ایده پردازی و موضوع یابی رسانه ای تولید ملی حمایت از کار و سرمایه ایرانی
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه: جعفرزاده فيروزآبادي، محمدكاظم، 1351 -
عنوان و نام پديدآور: ايدهپردازي و موضوعيابي رسانهاي «توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني»/ محمدكاظم جعفرزادهفيروزآبادي.
مشخصات نشر: قم: صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران، مركز پژوهشهاي اسلامي، ۱۳۹۱.
مشخصات ظاهري: ۱۹۹ ص.
شابك: 978-964-514-266-5
وضعيت فهرست نويسي: فيپا
يادداشت: كتابنامه: ص. [۱۹۳] - ۱۹۹؛ همچنين به صورت زيرنويس.
موضوع: تلويزيون -- پخش برنامههاي مذهبي -- اسلام
موضوع: راديو -- پخش برنامههاي مذهبي-- اسلام
موضوع: رشد اقتصادي -- ايران
موضوع: اسلام و اقتصاد
موضوع: اسلام و كار
موضوع: نوآوري -- ايران
شناسه افزوده: صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران. مركز پژوهشهاي اسلامي
رده بندي كنگره: 1391 9الف7ج/1992/6PN
رده بندي ديويي: ۳۰۲/۲۳۴۵
شماره كتابشناسي ملي: ۳۰۲۶۸۸۶
پيشگفتار
جهش علمي جمهوري اسلامي ايران در علوم پايه و فنآوري هاي برتر و راهبردي و علوم دانشبنيان همانند انرژي هستهاي، نانو فنآوري، زيست فنآوري، فنآوري هوافضا، فنآوري اطلاعات و ارتباطات، فنآوري زيست محيطي، علوم و فنآوري هاي شناختي، سلول هاي بنيادي، انرژي هاي تجديدپذير (نو) و گياهان دارويي نشان ميدهد نظام جمهوري اسلامي ايران در مسير توسعه و پيشرفت علمي و اقتصادي، گام هاي بلندي برداشته است؛ به گونهاي كه توانسته است در برخي موارد انحصار توليد برخي محصولات خارجي را از بين ببرد و اعجاب ناظران را برانگيزد.
رهبر معظم انقلاب اسلامي ايران با شناخت صحيح و دقيقي كه از توانمندي هاي نظام مقدس جمهوري اسلامي ايران و شرايط فعلي كشور دارد، بارها در سخنراني هاي خود بر اهميت و لزوم توجه به علوم و فنآوري هاي برتر و راهبردي و دانشبنيان تأكيد كرده است و آنگونه كه از سخنان ايشان برميآيد، در شرايط كنوني كشور، «توليد ملي و حمايت از كار و سرمايه ايراني»، طرح عملياتي جهاد اقتصادي است كه از سال گذشته آغاز شده است.
بنابراين، وظيفه همگاني اقتضا ميكند «توليدمحوري» شاخص همه سياست هاي اقتصادي ما باشد و از توليدات ملي (با مصرف توليدات داخلي) حمايت كنيم.
در اين پژوهش تلاش شده است با ايدهپردازي درباره مسائل اقتصادي قرآن، علوم و فنآوري هاي برتر و راهبردي و تبيين موضوعات و ريز موضوعات متعدد همراه با ايدههاي مرتبط با آنها، افق هاي جديدي را فراروي برنامهسازان رسانه ملي قرار داده شود.
پژوهش حاضر داراي اين ويژگي هاست:
ايدهپردازي درباره مسائل كاربردي موضوع سال «توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني»؛
تبيين مسائل اقتصادي قرآن با رويكرد ايدهپردازي كه ناظر بر توليد و عوامل توليد و مسائل مرتبط با آن است؛
تبيين علوم و فنآوري هاي برتر با رويكرد ايدهپردازي؛
موضوع يابي كاربردي براي برنامه سازان محترم در فنآوريها، علوم پايه، مراكز علمي و پژوهشي(پژوهشگاهها و پژوهشكدهها) كه در پايان كتاب (مبحث سخن آخر) آورده شده است.
مطالب اين پژوهش به گونهاي نظم يافته است تا برنامهسازان محترم بتوانند استفاده هاي مورد نظر خود را از آن ببرند؛
ارايه مطالب اقتصادي قرآن و بيان فنآوريها و علوم پايه و كاربردي در فصلي ديگر نشان ميدهد در كنار توسعه و پيشرفت و فنآوري هاي امروزي نبايد از معارف الهي قرآن درباره مسائل اقتصادي غافل شد؛
برخي از موضوعاتي كه ارايه شده است، به دليل كلي بودن و ويژگي هاي خاص آن در انتهاي فصل اول آورده شده است تا مقدمهاي براي ورود به مباحث اصلي كتاب باشد.
درباره ساختار اين كتاب بايد دانست كه فصل اول اين پژوهش به تعريف مفاهيم، راهنماي فرم هاي ايدهيابي و پيش درآمدي بر موضوعات اصلي اشاره دارد. فصل دوم، درباره قرآن و اقتصاد است كه در نه مبحث ارايه شده است كه به اهميت توليد و هدايتهاي قرآني در توليد، عوامل توليد و سرمايهگذاري و تشويق به آن و نقش وحي در توليد ميپردازد.
فصل سوم بر فنآوريهاي برتر و علوم پايه، كاربردي و دانشبنيان تأكيد كرده است.
در فصل چهارم برخي از مراكز علمي و پژوهشي موفق در عرصه علوم جديد و فنآوريهاي نو معرفي شدهاند.
الف) منابع فصل اول، در پاورقي آمده است.
ب) منابع مطالبي كه در جدول در فصلهاي دوم، سوم، چهارم و بخشي از فصل اول آمده است؛
به گونهاي ويژه پس از مطالب «تشريح مؤلفههاي مضموني» آوردهايم.
گفتني است كه منشأ اوليه ايدههاي برنامهاي نيز ناشي از همين منابع است كه خلاقيت نگارنده نيز با آن عجين شده است.
ج) قطبنماي ما در تبيين فنآوريهاي برتر، علوم پايه و كاربردي در فصل سوم و چهارم و ارائه موضوعات و معرفي مراكز علمي و پژوهشي در مبحث سخن آخر (بخشهاي جيم و دال)، «سند نقشه جامع علمي كشور»، (اولويتهاي «الف» در فنآوري، علوم پايه و كاربردي) بوده است.
در سرآغاز نوشتار از استادان و عزيزاني كه در اين اثر ما را ياري رساندند، صميمانه سپاسگزاري ميكنيم.
استاد معزّز جناب حجت الاسلام آقاي سلمان رضواني با قبول زحمت ارزيابي و ارايه رهنمودهاي اصلاحي، بر غناي اين اثر افزود.
جناب آقاي محمدمهدي قرباني در گردآوري مطالب ما را همراهي كردند و همچنين از ويراستار محترم ابوذر هدايتي و محمدجواد حقپرست، طراح جلد كتاب قدرداني و از خداوند منّان برايشان توفيق روزافزون طلب ميكنم.
فصل اول: كليات
پيش از آنكه به مباحث اصلي كتاب بپردازيم، درباره برخي مفاهيم مرتبط با موضوع توضيحاتي ارايه ميشود تا با رفع ابهام هاي احتمالي، از مطالب كتاب بهتر بتوانيم بهره ببريم.
در اينجا ضرورت دارد، مفاهيم مرتبط با موضوع تعريف و تبيين شود:
الف) توليد ملي
توليد ملي كه در اصطلاح علم اقتصاد همان «درآمد ملي» است، عبارت از ارزش پول همه كالاها و خدمات نهايي ايجاد شده كشور در دورهاي معين (معمولاً يك ساله)(1)است كه طيف وسيعي از محصولات صنعتي، كشاورزي، مسكن و حتي محصولات هنري، علمي و فرهنگي را دربرميگيرد.
ب) كار
كار يكي از عوامل توليد است كه در برگيرنده تمام فعاليت هاي اقتصادي انسان اعم از فكري و يدي، تخصصي و غيرتخصصي براي توليد ثروت است.(2)
ج) سرمايه
سرمايه عبارت از مجموعه كالاهايي است كه قبلاً توليد و براي توليد كالاهاي ديگر نيز از آن استفاده شده باشد. سرمايه دو ويژگي مهم دارد:
خلق آن نيازمند فداكاري است؛ زيرا منابع توليد به جاي توليد كالاهاي مصرفي در توليد كالاهاي سرمايهاي غيرقابل مصرف به كار ميرود؛
بازدهي ديگر عوامل توليد؛ يعني زمين و كار را بالا ميبرد كه اين در حكم پاداش فداكاري هاي توليد سرمايه تلقي ميشود.(1)
ه) رسانه
رسانه در نظر دستاندركاران و حرفهايهاي علم ارتباطات، به معناي وسايلي است كه توانايي انتشار و انتقال پيامها به سمت مخاطبان خود را دارند. در واقع، رسانه ابزاري است كه به وسيله آن اطلاعات معيني به فاصله معيني فرستاده ميشود تا در طول زمان انتقال يابد. رسانه، گيرنده را به فرستنده مربوط ميكند. ازاينرو، رسانه ميتواند نوشته سادهاي يا مانند نظام ارتباط ماهوارهاي، پيچيده باشد.(3)
به عبارت ديگر، رسانه وسيلهاي است كه فرستنده به كمك آن، معنا و مفهوم مورد نظر خود (پيام) را به گيرنده منتقل ميكند. رسانه، وسيله حامل پيام از فرستنده به گيرنده است. كتاب، روزنامه، مجله، عكس، فيلم، نوار صوتي، راديو، تلويزيون، ماهواره و نظاير آن، نمونه هايي از رسانهها به شمار ميآيند.(4)
گفتني است در اين نوشتار، منظور از رسانه، همان راديو و تلويزيون يا رسانه ملي جمهوري اسلامي ايران است.
و) ايده
موضوعي خاص است كه در آن، نسبت مخاطب و چگونگي ارايه نيز تا حدودي لحاظ شده است و از موضوع خام(سوژه) فاصله ميگيرد و قابليت تبديل شدن به طرح راديويي يا تلويزيوني را دارد.
ز) ايدهپردازي
مقصود ما از ايدهپردازي همان ايده هاي برنامهاي هر موضوع است كه ضمن معرفي موضوعات و مؤلفه هاي مضموني آنها، در فرم هاي ويژهاي ارايه شده است تا دستمايه اوليه براي توليد برنامهاي قرار گيرد.
با توجه به اين كه رسانه به عنوان يكي از مهمترين عوامل جامعهپذيري افراد براي الگو دهي به آنان بر اساس معيارها، مؤلفهها و مدلهاي ارائه شده در متن پيامهاي خود ميباشد بنابراين بهكارگيري رسانه و توليد محتواي همگون با فرهنگ و زيرساختهاي ايدئولوژيك مخاطبان، ميطلبد كه پيامهاي مورد نظر به صورت هدفمند، نظاممند و در قالبهاي گوناگون برنامهسازي با جذابيتهاي رسانهاي طراحي و در اشكال گوناگون ايدهپردازي به مخاطب ارائه شود، بنابراين الگودهيهاي ارائه شده از پيامهاي اولويتدار براي مخاطب نه تنها باعث تسهيل در پذيرش پيامها و الگوگيري در نگرشها و رفتارهاي مخاطبان هدف ميشود بلكه برجسته سازي مفاهيم محتواي مورد تأكيد به صورت ناخودآگاه، تثبيت پيام را در ذهن مخاطبان در پي دارد كه ميتوان گفت نوعي القاء و الگودهي به مخاطبان با استفاده از روشهاي تأثير پيام رسانه در مخاطبان به حساب ميآيد؛ بنابراين متناسب با موضوع تحقيق حاضر كه ايدهپردازي و موضوعيابي براي توليد ملي؛ حمايت از كار و سرمايه ايراني ميباشد ايدهپردازي، طراحي و راهكارهاي ارائه پيام به اشكال و قالبهاي گوناگون رسانهاي ما را به دو نظريه ارتباطي ـ رسانهاي «برجستهسازي» و «مدلسازي» رهنمون ميكند.
نظريه «برجسته سازي، يعني اين انديشه كه رسانههاي خبري با ارائه خبرها، موضوعاتي را كه عامه راجع به آنها فكر ميكنند، تعيين مينمايند.(1)
نظريه «مدل سازي»: نمايشهايي كه در تلويزيون يا سينما نشان داده ميشوند، جنبههاي گوناگوني از زندگي انسانها را به تصوير ميكشند و الگوهاي رفتاري را ارائه ميدهند كه ميتوانند مورد تقليد گروه مخاطبان واقع شوند. در حقيقت رسانهها مدلهايي را به نمايش ميگذارند و مدلهايي را براي اعمال وضعيتها با نمايش آنها بر روي پرده فراهم ميآورند. پذيرش اين رفتارها از روي الگو و مدل، يك نوع جامعهپذيري محسوب ميشود.(2)
پيش از ارايه مطالب پژوهشي ايدهيابي درباره «توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني» ضرورت دارد درباره روشها و اجزاي توليد ايده در اين كتاب، راهنمايي مختصري ارايه شود تا مديران و برنامهسازان محترم به راحتي بتوانند از مطالب آن بهرهمند شوند.
در اين پژوهش برنامهاي، سه الگو از فرم هاي تحقيقاتي وجود دارد كه با اين عناوين مشخص شدهاند:
الف) فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
اين فرم به طرح مباحث و مؤلفهها و مطالب كلي در هر موضوع اشاره دارد و در واقع وضعيتي كلي از موضوع ارايه ميدهد و در ضمن آن به موضوع جزئي و ريز موضوعات ميپردازد و آنگاه ميكوشد بر اساس اين محورشناسي كلي به استخراج ايدهها دست يابد.
ب) ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني در مطالب داستاني
در اين فرم هميشه روايت يا داستان قرآني محور ايدهيابي است كه داراي ويژگي هاي؛ حكايت داستاني، پيام و محتوا در ضمن حكايتواره آن وجود دارد.
ج) فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در آيات قرآن
اين فرم براي تبيين مطالب اقتصادي قرآن طراحي شده است تا آيات و موضوعات اقتصادي قرآن تبيين شود. در اين فرم ابتدا موضوع يا موضوعات جزئي مورد نظر قرآن ارايه ميشود. سپس آيه مورد نظر آورده و در ذيل آن به آيات مرتبط نيز اشاره ميشود و بعد توضيحات مرتبط با آن آيه يا آيات مرتبط ارايه و در نهايت ايده هاي موضوع استخراج شده است.
گفتني است برخي از مطالب قرآني ارايه شده (به اقتضاي موضوع و شيوه تبيين آن) در قالب فرم «الف» تبيين شده است.
با توجه به اينكه برخي موضوعاتي كه در فرآيند اين پژوهش به دست آمده است، به دليل ويژگي هاي خاص خود و هماهنگ نبودن مطالب آن با فصل هاي كتاب و از سوي ديگر اهميت آنها، ما را بر آن داشت تا اين موضوعات را در پايان فصل اول بياوريم. فهرست موضوعات عبارتند از:
الف) راهبردهاي توليد ملي؛
ب) الگوهاي رفتاري در نظام اقتصادي اسلام (آموزه هاي انگيزشي و عناصر اخلاقي)؛
ج) ساختار كلان نظام اقتصادي اسلام (بازارها در اقتصاد اسلامي)؛
د) كار در سيره معصومين عليهم السلام .
الف) راهبردهاي توليد ملي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: راهبرد توليد ملي ايران در آينده
موضوع جزئي: كار و سرمايه ايراني در قرن 21
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
كار و سرمايه ايراني در قرن بيست و يكم ميتواند به اين گونه توليدها بپردازد:
توليد و فروش فرمول هاي علمي؛
امتيازهاي متعدد استفاده از محصولات؛
توليد علم؛
طراحي صنايع گوناگون و ماشينآلات صنعتي؛
پيشرو در عرصه هاي ناشكفته و ناگشوده علم در حوزه صنعت و توليد؛
توليد ثروت از علم و صنايع با فنآوري بالا مثل نانو، ليزر و هستهاي.
منبع: رشد اقتصادي بر دوش فنآوري هاي نوين، گفتوگو با دكتر عادل پيغام
http://farsi.khamenei.ir
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
نظام اقتصادي پيشرفته ايران در قرن 21؛ نظامي است كه با توسعه و پيشرفت علمي بتواند با اقتصاد پيشرفته جهان تعامل كند و از كشورهاي مسلمان و مظلوم جهان در زمينه اقتصادي، از نظر علمي و فكري حمايت كند.
آيندهپژوهي اقتصاد ايران/ علمي/ توسعه و پيشرفت اقتصاد
مستند/ كارشناسي
برنامهريزان اقتصادي كشور بايد با توجه به ويژگي هاي الگويي نظام علم و فنآوري و نوآوري در نقشه جامع علمي كشور، كار و سرمايه ايراني را به سوي توليد علم و فنآوري و طراحي صنايع و ماشينآلات صنعتي پيشرفته هدايت و موانع آزاردهنده در اين مسير را رفع كنند.
راهبردي/ مديريت اقتصادي/ اجتماعي
كارشناسي/ تركيبي
كار و سرمايه ايراني بايد با تمركز بر علم و فنآوري هاي جديد همانند نانو، ليزر، كشف و به كارگيري فرمول هاي علمي اقتصادي، با هزينه پايين و ارزش افزوده بالا، به ثروت و توليد ملي كلان دست يابد.
آيندهپژوهي اقتصاد ايران/
فنآوري هاي جديد اقتصادي
مستند/ كارشناسي/ تركيبي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: راهبردها و اقدامات ملي براي توسعه علم و فنآوري در كشور (بر اساس نقشه جامع علمي كشور)
موضوع جزئي: جهت دادن چرخه علم و فنآوري و نوآوري به ايفاي نقش مؤثرتر در اقتصاد
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
الف) راهبردهاي ملي موضوع؛
ترويج فرهنگ كسب و كار دانشبنيان و فرهنگ كارآفريني و ارتقاي توانايي علمي و فنآوري و مهارتي افراد با تأكيد بر نيازهاي جامعه و ايجاد آمادگي جهت پذيرش مسئوليت هاي شغلي؛
افزايش نقش علم و فنآوري در توانمندسازي و ارتقاي بهرهوري در بخش هاي صنعتي و توليدي و خدمات تخصصي و عمومي؛
تسهيل و كارآمدسازي فرآيند عرضه و تقاضا و انتقال و انتشار علم و فنآوري و توسعه زيرساخت هاي رقابتپذيري در توليدات فنآوري و خدمات و محصولات مربوطه.
ب) اقدامات ملي متناسب با موضوع؛
تبيين و ترويج آموزه هاي ديني در زمينه قداست و فريضه بودن كسب و كار متقن و دانشبنيان؛
ساماندهي و رتبهبندي اثرگذارتر انجمن هاي علمي و شركت هاي دانشبنيان و مؤسسههاي پژوهشي غيردولتي و حمايت از بازگرداندن كار به آنها؛
حمايت از توسعه آموزش مهارت هاي پيشرفته با مشاركت بخش خصوصي، به منظور افزايش سهم كشور از بازارهاي بينالمللي؛
4.حمايت از سرمايهگذاري بنگاه هاي اقتصادي در توليد و تجاريسازي علم و فنآوري؛
الزام دستگاهها و سازمان هاي اجراي براي شناسايي و ساماندهي و بهرهگيري مناسب از دستآوردهاي علمي و فنآوري كشور؛
حمايت از بازسازي براي محصولات نوآورانه به ويژه از طريق اولويتدهي به محصولات و خدمات داخلي در خريدهاي دولتي، اطلاعرساني درباره نيازهاي آينده آنها و حمايت از استقرار شركت هاي علمي نوآور داخلي در مناطق آزاد به منظور توسعه صادرات؛
تسهيل مراحل راهاندازي و فعاليت شركت هاي دانشبنيان اعم از گرفتن پروانه و مجوز، امور واردات و صادرات، بيمه و رفع موانع استقرار آنها در شهرها؛
ساماندهي فن بازارهاي عمومي و ايجاد فنبازارهاي تخصصي در حوزه هاي اولويتدار كشور؛
حمايت از ايجاد مراكز ارايه خدمات پشتيبان «ايده تا بازار» و نهادهاي واسط حقوقي، مالي، فني و اداري در موضوعات اولويتدار علم و فنآوري؛
كمك به بازاريابي و صادرات و خدمات پس از فروش محصولات فنآورانه شركت هاي دانشبنيان از طريق ساماندهي و هدايت جوايز و مشوق هاي صادراتي و حمايت از ايجاد سازوكارهاي تبليغاتي براي بازاريابي و توسعه شركت هاي واسط بازرگاني و پشتيباني؛
تدوين سازوكارهاي حقوقي و تشويقي دانشگاهها و پژوهشگاهها براي فروش دستآوردها و ايجاد انتفاع براي دانشگاهها، پژوهشگاهها و محققان نظير حمايت از ايجاد شركت هاي دانشبنيان با مشاركت سهامي مؤسسههاي آموزش عالي و پژوهشي؛
حمايت از توسعه مراكز رشد و پارك هاي علم، با تأكيد بر مشاركت بخش خصوصي؛
پشتيباني از تعامل بخش هاي تحقيقاتي و صنعتي از طريق حمايت از شكلگيري نهاد تحقيق و فنآوري ملي، ايجاد و گسترش مراكز انتقال و تجاريسازي فنآوري و دريافت خدمات و محصولات فنآوري تحت مجوز (ليسانس) مؤسسههاي معتبر داخل؛
اختصاص بخشي از اعتبارات طرح هاي توسعه بزرگ كشور به انتقال و يادگيري فنآوري و الزام مديريت اين طرحها به تدوين پيوست فنآوري و مستندسازي فنآوري هاي انتقالي با محوريت واحدهاي تحقيق و توسعه و ايجاد بانك اطلاعات اين فنآوريها؛
منبع: دبيرخانه شوراي عالي انقلاب فرهنگي، سند نقشه جامع علمي كشور، تهران، دبيرخانه شوراي عالي انقلاب فرهنگي، 1390، صص 20 و 21.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
در مديريت كلان اقتصادي كشور، با استفاده شايسته از علم و فنآوري و نوآوري بايد جلوي اسراف و تبذير كار و سرمايه ايراني در بخش هاي غيرمولد اقتصاد را بگيريم و آنها را به سوي بخش هاي مولد اقتصادي هدايت كنيم.
راهبرد اقتصادي / مديريت كلان اقتصادي
كارشناسي/ مستند
علم و فنآوري و اقتصاد دانشبنيان، توليد ثروت از علم و صنايع با فنآوري بالا مثل نانو، ليزر و هستهاي، متضمن اين معناست كه ما در مديريت كلان اقتصادي كشور ميبايست از مفهوم «تخريب سازنده» براي بازسازي اقتصاد خودمان استفادهاي بهينه ببريم، همانند بنا كردن ساختماني پيشرفته و مجهز بر روي زميني كه خانهاي كلنگي و قديمي دارد.
راهبرد اقتصادي/ اجتماعي/ تحول توسعه صنعتي/ مديريت كلان اقتصادي
كارشناسي/ تركيبي
حمايت دولت يا مراكز آموزش عالي و دانشگاهي كشور يا مؤسسههاي خيريه در فرآيند اقتصادي پشتيباني از ايدهاي در فنآوري هاي جديد همانند نانو، زيستي، زيستمحيطي، نرم و فرهنگي، ليزر، فوتونيك، زيست حسگرها، حسگرهاي شيميايي، مكاترونيك، بسپارها (پليمر)، پدافند غيرعامل، مهندسي پزشكي و نظاير آن تا رسيدن آن فنآوري يا محصول آن به بازار، ترسيم و در ضمن آن بر ضرورت حمايت و پشتيباني از ايجاد مراكز ارايه خدمات پشتيبان «ايده تا بازار» تأكيد شود.
حمايت از ايده هاي اقتصادي در علم و فنآوري
مستند داستاني/ كارشناسي/
در فنآوري هاي جديد به ويژه در علوم پزشكي، سير داستاني رسيدن به آن فنآوري (مشكلات و موانع) در مواجهه با نهادهاي واسط حقوقي، مالي، فني، اداري و شركت هاي ذينفع رقيب، نشان داده شود.
علم و فنآوري
مستند/ داستاني/ كارشناسي
فعاليت هاي انجام شده براي الزام سازمان هاي اجرايي براي شناسايي و ساماندهي و بهرهگيري مناسب از دستآوردهاي علمي و فنآوري كشور در راستاي حمايت از كار و سرمايه ايراني، قابليت ارايه در رسانه ملي را دارد.
اجراي فنآوري در سازمان هاي اجرايي دولت
كارشناسي/ تركيبي/ گزارشي
ب)الگوهاي رفتاري در نظام اقتصادي اسلام
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: الگوهاي رفتاري در نظام اقتصادي اسلام
موضوع جزئي: آموزه هاي انگيزشي كار و تلاش در نظام اقتصادي اسلام
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
آموزه هاي انگيزشي كار و تلاش در نظام اقتصادي اسلام عبارتند از:
طلب فضل و كرم از خدا(1)
استحباب خارج شدن در صبحگاهان براي طلب روزي(2)
همساني كار با جهاد در راه خدا(3)
عبادت بودن كسب مال حلال(4)
پرهيز از شرمندگي در مسير كسب حلال(5)
فضيلت استفاده از دسترنج خود(6)
تأثير كسب حلال در استجابت دعا(7)
منبع: علياصغر هادوي نيا، معنويت و اقتصاد، صص 162 و 163.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
توانمندي نظام اقتصادي اسلام در ارايه ساختار مناسب انگيزشي كار و تلاش، براي دستيابي به رشد و توسعه اقتصادي است.
فرهنگ ديني اقتصادي
كارشناسي/ گزارشي/ مستند
در هر يك از آموزه هاي انگيزشي كار و تلاش كه ارايه شده است، ميتوان با توجه به ابعاد معنوي و اخروي انسان مسلمان، در جريان طبيعي داستان برنامه قرار داد.
فرهنگسازي انگيزه هاي ديني اقتصادي
داستاني/ انيميشن
1) جمعه:10.
2) محمد بن حسن حر عاملي، وسائلالشيعه، بيروت، داراحياءالتراث العربي، 1391ق، ج 12، ص 4.
3) محمدبن يعقوب كليني، اصول كافي، دفتر نشر فرهنگ اهل بيت، 1363، ج 5، ص 88.
4) محمدبن حسن حر عاملي، وسائلالشيعه، ج 12، ص 11؛ متقي الهندي، كنزالعمال، ج 4، ص 8.
5) محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، تهران، مكتبه الاسلاميه، چاپ دوم، 1394 ق، ج 103، ص 7.
6) ميرزا حسين نوري طبرسي، مستدرك الوسائل، بيروت، مؤسسه آل البيت لاحياء التراث، 1408 ق، ج 2، ص 48؛ كنزالعمال، ج 4، ص 9.
7) سفينة البحار، ج 2، ماده حلال، ص 318؛ وسائل الشيعه، ج 4، باب دعا، ص 1083.
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: الگوهاي رفتاري در نظام اقتصادي اسلام
موضوع جزئي:عناصر اخلاقي انسان اقتصادي مسلمان براي دستيابي به وسعت روزي و رشد اقتصادي
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
برخي از عناصر اخلاقي انسان اقتصادي مسلمان عبارتند از:
نيكرفتاري(1)
راستگويي(2)
وفاي به عهد(3)
پرهيز از آزار و پايمال كردن حقوق ديگران
تقوا(4)
شكر خداوند(5)
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
در بيان رسانهاي عناصر اخلاقي انسان اقتصادي مسلمان، تأكيد بر رابطه تنگاتنگ توليد ملي (رشد اقتصادي) و كرامت هاي اخلاقي ضروري است؛ زيرا تعاليم اسلامي ميكوشد در كنار تأمين نيازهاي اقتصادي انسان، ابعاد معنوي و اخروي انسان را هم تكامل بخشد.
اخلاق اقتصادي/ اقتصاد و رشد ابعاد معنوي انسان
كارشناسي/ تركيبي
نيكرفتاري، راستگويي و وفاي به عهد از عناصر اخلاقي اجتماعي برجستهاي هستند كه در اقبال مردم به سوي توليدكننده يا كاسبي، تأثير زيادي دارد.
اقتصادي/ اجتماعي/ اخلاقي
مستند/ كارشناسي
بدرفتاري، دروغگويي و شكستن عهد و پيمان از عناصر اخلاقيـ اجتماعي آشكاري هستند كه در دوري و انزجار مردم از توليدكننده يا كاسبي، تأثير زيادي دارد.
اقتصادي/ اجتماعي/ اخلاقي
مستند/ كارشناسي
ج) ساختار كلان نظام اقتصادي اسلام (بازارها در اقتصاد اسلامي)
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: ساختار كلان نظام اقتصادي اسلام
موضوع جزئي: طبقهبندي روابط بين مردم (بازارها) در اقتصاد اسلامي
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
روابط بين مردم (بازارها) در نظام اقتصادي دستوري اسلام به پنج نوع كلي تقسيم مي شود:
بازار اجاره عوامل (ساختار حقوقي؛ اجاره و جعاله)
بازار مشترك عوامل (استخدام نيروي كار و سرمايه فيزيكي به وسيله يكي از عقود مضاربه، مزارعه، مساقات، جعاله و شركت)
بازار مشاركت سرمايه نقدي (صاحبان سرمايه نقدي، پول خود را از طريق عقودي مانند مضاربه، جعاله و شركت در فعاليت اقتصادي وارد ميكنند.)
بازار كالا و خدمات:
الف) بازار كالاهاي مصرفي و سرمايهاي (در اين بازار كالاهاي مصرفي و سرمايهاي خريد و فروش ميشود)
ب) بازار خدمات مصرفي (در اين بازار خدمات مصرفي اجاره يا جعاله داده ميشود)
رابطه انفاق در راه خدا، رابطهاي است كه از طريق عقودي همانند قرضالحسنه، صدقه، عاريه، هبه، وقف، وصيت و واجباتي مانند زكات فطره و كفارات مالي برقرار ميشود. در بيشتر موارد، يك طرف اين رابطه بينيازان و طرف ديگر آن نيازمندانند. اين رابطه به انگيزه سود برقرار نميشود، بلكه به انگيزه ايثار و كسب ثواب آخرتي يا انجام تكليف شكل ميگيرد.
توضيح وجه نامگذاري «بازار»: براي اين رابطه ذهن ما در مواجهه با كلمه «بازار»؛ مفاهيمي همانند قيمت، سود، خريد و فروش و مانند آن تبادر ميكند كه با انفاق و ثواب ارتباطي ندارد، اما در حقيقت در اين بازار، مال يا منافع آن،ايثار و در مقابل، ثواب خريداري ميشود.
منبع: سيدحسين ميرمعزي، ساختار كلان نظام اقتصادي اسلام، صص69، 70 و 71.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
حرمت ربا از طريق تبيين بازار اجاره عوامل به خوبي قابل ترسيم است؛ زيرا اجاره پول ربا به شمار ميرود و صاحبان پول نميتوانند از اين رابطه استفاده كنند.
اقتصاد اسلامي (حرمت ربا)
كارشناسي
در نظام اقتصادي اسلام بازار ثواب براي مشاركت مردم در اهداف متعالي نظام اقتصادي اسلام به ويژه عدالت اقتصادي، تشريع و تشويق شده است.
اقتصاد اسلامي (بازار ثواب)
كارشناسي/ مستند
وجود بازار ثواب موجب ميشود نظام اقتصادي اسلام در راستاي هدف غايي نظام هاي اسلامي، يعني اعتلاي معنوي انسانها عمل كند.
اقتصاد اسلامي (بازار ثواب)
كارشناسي/ مستند
هر چه قدر بازار ثواب بهتر كار كند و مردم اموال بيشتري را از راه قرض، صدقه، وقف و مانند آن انفاق كنند، وظايف و مسئوليتهاي دولت سبك تر ميشود.
اقتصاد اسلامي (نقش بازار ثواب در كمك به دولت)
كارشناسي/ مستند/ گزارش
در برنامهاي بين دو نظام سرمايهداري و نظام اقتصادي اسلام در بازار ثواب مقايسهاي انجام گيرد تا جايگاه و اهميت بازار ثواب بيشتر براي مخاطبان مشخص شود.
مقايسه نظام سرمايهداري و اقتصاد اسلامي در بازار ثواب
مستند/ تركيبي/ كارشناسي
د) كار در سيره معصومين عليهم السلام
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: حمايت از كار در سيره معصومين عليهم السلام
موضوع جزئي: حمايت از كار در سيره حضرت محمد، خاتمالانبيا صلي الله عليه و آله
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
رسول گرامي اسلام دست كارگري را كه از شدت كار آماس كرده بود، بلند كرد و فرمود: «اين دستي است كه هيچگاه آتش جهنم آن را نميسوزاند، اين دستي است كه خدا و رسولش آن را دوست ميدارند» يا «كسي كه از دسترنج خود كسب معاش كند، خدا با نظر رحمت به او مينگرد».
ايشان در روايتي ديگر فرمود:
«هيچ طعامي گواراتر از اين نيست كه از دسترنج خود شخص تهيه شده باشد. داوود پيغمبر از راه كار امرار معاش ميكرد.»
منبع: سيدموسي صدر، اقتصاد در مكتب اسلام، ص 102.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
سيره عملي پيامبر خاتم صلي الله عليه و آله در حمايت و تقدير از كارگر، نشاندهنده اهميت كسب معاش با دسترنج خود است.
معارف ديني اقتصاد
كارشناسي/ داستاني/ انيميشن
سيره عملي پيامبر خاتم صلي الله عليه و آله در تشويق از كارگر، نشانگر جايگاه ويژه كسب معاش با دسترنج خود براي جلب رحمت الهي است.
معارف ديني اقتصاد
داستاني/ كارشناسي/ انيميشن/ گفتوگومحور
در برنامه هايي كه درباره فعاليت هاي اقتصادي مرتبط با كار و كارگر ارايه ميشود، ميتوان از اين روايات بهره برد.
معارف ديني اقتصاد
تركيبي (كپشن) كارشناسي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: ارزش و اهميت كار در سيره معصومين عليهم السلام
موضوع جزئي: ارزش كار در سيره امام جعفر صادق عليه السلام
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
ابوعمر شيباني ميگويد: درحالي امام صادق عليه السلام را ديدم كه بيلي در دست و جامهاي خشن در برداشت و روي زمين خود كار ميكرد و عرق از پشتش ميريخت. گفتم: بيل را به من بده تا كار شما را انجام دهم. فرمود: «دوست دارم مرد در راه به دست آوردن معاش، آزار و حرارت آفتاب را ببيند و رنج آن را تحمل كند».(1)
زُراره نيز ميگويد: «مردي به حضور امام صادق عليه السلام رسيد و گفت: دستم ناسالم است و نميتوانم با آن به خوبي كار كنم و فاقد سرمايه برايتجارت هستم. امام صادق عليه السلام فرمود: با سرت باربري كن و خويشتن را از مردم بينياز ساز».(2)
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
براي پذيرش «تحمل رنج و سختي» در راه تحصيل معاش (از سوي مخاطب) كه ارزش و اهميت بسيار بالايي دارد، شايسته است بستر فرهنگي آن از طريق رسانه ملي فراهم شود.
اقتصادي / فرهنگسازي
كارشناسي/ تركيبي/ مستند
در برنامه هايي كه به موضوعاتي همانند بينيازي از ديگران با كار كردن، عزت نفس مؤمن و تحصيل معاش با رنج و سختي ميپردازد، ميتوان از اين روايات بهره برد.
معارف ديني اقتصاد
انيميشن / تركيبي (كپشن) / گفت وگو محور
نقص عضو دليلي موجه براي كار نكردن نيست، شخصي كه عضوي ناسالم دارد ميتواند با اعضاي ديگر خود و يا با افكار و دانش خود كار كند.
اهتمام به فعاليت اقتصادي
مستند/ كارشناسي/ داستاني
ارايه تصاويري از فعاليت هاي شخصي، ورزشي، اداري و اقتصادي جانبازان دوران دفاع مقدس (بهويژه جانبازان هفتاد درصد به بالا) ميتواند انگيزه بسيار بالايي در قشر بيكار جامعه براي كار و تلاش پديد آورد.
اقتصادي/ اجتماعي
مستند/ گزارشي/ تركيبي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: حمايت از كار در سيره معصومين عليهم السلام
موضوع جزئي: حمايت از كار در سيره امام جعفر صادق عليه السلام
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
حضرت امام جعفر صادق عليه السلام به يكي از يارانش به نام معاذ كه از كار كناره گرفته بود، فرمود: «آيا بر اثر ناتواني، ديگر كار نميكني؟» عرض كرد: خير، مال زيادي دارم و به كسي هم بدهكار نيستم و اين ثروت تا آخر عمر مرا كفايت ميكند و در اين صورت احتياجي ندارم خودم را به زحمت بيندازم و تن به كار بدهم! حضرت فرمود: «در عين حال كار را ترك نكن؛ زيرا كنارهگيري از آن عقل را زايل ميكند».
منبع: سيدموسي صدر، اقتصاد در مكتب اسلام، ص 103.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
سيره امام جعفر صادق عليه السلام در برخورد با معاذ كه از كار كناره گرفته بود، نشاندهنده اهميت بالاي كار و تلاش در اوج دارايي است.
معارف ديني اقتصاد
كارشناسي/ تركيبي/ داستاني/ انيميشن
بنابر گفتار امام جعفر صادق عليه السلام پيامد كنارهگيري از كار زايل شدن عقل است.
معارف ديني اقتصاد
تركيبي (كپشن)/ اسلايد
ثروت زياد داشتن؛ به گونهاي كه تا آخر عمر كفايت كند، دليلي موجه براي كار نكردن نيست.
فرهنگسازي كار و تلاش
مستند/ داستاني
در جريان طبيعي داستان، ميتوان به شخصي پرداخت كه به دليل ثروت زياد، كار نميكند و استدلالش بينيازي است و در سكانس ديگر، به تناسب داستان، شخص ثروتمند با اين روايت امام جعفر صادق عليه السلام مواجه و متحول شود و به كار رو بياورد.
اقتصادي / فرهنگسازي كار و تلاش
داستاني/ انيميشن
ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني در مطالب داستاني
موضوع كلي: تأثير كسب و كار در قبولي دعا
خلاصه داستان: عمرو بن مسلم يكي از كساني بود كه با امام صادق عليه السلام دوست بود و با ايشان رفت و آمد داشت. پس از مدتي حضرت او را نديد و از علي بن عبدالعزيز، جوياي احوال دوستش شد.
او گفت: فدايت شوم! او دست از كسب و كار و تجارت كشيده و به زهد و عبادت رو آورده است. امام فرمود: «واي بر او! مگر نميداند كسي كه دست از كار بكشد، دعايش مستجاب نخواهد شد».
در عصر پيامبر، هنگامي كه كلام الهي (آيات دوم و سوم سوره طلاق) نازل شد كه «... كسي كه پرهيزكار باشد، خداوند راه گشايشي براي او قرار ميدهد و به او از جايي كه گمان نبرد، روزي ميدهد و كسي كه به خدا توكل كند، خدا او را كافي است»؛ گروهي از مسلمانان، محل كسب و تجارت خود را رها كردند و به گوشهنشيني و عبادت پرداختند و گفتند: خداوند روزيرسان است و نميگذارد افراد ديندار درمانده شوند. ديگر به زحمت تحصيل معاش و كسب و كار چه نيازي داريم. چون اين خبر به پيامبر رسيد، آنها را فراخواند و از سر اعتراض فرمود: چرا كار و كسب را ترك كردهايد؟! آنها گفتند: خداوند متكلف روزي ما شده است. از اين جهت مشغول عبادت شدهايم. پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله فرمود:
چنين نيست كه پنداشتهايد، هركس توان كار و كوشش داشته باشد و انجام وظيفه نكند، خداوند دعايش را مستجاب نفرمايد، شماها بايد دنبال كار برويد.
منابع:
ا. عبدعلي بن جمعه، حويزي، تفسير نورالثقلين، ج 5، ص354.
فيض كاشاني، وافي، ج10، ص15.
مهدي فقيه ايماني، با مردم اينگونه برخورد كنيم، ص162.
محمد اشتهاردي، محمد، داستانها و پندها، ج9، ص73.
مباني معرفتي و اعتقادي:
مستجاب شدن دعا با كار و تلاش ارتباطي مستقيم دارد.
بيكاري در فرهنگ ديني امر بسيار مذمومي است.
مستجاب نشدن دعاي افراد توانايي كه كسب و كار را ترك كنند.
ايده هاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
در عين حال كه خداوند روزيرسان است و نميگذارد افراد ديندار درمانده شوند (طلاق:3 و 2)، ضرورت دارد افراد ديندار، دنبال كار بروند.
معارف ديني اقتصاد
تركيبي (كپشن)/ اسلايد/ داستاني/ انيميشن
دست از كسب و كار كشيدن و روي به زهد و عبادت آوردن با اين برداشت از قرآن كه خداوند روزي رسان افراد ديندار است، استنباط نادرستي است.
معارف ديني / فرهنگسازي كار و تلاش
داستاني/ انيميشن
فصل دوم: قرآن و اقتصاد
همواره قرآن كريم منبع مهم پژوهش براي انديشمندان اسلامي بوده است و از اين رهگذر، علوم و رشتههاي متعددي پايهگذاري شده و در گذر زمان به رشد و بالندگي رسيدهاند.
تبيين آيات اقتصادي قرآن كريم و برداشت هاي ارايه شده به وسيله محققان در اين زمينه ميتواند ايده هاي خوبي براي ارايه در رسانه ملي ترسيم كند تا در كنار توسعه و پيشرفت و فنآوري هاي امروزي از معارف الهي قرآن درباره مسائل اقتصادي غفلت نورزيم.
مطالب اين فصل، به نه مبحث فشرده تقسيم شده است كه عبارتند از:
عوامل مهم اقتصادي و هدايت هاي قرآني در حوزه توليد؛
انفاق؛ تأكيد بر توليد از طريق امر به انفاق؛
دوام و زوال نعمتها؛
اهميت توليد و فراواني منابع توليد در قرآن؛
عوامل توليد و تشويق به سرمايهگذاري و توليد؛
توليد و ارتباط آن با توحيد و معاد؛
نقش وحي در توليد؛
تأكيد قرآن بر مشاغل توليدي خاص؛
داستانها؛
الف) ساختن سد يأجوج؛
ب) توكل تاجر ورشكسته.
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در قرآن
موضوع كلي: اقتصاد در قرآن
موضوع جزئي: عوامل مهم اقتصادي از نظر قرآن
تشريح مؤلفهها مضموني:
در قرآن كريم به عوامل اصلي و مهم اقتصادي كه در توليد نقش دارند، اشاره شده است، كه عبارتند از:
زمين: اعراف: 10؛ ملك: 15؛ عنكبوت: 56.
آب: انبيا:30؛ سجده:27؛ زمر:21.
نيروي انساني؛ اسراء: 6؛ نوح: 12.
4.حيوانات: نحل: 66؛ يس:72 و 73.
منبع:
محمدحسين ابراهيمي، اقتصاد در قرآن، قم، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، مركز انتشارات، 1375، صص32 ـ 55.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
در زمين انواع و اقسام وسايل و ابزار معيشت، مانند آب، هوا و زمين همراه با پستيها و بلندي هايش و ظرفيت خاص آن براي گرد آمدن آب، وسعت و فاصله مناسب آن با خورشيد، ماه و ستارگان فراهم شده است.
عوامل اوليه توليد
مستند علمي/ كارشناسي
بيان سير طبيعي زندگي اقتصادي (توليدي و معيشتي) انسان روي زمين از جامعه هاي ابتدايي (كه امكانات اوليه مانند زمين، آب و هيزم براي آتش و گرم كردن خود، تير و كمان براي شكار و...) تا جامعه صنعتي امروزي كه با فنآوري هاي بسيار پيشرفته و نوين مثل نانو، هستهاي، در فعاليت هاي كشاورزي و استخراج نفت و گاز و معادن روي زمين انجام ميشود، قابليت بسيار خوبي براي ارايه دارد.
توسعه و پيشرفت اقتصاد / توسعه صنعتي
مستند داستاني/ مستند علمي/ انيميشن
در تيتراژ ابتدايي يا پاياني برنامهاي كه سير طبيعي زندگي اقتصادي (توليدي و معيشتي) انسان روي زمين از جامعه هاي ابتدايي تا جامعه صنعتي امروزي ارايه ميكند، مناسب است اين جمله آورده ميشود:
«خداوند متعال انسان را براي زندگي در زمين آفريده و آنچه را بدان نيازمند و مايه حيات اوست، در هر زمان و موقعيتي در زمين و آسمان قرار داده است».(1)
توسعه و پيشرفت ديني
مستند/ انيميشن
آب نقش بسيار مهم و كليدي در توليد خوراك، پوشاك، مسكن و فرآورده هاي صنعتي، نيروگاه هاي اتمي (براي توليد برق) دارد».
عامل اوليه و مهم توليد
مستند علمي/ كارشناسي/ انيميشن
در تيتراژ ابتدايي برنامهاي كه به نقش بسيار مهم و كليدي آب در توليد خوراك، پوشاك، مسكن ميپردازد، ميتوان تصاويري از بيابان بيآب و علف و سپس ضربه هاي پاهاي كودكي (حضرت اسماعيل) كه به زمين ميزند و جاري شدن آب را نشان داد و يا اين آيه قرآن را آورد: «...وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيً...؛ ... و هرچيز را از آب پديد آورديم». (انبياء: 30)
عامل اوليه و مهم توليد/ ديني
مستند/ كارشناسي/ انيميشن
1) 1.محمدحسين ابراهيمي، اقتصاد در قرآن، ص 33.
در برنامهاي منافع و منابع اقتصادي دريا كه عبارتند از صيد انواع ماهيها، خاويار، استخراج مرواريد، ترانزيت حمل كالاها از كشوري به كشور ديگر يا از قارهاي به قارهاي ديگر، مقايسه شود با سوءاستفادهها و ناسپاسي هايي كه در حال حاضر (بعضي افراد و يا كشورها) از دريا انجام ميدهند، همانند حمل مواد شيميايي و سلاح هاي مخرب به سرزمين هاي ديگر، رها كردن زباله هاي اتمي در دل دريا و آلوده ساختن دريا با وسايل مختلف، دزدان دريايي و... .
منابع اقتصادي دريا/ مقايسه منافع اقتصادي دريا با ناسپاسي هاي بشر از آن
مستند/ كارشناسي/ تركيبي
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در قرآن
موضوع كلي: قرآن و اقتصاد
موضوع جزئي: هدايت قرآني در حوزه توليد اقتصادي
تشريح مؤلفهها مضموني:
هدايت و رهنمودهاي قرآني در زمينه توليد، كاملاً با فطرت انسان كه علاقه به كسب مال و تملك هرچه بيشتر آن دارد، هماهنگ است. خداوند ميفرمايد:
«وَ تُحِبّونَ الْمالَ حُبّاً جَمّاً؛ و مال را دوست داريد، دوستداشتني بسيار» (فجر: 20)
«وَ إِنّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَديدٌ؛ و راستي او (انسان) سخت شيفته مال است». (عاديات: 8)
مفهوم اقتصادي اين آيات آن است كه در سرشت انسان براي توليد و كسب مال بيشتر انگيزهاي قوي وجود دارد. بنابراين، كمترين انگيزه ديني نيز براي اين مقوله كفايت ميكند. از اينرو، انسان با اين انگيزه قوي ميتواند در جهت تملك اموال، بيشترين انحراف را نيز در رفتارهاي توليدي داشته باشد. بنابراين، وجود انگيزهها و ضوابط ديني قوي براي پيشگيري اين انحرافات كه اغلب ناشي از سرشت و غريزه است، ضروري مينمايد.
هدايت قرآن كريم در اين زمينه كاملاً با گرايشهاي انسان سازگار است. قرآن پيش از آنكه به اصرار بر كسب و توليد بپردازد، به انحرافات كسب ميپردازد و بارها و با صيغه هاي متعدد از ظلم، خوردن مال مردم به باطل، ربا، غش در معامله، رشوه، كمفروشي، فساد در زمين، نابود كردن اموال و هر آنچه بر حسب مال زياد، انسان را بدان واميدارد، نهي ميكند.
منبع: شوقي احمددنيا، برداشت هاي اقتصادي از قرآن كريم، ترجمه: محمد صفري، تهران، دانشگاه امام صادق عليه السلام ، 1389، صص 58 و 59.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
از توجه زياد قرآن كريم به انحرافات كسب (بيش از آنكه اصرار بر كسب و توليد داشته باشد) فهميده ميشود(با توجه به تمايل فطري انسان به توليد و به تبع آن كسب مال) آنچه انسان در اين مسير بيشتر از آن غافل ميشود؛ ستم در حق مردم، خوردن مال مردم به باطل، ربا، غش در معامله، رشوه، كمفروشي و نظاير آن است كه خداوند بر اين انحرافات و غفلت هاي انسان در مسير توليد و كسب (كه انسان توجه كمتري به آن دارد) بيشتر تأكيد كرده است تا انسان از مسير حق (به خاطر مال دنيا) منحرف نشود.
اقتصاد اسلامي/ اخلاق اقتصادي
مستند/ كارشناسي/ تركيبي
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در قرآن
موضوع كلي: قرآن و اقتصاد
موضوع جزئي: هدايت قرآني در حوزه عوامل توليد
تشريح مؤلفهها مضموني:
هدايت قرآني در حوزه عوامل توليد گستره وسيعي دارد. از نظر اقتصادي معروف است كه عوامل توليد هر اسم و اصطلاحي كه داشته باشد و هر چه قدر به دستهبندي هاي گوناگون تقسيم شود، در نهايت به دو عامل انسان و سرمايه برميگردد.
آيه كريمه اين حقيقت اقتصادي را اين چنين در برابر ما قرار ميدهد: «اوست كسي كه زمين را براي شما رام گردانيد، پس در فراخناي آن رهسپار شويد و از روزي [خدا] بخوريد و رستاخيز به سوي اوست». (ملك:15)
زمين تعبير ديگري از مال و راه رفتن انسان تعبير ديگري از فعاليت توليدي است و با تركيب اين دو عنصر، يعني سرمايه و كار است كه كالا و خدمات پديد ميآيد و انسان از آنها بهره ميبرد و نيازهاي گوناگون را برطرف ميكند.
فراتر از اين آيه، هر آيه از آيات قرآن كه به انواع گوناگون منابع ميپردازد، در بردارنده هدايت و مفهومي در حوزه عوامل توليد است. همچنين هر آيهاي كه به كار، تلاش، گام برداشتن براي به دست آوردن روزي، مسافرت براي بازرگاني، طلب كردن فضل
خدا و آباداني ميپردازد نيز در بردارنده هدايتي در اين زمينه است. حتي قرآن كريم به همين حد هم بسنده نميكند، بلكه هدايت خود را درباره كارآيي هر عامل از عوامل توليد نيز بيان ميدارد. شمار زيادي از آيات وجود دارد كه از اهميت وجود دو صفت توانمندي و درستكاري در عامل كار سخن ميگويند. اين دو همچون دو بال براي كارآمدي توليدند. همانند اين آيات:
«اي پدر، او را استخدام كن، چرا كه بهترين كسي است كه استخدام ميكني؛ هم نيرومند [و هم] درخور اعتماد است». (قصص:26)
«من آن را پيش از آنكه از مجلس خود برخيزي براي تو ميآورم و بر اين [كار] سخت توانا و مورد اعتمادم». (نمل: 39)
«[يوسف] گفت: مرا بر خزانه هاي اين سرزمين بگمار كه من نگهباني دانا هستم». (يوسف: 55)
منبع: برداشتهاي اقتصادي از قرآن كريم، صص 63 ـ 64.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
آيه 15 سوره ملك با مختصر بودن الفاظش، هدايتي كامل، شامل و فراگير از ارزشها و چارچوب هاي اخلاقي را ارايه ميكند كه ناشي از عقيده الهي است.
ارزشها و عوامل توليد
مستند/ كارشناسي
خداوند متعال منابعي را كه انسان نميتواند ايجاد كند، براي او خلق كرده و تمام فوايد و منافع را در آن گسترده است؛ به گونهاي خداوند آنها را قرار داده است كه انسان بتواند از آنها استفاده كند، يعني تمام آنها در خدمت بشر هستند.
خلق منابع اقتصادي
مستند/ كارشناسي
بدون وجود عنصر سرمايه و كار، هيچگونه معرفي صورت نميگيرد؛ زيرا كه زمين در زمره منابع است و به صورت كالا و خدمت آماده نيست. بنابراين، براي استفاده از زمين، كار بشري مورد نياز است.
عوامل اصلي توليد
مستند/ كارشناسي
منابع هستي براي همه انسانها (صرفنظر از هر نوع ويژگي) است و همه حق دارند از آنها استفاده كنند و آنچه از آنها خواسته ميشود، كار و استمرار فعاليت اقتصادي است. بنابراين، اين حق آنان است كه براي به انجام رساندن اينگونه فعاليتها، فرصتي به آنان داده شود.
اجتماعي/ اقتصادي
مستند/ كارشناسي
خداوند متعال منابع را خلق كرده و به فعاليت اقتصادي و مصرف دستور داده است. بنابراين، همه براي حساب و دريافت پاداشي كه بابت پايبندي به اين دستور به آن تعلق ميگيرد، به سوي او بازگردانده ميشوند.
توحيد و توليد و معاد
كارشناسي/ تركيبي
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در قرآن
موضوع كلي: قرآن و اقتصاد
موضوع جزئي: ويژگي هاي انفاق در قرآن
تشريح مؤلفهها مضموني:
خداوند در قرآن براي انفاق ويژگي هايي برشمرده است كه عبارتند از:
انفاق كننده نبايد در پرداخت مال انفاقي، منت نهد و آزاري برساند. (بقره: 262 و 264)
سود اخروي انفاق، قبل از مرگ است. (بقره: 254)
انفاق بهترين چيزها و دوستداشتنيهاست. (بقره: 267)
انفاق جاي جهاد را نميگيرد. (توبه: 53)
مقبول بودن انفاق به شرط ايمان داشتن. (يس: 47)
ريا نتيجه انفاق را باطل ميكند. (بقره: 264)
انفاق كننده هرچه را انفاق كند، خداوند عوضش را به او ميدهد. (سبأ: 39)
منبع: اقتصاد در قرآن، صص 90 تا 96.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
اينكه در قرآن مسئله انفاق بيش از هفتاد بار، مطرح شده است، در مييابيم يكي از اهداف اسلام از بين بردن فاصله طبقاتي است.
اقتصاد اسلامي / راهبرد اقتصادي
كارشناسي/ تركيبي
انفاق به ديگران با انواع گوناگون الزام، ساز و كاري اسلامي (همانند ارث، صدقات، هديه، زكات و كفارات) براي برپايي عدالت و نظاممند كردن تفاوت هاي اقتصادي مردم در سطح اموال شخصي است.
اقتصاد اسلامي / اهداف اجتماعي
كارشناسي/ تركيبي/ داستاني/ انيميشن
پرداخت انفاق به ديگران بايد از مازاد نيازمندي باشد و بايد به كساني اين پرداخت صورت گيرد كه نميتوانند به فعاليت اقتصادي بپردازند.
اجتماعي / اقتصادي
كارشناسي/ داستاني/ انيميشن/ تركيبي/ مستند
كسي كه چيزي به ديگري ميدهد و منتي هم بر او ميگذارد يا با آزار و اذيت او را دلشكسته ميسازد، در حقيقت چيزي به او نداده است.
اخلاق اقتصادي
كارشناسي/ گفتوگو محور/ داستاني/ انيميشن
هنگامي كه تاجري بداند اموالش در معرض تلف شدن است، حاضر است آن را حتي به صورت نسيه بفروشد؛ زيرا بهتر از آن است كه بگذارد تا نابود شود. به طور قطع تمام اموال ما در معرض زوال است و خواه ناخواه (پس از مرگ) از دست ما بيرون خواهد رفت، ولي حاضر نيستيم انفاق كنيم؛ انفاقي كه طرف معاملهاش خداوند است كه فرموده است: «هرچه انفاق كنيد، عوضش را دريافت خواهيد كرد». (سبأ: 39)
هدايت قرآني/ فكري
داستاني/ انيميشن/ تركيبي
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در قرآن
موضوع كلي: قرآن و اقتصاد
موضوع جزئي: تأكيد غير مستقيم قرآن كريم بر توليد از طريق امر به انفاق
تشريح مؤلفههاي مضموني:
در قرآن كريم تأكيد غير مستقيم بر توليد از طريق امر به انفاق، در مييابيم به صورتي كاملاً متفاوت با ديگر اوامر و وصاياي قرآني به طور مكرر و فزاينده در قرآن كريم يافت ميشود. معروف است كه بدون كسب و توليد، انفاقي رخ نخواهد داد و معني اين كلام آن است كه هر امر يا تشويقي براي انفاق صورت بگيريد، ضرورتاً امر به توليد خواهد بود.
آياتي كه اين ارتباط (بين كسب و توليد و انفاق كردن) را بيان ميكند، عبارتند از:
«اي كساني كه ايمان آوردهايد، از چيزهاي پاكيزهاي كه به دست آوردهايد، و از آنچه براي شما از زمين برآوردهايم (از منابع و معادن و درختان و گياهان)، انفاق كنيد..». (بقره:267)
«... از ميوه آن ـ چون ثمر داد ـ بخوريد، و حق [بينوايان از] آن را روز بهرهبرداري از آن بدهيد...». (انعام: 141)
منبع: برداشت هاي اقتصادي از قرآن كريم، صص 59 و 60.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
اعجاز قرآن كريم در شيوه بيان غير مستقيم توليد از طريق امر به انفاق، بسيار شيوا و ستودني است. قرآن به انسان ميگويد كه كسب و توليد كن تا انفاق كني و به ثواب زياد برسي.
اقتصاد اسلامي/ فرهنگسازي
كارشناسي/ تركيبي/ تيزرهاي ديني و پيام هاي كوتاه بازسازي شده
نمايش دو شخصيت در روال داستان كه يكي هميشه به دنبال مال و ثروتاندوزي است و اصلاً انفاق نميكند و پيآمد منفي فردي و اجتماعي كه گريبانگيرش ميشود و شخصيت ديگري كه با وجود داشتن مال زياد، ثروتش را در امور خيريه همانند نيكوكاران مدرسهساز و خيرين ساخت منزل مسكوني براي نيازمندان در نظام جمهوري اسلامي خرج ميكند.
فرهنگ ديني اقتصادي / فرهنگسازي
مستند/ داستاني/ تركيبي
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در قرآن
موضوع كلي: نعمت هاي اقتصادي از نظر قرآن
موضوع جزئي: دوام و زوال نعمتها بستگي به صفات روحي افراد دارد.
تشريح مؤلفههاي مضموني:
دوام نعمت هاي الهي به اين موارد بستگي دارد:
شكر و قدرداني از نعمتها؛
استفاده خوب و درست از نعمتها؛
تحولات روحي جامعه.
زوال نعمت ها نيز به اين موارد بستگي دارد:
ناسپاسي؛
استفاده نادرست از نعمتها؛
استفاده بد از منابع زيرزميني، نيروي انساني و جنگلها؛
كفران نعمت؛
طغيان.
منبع: اقتصاد در قرآن، صص 33 تا 66.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
وظيفه انسان مؤمن است كه از نعمت هاي موجود قدرداني كند و در فكر حفظ و ثبات آنها باشد و در راه توسعه نعمت هاي الهي بكوشد.
اخلاق اقتصادي
كارشناسي/ تركيبي/ تيزر ديني
براي پيشرفت و شكوفايي در توليد ملي، علاوه بر تغييرهاي ظاهري و رسيدن به فنآوري هاي پيشرفته و جديد، تحول دروني (روحي و اخلاقي جامعه) نيز لازم است.
اجتماعي / اخلاقي
كارشناسي/ مستند/ تركيبي
برنامهريزان اقتصادي كشور براي حمايت از توليد ملي در كشور بايد در دو زمينه طرح هاي خود را ارايه كنند:
ارتقا و شكوفايي امكانات موجود؛
تحول روحي و اخلاقي جامعه (براي شكرگزاري و استفاده درست از نعمتها.
راهبردهاي كلان اقتصادي
كارشناسي/ مستند/ تركيبي
داستان قوم سبا (كه در سرزميني بسيار آباد و پرميوه و امن و پاكيزه زندگي ميكردند و بر اثر غرور و طغيان و استكبار و كفران نعمت هاي خدا، سرزمين آنها، ويران و جمعيتشان پراكنده شد) قابليت خوبي براي ارايه و عبرتگيري در زمينه كفران نعمت و طغيان دارد.
زوال نعمت
داستاني/ انيميشن
اسراف، تبذير و تضييع نعمتها، جريمهاي بسيار سنگين دارد كه همان زوال نعمتهاست.
برخي مصاديق اسراف، تبذير و تضييع نعمتها، دور ريختن نيمي از غذاي اضافي به زباله، سفرهاي كه چهار، پنج نفر مهمان دارد، ولي غذاهاي رنگين براي بيست نفر آماده شده است، ذخيره مواد غذايي در خانه براي مصرف به مدت طولاني و فاسد شدن آنها، ذخيره مواد غذايي در انبارها براي گرانتر فروختن و فاسد شدن آنها.
معارف ديني اقتصاد/ اجتماعي
مستند/ كارشناسي/ تركيبي/ گزارشي/ تيزرهاي ديني
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در قرآن
موضوع كلي: اسراف و اتراف در قرآن
موضوع جزئي: قارون فرد شاخص مُسرفين و مُترفين در قرآن
تشريح مؤلفههاي مضموني:
در قرآن كريم، قارون فرد شاخص گروه مسرفين و مترفين معرفي شده است. او در زمان حضرت موسي عليه السلام ميزيسته كه قرآن سرگذشت او را بيان ميكند.
الف) معرفي قارون
خداوند ثروت و گنج هاي زيادي به او داده بود. (قصص: 76)
خود و اموال خود را به رخ ديگران ميكشيد. (قصص: 79)
تصور قارون مبني بر جاودان بودن اموالش. (همزه: 3)
ب) دليل نكوهش قارون
سوءاستفاده از اموالش. (قصص: 77)
پرداخت نكردن حق واجب محرومان. (قصص: 77)
مخالفت و سركشي در برابر موسي. (قصص: 76)
ج) هلاك قارون
فرو رفتن به قعر زمين با خانه و اموالش. (قصص: 81)
ناتواني قارون و يارانش در جلوگيري از هلاكت قارون. (قصص: 81)
منبع: اقتصاد در قرآن، صص 102 و 103.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
داستان زندگي قارون قابليت خوبي براي ارايه پيام هايي همانند؛ عاقبت اسراف و اتراف، عاقبت پرداخت نكردن حقوق واجب محرومين و سرانجام فخرفروشي ثروتمندان در ثروت خود، دارد.
معارف ديني اقتصاد/ اجتماعي
داستاني/ انيميشن
سرگذشت همه زراندوزان مانند قارون است كه چون از امتحان الهي پيروز درنيامدند و به حقوق محرومان توجه نكردند و انفاق هاي واجب الهي را نپرداختند، گرفتار قهر و عذاب خدايي شوند.
معارف ديني اقتصاد
كارشناسي/ تركيبي/ مستند تحقيقي (از مكان زندگي قارون و قارونيان)
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در آيات قرآن
موضوعات: اهميت توليد و تشويق به آن در قرآن ـ طلب از فضل خداوند
آيه 12 سوره اسرا
«وَ جَعَلْنَا اللّيْلَ وَ النّهارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللّيْلِ وَ جَعَلْنا آيَةَ النّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ وَ...؛ و شب و روز را دو نشانه قرار داديم، نشانه شب را تيرهگون و نشانه روز را روشنيبخش گردانيديم تا [در آن] فضلي از پروردگارتان بجوييد و..».
آيات مرتبط: هود: 6، قصص: 73، روم: 46، مزمل: 20، جاثيه: 12، اسراء: 66، جمعه: 10، ملك: 15، نحل: 66 و 67.
توضيحات:
فعاليت هاي توليدي، عنصر اساسي در طلب روزي است. از آيات متعدد ميتوان به اهميت و تشويق به آن پي برد. قرآن كريم تصرف در عوامل توليد و نهاده هايي كه خداوند براي بشر خلق كرده، توصيه و به شكر اين نعمتها و استفاده درست و مناسب از آنها، تأكيد ميكند و دوري كردن از تصرف در عوامل توليد را پيروي از گام هاي شيطاني ميداند و نكوهش ميكند.
خداوند متعال در آيات گوناگون با يادآوري اينكه او منابع و نعمتها را براي انسانها آفريده و آنها را مسخر (رام) ايشان قرار داده است، به جستوجو در زمين و بهرهمندي از منافع آن، آباد كردن و برطرف ساختن نيازهاي معيشتي به وسيله امكانات نهفته در آن تشويق و با بيان هاي گوناگون اهميت آن را گوشزد ميكند.
طلب از فضل خداوند: مجموعهاي از آيات(1)به جستوجو براي روزي و طلب از فضل خداوند امر ميكند. بيشتر اين آيات هدف از تسخير آسمان و زمين، خلقت شب و روز، فرستادن باد و باران و حركت كشتي در درياها را جستوجو و طلب بسيار براي روزي ميدانند. اين آيات در تشويق به كسب روزي با روش فعاليت هاي توليدي تصريح دارند.
از قرآن استفاده ميشود كه خداوند براي همه موجودات روزي را تضمين كرده است.(2)از كوچكترين موجودات تكسلولي گرفته تا بزرگترين آنها در جهان هستي از اين روزي بهرهمند هستند، علاوه بر اين در روزي زيادتي وجود دارد كه از آن به فضل تعبير شده است. در اين آيات (مربوط به فضل الهي) هدف از تسخير آسمان و زمين، درياها، خلقت شب و روز و ارسال باد و باران، جستوجوي فضل الهي و نوع رزق معرفي ميشود.
يكي از شيوه هاي برجسته جستوجو از فضل خداوند، فعاليت هاي توليدي به شمار ميرود. نكته مهم در فعاليت هاي توليدي براي گسترش روزي دامنه اين فعاليتهاست، نه تنها خشكي، بلكه سراسر زمين و آسمان قلمروي فعاليت هاي توليدي بشر است. نمونه آن آيات تسخير زمين، آسمان و درياست تا بشر بتواند از همه نعمت هاي الهي بهرهمند شود. نكته نهفته در تسخير آسمان، زمين، دريا و كشتي اين است كه بشر بدون فنآوري لازم، نميتواند از اين نعمتها بهرهمند شود. پس تصرف در آسمان و زمين و بهرهمند شدن از نعمت هاي آن بدون توليد ابزارهاي لازم و وسايل مدرن و فنآوري هاي نوين ميسر نيست. در واقع، تشويق به توليد و فراهمسازي زمينه توليد است.
تمهيد مقدمات كار و تلاش، زمينهسازي براي آرامش و استراحت و چراغاني كردن زمين براي جستوجوي روزي، تشويق عملي براي فعاليت اقتصادي است. به راستي اگر روز روشن نميبود و تاريكي شب كنار نميرفت، چگونه امكان فعاليت اقتصادي و جستوجوي روزي ممكن بود.
از آيه 73 سوره قصص پي ميبريم خداوند شب را براي استراحت و روز را براي طلب روزي قرار داد و گستردگي دامنه رحمت خدا ايجاب ميكند كه همه وسايل حيات انسان را تأمين كند. انسان از يكسو نياز به كار و كوشش و حركت دارد كه بدون روشنايي روز ممكن نيست و از سوي ديگر به استراحت و آرامش نياز دارد كه بدون تاريكي شب كامل نميشود.
منابع:
سيد محمد كاظم رجايي، معجم موضوعي آيات اقتصادي قرآن، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1382، صص 61 ـ 66.
ناصر مكارم شيرازي و ديگران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ بيست و سوم، 1374، ج 16، ص 147.
محسن عباس نژاد، قرآن و اقتصاد، مشهد، بنياد پژوهشهاي قرآني حوزه دانشگاه، 1384، ص 437.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
هدف از تسخير درياها، كشتيها و نهرها (همه آنچه در آسمانها و زمين است) اين است كه از فضل الهي روزي طلب شود و هدف از بهرهگيري از فضل الهي، تحريك حس شكرگزاري انسانهاست تا عواطف آنها براي شكر منعم بسيج شود.
طلب روزي از فضل الهي/ اخلاق اقتصادي
كارشناسي/ گفتوگومحور
خداوند به انسان، شخصيت، ارزش و عظمت بخشيده و تمام موجودات عالم هستي (آفتاب و ماه، شب و روز، باد و باران، كوهها و درهها، جنگلها و صحراها، درختان و حيوانات، معادن و منابع زيرزميني) را مسخر (فرمانبردار) و در مسير منافع انسان قرار داده است تا انسان از مواهب آنها بهره گيرد و به غفلت نخورد.
منابع اقتصادي انسان در قرآن
كارشناسي/ مستند
نمايش تلاش و كار شبانهروزي ميليونها گلبول درون خون انسان (براي انتقال اكسيژن به سلولها و دفع دي اكسيد كربن از بدن انسان (به وسيله گلبول هاي قرمز) و پاسداري از سلامت انسان در برابر هجوم ميكروبها به بدن انسان (به وسيله گلبول هاي سفيد) الگوي خوبي براي بيداري وجدان خفته انسان است.
اهميت كار
انيميشن/ تركيبي/ مستند علمي
خداوند سبحان روزي هركس را تضمين فرموده است، مشروط به آنكه فرد به كوشش و كار و حركت بپردازد.
معارف ديني اقتصاد (كار و روزي)
كارشناسي/ تركيبي/ تيزر ديني
انواع نعمت ها مصداقي از رحمت الهي است كه انسان را سيراب ميكند، بر جريان باد ترتب دارد. مانند تلقيح درختان، رفع عفونتها و تصفيه هوا. علاوه بر اين، به وسيله باد ابرها متراكم ميشود. با تراكم ابرها، بارش باران، سيراب شدن طبيعت، حركت كشتيها و زمينه براي انواع فعاليت هاي اقتصادي است و توليد كالاها و خدمات فراهم ميشود.
نعمت هاي الهي مترتب بر باد
مستند/ انيميشن/ كارشناسي/ تركيبي/ گزارشي
فهرستيابي ايده هاي اقتصاد در آيات قرآن
موضوعات: فراواني منابع توليد، نامحدود بودن منابع و نعمت هاي الهي، تأمين نيازمنديها در طبيعت.
آيه 34 سوره ابراهيم
«وَآتَاكُم مِّن كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللّهِ لاَ تُحْصُوهَا إِنَّ الإِنسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ؛ و هرچه از او خواستيد به شما عطا كرد و اگر نعمت خدا را شماره كنيد، نميتوانيد آن را به شمار درآوريد، قطعاً انسان ستمپيشه است».
آيات مرتبط:
فراواني منابع توليد و نامحدود بودن منابع و نعمت هاي الهي: ابراهيم: 14؛ نحل: 18.
تأمين نيازمنديها در طبيعت: حجر: 20؛ حج: 65؛ ملك: 15؛ طه: 53.
توضيحات:
فراواني منابع توليد
قرآن كريم درباره آينده زندگي وعده هاي اميدبخشي داده است؛ برخلاف ديدگاه اقتصاددانان بدبين كه آينده اقتصادي جامعه را تيره ميبينند و معتقدند با افزايش جمعيت زمين و كمبود امكانات موجود در آن، جامعه به سوي فقر و نابودي پيش ميرود. قرآن از كافي بودن منابع براي بشر و نزول بركتها از خزانه بي پايان الهي سخن به ميان آورده و نعمت هاي خداوندي، منابع و امكانات آفريده شده براي بشر را نامحدود معرفي ميكند. نه تنها روزي بشر، بلكه همه جنبندگان را تضمين و به اين وسيله اميد به رزاقيت خداوند را جايگزين ترس از فقر كرده است.
خدا در زمين بركت قرار داده و قوت هاي آن را مقدر و براي همه جويندگان روزي، شرايط را فراهم آورده است. اگر فردي بخواهد در جستوجوي روزي باشد، در اختيارش قرار مي گيرد. نعمت هاي الهي غيرقابل شمارش اند و اين انسان است كه كفران نعمت ميكند و از نعمت هاي خداوند درست بهره نميبرد و سپاس او را به جا نميآورد.
قرآن كريم اين واقعيت را يادآوري ميكند كه اگر روزي بندگان بيش از حد گسترش يابد، در برابر او طغيان خواهند كرد و اين به مصلحت آنان نخواهد بود. به همين دليل، خداوند از خزانه بيپايان خويش بر اساس نياز و به «اندازه» براي بشر «روزي» نازل ميفرمايد.
از آيات متعددي استفاده ميشود كه منابع توليد فراوان هستند. از جمله آنها آيه 34 سوره ابراهيم است كه به نامحدود بودن منابع و نعمت هاي الهي اشاره ميكند.
در آياتي از قرآن، از خلق آسمان و زمين، نزول باران و به دنبال آن رويش گياهان، پيدايش ميوهها و روزي براي انسانها سخن به ميان آمده است. همچنين خدا بر انسانها منت گذاشته و نعمت هاي مادي ديگري نيز به آنها ارزاني داشته، كشتي و رودها را مسخر انسان ساخته، خورشيد و ماه و شب و روز را متناسب با نيازها و براي رفع احتياج هاي بشر در خدمت او گماشته است. پس از ذكر اين نعمتها متذكر ميشود كه اصولاً آنچه طبيعت انساني اقتضا كند و مورد نيازش باشد، با زبان فطرت از خداي خويش بخواهد، خدا به او بدهد.
تأمين نيازمنديها در طبيعت
در فرموده هاي امام رضا عليه السلام آمده است:
ما (با بررسي احكام) در مييابيم كه هرچه را خداوند متعال حلال شمرده است مايه صلاح و بقاي مردم است و مورد نياز آنان؛ به گونهاي كه نميتوانند از آن دست بردارند و چيزهايي را حرام و ممنوع
يافتيم كه مردمان را به آنها نيازي نيست، بلكه آن چيزها فسادآور است و نابودكننده و هلاكتبار.(1)
امام در اين كلام كه از فلسفه احكام سخن ميگويد، هماهنگي نظام تشريع و نظام تكوين را ـ در تأمين احتياجات انسان ـ بيان كرده و معيار احكام الهي را رفع نياز انسان و بقاي او شمرده است. دين بر اساس حلال و حرام استوار است و حليت و جواز، بر اصل صلاح و بقا و احتياج پي نهاده شده است. و حرمت بر اصل فساد، فنا، هلاكت و بينيازي آدمي از چيزهاي حرام است. بنابراين، آنچه براي ادامه زندگي و بقاي انسان لازم است، در طبيعت موجود است و در شرع حلال و جايز شمرده شده است. آنچه براي انسان زيان دارد يا موجب نابودي و هلاكت اوست، حرام و ممنوع شده است. از اين كلام در مييابيم، در نظام تكوين و جهان آفرينش، همه آنچه مورد نياز انسان و عامل بقا و پايداري و زمينه صلاح و هدايت اوست، آفريده شده و در دسترس او قرار گرفته است و اگر موانعي انساني چون ظلم، خيانت، غصب، سرقت، احتكار، گرانفروشي، سرمايهداري و ويژه ساختن كالاها به اشخاص پيش نيايد، خوان طبيعت غني است و مواد لازم زندگي خلق را تأمين كرده است.
حضرت امام رضا عليه السلام در كلام ديگري چنين فرموده است:
... فَكُلُّ نافِع مُقَوِّ لِلجِسْمِ قُوَّةٌ لِلبَدَنِ فَهُوَ حَلالٌ... .(2)
هر چيز سودمند و مقوي جسم (انسان) كه مايه توانبخشي به بدن است، حلال است.
با دقت در اين حديث، در مييابيم امور سودمند و انرژيبخش در جهان و طبيعت موجود است و شرع نيز براي آنچه هست و در دسترس قرار دارد، قانون وضع كرده است، نه براي آنچه نيست و يافت نميشود يا نمي تواند در اختيار افراد و طبقات مردم باشد.
با الهام از قرآن كريم كه خاستگاه اصلي كلام امام است، اين اصل بنيادين بهتر روشن ميشود. در قرآن با تعبيرهاي گوناگوني، بينيازي طبيعت و وجود مواد لازم براي زندگي بيان شده است:
الف) آياتي در قرآن هست كه در آن سخن از تسخير طبيعت و مواد آن به وسيله انسان به ميان آمده است، مانند: «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ؛ آيا نمينگري كه خداوند آنچه را در زمين است براي شما رام و قابل تسخير قرار داد». (حج: 65)
از تعبير گوياي «سَخَّرَ»، كه به معناي ممكن بودن دستيابي انسان به مواد و قابل تسخير بودن آنهاست، آشكار ميشود همه آنچه در زمين است، رام انسان است و در اختيار او قرار دارد و براي استفاده او آفريده شده است.
ب) آيهاي كه طبيعت و مواد آن را براي رفع نياز و استفاده انسان معرفي كرده است:
هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِن رِّزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ. (ملك:15)
اوست كه زمين را براي شما رام كرد، در اطراف آن راه رويد، و از روزي خدا بخوريد، و بازگشت به سوي اوست.
ج) آيهاي كه زمين را گهواره و جايگاه امن و آرام براي انسان معرفي كرده و اين نشانگر اين حقيقت است كه نيازهاي انسان در اين مهد بزرگ نهاده شده است:
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلاً. (طه: 53)
خدايي كه زمين را گهواره (آرامگاه) شما قرار داد و برايتان راهها در آن كشيد.
د) آيهاي كه به طور مستقيم از شيوه زندگي و معيشت سخن گفته و طبيعت را از نظر تأمين مواد زندگي و ارايه راه هاي معيشت، غني شمرده است:
وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ وَمَن لَّسْتُمْ لَهُ بِرَازِقِينَ. (حجر:20)
در زمين، وسايل معيشت شما و آنهايي را كه شما روزيدهشان نيستيد، نهاديم.
براي انسانها راه هاي معيشت و زندگي در زمين هست، حتي براي آنان كه توان كار و كوشش ندارند و ابزار بهرهبرداري از طبيعت را از دست دادهاند.
اينها نمونه هايي از آيات قرآن كريم بود، وگرنه آيات درباره غناي طبيعت و وجود مواد مورد نياز انسان و حتي حيوانات در آن فراوان است.
منابع:
معجم موضوعي آيات اقتصادي قرآن، صص 72 و 73.
محمد حكيمي، معيارهاي اقتصادي در تعاليم رضوي، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1370، صص 158 تا 163.
قرآن و اقتصاد، صص 402 ـ 404 و 407 تا 409.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
خروج نعمت از حد شمارش، از بركات دو صفت مغفرت و رحمت خداوند است.
معارف ديني اقتصاد (نامحدود بودن نعمت هاي الهي)
كارشناسي/ تركيبي
خداوند با مغفرتش، كه همان پوشاندن است، نقص و قصور اشيا را ميپوشاند و با رحمتش كه اتمام نقص و رفع حاجت است، خير و كمال هر چيز را ظاهر ميسازد و به زيور و جمالش ميآرايد.
معارف ديني اقتصاد
كارشناسي/ گفتوگومحور
مغفرت و رحمت الهي بر تمام موجودات گسترده است.
معارف ديني اقتصاد
كارشناسي/ تركيبي/ مستند علمي
خداوند در نظام آفرينش تمام احتياجات همه بندگانش را تأمين كرده و آنچه براي شئون گوناگون حيات ضرورت دارد، در اختيار آنان گذاشته است.
معارف ديني اقتصاد
كارشناسي/ گفتوگومحور/ مستند علمي
قانون عام خلقت ـ كه بر اساس حكمت و عدل و رحمت است ـ وجود نياز نابرآورده و شكم گرسنه و انسان بيمسكن و بيمار بيدارو و فرد برهنه و بيپوششي را سبب نگشته است. علل احتياجها و فقرها و كمبودها به عامل انساني و شيوه زندگي او (ظلم، خيانت، بهرهكشي، حقكشي، كمفروشي، استثمار و مديريت هاي نابخردانه يا خائنانه) ربط دارد.
معارف ديني اقتصاد
كارشناسي/ گفتوگومحور/ داستاني/ مستند تحقيقي
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در قرآن
موضوع كلي: رازق بودن خداوند و تقدير و تقسيم روزيها (بر اساس آيات قرآن)(1)
موضوع جزئي: باور داشتن تقدير و تقسيم روزيها و دستآوردهاي اثرگذار آن در فعاليت هاي اقتصادي
شريح مؤلفه هاي مضموني:
معناي تقسيم روزيها در نظام آفرينش آن است كه مقدرات هر انسان با توان جسمي و اقتضائات روحي و فكري او تناسب دارد و با محيط طبيعي و شخصيت خانوادگي و اجتماعياش سازگار است. ازاينرو، تلاش هاي او هنگامي به توفيق ميانجامد كه با روند مقدراتش سازگار باشد.
در مثالي متعارف ميتوان اين سازگاري را دريافت. همانگونه كه مقدرات علمي انسان داراي حافظهاي قوي با فرد داراي حافظه متوسط يا ضعيف تفاوت دارد، مقدرات مالي و اقتصادي افراد داراي وضعيت هاي مختلف مالي نيز متفاوت است، اما حكمت نهفته در اين اختلافات آن است كه هر انساني به برآوردن بخشي از احتياجهاي جامعه بپردازد.(2)
[باور داشتن تقدير و تقسيم روزيها بر پايه چنين تفسيري، دو دستآورد مهم و اثرگذار در عرصه فعاليت هاي اقتصادي را در پي دارد:
يك ـ تلاش به سمت و سويي درست مي گرايد؛ به گونهاي كه هركس شيوهاي را براي به دست آوردن روزي برميگزيند كه با توان و استعدادهاي وي تناسب داشته باشد. روايات اسلامي در اين زمينه آن را تشويق و توصيه ميكنند؛ در روايتي داريم: «مَنْ رُزِقَ في شَيءٍ فَلْيَلْزَمَهُ؛ هر كس كه روزياش در چيزي نهاده شده، بايد بر همان مداومت ورزد».(1)
دو) انسان احساس آرامش و امنيت رواني ميكند. كسي كه به تقدير و تقسيم روزيها ايمان دارد، درمييابد چنانچه همه تلاش هايش در چارچوب مقدرات و با توان وي هماهنگ باشد، به ثمر مينشيند. علاوه بر اين او درمييابد، انسان نميتواند به هرچه ميخواهد، دست يابد. پس از بند حرص و افزونخواهي رها ميشود و خود را بازيچه رنج بيهوده و بيثمر نميكند. با اين گونه رضايت از تقدير چنين كسي به آرامش و امنيت رواني دست مييابد.
منابع:
محمد محمدي ري شهري، توسعه اقتصادي بر پايه قرآن و حديث(2)، قم، دارالحديث، 1382، صص 508 تا 512.
قرآن و اقتصاد، صص 531 و 532.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
موجودهاي بااراده، چون انسان، اختيار در مقدرشان نقش دارد، آن هم به گونهاي كه ميان تقدير و اختيار ناسازگاري نباشد، اما در موجودهاي بدون اراده، همانند خورشيد، ماه و زمين مقدرات به شكل جبري جريان مي يابد.
كلامي
كارشناسي/ گفتوگومحور
تقدير خداوند درباره انسان كه همواره داراي نيروي اراده است، اقتضاء ميكند كه هرچه بكوشد، به مقدرات خويش نزديكتر ميشود.
كلامي
كارشناسي/ گفتوگومحور/ داستاني
1) امام محمدغزالي، احياء علوم دين، ج1، ص244.
حكمت روش تقدير بر مقدر بودن و تقسيم روزيها در روايات اسلامي حاكي از تنظيم تلاشها در مسير مناسب و ايجاد آرامش رواني براي انسان تلاشگر است. بنابراين، انسان مؤمن، با ايمان به تقدير و تقسيم روزيها هرگز از تلاش دست نميكشد.
كلامي (فلسفه تقدير و تلاش و كوشش)
كارشناسي/ گفتوگومحور/ داستاني
فهرستيابي ايده هاي اقتصاد در آيات قرآن
موضوعات: عوامل توليد ـ سرمايه ـ منابع طبيعي
آيات 94 تا 97 كهف
«قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَي أَن تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّي إِذَا سَاوَي بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انفُخُوا حَتَّي إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا فَمَا اسْطَاعُوا أَن يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا؛ گفتند: اي ذوالقرنين، يأجوج و مأجوج سخت در زمين فساد ميكنند، آيا [ممكن است] مالي در اختيار تو قرار دهيم تا ميان ما و آنان شهري قرار دهي؟ گفت: آنچه پروردگارم به من در آن تمكن داده، [از كمك مالي شما] بهتر است. مرا با نيرويي [انساني] ياري كنيد [تا] ميان شما و آنان سدي استوار قرار دهم. براي من قطعات آهن بياوريد، تا آنگاه كه ميان دو كوه برابر شد، گفت: «بدميد» تا وقتي كه آن [قطعات] را آتش گردانيد، گفت: «مس گداخته برايم بياوريد تا روي آن بريزد».
آيات مرتبط:
سبأ: 10؛ نحل: 66، 67، 80؛ مؤمنون: 19 ـ 22؛ زخرف: 12 و 13؛ بقره: 164؛ حديد: 25.
توضيحات: سرمايه
سرمايه عاملي است كه ابتدا بايد توليد شود پيش از آنكه بتواند در ساختن ديگر كالاها و خدمات به كار برود. دستهبندي هاي گوناگوني از سرمايه وجود دارد. هنگامي كه از ذخيره سرمايه سخن ميگوييم، منظور همه ماشينآلات، ساختمانها و ديگر منابع ساخت انسان است كه در لحظهاي از زمان موجود است. اين داراييها بيان كننده منابع مصرف نشده در دوره هاي پيشي است كه براي توليد كالاهاي آينده مصرف خواهد شد.
سرمايه به دو قسم اقتصادي و فني بخشپذير است. سرمايه اقتصادي (سرمايه بالمعني الاعم) مجموعهاي از منابع را ميگويند كه كاربرد آنها امكان ميدهد تا طي دوره هاي زماني درآمدي به دست آيد. اين نوع سرمايه شامل كالاهاي نامتناجنسي از قبيل ماشين آلات، ابنيه و ساختمان هاي مسكوني، مواد اوليه، پول، اوراق بهادار و مانند اينها
ميشود، اما سرمايه فني، مجموعه كالاهاي غيرمستقيم واسطهاي است كه تهيه كالاهاي مستقيم و قطعي را امكانپذير ميسازد. سرمايه فني به سرمايه ثابت و متغير تقسيم ميشود. به عواملي كه در چندين عمل توليدي به كار ميروند، مانند ابنيه، تأسيسات ثابت و تجهيزات توليدي، سرمايه ثابت مي گويند. در مقابل سرمايه متغير، سرمايهاي است كه طي پروسه توليد، تغيير شكل ميدهد و تبديل ميشود، مانند بذر و مواد انرژيزا.
طبيعي است كه در بحث عوامل توليد منظور بيشتر سرمايه فني است و در اينجا سرمايه پولي و كالاهاي واسطهاي اعم از صنعتي، دامي و كشاورزي بيشتر مورد نظر است.
قرآن كريم چندين كالا از كالاهاي واسطهاي را بيان كرده است كه توليد شده و در فرآيند توليد كالاهاي ديگر قرار گرفتهاند. كالاهايي مانند قطعه هاي آهن (زُبَرَ الحديد) و مس يا روي مذاب (قطر) براي توليد سد، آهن (مفتول هاي باريك) در توليد زره (أَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ) و درخت زيتون و واسطه در توليد روغن قرار گرفتن و سرمايه هاي حيواني از قبيل چارپاياني كه واسطه در توليد پشم، مو، كرك، شير و گوشت هستند و هر يك در توليد منسوجات و محصولاتي كه از چرم آنها به دست ميآيد و لبنيات و فرآورده هاي گوشتي واسطه اند. همچنين از كشتي، نام برده شده كه وسيله حمل و نقل و داراي منافع است. علاوه بر اين، در قرآن سرمايه پولي نيز با تعبير «خرج»(1)آمده است.
در سوره سبأ آيات 10 و 11 آمده است كه آهن در دستان حضرت داوود عليه السلام مانند شمع و موم بود كه هرچه ميخواست از آن ميساخت، بدون آنكه آن را در كوره آتش ببرد و بر سر آن پتك و چكش بزند. پيش از داوود در جنگها براي دفاع، از صفحه هاي آهن استفاده ميشد كه هم سنگين بود و هم اگر آن را به خود ميبستند، چنان خشك و انعطافناپذير بود كه جنگجويان را بسيار ناراحت ميكرد. هيچ كس تا آن روز نتوانسته بود از مفتول هاي باريك و محكم آهن چيزي مانند زره ببافد.
در هر صورت در اين آيه به آهن به عنوان كالاي واسطه اي در توليد زره كه حضرت داوود عليه السلام از آن بهره برده بود و به فرآيند توليد زره و استفاده كارآمد و بهينه از مفتول هاي باريك توجه شده است. اين زرهها از رعايت تناسب در اندازه مفتولها به دست ميآيد.
منابع:
معجم موضوعي آيات اقتصادي قرآن، صص 93 ـ 99.
مؤسسه تحقيقات اقتصادي، مباحثي در اقتصاد خرد نگرش اسلامي، تهران، دانشگاه تربيت مدرس، 1375، ص 491.
قرآن و اقتصاد، صص 458 تا 460 و 511 و 512.
1) خرج، مالي است كه براي رفع نيازي به كار ميرود.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
معادن موجود در زمين اعم از فلز و غيرفلز از نهاده هاي اصلي و طبيعي توليد صنعت است كه خداوند همه را به صورت رايگان در اختيار بشر قرار داده است.
منابع طبيعي
مستند / كارشناسي
بنابر آيات 12 و 13 سوره سبأ حضرت سليمان عليه السلام از معدن مس به صورت عامل توليد برخي از كالاها بهره برده است.
تاريخي/ ديني/ اقتصادي
كارشناسي/ داستاني/ انيميشن
خداوند متعال در كوهها طلا، نقره، مس، روي، آهن، قلع و سرمه قرار داده است و به طور طبيعي اين معادن با قرار گرفتن در جريان توليد و تبديل شدن به كالاهاي نهايي، ميتواند وسايل زندگي انسان باشد.
منابع طبيعي
مستند علمي/ كارشناسي
هر يك از عوامل توليد كه در قرآن به آنها اشاره شده است، مانند آهن، مس، سرمايه هاي حيواني مانند پشم، مو، كرك، شير و گوشت و پوست حيوانات، انگور، خرما، زيتون و انجير را ميتوان در برنامهاي مستقل، روند توليدي و حمايتها يا موانع و مشكلات آن را در كشور و نيز صادرات آن را بررسي كرد.
معارف ديني عوامل توليد/ توسعه و پيشرفت عوامل توليد
مستند/ كارشناسي/ تركيبي/ گزارشي/ انيميشن
پيآمدهاي حذف آهن در دنياي صنعتي و پيشرفته امروزي بسيار جالب و قابل توجه است. از اين طريق ميتوانيم اهميت و حضور اجتنابناپذير آن را كه در تمام زمينه هاي زندگي بشر و صنايع گوناگون كه انسان با آنها ارتباط دارد، نشان دهيم.
توسعه و پيشرفت اقتصاد/ توسعه صنعتي
مستند/ كارشناسي/ تركيبي/ انيميشن/ داستاني
در تيتراژ ابتداي برنامهاي كه به پيآمدهاي حذف آهن در دنياي صنعتي ميپردازد، ميتوان اين بخش از كلام الهي را آورد كه «...وَأَنزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ ...؛ و آهن را نازل كرديم كه در آن نيروي شديد و منافعي براي مردم است».(حديد: 25)
معارف ديني اقتصاد
مستند/ مستند داستاني/ كارشناسي/ تركيبي/ انيميشن
فهرستيابي ايده هاي اقتصاد در آيات قرآن
موضوعات: توليد، سرمايهگذاري، عوامل سرمايه، تشويق به سرمايهگذاري و توليد، اهميت سرمايه در اسلام.
آيه: 61 سوره هود
«وَإِلَي ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُواْ اللّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا... ؛ و به سوي [قوم] ثمود، برادرشان صالح را [فرستاديم] گفت:اي قوم من! خدا را بپرستيد. براي شما هيچ معبودي جز او نيست. او شما را از زمين پديد آورد و در آن شما را استقرار داد...».
آيات مرتبط:
عوامل سرمايه: اسراء: 6؛ كهف : 46؛ شعراء: 33.
تشويق به سرمايهگذاري و توليد: انبياء: 80؛ هود: 37؛ كهف: 93 تا 97.
سرمايهگذاري و اهميت سرمايه: بقره: 180، 284، 168، 172؛ مؤمنون: 84 و 51؛ نساء: 37؛ آلعمران: 180؛ مائده: 4، 5 و 88؛ نحل: 144؛ طه: 81.
سرمايهگذاري:
سرمايهگذاري فراگردي است كه در آن كالاهاي سرمايهاي براي توليد كالاها يا خدمات ديگر به كار مي رود. سرمايهگذاري تشكيل سرمايه است، همانند ساختمانها، تجهيزات و موجودي انبار. سرمايهگذاري به وسيله دولتها، موسسههاي غيرانتفاعي و خانوادهها انجام ميپذيرد و مشتمل بر بهكارگيري سرمايه انساني، غيرملموس و فيزيكي ميشود. همين طور شامل اصلاح زمين يا گسترش منابع طبيعي و افزايش مقدار توليد نيز ميگردد.
قرآن در موارد بسياري به تشكيل سرمايه و به كارگيري يا فراهمسازي منابع در زمينه توليد، توجه و تصريح ميكند. در آيه 61 سوره هود، واژه «عمارت» (و استعمركم) به اين معنا آن است كه زمين را از حال طبيعياش به حالتي كه بتوان از فوايد مورد انتظارش استفاده كرد، برگرداند. براي نمونه ساختن خانه براي زيستن، مسجد براي عبادت، كشت براي برداشت، ايجاد باغ براي رسيدن به ميوه و تفريح در آن، در واقع (استعمار) طلب آباداني است. به اين صورت كه از انسان خواسته شده زمين را به گونهاي بسازد كه بشود از منافعش بهره برد.(1)
منظور از عبارت «هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الأَرضِ وَ استَعمَرَكُم فِيهَا» اين است كه فقط خداوند بزرگ، اين حقيقت، يعني انسان را با موادي از زمين آفريد. سپس او را تربيت كرد و به تدريج تكامل بخشيد و فطرتي به او داد كه در زمين تصرف كند و مواد آن را به كالاها و خدماتي كه استفاده ميكند، تبديل كند.(2)
عوامل سرمايه:
در منابع اسلامي، به جايگاه عوامل سرمايه در دستيابي به توسعه، عنايت ويژهاي شده است؛ به گونهاي كه در جايي درك زيبايي هاي حيات و زندگي را منحصر به داشتن قدرت اقتصادي و بهرهمندي از نيروي جوان، بانشاط، مدير و مدبر ميداند(1)و در مواردي نيز غلبه بر دشمن و دستيابي به آسايش و آرامش اجتماعي را تنها به كمك اين دو نيرو امكانپذير ميداند.(2)
البته تنها راه رسيدن به توسعه همهجانبه، صرف بهرهمندي از موقعيت جغرافيايي مناسب و داشتن آب و هواي خوب نيست، چه بسا ملت هايي از چنين موقعيت هايي برخوردارند، اما همچنان در فقر و عقبماندگي به سر ميبرند. بنابراين، لازمه اين امر، شناخت ظرفيت هاي طبيعي و برنامهريزي دقيق در جهت استفاده بهينه از آن است.(3)
تشويق به سرمايهگذاري:
در دين اسلام، افزون بر سفارشها و تشويق هاي كه به طور عموم درباره اشتغال صورت گرفته، به بخش هاي گوناگون اقتصاد چون كشاورزي، صنعت، تجارت و سرمايهگذاري در آنها نيز به طور خاص توجه شده است.
حفر چاه و ايجاد چشمه و قنات براي تأمين آب مورد نياز كشاورزي و نيز آب آشاميدني مردم، جزو اعمال صالح شمرده شده است.
حضرت امام صادق عليه السلام فرمود:
ستّ خصال ينتفع بها المؤمن بعد موته، ولد صالح يستغفرله و مصحف يقرا فيه و قليب يحفره و غرس يغرسه و صدقة ماء يجريه و سنة حسنة يوخذ بها بعده.(4)
مؤمن پس از مرگ خود، از شش چيز بهرهمند خواهد شد: فرزند صالحي كه براي پدر و مادر خود استغفار كند. قرآني كه خوانده شود. چاه آبي كه حفر كند و بعد از او از آن بهرهبرداري شود. درختي كه بكارد و از ميوه آن استفاده كنند و چشمه آبي كه براي مردم وقف كند و سنت نيكي كه بنيان نهاده، پس از مرگش دنبال شود.
1) «الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا...؛ مال و فرزند (سرمايه و نيروي انساني فعال) زينت و زيبايي زندگي شما در دنيا هستند». (كهف: 46).
2) اسراء: 6 و شعرا: 133.
3) امام علي7: هركس آب و زميني داشته باشد (و نكوشد و كشت نكند) و فقير و نيازمند گردد، از رحمت خدا دور باد. (الحياة ، ج4، ص353)
4) بحارالانوار، ج 100، ص 64.
حضرت علي عليه السلام با دست خود قنات هاي بسياري مانند قنات «ابي نيزر» و «بغيبغه» و چاه «ينبع» را حفر و در راه خدا وقف كرد كه آثار برخي هنوز تحت عنوان «آبار» حضرت امام علي عليه السلام باقي است.(1)
حرفههاي ديگر نيز مانند دامداري، دريانوردي و به دست آوردن اشياي قيمتي و صيد ماهي از دريا و صنعت مورد توجه پيامبران و امامان معصوم عليهم السلام بوده است و خداوند نيز برخي از پيامبران خود را در قرآن با چنين حرفه هايي معرفي ميكند.(2)
اهميت سرمايه در اسلام
سرمايه به عنوان عاملي براي توليد، از جمله مفاهيمي است كه به درستي در اسلام به آن تأكيد شده است. از مال و ثروت در قرآن به نيكي ياد شده است.(3)شهيد مطهري درباره خدمت ثروت در اسلام بحث ميكند و ميگويد:
اسلام علاقه مندي شديد به ثروت را ذم نموده و نه خود ثروت را. اسلام داشتن ثروت را تشويق نموده، چون وجود آن باعث و عامل توليد در كشاورزي، صنعت، تجارت و مبادله خواهد شد. در اسلام اسراف و اتلاف ثروت قوياً منع شده است و اگر كسي در راه دفاع از اموال خود كشته شود، شهيد است.(4)
منابع:
معجم موضوعي آيات اقتصادي قرآن، ص 106.
محمدجمال خليليان، اسلام و توسعه، قم، حوزه علميه قم، مركز مطالعات و پژوهشهاي فرهنگي، 1381، صص84 ـ 86.
سعيد فراهانيفرد، سياست هاي اقتصادي در اسلام، تهران، مؤسسه فرهنگي دانش و انديشه معاصر، 1387، صص 160 ـ 163.
دفتر تبليغات اسلامي شعبه خراسان، پديدهشناسي فقر و توسعه (3)، زير نظر محمد حكيمي، بوستان كتاب، ص 269.
قرآن و اقتصاد، صص 370، 89، 473، 560، 561، 472.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
پيمودن راه رشد و تعالي و گذر از توسعهنيافتگي، نيازمند برخورداري از عوامل و نيروهاي گوناگون است كه از مهمترين آنها ميتوان سرمايه نقدي، جمعيت فعال و بانشاط، زمين، خاك، آب، معدن طبيعي مانند جنگلها و ذخاير دريايي را نام برد.
توسعه و پيشرفت اقتصاد
مستند/ كارشناسي/ تركيبي
موفقيّتهاي نظام جمهوري اسلامي ايران در بكارگيري عوامل سرشار سرمايه (زمين، خاك، آب، معادن، منابع طبيعي و ذخاير دريايي) با استفاده از فنآوريهاي پيشرفته (در كشاورزي، سدسازي و توليد برق) و نيروهاي متخصص در مسير توسعه و توليد، قابليت خوبي براي ارايه دارد.
توسعه و پيشرفت اقتصادي ايران/ فنآوريهاي جديد اقتصادي در ايران
مستند/ تركيبي/ كارشناسي/ گفتوگو محور
بنابر تعاليم اسلامي مال و سرمايه در دست مالداران چيزي همانند عاريه است(1)تا همچون وسيله شايسته براي از بين بردن فقر و مسكنت به مصرف برسد و نفع عامه مردم تضمين شود.
معارف ديني اقتصاد/ اجتماعي
كارشناسي/ تركيبي (كپشن)
1) امام علي7: «المال عارية»، مال عاريه است. الحياة، ج 3، ص 67.
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در آيات قرآن
موضوعات: توحيد افعالي و توليد ـ پيدايش و تسخير عوامل توليد
آيه 12 سوره جاثيه
«اللَّهُ الَّذِي سخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛ خدا همان كسي است كه دريا را به سود شما رام گردانيد تا كشتيها در آن به فرمانش روان شوند و تا از فزونبخشي او [روزي خويش را] طلب نماييد و باشد كه سپاس داريد».
آيات مرتبط: ملك: 15؛ ابراهيم: 32 ـ 34؛ بقره: 22؛ نحل:10، 11، 14، 60، 80 و 81؛ لقمان:20؛ مائده: 64؛ سجده: 5؛ يونس:31؛ رعد: 3؛ واقعه: 63 و 64؛ انعام: 99 و 141؛ عبس : 24 تا 32؛ مؤمنون: 18 تا 21؛ حجر: 19 تا 21.
خداوند سبحان با برشمردن و يادآور شدن انواع نعمت هاي آسماني و زميني كه مايه حيات انساني است و انسان در معاش خود از آن بهره مند ميشود، از راه نظام متقن و تدبير يكنواختي كه در آن هست، بر وحدانيت خود در ربوبيت استدلال ميفرمايد.
با مرور آيات عوامل توليد، اعم از آب، زمين، جنگلها، مراتع، معادن و سرمايه، مشاهده ميشود كه همه آيات بدون استثنا، پيدايش و تسخير عوامل توليد را به خداوند نسبت ميدهند. قرآن كريم در اين آيات با واژه هاي «خلق لكم»، «أنشأَكم»، «أَنْزَلْنا»، «اَخْرَجنا»، «أَرْسَلْنا» يا «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ»، «أَنبَتْنَا» و «سَخَّرْنَا» اصرار دارد كه عوامل توليد را خدا با ظرافت كامل، خلق و مسخر انسانها كرده است.
خداوند، زمين و آسمان، شب و روز، درياها و كشتيها و آنچه در آسمان و زمين است، مسخر انسان ساخت. خورشيد براي او نورافشاني ميكند، بسترش را گرم ميسازد، انواع گياهان را براي او ميروياند، محيط زندگياش را از وجود ميكروب هاي مزاحم پاك ميكند، شادي و سرور ميآفريند و مسير زندگي را به او نشان ميدهد. ماه، چراغ شب هاي تاريك اوست، تقويمي است طبيعي و جاوداني؛ جزر و مدي كه بر اثر ماه پيدا ميشود، گره بسياري از مشكلات را ميگشايد. درختان بسياري را (با بالا آمدن آب نهرهاي مجاور و دريا) آبياري ميكند، درياي خاموش و راكد را به حركت درميآورد و از گنديدن حفظ ميكند، اكسيژن تموج در اختيار موجودهاي زنده دريا ميگذارد. بادها، كشتيها را در سينه اقيانوسها به حركت درميآوردند؛ به گونهاي كه بزرگترين مركب، وسيعترين جادهها را ميپيمايد تا آنجا كه گاهي، كشتي هايي به بزرگي يك شهر يا همان جمعيت كه در شهر كوچكي زندگي ميكنند، بر پهنه اقيانوسها به حركت درميآيند. رودخانهها در خدمت او هستند.
زراعت هايش را آبياري، دام هايش را سيراب، محيط زندگياش را باطراوت و حتي مواد غذايياش (ماهيها) را در دل خود براي او ميپروراند.
تاريكي شب، همچون لباسي او را ميپوشاند و آرامش و راحتي را به او ارزاني ميدارد. سرانجام روشنايي روز، او را به حركت و تلاش فرا ميخواند و گرمي و حرارت ميآفريند و در همه جا جنبش و حركت ايجاد ميكند. بنابراين، تسخير شب و روز براي اين است كه انسان در پرده سياه تاريكي بيارامد و در روشني خورشيد، امرار معاش كند. خداوند، دريا را مسخر انسان ساخت؛ يعني آن را به گونه اي آفريد كه كشتي بتواند روي آن جريان يابد و انسانها از آن بهرهمند شوند. سرانجام معناي تسخير آن چه در آسمان و زمين است، اين است كه اجزاي عالم همه بر اساس يك نظام جريان دارد و نظامي واحد بر همه آنها حاكم است و برخي را به بعضي ديگر مرتبط و همه را با انسان مربوط و متصل ميسازد. در نتيجه، انسان در زندگي خود از موجودات علوي و سفلي سود ميبرد و روز به روز دامنه انتفاع و بهرهگيري جوامع بشري از موجودات زميني و آسماني گسترش مييابد و آنها را از جهات گوناگون واسطه رسيدن به اغراض خود؛ يعني مزاياي حياتي خود قرار ميدهد. به همين جهت همه اين موجودات مسخر انسانند.
امام سجاد عليه السلام در تفسير اين جمله كه خداوند زمين را «فرش» (بستر آسايش) قرار داد، چنين ميفرمايد: «زمين را مناسب و ملايم با طبع شما قرار داد و موافق و مناسب با بدنها و اجسام شما آفريد. آن را گرم شديد قرار نداد، تا بسوزد و آن را بسيار سرد نيافريد كه منجمد شود. بوي آن را بسيار خوشبو قرار نداد تا به مغزها و اعصاب بيني شما لطمهاي وارد كند. آن را بسيار بدبو خلق نكرد تا بر اثر بوي بد آن نابود شويد؛ آن را همانند آب، نرم قرار نداد كه در آن غرق شويد. زمين را بسيار سفت و محكم نيز نيافريد تا نتوانيد براي خويش خانهاي و مسكني تهيه كنيد، بلكه آن را به وضع مناسب و متيني آفريد تا شما بتوانيد از آن براي حيات خويش بهره گيريد.
نقش توحيد افعالي در رويش گياه از دانه: دانه گياه كاشته شده، يك جوهر جامد است. نهايت تلاش انسان اين است كه او را در زمين دفن كند و به او آب دهد. كار خاك اين است كه دانه را متعفن نموده، بپوساند و به پودر تبديل كند (چنان كه با جسد حيوانات چنين ميكند). كار آب نيز شبيه خاك است.
طبيعت دانه، سكون و بيتحركي است، نه رشد و نمو و حركت به سمت آسمان و سپس ثمردهي، قابليت تكثير و زاد و ولد. اگر خداي بزرگ بر اساس حكمت خود، توان باطني ديگري به اين دانه نميداد و كلمه فعال ملكوتي خداوند با آن به گونهاي عمل نميكرد كه او را تغذيه نموده، رشد و توان توليد مجدد دهد و در نهايت به گونهاي آن را قرار دهد كه انسانها از او منتفع شوند يا خاكستر بود يا كاه در هم كوبيدهاي كه هيچ حيواني از آن منتفع نميشد.
منابع:
معجم موضوعي آيات اقتصادي قرآن، صص 136 تا 144.
محمد جواد نجفي، تفسير آسان، تهران، اسلاميه، 1362، ج 8، ص 369.
فضل بن حسن طبرسي، مجمع البيان في تفسير القران، ترجمه: گروه مترجمان، تهران، فراهاني، 1360، ج 3، ص 316.
سيد محمدحسين طباطبايي، الميزان في تفسير القرآن، قم، مؤسسه اسماعيليان، 1371، ج 18، ص 172.
سيدهاشم حسيني بحراني، ج 1، ص 152.
تفسير نمونه، ج 1، ص 78.
قرآن و اقتصاد، صص 535 ـ 537؛ 413 ـ 415؛ 253 ـ 255.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
خداوند در آيه 22 سوره بقره، خود را خالق آسمان، زمين، آب، محصول آنها و توليدكننده ميوهها معرفي مي كند؛ يعني خدا هم عوامل توليد و هم محصول را آفريده است.
اعتقادي (توحيد افعالي و توليد)
كارشناسي/ مستند/ تركيبي (كپشن)
در قرآن آيات 80 و 81 سوره نحل، پيدايش خانه، لوازم و وسايل مختلف زندگي از مو، كرك، پشم و همچنين ايجاد سايبان و لباس اعم از لباس هاي معمولي و جنگي و توليد آنها از تركيب عوامل توليد را به خداوند نسبت داده است.
اعتقادي (توحيد افعالي و توليد)
كارشناسي/ مستند
در آيات ديگري از قرآن (آيات 24 تا 32 سوره عبس) با صراحت تمام عوامل توليد، فرآيند آنها و پيدايش كالا تا نهايي شدن محصول به عنوان كالاي مصرفي يا واسطهاي را به خدا نسبت داده است.
اعتقادي (توحيد افعالي و توليد)
كارشناسي/ مستند
كار انسان، در فرآيند رويش گياهان، تنها كشت است؛ اما رويانيدن فقط كار خداست. به همين دليل از پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله نقل شده است كه فرمود: «هيچ يك از شما نگوييد من زراعت كردم، بلكه بگوييد، كشت كردم».(1)
اعتقادي (توحيد افعالي و توليد)
مستند/ تركيبي (كپشن) كارشناسي
1) طبرسي، مجمعالبيان، ج 5، ص 223؛ تفسير نمونه، ج 23، ص 249.
ارايه تصويري از دانه گياه كاشته شده (جوهر جامد)، خاك و آب و تبيين خاصيت خاك و آب (متعفن نمودن دانه) و طبيعت دانه (سكون و بيتحركي) و سپس تصاوير مربوط به رشد دانه و تبديل شدن به گياه همراه با مطالبي درباره حكمت خداوندي مبني بر تغذيه، رشد و توان توليد مجدد آن به دانه.
اعتقادي (توحيد افعالي و توليد)
مستند/ تركيبي/ كارشناسي/ انيميشن
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در آيات قرآن
موضوعات: توحيد و توليد ـ نقش توجه به معاد در اقتصاد
آيات 1 تا 5 سوره مطففين
«وَيْلٌ لِّلْمُطَفِّفِينَ الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُواْ عَلَي النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَو وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ أَلَا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُم مَّبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ؛ واي بر كمفروشان، كه چون از مردم پيمانه ستانند، تمام ستانند. و چون براي آنان پيمانه يا وزن كنند، به ايشان كم دهند. مگر آنان گمان نميدارند برانگيخته خواهند شد [در] روزي بزرگ؟».
آيه مرتبط: فاطر: 9.
توضيحات:
بنابر تأكيد قرآن، اعمال انسان در روز قيامت، ارزيابي و محاسبه ميشود و هر كس متناسب با رفتارش در دنيا جزا ميبيند. ترس از سوءحساب در روز قيامت، نقش بسيار مؤثري در تصحيح رفتارهاي اقتصادي او دارد. بيگمان مراقبت دروني مداوم افراد، عامل بسيار مهم براي تحقق رفتارهاي عادلانه اقتصادي است و اين امر تأثير بهسزايي در سلامت و رشد اقتصادي، برقراري رفاه و آرامش عمومي و حفظ كرامت انساني دارد.
طبيعي است افق زماني با ورود به عرصه زندگي و باور به ادامه آن پس از مرگ تغيير مييابد و از كوتاهمدت به بلندمدت، بلكه به ابديت تبديل مي شود. باور به اينكه انسان پس از مدتي كوتاه و در زماني معيّن به نيستي تبديل ميشود، با اين باور كه فرصت كوتاهي در اختيار دارد و بايد توشه ابدي فراهم سازد، تأثير بسيار متفاوتي در رفتار انسان خواهد گذاشت. با تغيير افق زماني و ديدگاه «الدنيا مزرعة الاخرة»، بسياري از واژه هاي اساسي اقتصاد دگرگون شده است و مفاهيم، دامنه گستردهتري خواهند داشت، به ويژه مفاهيمي چون مطلوبيت و سود كه از مفاهيم مبنايي در اقتصادند و ساختار انگيزش را تشكيل ميدهند. موتور محرك مصرف، مطلوبيت و هدف، حداكثر كردن آن است. انگيزه كار، تلاش و فعاليت هاي توليدي، كسب سود و هدف توليد كننده، براي به حداكثر رساندن آن است. با باور به معاد، متعلق لذت و مفهوم سود،
تفاوت اساسي مييابد؛ نه تنها افراد معتقد به آن، منافع جهان پس از مرگ، بلكه به علت ابدي بودن زندگي آخرتي و جاودان بودن انسان در آنجا به آخرت اهميت بيشتري ميدهد و به همين جهت، فعاليت هاي اقتصادي، صبغه عبادي به خود ميگيرد و پاداش هاي آخرتي، انگيزه را براي فعاليتها تشديد ميسازد. چنانكه عقوبت هاي سنگين آخرتي، فرد را از تعرض به حقوق ديگران و ارتكاب جرايم (از جمله جرايم اقتصادي) بازميدارد.
قرآن كريم از روش انذار و بشارت درباره مسائل گوناگون اقتصادي استفاده كرده است. در سوره مطففين آمده است كه «واي بر كم فروشان! آنان كه وقتي براي خود پيمانه ميكنند، حق خود را به طور كامل ميگيرند، اما هنگامي كه ميخواهند براي ديگران پيمانه وزن كنند، كم ميگذارند. آيا آنها گمان نميكنند كه برانگيخته ميشوند، در روزي بزرگ؟»
همچنين از جمله روش هايي كه قرآن براي برانگيختن مؤمنان براي انفاق، به طور مرتب و با شيوه هاي گوناگون استفاده كرده، وعده پاداش است. افزون بر اين، بارها قرآن در ضمن آياتي كه مباحث اقتصادي از آنها استفاده ميشود، توجه انسان را به معاد جلب ميكند، به ويژه وقتي از نزول باران، رويش گياهان و پيدايش ميوهها براي انسانها سخن ميگويد، همانند اين آيه: «خداوند كسي است كه بادها را فرستاده تا ابرهايي را به حركت درآورد؛ سپس اين ابرها را نيز بهسوي زمين مردهاي رانديم و به وسيله آن، زمين را از مردنش زنده كرديم، رستاخيز نيز همينگونه است». (فاطر:9)
منبع: معجم موضوعي آيات اقتصادي قرآن، صص 31 تا 33.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
تأثير باور به معاد در رفتار دينداران جلوه ويژهاي در مصرف، مطلوبيت و هدف، انگيزه و تلاش در فعاليت هاي توليدي و كسب سود دارد؛ به گونه اي كه منافع جهان پس از مرگ (به علت ابدي بودن زندگي آخرتي) را لحاظ ميكند.
اعتقادي (معاد)/ اقتصادي/ اجتماعي
كارشناسي/ مستند/ تركيبي
دينداران با باور به معاد و منافع جهان ابدي زندگي آخرتي، انگيزه بسيار بالايي براي رفتارهاي اقتصادي و اجتماعي همانند انفاق، وقف، رعايت حقوق ديگران، صله رحم و احسان دارند.
اخلاق اقتصادي/ اجتماعي
كارشناسي/ مستند/ تركيبي/ تيزر ديني
در برنامه هاي معادمحور ميتوان با بهرهمندي از روش مقايسهاي بين انسان هاي خوب و بد، مؤمنان و كفار، عالمان و جهال، گنهكاران و ثوابكاران، تصوير خوبي از انفاق، وقف، وصيت به صرف مال در امور خيريه و... ارايه كرد.
اخلاق اقتصادي/ اجتماعي/ معارف ديني
داستاني/ مستند/ كارشناسي/ تركيبي
برخي نمادها و استعاره هاي مرتبط با مفاهيم اخروي (رفتارهاي اقتصادي) كه در ارايه تصوير اخروي به ما كمك ميكند عبارتند از:
رويكرد
مفاهيم
نمادها و استعارهها
محتوايي
فرمي
رباخوار
شخصي كه از بزرگي شكمش هرچه ميخواهد از زمين برخيزد، نميتواند.
معارف ديني
داستاني/
انيميشن
پسخورندگان ربا
شخصي كه وارونه آويزان شده است.
معارف ديني
داستاني/ انيميشن
رشوهخوار و اهل كسب مال حرام
شخصي كه بهصورت خوك درآمده است.
معارف ديني
مستند داستاني/ انيميشن
خوردن اموال يتيمان از روي ظلم و ستم
شخصي كه آتش در دهانش فرو ميرود و از پشتش خارج ميشود.
معارف ديني
داستاني/ انيميشن/ مستند/ داستاني
رها كردن غذاي حلال و خوردن غذاي حرام
شخصي كه در جلويش سفره هايي از گوشت هاي پاكيزه و طيب است و سفره هايي از گوشت هاي ناپاك و خبيث، آن شخص گوشت هاي پاكيزه را رها مي كند و از گوشت هاي ناپاك ميخورد.
معارف ديني
داستاني/ انيميشن
از اموال دنيا فقط كفن به همراه انسان ميآيد
دست هاي خالي ميتي كه روي آن كفن پوشيده است.
معارف ديني
مستند/ داستاني
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در آيات قرآن
موضوعات: توليد ـ نقش وحي در توليد (صنعت زرهبافي و تسليحات، صنعت كشتيسازي ـ مسكن و شهرسازي)
آيه:80 سوره انبياء
«وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ لِتُحْصِنَكُم مِّن بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنتُمْ شَاكِرُونَ؛ و به [داوود] فن زره [سازي] آموختيم، تا شما را از [خطرات] جنگتان حفظ كند. پس آيا شما سپاسگزاريد؟»
آيات مرتبط: مؤمنون: 27؛ يونس: 87.
توضيحات:
حضرت داوود عليه السلام نخستين كسي است كه صنعت زرهبافي را رواج داد. خداوند ميفرمايد: «ما آهن را در دستان او نرم ساختيم و اين صنعت را به او آموختيم». دستور كشتيسازي، چگونگي وصل قطعهها، كوبيدن ميخها و محكمسازي و همچنين شيوه خانهسازي حضرت موسي عليه السلام در مصر با الهام از منبع وحي صورت گرفته است. به طور كلي، علم، حكمت و فضل انبيا از منبع وحي سرچشمه گرفته و در زندگي انسان اثر فراواني داشته است.
برخي از صنايع و فعاليتها مانند كشتيسازي، ذوب فلزات، ريختهگري، زرهسازي،و خانهسازي به كمك وحي بوده است. در ادامه به دو نكته مهم اشاره ميكنيم.
به گفته علامه طباطبايي رحمه الله ، وحي در اين موارد «وحي تسديد» است، نه «وحي تشريع». به اين معنا كه به آنان، الهام يا در خواب القا شد. چنانكه ذبح حضرت اسماعيل عليه السلام در رؤيا براي حضرت ابراهيم عليه السلام ، بيان و برجستگي حضرت يوسف عليه السلام در عالم رؤيا به او تفهيم شد.
قرآن، نقش وحي را درباره چند صفت با صراحت بيان مي كند و اصولاً نقش علم و فضلي كه خداوند به پيامبران عطا فرموده، در جهتدهي مردم به سوي سعادت دنيايي و آخرتي، بسيار مؤثر بوده است، ولي اينكه وحي در همه امور دنيايي، نقش داشته باشد و توليد وحياني باشد، نه بشري، چنين چيزي از قرآن استفاده نميشود. با توجه به اينكه در درون انسان خواستهها و غرايزي سرشته و توانايي هايي به او داده شده است كه به شكل خودكار به سوي نوآوري، توليد و اختراع روش هاي تازه حركت ميكند. وجود فطرت، دوست داشتن مال، جاه، علاقه به افزايش ثروت و توانايي هاي انسان براي اين جهتدهي كافي است و به نقش وحي به صورت مستقيم در آن نيازي نيست.
آيه 80 سوره انبيا تصريح ميكند كه چگونگي ساخت «لَبُوس» را به حضرت داوود عليه السلام ياد داديم. غالباً «صَنْعَة لبوس» را به صنعت زرهسازي معنا كردهاند، ولي برخي معتقدند «لبوس» در لغت عرب به معناي مطلق سلاح است و زره، شمشير، تير و كمان و سپر و... را شامل ميشود.
صنعت كشتيسازي: به نقش وحي در اين صنعت، از آيه 27 سوره مؤمنون ميتوان پي برد. معناي واژه «بِأَعْيُنِنا»، ساختن كشتي در برابر ديدگان خداست كه كنايه از ساختن كشتي، تحت مراقبت و محافظت خداست و منظور از كلمه «وحينا»، ساختن با تعليم و دستورهاي غيبي است كه به تدريج ميرسد. به عبارت ديگر از اين كلمه برميآيد كه نوح، چگونگي ساختن كشتي را نيز از فرمان خدا ميآموخت.
مسكن و شهرسازي: نقش و تأثير وحي در زمينه فنون خانهسازي را از آيه 87 سوره يونس ميتوان استفاده كرد. در واقع، معناي آيه اين است كه ما به موسي و برادرش وحي كرديم كه براي قومتان خانه هايي در مصر بسازيد، گويا تا آن زمان بني اسرائيل زندگي شهري نداشتند، بلكه مانند صحرانشينان در خيمهها و مكان هايي نظير آن زندگي ميكردند. شما و قومتان، خانه هايتان را روبهروي هم و در يك جهت قرار دهيد. خانهها به يكديگر متصل باشد و تبليغ، مشاوره و تشكيل اجتماع براي نماز ميسر شود.
منابع:
معجم موضوعي آيات اقتصادي قرآن، صص 152 تا 155.
قرآن و اقتصاد، صص 471 تا 473 و 365 و 366.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
از ديدگاه قرآن كريم،(1)همه هستي از جمله انسان، منابع، ابزارهاي توليد و فعاليت هاي توليدي و فرآيند شكلگيري آن نيز مخلوق خداوند عليم و حكيم هستند.
اعتقادي (تجلي توحيد در عوامل توليد)
كارشناسي/ گفتوگومحور/ تركيبي (كپشن) داستاني/ انيميشن
از آيات قرآن كريم در مييابيم كه دستيابي به زندگي شايسته و سالم در گروي بهرهگيري از معارف آسماني، تفكر و تعقل است. انسان بايد خطوط كلي و شاهراه هاي هدايت را از وحي بگيرد و در چارچوب اين اصول با كمك مواهب الهي و قواي ادراكي، اندوخته هاي تجربياش را افزايش دهد.
معارف ديني/ راهبردي/ توليد و جايگاه وحي
كارشناسي/ گفتوگومحور/ تركيبي/ داستاني
1) 1.اعراف: 57؛ صافات: 96؛ واقعه: 63 تا 65.
حرفهها و صنعت هايي كه ابتدا از طريق وحي شكل گرفته است؛ همانند صنعت زرهبافي، ذوب فلزات، ريختهگري، كشتيسازي و شيوه خانه سازي، قابليت آن را دارند تا هر كدام در برنامهاي مستقل به چگونگي شكلگيري آن از طريق وحي و مراحل توسعه و تكامل آن پرداخته شود.
معارف ديني اقتصاد/ توسعه و تكامل حرفهها و صنايع (با سرمنشأ وحي)
مستند/ داستاني/ انيميشن/ تركيبي/ كارشناسي
در تيتراژ ابتدايي برنامهاي كه درباره هر صنعت يا حرفهاي كه منشأ وحي دارد، ميتوان آيه مربوط به آن را آورد و در ضمن برنامه يا پايان برنامه به اين حقيقت اشاره كرد كه نقش وحي در جهتدهي مردم به سوي سعادت دنيايي و آخرتي، بسيار مؤثر بوده است، ولي اينكه وحي در همه امور دنيايي، نقش داشته باشد و توليد (به طور كامل) وحياني باشد، نه بشري، چنين چيزي از قرآن كريم استفاده نميشود. با توجه به اينكه در درون انسان خواستهها و غرايزي سرشته و توانايي هايي به او داده شده است كه به طور خودكار به طرف نوآوري، توليد و اختراع روش هاي تازه حركت مي كند. وجود فطرت، دوست داشتن مال، جاه، علاقه به افزايش ثروت و توانايي هاي انسان براي اين جهتدهي كافي است و به نقش وحي به صورت مستقيم در آن نيازي نيست.
معارف ديني اقتصاد/ راهبردي/ توليد و جايگاه وحي
مستند/ داستاني/ انيميشن/ تركيبي/ كارشناسي
فهرستيابي ايده هاي اقتصادي در آيات قرآن
موضوع كلي: كار و فعاليت هاي توليدي
موضوع جزئي: سفارش قرآن به مشاغل توليدي خاص
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
مشاغل توليدي خاص كه در قرآن به آنها اشاره شده است، عبارتند از:
كشاورزي؛ انعام: 141، يوسف: 47، يس: 35.
دامپروري؛ طه: 54.
صيادي؛ نحل: 14، انبياء: 82.
صنعت؛ انبياء: 80، سبأ: 11 و 13.
معماري؛ سبأ: 13.
كشتيراني؛ فاطر: 12، جاثيه: 12.
7.مسكن و شهرسازي؛ يونس: 87، اعراف: 74.
منبع: جواد ايرواني، اخلاق اقتصادي از ديدگاه قرآن و حديث، مشهد، دانشگاه علوم رضوي، 1384، ص 67.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
سفارش قرآن كريم بر مشاغل توليدي خاص نشاندهنده اهميت و ضرورت حياتي فعاليت هاي توليدي براي اقتصاد جامعه است.
معارف ديني اقتصاد
كارشناسي/ گفتوگومحور
در ابتداي برنامهاي كه درباره هر يك از مشاغل توليدي خاص (كه در قرآن به آنها اشاره شده است) ارايه ميشود، ميتوان آيه مربوط به آن را آورد. سپس سير رشد و پيشرفت آن را تبيين كرد.
اقتصاد خرد (معارف ديني)
مستند/ تركيبي (كپشن)/ انيميشن
داستان و چگونگي شكلگيري هر يك از مشاغل خاص مورد اشاره قرآن، قابليت دارد تا در برنامهاي مستقل، به آن توجه و سير تاريخي رشد و توسعه آن با علم و فنآوري هاي جديد امروزي در جمهوري اسلامي ايران بررسي شود.
معارف ديني اقتصاد در قرآن/ توسعه مشاغل اقتصادي (علم و فنآوري)
مستند/ داستاني/ تركيبي/ كارشناسي/ انيميشن
ايده هاي توليد و اقتصاد در مطالب داستاني
موضوع كلي: داستان ساختن سد يأجوج در قرآن
خلاصه داستان:
داستان ساختن سد يأجوج مربوط به ذوالقرنين است. ذوالقرنين كه نام اصلياش «عياش» است، بعد از نوح اولين شخصي است كه بر شرق و غرب زمين حكم راند و بنابر كلام الهي، خداوند دانش و قدرتي به او عطا كرده بود تا چيزي را كه اراده مينمود، در اختيار گيرد.(1)
ذوالقرنين در راه گسترش فتوحات خود شب و روز ميكوشيد تا به سرزميني در بين دو كوه سر به فلك كشيده رسيد. در اين سرزمين مردم در آسايش زندگي ميكردند كه زبان تكلم آنان مفهوم نبود و در جوار آنها قومي مفسد و ستمگر ميزيستند. اين قوم وحشي و متجاوز و در عين حال گمراهكننده، قوم يأجوج و مأجوج(2)بودند.
مردم ناحيهاي كه ذوالقرنين در ميان آنها بود، چون دريافتند ذوالقرنين پادشاهي نيرومند و مقتدر است و حدود سلطنت او گسترده و سپاهيانش فراوانند، به او پناه بردند. آنها به ذوالقرنين گفتند: ميان ما و قوم يأجوج و مأجوج، تنها كوهي فاصله انداخته است. اگر آنها بر ما مستولي شوند، به ناچار بايد شهر خويش را ترك گوييم و آنها تمام چارپايان را ميدرند و آنها از ذوالقرنين خواستند تا سدي بين آنان و قوم يأجوج و مأجوج بنا كند و سرزمين ايشان را از يكديگر جدا سازد و از تجاوز آنان جلوگيري كند. آن قوم در ادامه خواهش خود گفتند: «حاضريم براي بناي سد، تو را ياري دهيم و هزينه آن را در اختيار تو بگذاريم».
ذوالقرنين كه خدا ذات او را با نيكي سرشته و خلقت او با خير آميخته بود و گنج هاي زمين و منافع آن را در اختيار وي گذاشته بود، خواهش آنان را پذيرفت و اموال آنان را نيز بازگرداند و گفت: «آنچه خدا به من عطا فرموده، بهتر است. سپس از آنان خواست كه به وي كمك كنند و در عمل سدسازي مشاركت نمايند تا كار را شروع نمايد».
ذوالقرنين به مردم آن ناحيه دستور داد تا با شكافتن دو كوه نزديك خود به معدن آهن و مس برسند و آنها را استحصال كنند. ابتدا كار تراشيدن آهن و مس مشكل مينمود تا آنكه به دستور ذوالقرنين، معدن الماس نيز كشف شد و از آن ابزاري براي ادامه كار
ساكنين آن منطقه ساخت. آنگاه آهن را گداخت و از آن تكه هايي به مانند سنگ هاي عظيم جدا ساخت. سپس مس را گداخت و از آن خميرهايي مانند گل براي آن تكه هاي آهن فراهم ساخت. او در ادامه به اندازهگيري ميان آن دو كوه پرداخت. طول آن در حدود سه ميل بود. به دستور ذوالقرنين پايه هاي كوه را آنقدر تراشيدند تا به نزديكي آب رسيدند. عرض آن حفره را يك ميل قياس كردند و آن را از پارهاي آهن و مس گداخته انباشته ساختند. آنها طبقهاي را با آهن و طبقه ديگر را با مس ذوب شده ميچيدند تا آنكه ارتفاع سد به اندازه آن دو كوه گرديد و از دور بسان بردي يماني با رنگ هاي زرد، سرخ و سياه به نظر ميرسيد. سرانجام ذوالقرنين سد بزرگ و محكمي بين دو كوه به وجود آورد. قوم يأجوج سالي يكبار تا پشت آن سد پيشروي ميكردند، اما وقتي با مانعي به آن عظمت برخورد ميكردند، به ناچار عقبنشيني كردند. بدين طريق خداوند قومي را كه گرفتار ظلم و ستم بودند، آسايش و راحتي بخشيد و از شر يأجوج و مأجوج رهانيد.
منابع:
محمد احمد جاد المولي و ديگران، قصه هاي قرآن، ترجمه: مصطفي زماني، قم، پژواك انديشه، چاپ دوم، 1380، صص352 و 353.
نعمتالله جزايري، قصص الأنبيا، ترجمه: يوسف عزيزي، تهران، هاد، چاپ سوم، 1377، صص 259 و 260.
مباني معرفتي و اعتقادي:
معرفت ذيالقرنين در شناخت متغيرهاي حاكم در فرآيند عظيم توليدي سد نمود پيدا ميكند.
ساختن سد يأجوج مصداق بارزي از تأكيد قرآن بر انجام صحيح، نيكو و با كيفيت كار و نيز تأكيد بر هوشياري در به كارگيري اموال است.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فردي
حماسه ساختن سد يأجوج در قرآن، اهميت فوقالعاده و ضرورت وجود عناصر مختلف توليدي و چگونگي تركيب صحيح آنها و پيشنيازهاي توليد و به كارگيري صحيح و منطقي آنها را بيان ميكند كه در نتيجه آن سدي ساخته ميشود كه در آن تجارب به كار بسته شده و از استحكام بالايي برخوردار است.
مديريتي (مصداقي از توليد اقتصادي در قرآن)
داستاني/
انيميشن
عبرت هايي كه در اين داستان قرآني به آنها اشاره شده است، عبارتند از:
اهميت مشاركت مردمي در موفقيت پروژهها؛
اهميت تمرين عملي؛
اهميت مرزها؛
ضرورت اقدام دولت و ملت جهت حمايت از داراييها و مقدسات خود، حتي در عصر جهاني شدن؛
دولتها بايد از مرزهاي مادي در حد توان استفاده كنند و همزمان دارايي هاي خود را با كيفيت توليدات و آموزش كاركنان و ارتقاي آنان محافظت كنند.
آموزه هاي مديريت اقتصادي
كارشناسي/
داستاني/ انيميشن/
تركيبي
در داستان ساخت سد يأجوج، طرح و برنامه از ذوالقرنين بود و سرمايه از آن گروهي كه متقاضي ساخت سد بودند و اين بيانگر آن است كه آن جمعيت از نظر امكانات اقتصادي وضع خوبي داشتند، اما از نظر صنعت، فكر [تكنولوژي] و نقشه ناتوان بودند. بنابراين حاضر شدند هزينه اين سد مهم را بر عهده گيرند، مشروط بر اينكه ذوالقرنين طرح و ساختمان آن را پذيرا شود.
توسعه و پيشرفت با طرح و سرمايه
كارشناسي/
تركيبي/
انيميشن
ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني در مطالب داستاني
موضوع كلي: توكل تاجر ورشكسته بر خدا و بازگشت سرمايه و زندگيش با كار و تلاش مجدد
خلاصه داستان:
ابوطيار، يكي از بازرگانان كوفه بود و بر اثر پيشآمدهاي ناگواري، هستي و موجودي خود را از دست داد. او در مدينه به محضر امام صادق عليه السلام شرفياب شد و در ضمن شرح اوضاع و احوال خويش، به عرض رساند كه تمام سرمايه تجارتم از دست رفته است و اينك به سختي افتادهام و در فشارم و از حضرت راه چارهاي خواست. امام از او سؤال كرد: آيا در بازار مغازهاي داري؟ عرض كرد: آري، ولي مدتي است كه آن را تعطيل كردهام؛ زيرا جنسي ندارم تا براي فروش عرضه كنم. امام فرمود: زماني كه به
كوفه بازگشتي، دكان خود را باز كن. نظافت نما و در دكان بنشين. امام صادق عليه السلام براي اينكه او را مطمئن و اميدوار كند، به او فرمود: «هنگامي كه خواستي به بازار بروي و فعاليت تازه خود را شروع كني، دو ركعت نماز بخوان و بعد از آن بگو بار خدايا، من به نيروي شكست خورده و روح خودباخته خويش متكي نيستم. تنها تكيهگاه من، قدرت شكستناپذير توست. بارالها، نيرو و قدرت من تويي. من از تو تمناي روزي و گشايش زندگي دارم و كسي جز تو به انجام اين درخواست قادر نيست».
ابوطيار به دستور آن حضرت عمل كرد. با آنكه به قدري تهيدست بود كه قدرت پرداخت اجاره دكان را نداشت و ترسان بود كه در ساعت اول باز شدن مغازه، مالك آن مراجعه كند و اجرت اجاره دكان را بخواهد، ولي توجه به خدا، روح شكست خورده او را چنان نيرومند ساخته بود كه با اطمينان خاطر، حجره را گشود و بر در دكان بيمتاع نشست. بازاريان اطراف او، چون ديدند وي متاعي ندارد و چيزي براي عرضه كردن در اختيارش نيست، شگفتزده شدند.
ساعتي نگذشت كه پارچهفروشي نزد وي آمد و درخواست اجاره نصف دكان را كرد. ابوطيار موافقت كرد و نصف مغازه را به وي واگذار كرد. پارچهفروش، متاع خود را در معرض فروش و معامله قرار داد و هنوز چند عدل پارچه را باز نكرده بود كه ابوطيار گفت: يكي از عدلها را در اختيار من بگذار تا بفروشم. با هم قراردادي (مبني بر اينكه نصف سودش (حقالعمل) مال من و بقيه براي شما) گذاردند و صاحب پارچه قبول كرد.
ابوطيار پارچه هاي او را در نصف ديگر مغازه كه در اختيار داشت در معرض فروش قرار داد. اتفاقاً آن روز هوا به شدت سرد شده بود و مشتريان براي خريد به بازار هجوم آوردند و تا غروب، تمام اجناس فروخته شد. ابوطيار به حقالعمل كاري خود ادامه داد تا كمكم وضع مالياش خوب شد و مركب تهيه كرد و غلام و كنيز خريد و خانه ساخت.
ابوطيار ميگويد: با توكل بر خدا، به كارم ادامه دادم و بهتر از اول به سرمايه و زندگي خود بازگشتم.
منابع:
1.محمدباقر مجلسي، بحارالانوار، تهران، مكتبة الاسلامية، چاپ دوم، 1394ه .ق، ج 11، ص 215.
مباني معرفتي و اعتقادي:
راز گشايش در كارها و نجات از سختيها و گرفتاريها توكل بر خداست؛
توسل به امام معصوم عليهم السلام و فراگيري چگونه گفتن خواسته هاي خود به خدا در توكل كردن بر او، بسيار اهميت دارد.
ايده هاي برنامهاي
ايده ها
رويكرد
محتوايي
فردي
مهمترين عامل اثرگذار در كسب و كار براي رسيدن به سرمايه و سود بيشتر اراده الهي و توكل كردن بر قدرت شكستناپذير خداوند است.
معارف ديني اقتصاد
داستاني/
كارشناسي/
تركيبي
ائمه معصومين عليهم السلام هميشه پناهگاه و ياري رسان مؤمنان در گرفتاري هاي زندگي، به ويژه مسائل مربوط به كار و امور معيشتي مردم بودهاند.
اجتماعي/ ديني
داستاني/
كارشناسي/
تركيبي/
انيميشن
امام صادق عليه السلام به ابوطيار راه گشايش روزي را از طريق توكل بر خدا، با گشودن مغازه خالي ياد داد.
معارف ديني (چگونگي توكل بر خدا)
داستاني/
انيميشن/
كارشناسي
فصل سوم: فنآوري و علوم پايه و كاربردي
توسعه علم و فنآوري از مهمترين عوامل توانايي و برتري كشورها در جهان كنوني است. در سال هاي اخير نوعي شكوفايي در جهان وجود داشته و بسياري از كشورها در جستوجوي يافتن اولويت هاي ملي براي توسعه تحقيقات در علم و فنآورياند. به فضل خداوند متعال در سال هاي اخير با وجود مشكلات و موانع بسيار، دانشمندان، پژوهشگران ، سياستگذاران و مديران ايراني گام هاي بلندي در اين مسير برداشتهاند و جمهوري اسلامي ايران در آستانه تحولات بزرگ علمي و فنآوري قرار گرفته است.
با توجه به سند چشمانداز كشور، جمهوري اسلامي ايران بايد به جايگاه اول علمي و فنآوري در سطح منطقه،(1)با تأكيد بر جنبش نرمافزاري و توليد علم دست يابد. بنابراين، با توجه به اهميت علوم و فنآوري هاي برتر در رشد علمي كشور، در اين فصل به آنها اشاره شده است.
يادآوري ميكنيم كه مبناي ما در اين فصل براي انتخاب موضوعات و تبيين آنها، «سند نقشه جامع علمي كشور»، اولويتهاي «الف» آن در فنآوري، علوم پايه و كاربردي كشور، بوده است.
1) گفتني است هم اكنون اين هدف بزرگ در رسيدن به جايگاه اول علم و فنآوري در منطقه محقق شده است.
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي
موضوع كلي: انرژي هستهاي
موضوع جزئي: چيستي انرژي هستهاي و كاربردهاي آن
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
انرژي هستهاي: انرژي گرمايي آزاد شده حاصل از شكاف اتم اورانيوم است كه از آن براي توليد بخار آب و گرداندن توربين هاي توليد برق استفاده ميشود. اورانيوم معدني طي فرآيندي در تأسيسات فرآوري بايد به گاز هگزا فلورايد يا uf6 تبديل ميشود. سپس با تزريق به شبكهاي از سانتريفيوژها، غني شده و از آن استفاده ميشود. فنآوري هستهاي، عبارت است از توانايي تبديل اورانيوم طبيعي كه در طبيعت وجود دارد، كه از طريق شكاف اتم به اورانيوم غني تبديل شده است و انرژي بسياري نيز دارد. در مقطع كنوني، حدود ده كشور اين دانش را در اختيار دارند.
چگونگي كشف انرژي هستهاي:
حدود سه قرن قبل از ميلاد مسيح، دانشمندي يوناني به نام دموكريت با مطالعه روي اشياي پيرامونش، به اين نتيجه رسيد كه اشيا با وجود شكل ظاهري متفاوتي كه دارند، از ذرات بسيار ريز و تجزيهناپذيري تشكيل شدهاند. وي نام اين ذرات را «اتم» نهاد كه در زبان يوناني به معني «نشكن» است. دو هزار سال بعد از دموكريت، دانشمندي انگليسي به نام جان دالتون به اين نتيجه رسيد كه اتم هم قابل تجزيه و شكستن است. در سال 1927 ميلادي، آلبرت انيشتين فرمول (me-e) را مطرح و ثابت كرد كه اگر اتم شكافته شود انرژي عظيمي ايجاد ميشود.
كشف انرژي هستهاي، يكي از مهمترين و اثرگذارترين كشفيات بشر در طول تاريخ بود، اما نكتهاي كه تقريباً از همان آغاز نگراني عميقي را در سطح جهان پديد آورد، قدرت تخريب فوقالعاده انرژي هستهاي بود كه خيلي زود توسط ابن هايمر، شاگرد انيشتين، اجرا شد و امريكاييها براي نخستين بار به طور كاملاً سري در صحراي «نوادا» انفجار هستهاي را آزمايش كردند.
كاربرد انرژي هستهاي: انرژي هستهاي كاربردهاي فراواني دارد كه ميتوان آن را به دو بخش نظامي و غيرنظامي يا صلحجويانه تقسيم كرد. با اين ملاحظه، پيشرفت در فنآوري هستهاي، پيشرفت در رشته هاي علمي مرتبط با اين فنآوري را به دنبال دارد. بنابراين، پيشرفت در اين رشته به معناي پيشرفت در علوم مرتبط ديگر است. نقش فنآوري هستهاي در توسعه كشور بسيار ضروري است. انرژي هستهاي در موارد زير كاربرد صلحجويانه دارد:
توليد برق؛
پزشكي و بهداشتي؛
صنايع غذايي؛
كشاورزي؛
دامپزشكي و دامپروري؛
كاربرد تكنيك هاي هستهاي در مديريت منابع آب؛
صنعت؛
امنيت؛
باستانشناسي؛
اكتشافات.
منابع:
سيد عبدالمجيد اشكوري و محمدعلي روزبهاني، ايران و انرژي هستهاي، قم، صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران، مركز پژوهش هاي اسلامي صدا و سيما، 1384.
مهدي نبوينيا، آشنايي با انرژي هستهاي، ويژگي هاي آن و منابع انرژي تجديدپذير، تبريز، شايسته، 1391.
رضا پورشمس، آشنايي با علوم هستهاي، يزد، نيك روش، سپاه پاسداران انقلاب اسلامي يزد، 1384.
فروغ كشاورز، انرژي و انرژي هستهاي، تهران، محور، 1387.
ايده هاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فردي
با توجه به اينكه انرژي هستهاي حاصل از اورانيوم، جزو بهترين و پاكترين انرژيهاست و اهميت و ارزش آن زماني آشكار ميشود كه با انرژي هستهاي حاصل از پولوتونيم يا ديگر راديواكتيوها، كه انرژي هاي نيمه پاك و تجديدناپذيرند و زبالهها و پسمانده هاي آن هزاران سال در محيط زيست باقيمانده و براي سلامت موجودات زنده بسيار خطرناكند، مقايسه شود.
فنآوري هاي جديد
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
تاريخچه كشف انرژي هستهاي به همراه كاربردهاي صلحآميز آن را ميتوان در برنامهاي ارايه كرد.
علمي كاربردي
انيميشن/ تركيبي
مصاديق كاربرد انرژي هستهاي در علم پزشكي، كه هر يك قابليت آن را دارد تا در برنامهاي مستقل ارايه شود، عبارتند از:
تهيه و توليد كيست هاي راديو دارويي براي مراكز پزشكي هستهاي، جهت از بين بردن كيستها و تومورهاي سرطاني)؛
تهيه و توليد راديو دارويي يد ـ 131، براي تشخيص بيماري هاي تيروئيد و درمان آنها؛
تهيه و توليد كيست هاي هورموني؛
تشخيص و درمان سرطان پروستات؛
تشخيص سرطان هاي كولون، پانكراس، روده كوچك و برخي سرطان هاي سينه؛
شناخت محل تومورهاي سرطاني و بررسي تومورهاي مغزي، سينه و ناراحتي هاي ريوي؛
تصويربرداري بيماري هاي قلبي، تشخيص عفونتها و التهاب مفصلي، آمبولي و لخته هاي وريدي؛
تشخيص نارسايي هاي قلب، كليه و ديگر اعضاي بدن؛
بررسي بيماري هاي كبد و كيسه صفرا؛
استفاده از اشعه براي جراحي در برخي بيماري هاي مغزي، بدون نياز به باز كردن جمجمه؛
تشخيص كمخوني يا سندرم اختلال در جذب ويتامين B12؛
كنترل كيفي راديو داروهاي خوراكي و تزريقي براي تشخيص و درمان بيماريها؛
بررسي مراكز عفوني در بدن؛
توليد دزيمتري هاي جيبي و محيطي.
دستآوردهاي انرژي هستهاي در پزشكي
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
استفاده از تشعشع مواد راديواكتيو ضعيف براي كشتن ميكروب وبا كه سالهاست كاربرد دارد.
علمي كاربردي
انيميشن/ مستند علمي
كاربردهاي انرژي هستهاي در بهداشت:
استريليزاسيون و سترونسازي وسايل يكبار مصرف پزشكي با استفاده از پرتوهاي راديواكتيو؛
اندازهگيري ميزان آلودگي مواد اوليه داروها و مواد بهداشتي يا محصولات استريل پزشكي با كمك مواد راديواكتيو، در صورتي كه آلودگي داشته باشند.
اندازهگيري آلودگي سبزيهاي بستهبندي شده؛
بهرهمندي از مواد راديواكتيو براي تميز كردن و زدودن آلودگي در بسياري از لوازم مانند لنزهاي چشم يا برخي مواد آرايشي.
دستآوردهاي انرژي هستهاي در بهداشت
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
توليد برق يكي از نيازهاي روزمره و فوقالعاده اثرگذار در زندگي مردم است، انرژي هستهاي با صرفه اقتصادي بيشتر و آلودگي كمتر زيست محيطي ميتواند در اين زمينه به كمك نيروگاهها بيايد و جهان را از بحران محدوديت فسيلي رهايي بخشد.
راهبردي/ علمي پژوهشي
مستند/ كارشناسي
عزم نظام جمهوري اسلامي ايران در توليد برق مبني بر ايجاد تنوع در نيروگاه هاي اتمي و توجه به توانمندي داخلي، از نظر طراحي و احداث نيروگاه هاي اتمي آب سنگين، اين امكان را فراهم ساخته كه از اورانيوم طبيعي به دست آمده از منابع داخلي ايران، براي توليد سوخت هستهاي و كاربرد آن در اين نيروگاه ها استفاده شود.
توسعه و پيشرفت اقتصادي ايران
مستند/ كارشناسي/ تركيبي
با عملياتي شدن برنامه ساخت نيروگاه هاي هستهاي و توليد هفت هزار مگاوات ظرفيت برق هستهاي در كشور تا سال 2020 ميلادي، به اندازه 190 ميليون بشكه نفت خام در زمينه مصارف نيروگاهي كشور صرفهجويي خواهد شد كه ارزش اقتصادي آن بيش از پنج ميليارد دلار در سال برآورد ميشود و از نظر اجتماعي و زيست محيطي نيز از توليد 157 هزار تن دياكسيد كربن، 150 تن ذرات معلق در هوا، 130 تن گوگرد و 50 تن اكسيد نيتروژن جلوگيري ميشود.
آيندهنگري برق هستهاي/ فوايد افزايش ظرفيت برق هستهاي
مستند/ كارشناسي/ تركيبي (نريشن يا كپشن)
كاربردهاي انرژي در منابع غذايي، عبارتند از:
از بين ميكروبها و طولانيتر كردن عمر مواد غذايي با استفاده از تشعشع مواد راديواكتيو؛(1)
حمل و نقل مواد غذايي در مسيرهاي طولاني يا نگهداري دراز مدت مواد غذايي با استفاده از تشعشع مواد راديواكتيو ضعيف؛
استرليزه كردن بدون ايجاد تغيير فيزيكي از طريق پرتوافكني بر روي مواد غذايي؛
كشتن حشرات كوچك يا ميكروارگانيزمها در مواد غذايي؛
طولانيتر كردن عمر گوشت؛
كند كردن پروسه رشد انواع قارچ در مواد غذايي.
دستآوردهاي انرژي هستهاي در صنايع غذايي
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
كاربردهاي انرژي هستهاي در كشاورزي عبارتند از:
كندتر كردن زمان رسيدن انواع ميوهها به منظور افزايش زمان نگهداري آنها، با تكنيك پرتوتابي؛
با بهرهمندي از مواد راديواكتيو ميتوان خاصيتي در گياهان ايجاد كرد كه آنها از حداكثر آب موجود در خاك بهره ببرند.(2)
استفاده از تكنيك هاي رديابي براي تغذيه گياهي مانند نحوه جذب كودها، عناصر و...؛
طرح باردهي و جهش گياهاني چون گندم، برنج و پنبه(3)(دانه هاي روغني كلزا)؛
طرح تحقيقاتي مقاومسازي درخت اكاليپتوس به شوري و خشكي با استفاده از انرژي هستهاي به شكل پرتودهي گاما؛
توليد ميوه هاي بدون هسته (پرتقال و نارنگي)؛(4)
1) استفاده از مواد راديواكتيو در صنايع غذايي در كشورهاي پيشرفته بسيار متداول است. بايد دقت كرد كه نوع مواد و نحوه استفاده از آنها در اين روشهاي كاربردي به گونهاي است كه به هيچ وجه خطري مواد غذايي را تهديد نميكند.
2) با استفاده از اين روش، علاوه بر كاهش ميزان آب مصرفي و هزينههاي توليد، مانع از هدر رفتن آب ميشود.
3) در اين روش با استفاده از پرتودهي گاما، صفات مقاومت به شوري يا سرما ايجاد ميشود. اين اقدام زير نظر آژانس بينالمللي انرژي اتمي به منظور افزايش سطح زير كشت در زمينهاي شور و مناطق خشك در مناطقي از استانهاي خوزستان، گلستان و يزد در حال انجام است. با استفاده از اين روش ميزان برداشت محصول از گندم از 15 تن در هر هكتار به 7 تن در هر هكتار افزايش يافته است.
4) مراكز تحقيقاتي جهاد كشاورزي با سازمان انرژي اتمي همكاري بسياري دارند و يكي از طرحهاي مشترك، توليد پرتقال، نارنگي و پرتقال كمهسته در باغات تنكابن است.
جلوگيري از افتادگي ساقه ذرت و گندم؛(1)
افزايش ماندگاري محصولات به ويژه مركبات در سردخانهها؛
جلوگيري يا به تأخير انداختن جوانه زدن محصولاتي همانند سيبزميني و پياز در انبارها و حفظ كيفيت اين محصولات، با استفاده از تكنيك پرتوتابي اشعه گاما؛
كنترل حشرات و جلوگيري از زاد و ولد آنها در گندم و جو و مبارزه با آفات محصولات كشاورزي؛(2)
كاهش بار ميكروبي و قارچي بعضي از محصولات، مثل زعفران و ادويهها.
دستآوردهاي انرژي هستهاي در كشاورزي
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
جمهوري اسلامي ايران در زمينه كشاورزي هستهاي، براي نخستين بار موفق شده است دو رقم برنج با نام هاي «پويا» و «تابش» توليد كند كه هم از لحاظ عملكرد و هم از نظر برخي صفات نسبت به والدينشان بهتر هستند.
پيشرفت اقتصادي ايران
مستند علمي/ تركيبي/ گزارشي/
كاربردهاي انرژي هستهاي در دامپزشكي و دامپروري عبارتند از:
تكنيك هاي هستهاي در پيشگيري، كنترل و تشخيص بيماري هاي دامي؛
تكنيك هاي هستهاي در توليد مثل دام؛
تكنيك هاي هستهاي در تغذيه دام؛
تكنيك هاي هستهاي در اصلاح نژاد دام براي بازدهي بيشتر مانند اصلاح نژاد گاوها؛ به گونهاي كه گوشت قابل استفاده آنها به حداكثر برسد؛
تكنيك هاي هستهاي در بهداشت و ايمنسازي محصولات دامي و خوراك دام با استفاده از پرتوهاي راديواكتيو.
دستآوردهاي انرژي هستهاي در دامپزشكي و دامپروري
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
1) با استفاده از فنآوري هستهاي ساقه ذرت و گندم در منطقه اردبيل، كوتاهتر و ضخيمتر شده و به اين ترتيب ضايعات محصول كاهش و توليد محصول در هر هكتار افزايش يافته است.
2) هماكنون اين روش براي كنترل آفت كرم گلوگاه انار و بيماري ميكروبي خرما كه سبب ترشيدگي و شكرك اين محصولات ميشود، با همكاري كارشناسان سازمان انرژي اتمي در حال اجراست.
كاربرد تكنيك هاي هستهاي در مديريت منابع آب عبارتند از:
تكنيك هاي هستهاي براي شناسايي حوزه هاي آبخيز زيرزميني؛
هدايت آب هاي سطحي و زيرزميني؛
كشف و كنترل آلودگي؛
كنترل نشت و ايمني سدها؛
بهرهمندي از تكنيك هاي هستهاي در شيرين كردن آب شور و آب دريا.
دستآوردهاي انرژي هستهاي در مديريت منابع آب
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
كاربردهاي استفاده از انرژي هستهاي در بخش صنعت كه قابليت ارايه در چند برنامه مستقل را دارد، عبارتند از:
تهيه و توليد چشمه هاي پرتوزايي كبالت براي مصارف صنعتي؛
توليد چشمه هاي ايريديم براي كاربردهاي صنعتي و بررسي جوشكاري در لوله هاي نفت و گاز؛
توليد چشمه هاي پرتوزا براي كاربردهاي گوناگون در علوم و صنعت از قبيل:
الف) طراحي و ساخت انواع سيستم هاي هستهاي براي كاربردهاي صنعتي؛ مانند سيستم هاي سطحسنجي، ضخامتسنجي، چگاليسنجي مواد معدني و نظاير آن؛
ب) اندازهگيري خاكستر ذغال سنگ؛
ج) بررسي كوره هاي مذاب شيشهسازي براي تعيين اشكال هاي آنها؛
د) نشتيابي در لوله هاي انتقال نفت با استفاده از تكنيك هستهاي؛
ه) دبيسنجي پرتويي براي سنجش شدت تشعشعات، نور و فيزيك امواج؛
و) سنجش پرتويي براي ساييدگي قطعات در حين كار و ميزان خوردگي قطعات؛
كشف عناصر ناياب در معادن؛
برآورد ميزان سنگ هاي معدني در معادن يا مواد نفتي در چاه هاي نفت يا حفاريها؛
بهرهمندي از مواد راديواكتيو در صنعت اتومبيلسازي براي كنترل كيفيت ورق استيل؛
استفاده از مواد راديواكتيو در صنعت ساخت و نگهداري هواپيما براي كنترل وجود شكاف يا نشتي در موتورهاي جت؛
استفاده از مواد راديواكتيو براي مشخص كردن كيفيت جوشكاري در لوله هايي كه در زيرزمين كارگذاري شدهاند؛
بهرهمندي از مقادير بسيار كمي مواد راديواكتيو براي جلوگيري از به هم چسبيدن كاغذها بر اثر الكتريسيته ساكن و در نهايت، جمع شدن در دستگاه هاي فتوكپي؛
كنترل كيفي در تهيه محلول هاي كاملاً همگن؛(1)
بهرهمندي به عنوان حساسه.(2)
دستآوردهاي انرژي هستهاي در صنعت
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
1) فرض كنيد ميخواهيد دو مايع را كه از نظر فيزيكي كاملاً مشابه هم هستند، را با يكديگر به صورت كاملاً يكنواخت ـ با هر نسبتي ـ مخلوط كنيد. براي حصول اطمينان از اينكه اين دو ماده خوب با يكديگر مخلوط شدهاند، كافي است به يكي از آنها مقدار كمي ماده راديواكتيو بيفزاييد و در پايان مسير توليد نمونهگيري كنيد. بديهي است اگر ميزان مواد راديواكتيو در نمونهها يكي باشد، اين دو ماده به صورت يكنواخت با يكديگر مخلوط شدهاند.
2) در بسياري از موارد كه امكان تماس مستقيم حساسه با موادي كه قرار است اندازهگيري شوند، وجود ندارد يا حساسه لازم بسيار گران قيمت است، مانند فلزات مذاب و شيشه مذاب كه سادهترين روش براي اندازهگيري استفاده از مواد راديواكتيو است، كافي است مقدار بسيار كمي از مواد راديواكتيو را با فلز، مخلوط و ميزان يا در واقع سطح مايع آن را بدون تماس مستقيم اندازهگيري كنيد.
دو نمونه از كاربرد تكنيك هستهاي در امنيت عبارتند از:
با استفاده از دستگاه هايي كه بر مبناي فيزيك هستهاي كار ميكنند براي كشف مين هاي ضد نفر؛
بررسي تراكم گلولهها و خمپارهها.
دستآوردهاي انرژي هستهاي در امنيت
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
كاربردهاي انرژي هستهاي در باستان شناسي عبارتند از:
عمرسنجي و تجزيه و تحليل نمونه هاي باستانشناسي مانند سكه و سفال، از طريق علم هستهاي؛
براي تشخيص نمونه هاي تقلبي آثار باستاني و فسيلها و عمرسنجي آنها، ميزان كربن راديواكتيو موجود در نمونهها اندازهگيري ميشود.
دستآوردهاي انرژي هستهاي در باستانشناسي
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
كاربرد انرژي هستهاي در اكتشافات: با به كارگيري روش هاي هستهاي ميتوان محل دقيق معادن مختلف و حوزه هاي آب زيرزميني را كشف كرد.
دستآوردهاي انرژي هستهاي در اكتشافات
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
فهرست مراكز داراي دستگاه هاي پزشكي هستهاي موجود در كشور(1)
رديف
پزشكي هستهاي
شهرستان
رديف
پزشكي هستهاي
شهرستان
1
بيمارستان 502 ارتش
تهران
31
گروه درماني پارس
تهران
2
گاما
تهران
32
بيمارستان بقيهالله
تهران
3
بيمارستان وليعصر
تهران
33
بيمارستان پارك كلينيك
تهران
4
بيمارستان لبافينژاد
تهران
34
بيمارستان سيدالشهداء
اصفهان
5
بيمارستان آيتالله طالقاني
تهران
35
بيمارستان گلستان
اهواز
6
بيمارستان شفا يحيويان
تهران
36
گاما اسكن
اروميه
7
مركز قلب شهيد رجايي
تهران
37
بيمارستان آذربايجان
اروميه
8
بيمارستان نيروي هوايي
تهران
38
پزشكي هستهاي خسروشاهي
بابل
9
بيمارستان شريعتي
تهران
39
مركز آموزشي شهيدبهشتي
تبريز
10
پزشكي هستهاي شيرين
تهران
40
بيمارستان امام خميني
تبريز
11
بيمارستان دي
تهران
41
طب هستهاي تبريز
تبريز
12
بيمارستان سينا
تهران
42
طب هستهاي دكتر دبيري
تبريز
13
گاما اسكن تهران
تهران
43
دكتر يوسفي كما
رشت
14
پزشكي هستهاي سينا
تهران
44
گاما اسكن مرواريد
رشت
15
پزشكي هستهاي مرجان
تهران
45
بيمارستان خاتمالأنبياء
زاهدان
16
مركز شهيد هاشمينژاد
تهران
46
پزشكي هستهاي دكتر احمدي
زنجان
17
بيمارستان بانك ملي
تهران
47
پزشكي هستهاي مازندران
ساري
18
بيمارستان جم
تهران
48
بيمارستان نمازي
شيراز
19
بيمارستان پارس
تهران
49
مركز پزشكي شهيد حجازي
شيراز
20
بيمارستان جرجاني
تهران
50
مركز آموزشي شهيد بهشتي
قم
21
110 سيد خندان
تهران
51
شفا
كرج
22
بيمارستان شركت نفت
تهران
52
پزشكي هستهاي كرج
كرج
23
پزشكي هستهاي رازي
تهران
53
بيمارستان شفا
كرمان
24
پزشكي هستهاي نو
تهران
54
مركز آموزشي درماني طالقاني
كرمانشاه
25
بيمارستان شهدا
تهران
55
گاما اسكن
كرمانشاه
26
بيمارستان آراد
تهران
56
بيمارستان امام رضا عليه السلام
مشهد
27
پزشكي هستهاي نيكان
تهران
57
بيمارستان قائم
مشهد
28
گاما اسكن تابش
تهران
58
پزشكي هستهاي حضرت فاطمه عليها السلام
همدان
29
پزشكي هستهاي مهر
تهران
59
بيمارستان شهيد بهشتي
همدان
30
گاما اسكن غرب
تهران
60
دكتر سالاري
يزد
1) www.iamp.ir
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: فنآوري هاي برتر و راهبردي
موضوع جزئي: پيشرفت هاي جمهوري اسلامي ايران در علوم هوا ـ فضا
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
بهكارگيري فنآوري هاي فضايي در حوزه هايي همانند دفاعي و نظامي، مخابراتي، كشاورزي، هواشناسي، اكتشافات معدني، نجوم و حفاظت محيطزيست، توانايي بشر را در شناسايي و درك او از محيط اطراف دو چندان ميكند، اما با وجود قابليت هاي فنآوري هاي فضايي در جوامع گوناگون، همچنان اين فنآوريها در انحصار چند كشور است كه در اين شرايط درك نادرست از واقعيتها و تلاش براي توليد و بوميسازي فنآوري هاي فضايي ميتواند ايران را در زمره كشورهاي صاحب اين فنآوري قرار دهد. در اين راستا در چند سال اخير، با تلاش پژوهشگران كشورمان، جمهوري اسلامي ايران به باشگاه كشورهاي داراي فنآوري فضايي و نيز هشت كشور داراي فنآوري پرتاب ماهواره، پيوسته است.
پيشرفتها و توليدات ايران اسلامي در زمينه علوم هوا و فضا عبارتند از:
الف) ماهوارهها:
ماهواره ملي اميد: نخستين تلاش پژوهشگران كشورمان كه در حوزه هوا و فضا به ثمر نشست، پرتاب ماهواره اميد در تاريخ 15 بهمن 1387 بود. اين ماهواره با هدف برقراري ارتباطات متقابل ماهواره و ايستگاه زميني، تعيين مشخصات مداري و تله متري مشخصات زير سامانهها به وسيله ماهوارهبر «سفير 2»، به صورت كاملاً بومي در كشور طراحي و ساخته شد و در مدار زمين قرار گرفت.
ماهواره رصد: دومين ماهواره ايراني، ماهواره رصد است كه به وسيله موشك ماهوارهبر سفير ايراني در تاريخ 25 خرداد 1390 به فضا فرستاده شد. مأموريت اصلي اين ماهواره، تصويربرداري و سنجش از دور است. بر اساس مشخصات اعلامي از سوي سازمان فضايي ايران، بيشتر زير سيستم هاي اصلي ماهوارهاي بزرگ در «رصد» موجود است كه از جمله آنها ميتوان به ساختار مديريت توان الكتريكي، سلول هاي خورشيدي و تأمينكننده توان، سامانه كنترل وضعيت تركيبي غيرفعال، محموله الكتيوي، GPS، مديريت داده و فرامين روي بورد، گيرنده و فرستنده اطلاعات روي بورد، فرستنده رنجينگ و كنترل دما، تصويربرداري و ارسال تصاوير به پايگاه هاي گيرنده اين تصاوير در ايستگاه هاي زميني، اشاره كرد.
ماهواره نويد: اين ماهواره سومين تجربه موفق سازمان هوا ـ فضا است كه با استفاده از ماهوارهبر «سفير نويد» در 14 بهمن 1390 با موفقيت در مدار زمين قرار گرفت. اين ماهواره هر 90 دقيقه يك دور به دور زمين ميچرخيد و با استفاده از دوربين نصب شده روي آن (كه از روزولوشن مناسبي برخوردار است) به گرفتن عكس از روي ايران و ارسال آن به ايستگاه هاي زميني ميپرداخت.
ماهواره فجر: ماهواره فجر از ديگر پروژه هاي فضايي كشور است كه به همت وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح و وزارت ارتباطات و فنآوري اطلاعات اجرايي شده است. اين ماهواره انرژي مورد نياز خود را در فضا از سلول هاي خورشيدي تأمين مي كند و از نوع ماهواره هاي شناسايي است كه ماندگاري و پايداري خوبي دارد و ميتواند مدت طولانيتري در فضا بماند. ماهواره فجر در آينده نزديك به فضا پرتاب ميشود.
ماهواره ظفر: ماهواره ملي ظفر به وسيله دانشگاه علم و صنعت و به سفارش سازمان فضايي ايران طراحي و ساخته شده است. اين ماهواره از فنآوري هاي پيشرفتهتر نسبت به ماهواره نويد برخوردار است.
ماهواره ظفر پس از ماهواره نويد به عنوان دومين پروژه فضايي در دستور كار دانشگاه علم و صنعت قرار گرفته است. وزن اين ماهواره 90 كيلوگرم و در ابعاد 63 * 63 * 80 سانتيمتر است كه براي استقرار در مدار دايرهاي با ارتفاع 500 كيلومتر و زاويه انحراف مداري 55 درجه طراحي شده است. براي پرتاب اين ماهواره نياز به اجراي چندين فاز ديگر است كه هم اكنون در حال انجام است.
مدار ماهواره طلوع از نوع ارتفاع پايين و ارتفاع مدار آن بيش از 500 كيلومتر است و دو سال عمر مفيد براي آن پيشبيني ميشود. انرژي ماهواره طلوع به وسيله آرايه هاي خورشيدي از روي بدنه و باتري هاي ثانويه تأمين خواهد شد. جرم اين ماهواره 100 كيلوگرم و ابعاد اين سازه شش ضلعي با عرض 86 و ارتفاع 100 سانتيمتر است.
ماهواره دانشگاه صنعتي اميركبير داراي توانايي سنجش از دور و ذخيره و ارسال اطلاعات مخابراتي است كه طراحي و ساخت اين ماهواره از خرداد 1386 و در قالب طرحي چندرشتهاي با مشاركت، هشتاد نفر از استادان و دانشجويان تحصيلات تكميلي دانشكده هاي دانشگاه صنعتي اميركبير، دانشكده مهندسي هوا ـ فضا (38 درصد)،
دانشكده مهندسي برق (39 درصد)، دانشكده كامپيوتر (23 درصد) و نيز دانشكده هاي مكانيك، صنايع و نساجي (ده درصد) انجام شده است. در حال حاضر اين ماهواره از نظر طراحي و ساخت به صورت كامل آماده است، ولي سيستم پرتابكننده آن به دليل ويژگي هاي خاص، در حال ساخت به وسيله متخصصان داخلي است و زماني كه پرتابكننده اين ماهواره آماده شود، اين ماهواره نيز به فضا پرتاب ميشود.
ماهواره زهره: طرح ساخت ماهواره ايراني زهره به قبل از انقلاب ميرسد، ولي اجراي آن بعد از انقلاب (1357) متوقف شد. ايران در دهه 1370 خورشيدي، بار ديگر تصميم گرفت پروژه ساخت ماهواره زهره را دنبال كند و براي اين منظور وزارت ارتباطات و فنآوري اطلاعات در سال 1383، قراردادي 132 ميليون دلاري با شركت روسي «اويا اكسپورت» براي طراحي، ساخت و پرتاب ماهواره زهره، امضا كرد. قرار بود شركت روسي پس از دو سال و نيم، ماهواره را پرتاب كند، اما همچنان وضعيت اين ماهواره نامعلوم است.
ماهواره مصباح1: اولين پروژه ايراني براي ساخت ماهواره پس از انقلاب اسلامي، ماهواره مصباح است. اين پروژه پس از توقفي 18 ساله در برنامه در سال 1375 به وسيله سازمان فضايي ايران كه در سال 1356 خورشيدي با ماهواره زهره، آغاز و پس از انقلاب متوقف شده بود، در سال 1375 به وسيله سازمان پژوهش هاي علمي و صنعتي ايران (وابسته به وزارت علوم، تحقيقات و فنآوري) آغاز شد. وزارت ارتباطات و شركتي ايتاليايي در سال 1377، در اين پروژه مشاركت كردند. موافقتنامه ساخت ماهواره مصباح در سال 1376 ميان وزارتخانه هاي علوم و ارتباطات به امضا رسيد و ساخت نمونه آزمايشگاهي اين ماهواره طي سال هاي 1378 تا 1380 با همكاري سازمان پژوهش هاي علمي و صنعتي ايران و مركز تحقيقات مخابرات انجام شد. ساخت الگوي مهندسي و فضايي ماهواره مصباح نيز با همكاري يك شركت ايتاليايي به وسيله نيروهاي متخصص داخلي انجام شده است.
ماهواره مصباح در مرداد 1384 با حضور وزير ارتباطات رونمايي شد، اما اين ماهواره نيز همانند ماهواره زهره هنوز به فضا پرتاب نشده است.
1) ماهواره مصباح 2 همان ماهواره مصباح 1 است. قرار بود ماهواره مصباح 1 به وسيله كشورهاي خارجي طراحي و ساخته شود كه به دليل وجود برخي مشكلات در پرتاب آن تصميم گرفته شد تا اين ماهواره با عنوان ماهواره مصباح2 در كشور تكميل و آماده پرتاب شود.
مأموريت هاي اين ماهواره عبارتند از: ذخيره و بازيابي اطلاعات، جمعآوري و پخش داده روي مناطق وسيع و پراكنده، خواندن از راه دور و ناوبري.
جرم اين ماهواره 70 كيلوگرم و ابعاد آن 70 * 50 * 50 سانتيمتر و طول عمر آن سه سال است. همچنين نوع مدار ماهواره، خورشيد آهنگ، ارتفاع مدار آن، 15 ± 700 كيلومتر و زاويه ميل، 1/.± 2/ 98 درجه است.
ماهواره سينا: سينا نخستين ماهواره و كاوشگر فضايي ايران است كه به فضا پرتاب شد. اين ماهواره در روز پنجشنبه 6 آبان سال 1384، روي موشك ماهوارهبر كوسموس ـ 3 ام روسي از پايگاه فضايي پلستسك روسيه به فضا پرتاب و با موفقيت در مدار اختصاصي ايران قرار داده شد. ماهواره سينا به سفارش وزارت علوم، تحقيقات و فنآوري هاي در شركت پاليوت در شهر امسك روسيه طراحي و ساخته شده بود. دكتر محمود احمدينژاد در سال 1388 اعلام كرد كه كشورهاي مشاركتكننده در ساخت و پرتاب اين ماهواره پس از پرتاب آن گفتند، نفهميديم چه شد آن را گم كردهايم.
ماهواره بشارت: محققان جمهوري اسلامي ايران با همراهي كشورهاي جهان اسلام، پس از موفقيت هاي ايران در پرتاب ماهوارهها و قراردادن آن در مدار، به دنبال پرتاب ماهواره جهان اسلام هستند. اين ماهواره كه با نام «بشارت» طراحي و ساخته ميشود، از سوي ايران و با همكاري برخي كشورهاي عربي، تركيه، پاكستان و مالزي، آماده پرتاب خواهد شد. اين ماهواره قرار است با همكاري مشترك كشورهاي عضو سازمان كنفرانس به فضا پرتاب شود.
ب) سيستم پرتاب و هدايت ماهواره:
هماكنون سيستم پرتاب به وسيله موشك هايي كه براي اين منظور طراحي شدهاند، انجام ميشود و ديگر روش هاي پرتاب و هدايت در حال پيمودن مراحل تحقيقاتي خود هستند.
ماهوارهبر هاي ايراني عبارتند از:
سيمرغ؛
سفير؛
سفير اميد؛
كاوشگر 1؛
كاوشگر2؛
كاوشگر3؛
كاوشگر4؛
كاوشگر5.
ج) توليدات جانبي ماهواره:
توليد شبيهساز ماهواره انعطافپذير؛
سامانه ستارهياب ملي ايران (نصيرا)؛
ساخت كپسول زيستي.
د) بالگردها:
بالگرد توفان؛
بالگرد شاهد 285؛
ايران 140 (هواپيماي دو موتوره توربوپراپ).
هـ) موشكها:
يك ـ سيصد اسميد (توپخانه)؛
دوـ تندر ـ 69 (توپخانه)؛
سه ـ شاهين2 (توپخانه)؛
چهار ـ نازعات (توپخانه)؛
پنج ـ زلزال (توپخانه)؛
شش ـ فاتح ـ 110.
يك ـ RIVE (نسخهاي از موشك اسكاد ـ بي)
اول ـ شهاب 1؛
دوم ـ شهاب 2؛
سوم ـ شهاب 3.
دو ـ فجر3 (چند كلاهكه)؛
سه ـ قدر ـ 110.
يك ـ شهاب 4 (موشكي براي حمل ماهواره)؛
دو ـ شهاب 5؛
سه ـ شهاب 6.
يك ـ موشك كروز دريايي كوثر (C - 70)؛
دو ـ كروز دريايي نور (C 802)؛
سه ـ حوت؛
چهار ـ صاعقه؛
پنج ـ خليج فارس؛
شش ـ نصر؛
هفت ـ تندر؛
هشت ـ قادر؛
نه ـ ظفر.
منابع:
محمدمهدي نمازي، فرهنگ جامع هوا ـ فضا، تهران، كوله پشتي، كتاب وارش، 1389.
اعضاي هيئت علمي و كارشناسان پژوهشي پژوهشگاه هوا ـ فضا، انسان و فضا(1)، تهران، پژوهشگاه هوا ـ فضا، 1385.
محسن بهرامي و ديگران، انسان و فضا (2)، تهران، پژوهشگاه هوا ـ فضا، 1387.
اندرسن جان دي، آيروديناميك ماوراء صوت، ترجمه: احمد عمارتي، تهران، انتشارات صنايع هوا ـ فضا، 1386.
ويلبرهانكي، آيروديناميك باز ورود به جو زمين، ترجمه: احمد عمارتي، تهران، انتشارات صنايع هوا ـ فضا، 1388.
جمعي از نويسندگان، آيروديناميك، مجموعه مقالات دومين كنفرانس علمي كاربردي سازمان صنايع هوافضا، گردآوردنده: حسين شيرازي، تهران، دانشگاه صنعتي مالك اشتر، 1385.
سايت هوا ـ فضا www.havafaza. Persiangig.com
.
ايده هاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فردي
ماهواره اميد نخستين ماهواره ساخت جمهوري اسلامي ايران است كه تجهيزاتش در سازمان فضايي ايران طراحي و توليد شده است. ساخت ماهواره تحقيقاتي اميد، از 15 اسفند 1384، آغاز و در دو سال آماده انجام آزمايش هاي لازم شد.
علمي و فنآوري/ دستآوردهاي دانش هوا ـ فضا
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
ماهواره اميد از نوع ماهواره سبك بود كه در هر 24 ساعت، 15 بار به دور زمين چرخيد و بيش از 130 فرمان مخابره شده از زمين را با موفقيت انجام داد. اين ماهواره دو باند بسامد و هشت آنتن براي ارسال اطلاعات داشت كه در هر بار چرخش، دو بار به وسيله ايستگاه هاي زميني كنترل و هدايت ميشد.
علمي/ علوم فني نوين
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
ماهواره رصد اولين ماهواره تصويربرداري ايران است كه قابليت تصويربرداري با تفكيكپذيري 150 متر دارد. با بهرهمندي از تصاوير دريافتي از ماهواره رصد خدمات گوناگوني در حوزه هاي كشاورزي، نقشهبرداري، هواشناسي، پزشكي از راه دور، مديريت بلاياي طبيعي، مراقبت از جنگلها و كشتزارهاي كشور، تشخيص مرزهايي دريايي، ترسيم مسير حركت رودخانهها، ارايه ميشود.
علم و فنآوري دستآوردهاي دانش هوافضا
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
ماهواره نويد نخستين ماهواره ملي دانشجويي ايران است كه به وسيله دانشگاه علم و صنعت طراحي و ساخته شد. اين ماهواره را دانشجويان دانشگاه علم و صنعت زيرنظر دكتر حسين بلندي، مدير اين پروژه و عضو شوراي عالي فضايي، ساختند.
علم و فنآوري/ دستآوردهاي دانش هوافضا
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
مأموريت سطح يك ماهواره نويد علم و صنعت، تصويربرداري از سطح زمين در طيف مرئي با قدرت تفكيك مناسب براي مأموريت محوله و ارسال تصاوير و اطلاعات پايشي سيستم در مدار LEO به ايستگاه هاي زميني است. تصاوير دريافتي از ماهواره نويد داراي كاربردهاي عملياتي در حوزه هاي جو و علوم هواشناسي، منابع و بلاياي طبيعي مانند پيشبيني شرايط آب و هوا، تراكم ابرها، ميزان دما و رطوبت هوا، مواد شيميايي جو، بادها، برف و باران و اقيانوسها، برآورد سطح جنگلها، شناسايي آتشسوزي جنگلها، تعيين خطوط ساحلي، خشكسالي، سيل و زلزله است.
علمي / علوم فني نوين
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
ماهواره فجر اولين ماهواره بومي كشور است كه مأموريت انتقال مداري دارد و مأموريت مانورمداري و ديگر امكانات را براي ماهواره فراهم ميكند. اين ماهواره با دارا بودن صددرصد زير سامانه هاي يك سامانهي فضايي مانند مخابرات سازه، پيشوانه، كنترل وضعيت و موقعيت، كنترل حرارت، انرژي، مديريت داده و فرمان ميتواند مديريت هاي بسياري را انجام دهد.
علم و فنآوري دستآوردهاي دانش هوافضا
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
طراحي، ساخت، مونتاژ و برنامهنويسي بخش الكترونيك، ساخت قطعات مكانيكي طبق استانداردهاي فضايي، پوششدهي قطعات مكانيك بخش اپتيكي با استفاده از پوشش هاي فضايي، ساخت و كوتينگ لنزها با شيشه هاي ضد تشعشع، مونتاژ بخش اپتيك و انجام تست هاي اپتيكي بر روي بخش هاي گوناگون، از عمده فعاليت هاي انجام شده، براي ساخت دوربين ماهواره فجر بوده است؛ به گونهاي كه فنآوري دوربينها در ماهواره ظفر نسبت به ماهواره نويد ارتقاي پنج برابري يافته است. دو برابر شدن دقت كنترل و افزايش بيش از پانزده برابري نرخ ارسال داده هاي تصويري از ديگر مزاياي ماهواره ظفر است.
علم و فنآوري/ علوم فني نوين
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
تصاوير ارسالي از طريق ماهواره ظفر ميتواند در پايش ذخاير نفت، معادن، بررسي جنگلها، بررسي زمين هاي شور و قليايي، بررسي بيماريها و آفتهاي گياهي و بررسي بحران هاي طبيعي به كار برود.
دستآوردهاي دانش هوافضا
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
ماهواره رصد براي تأمين برق مورد نياز خود متكي بر صفحات خورشيدي متصل بر ديواره ماهواره و باتري هاي داخلي است. اين ماهواره به زير سيستم كنترل توليد و توزيع جريان الكتريكي مجهز است كه ماهواره ميتواند در بخش تاريك مدار از باتريها، بهره ببرد و در بخش روشن آنها را شارژ كند.
علم و فنآوري/ علوم فني نوين
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
ماهواره طلوع بهرهمند از فنآوري هايي همانند دستگاه تعيين و كنترل وضعيت، محموله تصويربرداري، كنترل وضعيت مكانيزمها و سلول هاي خورشيدي است.
علوم فني نوين
مستند علمي/ تركيبي
مأموريت اصلي ماهواره طلوع، تصويربرداري تك طيفي با تفكيكپذيري پنجاه متر، ذخيره و ارسال داده هاي تصوير به ايستگاه هاي زميني است. با توجه به ويژگي هاي تصاوير ماهواره طلوع از آن ميتوان در اموري چون نقشهبرداري زمين در مقياس بزرگ، مطالعه و بررسي حوضچه هاي آبي و دريا، مشاهده و ارزيابي تخريب منابع انساني، بررسي علوم كشاورزي، جنگلي، مشاهده پوشش ابرها، پراكندگي انساني و ارزيابي بلاياي طبيعي نظير زلزله، سيل و آتشسوزي بهرهمند شد.
علمي/ كاربردي/ دستآوردهاي دانش هوافضا
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
زيرسيستم هاي ماهواره اميركبير عبارتند از: مهندسي سيستم، تضمين محصول، سازه و مولد، توان الكتريكي، تعيين و كنترل وضعيت و مكانيك مدار، ايستگاه زميني، مخابرات فضايي و محموله.
علوم فني نوين
مستند علمي/ تركيبي
همه قطعات ماهواره اميركبير مانند: آنتن كامند، آنتن تلهمتري زمين در باند آنتن هاي گوناگون در باندهاي فركانسي گوناگون و غيره با تكنولوژي بالا و تلاش محققان ايراني در داخل كشور طراحي و ساخته شده است.
علمي/ توسعه و پيشرفت علمي ايران
مستند/ تركيبي
همه تست هاي ماهواره اميركبير مانند تست عملكردي اوليه، تست مودال بر روي سازه ماهواره، تست تشعشع بر روي بورد تلهمتري ماهواره، تست خلأ و سيكل حرارتي روي بورد تلهمتري و تست كاركردي در مدل تجميعي ماهواره GSE به انجام رسيده و مهمترين فعاليت هاي اخير اين پروژه شامل طراحي و ساخت قطعات مدل مهندسي ماهواره، ساخت، مونتاژ و يكپارچهسازي مدل مهندسي ماهواره، سفارش و خريد برخي اقلام مورد نياز براي الگوي پروازي، توسعه زيربخش هاي گوناگون ماهواره، تحليل حرارتي قطعات گوناگون ماهواره، ثبت و انتشار مشخصات فني ماهواره در اتحاديه جهاني مخابرات به عنوان يكي از معدود ماهواره هاي ثبت شده در اين اتحاديه است.
علم و فنآوري
مستند علمي/ تركيبي
ماهواره مصباح از نوع ماهواره هاي مدار پايين (LEO) است و قرار است از آن براي فعاليت هاي علمي، تحقيقاتي و آموزشي استفاده شود. شناسايي منابع آبي، خاكي، معدني، هواشناسي، كنترل شبكه هاي آب، برق، نفت و گاز و كمكرساني در حوادث غيرمترقبه از جمله اهداف ساخت و پرتاب ماهواره مصباح است.
علم و فنآوري/ توسعه و پيشرفت علمي ايران
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
هدف از توسعه طرح ماهواره مصباح 2 در سه محور اساسي تعريف شده است:
كسب دانش فني طراحي، تحليل، ساخت و آزمايش ماهواره به صورت بومي؛
دستيابي به فضا از طريق طراحي و پرتاب يك ماهواره نزديك به زمين به منظور جمعآوري، بازيابي و پردازش، ضبط و ارسال مجدد دادهها؛
ايجاد شبكه ارتباطي ماهواره براي ارتباط با كاربران در مناطق دور افتاده ايران با ديگر نواحي جغرافيايي دنيا.
علوم فني/ سياست هاي توسعه ماهواره جديد
كارشناسي/ تركيبي
خدماتي كه متناسب با نياز كاربران ميتوان از طريق ماهواره مصباح 2 ارايه كرد، شامل سرويس كاربران ثابت و سرويس جمعآوري داده است كه در زمينه هاي گوناگون قابل پيادهسازي است.
دستآوردهاي كاربردي دانش هوا ـ فضا
كارشناسي/ تركيبي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: فنآوري هاي برتر و راهبردي
موضوع جزئي: فنآوري نانو
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
علم نانو (1)
10
−9
) است و در اصل واژهاي يوناني و به معناي كوتوله (كوچك) است و براي تعيين مقدار يك ميلياردم يك كميت استفاده ميشود؛ زيرا يك اتم تقريباً 10 نانومتر است.
و فنآوري متكي بر آن يا به اختصار، فنآوري نانو (Technology Nano -) در كنار علوم و فنآوري هاي مرتبط با زيستشناسي و ژنتيك مولكولي، علوم و فنآوري اطلاعات، مؤلفه هاي انقلاب سوم علمي ـ صنعتي عصر جديد را تشكيل ميدهند. اين انقلاب ادامه منطقي انقلاب هاي علمي اول و دوم است كه به پيدايش علوم و فنآوري هاي مقياس هاي ماكرو و ميكرو منجر شد.انقلاب سوم و به ويژه مؤلفه هاي علوم و فنآوري مقياس نانو در آن براي اولين بار در تاريخ جوامع بشري امكان دستكاري و دخالت عمدي و اختياري در خواص و سازماندهي ماده فيزيكي و اساسيترين سطوح آن؛ يعني مقياس هاي زيراتمي و مولكولي را فراهم خواهد آورد.
نانو تكنولوژي(2)مجموعهاي از فنآوري هايي بينظير علوم طبيعت، فيزيك، فيزيك نوين، مكانيك كوانتومي، مهندسي و فنآوري، شيمي، شيمي آلي و شيمي پليمر است كه به صورت انفرادي يا با هم در جهت بهكارگيري يا درك بهتر علوم از آن استفاده ميشود.
نانو ساختارها: علم نانو ايجاد دانش هاي بنيادي براي اعمال كنترل كامل بر ساختار و عملكرد ماده فيزيكي در مقياس هاي اتمي و مولكولي را هدف خود براي اعمال كنترل كامل بر ساختار و عملكرد ماده فيزيكي در مقياس هاي اتمي و مولكولي را قرار داده است فنآوري نانو نويد ميدهد كه اين دانشها در آيندهاي نه چندان دور در قالب مهندسي درآيند. از طريق فنآوري نانو ميتوانيم با جايگذاري تك اتمها و تك مولكولها در كنار يكديگر، از پايين به بالا، ساختارهاي تازهاي را كه به نانو ساختارها (Nano - Structures) موسومند و داراي خواص و عملكردهاي كاملاً نوين هستند، به وجود آوريم و با بهرهمندي از اين ساختارها، دستگاهها، ادوات و قطعات فوق ريزي كه در مقياس هاي طولي و زماني بسيار تقليليافته فعاليت ميكنند، توليد كنيم. نانو ساختارها، سنگ بناي فنآوري نانو
1) كلمه نانو به معناي يك ميلياردم (
2) بنابر تعريفي ديگر، نانو تكنولوژي و مطالعه درباره مقياس اتمي براي كنترل آنهاست. هدف اصلي بيشتر تحقيقات نانو تكنولوژي شكلدهي تركيبات جديد يا ايجاد تغييراتي در مواد موجود است. نانو تكنولوژي در الكترونيك، زيستشناسي، ژنتيك، هوانوردي و حتي در مطالعات انرژي بهكار ميرود.
هستند. از نظر اندازه در فاصله بين ساختارهاي مولكولي و ساختارهاي ميكروني قرار دارند. از تعداد قابل شمارشي از اتمها تشكيل ميشوند و نسبت سطح به حجم آنها بسيار بالا است. شكل جديدي از ماده فيزيكياند كه براي درك خواص آنها به ويژه خواص الكتروني و مقياسي آنها بايد به مفاهيم بسيار پيشرفته مكانيك كوانتومي متوسل شد. از آنجايي كه خواص مواد قوياً به اندازه اجزاء تشكيل دهنده آنها يا ريزدانههاي آنها وابسته است، موادي كه ريزدانههاي آنها در مقياس نانو طراحي ميشوند، از كيفيت هاي نويني برخوردارند و در مواد معمولي موجود نيستند.
تقسيمبندي نانو: فنآوري نانو در سه سطح قابل بررسي است:
مواد؛
ابزارها؛
سيستمها.
در حال حاضر در سطح مواد، پيشرفت هاي بيشتري نسبت به دو سطح ديگر حاصل شده است.
تقسيمبندي نانو مواد:
الف) فولرنها؛
ب) نانو پودرها؛
ج) درختسانها؛
د) نانو نقاط كوانتومي؛
هـ) نانو ذرات همانند نانو ذرات نقره.
الف) نانوسيمها؛
ب) نانو لولهها.
الف) نانو روكشها؛
ب) نانو لايهها؛
ج) صفحات گرافن.
الف) نانو كامپوزيتها
يك ـ پليمر ـ سراميك
دو ـ پليمر ـ فلز
سه ـ سراميك ـ فلز
چهار ـ سراميك ـ سراميك
ب) نانو حفرهها
شاخه هاي ديگري از فنآوري نانو:
نانو بيوتكنولوژي؛
نانو ماشينها (موتورهاي مولكولي)؛
نانو الكترونيك؛
نانو حسگرها؛
نانو ترانزيستورها.
منابع:
عماد احمدوند و ديگران، آشنايي با فنآوري نانو، تهران، احمدوند، 1389.
اسماعيل كلانتري و ديگران، پرسش هاي نو از نانو: 101 پرسش مفهومي فنآوري نانو، قم، نجمالهدي، 1390.
محمد نورمحمدي و ديگران، درآمدي بر نانو فنآوري خشك، [كاري از گروه علمي ـ دانشجويي نانو فنآوري دانشگاه كاشان، قم، آراسته، 1384.
فاطمه مؤيد و ديگران، دنياي نو، دنياي نانو، تهران، رياست جمهوري، ستاد ويژه توسعه فنآوري نانو، باشگاه دانشآموزي نانو، 1388.
جابر نشاطي و خضرايي، محمود علي اف، تكنيك هاي نوين الكتروشيمي در خوردگي و كاربرد آنها در نانو فنآوري، تهران، پژوهشگاه صنعت نفت، 1388.
برترين هاي فنآوري نانو، رياست جمهوري، ستاد ويژه توسعه فنآوري نانو، تهران، رياست جمهوري، ستاد ويژه توسعه فنآوري نانو، 1386.
ابوالقاسم عطايي و ديگران، آلياژ سازي مكانيكي فنآوري تهيه نانو مواد، تهران، سازمان انتشارات جهاد دانشگاهي، واحد تهران، 1385.
ايده هاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
تاريخچه شكلگيري فنآوري نانو از يونان باستان (دموكريتوس) تا طرح ايده «فضاي زياد در سطوح پايين» به وسيله «فاينمن» در سال 1959 ميلادي و حوادث پس از آن قابليت ارايه در برنامهاي مستقل را دارد.
علم و فنآوري/ سير تاريخي تحول فنآوري نانو
مستند علمي/ تركيبي/ داستاني/ انيميشن
پيآمدهاي فنآوري نانو در آينده با توجه به اينكه اين فنآوري ميتواند در نقطه تلاقي دانش اطلاعات و دانش زيستي عمل كند، كاملاً حيرتانگيز خواهد بود. برخي از مصاديق نانو در آينده عبارتند از:
رايانه هاي مولكولي با اجزاي ارگانيك و زنده در تماس و ارتباط خواهند بود؛ به گونهاي كه انسانها در 25 سال آينده، وسايل اطلاع رساني شخصي خود را در حالي با خود حمل خواهند كرد كه آن را به نوعي پوشيدهاند و نيروي لازم براي آن را از انرژي جنبشي ناشي از راه رفتن خود تأمين ميكنند؛
محيط كار ما به طور مجازي و مطابق نياز و سليقه ما همه جا همراه خواهد بود و مردم همه دنيا با حجم زيادي از اطلاعات در هر زمان و مكان قابل دسترسي خواهند بود؛
در زمينه فنآوري ميكروالكترومكانيكها (NEMS) ما به وسايلي دست پيدا خواهيم كرد كه در آنها حسگرها و فرستندهها و گيرندهها در حداقل اندازه خود بوده و با چنين وسايلي زندگي ما به شدت متحول خواهد شد. براي نمونه، هنگام بيماري، پزشكان همزمان با ما يا حتي زودتر از ما از آن آگاه خواهند شد.
علم و فنآوري/ مصاديقي از فنآوري نانو در آينده
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
كاربردهاي نانو ذرهها در زيستشناسي و پزشكي عبارتند از:
نشانگرهاي زيستي فلورسنت؛
ترابري دارو و ژن؛
تشخيص زيستي پاتوژنها؛
تشخيص پروتئينها؛
جستوجو در ساختار DNA؛
مهندسي بافت؛
تخريب تومور از طريق گرمادهي به آن و بهبود تباين (كنتراست).
علم و فنآوري/ دستآوردهاي نانو در زيستشناسي و پزشكي
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
نانو ذرات نقره، يكي از پركاربردترين ذرات در حوزه نانو پس از نانو لوله هاي كربن است كه هر روز بر كاربرد آن در دنياي نانو افزوده ميشود. عمدتاً نانو ذرات نقره به دليل خواص فيزيكي و شيميايي ويژهاي كه از خود نشان ميدهند، در مصارف الكترونيكي، نوري، دارويي و بهداشتي و كاتاليتيكي، كاربرد فراوان دارند.
فنآوري هاي جديد/ علمي كاربردي
مستند/ تركيبي/ كارشناسي
زماني كه نقره به ابعاد كوچك در حد نانومتر تبديل ميشود، خاصيت ميكروبكشي آن بيش از 99 درصد افزايش مييابد، به گونهاي كه ميتوان از آن براي بهبود زخمها و عفونتها بهره برد. علاوه بر اين نقره در ابعاد نانو بر متابوليسم، تنفس و توليدمثل ميكروارگانيسم اثر ميگذارد.
دستآوردهاي نانو در پزشكي
مستند علمي/ تركيبي
محصولات تهيه شده از نانو كامپوزيت هاي پليمري، قابليت استفاده در صنايع شيميايي، خودروسازي، ساختمان، نظامي، پزشكي، لوازم خانگي، ورزشي، كشاورزي و الكترونيكي را دارد. همچنين بهرهمندي از آنها در اين صنايع، سبب كاهش مصرف سوخت و انرژي، افزايش مقاومت و ايمني در برابر زلزله و آتشسوزي، افزايش عمر سازهها، كاهش خسارات ناشي از زمان نگهداري مواد غذايي و محصولات كشاورزي، كاهش خسارات ناشي از خوردگي ميشود و استفاده بهينه از منابع موجود را ميتواند به همراه داشته باشد.
دستآوردهاي فنآوري نانو در كامپوزيت هاي پليمري
مستند علمي/ تركيبي
مصاديقي از به كارگيري فنآوري نانو (ريزفنآوري) در هوا ـ فضا:
پيل هاي سوختي (براي تبادل هاي انرژي شيميايي در فضا)؛
ريز ماهوارهها (براي مقابله با آثار زيستي فضا)؛
ريز حسگرها براي افزايش ايمني بدن فضانوردان؛
ريز لوله هاي كربني براي ساخت فضاپيماي سبك، قوي و مقاوم در برابر تشعشع هاي فضايي؛
پرنده هاي جاسوسي كوچك (ريز پرندهها).
دستآوردهاي فنآوري نانو در هوا ـ فضا
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
نمونه هايي از كاربرد فنآوري نانو در الكترونيك:
كربن نانو تيوبها؛
نانو ترانزيستورها؛
محاسبهگرها در مقياس نانو؛
فنآوري ميكرو الكترومكانيك.(1)
دستآوردهاي فنآوري نانو در الكترونيك
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
كاربردهاي نانو لولههاي كربني عبارتند از:
تصويربرداري زيستي دقيق؛
حسگرهاي شيميايي و زيستي قابل اطمينان و داراي عمر طولاني؛
شناسايي و جداسازي كاملاً اختصاصي DNA؛
ژن درماني؛(2)
از بين بردن باكتريها.
علمي كاربردي/ دستآوردهاي نانو لوله هاي كربني
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: فنآوري هاي برتر و راهبردي
موضوع جزئي: فنآوري ميكروالكترونيك
تشريح مؤلفههاي مضموني:
ميكروالكترونيك، يعني صنعت طراحي، ساخت قطعات و سيستم هاي الكترونيكي و مخابراتي به طور فشرده و مجتمع (ic) و براساس مواد نيمه هادي هستند. اين از ويژگي هاي صنعت ميكروالكترونيك است كه به وسيله آن ميتوان توليد بسيار انبوه مدارات و سيستم هاي الكترونيكي بسيار كوچك و ظريف را انجام داد.
امروزه دانش ميكروالكترونيك گسترش چشمگيري يافته است و مسلم است كه الكترونيك مولكولي داراي آينده هاي درخشان است و با آهنگ بسيار سريعي در حال رشد و تكامل است. ازاينرو، توجه خاصي را ميطلبد. نتايج عملي رشد و توسعه شاخه هاي نانو فنآوري مانند نانوالكترونيك سبب ساخت تجهيزاتي خواهد شد كه در مقايسه با گذشته، اختلاف فاحش دارد و نسل كاملاً جديدي با قابليت هاي منحصر به
1) سيستمهاي ميكروالكترومكانيكي(MEMS) در واقع تلفيقي از اجزاي مكانيكي، حسگرها، بازوهاي مكانيكي و اجزاي الكترونيكي هستند كه بر روي لايهاي از ماده استراتژيك «سيليكوني» قرار دارند. اين ساختار مكانيكي بسيار كوچك در ابعاد «ميكرون» بر پايه تكنولوژي و تراشههاي الكترونيكي استوار است.
2) ژن درماني از طريق انتقال ژن به درون سلول به وسيله نانو لولهها ميباشد.
فرد خواهد بود. نانو لولهها و DNA به عنوان دو ابزار كارآمد در توليد محصولات نانوالكترونيك از اهميت خاصي برخوردارند، ولي در اين ميان DNA به دليل داشتن خواص محلي و وجود آن در بدن موجودات زنده از اهميت بيشتري برخوردار است. نانو فنآوري و شاخه هاي كاربردي آن در علوم گوناگون مانند نانوالكترونيك به عنوان پديده هايي نوظهور هنوز قبل از تجاريسازي محصولاتشان، به پيشرفت در هر دو زمينه علمي و تكنولوژيكي نياز دارد. با توجه به اينكه هماكنون برخي محصولات اين فنآوري در بازار وجود دارد، پيشبيني اينكه كداميك از محصولات، آينده بهتري دارند (از نظر رقابتي) به بررسي بيشتر شاخص هاي اين فنآوري در بخش هاي صنعت و زير مجموعههاي اين فنآوري نيازمند است.
عوامل اثرگذار بر راهاندازي فنآوري ميكروالكترونيك؛ پيچيدگي و هزينه راهاندازي يك فنآوري ميكروالكترونيك به عوامل زير بستگي دارد:
الف) ابعاد كوچكترين عنصر الكترونيكي در مدار الكترونيك طراحي شده (رقمي بين 25٪ ميكرون و 2 ميكرون) كه مربوط به پيشرفتهترين تكنولوژي ميكروالكترونيك در حال حاضر است.
ب) اندازه قطر ماده دايره شكل سيليكان به نام ويفر، يعني ماده اوليه اين فنآوري كه رقمي بين 100 ميليمتر تا 200 ميليمتر است.
ج) شمار ويفرهايي كه در ماه توليد ميشود. (رقمي بين 1000 تا 000,50 در ماه)
منابع:
بهزاد رضوي، مباني ميكروالكترونيك، ترجمه: عماد ابراهيمي و محمد آسيايي، تهران، اميد انقلاب، 1389.
بهزاد رضوي، تشريح مسائل مباني ميكروالكترونيك، ترجمه: علي شاهحسيني و سپيده تبريك، تهران، پيوند نو، 1390.
عادل شفيق سدره و كنت سي اسميت، مدارهاي ميكروالكترونيك، ترجمه: محمود دياني، تهران، نص، 1389.
مقاله «مدل انتخاب و اولويتبندي روش هاي انتقال تكنولوژي (مطالعه موردي صنعت ميكروالكترونيك)، دكتر عليرضا علياحمدي و مهندس عليرضا توكلي، فصلنامه مديريت فردا، پاييز و زمستان، 1385.
سايت ستاد فنآوري راهبردي ميكروالكترونيكwww.irmicro.ir
سايت آتيه آفرينان
پژوهشكده ميكروالكترونيك ايران www. Merdci.ir
ايده هاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
فرآيند ساخت قطعات ميكروالكترونيك در دنيا بسيار متحول است؛ به گونهاي كه دوره توسعه و دوره عمر قطعات الكترونيكي 18 ماه است (در محصول جديد و طراحي جديد).
فنآوري هاي جديد اقتصادي
مستند علمي/ تركيبي
با توجه به اينكه icها به طرف مجتمع شدن به پيش ميروند، براي آينده ميكروالكترونيك صحبت از مجتمع شدن يك مدار در يك ic فراتر ميرود و از مجتمع شدن يك سيستم صحبت ميشود.
آينده پژوهشي فنآوري ميكرو الكترونيك
مستند علمي/ تركيبي
عمدتاً ارزش افزوده ميكروالكترونيك در سطح فنآوري در بخش طراحي است. در ايران اين طراحي به سهولت با امكانات شخصي قابل انجام است. براي نمونه، يك 500MHz
D
A
و 12 بيت، 000,180 ين قيمت دارد و در اين زمينهها هزينه ساخت حدود 20 دلار است، در حالي كه به قيمت 150 دلار ميتواند به فروش برسد.
ارزش افزوده فنآوري ميكرو الكترونيك
كارشناسي/ علمي/ تركيبي
پژوهشگران جمهوري اسلامي ايران، دستگاه سامانه لايه نشاني اسپاترينگ (كندوپاش) براي بخش هاي صنعتي و پژوهشي طراحي و عرضه كردند كه ميتواند با لايه نشاني فلزهايي چون طلا، نقره، پلاتين، مس و آلومينيوم در ابعاد يك نانومتر، به صورت كنترل اتوماتيك يا دستي، روي سطوح، مقاومت سطوح را افزايش دهد، ضمن آنكه در توليد قطعات ميكروالكترونيك مانند توليد ic نيز كاربرد دارد.
نكته قابل توجه اين است كه جمهوري اسلامي ايران با توجه به تحريم بودن اين دستگاه و قطعات آن، موفق شده است به دانش فني توليد آن دست يابد.
دستآوردهاي توسعه پيشرفت در دانش نانو
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي/ گزارشي
پژوهشگران ميكروالكترونيك ايران، پس از حدود چهار سال تلاش، موفق به توليد تراشه هاي باند وسيع امن(1)تراشه سيستمي چند پردازشگري شدند كه در صنايع مخابرات و شبكه هاي باند وسيع به عنوان گذرگاه ارتباطي ايمن براي انتقال اطلاعات و تجارت الكترونيك، ارتباطات صوتي و تصويري و تلويزيون هاي مبتني بر اينترنت، مغز اصلي رايانه هاي نسل آينده خودروها و سامانه هاي پيشرفته مديريت و ناوبري كاربرد دارد.
اين طرح دستآورد پيشرفتهاي در زمينه ميكروالكترونيك است و شمار شركت هايي كه در دنيا داراي چنين فنآوري هستند، از شمار انگشتان يك دست بيشتر نيست و عمده آنها نيز غربي هستند. بنابراين، به جرئت ميتوان گفت در منطقه خاورميانه و آسيا، هنوز هيچ كشوري به اين فنآوري دست نيافته است.
علم و فنآوري/ دستآوردهاي دانش ميكرو الكترونيك
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
دستآوردهاي ديگر فنآوري ميكروالكترونيك عبارتند از:
مبدل هاي تشديدكننده پليسيليكوني (اين مبدلها نمونهاي از حسگرهاي سيستم هاي ميكروالكترومكانيكي هستند)؛
تشديدكنندههاي الكترواستاتيكي با نسبت بعد بالا؛
موتورهاي ميكرومغناطيسي؛
دندههاي مهندسيساز دقيق.
دستآوردهاي فنآوري ميكرو الكترونيك
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
1) gate way.
پژوهشگر ايراني ميكروالكترونيك، دكتر آرش دقيقي، دانشآموخته دكتراي مهندسي برق و عضو هيئت علمي دانشگاه شهركرد، موفق به اختراع «افزاره سيليكون روي الماس با عايق دو لايه» در اداره ثبت اختراعات امريكا شد.
امكان بهرهمندي از اين ابداع در ادوات الكترونيكي نيمه هادي از جمله كوچكسازي ترانزيستورها و بهبود كارايي ترانزيستورها و ادوات الكترونيكي فركانس راديويي و نيز طراحي مدارات الكترونيك مجتمع، به طور گسترده وجود دارد.
اختراع ديگر همين مخترع ايراني، «روش بهبود خطي مدارات فركانس راديويي ماسفت سيليكون روي عايق» است.
علم و فنآوري/ دستآوردهاي دانش ميكرو الكترونيك
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: فنآوري هاي برتر و راهبردي
موضوع جزئي: زيستفنآوري
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
هرگونه فعاليت هوشمندانه بشر در خلق، بهبود و عرضه محصولات گوناگون با استفاده از موجودات زنده به ويژه از راه دستكاري آنها در سطح مولكولي، در حيطه «زيستفنآوري» قرار ميگيرد.
تاريخچه زيستفنآوري: در تقسيمبندي زماني ميتوان سه دوره براي تكامل زيستفنآوري در نظرگرفت:
دورهمياني: بشر در اين دوره با بهرهمندي آگاهانه از فن هاي تخمير و كشت ميكروارگانيسمها در محيط هاي مناسب و استفاده از فرمنتورها در توليد آنتيبيوتيكها، آنزيمها، اجزاي مواد غذايي، مواد شيميايي آلي و ديگر تركيبات، بشر به گسترش اين علم مبادرت ورزيد. در اين دوره اين بخش از علم به نام ميكروبيولوژي صنعتي معروف بود و هماكنون نيز روند بهرهمندي از اين فرآيندها در زندگي انسان ادامه دارد ولي پيشبيني ميشود به تدريج با استفاده از تكنيك هاي زيستفنآوري نو، بسياري از اين فرآيندهاي تحتتأثير قرار ميگيرد و به سمت بهبود و كارآيي بيشتر تغيير مييابد.
دوره نوين زيستفنآوري: در اين دوره زيستفنآوري با كمك علم ژنتيك در حال ايجاد تحول در زندگي بشر است. زيستفنآوري جديد، مدتي است توسعه يافته است و روز به روز دامنه و وسعت بيشتري مييابد. اين دوره زماني، از سال 1976 ميلادي، با انتقال ژن هايي از يك ميكروارگانيسم به ميكروارگانيسم ديگر آغاز شد. تا پيش از آن دانشمندان در فرآيندهاي زيستفنآوري از ويژگيهاي طبيعي و ذاتي ميكروارگانيسمها استفاده ميكردند، ولي بر اثر پيشرفت در زيستشناسي مولكولي و ژنتيك و شناخت عميقتر اجزاء و مكانيسم هاي سلولي و مولكولي، كارشناسان علوم زيستي توانستند به اصلاح و تغيير ويژگيهاي ميكروارگانيسمها بپردازند و ميكروارگانيسم هايي با خصوصيات كاملاً تازه پديد آورند تا با بهرهمندي از آنها بتوانند تركيبات جديد را با مقادير بيشتر و كارآيي بالاتر توليد كنند.
تقسيمبندي زيستفنآوري:(1)
زيستفنآوري قرمز (پزشكي)؛
زيستفنآوري سبز (كاشت گياهان مدرن)؛
زيست فنآوري خاكستري (محيط زيست)؛
زيستفنآوري سفيد (صنعتي به ويژه صنعت شيمي)؛
زيستفنآوري آبي (دريايي، جانوران و گياهان دريايي).
بنابر ديدگاه دانشمندان، تقسيمبندي زيستفنآوري به شاخص هاي گوناگون، فرق ميكند. در رايجترين تقسيمبندي از تلاقي و پيوند علوم مختلف با زيستفنآوري استفاده ميكنند و نام شاخهاي از زيستفنآوري را بدين ترتيب وضع ميكنند، همانند:زيستفنآوري پزشكي؛
زيستفنآوري كشاورزي؛
زيستفنآوري غذايي؛
1) بنابر تقسيمبندي ديگر، فنآوري زيستي با توجه به كاربردي كه هدف قرار ميدهد، به شاخه هاي گوناگون تقسيم ميشود. اولين بار آلمان پيشنهاد تقسيمبندي زيستفنآوري را بر اساس رنگها داد و از آن استفاده كرد. اين تقسيمبندي بر اساس فعاليتها در زمينههاي گوناگون عبارتند از:
زيستفنآوري دارويي؛
زيستفنآوري ميكروبي؛
زيستفنآوري دريا؛
زيستفنآوري قضايي يا پزشكي قانوني؛
زيستفنآوري محيطي؛
بيوانفورماتيك؛
زيستفنآوري صنعتي؛
زيستفنآوري نفت؛
زيستفنآوري تشخيصي.
كاربردهاي زيستفنآوري: گستردگي كاربرد زيستفنآوري در قرن بيست و يكم به گونهاي است كه اقتصاد، بهداشت، درمان، محيط زيست، آموزش، كشاورزي، صنعت، تغذيه و ديگر جنبه هاي زندگي بشر را تحتتأثير شگرف خود قرار ميدهد. به همين دليل انديشمندان، قرن بيست و يكم را قرن زيستفنآوري نامگذاري كردهاند.
يكي از گستردهترين كاربردهاي زيستفنآوري، بهرهمندي از ميكروارگانيسمها براي توليدات متنوع و پيچيده است و يكي از پرمصرفترين استفادهكنندگان از ميكروارگانيسمها در جنبه هاي گوناگون صنايع غذايي است.
اكنون با توجه به بهرهمندي زيستفنآوري در صنايع غذايي، به طور ويژه به آن ميپردازيم.
صنايع غذايي، آخرين حلقه زنجيره بخش كشاورزي و يكي از مستعدترين زمينه هاي حضور و فعاليت زيستفنآوري است؛ زيرا اين صنعت براي برآورده ساختن نيازهاي غذايي سالم، ارزان، بهداشتي و كافي براي جمعيت كنوني و آينده به روش هاي جديد، سريع و كاربرديتر نياز دارد كه ميتواند آنها را در دنياي زيستفنآوري بيابد.
هماكنون تأكيد اصلي زيستفنآوري جديد روي مواد خام (كشت بافت گياهي) و مواد غذايي است، در حالي كه زيستفنآوري مرسوم بيشتر روي فرآيند مواد غذايي حكمفرمايي دارد تا ديگر محصولات غذايي.
زيستفنآوري گياهي
كاربردهاي حال و آينده مهندسي مواد خام حاصل از گياهان، شامل: عملكرد بيشتر محصولات، تغيير تركيب محصول (اسيدهاي چرب، پلي ساكاريها، پروتئينها، طعم، رنگ) بهبود تركيب تغذيهاي، تبيين ژن هاي جديد (پروتئينها، سيستم تثبيت نيتروژن)
بهبود قابليت نگهداري (انبارداري، عمر نگهداري) كاهش مراحل فرآيند (آرد)، بهبود مقاومت (بيماري، آفتكشي، يخبندان، خشكي و دما) برطرف كردن مواد نامطلوب (كافئين) و تبديل جريانات زايد فرآيند است.
زيستفنآوري حيواني
پيشبيني درك تجارتي كاربردهاي بالقوه زيستفنآوري مدرن، بر اساس مواد خام حيواني بسيار مشكلتر است.
اهداف بالقوه محصولات غذايي حيواني عبارتند از عملكرد بيشتر (شير، گوشت) بهبود مقاومت (بيماري) گوشت و شير مناسب (شير بدون لاكتوز يا كمچربي و تركيب پروتئين گوشت).
نقش هاي زيستفنآوري در صنايع غذايي عبارتند از:
نقش مهندسي ژنتيك و DNA نو تركيب در صنايع غذايي؛
جنبه هاي گوناگون بهرهمندي از ميكروارگانيسمها براي توليد مواد غذايي از قبيل اسيدهاي آمينه، افزودني هاي غذايي، طعمدهندهها، ويتامينها، پروتئين ميكروبي؛
تأثير زيستفنآوري روي كيفيت غذايي؛
روش هاي تشخيص سريع ميكروب هاي بيماريزاي غذايي؛
ايمني غذايي و مديريت مواد زايد.
زيستفنآوري مواد غذايي، توان ايجاد راهكارهايي براي نگهداري منابع طبيعي، حذف آلودگي هاي زيست محيطي، افزايش و بهبود توليدات كشاورزي، كاهش وابستگي به مواد شيميايي كشاورزي، ارايه بهينهترين روند توليد مواد غذايي، كاهش هزينهها، توليد مواد غذايي سالم، بهداشتي، كافي، ارزان و باكيفيت تغذيهاي بالا را به ما نشان ميدهد.
مصاديقي ديگر از كاربردهاي زيستفنآوري
الف) كاربرد روش هاي علمي و فني در تبديل بعضي مواد و به كمك عوامل بيولوژيك (ميكروارگانيسمها، ياخته هاي گياهي و جانوري و آنزيمها) براي توليدي كالاها و خدمات در كشاورزي، صنايع غذايي، دارويي و پزشكي رايج است.
ب) كاربرد تكنيك هاي مهندسي ژنتيك در توليد محصولات كشاورزي، صنعتي، درماني و تشخيص با كيفيت بالاتر و قيمت ارزانتر و محصول بيشتر و كم خطرتر نيز وجود دارد.
منابع:
وحيد مرندي و ديگران، زيستفنآوري؛ از برآمد تا درآمد، تهران، حيان، اباصالح، 1388.
فخري شهيدي و ديگران، زيستفنآوري كاربردي در صنايع غذايي، مشهد، دانشگاه فردوسي، 1389.
نسرين معظمي، زيستشناسي و زيستفنآوري دريا، تهران، پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيستفنآوري، 1390.
كيانوش خسروي داراني و ديگران، فرهنگ توصيفي زيستفنآوري، تهران، فرهنگ معاصر، 1390.
اليزابت پاپازوگلو و اليزابت پارتا ساراسي، زيستفنآوري نانو، ترجمه: حميد راشدي و ديگران، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، 1389.
محمدحسين صنعتي، برنامهريزي راهبرد ملي زيستفنآوري، تهران، پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيستفنآوري، 1382.
ايده هاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
زيستفنآوري را ميتوان به درختي تشبيه كرد كه ريشههاي آن را علومي با قدمتي زياد مانند زيستشناسي، به ويژه زيستشناسي مولكولي و زيست سلولي، ژنتيك، ميكرو بيولوژي، بيوشيمي، ايمونولوژي، شيمي، مهندسي شيمي، مهندسي بيوشيمي، گياهشناسي، جانورشناسي، داروسازي، نانو فنآوري، فنآوري اطلاعات، كامپيوتر و الكترونيك، تشكيل ميدهند. شاخه هاي اين درخت عبارتند از زيستفنآوري پزشكي، كشاورزي، دارويي، ميكروبي، دريايي، پزشكي قانوني(قضايي)، محيطي، غذايي، بيوانفورماتيك، صنعتي، نفت و تشخيصي.
علم و فنآوري نوين
تركيبي/ انيميشن/ كارشناسي
كاربردهاي سنتي زيستفنآوري شامل اصلاح نباتات و دام، تهيه نان، ماست و پنير بوده و پس از آن توليد نو تركيب، DNA پادزيستها (آنتي بيوتيكها)، انسولين انساني و اينترفرون و در حال حاضر با ظهور فنآوري دستكاري ژنها و انتقال ژن از يك موجود زنده به ديگري (با مهندسي ژنتيك)، ظرفيت بهرهگيري از اين فنآوري به شكل فزآيندهاي افزايش يافته است.
مقايسهاي بين كاربردهاي سنتي زيست فنآوري با زيست فنآوري جديد
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
براي ترسيم جايگاه زيستفنآوري در صنايع غذايي، ميتوان تقسيمبندي كلي فرآيندهاي بهبود ارزش تغذيهاي گياهان غذايي را كه به اين شرح است، ارايه كرد:
روش غنيسازي يا تكميل ماده غذايي: مانند افزودن اسيد آمينه ميتونين در محصولات سويايي و افزودن نمك هاي آهن براي كاهش سمت موادي كه داراي گوسيپول بالا هستند.
روش هاي فرآيندهاي مرسوم: همانند نابود كردن فاكتورهاي سمي يا كم كردن آثار آنها.
زيستفنآوري: فرآيندهاي بيولوژيكي را ميتوان به چند دسته تقسيم كرد:
الف) استفاده آنزيمي؛
ب) تخمير؛
ج) رويش (سوار كردن، فرمول بندي، آماده سازي) در كشت بافت گياهي.
علم و فنآوري/ زيست فنآوري در صنايع غذايي
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
در حال حاضر با توجه به افزايش بيرويه جمعيت و نياز به تأمين مواد غذايي اين جمعيت رو به افزايش، زيستفنآوري كشاورزي مورد توجه خاص است و محصولات ترا ريخته گوناگون پرمحصول و مقاوم كشاورزي مانند ذرت، برنج، سويا، گوجه فرنگي، گندم، توليد و استفاده از تكنيكهاي نوين زيستفنآوري در افزايش توليد شير و گوشت دام و مؤثر واقع شدهاند.
زيستفنآوري در كشاورزي
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
كاربرد زيستفنآوري در صنايع غذايي، مشاركت بين چند رشته علمي متفاوت از قبيل بيولوژي سلولي، ژنتيك، ميكروبيولوژي، بيولوژي مولكولي، بيوشيمي، مهندسي شيمي و اقتصاد را ميطلبد.
راهبردي/ كاربرد زيستفنآوري در صنايع غذايي
كارشناسي/ تركيبي
مصاديقي از ابزارهاي ژنتيكي كه در زيرمجموعه زيستفنآوري قرار دارند، عبارتند از:
مهندسي ژنتيك؛
مهندسي آنزيمي؛
تكنولوژي تخمير (طراحي بيوراكتور، تكنولوژي جداسازي و فرآيند مواد بيولوژيكي)؛
بيوسنسورها؛
تكنولوژي كاوشگر DNA؛
تكنولوژي آنتي بادي هاي مونوكلونال؛
كشت بافت هاي گياهان و پستانداران؛
واكنش زنجيرهاي پليمر از PCR؛
تكنولوژي آنتيسن RNA و DAN.
علوم فني زيست فنآوري
كارشناسي/ تركيبي/ مستند علمي
برخي راهحل هاي مهندسي ژنتيك براي حل برخي مسايل صنايع غذايي:
توليد رنين گوساله به وسيله انتقال ژن بين گونهها از ژن گوساله به ژن مخمر و قارچها، با توجه به محدوديت دسترسي به رنين گوساله براي ساخت پنير؛
انتقال ژن لاكتاز از E-cili به مخمرها كه قادر به بهرهمندي از قندها در تخمير بودند، بهدليل مسايل زيست محيطي و به علت دفع حجم زياد آب پنير حاوي لاكتوز؛
اصلاح ژنتيكيP.Syringae، براي حذف يكي از پروتئينها كه پيشتاز هستهزايي يخ است. سپس پخش ميكروارگانيسم به داخل گياه براي رقابت با فلور طبيعي، براي جلوگيري از خسارت يخبندان كه سبب محدوديت رشد بسياري از ميوهها و سبزيها ميشود؛
دستآوردهاي زيستفنآوري در صنايع غذايي
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
كاربردهاي گوناگون زيستفنآوري ميكروارگانيسمها(1)عبارتند از:
توليد سلول هاي كامل biomass؛
توليد تركيبات داراي وزن مولكولي پايين:
الف) توليد متابوليت هاي اوليه؛
ب) توليد متابوليت هاي ثانويه؛
ج) تغيير تركيبات آلي به وسيله سلول هايي كه در حال رشد نيستند.
الف) پلي ساكاريدها؛
ب) ليپيدها؛
ج) پروتئينها.
الف) تجزيه و اكسيداسيون فاضلابها و مواد زايد سمي؛
ب) استخراج مواد كاني.
كاربردهاي زيستفنآوري ميكرو ارگانيسمها
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
1) سابقه استفاده از ميكروارگانيسم ها براي توليد مواد خوراكي مانند آبجو، سركه، ماست و پنير به بيش از هشت هزار سال قبل ميرسد، ولي مكانيسم توليد اين محصولات براي بشر ناشناخته بود.
براي فرهنگسازي و آشنايي دانشآموزان (پژوهشگران و فنآوران فردا) با دانش زيستفنآوري ميتوان در برنامهاي ضمن معرفي دانشآموزان پذيرفته شده(1)در نخستين جشنواره دانشآموزي زيستفنآوري ايران كه در تاريخ 29 بهمن 1390 در اردوگاه شهيد باهنر تهران برگزار شد، آثار آنها را ارايه كرد.
فرهنگسازي زيستفنآوري براي نوجوانان
تركيبي/ گزارشي/ مستند/ گفتوگو محور
كاربردهاي زيستفنآوري در زمينه محيط زيست عبارتند از:
بهرهمندي از زيستفنآوري براي پاكسازي محيط زيست (حذف اثر آلاينده هاي محيطي خطرناك از محيط زيست با استفاده از ميكروارگانيسمهاي پالايشگر آلودگي)؛
استفاده از زيستفنآوري براي حفظ، نگهداري و حراست از تنوع زيستي و ذخاير ژنتيكي كشور.
دستآوردهاي زيستفنآوري در محيط زيست
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
كاربردهاي امروزي زيستفنآوري در صنعت نساجي عبارتند از:
به كارگيري آنزيمها به ويژه آميلازها در آهارگيري؛
سلولازها در زيست پرداخت كالاهاي سلولزي و سنگشويي كالاهاي جين؛
پروتئازها در عملآوري پشم و ابريشم؛
به كارگيري آنزيمها در شويندهها.
دستآوردهاي زيستفنآوري در صنعت نساجي
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
1) گفتني است، در نخستين جشنواره دانشآموزي زيست فنآوري، 578 نفر از دانشآموزان كشور نامنويسي كردند كه از اين تعداد، 354 اثر از 13 استان به دبيرخانه جشنواره رسيد و از ميان اين آثار، پس از ارزيابي و بررسي، 122 اثر برگزيده شدند.
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: زيستفنآوري
موضوع جزئي: فنآوري نوتركيب
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
فنآوري نوتركيب DNA مجموعهاي از تكنيك هاي مرتبط با DNA است كه با وارد شدن به عرصه دانش بيولوژي در آغاز دهه 1970 ميلادي، انقلابي در تحقيقات علوم پايه زيستي و نيز زيستفنآوري پديد آورده است. تكنيك همانندسازي ژن (Gene Cloning)، هسته مركزي تكنولوژي نوتركيب DNA را تشكيل ميدهد كه با بهرهمندي از آن ميتوان ژني بيگانه را در سلولي زنده، كپي و تكثير كرد. سپس با بيان آن، پروتئين مرتبط با آن ژن را كه به اصطلاح پروتئين نوتركيب ناميده ميشود، در مقادير زيادي توليد كرد.
اين فنآوري در بخش پزشكي براي توليد داروهاي نوتركيب كاربرد و پيشرفت قابل قبولي داشته است.
آثار نامطلوب جانبي و عوارض اين داروها نيز بسيار كمتر از داروهايي است كه از راههاي شيميايي توليد ميشوند، چون داراي منشأ انسانياند و ژن آنها از انسان گرفته ميشود.
منابع:
شهاب فلاحي و ديگران، اصول كاربردي تكنولوژي DNA نوتركيب در ساخت واكسنهاي اسيدنوكلئيك، تهران، خانه كتاب، 1387.
فاطمه رهبريزاده و ديگران، آنتي باديهاي نوتركيب، تهران، خانه كتاب، 1389.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
امروزه كاربرد تكنولوژي نوتركيب در زمينه ساخت دارو و واكسن، درمان و تشخيص بيماريها و نيز بهبود كمي و كيفي محصولات كشاورزي و غذايي، بيش از پيش آشكار شده است.
توسعه و پيشرفت اقتصادي / دستآوردهاي فنآوري نوتركيب
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
داروهاي نوتركيب در درمان يا كنترل طيف گستردهاي از بيماري هاي صعبالعلاج مانند سرطانها، بيماري هاي خوني و ژنتيك و خاص، مانند ام اس كاربرد ويژهاي دارند. علاوه بر اين، بخشي از اين داروها در مواردي همچون كمك به بيهوشي هاي عمومي، بيحسي هاي موضعي و ايجاد بيدردي پس از عمل جراحي، كارآيي دارند.
علم و فنآوري / كاربردهاي داروهاي نوتركيب
مستند/ تركيبي/ كارشناسي
تكنولوژي نوتركيب ميتواند نياز بيماران هموفيلي نوع B را كه به دليل كمبود فاكتور 9 با مشكل انعقاد خون مواجه هستند، برطرف كند.
كاربرد ويژه داروهاي نوتركيب
مستند/ تركيبي
گروهي از پژوهشگران پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيستفنآوري، طي دو سال تحقيق، به سازه هاي نوتركيب پروتئيني در پوست انسان دست يافتهاند كه قابليت ترشح فاكتور 9 انساني را دارند.
دستآورد توسعه و پيشرفت در دانش نوتركيب
مستند علمي/ تركيبي
نخبگان جمهوري اسلامي ايران در اقدامي مبتكرانه، علمي و پژوهشي با توليد هفت قلم داروي نوتركيب(1)در تير سال 1391، موفق شوند علاوه بر خارج كردن توليد اين داروها از انحصار رژيم صهونيستي، حدود 140 ميليون دلار صرفهجويي ارزي داشته باشند.
دستآورد توسعه و پيشرفت در توليد داروهاي نوتركيب
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
شركت توفيق دارو و شركت دارو پخش (از شركت هاي متعلق به صندوق تأمين اجتماعي) توليد و دستيابي به دانش ساخت 27 داروي نوتركيب و استراتژيك ديگر را در دستور كار خود قرار دادهاند.
آيندهپژوهي توليد داروهاي نوتركيب
مستند علمي/ تركيبي
1) اين داروها در بخش صنعت دارويي صندوق تأمين اجتماعي به كوشش محققان ايراني در شركت توفيق دارو، كه متعلق به صندوق تأمين اجتماعي است، توليد شدهاند.
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: فنآوري هاي برتر و راهبردي
موضوع جزئي: فنآوري اطلاعات و ارتباطات (ICT)
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
فنآوري اطلاعات و ارتباطات عبارت از مجموع صنايع توليدي و خدماتي است، كه براي نگهداري، انتقال و نمايش دادهها و اطلاعات به صورت الكترونيكي بهره ميبرد. فنآوري اطلاعات و ارتباطات، از تعامل سه بخش متمايز رايانه، اطلاعات و ارتباطات، حاصل ميشود. آنچه از تلفيق اين سه بخش به دست ميآيد، اطلاعرساني ناميده ميشود كه در حوزه هاي گوناگون، مانند اشتغال، از آن سود ميبرند.
منافع فنآوري اطلاعات و ارتباطات
فنآوري اطلاعات و ارتباطات داراي منافع گسترده و بسياري هم در سطح كلان و هم در سطح خرد است. اين منافع عبارتند از:
ارتقاي سطح استفاده از فنآوري اطلاعات و ارتباطات در اقتصاد و تجارت، سبب افزايش و رشد گردش اطلاعات موجود در سيستم اقتصادي ميشود. از اين طريق، موجب افزايش فضاي رقابتي حاكم بر فعاليتهاي اقتصادي ميگردد و منافع ناشي از رقابتي شدن حاصل ميشود. به عبارتي ديگر، استفاده از فنآوري اطلاعات و ارتباطات در اقتصاد با عنوان تجارت الكترونيكي، موجب كاهش هزينه جستوجو، دسترسي بيشتر به اطلاعات، كاهش و حذف محدوديت هاي بازار، افزايش شمار عرضهكنندگان كالاها و بالا رفتن قدرت انتخاب مصرفكنندگان را فراهم ميكند.
گسترش فنآوري اطلاعات و ارتباطات سبب كاهش هزينه هاي توليد (ناشي از صرفهجويي هاي مقياس توليد) ميشود و امكان گسترش بازار، افزايش توليد و افزايش اشتغال را فراهم ميكند.
گسترش بهرهمندي از فنآوري اطلاعات و ارتباطات، سبب كاهش نياز به ديگر امكانات فيزيكي در بخش اقتصادي و غيراقتصادي ميشود و صرفه هاي مادي و معنوي فراواني دارد.
قرار گرفتن فنآوري اطلاعات و ارتباطات به عنوان عامل توليد در توابع توليد اقتصاد و به كارگيري آن در توليد، سبب افزايش بهرهوري ديگر عوامل توليد ميشود و به تخصيص بهينه منابع در اقتصاد ميانجامد.
تأثير فنآوري اطلاعات و ارتباطات بر اشتغال
اين فنآوري ساختار كار و اشتغال را دگرگون ميسازد و ميتوان تغييراتي را كه در ساختار كار و اشتغال رخ ميدهند، از دو جنبه تغيير در نوع و ماهيت بررسي كرد:
الف) تأثيرگذاري بر نوع مشاغل: فنآوري اطلاعات و ارتباطات، نوع مشاغل را از چهار طريق تحتتأثير قرار ميدهد:
حذف برخي مشاغل همانند مشاغل مرتبط با كتابداري سنتي؛
ايجاد تغييرات در برخي ديگر از مشاغل مانند فعاليت هاي مهندسي، تجارت، پزشكي، آموزشي و نظاير آن، كه تحتتأثير فنآوري اطلاعات با روش هاي جديد اجرا ميشوند.
ايجاد برخي مشاغل جديد، مشاغلي مانند برنامهنويس وب، برنامهنويس بانك اطلاعاتي، برنامهنويس سايت، كارشناس امنيت اطلاعات و مدير شبكه.
كاهش فاصله مكاني با محل كار بدين صورت كه ميتوان انواع حرفههاي گوناگون را بدون حضور فيزيكي در محل كار، با كار از راه دور، با بهرهمندي از رايانهها و ارتباطات راه دور در موقعيت هاي گوناگون جغرافيايي انجام داد.
ب) تأثيرگذاري بر ماهيت مشاغل: فنآوري اطلاعات و ارتباطات بر ساختار جوامع و فرهنگها اثر گذاشته و ماهيت مشاغل در جامعه را از راه كاهش متوسط سختي كار، فكريتر شدن مشاغل، ناپايدارتر(1)شدن مشاغل و تخصصيتر شدن مشاغل، متحول كرده است.
فنآوري اطلاعات در دانشگاه هاي ايران
در بيشتر كشورها اين دانش در دانشگاهها با عنوان رشته «فنآوري اطلاعات» (Information Technology) شناخته ميشود. اين در حالي است كه در ايران بر اساس تصميم سازمان آموزش عالي كشور عنوان «مهندسي فنآوري اطلاعات» براي اين رشته به كار ميرود و رشتهاي نيز به عنوان «مهندسي فنآوري اطلاعات و ارتباطات» (ICT) به پيشنهاد وزارت ارتباطات و فنآوري اطلاعات به تازگي در دانشگاه هاي ايران تدريس ميشود. رشتهاي با عنوان «فنآوري اطلاعات» وجود ندارد، ولي رشته ميان رشتهاي ديگري با عنوان رشته «مديريت فنآوري اطلاعات» در
1) در هر دوره زماني به مشاغلي كه طول عمر كمتر از متوسط طول عمر كاري افراد دارند، ناپايدار گفته ميشود.
دانشگاههاي ايران و ديگر كشورها وجود دارد كه از تركيب دو رشته «مديريت» و «فنآوري اطلاعات» به وجود آمده است. رشته مهندسي فنآوري اطلاعات به چگونگي سازماندهي و ساماندهي دادهها ميپردازد و رشته مديريت فنآوري اطلاعات به چگونگي تدوين سيستم و بهرهمندي از دادهها ميپردازد. هر كدام از اين رشتهها گرايش هاي ويژهاي دارند كه در دانشگاههاي ايران عبارتند از:
الف) گرايش هاي رشته مهندسي فنآوري اطلاعات:
تجارت الكترونيكي؛
سيستم هاي چند رسانهاي؛
مديريت سيستم هاي اطلاعاتي؛
امنيت اطلاعات؛
شبكه هاي كامپيوتري؛
مهندسي فنآوري اطلاعات (IT).
ب) گرايش هاي رشته مديريت فنآوري اطلاعات:
مديريت منابع اطلاعاتي؛
سيستمهاي اطلاعات پيشرفته؛
نظام كيفيت فراگير.
ج) گرايش هاي رشته مهندسي فنآوري اطلاعات و ارتباطات:
مديريت شبكه؛
ديتا و امنيت شبكه؛
ارتباطات سيار؛
مديريت ارتباطات و فنآوري اطلاعات؛
سيستمهاي چند رسانهاي.
پيشنهادات
فنآوري اطلاعات و ارتباطات ميتواند در بلندمدت به عنوان ابزار افزايش اشتغال نيروي كار در ايران نقش اساسي، داشته باشد. بنابراين بايد نظام جمهوري اسلامي ايران براي ارتقاء رشد اشتغال نيروي كار خود، سطح به كارگيري اين فنآوري را افزايش دهد. در راستاي تحقق اين هدف، اين پيشنهادها ارايه ميشود:
ساخت هاي شبكه و تكنولوژي، با هدف حمايت از اين بنگاهها ميتواند از بار منفي اوليه فنآوري اطلاعات و ارتباطات بر اشتغال نيروي كار اين بنگاهها بكاهد.
الف) به دليل آنكه ظهور فنآوري اطلاعات و ارتباطات، تهديدي براي اشتغال نيروي كار ساده است، آموزش اوليه اين دسته از نيروي كار و آشنايي آنها با رايانه و اينترنت، نقطه قوتي در برابر اين تهديد به شمار ميرود.
ب) در حال حاضر كشورهاي در حال توسعه از جمله ايران، به جذب نيروهاي كارآمد در زمينه فنآوري اطلاعات و ارتباطات نياز شديدي دارند، بسياري از متخصصان اين رشته به دليل حقوق بالا در خارج از كشور، جذب شركت هاي خارجي ميشوند. بنابراين، اين كشورها كه بايد چند برابر نياز خود نيرو تربيت كنند تا پس از ريزش و مهاجرت آنها، بتوانند به اندازه كافي متخصصان فنآوري اطلاعات و ارتباطات در اختيار داشته باشند.
منابع:
احمد سرداري، بررسي نظام آموزش عالي، دسترسي به فنآوري اطلاعات و ارتباطات (ICT)، جهاد دانشگاهي واحد دانشگاه تربيت مدرس، همايش اشتغال و آموزش عالي، 1382.
رحيم رضايي و گيتي صلاحي اصفهاني، نظام آموزش عالي و فنآوري اطلاعات، همايش اشتغال و آموزش عالي، جهاد دانشگاهي واحد دانشگاه تربيت مدرس، 1382.
احمد سرداري و محمود محمودزاده، نقش فنآوري اطلاعات و ارتباطات در اشتغالزايي فارغالتحصيلان، همايش اشتغال و آموزش عالي، جهاد دانشگاهي واحد دانشگاه تربيت مدرس، 1382.
حميد حدادحسيني و علي بهاريفر، نظام آموزش عالي و اشتغال (چالشها، رويكردها و ديدگاهها)، دبيرخانه دايمي همايش اشتغال و آموزش عالي، جهاد دانشگاهي واحد دانشگاه تربيت مدرس، 1384.
جعفر خيرخواهان و محمد اخباري، «تأثير فنآوري اطلاعات و ارتباطات و اينترنت بر تحول بازار كار»، نشريه كار و جامعه، شماره 49، 1382.
محمد نهاونديان و كاجيزاده، «تكنولوژي اطلاعات و اشتغال»، مجله مهندسان صنايع، ايران فردا، شماره 19 و 20، پاييز و زمستان 1379، صفحه 63.
اكرمي، كارآفريني در عصر اطلاعات و ارتباطات، همايش كار آفريني و فنآوري هاي پيشرفته، سازمان همياري اشتغال، 1380.
سايت وزارت ارتباطات و اطلاعات
سايت مركز تحقيقاتي فنآوري اطلاعات و ارتباطات پيشرفته دانشگاه صنعتي شريف
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
ادبيات اقتصادي نشان ميدهد كه فنآوري اطلاعات و ارتباطات (ICT) ميتواند بر توسعه سرمايه انساني، رشد و توسعه اقتصادي اثرگذار باشد.
تأثير فنآوري اطلاعات و ارتباطات بر توسعه و پيشرفت اقتصادي
تركيبي
اهميت اطلاعات چنان است كه در كنار زمين، كار و سرمايه، به عامل چهارم و مجراي توليد تبديل شده است.
علمي/ راهبردي
تركيبي
فنآوري اطلاعات و ارتباطات در بلندمدت اثر مثبت بر اشتغال دارد. همچنين اثر فنآوري اطلاعات و ارتباطات بر نيروي كار ماهر (نيروي كار داراي تحصيلات عالي)، در ايران در بلندمدت، مثبت و بر نيروي كار غير ماهر (نيروي كار بدون تحصيلات عالي) منفي است.
تأثير فنآوري اطلاعات و ارتباطات بر اشتغال
كارشناسي/ تركيبي/ مستند
حرفههاي مبتني بر فنآوري اطلاعات و ارتباطات عبارتند از:
الف) مشاغل مبتني بر داده (شاغلاني همانند منشي يا دفتردار، فروشنده، كارمند بانك)؛
ب) مشاغل مبتني بر دانش؛ شاغلاني چون دانشمندان، محققان، مهندسان، حقوقدانان، نويسندگان، مديران، برنامهنويسان، تحليلگران و طراحان در اين دسته قرار ميگيرند.
اشتغال در فنآوري اطلاعات و ارتباطات
مستند/ كارشناسي/ تركيبي
فنآوري اطلاعات و ارتباطات از طريق بهرهمندي از انواع روباتها در اتوماسيون خط توليد، خود كارسازي كنترل سيستمها و خودكارسازي فرآيند گردش اطلاعات، سبب واگذاري كارهاي فيزيكي به ماشينها و تخصصيتر شدن سطح وظايف واگذار شده به افراد ميشود.
كاربردهاي فنآوري اطلاعات و ارتباطات
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
مشكلات متعدد اشتغال در ايران ميطلبد كه كارشناسان و سياستگذاران اقتصادي كشور، آثار فنآوري اطلاعات و ارتباطات بر اشتغال در سطح تجربه كشورها و ايران را بررسي كنند و به مطالعه مستمر وضعيت بازار كار فنآوري اطلاعات و ارتباطات در ايران و شناسايي كميت و كيفيت نيروي انساني متخصص مورد نياز كشور در بخش هاي دولتي و خصوصي در عرصه فنآوري اطلاعات و ارتباطات و برنامهريزي راهبردي، براي تربيت نيروي انساني متخصص مورد نياز كشور در عرصه فنآوري اطلاعات و ارتباطات توجه ويژهاي داشته باشند.
راهبردها/ مديريت اثرات فنآوري اطلاعات و ارتباطات بر اشتغال
كارشناسي/ تركيبي/ مستند اجتماعي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: فنآوري هاي برتر و راهبردي
موضوع جزئي: سلول هاي بنيادي
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
سلول هاي بنيادي به آن دسته از سلول هاي بدن گفته ميشوند كه هنوز تمايز نيافته است و براي كار ويژهاي تجهيز نشدهاند. اين سلولها خاصيت خود تكثيري و قابليت تمايز و تبديل شدن به انواع ديگر سلول هاي بدن را دارند. اين ويژگي سلول هاي بنيادي، نظر كارشناسان گوناگون را به خود معطوف داشته است، به گونهاي كه تحقيقات گستردهاي در اين زمينه صورت ميگيرد. امروزه سلول هاي بنيادي، اميد اول ترميم بافت هاي آسيبديده و شايد در آينده ساخت اندام هاي انساني به شمار ميروند.
تاريخچه توليد و استفاده از سلول هاي بنيادي
تلاش براي بهرهمندي از سلول هاي بنيادي جنيني از حدود 20 سال پيش با كار روي حيوانات، به ويژه موشهاي آزمايشگاهي آغاز شد. در اين سالها، آزمايشهاي بسياري براي تبديل سلول هاي بنيادي جنيني موش به انواع سلولها و پيوند زدن آنها صورت گرفت كه به موفقيت هاي قابل توجهي انجاميد. در كنار اين موضوع، به سلول هاي بنيادي انسان نيز توجه شد و در سال 1998 ميلادي، اولين گزارش موفقيت آميز از تكثير و تمايز سلول هاي بنيادي جنيني انسان منتشر گشت؛ اما با توجه به بروز برخي محدوديتها در توليد و استفاده از سلول هاي بنيادي جنيني كه تلاش براي رفع آنها ادامه دارد، در چند سال اخير، موج جديدي از تحقيقات روي سلول هاي بنيادي بالغ آغاز شد كه همچنان ادامه دارد.
انواع سلول هاي بنيادي:
سلول هاي بنيادي جنيني؛
سلول هاي بنيادي بالغ؛
سلول هاي بنيادي خون بند ناف؛
سلول هاي بنيادي خونساز.
مزايا و محدوديت هاي سلول هاي بنيادي
قدرت تكثير و ناميرا بودن؛
قدرت پرتواني؛
تمايز (با توجه به قدرت تكثير و تمايز بالاي سلول هاي بنيادي جنيني ميبايست جلوي تمايز ناخواسته و تصادفي آنها گرفته شود)؛
ناهماهنگي (ناهماهنگي بين بافت قلب و بافت ترميم شده به وسيله سلول هاي بنيادي جنيني)؛
پسزدگي (پس از تزريق سلول هاي بنيادي جنيني به بدن بيمار، مشكل پسزدگي يا رد پيوند وجود دارد)؛
اخلاق زيستي (سلول هاي بنيادي جنيني، از جنين زنده گرفته ميشود، بنابراين در بسياري از كشورها استخراج آنها ممنوع است).
منابع:
فرزانه فريور و ديگران، سلول هاي بنيادي، تهران، دانش نگار، 1385.
بهرام اكبري و عليرضا مقدس، سلول هاي بنيادي، تهران، انديشه ظهور، 1388.
اشنايدر لارنس مگ گلدستين، سلول هاي بنيادي به زبان ساده، مترجم: حسين بهاروند و ديگران.
8.http://rasekhoon.net
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
كاربردهاي سلول هاي بنيادي عبارتند از:
درمان نابينايي؛
درمان ناباروري؛
كاربرد سلول هاي بنيادي در بيماري پاركينسون؛
پيوند سلول هاي بنيادي به بيماران قلبي با استفاده از نانوتكنولوژي؛
ترميم بافت هاي آسيبديده قلب؛
ترميم بافت هاي استخواني؛
درمان بيماريها و ضايعات عصبي؛
ترميم سوختگيها و ضايعات پوستي؛
ترميم لوزالمعده (پانكراس) و ترشح انسولين؛
آزمون تأثير داروهاي جديد (همانند آزمودن داروي سنتتيك قلبي روي سلول هاي بنيادي قلبي).
علم و فنآوري/ دستآوردهاي سلول هاي بنيادي
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
جمهوري اسلامي ايران يكي از معدود كشورهاي توليدكننده سلول هاي بنيادي جنيني است كه به فنآوري تكثير و پرورش اين سلولها دست يافته است.
علوم نوين و توسعه و پيشرفت ايران
كارشناسي/ تركيبي
پژوهشكده زيستشناسي و فنآوري سلول هاي بنيادي رويان و مركز سلول درماني، متعلق به پژوهشگاه رويان، قابليت آن را دارند تا در برنامهاي ضمن معرفي آنها، فعاليت هاي تخصصي و گروه هاي پژوهشي (سلول هاي بنيادي و زيستشناسي تكويني، فنآوري نانو و زيست مواد، زيست پزشكي ترميمي و سلول درماني، زيستشناسي سامانه هاي مولكولي) آنها را ارايه كند.
علمي/ معرفي پژوهشكده رويان
گزارشي/ كارشناسي/ مستند
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: فنآوري هاي راهبردي
موضوع جزئي: انرژي هاي تجديدپذير (نو)
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
انرژي تجديدپذير به انواعي از انرژي ميگويند كه برخلاف انرژي هاي تجديدناپذير (نفت و گاز) قابليت بازگشت مجدد به طبيعت را دارند. در سال هاي اخير، با توجه به اينكه منابع انرژي تجديدناپذير رو به اتمام هستند، به اين منابع توجه شده است.
انواع انرژي هاي تجديدپذير
انواع انرژي هاي تجديدپذير عبارتند از:
انرژي خورشيدي؛
انرژي بادي؛
انرژي آبي (نيروي برق آبي)؛
انرژي زمين گرمايي؛
انرژي زيست توده (زيست سوخت)؛
انرژي امواج و جزر و مد.(1)
منابع:
شواري جهاني انرژي، منابع انرژي تجديدپذير نوين: راهنمايي براي آينده، ترجمه: احمد كهربائيان.
سيد محمد اعرابي، برنامهريزي استراتژيك سازمان انرژيهاي تجديدپذير و بهرهوري انرژي ايران.
1) تاكنون هيچگونه فعاليتي در جمهوري اسلامي ايران براي ساخت نيروگاه موجي انجام نشده است.
سايت سانا (سازمان انرژيهاي نوايران) www.suna.org.ir
سايت مهرنيوز www.mehrnews.ir
سايت ايرنا www.irna. ir
خبر آنلاين www.khabar.ir
سايت انجمن مهندسان ايران www.iusce.com
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
براي گسترش بهرهمندي و افزايش استفاده پايدار از همه انواع انرژي تجديدپذير و نيز آسان كردن دسترسي به همه اطلاعات مربوط به انرژي هاي تجديدپذير، آژانس بينالمللي انرژيهاي تجديدپذير (ايرِنا - IRENA) در سال 2009 ميلادي راهاندازي شد.
مديريت كلان و راهبردي انرژي تجديدپذير
كارشناسي/ تركيبي
نگراني درباره تغييرهاي زيست محيطي در كنار افزايش قيمت روز افزون نفت و اوج توليد نفت و حمايت دولتها، سبب رشد روز افزون وضع قوانيني شده است كه بهرهبرداري و تجارتي كردن اين منابع سرشار تجديدپذير را تشويق ميكنند.
اجتماعي/ اقتصادي
تركيبي/ كارشناسي
جمهوري اسلامي ايران از نظر منابع گوناگون انرژي، يكي از غنيترين كشورهاي جهان بهشمار ميآيد؛ زيرا از يك سو منابع گسترده سوخت هاي فسيلي و تجديدناپذير نظير نفت و گاز دارد و از سوي ديگر، داراي پتانسيل فراوان انرژي هاي تجديدپذير همانند آب، باد، امواج دريايي و دريافت انرژي خورشيدي فراوان است.
اقتصادي/ توانايي هاي بالقوه ايران براي توليد ملي
تركيبي/ مستند
انرژي خورشيدي يكي از منابع تأمين انرژي رايگان، پاك و عاري از آثار مخرب زيست محيطي است كه از ديرباز به روش هاي گوناگون از آن استفاده ميشد. به طور متوسط، خورشيد در هر ثانيه 1/1×1020 كيلووات ساعت انرژي ساطع ميكند. از كل اين انرژي منتشر شده، تنها حدود 47٪ آن به سطح زمين ميرسد؛ يعني زمين در هر ساعت، تابشي در حدود 60 ميليون Btu دريافت ميكند.
علمي/ انرژي خورشيدي
مستند علمي/ كارشناسي/ تركيبي
انرژي ناشي از سه روز تابش خورشيد به زمين برابر با همه انرژي ناشي از احتراق كل سوخت هاي فسيلي در دل زمين است. بنابراين، درمييابيم كه بر اثر تابش خورشيد به مدت چهل روز، ميتوان انرژي مورد نياز يك قرن را ذخيره كرد.
علمي/ انرژي خورشيدي
تركيبي/ مستند علمي
جمهوري اسلامي ايران در منطقهاي (بين مدارهاي 25 تا 40 درجه عرض شمالي) واقع شده است كه از نظر نقاط دريافت انرژي خورشيدي، در بالاترين ردهها قرار دارد. ميزان تابش خورشيدي در ايران بين 1800 تا 2200 كيلووات ساعت بر متر مربع در سال تخمين زده شده كه بالاتر از ميزان متوسط جهاني است.
علمي/ انرژي خورشيدي
كارشناسي/ تركيبي
كاربردهاي انرژي خورشيدي عبارتند از:
الف) كاربردهاي نيروگاهي(1)
نيروگاههايي كه گيرنده آنها آينه هاي سهموي خطي هستند؛
نيروگاه هايي كه گيرنده آنها در يك برج قرار دارد و نور خورشيد به وسيله آينه هاي بزرگي به نام هليوستات به آن منعكس ميشود (دريافت كننده مركزي)؛
نيروگاه هايي كه گيرنده آنها بشقابي سهموي (ديش) است.
ب) كاربردهاي غير نيروگاهي:
آبگرمكن خورشيدي و حمام خورشيدي؛
گرمايش و سرمايش ساختمان و تهويه مطبوع خورشيدي؛
آب شيرينكن خورشيدي؛
خشك كن خورشيدي؛
اجاق هاي خورشيدي؛
كوره خورشيدي؛
1) تأسيساتي كه با بهرهمندي از آنها انرژي حرارتي جذب شده خورشيد به الكتريسيته تبديل ميگردد و نيروگاه حرارتي خورشيدي ناميده ميشود.
خانه هاي خورشيدي؛
تبديل مستقيم پرتوهاي خورشيد به الكتريسيته به وسيله تجهيزاتي به نام فتوولتاييك.(1)
گفتني است، سيستمهاي فتوولتاييك يكي از پر مصرفترين كاربردهاي انرژيهاي نو هستند و همچنان سريعترين روند رشد را در ميان فنآوريهاي توليد انرژي به خود اختصاص دادهاند.
كاربردهاي انرژي خورشيدي
مستند/ كارشناسي/ تركيبي
در ايران با توجه به وجود مناطق بادخيز طراحي و ساخت آسياب هاي بادي از 2000 سال پيش از ميلاد مسيح رايج بوده است و هم اكنون نيز بستر مناسبي براي گسترش بهرهبرداري از توربين هاي بادي فراهم است.
انرژي بادي
تركيبي/ مستند
بنابر مطالعات و محاسبات انجام شده در زمينه تخمين پتانسيل انرژي باد در جمهوري اسلامي ايران، تنها در 26 منطقه از كشور (بيش از 45 سايت مناسب) ميزان ظرفيت اسمي سايتها، با در نظر گرفتن يك راندمان كلي 32٪ در حدود 6500 مگاوات ميباشد.
علمي پژوهشي/ راهبردي
مستند/ تركيبي
استفاده از تكنولوژي توربين هاي بادي به دلايل ذيل ميتواند يك انتخاب مناسب در مقايسه با ديگر منابع انرژي تجديدپذير باشد:
قيمت پايين توربين هاي برق بادي در مقايسه با ديگر انرژي هاي نو؛
ايجاد اشتغال در كشور؛
عدم آلودگي محيط زيست؛
عدم نياز توربين هاي بادي به سوخت؛
قدرت مانور زياد در بهرهبرداري (از چند وات تا چندين مگاوات)؛
عدم نياز به آب.
مزاياي فنآوري توربين هاي بادي
كارشناسي/ تركيبي/ مستند
1) به پديدهاي كه بر اثر تابش نور بدون استفاده از مكانيزمهاي محرك، الكتريسيته توليد كند، پديده فتوولتاييك و به هر ساختاري كه از اين پديدهها استفاده كند، سيستم فتوولتاييك گويند. انرژي فتوولتاييك تبديل نور خورشيد به الكتريسيته از طريق يك سلول فتوولتاييك (PVS) است كه به طور معمول يك سلول خورشيدي ناميده ميشود. سلول خورشيدي ابزار غير مكانيكي است كه معمولاً از آلياژ سيليكون ساخته شده است.
صنعت انرژي باد منافع اقتصادي و اجتماعي گوناگوني را به همراه دارد كه از جمله مهمترين آنها عبارتند از:
نداشتن هزينه هاي اجتماعي؛
كاهش اتكا به منابع انرژي وارداتي (در كشورهاي توليد كننده نفت نظير ايران، افزايش فرصت صادرات)؛
تقويت ساختار اجتماعي و اقتصادي مناطق روستايي؛
اشتغالزايي.
منافع اقتصادي اجتماعي انرژي باد
تركيبي/ كارشناسي
در جمهوري اسلامي ايران با در نظر گرفتن هزينههاي خصوصي نيروگاههاي بادي و فسيلي، توسعه نيروگاههاي بادي براي توليد برق، هماكنون در حال اقتصادي شدن است.
توسعه و پيشرفت اقتصادي
تركيبي/ مستند علمي
انرژي باد در بين انرژي هاي تجديدپذير، يكي از بهترين و اقتصاديترين روشهاي توليد برق است كه آلودگي زيست محيطي در پي ندارد و پايانناپذير نيز است.
انرژي باد
تركيبي/ مستند علمي
نيروي برق آبي حاصل از توربين هاي آبي، با ايجاد انرژي الكتريكي بدون سوزاندن سوختها از ايجاد آلودهكنندههاي متصاعد شده از سوختن سوخت هاي فسيلي مانند دي اكسيد گوگرد، اسيد نيتريك، منواكسيد كربن، گرد و غبار و سرب (موجود در ذغال سنگ) جلوگيري ميكند.
مزاياي برق آبي
تركيبي/ كارشناسي
بيشترين امتياز بهرهمندي از نيروگاه هاي آبي، عدم نياز به استفاده از سوختها و در نتيجه حذف هزينه هاي مربوط به تأمين سوخت است. در واقع، هزينه انرژي الكتريكي توليدي در نيروگاهي آبي تقريباً از تغييرهاي قيمت سوخت هاي فسيلي مانند نفت، گاز طبيعي و زغال سنگ در امان است، علاوه بر اين، عمر متوسط نيروگاه هاي آبي در مقايسه با نيروگاه هاي گرمايي بيشتر است.
مزاياي نيروگاه هاي آبي
مستند/ كارشناسي/ تركيبي
انرژي زمين گرمايي، انرژي تجديدپذيري است كه از گرماي ماگماي داغ و تخريب مواد راديواكتيو موجود در اعماق زمين به دست ميآيد. با قرار گرفتن لايه هاي حاوي منابع آب هاي زيرزميني در كنار لايه هاي حاوي گدازه هاي داغ، حرارت به منبع آب زيرزميني، منتقل و اين منابع آب داغ از راه گسلها به صورت چشمه هاي طبيعي آب يا بخار آب و يا فومرول (دودخان) در سطح زمين، ظاهر ميشوند.
انرژي زمين گرمايي
مستند/ تركيبي/ كارشناسي
آب داغ استخراج شده، از منابع آب هاي زيرزميني در كنار لايه هاي حاوي گدازه هاي داغ بسته به كيفيت منبع و دماي آب و فشار مخزن ميتواند براي توليد برق يا كاربردهاي گرمايشي استفاده شود.
كاربرد انرژي زمين گرمايي
تركيبي/ مستند
زيست توده، مادهاي است كه بيشتر جزء زبالهها به شمار ميرود. برخي از انواع زيست توده، چيزهايي هستند كه در طبيعت روي زمين بر جاي ميمانند. مواردي مانند درختان مرده، شاخه هاي درختان، شاخ و برگ هاي هرس شده در باغچه، حياط، اضافه غلات در زمين هاي كشاورزي، خرده چوبها، خاك اره و پوسته هاي درختان در چوببريها، مواد ديگري، نظير لاستيك و كودهاي گياهي.
انرژي زيست توده
تركيبي/ مستند علمي/ كارشناسي
چگونگي استفاده از زيست توده براي توليد انرژي:
ضايعات چوب، شاخه هاي درختان، ته مانده غذاها و ديگر پسماندها را از كارخانهها و زمينهاي كشاورزي به نيروگاه هاي زيست توده، منتقل ميشوند. در آنجا زيست توده به مخازن بسيار بزرگي فرستاده ميشود. پس از آن زيست توده وارد يك كوره شده و در آن سوزانده ميشود. از گرماي توليد شده براي جوشاندن آب كوره استفاده ميشود و انرژي بخار حاصل، توربينها و ژنراتورها راميچرخاند.
انرژي زيست توده (چگونگي توليد)
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: انرژي هاي تجديدپذير (نو)
موضوع جزئي: زيست سوخت
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
سوخت هاي زيستي نوعي از سوختها هستند كه از منابع زيست توده به دست ميآيند و انرژي آن از تثبيت بيولوژيكي كربن حاصل ميشود. اين سوختها شامل اتانول مايع، متانول، بيوديزل و سوختهاي ديزل گازي مثل هيدروژن و متان است. از منابع اوليه توليد اين سوختها ميتوان به ضايعات چوبي، تفاله هاي محصولات كشاورزي، نيشكر، غلات، روغن گياهي و سبزيها اشاره كرد.
اتانول
اتانول يا الكل اتيليك برخلاف دهه هاي گذشته كه تنها به عنوان ماده مصرفي در شماري از صنايع كاربرد داشت، در حال حاضر به عنوان يكي از كالاهاي مهم و راهبردي در بسياري از كشورها شناخته ميشود و هماكنون حدود 80 درصد اتانول موجود در جهان به مصرف سوخت و مكمل هاي آن ميرسد.
اتانول به دو روش توليد ميشود. در روش نخست اتانول به روش سنتتيك (مصنوعي) از طريق پتروشيمي و بر پايه مواد نفتي و گازي توليد ميشود، اما در روش دوم بيواتانول يا اتانول زيستي از مواد كشاورزي، جنگلي و مرتعي توليد ميگردد. در حال حاضر، 93 درصد اتانول موجود در جهان به صورت بيواتانول و هفت درصد به صورت اتانول سنتتيك توليد ميشود.
توليد اتانول در ايران
توليد حامل انرژي زيستي و تجديدپذير به عنوان جايگزين سوخت فسيلي، دستآوردهاي ارزندهاي براي صنعت و اقتصاد و محيط زيست كشور خواهد داشت.
با وجود پيشرفتهاي صنعت توليد اتانول در جهان، ظرفيت توليد اين محصول در ايران با افزايش قابل توجهي مواجه نبوده است؛ زيرا توليدكنندهها در توليد عمده اتانول با محدوديت هايي در فروش آن روبهرو هستند.
راهكارهاي افزايش توليد اتانول در نظام جمهوري اسلامي ايران
1) اهميت اين مسئله كه با نوسان قيمت نفت خام و شرايط خاص سياسي، هر روز نگاه به اين موضوع تغيير ميكند، بيشتر آشكار ميشود.
2) براي رسيدن به اين هدف بايد قراردادهاي الزامآور براي خريد بيواتانول با قيمتهاي جهاني با توليدكنندگان داخلي تنظيم و اجرايي شود؛ زيرا شركت ملي پخش فرآوردههاي نفتي ايران خريدار انحصاري اين محصول است.
طرح توليد و توسعه بيواتانول در كشور ميبايست، طرح ملي شناخته شود و از منابع داخلي شركت ملي نفت يا ديگر منابع، حداقل اعتبارهاي بانكي و مالي براي سرمايهگذاران اختصاص دهند؛
ارائه معافيت هاي مالياتي و يارانه هاي تشويقي به توليدكنندگان بنزين اتانولدار.
گام هاي برداشته شده براي توليد اتانول سوختي در ايران
در توليد اتانول از باگاس(1)نيشكر در جمهوري اسلامي ايران با همكاري مراكز دانشگاهي و تحقيقاتي و نيز حمايت سازمان گسترش، وزارت صنعت، معدن و تجارت و معاونت علمي و فنآوري رياست جمهوري، مراحل عملياتي خود را ميگذراند؛
شركت ملي پخش فرآورده هاي نفتي متعهد شده است زمينه ساخت مخازني براي مخلوط كردن بنزين و اتانول را در انبار نفت اهواز براي دو سال فراهم كند.(2)
منابع:
عباس المدرس و ديگران، سوخت زيستي و منابع آن، تهران، آييژ، 1390.
احسان هوشيار، مباني انرژي هاي زيستي: بيوديزل، بيوگاز، بيواتانول، بيوهيدروژن، گاز يفيكاسيون، اصفهان، نصوح، 1390.
برات قباديان و ديگران، تكنولوژي توليد و كاربرد سوخت بيواتانول، تهران، آيينه نما، 1388.
محمدعلي عبدلي و مريم پازكي، پتانسيل و فنآوري توليد انرژي از زيست توده در مناطق روستايي، قم، انتشارات استاد مطهري، 1390.
الف. اي. اچ سيمز، انرژي زيستي براي محيط زيست پاكتر، ترجمه: محمدحسين عباسپورفرد و ديگران، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، 1390.
www.gostareshonline.com
سايت انجمن صنفي توليد اتانول ايرانhttp://epa-iran.ir
www.bioethanolrc.ir
http://biomass.persianblog.ir
1) باگاس نيشكر همان مواد باقيمانده از آسياب، پس از انجام عمليات چلاندن و استخراج شربت قند از ساقه ني است كه به عنوان پتانسيل ديگري براي توليد اتانول از مواد سلولزي به شمار ميرود.
2) گفتني است، ظرفيت نفت اهواز 15 ميليون ليتر بود و پيشبيني ميشود زمينه توزيع بنزين E5 را در جايگاههاي بنزين خوزستان فراهم كنند.
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
جمهوري اسلامي ايران، ظرفيت و توانايي آن را دارد تا با برنامهريزي راهبردي براي توليد بنزين اتانولدار، روزانه 7 ميليون ليتر اتانول سوختي توليد كند.
مديريت راهبردي/ توليد بنزين اتانولدار
مستند علمي/ تركيبي
در حال حاضر، 99 درصد اتانول ايران از ملاس نيشكر و ملاس چغندرقند توليد ميشود. ضمن آنكه ملاس نيشكر ارزانترين منبع موجود در جهان براي توليد اتانول است.
فنآوري جديد/ علمي كاربردي
مستند علمي/ تركيبي
سوخت اتانول، داراي بازار بورس بينالمللي است و قيمت آن در اين بازار مشخص ميشود. عوامل مهم در تعيين قيمت اين نوع سوخت، مواد اوليه، عرضه و تقاضا و قيمت جهاني نفت خام ميباشد.
فنآوري هاي جديد اقتصادي/ ابعاد بينالمللي
تركيبي/ مستند علمي/ كارشناسي
طرح توسعه بيواتانول در ايران: از مزرعه تا سوخت كه شامل كشت گياهان ويژه در مناطقي به شمار ميآيد كه از نظر زمين و آب مستعد نيستند و توليد بيواتانول از اين محصولات است.
آيندهپژوهي اقتصاد ايران
كارشناسي/ مستند/ تركيبي
دانش فني توليد اتانول از باگاس نيشكر با حمايت سازمان گسترش، وزارت صنعت، معدن و تجارت و معاونت علمي و فنآوري رياست جمهوري براي نخستين بار در كشور، به همت محققان ايراني به دست آمده و بومي شده است.
دستآورد علوم فني نوين
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
آثار مثبت زيست محيطي استفاده از بيواتانول همانند كاهش آلايندههاي زيست محيطي، ارزش افزوده براي ضايعات محصولات كشاورزي و تأثير مثبت در توسعه و اشتغالزايي، از فوايد توليد استفاده از بيواتانول در كشور است.
تأثيرات مثبت فنآوري هاي جديد اقتصادي
تركيبي/ كارشناسي/ مستند علمي
براي رويارويي با آثار منفي استفاده از سوخت هاي فسيلي مانند انتشار گازهاي گلخانهاي، كارشناسان و دولتها به گزينه هاي گوناگوني توجه كردهاند. يكي از جايگزين هايي كه بررسيهاي بسياري درباره مقرون به صرفه بودن شرايط اقتصادي و زيست محيطي آن انجام شده، زيست سوختها هستند.
راهبرد اقتصادي براي جايگزين سوخت هاي فسيلي
كارشناسي/ تركيبي/ مستند علمي
با امضاي قراردادي بينالمللي سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران و مركز تحقيقات مهندسي فارس، وابسته به جهاد كشاورزي، براي نخستين بار در كشور، توليد اتانول از باگاس نيشكر براي بهرهبرداري در شركت كشت و صنعت نيشكر هفت تپه آغاز شد.
توسعه و پيشرفت اقتصاد ايران
مستند علمي/ تركيبي/ گزارشي
كنسرسيوم بيواتانول با شركت چهار دانشگاه (علم و صنعت، صنعتي شريف، دانشگاه شيراز و دانشگاه شهيد بهشتي) و دو مركز تحقيقاتي (سازمان پژوهش هاي صنعتي ايران و مركز جهاد مهندسي فارس) موفق به توليد آزمايشگاهي اتانول از نيشكر شد كه به زودي توليد نيمه صنعتي آن آغاز ميشود. ايران با اين موفقيت، يكي از كشورهاي صاحب اين فنآوري شد.
دستيابي ايران به فنآوري جديد توليد اتانول از نيشكر
مستند علمي/ تركيبي/ گزارشي
با امضاي قرارداري ميان كنسرسيوم بيواتانول و پژوهشگاه صنعت نفت، قرار است در بازه زماني يك ساله، موتور چند خودروي استاندارد آزمايش شود و قابليت هاي اين موتورها براي استفاده از سوخت هاي بيولوژيكي مورد ارزيابي قرار گيرد.
توسعه و پيشرفت اقتصادي
مستند/ تركيبي/ كارشناسي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: علوم راهبردي
موضوع جزئي: گياهان دارويي
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
گياهان دارويي گياهاني هستند كه يك يا برخي از اندام هاي آنها حاوي ماده مؤثري است. اين ماده كه كمتر از 1٪ وزن خشك گياه را تشكيل ميدهد، داراي خواص دارويي مؤثر بر موجودات زنده است.
بشر از ديرباز با مسئله بيماريها و درمان آنها درگير بوده و نخستين وسيلهاي كه براي درمان بيماريها در دسترس انسان قرار داشته، گياهان دارويي بوده است. ميتوان ادعا كرد كه شروع استفاده از گياهان به عنوان دارو، با آغاز زندگي بشر همزمان بوده است. مصريان اولين قومي هستند كه از گياهان به عنوان دارو استفاده ميكردند و ملل آسيايي و اروپايي نيز از ديرباز با خواص دارويي گياهان آشنا بودهاند.
استفاده از گياهان دارويي در كشور ما نيز سابقهاي طولاني دارد و با وجود گسترش داروهاي شيميايي، داروهاي گياهي جاي خود را در فرهنگ ما هر چند به صورت ابتدايي و سنتي همچنان حفظ كردهاند.
پيشگامان و نامداران دانش شناخت گياهان دارويي در ايران
علي بن سهل ابن طبري، صاحب كتاب فردوسالحكمه؛
يوحنا بن ماسويه، استاد دانشگاه جندي شاپور و صاحب كتاب معرفي نامه داروهاي گياهي؛
محمد بن زكرياي رازي، صاحب كتاب هاي الحاوي في الطب، خلاصه پزشكي به نام المنصوري و منافع الاغذيه دفع مضارها؛
علي بن عباس مجوسي ارجاني، صاحب كتاب كامل الصناعات الطبيه و اولين بنيانگذار رده بندي نوع كيميوتاكزنومي؛
ابو منصور موفق هروي، صاحب كتاب الابنيه عن حقايق الادويه؛
ابن سينا، دانشمند و پزشك نامدار ايراني و صاحب كتاب قانون في الطب؛
ابوريحان بيروني، صاحب كتاب صيدنه في الطب؛
قاسم ابونصر هروي، صاحب كتاب ارشاد الزراعه؛
محمد مؤمن تنكابني، صاحب كتاب تحفه المؤمنين؛
محمدحسين عقيلي خراساني، صاحب كتاب هاي مخزنالدويه و ذخاير التركيب؛ در آن زمان اين دو كتاب، فرهنگ بزرگ و جامعي درباره موضوعهاي فارماكولژي در ايران، به شمار ميآمد.
مراكز پژوهشي و درماني گياهان دارويي و طب سنتي ايراني
پژوهشكده گياهان دارويي http://mpdri.sbu.ac.ir
مركز تحقيقات فارماكولوژيك گياهان دارويي http://www.mums.ac.ir
جامعه گياه درماني ايران http://ihms.ir
حكيم باشي (سايت طب سنتي ايران) http://hakimbashi.net
پايگاه جامع علوم و فنآوري گياهان دارويي ايران http://www.scitech.ir
شبكه ملي پژوهش و فنآوري گياهان دارويي http://www.mpnet.ir
ستاد توسعه علوم و فنآوري گياهان دارويي و طب ايراني http://chtm.isti.ir
مؤسسه بينالمللي طب سنتي ايرانيان ماد http://maadteb.com
مركز تحقيقات گياهان دارويي http://ssu.ac.ir
مركز تحقيقات گياهان دارويي ميمند http://medplants.sums.ac.ir
مركز مطالعات و پژوهش هاي گياهان دارويي بسيج دانشجويي علوم پزشكي گيلان http://www.mpbg.ir
انجمن تحقيقات طب سنتي ايران http://www.time.ir
شبكه تحقيقات طب سنتي ايران http://www.itmrn.ir
مركز تحقيقات طب سنتي و مفردات پزشكي http://www.sbmu.ac.ir
مركز تحقيقات طب سنتي و تاريخ طب http://time.sums.ac.ir
مؤسسه مطالعات تاريخ پزشكي، طب اسلامي و مكمل http://ricm.tums.ac.ir
شبكه تحقيقات طب سنتي ايران http://www.itmrn.ir
دانشكده علوم پزشكي مشهد، دانشكده طب سنتي http://www.mums.ac.ir
پژوهشكده گياهان دارويي جهاد كشاورزي http://www.imp.ac.ir
انجمن طب سنتي ايران http://www.tebbesoozani.com
انجمن علمي طب سنتي ايران http://www.tebbesoozani.org
سايت مرجع طب سنتي ايران http://tandorostan.org
مجمع پژوهشگران طب گياهي بوعلي سينا http://www.booali.ir
منابع:
رضا اميدبيگي، توليد و فرآوري گياهان دارويي، مشهد، به نشر، 1379.
داراب يزداني، بررسي وضعيت داروهاي گياهي ايران، ششمين همايش علوم دارويي ايران، اصفهان، 1377.
آمار سطح زير كشت گياهان دارويي، دفتر گل و گياهان زينتي و دارويي وزارت جهاد كشاورزي، 1380.
فهرست گياهان دارويي استفاده شده در داروهاي گياهي ايران، اداره كل نظارت بر امور دارو و مواد مخدر، وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشكي.
آمار صادرات گياهان دارويي طي سال هاي 80 ـ 1379، بخش آمار و اطلاعات وزارت بازرگاني.
سايت انجمن علمي گياهان دارويي http://www.imps.ir
سايت پژوهشكده گياهان دارويي جهاد كشاورزي http://www.imp.ac.ir
فصلنامه گياهان دارويي، صاحب امتياز، جهاد دانشگاهي، مدير مسئول: دكتر شمسعلي رضازاده، سردبير: دكتر شاهين آخوندزاده.
فصلنامه علمي پژوهشي گياهان دارويي http://www.imp.ir
وبلاگ گياهان دارويي http://plant.Mihanblog.com/post/
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
تاريخچه طب سنتي در ايران به ويژه شاهكارهاي طبابتي بوعلي سينا، قابليت بسياري دارد تا در چند برنامه مستقل ارايه شود.
تاريخي/ طب سنتي
داستاني/ انيميشن/ تركيبي
محصولات جنگلي و مرتعي و گياهان دارويي و صنعتي ميتوانند با توجه به روي آوردن دنيا و به ويژه كشورهاي پيشرفته به استفاده از فرآورده هاي گياهي و مصرف روز افزون آن در جهان و همچنين امكانات بالقوهاي كه در اين زمينه در كشور ما وجود دارد، در حل مشكلات اقتصادي نقش مؤثري داشته باشند.
مديريت اقتصادي براي رفع مشكلات اقتصادي
كارشناسي/ تركيبي
تحولات جهاني علم طب در ايران با محورهاي زير قابليت خوبي براي ارايه در رسانه ملي دارد:
الف) تحول علم سنتي در ايران كه همزمان با ورود پزشكان تحصيلكرده ايراني از خارج به وطن بود؛ پزشكاني كه معتقد به درمان با گياهان دارويي نبودند يا اطلاعات لازم درباره آنها را نداشتند؛
ب) كنار رفتن روش هاي سنتي درمان مستقيم با گياهان دارويي؛
ج) زندگي ماشيني و دور شدن انسانها از طبيعت و مطرح شدن آثار جنبي و نامطلوب برخي داروهاي علمي و شيميايي؛
د) كم زيانتر بودن داروهاي گياهي نسبت به داروهاي علمي و شيميايي و اقبال مجدد مردم به داروهاي گياهي؛
هـ) سوءاستفاده فرصتطلبان و سودجويان و به وجود آوردن بازار آشفته، با عناوين طب سنتي سينايي و شفابخشي معجزهآساي گياهان، به گونهاي كه هر فرد ناآگاهي خود را صاحبنظر در درمان با گياهان ميدانست؛
و) توسعه و پيشرفت طب گياهي و فعاليت مراكز علمي و تحقيقاتي معتبر در اين زمينه در حال حاضر.
علم طب در ايران
مستند/ كارشناسي/ تركيبي/ داستاني/ انيميشن
مراكز پژوهشي و درماني گياهان دارويي، به ويژه مجمع پژوهشگران طب گياهي بوعلي سينا قابليت آن را دارد تا هر كدام در برنامهاي مستقل ارايه شود.
معرفي مراكز پژوهشي درماني گياهان دارويي
مستند/ تركيبي/ گزارشي
فصل چهارم: معرفي برخي از مراكز (فنآوري) علمي پژوهشي
ارتباط توليد ملي با دانشگاهها و پژوهشكدهها براي افزايش كيفي محصولات، ضرورتي انكارناپذير است. روشن است كه در عصر اطلاعات و ديجيتال براي داشتن اقتصاد پويا نبايد فقط به كار سخت بسنده كرد، بلكه بايد در اين راستا به دانش روز نيز مجهز شد.
متأسفانه يكي از مشكلات توليد ملي در نظام جمهوري اسلامي، نداشتن پشتوانه پژوهشي است. مراكز علمي و پژوهشي ميتوانند در اين زمينه با تجزيه و تحليل نقاط بحراني و حساس عرصه توليد و ارايه راهكارهاي لازم، در افزايش راندمان توليد كارساز باشند.
بنابراين، براي توليد محصول ايراني با كيفيت، ارتباط سازنده ميان دانشگاهها و مراكز پژوهشي و توليدات جديد علمي و صنعتي، ضروري است. در اين فصل تلاش شده است برخي مراكز علمي و پژوهشي موفق در نظام اسلامي ايران معرفي شوند.
گفتني است كه مراكز علمي و پژوهشي موفق در نظام جمهوري اسلامي ايران، بسيار فراتر از آن است كه ما بتوانيم همه آنها را در اينجا بياوريم؛ بنابراين ملاك ما در انتخاب آنها، الويتهاي «الف» در فنآوري، علوم پايه و كاربردي كشور در «سند نقشه جامع علمي كشور» بوده است كه در اين فصل سه پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري، صنعت نفت، علوم و فنون هستهاي و پژوهشكده ميكروالكترونيك ايران معرفي شدهاند و فهرست مراكز علمي و پژوهش موفق ديگر، در مبحث «سخن آخر» (بخش دال) آوردهايم.
زير فصل ها
الف) معرفي پژوهشگاه
ب) تازه هاي فنآوري پژوهشگاه
ج) پژوهشكده علوم و فنآوريهاي شيميايي
د) مركز تحقيقات كاتاليست
ه) پژوهشكده علوم و فنآوري پليمر
و) پژوهشكده توسعه فنآوريهاي پالايش و فرآورش نفت
ز) پژوهشكده توسعه فنآوريهاي فرآورش و انتقال گاز
ح) پژوهشكده حفاظت صنعتي
الف) معرفي پژوهشگاه
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: پژوهشگاه صنعت نفت
موضوع جزئي: معرفي پژوهشگاه
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
پژوهشگاه صنعت نفت با بيش از نيم قرن سابقه، يكي از بزرگترين و مهمترين مراكز تحقيقاتي كشور به شمار ميرود كه در سال هاي اخير با گسترش فعاليت هاي پژوهشي و تحقيقاتي، در راستاي توسعه و تجاري سازي فنآوري هاي صنايع نفت، گاز و پتروشيمي گام هاي مؤثري برداشته است.
محورهاي معرفي پژوهشگاه:
تاريخچه پژوهشگاه؛
حوزه فعاليت؛
مأموريت و چشمانداز؛
برنامه هاي آينده؛
حق امتيازها (پتنت) و سياست مالكيت فكري پژوهشگاه؛
پرديسها و پژوهشكده هاي تحقيقاتي؛
الف) پرديس پژوهش و توسعه صنايع بالا دستي نفت:
يك- پژوهشكده علوم زمين؛
دو- پژوهشكده مهندسي نفت؛
سه- پژوهشكده مطالعات مخازن و توسعه ميادين.
ب) پرديس پژوهش و توسعه صنايع پايين دستي نفت:
يك- پژوهشكده كاتاليست و نانو فنآوري؛
دو- پژوهشكده علوم و فنآوري هاي شيميايي؛
سه- پژوهشكده علوم و فنآوري پليمر؛
چهار- پژوهشكده توسعه فنآوري هاي پالايش و فرآورش نفت؛
پنج- پژوهشكده توسعه فنآوري هاي فرآورش و انتقال گاز؛
شش- پژوهشكده توسعه فرآيند و فنآوري تجهيزات؛
هفت- مركز پژوهش و توسعه فنآوري هاي نفت كرمانشاه.
ج) پرديس پژوهش و توسعه انرژي و محيط زيست:
يك- پژوهشكده محيط زيست و بيوتكنولوژي؛
دو- پژوهشكده حفاظت صنعتي؛
سه- پژوهشكده توسعه و بهينهسازي فنآوري هاي انرژي؛
چهار- گروه پژوهش تجزيه و ارزيابي مواد.
منبع: سايت پژوهشگاه صنعت نفت
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
با توجه به گام هاي مؤثر پژوهشگاه صنعت نفت در توسعه و تجاري سازي فنآوري هاي صنايع نفت، گاز و پتروشيمي، اين پژوهشگاه الگويي در پيشرفت و توسعه توليد ملي براي ملت ايران و مسلمانان جهان به شمار ميآيد.
علمي و فكري (در پيشرفت و توسعه اقتصادي)
كارشناسي/ مستند/ گفتوگو محور
برخي از برنامه هاي آينده پژوهشگاه كه قابليت ارايه در چند برنامه را دارد، عبارتند از:
تبديل گاز طبيعي به بنزين؛
ديزل پاك (sunfuel)؛
مطالعات FFS,MDpمخازن هيدروكربوري كشور؛
ازدياد برداشت به كمك ميكرو ارگانيزمها: MEOR؛
تبديل گاز طبيعي به سوخت سبز: DME؛
تبديل گاز طبيعي به الفينهاي پرمصرف: MTO؛
كاربرد بيوتكنولوژي در صنايع نفت؛
كاربرد نانوتكنولوژي در صنايع نفت.
آينده پژوهي پژوهشگاه (مصاديق)
كارشناسي/ مستند/ تركيبي
در بخش پتنت (حق امتيازات) پژوهشگاه، بر دستآوردهايي كه به ثبت داخلي و بينالمللي رسيده، تأكيد شود.
علمي (اختراعات ثبت شده)
مستند/ تركيبي
پرديس هاي پژوهشي پژوهشگاه، قابليت ارايه در يك يا سه برنامه مستقل را دارد. موضوعهاي پيشنهادي برنامهها:
اكتشاف و برداشت نفت؛
ارتقاء كيفيت فرآورده هاي نفتي؛
انرژي و محيط زيست.
علمي ـ پژوهشي/ اقتصادي
مستند/ تركيبي
ب) تازه هاي فنآوري پژوهشگاه
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: پژوهشگاه صنعت نفت
موضوع جزئي: تازه هاي فنآوري پژوهشگاه
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
الف) سيستم نفتي و آناليز مخزن؛
ب) مطالعات ژئوفيزيك؛
ج) مطالعات زمين شناسي؛
د) مطالعات پتروفيزيك؛
هـ) مطالعات و مديريت مخازن؛
و) توليد و بهرهوري؛
ز) ازدياد برداشت؛
ح) حفاري و تكميل چاه؛
ط) طراحي و توليد نرمافزار؛
ي) خدمات علمي مغزه هاي نفتي و سيالات؛
ك) شبيهسازي مخازن؛
ل) تدوين دانش فني كاربرد پليمرها و كوپليمرهاي اكريل آميد در ازدياد برداشت از مخازن نفت و گاز.
الف) توسعه دانش فني نفت خام و تهمانده هاي سنگين به روش Hydroconversion توسعه دانش فني فرآيند؛
ب) توسعه تكنولوژي و انتقال دانش فرآيند RFCC.
الف) مايعات يوني در تصفيه گازطبيعي و به عنوان حلال سبز در فرآيندهاي شيميايي؛
ب) مركاپتان زدايي از نفت خام و فرآورده هاي نفتي؛
ج) توسعه دانش فني فرآيند هيدرودي سولفيريزاسيون؛
د) بهبود كاتاليست و توسعه فرآيند شيرينسازي گاز به طريقه سولفيران؛
هـ) تبديل گوگرد به محصولات باارزش؛
و) بنزين بازيافتي خارگ.
الف) طرح هيدرات هاي گازي؛
ب) توسعه محلول فرموله شده آمين پژوهشگاه صنعت نفت؛
ج) توسعه دانش فني مبدل هاي توليد هيدروژن و گاز سنتز؛
د) فرآيند جداسازي غشائي؛
هـ) تبديل گاز طبيعي (متان) به اتيلن OCM؛
و) استفاده از فنآوري پلاسما در تبديل و تصفيه گاز طبيعي؛
ز) تهيه بانك اطلاعاتي و مدلسازي سينيتيك واكنش هاي شيميايي و طراحي نرم افزار شبيهساز فرآيندهاي كاتاليستي؛
ح) توسعه ساخت جاذب هاي كربني به منظور جداسازي و ذخيرهسازي گازها؛
ط) تجاريسازي فرآيند تبديل گاز طبيعي به مايعات هيدروكربوري بر مبناي كاتاليست كبالت GTL؛
ي) تجاري سازي فرآيند تبديل گاز طبيعي به مايعات هيدروكربوري بر مبناي كاتاليست آهن GTL؛
ك) تبديل گاز طبيعي به مايعات هيدروكربوري از مسيرهايي غير از FTGTL.
الف) پژوهش درباره بهرهمندي از نانو مواد در حل مسايل زيست محيطي ناشي از آلودگي هاي نفتي؛
ب) افزايه هاي مورد مصرف صنعت حفاري؛
ج) شناسايي، ساخت و استفاده از نانو پوششها و به كارگيري نانو مواد جهت حفاظت از خوردگي و پايداري رنگها؛
د) ساخت و سنتز نانو پوشش اپوكسي؛
هـ) ساخت و سنتز رنگ اپوكسي دو جزئي پايه آبي براي نخستين بار در كشور؛
و) شناسايي، ساخت و به كارگيري نانو كاتاليستها در فرآيندهاي صنعت نفت؛
ز) توسعه روش هاي بيوكاتاليست و بيولوژيكي براي ارتقاي نفت خام و كيفيت فرآورده هاي نفتي؛
ح) دستيابي به دانش استفاده از مواد افزودني و نانو ذرات در سوخت هاي بنزين به منظور كاهش مصرف آلايندگي؛
ط) افزايش مقياس براي توليد انبوه نانو لوله هاي كربني براي ذخيرهسازي گاز طبيعي و كاربرد در كاتاليسها و پيل سوختي؛
ي) سنتز نانو مواد براي ارتقاي كيفيت مواد نفتي و توسعه كاربرد آن در صنايع نفتي؛
ك) دستيابي به تكنولوژي ساخت و به كار گيري نانو كامپوزيت هاي پليمري در صنايع نفتي (ساخت نانو كامپوزيت هاي سبك با كارآيي بالا بر پايه پلي آميد6)؛
ل) بهبود وضعيت روانكاري و تجهيزات فرآيندي شركت ملي نفت با استفاده از تركيبات نانو روانكار؛
م) بررسي كاربرد DME به عنوان سوخت LpG و CNGو مخلوط DME با LpG؛
ن) به دست آوردن دانش فني تكنولوژي هاي جديد تصفيه آب و پساب (شبنم خورشيدي و بايوغشا)؛
س) نانو ذرهها و مايعات يوني.
الف) مزاياي پيل سوختي؛
ب) تجهيزات تكنولوژي پيلهاي سوختي؛
ج) سند راهبرد ملي توسعه فنآوري پيل سوختي كشور.
الف) نرمافزار مميزي انرژي RpA؛
ب) پروژه صرفهجويي مصرف انرژي در واحدهاي مورد نظر پالايشگاه نفت شازند اراك از راه افزايش بهرهوري عمليات با همكاري شركت showa shell ژاپن؛
ج) بررسي و امكانسنجي انتگراسيون حرارتي واحدهاي آيزوماكس شمالي و جنوبي پالايشگاه نفت تهران؛
د) مديريت بخار فشار پايين در مجتمع پتروشيمي رازي؛
هـ) مديريت بار و بهينهسازي انرژي الكتريكي در پالايشگاه تهران؛
و) مطالعات صرفهجويي و بهينهسازي انرژي در پالايشگاه تبريز؛
ز) بررسي و ارايه پيشنهادهايي براي اصلاح و بهينهسازي اتلاف بخار فشار پايين مجتمع پتروشيمي رازي؛
ح) مميزي انرژي در مجتمع پتروشيمي تبريز؛
ط) امكان سنجي استفاده مجدد از زير آب برج هاي خنككننده با استفاده از روش بهينهسازي رياضي در مجتمع پتروشيمي رازي؛
ي) مميزي انرژي در مجتمع پتروشيمي خارگ؛
ك) طراحي و توسعه پايگاه اطلاعات روشهاي بهينهسازي انرژي در تأسيسات ميادين نفتي و گازي.
منبع: سايت پژوهشگاه صنعت نفت
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
چگونگي شكلگيري هر يك از تازه هاي فنآوري و محصولاتي كه در پژوهشگاه صنعت نفت توليد شده و مراحل توليد آن تا رسيدن آن فنآوري (محصول) به بازار، نشان دهنده حقايقي از تازه هاي فنآوري پژوهشگاه است.
روند شكلگيري و توليد محصولات پژوهشگاه
مستند علمي/ تركيبي/ داستاني
تازه هاي فنآوري پژوهشگاه را ميتوان در يك مجموعه سيزده قسمتي از مرحله اكتشاف و توليد نفت (صنايع بالا دستي) تا مرحله صنايع پايين دستي انرژي براي بهينهسازي انرژي، ارايه كرد.
علم و فنآوري/ تازههاي فنآوري پژوهشگاه
مجموعه مستند/ مجموعه تركيبي
تجاريسازي، فرآيند تبديل گاز طبيعي به مايعات هيدروكربوري بر مبناي كاتاليست كبالت GTL و نيز بر مبناي كاتاليست آهن GTL، در يك برنامهاي مستقل قابل ارايه است.
علم و فنآوري/ توسعه و پيشرفت اقتصاد
مستند/ گزارشي
مراحل ساخت و سنتز رنگ اپوكسي دو جزيي پايه آبي را كه براي نخستين بار در كشور توليد شده است، ميتوان در برنامهاي ويژه ارايه كرد.
توليد ملي در نوعي رنگ
گزارشي/ تركيبي/ مستند
تازه هاي فنآوري مرتبط با مجتمع پتروشيمي رازي ـ كه در برنامهاي مستقل ميتوان ارايه كرد ـ عبارتند از:
اصلاح و بهينهسازي اتلاف بخار فشار پايين؛
امكانسنجي بهرهمندي مجدد از زير آب برج هاي خنككننده با استفاده از روش بهينهسازي رياضي.
دستآوردهاي فنآوري در مجتمع پتروشيمي رازي
مستند علمي/ تركيبي
ج) پژوهشكده علوم و فنآوريهاي شيميايي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: پژوهشگاه صنعت نفت (صنايع پايين دستي نفت)
موضوع جزئي: پژوهشكده علوم و فنآوري هاي شيميايي
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
اين پژوهشكده با هدف دستيابي به ده دانش فني ساخت مواد شيميايي مورد نياز صنعت نفت راهاندازي شده است و شش واحد پژوهشي دارد كه عبارتند از:
پژوهش فرآورده هاي پتروشيمي؛
پژوهش فرآورده هاي ويژه؛
پژوهش مواد افزودني به فرآورده هاي نفتي؛
پژوهش تجزيه شناسايي و فرمولاسيون مواد؛
پژوهش كودهاي شيميايي و مواد معدني؛
پژوهش سموم و دفع آفات.
منبع: سايت پژوهشگاه صنعت نفت
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
ساخت و جايگزيني مواد فعال سطحي، تهيه محصولات با ارزش افزوده از فرآورده هاي نفتي و پتروشيمي و دور ريز صنايع، كاربرد گوگرد و ساخت متفاوت گوگردي، ساخت مواد معدني، كنترل كيفيت سموم و كودهاي شيميايي، سنتز مواد افزودني به روغن و سوخت، مواد افزودني به لاستيك و پلاستيك، شناسايي و ساخت مواد افزودني به سيالات حفاري، ساخت مواد شيميايي ويژه با خلوص بالا، بررسي و سنتز سرعتدهندهها و بازدارندهها در تشكيل هيدرات گازي و مواد فعال سطحي و شيمي بالا دستي، فعاليت هايي است كه در پژوهشكده علوم و فنآوري شيميايي انجام ميشود.
علوم و فنآوري هاي شيميايي
مستند/ كارشناسي/ تركيبي
ميتوان در برنامهاي ويژه به نانو تكنولوژي و كاهش مصرف سوخت و سنتز نانو ذرات مورد نياز صنعت نفت پرداخت كه در پژوهشكده علوم و فنآوري شيميايي انجام ميشود.
نانو تكنولوژي و نانو ذرات در صنعت نفت
مستند/ تركيبي/ كارشناسي
علوم فني نوين همانند مايعات يوني، غشاء، بيوكاتاليست، از فعاليت هاي ديگري است كه در اين پژوهشكده انجام ميشود.
علوم فني نوين (فنآوري هاي شيميايي)
مستند/ تركيبي/ كارشناسي
امولسيفايرهاي حفاري، حلال شستوشوي پره هاي كمپرسور توربين هاي گازي و استيل استونات هاي آهن و كروم، توليدهاي ويژه واحد پژوهش فرآورده هاي پتروشيمي پژوهشكده علوم و فنآوري هاي شيميايي به شمار ميرود.
توليدات فرآورده هاي پتروشيمي
مستند/ تركيبي/ كارشناسي
توليد امولسيفايرهاي اوليه و ثانويه گل روغني حفاري (از توليدات واحد پژوهش فرآورده هاي پتروشيمي) از دانش فني واگذار شده به شركت «تلاش فراگير عمران غرب» در كرمانشاه است. كارخانه اين شركت در شهر صنعتي بيستون با توليد 10 تن محصول راهاندازي شده است.
توليدات فرآورده هاي پتروشيمي (دانش فني واگذار شده)
مستند/ تركيبي/ گزارشي
پروژه هاي شاخصي در واحد پژوهش فرآورده هاي پتروشيمي وجود دارد كه برخي از آنها عبارتند از: جمعآوري لكه هاي نفتي آلودهكننده آب با استفاده از منعقدكنندهها، سنتز بهترين دمولسيفاير مقرون به صرفه و زيست سازگار براي ميادين و كارخانه هاي خارگ، تهيه نانو امولسيون جهت روانسازي (Drag Reducer) نفت خام متوسط در مقياس آزمايشگاهي، ارزيابي دورريزهاي واحدهاي روغن نباتي و تعيين تأثير آن بر عملكرد امولسيفايرهاي حفاري، دستيابي به دانش فني ساخت ايزوپرن.
پروژه هاي شاخص فرآورده هاي پتروشيمي
مستند/ تركيبي/ كارشناسي
بازنگري و اصلاح فرآيندهاي جاري در صنايع نفت، گاز و پتروشيمي براي كاهش ضايعات شيميايي و بررسي جايگزيني فرآورده هاي شيميايي با تركيبات سازگار با محيط زيست، از فعاليت هاي پژوهشي واحد پژوهش فرآوردههاي ويژه پژوهشكده علوم و فنآوري هاي شيميايي است.
فرآورده هاي ويژه فنآوري هاي شيميايي
مستند/ تركيبي/ گزارشي/ كارشناسي
پروژه هاي شاخصي كه در واحد پژوهش فرآورده هاي ويژه وجود دارد، عبارتند از:
مايعات يوني؛
تراوش تبخيري؛
هيدرات هاي گازي؛
فنآوري آنزيمي.
پروژه هاي شاخص فرآورده هاي ويژه
مستند/ تركيبي/ گزارشي/ كارشناسي
عمده كار واحد پژوهش، مواد افزودني به فرآورده هاي نفتي براساس بهبود عدد اكتان و عدد ستان متمركز است.
مواد افزودني به فرآوردههاي نفتي (فنآوري هاي شيميايي)
مستند/ گزارشي
واحد پژوهش مواد افزودني به فرآورده هاي نفتي، تحقيقات متمركزي بر روي مواد افزودني، مانند پاككنندهها، بازدارنده هاي خوردگي و امولسيفايرها براي بسته هاي افزودني به بنزين و نيز مواد افزودني روانكننده و آنتي الكترواستاتيك براي گازوييل بدون گوگرد را انجام ميدهد.
علمي پژوهشي مواد افزودني به فرآورده هاي نفتي (فنآوري هاي شيميايي)
مستند/ تركيبي/ كارشناسي/ گزارشي
پروژه هاي شاخصي كه در واحد پژوهش تجزيه، شناسايي و فرمولاسيون مواد وجود دارد، عبارتند از:
سنتز اكسيد روي در مقياس بنچ؛
سنتز نانو كاتاليست بر پايه نانو لوله هاي كربني براي احيا تركيبات نيترو آروماتيك؛
ساخت بسته اسيد كاري چاه هاي نفت؛
ساخت دو نمونه روانساز براي پلي استايرن انبساطي؛
ساخت يك نمونه روانساز داخلي براي پليمر آكريلو نيتريل ـ بوتادين ـ استايرن؛
شناسايي ضايعات واحد بوتاكلر و ارايه روش جهت خنثي سازي آن؛
ساخت يك باز دارنده خوردگي بالا سري برج هاي تقطير پالايشگاهي در مقياس پنج كيلوگرم؛
ساخت امولسيفايرهاي اوليه و ثانويه جهت گل هاي حفاري پايه روغني؛
ساخت كنترلكننده افت صافي براي جلوگيري از هرز روي سيالات حفاري پايه روغني در مقياس 10 كيلوگرم و توليد 300 كيلوگرم؛
فرمولاسيون و ساخت ويسكوزدهنده و بهبوددهنده خواص رئولوژيكي گل حفاري پايه روغني در مقياس 20 كيلوگرم و توليد 200 كيلوگرم؛
فرمولاسيون و ساخت ضد كلوخه اوره در مقياس نيمه صنعتي در مقياس 150 كيلوگرم؛
ساخت پنتاسولفيد فسفر در مقياس بنچ؛
ساخت مواد افزودني براي روغن موتور با درجه sp.
پروژه هاي شاخص واحد پژوهش تجزيه، شناسايي و فرمولاسيون مواد (فنآوري هاي شيميايي)
مستند/ تركيبي/ كارشناسي/ گزارشي
توليد كود مايع، كود كامل مايع حاوي ريزمغذيها (cp11)كود اوره با پوشش ريز مغذيها (cp10)، و كامپوزيت گوگردي از دستآوردهاي دانش فني واحد پژوهش كودهاي شيميايي و مواد معدني است.
دستآوردهاي دانش فني واحد پژوهش كودهاي شيميايي (فنآوري هاي شيميايي)
مستند/ تركيبي/ كارشناسي/ گزارشي
بخش هاي تحقيقاتي واحد پژوهش كودهاي شيميايي و مواد معدني عبارتند از:
گوگرد و مشتقات گوگردي؛
سنتز و استخراج تركيبات معدني؛
مطالعات زيست محيطي؛
توليدات كودي و كشاورزي.
علمي پژوهشي/ بخش هاي تحقيقاتي واحد كودهاي شيميايي
مستند/ تركيبي/ گزارشي
دستآوردهاي واحد پژوهش سموم و دفع آفتها عبارتند از:
فرمولاسيون جديد در حد نانو ميكرو امولسيوني سموم بوتاكلر و پرمترين؛
فرمولاسيون هاي جديد مواد دور كننده استخراجي از تركيبات طبيعي گياهي (Repellent)؛
فرمولاسيون و ساخت يك نوع حشره كش دودزا.
دستآوردهاي واحد پژوهش سموم و دفع آفات (فنآوري هاي شيميايي)
مستند/ تركيبي/ گزارشي/ كارشناسي
دانش هاي فني واگذار شده از سوي واحد پژوهش سموم و دفع آفتها عبارتند از:
حشرهكش آئروسلي پايه آبي؛
ارايه دانش فني توليد SDD به عنوان ماده مورد استفاده در صنعت پليمر و حد واسط ساخت سموم كشاورزي؛
فرمولاسيون و ساخت علفكش عمومي (total) از بوتا كلر مجتمع پتروشيمي اراك؛
خمير سوسككش.
توليدات واحد پژوهش سموم و دفع آفات (دانش فني واگذار شده)
مستند/ تركيبي/ گزارشي
ساخت طعمه هاي سمي موريانهكش براي اولين بار در ايران و شناسايي و معرفي يك خانواده، يك جنس و پنج گونه جديد موريانه در ايران و خاورميانه، از افتخارات واحد پژوهش سموم و دفع آفات به شمار ميرود.
توليدات افتخار آفرين واحد سموم و دفع آفات
مستند/ تركيبي
د) مركز تحقيقات كاتاليست
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: پژوهشگاه صنعت نفت (صنايع پايين دستي نفت)
موضوع جزئي: مركز تحقيقات كاتاليست
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
واحد كاتاليست پژوهشگاه از سال 1348، يك مجموعه تحقيقاتي شناخته شده در كشور به شمار ميآيد كه مجري بسياري از پروژه هاي پژوهشي كاربردي و ارايه كننده خدمات علمي ـ آزمايشگاهي و مشاورهاي بوده است كه با توسعه اساسي صنايع شيميايي و پتروشيمي كشور از يك سو و ملاحظات زيست محيطي و تقاضاي روز افزون بازار مصرف به سوخت هاي پاكيزهتر از سوي ديگر، مديريت پژوهشگاه صنعت نفت را بر آن داشت تا با تجديد ساختار و راهاندازي سازماني جديد، اهداف گستردهتري را در برنامه خود بگنجاند.
يكي از سرمايه هاي مهم مركز، بهرهمندي از نيروي انساني ماهر و متخصص در زمينه هاي مهندسي شيمي، شيمي، كاتاليست، مهندسي مواد، نانو تكنولوژي، عمليات پايلوت است. مجموع همكاران رسمي و قراردادي در مراتب علمي دكتراي تخصصي، كارشناسي ارشد، كارشناسي و تكنسيني، افزون بر 40 نفر است.
مركز تحقيقات كاتاليست يكي از مراكز ويژه پژوهشي صنعت نفت به شمار ميآيد كه در آستانه هزاره سوم براي پاسخ به نيازهاي صنعت نفت جمهوري اسلامي ايران در بخش كاتاليست در سازماندهي جديدي راهاندازي شده است.
واحدهاي پژوهشي و فنآوري هاي نوين اين مركز عبارتند از:
الف) واحدهاي پژوهشي
پژوهش شناسايي و بررسي هاي رآكتوري؛
مهندسي واكنش هاي كاتاليستي؛
ساخت آزمايشگاهي و نيمه صنعتي كاتاليست.
ب) گروه فنآوري هاي نوين
بخش مهندسي بيوكاتاليست؛
بخش نانو تكنولوژي.
منبع: سايت پژوهشگاه صنعت نفت
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
كاتاليستها در دنياي صنعتي مدرن، اثر بسياري در حفاظت از محيط زيست و توليد سوختها با كيفيت بالا دارند.
علمي
مستند/ تركيبي
مركز تحقيقات كاتاليست يكي از مراكز ويژه پژوهشي صنعت نفت است كه جايگاه ويژهاي در خدمت و ارايه مشاوره به شركت هاي پالايش، پتروشيمي و گاز كشور دارد.
علمي/ پژوهشي
مستند/ تركيبي/ گزارشي
جلوه هايي از فعاليت هاي مركز تحقيقات كاتاليست، عبارتند از: فرآيند ارتقاي نفت خام و برش هاي سنگين نفتي به روش بيوكاتاليستي و هيدروكانوژن، كاتاليست هاي زيست محيطي، بازيافت فلزات گرانبها از كاتاليست هاي مستعمل، نانو لوله هاي كربني، فوتوكاتاليستها و نانو ذرات اكسيد تيتانيوم.
علمي/ فعاليت هاي پژوهشي مركز تحقيقات كاتاليست
مستند/ كارشناسي/ تركيبي
دستآوردهاي مركز تحقيقات كاتاليست، اين قابليت را دارد تا هر يك در برنامهاي مستقل و كوتاه ارايه شود كه عبارتند از:
توسعه يك شبيهساز داخلي در واحد مهندسي واكنش هاي كاتاليستي براي بخش تبديل كاتاليستي پالايشگاه تهران؛
پروژه هاي مشترك واحد مهندسي واكنش هاي كاتاليستي با شركت نفتي NIPPON ژاپن براي شبيهساز بازده محصول، عمـر كاتاليست و مصــرف شيميايي هيدروژن بخش هيدروكراكينگ پالايشگاه تبريز؛
شبيه سازي واحد تبديل كاتاليستي پيوسته (CCR) پالايشگاه اراك؛
توسعه مدل سينتيكي براي فرآيند هيدرو كانورژن.
علمي كاربردي/ دستآوردهاي علمي مركز تحقيقات كاتاليست
مستند/ كارشناسي/ تركيبي/ گزارشي
خدمات مؤثري كه واحد پژوهش شناسايي و بررسي هاي رآكتوري ارايه كرده است، عبارتند از:
تعيين كارآيي كاتاليستهاي تجاري (خارجي) و ارايه نتايج به صنعت براي انتخاب بهترين كاتاليست؛
تعيين عملكرد كاتاليست هاي ساخته شده در داخل و مقايسه عملكرد آنها با كاتاليست هاي خارجي كه تاكنون توانسته است چندين كاتاليست موفق داخلي را به صنعت معرفي كند و در جهــت و حمـايت از شركـت هاي توليدكننده كاتاليست در كشور گامي بردارد؛
ارايه خدمات آزمايشگاهي به دانشگاهها، مؤسسههاي پژوهشي و شركتها (داخل و خارج از كشور).
علمي كاربردي/ خدمات ويژه واحد پژوهش بررسي هاي رآكتوري
مستند/ كارشناسي/ تركيبي/ گزارشي
برخي دستآوردهاي كاتاليستها كه در بخش ساخت آزمايشگاهي و نيمه صنعتي كاتاليست مركز تحقيقات كاتاليست، با موفقيت فرموله شدهاند، به اين شرح هستند:
كاتاليست هيدرودي سولفوريزاسيون؛
كاتاليست ريفورمينگ نفتا؛
كاتاليست ريفورمينگ با بخار آب؛
كاتاليست دهيدروژناسيون اتيل بنزن به استايرن؛
كاتاليست اكسيداسيون هيدروژن؛
كاتاليست دهيدروژناسيون ايزوبوتان؛
كاتاليست توليد اسيد سولفوريك؛
كاتاليست آروماتيزاسيون؛
كاتاليست LTSC و HTSC؛
كاتاليست تبديل متانول به الفين (MTo).
علمي كاربردي/ كاتاليست هاي فرموله شده در مركز تحقيقات كاتاليست
مستند/ كارشناسي/ تركيبي/ گزارشي
ارتقاي كيفيت بيوكاتاليستي محصولات نفتي، طراحي بيوراكتور و تصفيه بيوكاتاليستي گازهاي ترش، مهمترين فعاليت هاي بخش مهندسي بيوكاتاليست مركز تحقيقات كاتاليست است.
علمي/ فعاليت هاي مهندسي بيوكاتاليست
مستند/ كارشناسي/ تركيبي/ گزارشي
ه) پژوهشكده علوم و فنآوري پليمر
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: پژوهشگاه صنعت نفت (صنايع پايين دستي نفت)
موضوع جزئي: پژوهشكده علوم و فنآوري پليمر
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
پژوهشكده علوم و تكنولوژي پليمر از اولين واحدهاي پژوهشي پژوهشگاه صنعت نفت است كه حدود پنجاه سال پيش براي تأمين نياز صنايع نفت به پشتوانه علمي و پژوهشي در حوزه مواد، فرآيندها و سيستم هاي پليمري، راهاندازي شده است.
مأموريت و رسالت اصلي اين پژوهشكده، ايجاد توانايي طراحي، ساخت و توسعه مواد، فرآيندها و سيستمهاي پليمري و ارايه راهحلها و راهكارهاي اثرگذار و قابل رقابت تحقيقاتي و تكنولوژيكي براي رفع مشكلات عديده صنايع نفت، گاز و پتروشيمي در زمينه مواد پليمري و همچنين ارايه خدمات علمي، آزمايشگاهي و مشاورهاي است.
فعاليت اين پژوهشكده در راستاي پشتيباني علمي و فني صنايع بالادستي و پاييندستي نفت، گاز و پتروشيمي بر محورهاي سنتز و پليمريزاسيون، طراحي فرمولاسيون و كاربرد پليمرهاي ويژه، دستيابي به فنآوري هاي جديد در توليد صنعتي پليمرها و افزايش مقياس فرآيندهاي پليمري، استوار است.
اين پژوهشكده شامل چهار گروه پژوهشي است كه عبارتند از:
گروه پژوهشي شناسايي و ارزيابي پليمر؛
گروه پژوهشي سنتز پليمرها در صنايع نفت؛
گروه پژوهشي كاربرد پليمرها در صنايع نفت؛
گروه پژوهشي فنآوري هاي پليمر.
منبع: سايت پژوهشگاه صنعت نفت
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
دستآوردهاي پژوهشكده علوم و فنآوري پليمر كه هر كدام قابليت ارايه در برنامهاي مستقل را دارد، عبارتند از:
طراحي سيستم فيلتراسيون غشايي براي تصفيه پساب هاي نفتي به ظرفيت 300 متر مكعب در ساعت؛
ساخت ژل پليمرهاي مقاوم به آب شور براي كاربرد در مديريت آب مخازن هيدروكربني؛
كاهش زمان واكنش پليمريزاسيون امولسيوني پلي بوتادين تا 6 ساعت؛
ساخت روان كننده هاي پليمري پايه آبي براي انتقال نفت هاي دو فازي (آب/ نفت)؛
ساخت و بهكارگيري جاذب هاي پليمري براي حذف فلزات سنگين و آسفالتين از نفت؛
ساخت قطعات پليمري ويژه (گسكت، اورينگ، پكينگ، سيلينگ و ديافراگم) براي كاربرد در شرايط
H
2
S و
CO
2
و دماي بالا؛
ساخت دو نوع پليمر امولسيوني مورد استفاده در دوغاب سراميكي فرآيند ريختهگري دقيق؛
ساخت توليد گسكت هاي فلوئور و الاستومري مقاوم به گاز بسيار ترش؛
ساخت ديافراگم هاي مقاوم به گاز ترش؛
ساخت گسكت هاي مقاوم به اكسيد اتيلن / اتيلن گلايكول؛
اصلاح شيميايي پليمرهاي طبيعي (نشاسته و CMC) براي كاربرد در سيال حفاري پايه آبي.
علمي توليدي/ دستآوردهاي پژوهشكده علوم و فنآوري پليمر
مستند/ تركيبي/ كارشناسي/ گزارشي
دستآوردهاي مرتبط با فنآوري نانو اين پژوهشكده به اين شرح هستند:
ساخت غشاهاي نانو كامپوزيتي و مدول غشايي براي جداسازي هيدروكربن هاي سنگين از متان؛
ساخت نانو كامپوزيت هاي زيست تخريبپذير بر پايه پلي اتيلن؛
ساخت نانو كامپوزيت هاي مقاوم در برابر رشد باكتري بر پايه PE، ABS و HIPS؛
ساخت نانو كامپوزيت هاي الاستومري مقاوم در برابر نفوذ گاز؛
ساخت نانو كامپوزيت هاي پليمري با قابليت رنگپذيري براي كاربرد در سپر خودرو.
علمي توليدي/ دستآوردهاي نانو در پژوهشكده علوم و فنآوري پليمر
مستند/ كارشناسي/ تركيبي
و) پژوهشكده توسعه فنآوريهاي پالايش و فرآورش نفت
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: پژوهشگاه صنعت نفت (صنايع پايين دستي نفت)
موضوع جزئي: پژوهشكده توسعه فنآوري هاي پالايش و فرآورش نفت
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
پژوهشكده پالايش يكي از پژوهشكده هاي اين پژوهشگاه است كه از يك گروه و چهار واحد پژوهشي زير تشكيل شده است:
گروه تجزيه و ارزيابي مواد؛
واحد پژوهش تجزيه هاي دستگاهي؛
واحد پژوهش تجزيه هاي شيميايي، فيزيكي و استاندارد؛
واحد پژوهش قير و راهسازي؛
واحد پژوهش ارزيابي نفت خام، حلالها و روش هاي تفكيك.
فعاليتهاي اصلي واحدهاي اين پژوهشكده در سه زمينه: تحقيقاتي، خدمات مشاورهاي و خدمات علمي و آزمايشگاهي است.
منبع: سايت پژوهشگاه صنعت نفت
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
اصلاح ساختار نفت خام و فرآوردهها، ارزيابي نفت هاي خام (تعيين مشخصات فيزيكي، شيميايي و ترموديناميكي)، بررسي و شناسايي و توليد انواع حلال هاي شيميايي، تينرها و حلال هاي نفتي مورد نياز صنايع كشور، روش هاي گوناگون تفكيك و جداسازي مواد نفتي، نحوه توليد انواع قيرها، افزايش مرغوبيت فرآورده هاي قيري، بهبود روش هاي كاربرد قير، فرموله كردن محصولات ويژه قيري، كاربرد قيرهاي طبيعي، تحقيق در زمينه قيرهاي قطراني و فرآورده هاي مربوطه، اصلاح قير با افزودني هاي گوناگون از جمله پليمرها، افزايش عمر آسفالت راهها، زمينه هاي مرتبط با راهسازي و تدوين و اصلاح روش هاي آزمايشگاهي، فعاليت هاي تحقيقاتي اين پژوهشكده است.
علمي/ فعاليت هاي تحقيقاتي پژوهشكده فنآوري هاي پالايش نفت
مستند/ كارشناسي/ تركيبي/ گزارشي
دستآوردهاي پژوهشكده توسعه فنآوري هاي پالايش و فرآورش نفت عبارتند از:
واگذاري دانش فني چند محصول ويژه قيري؛
توليد امولسيون هاي قيري در پالايشگاه؛
فرموله كردن و توليد بيش از پنجاه نوع ماده و حلال خاص براي صنايع گوناگون؛
تدوين انواع روش هاي آزمايشگاهي؛
حل مشكل بسياري از صنايع در زمينه پالايش و توليد مواد و فرآورده هاي نفتي.
علمي كاربردي/ دستاوردهاي پژوهشكده
مستند/ كارشناسي/ تركيبي/ گزارشي
ز) پژوهشكده توسعه فنآوريهاي فرآورش و انتقال گاز
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: پژوهشگاه صنعت نفت (صنايع پايين دستي نفت)
موضوع جزئي: پژوهشكده توسعه فنآوري هاي فرآورش و انتقال گاز
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
واحدها و پروژه هاي پژوهشكده گاز به اين شرح است:
الف) واحدها
واحد پژوهش علوم گاز؛
واحد بهرهبرداري و توسعه؛
واحد مدلسازي و شبيه سازي.
ب) پروژهها
سولفيران؛
زوج شدن اكسايشي متان (OCM)؛
تبديل گاز به مايع يا GTL؛
فرموله كردن محلول هاي تصفيه گاز با كارآيي بالا و مطالعات ترموديناميكي آنها؛
بهرهمندي از تكنولوژي پلاسما در پروژه تبديل گاز؛
ساخت واحد نيمه صنعتي تصفيه گاز؛
ساخت نوع خاصي از كربن غربال مولكولي [(CMS) روش جديد براي تصفيه گاز]؛
پديده هيدرات (روش اقتصادي مناسب براي انتقال گاز)؛
شبيهسازي بازيافت هيدروكربن هاي موجود در گازهاي خروجي از مجتمع GTL با ظرفيت 73000 bpd؛
توسعه نرمافزار براي شبيهسازي كوره هاي رفرمر؛
بهبود انتقال حرارت در مبدل هاي پوسته ـ لولهاي و كولرهاي هوايي؛
شبيهسازي واحدهاي شيرين سازي گاز (فرآيند آمين براي پالايشگاه كنگان و خانگيران)؛
مدلسازي رياضي حذف تك مرحلهاي H2S از جريان گاز اسيدي در دما و فشار پايين با استفاده از محلول Chelate Iron.
منبع سايت پژوهشگاه صنعت نفت www.ripi.ir
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
چگونگي شكل گيري نياز و ضرورت وجود هر يك از پروژه هاي پژوهشكده گاز و نيز پي آمدهاي اقتصادي،
زيستي و زيست محيطي آنها در چند برنامه كوتاه قابل ارايه است.
علمي كاربردي
مستند داستاني/تركيبي/كارشناسي
با توجه به نوآوري برجسته در تكنولوژي سولفيران كه در جشنواره خوارزمي در سال 1375 شمسي برنده جايزه شده است و مراحل پيشرفت و كاربرد آن در حال حاضر، مي توان در برنامه اي ويژه به فرآيند آن و واحد صنعتي نمايشي مرتبط با آن، كه در پالايشگاه گاز ولي عصر كنگان استان فارس است، اشاره كرد.
علمي/فناوري سولفيران
مستند/كارشناسي/تركيبي
اختراع نوع خاصي از آشفته كننده براي بهبود انتقال حرارت و جلوگيري از رسوب زايي درون لولههاي مبدلهاي حرارتي پوسته و لوله كه در تاريخ ۲۹ سپتامبر ۱۹۹۸ به ثبت رسيده، در واحد مدل سازي و شبيه سازي پژوهشكده گاز انجام شده است.
علمي توليدي (اختراع)
مستند/تركيبي/كارشناسي
پروژه تبديل گاز به مايع يا GTL كه تبديل گاز سنتز به بنزين با اكتان بالا و ميان تقطيرها (نفتا و گازوييل)
است، قابليت آن را دارد تا در برنامه ويژه اي ارايه شود.
علمي كاربردي
مستند/كارشناسي/تركيبي/گفت و گو محور
ح) پژوهشكده حفاظت صنعتي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: پژوهشگاه صنعت نفت
موضوع جزئي: پژوهشكده حفاظت صنعتي
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
پژوهشكده حفاظت صنعتي پژوهشگاه صنعت نفت با سابقهاي حدود 50 سال، با در اختيار داشتن تخصص هاي گوناگون، نقشي مؤثر در روند توسعه صنعتي كشور از جمله در صنايع نفت، گاز، پتروشيمي و رشته هاي صنعتي ايفا كرده است.
فعاليت هاي پژوهشكــده حفــاظت صنعتي در دو حوزه متمــركز شده است كه عبارتند از:
الف) بخش متالورژي: در اين بخش خواص فيزيكي و مكانيكي آلياژهاي مصرفي مورد سنجش و آزمايش قرار ميگيرند تا با استانداردهاي مربوط به هر ماده منطبق باشند.
ب) پوشش هاي صنعتي: در اين بخش كيفيت مواد مورد ارزيابي و كنترل قرار ميگيرد تا استانداردهاي كليدي و تأثيرگذاري بر پوشش هاي صنعتي مورد رعايت قرار گرفته باشد.
ج) الكتروشيمي: در اين بخش همه مواد شيميايي مصرفي در واحدهاي صنعتي مورد ارزيابي و كنترل ميشوند تا نسبت به اثر آنها در بازدارندگي و رسوبگذاري محيط هاي صنعتي، بررسي دقيق و علمي انجام شود.
منبع: سايت پژوهشگاه صنعت نفت
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
پژوهشكده حفاظت صنعتي پژوهشگاه صنعت نفت به عنوان مرجع قابل اطميناني براي متالورژي، پوشش هاي صنعتي و مواد شيميايي در كشورمان، شناخته ميشود و طيف گستردهاي از واحدهاي صنعتي، از جمله واحدهاي صنايع گاز، پتروشيمي و صنعت پالايش نفت از نتايج آزمايش هاي اين پژوهشكده به عنوان مرجع علمي بهره ميبرند.
علمي كاربردي/ پژوهشكده حفاظت صنعتي
مستند علمي/ تركيبي
از جمله دستآوردهاي بخش پژوهشي نتايج مربوط به پروژه هاي آناليز شكست است كه بر اين اساس وقتي به يك سيستم و فرآيند عملياتي يكي از اجزا همچون خط لوله، راكتور يا ديگر قسمتها دچار شكست يا مشكل ميشود، براي بررسي علت شكست، پروژهاي پژوهشي در پژوهشكده حفاظت صنعتي، تعريف ميشود تا آسيبشناسي طرح به صورت علمي و كارشناسي انجام شود همانند دلايل شكست خطوط لوله گاز طبيعي يا فرآورده هاي نفتي به ويژه در محيط هايي همچون بستر دريا.
دستآوردهاي پژوهشي پژوهشكده حفاظت صنعتي
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
تعيين عمــر باقيمانده تجهيـزات، انتخاب و ارزيابي بازدارنده هاي خوردگي در محيطهاي آبي و آلي، طراحي و اجراي روش هاي پايشخوردگي، تعيين نقشهخوردگي اتمسفري و انتخاب سيستم هاي پوشش مناسب و حفاظت كاتدي از ديگر فعاليت هاي اين پژوهشكده است.
علمي كاربردي/ خدمات ويژه پژوهشكده حفاظت صنعتي
مستند/ تركيبي/ گزارشي/ كارشناسي
زير فصل ها
الف) معرفي پژوهشگاه
ب) پژوهشكده تحقيقات كشاورزي، پزشكي و صنعتي
ج) پژوهشكده كاربرد پرتوها
د) پژوهشكده ليزر و اپتيك
الف) معرفي پژوهشگاه
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي،حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: علوم هستهاي
موضوع جزئي: معرفي پژوهشگاه علوم و فنون هستهاي
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
براي پاسخ به بخشي از نيازهاي پژوهشي كشور در زمينه علوم و فنون هستهاي، پژوهشگاه علوم و فنون هستهاي وابسته به سازمان انرژي اتمي ايران براساس مجوز شوراي گسترش آموزش عالي وزارت علوم، تحقيقات و فنآوري و طبق قانون اهداف، وظايف و تشكيلات وزارت علوم، تحقيقات و فنآوري در سال 1385 راهاندازي شد.
اهدافي كه اين پژوهشگاه دنبال ميكند، عبارت است از:
توسعه و گسترش پژوهش در زمينه علوم و فنون هستهاي؛
زمينهسازي مناسب براي ارتقاي فعاليتهاي پژوهشي مرتبط.
پژوهشكدههاي پژوهشگاه:
پژوهشكده تحقيقات كشاورزي، پزشكي و صنعتي؛
پژوهشكده تحقيقات و توسعه راكتورها و شتابندهها؛
پژوهشكده چرخه سوخت هستهاي؛
پژوهشكده علوم هستهاي؛
پژوهشكده فيزيك پلاسما و گداخت هستهاي؛
پژوهشكده كاربرد پرتوها؛
پژوهشكده ليزر و اپتيك؛
پژوهشكده مواد.
منبع: سايت پژوهشگاه علوم و فنون هستهاي www.aeoi.org.ir
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
بررسي و شناسايي نيازهاي پژوهشي در زمينه انرژي هستهاي و علوم وابسته به آن پرتوهاي يونساز، پلاسما، گداخت و ليزر در چارچوب صنعت، پزشكي، كشاورزي و انرژي از وظايف پژوهشگاه علوم و فنون هستهاي به شمار ميرود.
علمي پژوهشي
مستند/ تركيبي
برخي فعاليت هايي كه پژوهشكده تحقيقات كشاورزي، پزشكي و صنعتي در دوران فعاليت خود انجام داده است، عبارتند از:
توليد راديوداروهاي مورد نياز مراكز پزشكي كشور؛
توليد ايزوتوپ هاي پايدار غني شده مورد نياز مراكز هستهاي؛
نظارت و بازديد دورهاي از مراكز پرتو درماني كشور؛
كاليبراسيون سيستم هاي اندازهگيري پرتو؛
طراحي و ساخت سيستم هاي اندازه گيري پرتو (دزيمتر)؛
تحقيقات گسترده در زمينه توليد بذرهاي اصلاح شده با روش پرتودهي و معرفي آنان به مراجع ذيصلاح؛
ارايه خدمات در زمينه هاي لايه نشاني سطوح به روش هاي گوناگون با سيستم هاي پيشرفته.
دستآوردهاي پژوهشكده تحقيقات كشاورزي، پزشكي و صنعتي
مستند/ علمي/ تركيبي/ كارشناسي/ گزارشي
بخش تحقيقات راكتور در مركز تحقيقات معاونت پژوهشي سازمان انرژي اتمي، زمينهساز تشكيل پژوهشكده تحقيقات و توسعه راكتورها و شتابدهندهها در سال 85 بوده است كه وظيفه اين پژوهشكده، طراحي و كاربردي نمودن فعاليت هاي پژوهشي در زمينه راكتورهاي هستهاي(1)و شتابدهندهها است.
علمي كاربردي
مستند/ تركيبي
تحولات و فعاليتهايي كه در پژوهشكده فيزيك پلاسما و گداخت هستهاي روي داده به چهار دوره تقسيمبندي ميشود كه عبارتند از:
الف) دهه 1350 (1360 ـ 1353): دوره تأسيس، سازماندهي و ساخت ماشين Teta ـPinch Machine.
ب) دهه 1360 (1370 ـ 1361): دوره پشتيباني از جنگ و طراحي و ساخت ماشين توكامك الوند Alvand Tokomak.
1) اصليترين كاربردهاي راكتور، عبارتند از: الف) تهيه و توليد راديو داروها؛ ب) تهيه و توليد راديو ايزوتوپهاي صنعتي؛ ج) كاربردهاي تابهي نوتروني راكتور؛ د) كاربرد نوترونهاي سريع؛ ه) دام شار نوتروني؛ و) اتاق گاما؛ ز) تربيت و آموزش نيروي انساني متخصص صنعت هستهاي.
ج) دهه 1370 (1380 ـ 1371): دوره تبديل گروه فيزيك پلاسما به مركز نصب، راهاندازي و بهرهبرداري از ماشين توكامك دماوند Damavand Tokomak Machine.
د) دهه 1380 (1390 ـ 1381): دوره تبديل مركز تحقيقات گداخت هستهاي به پژوهشكده، طراحي و ساخت اولين مجموعه تسهيلات گداخت ليزري 20 ژول.
دستآوردهاي پژوهشكده فيزيك و پلاسما در دوره هاي زماني
مستند/ علمي/ تركيبي
پژوهشكده فيزيك پلاسما و گداخت هستهاي در قالب سه گروه پژوهشي فعاليت ميكند:
گروه پژوهشي محصور سازي اينرس؛
گروه پژوهشي فيزيك پلاسماي كاربردي؛
گروه پژوهشي محصور سازي مغناطيسي.
گروه هاي پژوهشي پژوهشكده فيزيك پلاسما
مستند/ تركيبي
ب) پژوهشكده تحقيقات كشاورزي، پزشكي و صنعتي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: پژوهشگاه علوم و فنون هستهاي
موضوع جزئي: پژوهشكده تحقيقات كشاورزي، پزشكي وصنعتي
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
طرح ايجاد مركزي، براي انجام تحقيقات كاربردي در زمينه كشاورزي و پزشكي هستهاي از سال 1363 در سازمان انرژي اتمي ايران آغاز شد كه در پي آن زميني به مساحت حدود 100 هكتار در شمال غربي شهرستان كرج به همين منظور اختصاص داده شد و در سال 1367 اين مركز رسماً به نام «مركز تحقيقات كشاورزي و پزشكي هستهاي» نامگذاري شد و از اين سال عمليات ساختماني واحدهاي گوناگون مركز آغاز گشت و در سال 1370، ساختمان بخش هاي كشاورزي هستهاي، آزمايشگاه دزيمتري استاندارد ثانويه و بخش كاربرد پرتوهاي يوني، بهرهبرداري و در همان سال عمليات ساخت بخش مواد هستهاي و مجموعه آزمايشگاهي آن آغاز شد.
در سال 1371 پروژه مهم شتابدهنده سيكلوترون به تصويب رسيد و كارهاي ساختماني آن به عنوان پروژهاي ملي آغاز شد و در نيمه دوم سال 1372 عمليات اجرايي و ساختماني آن پايان يافت و نصب دستگاه هاي شتابدهنده و سيستم هاي وابسته آغاز شد. با پايان عمليات نصب، اين واحد رسماً در دي ماه 1373 به وسيله مقام محترم رياست جمهوري وقت، افتتاح شد و به بهرهبرداري رسيد. در سال 1386 نيز اين مركز رسماً به پژوهشكده تحقيقات كشاورزي، پزشكي و صنعتي تغيير نام يافت.
بخش هاي پژوهشكده تحقيقات كشاورزي، پزشكي و صنعتي عبارتند از:
الف) بخش كشاورزي هستهاي
فعاليت هايي كه در اين بخش انجام ميشود، عبارتند از:
بررسي بهرهمندي از موتاژن فيزيكي پرتو گاما، در ايجاد تنوع ژنتيكي در گياه برنج (موتاسيون بريدينگ، به منظور ايجاد جهش تنوع ژنتيكي در ساختار توارثي نباتات. اين روش ساليان درازي است كه در عرصه به نژادي مورد استفاده قرار ميگيرد)؛
بهرهمندي از پرتوتابي به منظور افزايش تنوع ژنتيكي براي ايجاد لينه هاي مقاوم و خوابيدگي به زودرسي و بيماري بلاست در ارقام برنج؛
بررسي مقدماتي موتانت هاي خالص سويا؛
تهيه لاين هاي پاكوتاه و متحمل به بلاست از بعضي ارقام پا بلند محلي در برنج؛
القاي موتاسيون در نارنگي براي تنوع ژنتيكي در جهت توليد موتانت هايي با صفات كيفي برتر؛
بهرهمندي از آب و خاك شور در كشاورزي پايدار به كمك تكنيك هاي هستهاي؛
بررسي امكان ايجاد موتاسيون با به كارگيري پرتو گاما براي توليد لاين هاي مقاوم به بيماري پژمردگي در ارقام نخود ايراني؛
ايجاد لاين هاي زودرس و مقاوم به ريزش در كنجد؛
اثر پرتوگاما در افزايش توليد جوجه هاي گوشتي؛
استفاده از روش پرتودهي به منظور جلوگيري از ضايعات محصولات كشاورزي و مواد غذايي اوليه تبديلي.
ب) بخش سيكلوترون
اين بخش در زمينه پرتودهي و توليد راديو ايزوتوپ هاي گوناگون با پروتون و دوترون و نشاندار كردن تركيبات در پزشكي هستهاي فعاليت ميكند.
از پژوهش هاي مهم در اين زمينه، تعمير دستگاه جوش TIG مركز، ساخت كويل مسي RF سيكلوترون به روش انجماد، توليد راديو داروها، مانند تاليوم 201 ـ گاليوم 67، كريتيونM 81، توليد راديوداروي كربن ـ 11، تهيه كمپلكس In Oxine 111 براي نشاندار كردن پلاكت ها و گلبول هاي سفيد و نشاندار كردن مواد آلي با كربن 14 است.
ج) بخش مواد هستهاي
فعاليت هاي پژوهشي بخش مواد شامل موارد زير است: استخراج زيركانيوم و طراحي و ساخت غلاف سوخت از جنس زير كالوي، طراحي و ساخت تيوب هاي سراميكي آلومينايي، پروژه نوترون اتوراديوگرافي، طراحي و ساخت كامپوزيست هاي زمينه فلزي با MMC، ساخت دزيمترهاي تمولومينسانس از نوع Dy4GaSO، بررسي و ساخت آهنرباي دايمي سري ALNICO.
د) بخش دزيمتري استاندارد يا S.S.D.L.
بخش دزيمتري استاندارد مجهز به يك دستگاه Co-60 و يك دستگاه ماشين مولد اشعه X به قدرت 250 كيلووات است. اين دستگاه در ساختماني با ديواره هاي داراي حفاظ مناسب قرار دارد. كارشناسان آن همه مراكز درماني كشور را از نظر خروجي پرتوها و دستگاه هاي اندازهگيري آنها، بازرسي و دستگاه هاي مربوط را بر اساس استانداردهاي بينالمللي كاليبره ميكنند. در ضمن همه مراكز صنعتي، پزشكي، تحقيقاتي كه در سطح كشور به نوعي با پرتوهاي يونساز كار ميكنند، دستگاه هاي سنجش پرتو خود را به اين بخش ميفرستند تا بر اساس استانداردهاي بينالمللي كاليبره شوند.
منبع: سايت پژوهشگاه علوم و فنون هستهاي www.aeoi.org.ir
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
براي بهرهمندي استفاده صلحجويانه از انرژي هستهاي در زمينه هاي گوناگون كشاورزي، پزشكي و صنعتي و بسترسازي مناسب در اين راستا، پژوهشكده تحقيقات كشاورزي، پزشكي و صنعتي راهاندازي شده است.
راهبردي
مستند/ تركيبي
توليدات و خدمات قابل توجه پژوهشكده تحقيقات كشاورزي، پزشكي و صنعتي در طول دوران فعاليتش تاكنون عبارتند از:
توليد ايزوتوپ هاي پايدار غني شده مورد نياز مراكز هستهاي؛
توليد راديوداروهاي مورد نياز مراكز پزشكي؛
طراحي و ساخت سيستم هاي اندازهگيري پرتو (دزيمتر)؛
تحقيقات گسترده در زمينه توليد بذرهاي اصلاح شده با روش پرتودهي و معرفي آنان به مراجع ذيصلاح؛
نظارت و بازديد دورهاي از مراكز پرتو درماني كشور؛
كاليبراسيون سيستم هاي اندازهگيري پرتو؛
ارايه خدمات در زمينه هاي لايه نشاني سطوح به روش هاي گوناگون با سيستم هاي پيشرفته.
دستآوردهاي پژوهشكده تحقيقات كشاورزي، پزشكي و صنعتي
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي
ج) پژوهشكده كاربرد پرتوها
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: پژوهشگاه علوم و فنون هستهاي
موضوع جزئي: پژوهشكده كاربرد پرتوها
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
پژوهشكده كاربرد پرتوها شامل مراكز تهران و يزد است. اين پژوهشكده در زمينه پرتو فرآوري محصولات يكبارمصرف پزشكي، بهداشتي، غذايي، بهبود خواص مواد، كنترل و اندازهگيري فرآيندهاي صنعتي و توليد برخي محصولات پليمري فعاليت دارد. از برنامههاي اين پژوهشكده همكاري با ديگر مؤسسههاي علمي، پژوهشي، دانشگاهها و صنايع، در راستاي تقويت انگيزه هاي خودكفايي و توسعه پژوهش است.
پرتو فرآيند:
تابش هايي كه در صنعت از آنها استفاده ميشود، عبارتند از گاما، الكترون و ايكس. اين پرتوها با روش هاي گوناگوني توليد ميشوند، ولي در اصل يك كار انجام ميدهند. انرژي منتقل شده به وسيله اين پرتوها در فرآيند پرتودهي سبب تغييرات فيزيكي يا شيميايي ميشوند و در نهايت به پليمريزاسيون ـ پيوند عرضي استريليزاسيون ميانجامد. اين نوع پرتوها از نوع پرتوهاي يونيزاسيون است؛ زيرا انرژي آنها به اندازهاي است كه فقط الكترونها و اتمها را از مولكولها جدا ميكند و آنها را به يون تبديل ميسازد.
پرتودهي با گاما:
سيستم پرتودهنده تابش گاما، شامل يك سلول (cell) با ديوارهاي ضخيم بتوني، يك راك سورس (محل مخصوص چشمه) متصل به مكانيزم بالابر، يك استخر براي نگهداري چشمه در زمان هاي غير پرتودهي، سيستم هاي كنترل پرتودهي محصولات و چندين جايگاه براي پرتودهي محصولات و چشمه كبالت 60 است.
پرتودهي با الكترون:
در پرتو فرآيند يزد از شتابدهنده رودترون براي توليد بيم الكتروني استفاده ميشود. اين شتابدهنده ميتواند بيم الكتروني و اشعه ايكس تا انرژي MeV10 را توليد كند. در شتابدهنده الكتروني، بيم الكترون به وسيله يك تفنگ الكتروني توليد ميشود و الكترونها پس از گذر از ميدان الكتريكي شتاب ميگيرند تا به انرژي موردنظر برسند. سپس اين بيم روي هدف مورد نظر تابيده ميشود.
گروه هاي پژوهشي پژوهشكده كاربرد پرتوها
گروه پژوهشي پرتو فرآوري در سه زمينه پرتو فرآوري مواد پليمري، مواد غذايي و ميكروبيولوژي به صورت انجام پروژه هاي تحقيقاتي و خدمات مرتبط فعاليت ميكند. مهمترين زمينه هاي فعاليت هاي پژوهشي اين گروه عبارتند از:
الف) تحقيق و توسعه پرتو فرآوري مواد پليمري، مواد غذايي، مواد بهداشتي و دارويي؛
ب) بررسي اثر پرتو پليمرهاي طبيعي و مصنوعي؛
ج) پرتو فرآوري به منظور تهيه كامپوزيتها و آلياژهاي پليمري؛
د) اصلاح خواص توده و سطح پليمرها از طريق پرتودهي؛
ه) تهيه مواد پليمري ويژه به روش پرتودهي؛
و)تهيه مواد نانو به روش پرتودهي؛
ز) بررسي حفظ سلامت و ارزش غذايي مواد پرتو ديده؛
ح) بررسي افزايش زمان انبارماني مواد غذايي به روش پرتودهي در مقياس نيمه صنعتي و صنعتي؛
ط) بررسي ايمني مواد غذايي پرتو ديده؛
ي) مطالعه تأثير روش و نوع بستهبندي در پرتو فرآوري مواد غذايي؛
ك) اثر پرتو بر ميزان كاهش ميكروارگانيزمها و تغيير ماهيت آنها؛
ل) بررسي اثر پرتو بر قدرت ضد ميكروبي آنتي بيوتيكها و پمادهاي آنتي بيوتيكي؛
م) بررسي اثر پرتو بر اندوتوكسين هاي باكتريايي.
گروه پژوهشي توسعه سيستم هاي پرتودهي در سه زمينه طراحي و ساخت وسايل و تجهيزات، طراحي سيستم هاي پرتودهي با بهرهمندي از شتابدهنده هاي الكترون و طراحي سيستم هاي پرتودهي گاما به صورت انجام پروژه هاي تحقيقاتي و خدمات وابسته به آنها فعاليت خواهد نمود. مهمترين زمينه هاي فعاليتهاي اين گروه عبارتند از:
الف) طراحي و ساخت سيستم هاي پرتودهي الكتروني؛
ب) طراحي و توسعه سيستم هاي پرتودهي الكتروني مواد غذايي خشك؛
ج) طراحي و توسعه سيستم هاي پرتودهي محصولات پليمري؛
د) طراحي و توسعه سيستم هاي پرتودهي خاص؛
ه) طراحي و توسعه سيستم هاي پرتودهي قابل حمل؛
و) طراحي و توسعه سيستم هاي پرتودهي گاما؛
ز) طراحي و توسعه سيستم هاي پرتودهي گاما براي مواد غذايي؛
ح) طراحي و توسعه سيستم هاي پرتودهي گاما براي محصولات پزشكي و بهداشتي و دارويي؛
ط) طراحي و ساخت اجزاي سيستم هاي پرتودهي الكتروني؛
ي) طراحي و ساخت اجزاي سيستم هاي پرتودهي گاما؛
ك) ارتقاء كيفيت و افزايش ظرفيت سيستم هاي پرتودهي؛
ل) طراحي، بهينهسازي و ساخت سيستم هاي كنترل و جابهجايي نمونه در سيستم هاي پرتودهي؛
م) طراحي وساخت حفاظ.
گروه پژوهشي كاربرد پرتوها در صنعت، در سه زمينه پژوهشي دستگاه هاي اندازهگيري و كنترل، دزيمتري و محيط زيست به صورت انجام پروژههاي تحقيقاتي و خدمات وابسته، فعاليت خواهد كرد. مهمترين زمينه هاي فعاليت هاي پژوهشي اين گروه عبارتند از:
الف) طراحي، ساخت و بهينهسازي سيستم هاي هستهاي با كاربردهاي صنعتي؛
ب) طراحي، ساخت و بهينهسازي سيستم هاي كنترل و ابزار دقيق هستهاي؛
ج) طراحي، ساخت و بهينهسازي سيستم هاي اندازهگيري غير مخرب؛
د) بررسي ويژگيها و ساخت دزيمترهاي مناسب جهت استفاده در پرتو فرآوري؛
ه) محاسبه و اندازهگيري توزيع در سيستم هاي پرتودهي؛
و) اندازهگيري دز محصولات پرتوديده؛
ز) دزيمتري و تشخيص پرتوديدگي؛
ح) آناليز آلاينده هاي زيست محيطي و ساخت سيستم هاي اندازهگيري مربوط؛
ط) سنجش آلاينده هاي صنعتي و شناسايي و بررسي منابع آلاينده محيط زيست، كاربرد روش فعالسازي نوتروني براي اندازهگيري آلاينده هاي محيطي.
منبع: سايت پژوهشگاه علوم و فنون هستهاي www.aeoi.org.ir
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
توليدات علمي پژوهشكده كاربرد پرتوها عبارتند از:
ساخت سختافزار و تحليلگر دامنهاي چهار هزار كاناله؛
دستگاه نمونهگير ذرات معلق هوا؛
سوند چاهپيمايي سنجش چگالي؛
سوند طيف نگار عنصري؛
آزمايشگاه سيار چاهپيمايي هستهاي؛
بهدست آوردن فنآوري فوم هاي فشرده؛
بهدست آوردن فنآوري پليمرهاي ضد سايش و سخت؛
به دست آوردن فنآوري هيدروژل براي مصرف پزشكي؛
توسعه و تكميل تجهيزات شتابدهنده الكترون به دو برابر ظرفيت؛
ساخت پايلت تصفيه فاضلاب با استفاده از پرتو الكتروني؛
بررسي و تحقيق در رابطه با محصولات قابل انقباض حرارتي با مواد جديد؛
بررسي و تحقيق درباره توليد كامپوزيت هاي خاص و پليمري؛
بررسي و تحقيق در زمينه محصولات قابل انقباض حرارتي با مواد جديد؛
بررسي و تحقيق در توليد پوشش هاي خاص سيم و كابل فاقد هالوژن و ضد شعله؛
ساخت كالريمتر پلياستايرن و دزيمترهاي مورد نياز.
دستآوردهاي پژوهشكده كاربرد پرتوها
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي/ گزارشي
برخي از پروژه هاي انجام گرفته در پژوهشكده كاربرد پرتوها در مركز تهران بدين شرح است:
ساخت دزيمتر فيلمي راديو كروميك؛
ساخت و بررسي ويژگيهاي دزيمتر اتانول كلروبنزن؛
آناليز انتقال حرارت قلب راكتور تحقيقاتي تهران؛
افزايش مقاومت حرارتي لوله هاي پلي اتيلن به وسيله پرتو الكتروني؛
بررسي اثر پرتو گاما روي اندوتوكسين هاي باكترياي LAL؛
بررسي اثر پرتو گاما براي سترون نمودن پمادهاي آنتي بيوتيك چشمي (تتراسايكلين)؛
ارزيابي كيفي و كمّي رنگ در زعفران پرتو ديده شده؛
روش بيوشيميايي در تشخيص شكستگي DNA؛
كنترل آلايندهها و عناصر نمونه هاي محيطي با روش هاي هستهاي؛
بهينهسازي ساختار انتقال نمونه به راكتور تحقيقاتي تهران؛
بهينهسازي و ساخت سيستم هاي الكترونيك هستهاي؛
چاه پيمايي هستهاي؛
تكميل حسگر اسپكترومتري؛
آناليز عنصري حاصل از پرتوهاي گاماهاي آني در چاهپيمايي هستهاي؛
عمليات پرتودهي خرما در مقياس ميني پايلوت؛
بررسي ستروني آنتي بيوتيكهاي تزريقي آلوده (از گروه پنيسيلينها) به روش پرتو فرآوري؛
تهيه كيسه پلي اتيلني با قابليت تخريب نوري بيولوژيكي؛
افزايش ظرفيت پرتودهي سيستم 136 ـ IR؛
ساخت دزيمتر شيميايي بريليانت گرين و بررسي ويژگي هاي آن جهت دزيمتري دز پايين مواد غذايي؛
افزايش ظرفيت پرتودهي سيستم 220GC؛
گرافت پرتويي آميزه نشاسته و پلي استايرن مورد استفاده در تهيه مواد بستهبندي قابل تخريب.
دستآوردهاي پژوهشكده كاربرد پرتوها در مركز تهران
مستند علمي/ تركيبي/ گزارشي
برخي از پروژه هاي انجام شده در پژوهشكده كاربرد پرتوها در مركز يزد، عبارتند از:
ساخت آميزه هاي پليمري فاقد هالوژن و مقاوم در برابر آتش براي پوشش سيم و كابل با استفاده از پرتوهاي الكتروني؛
طراحي، ساخت و انتقال تكنولوژي توليد سر كابل؛
بررسي و تهيه آميزه مقاوم به شعله به منظور توليد سر كابل هاي قابل انقباض حرارتي بر پايه پلي اتيلن؛
طراحي و ساخت داي مناسب براي توليد لولههاي نفوذناپذير با كنترل و تثبيت مورفولوژي لايهاي در سيستم هاي آلياژي پلي اتيلن و پلي آميد -6.
بررسي اثر آنتي اكسيدانتهاي گوناگون بر پايداري اكسيداسيوني پلي اتيلن سبك تحت پرتودهي باريكه الكتروني 10Mev.
بررسي اثر جرم مولكولي و دانسيته بر ميزان شبكهاي شدن پلي اتيلن به وسيله باريكه الكترونهاي10Mev؛
تكميل تأسيسات پشتيباني مركز؛
ساخت كالريمتر پلي استايرن و بررسي اثرات پرتو بر تغيير پاسخ اين دزيمتر در دزهاي بالا؛
ايجاد سيستم هاي منبسط كننده سر كابل؛
بررسي اثر دما بر پاسخ برخي دزيمترهاي دز بالا، تحت پرتوهاي الكتروني 10Mev؛
بررسي آلودگي هاي ميكروبي گياهان دارويي خشك و كاهش آلودگي از طريق پرتودهي با باريكه الكتروني مگاالكترون ولت10؛
تكميل سيستم هاي جانبي شتابدهنده رودوترون؛
بررسي آلودگي هاي ميكروبي گياهان دارويي خشك و كاهش آلودگي آنها از طريق پرتو دهي با باريكه الكترون؛
بررسي پاسخ دزيمتر پودر استخوان بر اثر تابش باريكه الكترون هاي 10 مگا الكترون ولتي با بهرهگيري از روش EPR و كاليبراسيون آن در مقابل دز جذبي؛
بررسي پايداري راديكال هاي آزاد ايجاد شده تحت فرآيند ضد عفوني با پرتوهاي الكتروني 10Mev در سبزيها و ادويههاي خشك بروش EPR؛
طراحي و ساخت دستگاه خودكار بيسيم قرائتگر كالريمتر در شتابدهنده هاي الكترون؛
مطالعه و امكانسنجي بهرهمندي از انديكاتورهاي بيولوژيك در سترونسازي محصولات پزشكي با باريكه الكترون؛
تهيه آميزه انعطافپذير و مقاوم به شعله براي توليد لوله هاي قابل انقباض حرارتي بر پايه پلي اتيلن به وسيله مواد داخلي؛
امكانسنجي تهيه و بررسي خواص آميزه هاي قابل انقباض حرارتي بر پايه آلياژهاي پليمري (پلي اتيلن / پلي يورتان) و (پلي اتيلن / پلي كاپرولاكتون) و مقايسه سيستم هاي شبكهاي نمودن شيميايي و اشعه الكتروني؛
توليد لوله هاي قابل انقباض حرارتي؛
راهاندازي و كاليبراسيون برخي دزيمترها در محدوده دز پايين، براي استفاده در شتابدهنده الكترون يزد؛
ساخت فوم هاي پلي الفيني شبكهاي شده مقاوم در برابر شعله؛
گرافت كوپليمريزاسيون آكريل آميد روي سطح پلي اتيلن؛
بررسي و مقايسه خواص فيزيكي و مكانيكي آلياژ NBR/PVC پخت شده به روش حرارتي و پرتوهاي الكتروني؛
ساخت آلياژ ABS/PC و بررسي اثرات پارامترهاي فرآيندي و پرتودهي بر خواص فيزيكي و مكانيكي آلياژ؛
رنگ زدايي و معدني شدن رنگ هاي راكتيو در محلول هاي آبي با پرتوهاي الكترون؛
ارزيابي خواص فيزيكي و شيميايي پلي كربنات پرتودهي شده با پرتوهاي الكتروني 10Mev؛
فرآيند كوپليمريزاسيون پيوند استايرن روي الياف پلي پروپلين به كمك پرتو الكتروني؛
تهيه و بررسي خواص شبكه هاي در هم نفوذ كرده پليمري (IPN) بر پايه NR/PS با استفاده از پرتوهاي پر انرژي الكترون و مقايسه آن با روش شيميايي؛
30 مقايسه خواص فيزيكي ـ مكانيكي آلياژ NR/SBR پخت شده با روش گوگردي و پرتو الكتروني؛
بررسي رسانندگي الكتريكي پلي اتيلن هاي پر شده با دوده و شبكهاي شده با پرتوهاي الكترون 10Mev؛
بررسي فني و اقتصادي، روي كاهش قيمت آميزه سر كابل قابل انقباض حرارتي؛
امكان سنجي استفاده از پرتوهاي الكتروني در ايجاد پيوندهاي عرضي در روكش سيم و كابل كارخانه سيم و كابل يزد؛
بازيافت ضايعات پلي اتيلني شبكهاي شده جهت استفاده در فرآيند توليد سر كابل؛
تهيه و بررسي خواص آلياژهاي پلي اتيلن سبك شبكهاي شده به وسيله تابش UV مناسب براي كاربرد به عنوان عايق سيم و مقايسه خواص با روش شبكهاي كردن به وسيله اشعه الكتروني؛
بررسي پايداري راديكال هاي آزاد ايجاد شده در نمونه كوارتز تحت پرتوهاي الكترون 10Mevبه عنوان روش دزيمتري EPR؛
مطالعه و امكانسنجي ساخت هيدروژل هاي زيست سازگار با بهرهگيري از پرتوهاي الكتروني و بررسي اثر بازدارندگي آنها در تشكيل بافت هاي زائد؛
بررسي رئولوژي، مرفولوژي و خواص فيزيكي مكانيكي آلياژهاي دو جزيي بر پايه پلي اتيلن (PE) و كوپليمر اتيلن ـ وينيل استات (AVA) و تأثير تابش الكتروني بر آن.
دستآوردهاي پژوهشكده كاربرد پرتوها در مركز يزد / توسعه و پيشرفت علمي اقتصادي
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي/ گزارشي
پروژه هاي در حال انجام پژوهشكده كاربرد پرتوها عبارتند از:
طراحي مفهومي و تفصيلي سيستم پرتودهي گاما؛
طراحي، ساخت، نصب و راهاندازي يك دستگاه شتابدهنده الكترون با انرژي 10Mev و توان 100kw؛
بررسي توامان پارامترهاي افزايش زمان انبارماني و ارزش غذايي خرما رقم (مضافتي و ديگر).
دستآوردهاي پژوهشكده كاربرد پرتوها
مستند علمي/ تركيبي
د) پژوهشكده ليزر و اپتيك
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: پژوهشگاه علوم و فنون هستهاي
موضوع جزئي: پژوهشكده ليزر و اپتيك
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
پژوهشكده ليزر و اپتيك با نام قبلي «مركز تحقيقات ليزر» اولين مركزي است كه در اين زمينه در كشور تأسيس شده و تاكنون در گسترش و توسعه اين فنآوري مهم در كشور نقش بهسزايي ايفا كرده است. بهگونهاي كه در بيشتر فعاليت هاي تحقيقاتي در اين زمينه و در آزمايشگاه هاي ليزر موجود در كشور كه بيشتر در چند سال اخير پا به عرصه وجود نهادهاند، تلاش و همكاري متخصصان پژوهشكده ليزر و اپتيك، نقش مؤثر و تعيين كنندهاي را ايفا كرده است.
پژوهشكده ليزر و اپتيك (مركز تحقيقات ليزر) تا سال 1368 يكي از آزمايشگاه هاي مركز تحقيقات هستهاي آن زمان بوده و پس از آن تاريخ، تا سال 1379 به عنوان مركز مستقل، زير پوشش معاونت پژوهشي وقت سازمان انرژي اتمي به فعاليت خود ادامه داده است. از سال 1379 با مركز طيفنگاري ادغام شد و فعاليتهاي خود را در قالب برنامه هاي معاونت پژوهشي آن زمان ادامه داد و از سال 1384 با راهاندازي پژوهشگاه علوم و فنون هستهاي، عنوان پژوهشكده ليزر و اپتيك به كار خود ادامه ميدهد.
گروههاي پژوهشي پژوهشكده عبارتند از:
اين گروه از چهار آزمايشگاه اصلي تشكيل شده است كه عبارتند از:
الف) آزمايشگاه تحقيقاتي ليزرهاي گازي؛
ب) آزمايشگاه تحقيقاتي ليزرهاي بخار فلز؛
ج) آزمايشگاه تحقيقاتي كاربرد ليزرهاي گازي؛
د) آزمايشگاه تحقيقاتي ليزرهاي رزينهاي.
اين گروه نيز از چهار آزمايشگاه اصلي تشكيل شده كه عبارتند از:
الف) آزمايشگاه هاي تحقيقاتي ليزرهاي حالت جامد؛
ب) آزمايشگاه الكترونيك؛
ج) آزمايشگاه هاي تحقيقاتي ليزرهاي پيشرفته؛
د) آزمايشگاه رشد بلور.
اين گروه از سه آزمايشگاه اصلي تشكيل شده است كه عبارتند از:
الف) آزمايشگاه تحقيقاتي رشد و ساخت قطعات نيمه هادي؛
ب) آزمايشگاه مشخصه يابي و آناليز؛
ج) آزمايشگاه ليزرهاي پر قدرت نيمه هادي.
اين گروه از سه آزمايشگاه اصلي تشكيل شده كه عبارتند از:
الف) آزمايشگاه اپتيك؛
ب) آزمايشگاه لايه نشاني؛
ج) آزمايشگاه اسپكتروسكوپي.
منبع: سايت پژوهشگاه علوم و فنون هستهاي www.aeoi.org.ir
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
قطع وابستگي از كشورهاي خارجي در حد امكان و دستيابي به فنآوري روز و رسيدن به خوداتكايي نسبي در زمينه تجهيزات مورد نياز ليزر از مهمترين سياست هاي تعريف شده در پژوهشكده ليزر و اپتيك است.
راهبردهاي پژوهشكده ليزر و اپتيك
مستند/ تركيبي
خدمات گروه پژوهشي ليزرهاي گازي و رزيتهاي عبارتند از:
شارژ مخلوط هاي گازي دقيق؛
آناليز گازهاي CO، CO2, N2, O2, Ar, Ne, H2,....
ساخت ليزر گاز كربنيك پيوسته با توان 25 وات جهت مصارف پزشكي؛
ساخت ليزر گاز كربنيك بسته با توان 50 وات جهت حكاكي و برش؛
ساخت ليزر هليوم نئون.
دست آوردهاي گروه ليزرهاي گازي و رزيتهاي
مستند علمي/تركيبي/كارشناسي
خدمات گروه پژوهشي ليزرهاي نيمه رسانا به شرح زير است:
۱. انجام اندازه گيري و تصويرگيري با دستگاه SPM جهت بررسي سطوح نانومتري؛
۳. تهيه اب فوق خالصي بدون يوان در دو مشخصه مقاومت متفاوت.
دست آوردهاي گروه ليزرهاي نيمه رسانا
مستند علمي/تركيبي/كارشناسي
خدمات گروه پژوهشي اپتيك و استروسكوپي عبارتند از: )..
۲. ساخت قطعات اپتيكي از قبيل پنجره هاي اپتيكي، لنزهاي محدب و مقعر، منشورها
۳. انجام طيفسنجي عبوري - بازتابي و جذبي قطعات اپتيكي جامد و مايعات در طول موج هاي 200-3500 nm؛
۴. ساخت قطعات اپتومكانيكي.
دست آوردهاي گروه اپتيك و استروسكوپي
مستند علمي/تركيبي/كارشناسي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: زيست فنآوري
موضوع جزئي: پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
پژوهشگاه ملي ـ مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري به عنوان مؤسسهاي پژوهشي و به منظور انجام تحقيقات علمي ـ صنعتي و به ويژه كاربردي، براساس مصوبه 30/03/1366 شوراي گسترش آموزش عالي راهاندازي شد تا از يك سو در جهت نيل به اهدافي چون تحقيقات در زمينه هاي گوناگون علوم زيستي، پزشكي، كشاورزي، دارويي و زيست فنآوري گام بردارد و از سوي ديگر، آموزش و تربيت متخصصان و محققان دانشگاه هاي كشور را به عهده گيرد. در حال حاضر، بيش از دويست نفر در بخشهاي گوناگون پژوهشي، اداري و خدماتي مركز فعاليت ميكنند. افزون بر اين، شماري از متخصصان و پژوهشگران ديگر دانشگاهها و مراكز آموزشي و تحقيقاتي داخل و خارج از كشور، از اين طريق با انجام طرح هاي تحقيقاتي مشترك و برگزاري دوره هاي آموزشي با پژوهشگاه همكاري ميكنند.
در واقع اين پژوهشگاه براي رفع تنگناهاي علمي و اجتماعي، ايجاد زمينه هاي رشد علمي و اقتصادي، تربيت محققان مجرب، دستيابي به دانش فني لازم در جهت توسعه فنآوري هاي زيستي و كمك به خودكفايي كشور كه حاصل آنها كسب اقتدار ملي و افتخار بينالمللي براي ملت و دولت ايران است، پديد آمده است.
گروه هاي پژوهشي پژوهشگاه
گروه زيست فنآوري گياهي؛
گروه زيست فنآوري دام و آبزيان؛
گروه زيست فنآوري پزشكي؛
گروه زيست فنآوري صنعت و محيط زيست؛
گروه علوم پايه زيست فنآوري؛
گروه ژنتيك مولكولي.
منبع: سايت پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيستفنآوري www.nigeb.ac.ir
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
پژوهشگاه ملي ـ مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري عزم آن دارد تا با تلاش براي دستيابي به علم و فنآوري زيستي نوين، ديگر فنآوريها را تحرك بخشد و راهحل هايي براي مسايل اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي كشور پيدا كند.
راهبردهاي پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري
مستند/ تركيبي
وجه تمايز پژوهشگاه ملي ـ مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري با ديگر مراكز علمي، نو بودن دانش آن است.
وجه تمايز پژوهشگاه ملي مهندسي
مستند/ تركيبي
پژوهشگاه ملي ـ مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري نمايندگي رسمي سه سازمان بينالمللي كه در زمينه ژنتيك و زيست فنآوري فعاليت دارند، به عهده گرفته است كه عبارتند از:
الف) مركز بينالمللي ژنتيك و زيست فنآوري Icgeb در شهر تريست ايتاليا؛
ب) سازمان بينالمللي Twas آكادمي كشورهاي جهان سوم؛
ج) نمايندگي سازمان فابا(1)(ويژه محققان كشورهاي آسيايي).
همكاريهاي بينالمللي پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري
مستند/ تركيبي/ كارشناسي
فنآوري هاي توليد شده پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري عبارتند از: 1. هورمون رشد نو تركيب انساني؛
GnRH ماهيان؛
كيت خالص سازي پلاسميدي DNA؛
4.GM-CSF نو تركيب انساني؛
دستيابي به دانش فني توليد باكتري هاي ريشهزا در تكثير انواع نهال؛
كيت تشخيص گروه هاي خوني؛
كيت تشخيص سريع RNA Total از بافت، ويروس، گياه و سلول؛
كيت تعيين جنسيت؛
آنزيم تك پليمر؛
كاربرد برگ و پايه جوانه حاصل از كشت بافت براي تراريختي گياه چغندرقند؛
كيت Nested – PCR براي تشخيص بيماري لكه سفيد در ميگو؛
كيت تشخيص سريع DNA از خون بافت، ويروس، گياه و سلول.
دستآوردهاي پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري
مستند علمي تركيبي كارشناسي گزارشي
1) گفتني است، شركتهاي دانش بنياني كه محصولات خود را ارتقا دادهاند و ميخواهند پا را از كشور فراتر بگذارند و بازارهايي را براي فروش محصولات مربوط به زيستفنآوري خود در منطقه آسيا به ويژه آسياي غربي و منطقه خاورميانه بيابند، ميتوانند از طريق مركز فابا كه پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيستفنآوري پل ارتباطي آن محسوب ميشود، اقدام كنند. در واقع، فابا بستري را فراهم ميكند كه شركتهاي دانش بنيان داراي محصولات باكيفيت بتواند محصولات خويش را در سطح آسيا به نمايش بگذارند.
دستآوردهاي مشاركت هاي تحقيقاتي ـ صنعتي پژوهشگاه ملي ـ مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري با پژوهشگاهها و شركت هاي داخلي و خارجي عبارتند از:
داروي Triptoreline و ديگر آنالوگ هاي GnRH براي مصرف انساني ساخته شد؛
توليد هورمون رشد انساني (بالك) با همكاري شركت داروسازي ثامن ساخته شد؛
اپرون سولفورزدايي براي طراحي سويه هاي باكتري نوتركيب با همكاري وزارت نفت كلون و بيان شد؛
دستيابي به دانش فني توليد باكتريهاي ريشهزا در تكثير انواع نهال با همكاري مؤسسه خاك و آب؛
تركيبات جديد از هورمون القاكننده تكثير ماهيان به نام GnRH براي ماهيان كپور، قزلآلا و خاوياري (فاز 1 و 2) با همكاري شركت سهامي شيلات و كارگاه هاي تكثير و پرورش ماهي تهيه شد؛
كيت خالصسازي پلاسميد با همكاري شركت سينا ژن ساخته شد؛
كلونينگ و بيان ژن پوشش پروتئيني ويروس BNYVV در گياه چغندر قند تراريخت، فازهاي 1 و 2 و 3 با همكاري مؤسسه تحقيقات، اصلاح و تهيه بذر چغندر قند؛
GM-CSF انساني نوتركيب در مقياس نيمه صنعتي توليد گردد؛
ژن هاي فرآيند گوگردزدايي در باكتري انتخابي با همكاري پژوهشگاه صنعت نفت شناسايي شدند؛
عوامل بيماري هاي ويروسي تنفسي طيور با بهرهمندي از روش هاي مولكولي با همكاري سازمان دامپزشكي تشخيص داده شد؛
توليد آنتي بادي هاي نو تركيب انساني عليه تومور ماكرهايHER – 2، CEA كه به طور مشترك در كارسينوما و آدنو كارسينوماي بيماران ايراني وجود دارد؛
بررسي افزايش توليد در ميزان مواد مؤثر دارويي در Oleofera Sub، Papaver Somniferum و Artemisia با به كارگيري تكنيكهاي مهندسي ژنتيك با همكاري شركت تأمين مواد اوليه دارو پخش (تماد)؛
تشخيص ويروس تب برفكي به وسيله PCR ـ RT و شناسايي سر و تيپ هاي ويروس با استفاده از روش Multiplex-PCR با همكاري اتحاديه تعاوني دامداران استان تهران انجام شد؛
روش هاي تشخيص مولكولي بيماري هاي ژنتيكي PKU، گالاكتوزميا و لبر راهاندازي شده است و سرويس منظم به بيماران داده ميشود.
دستآوردهاي مشاركتي پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري
مستند علمي/ تركيبي/ كارشناسي/ گزارشي
فهرستيابي ايده هاي توليد ملي، حمايت از كار و سرمايه ايراني
موضوع كلي: فنآوري ميكروالكترونيك
موضوع جزئي: پژوهشكده ميكروالكترونيك ايران
تشريح مؤلفه هاي مضموني:
پژوهشكده ميكروالكترونيك ايران كه نهاد تحقيق و توسعه، طراحي مهندسي و تجاريسازي به شمار ميآيد كه در حـوزه صنايع ميكروالكترونيك، نانو الكترونيك و سيستمهاي الكترونيكي فعاليت دارد.
در سال 1375، گروه تحقيقي در زمينه ميكروالكترونيك به سرپرستي آقاي دكتر حديدي، در دانشگاه اروميه شكل گرفت. اين گروه با خريد شماري كامپيوتر Workstation و نرمافزارهاي روز به صورت مجموعه كوچكي كار خود را آغاز كرد. در سال 1379 به عنوان مركز تحقيقات ميكروالكترونيك از وزارت علوم، تحقيقات و فنآوري مجوز اصولي دريافت كرد. پس از موافقت دانشگاه اروميه در سال 1382، با ايجاد سازمان تشكيلاتي براي اين مجموعه به عنوان پژوهشكده ميكروالكترونيك وزارت علوم، تحقيقات و فنآوري نيز طي نامه شماره 7980/22 تاريخ 09/10/1383، با ايجاد پژوهشكده ميكروالكترونيك با گروه هاي پژوهشي زير موافقت كرد.
گروه هاي پژوهشي:
گروه پژوهشي مدارهاي مجتمع آنالوگ؛
گروه پژوهشي مدارهاي مجتمع ديجيتال؛
گروه پژوهشي مدارهاي مجتمع فازي؛
گروه پژوهشي ميكرو ماشين.
منابع:
www.merdci.ir
www.irstudy.com
www.urmia.ac.ir
ايدههاي برنامهاي
ايدهها
رويكرد
محتوايي
فرمي
پژوهشكده ميكروالكترونيك ايران تابع سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران است كه براساس مصوبه شوراي گسترش آموزش عالي وزارت علوم، تحقيقات و فنآوري، راهاندازي و در مدت زمان كوتاهي كه به فعاليت مشغول بوده، موفق شده است فعاليت گستردهاي را در زمينه طراحي تراشه، نرمافزار و سيستم هاي الكترونيكي آغاز كند.
علم و فنآوري/ توسعه و پيشرفت اقتصاد ايران
مستند/ تركيبي/ كارشناسي/
كادر فني پژوهشكده ميكروالكترونيك ايران موفق شدهاند براي نخستين بار در كشور زنجيره ارزش و چرخه نوآوري از ايده تا محصول و تجاري سازي را در ارتباط با پنج محصول ميكرو الكترونيك محقق سازند.
دستآوردهاي پژوهشكده ميكرو الكترونيك
مستند/ تركيبي/ گزارشي/ كارشناسي
محصولات تراشه هاي الكترونيكي(1)طراحي و تجاري شده به وسيله اعضاي هيئت علمي و مهندسان پژوهشكده عبارتند از:
تراشه سيم كارت تلفن همراه gsm و فروش آن به شركت مخابرات ايران؛
تراشه codec براي خطوط مخابراتي صوتي (pcm codec) و فروش آن به شركت مخابرات ايران؛
1) گفتني است، اين محصولات بهوسيله كادر فني پژوهشكده، در داخل كشور و با وجود محدوديتهاي شديد بينالمللي طراحي و پس از ساخت و آزمايش، توسعه و تكميل يافته و به بازار عرضه شده است.
تراشه و كنتور هوشمند چند تعرفه (multi – tariff smart power meter) و فروش آن به توانير؛
تراشه كنترلر پروتكل (hdlc protocol controller hdlc) و فروش آن به شركت پارستل؛
تراشه كارت هوشمند بانكي (smart card) و فروش آن به بانك سپه (برنده مناقصه).
دستآوردهاي پژوهشكده ميكروالكترونيك
مستند/ تركيبي/ گزارشي
محصولات توليد شده به وسيله پژوهشكده ميكروالكترونيك ايران از نظر كيفيت، هزينه طراحي و قيمت فروش مزيت رقابتي قابل توجهي نسبت به محصولات مشابه در بازارهاي جهاني داراست.
توسعه و پيشرفت اقتصادي ايران
مستند/ تركيبي
پژوهشكده ميكروالكترونيك ايران تنها نهادي است كه توانسته در جمهوري اسلامي ايران، محصول ميكروالكترونيك و تراشه هايي به نام خود با ساخت سازندگان معتبر تراشه هاي الكترونيكي و تضمين كيفيت تراشه، از جانب سازنده داشته باشد.
مصداقي از توسعه و پيشرفت اقتصادي ايران
مستند/ تركيبي/ كارشناسي
سخن آخر
مطالب اقتصادي قرآن، فنآوري هاي برتر و جديد و كاربردي، پاياني ندارد و اين پژوهش آغازي بر دنياي بزرگ و گسترده از علوم جديد است.
نكاتي كه شايسته است در پايان اين پژوهش به آن اشاره شود، عبارتند از:
الف) ارايه مطالب و ساختارهاي ذكر شده، پيشنهادي بوده است تا بهتر بتوان از آن بهره برد. بيگمان، از فرمها و ساختارهاي گوناگون ديگر نيز ميتوان در اين موضوعها استفاده كرد كه برنامهسازان محترم، بهتر بر آن واقف هستند. افزون بر اين تنوع ساختاري نيز در اين موضوعهاي قابل توسعه است؛
ب) در ارايه مطالب بدين شيوه هيچ گونه قصد تعيين تكليف براي برنامهسازان محترم را نداشتهايم، بلكه براي تمركز ذهني برنامهسازان بر موضوعي مشخص، مطالبي كاربردي ارايه و تلاش شده است در رابطه با آن، سوژه هاي برنامهاي مرتبط نيز پيشنهاد شود؛
ج) نگارنده معترف است كه در فصل سوم موضوعهاي ديگري نيز ميتوانست قرار گيرد تا با نگاه ايراني (توليد ملي) به آن نگريسته شود، اما فرصت نشد به طور مبسوط به تبيين آن بپردازيم. براي بهرهمندي بيشتر، فهرست اين موضوعها را آوردهايم كه عبارتند از:
فنآوري هاي نفت و گاز؛
فنآوري هاي زيست محيطي؛(1)
1) همانند مديريت و فنآوري آب، خاك و هوا، كاهش آلودگي آب، خاك و هوا، مديريت پسماند، بيابان زدايي، مبارزه با خشكسالي و شوري.
فنآوري هاي نرم و فرهنگي؛(1)
ليزر؛
فوتونيك؛
زيست حسگرها؛
حسگرهاي شيميايي؛
مكاترونيك؛
خودكارسازي و رباتيك؛
نيم رساناها؛
كشتي سازي؛
بسپارها (پليمرها)؛
حفظ و احياي ذخاير ژني؛
اكتشاف و استخراج مواد معدني؛
پيشبيني و مقابله با زلزله و سيل؛
پدافند غيرعامل؛
اپتوالكترونيك؛
كاتاليستها؛
مهندسي پزشكي؛
آلياژهاي فلزي؛
مواد مغناطيسي؛
سازه هاي دريايي؛
حمل و نقل ريلي؛
1) همانند فنآوريهاي كامپيوتري و ديجيتالي و فنآوري ارتباطات، بازي و انيميشن، طراحي ارتباطات، هنرهاي نمايش، سينما، تلويزيون، اينترنت، رسانه، فرهنگ و روزنامهنگاري، طراحي داخلي، فيلمسازي و تصويربرداري، معماري، موسيقي و صدا.
ايمني حمل و نقل؛
ترافيك و شهر سازي؛
مصالح ساختماني سبك و مقاوم؛
احياي مراتع و جنگلها و بهرهبرداري از آنها؛
فنآوري هاي بومي؛
ماده چگال؛
بازيافت و تبديل انرژي؛
رمزنگاري و كدگذاري؛
علوم شناختي و رفتاري؛
ژئوفيزيك؛
ايمني زيستي؛
بيوانفورماتيك؛
اپتيك؛
فيزيك انرژي هاي بالا و ذرات بنيادي؛
محاسبات و پردازش اطلاعات كوانتومي؛
نجوم و كيهانشناسي؛
فيزيك اتمي و شتابگرها؛
علوم ژني و ژن درماني؛
محاسبات نرم و سيستم هاي فازي؛
توپولوژي؛
جبر و رياضيات غير خطي؛
رياضيات گسسته و تركيباتي؛
آناليز تابعي و همساز؛
سيستم هاي ديناميكي و احتمال؛
كنترل و بهينهسازي؛
زيست رياضي؛
پلاسما؛
بيوفيزيك؛
فيزيك سيستم هاي پيچيده؛
بيوشيمي؛
شيمي سبز؛
مواد سيليكوني؛
تكتونيك و زمينشناسي مهندسي؛
فرآوري و استحصال و تلخيص مواد آلي و معدني؛
مخاطرات زيست محيطي؛
تغييرات اقليمي؛
اقيانوسشناسي و علوم دريايي؛
تنش هاي زيستي و غير زيستي؛
توليد ارقام و گونه هاي مناسب با بهرهبرداري از تنوع زيستي؛
بهينهسازي الگوي كشت منطقهاي؛
جامعهشناسي زيستي؛
اخلاق كاربردي و حرفهاي اسلامي؛
سياستگذاري و اقتصاد سلامت؛
دانش پيشگيري و ارتقاي سلامت با تأكيد بر بيماري هاي داراي بار بالا و معضلات بومي؛
الگوهاي شيوه زندگي سالم منطبق با آموزه هاي اسلامي؛
استفاده از الگوهاي تغذيه بومي؛
هنرهاي اسلامي ايراني؛
هنرهاي مرتبط با انقلاب اسلامي و دفاع مقدس؛
اقتصاد هنر؛
رسانه هاي مجازي با تأكيد بر پويانمايي و بازي هاي رايانهاي؛
معماري و شهرسازي اسلامي ـ ايراني؛
موسيقي سنتي و بومي ايران؛
طراحي هنري ايراني ـ اسلامي و لباس و فرش ايراني؛
كارآفريني و مهارت افزايي؛
مقابله با انواع اعتياد؛
فنآوري تغذيه؛
ايمني غذايي؛
امنيت غذايي.
د) افزون بر عناوين موضوع هاي ذكر شده، مراكز علمي و پژوهشي موفق ديگري نيز وجود دارند كه فرصت نشد، به اجمال در فصل چهارم به آنها اشاره كنيم؛ بنابراين براي بهرهمندي بيشتر، فهرست برخي از آنها را آوردهايم كه عبارتند از:
پژوهشكدههاي زير مجموعه اين پژوهشگاه عبارتند از:
الف) پژوهشكده رياضيات؛
ب) پژوهشكده فيزيك؛
ج) پژوهشكده علوم كامپيوتر؛
د) پژوهشكده علوم شناختي؛
1) Http://www. Ipm. Ac.ir.
ه) پژوهشكده علوم نانو؛
و) پژوهشكده فلسفه تحليلي؛
ز) پژوهشكده نجوم؛
ح) پژوهشكده ذرّات و شتابگرها؛
ط) پژوهشكده علوم محاسباتي.
پژوهشگاه هوا ـ فضا؛ (1)
قطب علمي سامانه هاي هوافضايي(دانشگاه صنعتي شريف)؛
پژوهشكده سامانه هاي فضايي؛
سازمان صنايع هوا ـ فضا؛
سازمان صنايع هوايي نيروهاي مسلح؛
الف) پژوهشكده صنايع هوايي
ب) شركت صنايع هواپيمايي ايران ـ صها
ج) شركت پشتيباني و نوسازي بالگردهاي ايران ـ پنها
د) شركت صنايع هواپيماسازي ايران ـ هسا
ه) صنايع قدس
سازمان فضايي ايران؛
پژوهشكده علوم و فنآوري نانو (دانشگاه صنعتي شريف)؛(2)
پژوهشكده نانو فنآوري و مواد پيشرفته دانشگاه صنعتي اصفهان؛
پژوهشكده فنآوري نانو دانشگاه شيراز؛
پژوهشكده نانو فنآوري دانشگاه اميركبير؛
مركز تحقيقات نانو تكنولوژي پژوهشگاه صنعت نفت؛
مركز تحقيقات نانو تكنولوژي دانشگاه رازي؛
مركز تحقيقات نانو فنآوري شهيد چمران (وابسته به سازمان بسيج دانشجويي)؛
پژوهشكده نانو دانشگاه صنعتي بابل؛
پژوهشكده نانو دانشگاه كاشان؛
باشگاه نانو(فنآوري ايراني براي دانشآموزان ايراني)؛
پژوهشكده نانو بيوتكنولوژي؛
پژوهشكده فنآوري هاي نو؛
مركز تحقيقات نانو تكنولوژي دارويي؛
پژوهشگاه ليزر و نانو تكنولوژي؛
پژوهشگاه ابن سينا
پژوهشكده هاي اين پژوهشگاه عبارتند از:
الف) پژوهشكده بيوتكنولوژي توليد مثل
ب) پژوهشكده آنتي بادي منو كلونال
ج) پژوهشكده نانوبيوتكنولوژي (گروه هاي؛ نانوتكنولوژي، تكنولوژي نوتركيب و نانو بيوسنتز)
مركز رشد زيست فنآوري ابن سينا؛
پژوهشگاه رويان
پژوهشكده هاي اين پژوهشگاه عبارتند از:
الف) پژوهشكده زيستشناسي و فنآوري سلول بنيادي رويان
ب) پژوهشكده زيست شناسي و طب توليد مثل رويان
ج) پژوهشكده زيست فنآوري جانوري
پژوهشكده بيولوژي و بيوتكنولوژي جهاد دانشگاهي تهران؛(1)
مركز اطلاعات بيوتكنولوژي؛
شركت زيست فنآور سبز؛
شركت كشت و صنعت هفت تپه (توليد زيست سوخت)؛
پژوهشكده زيستفنآوري و محيط زيست؛
پژوهشكده بيوتكنولوژي كشاورزي ايران؛
پژوهشسراي دكتر فقيهي؛(2)
سازمان پژوهشهاي علمي و صنعتي ايران (متعلق به وزارت علوم، تحقيقات و فنآوري)؛(3)
پژوهشكده هاي اين سازمان پژوهشي عبارتند از:
الف) پژوهشكده زيست فنآوري
ب) پژوهشكده برق و فنآوري اطلاعات
ج) پژوهشكده فنآوريهاي شيميايي
د) پژوهشكده مكانيك
ه) پژوهشكده مواد پيشرفته و انرژيهاي نو
و) پژوهشكده كشاورزي
ز) پژوهشكده فنآوريهاي نوين (پژوهشكده مطالعات و تحقيقات فنآوري)
پژوهشكده محيط زيست دانشگاه علوم پزشكي تهران؛
پژوهشكده محيط زيست دانشگاه تهران؛
پژوهشكده انرژي و محيط زيست دانشگاه شهيد باهنركرمان؛
پژوهشكده محيط زيست جهاد دانشگاهي؛(4)
مركز تحقيقات محيط زيست دانشگاه رازي؛
مركز پژوهشهاي محيط زيست؛
پژوهشكده فنآوري اطلاعات وارتباطات دانشگاه صنعتي اصفهان؛
مركز بين المللي علوم و تكنولوژي پيشرفته و علوم محيطي؛
پژوهشكدههاي اين مركز بين المللي عبارتند از:
الف) پژوهشكده علوم محيطي
ب) پژوهشكده فوتونيك
ج) پژوهشكده مواد
د) پژوهشكده انرژي
پژوهشكدههاي اين پژوهشگاه عبارتند از:
الف) پژوهشكده سراميك
ب) پژوهشكده نيمه هاديها(نيمه رسانا)
ج) پژوهشكده انرژي
د) پژوهشكده مواد نو (نانو مواد)
ه) پژوهشكده فلزات گرانبها و پيشرفت
مركز تحقيقات علوم پايه؛(1)
مركز تحقيقات سلولي و مولكولي دانشگاه علوم پزشكي تهران؛
مركز تحقيقات سلولي و مولكولي دانشگاه شهيد بهشتي؛
مركز تحقيقات سلولي و مولكولي دانشگاه علوم پزشكي مازندران؛
پژوهشكده گياهان دارويي؛(2)
سازمان انرژي نو ايران؛
مركز توسعه انرژيهاي نو سازمان انرژي اتمي ايران؛
پژوهشكده علوم شناختي؛(3)
پژوهشگاه نيرو؛(4)
پژوهشكده ليزر و پلاسما (دانشگاه شهيد بهشتي)؛
پژوهشكده ليزر و كاربردهاي آن (دانشگاه شهيد بهشتي)؛
قطب علمي حسگرها و زيست حسگرها(دانشگاه رازي)؛
پژوهشگاه شيمي و مهندسي شيمي ايران؛
مركز مكاترونيك دانشگاه آزاد اسلامي واحد خوراسگان اصفهان؛
قطب علمي مكاترونيك دانشگاه تبريز؛
پژوهشكده علوم و تكنولوژي زير دريا؛(5)
شركت كشتيسازي امواج براق؛
پژوهشكده زيرسطحي اصفهان؛
پژوهشگاه پليمر و پتروشيمي ايران؛
شركت طب و پليمر؛
مركز ملي ذخاير ژنتيكي ايران؛
مركز تحقيقات بين الملل ژنتيك ايران؛(1)
مؤسسه تحقيقات اصلاح و تهيه نهال و بذر؛
پژوهشكده علوم گياهي دانشگاه فردوسي مشهد؛
مؤسسه تحقيقات جنگلها و مراتع؛
بانك ژن گياهي ملي ايران؛
بانك ژن منابع طبيعي ايران؛
پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي و مهندسي زلزله؛(2)
انجمن ژئوفيزيك ايران؛
مؤسسه ژئوفيزيك دانا؛
مركز منطقهاي اخلاق زيستي و ايمني زيستي در پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري؛
مركز پژوهشهاي بيوانفورماتيك؛(3)
انجمن سيستمهاي هوشمند ايران؛
پژوهشگاه علوم و فنآوري رنگ؛(4)
پژوهشكده الكترونيك دانشگاه علم و صنعت؛(5)
پژوهشكده اكولوژي خليج فارس و درياي عمان؛(6)
پژوهشكده علوم زمين و جغرافيا؛(7)
قطب علمي مهندسي پزشكي ايران(دانشگاه صنعتي اميركبير)؛
مركز تحقيقات مهندسي فارسي(وابسته به جهاد كشاورزي)؛
مركز تحقيقات، بيوفيزيك و بيوشيمي؛(1)
پژوهشكده امور اقتصادي؛(2)
شبكه اطلاعات صنعتي ايران؛(3)
مركز مطالعاتي و تحقيقاتي شهرسازي و معماري؛(4)
پژوهشكده توسعه تكنولوژي صنعتي؛(5)
پژوهشكده ساختمان و مسكن؛(6)
شهرك علمي و تحقيقاتي اصفهان (بيش از 160 شركت فنآوري خصوصي در آن قرار دارد)؛(7)
سازمانهاي حمايت كننده از پژوهش و فنآوري:
الف) معاونت علمي و فنآوري رياست جمهوري
ب) بنياد ملي نخبگان
ج) صندوق تحقيق و توسعه صنايع و معادن
د) سازمان صنايع كوچك
ه) سازمان پژوهشهاي علمي و صنعتي ايران
و) بنياد علوم و تكنولوژي ايرانيان
ز) فن بازار ملي ايران
ح) صندوق توسعه فنآوريهاي نوين
ط) صندوق مالي توسعه تكنولوژي ايران
ي) دفتر همكاريهاي فنآوري رياست جمهوري
ك) سازمان توسعه نوسازي معادن نو صنايع معدني ايران
ل) صندوق حمايت از تحقيقات و توسعه الكترونيك ايران
م) صندق حمايت از پژوهشگران كشور.
اميد است اين اثر توانسته باشد با مدخلي هر چند محدود ذهن برنامهسازان رسانه ملي را بر اين موضوع مهم، يعني حمايت از توليد، كار و سرمايه ايراني معطوف سازد و در پيشنهاد توليد برنامه هاي گوناگون با موضوعهاي متنوع راهگشا باشد.
كتابنامه
ابراهيمي، محمدحسين، اقتصاد در قرآن، قم، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، مركز انتشارات، 1375.
ابن بابويه(شيخ صدوق)، محمدبن علي، علل الشرايع، ترجمه و تحقيق: محمدجواد ذهني تهراني، قم، مؤمنين، 1380.
احمدوند، عماد و ديگران، آشنايي با فنآوري، تهران، احمدوند، 1389.
اشكوري، سيدعبدالمجيد و محمدعلي روزبهاني، ايران و انرژي هستهاي، قم، صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران، مركز پژوهشهاي اسلامي صدا و سيما، 1384.
اكبري، بهرام و رضا مقدس علي، سلولهاي بنيادي، تهران، انديشه ظهور، 1388.
اكرمي، كارآفريني در عصر اطلاعات و ارتباطات، همايش كارآفريني و فنآوريهاي پيشرفته، سازمان همياري اشتغال، 1380.
اميدبيگي رضا، رهيافتهاي توليد و فرآوري گياهان دارويي، انتشارات فكر روز، 1374.
ايرواني، جواد، اخلاق اقتصادي از ديدگاه قرآن و حديث، مشهد، دانشگاه علوم رضوي، 1384.
بهرامي، محسن و ديگران، انسان و فضا، تهران، پژوهشگاه هوا ـ فضا، 1387.
پاپازوگلو، و اليزابت پارتا ساراسي، زيست فنآوري نانو، ترجمه: حميدراشدي و ديگران، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، 1389.
پژوهشكده ميكرو الكترونيك ايران . www.merdci.ir
پورشمس، رضا، آشنايي با علوم هستهاي، يزد، نيك روش، سپاه پاسداران انقلاب اسلامي يزد، 1384.
پيغامي، عادل(گفتوگو)، رشد اقتصادي بر دوش فنآوريهاي نوين
جادالمولي، محمداحمد و ديگران، قصههاي قرآن، ترجمه: مصطفي زماني، قم، پژواك انديشه، چاپ دوم، 1380.
جزايري، نعمت الله، قصص الانبياء، ترجمه: يوسف عزيزي، تهران، هاد، چاپ سوم، 1377.
جمعي از نويسندگان، آيروديناميك، مجموعه مقالات دومين كنفرانس علمي كاربردي سازمان صنايع هوا ـ فضا، گردآورنده: حسين شيرازي، تهران، دانشگاه صنعتي مالك اشتر، 1385.
حرعاملي، محمدبن حسن، الفصول المهمه في اصول الائمه، قم، مؤسسه معارف اسلامي امام رضا(، 1376.
حرعاملي، محمدبن حسن، وسائل الشيعه، بيروت، داراحياءالتراث العربي، 1391 ه..ق.
حسيني حداد، حميد و علي بهاريفر، نظام آموزش عالي و اشتغال(چالشها، رويكردها و ديدگاهها)، دبيرخانه دايمي همايش اشتغال و آموزش عالي، جهاد دانشگاهي واحد دانشگاه تربيت مدرس، 1384.
حكيمي، محمد، معيارهاي اقتصادي در تعاليم رضوي، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1370.
خليليان، محمدجمال، اسلام و توسعه، قم، حوزه علميه قم، مركز مطالعات و پژوهشهاي فرهنگي، 1381.
خيرخواهان، جعفر و محمد اخباري، «تأثير فنآوري و ارتباطات واينترنت بر تحول بازار كار»، نشريه كار و جامعه، شماره 49، 1382.
دبيرخانه شوراي عالي انقلاب فرهنگي، سند نقشه جامع علمي كشور، تهران، دبيرخانه شوراي عالي انقلاب فرهنگي، 1390.
دفتر تبليغات اسلامي شعبه خراسان، پديده شناسي فقر و توسعه، زير نظر محمدحكيمي، بوستان كتاب، 1380.
دفلور، ملوين و اورت اي، دنيس، شناخت ارتباطات جمعي، ترجمه: سيروس مرادي، تهران، دانشكده صدا و سيما، 1387.
رجايي، سيدمحمدكاظم، معجم موضوعي آيات اقتصادي قرآن، قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني رحمه الله ، 1382.
رضايي، رحيم و گيتي صلاحي اصفهاني، نظام آموزش عالي و فنآوري اطلاعات، همايش اشتغال و آموزش عالي، جهاد دانشگاهي واحد دانشگاه تربيت مدرس، 1382.
رضوي، بهزاد، مباني ميكروالكترونيك، مترجمان: عماد ابراهيمي و محمدآسيايي، تهران، اميد انقلاب، 1389.
رنس گلدستين و مگ اشنايدر، سلولهاي بنيادي به زبان ساده، مترجم: حسين بهاروند و ديگران.
سايت www.agborznews.com
سايت www.iampa.ir
سايت انجمن صنفي توليد اتانول ايران.
سايت انجمن علمي گياهان دارويي.htpp://wwwimps.ir
سايت آتيه آفرينان.www.irmicro.ir
سايت آتيه آفرينانwww.atieafarinan.org.
سايت پژوهشكده گياهان دارويي جهاد كشاورزي. htpp://imp.ac.ir
سايت ستاد فنآوري راهبردي ميكروالكترونيك www.irmicro.ir.
سايت ستاد فنآوري راهبردي ميكروالكترونيك.www.irmicro.ir
سايت مركز تحقيقاتي فنآوري اطلاعات و ارتباطات پيشرفته دانشگاه صنعتي شريف
سايت وزارت ارتباطات و اطلاعات
سايت هوافضا www.havafaza.persiangig.com
سرداري، احمد و محمود محمودزاده، نقش فنآوري اطلاعات و ارتباطات در اشتغال زايي فارغ التحصيلان، همايش اشتغال و آموزش عالي، جهاد دانشگاهي واحد دانشگاه تربيت مدرس، 1382.
سرداري، احمد، بررسي نظام آموزش عالي، دسترسي به فنآوري اطلاعات و ارتباطات(ICT) جهاد دانشگاهي واحد دانشگاه تربيت مدرس، همايش اشتغال و آموزش عالي، 1382.
شوقي دنيا، احمد، برداشتهاي اقتصادي از قرآن كريم، ترجمه: محمد صفري، تهران: دانشگاه امام صادق عليه السلام ، 1389.
شهيدي، فخري و ديگران، زيست فنآوري كاربردي در صنايع غذايي، مشهد، دانشگاه فردوسي، 1389.
صداقت، سيدعلي اكبر، يكصد موضوع، پانصد داستان، قم، ناصر، 1379.
صدر، سيدموسي، اقتصاد در مكتب اسلام، تهران، انتشارات جهان آرا، بيتا.
صنعتي، محمدحسين، برنامه ريزي راهبرد ملي زيستفنآوري، تهران، پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فنآوري، 1382.
طباطبايي، سيدمحمدحسين، الميزان في تفسير القران، قم، مؤسسه اسماعيليان، 1371.
طبرسي، فضل بن حسن، مجمع البيان في تفسيرالقران، ترجمه: گروه مترجمان، تهران، فراهاني، 1360.
عباسنژاد، محسن، قرآن و اقتصاد، مشهد، بنياد پژوهشهاي قرآني حوزه و دانشگاه، 1384.
عروسي حويزي، عبدعلي بن جمعه، تفسير نور الثقلين، بيروت، مؤسسه التاريخ العربي، 1422ه . ق.
غزالي، محمدبن محمد، احياء علوم الدين، ترجمه: مؤيدالدين محمدخوارزمي، به كوشش: حسين خديوجم، تهران، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1351.
فراهاني فرد، سعيد، سياستهاي اقتصادي در اسلام، تهران، مؤسسه فرهنگي دانش و انديشه معاصر، 1381.
فريور، فرزانه و ديگران، سلولهاي بنيادي، تهران، دانش نگرا، 1385.
فصلنامه علمي پژوهشي گياهان دارويي. htpp://imp.ir
فقيه ايماني، مهدي، با مردم اينگونه برخورد كنيم، قم، عطر عترت، چاپ ششم، 1384.
فيض كاشاني، محمدبن شاه مرتضي، الوافي، اصفهان، مكتبةالامام اميرالمؤمنين علي عليه السلام ، 1365.
فيض كاشاني، ملامحسن، محجةالبيضاء، تصحيح و تعليق: علي اكبر غفاري، قم، مؤسسه النشر الاسلامي، بيتا.
قباديان، برات و ديگران، تكنولوژي توليد و كاربرد سوخت بيواتانول، تهران، آيينه نما، 1388.
كشاوند، فروغ، انرژي و انرژي هستهاي، تهران، محور، 1387.
كلانتري، اسماعيل و ديگران، پرسشهاي نو از نانو: 101 پرسش مفهومي فنآوري نانو، قم، نجم الهدي، 1390.
كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، دفتر نشر فرهنگ اهل بيت، 1363.
متقي هندي، علي بن حسام الدين، كنز العمال في سنن الاقوال و الافعال، بيروت، مؤسسه رسالت، 409ه .ق .
مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار تهران، مكتبةالاسلاميه، چاپ دوم، 1394 ه. ق.
محمدي اشتهاردي، محمد، «داستانها و پندها»، پيام آزادي، 1368.
محمدي ري شهري، محمد، توسعه اقتصادي بر پايه قرآن و حديث، قم، دارالحديث، 1382.
المدرس، عباس و ديگران، سوخت زيستي و منابع آن، تهران، آييژ، 1390.
مرندي، وحيد و ديگران، زيست فنآوري؛ از برآمد با درآمد، تهران، حيان، اباصالح ، 1388.
مريدي، سياوش و عليرضا، فرهنگ اقتصادي، تهران، مؤسسه كتاب پيشبرد و نگاه، 1373.
مكارم شيرازي، ناصر و ديگران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ بيست و سوم، 1374.
مؤسسه تحقيقات اقتصادي، مباحثي در اقتصاد خرد نگرش اسلامي، تهران، دانشگاه تربيت مدرس، 1375.
مؤيد، فاطمه و ديگران، دنياي نو، دنياي نانو، تهران، رياست جمهوري، ستاد ويژه توسعه فنآوري نانو، باشگاه دانشآموزي نانو، 1388.
ميرمعزي، سيدحسين، ساختار كلان نظام اقتصادي اسلام، تهران، مؤسسه فرهنگي دانش و انديشه معاصر، چاپ اول، 1380.
نبوينيا، مهدي، آشنايي با انرژي هستهاي، ويژگيهاي آن و منابع انرژي تجديدپذير، تبريز، شايسته، 1391.
نجفي، محمدجواد، تفسير آسان، تهران، اسلاميه، 1362.
نمازي، محمدمهدي، فرهنگ جامع هوافضا، تهران، كوله پشتي، كتاب و ارش، 1389.
نوري طبرسي، ميرزاحسين، مستدرك الوسائل، بيروت، مؤسسه آل البيت لاحياءالتراث، 1408ه .ق.
نهاونديان، محمد و كاجي زاده، تكنولوژي اطلاعات و اشتغال، مجله مهندسان صنايع ايران فردا، شماره 19 و 20، پاييز و زمستان 1379، ص 63.
وبلاگ گياهان داروييhttp:plant.mihanblog.com/post
هادوي نيا، علياصغر، معنويت و اقتصاد، تهران، مؤسسه فرهنگي دانش و انديشه معاصر، 1381.
هفتهنامه پنجره، شماره 137 (20 خرداد 1391).
هوشيار، احسان، مباني انرژيهاي زيستي، بيوديزل، بيوگاز، بيواتانول، بيوهيدروژن، گاز يفيكاسيون، اصفهان، نصوح، 1390.
يزداني، بررسي وضعيت داروهاي گياهي ايران، ششمين همايش علوم دارويي ايران، اصفهان، 1377.
http://biomass.persianblog.ir
www.merdci.ir
www.irstudy.com
www.urmia.ac.ir
http//rasekhoon.com
www.aictc.com
www.bioethanolrc.ir
www.ensani.ir/gsearch.aspx
www.gostareshonline.com
www.itrc.ac.ir
www.magiran.com
www.noormags.com
www.royaninstitue.org
www.ripi.ir
www.aeoi.org.ir
www.nigeb.ac.ir