، و آن هم سنت و سيره روشن پيغمبر شما كه آگاهيد و مي‌دانيد».

آن‌گاه اين آيه كريمه را تلاوت كرد: «يا أَيّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثي وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوبًا وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاكُمْ».⁽¹⁾

پس از اين خطبه، براي دوست و دشمن، قطعي و مسلّم شد كه تصميم علي عليه السلام قطعي است؛ هركس تكليف خود را فهميد، آن كس كه مي‌خواست وفادار بماند، وفادار ماند و آن كس كه به چنين برنامه‌اي نمي‌توانست تن بدهد، يا مانند عبدالله عمر كناره‌گيري و انزوا اختيار كرد، و يا مانند طلحه و زبير و مروان تا پاي جنگ و خونريزي حاضر شد».⁽²⁾

2. نجواي عاشقانه

از مسلّمات تاريخ اسلام است ـ و اين روايت معروف را اهل تسنن بيشتر روايت كرده‌اند ـ كه در زمان وفات پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله ، حضرت زهرا عليها السلام زياد گريه مي‌كردند. پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله با حضرت زهرا عليها السلام نجوايي كردند و گريه ايشان افزون شد، و بعد از مدتي نجواي ديگري كردند و حضرت زهرا عليها السلام متبسم شد. بعدها كه از ايشان سؤال كردند كه اين دو نجوا چه بود، فرمودند: «در نجواي اول، پدرم به من خبر داد كه به‌طور قطع از دنيا

مي‌رود و [گريه‌ام] در فراق پدر بود و در نجواي دوم به من گفت: ولي تو به سرعت به من ملحق مي‌شوي و خرسندي‌ام از اين جهت بود».⁽¹⁾

3. نهي از نجوا و شرك خفي

«ابوسعيد خدري گويد: ما عده‌اي بوديم كه در زمان و شرايط سخت و دشواري، طبق نوبت تنظيم شده، از حريم رسول خدا صلي الله عليه و آله حراست و پاسداري مي‌كرديم. بعد از مدتي كه گذشت، يك گروه از نگهبانان عادت كرده بودند كه درگوشي و آهسته با يكديگر نجوا كنند و سخن بگويند و من هم ميان آنها بودم.

رسول اكرم صلي الله عليه و آله يك شب بر ما وارد شد، وقتي كه مشاهده كرد بعضي درگوشي صحبت مي‌كنند، فرمود: «اين نجوا (درگوشي صحبت كردن) چيست؟ آيا شما [در سوره مجادله آيه 8] از آن نهي نشده‌ايد؟»

گفتيم: در پيشگاه خدا و رسولش توبه كرديم، ما درباره دجّال [سخن گفتيم].

فرمود: «مي‌خواهيد شما را از كسي كه در نزد من خطرش بيشتر از دجّال است [آگاه كنم]؟»

آن‌گاه فرمود: «الشِركُ الخَفِي اَن يقُومَ الرَّجُلُ يعمَلُ لِمكانِ رَجُل؛ آنكه خطرناك‌تر از دجال است، شرك مخفي است و شرك مخفي يعني اينكه انساني عهده‌دار (نردبان ترقي) كارهاي ناشايسته و گناه‌آلود ديگران گردد. (كه وزر و وبال آن به‌گونه مخفي در نامه عمل اين شخص ثبت مي‌شود».⁽²⁾

آموزه‌ها

آموزه‌ها

منابع ديگر

منابع ديگر

ايراواني، جواد، «آداب گفت‌وگو از ديدگاه قرآن و حديث»، مجله الهيات و حقوق،

، صص3 تا 34.

قاسمي، محمد جواد، «فرهنگ گفتاري و شنيداري در آينه وحي»، مجله مشكات، پاييز و زمستان 1383، شماره 84 و 85، صص60 تا 75.

2. دروغ‌گويي

اشاره

«إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللّهِ وَ أُوْلـئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ؛ تنها كساني دروغ مي‌گويند كه به آيات خدا ايمان ندارند و دروغ گويان واقعي آنها هستند». (نحل: 105)

اسلام به عنوان مكتبي كه داعيه‌دار ساختن انسان و جامعه است، به باطن و ظاهر انسان‌ها توجه ويژه دارد. اسلام مي‌خواهد انسان‌ها در باطن و درون خود اهل تفكر، ايمان و صدق باشند. روشن است كه ويژگي‌هاي باطن، در ظاهر هم جلوه‌گر مي‌شود. انساني كه اهل ايمان باشد، زبانش به صدق و راستي حركت مي‌كند. در عين حال ممكن است آدمي بر اثر لغزش، از راستي و راست‌گويي به تدريج دور شود. زبان به عنوان يك عضو ويژه، مي‌تواند انسان را دچار گناهان بي‌شماري كند، مانند: دشنام، غيبت، سخن‌چيني، استهزا، جدال، تهمت، اشاعه فحشا و... . يكي از گناهان زبان، دروغ‌گويي است. دروغ، سخن ناروا، ناحق و خلاف حقيقت است كه معادل عربي آن كذب است. دروغ از آفات جان و زبان به شمار مي‌رود و با تاريخ زندگي انسان در هم آميخته است. چنانكه شيطان، حضرت آدم و

حوا را با دروغ و نيرنگ از راه به در كرد و سپس قابيل را. آنگاه كه وي برادرش را به قتل رساند و درمانده شد كه با جسد برادر چه كند، با اشاره زاغي، جسد برادر را پنهان كرد: «سپس خدا زاغي را برانگيخت كه زمين را مي‌كاويد، تا به او نشان دهد چگونه جسد برادرش را پنهان كند. قابيل گفت: واي بر من، آيا عاجزم كه مثل اين زاغ باشم تا جسد برادرم را پنهان كنم؟ پس از پشيمانان گرديد.»⁽¹⁾پرسش مهم اينجاست كه قابيل در محضر پدر چه گفت؟ آيا بر اساس صدق و راستي سخن گفت؟ او اگر مي‌خواست راست بگويد، جسد برادر را پنهان نمي‌كرد.

داستان دروغ در ماجراي برادران حضرت يوسف عليه السلام هم جلوه‌گر مي‌شود. گويي يكي از دام‌هاي شيطان براي گمراهي و سقوط انسان، دروغ است. از آنجا كه دروغ سرچشمه بسياري از گناهان به شمار مي‌رود، در قرآن و سنت نيز بسيار بدان توجه شده است.

در روايات براي نشان دادن جايگاه دروغ، از يك تشبيه زيبا استفاده مي‌شود؛ اگر تمام پليدي‌ها و زشتي‌ها را در خانه‌اي قرار داده باشند، كليد ورود به اين خانه، دروغ است. اين بيان نوراني، براي مؤمن و حتي هر انسان عاقل، زنگ خطري بزرگ است. به دليل اين جايگاه دروغ و نسبتِ آن با ديگر گناهان، امير مؤمنان، علي عليه السلام مي‌فرمايد: «هيچ بنده‌اي طعم ايمان را نمي‌چشد، مگرآن‌گاه كه دروغ را، چه شوخي و جدي ترك كند.»⁽²⁾دروغ به اندازه اي خطرناك است كه از شراب خوردن هم بدتر معرفي شده است: «انَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ جَعَلَ لِلشَرِّ أَقفالاً وَ جَعَلَ مَفاتيحَ تِلكَ آَلأقفال

الشّرابَ، و الكِذبُ شَرٌّ مِن الشَراب.»⁽¹⁾با اينكه مي‌دانيم خوردن شراب، عقل آدمي را زايل مي‌كند، دروغ از آن هم بدتر معرفي شده است؛ زيرا هر چند شراب، از عقل آدمي مي‌كاهد، اين زوال عقل موقت است، درحالي‌كه دروغ افزون بر آنكه روشنايي عقل را از بين مي‌برد، ايمان را هم از دل آدمي خارج مي‌كند.

دروغ، گناه كبيره و سرچشمه گناهان معرفي شده است. انسان از اين دروازه وارد بندگي شيطان مي‌شود و به كارهاي زشت روي مي‌آورد كه نتيجه آن، تكذيب و دروغ پنداشتن نشانه‌هاي الهي است.

دروغ و گناه رابطه دو سويه دارند. از يك سو دروغ، انسان را وارد عرصه گناه مي‌كند و از سوي ديگر گناه، انسان را به دروغ‌هاي بزرگ و بزرگ‌تر وامي‌دارد. گناهكار براي پنهان نگاه داشتن گناهانش، به دروغ متوسل مي‌شود و براي فاش نشدن دروغش، به گفتن دروغ‌هاي متعدد ديگر ناچار مي‌گردد؛ تا جايي كه نور ايمان از دلش مي‌رود. خداوند در معرفي افرادي كه قرآن و پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله را دروغ مي‌شمارند، مي‌فرمايد: «تنها كساني دروغ مي‌گويند كه به آيات خدا ايمان ندارند و دروغ‌گويان واقعي آنان هستند».⁽²⁾

از ديدگاه روايات، دروغ، با ايمان جمع نمي‌شود. از رسول خدا صلي الله عليه و آله پرسيدند: «آيا مي‌شود مؤمن ترسو و بخيل باشد؟ فرمود: بله. پرسيدند: آيا ممكن است دروغ‌گو باشد؟ فرمود: خير. زيرا دروغ نشانه بي‌ايماني و نفاق است و نفاق و ايمان با هم در دل جاي نمي‌گيرد».⁽³⁾

معروف است كه داريوش براي كشور خود، ايران، چنين دعا كرد: «خداوند، اين كشور را از دشمن، از خشك‌سالي و از دروغ محفوظ دارد.» در اين ديدگاه، همان‌گونه كه دشمن و خشك‌سالي مي‌تواند كشور را نابود سازد، دروغ نيز مي‌تواند كشور را به نابودي كشاند. با توجه به ضرب‌المثل‌ها، داستان‌ها، پند‌ها و... درمي‌يابيم كه انسان و جامعه انساني همواره به مسئله دروغ و پي‌آمدهاي آن توجه داشته است. در فرهنگ عمومي نيز دروغ‌گو دشمن خداست و حتي در كتاب‌هاي درسي تلاش مي‌شود با داستان چوپان دروغ‌گو، عواقب ناگوار دروغ‌گويي را در ذهن كودكان ترسيم كنند. بنابراين، نه تنها از ديدگاه قرآن و روايات، بلكه در فرهنگ عمومي جوامع، زشتي دروغ امري مسلّم است كه عقل انسان نيز آشكارا بدي آن را در مي‌يابد. با توجه به اهميت اين مسئله در زندگي انسان، به برخي از ابعاد اين رفتار زشت اشاره مي‌كنيم تا چراغ راهي باشد براي نجات انسان. در اين گفتار، بحث‌هاي زير پي گرفته مي‌شود:

1. علت و ريشه دروغ گويي

اشاره

در جهان امكان، هيچ چيز بدون علت نيست و هر چيزي كه در جهان محقق مي‌شود، ريشه و علتي دارد. اين قانون علت و معلول، در رفتار و گفتار آدمي هم جاري است.

ممكن است دروغ به انواع مختلفي تقسيم و بر اين اساس، علت‌هاي متفاوتي براي آن تصور شود.

با توجه به آيات و روايات، عواملي مانند شيطان و ابليس، حسادت، فرار از رسوايي و... را مي‌توان علت‌هاي دروغ‌گويي برشمرد.

الف) شيطان و ابليس

الف) شيطان و ابليس

بعضي معتقدند⁽¹⁾ريشه برخي از دروغ‌ها شيطان است و اوست كه با تسلط بر روح و روان آدمي، وي را به سمت دروغ مي‌كشاند. گويندگان اين سخن، به آيه 19 سوره مجادله تمسك مي‌جويند كه خداوند مي‌فرمايد: «شيطان بر آنان (كساني كه به دروغ سوگند ياد مي‌كنند) چيره شده و خدا را از يادشان برده است. آنان حزب شيطانند. آگاه باش كه حزب شيطان، همان زيان‌كارانند.»

اين سخن، سخن دقيقي به نظر نمي‌رسد و ريشه و علت دروغ، شيطان و تسلط او بر انسان نيست؛ بلكه دروغ است كه شيطان را بر انسان مسلط مي‌سازد. به بيان ديگر، يكي از آثار دروغ، چيره شدن شيطان بر انسان است.

انسان دروغ‌گو، ماهيتش به ماهيت شيطان نزديك مي‌شود و نوعي سنخيت با شيطان پيدا مي‌كند. در نتيجه، شيطان با اين‌گونه انسان‌ها رابطه دوستي برقرار مي‌كند و به تعبير قرآن كريم بر او نازل مي‌شود.

خداوند حكيم مي‌فرمايد: «هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَي مَن تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ تَنَزَّلُ عَلَي كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ؛ آيا شما را خبر دهم كه شياطين بر چه كسي فرود مي‌آيند؟ بر هر دروغ‌زن گناه‌كار».⁽²⁾

بنابراين، دروغ‌گويي و گناه‌كاري سبب فرود شيطان بر انسان مي‌شود. با اين بيان، بايد علتي ديگر براي دروغ‌گويي پيدا كرد و البته علت دروغ‌گويي را در درون انسان بايد جست. آيات و رواياتي نيز به اين مهم اشاره دارد.

شيطان با وسوسه و تزيين «وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ ما كانُوا يَعْمَلُونَ»؛⁽¹⁾با فريب دادن و گرفتار كردن انسان به آرزوهاي دور و دراز، «إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَي أَدْبَارِهِم مِّن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَي الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَي لَهُمْ»⁽²⁾و با ايجاد دشمني و كينه و دوركردن انسان از ياد خدا و نماز «إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاء فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللّهِ وَ عَنِ الصَّلاَةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ»⁽³⁾او را به سرازيري گناه وارد مي‌كند كه از مهم‌ترين آنها دروغ است.

ب) حسادت

ب) حسادت

بيماري فقط به جسم انسان منحصر نمي‌شود، بلكه نفس و روح انسان نيز دچار بيماري مي‌شود. از شديدترين بيماري‌هاي روح و روان، حسد است. ملا احمد نراقي در كتاب معراج السعادة مي‌نويسد:

مخفي نماند كه حسد، اشدّ امراض نفسانيه و دشوارترين همه است و بدترين رذايل و خبيث‌ترين آنهاست.

عقبه زين صعب‌تر در راه نيست

اي خنك آن كش حسد همراه نيست

حسد، صاحب خود را به عذاب دنيا گرفتار و به عقاب عقبي مبتلا مي‌سازد؛ زيرا كه حسود در دنيا لحظه‌اي از حزن و الم و غصه و غم خالي نيست؛ چه او هر نعمتي كه به كسي ديده، متألم مي‌شود.⁽¹⁾

حسود، از نعمت‌هايي كه نصيب ديگران شده، ناراحت است و آرزوي زوال و نابودي آن را دارد و گاهي به اعمالي دست مي‌زند كه آن نعمت از دست ديگري خارج شود. در داستان فرزندان حضرت يعقوب عليه السلام ، هم حسادت ديده مي‌شود و هم دروغ. از اين ماجرا نتيجه مي‌گيريم كه برخي دروغ‌ها در حسادت ريشه دارند.

خداوند در قرآن كريم مي‌فرمايد:

به راستي در سرگذشت يوسف و برادرانش براي پرسندگان، عبرت‌هاست. هنگامي كه برادران او گفتند: يوسف و برادرش نزد پدرمان از ما ـ كه جمعي نيرومند هستيم ـ دوست‌داشتني‌ترند و قطعاً پدر ما در گمراهي آشكاري است. يكي گفت: يوسف را بكشيد يا او را به سرزميني بيندازيد تا توجه پدرتان معطوف شما گردد و پس از آن، مردمي شايسته باشيد.⁽²⁾

اين برادران حسود، به بهانه‌اي توانستند رضايت پدر را براي بردن يوسف عليه السلام با خودشان به دست آورند و آن بلا را سر برادر خود آوردند. «شامگاهان گريان نزد پدر خود باز آمدند. گفتند: اي پدر، ما رفتيم كه مسابقه دهيم و يوسف را نزد كالاي خود نهاديم، آن‌گاه گرگ او را خورد، ولي تو ما را هرچند راست‌گو باشيم، باور نداري. و پيراهنش را آغشته به خوني دروغين آوردند...».⁽³⁾

در اين داستان، گناهان زيادي از برادران سر زده است: نسبت دادن گمراهي به پدر خود كه پيامبر خدا نيز بود، نيرنگ و خدعه، آزار دادن حضرت يوسف عليه السلام و سپس دروغ. ريشه همه اين گناهان، به همان حسادتي باز مي‌گردد كه وجود آَنان را فراگرفته بود. نكته ديگري كه در بعضي از تفاسير به آن اشاره شده، اين است كه «دروغ، دروغ مي‌آورد. برادران براي توجيه خطاي خود سه دروغ پي‌در‌پي گفتند: مسابقه رفته بوديم، يوسف را نزد وسايل گذاشتيم، گرگ او را خورد».⁽¹⁾

بعضي از ويژگي‌هاي انسان‌هاي دروغ‌گو از آيات اين سوره نيز به دست مي‌آيد؛ براي نمونه:

ج) گناه و فرار از رسوايي

ج) گناه و فرار از رسوايي

گاه انسان بر اثر شهوت، دچار گناه و انحراف مي‌شود و سپس براي فرار از رسوايي، دست به دامن دروغ مي‌شود.

«خداوند در داستان يوسف و زليخا، صحنه‌اي را به تصوير مي‌كشد كه حضرت يوسف عليه السلام از نزد زليخا به سوي در مي‌گريزد. زليخا نيز در

پي او به سمت در مي‌رود تا جلوي وي را بگيرد. در اين تعقيب، دست زليخا از پشت به پيراهن يوسف مي‌رسد و آن را مي‌كشد. هم‌زمان با پاره شدن پيراهن، مرد خانه، نيز در اتاق را مي‌گشايد و صحنه‌اي بسيار ناراحت‌كننده پديدار مي‌شود؛ يوسف، زن و شوهر او. زن براي سرپوش گذاشتن بر خطاي خود و فرار از رسوايي، بي‌درنگ به دروغ متوسل مي‌شود و جانب‌دارانه به شوهرش مي‌گويد: كيفر كسي كه به خانواده تو قصد كرد چيست؟ جز اينكه زنداني يا دچار عذابي دردناك شود!»⁽¹⁾

د) بي‌ايماني

د) بي‌ايماني

بي‌ايماني، يعني اعتقاد نداشتن به خدا و قيامت، از عوامل عمده دروغ‌گويي به‌شمار مي‌رود. انساني كه به خدا، پيامبر و قيامت ايمان داشته باشد، حاضر نيست دروغ بگويد.

خداوند در قرآن كريم مي‌فرمايد: «تنها كساني دروغ پردازي مي‌كنند كه به آيات خدا ايمان ندارند و آنان خود دروغ‌گويانند».⁽²⁾

در روايات هم به اين مسئله اشاره شده است و فرموده‌اند: «مؤمن بر هر خصلتي سرشته مي‌شود، جز خيانت و دروغ.»⁽³⁾بنابراين، انسان مؤمن، اهل خيانت و دروغ نخواهد بود و دروغ‌گويي در بي‌ايماني ريشه دارد.

ه ) حقارت و پستي

ه ) حقارت و پستي

در برخي روايات به يك نكته اساسي اشاره و به انسان دروغ‌گو از جهت رواني توجه شده است. اين روايات، يك عامل مهم دروغ‌گويي را معرفي

كرده‌اند كه شايد بتوان گفت ريشه اصلي دروغ‌گويي است و همه عوامل ياد شده به گونه‌اي به اين عامل مهم بازمي‌گردد و آن، حقارت و پستي است كه در نهاد شخص دروغ‌گو وجود دارد. پستي روح و روان، سبب مي‌شود فرد، حسود يا اهل گناه و حتي بي‌ايمان شود و در نهايت به دروغ و نفاق و ريا رو آورد.

پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله در اين باره فرمود: «لا يُكَذِّب الكاذب إلاّ من مهانة نفسه عليه؛ دروغ‌گو، دروغ نمي‌گويد مگر به دليل پستي و حقارت نفسش كه حاكم بر اوست».⁽¹⁾

و) علت غايي دروغ

و) علت غايي دروغ

مقصود از علت غايي دروغ، هدف دروغ‌گو از دروغ گفتن است. در اينجا ممكن است ادبيات سخن عوض شود. براي مثال، برادران حضرت يوسف عليه السلام به دليل حسادت، دچار گناهان و اشتباه‌هاي فراوان شدند و يكي از آن اشتباه‌ها دروغ بوده، ولي با چه هدفي اين دروغ را گفتند؟ مي‌توان گفت براي پنهان كردن جرم و فريب دادن پدر.

به‌طور كلي شيطان با توسل به دروغ، به هدفش كه فريب دادن آدم و حوا بود، رسيد.

پس شيطان، آن دو را وسوسه كرد تا آنچه از عورت‌هايشان مانده بود، براي آنان نمايان گرداند و گفت: پروردگارتان شما را از اين درخت منع نكرد، جز [براي] آنكه [مبادا] دو فرشته شويد يا از [زمره] جاودانان گرديد.⁽²⁾

همچنين منافقان براي فريب دادن پيامبر نزد آن حضرت مي‌آمدند و شهادت مي‌دادند كه او رسول خداست، درحالي‌كه به واقع چنين اعتقادي نداشتند. خداوند در اين باره مي‌فرمايد:

چون منافقان نزد تو آيند، گويند: گواهي مي‌دهيم كه تو واقعاً پيامبر خدايي و خدا (هم) مي‌داند كه تو واقعاً پيامبر او هستي و خدا گواهي مي‌دهد كه مردمِ دو چهره، سخت دروغ‌گويند. سوگند‌هاي خود را چون سپري بر خود گرفته و مردم را از راه خدا بازداشته‌اند. راستي كه آنان چه بد مي‌كنند. اين بدان سبب است كه آنان ايمان آورده، سپس انكار كرده‌اند و در نتيجه بر دل‌هايشان مهر زده شده است و [ديگر] نمي‌فهمند.⁽¹⁾

2. آثار دروغ‌گويي

اشاره

دروغ‌گويي آثاري دارد. بخشي از اين آثار متوجه شخص دروغ‌گو مي‌شود و بخشي متوجه جامعه انساني و اطرافيان. در مجموع، مي‌توان آثار دروغ‌گويي را چنين برشمرد:

الف) خواري و روسياهي در دنيا و عذاب آخرت

الف) خواري و روسياهي در دنيا و عذاب آخرت

حضرت علي عليه السلام مي‌فرمايد: «نتيجه دروغ، خواري در دنيا و عذاب آخرت است».⁽²⁾و «زياد دروغ گفتن انسان، شكوه او را از بين مي‌برد».⁽³⁾

ب) تباه‌كننده دين و ايمان

ب) تباه‌كننده دين و ايمان

اميرمؤمنان، علي عليه السلام فرمود: «دروغ‌گويي زياد، دين را تباه و گناه را بزرگ مي‌گرداند».⁽¹⁾

ج) پشيماني

ج) پشيماني

به فرموده اميرمؤمنان، حضرت علي عليه السلام : «فرجام دروغ، پشيماني است».⁽²⁾

د) تباهي همه چيز

د) تباهي همه چيز

حضرت علي عليه السلام مي‌فرمايد: «دروغ همه چيز را تباه مي‌كند».⁽³⁾

ه) غيبت و بدگويي

ه) غيبت و بدگويي

اميرمؤمنان، حضرت علي عليه السلام فرمود: «دروغ باعث غيبت و بدگويي مي‌شود».⁽⁴⁾

و) از بين رفتن آبرو و اعتماد

و) از بين رفتن آبرو و اعتماد

حضرت اميرمؤمنان عليه السلام در مقايسه‌اي زيبا، دروغ‌گو و مرده را همسان مي‌شمارد و مي‌فرمايد: «دروغ‌گو و مرده يكسانند؛ زيرا برتري زنده بر مرده به سبب اعتماد كردن به اوست. پس هرگاه به گفته او (انسان) اعتماد نشود، حياتش از بين رفته است».⁽⁵⁾

ز) خشم خدا، تحقير مردم، دشمني فرشتگان

ز) خشم خدا، تحقير مردم، دشمني فرشتگان

اميرمؤمنان علي عليه السلام مي‌فرمايد: «دروغ‌گو با دروغ‌گويي خود سه چيز به‌دست مي‌آورد: خشم خدا، نگاه تحقيرآميز مردم و دشمني فرشتگان را با خود».⁽¹⁾

ح) محروم‌شدن از نماز شب

ح) محروم‌شدن از نماز شب

امام صادق عليه السلام فرمود: «انسان دروغي مي‌گويد و به سبب آن، از نماز شب محروم مي‌شود».⁽²⁾

ط) كم شدن رزق و روزي

ط) كم شدن رزق و روزي

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله مي‌فرمايد: «دروغ، روزي را كم مي‌كند».⁽³⁾

حضرت علي عليه السلام نيز در اين باره فرمود: «عادت به دروغ‌گويي فقر مي‌آورد».⁽⁴⁾

ي) بدعت

ي) بدعت

يكي از آثار دروغ‌پردازي، ايجاد بدعت در دين است: «و بدان آنچه زبان شما به دروغ مي‌پردازد، مگوييد (اين حلال است و آن حرام) تا به خدا دروغ نبنديد؛ زيرا كساني كه به خدا دروغ مي‌بندند، رستگار نمي‌شوند».⁽⁵⁾

ك) محروم شدن از فهم نشانه‌هاي خدا

ك) محروم شدن از فهم نشانه‌هاي خدا

«واي بر دروغ‌زن گناه‌پيشه [كه] آيات خدا بر او خوانده مي‌شود، مي‌شنود و باز به حال تكبر ـ چنانكه آن را نشنيده است ـ سماجت مي‌ورزد. سپس او را به عذابي پر درد خبر ده».⁽¹⁾

ل) محروم شدن از هدايت و رستگاري

ل) محروم شدن از هدايت و رستگاري

« ... خداوند، دروغ‌پرداز ناسپاس را هدايت نمي‌كند».⁽²⁾

«... كساني كه بر خدا دروغ مي‌بندند، رستگار نمي‌شوند».⁽³⁾

3. دروغ مصلحتي

اشاره

مسئله دروغ مصلحتي را از دو منظر مي‌توان بررسي كرد: الف) فلسفه اخلاق؛ ب) احاديث و فقه. اين دو ديدگاه، در عين حال كه بي‌ارتباط با يكديگر نيستند، دو عرصه متفاوتند. در فلسفه اخلاق، مسئله را به اين صورت بررسي مي‌كنند كه آيا دروغ به‌طور ذاتي زشت است؟ يا اينكه اقتضاي قبح و زشتي را دارد؟ ممكن است گفته شود دروغ نه به‌طور ذاتي قبيح است و نه اقتضا و زمينه زشتي را دارد، بلكه بايد ديد به چه دليل دروغ گفته مي‌شود. درست مانند زدن طفل يتيم، كه به خودي خود نمي‌توان قضاوت كرد بد يا خوب است؛ اگر براي ادب كردن وي باشد، خوب و اگر براي اذيت و آزار رساندن باشد، بد است.

در اين مقام، برخي معتقدند دروغ مانند ظلم و ستم، قبح و زشتي

ذاتي دارد و در نتيجه بد و حرام است و هرگز نبايد دروغ گفت. بنابراين، اگر در مواقعي دروغ را جايز مي‌شمارند، بايد از طريق قاعده اهم و مهم و باب تزاحم، مسئله را حل كرد، چنانكه ورود به خانه ديگران بدون اجازه غصب و حرام است، ولي اگر در همين خانه آتشي افتاده و بچه مسلماني در حال سوختن است، در مقام عمل، بين ورود بدون اذن و اجازه به خانه ديگري و نجات يك بچه مسلمان، تزاحم پيش آمده و حكم عقل اين است كه نجات بچه مسلمان مهم‌تر است. بنابراين بايد براي نجات او اقدام كرد. همين مسئله در دروغ هم وجود دارد. دروغ به‌طور ذاتي زشت و حرام است، ولي اين دروغ حرام ،گاهي با يك امر واجب، مثل نجات جان يك مؤمن تزاحم پيدا مي‌كند. در اين مقام، نجات دادن جان انسان مؤمن، مقدّم مي‌شود. محدوده اين دروغ مصلحتي مشخص و معيّن است. بنابراين بايد دقت كرد كه نمي‌توان هر دروغي را مصلحتي ناميد.

شهيد مطهري رحمه الله در اين باره مي‌نويسد:

مسئله، دروغ مصلحت‌آميز است كه سعدي ما هم آورده و در فقه ما آمده است. آيا دروغ مصلحت‌آميز به از راست فتنه‌انگيز است يا نه؟ سعدي مي‌گويد: دروغ مصلحت‌آميز به از راست فتنه‌انگيز است، و آن داستاني هم كه ذكر كرده، نشان مي‌دهد كه درك سعدي از اين مسئله درك خوبي بوده است. مي‌گويد: شخصي را پيش پادشاهي آورده بودند. پادشاه فرمان داد كه بروند گردنش را بزنند. او وقتي مأيوس شد از اينكه زنده بماند، شروع كرد به فحش دادن، ولي پادشاه نمي‌شنيد. پرسيد: چه مي‌گويد؟ وزير گفت: مي‌گويد: «الْكاظِمينَ الْغَيْظَ وَ الْعافينَ

عَنِ النّاسِ.»⁽¹⁾يك كسي كه آنجا دنبال اين بود كه نقطه ضعفي در اين وزير پيدا كند و او را معلّق نمايد و خودش به جاي او وزير بشود، گفت: در حضرت پادشاهان نشايد امثال ما را دروغ گفتن. او دارد به پادشاه فحش مي‌دهد، تو مي‌گويي دارد آيه قرآن مي‌خواند؟! شاه گفت: دروغ او از راست تو بهتر است.⁽²⁾دروغ مصلحت‌آميز به از راست فتنه‌انگيز است. يعني او با يك دروغ، جاني را نجات داد و تو با يك راست، جاني را بيشتر به خطر مي‌اندازي.

اساساً آيا اين درست است كه دروغ مصلحت‌آميز به از راست فتنه‌انگيز است؟ در اينجا ابتدا بايد مطلبي را برايتان عرض بكنم و آن اين است كه فرق است ميان دروغ مصلحت‌آميز و دروغ منفعت‌خيز. خيلي افراد دروغ منفعت‌خيز را با دروغ مصلحت‌آميز اشتباه مي‌كنند يا مي‌خواهند اشتباه كنند. دروغ مصلحت‌آميز يعني دروغي كه فلسفه خودش را از دست داده و فلسفه راستي را پيدا كرده است؛ يعني دروغي كه با آن، انسان حقيقتي را نجات مي‌دهد، ولي دروغ منفعت خيز يعني انسان دروغ مي‌گويد كه خودش سودي برده باشد. مسئله مصلحت با مسئله منفعت نبايد اشتباه بشود. مصلحت، دايرمدار حقيقت است.

مصلحت و حقيقت دو برادر هستند كه از يكديگر جدا نمي‌شوند. مصلحت يعني رعايت حقيقت را كردن، نه رعايت

سود خود را كردن، كه اين منفعت است. افرادي دروغ مي‌گويند؛ دروغي به منفعت خودشان. مي‌گوييد: چرا دروغ گفتي؟ مي‌گويد: دروغ مصلحتي گفتم. براي اينكه شندر غاز بيشتر سود ببرد دروغ مي‌گويد، و مي‌گويد: دروغ به مصلحت گفتم. اين مصلحت نيست، دروغي است مثل همه دروغ‌هاي ديگر. پس اين مطلب اشتباه نشود: دروغ مصلحت‌آميز غير از دروغ منفعت‌خيز است.⁽¹⁾

دروغ مصلحتي در روايات و فقه

دروغ مصلحتي در روايات و فقه

دروغ مصلحتي، اصطلاحي است كه ميان مردم رواج پيدا كرده، ولي در فقه و روايات، اين بحث به گونه‌اي ديگر مطرح است. در كتاب‌هاي فقهي ما بحث دروغ در چند مرحله مطرح مي‌شود:⁽²⁾

مرحله اول ـ حرمت دروغ: دروغ در همه اديان آسماني و همچنين به حكم عقل حرام است. يعني هم حرام بودن دروغ در همه اديان آمده است، چه در دين يهود، چه در دين مسيح و چه در دين اسلام و هم اينكه عقل هر انساني به قبح دروغ حكم مي‌كند. بنابراين در زشتي و حرام بودن دروغ بحثي نيست؛ نه از جهت عقل و نه از جهت شرع.

مرحله دوم ـ كبيره بودن دروغ: در اين باره محل بحث است كه آيا دروغ از گناهان كبيره است يا خير؟ از ظاهر بسياري از روايات بر مي‌آيد كه دروغ جزو گناهان كبيره است. در روايات موثق آمده: «خداوند متعال

براي بدي‌ها قفلي قرار داده كه كليد آن شراب است و دروغ از شراب بدتر است».⁽¹⁾

براساس سخنان جماعتي از فقهاي شيعه، دروغ از گناهان كبيره است.⁽²⁾البته در اين مقام، بحث‌هاي تخصصي وجود دارد كه بايد در كتاب‌هاي فقهي و استدلالي پيگيري كرد.

مرحله سوم ـ استثناهاي دروغ: اين بحث ممكن است شباهتي به همان اصطلاح دروغ مصلحتي داشته باشد. مسلّم است كه دروغ حرام است، اما در دو مورد، دروغ استثنا شده است و حرمتي ندارد. به بيان ديگر، در روايات براي دروغ گفتن در دو مورد مجوز صادر شده و شايد به سبب همين دو مورد اصطلاح دروغ مصلحتي ميان مردم رواج مي‌يابد، ولي بايد توجه داشت كه روايات، اصل دروغ را زشت و حرام مي‌شمرند و مواردي كه ائمه اطهار عليهم السلام و پيامبر مجوّز دروغ را داده‌اند، محدود و مشخص است. بنابراين، فقط در محدوده همان مواردي كه اجازه داده شده است مي‌توان عمل كرد. خروج از اين محدوده، درست نيست و نمي‌توان به هر بهانه‌اي به دروغ متمسك شد.

موارد استثناي دروغ

موارد استثناي دروغ

يك ـ در مقام ضرورت: «مقام ضرورت» در روايات توضيح داده شده است؛ مانند اينكه انسان براي دفع زيان بدني يا مالي، ناچار شود دروغ بگويد. مقام ضرورت فقط به مسئله دروغ اختصاص ندارد، بلكه در ديگر

مباحث فقهي نيز ضرورت كارساز است. براي مثال، خوردن مردار حرام است، ولي اگر نجات جان آدمي وابسته به آن باشد، گفته شده است به اندازه‌اي كه ضرورت اقتضا مي‌كند، خوردن مردار اشكال ندارد. در بحث دروغ نيز فقط در مقام ضرورت به معنايي كه گفته شده است، مي‌توان از آن استفاده كرد.

دوـ در مقام اصلاح ميان مسلمانان: در كتاب‌هاي روايي ما، روايات متعددي وارد شده كه در مقام اراده اصلاح، جايز است از دروغ استفاده شود. از ديدگاه اين روايات كسي كه براي اصلاح ميان دو نفر يا دو گروه از دروغ استفاده كند، دروغ‌گو نيست. در روايت صحيح آمده است: «المصلح ليس بكذّاب؛ انسان مصلح، دروغ‌گو به شمار نمي‌آيد».⁽¹⁾

با اين بيان، جايگاه جواز دروغ گفتن مشخص مي‌شود. بنابراين، كسي كه مي‌خواهد در مدار شرع حركت كند، تكليفش روشن است و نمي‌تواند با عنوان دروغ مصلحتي، در هر جا و به هر بهانه به دروغ متمسك شود.

4. توريه

در روايت‌ها به اندازه‌اي بر زشتي دروغ تأكيد شده كه حتي در موارد استثنا نيز توصيه مي‌شود از آن پرهيز و به جاي دروغ، از توريه استفاده شود. توريه در لغت به معناي پنهان كردن، پوشانيدن، و افشا نكردن است و در اصطلاح فقهي منظور آن است كه انسان از سخن خود معنايي اراده كند و مخاطب از آن چيز ديگري بفهمد. انسان توريه‌كننده، به‌گونه‌اي

سخن مي‌گويد كه در مقام قضاوت نمي‌تواند آن را دروغ بخواند. به ديگر سخن، توريه راهي براي فرار از دروغ‌گويي است، ولي بايد دقت كرد در همان محدوده باشد كه شرع اجازه مي‌دهد؛ يعني توريه در همان مواردي استفاده مي‌شود كه براي دروغ اجازه داده شده است (ضرورت و اصلاح ميان مسلمانان).

شهيد مطهري رحمه الله درباره توريه مي‌نويسد:

توريه در جايي است كه دروغ گفتن واجب است؛ يعني اگر راست بگوييد، از اين راست، فتنه بزرگ برمي‌خيزد. آن وقت مجبوريد دروغ بگوييد براي اينكه جلو فتنه بزرگي را بگيريد.

مثال معروفي ذكر مي‌كنند: فرض كنيد يك آدم ديوانه يا شبه‌ديوانه‌اي به شخصي حمله كرده و واقعاً هرجا گيرش بيايد، با آلت قتّاله تكه‌تكه‌اش مي‌كند. آن شخص فرار مي‌كند، خودش را در منزل شما مي‌اندازد و در اتاقي مخفي مي‌شود. بعد او با همان آلت قتّاله مي‌رسد و مي‌گويد كه او در اين خانه است يا نه؟ اگر راست را بگوييد، مي‌آيد خون ناحقي را مي‌ريزد. خدمت به هر دو نفر (آن كسي كه قصد قتل دارد و آن ديگري) و خدمت به جامعه مسلمين، اين است كه انسان بگويد نه. اما اينجا مي‌گويند توريه كن. تو مجبوري بگويي نه، ولي براي اينكه روحت به دروغ گفتن عادت نكند و آلوده به خيال دروغ نشود، در اين يك مورد استثنايي ـ كه در عمر، يك يا دو بار ممكن است براي انسان پيش بيايد ـ مثلاً وقتي مي‌گويد كه آيا تو او را ديدي، بگو نه، مقصود اين است كه ديروز نديدم. پس در دلت آن را خطور بده و لفظت را چنين

بگو براي اينكه روحت عادت به انحراف نكند. در كجا؟ در جايي كه مجبوري خلاف بگويي؛ يعني در جايي كه از راستي فتنه برمي‌خيزد، نه اينكه انسان در هر موردي كه منافع خودش اقتضا مي‌كند، دروغ بگويد به شكل توريه؛ يعني مطلبي را بگويد كه طرف از لفظ، يك مطلب مي‌فهمد و او در دلش چيز ديگري را خطور مي‌دهد. آن همان دروغ است و با دروغ فرق نمي‌كند.⁽¹⁾

5. راه‌هاي درمان دروغ

اشاره

به طور طبيعي، براي درمان هر بيماري، بايد با عوامل پيدايش آن بيماري مبارزه كرد. با توجه به اهميت موضوع، بايد در پيدا كردن علت دروغ‌گويي دقت بيشتري داشت. در آيات و روايات، علت‌هاي دروغ‌گويي بيان شده است، براي نمونه ريشه دروغ‌گويي، در ذات انسان معرفي شده و از پستي و حقارت انسان دروغ‌گو سخن به ميان آمده است. اين عامل اصلي و كلي، خود را به صورت‌هاي مختلف نشان مي‌دهد. براي مثال، ممكن است گاهي ترس علت دروغ شود. بنابراين، براي درمان دروغ، بايد ترس را در فرد ريشه‌كن ساخت؛ هرچند ترس نيز به ضعف شخصيت انسان و نوعي حقارت و پستي در او بر‌مي‌گردد.

بر اين اساس، ممكن است گاهي به لايه‌هاي رويين دروغ توجه شود و گاهي به لايه‌هاي زيرين. با اين نگاه، عواملي مانند ترس، شيطنت و ديگرآزاري، طمع، خودخواهي، حب و بغض، شوخي و معركه‌گيري و...

علل دروغ‌گويي به شمار مي‌روند. گاهي نيز اطرافيان، فرد را به دروغ‌گويي وا مي‌دارند، براي مثال با سخت‌گيري‌هاي بي‌حساب. يا به دليل وجود الگوهاي عملي مانند پدر و مادر دروغ‌گو، اين عمل خواه‌ناخواه به كودكان سرايت مي‌كند. بدين‌ترتيب راه‌هايي براي درمان دروغ پيشنهاد مي‌شود:

الف) مبارزه با وسوسه‌هاي شيطان

الف) مبارزه با وسوسه‌هاي شيطان

در مجموع، شيطان با توسل به ابزار‌هاي مختلف، به هدفش كه همان بازداشتن انسان از رسيدن به سعادت و رستگاري است، دست مي‌يابد. يكي از مهم‌ترين ابزارهاي شيطان براي منحرف ساختن انسان، دروغ است. او با وسوسه‌هاي گوناگون، آدمي را به دروغ آلوده مي‌كند، براي نمونه به بهانه اينكه يك دروغ اشكال ندارد؛ اين يك دروغ مصلحتي است و... . ازاين‌رو انسان بايد همواره مراقب شيطان و وسوسه‌هايش باشد. براي مبارزه با وسوسه‌هاي شيطان راه‌هايي وجود دارد، مانند: صدقه دادن، خواندن نماز، تلاوت قرآن، دائم‌الوضو بودن، فرار از بيكاري، دوري از دوستان ناباب، مطالعه، ارتباط با دوستان خوب، ارتباط با مسجد و عالم ديني و... .

ب) مبارزه با حسادت

ب) مبارزه با حسادت

حسادت، صفتي رذيله است كه نه تنها خود، گناه است و قلب انسان را تيره و تار مي‌كند و انسان را از ياد خدا باز مي‌دارد، موجب بسياري از گناهان ديگر نيز مي‌شود. انسان حسود براي ضربه زدن به ديگران دروغ مي‌گويد، غيبت مي‌كند، كينه‌توز مي‌شود، تهمت مي‌زند و... . در نهايت، حسادت، آسايش خود حسود را نيز از بين مي‌برد. وي همواره در

حسرت نعمت‌هاي ديگران است و براي آرام كردن خويش ممكن است هر گناهي را مرتكب شود. اين ضرب‌المثل كه «حسود هرگز نياسود»، به درستي حالت روحي انسان حسود را بيان مي‌كند. براي در امان بودن از حسادت، بايد به داشته‌هاي خود قانع بود و براي رسيدن به اهداف تلاش كرد و به خداوند توكل داشت.

حسادت و راه‌هاي مبارزه با آن، بحثي مستقل است. در اين مقام بايد توجه داشت كه گاهي علت دروغ‌گويي حسادت است و براي درمان دروغ‌گويي بايد ريشه آن را كه در اينجا حسادت فرض شده است، خشكاند.

ج) تقويت ايمان

ج) تقويت ايمان

هر اندازه ايمان انسان قوي‌تر باشد، كمتر دچار لغزش و گناه مي‌شود. در روايات آمده است كه انسان مؤمن، دروغ‌گو نيست؛ يعني ايمان و دروغ، يك‌جا جمع نمي‌شوند.

براي تقويت ايمان، راه‌هايي پيشنهاد مي‌شود؛ براي نمونه: افزايش معرفت و آگاهي از راه تفكر در نشانه‌هاي الهي و ارتباط داشتن با عالمان ديني و توجه به نعمت‌هاي خدا و... همچنين با انجام دادن اعمال صالحي مانند رفتن به مسجد، ياد مرگ، خوش‌اخلاقي و... مي‌توان ايمان را افزايش داد. ايمان و عمل صالح رابطه دوسويه دارند، به اين معنا كه ايمان، زمينه‌ساز و عامل انجام دادن عمل صالح است، به همان ميزان، عمل صالح نيز در تقويت ايمان مؤثر است.

راه ديگر، تقويت احساسات پاك و فطري انساني، مانند نوع‌دوستي، تنفر از ستم و زشتي و... است و يكي از بهترين راه‌هاي تقويت اين احساسات، شركت در مجالس روضه، مطالعه اشعار مفيد و غيره است.

د) مبارزه با شهوت

د) مبارزه با شهوت

كسي كه از شهوت پيروي مي‌كند، همواره نگران رسوايي و بي‌آبرويي است. در نتيجه براي فرار از رسوايي به راحتي دروغ مي‌گويد؛ همان‌گونه كه زليخا براي فرار از رسوايي عملش دروغ گفت و يوسف عليه السلام را متهم ساخت. بنابراين، بايد با خواهش‌ها و شهوت‌هاي حرام مبارزه كرد. يكي از مؤثرترين راه‌هاي مبارزه با شهوت، دوري از موقعيت‌هاي گناه است كه نوعي پيشگيري به شمار مي‌رود. يكي از نمونه‌هاي خوب براي جوانان و انسان هاي مؤمن، حضرت يوسف عليه السلام است او وقتي در موقعيت گناه و شهوت قرار گرفت، سه كار كرد. يك: خدا را ياد كرد؛ دو: با زبان، ذكر الهي گفت. يعني گفت: «معاذالله؛ به خدا پناه مي‌برم». سه: پا به فرار گذاشت. تلاش كرد از محيط گناه دور شود. در كنار اين كار يعني مبارزه با شهوت، همچنين بايد كوشيد از راه‌هاي حلال به خواهش‌هاي طبيعي پاسخ مناسب داد.

ه) تقويت عزت نفس

ه) تقويت عزت نفس

انسان عزيز و كريم، تلاش مي‌كند به گناه آلوده نشود، بنابراين بايد تلاش كرد عزت نفس انسان ها بالا برود.

برخي از راه‌هاي تقويت عزت نفس عبارتند از: توجه كردن به توانمندي‌هاي فردي، زمينه‌سازي براي كسب تجربه، افزايش ميزان تحمّل، افزايش مهارت‌هاي اجتماعي، احترام گزاردن، مسئوليت دادن، تشويق، تلقين و... .

و) توجه ويژه به عبادت و نماز

و) توجه ويژه به عبادت و نماز

شهيد مطهري رحمه الله مي‌نويسد:

«روح عبادت، ياد پروردگار است... انسان وقتي كه عبادت مي‌كند،

نماز مي‌خواند، دعايي مي‌كند و هر عملي كه انجام مي‌دهد، دلش بايد به ياد خداي خودش زنده باشد: «وَ أَقِمِ الصَّلوةَ لِذِكري.»⁽¹⁾قرآن مي‌گويد نماز را به پا بدار، براي چه؟ براي اينكه به ياد من باشي. و در جاي ديگر، قرآن كريم مي‌فرمايد: «انَّ الصَّلوةَ تَنْهي عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكرِ وَ لَذِكرُ اللَّهِ اكبَرُ.»⁽²⁾در اين آيه خاصيت نماز ذكر مي‌شود؛ البته نماز حقيقي، نماز واقعي، نمازي كه با شرايط و آداب صحيح صورت گرفته باشد. مي‌فرمايد: «اگر واقعاً انسان، نمازخوان باشد و نمازِ درست بخواند، خود نماز جلو انسان را از كار زشت و منكرات مي‌گيرد. محال است كه انسان، نماز درست و مقبول بخواند و دروغ‌گو باشد».⁽³⁾

گلبانگ حديث

اشاره

گلبانگ حديث

زير فصل ها

دروغ نگوييد

دروغ، پست‌ترين خوي‌ها

دروغ و ايمان

علت دروغ‌گويي

آثار دروغ گويي

دروغ و خردمند

گستره دروغ‌گويي

معاشرت نداشتن با دروغ‌گو

دروغ نگوييد

دروغ نگوييد

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «إيّأكم وَ الكِذبَ، فإنّهُ مَع الفُجورِ، و هُما في النّارِ؛ از دروغ بپرهيزيد؛ زيرا دروغ با فجور (انحراف از حق) همراه است و هر دو در آتشند».⁽⁴⁾

دروغ، پست‌ترين خوي‌ها

دروغ، پست‌ترين خوي‌ها

امام علي عليه السلام : «تَحَفَّظُوا مِن الكِذبِ؛ فإنّهُ مِن أدنَي الأخلاقِ قَدْراً و هو نَوعٌ مِن الفُحشِ و ضَربٌ مِن الدَّناءَةِ؛ خود را از [گفتن] دروغ محافظت كنيد؛ زيرا دروغ گفتن، پست‌ترين خوي‌هاست و آن نوعي از زشتي و گونه‌اي از پستي است».⁽⁵⁾

امام علي عليه السلام : «أقبَحُ شيءٍ الإفك؛ زشت‌ترين چيز، دروغ بستن است».⁽¹⁾

امام علي عليه السلام : «شَرُّ الأخلاقِ الكِذبُ و النِّفاقُ؛ بدترين خوي‌ها، دروغ‌گويي و دورويي است».⁽²⁾

امام علي عليه السلام : «لا شِيمَةَ أقبَحُ مِن الكذبِ؛ خصلتي زشت‌تر از دروغ‌گويي نيست».⁽³⁾

دروغ و ايمان

دروغ و ايمان

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله فرمود: «يُطبَعُ المؤمنُ علي كلِّ خَلّةٍ غَيرَ الخِيانَةِ و الكذبِ؛ مؤمن بر هر خصلتي سرشته مي‌شود، جز خيانت و دروغ».⁽⁴⁾

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «إيّاكُم و الكذبَ؛ فإنّ الكذبَ مُجانِبٌ للإيمانِ؛ از دروغ‌گويي بپرهيزيد؛ زيرا دروغ از ايمان بر كنار است».⁽⁵⁾

كنز العمّال عن أبي الدّرداء: يا رسولَ اللّه ِ هل يَسرِقُ المؤمنُ ؟ قال: قد يكونُ ذلك، قالَ: فهل يَزني المؤمنُ ؟ قالَ: بلي، و إن كرِهَ أبو الدَّرداءِ. قالَ: هَل يكذِبُ المؤمنُ ؟ قالَ: إنّما يَفتَرِي الكذبَ مَن لا يُؤمِنُ، إنَّ العَبدَ يَزِلُّ الزَّلَّةَ ثُمّ يَرجِعُ إلي رَبِّهِ فَيَتوبُ فَيَتوبُ اللّهُ علَيهِ.⁽⁶⁾

در كنز العمّال از ابودرداء نقل شده است [كه پرسيد]: اي پيامبر خدا! آيا مؤمن دزدي مي‌كند؟ حضرت فرمود: ممكن است. پرسيد: آيا مؤمن زنا مي‌كند؟ فرمود: بله، هرچند ابودرداء خوش نداشته باشد. پرسيد: آيا مؤمن دروغ مي‌گويد؟ فرمود: تنها كسي دروغ مي‌گويد كه مؤمن نيست. همانا بنده لغزشي مي‌كند و سپس به سوي پروردگارش برمي‌گردد و توبه مي‌كند و خداوند توبه‌اش را مي‌پذيرد.

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «وَيلٌ للذي يُحَدِّثُ فَيكذِبُ ليُضحِك بهِ القَومَ! وَيلٌ لَهُ، وَيلٌ لَهُ؛ واي بر كسي كه براي خنداندن مردم دروغ بگويد! واي بر او، واي بر او!».⁽¹⁾

امام علي عليه السلام : «لا يَجِدُ عَبدٌ طَعمَ الإيمانِ حتّي يَترُك الكذبَ هَزلَهُ و جِدَّهُ؛ هيچ بنده‌اي طعم ايمان را نچشد، مگر آن‌گاه كه دروغ، چه شوخي يا جدي آن را ترك گويد».⁽²⁾

امام باقر عليه السلام : «إنّ الكذبَ هُو خَرابُ الإيمانِ؛ دروغ، ويران‌كننده ايمان است».⁽³⁾

علت دروغ‌گويي

علت دروغ‌گويي

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «لا يَكذِبُ الكاذِبُ إلاّ مِن مَهانَةِ نَفسِهِ علَيهِ؛ دروغ‌گو دروغ نمي‌گويد، مگر به سبب حقارتي كه در اوست».⁽⁴⁾

آثار دروغ گويي

آثار دروغ گويي

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «إذا كذَبَ العَبدُ كذبَةً تَباعَدَ المَلَك مِنهُ مَسيرَةَ مِيلٍ مِن نَتْنِ ما جاءَ بهِ؛ هرگاه بنده دروغ بگويد، به خاطر بوي گندي كه پديد آورده است، فرشته به مسافت يك ميل از او فاصله گيرد».⁽¹⁾

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «كثرَةُ الكذبِ تَذهَبُ بالبَهاءِ؛ دروغ‌گويي زياد، شكوه را از ميان مي‌برد».⁽²⁾

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «إنّ الكذبَ يُسَوِّدُ الوَجهَ؛ دروغ، روسياهي مي‌آورد».⁽³⁾

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «أقلُّ النّاسِ مُرُوّةً مَن كانَ كاذِباً؛ كم‌مروّت‌ترين مردم، كسي است كه دروغ‌گو باشد».⁽⁴⁾

امام علي عليه السلام : «ثَمَرَةُ الكذبِ المَهانَةُ في الدُّنيا والعَذابُ في الآخِرَةِ؛ نتيجه دروغ، خواري در دنيا و عذاب در آخرت است».⁽⁵⁾

امام علي عليه السلام : «كثرَةُ الكِذبِ تُفسِدُ الدِّينَ وتُعظِمُ الوِزرَ؛ دروغ‌گويي زياد، دين را تباه و گناه را بزرگ مي‌كند».⁽⁶⁾

امام علي عليه السلام در سفارش به فرزندش امام حسن عليه السلام مي‌فرمايد: «عاقِبَةُ الكذبِ النَّدَمُ؛ فرجام دروغ پشيماني است».⁽⁷⁾

امام علي عليه السلام : «الكذبُ يُؤَدِّي إلَي النِّفاقِ؛ دروغ به نفاق مي‌انجامد».⁽⁸⁾

امام علي عليه السلام : «يَكتَسِبُ الكاذِبُ بكذبِهِ ثلاثاً: سَخَطَ اللّهِ علَيهِ، و استِهانَةَ النّاسِ بهِ، و مَقتَ الملائكةِ لَهُ؛ دروغ‌گو با دروغ‌گويي خود سه چيز به دست مي‌آورد: خشم خدا، نگاه تحقيرآميز مردم را و دشمني فرشتگان را با خود».⁽¹⁾

امام علي عليه السلام : «مَن عُرِفَ بالكذبِ قَلَّتِ الثِقَةُ بهِ، مَن تَجَنَّبَ الكذبَ صُدِّقَت أقوالُهُ؛ كسي كه به دروغ‌گويي شناخته شود، اعتماد به او كم مي‌شود و كسي كه از دروغ بپرهيزد، گفته‌هايش باور شود».⁽²⁾

امام صادق عليه السلام فرمود: «إنّ الرجُلَ لَيَكذِبُ الكذبَةَ فَيُحرَمُ بها صَلاةَ الليلِ؛ انسان دروغي مي‌گويد و به سبب آن از نماز شب محروم مي‌شود».⁽³⁾

دروغ و خردمند

دروغ و خردمند

امام كاظم عليه السلام در اندرز به هشام فرمود: «إنّ العاقِلَ لا يَكذِبُ و إن كانَ فيهِ هَواهُ؛ خردمند دروغ نمي‌گويد، اگر چه منافع او در آن باشد».⁽⁴⁾

گستره دروغ‌گويي

گستره دروغ‌گويي

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «كفي بالمَرءِ مِن الكذبِ أن يُحَدِّثَ بِكلِّ ما سَمِعَ؛ براي دروغ‌گويي آدمي همين بس كه هرچه مي‌شنود بازگويد».⁽⁵⁾

معاشرت نداشتن با دروغ‌گو

معاشرت نداشتن با دروغ‌گو

امام صادق عليه السلام فرمود: «لا تَستَعِنْ بكذّابٍ ... فإنّ الكذّابَ يُقرِّبُ لك البَعيدَ، و يُبَعِّدُ لك القَريبَ؛ هرگز از دروغ‌گو كمك مخواه...؛ زيرا دروغ‌گو دور را در نظر تو نزديك جلوه مي‌دهد و نزديك را دور».⁽¹⁾

نمونه‌هاي رفتاري

اشاره

نمونه‌هاي رفتاري

زير فصل ها

1. سخن عمار ياسر دروغ محسوب نمي‌شود.

مَنْ كَفَرَ بِاللّهِ مِنْ بَعْدِ إيمانِهِ إِلاّ مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنّ بِاْلإيمانِ وَ لكِنْ مَّنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظيمٌ. (نحل:106)

هركس پس از ايمان آوردن، به خدا كفر ورزد [عذابي سخت خواهد داشت]، مگر آن‌كس كه مجبور شده و[لي] قلبش به ايمان اطمينان دارد. ليكن هر كه سينه‌اش به كفر گشاده گردد، خشم خدا بر آنان است و برايشان عذابي بزرگ خواهد بود.

بعضي مفسران در شأن نزول آيه چنين نقل كرده‌اند كه اين آيه درباره گروهي از مسلمانان نازل شد كه در چنگال مشركان گرفتار شدند. مشركان، آنها را به بازگشت از اسلام و اظهار كلمات كفر و شرك مجبور كردند.

اين مسلمانان، عمار و پدرش، ياسر و مادرش، سميه، صهيب، بلال و خباب بودند. پدر و مادر عمار در اين ماجرا آن‌قدر مقاومت كردند تا كشته شدند، ولي عمار كه جوان بود، آنچه را مشركان مي‌خواستند بر زبان آورد.

با انتشار اين خبر در ميان مسلمانان بعضي به طور پنهاني عمار را محكوم كردند و گفتند: عمار از اسلام بيرون رفته و كافر شده است. پيامبر فرمود: «(من عمار را به خوبي مي‌شناسم) عمار از فرق تا قدم مملو از ايمان است و ايمان با گوشت و خون او آميخته است (او هرگز دست از ايمان برنخواهد داشت و به مشركان نخواهد پيوست».

ديري نگذشت كه عمار گريه‌كنان به خدمت رسول خدا صلي الله عليه و آله آمد. حضرت از او دليل گريه‌اش را پرسيد، عرض كرد: اي پيامبر، بسيار بد شده است! (اتفاق بدي رخ داده است) دست از سرم برنداشتند تا اينكه به شما جسارت، و بت‌هاي آنها را به نيكي ياد كردم! آن حضرت با دست مباركش، اشك از چشمان عمار پاك مي‌كرد و مي‌فرمود: اگر باز تو را در فشار قرار دادند، آنچه مي‌خواهند بگو [و جان خود را از خطر رهايي بخش].

در اين هنگام آيه «من كفر بالله من بعد ايمانه إلاّ من أكره» ... نازل شد و مسائل را در اين باره روشن ساخت.⁽¹⁾

2. از همه قوي‌تر و نيرومندتر آن كس است كه كلمه‌اي دروغ بر زبان نياورد.

جوانان مسلمان سرگرم زورآزمايي و مسابقه وزنه‌برداري بودند. سنگ بزرگي آنجا بود كه مقياس قوّت و مردانگي جوانان به شمار مي‌رفت و هركس آن را به قدر توانايي خود حركت مي‌داد. در اين هنگام رسول اكرم صلي الله عليه و آله رسيد و پرسيد: «چه مي‌كنيد؟»

ـ داريم زورآزمايي مي‌كنيم. مي‌خواهيم ببينيم كدام يك از ما قوي‌تر و زورمندتر است.

ـ ميل داريد كه من بگويم چه كسي از همه قوي‌تر و نيرومندتر است؟

ـ البته، چه از اين بهتر كه رسول خدا صلي الله عليه و آله داور مسابقه باشد و نشان افتخار را او بدهد.

جمعيت، همه منتظر و نگران بودند كه رسول اكرم صلي الله عليه و آله كدام يك را قهرمان معرفي خواهد كرد؟ هر يك پيش خود فكر مي‌كردند اكنون رسول خدا صلي الله عليه و آله دست او را خواهد گرفت و قهرمان مسابقه معرفي خواهد كرد.

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله فرمود: «از همه قوي‌تر و نيرومندتر، آن كس است كه اگر از چيزي خوشش آمد و مجذوب آن شد، علاقه به آن، او را از مدار حق و انسانيت خارج نسازد و به زشتي آلوده نكند؛ و اگر در موردي عصباني شد و موجي از خشم در روحش پديد آمد، تسلط بر خويشتن را حفظ كند، جز حقيقت نگويد و كلمه‌اي دروغ يا دشنام بر زبان نياورد؛ و اگر صاحب قدرت و نفوذ گشت و مانع‌ها و رادع‌ها از جلويش برداشته شد، زياده از ميزاني كه استحقاق دارد، دست‌درازي نكند».⁽¹⁾

3. محدوده دروغ

اسماء بنت عميس مي‌گويد: من ساقدوش عايشه بودم كه او را آماده كردم و به خدمت رسول خدا صلي الله عليه و آله بردم. عده‌اي از زنان نيز با من بودند.

به خدا قسم، نزد رسول خدا صلي الله عليه و آله ، خوراكي جز يك كاسه شير نبود. آن حضرت، مقداري شير نوشيد و سپس كاسه را به عايشه داد.

اسماء مي‌گويد: دختر از گرفتن كاسه شير شرم كرد. من گفتم: دست رسول خدا صلي الله عليه و آله را رد نكن، ظرف را بگير. عايشه با حالت شرم كاسه را گرفت و مقداري شير نوشيد. حضرت سپس فرمود: «به بقيه زنان هم بده.» آنها گفتند: ما ميل نداريم. رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: «گرسنگي و دروغ را با هم جمع نكنيد.» اسماء مي‌گويد: عرض كردم: اي رسول خدا! اگر كسي از ما به چيزي ميل داشته باشد و بگويد ميل ندارم، آيا دروغ به شمار مي‌آيد؟ فرمود: «دروغ نوشته مي‌شود؛ حتي دروغ كوچك هم، دروغ كوچك نوشته مي‌شود».⁽¹⁾

4. ادعاي دروغ

در زمان خلافت علي عليه السلام در كوفه، زره آن حضرت گم شد. پس از چندي در نزد يك مرد مسيحي پيدا شد. علي عليه السلام او را به محضر قاضي برد و چنين اقامه دعوي كرد: «اين زره از آن من است، نه آن را فروخته‌ام و نه به كسي بخشيده‌ام و اكنون آن را در نزد اين مرد يافته‌ام.» قاضي به مسيحي گفت: «خليفه ادعاي خود را اظهار كرد، تو چه مي‌گويي؟» او گفت: «اين زره مال خود من است، در عين حال گفته مقام خلافت را تكذيب نمي‌كنم (ممكن است خليفه اشتباه كرده باشد)».

قاضي رو به علي كرد و گفت: «تو مدعي هستي و اين شخص منكر است؛ با اين حال، بر تو است كه بر مدعاي خود شاهد بياوري».

علي عليه السلام خنديد و فرمود: «قاضي راست مي‌گويد، اكنون من بايد شاهد بياورم، ولي من شاهد ندارم».

قاضي به اين دليل كه مدعي شاهد نداشت، به نفع مسيحي حكم كرد و او زره را برداشت و رفت.

ولي مرد مسيحي كه خود بهتر مي‌دانست كه زره مال كيست، پس از آنكه چند گامي پيمود، وجدانش مرتعش شد و برگشت، گفت: «اين طرز حكومت و رفتار، از نوع رفتارهاي بشر عادي نيست، از نوع حكومت انبياست» و اقرار كرد كه زره از آنِ حضرت علي عليه السلام است.⁽¹⁾

پس از مدتي، همان مرد مسيحي، مسلمان شد و با شوق و ايمان در زير پرچم علي عليه السلام در جنگ نهروان جنگيد.⁽²⁾

5. دروغ‌گو

حضرت امام صادق عليه السلام فرمود: اميرمؤمنان، علي عليه السلام به شخصي پنج بار شتر خرما فرستاد و او شخصي آبرومند بود كه جز از علي عليه السلام ، از ديگري درخواست نمي‌كرد. فردي خدمت حضرت بود، گفت: يا علي، آن مرد از شما تقاضايي نكرد و از پنج بار شتر، يكي او را كفايت مي‌كرد. ايشان فرمود: «لا كثّر الله في المؤمنين مثلك؛ مانند تو در ميان مؤمنين هرگز زياد نشود»؛ من مي‌بخشم و تو بخل مي‌كني. اگر به كسي كمك كنم بعد از آنكه سؤال كند، در اين صورت آنچه به او داده‌ام، قيمت همان آبرويي است كه ريخته و سبب آبروريزي او من شده‌ام، در

صورتي كه رويش را فقط در موقع عبادت و پرستش به پيشگاه خداوند بر زمين مي‌گذارد.

هر كس چنين كاري با برادر مسلمان خود كند، با توجه به احتياج برادرش و موقعيت داشتن براي دستگيري، به خداي خويش دروغ گفته است؛ زيرا براي همان برادر ديني خود درخواست بهشت مي‌كند، ولي از كمك مختصري به وسيله مال بي‌ارزش دنيا مضايقه مي‌كند. چنانكه بسيار اتفاق مي‌افتد بنده مؤمن در دعاي خود مي‌گويد: «اللهم اغفر للمؤمنين والمؤمنات»؛ وقتي طلب مغفرت براي برادر خويش كند، يعني براي او بهشت درخواست مي‌كند. چنين شخصي دروغ مي‌گويد كه در زبان بهشت را مي‌خواهد، ولي در عمل از مال بي‌ارزش مضايقه دارد و كردار او با گفتارش مطابقت ندارد.⁽¹⁾

6. دروغ گوي فاسق افشا گرديد

وليد بن عقبة بن ابي‌معيط از افراد ناپاك بود كه خود را در ميان مسلمانان جا زده بود. او در عصر رسول خدا صلي الله عليه و آله از طرف آن حضرت مأمور شد به قبيله بني‌المصطلق برود و زكات اموالشان را بگيرد. پس عازم مأموريت خويش شد. وقتي طايفه بني‌المصطلق جريان را فهميدند، براي استقبال از وي آماده شدند، ولي از آنجا كه ميان وليد و آنها در جاهليت خصومت و كينه‌اي وجود داشت، وليد پنداشت كه قبيله مهيا شده‌اند تا او را به دام اندازند و بكشند. بنابراين، بي‌درنگ به مدينه بازگشت و به حضور رسول خدا صلي الله عليه و آله آمد و به دروغ عرض كرد: قبيله بني‌المصطلق زكات نمي‌دهند و كارشكني مي كنند.

پيامبر در ظاهر سخن او را پذيرفت و تصميم گرفت با قبيله بني‌المصطلق بجنگد. در اين هنگام آيه ششم سوره حجرات نازل شد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا؛ اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، هرگاه شخصي فاسق براي شما خبري آورد، [درباره راست و دروغ آن] تحقيق كنيد.» به اين ترتيب وليد، يك فرد فاسق معرفي شد.⁽¹⁾

7. سرانجام سوگند دروغ

فردي دروغ‌گو به منصور دوانيقي، مستبد عباسي، گزارش داد كه امام جعفر صادق عليه السلام در فكر قيام بر ضد دولت است و غلامش، معلّي، را به سوي شيعيان فرستاده است تا مال و اسلحه جمع كند.

منصور خشمگين شد و به امير مدينه نوشت كه امام را به بغداد بفرستد. امام رهسپار عراق شد. هنگامي كه نزد منصور رسيد، پادشاه عباسي در آغاز به حضرت احترام گذاشت، ولي پس از اندكي، عتاب آغاز كرد و سخناني بر خلاف ادب بر زبان آورد. سپس گفت: شنيده‌ام معلّي براي تو مال و اسلحه جمع مي‌كند. امام تكذيب كرد و فرمود: اين سخن، افترا و دروغ است. منصور كه چنين شنيد، گزارش‌دهنده را خواست. آن مرد از حضور امام شرم نكرد و گفت: هرچه گفته‌ام، واقعيت دارد. امام فرمود: سوگند بخور! آن مرد كه آماده سوگند شد، صيغه قسم را چنين ادا كرد: «و اللهِ الَّذي لَا اِلهَ اِلاّ هُو الطالب الِغالِبُ الحَيَّ القَيُّوم».

امام فرمود: صبر كن! هر طور كه من گفتم، سوگند بخور! سپس

فرمود: بگو: از حول و قوه خدا بيرون، و در حول و قوه خودم داخل باشم، اگر آنچه گفته‌ام دروغ باشد. دروغ‌گو صيغه قسم را همان‌طور ادا كرد و همان دم افتاد و مرد.⁽¹⁾

8. ترك دروغ، سرچشمه ترك همه گناهان

شخصي به حضور پيامبر رسيد، عرض كرد نماز مي‌خوانم و عمل منافي عفت انجام مي‌دهم، دروغ هم مي‌گويم! كدام را اول ترك گويم؟! پيامبر فرمود: دروغ را ترك كن. او در محضر پيامبر تعهد كرد كه هرگز دروغ نگويد.

هنگامي كه خارج شد، وسوسه‌هاي شيطاني بر انجام دادن عمل منافي عفت در دل او پيدا شد، اما فكر كرد، كه اگر فردا پيامبر از او در اين باره بپرسد چه بگويد. اگر بگويد چنين عملي را مرتكب نشده، اينكه دروغ است و اگر راست بگويد، حد بر او جاري مي‌شود. با اين طرز فكر درباره ديگر كارهاي خلافش، از آنها نيز دست كشيد. به اين ترتيب ترك دروغ، سرچشمه ترك همه گناهان او شد.⁽²⁾

آموزه‌ها

آموزه‌ها

«إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللّهِ وَ أُوْلـئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ؛ تنها كساني دروغ مي‌گويند كه به آيات خدا ايمان ندارند و دروغ‌گويان واقعي آنها هستند».⁽¹⁾

اين آيه تكان‌دهنده، درباره زشتي دروغ است و دروغ‌گويان را در

زمره كافران و منكران آيات الهي قرار مي‌دهد. گرچه موضوع آيه، دروغ و افترا بر خداوند و رسولش است، زشتي دروغ را نيز مجسم كرده است.

در آموزه‌هاي اسلام، به راست‌گويان و مبارزه با دروغ، بسيار اهميت داده شده است. براي نمونه، راست‌گويي و اداي امانت، دو نشانه آشكار ايمان و شخصيت انسان معرفي شده است.

امام صادق عليه السلام مي‌فرمايد:

لاتُنظُروا اِلي طُولِ رُكوعِ الرَّجلِ وَ سُجُودِهِ، فَاِنَّ ذلك شَي‌ءٌ قَدِ اعتادَه وَلَوتَرَكَهُ استَوُحَشَ لِذلك، وَلكِن اُنظُرُوا اِلي صِدقِ حَديثِهِ وَ اَداءِ اَمانَتِهِ.

به ركوع و سجود طولاني افراد نگاه نكنيد؛ چرا كه ممكن است عادت آنها شده باشد، به‌گونه‌اي كه اگر آن را ترك كنند، ناراحت شوند، ولي به راست‌گويي و امانت‌داري آنها نگاه كنيد.

ذكر اين دو با هم (راست‌گويي و امانت‌داري) به اين دليل است كه ريشه مشترك دارند؛ زيرا راست‌گويي، چيزي جز امانت‌داري در سخن نيست و امانت‌داري نيز راستي در عمل است.⁽¹⁾

مي‌دانيم مهم‌ترين سرمايه يك جامعه اعتماد متقابل و اطمينان عمومي است، و مهم‌ترين چيزي كه اين سرمايه را به نابودي مي‌كشاند، دروغ و خيانت و تقلب است، و يك دليل عمده بر اهميت فوق‌العاده راستگويي و ترك دروغ، در تعليمات اسلامي همين موضوع است.

پيشوايان دين در احاديث اسلامي، دوستي با چند طايفه، از جمله دروغ‌گويان را به شدت نهي كرده‌اند؛ زيرا آنها شايسته اطمينان نيستند.

علي عليه السلام در كلمات قصارش مي‌فرمايد:

«اِيّاكَ وَ مُصادَقةَ الَكذّابِ فَانّه كَالسَّرابِ، يُقرِّبُ عَليك البَعيدَ، وَ يُبعّدُ عَليك القَريبَ؛ از دوستي با دروغ‌گو بپرهيز كه او همچون سراب است؛ دور را در نظر تو نزديك و نزديك را دور مي‌سازد».⁽¹⁾

منابع ديگر

منابع ديگر

حاتمي، غلامرضا، دروغ كليد پليدي‌ها، مشهد، انتشارات الماس شرق، ۱۳۸۹.

حاجي‌كريمي، محسن، بگريز از دروغ، تهران، سازمان فرهنگي هنري شهرداري تهران، مؤسسه نشر شهر، ۱۳۸۹.

حيدري، عزيزالله، دروغ، قم، انتشارات مسجد مقدس جمكران، 1389.

دقيقيان، پروين، چرا دروغ مي‌گوييم؟، تهران، انتشارات دانژه، ۱۳۸۹.

رضوي، محمد رضا، دروغ از ديدگاه اسلام، تهران، انتشارات نيك معارف، 1374.

شريفي، محمود، چهل حديث دروغ و غيبت، قم، انتشارات مهر اميرالمؤمنين، 1384.

كريمي، مصطفي، دروغ نگفتن، قم، انتشارات حديث نينوا، ۱۳۹۰.

3.دزدي

اشاره

3.دزدي

امام صادق عليه السلام :

«السُّرّاقُ ثلاثةٌ: مانِعُ الزَّكاةِ، و مُستَحِلُّ مُهُورِ النِّساءِ، و كذلكَ مَنِ استَدانَ و لَم يَنْوِ قَضاءَهُ؛ دزدان سه نوعند: كسي كه زكات ندهد، كسي كه كابين (مهر) زنان را [بر خود] حلال شمارد، و نيز كسي كه قرضي بگيرد به نيت اينكه پس ندهد».⁽¹⁾

يكي از گناهان كبيره كه زندگي انسان را تباه و آلوده مي‌سازد، دزدي است. دزدي يعني انسان از راه‌هاي مختلف، اموال ديگران را براي خود بردارد. اما در روايات در مورد دزدي، توسعه معنايي داده شده كه از نظر اخلاقي تأمل برانگيز است.

اين توسعه معنايي كه در حديث امام صادق عليه السلام مطرح شده است، با اصل معناي دزدي بي‌ارتباط نيست؛ زيرا دزد مخفيانه به مال ديگران تجاوز، و به ناحق آنها را ضميه اموال خود مي‌كند. زكات، سهمي است

كه خداوند در اموال مسلمانان براي فقرا قرار داده است. اين قانون الهي، مظهر كمك به مردم است و عبادت هم به شمار مي‌رود، يعني بايد براي خدا زكات اموال را داد. (زكات نه چيز واجب است: اول: گندم؛ دوم: جو؛ سوم: خرما؛ چهارم: كشمش؛ پنجم: طلا؛ ششم: نقره؛ هفتم: شتر؛ هشتم: گاو؛ و نهم: گوسفند. مالك يكي از اين نه مورد، با شرايطي كه در فقه ذكر شده است، بايد مقدار معيّني از آنها را به يكي از مصرف‌هايي كه دستور داده‌اند برساند).

شخصي كه زكات بر او واجب شده است، ولي آن را نمي‌پردازد، در حقيقت اموال فقرا را برداشته و به مال خود افزوده است؛ زيرا آن مقدار زكات به دستور خداوند، حق فقراست.

همچنين مهريه زن، حقي است كه بر عهده مرد است و مرد وظيفه دارد آن را به زن بپردازد. اگر كسي مهريه را ندهد و آن را براي خود حلال بداند، مانند كسي است كه مالي دزديده باشد.

كسي كه قرض مي‌گيرد و از همان ابتدا نيتش اين است كه قرض را پس ندهد، در حقيقت به نوعي، دزدي كرده است. افزون بر اين، در كار او نوعي دغل‌كاري هم وجود دارد. درباره اين توسعه معنايي، روايات ديگري نيز وارد شده كه در جاي خود درخور توجه است.

اما سرقت به همان معناي عرفي، يكي از معضلات جامعه بشري است؛ به ويژه در دوران حاضر و درباره سرقت از بيت‌المال كه روش‌ها بسيار پيچيده شده است. سرقت، موجب ناامني و اضطراب مي‌شود و گاه حتي به كشتار و فروپاشي خانواده‌ها و انواع كينه‌توزي‌ها و دشمني‌ها مي‌انجامد. دزدي در بيت‌المال، اعتماد عمومي را خدشه‌دار مي‌سازد. كسي كه مرتكب دزدي شده، در حقيقت اموال حرام را در خانه خود

انباشته مي‌كند و بعيد است كه به راحتي از اين ناپاكي نجات يابد؛ بلكه همان اموال نامشروع، روسياهي ننگيني براي او در دنيا و آخرت به بار مي‌آورد و آتش دوزخ در انتظار بلعيدن اوست. اسلام سه چيز را بسيار محترم شمرده است: حفظ حريم جان و مال و ناموس. هر جامعه‌اي كه در اين سه مورد امنيت داشته باشد، آن جامعه را مي‌توان سالم و ايده‌آل خواند.

زندگي اجتماعي انسان، بسيار ساده آغاز شد، ولي در عصر حاضر اين زندگي اجتماعي، داراي پيچيدگي‌هاي خاصي است. زندگي اجتماعي براي بقاي خود، نياز به قوانيني دارد. يكي از آن قوانين، احترام به حقوق ديگران و پرهيز از تجاوز به آن است. مالكيت، از جمله حقوق اجتماعي است كه بشر براي آن احترام خاصي قايل است و دوست ندارد به آن تجاوز شود. ازاين‌رو، به منظور حفظ اين حق، براي مبادلات اموال، قوانيني وضع كرد.

هرگونه حرمت‌شكني درباره اين حق، مي‌تواند نظام اجتماعي بشر را به هم بريزد. يكي از اين حرمت‌شكني‌ها كه در جامعه بشري رخ نموده است، تجاوز به مال ديگران است.

اين تجاوز گاهي به صورت غصب جلوه‌گر مي‌شود و گاهي به صورت سرقت، كه هر دو مصداق ستم هستند.

سرقت در همه جوامع بشري، امري منفي بوده و هر فرهنگ و ملتي، با توجه به ديدگاه‌هاي خود، قوانيني براي مقابله با اين عمل ناپسند وضع كرده است. در اسلام هم كه داراي قوانين فردي و اجتماعي ويژه خود است، با توجه به حساسيت موضوع و با توجه به فلسفه‌اي كه وراي حق مالكيت و همچنين حدّ دزدي وجود دارد، برخوردهاي خاص خود را دارد.

دزدي آشكار، همراه با تهديد و تجاوز به مال و اموال مردم، غارتگري و راهزني نام دارد. از اين نوع دزدي در اصطلاح قرآني، با عنوان «محاربه با خدا و افساد در زمين» ياد شده كه حدّ خاصي براي آن تشريح گرديده است.

در قرآن كريم مي‌خوانيم:

إِنَّما جَزاءُ الَّذينَ يُحارِبُونَ الله وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْديهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظيمٌ. (مائده: 33)

كيفر آنان كه با خدا و رسول او به جنگ برخيزند و در زمين فساد كنند، اين است كه كشته يا به دار زده شوند و يا دست‌ها و پاهايشان بر عكس قطع شود و يا از آن سرزمين تبعيد شوند. اين خواري دنياي آنان است و در آخرت عذابي دردناك دارند.

ناگفته پيداست كه اين شدت عمل در حق محاربان، به منظور حفظ خون بي‌گناهان و جلوگيري از تجاوز افراد قلدر و زورمند و جاني و چاقوكش و آدم‌كش به جان و مال و نواميس مردم بي‌گناه است.

در پايان آيه مي‌فرمايد: «اين مجازات و رسوايي آنها در دنيا است و تنها به اين مجازات قناعت نخواهد شد، بلكه در آخرت نيز كيفر سخت و عظيمي خواهند داشت».

از جمله پاياني آيه استفاده مي‌شود كه حتي اجراي حدود و مجازات‌هاي اسلامي، مانع كيفرهاي آخرت نخواهد شد.

سپس براي اينكه راه بازگشت، حتي به روي اين‌گونه جانيان خطرناك بسته نباشد و در صورتي كه درصدد اصلاح برآمدند، راه جبران

و تجديد نظر به روي آنها گشوده باشد، مي فرمايد: «مگر كساني كه پيش از دسترسي به آنها، توبه كنند كه مشمول عفو خداوند خواهند شد و خداوند غفور و رحيم است».

«إِلاَّ الَّذينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ الله غَفُورٌ رَحيم». (مائده: 34) از اين جمله استفاده مي‌شود كه تنها در صورتي مجازات و حد از آنها برداشته مي‌شود كه پيش از دستگير شدن، به ميل و اراده خود از اين جنايت چشم بپوشند و پشيمان شوند. البته توبه آنها سبب نمي‌شود كه اگر مرتكب قتلي شده‌اند يا مالي به سرقت برده‌اند، مجازات آن را نبينند؛ تنها مجازات تهديد مردم با اسلحه برداشته خواهد شد.

به عبارت ديگر، توبه او تنها اثرگذاري در ساقط شدن حق‌الله دارد و اما حق‌الناس بدون رضايت صاحبان حق، ساقط نخواهد شد.⁽¹⁾

اما دزدي يك معناي خاص هم دارد كه موردنظر اين مقاله است و آن اصطلاح سرقت است. سرقت يعني برداشتن مخفيانه چيزي كه حق برداشتن آن وجود ندارد و در اصطلاح شرع، برداشتن چيزي از محل مخصوص به اندازه مخصوص است.⁽²⁾

از نظر قرآن كريم، زشتي سرقت اموال مردم به قدري روشن است كه نياز به توضيح ندارد و هر انساني زشتي آن را با فطرت خود در مي‌يابد. بنابراين، قرآن كريم زشتي دزدي را امري مسلّم مي‌داند و حكم آن را بيان مي‌كند:

«وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ الله وَ الله عَزيزٌ حَكيمٌ؛ و مرد و زن دزد را به (سزاي) آنچه

كرده‌اند، دستشان را به عنوان كيفري از جانب خدا ببريد و خداوند توانا و حكيم است». (مائده: 38)

از ظاهر آيات قرآن فهميده مي‌شود كه سرقت در جامعه آن روز عربستان بين مردان و زنان وجود داشته است؛ چنانكه پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله وقتي مي‌خواست از زنان بيعت بگيرد، يكي از مهم‌ترين مواد بيعت را ترك دزدي قرار داده است؛ يعني خداوند، پذيرش بيعت آنان را منوط به اين مسئله كرد كه قول دهند از دزدي و سرقت دوري كنند. خداوند در قرآن كريم مي‌فرمايد:

اي پيامبر، چون زنان باايمان نزد تو آيند كه [با اين شرط] با تو بيعت كنند كه چيزي را با تو شريك نسازند و دزدي نكنند و زنا نكنند و فرزندان خود را نكشند و بچه‌هاي حرام‌زاده‌اي را كه پس انداخته‌اند با بهتان [و حيله] به شوهر نبندند و در [كار] نيك از تو نافرماني نكنند، با آنان بيعت كن و از خدا براي آنان آمرزش بخواه، زيرا خداوند آمرزنده مهربان است.⁽¹⁾

انگيزه‌هاي دزدي

انگيزه‌هاي دزدي

آثار دزدي

اشاره

آثار دزدي

دزدي و سرقت آثار فردي و اجتماعي متفاوتي دارد. با توجه به آيات قرآن كريم، براي سرقت آثاري به اين شرح مي‌توان شمرد:

1. سرقت سبب خيانت به خويشتن و قرار گرفتن در زمره خائنان است؛

اين معنا از آيات 105 و 106 سوره نساء به دست آيد: «همانا ما اين كتاب را به حق بر تو فرو فرستاديم تا ميان مردم به آنچه خدا [از طريق وحي] تو را آموخته و نشان داده، داوري كني و به نفع خيانت‌كاران به مخاصمت برنخيز و از خداوند طلب آمرزش كن كه همانا خداوند آمرزنده مهربان است».

براي شأن نزول اين آيه، دو جريان نقل كرده‌اند:

الف) شخصي از يك قبيله معروف، مرتكب سرقتي شد. چون موضوع به آگاهي پيامبر صلي الله عليه و آله رسيد، آن سارق، گناه را به گردن شخص ديگري انداخت كه در خانه او زندگي مي‌كرد. متهم با شمشير به او حمله كرد و خواستار اثبات اين ادعا شد. سارق، يكي از سخنوران قبيله را همراه جمعي براي تبرئه خود خدمت پيامبر فرستاد. پيامبر طبق ظاهر و بر اساس گواهي آنان، سارق واقعي را تبرئه، و خبردهنده سرقت را (به نام قتاده) سرزنش كرد، قتاده كه مي‌دانست گواهي آنان دروغ است، بسيار ناراحت بود. پس اين آيه نازل شد و مظلوميت قتاده و صحنه‌سازي و گواهي دروغ آنان را روشن ساخت.

ب) در يكي از جنگ‌ها، يكي از مسلمانان زرهي سرقت كرد. چون در آستانه رسوايي قرار گرفت، زره را به خانه يك يهودي انداخت و افرادي را مأمور كرد كه بگويند يهودي سارق است. پيامبر، بر اساس ظاهر، حكم به تبرئه آن مسلمان داد، اما نزول اين آيه، فرد يهودي را تبرئه كرد.

رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: «من طبق ظاهر حكم مي‌كنم، اما چنانچه حق با شما نيست، به اتكاي قضاوت من چيزي از كسي نگيريد؛ كه قطعه‌اي از دوزخ است».⁽¹⁾

2. سرقت، سبب ستم به خود و ديگران است.

آنچه ابتدا به ذهن مي‌رسد، آن است كه سرقت، ستم به ديگران است، اما قرآن كريم سرقت را در درجه نخست، ستم به خود مي‌داند. اين معنا از آيات 38 و 39 سوره مائده استفاده مي‌شود؛ آنجا كه مي‌فرمايد: «دست مرد و زن دزد را به كيفر عملي كه انجام داده‌اند، به عنوان يك مجازات الهي قطع كنيد و خداوند توانا و حكيم است، اما آن كس كه پس از ستم كردنش، توجه و جبران كند، خداوند توبه او را مي‌پذيرد؛ زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است».

3. سرقت موجب فساد در زمين است.

خداوند در آيات 69 تا 76 سوره يوسف، به فرازي از زندگي آن حضرت اشاره مي‌كند كه برادرانش براي بار دوم به خدمت ايشان آمدند. حضرت يوسف عليه السلام از پيش با آنها شرط كرده بود كه بايد در اين سفر، برادر كوچك‌ترتان را همراه داشته باشيد.

آنان به عهد خود عمل كردند و در اين سفر، برادر كوچك را همراه خود آوردند. حضرت يوسف عليه السلام ، برادران را با احترام پذيرفت و به ميهماني دعوت كرد. آن حضرت دستور داد هر دو نفر، در كنار سفره غذا كنار هم قرار گيرند. در اين ميان، برادر كوچك، بنيامين، تنها ماند.

حضرت او را خواند و در كنار خود جاي داد. شب‌هنگام، حضرت يوسف، خود را به برادر كوچك معرفي كرد و از او پرسيد كه آيا دوست داري اينجا بماني؟ او گفت: آري. بنابراين حضرت يوسف عليه السلام نقشه‌اي كشيد تا بر اساس آن بنيامين را نزد خود نگه دارد.

فرداي آن روز نقشه خود را عملي كرد. برادران يوسف كه غافلگير شدند، اظهار كردند: «به خدا سوگند شما مي‌دانيد كه ما نيامده‌ايم در اينجا فساد كنيم و ما هيچ‌گاه سارق نبوده‌ايم».⁽¹⁾

از اين آيه استفاده مي‌شود كه دزدي و سرقت، يكي از مصداق‌هاي فساد در زمين است؛ چرا كه روابط سالم بين افراد جامعه را از بين مي‌برد و اعتماد و امنيت را به خطر مي‌افكند.

4. سرقت موجب آلودگي به گناهي ديگر

با توجه به شأن نزول آيات 105 و 106 سوره نساء كه پيش‌تر اشاره شد، به روشني معلوم است كه گاهي سرقت، انسان را دچار گناهان ديگري نيز مي‌سازد مانند دروغ و تهمت به ديگران. حتي ممكن است سبب قتل ديگران بشود.

فلسفه بريدن دست دزد

اشاره

فلسفه بريدن دست دزد

زير فصل ها

الف) بيان امام رضا عليه السلام

ب) بيان شهيد مطهري رحمه الله

الف) بيان امام رضا عليه السلام

الف) بيان امام رضا عليه السلام

«خداوند دزدي را حرام فرمود؛ چون اگر مباح بود موجب تباهي اموال و آدمكشي مي‌شد و به خاطر اينكه غصب اموال يكديگر، مايه كشتار و درگيري

و حسدورزي نسبت به يكديگر مي‌شود و نيز چون موجب مي‌شود كه تجارت و پيشه‌وري ترك شود و اموال و ثروت‌هاي به ناحق و ناروا به دست آيد.

علت بريدن دست راست دزد، آن است كه وي با دست راست خود با اشيا تماس دارد و اين دست، بهترين و كارآمدترين عضو بدن است. پس بريدن آن كيفري است براي دزد و درس عبرتي است براي ديگران كه درصدد تصرف اموال از راه غيرحلال برنيايند و نيز چون بيشتر با دست راستش مرتكب دزدي مي‌شود».⁽¹⁾

ب) بيان شهيد مطهري رحمه الله

ب) بيان شهيد مطهري رحمه الله

شهيد مطهري در اين موضوع، كلامي دارد كه براي روشن شدن فلسفه حدّ دزدي كه همانا بريدن انگشتان دست دزد است (البته با شرايطي كه در فقه و حقوق اسلامي آمده است) مفيد به نظر مي‌رسد. آن شهيد بزرگوار مي‌نويسد:

تا اين صحبت به ميان مي‌آيد كه دست دزد را بايد بريد يا نه، مي‌گويند آقا اين ديگر چه حرفي است كه شما مي‌زنيد؟! دنياي امروز اين حرف‌ها را نمي‌پسندد! دزدي جرمي است كه در اجتماع واقع مي‌شود. سؤال مي‌كنيم: آيا جلو اين جرم را بايد گرفت يا نبايد گرفت؟ همه مي‌گويند بايد گرفت، ما هم قبول داريم. ما مي‌گوييم اسلام براي دزد، يك چنين مجازاتي وضع كرده است و در عمل هم نشان داده كه آن وقت كه اين مجازات عملي بشود، دزدي هم ريشه‌كن مي‌شود. حاجي‌هاي

پنجاه سال پيش اطلاع دارند كه در صحراي عربستان اصلاً آدم را مي‌خوردند، قافله‌هاي پانصد نفري را مي‌دزديدند. فقط چهار تا دست بريدند، ببينيد در آن صحراي وسيع چه امنيتي برقرار كرده‌اند! حالا شما مي‌گوييد دنياي امروز نمي‌پسندد. مي‌گوييم آيا دنياي امروز فرمولي بهتر از اين آورده است كه اين را نمي‌پسندد؟ اگر آورده است و بهتر از اين نتيجه داده است، ما هم قبول مي‌كنيم.

در اينجا سخني مي‌گويند كه ما نيز آن را قبول داريم؛ مي‌گويند بايد دزد را اول تربيت كرد. مگر ما مي‌گوييم نبايد تربيت كرد؟! صحبت در اين است كه با آن شخص كه تربيت هم در او مفيد واقع نشده و باز هم دزدي كرده است چه بايد كرد؟

آيا تعليم و تربيت قادر شده است كه به كلي جلو جرم و جنايت را در دنيا بگيرد؟ اگر گرفته بود كه مي‌بايست مجازات در دنيا به كلي لغو بشود، پس چرا نشده است؟ اين، دليل آن است كه تعليم و تربيت به تنهايي قادر نيست جلو جرم و جنايت را بگيرد.⁽¹⁾

«الزَّانِيَةُ وَ الزَّاني فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ في دينِ الله إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِالله وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ لْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنينَ». (نور: 2)

مي‌گويد: زن زناكار و مرد زناكار را مجازات كنيد، تازيانه بزنيد و گروهي از مؤمنين هم شاهد اين منظره باشند، ولي قرآن

متوجه است كه وقتي مي‌خواهند يك انسان جاني را مجازات كنند، خيلي افراد دلشان مي‌سوزد، مي‌گويند خوب است كه از مجازات صرف‌نظر بشود. اين يك احساس آني است. فكر نمي‌كند كه اگر بنا بشود هر جاني از مجازات معاف بشود، پشت سرش جنايت بعد از جنايت است كه صورت مي‌گيرد. عاطفه مي‌گويد مجازات نكن، عقل و مصلحت مي‌گويد مجازات بكن؛ با اينكه اينجا عاطفه، عاطفه غيردوستي است و عاطفه خوددوستي نيست.

ولي عاطفه كه منطق سرش نمي‌شود. عاطفه دلسوزي است؛ دست آدم را گرفته، مي‌گويد اين كار را نكن. عقل و مصلحت اينجا خشونت به خرج مي‌دهد مي‌گويد تو نمي‌فهمي، تو نزديك را مي‌بيني و دور را نمي‌بيني؛ اگر مي‌توانستي دور را مثل نزديك ببيني چنين حكم نمي‌كردي. قرآن مي‌گويد: «وَ لا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ في دينِ الله»؛ آنجا كه پاي مجازات الهي در ميان است و به مصلحت عامّه بشريت است، يك وقت دلسوزي‌تان گل نكند. سعدي مي‌گويد:

ترحم با پلنگ تيزدندان

ستمكاري بود بر گوسفندان

خيلي عالي گفته؛ ترحم به يك پلنگ، قطع‌نظر از منطق، مصلحت و عقل و اراده، يك امر عاطفي است. فرض كنيم پلنگي است كه گوسفندان ما را خورده است. آيا بايد او را مجازات كنيم يا رها [سازيم]؟ اگر نزديك‌بين باشيم و فقط پلنگ را ببينيم، به او ترحم مي‌كنيم و رهايش [مي‌كنيم]. ولي اگر دوربين باشيم، مجازاتش مي‌كنيم. اگر جز اين پلنگ،

موجود ديگري در عالم نبود، اين عاطفه، عاطفه درستي بود. اما اگر چشم را باز كنيم و آن طرف‌تر را نگاه كنيم، مي‌بينيم ترحم ما به اين پلنگ، مساوي است با قساوت نسبت به صدها گوسفند. عاطفه، ديگر سرش نمي‌شود كه اين ترحم مستلزم قساوت‌هاي ديگري است. عقل و مصلحت است كه همه را با يكديگر حساب مي‌كند، پشت سر اين عاطفه قساوت‌هايي را مي‌بيند.

نظير اين، حرفي است كه راجع به مجازات دزدي مي‌گويند كه دست دزد بريدن، قساوت است و با انسانيت و انسان‌دوستي جور درنمي‌آيد. دزد اگر دزدي هم كرد دستش را نبُريم، بگذاريم باشد بعد تربيتش مي‌كنيم! تربيت‌هايي كه نتيجه‌اش را هميشه در دنيا ديده‌ايم. اين‌جور نيست. نتيجه‌اش همين است كه داريم مي‌بينيم. اگر قانون ابلاغ بشود كه بعد از اين دست دزد از فلان جا بريده خواهد شد، دست يك دزد كه بريده بشود، ديگر تخم دزدي برچيده مي‌شود، در صورتي كه ما الآن مي‌بينيم به خاطر دزدي چه جنايت‌ها و آدمكشي‌ها مي‌شود! يعني خود دزدي، مستلزم آدمكشي‌ها و جنايت‌هاي خيلي فوق العاده مي‌شود و شده است.⁽¹⁾

چه خوب گفت سيد مرتضي در جواب ابوالعلاي معرّي؛ ابوالعلاء گفت: من اين قانون اسلام را نمي‌فهمم چطور است كه در يك جا مي‌گويد ديه يك دست پانصد دينار است و در جاي

ديگر مي‌گويد اگر دزدي كرد، حتي به خاطر ربع دينار بريده شود. ارزشش چقدر است؟ ربع دينار يا پانصد دينار؟ چطور تا دو هزار درجه نوسان پيدا مي‌كند؟ سيد مرتضي فرمود:

عِزُّ الْامانَةِ اغْلاها، وَ ارْخَصَها

ذُلُّ الْخِيانَةِ فَافْهَمْ حِكْمَةَ الْباري

دست به معناي اين عضو گوشتي احترام ندارد. اگر مي‌گويند ديه دست پانصد دينار است، دست امين احترام دارد. احترام مال انسانيت و امانت است؛ عزتِ امانت است كه قيمتش را بالا برده است، و ذلتِ خيانت و دزدي است كه اين‌قدر درجه را پايين مي‌آورد. امانت، ارزش را بالا مي‌برد؛ خيانت، ارزش را پايين مي‌آورد. انسانيت، ارزش خون و مال را بالا مي‌برد و در مقابل، آن معيارهاي دروغ و كذب و غيبت و آدمكشي و ظلم و تجاوز به حقوق مردم و آزادي‌ها و غيره، تمام ارزش‌ها را پايين مي‌آورد كه از هر بي‌ارزشي، بي‌ارزش‌تر مي‌شود.⁽¹⁾

بايد توجه داشت كه سرقت را از جنبه هاي مختلف مي‌توان بررسي كرد. براي مثال، دزدي از نظر فقهي و حقوقي، يك بحث فني گسترده است. در بحث معناي دقيق سرقت از ديدگاه فقه و قانون، بايد شاخص‌ها و معيارهاي سرقتي كه موجب اجراي حد مي‌شود، كاملاً مشخص و تبيين گردد. اگر سرقت داراي اين شرايط خاص نبود، ممكن است در عرف عام به آن سرقت گفته شود، اما اين نوع سرقت، سرقت حدّي نيست، بلكه سرقت تعزيري خواهد بود.

ممكن است دزدي از نظر سن و سال دزد، موضوع بحث قرار گيرد كه براي مثال، بلوغ در اجراي حدّ دزدي، شرط است. با اين نگاه، دزدي كودكان، در مباحث علوم اجتماعي و روان‌شناسي مطرح مي‌شود.

اصلاح سارق

اصلاح سارق

سرقت در درجه اول، ستم به خود است؛ يعني سارق، بزرگ‌ترين آسيب را به شخصيت و روح و روان خود وارد مي‌كند. اما از نظر اجتماعي، او در حق مردم و جامعه هم ستم روا مي‌دارد. بنابراين، دو نوع حق را ضايع كرده است: حق‌الله و حق‌الناس.

حق‌الله را ضايع كرده؛ زيرا دزدي، يك گناه كبيره به شمار مي‌رود كه خداوند از آن نهي فرموده و سارق با بي‌اعتنايي به فرمان خدا، به مخالفت با آن پرداخته است. او به خود جرئت داده كه خلاف دستور پروردگار، صاحب، خالق و خداوند خود عمل كند.

حق‌الناس نيز به عهده اوست؛ زيرا در مال مردم تصرف كرده است. چنين شخصي اگر بخواهد اصلاح شود، بايد ابتدا خود اقدام به اصلاح عمل خويش كند و اگر كسي يا كساني بخواهند به اصلاح او كمك كنند، بايد جهت تلاش آنها به گونه‌اي باشد كه اين اصلاح به صورت جدي از خود سارق آغاز شود. در اين صورت، مي‌توان گفت آن سارق در مسير اصلاح قرار گرفته است.

در قرآن كريم براي برگشت آدمي به راه راست، دو مرحله بيان شده است:⁽¹⁾توبه؛ اصلاح و تدارك.

توبه به معناي پشيماني و عزم به ترك كار خلاف و بازنگشتن به سوي آن است. اين پشيماني و عزم، امري دروني و لازم است، اما كافي نيست. انسان گناه‌كار بايد يك قدم ديگر نيز بردارد و آن، اصلاح كار زشت گذشته است. در سرقت اصلاح كار، آن است كه مال مردم را به آنان برگرداند و از آنان حلاليت خواست. البته اگر كسي موفق به توبه و اصلاح شود، اين برگشت او، هم از لحاظ شرعي و هم از لحاظ معنوي آثاري به دنبال دارد:

اوّلاً، حد سرقت از او برداشته مي‌شود؛

ثانياً، خداوند مهربان، به او توجه مي‌كند و آمرزش و رحمت خود را نثارش مي‌كند.

در سوره مائده، بعد از بيان حد سرقت و امر به قطع دست، مي‌فرمايد: «فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّ الله يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ الله غَفُورٌ رَحيمٌ؛ اما آن كس كه پس از ستم كردن، توبه و جبران كند، خداوند توبه او را مي‌پذيرد؛ [و از اين مجازات معاف مي‌شود؛ زيرا] خداوند، آمرزنده و مهربان است». (مائده: 39)

در بعضي از روايات، درباره دزدي كه حدّ بر او جاري شده است مي‌خوانيم، او آمرزيده مي‌شود و به گونه‌اي از گناه پاك مي گردد كه گويي تازه از مادر متولد شده؛ پاك و پاكيزه، معصوم و بدون گناه.

چرا حدّ دزدي در كشور اجرا نمي‌شود؟

چرا حدّ دزدي در كشور اجرا نمي‌شود؟

هر سرقتي سبب نمي‌شود كه چهار انگشت دزد را قطع كنند. سرقتي كه سبب قطع دست مي‌شود، داراي شرايطي است. اين شرايط، با نحوه دزدي، مقدار دزدي، زمان دزدي، شرايط خود دزد و... ارتباط مستقيم

دارد. بنابراين، در بسياري از دزدي‌ها، همه شرايط ذكر شده در فقه و حقوق، جمع نمي‌شود و نمي‌توان آن حدّ خاص را بر دزد جاري كرد. امام خميني رحمه الله شرايط متعددي را برمي‌شمرد كه در صورت تحقق آنها، سارق، مستحق قطع دست (چهار انگشت) مي‌شود. از جمله آن شرايط، مي‌توان اين موارد را نام برد:

گلبانگ حديث

اشاره

گلبانگ حديث

زير فصل ها

مواردي مصداق حد دزدي نمي‌شود

توسعه در معناي دزدي

مواردي مصداق حد دزدي نمي‌شود

مواردي مصداق حد دزدي نمي‌شود

الغَنيمَةِ، و سَرِقَةُ الأجيرِ؛ فإنّها خِيانَةٌ؛ چهار نفرند كه قطع دست ندارند: اختلاس‌كننده، كسي كه خيانت كند، كسي كه از غنيمت بدزدد، و دزد اجير؛ زيرا كار اينها خيانت محسوب مي‌شود [نه دزدي. پس كيفر ديگري دارند]».⁽¹⁾

٨. امام صادق عليه السلام : «لا يُقطَعُ الأجيرُ و الضَّيفُ إذا سَرَقَ؛ لأنّهُما مُؤتَمَنانِ؛ مزدور (كارگر) و ميهمان اگر دزدي كنند، دستشان قطع نمي‌شود (كيفر ديگري دارند)؛ چون آنها امين به شمار رفته بوده‌اند».⁽³⁾

توسعه در معناي دزدي

توسعه در معناي دزدي

أتاها مِن غَيرِ أبوابِها سُمِّيَ سارِقا؛ ماييم خاصان و اصحاب [رسول خدا] و خزانه‌داران و دروازه‌ها[ي علم]. به هر خانه‌اي جز از دَرِ آن نشايد وارد شد و هركس جز از آن درها وارد گردد، دزد ناميده شود».⁽¹⁾

نمونه‌هاي رفتاري

اشاره

نمونه‌هاي رفتاري

زير فصل ها

1. عقيل، مهمان علي عليه السلام

«عقيل در زمان خلافت برادرش، اميرالمؤمنين، علي عليه السلام به عنوان ميهمان به خانه آن حضرت در كوفه وارد شد. علي عليه السلام به فرزند خويش، حسن بن علي عليه السلام ، اشاره كرد كه جامه‌اي به عمويت هديه كن. امام حسن عليه السلام يك پيراهن و يك ردا از مال شخصي خود به عموي خويش عقيل تعارف و اهدا كرد. شب فرا رسيد و هوا گرم بود. علي عليه السلام و عقيل روي بام دارالاماره، نشسته مشغول گفت‌وگو بودند. موقع صرف شام رسيد. عقيل كه خود را ميهمان دربار خلافت مي‌ديد، طبعاً انتظار سفره رنگيني داشت، ولي برخلاف انتظار وي سفره بسيار ساده و فقيرانه‌اي آورده شد. با كمال تعجب پرسيد: غذا هرچه هست همين است؟

علي عليه السلام : مگر اين نعمت خدا نيست؟ من كه خدا را بر اين نعمت‌ها بسيار شكر مي‌كنم و سپاس مي‌گويم.

عقيل: پس بايد حاجت خويش را زودتر بگويم و مرخص شوم. من مقروضم و زير بار قرض مانده‌ام. دستور فرما هرچه زودتر قرض مرا ادا كنند و هر مقدار مي‌خواهي به برادرت كمك كني بكن، تا زحمت را كم كرده، به خانه خويش برگردم.

ـ چقدر مقروضي؟

ـ صدهزار درهم.

ـ اوه، صدهزار درهم! چقدر زياد! متأسفم برادرجان كه اين قدر ندارم كه قرض‌هاي تو را بدهم، ولي صبر كن موقع پرداخت حقوق برسد، از سهم شخصي خودم برمي‌دارم و به تو مي‌دهم و شرط مواسات و برادري را بجا خواهم آورد. اگر نه اين بود كه عائله خودم خرج دارند، تمام سهم خودم را به تو مي‌دادم و چيزي براي خود نمي‌گذاشتم.

ـ. ... صبر كنم تا وقت پرداخت حقوق برسد؟! بيت‌المال و خزانه كشور در دست تو است و به من مي‌گويي صبر كن تا موقع پرداخت سهميه‌ها برسد و از سهم خودم به تو بدهم؟! تو هر اندازه بخواهي مي‌تواني از خزانه و بيت‌المال برداري. چرا مرا به رسيدن موقع پرداخت حقوق حواله مي‌كني؟! به علاوه مگر تمام حقوق تو از بيت‌المال چقدر است؟ فرضاً تمام حقوق خودت را به من بدهي چه دردي از من دوا مي‌كند؟

ـ من از پيشنهاد تو تعجب مي‌كنم. خزانه دولت پول دارد يا ندارد، چه ربطي به من و تو دارد؟! من و تو هم هر كدام فردي هستيم مثل ساير افراد مسلمين. راست است كه تو برادر مني و من بايد تا حدود امكان از مال خودم به تو كمك و مساعدت كنم، اما از مال خودم، نه از بيت‌المال مسلمين.

مباحثه ادامه داشت و عقيل با زبان‌هاي مختلف اصرار و سماجت مي‌كرد [و مي‌گفت:] اجازه بده از بيت‌المال پول كافي به من بدهند، تا من دنبال كار خود بروم.

آنجا كه نشسته بودند، به بازار كوفه مشرف بود. صندوق‌هاي پول

تجار و بازاري‌ها از آنجا ديده مي‌شد. در اين بين كه عقيل اصرار و سماجت مي‌كرد، علي عليه السلام به عقيل فرمود:

ـ اگر باز هم اصرار داري و سخن مرا نمي‌پذيري، پيشنهادي به تو مي‌كنم، اگر عمل كني مي‌تواني تمام دين خويش را بپردازي و بيش از آن هم داشته باشي.

ـ چه كار كنم؟

ـ در اين پايين، صندوق‌هايي است. همين‌كه خلوت شد و كسي در بازار نماند، از اينجا پايين برو و اين صندوق‌ها را بشكن و هرچه دلت مي‌خواهد بردار!

ـ صندوق‌ها مال كيست؟

ـ مال اين مردم كسبه است؛ اموال نقدينه خود را در آنجا مي‌ريزند.

ـ عجب! به من پيشنهاد مي‌كني كه صندوق مردم را بشكنم و مال مردم بيچاره‌اي [را] كه به هزار زحمت به دست آورده و در اين صندوق‌ها ريخته و به خدا توكل كرده و رفته‌اند، بردارم و بروم؟

ـ پس تو چطور به من پيشنهاد مي‌كني كه صندوق بيت‌المال مسلمين را براي تو باز كنم؟ مگر اين مال متعلق به كيست؟ اين هم متعلق به مردمي است كه خود، راحت و بي‌خيال در خانه‌هاي خويش خفته‌اند. اكنون پيشنهاد ديگري مي‌كنم، اگر ميل داري اين پيشنهاد را بپذير.

ـ ديگر چه پيشنهادي؟

ـ اگر حاضري شمشير خويش را بردار، من نيز شمشير خود را برمي‌دارم، در نزديكي كوفه شهر قديم «حيره» است. در آنجا بازرگانان عمده و ثروتمندان بزرگي هستند، شبانه هر دو بر يكي از آنها شبيخون مي‌زنيم و ثروت كلاني به دست مي‌آوريم.

ـ برادر جان! من براي دزدي نيامده‌ام كه تو اين حرف‌ها را مي‌زني. من مي‌گويم از بيت‌المال و خزانه كشور كه در اختيار تو است اجازه بده پولي به من بدهند تا من قروض خود را بدهم.

ـ اتفاقاً اگر مال يك نفر را بدزديم، بهتر است از اينكه مال صدها هزار مسلمان، يعني مال همه مسلمين را بدزديم. چطور شد كه ربودن مال يك نفر با شمشير دزدي است، ولي ربودن مال عموم مردم دزدي نيست؟ تو خيال كرده‌اي دزدي فقط منحصر است به اينكه كسي به ديگري حمله كند و با زور، مال او را از چنگالش بيرون بياورد؟! شنيع‌ترين اقسام دزدي همين است كه تو به من پيشنهاد مي‌كني».⁽¹⁾

2. درِ توبه براي شريرترين دزدها هم باز است

«فضيل بن عياض، در ابتدا دزد بود. بعد تحولي در او پيدا شد، تمام گناهان را كنار گذاشت، توبه واقعي كرد و بعدها يكي از بزرگان شد. او نه فقط مرد باتقوايي شد، بلكه معلم و مربي عده ديگري شد، درحالي كه قبلاً يك دزد سر گردنه‌گيري بود كه مردم از بيم او راحتي نداشتند. يك شب از ديواري بالا مي‌رود، روي ديوار مي‌نشيند و مي‌خواهد از آن پايين بيايد. اتفاقاً مرد عابد و زاهدي شب‌زنده‌داري مي‌كرد، نماز شب مي‌خواند، دعا مي‌خواند، قرآن مي‌خواند و صداي حزين قرآن خواندنش به گوش مي‌رسيد. ناگهان صداي قرآن‌خوان را شنيد كه اتفاقاً به اين آيه رسيده بود: «الَمْ يَأْنِ لِلَّذينَ امَنوا انْ تَخْشَعَ قُلوبُهُمْ لِذِكْرِ الله؛ آيا وقت آن نرسيده كه مدعيان ايمان، قلبشان با ياد خدا نرم و آرام شود؟ يعني تا كي

قساوت قلب، تا كي تجرّي و عصيان، تا كي پشت به خدا كردن؟!»⁽¹⁾آيا وقت روبرگرداندن، رو كردن به سوي خدا نيست؟ آيا وقت جدا شدن از گناهان نيست؟ اين مرد كه اين جمله را روي ديوار شنيد، گويي به خود او وحي شد، گويي مخاطب شخص اوست؛ همان جا گفت: خدايا! آري، وقتش رسيده است، الآن هم وقت آن است. از ديوار پايين آمد و بعد از آن، دزدي، شراب، قمار و هرچه را كه احياناً مبتلا به آن بود، كنار گذاشت. از همه هجرت كرد و دوري گزيد. تا حدي كه براي او مقدور بود، اموال مردم را به صاحبانشان پس داد يا لااقل استرضا كرد، حقوق الهي را ادا كرد، جبران مافات كرد. پس اين هم مهاجر است؛ يعني از سيّئات و گناهان دوري گزيد».⁽²⁾

«اين مرد اصلاً اهل مرو است. ايراني عرب‌نژاد است..... كتاب مصباح الشريعه منسوب به اوست و مي‌گويند آن كتاب، يك سلسله درس‌هايي است كه از امام صادق عليه السلام گرفته است. محدث متبحر قرن اخير، مرحوم حاج ميرزا حسين نوري، در خاتمه مستدرك به اين كتاب اظهار اعتماد كرده است. فضيل در سال 187 درگذشته است».⁽³⁾

3. نرمش در مسائل شخصي و صلابت در مسائل اصولي

«فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ الله لِنْتَ لَهُمْ.» (آل عمران: 159) خدا به پيغمبرش خطاب مي‌كند: اي پيامبر گرامي! به موجب رحمت الهي به تو، در پرتو لطف خدا تو نسبت به مسلمين اخلاق لَيِّن و نرم و بسيار ملايمي داري، نرمش

داري، ملايم هستي؛ روحيه تو روحيه‌اي است كه با مسلمين هميشه در حال ملايمت و حلم و بردباري و حسن خلق و حسن رفتار و تحمل و عفو و امثال اينها هستي.

«وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَليظَ الْقَلْبِ لَانْفَضّوا مِنْ حَوْلِكَ.» (آل عمران: 159) اگر اين خلق و خوي تو نبود، اگر به جاي اين اخلاق نرم و ملايم، اخلاق خشن و درشتي داشتي، مسلمانان از دور تو پراكنده مي‌شدند؛ يعني اين اخلاق تو خود يك عاملي است براي جذب مسلمين. اين خودش نشان مي‌دهد كه رهبر، مدير و آنكه مردم را به اسلام دعوت مي‌كند و مي‌خواند، يكي از شرايطش اين است كه در اخلاق شخصي و فردي، نرم و ملايم باشد...

پيغمبر ملايم بود و بايد يك رهبر ملايم باشد، مقصود اين است كه پيغمبر در مسائل فردي و شخصي نرم و ملايم بود، نه در مسائل اصولي و كلي. در آنجا (در مسائل اصولي) پيغمبر صددرصد صلابت داشت؛ يعني انعطاف‌ناپذير بود. يك وقت كسي رفتار بدي راجع به شخص پيغمبر مي‌كرد، مثلاً به شخص پيغمبر اهانت مي‌كرد. اين، مسئله‌اي بود مربوط به شخص خودش. يك وقت كسي قانون اسلام را نقض مي‌كرد، مثلاً دزدي مي‌كرد. آيا اينكه مي‌گوييم پيغمبر نرم بود مقصود چيست؟ آيا يعني اگر كسي شرب خمر مي‌كرد، پيغمبر مي‌گفت مهم نيست، تازيانه به او نزنيد، مجازاتش نكنيد؟! آن، ديگر مربوط به شخص پيغمبر نبود، مربوط به قانون اسلام بود. آيا اگر كسي دزدي مي‌كرد باز پيغمبر مي‌گفت مهم نيست، لازم نيست مجازات بشود؟! ابداً. پيغمبر در سلوك فردي و در امور شخصي، نرم و ملايم بود، ولي در تعهدها و مسئوليت‌هاي اجتماعي نهايت درجه صلابت داشت. مثالي عرض مي‌كنم:

شخصي مي‌آيد در كوچه، جلوي پيغمبر را مي‌گيرد، مدعي مي‌شود كه من از تو طلبكارم، طلب مرا الآن بايد بدهي. پيغمبر مي‌گويد: اولاً تو از من طلبكار نيستي و بيخود ادعا مي‌كني؛ و ثانياً الآن پول همراهم نيست، اجازه بده بروم. مي‌گويد: يك قدم نمي‌گذارم آن طرف بروي (پيغمبر هم مي‌خواهد برود در نماز شركت كند) همين جا بايد پول من را بدهي و دين مرا بپردازي. هرچه پيغمبر با او نرمش نشان مي‌دهد، او بيشتر خشونت مي‌ورزد تا آنجا كه با پيغمبر گلاويز مي‌شود و رداي پيغمبر را لوله مي‌كند، دور گردن ايشان مي‌پيچد و مي‌كشد كه اثر قرمزي‌اش در گردن پيغمبر ظاهر مي‌شود. مسلمين مي‌آيند كه چرا پيغمبر دير كرد، مي‌بينند يك يهودي چنين ادعايي دارد. مي‌خواهند خشونت كنند، پيغمبر مي‌گويد: كاري نداشته باشيد، من خودم مي‌دانم با رفيقم چه كنم. آن‌قدر نرمش نشان مي‌دهد كه يهودي همان جا مي‌گويد: «اشْهَدُ انْ لا الهَ الَّا الله وَ اشْهَدُ انَّكَ رَسولُ الله» و مي‌گويد تو با چنين قدرتي كه داري اين‌همه تحمل [نشان مي‌دهي؟!] اين تحمل، تحمل يك فرد عادي نيست، پيغمبرانه است.

ظاهراً در فتح مكه است؛ زني از اشراف قريش دزدي كرده است. به حكم قانون اسلام دست دزد بايد بريده شود. وقتي قضيه ثابت و مسلّم شد و زن اقرار كرد كه دزدي كرده‌ام، مي‌بايست حكم درباره او اجرا مي‌شد. اينجا بود كه توصيه‌ها و وساطت‌ها شروع شد. يكي گفت: يا رسول الله! اگر مي‌شود از مجازات صرف نظر كنيد، اين زن دختر فلان شخص است كه مي‌دانيد چقدر محترم است. آبروي يك فاميل محترم از بين مي‌رود. پدرش آمد، برادرش آمد، ديگري آمد كه آبروي يك فاميل محترم از بين مي‌رود. هرچه گفتند، فرمود: محال و ممتنع است. آيا مي‌گوييد من قانون اسلام را

معطل كنم؟! اگر همين زن يك زن بي‌كس مي‌بود و وابسته به يك فاميل اشرافي نمي‌بود، همه شما مي‌گفتيد بله دزد است، بايد مجازات بشود.

آفتابه دزد مجازات بشود، يك فقير كه به علت فقرش مثلاً دزدي كرده مجازات بشود، ولي اين زن به دليل اينكه وابسته به اشراف قريش است و به قول شما آبروي يك فاميل اشرافي از بين مي‌رود مجازات نشود؟! قانون خدا تعطيل‌بردار نيست.

ابداً شفاعت‌ها و وساطت‌ها را نپذيرفت.

پس پيغمبر در مسائل اصولي هرگز نرمش نشان نمي‌داد، در حالي كه در مسائل شخصي فوق‌العاده نرم و مهربان بود و فوق‌العاده عفو داشت و باگذشت بود. پس اينها با يكديگر اشتباه نشود».⁽¹⁾

4. شأن نزول آيه 33 سوره مائده

خداوند در سوره مائده مي‌فرمايد:

إِنَّما جَزاءُ الَّذينَ يُحارِبُونَ الله وَ رَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْديهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظيمٌ. (مائده: 33)

كيفر آنها كه با خدا و پيامبرش به جنگ برمي‌خيزند و اقدام به فساد در روي زمين مي‌كنند [و با تهديد اسلحه، به جان و مال و ناموس مردم حمله مي‌برند] فقط اين است كه اعدام شوند يا به دار آويخته گردند يا [چهار انگشت از] دست [راست] و

پاي [چپ] آنها، به عكس يكديگر بريده شود؛ و يا از سرزمين خود تبعيد گردند. اين رسوايي آنها در دنياست، و در آخرت مجازات عظيمي دارند.

«در شان نزول اين آيه چنين نقل كرده‌اند كه جمعي از مشركان خدمت پيامبر آمدند و مسلمان شدند، اما آب و هواي مدينه به آنها نساخت، رنگ آنها زرد و بدنشان بيمار شد. پيامبر خدا صلي الله عليه و آله براي بهبودي آنها دستور داد به خارج مدينه، در نقطه خوش آب و هوايي از صحرا كه شترانِ زكات را در آنجا به چرا مي‌بردند، بروند و ضمن استفاده از آب و هواي آنجا، از شير تازه شتران به حد كافي استفاده كنند. آنها چنين كردند و بهبودي يافتند، اما به جاي تشكر از پيامبر چوپان‌هاي مسلمان را دست و پا بريده چشمان آنها را از بين بردند و سپس دست به كشتار آنها زدند و شتران زكات را غارت كرده، از اسلام بيرون رفتند.

پيامبر دستور داد آنها را دستگير كردند و همان كاري كه با چوپان‌ها انجام داده بودند، به عنوان مجازات درباره آنها انجام يافت؛ يعني چشم آنها را كور كردند و دست و پاي آنها را بريدند و [سپس آنان را] كشتند تا ديگران عبرت بگيرند و مرتكب اين اعمال ضد انساني نشوند. آيه فوق در باره اين‌گونه اشخاص نازل گرديد و قانون اسلام را در مورد آنها شرح داد».⁽¹⁾

آموزه‌ها

آموزه‌ها

أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ الله وَ الله عَزيزٌ حَكيمٌ؛ و مرد و زن دزد را به [سزاي] آنچه كرده‌اند، دستشان را به عنوان كيفري از جانب خدا ببُريد، و خداوند توانا و حكيم است.» اين آيه به معناي امر بازدارنده است. «نكال» به عقوبتي گفته مي‌شود كه مايه عبرت ديگران باشد.

در آيه 39 سوره مائده در مورد دزد، بحث توبه را مطرح مي‌كند. خداوند با اين آيه، آنان را به بازگشت و اصلاح گذشته ترغيب مي‌كند و اعلام مي‌دارد كه خداوند غفور و رحيم است؛ يعني توبه سارق، مي‌تواند رحمت و غفران الهي را جلب كند.

سپس مي‌گويد: اين كيفري است در برابر اعمالي كه انجام داده‌اند و مجازاتي است از طرف خداوند. «جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ الله».

در حقيقت، اين جمله اشاره به اين مطلب است كه اولاً ـ اين كيفر، نتيجه كار خودشان است و چيزي است كه براي خود خريده‌اند؛ ثانياً، هدف از آن پيشگيري و بازگشت به حق و عدالت است (زيرا نكال به معناي مجازاتي است كه به منظور پيشگيري از گناه و ترك آن انجام

مي‌شود. اين كلمه در اصل، به معناي لجام و افسار است و به هر كاري گفته شده است كه از انحراف جلوگيري كند). در پايان آيه براي رفع اين توهم كه اين مجازات عادلانه نيست، مي‌فرمايد: خداوند هم توانا و قدرتمند است. بنابراين، دليلي ندارد كه از كسي انتقام بگيرد. همچنين حكيم است. بنابراين، دليلي ندارد كه كسي را بي‌حساب مجازات كند (و الله عزيز حكيم).

خداوند در آيه بعد، راه بازگشت را به روي آنها گشوده است و مي‌فرمايد: «فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّ الله يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ الله غَفُورٌ رَحيمٌ؛ كسي كه بعد از اين ستم، توبه كند و در مقام اصلاح و جبران برآيد، خداوند او را خواهد بخشيد، زيرا خداوند آمرزنده مهربان است». (مائده: 39)

آيا به وسيله توبه تنها، گناه سارق بخشوده مي‌شود يا حدّ سرقت (بريدن دست) نيز ساقط خواهد شد؟ در ميان فقهاي ما معروف اين است كه اگر قبل از ثبوت سرقت در دادگاه اسلامي، توبه كند، حدّ سرقت نيز از او برداشته مي‌شود، ولي هنگامي كه با شهادت دو شاهد عادل، جرم او ثابت شد، با توبه از بين نمي‌رود.

در حقيقت، توبه راستين كه در آيه به آن اشاره شده، توبه‌اي است كه قبل از ثبوت حكم در محكمه صورت گيرد؛ و گرنه هر سارقي هنگامي كه خود را در معرض مجازات ديد، اظهار توبه خواهد كرد و موردي براي اجراي حق، باقي نخواهد ماند. به تعبير ديگر، توبه اختياري آن است كه پيش از ثبوت جرم در دادگاه صورت گيرد.

از مجموع روايات اسلامي، استفاده مي‌شود كه اجراي اين حدّ اسلامي (بريدن دست) شرايط زيادي دارد كه بدون تحقق آنها، اقدام به

اين كار جايز نيست، از جمله:

يك ـ كالايي كه سرقت شده بايد دست‌كم يك ربع دينار باشد.

دو ـ از جاي محفوظي مانند خانه و مغازه و جيب‌هاي داخلي سرقت شود.

سه ـ در قحط‌سالي كه مردم گرسنه‌اند و راه به جايي ندارند، نباشد.

چهار ـ سارق، عاقل و بالغ باشد و در حال اختيار، سرقت كرده باشد.

پنج ـ سرقت پدر از مال فرزند، يا سرقت شريك از مال مورد شركت، اين حكم را ندارد.

شش ـ سرقت ميوه از درختان باغ را نيز از اين حكم استثنا كرده‌اند.

هفت ـ همه مواردي كه احتمال اشتباه براي سارق، در ميان باشد كه شايد مال خود را به مال ديگري اشتباه گرفته است، از اين حكم مستثني است.

و شرايط ديگر كه شرح آن در كتاب‌هاي فقهي آمده است.

البته منظور از بيان شرايط ياد شده، اين نيست كه سرقت تنها در صورت اجتماع اين شرايط، حرام است، بلكه منظور اين است كه اجراي حدّ قطع دست، ويژه اين شرايط است؛ وگرنه سرقت به هر شكل و به هر اندازه، در اسلام حرام است.

حكم فقهاي ما با استفاده از روايات اهل بيت عليهم السلام ، اين است كه تنها چهار انگشت از دست راست بريده مي‌شود، نه بيشتر؛ اگرچه فقهاي اهل تسنن بيش از اين حد گفته‌اند.

بارها اين ايراد از طرف مخالفان اسلام يا مسلمانان كم‌اطلاع مطرح

شده است كه اين مجازات اسلامي بسيار شديد به نظر مي‌رسد و اگر قرار باشد اين حكم در دنياي امروز اجرا شود، بايد بسياري از دست‌ها را بريد. افزون بر آن، اجراي اين حكم سبب مي‌شود كه سارق، گذشته از اينكه عضوي مهم از بدن خود را از دست دهد، تا پايان عمر انگشت‌نما باشد.

در پاسخ اين ايراد، بايد به اين حقيقت توجه داشت كه اولاً، همان‌طور كه در شرايط اين حكم گفتيم، هر سارقي مشمول اين حكم نخواهد شد، بلكه تنها گروهي از سارقان خطرناك، مشمول آن مي‌شوند.

ثانياً، با توجه به اينكه راه اثبات جرم در اسلام شرايط خاصي دارد، اين موضوع باز هم كاهش مي‌يابد.

ثالثاً، بسياري از ايرادهاي افراد كم‌اطلاع بر قوانين اسلام، به اين دليل است كه يك حكم را به طور مستقل و بدون توجه به احكام ديگر بررسي مي‌كنند. به ديگر سخن، آن حكم را در يك جامعه صددرصد غير اسلامي فرض مي‌كنند، در حالي كه اسلام تنها اين يك حكم نيست، بلكه مجموعه احكامي است كه اجراي آنها در اجتماع، سبب تحقق عدالت اجتماعي، مبارزه با فقر، تعليم و تربيت صحيح، آموزش و پرورش كافي، آگاهي و بيداري و تقوا مي‌شود. در اين صورت، مشمولان اين حكم، بسيار اندك خواهند بود. البته منظور اين نيست كه در جوامع امروز اين حكم نبايد اجرا شود، بلكه منظور اين است كه هنگام داوري و قضاوت، بايد تمام اين جوانب را در نظر گرفت.

حكومت اسلامي، موظف است نيازهاي ابتدايي زندگي را براي تمام افراد ملت خود فراهم سازد، و به آنها آموزش لازم را بدهد و از نظر اخلاقي نيز تربيتشان كند. بديهي است در چنان محيطي، خطاكاران بسيار كم خواهند شد.

رابعاً، اگر امروز دزدي فراوان است، به اين دليل است كه چنين حكمي اجرا نمي‌شود. در جوامعي كه اين حكم اسلامي اجرا مي‌گردد (مانند عربستان سعودي كه تا سال‌هاي اخير اين حكم در آن اجرا مي‌شد) امنيت بسيار بالايي از نظر مالي بر آنها حكم‌فرماست.

بسياري از زائران خانه خدا، با چشم خود، چمدان ها يا كيف‌هاي پول را در كوچه و خيابان‌هاي حجاز ديده‌اند كه هيچ‌كس جرئت دست درازي به آنها را ندارد؛ مأموران اداره جمع‌آوري گم‌شده‌ها، آنها را به اداره مربوط مي‌برند و صاحب آنها با دادن نشانه، مال خود را تحويل مي‌گيرد.

بيشتر مغازه‌ها در شب‌ها نيز حفاظي ندارند و در عين حال كسي از آنها سرقت نمي‌كند.

جالب اينكه اين حكم اسلامي با اينكه قرن‌ها اجرا مي‌شد و در پناه آن، مسلمانان از آغاز اسلام در امنيت و رفاه مي‌زيستند، در مورد تعداد بسيار كمي اجرا شده است. آيا بريدن چند دست خطاكار، براي امنيت چند قرن يك ملت، قيمت گزافي است كه پرداخت مي‌شود؟⁽¹⁾

منابع ديگر

منابع ديگر

بري، جوي ويلت، دزدي؟! نه !، مترجم: امير صالحي طالقاني، تهران، انتشارات نواي مدرسه، 1387.

جوادي، محمود، بررسي اختلالات رفتاري در نوجوانان (دزدي) شناخت علل و راهكارها، تهران، نذير، ۱۳۸۱.

حبيب‌زاده، محمدجعفر، سرقت در حقوق كيفري ايران، تهران، انتشارات دادگستر، 1389.

حسيني، نيره‌السادات، كودك و دزدي كردن، انتشارات قدس رضوي، ۱۳۸۸.

رمضاني، احمد، اختلاس (بررسي فقهي و حقوقي)، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، سازمان انتشاراتي، 1383.

صفاري، علي و عذرا محمدي، سرقت در ايران، تهران، انتشارات سلمان، 1385.

مظفري‌زاده، سجاد، كلاهبرداري، سرقت، خيانت در امانت، تهران، انتشارات پندار پارس، 1390.

نقديابي، شهرام، فرهنگ واژگان مبارزه با سرقت، تهران، نيروي انتظامي جمهوري اسلامي‌ايران، پليس آگاهي، انتشارات كارآگاه، 1390.

4. دشمن‌شناسي و دشمن ستيزي

اشاره

امام علي عليه السلام :

«مَن نامَ لَم يُنَمْ عَنهُ؛ هركس از دشمن خود غافل باشد، دشمن از او غافل نباشد».⁽¹⁾

اسلام به عنوان دين الهي، به مسائل فردي و اجتماعي توجه كامل دارد. از مباحث مهمي كه با زندگي اجتماعي انسان آميخته بوده و هست، دشمني است. از دشمني شيطان با انسان كه بگذريم، در ميان فرزندان آدم نيز از همان ابتداي آفرينش، دشمني گزارش شده است، دشمني هابيل و قابيل، دشمني دو برادر. راستي ريشه اين دشمني چه بود؟ به نظر مي‌رسد ريشه اين نوع دشمني به بعضي از ويژگي‌هاي منفي اخلاقي انسان مانند حسادت، خودخواهي و هواهاي نفساني بر مي‌گردد. بنابراين، يكي از دشمنان انسان، نفس خود اوست؛ نفس اماره.

بحث دشمن و دشمني را از جنبه‌هاي مختلف مي‌توان بررسي كرد.

براي مشخص شدن بحث، لازم است ابتدا پرسش‌هايي درباره آن مطرح شود:

ـ معناي دشمن و دشمني چيست؟

ـ دشمن‌شناسي چه اهميتي دارد؟

ـ شاخص‌ها و معيار‌هاي دشمني كدام است؟

ـ عوامل دشمني چيست؟

ـ دشمني چه آثاري دارد؟

ـ چه تحليلي براي دشمني انسان‌ها وجود دارد؟

ـ سرسخت‌ترين دشمن انسان كيست؟

1. معناي دشمن و دشمني

دشمن در مقابل دوست و دشمني در مقابل دوستي و محبت قرار دارد. دشمني به معناي نفرت، بد داشتن و كينه‌توزي است. واژگاني كه در آيات و روايات، معادل دشمني است، واژه «عدو» و «خصم» است. اهل لغت در اين باره مي‌نويسند:

عدو:

العَدْو: تجاوز و درگذشتن از حدّ است... واژه عَدْو:

بدون آگاهي و علم، و از روي جهالت، خداي را خصمانه و ظالمانه سبّ مي‌كند». (انعام: 108)

رجلٌ عَدُوٌّ و قومٌ عَدُوٌّ: مرد و قومي كينه‌توز (كه مثل واژه عدل، در جمع و مفرد يكي است). در آيه گفت: «بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ». (بقره: 36)؛ درباره آغاز حيات بشر در زمين است كه مي‌گويد بعضي از شما با بعض ديگر دشمن خواهيد بود. جمع آن عِدًي و أَعْدَاء است؛ گفت: «وَ يوْمَ يحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ». (فصلت: 19)

عداوت دو گونه است:

«فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ.» (نساء: 92) «جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِي عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ». (فرقان: 31)؛ و دشمني از ديگري و از غير جنس خود در آيه «عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِ». (انعام: 112)

خصم:

الْخَصْمُ مصدر است. خَصَمْتُهُ، يعني با او به خصومت و نزاع برخاستم.

اصل «مُخَاصَمَة» اين است كه طرفين دعوا با يكديگر گلاويز شوند و هر كدام از طرفين، گوشه بار و كيسه و متاع ديگري را بگيرد و بكشد.

خَصِيم، [يعني] كسي كه زياد مخاصمه مي‌كند. خداوند در آيه مي‌فرمايد: «فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ». (نحل: 4)⁽¹⁾

2. اهميت دشمن شناسي

پرسش اساسي در بحث دشمن‌شناسي، اين است كه آيا دشمن‌شناسي اهميت دارد؟ و چرا؟

به نظر مي‌رسد پاسخ اين پرسش، روشن است؛ يعني اگر كسي به معناي دشمن توجه كند، تصديق مي‌كند كه بايد دشمن و ترفندهاي او را شناخت؛ زيرا همان‌گونه كه از معناي دشمن برمي‌آيد، او كسي است كه درصدد بدي كردن، ضربه زدن، و در يك كلام دشمني كردن است. عقل سليم حكم مي‌كند كه بايد دشمنان، به‌ويژه دشمنان كشور، حكومت و دين؛ ترفندها، نقشه‌ها، راهبردها و تحركات آنها را شناخت.

خداوند وقتي از شيطان به عنوان دشمن آدمي ياد مي‌كند، مي‌فرمايد كه شما هم او را دشمن بگيريد:

«إِنَّ الشَّيطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّما يدْعُوا حِزْبَهُ لِيكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعيرِ؛ البته شيطان دشمن شماست، پس او را دشمن بدانيد؛ او فقط حزبش را به اين دعوت مي‌كند كه اهل آتش سوزان (جهنم) باشند!». (فاطر: 6)

بر اين اساس، افزون بر شناخت دشمن، بايد عليه او نيز قيام كرد.

دشمن اگر مجال يابد، دشمني خود را اعمال مي‌كند، امنيت و آرامش

جامعه را بر هم مي‌زند و در پي آن، هرگونه فعاليت علمي، اقتصادي و عمراني دچار مشكل مي‌شود.

اين دستور قرآني كه مي‌فرمايد: «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ»؛ (انفال: 60)، اهميت دشمن و دشمني شيطان را آشكارتر و درك آن را راحت‌تر خواهد كرد. به عبارت ديگر، هيچ‌گاه از دشمن نمي‌توان خواست يا انتظار داشت كه دشمني نكند؛ بلكه لازم است از باب دفاع، او و روش‌هايش را شناخت؛

زيرا دفاع، مجموعه‌اي است از شناخت موقعيت موجود، تهيه نقشه و برنامه‌ريزي براي ترساندن دشمن و... كه اين مهم، بدون شناخت دشمن و روش‌هاي او امكان‌پذير نيست.

3. شاخص‌ها و معيار‌هاي دشمني

اشاره

خداوند در قرآن كريم، شاخص‌ها و معيارهايي براي شناخت دشمن بيان مي‌كند. توجه به اين شاخص‌ها، از جنبه فردي و اجتماعي و حتي از نظر حكومتي، مفيد و شايسته دقت است.

در اين مقام، به تعدادي از اين شاخص‌ها و معيارها اشاره مي‌شود:

الف) شر و فساد

الف) شر و فساد

در قرآن كريم، از شر و فساد به عنوان يكي از شاخص‌هاي دشمن ياد شده است: «اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! محرم اسراري از غير خود، انتخاب نكنيد! آنها از هيچ شر و فسادي درباره شما كوتاهي نمي‌كنند. آنها دوست دارند شما در رنج و زحمت باشيد. [نشانه‌هاي] دشمني از دهان و ]كلام‌شان[ آشكار شده؛ و آنچه در دل‌هايشان پنهان مي‌دارند، از آن مهم‌تر

است. ما آيات و ]راه‌هاي پيشگيري از شر آنها[ را براي شما بيان كرديم، اگر انديشه كنيد!»⁽¹⁾

خداوند در قرآن كريم وقتي از انسان‌هاي منافق سخن مي‌گويد، مي‌فرمايد: «[نشانه آنها، اين است كه] هنگامي كه روي برمي‌گردانند [و از نزد تو خارج مي‌شوند]، در راه فساد در زمين كوشش مي‌كنند، و زراعت‌ها و چهارپايان را نابود مي‌سازند؛ [با اينكه مي‌دانند] خدا فساد را دوست نمي‌دارد».⁽²⁾

ب) دعوت به بدي و زشتي

ب) دعوت به بدي و زشتي

يكي از ساده‌ترين راه‌هاي شناخت دشمن، آن است كه انسان ببيند او را به چه سمت و سويي دعوت مي‌كنند. اگر شخص، يا گروهي، انسان را به كاري دعوت كرد كه زشت و ناپسند است يا آثار نامطلوب دارد، مشخص مي‌شود كه درصدد دشمني هستند.

خداوند وقتي مي‌خواهد شيطان را معرفي كند، مي‌فرمايد: «يا أَيهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيباً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبينٌ إِنَّما يأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشاءِ وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَي اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ؛ اي مردم! از آنچه حلال و پاكيزه در زمين است، بخوريد! و از گام‌هاي شيطان پيروي نكنيد! چه اينكه او دشمن آشكار شماست. او شما را فقط به بدي‌ها و كار زشت فرمان مي‌دهد؛ [و نيز دستور مي‌دهد] آنچه را كه نمي‌دانيد، به خدا نسبت دهيد». (بقره: 168 و 169)

4. عوامل دشمني

اشاره

عوامل ايجاد دشمني بين انسا‌ن‌ها، متفاوت و متعدد است. بعضي از آنها به خلق و خوي آدمي برمي‌گردد و برخي به رفتار و كردار انسان‌ها. در اين مقام به تعدادي از آنها اشاره مي‌شود:

الف) خلق و خو هاي دشمن‌ساز

اشاره

الف) خلق و خو هاي دشمن‌ساز

زير فصل ها

يك ـ استكبار

دو ـ غرور

يك ـ استكبار

يك ـ استكبار

داستان شيطان و حضرت آدم، براي فرزندان آدم درس‌ها و پي‌آمدهاي متعددي دارد. در آيات 34 و 36 سوره بقره به سرّ دشمني ابليس با حضرت آدم اشاره شده است:

وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْليسَ أَبي وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرينَ... فَأَزَلَّهُمَا الشَّيطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فيهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلي حينٍ. (بقره: 34 و 36)

و [ياد كن] هنگامي را كه به فرشتگان گفتيم: «براي آدم سجده و خضوع كنيد!» همگي سجده كردند؛ جز ابليس كه سر باز زد، و تكبر ورزيد، [و به خاطر نافرماني و تكبرش] از كافران شد... پس شيطان موجب لغزش آنها از بهشت شد و آنان را از آنچه در آن بودند، بيرون كرد و [در اين هنگام] به آنها گفتيم: «همگي (به زمين) فرود آييد! در حالي كه بعضي دشمن ديگري خواهيد بود. و براي شما در زمين، تا مدت معيني قرارگاه و وسيله بهره‌برداري خواهد بود».

در اين آيات، روحيه استكباري شيطان، عامل اصلي دشمني او با حضرت آدم عليه السلام معرفي شده است.

دو ـ غرور

دو ـ غرور

غرور و خودبيني هم انسان را به وادي دشمني مي‌كشاند. در آيه 77 سوره يس، اشارتي است كه آشكاركننده اين معناست: «أَوَلَمْ يرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصيمٌ مُبينٌ؛ آيا انسان نمي‌داند كه ما او را از نطفه‌اي بي‌ارزش آفريديم؟! و او [چنان صاحب قدرت و شعور و نطق شد كه] به مخاصمه آشكار [با ما] برخاست!».

ب) اعمال و رفتار دشمن‌ساز

اشاره

ب) اعمال و رفتار دشمن‌ساز

زير فصل ها

يك ـ بدزباني

دو ـ بي‌تقوايي

سه ـ توهين به مقدسات

چهار ـ شراب‌خواري، قماربازي و...

يك ـ بدزباني

يك ـ بدزباني

بدزباني نيز از عوامل مهم دشمني به شمار مي‌رود و نمونه‌هاي فراواني در تاريخ نقل شده كه بدزباني‌ها سبب كينه و دشمني گرديده است. كلام تلخ مي‌تواند روابط بين افراد را خراب كند. براي مثال، بدزباني در خانه، موجب اذيت و آزار همسر، فرزند، پدر و مادر مي‌شود و در محيط كار، روابط سالم و محترمانه را از بين ببرد.

دو ـ بي‌تقوايي

دو ـ بي‌تقوايي

بي‌تقوايي زمينه بسياري از دشمني‌هاست؛ چنانكه قرآن كريم اشاره شده كه فقط دوستي‌هايي كه در دنيا بر اساس تقوا بوده است، در قيامت به دشمني تبديل نمي‌شود.

سه ـ توهين به مقدسات

سه ـ توهين به مقدسات

در سوره انعام، به مطلبي اشاره شده است كه بر اساس آن، انسان بايد از توهين به مقدسات ديگران خودداري كند؛ زيرا اين عمل، احساسات را جريحه‌دار و دشمني‌ها را آشكار مي‌سازد:

وَ لا تَسُبُّوا الَّذينَ يدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَينَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلي رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَينَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يعْمَلُونَ. (انعام: 108)

[به معبود] كساني كه غير خدا را مي‌خوانند دشنام ندهيد، مبادا آنها [نيز] از روي [ظلم و] جهل، خدا را دشنام دهند! اين‌چنين براي هر امتي عملشان را زينت داديم. سپس بازگشت همه آنان به سوي پروردگارشان است و آنها را از آنچه عمل مي‌كردند، آگاه مي‌سازد [و پاداش و كيفر مي‌دهد].

چهار ـ شراب‌خواري، قماربازي و...

چهار ـ شراب‌خواري، قماربازي و...

شراب‌خواري، قماربازي، سخن‌چيني، دروغ و... از اعمالي هستند كه زمينه دشمني را در ميان انسان‌ها فراهم مي‌آورند. در آيه 91 سوره مائده آمده است:

إِنَّما يريدُ الشَّيطانُ أَنْ يوقِعَ بَينَكُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيسِرِ وَ يصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ.

شيطان مي‌خواهد به وسيله شراب و قمار، در ميان شما دشمني و كينه ايجاد كند، و شما را از ياد خدا و از نماز بازدارد. آيا [با اين همه زيان و فساد، و با اين نهي اكيد،] خودداري خواهيد كرد؟!

5. آثار دشمني

اشاره

دشمني بين افراد، گروه‌ها، و ملت‌ها آثاري دارد كه در رفتار دشمنانه، خود را نشان مي‌دهد و مي‌توان به برخي از آنها اشاره كرد: توهين؛

تجاوز؛ اذيت و آزار؛ بي‌عدالتي؛ جنگ؛ مكر و فريب‌كاري؛ و در نهايت، نابودي يكي از دو طرف.

1. اذيت و آزار

قرآن كريم، مؤمنان را از دوستي با دشمنان خدا نهي مي‌كند. زيرا اين افراد در دشمني حد و اندازه نمي‌شناسند و هرگاه بر اهل ايمان مسلط شوند با دست و زبان خود به اذيت و آزار آنان مي‌پردازند.

در سوه ممتحنه مي‌خوانيم:

اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، دشمنان من؛ و دشمنان خود را دوست مگيريد... اگر آنها بر شما مسلّط شوند، دشمنانتان خواهند بود و دست‌ها و زبان‌هاي خود را به بدي و آزار و گزند به سوي شما مي گشايند و دوست دارند كه كاش شما هم كافر شويد.⁽¹⁾

2. ظلم و ستم، بي‌عدالتي و تجاوز

حقيقت آن است كه دشمني بين انسان‌ها وجود دارد و شايد نتوان اين حالت را در جامعه از بين برد و به صفر رساند. زيرا انسان موجودي آزاد و صاحب اختيار است و از سوي ديگر داراي هوي و هوس. بنابراين وجود اختلاف و دشمني در بين انسان‌ها امري طبيعي است. البته اگر انسان‌ها تحت تربيت قرآن كريم و مكتب اهل بيت عليهم السلام قرار گيرند از اين ويژگي مي‌توانند فاصله بگيرند. به هر حال انسان‌ها در برخورد با دشمن، معمولاً دچار ظلم و ستم

مي‌شوند. قرآن كريم آن‌جا كه مي‌خواهد انسان‌هاي مؤمن را هدايت كند به آنها تذكر مي‌دهد كه حتي دشمني دشمنان شما نبايد سبب شود كه شما از جاده عدالت خارج شويد و دچار ظلم و ستم گرديد.⁽¹⁾

3. مكر و نيرنگ

يكي از آثار دشمني آن است كه انسان‌ها، براي ضربه به طرف مقابل به مكر و نيرنگ دست مي‌زنند.

حضرت يوسف عليه السلام ، وقتي خواب خود را براي پدرش، حضرت يعقوب عليه السلام ، نقل مي‌كند، آن حضرت به پسرش مي‌گويد:

اي پسرك من، خوابت را براي برادرانت حكايت مكن؛ كه براي تو نيرنگي مي‌انديشند، زيرا شيطان براي آدمي دشمني آشكار است.⁽²⁾

4. نابودي جامعه

بايد توجه داشت، دشمني سطوح مختلفي دارد. يعني ممكن است بين دو فرد، دو خانواده، دو گروه، دو قبيله و... اتفاق بيفتد. حداقل آثار دشمني آن است كه صفا و صميميت را از بين مي‌برد.

در يك جامعه اسلامي، بايد تلاش كرد كه دشمني در هيچ سطحي محقق نشود. زيرا دشمني و اختلاف، هر جامعه‌اي را مي‌تواند به سمت ضعف، سستي و نابودي بكشاند.

قرآن كريم، آن‌جا كه از اختلاف در جامعه سخن مي‌گويد، مي‌فرمايد:

إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ غَرَّ هَـؤُلاء دِينُهُمْ وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَي اللّهِ فَإِنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ. (انفال: 49)

آن‌گاه كه منافقان و كساني كه در دل‌هايشان بيماري بود مي‌گفتند: «اينان [= مؤمنان] را دينشان فريفته است.» و هر كس بر خدا توكل كند [بداند كه] در حقيقت خدا شكست‌ناپذير حكيم است.

قرآن كريم، وقتي گذشته مسلمانان را يادآور مي‌شود، بيان مي‌كند كه اختلاف و دشمني، شما را در پرتگاهي از آتش رسانده بود و نزديك بود از بين برويد و اين اسلام و قرآن بود كه مايه نجات شما شد. پس به ريسمان الهي چنگ بزنيد.

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَ كُنْتُمْ عَلَي شَفَا حُفْرَةٍ مِنْ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ. (آل عمران: 103)

و همگي به ريسمان خدا چنگ زنيد، و پراكنده نشويد; و نعمت خدا را بر خود ياد كنيد: آن‌گاه كه دشمنان [يكديگر] بوديد، پس ميان دل‌هاي شما الفت انداخت، تا به لطف او برادران هم شديد; و بر كنار پرتگاه آتش بوديد كه شما را از آن رهانيد. اين‌گونه، خداوند نشانه‌هاي خود را براي شما روشن مي كند، باشد كه شما راه يابيد.

بله، هدف نهايي هر دشمني، نابودي طرف مقابل است، چنانكه شيطان مي‌خواهد انسان را جهنمي سازد. البته در دشمني‌ها بايد توجه

داشت. آنجا كه در يك طرف، حق وجود دارد و طرف ديگر، باطل محض است، از چنين دشمني‌اي باكي نيست، مانند نهضت عاشورا و يا دشمني‌هاي كفار با پيامبر و مسلمانان در صدر اسلام. اما وقتي دشمني به سطح پايين‌تري مي‌رسد، مانند دشمني بين دو مسلمان يا دشمني در خانواده‌ها؛ در اين موارد، اصل آن است كه به سمت اصلاح حركت كنيم.

6. تحليل دشمني انسان‌ها

شهيد مطهري رحمه الله تحليل جالبي از دشمني انسان دارد. او معتقد است در جهان يك قانون كلي به نام جذب و دفع وجود دارد. اين قانون بر انسان و زندگي اجتماعي او هم حاكم است. ايشان در اين باره مي‌نويسد:

قسمت عمده‌اي از دوستي‌ها و رفاقت‌ها، و يا دشمني‌ها و كينه‌توزي‌ها، همه مظاهري از جذب و دفع انساني است. اين جذب و دفع‌ها بر اساس سنخيت و مشابهت و يا ضديت و منافرت پي‌ريزي شده است و در حقيقت، علت اساسي جذب و دفع را بايد در سنخيت و تضاد جست‌وجو كرد، همچنان‌كه از نظر بحث‌هاي فلسفي مسلّم است كه: «السِّنْخِيةُ عِلَّةُ الْانْضِمام».

گاهي دو نفر انسان يكديگر را جذب مي‌كنند و دلشان مي‌خواهد با يكديگر دوست و رفيق باشند. اين رمزي دارد و رمزش جز سنخيت نيست. اين دو نفر تا در بينشان مشابهتي نباشد، همديگر را جذب نمي‌كنند و متمايل به دوستي با يكديگر نخواهند شد. به طور كلي نزديكي هر دو موجود، بر يك نحو مشابهت و سنخيتي است در بين آنها.

در مثنوي، دفتر دوم، داستان شيريني را آورده است:

حكيمي زاغي را ديد كه با لك‌لكي طرح دوستي ريخته، با هم مي‌نشينند و با هم پرواز مي‌كنند! دو مرغ از دو نوع. زاغ نه قيافه‌اش و نه رنگش با لك‌لك شباهتي دارد. تعجب كرد كه زاغ با لك‌لك چرا؟! نزديك آنها رفت و دقت كرد، ديد هر دو تا لنگند.

آن حكيمي گفت ديدم هم تكي

در بيابان زاغ را با لك‌لكي

در عجب ماندم، بجستم حالشان

تا چه قدرِ مشترك يابم نشان

چون شدم نزديك و من حيران و دنگ

خود بديدم هر دوان بودند لنگ

اين يك پايي بودن، دو نوع حيوان بيگانه را با هم انس داد. انسان‌ها نيز هيچ‌گاه بدون جهت با يكديگر رفيق و دوست نمي‌شوند، كما اينكه هيچ وقت بدون جهت با يكديگر دشمن نمي‌شوند.

هر شخصيتي، هم‌سنخ خود را جذب مي‌كند و غير هم‌سنخ را از خود دور مي‌سازد. شخصيت عدالت و شرف، عناصر خيرخواه و عدالت‌جو را به سوي خويش جذب مي‌كند و هواپرست‌ها و پول‌پرست‌ها و منافق‌ها را از خويش طرد مي‌كند.

شخصيت جنايت، جانيان را به دور خويش جمع مي‌كند و نيكان را از خود دفع مي‌كند.⁽¹⁾

بنابراين، دشمني گاهي سطحي است و بين افراد جامعه يا بين دو گروه مسلمان رخ مي‌دهد كه همه بايد تلاش كنند آن را به دوستي تبديل كنند، اما دشمني‌هايي وجود دارد كه در عمق اعتقاد انسان‌ها ريشه دارد، حق و باطل به صورت اساسي در آن مطرح است و جبهه باطل مي‌خواهد جبهه حق را ريشه‌كن كند. در اينجا نمي‌توان ساكت نشست. معمولاً اين دشمني‌ها به دوستي تبديل نمي‌شود.

7. دشمن سرسخت انسان از نگاه علامه طباطبايي رحمه الله

علامه طباطبايي رحمه الله در تفسير الميزان، به يك دشمن سرسخت انسان توجه مي‌دهد كه ما معمولاً از آن غافليم، ولي در قرآن كريم و روايات نيز به آن توجه ويژه‌اي شده است. اين دشمن، كسي نيست مگر ابليس كه سوگند ياد كرده است دشمني خود را تا آخرين لحظات عمر آدمي اعمال كند. ايشان در اين باره مي‌نويسد:

موضوع ابليس نزد ما امري مبتذل و پيش‌پاافتاده شده كه اعتنايي به آن نداريم؛ جز اينكه روزي چند بار او را لعنت كرده، از شرش به خدا پناه مي‌بريم و بعضي افكار پريشان خود را به اين جهت كه از ناحيه او است، تقبيح مي‌كنيم؛ وليكن بايد دانست كه اين موضوع، موضوعي است بسيار قابل تأمل و شايان دقت و بحث، و متأسفانه تاكنون درصدد برنيامده‌ايم كه ببينيم قرآن كريم درباره حقيقت اين موجود عجيب كه در عين اينكه از حواس ما غايب است و تصرفات عجيبي در عالم انسانيت دارد، چه مي‌گويد، ... چرا در شناختن اين دشمن خانگي و دروني خود بي‌اعتناييم؟ دشمني كه از روز پيدايش

بشر تا روزي كه بساط زندگي‌اش برچيده مي‌شود، بلكه حتي پس از مردنش هم، دست از گريبان او برنمي‌دارد و تا در عذاب جاودانه دوزخش نيندازد، آرام نمي‌گيرد.

آيا نبايد فهميد اين چه موجود عجيبي است كه در عين اينكه همه حواسش جمع گمراه كردن يكي از ما است و در همان ساعتي كه مشغول گمراه كردن اوست، عيناً به همان صورت و در همان وقت، سرگرم گمراه ساختن همه بني نوع بشر است؟ در عين اينكه از آشكار همه باخبر است، از نهان آنان نيز اطلاع دارد. حتي از نهفته‌ترين و پوشيده‌ترين افكاري كه در زواياي ذهن و فكر آدمي جا دارد، باخبر است!

پروردگار متعال درباره حقيقت و ذات اين موجود شريري كه نامش را ابليس نهاده، جز مختصري بيان نفرموده، تنها در آيه «كَانَ مِنْ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ» جن بودن او را بيان كرده و در جمله «خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ» از قول خود او حكايت كرده كه ماده اصلي خلقتش آتش بوده و اما اينكه سرانجام كارش چيست و جزئيات و تفصيل خلقت او چگونه بوده، صريحاً بيان نكرده است.

ليكن آياتي هست كه مي‌توان از آنها چيزهايي در اين باره استفاده كرد؛ از آن جمله آيه «قالَ فَبِما أَغْوَيتَني لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقيمَ. ثُمَّ لَآتِينَّهُمْ مِنْ بَينِ أَيديهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرينَ»⁽¹⁾است

كه حكايت قول خود اوست، و از آن استفاده مي‌شود كه وي نخست در عواطف نفساني انسان، يعني در بيم و اميد، و در آمال و آرزوهاي او، و در شهوت و غضبش تصرف مي[كند] و آن‌گاه در اراده و افكاري كه از اين عواطف برمي‌خيزد.

ميدان عمل تاخت و تاز شيطان، همانا ادراك انساني، و ابزار كار او، عواطف و احساسات بشري است... .

وقتي انسان كارش به جايي رسيد كه از هر چيزي تنها وجهه باطل آن را درك كند و از وجه حق و صحيح آن غافل شود، رفته رفته دچار غفلتي ديگر مي‌گردد كه ريشه همه گناهان است و آن، غفلت از مقام حق تبارك و تعالي است.

خداي تعالي در باره اين‌گونه اشخاص مي‌فرمايد: «وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنْ الْجِنِّ وَالْإِنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَئِكَ هُمْ الْغَافِلُونَ».⁽¹⁾

بنابراين، خود را مستقل ديدن و از پروردگار خود غافل شدن، و جميع اوهام و افكار باطل و هر شرك و ظلمي كه مترتب و متفرع بر آن است، همه از تصرفات شيطان است...

ابليس را در كارهايش اعوان و ياراني است از فرزندان خود و از جن و انس كه هر كدام به طريق خاصي اوامر او را اجرا مي‌كنند و او به آنان دستور مي‌دهد كه در كار بني نوع بشر مداخله نموده، از دنيا و هر چه در آن است؛ هر چيزي كه با زندگي بشر ارتباط

دارد، در آن تصرف نموده، باطل آن را به صورت حق و زشت آن را به صورت زيبا وانمود كنند ايشان نيز اوامر او را امتثال نموده، در دل‌هاي بشر و در بدن‌هايشان و در اموال و فرزندان و ساير شئون زندگي دنيويشان به گونه‌هاي مختلفي تصرف مي‌كنند؛ گاهي دسته‌جمعي و گاهي منفرد؛ زماني به كندي و زماني ديگر به سرعت؛ گاهي بدون واسطه و گاهي به وسيله اطاعت و زماني به وسيله معصيت، به كار گمراه ساختن او مي‌پردازند.⁽¹⁾

گلبانگ احاديث

اشاره

گلبانگ احاديث

زير فصل ها

نهي از دشمني با يكديگر

بذر دشمني

كساني كه شايسته‌اند دشمن ناميده شوند

دشمن‌ترين دشمن

نبايد خود را از دشمن ايمن پنداشت

دشمني مردم با آنچه نمي‌دانند

دشمني نزديكان

جلب آشتي دشمنان

نهي از دشمني با يكديگر

نهي از دشمني با يكديگر

ما أتاني جَبرَئيلُ صلي الله عليه و آله قَطُّ إلاّ وَعَظَني، فآخِرُ قَولِهِ لي: إياكَ و مُشارَّةَ النّاسِ؛ فإنَّها تَكشِفُ العَورَةَ و تَذهَبُ بِالعِزِّ. ⁽³⁾

هيچ‌گاه جبرئيل عليه السلام نزد من نيامد، مگر اينكه مرا پند داد و آخرين سخنش به من اين بود: از دشمني كردن با مردم بپرهيز؛ زيرا اين كار، عيب نهفته را آشكار مي‌سازد و عزت و احترام را از بين مي‌برد.

لا تُعادِينَّ أحَدا و إن ظَنَنتَ أنَّهُ لا يضُرُّكَ، و لا تَزهَدَنَّ في صَداقَةِ أحَدٍ و إن ظَنَنتَ أنَّهُ لا ينفَعُكَ، فإنَّكَ لا تَدري مَتي تَرجُو صَديقَكَ، و لا تَدري مَتي تَخافُ عَدُوَّكَ.⁽²⁾

هرگز با كسي دشمني مكن، هر چند گمان بري كه او به تو زيان نمي‌رساند؛ و به دوستي با هيچ‌كس بي‌رغبتي مكن، هر چند تصور كني كه سودي به تو نمي‌رساند؛ زيرا نمي‌داني كه چه وقت به دوستت محتاج مي‌شوي و نمي‌داني كي از دشمنت ترسان مي‌گردي.

بذر دشمني

بذر دشمني

١. امام علي عليه السلام : «عِلَّةُ المُعاداةِ قِلَّةُ المُبالاةِ؛ علت دشمني كردن، بي‌پروايي است».⁽¹⁾

كساني كه شايسته‌اند دشمن ناميده شوند

كساني كه شايسته‌اند دشمن ناميده شوند

دشمن‌ترين دشمن

دشمن‌ترين دشمن

١. پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «أعدي عَدوِّكَ نَفسُكَ الَّتي بَينَ جَنبَيكَ؛ دشمن‌ترين دشمن تو، نفسي است كه ميان دو پهلويت قرار دارد».⁽⁵⁾

ندارد. پس آن دو را سركوب كنيد و مقهورشان سازيد و آتش آنها را فرو نشانيد».⁽¹⁾

لَيسَ عَدُوُّكَ الَّذي إن قَتَلتَهُ كانَ لَكَ نورا، و إن قَتَلَكَ دَخَلتَ الجَنَّةَ، و لكِنْ أعدي عَدُوٍّ لَكَ وَلَدُكَ الَّذي خَرَجَ مِن صُلبِكَ، ثُمّ أعدي عَدُوٍّ لَكَ مالُكَ الَّذي مَلَكَت يمينُكَ. ⁽²⁾

دشمن تو آن كسي نيست كه اگر تو او را بكشي، برايت مايه روشنايي باشد و اگر او تو را بكشد به بهشت روي؛ بلكه بالاترين دشمن تو، فرزند توست كه از پشتت خارج شده است و پس از آن، بالاترين دشمنت، ثروتي است كه به دست آورده‌اي.

نبايد خود را از دشمن ايمن پنداشت

نبايد خود را از دشمن ايمن پنداشت

امام علي عليه السلام : «مَن نامَ عَن عَدُوِّهِ أنبَهَتهُ المَكايدُ؛ هركس از دشمن خود غافل شود، دسيسه‌ها او را به خود آورد».⁽³⁾

دشمني مردم با آنچه نمي‌دانند

دشمني مردم با آنچه نمي‌دانند

امام علي عليه السلام : «النّاسُ أعداءُ ما جَهِلوا؛ مردم، دشمن چيزي هستند كه نمي‌دانند».⁽⁴⁾

دشمني نزديكان

دشمني نزديكان

امام علي عليه السلام : «عَداوَةُ الأقارِبِ أمَرُّ مِن لَسعِ العَقارِبِ؛ دشمني نزديكان، گزنده‌تر از نيش عقرب‌هاست».⁽¹⁾

جلب آشتي دشمنان

جلب آشتي دشمنان

١. امام علي عليه السلام : «الاستِصلاحُ لِلأعداءِ بِحُسنِ المَقالِ و جَميلِ الأفعالِ، أهوَنُ مِن مُلاقاتِهِم و مُغالَبَتِهِم بِمضيضِ القِتال؛ به آشتي كشاندن دشمنان با زبان خوش و رفتار نيك، آسان‌تر است از رويارويي با آنها و چيرگي برايشان از طريق پيكار سخت».⁽²⁾

نمونه‌هاي رفتاري

اشاره

نمونه‌هاي رفتاري

زير فصل ها

1. بدزباني

بدزباني‌ها در بسياري از موارد، از عوامل مهم دشمني به شمار مي‌رود و نمونه‌هاي فراواني در تاريخ نقل شده كه بدزباني سبب كينه و دشمني گرديده است. نمونه روشن آن را در مورد ابن مقفع نقل كرده‌اند:

«غلام عبدالله بن مقفّع، دانشمند و نويسنده معروف ايراني، افسار اسب ارباب خود را در دست داشت و بيرون در خانه سفيان بن معاويه مهلبي، فرماندار بصره، نشسته بود تا اربابش كار خويش را انجام داده، بيرون بيايد و سوار اسب شده، به خانه خود برگردد.

انتظار به طول انجاميد و ابن مقفع بيرون نيامد؛ افراد ديگر. كه بعد از او پيش فرماندار رفته بودند. همه برگشتند و رفتند، ولي از ابن مقفع خبري نشد. كم كم غلام به جست‌وجو پرداخت. از هر كس مي‌پرسيد، يا اظهار بي‌اطلاعي مي‌كرد يا پس از نگاهي به سراپاي غلام و آن اسب، بدون آنكه سخني بگويد، شانه‌ها را بالا مي‌انداخت و مي‌رفت.

وقت گذشت و غلام، نگران و مأيوس، خود را به عيسي و سليمان. پسران علي بن عبدالله بن عباس و عموهاي خليفه مقتدر وقت، منصور دوانيقي. كه ابن مقفع دبير و كاتب آنها بود، رساند و ماجرا را نقل كرد.

عيسي و سليمان به عبدالله بن مقفع كه دبيري دانشمند و نويسنده‌اي توانا و مترجمي چيره دست بود، علاقه‌مند بودند و از او حمايت مي‌كردند. ابن مقفع نيز به حمايت آنها پشت‌گرم بود و طبعاً مردي متهور و جسور و بدزبان بود ]كه[ از نيش زدن با زبان درباره ديگران دريغ نمي‌كرد. حمايت عيسي و سليمان، كه عموي مقام خلافت بودند، ابن مقفع را جسورتر و گستاخ‌تر كرده بود.

عيسي و سليمان، عبدالله بن مقفع را از سفيان بن معاويه خواستند. او اساساً منكر موضوع شد و گفت: ابن مقفع به خانه من نيامده است. ولي چون روز روشن همه ديده بودند كه ابن مقفع داخل خانه فرماندار شده و شهود شهادت دادند، ديگر جاي انكار نبود.

كار كوچكي نبود. پاي قتل نفس [در ميان] بود؛ آن هم [قتل] شخصيت معروف و دانشمندي مثل ابن مقفع. طرفين منازعه هم عبارت بود از فرماندار بصره از يك طرف، و عموهاي خليفه از طرف ديگر. قهراً مطلب به دربار خليفه در بغداد كشيده شد. طرفين دعوا و شهود و همه مطلعين به حضور منصور رفتند. دعوا مطرح شد و شهود شهادت دادند.

بعد از شهادت شهود، منصور به عموهاي خويش گفت: براي من مانعي ندارد كه سفيان را الان به اتهام قتل ابن مقفع بكشم، ولي كدام‌يك از شما دو نفر عهده‌دار مي‌شود كه اگر ابن مقفع زنده بود و بعد از كشتن سفيان، از اين در (اشاره كرد به دري كه پشت سرش بود) زنده و سالم وارد شد، او را به قصاص سفيان بكشم؟

عيسي و سليمان در جواب اين سؤال حيرت‌زده درماندند و پيش خود گفتند: مبادا كه ابن مقفع زنده باشد و سفيان او را زنده و سالم نزد خليفه فرستاده باشد.

ناچار از دعواي خود صرف‌نظر كردند و رفتند. مدت‌ها گذشت و ديگر از ابن مقفع اثري و خبري ديده و شنيده نشد. كم كم خاطره‌اش هم داشت فراموش مي‌شد.

بعد از مدت‌ها كه آب‌ها از آسياب افتاد، معلوم شد كه ابن مقفع همواره با زبان خويش، سفيان بن معاويه را نيش مي‌زده است. حتي يك روز در حضور جمعيت به وي دشنام مادر گفته است. سفيان هميشه در

كمين بوده تا انتقام زبان ابن مقفع را بگيرد، ولي از ترس عيسي و سليمان، عموهاي خليفه، جرئت نمي‌كرده است؛ تا آنكه حادثه‌اي اتفاق مي‌افتد. حادثه اين بود كه قرار شد امان‌نامه‌اي براي عبدالله بن علي، عموي ديگر منصور، نوشته شود و منصور آن را امضا كند. عبدالله بن علي از ابن مقفع ـ كه دبير برادرانش بود ـ درخواست كرد كه آن امان‌نامه را بنويسد. ابن مقفع هم آن را تنظيم كرد و نوشت.

در آن امان‌نامه ضمن شرايطي كه نام برده بود، تعبيرات زننده و گستاخانه‌اي نسبت به منصور، خليفه سفاك عباسي كرده بود. وقتي نامه به دست منصور رسيد، سخت متغير و ناراحت شد، پرسيد: چه كسي اين را تنظيم كرده است؟ گفته شد: ابن مقفع.

منصور نيز همان احساسات را عليه او پيدا كرد كه قبلاً سفيان بن معاويه، فرماندار بصره پيدا كرده بود.

منصور محرمانه به سفيان نوشت كه ابن مقفع را تنبيه كن. سفيان در پي فرصت مي‌گشت، تا آنكه روزي ابن مقفع براي حاجتي به خانه سفيان رفت و غلام و مركبش را بيرون در گذاشت. وقتي كه وارد شد، سفيان و عده‌اي از غلامان و دژخيمانش در اتاقي نشسته بودند و تنوري هم در آنجا مشتعل بود. همين‌كه چشم سفيان به ابن مقفع افتاد، زخم‌زبان‌هايي كه تا آن روز از او شنيده بود در نظرش مجسم، و اندرونش از خشم و كينه مانند همان تنوري كه در جلويش بود مشتعل شد. رو كرد به او و گفت: يادت هست آن روز به من دشنام مادر دادي؟ حالا وقت انتقام است.

معذرت‌خواهي فايده نبخشيد و در همان‌جا به بدترين صورتي ابن مقفع را از بين برد».⁽¹⁾

قرآن كريم هم در اين زمينه مي‌فرمايد:

«وَ قُلْ لِعِبادي يقُولُوا الَّتي هِي أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيطانَ ينْزَغُ بَينَهُمْ إِنَّ الشَّيطانَ كانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبيناً؛ و به بندگانم بگو: آنچه را كه بهتر است بگويند، كه شيطان ميانشان را به هم مي‌زند؛ زيرا شيطان همواره براي انسان دشمني آشكار است». (اسرا: 53)⁽¹⁾

2. امام حسين عليه السلام و استخدام وسيله‌

«براي امام حسين عليه السلام مسئله اين نيست كه كشته بشود يا كشته نشود؛ مسئله اين است كه دين كشته نشود، يك اصل، ولو اصل كوچك دين كشته نشود؛ صبح عاشورا مي‌شود. شمربن ذي الجوشن كه در بدسرشتي شايد در دنيا نظير ندارد، شتاب دارد كه قبل از شروع جنگ بيايد، اوضاع را ببيند. فكر كرد از پشت خيمه‌ها بيايد بلكه دست به جنايتي بزند. ولي نمي‌دانست كه قبلاً امام حسين عليه السلام تعبيه‌اي ديده است؛ دستور داده خيمه‌ها را نزديك يكديگر به شكل خط منحني در بياورند، پشتش هم يك خندق بكَنند و مقداري ني خشك در آنجا بريزند و آتش بزنند كه دشمن نتواند از پشت سر بيايد. وقتي آمد، با اين وضع مواجه شد، ناراحت شد و شروع كرد به فحاشي كردن. بعضي اصحاب جواب دادند، البته نه فحاشي. يكي از بزرگان اصحاب گفت: يا اباعبدالله! اجازه بدهيد الآن با يك تير همين جا حرامش كنم. فرمود: نه.

خيال كرد حضرت توجه ندارند كه او چه آدمي است. گفت: يا بن رسول‌اللّه! من اين را مي‌شناسم و مي‌دانم چه شقي‌اي است. فرمود:

مي‌دانم. [گفت:] پس چرا اجازه نمي‌دهيد؟ فرمود: من نمي‌خواهم [جنگ را] شروع كرده باشم. تا در ميان ما جنگ نشده است، هنوز به صورت دو گروه مسلمان روبه‌روي يكديگر هستيم. تا آنها دست به جنگ و خون‌ريزي نزنند، من دست به جنگ نمي‌زنم. اين اصل قرآني را كه در قرآن است: «الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدي عَلَيكُمْ فَاعْتَدوا عَلَيهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدي عَلَيكُمْ».⁽¹⁾كه حضرت امير هم در صفين به همين آيه استناد مي‌كرد و مي‌گفت من به حكم اين آيه شروع نمي‌كنم، ولي اگر شروع كردند، دفاع مي‌كنيم؛ امام حسين عليه السلام در مورد شمر هم رعايت مي‌كند و مي‌گويد قبل از آنكه جنگ عملاً از طرف دشمن شروع بشود، از طرف ما نبايد شروع بشود. اين نكات است كه مقام معنويت امام را نشان مي‌دهد كه آنها چگونه فكر مي‌كردند: يك اصل كوچك، ولو يك مستحب هم نبايد پايمال شود».⁽²⁾

3. علي عليه السلام و بستن آب به روي دشمن‌

«ما واقعاً بايد در احوال پيشوايان بزرگ دينمان، يعني در احوال معصومين عليهم السلام تأمل و تفكر كنيم، ببينيم آنها چگونه بودند. جنگ صفين در يكي از كرانه‌هاي فرات رخ داد. اصحاب معاويه، «شريعه»، يعني محلي را كه مي‌شد آب برداشت، را مي‌گيرند. بعد علي عليه السلام وارد مي‌شود. اصحابش بي‌آب مي‌مانند. [پيكي] نزد معاويه مي‌فرستد كه آخر ما اول براي مذاكره و صحبت كردن

آمده‌ايم، بلكه خداوند با مسالمت اين مشكل را از ميان مسلمين بردارد و حل كند؛ چرا دست به چنين كاري زدي؟ ولي معاويه كه فكر مي‌كند پيروزي بزرگي به دست آورده، گوشش بدهكار نيست. وقتي اميرالمؤمنين مي‌بيند كه فايده ندارد، دستور حمله مي‌دهد و همان روز به شام نرسيده، اصحاب معاويه رانده مي‌شوند و اصحاب علي عليه السلام شريعه را مي‌گيرند. بعد اصحاب مي‌گويند: ما حالا ديگر مقابله به مثل مي‌كنيم و اجازه نمي‌دهيم اينها آب بردارند. علي عليه السلام مي‌گويد: ولي من اين كار را نمي‌كنم، چون آب يك چيزي است كه خدا آن را براي كافر و مسلمان قرار داده. اين كار، دور از شهامت و فتوت و مردانگي است. آنها چنين كردند، شما نكنيد. علي نمي‌خواهد پيروزي را به بهاي يك عمل ناجوانمردانه به دست بياورد».⁽¹⁾

4. ترحم بر دشمن

«عبدالملك بن مروان، بعد از بيست و يك سال حكومت استبدادي، در سال 86 هجري از دنيا رفت. بعد از وي، پسرش، وليد جانشين او شد. وليد براي آنكه از نارضايتي‌هاي مردم بكاهد، بر آن شد كه در روش دستگاه خلافت و طرز معامله و رفتار با مردم، تعديلي [كند]. مخصوصاً در مقام جلب رضايت مردم مدينه ـ كه يكي از دو شهر مقدس مسلمين و مركز تابعين و باقي‌ماندگان صحابه پيغمبر و اهل فقه و حديث بود ـ برآمد. ازاين‌رو، هشام بن اسماعيل مخزوني، پدر زن عبدالملك را كه قبلاً حاكم مدينه بود و ستم‌ها كرده بود و مردم همواره آرزوي سقوط وي را مي‌كردند، از كار بركنار كرد.

هشام بن اسماعيل در ستم و توهين به اهل مدينه، بيداد كرده بود. سعيد بن مسيب، محدث معروف و مورد احترام اهل مدينه را به خاطر امتناع از بيعت، شصت تازيانه زده بود و جامه‌اي درشت بر وي پوشانده، بر شتري سوارش كرده، دورتادور مدينه گردانده بود. به خاندان علي عليه السلام و مخصوصاً مهتر و سرور علويين، امام علي بن الحسين زين العابدين عليه السلام ، بيش از ديگران بدرفتاري كرده بود.

وليد، هشام را معزول ساخت و به جاي او عمر بن عبدالعزيز، پسرعموي جوان خود را كه در ميان مردم به حسن نيت و انصاف معروف بود، حاكم مدينه قرار داد. عمر براي باز شدن عقده دل مردم، دستور داد هشام بن اسماعيل را جلو خانه مروان حكم نگاه دارند و هركس كه از هشام بدي ديده يا شنيده، بيايد و تلافي كند و داد دل خود را بگيرد. مردم دسته دسته مي‌آمدند. دشنام و ناسزا و لعن و نفرين بود كه نثار هشام بن اسماعيل مي‌شد.

خود هشام بن اسماعيل بيش از همه، نگران امام علي بن الحسين و علويين بود. با خود فكر مي‌كرد انتقام علي بن الحسين در مقابل آن همه ستم‌ها و سبّ و لعن‌ها نسبت به پدران بزرگوارش، كمتر از كشتن نخواهد بود. ولي از آن طرف، امام به علويين فرمود، خوي ما بر اين نيست كه به افتاده لگد بزنيم و از دشمن بعد از آنكه ضعيف شد انتقام بگيريم؛ بلكه برعكس، اخلاق ما اين است كه به افتادگان كمك كنيم.

هنگامي كه امام با جمعيت انبوه علويين به طرف هشام بن اسماعيل مي‌آمد، رنگ در چهره هشام باقي نماند. هر لحظه انتظار مرگ را مي‌كشيد. ولي برخلاف انتظار وي، امام طبق معمول ـ كه مسلماني به مسلماني مي‌رسد ـ با صداي بلند فرمود: «سلام عليكم» و با او مصافحه

كرد و بر حال او ترحم كرده، به او فرمود: اگر كمكي از من ساخته است حاضرم.

بعد از اين جريان، مردم مدينه نيز شماتت او را متوقف كردند».⁽¹⁾

آموزه‌ها

آموزه‌ها

«ما يك اصل داريم به نام اصل قدرت، و يك اصل ديگر داريم به نام اصل اعمال زور. اصل قدرت، يعني اصل توانا بودن؛ توانا بودن براي اينكه دشمن طمع نكند؛ نه توانا بودن براي تو سر دشمن زدن. تصريح قرآن است: «وَ اعِدّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيلِ تُرْهِبونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ».

اصل اقتدار، اصل مقتدر بودن، اصل نيرومند بودن در حدي كه دشمن بترسد از اينكه تهاجم كند. همه مفسرين گفته‌اند مقصود از «تُرْهِبونَ» اين است كه دشمن به خودش اجازه تهاجم ندهد».⁽²⁾

اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، براي خدا به داد برخيزيد [و] به عدالت شهادت دهيد، و البته نبايد دشمني گروهي، شما را بر آن دارد كه عدالت نكنيد. عدالت كنيد كه آن به تقوا نزديك‌تر است و از خدا پروا داريد، كه خدا به آنچه انجام مي‌دهيد آگاه است.⁽³⁾

«وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِي عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمينَ وَ كَفي بِرَبِّكَ هادِياً وَ نَصيراً؛ و اين‌گونه براي هر پيامبري دشمني از گناه‌كاران قرار داديم، و همين بس كه پروردگارت راهبر و ياور توست». (فرقان:31)

اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، دشمن من و دشمن خودتان را به دوستي برمگيريد؛ [به طوري] كه با آنها اظهار دوستي كنيد، و حال آنكه قطعاً به آن حقيقت كه براي شما آمده كافرند [و] پيامبر [خدا] و شما را [از مكه] بيرون مي‌كنند كه [چرا] به خدا، پروردگارتان ايمان آورده‌ايد، اگر براي جهاد در راه من و طلب خشنودي من بيرون آمده‌ايد. [شما] پنهاني با آنان رابطه دوستي برقرار مي‌كنيد، در حالي كه من به آنچه پنهان داشتيد و آنچه آشكار نموديد داناترم. و هر كس از شما چنين كند، قطعاً از راه درست منحرف شده است.⁽²⁾

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَينِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يريدا إِصْلاحاً يوَفِّقِ اللَّهُ بَينَهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ عَليماً خَبيراً. (نساء: 35)

و اگر از جدايي ميان آن دو (زن و شوهر) بيم داريد، پس داوري از خانواده آن [شوهر] و داوري از خانواده آن [زن] تعيين كنيد. اگر سرِ سازگاري دارند، خدا ميانِ آن دو سازگاري خواهد داد. آري! خدا داناي آگاه است.

كسي كه دوست خود را حفظ مي‌كند؛

كسي كه دوست خود را به خود بي‌اعتنا مي‌كند؛

كسي كه دوست خود را به دشمن تبديل مي‌كند؛

كسي كه دشمن خود را به دوست تبديل مي‌كند.

مخالفان به چند دسته تقسيم مي‌شوند كه بايد با هر كدام به گونه‌اي عمل كرد:

«گاهي افرادي به خاطر جهل و ناداني در برابر حق قرار مي‌گيرند و دشمني مي‌كنند (كه بايد بر اساس محبت با آنها برخورد كرد)؛

گاهي مخالفت افراد بر اساس شك و ترديد است كه بايد با آنان از طريق استدلال و برطرف كردن شبهات برخورد كرد؛

گاهي مخالفت بر اساس حسادت است كه بايد با اغماض برخورد كرد؛

گاهي مخالفت به خاطر حفظ موقعيت و رفاه و كاميابي مادي است. در اين موارد اتمام حجت كافي است؛

گاهي مخالفت در قالب كارشكني و هجو و تضعيف ايمان مردم است كه برخورد با اين گروه [بايد] شديد، [و در مواردي] قطع رابطه و... [باشد]».⁽¹⁾

منابع ديگر

منابع ديگر

اميدوار، حسن، دوستي و دشمني با آل پيغمبر صلي الله عليه و آله چرا؟، قم، انتشارات قيام، ۱۳۸۳.

انصاري، غلامحسين، آيين دوستي، تهران، انتشارات سازمان تبليغات اسلامي، 1388.

حسيني، خليل، عاشورا تجلي دوستي و دشمني، قم، مسجد مقدس جمكران، ۱۳۸۵.

حسيني، كمال، دشمن‌شناسي از ديدگاه قرآن، تهران، لوح محفوظ، 1380.

زواري نسب ميانجي، سلمان، دوستي از منظر اسلام، تهران، سازمان اوقاف و امور خيريه، انتشارات اسوه، 1383.

صفوي، محمد، دوستي و دشمني از ديدگاه پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله ، قم، انتشارات مركز پژوهش‌هاي اسلامي صداو سيما، 1386.

فيض‌آبادي، حميده، دوستي، محبت و دشمني، تهران، انتشارات فيض دانش، 1386.

گنجور، مهدي، دشمن‌شناسي در آيينه وحي و نظام ارزشي، اصفهان، انتشارات حيات طيبه، 1389.

مقريزي، احمدبن علي، ستيز و دشمني بني‌اميه و بني‌هاشم و پي‌ٱمدهاي آن، مترجم: محمدباقر مدرس بستان‌آبادي، تهران، سازمان تبليغات اسلامي، شركت چاپ و نشر بين‌الملل، ۱۳۸۳. (كتاب حاضر درسال ۱۳۶۳ با عنوان بني‌هاشم بني اميه با ترجمه جعفر غصبان، در انتشارات مرتضوي، و در سال ۱۳۸۲ با عنوان اختلاف و درگيري بني‌اميه و بني‌هاشم با ترجمه احسان مقدس، در انتشارات نيلوبرگ منتشر شده است).

5. دعا

اشاره

رسول الله صلي الله عليه و آله :

«تَركُ الدُّعاءِ مَعصِيةٌ؛ پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : ترك دعا گناه است».⁽¹⁾

دعا از موضوع‌هايي است كه درباره آن بسيار گفته و نوشته‌اند. اما حقيقت آن است كه اين موضوع در معارف ديني اسلام، آن‌چنان با عظمت مطرح، و به آن توجه شده كه لازم است پيوسته و بارها درباره آن سخن گفت و مطلب نوشت و آن را به خود و ديگران يادآوري كرد.

دعا براي همه انسان‌ها موضوعي آشنا است؛ زيرا دعا از فطرت، قلب و روح آدمي برمي‌خيزد و به زبان جاري مي‌شود. دعا درخواست بنده از پروردگارش است؛ صحبت بنده با خالق خود؛ به گونه‌اي كه خدا را متوجه خود سازد و رحمت او را جلب كند. دعا صدا زدن است؛ صدا زدن بنده مولايش را. دعا نوعي عبادت است؛ بهترين و برترين عبادت. دعا خود مطلوب است، نه مقدمه؛ دعا براي استجابت نيست؛ يعني

استجابت، فرع است؛ آنچه مهم است، دعاست. دعا خود، نوعي استجابت است. دعا درخواستي است كه خدا از بنده دارد: «اُدعوني؛ بخوانيد مرا.» بنابراين، اصل نخست در ارتباط با خدا، دعا كردن است. ترك دعا سزاوار نيست؛ در شأن بندگي نيست. بنده وظيفه دارد، مولاي خويش را بخواند. ترك دعا گناه است.

دعا سلاح مؤمن و انبيا معرفي شده است. سلاح، هم براي دفاع است و هم براي حمله. انسان با سلاح دعا مي‌تواند به جنگ تمام مشكلات برود و با همين سلاح مي‌تواند از خود دفاع كند.

امام صادق عليه السلام از امام باقر عليه السلام و ايشان هم از رسول خدا صلي الله عليه و آله نقل مي‌كند كه حضرت فرمود: «آيا سلاحي به شما نشان دهم كه از دشمنان نجاتتان مي‌دهد و روزي‌تان را زياد مي‌كند؟ عرض كردند: آري. فرمود: شب و روز پروردگارتان را بخوانيد و دعا كنيد؛ زيرا سلاح مؤمنان دعاست».⁽¹⁾

دعا عامل شفاست؛ شفاي هر دردي؛ مادي و معنوي. دعا انواع بلاها را برطرف مي‌كند. در دعا با استغفار و طلب آمرزش، مي‌توان انواع بلاها را دور كرد.

حقيقت اين است كه انسان در اين دنيا با انواع بلاها روبه‌رو است. بلاها مانند موج‌هاي دريا به سوي وي در حركتند. تنها راه نجات از اين بلاها دعاست. لازم است مؤمن موج‌هاي بلا را پيش از آنكه به او برسند، با دعا برگرداند.

قرآن كريم اشارتي جالب دارد؛ آنجا كه مي‌فرمايد:

وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا رَبَّهُ مُنيباً إِلَيهِ ثُمَّ إِذا خَوَّلَهُ نِعْمَةً

مِنْهُ نَسِي ما كانَ يدْعُوا إِلَيهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلَّهِ أَنْداداً لِيضِلَّ عَنْ سَبيلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَليلاً إِنَّكَ مِنْ أَصْحابِ النَّار.. (زمر:8)

هنگامي كه انسان را زياني رسد، پروردگار خود را مي‌خواند و به سوي او باز مي‌گردد؛ اما هنگامي كه نعمتي از خود به او عطا كند، آنچه را به خاطر آن قبلاً خدا را مي‌خواند از ياد مي‌برد و براي خداوند، همتاياني قرار مي‌دهد تا مردم را از راه او منحرف سازد. بگو: چند روزي از كفرت بهره گير كه از دوزخياني!

و در آيه‌اي ديگر مي‌فرمايد:

وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يدْعُنا إِلي ضُرٍّ مَسَّهُ كَذلِكَ زُينَ لِلْمُسْرِفينَ ما كانُوا يعْمَلُونَ. (يونس: 12)

چون به آدمي گزندي رسد در همه حال ما را به دعا مي‌خواند. چه بر پهلو خفته باشد و چه نشسته يا ايستاده؛ و چون آن گزند را از او دور سازيم، چنان گذرد كه گويي ما را براي دفع آن گزندي كه به او رسيده بود، هرگز نخوانده است. كارهاي اسراف‌كاران چنين در نظرشان آراسته شده است.

به نظر مي‌رسد يكي از ويژگي‌هاي انسان، همين حالت غفلت است. شايسته است كه وي در همه حال، خدا را صدا بزند؛ در خوشي و در ناخوشي. پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله مي‌فرمايد: «هرگاه بنده در روزگار خوشي به ياد پروردگار باشد، خداوند او را از بلا مي‌رهاند».⁽¹⁾

دعا به هر حال آثار خود را دارد. از جمله آثار آن، همين است كه خداوند بنده‌اي را پيوسته به ياد اوست، از بلاها مي‌رهاند. فرشتگان نيز صداي چنين بنده‌اي را مي‌شناسند؛ در حالي كه انساني كه فقط در گرفتاري‌ها دست به دعا برمي‌دارد، فرشتگان مي‌گويند: ما اين صدا را نمي‌شناسيم!

از نكات مهمي كه در روايات به آن اشاره شده، اين است كه بنده بايد فقط خدا را ببيند، و از سوي ديگر، خود را كه سر تا پا نياز است. يك طرف نياز، مطلق؛ طرف ديگر، غناي مطلق. بنابراين، بايد همه چيز را از خدا خواسته, تا جايي كه گفته شده است حتي نمك غذا و بند كفش خود را از خدا بخواهيد. اين سفارش نشان مي‌دهد كه ديگران، اسباب و مسبب‌ها، هيچ‌گونه استقلال ذاتي ندارند و در اصل، اين ويژگي، انسان را نزد خدا محبوب مي‌كند.

بايد اهل دعا شد؛ زيرا هيچ چيز همانند دعا، انسان را به خدا نزديك نمي‌كند. به سبب دعاست كه خداوند به انسان توجه دارد. «قُلْ ما يعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْ لا دُعاؤُكُم؛ بگو اگر دعاي شما نباشد، پروردگارم هيچ اعتنايي به شما نمي‌كند». (فرقان: 77)

دعا كليد استجابت، و خود نوعي استجابت است: «وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادي عَنِّي فَإِنِّي قَريبٌ أُجيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيسْتَجيبُوا لي وَ لْيؤْمِنُوا بي لَعَلَّهُمْ يرْشُدُونَ؛ و هرگاه بندگان من، از تو درباره من بپرسند، [بگو] من نزديكم، و دعاي دعاكننده را هنگامي كه مرا بخواند، اجابت مي‌كنم. پس [آنان] بايد فرمان مرا گردن نهند و به من ايمان آورند، باشد كه راه يابند». (بقره: 186)

هنگامي كه انسان خدا را مي‌خواند بايد بداند كه همه سود و زيان او به دست خداست و بايد خود را از هرگونه ستم، گناه و بدي پاك كند.

در روايات آمده است كه در دعا كردن و درخواست از خدا، پافشاري كنيد. همچنين بايد هميشه از خدا خير و خوبي خود و ديگران را طلب كرد. در مسئله دعا به نكته ظريفي اشاره شده و آن، اين است كه شايسته است انسان به راستي بنده باشد؛ يعني همواره فرمان خدا را اطاعت كند، چنين بنده‌اي كه همواره به ياد خداست، به درجه‌اي مي‌رسد كه خود و خواسته‌هاي خود را فراموش مي‌كند، اما خدا و خواسته‌هاي او را فراموش نمي‌كند.

بر همين اساس پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله فرمود: «خداوند متعال فرموده است: هر كس چنان به ياد من باشد كه فراموش كند چيزي از من بخواهد، من بالاترين چيزها را كه به درخواست‌كنندگان مي‌دهم، به او مي‌بخشم».⁽¹⁾

بنابراين، كسي كه در دل فقط هواي او را دارد، نگران استجابت دعايش نيست و هيچ دعايي نيز بدون استجابت نيست؛ فقط بايد به معناي استجابت توجه داشت؛ استجابت يعني پاسخ خدا به بنده. خداوند هيچ دعايي را بدون پاسخ نمي‌گذارد. او با توجه به مصلحت بنده، به دعاي او در زمان خاص و موقعيت خاص، پاسخ مناسب مي‌دهد، ولي ما انسان‌ها عجول هستيم و حقيقت وقايع جهان را آن‌طور كه هست، درك نمي‌كنيم.

در روايتي از پيامبر خدا صلي الله عليه و آله مي‌خوانيم: «هر مسلماني كه خدا را به دعايي بخواند و آن دعا براي قطع رحم يا رسيدن به گناهي نباشد، خداوند متعال يكي از اين سه كار را در حق او مي‌كند: يا دعايش را در دنيا برآورد، يا آن را ذخيره آخرت او قرار دهد، و يا بدي و گزندي را از او دور سازد».⁽²⁾

در اين ميان، دعاي برخي بندگان، مورد توجه ويژه است و در روايات آمده است كه دعاي آنها ردّ نمي‌شود؛ از جمله دعاي پيشواي عادل و دادگر، دعاي پدر براي فرزند، دعاي مؤمن در حق ديگران، و دعاي فرد ستمديده. خداوند درباره دعاي ستمديده مي‌فرمايد: «به عزّت و جلالم سوگند كه گرچه به طول انجامد، اما عاقبت انتقام تو (ستمديده) را بگيريم».⁽¹⁾

بعد از روشن شدن جايگاه و اهميت دعا، چند پرسش مهم مطرح است:

1. دعا در لغت

دعا به معناي خواندن و حاجت خواستن و استمداد است و گاهي مطلق خواندن از آن منظور است، مثل: «فَلَمْ يزِدْهُمْ دُعَآءِي إِلاَّ فِرَارًا» (نوح: 6) و گاهي مراد همان درخواست و استمداد است؛ مثل: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَي الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ» (ابراهيم: 39) «دعوة» نيز به معناي خواندن است: «وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيسْتَجِيبُوا لِي ...». (بقره: 186) و «وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ». (غافر:60)

از اين دو آيه روشن مي‌شود كه هر كس خدا را بخواند، او حتماً

اجابت خواهد كرد ... به ويژه انسان مضطر كه از هر دري نااميد گرديد و فقط به درگاه خدا روي آورد، حتماً دعايش اجابت خواهد شد: «أَمَّنْ يجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ يكْشِفُ السُّوءَ». (نمل: 62) مراد از اضطرار، آن است كه راه چاره را از هر سو بسته ببيند. كلمه مضطرّ، روشنگر اخلاص در دعاست و آن در مقام ياء متكلم، در دو آيه ياد شده است، مطلبي كه نبايد از نظر دور داشت، تلاش بعد از دعا و در وقت دعاست. بيشتر مردم مي‌پندارند كه اثر دعا بايد «من حيث لا يحتسب»؛ يعني از جايي باشد كه آنها گمان نمي‌كنند و دعا كننده نبايد كاري انجام دهد و دعا بايد به صورت خرق عادت يا نزديك به آن، مستجاب شود. در حالي كه بايد پس از دعا و در حين آن تلاش كرد و در پي وسيله بود تا خدا مقصود را برآورد. «وَ ابْتَغُوا إِلَيهِ الْوَسِيلَةَ...».

گذشته از اينها، اثر دعا براي بنده، ضروري و حتمي است؛ زيرا يادآوري خدا، توجه به درگاهش و استمداد از بزرگي‌اش سبب قرب است و اين اثر پيوسته هست... .

«وَ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي ينْعِقُ بِما لا يسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَ نِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْي فَهُمْ لا يعْقِلُونَ؛ و مَثَل [دعوت‌كننده] كافران چون مَثَل كسي است كه حيواني را كه جز صدا و ندايي [مبهم، چيزي] نمي‌شنود، بانگ مي‌زند. [آري،] كرند، لالند كورند [و] درنمي‌يابند». (بقره: 171)

در مجمع البيان آمده است كه دعا مطلق خواندن و نداي خواندن با صداي بلند است. ندا از دعا اخصّ است.⁽¹⁾

2. شرايط دعا

اشاره

شهيد مطهري رحمه الله درباره شرايط دعا مي‌نويسد:

الف) خواستن و طلب واقعي

الف) خواستن و طلب واقعي

شرط اول، اين است كه واقعاً خواستن و طلب در وجود انسان پيدا شود و تمام ذرات وجود انسان مظهر خواستن گردد. واقعاً آنچه مي‌خواهد به صورت يك احتياج و استدعا و حاجت درآيد.

ب) ايمان و اعتماد به استجابت‌

ب) ايمان و اعتماد به استجابت

شرط ديگر دعا ايمان و يقين است؛ ايمان به رحمت بي‌منتهاي ذات احديت؛ ايمان به اينكه از ناحيه او هيچ منعي از فيض نيست. ايمان داشته باشد كه درِ رحمت الهي به روي بنده بسته نمي‌شود؛ نقص و قصور همه از ناحيه بنده است.

ج) مخالف نبودن با سنت‌هاي تكوين و تشريع‌

ج) مخالف نبودن با سنت‌هاي تكوين و تشريع

شرط ديگر دعا اين است كه برخلاف نظام تكوين يا نظام تشريع نباشد. دعا استمداد و استعانت است براي اينكه انسان به هدف‌هايي برسد كه آفرينش و تكوين براي او قرار داده يا تشريع و قانون آسماني الهي ـ كه بدرقه تكوين است ـ معين كرده است. دعا اگر به اين صورت باشد، شكل يك حاجت طبيعي به خود مي‌گيرد و دستگاه خلقت به حكم تعادل و توازني كه دارد و هر جا احتياجي هست فيض و مدد مي‌رسد، او را ياري و كمك مي‌كند. اما خواستن و طلب چيزي كه برخلاف هدف تكوين يا تشريع است، مانند خواستن خلود در دنيا، يعني عمر جاويد

آنكه مرگ هرگز به سراغش نيايد، يا خواستن قطع رحم، قابل استجابت نيست؛ يعني اين‌گونه دعاها مصداق واقعي دعا نيستند.

د) هماهنگي شئون دعاكننده با دعا‌

د) هماهنگي شئون دعاكننده با دعا

شرط ديگر اين است كه ساير شئون زندگي انسان با دعا هماهنگي داشته باشد؛ يعني با هدف تكوين و تشريع، هماهنگي باشند. دل، پاك و صاف باشد؛ كسب و روزي، حلال باشد؛ مظالم مردم بر گردن نداشته باشد. در حديثي از امام صادق عليه السلام نقل شده است:

اذا ارادَ احَدُكُمْ انْ يسْتَجابَ لَهُ فَلْيطَيبْ كَسْبَهُ، وَلْيخْرُجْ مِنْ مَظالِمِ النّاسِ. وَ انَّ الله لايرْفَعُ الَيهِ دُعاءُ عَبْدٍ وَ في بَطْنِهِ حَرامٌ اوْ عِنْدَهُ مَظْلَمَةٌ لِاحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ.⁽¹⁾

هرگاه يكي از شما بخواهد دعايش مستجاب شود، كار و كسب و راه درآمد و روزي خود را پاكيزه كند و خود را از زير بار مظلمه‌هايي كه از مردم بر عهده دارد، خلاص كند؛ زيرا دعاي بنده‌اي كه در شكمش مال حرام باشد به سوي خدا بالا برده نمي‌شود.

ه) مورد دعا نتيجه گناه نباشد

ه) مورد دعا نتيجه گناه نباشد

شرط ديگر اين است كه حالتي كه دعا كننده بالفعل دارد و آرزو دارد آن حالت تغيير يابد و حالت بهتري پيدا كند، نتيجه كوتاهي و تقصير در وظايف نباشد. به عبارت ديگر حالتي كه دعاكننده دارد و دعا مي‌كند آن

حالت عوض شود، عقوبت و نتيجه منطقي تقصيرات و گناهان او نباشد كه در اين صورت تا توبه نكند و علل و اسباب اين حالت را از بين نبرد، آن حالت عوض نخواهد شد.

براي مثال، امر به معروف و نهي از منكر واجب است. صلاح و فساد اجتماع، به اجرا شدن يا نشدن اين اصل بستگي كامل دارد. نتيجه منطقي ترك امر به معروف و نهي از منكر، اين است كه ميدان براي اشرار باز مي‌شود و آنها بر مردم مسلط مي‌گردند.

اگر مردم در اين وظيفه خود كوتاهي كنند و به عقوبت و نتيجه منطقي اين كوتاهي مبتلا شوند و آن وقت بخواهند ابتلاهاي خود را با دعا رفع كنند، ممكن نيست. تنها راه، اين است كه توبه كنند و دومرتبه در حدود امكانات خود، امر به معروف و نهي از منكر كنند.

و) دعا نبايد جانشين فعاليت قرار گيرد

و) دعا نبايد جانشين فعاليت قرار گيرد

شرط ديگر، اين است كه دعا واقعاً مظهر حاجت باشد؛ در موردي باشد كه انسان دسترسي به مطلوب ندارد و ناتوان است. اما اگر خداوند، كليد حاجتي را به دست خود انسان داده و او كفران نعمت مي‌كند و از به كار بردن آن كليد مضايقه دارد و از خدا مي‌خواهد آن دري كه كليدش در دست دعاكننده است، به روي او باز كند و زحمت به كار بردن كليد را از دوش او بردارد، البته چنين دعايي قابل استجابت نيست.

اين‌گونه دعاها را نيز بايد از نوع دعاهاي مخالف سنن تكوين قرار داد. دعا براي تحصيل توانايي است. دعا در صورتي كه خداوند توانايي [دست يافتن به] مطلوب را به انسان داده است، از قبيل طلب تحصيل، حاصل است.

3. آداب دعا

اشاره

زير فصل ها

الف) آداب دعا در قرآن

ب) آداب دعا در روايات

الف) آداب دعا در قرآن

الف) آداب دعا در قرآن

يك ـ دعا همراه ايمان و عمل صالح باشد: «يسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ». (شوري: 21)

دوـ با اخلاص باشد. «فَادْعُوا الله مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ». (مؤمن: 14)

سه ـ با تضرّع و مخفيانه باشد. «ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيةً». (اعراف: 55)

چهار ـ با بيم و اميد باشد. «وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً». (اعراف: 56)

پنج ـ در ساعاتي خاص باشد. «يدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِي». (انعام: 52)

شش ـ دعا كننده از اسماي الهي بهره بگيرد. «وَ لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْني فَادْعُوهُ بِها». (اعراف:180)⁽¹⁾

علامه طباطبايي رحمه الله در تفسير شريف الميزان مي‌نويسد:

آيه شريفه «فَادْعُوا الله مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ؛ پس خدا را بخوانيد در حالي كه دين را برايش خالص كنيد.»⁽²⁾و آيه «وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً، إِنَّ رَحْمَتَ الله قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ؛ و او را با بيم و اميد بخوانيد! [بيم از مسئوليت‌ها و اميد به رحمتش و نيكي كنيد] زيرا رحمت خدا به نيكوكاران نزديك است!»⁽³⁾و آيه شريفه «وَ يدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً، وَ كانُوا لَنا خاشِعِينَ»⁽⁴⁾و آيه «وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُوني أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذينَ يسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتي سَيدْخُلُونَ جَهَنَّمَ

داخِرين؛ و پروردگارتان فرمود: مرا بخوانيد تا دعايتان را مستجاب كنم، كه آن كساني كه از عبادت من استكبار مي‌كنند، به زودي خوار و ذليل به دوزخ درمي‌آيند.»⁽¹⁾و آيه شريفه «ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيةً، إِنَّهُ لا يحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»⁽²⁾و آيه «إِذْ نَادَي رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيا قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيا»⁽³⁾و آيه شريفه «وَ يسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ، وَ يزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ.»⁽⁴⁾و آياتي ديگر كه مناسب باب دعاست، و اين آيات اركان اصلي دعا و آداب دعاكننده را كه عمده‌اش اخلاص در دعا، و مطابقت قلب و زبان، و بريدگي از اسباب ظاهري، و توسل به خداي تعالي است، بيان مي‌كند و آداب ديگري را هم روايات به آن ملحق كرده، از قبيل خوف و طمع، رغبت و رهبت، خشوع و تضرع، اصرار، ذكر، عمل صالح، ايمان و ادب حضور و امثال آن.⁽⁵⁾

ب) آداب دعا در روايات

ب) آداب دعا در روايات

از مجموعه روايات كه در مورد دعا آمده است، آداب متعددي به دست مي‌آيد كه عمده آنها از اين قرار است:

يك ـ دعا با بسم الله الرحمن الرحيم و تعريف و تمجيد حضرت حق آغاز شود.

دو ـ بعد از بسم الله و تمجيد از حضرت حق، ذكر صلوات در ابتداي هر دعايي مطلوب است؛ همان‌گونه كه ختم هر دعايي با صلوات، سفارش شده و حكمتش آن است كه صلوات دعايي مستجاب است و هرگاه، دعايي بين دو صلوات كه دعاي مستجاب است قرار گيرد، خود آن دعا نيز مستجاب مي‌شود. ان‌شاءالله.

در روايتي از امام صادق عليه السلام مي‌خوانيم: «هرگاه بنده را به درگاه خداوند عزّوجلّ حاجتي باشد و پيش از طلب حاجتِ خود، به ستايش [خدا ] و درود فرستادن بر محمد و خاندان محمد زبان بگشايد، چندآنكه يادش برود حاجتي نيز داشته است، خداوند حاجت او را، پيش از آنكه بخواهد، برآورد».⁽¹⁾

سه ـ مراعات اوقات دعا: دعا وقت خاص ندارد. انسان در هر ساعتي مي‌تواند خداي خود را صدا زند، اما بعضي از اوقات و ساعات سفارش بيشتري شده است. مثل شب و روز جمعه، روز عرفه، هنگام اذان ظهر، هنگام نزول باران، شب نيمه شعبان، شب عيد فطر، عيد قربان، شب‌هاي قدر، بعد از نماز، بين اذان و اقامه و ... .

چهار ـ مراعات مكان دعا: از ديدگاه اسلام همان‌گونه كه مي‌توان در هر زماني خدا را خواند، در هر مكاني نيز مي‌توان او را خواند. براي خداوند سبحان، زمان و مكان مطرح نيست، اما بعضي از مكان‌ها براي دعا كردن سفارش شده است؛ مانند: مسجد، مسجدالحرام، مسجد كوفه، حرم امام حسين عليه السلام ، صحراي عرفات و ... .

پنج ـ با طهارت بودن: مناسب است هنگام دعا، انسان پاك و باوضو باشد.

شش ـ رو به قبله بودن.

هفت ـ شفيع قرار دادن پيامبر و اهل بيت معصومش: در آيه 37 سوره بقره آمده است: «فَتَلَقَّي آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحيم؛ سپس آدم از پروردگارش كلماتي دريافت داشت [و با آنها توبه كرد] و خداوند توبه او را پذيرفت؛ چرا كه خداوند توبه‌پذير و مهربان است».

در ذيل اين آيه، اهل تفسير، اين پرسش را مطرح كرده‌اند كه اين كلمات چه بوده است؟

در روايات متعددي كه از اهل بيت پيامبر عليهم السلام نقل شده است، فرموده‌اند، مقصود از كلمات، اسم‌هاي بهترين مخلوقات خدا، يعني محمد، علي، فاطمه، حسن و حسين عليهم السلام بوده است.

حضرت آدم عليه السلام با توسل به اين كلمات، از خداوند تقاضاي عفو و بخشش كرد و خداوند مهربان به بركت اين اسم‌ها و حقيقت آنها، او را مورد توجه قرار داد.⁽¹⁾

هشت ـ تضرّع و خشوع در برابر خداوند مهربان، و بالا بردن دست‌ها به سوي آسمان.

نه ـ يقين به اجابت داشتن.

ده ـ تكرار، اصرار و پافشاري در دعا.

يازده ـ توبه از گناهان.

دوازده ـ صدقه دادن پيش از دعا.

سيزده ـ تعميم در دعا: تعميم در دعا يعني براي همه دعا كردن، مانند دعاهاي ماه مبارك رمضان كه انسان از خدا مي‌خواهد، همه مريض‌ها را

شفا دهد، همه فقرا را بي‌نياز سازد و ... . تعميم در دعا تا جايي سفارش شده است كه فرموده‌اند: «كسي كه در دعا، چهل نفر را بر خود مقدم سازد، دعايش در حق آنان و خودش مستجاب مي‌شود».⁽¹⁾

گلبانگ حديث

اشاره

گلبانگ حديث

زير فصل ها

اهميت وجايگاه دعا

آثار دعا

در همه حال دعا كنيد

هر چيزي را از خدا بخواهيد

برخي از آداب دعا

پافشاري در دعا

ناشدني و ناروا از خدا مخواه

كسي كه فقط خدا را مي‌بيند

دعاهاي مستجاب

دعاهايي كه اجابت نمي‌شود

تأخير در اجابت دعا

براي بعضي دعا نكنيد

هيچ دعايي بي اثرنيست

دعايي كه انسان در غياب كسي مي‌كند

اهميت وجايگاه دعا

اهميت وجايگاه دعا

٥. پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «إنَّ أعجَزَ النّاسِ مَن عَجَزَ عَنِ الدُّعاءِ؛ ناتوان‌ترين مردم كسي است كه از دعا كردن ناتوان باشد».⁽⁶⁾

فلاح السائل عَنِ السَّكوني عَنِ الإمام الصّادقِ عَن أبِيه عَليهما

السَّلامُ: قالَ رسولُ اللّه صلي الله عليه و آله : ألاَ أدُلُّكُم عَلي سِلاحٍ يُنجِيكُم مِن عَدُوِّكم، وَ يدِرُّ أرزاقَكُم؟ قالوا: بَلي. قالَ: تَدعُونَ رَبَّكُم بِاللَّيلِ و النَّهارِ، فَإنّ الدُّعاءَ سِلاحُ المُؤمنين.⁽¹⁾

فلاح السائل ـ به نقل از سكوني ـ از امام صادق، از پدرش [ امام باقر] عليه السلام : پيامبر خدا صلي الله عليه و آله فرمود: آيا سلاحي را به شما نشان دهم كه از دشمنان نجاتتان مي‌دهد و روزي‌تان را زياد مي‌كند؟ عرض كردند: آري. فرمود: شب و روز به درگاه پروردگارتان دعا كنيد؛ زيرا سلاح مؤمنان دعاست.

آثار دعا

آثار دعا

اِدفَعوا أمواجَ البَلاءِ عَنكُم بِالدُّعاءِ قَبلَ وُرودِ البَلاءِ، فَوَالَّذي فَلَقَ الحَبَّةَ و بَرَأ النَّسَمَةَ، لَلبَلاءُ أسرَعُ إلَي المُؤمنِ مِنِ انحِدارِ السَّيلِ مِن أعلَي التَّلْعَةِ إلي أسفَلِها، وَ مِن رَكْضِ البَراذينِ.⁽³⁾

موج‌هاي بلا را پيش از آنكه بلا سر رسد، از خود دفع كنيد. سوگند به آنكه دانه را شكافت و مردمان را بيافريد، شتاب بلا به سوي مؤمن بيشتر است تا شتاب سيلاب از فراز تپه به پايين آن و از تاخت اسب‌هاي تاتاري.

در همه حال دعا كنيد

در همه حال دعا كنيد

هر چيزي را از خدا بخواهيد

هر چيزي را از خدا بخواهيد

محبوب‌ترين مؤمنان نزد خداوند متعال، كسي است كه بيشترين درخواست را داشته باشد».⁽¹⁾

علَيكُم بِالدُّعاءِ، فإنَّكُم لا تَقَرَّبونَ إلَي اللّه ِ بمِثلِهِ، و لا تَترُكوا صَغيرةً لِصِغَرِها أنْ تَدْعُوا بِها، إنَّ صاحِبَ الصِّغارِ هو صاحِبُ الكِبارِ. (بقره: 186)

بر شما باد دعا كردن؛ زيرا با هيچ چيز مانند دعا، به خدا نزديك نمي‌شويد. دعا كردن براي هيچ امر كوچكي را، به خاطر ناچيز بودنش، رها نكنيد؛ زيرا حاجت‌هاي كوچك نيز به دست همان كسي است كه حاجت‌هاي بزرگ به دست اوست.

برخي از آداب دعا

برخي از آداب دعا

پافشاري در دعا

پافشاري در دعا

المَسألَةِ و أحَبَّ ذلكَ لنفسِهِ؛ خداوند عزّوجلّ پافشاري مردمان در خواهش از يكديگر را ناخوش مي‌دارد، اما اين كار را نسبت به خودش دوست دارد».⁽¹⁾

ناشدني و ناروا از خدا مخواه

ناشدني و ناروا از خدا مخواه

كسي كه فقط خدا را مي‌بيند

كسي كه فقط خدا را مي‌بيند

قَبلَ أنْ يسألَني؛ خداوند متعال فرموده است: هر كس ياد من او را از درخواست از من غافل كند، پيش از آنكه از من بخواهد، به او عطا مي‌كنم».⁽¹⁾

دعاهاي مستجاب

دعاهاي مستجاب

أربَعةٌ لا تُرَدُّ لَهُم دَعوَةٌ: إمامٌ عادلٌ، و والدٌ لولدِهِ، و الرّجُلُ يدعو لأخيهِ بظَهْرِ الغيبِ، و المظلومُ؛ يقولُ اللّه ُ جلّ جلالُهُ: و عِزَّتي و جلالي لأنتَصِرَنَّ لكَ و لَو بَعدَ حِينٍ.⁽³⁾

دعاي چهار نفر رد نمي‌شود: پيشواي دادگر، [دعاي] پدر براي فرزندش، دعاي انسان براي برادرش در غياب او، و [دعاي] ستمديده. خداوند جلّ جلاله مي‌فرمايد: به عزّت و جلالم سوگند كه گرچه به طول انجامد، سرانجام انتقام تو (ستمديده) را بگيرم.

إنَّ العبدَ لَيكونُ لَهُ الحاجَةُ إلَي اللّه ِ عزّوجلّ فيبدأُ بالثناءِ و الصَّلاةِ عَلَََي مُحمدٍ و آلِ مُحمدٍ حتّي ينْسَي حاجَتَهُ فَيقضِيها اللّه ُ لَهُ مِن قَبلِ أنْ يسألَهُ.⁽⁴⁾

هرگاه بنده را به درگاه خداوند عزّوجلّ حاجتي باشد و پيش از طلب حاجتِ خود، زبان به ستايش [خدا] و درود فرستادن بر محمد و خاندان محمد بگشايد، چندان كه يادش برود حاجتي نيز داشته است، خداوند حاجت او را پيش از آنكه بخواهد، برآورد.

إياكُم أن تُعينوا عَلَي مُسلمٍ مَظلومٍ فَيدعُوَ اللّه َعلَيكُم وَ يستَجابَ لَهُ فيكُم، فإنَّ أبانا رسولَ اللّهِ صلي الله عليه و آله كانَ يقولُ: إنَّ دَعوةَ المُسلمِ المُظلومِ مُستَجابة.⁽³⁾

مبادا ستمگري را در ستم كردن به مسلماني ستمديده، ياري رسانيد؛ زيرا اگر شما را نفرين كند، نفرينش مستجاب مي‌شود. جدّ ما رسول خدا صلي الله عليه و آله مي‌فرمود: همانا نفرينِ مسلمانِ ستمديده اجابت مي‌شود.

دعاهايي كه اجابت نمي‌شود

دعاهايي كه اجابت نمي‌شود

قالَ اللّه ُعزّوجلّ: ما مِن مَخلوقٍ يعتَصِمُ بمخلوقٍ دُوني إلاّ قَطَعتُ أسبابَ السماواتِ و أسبابَ الأرضِ مِن دُونِهِ، فإن سَألَني لَم اُعطِهِ و إن دَعاني لَم اُجِبْهُ.⁽¹⁾

خداوند عزّوجلّ فرموده است: هر مخلوقي كه به كسي جز من متوسل شود، دستش را از اسباب آسمان‌ها و زمين كوتاه كنم و آن‌گاه چون چيزي از من بخواهد، عطايش نكنم و چون مرا بخواند، پاسخش ندهم.

٢. پيامبر خدا صلي الله عليه و آله :

لتأمُرُنّ بالمعروفِ و لَتَنهُنَّ عَنِ المُنكَرِ، أو لَيسلِّطَنَّ اللّه ُ شِرارَكُم علي خِيارِكُم، فيدعو خِيارُكُم فلا يستجابُ لَهُ. ⁽²⁾

بايد امر به معروف و نهي از منكر كنيد، وگرنه خداوند، بدهاي شما را بر خوبانتان مسلط مي‌گرداند و در اين صورت نيكانتان دعا مي‌كنند، ولي دعايشان مستجاب نمي‌شود.

مَن عَذَرَ ظالما بظُلمِهِ سَلَّطَ اللّه ُ علَيهِ مَن يظلِمُهُ فإنْ دعا لَم يستَجَبْ لَهُ، و لَم يأجُرْهُ اللّه ُ علي ظُلامَتِهِ.⁽³⁾

هركس براي ستمِ ستمكاري عذر بتراشد (كارهاي او را توجيه كند)، خداوند كسي را بر او مسلط گرداند كه به وي ستم كند

و چنانچه [براي رفع ستم از خود] دعا كند، دعايش مستجاب نشود و خداوند در برابر ستمديدگي‌اش به او پاداش ندهد.

تأخير در اجابت دعا

تأخير در اجابت دعا

اِعرِفْ طُرُقَ نجاتِكَ و هلاكِكَ كي لا تدعُوَ اللّه َ بشيءٍ منهُ هلاكُكَ و أنتَ تَظُنُّ فيهِ نجاتَكَ، قالَ اللّه ُ عزّوجلّ: «و يدْعُ الإِنسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالخَيرِ وَ كَانَ الإنسانُ عَجولاً».⁽¹⁾

راه‌هاي نجات و نابودي خودت را بشناس، تا مبادا از خدا چيزي را به گمان اينكه نجات تو در آن است، بخواهي؛ حال آنكه سبب نابودي تو مي‌شود. خداوند عزّوجلّ فرموده است: «انسان به دعا شرّي را مي‌طلبد چنانكه گويي به دعا خيري را مي‌جويد. و آدمي شتابزده است».

براي بعضي دعا نكنيد

براي بعضي دعا نكنيد

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «مَن دَعا لظالمٍ بالبقاءِ فقد أحَبَّ أن يعصَي اللّه ُ في أرضِه؛ هر كس براي بقاي ستمگري دعا كند، هر آينه دوست دارد كه خداوند در زمينش نافرماني شود».⁽²⁾

هيچ دعايي بي اثرنيست

هيچ دعايي بي اثرنيست

ما مِن مُسلمٍ دَعا اللّه َتعالي بِدَعوةٍ لَيسَ فيها قَطيعَةُ رَحِمٍ و لا اسْتِجلابُ إثمٍ إلاّ أعطاهُ اللّه ُتَعالي بِها إحدَي خِصالٍ ثَلاثٍ: اِمّا أن يعَجِّلَ لَهُ الدَّعوةَ، وَ اِمّا أنْ يدََّخِرَها لَهُ في الآخِرَةِ، و اِمّا أنْ يرفَعَ عَنهُ مِثلَها مِن السُّوء.⁽³⁾

هر مسلماني كه خدا را به دعايي بخواند و آن دعا براي قطع رحم يا رسيدن به گناهي نباشد، خداوند متعال يكي از اين سه كار را در حق او مي‌كند: يا دعايش را در دنيا برآورَد؛ يا آن را ذخيره آخرت او قرار دهد؛ و يا بدي و گزندي را از او دور سازد.

دعايي كه انسان در غياب كسي مي‌كند

دعايي كه انسان در غياب كسي مي‌كند

امام باقر عليه السلام :

أسرَعُ الدُّعاءِ نُجْحا لِلإجابةِ دعاءُ الأخِ لأخيهِ بظَهرِ الغيبِ، يبدأ بِالدُّعاءِ لأخيهِ فيقولُ له مَلَكٌ مُوَكَّلٌ بهِ: آمِينَ، و لكَ مِثْلاهُ.⁽¹⁾

دعايي كه زودتر از همه به اجابت مي‌رسد، دعايي است كه برادر (مؤمن) در غياب برادرش مي‌كند. چون ابتدا براي برادرش دعا كند، فرشته‌اي كه بر او گماشته شده است، گويد: آمين، تو را نيز دو چندانِ آن باد.

نمونه‌هاي رفتاري

اشاره

نمونه‌هاي رفتاري

زير فصل ها

1. خواهش دعا

«شخصي با هيجان و اضطراب به حضور امام صادق عليه السلام آمد و گفت: درباره من دعايي بفرماييد تا خداوند به من وسعت رزقي بدهد، كه خيلي فقير و تنگ‌دستم.

امام: هرگز دعا نمي‌كنم.

ـ چرا دعا نمي‌كنيد؟

ـ براي اينكه خداوند راهي براي اين كار معين كرده است. خداوند امر كرده كه روزي را پي‌جويي كنيد و طلب نماييد. اما تو مي‌خواهي در خانه خود بنشيني و با دعا روزي را به خانه خود بكشاني!» ⁽²⁾

2. دعا در حق ديگران

«در آن شب، همه‌اش به كلمات مادرش كه در گوشه‌اي از اتاق رو به طرف قبله كرده بود گوش مي‌داد. ركوع و سجود و قيام و قعود مادر را در آن شب، كه شب جمعه بود، تحت‌نظر داشت. با اينكه هنوز كودك بود، مراقب بود ببيند مادرش كه اين همه درباره مردان و زنان مسلمان دعاي خير مي‌كند و يك يك را نام مي‌برد و از خداي بزرگ براي هر يك از آنها سعادت و رحمت و خير و بركت مي‌خواهد، براي شخص خود از خداوند چه چيزي مسألت مي‌كند؟

امام حسن عليه السلام آن شب را تا صبح نخوابيده و مراقب كار مادرش، صدّيقه مرضيه عليها السلام بود و همه‌اش منتظر بود كه ببيند مادرش درباره خود چگونه دعا مي‌كند و از خداوند براي خود چه خير و سعادتي مي‌خواهد؟

شب صبح شد و به عبادت و دعا درباره ديگران گذشت و امام حسن عليه السلام حتي يك كلمه نشنيد كه مادرش براي خود دعا كند. صبح به مادر گفت: مادرجان! چرا من هر چه گوش كردم تو درباره ديگران دعاي خير كردي و درباره خودت يك كلمه دعا نكردي؟

مادر مهربان جواب داد: پسرك عزيزم! اول همسايه، بعد خانه خود».⁽¹⁾

3. سلمان از خدا چه مي‌خواهد

«عده‌اي از مشركين و منافقين اهل مدينه كه سلمان را مسخره مي‌كردند، به او گفتند: اي بنده خدا! چرا از خدا به واسطه محمد و آلش

نمي‌خواهي كه تو را ثروتمند‌ترين مرد مدينه قرار دهد؟ سلمان فرمود: من از خدا به وسيله ايشان، خيلي بزرگ‌تر و نافع‌تر و افضل از پادشاهي تمام دنيا [را] خواستم. از خدا به وسيله ايشان خواستم كه به من زباني حمدگو و ثناخوان و قلبي شاكرِ نعمت‌ها و بدني صابر بر حوادث بزرگ بدهد و خداي تعالي دعاي مرا اجابت كرد و اين از سلطنت تمام دنيا و همه خوبي‌هاي آن، صد هزار هزار بار بالاتر است».⁽¹⁾

4. دعاي امام هادي عليه السلام در حق يكي از شيعيان

«روايت شده كه مردي هر سال مستمري از خليفه دريافت مي‌كرد. اما خليفه بر او خشم گرفت و چند سال مستمري‌اش را قطع كرد. آن مرد به خدمت مولي ابي‌الحسن علي بن محمد هادي عليه السلام رسيد و قطع مستمري را به عرض امام رسانيد و از او خواهش كرد كه به هنگام ملاقات با خليفه، واسطه برقراري مجدد مستمري گردد. آن مرد بازگشت. به هنگام شب، خليفه كسي را فرستاد و او را خواست. آن مرد آماده رفتن به منزل خليفه گرديد. هنوز نرسيده بود كه چند فرستاده ديگر نيز در بين راه او را ملاقات كردند. هر كدام مي‌گفتند خليفه تو را مي‌خواهد. وقتي به دربان رسيد، از دربان پرسيد: آيا [امام] علي بن محمد عليه السلام اينجا آمد؟ دربان گفت: خير. وقتي بر خليفه وارد شد، خليفه او را پيش خودش خواند و او را احترام كرد و دستور داد جوايز و مستمري عقب‌افتاده اين مدت او را به [وي] بپردازند. وقتي از نزد

خليفه خارج شد، دربان كه نامش فتح بود از او درخواست كرد كه از امام بخواه تا دعايي كه براي حاجت تو خوانده، مرا بياموزد. بعداً وقتي آن مرد نزد ابي الحسن عليه السلام رسيد، وقتي چشم امام به او افتاد فرمود: از صورتت آثار خوشحالي و رضايت پيداست. عرضه داشت: بلي، ولي گفتند شما پيش خليفه نرفتيد.

امام فرمود: خداي تعالي ما را عادت داد كه در سختي‌ها جز به او پناه نبريم و جز از او درخواست نكنيم. ترسيدم كه اگر اين عادت را تغيير دهم، خداوند آن نعمت را تغيير دهد.

عرضه داشت: اي آقاي من، فتح مي‌گويد آن دعايي كه براي حاجتم خواندي به من تعليم نما! حضرت فرمود: فتح در ظاهر ادعاي دوستي مي‌كند نه در باطن؛ و اين دعا براي كسي مفيد است كه از دوستان اهل بيت عليهم السلام باشد و من در بسياري از مواقع براي حاجت‌هايم مي‌خوانم و حاجتم برآورده مي‌شود و از خدا درخواست كردم هر كس بعد از من در كنار قبرم آن را بخواند دعايش را اجابت كند.

آن دعا اين است: «يا عُدَّتي عِندَ العَددِ و يا رَجائي وَ المُعتمدَ و يا كَهفي و السَّنَد و يا واحدُ وَ يا اَحدُ و يا قُل هُوَ اللهُ اَحدٌ اَسئلُك اللَّهمَّ بِحقِ مَن خَلقتَه مِن خَلقِك و لَم تَجعل فِي خَلقِك مِثلَهم أحداً اَن تُصلّي عَلَيهِم وَ اَن تَفعلَ بِي كذا و كذا؛ اي ذخير به هنگام شمارش ذخيره‌ها و اي اميد من و تكيه‌گاهم و اي پناهگاه و ملجا من! اي يكي و اي يكتا و اي قل هو الله احد! خدايا، از تو مي‌خواهم به حق كساني كه خلقشان كردي و احدي از خلقت، همسان ايشان نيست اينكه برايشان درود فرستي و براي من فلان حاجت را برآوري».⁽¹⁾

5. شرط قبولي دعا ولايت است

«از امام صادق عليه السلام يا امام باقر عليه السلام وارد شده است كه محمد بن مسلم نزد ايشان آمد و عرضه داشت: ما بعضي مخالفان شما را مي‌بينيم كه داراي عبادت و سعي و تلاش و خشوع در امر دين هستند. آيا اين اعمال، آنها را نفعي مي‌بخشد؟ فرمود: اي ابامحمد، مَثل ما مَثل اهل بيتي از بني اسرائيل است كه روش ايشان اين بود كه هيچ‌كس از اين خانواده چهل شب دعا نمي‌كرد مگر آنكه دعاي او اجابت مي‌شد و مردي از اين خانواده، چهل شب كوشيد و مجاهده و دعا [كرد] ولي از اجابت اثري نديد. به خدمت حضرت عيسي عليه السلام آمد و شكايت حال خويش را [كرد] و از او خواست كه برايش دعا كند. پس حضرت عيسي عليه السلام وضو گرفت و نماز گزارد و سپس دعا كرد. خدا به او وحي فرمود: اي عيسي، بنده من از دري غير از در من وارد شد و از من درخواست كرد، ولي در قلب وي نسبت به رسالت تو شك وجود دارد. بنابراين، اگر آن‌قدر دعا كند تا گردنش قطع شود و انگشتانش از هم جدا شود، من اجابتش نمي‌كنم. پس حضرت عيسي عليه السلام متوجه او شد و به او فرمود: آيا پروردگارت را مي‌خواني و قلبت نسبت به پيامبرش شكاك است؟ عرضه داشت: اي روح خدا و كلمه او، به خدا قسم همان‌گونه بود كه گفتي. پس از خدا بخواه كه آن شك از من زايل شود. حضرت عيسي عليه السلام بر او، دعا كرد و خدا به او تفضّل فرمود [و شكش زايل، و حاجتش برآورده شد] و در زمره خانواده‌اش در آمد و ما اهل بيت همانند حضرت عيسي هستيم. خدا عمل بنده‌اي را كه در ولايت ما شك دارد قبول نمي‌كند».⁽¹⁾

6. تمثيل مولوي (دعا خودش مطلوب است)

«داستاني را مولوي ذكر مي‌كند كه البته تمثيل است؛ مي‌گويد مردي بود كه هميشه با خداي خودش راز و نياز مي‌كرد و داد «الله، الله» داشت. يك وقت شيطان بر او ظاهر شد و او را وسوسه كرد و كاري كرد كه اين مرد براي هميشه خاموش شد. به او گفت: اي مرد! اين همه كه تو «الله، الله» مي‌گويي و سحرها با اين سوز و درد، خدا را مي‌خواني، آخر يك دفعه هم شد كه تو لبيك بشنوي؟ تو اگر به در هر خانه‌اي رفته بودي و اين همه فرياد كرده بودي، لااقل يك دفعه در جواب تو لبيك مي‌گفتند. اين مرد به نظرش آمد كه اين حرف، منطقي است. دهانش بسته شد و ديگر «الله، الله» نگفت. در عالم رؤيا، هاتفي به او گفت: چرا مناجات خدا را ترك كردي؟ گفت: من مي‌بينم اين همه كه دارم مناجات مي‌كنم و با اين همه درد و سوزي كه دارم، يك بار هم نشد در جواب، به من لبيك گفته شود. هاتف به او گفت: ولي من مأمورم از طرف خدا جواب را به تو بگويم: آن الله تو لبيك ماست.

ني كه آن الله تو لبيك ماست

آن نياز و سوز و دردت پيك ماست

تو نمي‌داني كه همين درد و سوز و همين عشق و شوقي كه ما در دل تو قرار داديم، خودش لبيك ماست.

چرا علي عليه السلام در دعاي كميل مي‌فرمايد: «اللهمَّ اغْفِرْ لِي الذُّنوبَ الَّتي تَحْبِسُ الدُّعاءَ؛ خدايا آن گناهاني را كه سبب مي‌شود دعا كردن من حبس شود و درد دعا كردن و مناجات كردن از من گرفته شود بيامرز». اين است كه مي‌گويند دعا براي انسان، هم مطلوب است و هم وسيله؛ يعني دعا هميشه براي استجابت نيست؛ اگر استجابت هم نشود، استجابت شده است. دعا خودش مطلوب است».⁽¹⁾

آموزه‌ها

آموزه‌ها

انسان تا زماني كه تحمل دارد، بايد تلاش كند از كسي تقاضا نكند، چرا كه تقاضا از ديگران، ارزش آدمي را كم مي‌كند. تلاش و صبر و

درخواست از حضرت حق، نزديك‌ترين راه براي گشايش كارهاست. در روايات نيز به اين معنا توجه ويژه‌اي شده است؛ به ويژه در مورد رزق و روزي، انسان بايد فقط از خدا آن را بخواهد كه در اين صورت، آسمان‌ها و زمين ضامن روزي چنين انساني مي‌شوند. هر كس خدا را بخواند، او اجابتش مي‌كند، ان‌شاءالله.

از روايات استفاده مي‌شود كه دعاي بعضي از افراد مستجاب نمي‌گردد، از جمله:

يك ـ مردي كه در خانه بنشيند و بگويد خدايا به من روزي بده؛ زيرا در درجه اول، وظيفه انسان اين است كه براي طلب روزي حركت كند؛

دو ـ مردي كه زن بدكاره دارد و نفرينش مي‌كند، به او گفته مي‌شود مگر خدا اختيارش را در دست تو قرار نداده است مي‌تواند طلاقش دهد؛

سه ـ انساني كه مالي داشته و آن را تباه كرده است، خداوند به او مي‌گويد: مگر شما را به ميانه‌روي در خرج امر نكردم؛

چهار ـ كسي كه به ديگران قرض داده و شاهد نگرفته، سپس قرض گيرنده، آن را انكار مي‌كند، خداوند به او مي‌گويد؛ مگر به شما نگفتم در مسائل مالي شاهد بگيريد؛

پنج ـ دعاي انسان‌هاي سنگدل؛

شش ـ دعاي كسي كه اصرار بر گناه دارد؛

هفت ـ دعاي انسان حرام‌خوار؛

هشت ـ كسي كه حق‌الناس به گردن دارد؛

الف) آداب پيش از دعا: پاكي غذا و كسب و كار، توبه از گناه، ذكر بسم الله الرحمن الرحيم، مدح و ثناي الهي، ذكر صلوات بر محمد و آل او، صدقه دادن، با طهارت بودن و ... ؛

ب) آداب هنگام دعا: با تأني از خدا درخواست كردن، نام بردن حاجت، اصرار بر دعا، پنهاني دعا كردن، دعا براي همه، يقين داشتن به اجابت، اظهار خشوع، گريه و ناله، بالا بردن دست‌ها، رو به قبله بودن و... ؛

ج) آداب بعد از دعا: تكرار دعا، ذكر صلوات، ذكر ان‌شاءالله، گفتن «لا حول و لا قوة الّا بالله العلي العظيم» دست خود را بر صورت كشيدن و ... .

منابع ديگر

منابع ديگر

ارفع، كاظم، دعا در قرآن، تهران، انتشارات فيض، 1374.

حاتمي، غلامرضا، دعا، مشهد، انتشارات آهنگ قلم، ۱۳۸۸.

حسيني، محمدمهدي، از دعا تا اجابت، تهران، انتشارات راه‌دان، ۱۳۸۹.

سبحاني‌نيا، محمد، دعاشناسي، تهران، انتشارات هستي‌نما، ۱۳۸۷.

كاشفي، محمدرضا، دعا و توسل، قم، انتشارات نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه‌ها، دفتر نشر معارف، ۱۳۸۸.

گروه آموزشي و پژوهشي شهيري، دعا و زندگي، تهران، انتشارات شهيري، ۱۳۸۹.

محمدي‌مقدم، قربانعلي، آداب دعا و نيايش، مشهد، انتشارات پيام كليدر، ۱۳۸۶.

6. دغل كاري

اشاره

امام زين العابدين عليه السلام در بخشي از دعاي مكارم الاخلاق فرمود:

«اللّهُمَّ صَلِّ عَلي مُحَمَّدٍ و آلهِ، و سَدِّدْني لِأن اُعارِضَ مَن غَشَّني بِالنُّصحِ؛ بار خدايا! بر محمد و آل او صلوات فرست و مرا توفيق ده، با كسي كه نسبت به من دغل‌كاري كرده، خيرخواهي و صداقت ورزم».⁽¹⁾

زندگي سالم اجتماعي، لوازمي دارد كه اسلام، به عنوان دين كامل به آن توجه كرده است. جامعه سالم، جامعه‌اي است كه در آن، راستي حاكم باشد.

بايد توجه داشت كه جامعه همانند يك موجود زنده است كه آفت‌هايي او را تهديد مي‌كند. هر آفتي هم مانند يك ويروس و ميكروب، آسيبي خاص دارد. براي مثال، هرج و مرج از آفت‌هاي مهمي است كه امنيت جامعه را تهديد مي‌كند. از جمله ناهنجاري‌هايي كه آفتي براي اجتماع و زندگي اجتماعي به شمار مي‌رود، دغل‌كاري است.

دغل‌كاري، برگردان واژه غش است. در زبان عربي وقتي گفته مي‌شود: «غَشَّهُ»؛ يعني او را گول زد و برخلاف باطنش سخن گفت يا يك شيء نامناسب را سودمند جلوه داد. همچنين وقتي گفته مي‌شود: «لبنٌ مغشوش»؛ يعني شيري كه با آب مخلوط شده است.⁽¹⁾

دغل‌كاري نوعي خيانت و دروغ است. مهم‌ترين آسيب اين آفت، از بين رفتن اعتماد و صداقت در جامعه است. با دغل‌كاري، امنيت رواني جامعه مخدوش مي‌شود. در روايات، بهترين دوست، خيرخواه‌ترين آنها و بدترين دوست، دغل‌كارترين آنها معرفي شده است. به‌طور كلي، كسي را كه اهل غش و نيرنگ است، نمي‌توان دوست ناميد. دغل‌كاري با اسلام و ايمان، سازگاري ندارد. مسلمان و مؤمن واقعي، كسي است كه اهل دغل‌كاري نيست.

دغل‌كاري از نشانه‌هاي شقاوت است. بنابراين، اگر كسي مي‌خواهد بداند كه اهل سعادت است يا شقاوت، بايد به خود بنگرد؛ اگر اهل غش و دغل‌كاري است، بايد نگران باشد؛ زيرا دغل‌كاري نشانه شقاوت و بدبختي است. اين بهترين شاخص براي شناخت سعادت و شقاوت است و مي‌دانيم كه هر كس به روحيات خود از همه آگاه‌تر است.

مصداق روشن دغل‌كاري، نيرنگ‌بازي در معامله است. اگر كسي در معامله، برادر ديني خود را از عيب كالاي مورد معامله كاملاً آگاه نسازد، دچار غش در معامله يا دغل‌كاري شده است و چنين كاري سزاوار مسلمان نيست.

مسلمانان با يكديگر يكرنگ و مهربانند و مطلبي را از روي خيانت،

از يكديگر مخفي نمي‌كنند. دغل‌كاري در هر جامعه‌اي ممكن است وجود داشته باشد، اما يك ناهنجاري اجتماعي به شمار مي‌رود و نوعي نيرنگ، فريب، تقلب و خيانت است كه همه اينها از مسلمان واقعي و اخلاق اسلامي فاصله دارد. اين ويژگي‌ها، ويژگي‌هاي انسان پست و زبون است.

واژه غش در قرآن كريم به كار نرفته، اما به معنا و مفهوم آن توجه شده است، به ويژه در سوره مطففين، وقتي از كم‌فروشي سخن گفته مي‌شود. ولي در روايات مصداق‌ها، جايگاه، ابعاد و آثار اين آفت اجتماعي شرح داده شده است. در ادامه به بعضي از جنبه‌هاي اين مسئله مي‌پردازيم:

1. معنا و مصداق دغل‌كاري

اشاره

در بسياري از روايات، مصداق دغل‌كاري، در معاملات معرفي شده است، اما دغل‌كاري با توجه به مفهوم آن ـ جلوه دادن شيء آن‌گونه كه نيست ـ مصداق وسيع‌تري دارد كه به برخي از آنها اشاره مي‌شود:

الف) دغل‌كاري با امام و رهبر مسلمانان

الف) دغل‌كاري با امام و رهبر مسلمانان

توجه به نامه 26 نهج‌البلاغه كه اميرمؤمنان، علي عليه السلام در سال 36 هجري، براي فرماندار اصفهان به نام مخنف بن سليم نوشته است، مي‌تواند ما را به اين توسعه معنايي رهنمون شود.

حضرت مي‌نويسد:

... سفارش مي‌كنم كه مبادا در ظاهر، خدا را اطاعت و در خلوت نافرماني كند و اينكه آشكار و پنهانش و گفتار و

كردارش در تضاد نباشد. امانت الهي را پرداخته، عبادت را خالصانه انجام دهد... . كسي كه امانت الهي را خوار شمارد و دست به خيانت آلوده كند، خود و دين خود را پاك نساخته و درهاي خواري را در دنيا به روي خود گشوده و در قيامت خوارتر و رسواتر خواهد بود و همانا بزرگ‌ترين خيانت، خيانت به ملت و رسواترين دغل‌كاري، دغل‌بازي با امامان است.⁽¹⁾

روشن‌ترين نمونه دغل‌كاري كه ملتي با امام خود روا داشته‌اند، در دوران امام حسن مجتبي عليه السلام گزارش شده است. در اين باره آن حضرت مي‌فرمايد: «بار خدايا من به آنها (مردم كوفه) اعتماد كردم و آنها به من خيانت ورزيدند. من براي آنان خيرخواهي كردم و آنان با من دغل‌كاري كردند».⁽²⁾

شهيد مطهري رحمه الله درباره اين‌گونه دغل‌كاري مي‌نويسد:

رسول اكرم صلي الله عليه و آله فرمود: «ثَلاثٌ لا يغلُّ عليهنّ قَلبُ امرءٍ مُسلمٍ: اِخلاصُ العملِ لِلَّهِ، وَ النّصيحةُ لِاَئمّةِ المُسلمينَ و اللّزومُ لِجَماعتهم؛ هرگز قلب يك مسلمان نسبت به سه چيز خيانت و ترديد روا نمي‌دارد: اخلاص نيت براي خدا، خيرخواهي براي زعماي مسلمين در راه رهبري مسلمين (عدم دغل‌كاري)، همراهي با جماعت مسلمين».⁽³⁾

علي عليه السلام در يكي از نامه‌هايش كه در نهج البلاغه ثبت است، مي‌فرمايد: «فاِنّ اَعظَم الخِيانةُ خَيانةُ الاُمّةِ وَ اَفظَعَ الغَشَّ غَشُّ

الائمّة؛ بزرگ‌ترين خيانت‌ها، خيانت به جامعه است و شنيع‌ترين دغل‌بازي‌ها، دغل‌بازي با پيشوايان مسلمين است».⁽¹⁾زيرا نتيجه اين دغل‌بازي، عليه مسلمين است. اگر ناخداي يك كشتي، آن كشتي را درست هدايت كند و شخصي پيدا شود و آن ناخدا را فريب دهد و كشتي را دچار خطر كند، تنها به ناخدا خيانت نكرده است، به همه سكّان كشتي خيانت كرده است.⁽²⁾

ب) دغل‌كاري با خود

ب) دغل‌كاري با خود

اميرمؤمنان، علي عليه السلام مي‌فرمايد: «همانا دغل‌كارترين مردم كسي است كه با خود دغل‌كاري كند و در برابر پروردگارش نافرمان‌تر باشد.»⁽³⁾به دغل‌كاري با خود، در قرآن كريم نيز اشارتي شده است و ائمه اطهار عليهم السلام آن را تبيين كرده‌اند.

به نظر مي‌رسد آنجا كه انسان به حكم فطرت الهي و عقل سليم، حق را مي‌شناسد و درك مي‌كند، اما به انكار و نافرماني مي‌پردازد و با خدا مخالفت مي‌كند، نوعي دغل‌بازي است؛ دغل‌بازي با خود.

در قرآن كريم درباره فرعون و فرعونيان آمده است: «و با آنكه دل‌هايشان بدان (معجزه و نبوت حضرت موسي عليه السلام يقين داشت، از روي ظلم و تكبر، آن را انكار كردند. پس ببين فرجام فسادگران چگونه بود».

تلقي قرآن اين است كه آنها دغل‌بازي مي‌كردند و حقيقت را به

حكم فطرت خدادادي و عقل سليم مي‌شناختند، اما در عمل انكار مي‌كردند.

2. دغل‌كاري از اخلاق انسان‌هاي پست است

انسان مسلمان و مؤمن اهل دغل‌كاري نيست. در روايتي از پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله مي‌خوانيم: «ليسَ مِنّا مَن غَشَّ مُسلِما؛ از ما نيست كسي كه با مسلماني دغل‌كاري كند».⁽¹⁾

حضرت علي عليه السلام نيز مي‌فرمايد: «الغِشُّ مِن أخلاقِ اللِّئامِ؛ دغل‌كاري از اخلاق انسان‌هاي پست و لئيم است».⁽²⁾

در كل، انسان مؤمن در اخلاق اجتماعي خود، از دو رفتار فاصله دارد؛ آزار ديگران؛ و دغل‌كاري. دغل‌كاري، با ايمان و انسان مؤمن سنخيت ندارد. دغل‌كاري، نوعي نفاق و دورويي است و با انسان‌هاي منافق و پست سنخيت دارد.

3. آثار دغل‌كاري

در روايات، دغل‌كاري با دوستان، از نشانه‌هاي بدبختي معرفي شده است. دغل‌كار ممكن است گمان كند انسان زرنگي است، اما در واقع چنين نيست، بلكه او دچار جهل مركب است و نمي‌داند كه دچار چه خسارتي شده است. خداوند وقتي مي‌خواهد زيان‌كارترين مردم از جهت اعمال را معرفي كند، مي‌فرمايد: «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرينَ أَعْمالاً الَّذينَ ضَلَّ سَعْيهُمْ

فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يحْسِنُونَ صُنْعاً؛ بگو: آيا شما را از زيان‌كارترين مردم آگاه گردانم؟ [آنان] كساني‌اند كه كوشش آنها در زندگي دنيا به هدر رفته و خود مي‌پندارند كه كار خوب انجام مي‌دهند». (كهف: 103 و 104)

مي‌توان دغل‌كار را يكي از مصداق‌هاي مهم اين آيه برشمرد.

دغل‌كاري آثاري در پي دارد كه عبارتند از:

الف) رواج ناسزاگويي در جامعه: در درجه اول، انسان دغل‌كار با رسوا شدن و برملا شدن دغل‌كاري‌اش، مورد بي‌مهري و در مواردي ناسزاگويي ديگران قرار مي‌گيرد؛

ب) از بين رفتن بركت؛

ج) دور شدن از لطف حضرت حق، بلكه بالاتر از آن، انسان دغل‌كار مورد خشم خداست و در بعضي روايات آمده است كه فرشتگان، او را نفرين مي‌كنند؛

د) محشور شدن با قوم يهود؛

ه) از بين رفتن اعتماد و راستي بين مردم.

با توجه به روشن بودن زشتي دغل‌كاري، انسان بايد تلاش كند در مرحله اول، خود از اين نوع اخلاق دوري كند. اگر هم كسي با او دغل‌كاري كرد، در مقام انتقام برنيايد و از راه دغل‌كاري وارد نشود؛ چون اگر او هم چنين كند، فرقي با انسان دغل‌كار ندارد. بر همين اساس است كه امام سجاد عليه السلام در دعاي مكارم اخلاق عرضه مي‌دارد: «بار خدايا، بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا توفيق ده تا با كسي كه نسبت به من دغل‌كاري كرده است، خيرخواهي و صداقت ورزم».⁽¹⁾

گلبانگ حديث

اشاره

گلبانگ حديث

زير فصل ها

دغل‌كاري در معامله

نكوهش دغل‌كاري

جايگاه دغل‌كاري و دغل‌كار

پرهيز از دغل‌كاري

پي‌آمدهاي دغل‌كاري

زشت‌ترين دغل‌كاري

دغل‌كارترين مردم

دغل‌كاري در معامله

دغل‌كاري در معامله

تهذيب الأحكام عن الحلبي، عن أبي عبد اللّه عليه السلام قال: سألتُه عنِ الرَّجُلِ يكونُ عِندَهُ لَونانِ مِن طَعامٍ واحِدٍ و سِعرُهُما شتي و أحَدُهُما خَيرٌ مِنَ الآخَرِ، فَيخلِطُهُما جَميعا ثُمّ يبِيعُهُما بِسِعرٍ واحِدٍ: لا يصلُحُ لَهُ أنْ يفعَلَ ذلكَ يغُشُّ بهِ المسلمينَ حتّي يبَينَهُ.⁽¹⁾

تهذيب الأحكام به نقل از حلبي از امام صادق عليه السلام سؤال كردم: مردي از يك ماده غذايي دو نوع آن را دارد و قيمت هر دو مختلف است، اما يكي مرغوب‌تر از ديگري است. ازاين‌رو، آنها را با هم مخلوط مي‌كند و همه را به يك قيمت مي‌فروشد. حضرت فرمود: درست نيست كه اين كار را بكند و بدين وسيله به مسلمانان غِشّ روا دارد، مگر اينكه واقعيت را به آنها بگويد.

الإمامُ الكاظمُ عليه السلام ـ لَمّا مَرَّ بهشامِ بنِ الحَكَمِ و هو يبِيعُ السَّابِرِي فِي الظِّلالِ ـ يا هِشامُ، إنّ البَيعَ فِي الظِلِّ غِشٌّ، و إنَّ الغِشَّ لا يحِلُّ.⁽²⁾

امام كاظم عليه السلام ، چون بر هشام بن حكم كه در سايه (تاريكي) مشغول فروختن پارچه شاپوري بود، گذشت، فرمود: اي هشام!

فروختن كالا در سايه، دغلي است و دغلي [در معامله] روا نيست.

نكوهش دغل‌كاري

نكوهش دغل‌كاري

پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «المسلمُ أخو المسلمِ، و لا يحِلُّ لِمسلمٍ باعَ مِن أخيهِ بَيعا فيهِ عَيبٌ إلاّ بَينَهُ لَهُ؛ مسلمان، برادر مسلمان است و بر هيچ مسلماني روا نيست كالاي معيوبي را به برادرش بفروشد، مگر اينكه او را از آن عيب آگاه سازد».⁽¹⁾

جايگاه دغل‌كاري و دغل‌كار

جايگاه دغل‌كاري و دغل‌كار

پرهيز از دغل‌كاري

پرهيز از دغل‌كاري

پي‌آمدهاي دغل‌كاري

پي‌آمدهاي دغل‌كاري

رسول خدا صلي الله عليه و آله : «مَن غَشَّ أخاهُ المُسلِمَ نَزَعَ اللّه ُ عَنهُ بَرَكةَ رِزقِهِ، و أفسَدَ علَيهِ مَعيشَتَهُ، و وَكَلَهُ إلي نفسِهِ؛ هر كس به برادر مسلمان خود غشّ روا دارد، خداوند بركت را از روزي او بگيرد و زندگي‌اش را بر وي تباه گرداند و او را به خودش وا گذارد».⁽⁴⁾

زشت‌ترين دغل‌كاري

زشت‌ترين دغل‌كاري

امام علي عليه السلام ، در سفارش به يكي از كارگزاران خويش نوشت: «إنَّ أعظَمَ الخِيانَةِ خِيانَةُ الاُمَّةِ، و أفظَعَ الغِشِّ غِشُّ الأئمَّةِ؛ همانا بزرگ‌ترين

خيانت، خيانت به امت است و زشت‌ترين دغل‌كاري، دغل‌كاري نسبت به پيشوايان است».⁽¹⁾

دغل‌كارترين مردم

دغل‌كارترين مردم

نمونه‌هاي رفتاري

اشاره

نمونه‌هاي رفتاري

زير فصل ها

1. از ما نيست كسي كه تقلّب كند.

«پيامبر خدا صلي الله عليه و آله بر تلّي از گندم گذشت. دستش را داخل آن فرو برد و انگشتانش به رطوبتي خورد. فرمود: اين چيست اي فروشنده؟ عرض كرد: اي پيامبر خدا! باران به آن خورده است. حضرت فرمود: چرا آن

قسمت را رو قرار ندادي تا مردم ببينند؟ هر كس با ما تقلب كند، از ما نيست».⁽¹⁾

2. صراحت و صداقت در سياست‌

«[يكي از مشكلات] خلافت او (حضرت علي عليه السلام ) مسئله صراحت و صداقت او در سياست بود كه اين را هم عده‌اي از دوستانش نمي‌پسنديدند، مي‌گفتند: سياست اين همه صداقت و صراحت برنمي‌دارد؛ يك مقدار خدعه و دغل‌بازي هم بايد در آن قاطي كرد. چاشني سياست دغل‌بازي است. (اينهايي كه عرض مي‌كنم تمامش در نهج البلاغه است) و حتي بعضي مي‌گفتند: علي سياست ندارد، معاويه را ببين چقدر سياست‌مدار است! مي‌فرمود:

وَالله ما مُعاوِيةُ بِادْهي مِنّي، وَلكِنَّهُ يغْدِرُ وَ يفْجُرُ، وَ لَوْ لا كَراهِيةُ الْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ ادْهَي النّاسِ، وَ لكِنْ كُلُّ غَدْرَةٍ فَجْرَةٌ وَ كُلُّ فَجْرَةٍ كَفْرَةٌ وَ لِكُلِّ غادِرٍ لِواءٌ يعْرَفُ بِهِ يوْمَ الْقِيامَةِ.⁽²⁾

به خدا قسم اشتباه مي‌كنيد، معاويه از من زيرك‌تر نيست، او دغل‌باز است، فاسق است، من نمي‌خواهم دغل‌بازي كنم، من نمي‌خواهم از جاده حقيقت منحرف شوم، فسق و فجور مرتكب بشوم. اگر نبود كه خداي تبارك و تعالي دغل‌بازي را دشمن مي‌دارد، آن وقت مي‌ديديد كه زرنگ‌ترين مردمِ دنيا علي است. دغل‌بازي فسق است، فجور است، و اين‌گونه فجورها

كفر است و من مي‌دانم كه هر فريب‌كاري در قيامت محشور مي‌شود در حالي كه يك پرچمي دارد (ظاهراً مقصود اين است كه فريب‌خوردگان هم در زير پرچم فريب‌دهنده هستند)».⁽¹⁾

3. با مسلمانان غلّ و غش مي‌كني؟

«امام باقر عليه السلام : پيامبر صلي الله عليه و آله در بازار مدينه از كنار بار گندمي عبور كرد. به صاحب آن فرمود: مي‌بينم گندم خوب و مرغوبي داري. از قيمت آن پرسيد. پس، خداوند عزّوجلّ به آن حضرت وحي فرمود كه دستت را داخل ظرف، فرو بَر. پيامبر اين كار را كرد و گندمِ نامرغوبي بيرون آورد. پس به صاحب آن فرمود: مي‌بينم كه با مسلمانان غل و غش مي‌كني».⁽²⁾

4. بر تو باد به راستي و درستي

«عبدالرحمان بن سيابه كوفي، جواني نورس بود كه پدرش از دنيا رفت. مرگ پدر از يك طرف، فقر و بيكاري از طرف ديگر، روح حساس او را رنج مي‌داد. روزي در خانه نشسته بود كه كسي در خانه را زد. يكي از دوستان پدرش بود. به او تسليت گفت و دلداري داد. سپس پرسيد:

ـ آيا از پدرت سرمايه‌اي باقي مانده است؟

ـ نه.

ـ اين هزار درهم را بگير، اما بكوش كه اينها را سرمايه كني و از منافع آنها خرج كني.

اين را گفت و از دم در برگشت و رفت.

عبدالرحمان خوشحال و خرم پيش مادرش رفت و كيسه پول را به او نشان داد و جريان را نقل كرد. طبق توصيه دوست پدرش به فكر كاسبي افتاد. نگذاشت به فردا بكشد. تا شب آن پول را تبديل به كالا كرد. دكاني براي خود در نظر گرفت و مشغول كار و كسب شد. طولي نكشيد كه كار و كسبش بالا گرفت. حساب كرد، ديد گذشته از اينكه با اين سرمايه، زندگي خود را اداره كرده، مبلغ زيادي نيز بر سرمايه افزوده شده است. فكر كرد به حج برود. با مادرش مشورت كرد. مادر گفت: اول برو پيش همان دوست پدرت و هزار درهم او را كه سرمايه بركت زندگي ما شده بده، بعد برو به مكه.

عبدالرحمان پيش آن مرد رفت و كيسه‌اي داراي هزار درهم جلو او گذاشت و گفت: پولتان را بگيريد. آن مرد، اول خيال كرد كه مبلغ پول كم بوده است و عبدالرحمان پس از چندي عين پول را به او برگردانده است، گفت: اگر اين مبلغ كم است، مبلغي ديگر بيفزايم؟

عبدالرحمان گفت: خير، كم نيست، بسيار پول پربركتي بود و چون من اكنون از خودم داراي سرمايه‌اي هستم و به اين مبلغ نيازمند نيستم، آمدم ضمن اظهار تشكر از لطف شما پولتان را رد كنم، خصوصاً كه الآن عازم سفر حجّم و ميل داشتم پول شما خدمت خودتان باشد. عبدالرحمان اين را گفت و از آن خانه خارج شد و بار سفر حج بست.

پس از انجام مراسم حج به مدينه آمد، همراه جمعيت به محضر امام صادق عليه السلام رفت. جمعيت انبوهي در خانه حضرت گرد آمده بودند. عبدالرحمان كه جواني نورس بود، رفت پشت سر همه نشست و شاهد

رفت و آمدها و سؤال و جواب‌هايي كه از امام مي‌شد، بود. همين كه مجلس كمي خلوت شد، امام صادق عليه السلام با اشاره، او را نزديك طلبيده، پرسيد:

ـ شما كاري داريد؟

ـ من عبدالرحمان پسر سيابه كوفي بجلي هستم.

ـ احوال پدرت چطور است؟

ـ پدرم به رحمت خدا رفت.

ـ اي واي، اي واي، خدا او را رحمت كند. آيا از پدرت ارثي هم براي شما باقي ماند؟

ـ خير، هيچ چيز از او باقي نماند.

ـ پس چطور توانستي حج كني؟

ـ قضيه از اين قرار است: بعد از مرگ پدرم خيلي پريشان بودم. مرگ پدر از يك طرف و فقر و پريشاني از طرف ديگر، بر ما فشار مي‌آورد؛ تا آنكه روزي يكي از دوستان پدرم هزار درهم آورد و ضمن تسليت به من، گفت من اين پول را سرمايه كنم. همين كار را كردم و از سود آن اقدام به سفر حج نمودم... .

همين كه سخن عبدالرحمان به اينجا رسيد، امام پيش از اينكه او داستان را به آخر برساند، فرمود:

ـ بگو هزار درهم دوست پدرت را چه كردي؟

ـ با اشاره مادرم، قبل از حركت به خودش رد كردم.

ـ احسنت. حالا ميل داري [تو را] نصيحتي بكنم؟!

ـ قربانت گردم، البته!

ـ بر تو باد به راستي و درستي. آدم راست و درست شريك مال مردم است...».⁽¹⁾

آموزه‌ها

آموزه‌ها

حق‌الناس مطرح است. در سيره رسول خدا صلي الله عليه و آله و امير مؤمنان علي عليه السلام ، گزارش‌هايي شده است كه آن بزرگواران شخصاً به بازار مسلمانان مي‌رفتند و گاهي دغل‌كاري‌هاي بعضي فروشندگان را برملا مي‌كردند و به آنان تذكر مي‌دادند.

منابع ديگر

منابع ديگر

فاضل، جواد، فريب، تهران، انتشارات علمي، 1355.

7.دنيا طلبي

اشاره

7.دنيا طلبي

امام علي عليه السلام :

«إنّما سُمِّيتِ الدُّنيا دُنيا لأنّها أدني مِن كلِّ شيءٍ، و سُمِّيت الآخِرةُ آخِرةً لأنّ فيهاً الجزاءَ و الثّوابَ؛ دنيا از آن رو دنيا نام گرفته كه پست‌ترين (نزديك‌ترين) چيزهاست و آخرت از آن رو آخرت ناميده شده كه سزا و پاداش در آنجاست».⁽¹⁾

انسان بايد بداند بيهوده آفريده نشده است. خداوند مي‌فرمايد: «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَينا لا تُرْجَعُون؛ آيا گمان كرديد شما را بيهوده آفريده‌ايم و به سوي ما باز نمي‌گرديد؟» (مؤمنون: 115)

بنابراين، لازم است انسان درباره خود و زندگي‌اش بينديشد. زندگي انسان دست‌كم دو مرحله اساسي دارد: 1. حيات و زندگي دنيايي؛ 2. حيات و زندگي بعد از دنيا؛ يعني حيات اخروي كه شامل عالم برزخ و قيامت مي‌شود. اگر زندگي دنيا، بدون زندگي آخرت در

نظر گرفته و ارزش‌گذاري شود، بهترين حكم آن است كه قرآن كريم كرده است:

وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيرٌ لِلَّذينَ يتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُون. (انعام: 32)

زندگي دنيا، چيزي جز بازي و سرگرمي نيست! و سراي آخرت، براي آنها كه پرهيزكارند، بهتر است! آيا نمي‌انديشيد؟

حضرت حق، سبحانه و تعالي، در اين آيه انسان را به دليل نينديشيدن درباره دنيا و آخرت توبيخ مي‌كند. بنابراين، لازم است انسان در اين باره فكر كند و روشن است تفكر معمولاً با پرسش همراه است.

اگر كسي بخواهد درباره دنياطلبي، دنياگرايي، دنيادوستي، دنياپرستي و نظاير آن بينديشد، با اين پرسش‌ها روبه‌رو خواهد شد:

1. معناي دنيا

واژه دنيا مؤنث ادني است. اگر آن را از «دني‌ء» و «دناءت» بگيريم به معناي پست‌تر و اگر از «دنوّ» بگيريم، به معناي نزديك‌تر است. اين واژه، پيوسته وصف است و احتياج به موصوف دارد، مثل حيات دنيا، عذاب

دنيا، سعادت دنيا. زندگي دنيا را دنيا مي‌گوييم؛ چرا كه نسبت به زندگي آخرت پست‌تر و ناچيزتر است و از زندگي آخرت به ما نزديك‌تر است.

از آيات شريفه استفاده مي‌شود كه آن به معناي دوم و اصل آن «دنوّ» است؛ زيرا در آيات زيادي، در برابر واژه آخرت آمده است، مثل: «أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ؛ همين كسانند كه زندگي دنيا را به ]بهاي[ جهان ديگر خريدند». (بقره: 86)

«رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً؛ پروردگارا! به ما در دنيا (نيكي) عطا كن! و در آخرت نيز (نيكي) مرحمت فرما». (بقره: 201)

«حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ؛ اعمالشان [اعمال نيكشان، به خاطر اين گناهان بزرگ] در دنيا و آخرت تباه شده». (آل عمران: 22)

«قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَ الْآخِرَةُ خَيرٌ لِمَنِ اتَّقي؛ به آنها بگو سرمايه زندگي دنيا، ناچيز است و سراي آخرت، براي كسي كه پرهيزكار باشد، بهتر است!» (نسا: 77)

كلمه دنيا 115 بار در قرآن مجيد تكرار شده و در تمام آنها صفت زندگي كنوني است؛ مگر در چهار مورد كه صفت آسمان و كنار بيابان آمده است مثل «إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوي وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ». (انفال: 42)

در اين آيه «عدوه» به معناي حاشيه و كنار بيابان است و «قصوي» مؤنث اقصي است؛ يعني آن‌گاه كه شما مسلمين در نزديك‌ترين حاشيه وادي به مدينه بوديد و آنها در دورترين كنار آن و كاروان ابوسفيان پايين‌تر از شما بود.

«إِنَّا زَينَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ؛ ما آسمان نزديك‌تر را با زينتي كه كواكب باشد، مزين گردانديم» (صافات: 6) دو مورد ديگر در آيه 12 سوره

فصّلت و آيه 5 سوره ملك است. در اين آيات، كلمه دنيا قطعاً به معناي نزديك‌تر است. در بعضي از آيات مثل «مَنْ كانَ يرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا» (شورا: 20) كه واژه حيات ذكر نشده، بلكه در تقدير است؛ يعني «حرث الحياة الدّنيا».

جوهري در صحاح گفته است: «دنيا به علت نزديك بودنش دنيا ناميده شده است. در قاموس و اقرب آمده است: دنيا نقيض آخرت است. در نهايه مي‌خوانيم: دنيا اسم اين زندگي است كه آخرت از آن دور است».⁽¹⁾

گذشته از اين بحث لغوي و ادبي، بايد گفت حقيقت دنيا چيزي جز زمين و موجودات آن، اعم از كوه، دشت، گياه، حيوان، آسمان، ستارگان و كرات نيست. اينها همه آفريده‌هاي خداي مهربان است و آفريده‌هاي خدا همه باارزشند و دوست داشتن آنها از نظر عقل و شرع مانعي ندارد. بنابراين، دنياطلبي داراي معناي خاصي است كه بايد تبيين شود.

2. تعابير از دنيا در قرآن و روايات

اشاره

در آيات قرآن كريم و روايات، تعابير متفاوتي از دنيا ديده مي‌شود. در جايي دنيا نكوهش و در جايي ديگر از آن تعريف شده است.

تعابير منفي

تعابير منفي

خداوند در آيه‌اي مي‌فرمايد:

الَّذينَ يسْتَحِبُّونَ الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَي الْآخِرَةِ وَ يصُدُّونَ عَنْ سَبيلِ اللَّهِ وَ يبْغُونَها عِوَجاً أُولئِكَ في ضَلالٍ بَعيد. (ابراهيم: 2)

همان‌ها كه زندگي دنيا را بر آخرت ترجيح مي‌دهند و [مردم را] از راه خدا باز مي‌دارند و مي‌خواهند راه حق را منحرف سازند؛ آنها در گمراهي دوري هستند!

آن‌گاه به پيامبرش مي‌فرمايد از كساني كه فقط خواستار دنيا هستند و به تعبير ديگر از افراد دنياطلب، دنياپرست و دنياگرا دوري كند: «فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّي عَنْ ذِكْرِنا وَ لَمْ يرِدْ إِلاَّ الْحَياةَ الدُّنْيا؛ حال كه چنين است از كسي كه از ياد ما روي مي‌گرداند و جز زندگي مادي دنيا را نمي‌طلبد، اعراض كن!» (نجم: 29)

در سوره نازعات نيز كساني را كه زندگي دنيا را برمي‌گزينند، جهنمي معرفي مي‌كند:

«فَأَمَّا مَنْ طَغي وَ آثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحيمَ هِي الْمَأْوي؛ اما آن كسي كه طغيان كرده، و زندگي دنيا را مقدّم داشته، مسلّماً دوزخ جايگاه اوست!» (نازعات: 37 ـ 39)

در تعبير قرآن، نه دنيا، بلكه زندگي دنياست كه مي‌تواند مايه فريب و غرور باشد:

كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُور. (آل‌عمران: 185)

هر كسي مرگ را مي‌چشد و شما پاداش خود را به طور كامل در روز قيامت خواهيد گرفت؛ آنها كه از آتش(دوزخ) دور شده و به بهشت وارد شوند، نجات يافته و رستگار شده‌اند و زندگي دنيا، چيزي جز سرمايه فريب نيست!

همچنين زندگي دنيا مي‌تواند بازيچه و سرگرمي باشد: «وَ مَا الْحَياةُ

الدُّنْيا إِلاَّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيرٌ لِلَّذينَ يتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُون؛ زندگي دنيا، چيزي جز بازي و سرگرمي نيست! و سراي آخرت، براي آنها كه پرهيزگارند، بهتر است! آيا نمي‌انديشيد؟!» (انعام: 32)

نزديك به چنين تعابيري در روايات هم آمده است؛ دنيا گاهي ملعون ناميده مي‌شود و گاه به ماري خوش خط و خال تشبيه مي‌گردد. چنانكه حضرت علي عليه السلام مي‌فرمايد: «دنيا مانند مار سمي است؛ پوست آن نرم است، ولي سمي‌كُشنده در درون دارد. نادان فريب‌خورده به آن مي‌گرايد و هوشمند عاقل از آن دوري گزيند».⁽¹⁾

آن حضرت در كلامي ديگر مي‌فرمايد: «همانا من شما را از دنيا مي‌ترسانم؛ زيرا در كام شيرين و در ديده انسان، سبز و رنگارنگ است... با زينتِ غرور، خود را مي‌آرايد، شادي آن دوام ندارد و كسي از اندوه آن ايمن نيست، بسيار فريبنده و بسيار زيان‌رساننده است».⁽²⁾

بر اين اساس، رسول خدا صلي الله عليه و آله به پيروان خود دستور مي‌دهد: «اُترُكوا الدنيا لأهلِها فإنّه مَن أخَذَ مِنها فوقَ ما يكفِيهِ أخَذَ مِن حَتفِهِ و هُوَ لا يشعُرُ؛ دنيا را براي اهلش واگذاريد؛ زيرا هر كس از دنيا بيش از حدّ كفايت خود برگيرد، نادانسته، مرگ خود را شتاب بخشيده است».⁽³⁾

تعابير مثبت

تعابير مثبت

در مقابل اين تعابير منفي، آيات و روايات ديگري نيز در ستايش زندگي دنيا وارد شده است. براي مثال در سوره نحل آمده است:

وَ قيلَ لِلَّذينَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيراً لِلَّذينَ أَحْسَنُوا في هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَيرٌ وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقينَ. (نحل: 30)

و به كساني كه تقوا پيشه كردند، گفته شود: «پروردگارتان چه نازل كرد؟» مي‌گويند: «خوبي.» براي كساني كه در اين دنيا نيكي كردند، [پاداش] نيكويي است و قطعاً سراي آخرت بهتر است و چه نيكوست سراي پرهيزكاران.

در روايت نيز آمده است:

«الإمامُ الباقرُ عليه السلام في قولِهِ تعالي: و لَنِعمَ دارُ المُتَّقينَ، الدنيا؛⁽¹⁾امام باقر عليه السلام درباره آيه «و نيكو [سرايي] است سراي پرهيزكاران»، [فرمود]: آن سراي دنياست».⁽²⁾

خداوند در آيات فراواني مي‌فرمايد: «الَّذي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْض» (بقره: 22)؛ «وَ هُوَ الَّذي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُوم» (انعام: 97)؛ «هُوَ الَّذي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيل» (يونس: 67)؛ «وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَر» (ابراهيم: 33).

زمين، آسمان، ستارگان، شب و روز، چهارپايان، همه و همه براي انسان آفريده شده است و به پيامبرش مي‌فرمايد: «و سهم خود را از دنيا فراموش مكن».⁽³⁾

با مقايسه اين دو دسته مطالب درمي‌يابيم دنيا به چه معنا بد است و چرا بد است و دنيا به چه معنا خوب است و چرا خوب است. دنيا به معناي زمين و آسمان و نعمت‌هاي موجود در آن، ذاتاً بد نيست. آنها همه آفريده

خدايند و آفريده حضرت حق، خير و بركت است. زندگي دنيا از آن جهت كه مقدمه ورود به زندگي آخرت است، خوب و خير است. دنيا كشتزار آخرت و بهترين يار و ياور براي رسيدن به آخرت است. بنابراين، انسان بايد از دنيا براي آخرتش بهره بگيرد. اين بد نيست، بلكه خوب و زيباست. زندگي پيامبر و ائمه اطهار عليهم السلام هم اين معنا را تأييد مي‌كند. آنها اهل ازدواج، بهره‌گيري از دنيا، دوست داشتن خانواده، فرزند و نظاير آن بودند.

آنچه مهم است، شيوه برخورد با اين نعمت است. شيوه برخي افراد در استفاده از نعمت‌ها به گونه‌اي است كه عقل و شرع آن را نمي‌پسندد. وي گاهي دچار غفلت و فراموشي مي‌شود و با دنيا و نعمت‌ها و فرصت زندگي در آن، به گونه‌اي برخورد مي‌كند كه گويي اين زندگي اصل است و آخرت فراموش شده است يا آخرتي وجود ندارد.

در روايات به شيوه نگرش به دنيا و استفاده از آن اشاره شده است. در مقام نظري، بايد دانست دنيا محل قرار و زندگي حقيقي نيست، بلكه كشتزار، پل و كاروان‌سرايي است كه چند روزي بايد از آن براي رسيدن به سراي ديگر بهره جست. در اين صورت، بايد در آن زهد ورزيد؛ يعني به آن دل نبست و به اندازه ضرورت از آن بهره گرفت. انسان مؤمن در دنيا به غايت تلاش مي‌كند؛ چون دنيا مزرعه آخرت است و در مزرعه تنبلي شايسته نيست، اما در مقام بهره‌برداري از آن، به حدّ كفاف بسنده مي‌كند و مي‌داند دنيا براي آخرت آفريده شده است.

3. چيستي دنياطلبي و ويژگي‌هاي انسان دنياطلب

اشاره

اين پرسش را با روايتي از پيامبر پاسخ مي‌دهيم. حديث به ويژگي‌هاي انسان دنياطلب اشاره دارد.

عَنْ اِبْنِ عَبّاس قالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ(صلي الله عليه وآله وسلم) يقُولُ: اِنَّهُ ما سَكَنَ حُبُّ الدُّنْيا قَلْبَ عَبْد اِلاّ الْتاطَ فيها بِثَلاثِ: شُغْلٍ لاينْفَدُ عَناؤُهُ; وَ فَقْرٍ لايدْرَكُ غِناهُ; وَ اَمَلٍ لاينالُ مُنْتَهاهُ. اَلا اِنَّ الدُّنْيا وَ الاْخِرَةَ طالِبَتانِ وَ مَطْلُوبَتانِ، فَطالِبُ الاْخِرَةِ تَطْلُبُهُ الدُّنْيا حَتّي يسْتَكْمِلَ رِزْقَهُ; وَ طالِبُ الدُّنْيا تَطْلُبُهُ الآخِرَةُ حَتّي يأْخُذَهُ الْمَوْتُ بَغْتَةً... .⁽¹⁾

ابن‌عباس مي‌گويد: شنيدم رسول خدا صلي الله عليه و آله مي‌فرمود: كسي كه گرفتار دوستي دنيا گردد، سه بلا دامنگير او مي‌شود: اشتغال فكري كه بر اثر آن خستگي او تمام نمي‌شود؛ فقري كه بي‌نيازي با آن نيست و آرزوهاي طولاني كه سرانجام ندارد. آگاه باشيد كه دنيا و آخرت، هر دو، هم طالبند و هم مطلوب. پس كسي كه سراغ آخرت رفت، دنيا خود به خود سراغ او مي‌آيد تا از روزي خود به طور كامل بهره‌برداري كند و خواهان دنيا، آخرت به سراغ او مي‌آيد تا اينكه مرگ، ناگهاني او را دريابد و به كام خويش فروكشد.

معناي دنياطلبي

معناي دنياطلبي

دنيا گاهي وسيله است و گاه هدف. انسان مي‌تواند هم وسيله را طلب كند و هم هدف را. در هر دو طلب هست. آنجا كه دنيا به عنوان وسيله طلب مي‌شود، عين صواب است و آنجا كه به عنوان هدف و آخرين آرزو طلب مي‌شود، عين ناصوابي است. طلب اول كه همان نگاه و طلب ابزاري است، انسان را بينا مي‌سازد و به سر‌منزل مطلوب مي‌رساند، اما

طلب دوم كه نگاه و طلب غير ابزاري و اصيل است، انسان را كور مي‌گرداند و او را به ناكجاآباد مي‌كشاند.

در روايات تعبير ديگري هم وجود دارد و آن دنيادوستي است. حب‌ّالدنيا؛ يعني دنيا از سرِ دوستي و چنان طلب شود كه آخرت فراموش گردد. چنين حبّ و دوستي نيز اشتباه است. حب‌ّالدنيا ريشه هر خطايي است و اين حبّ و دوستي مشكل‌ساز است، حبّ دنيا، حبّ رياست، حبّ طعام و... . بنابراين، حبّ دنيا و طلب آن به عنوان هدف اصلي خطاست و در آيات و روايات نكوهش شده است، اما بايد توجه داشت علاقه به زن و فرزند و امثال آنها كه در مسير حق و حقيقت است، مصداق حبّ‌الدنيا نيست. در روايات آمده است، شخصي به امام صادق عليه السلام عرض كرد: من دنيا را دوست دارم. حضرت فرمود: با آن چگونه برخورد مي‌كني؟ عرض كرد: ازدواج مي‌كنم. حج مي‌روم. خرج خانواده را مي‌دهم. به برادرانم رسيدگي مي‌كنم و صدقه مي‌دهم. حضرت فرمود: «لَيسَ هَذا مِنَ الدُّنيا هَذا مِنَ الْاخرةِ؛ اين دنيا نيست، بلكه عين آخرت است».⁽¹⁾

ويژگي‌هاي انسان‌هاي دنياطلب

ويژگي‌هاي انسان‌هاي دنياطلب

دوستي و حب دنيا امري باطني است، اما هر امر باطني آثاري دارد كه با توجه به آن آثار مي‌توان انسان‌هاي دنياپرست را شناخت:

4. چرا انسان دنياطلب مي‌شود؟

اشاره

براي دنياطلبي دو علت عمده مي‌توان برشمرد:

الف) نفي خدا و آخرت

الف) نفي خدا و آخرت

ريشه دنياطلبي و دنياپرستي ممكن است در تفكر و جهان‌بيني انسان باشد. كسي كه فقط ظواهر را ببيند و خدا و آخرت را نفي كند، از نظر فكري، راهي جز توجه جدي به دنيا را ندارد. او جز دنيا را نمي‌بيند و نمي‌شناسد و دنيا نهايت آرزويش مي‌شود.

ب) غفلت

ب) غفلت

افرادي را مي‌شناسيم كه خدا، نبوت و معاد را قبول دارند، اما در عمل دنيا‌طلب هستند. رفتار اين‌گونه افراد را چگونه مي‌توان تحليل كرد؟ به اين پرسش، دو پاسخ مي‌توان داد:

داستان قارون در قرآن كريم، مي تواند نمونه روشني براي اين موضوع باشد.

5. آثار دنياطلبي

اشاره

زير فصل ها

يك ـ غرور و فريب

دو ـ سرگرم شدن به امور پست و غفلت از انجام دادن اعمال صالح؛

سه ـ طغيان‌گري

چهارـ جهنمي شدن

پنج ـ گناه و كفر

شش ـ از دست دادن قواي ادراكي همراه با خواري

هفت ـ اندوه در دنيا، حسرت هنگام مرگ

هشت ـ راه‌هاي درمان دنياطلبي

نه ـ برخورد صحيح با دنيا چگونه است؟

يك ـ غرور و فريب

يك ـ غرور و فريب

انسان دنياطلب و دنياپرست دچار غرور و فريب مي‌شود. خداوند در آيه 5 سوره فاطر به انسان‌ها هشدار مي‌دهد: «اي مردم... مبادا زندگي دنيا شما را بفريبد».

دو ـ سرگرم شدن به امور پست و غفلت از انجام دادن اعمال صالح؛

دو ـ سرگرم شدن به امور پست و غفلت از انجام دادن اعمال صالح؛

زير فصل ها

سه ـ طغيان‌گري

سه ـ طغيان‌گري

«فَأَمَّا مَنْ طَغي وَ آثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحيمَ هِي الْمَأْوي؛ امّا آن كسي كه طغيان كرده و زندگي دنيا را مقدّم داشته به يقين دوزخ جايگاه اوست!» (نازعات: 37 ـ 39)

چهارـ جهنمي شدن

چهارـ جهنمي شدن

از آيات 37 و 38 سوره نازعات نتيجه مي گيريم، از آثار اخروي دنياطلبي، دوزخ است و جايگاه انسان دنياطلب، جهنم خواهد بود. در سوره يونس هم به اين فرجام اشاره شده است. آنجا كه خداوند مي‌فرمايد:

إِنَّ الَّذينَ لا يرْجُونَ لِقاءَنا وَ رَضُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَ اطْمَأَنُّوا بِها وَ الَّذينَ هُمْ عَنْ آياتِنا غافِلُونَ أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا يكْسِبُونَ. (يونس: 7 و 8)

كساني كه به ملاقات ما اميد ندارند و به زندگي دنيا خشنود شدند و بر آن تكيه كردند و آنها كه از آيات ما غافلند، آنها جايگاهشان آتش است.

پنج ـ گناه و كفر

پنج ـ گناه و كفر

خداوند در آيه 24 سوره انسان به پيامبرش مي‌فرمايد: «صبر پيشه كن و از هيچ گنه‌كار يا كافري اطاعت مكن»، سپس در آيه 27 مي‌فرمايد: «حقيقتاً اين‌گونه افراد زندگي دنيا را دوست دارند».

به نظر مي‌رسد انسان‌هاي دنياطلب، به راحتي اهل گناه و كفر مي‌شوند.

شش ـ از دست دادن قواي ادراكي همراه با خواري

شش ـ از دست دادن قواي ادراكي همراه با خواري

اميرمؤمنان، علي عليه السلام فرمود: «دنيا را رها كن كه دوستي دنيا، [انسان را] كور و كر و لال و خوار مي‌سازد».⁽¹⁾

آن حضرت در كلامي ديگر مي‌فرمايد: «دوستي دنيا، عقل آدمي را تباه مي‌سازد و دل را از شنيدن حكمت، كر مي‌سازد و موجب عذاب دردناك مي‌شود».⁽²⁾

هفت ـ اندوه در دنيا، حسرت هنگام مرگ

هفت ـ اندوه در دنيا، حسرت هنگام مرگ

حضرت علي عليه السلام درباره آثار دوستي دنيا مي‌فرمايد: «هر كس همّ و غمش دنيا باشد، در هنگام جدا شدن از آن بسيار حسرت و دريغ مي‌خورد».⁽¹⁾

امام صادق عليه السلام نيز مي‌فرمايد: «هر كس به دنيا دل ببندد، به سه چيز دل بسته است: اندوه بي‌پايان، آرزوي دست‌نيافتني و اميد نارسيدني».⁽²⁾

دنياطلبي آثار منفي بسياري دارد، از جمله بي‌اعتنايي به مردم، تجمل‌گرايي، نپذيرفتن دين حق، اختلاف و دشمني و جنگ، اشاعه فحشا و گناه، قتل و غارت، تكذيب آيات و نشانه‌هاي خدا و... . سرانجام دنياطلبي براي انسان، پوچي، سرخوردگي و نااميدي است.

هشت ـ راه‌هاي درمان دنياطلبي

هشت ـ راه‌هاي درمان دنياطلبي

در بحث علت دنياطلبي اشاره شد كه دنياطلبي در نگرش انسان ريشه دارد يا از سر غفلت است. بنابراين، راه مبارزه با دنياطلبي آن است كه انسان ابتدا ريشه و علت را بيابد و با آن مبارزه كند. براي اصلاح نگرش، بايد در آن بازنگري كرد و اين مهم حاصل نمي‌شود مگر با علم و تفكر و ايمان آوردن.

بنابراين، لازم است انسان بر آگاهي و معرفت خود بيفزايد و درباره آنها خوب بينديشد و در مرحله بعد به خدا و قيامت ايمان بياورد. اگر انساني خود را شناخت و دريافت ارزش وجودي او در دنيا معادل ندارد، آخرت‌گرا خواهد شد و مي‌تواند با دنياطلبي مبارزه كند، به شرط آنكه به آنچه علم يافته است، مؤمن شود. انسان متفكر و مؤمن، دنياطلب نمي‌شود.

درباره افرادي كه از سر غفلت دچار دنياطلبي شده‌اند، زدودن عوامل غفلت مي‌تواند دنياطلبي را ريشه‌كن سازد و خودشناسي از عوامل مهمي است كه ضربه مهلكي به ريشه دنياطلبي وارد مي‌آورد. حضرت علي عليه السلام مي‌فرمايد: «مَن كَرُمت عَليه نَفسُه هَانَت عَليه الدُّنيا؛ هر كس جانش برايش گرامي باشد و به كرامت خود توجه كند، دنيا در مقابلش پست و كوچك مي‌شود».⁽¹⁾

روشن است انسان خردمند به چيزهاي پست و كوچك توجه نمي‌كند؛ چه رسد به اينكه به آنها دل ببندد. در اين مسير، اطاعت از خدا و رسول و امامان معصوم عليهم السلام و به كار بستن رهنمودهاي آنها راهگشاست.

همان‌گونه كه اشاره شد، نخستين قدم، آن است كه انسان اهل فكر و تدبر شود، در حقيقتِ خود و دنيا به دقت نظر كند و در كنار آن، ديگر دستورهاي الهي را انجام دهد، اهل نماز و عبادت باشد، با دنياطلبان همراهي نكند، در انتخاب دوست دقت كند، قرآن را در زندگي وارد سازد؛ يعني آن را بخواند و در آن تأمل كند. رعايت همين موارد مي‌تواند به دوري انسان از دنياطلبي كمك فراواني كند.

نه ـ برخورد صحيح با دنيا چگونه است؟

نه ـ برخورد صحيح با دنيا چگونه است؟

روشن است دنيا به معناي زمين و آسمان و آفريده‌هاي خداوند، همه خير و خوبي است و به تعبير خداوند در قرآن كريم همه اينها براي انسان آفريده شده است. آنچه مهم است، نحوه برخورد با اين مظاهر الهي است. برخورد صحيح با دنيا دو مرحله اساسي دارد:

در مرحله نخست؛ بايد به كلمات نوراني قرآن و اهل بيت عليهم السلام ، اعتقاد يافت؛ يعني بايد بدانيم و معتقد باشيم دنيا مقدمه و مزرعه آخرت است. حيات واقعي، حيات اخروي است و دوستي دنيا سرچشمه هر خطا و گناهي است و در مقام عمل، بايد از بستن دل به دنيا و مظاهر آن پرهيز كرد.

انسان مؤمن از دنيا كمال بهره را مي‌برد؛ زيرا دنيا بهترين وسيله و تنها وسيله رسيدن به آخرت است، اما حبّ و عشق آن را در دل جاي نمي‌دهد؛ زيرا دل جايگاه عشق و حبّ خداست. بر اين اساس، انسان عاقل و مؤمن، در مقام عمل، زاهد خواهد بود و به قدر كفاف و ضرورت از دنيا بهره مي‌گيرد و از دنيا براي انجام اعمال صالح مدد مي‌جويد. دنيا زير پاي او قرار دارد، اما چشمش به آخرت و زندگي اخروي است. اقبال و ادبار دنيا در روحيه او اثر نمي‌گذارد؛ يعني نه از دست دادن نعمتي او را متأسف مي‌كند و نه روي آوردن نعمت دنيايي او را ذوق‌زده مي‌سازد. شعار زباني و عملي او اين جمله خواهد بود: «الحمدلله علي كل حال».

گلبانگ حديث

اشاره

گلبانگ حديث

زير فصل ها

جايگاه دنيا

نكوهش دنيا

دنيا به اندازه ضرورت

به دنيا ناسزا مگوييد

دنيا آخرين ديدرس انسان كور

دنيادوستي منشأ هر گناهي است

معناي دنيا دوستي

برخورد با دنيا

پرهيز از دل بستن به دنيا

دنيا زندان مؤمن است

ارزشمندترين مردم

حكايت انسان و دنيا

جايگاه دنيا

جايگاه دنيا

براي آخرتش و از زندگي خود براي مردنش و از جواني خود براي پيري‌اش توشه برگيرد؛ زيرا دنيا براي شما آفريده شده است و شما براي آخرت».⁽¹⁾

نكوهش دنيا

نكوهش دنيا