پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم از نگاه قرآن و اهل بیت علیهم السلام

مشخصات كتاب

عنوان قراردادي : نبي‌الرحمه من مناظر‌القرآن و اهل‌البيت

عنوان و نام پديدآور : پيامبر اعظم صلي‌الله عليه و آله و سلم از نگاه قرآن و اهل بيت عليهم‌السلام / محمدي‌ري‌شهري ؛ مترجم حميد‌رضا شيخي.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمي فرهنگي دارالحديث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهري : ۲۸۴ ص.

فروست : پژوهشكده علوم و معارف حديث ؛ ۱۲۹.

شابك : ۲۰۰۰۰ ريال: 964-493-167-X ؛ ۲۰۰۰۰ ريال(چاپ دوم) ؛ ۲۶۰۰۰ ريال: چاپ سوم: 978-964-493-167-3

يادداشت : فارسي - عربي.

يادداشت : چاپ دوم: ۱۳۸۵.

يادداشت : عنوان ديگر: پيامبر اعظم از نگاه قرآن و اهل بيت.

يادداشت : كتابنامه: ص. [۲۶۹] - ۲۸۰؛ همچنين به صورت زيرنويس.

يادداشت : نمايه.

عنوان ديگر : پيامبر اعظم از نگاه قرآن و اهل بيت.

موضوع : محمد(ص)، پيامبر اسلام، ۵۳ قبل از هجرت - ۱۱ق. -- در قرآن

موضوع : محمد(ص)، پيامبر اسلام، ۵۳ قبل از هجرت - ۱۱ق. -- احاديث

موضوع : محمد(ص)، پيامبر اسلام، ۵۳ قبل از هجرت - ۱۱ق. -- احاديث اهل سنت

شناسه افزوده : شيخي، حميدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمي - فرهنگي دارالحديث. سازمان چاپ و نشر

شناسه افزوده : موسسه علمي - فرهنگي دارالحديث. پژوهشكده علوم و معارف حديث

رده بندي كنگره : BP۲۲/۹/م۳پ۹۰۴۱ ۱۳۸۵

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۹۳

شماره كتابشناسي ملي : ۱۱۴۳۷۸۶

[النص العربي]

الفصل الأوّل دَلائِلُ النُّبوَّةِ

1/ 1 شَهادةُ اللّهِ‌

اشارة

الكتاب‌

" لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَ الْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً". ⁽¹⁾

" هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً". ⁽²⁾

" قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً". ⁽³⁾

" قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَ كَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ". ⁽⁴⁾

" أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَلا تَمْلِكُونَ لِي مِنَ اللَّهِ شَيْئاً هُوَ أَعْلَمُ بِما تُفِيضُونَ فِيهِ كَفى

بِهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ". ⁽¹⁾

" قُلْ أَيُّ شَيْ‌ءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ أُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ أَ إِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرى قُلْ لا أَشْهَدُ قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَ إِنَّنِي بَرِي‌ءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ". ⁽²⁾

الحديث‌

العَجَبُ أ نَّ اللّهَ تَعالى لَم يَجِد رَسولًا يُرسِلُهُ إلَى النّاسِ إلَّا يَتيمَ أبي طالِبٍ! فنَزَلَ:" الر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ* أَ كانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَيْنا إِلى رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قالَ الْكافِرُونَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ مُبِينٌ" الآيات ⁽¹⁾. ⁽²⁾

1/ 2 شَهادةُ أَنبياءِ اللّهِ‌

الكتاب‌

" وَ إِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ". ⁽¹⁾

" وَ إِذْ قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يا بَنِي إِسْرائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ* وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَ هُوَ يُدْعى إِلَى الْإِسْلامِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ". ⁽²⁾

" الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ". ⁽³⁾

انظر: البقرة: 89، 101، 129، 146، آل عمران: 81، 82.

الحديث‌

مُلوكا وأنبِياءَ حَتَّى أبعَثَ النَّبِيَّ الحَرَمِيَّ الَّذي تَبني أُمَّتُهُ هَيكَلَ بَيتِ المَقدِسِ، وهُوَ خاتَمُ الأنبِياءِ، وَاسمُهُ أحمَدُ. ⁽¹⁾

قالَ لَهُ: أثبِت قَولَ موسَى بنِ عِمرانَ! قالَ الرِّضا عليه‌السلام: هَل تَعلَمُ يا يَهودِيُّ أ نَّ موسى أوصى بَني إسرائيلَ فَقالَ لَهُم: إنَّهُ سَيأتِيكُم نَبِيٌّ هوَ مِن إخوَتِكُم، فَبِهِ فَصَدِّقوا، ومِنهُ فَاسمَعوا، فَهَل تَعلَمُ أ نَّ لِبَني إسرائيلَ إخوَةً غَيرَ وُلدِ إسماعيلَ، إن كُنتَ تَعرِفُ قَرابَةَ إسرائيلَ مِن إسماعيلَ‌وَالنَّسَبَ الَّذي بَينَهُما مِن قِبَلِ إبراهيمَ عليه‌السلام؟ فَقالَ رأسُ الجالُوتِ: هذا قَولُ موسى لا نَدفَعُهُ.

فَقالَ لَهُ الرِّضا عليه‌السلام: هَل جاءَكُم مِن إخوَةِ بَني إسرائيلَ نَبيٌّ غَيرُ مُحَمَّدٍ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله؟ قالَ: لا. قالَ الرِّضا عليه‌السلام: أوَلَيسَ قَد صَحَّ هذا عِندَكُم؟ قالَ: نَعَم، ولكِنِّي أُحِبُّ أن تُصَحِّحَهُ لي مِن التَّوراةِ.

فَقالَ لَهُ الرِّضا عليه‌السلام: هَل تُنكِرُ أ نَّ التَّوراةَ تَقولُ لَكُم: جاءَ النُّورُ مِن جَبَلِ طورِ سَيناءَ، وأضاءَ لَنا مِن جَبَلِ ساعِيرَ، وَاستَعلَنَ علَينا مِن جَبَلِ فارانَ؟ قالَ رأسُ الجالوتِ: أعرِفُ هذهِ الكَلِماتِ وما أعرِفُ تَفسيرَها.

قالَ الرِّضا عليه‌السلام: أنا اخبِرُكَ بِهِ، أ مَّا قَولُهُ: جاءَ النُّورُ مِن جَبَلِ طورِ سَيناءَ، فَذلِكَ وَحيُ اللّهِ تَبارَكَ وتَعالى الَّذي أنزَلَهُ عَلى موسى عليه‌السلام عَلى جَبَلِ طورِ سَيناءَ، وأ مّا قَولُهُ: وأضاءَ لَنا مِن جَبَلِ ساعِيرَ، فهُو الجَبَلُ الَّذي أوحَى اللّهُ عَزَّوجَلَّ إلى عيسَى بنِ مَريمَ عليه‌السلام وهُوَ عَلَيهِ، وأ مَّا قَولُهُ: وَاستَعلَنَ عَلَينا مِن جَبَلِ فارانَ، فَذلِكَ جَبَلٌ مِن جِبالِ مَكَّةَ، بَينَهُ وبَينَها يَومٌ.

[قالَ: ⁽¹⁾] وقالَ شَعيا النَّبيُّ عليه‌السلام فيما تَقولُ أنتَ وأصحابُكَ فِي التَّوراةِ: رَأيتُ راكِبَينِ أضاءَ لَهُما الأرضُ، أحَدُهُما راكِبٌ عَلى حِمارٍ، وَالآخَرُ عَلى جَمَلٍ، فَمَن راكِبُ الحِمارِ، ومَن راكِبُ الجَمَلِ؟ قالَ رأسُ الجالوتِ: لا أعرِفُهُما، فَخَبِّرني بِهِما! قالَ عليه‌السلام: أ مَّا راكِبُ الحِمارِ فَعيسى بنُ مَريَمَ، وأ مَّا راكِبُ الجَمَلِ فَمُحَمَّدٌ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، أتُنكِرُ هذا مِن التَّوراةِ؟ قالَ: لا ما انكِرُهُ. ثُمَّ قالَ الرِّضا عليه‌السلام: هَل‌تَعرِفُ حَيقوقَ النَّبيَّ عليه‌السلام؟ قالَ: نَعَم، إنَّي بِهِ لَعارِفٌ! قالَ عليه‌السلام: فَإنَّهُ قالَ وكِتابُكُم يَنطِقُ بهِ: جاءَ اللّهُ بِالبَيانِ مِن جَبَلِ فارانَ، وَامتَلَأتِ السَّماواتُ مِن تَسبيحِ أحمَدَ وأُمَّتِهِ، يَحمِلُ خَيلَهُ فِي البَحرِ كما يَحمِلُ فِي البَرِّ، يَأتينا بِكِتابٍ جَديدٍ بَعدَ خَرابِ بَيتِ المَقدِسِ يَعني بِالكتابِ القُرآنَ أتَعرِفُ هذا وتُؤمِنُ بِهِ؟ قالَ رأسُ الجالوتِ: قَد قالَ ذلِكَ حَيقوقُ عليه‌السلام ولا نُنكِرُ قَولَهُ.

قالَ الرِّضا عليه‌السلام: وقَد قالَ داوودُ عليه‌السلام في زَبورِهِ وأنتَ تَقرَأُ: اللهُمَّ ابعَث مُقيمَ السُّنَّةِ بَعدَ الفَترَةِ، فَهَل تَعرِفُ نَبِيّا أقامَ السُّنَّةَ بَعدَ الفَترَةِ غَيرَ مُحَمَّدٍ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله؟ قالَ رأسُ الجالوتِ: هذا قولُ داوودَ نَعرِفُهُ ولا نَنكِرُهُ، وَلكِن عَنى بِذلِكَ عيسى عليه‌السلام، وأيّامُهُ هِيَ الفَترَةُ.

قالَ رأسُ الجالوتِ: هذا قَولُ داوودَ نَعرِفُهُ ولا نُنكِرُهُ، ولكِن عَنى بِذلِكَ عيسى عليه‌السلام، وأيَّامُهُ هِيَ الفَترَةُ.

قالَ الرِّضا عليه‌السلام: جَهِلتَ، أنَّ عيسى لَم يُخالِفِ السُّنَّةَ، وقد كانَ مُوافِقا لِسُنَّةِ التَّوراةِ حَتَّى رَفَعَهُ اللّهُ إلَيهِ، وفي الإنجيلِ مَكتوبٌ: أنَّ ابنَ البَرَّةِ ذاهِبٌ وَ(الفارقليطا) جاءَ مِن بَعدِهِ، وهُوَ الَّذي يُخَفِّفُ الآصارَ، وَيُفَسِّرُ لَكُم كُلَّ شَي‌ءٍ، ويَشهَدُ لي كَما شَهِدتُ لَهُ، أنا جِئتُكُم بِالأمثالِ وهُو يأتِيكُم بِالتَّأويلِ، أتُؤمِنُ بِهذا فِي الإنجيلِ؟ قالَ: نَعَم، لا انكِرُهُ. ⁽¹⁾

1/ 3 شَهادَةُ مَن عِندَهُ عِلمُ الكِتابِ‌

الكتاب‌

" وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ". ⁽¹⁾

" أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماماً وَ رَحْمَةً أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ فَلا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ". ⁽²⁾

الحديث‌

قالَ: فَسَمِعتَ اللّهَ عَزَّوجَلَّ يَقولُ:" أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ"؟ قالَ: نَعَم. قالَ: فَالَّذي عَلى بَيِّنَةٍ مِن رَبِّهِ مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، وَالَّذي يَتلوهُ شاهِدٌ مِنهُ وهُو الشَّاهِدُ وهُوَ مِنهُ عَليُّ بنُ أبي طَالبٍ، وأنا الشَّاهِدُ وأنا مِنهُ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله. ⁽¹⁾

وَاللّهِ، ما نَزَلَت آيَةٌ في كِتابِ اللّهِ في لَيلٍ أو نَهارٍ إلَّا وقَد عَلِمتُ فيمَن انزِلَت، ولا مِمَّن مَرَّ عَلى رَأسِهِ المَواسي مِن قُرَيشٍ إلَّا وقَد نَزَلَت فيهِ آيَةٌ مِن كِتابِ اللّهِ تَسوقُهُ إلَى الجَنَّةِ أو إلَى النَّارِ.

فَقامَ إلَيهِ رَجُلٌ فَقالَ: يا أميرَ المُؤمِنينَ، مَا الآيَةُ الَّتي نَزَلَت فيكَ؟ قالَ لَهُ: أما سَمِعتَ اللّهَ يَقولُ:" أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ"؟ قالَ: رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله على بَيّنَةٍ مِن رَبِّهِ، وأنا شاهِدٌ لَهُ فيهِ وأتلوهُ مَعَهُ. ⁽⁵⁾

1/ 4 معرفةُ عُلَماءِ بَنو إسرائيلَ وإيمانُ عِدَّة مِن عُلماءِ أَهلِ الكِتابِ‌

الكتاب‌

" وَ إِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ* أَ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ". ⁽⁴⁾

" وَ لَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَ كانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ". ⁽¹⁾

" وَ إِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ* وَ ما لَنا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ ما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ". ⁽²⁾

" قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ كَفَرْتُمْ بِهِ وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَ اسْتَكْبَرْتُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ". ⁽³⁾

الحديث‌

قالوا: صِفوا لَنا صِفَتَهُ، فَوَصَفوا لَهُم، قالوا: فَمَن تَبِعَهُ مِنكُم؟ قالوا: سَفِلَتُنا، فَضَحِكَ حَبرٌ مِنهُم، وقالَ: هذا النَّبيُّ الَّذي نَجِدُ نَعتَهُ ونَجِدُ قَومَهُ أشَدَّ النَّاسِ لَهُ عَداوةً. ⁽¹⁾

1/ 5 شَهادَةُ العِلمِ وَالعالِمِ‌

الكتاب‌

" وَ يَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَ يَهْدِي إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ". ⁽²⁾

" وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ". ⁽³⁾

" وَ ما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ". ⁽⁴⁾

" وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَ لَا الْإِيمانُ وَ لكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَ إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ". ⁽⁵⁾

الحديث‌

1/ 6 المُباهَلةُ

الكتاب‌

" فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ". ⁽¹⁾

الحديث‌

فَقالوا: أنصَفتَ. فَتَواعَدوا لِلمُباهَلَةِ، فَلَمّا رَجَعوا إلى مَنازِلِهِم، قالَ رُؤساؤُهُم؛ السيِّدُ وَالعاقِبُ وَالأهتَمُ: إن باهَلَنا بِقَومِهِ باهَلناهُ، فَإِنَّهُ لَيسَ بِنَبيٍّ، وإن باهَلَنا بِأهلِ بَيتِهِ خاصَّةً فَلا نُباهِلُهُ؛ فَإِنَّه لا يَقدِمُ عَلى أهلِ بَيتِهِ إلَّا وهُوَ صادِقٌ، فَلَمَّا أصبَحوا جَاؤوا إلى رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله ومَعَهُ أميرُ المُؤمِنينَ وفَاطِمَةُ وَالحَسَنُ وَالحُسَينُ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِم.

فَقالَ النَّصارى: مَن هؤلاءِ؟ فَقيلَ لَهُم: هذَا ابنُ عَمِّهِ ووَصِيُّهُ وخَتَنُهُ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ، وهذِهِ بِنتُهُ فاطِمَةُ، وهذانِ ابناهُ الحَسَنُ وَالحُسَينُ عليهم‌السلام، فَعَرَفوا وقالوا لِرَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: نُعطيكَ الرِّضا فَاعفِنا مِنَ المُباهَلَةِ، فَصالَحَهُم رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله عَلَى الجِزيَةِ وَانصَرَفوا. ⁽²⁾

مِنَ النَّاسِ جَميعا، فَنَحنُ أهلُهُ ولَحمُهُ ودَمُهُ ونَفسُهُ، ونَحنُ مِنهُ، وهُوَ مِنَّا. ⁽¹⁾

قالوا: فَهاتِ أنبِئنا.

قالَ: حُبُّ الصَّليبِ وشُربُ الخَمرِ وأكلُ لَحمِ الخِنزيرِ.

قالَ جابِرٌ: فَدَعاهُما إلَى المُلاعَنَةِ، فَواعَداهُ عَلى أن يُغادِياهُ بِالغَداةِ، فَغَدا رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله وأخَذَ بِيَدِ عَلِيٍّ وفاطِمَةَ وَالحَسَنِ وَالحُسَينِ عليهم‌السلام، ثُمَّ أرسَلَ إلَيهِما فَأَبَيا أن يُجيباهُ وأقَرَّا لَهُ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: وَالَّذي بَعَثَني بِالحَقِّ، لَو فَعَلا لَأَمطَرَ الوادِي عَلَيهِما ناراً. قالَ جابِرٌ: فيهِم نَزَلَت:" فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ" ⁽²⁾.

قالَ الشَّعبِيُّ: قالَ جابِرٌ:" وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ" رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله وعَلِيٌّ عليه‌السلام،" أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ" الحَسَنُ وَالحُسَينُ عليهماالسلام،" وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ" فاطِمَةُ عليهاالسلام ⁽³⁾.

صَغيرُهُم، ولَئِن فَعَلتُم لَتَهلِكُنَّ، فَإِن أبَيتُم إلَّا إلفَ دينِكُم وَالإِقامَةَ عَلى ما أنتُم عَلَيهِ فَوادِعوا الرَّجُلَ وَانصَرِفوا إلى بِلادِكُم.

فَأَتى رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله وَقَد غَدا مُحتَضِناً الحُسَينَ آخِذاً بِيَدِ الحَسَنِ وفاطِمَةُ تَمشي خَلفَهُ وعَلِيٌّ خَلفَها وهُوَ يَقولُ: إذا أنَا دَعَوتُ فَأَمِّنوا، فَقالَ أُسقُفُ نَجرانَ: يا مَعشَرَ النَّصارى، إنَّي لَأَرى وُجوهاً لَو شاءَ اللّهُ أن يُزيلَ جَبَلًا مِن مَكانِهِ لَأَزالَهُ بِها، فَلا تُباهِلوا فَتَهلِكوا ولا يَبقى عَلى وَجهِ الأَرضِ نَصرانِيٌّ إلى يَومِ القِيامَةِ، فَقالوا: يا أبَا القاسِمِ، رَأَينا ألّا نُباهِلَكَ وأن نُقِرَّكَ عَلى دينِكَ ونَثبُتَ عَلى دينِنا.

قالَ: فَإِذا أبَيتُمُ المُباهَلَةَ فَأَسلِموا يَكُن لَكُم ما لِلمُسلِمينَ وعَلَيكُم ما عَلَيهِم، فَأَبَوا. قالَ: فَإِنِّي اناجِزُكُم.

فَقالوا: ما لَنا بِحَربِ العَرَبِ طاقَةٌ، ولكِن نُصالِحُكَ عَلى أن لا تَغزونا ولا تُخيفَنا ولا تَرُدَّنا عَن دينِنا عَلى أن نُؤَدِّيَ إلَيكَ كُلَّ عامٍ ألفَي حُلَّةٍ، ألفاً في صَفَرٍ، وألفاً في رَجَبٍ، وثَلاثينَ دِرعاً عادِيَّةً مِن حَديدٍ.

فَصالَحَهُم عَلى ذلِكَ، وقالَ: وَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ، إنَّ الهَلاكَ قَد تَدَلّى عَلى أهلِ نَجرانَ، ولَو لاعَنوا لَمُسِخوا قِرَدَةً وخَنازيرَ، وَلَاضطَرَمَ عَلَيهِمُ الوادي ناراً، وَلَاستَأصَلَ اللّهُ نَجرانَ وأهلَهُ حَتَّى الطَّيرَ عَلى رُؤوسِ الشَّجَرِ، ولَما حالَ الحَولُ عَلَى النَّصارى كُلِّهِم حَتّى يَهلِكوا ....

ثُمَّ قالَ الزّمخشَريُ: وقَدّمَهُم فِي الذِّكرِ عَلَى الأَنفُسِ لِيُنَبِّهَ عَلى لُطفِ مَكانِهم وقُربِ مَنزِلَتِهِم، وليُؤذِنَ بِأَنّهُم مُقدَّمونَ عَلَى الأَنفُسِ مُفدَونَ بِها، وفيهِ دَليلٌ لا شَي‌ءَ أقوى مِنهُ عَلى فَضلِ أصحابِ الكِساءِ عليهم‌السلام. ⁽¹⁾

الفصل الثاني فَلسَفةُ النُبوَّةِ

2/ 1 الدَّعوةُ إلَى اللّهِ‌

الكتاب‌

" يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً* وَ داعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِيراً". ⁽¹⁾

" قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِي وَ سُبْحانَ اللَّهِ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ". ⁽²⁾

" ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ". ⁽³⁾

" يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ

الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ". ⁽¹⁾

" يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَ آمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَ يُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ* وَ مَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَ لَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ". ⁽²⁾

الحديث‌

عَلى حُبِّها. ⁽¹⁾

2/ 2 التَّكاملُ‌

الكتاب‌

" وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْ‌ءٍ". ⁽²⁾

الحديث‌

فَثَبَتَ الآمِرونَ وَالنَّاهونَ عَنِ الحَكيمِ العَليمِ في خَلقِهِ، وَالمُعَبِّرونَ عَنهُ جَلَّ وعَزَّ، وهُمُ الأنبِياءُ عليهم‌السلام و صَفوَتُهُ مِن خَلقِهِ؛ حُكَماءَ مُؤَدَّبينَ بِالحِكمَةِ، مَبعوثينَ بِها، غَيرَ مُشارِكينَ لِلنَّاسِ عَلى مُشارَكَتِهِم لَهُم فِي الخَلقِ وَالتَّركيبِ في شَي‌ءٍ مِن أحوالِهِم، مُؤَيَّدينَ مِن عِندِ الحَكيمِ العَليمِ بِالحِكمَةِ. ⁽³⁾

لَمّا لَم يَكتَف في خَلقِهِم وقُواهُم ما يَثبُتونَ بِهِ لِمُباشَرةِ الصّانِعِ تَعالى حَتّى يُكَلِّمَهُم ويُشافِهَهُم، وكانَ الصّانِعُ مُتَعالِيا عَن أن يُرى، وكانَ ضَعفُهُم وعَجزُهُم عَن إدراكِهِ ظاهِرا، لَم يَكُن بُدٌّ لَهُم مِن رَسولٍ بَينَهُ وبَينَهُم مَعصومٍ يُؤَدِّي إلَيهِم أمرَهُ ونَهيَهُ وأدَبَهُ، ويَقِفُهُم عَلى ما يَكونُ بِهِ اجتِلابُ مَنافِعِهِم ودَفعُ مَضارِّهِم، إذ لَم يَكُن في خَلقِهِم ما يَعرِفونَ بِهِ ما يَحتاجونَ إلَيهِ مَنافِعَهُم ومَضارَّهُم.

فَلَو لَم يَجِب عَلَيهِم مَعرِفَتُهُ وطاعَتُهُ لَم يَكُن لَهُم في مَجي‌ءِ الرَّسولِ مَنفَعَةٌ وَلا سَدُّ حاجَةٍ، ولَكانَ يَكونُ إتيانُهُ عَبَثا لِغَيرِ مَنفَعَةٍ ولا صَلاحٍ، ولَيس هذا مِن صِفَةِ الحَكيمِ الَّذي أتقَنَ كُلَّ شَي‌ءٍ. ⁽¹⁾

2/ 3 رَفعُ الاختلافِ‌

الكتاب‌

" كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ". ⁽²⁾

" وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ

اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ". ⁽¹⁾

" وَ ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ". ⁽²⁾

الحديث‌

2/ 4 الحُرِّيّةُ

الكتاب‌

" وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ". ⁽⁴⁾

" وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ". ⁽⁵⁾

" وَ الَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوها وَ أَنابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرى فَبَشِّرْ عِبادِ". ⁽⁶⁾

انظر: الأنبياء: 25، يس: 6 8.

الحديث‌

مِن مُحَمَّدٍ رَسولِ اللّهِ إلى أُسقُفِ نَجرانَ وأهلِ نَجرانَ، إن أسلَمتُم فَإنِّي أحمَدُ اللّهَ إلَيكُمُ إلهَ إبراهيمَ وإسحاقَ ويَعقوبَ. أمَّا بَعدُ، فَإنِّي أدعوكُم إلى عِبادَةِ اللّهِ مِن عِبادَةِ العِبادِ، وأدعوكُم إلى وَلايَةِ اللّهِ مِن وَلايَةِ العِبادِ. ⁽¹⁾

قالوا: تَدَعُنا وآلهتَنا، ونَدَعُكَ وإلهَكَ .... فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: أرَأيتُم إن أعطَيتُكُم هذِهِ هَل أنتُم مُعطِيَّ كَلِمَةً إن أنتُم تَكَلَّمتُم بِها مَلَكتُم بِهَا العَرَبَ ودانَت لَكُم بِهَا العَجَمُ؟

فَقالَ أبو جَهلٍ: إنَّ هذِهِ لَكَلِمَةٌ مُربِحَةٌ، نَعَم وأبيكَ لَنَقولَنَّها وعَشرَ أمثالِها! قالَ: قولوا: لا إلهَ إلَّا اللّهُ. فَاشمَأزُّوا ونَفَروا مِنها وغَضِبوا وقاموا. ⁽¹⁾

راجع: ص 98(إحياء كلّ القيم).

2/ 5 النُّورُ وَالهِدايةُ

الكتاب‌

" يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ يَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ". ⁽¹⁾

" وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ". ⁽²⁾

" الر كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ". ⁽³⁾

الحديث‌

2/ 6 التربية والتعليم‌

الكتاب‌

" هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ". ⁽¹⁾

" رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ". ⁽²⁾

انظر: البقرة: 151، آل عمران: 164.

الحديث‌

2/ 7 تَزكيةُ الأَخلاقِ‌

الكتاب‌

" هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ". ⁽¹⁾

" وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ". ⁽²⁾

الحديث‌

2/ 8 قِيامُ النَّاسِ بِالقِسطِ

الكتاب‌

" لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ". ⁽¹⁾

الحديث‌

2/ 9 إحياءُ كُلِّ القيمِ‌

الكتاب‌

" الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ

عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ". ⁽¹⁾

الحديث‌

التّفسير:

يقول العلّامة الطباطبائيّ قدس‌سره في تفسير قوله تعالى:" الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ ...":" قال الرّاغب في المفردات: الإصر: عقد الشّي‌ء وحبسه بقهره، يقال: أصَرته فهو مأصور، والمأصَر والمأصِر بفتح الصّادِ وكسرها: محبس السّفينة، قال اللّه تعالى:" وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ" ⁽³⁾أي الامور الّتي تثبّطهم وتقيّدهم عن الخيرات، وعن الوصول إلى الثّواب، وعلى ذلك:" وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً" ⁽⁴⁾وقيل: ثِقلًا، وتحقيقه ما ذكرت. انتهى. ⁽⁵⁾والأغلال جمع غلّ، وهو مايُقيَّد به ....

وذكره صلى‌اللّه‌عليه‌وآله بهذه الأوصاف الثّلاث: الرّسول النّبيّ الامّيّ، ولم يجتمع له في موضع من كلامه تعالى إلّا في هذه الآية والآية التّالية، مع قوله تعالى بعده:" الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ" تدلّ على أ نّه صلى‌اللّه‌عليه‌وآله كان مذكورا فيهما معرّفا بهذه الأوصاف الثّلاث.

ولولا أنّ الغرض من توصيفه بهذه الثّلاث هو تعريفه بما كانوا يعرفونه به من النّعوت المذكورة له في كتابَيهم، لما كانت لذكر الثّلاث الرّسول، النّبيّ، الامّيّ وخاصّة الصّفة الثّالثة نكتة ظاهرة.

وكذلك ظاهر الآية يدلّ أو يُشعر بأنّ قوله:" يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ" إلى آخر الامور الخمسة الّتي وصفه صلى‌اللّه‌عليه‌وآله بها في الآية من علائمه المذكورة في الكتابَين، وهي مع ذلك من مختصّات النّبيّ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله وملّته البيضاء؛ فإنّ الامم الصّالحة وإن كانوا يقومون بوظيفة الأمر بالمعروف والنّهي عن المنكر كما ذكره تعالى من أهل الكتاب في قوله:" لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ إلى أن قال وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ أُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ" ⁽¹⁾، وكذلك تحليل الطّيّبات وتحريم الخبائث في الجملة من جملة الفطريّات الّتي أجمع عليها الأديان الإلهيّة، وقد قال تعالى:" قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ" ⁽²⁾، وكذلك وضع الإصر والأغلال وإن كان ممّا يوجد في الجملة في شريعة عيسى عليه‌السلام كما يدلّ عليه قوله فيما حكى اللّه عنه في القرآن الكريم:" وَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ لِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ" ⁽³⁾، ويشعر به قوله خطابا لبني إسرائيل:" قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَ لِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ" ⁽⁴⁾إلّا أ نّه لايرتاب ذو ريبٍ في أنّ الدِّين الّذي جاء به محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله بكتابٍ من عند اللّه مصدّق لما بين يديه من الكتب السّماويّة وهو دين الإسلام هو الدّين الوحيد الّذي نفخ في جثمان الأمر بالمعروف والنّهي عن المنكر كلّ ما يسعه من روح الحياة، وبلغ به من حدّ الدّعوة الخالية إلى درجة الجهاد في سبيل اللّه بالأموال والنفوس، وهو الدّين الوحيد الّذي أحصى جميع

ما يتعلّق به حياة الإنسان من الشّؤون والأعمال ثمّ قسّمها إلى طيّبات فأحلّها، وإلى خبائث فحرّمها، ولا يعادله في تفصيل القوانين المشرّعة أيّ شريعة دينيّة وقانون اجتماعيّ، وهو الدّين الّذي نسخ جميع الأحكام الشّاقّة الموضوعة على أهل الكتاب واليهود خاصّة، وما تكلّفها علماؤهم وابتدعها أحبارهم ورهبانهم من الأحكام المبتدعة". ⁽¹⁾

2/ 10 إتمامُ الحجَّةِ

الكتاب‌

" رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ كانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً". ⁽²⁾

" وَ لَوْ لا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَ نَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ". ⁽³⁾

" وَ قالُوا لَوْ لا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَ وَ لَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ ما فِي الصُّحُفِ الْأُولى". ⁽⁴⁾

الحديث‌

بَعدَ ما أنكَروا، ويُوحِّدوهُ بِالإلهِيِّةِ بَعدَ ما عَضَدوا. ⁽¹⁾

الفصل الثالث خَتمُ النُّبوَّةِ

الكتاب‌

" ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ وَ كانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيماً". ⁽¹⁾

الحديث‌

راجع: موسوعة الإمام عليّ بن أبي طالب: القسم الثالث، الفصل الرابع: أحاديث المنزلة.

الفصل الرابع عالميةُ نُبوَّةِ مُحَمَّدٍ

4/ 1 رِسالتُهُ إلى كَافَّةِ النَّاسِ‌

الكتاب‌

" قُلْ أَيُّ شَيْ‌ءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ أُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ أَ إِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرى قُلْ لا أَشْهَدُ قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَ إِنَّنِي بَرِي‌ءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ". ⁽¹⁾

" وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَ نَذِيراً وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ". ⁽²⁾

" قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ يُحيِي وَ يُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ كَلِماتِهِ وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ". ⁽³⁾

" وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ". ⁽¹⁾

" هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ"*. ⁽²⁾

الحديث‌

4/ 2 رِسالَتُه إلَى النَّجاشيّ‌

فَخَرَجَ سِتَّةُ نَفَرٍ مِنهُم في يَومٍ واحِدٍ، وذلِكَ فِي المُحرَّمِ سَنَةَ سَبعٍ، وأصبَحَ كُلُّ رَجُلٍ مِنهُم يَتَكلَّمُ بِلِسانِ القَومِ الَّذينَ بَعَثَهُ إلَيهِم، فَكانَ أوَّلَ رَسولٍ بَعَثَهُ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله عَمرُو بنُ أُميَّةَ الضَّمريُّ إلَى النَّجاشِيِّ، وكَتَبَ إلَيهِ كِتابَينِ يَدعوهُ في أحَدِهِما إلَى الإسلامِ ويَتلو عَلَيهِ القُرآنَ. فَأخَذَ [النَّجاشِيُ] كِتابَ رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فَوَضَعَهُ عَلى عَينَيهِ، ونَزَلَ مِن سَريرِهِ فَجَلَسَ عَلَى الأرضِ تَواضُعا، ثُمَّ أسلَمَ وشَهِدَ شَهادَةَ الحَقِّ، وقالَ: لَو كُنتُ أستَطيعُ أن آتِيَهُ لَأتَيتُهُ. وكَتَبَ إلى رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله بِإجابَتِهِ وتَصديقِهِ وإسلامِهِ عَلى يَدَي جَعفرِ بنِ أبي طالِبٍ للّهِ رَبِّ العالَمينَ.

وفِي الكِتابِ الآخَرِ يَأمرُهُ أن يُزَوِّجَهُ أُمَّ حَبيبَةَ بِنتَ أبي سُفيانَ بنِ حَربٍ، وكانَت قَد هاجَرَت إلى أرضِ الحَبَشَةِ مَعَ زَوجِها عُبَيدِاللّهِ بنِ جَحشِ الأسَديِّ فَتَنَصَّرَ هُناكَ وماتَ. وأمَرَهُ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فِي الكِتابِ أن يَبعَثَ إلَيهِ بِمَن قِبَلَهُ مِن أصحابِهِ ويَحمِلَهُم. فَفَعَلَ، فَزَوَّجَهُ أُمَ‌حَبيبَةَ بِنتَ أبي سُفيانَ، وأصدَقَ عَنهُ أربَعَمِئةِ دينارٍ، وأمَرَ بِجِهازِ المُسلِمينَ وما يُصلِحُهُم، وحَمَلَهُم في سَفينَتَينِ مَعَ عَمرِو بنِ أُميَّةَ الضَّمريِّ، ودَعا بِحُقٍّ مِن عاجٍ فَجَعَلَ فيهِ كِتابَي رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، وقالَ: لَن تَزالَ

الحَبَشَةُ بِخَيرٍ ما كانَ هذانِ الكِتابانِ بَينَ أظهُرِها. ⁽¹⁾

4/ 3 رِسالتُهُ إلَى مَلكِ الرّومِ‌

فَقَرَأ الكِتابَ وأذَّنَ لِعُظَماءِ الرُّومِ في دَسكَرَةٍ لَهُ بِحِمصَ، فَقَالَ: يا مَعشَرَ الرُّومِ، هَل لَكُم فِي الفَلاحِ وَالرُّشدِ، وأن يَثبُتَ لَكُم مُلكُكُم وتَتَّبِعونَ ما قالَ عيسَى بنُ مَريَمَ؟

قالَتِ الرُّومُ: وما ذاكَ أيُّهَا المَلِكُ؟ قالَ: تَتَّبِعونَ هذا النَّبِيَّ العَرَبِيَّ.

قالَ: فَحاصُوا حَيصَةَ حُمُرِ الوَحشِ وتَناحَزوا ورَفَعوا الصَّليبَ. فَلَمّا رأى هِرَقلُ‌ذلِكَ مِنهُم يَئِسَ مِن إسلامِهِم وخافَهُم عَلى نَفسِهِ ومُلكِهِ، فَسَكَّنَهُم ثُمَّ قالَ: إنَّما قُلتُ لَكُم ما قُلتُ أختَبِرُكُم لِأنظُرَ كَيفَ صَلابَتُكُم في دِينِكُم، فَقَد رأيتُ مِنكُمُ الَّذي أُحِبُّ. فَسَجَدوا لَهُ. ⁽¹⁾

ثُمَّ قالَ لِتَرجُمانِهِ: سَلهُ، كَيفَ حَسَبُهُ فيكُم؟ قالَ: قُلتُ: هُوَ فينا ذو حَسَبٍ. قالَ: فَهَل كانَ مِن آبائِهِ مَلِكٌ؟ قُلتُ: لا. قالَ: فَهَل كُنتُم تَتَّهِمونَهُ بِالكَذِبِ قَبلَ أن يَقولَ ما قالَ؟ قُلتُ: لا. قالَ: ومَن يَتَّبِعُهُ؛ أشرافُ النَّاسِ أم ضُعَفاؤهُم؟ قالَ: قُلتُ: بَل ضُعَفاؤهُم. قالَ: أيَزيدونَ أم يَنقُصونَ؟ قالَ: قُلتُ: لا، بَل يَزيدونَ، قالَ: هَل يَرتَدُّ أحَدٌ مِنهُم عَن دينهِ بَعدَ أن يَدخُلَ فيهِ سَخطَةً لَهُ؟ قالَ: قُلتُ: لا. قالَ: فَهَل قاتَلتُموهُ؟ قُلتُ: نَعَم. قالَ: فَكَيفَ كانَ قِتالُكُم إيَّاهُ؟ قالَ: قُلتُ: تَكونُ الحَربُ بَينَنا وبَينَهُ سِجالًا، يُصيبُ مِنَّا ونُصيبُ مِنهُ. قالَ: فَهَل يَغدِرُ؟ قُلتُ: لا، ونَحنُ مِنهُ في مُدَّةٍ لا نَدري ما هُوَ صانِعٌ فيها ... قالَ: فَهَل قالَ هذا القَولَ أحَدٌ قَبلَهُ؟ قالَ: قُلتُ: لا ....

قالَ: إن يَكُن ما تَقولُ فيهِ حَقَّا فَإنَّهُ نَبِيٌّ، وقَد كُنتُ أعلَمُ أ نَّهُ خارِجٌ، ولَم أكُن أظُنُّهُ مِنكُم، ولَو أ نَّي أعلَمُ أنَّي أخلُصُ إلَيهِ لَأحبَبتُ لِقاءَهُ، ولَو كُنتُ عِندَهُ لَغَسَلتُ عَن قَدَمَيهِ، وليَبلُغَنَّ مُلكُهُ ما تَحتَ قَدَمَيَّ.

قالَ: ثُمَّ دَعا بِكِتابِ رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فَقَرَأهُ، فَإذا فيهِ: بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، مِن مُحَمَّدٍ رَسولِ اللّهِ إلى هِرَقلَ عَظيمِ الرُّومِ، سَلامٌ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الهُدى. أ مّا بَعدُ، فَإنّي أدعوكَ بِدِعايَةِ الإسلامِ، أسلِم تَسلَم، وأسلِم يُؤتِكَ اللّهُ أجرَكَ مَرَّتَينِ، وإن تَوَلَّيتَ فَإنَّ عَلَيكَ إثمَ الأريسيِّينَ،" قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَ لا نُشْرِكَ بِهِ ..." ⁽¹⁾.

فَلَمَّا فَرَغَ مِن قِراءَةِ الكِتابِ ارتَفَعَتِ الأصواتُ عِندَهُ وكَثُرَ اللَّغطُ، وأمَرَ بِنا فَأُخرِجنا. قالَ: فَقُلتُ لِأصحابي حينَ خَرَجنا: لَقَد أمِرَ ⁽²⁾أمرُ ابنِ أبي كَبشَةَ! ⁽³⁾

4/ 4 رِسالَتُهُ إلَى كِسرى مَلِكِ إيرانَ‌

قالَ عَبدُ اللّهِ: فَدَفَعتُ إلَيهِ كتابَ رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فَقُرِئَ عَلَيهِ، ثُمَّ أخَذَهُ فَمَزَّقَهُ، فَلَمَّا بَلَغَ ذلِكَ رَسولَ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله قالَ: اللَّهُمَّ مَزِّق مُلكَهُ!

وكَتَبَ كِسرى إلى باذانَ عامِلِهِ عَلى اليَمَنِ أنِ ابعَث مِن عِندِكَ رَجُلَينِ جَلدَينِ إلى هذا الرَّجُلِ الَّذي بِالحِجازِ فَليَأتِياني بِخَبَرِهِ.

فَبَعَثَ باذانُ قَهرمانَهُ ورَجُلًا آخَرَ وكَتَبَ مَعَهُما كِتابا. فَقَدِما المَدينَةَ فدَفَعا كِتابَ باذانَ إلَى النَّبيِّ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، فَتَبَسَّمَ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله ودَعاهُما إلَى الإسلامِ وفَرائِصُهُما تَرعُدُ، وقالَ: ارجِعا عَنِّي يَومَكُما هذا حَتَّى تَأتِياني الغَدَ فَأُخبِرَكُما بِما أُريدُ، فَجاءاهُ مِنَ الغَدِ، فَقالَ لَهُما: أبلِغا صاحِبَكُما أنَّ رَبِّي قَد قَتَلَ رَبَّهُ كِسرى في هذهِ اللَّيلَةِ لِسَبعِ ساعاتٍ مَضَت مِنها؛ وهِيَ لَيلةُ الثَّلاثاءِ لِعَشرِ لَيالٍ مَضَينَ مِن جُمادَى الأُولى سَنَةَ سَبعٍ؛ وأ نَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى سَلَّطَ عَلَيهِ ابنَهُ شِيرَوَيهَ فَقَتلَهُ؛ فَرَجَعا إلى باذانَ بِذلِكَ فَأسلَمَ هُوَ وَالأبناءُ الَّذينَ بِاليَمَنِ. ⁽¹⁾

فَلَمَّا وَصَلَ إلَيهِ الكِتابُ مَزَّقَهُ وَاستَخَفَّ بِهِ، وقالَ: مَن هذا الَّذي يَدعوني إلى دينِهِ، ويَبدَأُ بِاسمِهِ قَبلَ اسمي؟! وبَعَثَ إلَيهِ بِتُرابٍ، فَقالَ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: مَزَّقَ اللّهُ مُلكَهُ كَما مَزَّقَ كِتابي، أما إنَّهُ ستُمَزِّقونَ مُلكَهُ، وبَعَثَ إلَيَّ بِتُرابٍ أما إنَّكُم ستَملِكونَ أرضَهُ. ⁽¹⁾

4/ 5 رِسالَتُهُ إلَى المُقَوقِسِ عَظيمِ القِبطِ

يَومَئِذٍ غَيرُها، وهِيَ دُلدُلُ، وقالَ رسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: ضَنَّ الخَبيثُ بِمُلكِهِ ولا بَقاءَ لِمُلكِهِ.

قالَ حاطِبٌ: كانَ لي مُكرِما فِي الضِّيافَةِ وقِلَّةِ اللَّبثِ بِبابِهِ، ما أقَمتُ عِندَهُ إلَّا خَمسَةَ أيَّامٍ. ⁽¹⁾

4/ 6 رِسالَتُهُ إلَى الحَارِثِ بنِ أبي شِمرِ الغِنائيِ‌

وخَرَجَ الحارِثُ يَوما فَجَلَسَ ووَضَعَ التَّاجَ عَلى رَأسِهِ، فَأذِنَ لي عَلَيهِ، فَدَفَعتُ إلَيهِ كِتابَ رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، فَقَرَأهُ ثُمَّ رَمى بِهِ وقالَ: مَن يَنتَزِعُ مِنِّي مُلكي؟! أنا سائرٌ إلَيهِ ولَو كانَ بِاليَمَنِ جِئتُهُ، عَلَيَّ بالنَّاسِ! فَلَم يَزَل يَفرِضُ حَتَّى قامَ، وأمَرَ بِالخُيولِ تُنعَلُ، ثُمَّ قالَ: أخبِر صاحِبَكَ ما تَرى.

وكَتَبَ إلى قَيصرَ يُخبِرُهُ خَبَري وما عَزَمَ عَلَيهِ، فَكَتَبَ إلَيهِ قَيصَرُ ألَّا تَسيرَ إلَيهِ وَالهُ عَنهُ ووافِني بِإيلياءَ. فَلمَّا جاءَهُ جَوابُ كِتابِهِ دَعاني فَقالَ: مَتى تُريدُ أن تَخرُجَ إلى صاحِبِكَ؟ فَقُلتُ: غَدا، فأمَرَ لي بِمِئَةِ مِثقالِ ذَهَبٍ، ووَصَلَني مُرى، وأمَرَ لي بِنَفَقَةٍ وكِسوَةٍ، وقالَ: أقرِئ رَسولَ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله مِنِّي السَّلامَ.

فَقَدِمتُ عَلَى النَّبيِّ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فَأخبَرتُهُ، فَقالَ: بادَ مُلكُهُ! وأقرَأ تُهُ مِن مُرى السَّلامَ، وأخبَرتُهُ بِما قالَ. فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: صَدَقَ؛ وماتَ الحارِثُ بنُ أبي شِمرٍ عامَ الفَتحِ. ⁽¹⁾

4/ 7 رِسالَتُهُ إلَى هَوذَةَ بنِ عَليِّ الحَنفيِ‌

وأجازَ سَليطَ بنَ عَمرٍو بِجائِزَةٍ وكَساهُ أثوابا مِن نَسجِ هَجَرَ، فَقَدِمَ بِذلِكَ كُلِّهِ عَلَى النَّبيِّ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله وأخبَرَهُ عَنهُ بِما قالَ. وقَرَأ كِتابَهُ وقالَ: لَو سَأ لَني سَيابَةً ⁽²⁾مِنَ الأرضِ ما فَعَلتُ، بادَ وبادَ ما في يَدَيهِ! فَلَمَّا انصَرَفَ مِن عامِ الفَتحِ جاءَهُ جَبرَئيلُ فَأخبَرَهُ أ نَّهُ قَد ماتَ. ⁽³⁾

4/ 8 رِسالَتُهُ إلَى جَمَّاعٍ كانوا فِي جَبَلِ تِهامَةَ

الفصل الخامس خَصائِصُ النَّبيّ‌

5/ 1 خَصائِصُهُ الأُسَريَّةُ

أ خَيرُ النَّاسِ أُسرَةٍ

الكتاب‌

" إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً". ⁽¹⁾

الحديث‌

ب اليُتم‌

الكتاب‌

" أَ لَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى". ⁽⁴⁾

الحديث‌

أي فَآوى إلَيكَ النَّاسَ. ⁽¹⁾

ج الفَقر

الكتاب‌

" وَ وَجَدَكَ عائِلًا فَأَغْنى". ⁽⁵⁾

الحديث‌

بِالمَخمَصَةِ، وَابتَلاهُم بِالمَجهَدَةِ ... و لكنَّ اللّهَ سُبحانَهُ جَعَلَ رُسُلَهُ اولي قُوَّةٍ في عَزائِمِهِم، وضَعَفَةً فيما تَرَى الأعيُنُ مِن حالاتِهِم، مَعَ قَناعَةٍ تَملأُ القُلوبَ وَالعُيونَ غِنىً، وخَصاصَةٍ تَملأُ الأبصارَ وَالأسماعَ أذىً. ⁽¹⁾

راجع: التنمية الاقتصادية: الفصل السادس" مدح الفقر ومعناه".

5/ 2 خَصائِصُهُ الاسميَّةُ

الكتاب‌

" مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ". ⁽⁴⁾

" وَ إِذْ قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يا بَنِي إِسْرائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ". ⁽⁵⁾

الحديث‌

قَفَّيتُ النَّبِيِّينَ جَماعَةً، وأنا المُقيمُ الكامِلُ الجامِعُ. ومَنَّ عَلَيَّ رَبِّي وقالَ لي: يا مُحَمَّدُ صَلَّى اللّهُ عَلَيكَ فَقَد أرسَلتُ كُلَّ رَسولٍ إلى أُمَّتِهِ بِلِسانِها، وأرسَلتُكَ إلى كُلِّ أحمَرَ وأسوَدَ مِن خَلقي، ونَصَرتُكَ بِالرُّعبِ الَّذي لَم أنصُر بِهِ أحَدا، وأحلَلتُ لَكَ الغَنيمَةَ ولَم تَحِلَّ لِأحَدٍ قَبلَكَ، وأعطَيتُ ⁽¹⁾لَكَ ولِأُمَّتِكَ كَنزا مِن كُنوزِ عَرشي: فاتِحَةَ الكِتابِ، وخاتِمَةَ سورَةِ البَقرَةِ، وجَعَلتُ لَكَ ولِأُمَّتِكَ الأرضَ كُلَّها مَسجِدا وتُرابَها طَهُورا، وأعطَيتُ لَكَ ولِأُمَّتِكَ التَّكبيرَ، وقَرَنتُ ذِكرَكَ بِذِكري حَتَّى لا يَذكُرُني أحَدٌ مِن أُمَّتِكَ إلَّا ذَكَرَكَ مَعَ ذِكري، فَطوبى لَكَ يا مُحَمَّدُ ولِأُمَّتِكَ. ⁽²⁾

5/ 3 خَصائِصُهُ الأَخلاقِيّةُ

أ حُسنُ الخُلُقِ‌

الكتاب‌

" وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ". ⁽¹⁾

الحديث‌

ب الأمانَة

الكتاب‌

" مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ". ⁽⁴⁾

الحديث‌

ثُمَّ إنَّهُم اجتَمَعوا فِي المَسجِدِ وتَشاوَروا وتَناصَفوا، فَزَعَمَ بَعضُ أهلِ الرِّوايَةِ أنَّ أبا أُمَيَّةَ بنَ المُغيرَةِ بنِ عَبدِاللّهِ بنِ عُمَرَ بنِ مَخزومٍ وكانَ عامَئِذٍ أسَنَّ قُرَيشٍ كُلِّها قالَ: يا مَعشَرَ قُرَيشٍ، اجعَلوا بَينَكُم فيما تَختَلِفونَ فيه أوَّلَ مَن يَدخُلُ مِن بابِ هذا المَسجِدِ يَقضي بَينَكُم فيهِ، فَفَعَلوا. فَكانَ أوَّلَ داخِلٍ عَلَيهِم رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، فَلَمَّا رَأوهُ قالوا: هذا الأمينُ، رَضينا، هذا مُحَمَّدٌ.

فَلَمَّا انتَهى إلَيهِم وأخبَروهُ الخَبَرَ، قالَ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: هَلُمَّ إلَيَّ ثَوبا، فَأُتِيَ بِهِ، فَأخَذَ الرُّكنَ فَوَضَعَهُ فيهِ بِيَدِهِ، ثُمَّ قالَ: لِتَأخُذ كُلُّ قَبيلَةٍ بِناحِيَةٍ مِنَ الثَّوبِ، ثُمَّ ارفَعوهُ جَميعا، فَفَعَلوا، حَتَّى إذا بَلَغوا بِهِ مَوضِعَهُ وَضَعَهُ هُوَ بِيَدِهِ، ثُمَّ بُنِيَ عَلَيهِ. ⁽¹⁾

سَمّاهُ قَومُهُ الأمينَ، لِما جَمَعَ اللّهُ لَهُ مِن الأُمورِ الصَّالِحَةِ فيهِ، فَلَقَد كانَ الغالِبُ عَلَيهِ بِمَكَّةَ الأمينَ. ⁽¹⁾

ج الصِّدق‌

قالَ: فَإنِّي نَذيرٌ لَكُم بَينَ يَدَي عَذابٍ شَديدٍ. يا بَني عَبدِ المُطَّلبِ يابَني عَبدِ مَنافٍ‌يا بَني زُهرَةَ حَتَّى عَدَّدَ الأفخاذَ مِن قُرَيشٍ، إنَّ اللّهَ أمَرَني أن أُنذِرَ عَشيرَتِيَ الأقرَبينَ، وإنِّي لا أملِكُ لَكُم مِنَ الدُّنيا مَنفَعَةً ولا مِنَ الآخِرَةِ نَصيبا إلَّا أن تَقولوا:

لا إلهَ إلَّا اللّهُ. قالَ: يَقولُ أبولَهَبٍ: تَبّا لَكَ سائِرَ اليَومِ! ألِهذا جَمَعتَنا؟! فَأنزَلَ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى:" تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَ تَبَّ ..." ⁽¹⁾السُّورَةَ كُلَّها. ⁽²⁾

د العَدل‌

الكتاب‌

" فَلِذلِكَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللَّهُ رَبُّنا وَ رَبُّكُمْ لَنا أَعْمالُنا وَ لَكُمْ أَعْمالُكُمْ لا حُجَّةَ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنا وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ". ⁽⁵⁾

الحديث‌

يا يَهوديُّ، ما عِندي ما أُعطيكَ.

فَقالَ: فَإنِّي لا أُفارِقُكَ يا مُحَمَّدُ حَتَّى تَقضيَني.

فَقالَ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: إذَن أجلِسَ مَعَكَ، فَجَلَسَ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله مَعَهُ حَتَّى صَلَّى في ذلِكَ المَوضِعِ الظُّهرَ وَالعَصرَ وَالمَغرِبَ وَالعِشاءَ الآخِرَةَ وَالغَداةَ، وَكانَ أصحابُ رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله يَتَهَدَّدونَهُ ويَتَواعَدونَهُ، فَنَظَرَ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله إلَيهِم، فَقالَ: مَا الَّذي تَصنَعونَ بِهِ؟! فَقالوا: يا رَسولَ اللّهِ، يَهودِيٌّ يَحبِسُكَ؟! فَقالَ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: لَم يَبعَثني رَبِّي عَزَّوجَلَّ بِأن أظلِمَ مُعاهَدا ولا غَيرَهُ.

فَلَمّا عَلا النَّهارُ قالَ اليَهودِيُّ: أشهَدُ أن لا إلهَ إلَّا اللّهُ وأشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ، وشَطرُ مالي في سَبيلِ اللّهِ. أما وَاللّهِ ما فَعَلتُ بِكَ الَّذي فَعَلتُ إلَّا لِأنظُرَ إلى نَعتِكَ فِي التَّوراةِ، فَإنِّي قَرَأتُ نَعتَكَ فِي التَّوراةِ: مُحَمَّدُ بنُ عَبدِاللّهِ مَولِدُهُ بِمَكَّةَ ومُهاجَرُهُ بِطَيبَةَ، ولَيسَ بِفَظٍّ ولا غَليظٍ ولا صَخَّاب، ولا مُتَزَيِّنٍ بِالفُحشِ ولا قَولِ الخَنا، وأنا أشهَدُ أن لا إلهَ إلَّا اللّهُ، وأ نَّكَ رَسولُ اللّهِ، وهذا مالي، فَاحكُم فيهِ بِما أنزَلَ اللّهُ. وكانَ اليَهودِيُّ كَثيرَ المالِ.

ثُمَّ قالَ عَليٌّ عليه‌السلام: كانَ فِراشُ رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله عَباءَةً، وكانَت مِرفَقَتَهُ ⁽¹⁾أدَمُ ⁽²⁾حَشوُها ليفٌ، فَثُنِيَت لَهُ ذاتَ لَيلَةٍ، فَلَمَّا أصبَحَ قالَ: لَقَد مَنَعَني الفِراشُ اللّيلَةَ الصَّلاةَ، فَأمَرَ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله أن يُجعَلَ بِطاقٍ واحِدٍ. ⁽³⁾

ه الشَّجاعَة

و الرَّحمَة

الكتاب‌

" لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ". ⁽¹⁾

" فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ". ⁽²⁾

الحديث‌

ز الحِلم‌

ح الحَياء

في خِدرِها. ⁽¹⁾

ط التَّواضُع‌

ي التَّوكُّلُ‌

ك الصَبر

أوزارِ النَّاسِ. ⁽¹⁾

فَقُلتُ: مَن هذهِ؟ فَقالوا: زَينَبُ بِنتُ رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله وهِيَ جارِيَةٌ وَصيفٌ. ⁽⁴⁾

ل الزُّهد في الدُّنيا

للّه رَفَعَهُ اللّهُ. ⁽¹⁾

م التَّجَنُّبُ عَنِ الغَضَبِ لِنَفسِهِ‌

فَلَمَّا رَأى رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله ما لَقيتُ قالَ: كَيفَ قُلتِ؟! وَاللّهِ لَقَد آمَنَت بي إذ كَفَرَ النَّاسُ، وآوَتني إذ رَفَضَني النَّاسُ، وصَدَّقَتني إذ كَذَّبَني النَّاسُ، ورُزِقَت مِنِّي ⁽⁴⁾حيثُ حُرِمتُموهُ.

فَغَدا وراحَ عَلَيَّ بِها شَهرا. ⁽⁵⁾

5/ 4 خَصائِصُهُ السِّياسيةُ

أ الاهتمام بالشَّباب‌

اشاره

فَحالَفَنِي الشُّبَّانُ، وخالَفَنِي الشُّيوخُ. ثُمَّ قَرَأَ:" فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ" ⁽¹⁾. ⁽²⁾

أوَّلُ مُمثّلٍ لِلنَّبِيِّ فَتىً‌

لقد كانت هذه هي المرّة الاولى التي تطلب فيها المدينة وكانت من البلاد الواسعة كثيرة الاختلاف مُمثِّلًا عن النّبي صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، كما أنّها تعتبر المرّة الاولى أيضا التي يبعث فيها النّبي ممثّلًا رسميّا عنه إلى خارج مكّة. ومن الطبيعي أن يُختار لمثل هذه المهمّة الخطيرة من تتوفّر فيه المؤهّلات واللياقات اللازمة.

فاختار النّبي صلى‌اللّه‌عليه‌وآله لذلك من بين المسلمين وقتئذٍ مصعب بن عمير، وكان شابّا في مقتبل أمره:

فَقالَ رَسولُ اللّهِ لِمُصعَبِ بنِ عُمَيرٍ، وكانَ فَتىً حَدَثاً ... وأمَرَهُ رَسولُ اللّهِ‌بِالخُروجِ مَعَ أسعَدَ، وقَد كانَ تَعَلَّمَ مِنَ القُرآنِ كَثيرا. ⁽⁴⁾

فانطلق هذا الفتى المُفعَم بروح الإيمان والفتوّة، وقام بالمهمّة مع تدبير وكياسة على أحسن وجه. ولم يلبث طويلًا حتّى استجاب أهل المدينة لدعوته على اختلاف شرائحهم سيما فتيانهم وشبابهم، فأسلموا وصلّى بهم مصعب صلاةالجمعة،

وهي أول صلاة جمعة تقام في المدينة؛ و:

إنَّهُ أوَّلُ مَن جَمَّعَ الجُمُعَةَ بِالمَدينَةِ وأسلَمَ عَلى يَدِهِ أسيدُ بن حضيرٍ وسَعدُ بنُ مُعاذٍ، وكَفى بذلكَ فَخراً وأثَراً فِي الإِسلامِ. ⁽¹⁾

أوّلُ والٍ لِمكَّةَ شابٌّ في الحادية وَالعشرينَ‌

وَولّى صلى‌اللّه‌عليه‌وآله عَتّابَ بنَ أسيدٍ وعُمُرُهُ إحدى وعِشرونَ سَنَةً أمرَ مَكَّةَ وأمَرَهُ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله أن يُصَلِّيَ بِالنّاسِ وهُوَ أوَّلُ أميرٍ صَلّى بِمَكَّةَ بَعدَ الفَتحِ جَماعَةً. ⁽³⁾

ثمّ التفت صلى‌اللّه‌عليه‌وآله لعتّاب مُبيّنا له خطورة هذه المسؤولية قائلًا:

يا عَتّابُ، تَدري عَلى مَنِ استَعمَلتُكَ؟! استَعمَلتُكَ عَلى أهلِ اللّهِ عز و جل، ولَو أعلَمُ لَهُم خَيرا مِنكَ استَعمَلتُهُ عَلَيهِم. ⁽¹⁾

وكان من الطبيعي أن يثير مثل هذا القرار حفيظة وجهاء مكّة وكبرائها، فكتب النّبي صلى‌اللّه‌عليه‌وآله كتابا طويلًا توقّيا لاعتراضهم جاء في آخره:

ولا يَحتَجَّ مُحتَجٌّ مِنكُم في مُخالَفَتِهِ بِصِغَرِ سِنِّهِ فَلَيسَ الأَكبَرُ هُوَ الأَفضَلَ، بَلِ الأَفضَلُ هُوَ الأَكبَرُ. ⁽²⁾

هذا وقد بقي عتّاب بن أسيد واليا على مكّة إلى آخر حياة النّبي صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، وكان حَسنِ التدبير والولاية.

قائدُ حَربِ الرُّومِ، شابٌّ في الثامنة عشرَةَ

وكان من البديهي أن يولّي أمر هذا الجيش أكثر قوّاده كفاءة. فأمّر عليه اسامة بن زيد بعد أن دعاه، وكان له من العمر آنذاك ثمانية عشرة عاما. ⁽³⁾

يقع هذا القرار محلًاّ لاعتراض وجوه الصحابة سيما في تلك الظروف السياسية الحسّاسة، ⁽⁴⁾فكشفوا عمّا في الضمير وبسطوا ألسنتهم بالقول: فَتَكَلَّمَ قَومٌ وقالوا: يُستَعمَلُ هذَا الغُلامُ عَلَى المُهاجِرينَ الأَوّلينَ. ⁽⁵⁾

فلمّا بلغ النّبي صلى‌اللّه‌عليه‌وآله ذلك خرج فرقى المنبر مغضبا، فقال بعد الحمد والثناء:

إنَّ النّاسَ قَد طَعَنوا في إمارَةِ اسامَةَ، وقَد كانوا طَعَنوا في إمارَةِ أبيهِ مِن قَبلِهِ، وإنَّهُما لَخَليقانِ لَها وإنَّهُ لَمِن أحَبِّ النّاسِ إلَيَ آلًا، فَاوصيكُم بِاسامَةَ خَيرا. ⁽¹⁾

ب تَقديمُ نَفسهِ وَأهلِ بَيتِهِ في البلاءِ

ج إيثارُ النَّاسِ عَلى نَفسهِ و أهلِ بَيتِهِ‌

أما إنِّي لا أقولُ: إنَّهُ كانَ لا يَجِدُ، لَقَد كانَ يُجيزُ الرَّجُلَ الواحِدَ بِالمِئةِ مِنَ الإبِلِ، فَلَو أرادَ أن يَأكُلَ لَأكَلَ. ⁽³⁾

ما يَجِدونَ فيها عَشاءً. ⁽¹⁾

د التَّجنّبُ عن المُداهَنةِ

إِلَّا اخْتِلاقٌ" ⁽¹⁾أي تَخليطٌ. ⁽²⁾

ه حِمايةُ المُستضعفينَ‌

الكتاب‌

" وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَ لا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ كانَ أَمْرُهُ فُرُطاً". ⁽³⁾

" وَ لا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ وَ ما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ". ⁽⁴⁾

الحديث‌

وقَال صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: مَن أكرَمَ فَقيرا مُسلِما لَقِيَ اللّهَ عز و جل يَومَ القِيامَةِ وهُوَ عَنهُ راضٍ. ⁽¹⁾

رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله حَتَّى وَقَفَ عَلى بابِ دارِهِم، ثُمَّ قالَ: السَّلامُ عَلَيكُم يا أهلَ الدَّارِ، فَلَم يُجيبوهُ، فَأعادَ السَّلامَ فَلَم يُجيبوهُ، فَأعادَ السَّلامَ فَقالوا: وعليكَ السَّلامُ يا رَسولَ اللّهِ ورَحمَةُ اللّهِ وبَرَكاتُهُ، فَقالَ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: ما لَكُم تَرَكتُم إجابَتي في أوَّلِ السَّلامِ وَالثَّاني؟ فَقالوا: يا رَسولَ اللّهِ، سَمِعنا كَلامَكَ فَأحبَبنا أن نَستَكثِرَ مِنهُ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: إنَّ هذهِ الجارِيَةَ أبطَأت عَلَيكُم فَلا تُؤذوها، فَقالوا: يا رَسولَ اللّهِ، هِيَ حُرَّةٌ لِمَمشاكَ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: الحَمدُ للّهِ، ما رَأيتُ اثنَي عَشَرَ دِرهَما أعظَمَ بَرَكَةً مِن هذِهِ: كَسا اللّهُ بِها عارِيَينِ، وأعتَقَ بها نَسَمَةً. ⁽¹⁾

و مُكافَحةُ المُستكبرينَ‌

عَظيما القَريَتَينِ فَأنزَلَ اللّهُ تَعالى فيهِ، فيما بَلَغَني" وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ إلى قوله تعالى: مِمَّا يَجْمَعُونَ" ⁽¹⁾. ⁽²⁾

. ⁽⁶⁾

مَعَ الوَليدِ بنِ المُغيرَةِ فِي المَسجِدِ، فَجاءَ النَّضرُ بنُ الحارِثِ حَتَّى جَلَسَ مَعَهُم فِي المَجلِسِ، وفِي المَجلِسِ غَيرُ واحِدٍ مِن رِجالِ قُرَيشٍ، فَتَكَلَّمَ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فَعَرَضَ لَهُ النَّضرُ بنُ الحارِثِ، فَكَلَّمَهُ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله حَتَّى أفحَمَهُ، ثُمَّ تَلا عَلَيهِ وعَلَيهِم:" إِنَّكُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ* لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَ كُلٌّ فِيها خالِدُونَ* لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَ هُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ" ⁽¹⁾. ⁽²⁾

ز تَألِيفُ القُلُوبِ‌

قالَ: فَكَيفَ تَرى فُلانا؟ قالَ: قُلتُ: سَيِّدٌ مِن ساداتِ النَّاسِ.

قالَ: فَجُعَيلٌ خَيرٌ مِن مِل‌ءِ الأرضِ مِن فُلانٍ! قالَ: قُلتُ: فَفُلانٌ هكذا وأنتَ

تَصنَعُ بهِ ما تَصنَعُ! قالَ: إنَّهُ رَأسُ قَومِهِ فَأنا أتألّفُهُم بِهِ. ⁽¹⁾

5/ 5 خَصائِصُهُ العِباديَّةُ

أ كِثرَةُ العِبادَةِ

الكتاب‌

" طه* ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى". ⁽²⁾

الحديث‌

قالَ: فَانصَرَفَت أُمُّ سَلَمَةَ تَبكي حَتَّى انصَرَفَ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله لِبُكائِها، فَقالَ لَها: ما يُبكيكِ يا أُمَّ سَلَمَةَ؟ فَقالَت: بِأبي أنتَ وَأُمّي يا رَسولَ اللّهِ، ولِمَ لا أبكي وأنتَ بِالمَكانِ الَّذي أنتَ بِهِ مِنَ اللّهِ، قَد غَفَرَ اللّهُ لَكَ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِكَ وما تَأخَّرَ ...؟! فَقالَ: يا أُمَّ سَلَمَةَ، وما يُؤمِنُني؟ وإنَّما وَكَلَ اللّهُ يونُسَ بنَ مَتَّى إلى نَفسِهِ طَرفَةَ عَينٍ فَكانَ مِنهُ ما كانَ. ⁽¹⁾

وأتَت فاطِمَةُ بِنتُ عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ عليه‌السلام إلى جابِرِ بنِ عَبدِاللّهِ، فَقالَت لَهُ: يا صاحِبَ رَسولِ اللّهِ، إنَّ لَنا عَلَيكُم حُقوقا، ومِن حَقِّنا عَلَيكُم أن إذا رَأيتُم أحَدَنا يُهلِكُ نَفسَهُ اجتِهادا أن تُذَكِّروهُ اللّهَ، وتَدعوهُ إلَى البُقيا عَلى نَفسِهِ، وهذا عَلِيُّ بنُ

الحُسَينِ بَقيَّةُ أبيهِ الحُسَينِ، قَدِ انخَرَمَ أنفُهُ، ونَقِبَت جَبهَتُهُ ورُكبَتاهُ وراحَتاهُ، أذابَ نَفسَهُ فِي العِبادَةِ! فَأتى جابِرٌ إلى بابِهِ وَاستأذَنَ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيهِ وَجَدَهُ في مِحرابِهِ قَد أنصَبَتهُ ⁽¹⁾العِبادَةُ، فَنَهَضَ عَلِيٌّ فَسَألَهُ عَن حالِهِ سُؤالًا خَفِيَّا، ثُمَّ أجلَسَهُ بِجَنبِهِ، ثُمَّ أقبَلَ جابرٌ يَقولُ: يَابنَ رَسولِ اللّهِ، أما عَلِمتَ أنَّ اللّهَ إنَّما خَلَقَ الجَنَّةَ لَكُم ولِمَن أحَبَّكُم، وخَلَقَ النَّارَ لِمَن أبغَضَكُم وعاداكُم؟ فَما هذا الجَهدُ الَّذي كَلَّفتَهُ نَفسَكَ؟! فَقالَ لَهُ عَليُّ بنُ الحُسَينِ: يا صاحِبَ رَسولِ اللّهِ، أما عَلِمتَ أنَّ جَدَّي رَسولَ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله قَد غَفَرَ اللّهُ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِهِ وما تَأخَّرَ، فَلَم يَدَعِ الاجتِهادَ لَهُ، وتَعَبَّدَ بِأبي هُوَ وأُمِّي حَتَّى انتَفَخَ السَّاقُ ووَرِمَ القَدَمُ، وقيلَ لَهُ: أتَفعَلُ هذا وقَد غَفَرَ اللّهُ لَكَ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِكَ وما تَأخَّرَ؟! قالَ: أفَلا أكونُ عَبدا شَكورا؟! فَلَمَّا نَظَرَ إلَيهِ جابِرٌ ولَيسَ يُغني فيهِ قَولُ قائِلٍ، قالَ: يَابنَ رَسولِ اللّهِ، البُقيا عَلى نَفسِكَ؛ فَإنَّكَ مِن أُسرَةٍ بِهِم يُستَدفَعُ البَلاءُ، وتُستَكشَفُ اللَأواءُ، وبِهِم تُستَمسَكُ السَّماءُ.

فَقالَ: يا جابِرُ، لا أزالُ عَلى مِنهاجِ أبوَيَّ مُؤتَسِيا بِهِما حَتَّى ألقاهُما.

فَأقبَلَ جابِرٌ عَلى مَن حَضَرَ فَقالَ لَهُم: ما رُئيَ مِن أولادِ الأنبِياءِ مِثلُ عَليِّ بنِ الحُسينِ، إلَّا يوسُفَ بنَ يَعقوبَ، وَاللّهِ لَذُرِّيَّةُ عَلِيِّ بنِ الحُسَينِ أفضَلُ مِن ذُرِّيَّةِ يوسُفَ. ⁽²⁾

ب استِمرارُ العَمَلِ‌

وفي رِوايَةٍ: وكانَ آلُ مُحَمَّدٍ إذا عَمِلوا عَمَلًا أثبَتوهُ. ⁽²⁾

ج شِدَّةُ مَحَبَّةِ الصَّلاةِ

د غايةُ الخُشوعِ في الصَّلاةِ

ه سيرَتُه في الصِّيامِ‌

و ذِكرُ اللّهِ عِندَ الجُلوسِ وَالقيامِ‌

5/ 6 كلامٌ جامع في خَصائِصِهِ‌

انفَرَقَت عَقيقَتُهُ ⁽¹⁾فَرَقَ، وإلَّا فَلا يُجاوِزُ شَعرُهُ شَحمَةَ أُذُنَيهِ إذا هُوَ وَفرَةٌ، أزهَرَ اللَّونِ، واسِعَ الجَبينِ، أزَجَّ ⁽²⁾الحاجِبَينِ، سوابِغَ في غَيرِ قَرَنٍ بَينَهُما عِرقٌ يُدِرَّهُ الغَضَبُ، أقنَى العِرنينِ، لَهُ نورٌ يَعلوهُ يَحسَبُهُ مَن لَم يَتَأَمَّلهُ، أشَمَّ، كَثَّ اللِّحيَةِ، سَهلَ الخَدَّينِ، ضَليعَ الفَمِ، أشنَبَ ⁽³⁾مُفَلَّجَ الأَسنانِ، دَقيقَ المَسرُبَةِ ⁽⁴⁾كَأَنَّ عُنُقَهُ جيدُ دُميَةٍ في صَفاءِ الفِضَّةِ، مُعتَدِلَ الخَلقِ، بادِنا مُتَماسِكا، سَواءَ البَطنِ وَالصَّدرِ، بَعيدَ ما بَينَ المَنكِبَينِ، ضَخمَ الكَراديسِ، أنوَرَ المُتَجَرِّدِ، مَوصولَ ما بَينَ اللَّبَّةِ وَالسُّرَّةِ بِشَعرٍ يَجري كَالخَطِّ، عارِيَ الثَّديَينِ وَالبَطنِ وما سِوى ذلِكَ، أشعَرَ الذِّراعَينِ وَالمَنكِبَينِ وأعالِيَ الصَّدرِ، طَويلَ الزَّندَينِ رَحبَ الرَّاحَةِ، شَثنَ الكَّفَينِ وَالقَدَمَينِ، سائِلَ الأَطرافِ، سَبطَ العَصَبِ ⁽⁵⁾، خُمصانَ الأَخمَصَينِ، فَسيحَ القَدَمَينِ يَنبو عَنهُمَا الماءُ، إذا زالَ زالَ تَقَلُّعا، يَخطو تَكَفيِّا ويَمشي هَونا، ذَريعَ المِشيَةِ إذا مَشى كَأنَّما يَنحَطُّ مِن صَبَبٍ، وإذَا التَفَتَ التَفَتَ جَميعا، خافِضَ الطَّرفِ، نَظَرُهُ إلَى الأرضِ أطوَلُ مِن نَظَرِهِ إلَى السَّماءِ، جُلُّ نَظَرِهِ المُلاحَظَةُ، يَبدُرُ مَن لَقِيَهُ بِالسَّلامِ.

قالَ: قُلتُ: صِف لي مَنطِقَهُ. فَقالَ: كانَ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله مُتَواصِلَ الأَحزانِ، دائِمَ الفِكرَةِ لَيسَت لَهُ راحَةٌ، ولا يَتَكَلَّمُ في غَيرِ حاجَةٍ، يَفتَتِحُ الكَلامَ ويَختِمُهُ بِأَشداقِهِ، يَتَكَلَّمُ بِجَوامِعِ الكَلِمِ فَصلًا لا فُضولَ فيهِ ولا تَقصيرَ، دَمِثا لَيسَ بِالجافي ولا بِالمَهينِ، تَعظُمُ عِندَهُ النِّعمَةُ وإن دَقَّت، لا يَذُمُّ مِنها شَيئا، غَيرَ أنَّهُ كانَ لا يَذُمُّ ذَوَّاقا ولا يَمدَحُهُ.

ولا تُغضِبُهُ الدُّنيا وما كانَ لَها، فَإِذا تُعوطِيَ الحَقُّ لَم يَعرِفهُ أحَدٌ، ولَم يَقُم لِغَضَبِهِ شَي‌ءٌ حَتَّى يَنتَصِرَ لَهُ. وإذا أشارَ أشارَ بِكَفِّهِ كُلِّها، وإذا تَعَجَّبَ قَلَبَها، وإذا تَحَدَّثَ قارَبَ يَدَهُ اليُمنى مِنَ اليُسرى فَضَرَبَ بِإِبهامِهِ اليُمنى راحَةَ اليُسرى، وإذا غَضِبَ أعرَضَ بِوَجهِهِ وأشاحَ، وإذا فَرِحَ غَضَّ طَرفَهُ، جُلُّ ضِحكِهِ التَّبَسُّمُ، يَفتَرُّ عَن مِثلِ حَبِّ الغَمامِ.

قالَ الحَسَنُ عليه‌السلام: فَكَتَمتُ هذَا الخَبَرَ عَنِ الحُسَينِ عليه‌السلام زَمانا، ثُمَّ حَدَّثتُهُ فَوَجَدتُهُ قَد سَبَقَني إلَيهِ وسأَلَهُ عَمّا سَأَلتُهُ عَنهُ فَوَجَدتُهُ قَد سَأَلَ أباهُ عَن مَدخَلِ النَّبِيِّ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله ومَخرَجِهِ ومجلِسِهِ وشَكلِهِ، فَلَم يَدَع مِنهُ شَيئا.

قالَ الحُسَينُ عليه‌السلام: سَأَلتُ أبي عليه‌السلام عَن مَدخَلِ رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، فَقالَ: كانَ دُخولُهُ لِنَفسِهِ مَأذونا لَهُ في ذلِكَ فَإذا أوى إلى مِنزِلِهِ جَزَّأَ دُخولَهُ ثَلاثَةَ أجزاءٍ: جُزءا للّه تَعالى، وجُزءا لأِهلِهِ، وجُزءا لِنَفسِهِ. ثُمَّ جَزَّأَ جُزءَهُ بَينَهُ وبَينَ النَّاسِ، فَيَرُدُّ ذلِكَ بِالخاصَّةِ عَلَى العامَّةِ ولا يَدَّخِرُ عَنهُم مِنهُ شَيئا، وكانَ مِن سيرَتِهِ في جُزءِ الأُمَّةِ إيثارُ أهلِ الفَضلِ بِإذنِهِ وقَسمُهُ عَلى قَدرِ فَضلِهِم فِي الدِّينِ، فَمِنهُم ذُو الحاجَةِ، ومِنهُم ذُو الحاجَتَينِ، ومِنهُم ذُو الحَوائِجِ، فَيَتَشاغَلُ ويَشغَلُهُم فيما أصلَحَهُم وأصلَحَ الأُمَّةَ مِن مَسألَتِهِ عَنهُم، وإخبارِهِم بِالَّذي يَنبَغي، ويَقولُ: لِيُبلِغِ الشَّاهِدُ مِنكُمُ الغائِبَ، وأبلِغوني حاجَةَ مَن لا يَقدِرُ عَلى إبلاغِ حاجَتِهِ، فَإِنَّهُ مَن أبلَغَ سُلطانا حاجَةَ مَن لا يَقدِرُ عَلى إبلاغِها ثَبَّتَ اللّهُ قَدَمَيهِ يَومَ القِيامَةِ، لا يَذكُرُ عِندَهُ إلَّا ذلِكَ، ولا يَقبَلُ مِن أحَدٍ غَيرَهُ ⁽¹⁾يَدخُلونَ رُوَّادا، ولا يَفتَرِقونَ إلَّا عَن ذَواقٍ، ويَخرُجونَ أدِلَّةً فُقَهاءَ.

فَسَأَلتُهُ عَن مَخرَجِ رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله كَيفَ كانَ يَصنَعُ فيهِ؟ فَقالَ: كانَ رَسولُ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله يَخزُنُ لِسانَهُ إلَّا عَمَّا يَعنيهِ، ويُؤلِفُهُم ولا يُنَفِّرُهُم، ويُكرِمُ كَريمَ كُلِّ قَومٍ ويُوَلِّيهِ عَلَيهِم،

ويَحذَرُ النَّاسَ ويَحتَرِسُ مِنهُم مِن غَيرِ أن يَطوِيَ عَن أحَدٍ بُشرَهُ ولا خُلُقَهُ، ويَتَفَقَّدُ أصحابَهُ، ويَسألُ النَّاسَ عَمَّا فِي النَّاسِ، ويُحَسِّنُ الحَسَنَ ويُقَوِّيهِ، ويُقَبِّحُ القَبيحَ ويوهِنُهُ. مُعتَدِلَ الأَمرِ غَيرَ مُختَلِفٍ، لا يَغفُلُ مَخافَةَ أن يَغفُلوا أو يَمَلُّوا، ولا يُقَصِّرُ عَنِ الحَقِّ، ولا يَجوزُهُ الَّذينَ يَلونَهُ مِنَ النَّاسِ، خِيارُهُم أفضَلُهُم عِندَهُ، وأعَمُّهُم نَصيحَةً لِلمُسلِمينَ وأعظَمُهُم عِندَهُ مَنزِلَةً أحسَنُهُم مُواساةً ومُؤازَرَةً.

قالَ: فَسَأَلتُهُ عَن مَجلِسِهِ، فَقالَ: كانَ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله لا يَجلِسُ ولا يَقومُ إلَّا عَلى ذِكرٍ، ولا يوطِنُ الأَماكِنَ ويَنهى عَن إيطانِها، وإذَا انتَهى إلى قَومٍ جَلَسَ حَيثُ يَنتَهي بِهِ المَجلِسُ ويأمُرُ بِذلِكَ، ويُعطي كُلَّ جُلَسائِهِ نَصيبَهُ حَتَّى لا يَحسَبُ أحَدٌ مِن جُلَسائِهِ أنَّ أحَدا أكرَمُ عَلَيهِ مِنهُ، مَن جالَسَهُ صابَرَهُ حَتَّى يَكونَ هُوَ المُنصَرِفَ عَنهُ، مَن سَألَهُ حاجَةً لَم يَرجِع إلَّا بِها أو بِمَيسورٍ مِنَ القَولِ، قَد وَسِعَ النَّاسَ مِنهُ خُلُقُهُ، وصارَ لَهُم أبا رَحيما وصاروا عِندَهُ فِي الحَقِّ سَواءً، مَجلِسُهُ مَجلِسُ حِلمٍ وحَياءٍ وصِدقٍ وأمانَةٍ، لا تُرفَعُ فيهِ الأَصواتُ، ولا تُؤبَنُ فيهِ الحُرَمُ، ولا تُثَنَّى ⁽¹⁾فَلَتاتُهُ، مُتَعادِلينَ مُتَواصِلينَ فيهِ بِالتَّقوى مُتَواضِعينَ، يُوَقِّرونَ الكَبيرَ ويَرحَمونَ الصَّغيرَ، ويُؤثِرونَ ذَا الحاجَةِ، ويَحفَظونَ الغَريبَ.

فَقُلتُ: كَيفَ كانَ سيرَتُهُ في جُلَسائِهِ؟ فَقالَ: كانَ دائِمَ البِشرِ، سَهلَ الخُلُقِ، لَيِّنَ الجانِبِ لَيسَ بِفَظٍّ ولا غَليظٍ ولا صَخَّابٍ ولا فَحَّاشٍ ولا عَيَّابٍ ولا مَزّاحٍ ولا مَدَّاحٍ، يَتَغافَلُ عَمَّا لا يَشتَهي، فَلا يُؤيِسُ مِنهُ، ولا يُخَيِّبُ فيهِ مُؤَمِّليهِ. قَد تَرَكَ نَفسَهُ مِن ثَلاثٍ: المِراءِ وَالإِكثار وما لا يَعنيهِ، وتَرَكَ النَّاسَ مِن ثَلاثٍ: كانَ لا يَذُمُّ أحَدا ولا يُعَيِّرُهُ، ولا يَطلُبُ عَثَراتِهِ ولا عَورَتَهُ، ولا يَتَكَلَّمُ إلَّا فيما رَجا ثَوابَهُ، إذا تَكَلَّمَ أطرَقَ جُلَساؤهُ كَأنَّما عَلى رُؤوسِهِمُ الطَّيرُ، وإذا سَكَتَ تَكَلَّموا ولا يَتَنازَعونَ عِندَهُ

الحَديثَ، وإذا تَكَلَّمَ عِندَهُ أحَدٌ أنصَتوا لَهُ حَتَّى يَفرُغَ مِن حَديثِهِ، يَضحَكُ مِمَّا يَضحَكونَ مِنهُ، ويَتَعَجَّبُ مِمَّا يَتَعَجَّبونَ مِنهُ، ويَصبِرُ لِلغَريبِ عَلَى الجَفوَةِ فِي المَسألَةِ وَالمَنطِقِ حَتَّى أن كانَ أصحابُهُ لَيَستَجلِبونَهُم، ويَقولُ: إذا رَأَيتُم طالِبَ حاجَةٍ يَطلُبُها فَأرفِدوهُ، ولا يَقبَلُ الثَّناءَ إلَّا مِن مُكافِئ، ولا يَقطَعُ عَلى أحَدٍ كَلامَهُ حَتَّى يَجوزَهُ فَيَقطَعَهُ بِنَهيٍ أو قِيامٍ.

قالَ: فسَأَلتُهُ عن سُكوتِ رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله. فَقالَ عليه‌السلام: كانَ سُكوتُهُ عَلى أربَعٍ: الحِلمِ وَالحَذَرِ وَالتَّقديرِ وَالتَّفكُّرِ، فَأمَّا التَّقديرُ فَفي تَسوِيَةِ النَّظَرِ وَالاستِماعِ بَينَ النَّاسِ، وأمَّا تَفَكُّرُهُ فَفيما يَبقى ويَفنى.

وجُمِعَ لَهُ الحِلمُ فِي الصَّبرِ فَكانَ لا يُغضِبُهُ شَي‌ءٌ ولا يَستَفِزُّهُ.

وجُمِعَ لَهُ الحَذَرُ في أربَعٍ: أخذِهِ الحَسَنَ لِيُقتَدى بِهِ، وتَركِهِ القَبيحَ لِيُنتَهى عَنهُ، وَاجتِهادِهِ الرَّأيَ في إصلاحِ أُمَّتِهِ وَالقِيامِ فيما جَمَعَ لَهُم مِن خَيرِ الدُّنيا وَالآخِرَةِ. ⁽¹⁾

حَدِّثنا عَن بَعضِ أخلاقِ النَّبِيِّ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله. فَقالَ: كُنتُ جارَهُ، فَكانَ إذا نَزَلَ الوَحيُ بَعَثَ إلَيَّ فَآتيهِ فَأكتُبُ الوَحيَ، وكُنَّا إذا ذَكَرنَا الدُّنيا ذَكَرَها مَعَنا، وإذا ذَكَرنَا الآخِرَةَ ذَكَرَها مَعَنا، وَإذا ذَكَرنَا الطَّعامَ ذَكَرَهُ مَعَنا، أوَ كُلَّ هذا نُحَدِّثُكُم عَنهُ؟ ⁽¹⁾

يَنزِعُها مِنهُ ⁽¹⁾.

الفصل السادس مُحَمَّدٌ عَن لِسانِ مُحَمَّدٍ

النَّاسِ كافَّةً. ⁽¹⁾

وأشهَدَهُم عَلى أنفُسِهِم: أ لَستُ بِرَبِّكُم؟ فَكُنتُ أنا أوَّلَ نَبيٍّ قالَ: بَلى. ⁽¹⁾

الفصل السابع مُحمَّدٌ عَن لِسانِ عَليٍ‌

ولَقد كانَ يُجاوِرُ في كُلِّ سَنَةٍ بِحِراءَ، فَأراهُ، ولا يَراهُ غَيري.

ولَم يَجمَع بَيتٌ واحِدٌ يَومَئِذٍ فِي الإسلامِ غَيرَ رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله وخَديجَةَ وأنا ثالِثُهُما، أرى نورَ الوَحيِ وَالرِّسالَةِ، وأشَمُّ ريحَ النُّبُوَّةِ.

ولَقد سَمِعتُ رَنَّةَ الشَّيطانِ حينَ نَزَلَ الوَحيُ عَلَيهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، فَقُلتُ: يا رَسولَ اللّهِ، ما هذِهِ الرَّنَّةُ؟ فَقالَ: هذا الشَّيطانُ قَد أيِسَ مِن عِبادَتِهِ، إنَّكَ تَسمَعُ ما أسمَعُ وتَرى ما أرى، إلَّا أ نَّكَ لَستَ بِنَبِيٍّ، ولكِنَّكَ لَوَزيرٌ، وإنَّكَ لَعلى خَيرٍ.

ولَقد كُنتُ مَعَهُ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله لَمَّا أتاهُ المَلأُ مِن قُرَيشٍ فَقالوا لَهُ: يا مُحَمَّدُ، إنَّكَ قَدِ ادَّعَيتَ عَظيما لَم يَدَّعِهِ آباؤكَ ولا أحَدٌ مِن بَيتِكَ، ونحنُ نَسأ لُكَ أمرا إن أنتَ أجَبتَنا إلَيهِ وأرَيتَناهُ عَلِمنا أ نَّكَ نَبِيٌّ ورسولٌ، وإن لَم تَفعَل عَلِمنا أ نَّكَ ساحِرٌ كَذَّابٌ. فَقالَ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: وما تَسألونَ؟ قالوا: تَدعو لَنا هذهِ الشَّجَرَةَ حَتَّى تَنقَلِعَ بِعُروقِها وتَقِفَ بَينَ يَدَيكَ، فَقالَ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: إنَّ اللّهَ عَلى كُلِّ شَي‌ءٍ قَديرٌ، فَإن فَعَلَ اللّهُ لَكُم ذلِكَ أتُؤمنونَ وتَشهَدونَ بِالحَقِّ؟ قالوا: نَعَم. قالَ: فَإنِّي سَأُريكُم ما تَطلُبونَ، وإنِّي لَأعلَمُ أ نَّكُم لا تَفيؤونَ إلى خَيرٍ، وإنَّ فيكُم مَن يُطرَحُ فِي القَليبِ، ومَن يُحَزِّبُ الأحزابَ.

ثُمَّ قالَ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله: يا أيَّتُها الشَّجَرَةُ إن كُنتِ تُؤمنينَ بِاللّهِ وَاليَومِ الآخِرِ، وتَعلَمينَ أ نِّي رَسولُ اللّهِ، فَانقَلِعي بِعُروقِكِ حَتَّى تَقِفي بَينَ يَدَيَّ بِإذنِ اللّهِ.

فَوَالَّذي بَعَثَهُ بِالحَقِّ لَانقَلَعَت بِعُروقِها، وجاءَت ولَها دَوِيٌّ شَديدٌ، وقَصفٌ كَقَصفِ أجنِحَةِ الطَّيرِ، حَتَّى وَقَفَت بَينَ يَدَي رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله مُرَفرِفَةً، وألقَت بِغُصنِها الأعلى عَلى رَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، وبِبَعضِ أغصانِها عَلى مَنكِبي، وكنتُ عَن يَمينِهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله. فَلَمَّا نَظَرَ القَومُ إلى ذلِكَ قالوا عُلُوَّا وَاستِكبارا: فَمُرها فَليَأتِكَ نِصفُها ويَبقى نِصفُها، فَأمَرَها بِذلِكَ، فَأقبَلَ إلَيهِ نِصفُها كَأعجَبِ إقبالٍ وأشَدِّهِ دَوِيَّا، فَكادَت تَلتَفُّ بِرَسولِ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، فَقالوا كُفرا وعُتُوَّا: فَمُر هذا النِّصفَ فَليَرجِع إلى نِصفِهِ كَما كانَ، فَأمرَهُ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فَرَجَعَ،

فَقُلتُ أنا: لا إلهَ إلَّا اللّهُ، إنِّي أوَّلُ مُؤمنٍ بِكَ يا رَسولَ اللّهِ، وأوَّلُ مَن أقرَّ بِأنَّ الشَّجَرَةَ فَعَلَت ما فَعَلَت بِأمرِ اللّهِ تَعالى تَصديقا بِنُبُوَّتِكَ، وإجلالًا لِكَلِمَتِكَ، فَقالَ القَومُ كُلُّهُم: بَل ساحِرٌ كَذَّابٌ، عَجيبُ السِّحرِ خَفيفٌ فيهِ، وهَل يُصَدِّقُكَ في أمرِكَ إلَّا مِثلُ هذا؟!(يَعنونَني) وإنِّي لَمِن قَومٍ لا تَأخُذُهُم فِي اللّهِ لَومَةُ لائِمٍ، سيماهُم سيما الصِّدِّيقينَ، وكلامُهُم كَلامُ الأبرارِ، عُمَّارُ اللَّيلِ ومَنارُ النَّهارِ، مُتَمَسِّكونَ بِحَبلِ القُرآنِ، يُحيونَ سُنَنَ اللّهِ وسُنَنَ رَسولِهِ؛ لا يَستَكبِرونَ ولا يَعلُونَ، ولا يَغُلّونَ ولا يُفسِدونَ، قُلوبُهُم فِي الجِنانِ، وأجسادُهُم فِي العَمَلِ. ⁽¹⁾

قالَ: السَّلامُ عَليكَ يا رَسولَ اللّهِ، وأنا أسمَعُهُ. ⁽¹⁾

بمَكَّةَ، وهِجرَتُهُ بِطَيبَةَ. ⁽¹⁾

277 عنه عليه‌السلام: أ مَّا بَعدُ، فَإنَّ اللّهَ سُبحانَهُ بَعَثَ مُحَمَّدا صلى‌اللّه‌عليه‌وآله ولَيسَ أحَدٌ مِنَ العَرَبِ يَقرَأُ كِتابا، ولا يَدَّعي نُبُوَّةً ولا وَحيا، فَقاتَلَ بِمَن أطاعَهُ مَن عَصاهُ، يَسوقُهُم إلى مَنجاتِهِم. ⁽¹⁾

اللَّهُمَّ افسَح لَهُ مَفسَحا في ظِلِّكَ، وَاجزِهِ مُضاعَفاتِ الخَيرِ مِن فَضلِكَ، اللَّهُمَّ وَأعلِ عَلى بِناءِ البانينَ بِناءَهُ، وأكرِم لَدَيكَ مَنزِلَتَهُ، وأتمِم لَهُ نورَهُ، وَاجزِهِ مِنِ ابتِعاثِكَ لَهُ مَقبولَ الشَّهادَةِ، مَرضِيَّ المَقالَةِ، ذا مَنطِقٍ عَدلٍ، وخُطبَةٍ فَصلٍ. ⁽³⁾

خَصَّصتَ حَتَّى صِرتَ مُسَلِّيا عَمَّن سِواكَ، وعَمَّمتَ حَتَّى صارَ النَّاسُ فيكَ سَواءً ...

بِأبي أنتَ وأُمِّي! اذكُرنا عِندَ رَبِّكَ، وَاجعَلنا مِن بالِكَ. ⁽⁴⁾

ترجمه فارسي

اشاره

ص: 2

ص: 3

ص: 4

ص: 5

ص: 6

ص: 7

پیشگفتار

رهبر بزرگوار جمهورى اسلامى ايران، آية اللّه خامنه‌اى، سال 1385 هجرى شمسى را" سال پيامبر اعظم" ناميد. ⁽¹⁾اين اقدام زيباى فرهنگى كه در واقع، شكار فرصت‌هاست، ⁽²⁾بستر بسيار مناسبى است براى آشنا كردن هر چه بيشتر جهان اسلام، بلكه همه جهانيان، با كامل‌ترين انسان و بزرگ‌ترينِ پيامبران الهى.

بى‌ترديد، شناخت چهره نورانى پيامبر خدا و آشنايى با سيره علمى و عملى او مى‌تواند زندگى مادّى و معنوى بشر را دگرگون كند و زمينه جهانى شدن ارزش‌هاى اسلامى را فراهم سازد. از اين رو، دشمنان اسلام، پس از پيروزى انقلاب اسلامى در ايران و پيامدهاى آن در جهان كه از قدرت فرهنگى اسلام، احساس خطر كرده‌اند، با همه توان مى‌كوشند اين چهره نورانى را تاريك جلوه بدهند و خدشه‌دار كنند. كتاب آيات شيطانى و اخيرا اهانت به پيامبر خدا در قالب كاريكاتور، نمونه‌اى از اقدامات آشكارِ دشمنان اسلام براى پيشگيرى از فراگير شدن اسلام است.

براى مقابله با اين توطئه و تهاجم فرهنگى حساب شده، بر همه كسانى كه توان لازم را در خود احساس مى‌كنند، فرض است كه از فرصت ارزنده" سال پيامبر اعظم" براى معرّفى صحيح ابعاد مختلف شخصيت پيامبر خدا، نهايتِ بهره بردارى را داشته باشند.

پژوهشكده علوم و معارف حديث، درصدد تدوين دانش‌نامه‌اى است كه بتواند

ص: 8

پاسخگوى نيازهاى امروز جهان درباره ابعاد مختلف شخصيت و زندگى پيامبر اسلام باشد و بخشى از كار هم انجام شده است؛ امّا با توجه به گستردگى و عمق كار، به ثمر رسيدن اين شجره طيّبه، سال‌ها طول خواهد كشيد. از اين رو، براى بهره‌گيرى از فرصت" سال پيامبر اعظم"، تلاش‌هايى در حال انجام گرفتن است تا به فضل الهى، سه عنوان كتاب در اين زمينه در كوتاه‌مدّت، ارائه گردد:

در پايان، اشاره به اين نكته ضرور است كه هر چند موضوع اين نوشتار،" پيامبر اعظم از نگاه قرآن و اهل بيت" است؛ ليكن گاه به تناسب موضوع، مطالبى از غير اهل بيت عليهم‌السلام نيز روايت شده است.

از همه همكاران عزيز و بزرگوار" پژوهشكده علوم و معارف حديث" كه در آماده‌سازى نهايى اين مجموعه، مرا يارى دادند، صميمانه سپاس‌گزارم و از خداوند منّان، مسئلت دارم كه به ما توفيق تكميل نوشتارهاى ياد شده را در قالب دانش نامه محمّد رسول اللّه، عنايت فرمايد. آمين! ربّنا، تقبّل منّا، إنّك أنت السميع العليم.

محمّد محمّدى رى شهرى 25/ 4/ 1385 ش 20/ 6/ 1427 ق

ص: 9

درآمد

اشاره

گفتن و نوشتن درباره شخصيتى كه مخاطب حديث قدسىِ" لولاك لَما خَلَقتُ الأفلاك" ⁽¹⁾و آفرينش او، فلسفه آفرينش است، بسى دشوار، بلكه بدون هدايت حضرت آفريدگار، غير ممكن است. در حديثى از پيامبر خدا خطاب به امام على عليه‌السلام آمده:

يا عَلِيُ! ما عَرَفَ اللّهَ إلّا أنا وأنتَ، وما عَرَفَني إلَّا اللّهَ وأنتَ. ⁽²⁾

اى على! كسى جز من و تو خدا را نشناخت و كسى جز خدا و تو، من را نشناخت.

از اين رو، بى‌ترديد، بهترين و مستندترين منبع معرفتى براى ارزيابى شخصيت پيامبر اعظم، قرآن و سخنان آن حضرت درباره خود و نيز سخنان خاندان رسالت(بويژه امام على عليه‌السلام) درباره آن بزرگوار است.

بر اين پايه، در اين مجموعه، دلايل نبوّت پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله، فلسفه نبوّت او، ختم نبوّت به وسيله ايشان، جهانى بودنِ نبوّت او، و ويژگى‌هاى پيامبر ختمى مرتبت از نگاه قرآن و خاندان رسالت، ارائه مى‌گردد؛ امّا پيش از آن، توضيح كوتاهى درباره دلايل و فلسفه نبوّت پيامبر اكرم از منظر قرآن، مى‌آوريم.

ص: 10

1. دلايل قرآن بر نبوّت پيامبر خدا

اشاره

به طور خلاصه، مى‌توان گفت: قرآن، شش برهان اساسى بر نبوّت خاتم انبيا صلى‌اللّه‌عليه‌وآله اقامه كرده است. اين براهين، عبارت‌اند از:

1/ 1. گواهى خدا

قرآن كريم، در شش آيه براى اثبات نبوّت محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله و صداقت او در ادّعاى پيامبرى، به گواهى خداوند متعال، استناد كرده است: در دو آيه، ضمن استدلال به گواهى خداوند به نبوّت او، اعلام مى‌دارد كه گواهى خدا براى اثبات رسالت وى، كافى است ⁽¹⁾و در چهار آيه، افزون بر اين، به پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله دستور مى‌دهد كه به اين برهان، بر نبوّت خود، استناد نمايد. ⁽²⁾

امّا چگونگى شهادت خداوند متعال بر نبوّت پيامبر خدا، در متن اين نوشتار خواهد آمد. ⁽³⁾به طور اجمال، خداوند متعال از راه‌هاى ممكن، قولًا و عملًا نبوّت پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله را تأييد كرده است.

1/ 2. پيشگويى انبياى پيشين‌

دومين دليل قرآن بر نبوّت خاتم انبيا(محمد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله)، اين است كه موسى عليه‌السلام در تورات و عيسى عليه‌السلام در انجيل، بعثت ايشان را بشارت داده‌اند؛ بلكه همه كتاب‌هاى آسمانى به بعثت پيامبر خدا و نزول وحى بر او بشارت داده‌اند:

" وَ إِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ؛ ⁽⁴⁾و [وصف] آن در كتاب‌هاى پيشينيان آمده است".

امام على عليه‌السلام طبق روايتى در توصيف بعثت پيامبر خدا مى‌فرمايد:

... إلى أن بَعَثَ اللّهُ مُحَمَّداً رَسولَ اللّهِ صلى‌اللّه‌عليه‌وآله لِاءنجازِ عِدَتِهِ وإتمامِ نُبُوَّتِهِ مَأخوذاً عَلَى

ص: 11

النَّبِيِّينَ ميثاقُهُ مَشهورَةً سِماتُهُ. ⁽¹⁾

... تا آن‌كه خداوند عز و جل محمّد، فرستاده خويش، را براى تحقّق وعده خود و تمام كردن جريان پيامبرى، برانگيخت و اين در حالى بود كه از پيامبران، عهد گرفته شده بود و نشانه‌هايش مشهود بود.

در روايتى ديگر از امير مؤمنان، ابن عبّاس و قتاده، درباره تبيين اين ميثاق آمده:

إنَّ اللّهَ أخَذَ الميثاقَ عَلَى الأنبِياءِ قَبلَ نَبِيِّنا أن يُخبِروا امَمَهُم بِمَبعَثِهِ ونَعتِهِ ويُبَشِّروهُم بِهِ ويَأمُروهُم بِتَصديقِهِ ⁽²⁾.

خداوند، از پيامبران پيش از پيامبر ما پيمان گرفته كه امّت‌هايشان را از بعثت و وصف ايشان، مطّلع سازند و آمدن او را بشارت دهند و مردم را وا دارند كه او را تصديق كنند.

قرائن فراوانى نيز حكايت مى‌كند كه شمارى از پيامبران، آمدن پيامبر خاتم را بشارت داده‌اند.

به هر حال، از نگاه قرآن، مشخّصات پيامبر خاتم به گونه‌اى روشن در كتب آسمانى آمده بود، تا آن جا كه اهل كتاب، ايشان را همانند پسران خود مى‌شناختند:

" الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ؛ ⁽³⁾كسانى كه به ايشان كتاب [آسمانى] داده‌ايم، همان گونه كه پسران خود را مى‌شناسند، او(محمّد) را مى‌شناسند، و مسلماً گروهى از ايشان، حقيقت را نهفته مى‌دارند و خودشان [هم] مى‌دانند".

گفتنى است كه اگر در ادّعاى قرآن، مبنى بر بشارت كتب آسمانى بر نبوّت

ص: 12

پيامبر خدا و شناخت كامل اهل كتاب نسبت به ايشان در عصر نزول قرآن، كمترين ترديدى وجود داشت، دشمنان اسلام، براى مخالفت با اين آيين، قطعا آن را مطرح مى‌كردند. بنا بر اين، عدم ثبت مخالفتى روشن و مستند با اين ادّعاى صريح، با وجود انگيزه جدّى براى مخالفت، دليلى واضح بر صحّت اين ادّعاست.

افزون بر اين، در تورات و انجيل فعلى نيز با همه تحريفاتى كه در آنها صورت گرفته است، مطالبى قابل انطباق با خاتم انبيا(محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله)، وجود دارد. ⁽¹⁾

1/ 3. گواهى كسى كه علم كتاب، نزد اوست‌

سومين برهان قرآن بر رسالت خاتم انبيا، گواهى كسى است كه گواهى او همانند گواهى خداوند متعال، در محكمه عقل و وجدان، براى اثبات صداقت پيامبر خدا كافى است. قرآن، چنين فردى را با دو عنوان معرّفى كرده است: يكى" وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ؛ كسى كه علم كتاب نزد اوست":

" وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ؛ ⁽²⁾و كسانى كه كافر شدند، مى‌گويند: تو فرستاده نيستى. بگو: كافى است خدا و آن كس كه نزد او علم كتاب است، ميان من و شما گواه باشد".

و عنوان ديگر:" شاهِدٌ مِنْهُ؛ گواهى از خويشان او":" أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى إِماماً وَ رَحْمَةً؛ ⁽³⁾آيا كسى كه از جانب پروردگارش بر حجّتى روشن است و شاهدى از [خويشان] او، پيرو آن است و پيش از وى [نيز] كتاب موسى، راهبر و مايه رحمت بوده است [دروغ

ص: 13

مى‌بافد]؟".

طبق رواياتى كه در منابع معتبر فريقين(شيعه و اهل سنّت) آمده، مقصود از(شاهِدٌ) و" وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ"، امير مؤمنان على بن ابى طالب عليه‌السلام است. ⁽¹⁾آرى، كسى كه با ويژگى‌هاى علمى، ⁽²⁾اخلاقى ⁽³⁾و عملىِ ⁽⁴⁾آن امام آشنا باشد، مى‌داند كه او به گزاف سخن نمى‌گويد و چيزى جز حق، بر زبان جارى نمى‌سازد. از اين رو، گواهى امام على عليه‌السلام در كنار گواهى خداوند متعال، سند روشن نبوّت پيامبر خاتم است و پيروى شخصيت برجسته‌اى مانند على بن ابى طالب عليه‌السلام از پيامبر خدا، براى اثبات صداقت و رسالت او كافى است.

گفتنى است كه امير مؤمنان پس از پيامبر خدا، عالم‌ترينِ امّت به كتاب خدا و از بزرگ‌ترين مصاديق گواهان رسالت است. بنا بر اين، تطبيق آيه ياد شده به ايشان، با انطباق آن با ساير اهل بيت پيامبر خدا، منافاتى ندارد؛ بلكه هر كس حقيقتا با قرآن آشنا باشد، شاهد صداقت و رسالت آورنده آن است.

1/ 4. اطّلاع علماى بنى اسرائيل‌

چهارمين برهان قرآن، براى اثبات رسالت حضرت ختمى مرتبت، آگاهى علماى بنى اسرائيل از پيشگويى نزول قرآن بر ايشان است:

" وَ إِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ* أَ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ؛ ⁽⁵⁾و [وصفِ] آن در كتاب‌هاى پيشينيان آمده است. آيا براى آنان، اين خود، دليلى روشن نيست كه علماى بنى‌اسرائيل از آن اطّلاع دارند؟".

ص: 14

اين آيه بدين معناست كه دانشمندان بنى اسرائيل، موضوع نبوّت پيامبر خاتم را كه در كتب انبياى گذشته ديده بودند، پيش از بعثت ايشان، براى مشركان بازگو كرده‌اند و چنان كه در آيه ديگر آمده، آنها را تهديد مى‌كردند كه با آمدن آن پيامبر، از آنها انتقام خواهند گرفت:

" وَ لَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَ كانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ؛ ⁽¹⁾و هنگامى كه از جانب خداوند، كتابى كه مؤيّد آنچه نزد آنان است، برايشان آمد، و از ديرباز [در انتظارش] بر كسانى كه كافر شده بودند، پيروزى مى‌جستند؛ ولى همين كه آنچه [كه اوصافش] را مى‌شناختند، برايشان آمد، انكارش كردند. پس لعنت خدا بر كافران باد!".

و در آيه ديگرى آمده:

" وَ لَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ؛ ⁽²⁾و آن گاه كه فرستاده‌اى از جانب خداوند برايشان آمد- كه آنچه را با آنان بود، تصديق مى‌كرد، گروهى از اهل كتاب، كتاب خدا را پشت سر افكندند، چنان كه گويى [از آن هيچ] نمى‌دانند".

بديهى است در محيطى كه دانشمندان بنى اسرائيل در كنار مشركان حضور دارند، امكان ندارد قرآن به گزاف، چنين ادّعايى را داشته باشد؛ چرا كه از هر سو بانگ برخواهد خاست كه چنين ادّعايى صحيح نيست، و اين خود، نشان مى‌دهد كه اين موضوع، در محيط نزول آيات به قدرى روشن بوده كه جاى انكار نداشته است.

افزون بر علم و آگاهى علماى يهود و نصارا از بعثت پيامبر خدا، پيش از آن، عدّه

ص: 15

فراوانى از آنان در عصر پيامبر خدا ايمان آوردند و به اين كه او همان پيامبرى است كه كتاب‌هاى آسمانى گذشته نويد آمدنش را داده بودند، اعتراف كردند. ⁽¹⁾

1/ 5. گواهى علم‌

از نگاه قرآن و حديث، علم، با ايمان به توحيد و نبوّت، پيوندى ناگسستنى دارد و عالمِ حقيقى، كسى است كه صداقت و رسالت خاتم انبيا را تصديق مى‌كند:

" وَ يَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَ يَهْدِي إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ؛ ⁽²⁾و كسانى كه از دانش بهره يافته‌اند، مى‌دانند آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده، حقّ است و به راه آن عزيزِ ستوده [صفات] راهبرى مى‌كند".

و بر اين پايه، از پيامبر خدا روايت شده است:

العِلمُ حَياةُ الإسلامِ وعِمادُ الإيمانِ. ⁽³⁾

علم، مايه حيات اسلام و استوارى ايمان است.

و امّا اين كه كدام علم، حيات اسلام و عماد ايمان است، در متن كتاب، تبيين خواهد شد. ⁽⁴⁾

1/ 6. داورى خداوند متعال‌

روش قرآن براى اثبات نبوّت پيامبر خدا در گام اوّل، تكيه بر دليل و برهان است و اگر طرف مقابل، در برابر دلايل روشن، لجاجت كرد و تسليم حق نشد، در گام دوم، دعوت به مباهله، يعنى نفرين كردن دو نفر به يكديگر براى اثبات ادّعاست، بدين سان كه آنان، درباره مسئله مورد اختلاف، در يك جا جمع شوند و به درگاه خدا تضرّع كنند و از او بخواهند كه دروغگو را رسوا سازد و مجازات نمايد. اين اقدام، در

ص: 16

واقع، به داورى خواندن خداوند متعال در مورد تصديق و يا تكذيب هر يك از آنان در ادّعاى خويش است.

خداوند متعال به پيامبر خود دستور مى‌دهد براى اثبات صداقت خود در گفتگو با نصاراى نجران، بدين ترتيب، آنان را دعوت به مباهله كند:

" فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ؛ ⁽¹⁾پس هر كه در اين [باره] پس از دانشى كه تو را [حاصل] آمده، با تو محاجه كند، بگو:" بياييد پسرانمان و پسرانتان، و زنانمان و زنانتان، و ما خويشان نزديكمان و شما خويشان نزديك خود را فرا خوانيم، سپس مباهله كنيم و لعنت خدا را بر دروغگويان قرار دهيم".

بى‌ترديد، دعوت به مباهله به گونه‌اى كه در اين آيه آمده است، حكايت از صداقت مدّعى نبوّت دارد؛ زيرا كسى كه به صحّت ادّعاى خود يقين نداشته باشد، امكان ندارد از مخالفان خود دعوت كند كه: بياييد خداوند را به داورى بخوانيم تا دروغگو را رسوا سازد و شما در همان مجلس دعا، نتيجه داورى خداوند و مجازات دروغگو را خواهيد ديد! بديهى است كه ورود به اين ميدان بدون اطمينان به نتيجه آن، معقول نيست؛ زيرا اگر دعاى مدّعى به اجابت نرسد و مخالف، مجازات نشود، مدّعى رسوا خواهد شد. از اين رو، پيشنهاد مباهله به مسيحيان، صرف نظر از نتايج آن، بى‌ترديد، حاكى از صدق پيامبر خدا در دعوى رسالت است.

پس از ارائه پيشنهاد مباهله توسّط پيامبر خدا، نمايندگان مسيحيان نجران براى پاسخ دادن به اين پيشنهاد، از ايشان مهلت خواستند تا با بزرگان خود، مشورت كنند. نتيجه مشاوره آنان، نكته‌اى بود مهم كه از نظر روان‌شناسى، حاكى از صدق و يا كذب مدّعى نبوّت است. لذا تصميم گرفتند كه در مجلس مباهله حاضر شوند و ببينند كه

ص: 17

همراهان پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله براى مباهله كيستند و او چه كسانى را در معرض مجازات الهى قرار مى‌دهد. آنان با خود گفتند:

إن باهَلَنا بِقَومِهِ باهَلناهُ؛ فاءنَّهُ لَيسَ بِنَبِيٍ، وإن باهَلَنَا بِأهلِ بَيتِهِ خاصَّةً فَلا نُباهِلُهُ؛ فَإِنَّهُ لا يَقدِم عَلى أهلِ بَيتِهِ إلّا وهُوَ صادِقٌ. ⁽¹⁾

اگر به همراه قوم خويش به مباهله با ما آمد، پيامبر نيست و با او مباهله مى‌كنيم؛ امّا اگر تنها خانواده‌اش را به مباهله با ما آورد، با او مباهله نخواهيم كرد؛ چرا كه كسى خانواده‌اش را [براى مباهله] همراه نمى‌آورد، مگر آن كه راستگو باشد.

طبق قرار قبلى به ميعادگاه رفتند. ناگاه ديدند كه پيامبر خدا همراه با دخترش فاطمه عليهاالسلام و دامادش على عليه‌السلام و دو نواده كوچك خود(حسن و حسين عليهماالسلام) براى مباهله حاضر شده است. آنان با ديدن اين صحنه حاكى از صداقت پيامبر خدا، سخت به وحشت افتادند و از مباهله خوددارى كردند و به مصالحه و رعايت شرايط ذمّه تن دادند. ⁽²⁾

2. فلسفه بعثت پيامبر خدا

اشاره

پس از شناخت پيامبر خدا، مهم‌ترين مسئله در زمينه معرفت شخصيت پيامبر اعظم، آشنايى با فلسفه ⁽³⁾بعثت اوست.

فلسفه بعثت پيامبر خاتم، در اساس، با فلسفه بعثت پيامبران تفاوتى ندارد. تنها تفاوت اين است كه او برنامه ساير پيامبران را تكميل كرده و بدين جهت، نبوّت به او ختم گرديده است. ⁽⁴⁾

با عنايت به اين نكته، مى‌توان فلسفه بعثت از نگاه قرآن را در دو عنوان كه حاكى

ص: 18

از يك واقعيت‌اند، خلاصه كرد كه عبارت‌اند از:

2/ 1. دعوت به خدا

دعوت به خدا، جامع‌ترين فلسفه بعثت همه انبياى الهى است، اين دعوت، در واقع، همان دعوت به پيمودن راه خدا، و عمل كردن بر اساس دين اسلام، يعنى برنامه تكامل انسان است كه ضامن تأمين حيات مادّى و معنوى اوست. از اين رو، تعبيرهايى مانند:" قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِي ⁽¹⁾بگو اين است راه من، كه من و هر كس پيروى‌ام كرد با بينايى به سوى خدا دعوت مى‌كنيم" و" ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ؛ ⁽²⁾با حكمت و اندرز نيكو به راه پروردگارت دعوت كن" و" اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ؛ ⁽³⁾دعوت خدا و پيامبر را اجابت كنيد، هنگامى كه شما را به سوى چيزى مى‌خواند كه شما را حيات مى‌بخشد" و امثال آنها در مورد فلسفه بعثت، اشاره به يك واقعيت از زاويه‌هاى گوناگون است.

به تعبير ديگر، فلسفه بعثت همه انبياى الهى، و سرآمد آنان، پيامبر خاتم، اين است كه مردم را با راه رسيدن به كمال مطلق، آشنا كنند تا آنان با پيمودن اين راه، ضمن تأمين نيازهاى مادّى و معنوى خود، به لقاء اللّه كه مقصد نهايى حركت تكاملى انسان است دست يابند. لذا مهم‌ترين و جامع‌ترين فلسفه بعثت، همانا دعوت به خداوند متعال است.

2/ 2. تكامل انسان‌

در جهان بينى الهى، فلسفه وحى و نبوّت، بر سه اصل اساسى استوار است:

اصل اوّل اين‌كه فلسفه آفرينش انسان، تكامل اوست؛ اصل دوم اين‌كه راهنماى تكامل، در متن وجود انسان نيست؛ اصل سوم اين‌كه تنها آفريدگار جهان، مى‌تواند برنامه تكامل انسان را ارائه

ص: 19

نمايد؛ زيرا تنها اوست كه استعدادها و نيازهاى انسان را كاملًا مى‌شناسد و با همه دقايق برنامه‌هاى تكامل انسان، آشناست، و از سوى ديگر، نيازى به انسان ندارد تا چيزى كه به سود اوست، از او دريغ دارد. ⁽¹⁾

بنا بر اين، براى اين كه انسان بتواند به فلسفه آفرينش خود برسد، حكمت بالغه الهى ايجاب مى‌كند كه راهنمايى براى ارائه برنامه تكامل انسان اعزام نمايد؛ زيرا در غير اين صورت، تكامل انسان ممكن نخواهد بود و اين، به معناى بى هدف بودن آفرينش خواهد بود. به سخن ديگر، انكار وحى و بعثت انبيا، مساوى است با انكار توحيد. از اين رو، قرآن تصريح مى‌فرمايد كه:

" وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْ‌ءٍ؛ ⁽²⁾و آن گاه كه [يهوديان] گفتند: خداوند، چيزى بر بشرى نازل نكرده، بزرگى خدا را چنان كه بايد، نشناختند".

بر اين پايه، در يك جمله مى‌توان گفت: فلسفه بعثت انبيا، تكامل انسان و پاسخگويى به نيازهاى مادّى و معنوى اوست. ⁽³⁾

ساير امورى كه در تبيين حكمت بعثت انبيا در قرآن بدانها اشاره شده است(مانند: رفع اختلاف، رهايى انسان از زنجيرهاى درونى و بيرونى، خارج ساختن انسان از تاريكى جهل، آموختن كتاب و حكمت، منوّر ساختن جهان به نور علم، رشد اخلاقى جامعه و تأمين عدالت اجتماعى)، در واقع، فروع اجابت دعوت خدا، و جزئيات اجراى برنامه الهى تكامل انسان، از جانب انبياى الهى(به عنوان نخستين مجريان آن) است. ⁽⁴⁾

اما فلسفه بعثت، در مورد كسانى كه دعوت خدا و انبياى الهى را اجابت نكنند، اتمام حجّت است. ⁽⁵⁾

ص: 20

ص: 21

فصل يكم دلايل پيامبرى‌

1/ 1 گواهى دادن خداوند به پيامبرى محمّد

قرآن‌

" ليكن خدا به [حقّانيت] آنچه بر تو نازل كرده است، گواهى مى‌دهد. [او] آن را به علم خويش نازل كرده است، و فرشتگان [نيز] گواهى مى‌دهند؛ و كافى است كه خدا گواه باشد".

" اوست كسى كه پيامبر خود را به [قصد] هدايت، با آيين درست، روانه ساخت، تا آن را بر تمام اديان، پيروز گردانَد؛ و گواه بودن خدا كفايت مى‌كند".

" بگو: ميان من و شما، گواه بودن خدا كافى است؛ چرا كه او همواره به [حال] بندگانش آگاه بيناست".

" بگو: كافى است خداوند، ميان من و شما شاهد باشد. آنچه را كه در آسمان‌ها و زمين است، مى‌داند. آنان كه به باطل گرويده و خدا را انكار كرده‌اند، همان زيانكاران‌اند".

" يا مى‌گويند: اين [كتاب] را بربافته است. بگو: اگر آن را بربافته باشم؛ در برابر خدا، اختيار چيزى براى من نداريد. او آگاه‌تر است به آنچه [با طعنه] در آن فرومى‌رويد. گواه بودن او ميان من و شما، بس است؛

ص: 22

ص: 23

و اوست آمرزندؤ مهربان".

" بگو: گواهى چه كسى از همه برتر است؟ بگو: خداوند، ميان من و شما گواه است. اين قرآن به من وحى شده تا به وسيلؤ آن، شما و هر كس را [كه اين پيام به او] برسد، هشدار دهم. آيا واقعاً شما گواهى مى‌دهيد كه در جنب خدا، خدايان ديگرى است؟ بگو: من، گواهى نمى‌دهم. بگو: او تنها معبودى يگانه است، و بى‌ترديد، من از آنچه شريك [او] قرار مى‌دهيد، بيزارم".

حديث‌

پس، اين آيه نازل شد:" بگو: گواهى چه كسى از همه برتر است؟ بگو: خداوند، گواه ميان من و شماست ...".

ص: 24

ص: 25

نيز اهل مكّه گفتند: عجبا! آيا خداوند متعال، فرستاده‌اى جز يتيم ابوطالب پيدا نكرد كه به سوى مردم بفرستد؟! پس اين آيه نازل شد:" الف. لام. راء. اينها آيات كتاب حكيم است. آيا براى مردم، شگفت‌آور است كه بر مردى از آنان وحى نموديم كه مردم را بترسان ...".

ص: 26

سخنى درباره گواهى دادن خدا بر نبوّت انبيا

گواهى دادن خداى متعال به نبوّت انبيا به دو طريق، قابل تصوّر است: گفتارى و رفتارى.

گواهى گفتارى به دو شكل مى‌تواند باشد:

به عبارت ديگر، اشكال از طرف فرستنده نيست؛ بلكه از جانب گيرنده است؛ زيرا هرگاه گيرنده(يعنى مردم) توانايى دريافت كلام خدا را داشته باشند، امكان دارد كه خداوند متعال، حقانيت نبوّت پيامبرش را مستقيماً به آنان ابلاغ كند.

از قرآن كريم استفاده مى‌شود كه خداوند متعال، اين روش را درباره نبوّت بعضى پيامبران به كار برده است. از جمله نسبت به نبوّت عيسى عليه‌السلام با حواريان، آن جا كه مى‌فرمايد:" وَ إِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَ بِرَسُولِي قالُوا آمَنَّا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ؛ و آن‌گاه كه به حواريان وحى كردم كه به من و فرستاده من، ايمان بياوريد و آنان گفتند: ايمان آورديم و تو گواه باش كه ما تسليم شدگانيم". ⁽¹⁾

امّا طريقه دوم، يك راه عمومى و همگانى است؛ يعنى، عموم مردم كه توانايى

ص: 27

شناخت قلبى را ندارند، مى‌توانند از اين طريقه كمك بگيرند.

اين طريق، عبارت از اين است كه خداى متعال، به واسطه سخنى كه خود معجزه است، به نبوّت پيامبر خود گواهى مى‌دهد، يعنى عموم مردم به روشنى مى‌فهمند كه اين سخن، سخن بشر نيست وانسان، هر اندازه هم مدارج علم و فرهنگ و ادب را پيموده باشد، باز نمى‌تواند چنان سخنى بگويد.

و امّا گواهى رفتارى نيز مى‌تواند به دو شكل باشد:

بر اين اساس، هرگاه كسى كه مدّعى نبوّت است، معجزه‌اى بياورد، آن معجزه، گواهى عملى از جانب خداى متعال بر حقانيّت ادّعاى اوست.

با توجّه به آنچه گذشت، چنان كه شخصى خودش را فرستاده خدا معرّفى كند و نبوّت خود را، به نحوى از انحا، در محضر پديد آورنده جهان، مطرح سازد و نبوّت او را نه تنها توده مردم، بلكه حتّى اهل علم بپذيرند و خداى متعال، ادّعاى او را در برابر مردم به طريقى روشن باطل نسازد، چنين سكوتى، شهادت عملى و تقرير و تأييدى است بر درستى و حقانيّت ادّعاى او.

خداوند متعال، چه راهى براى گواهى دادن به پيامبرى پيامبر اسلام به كار گرفت؟

اكنون كه مفهوم گواهى دادن خداى متعال روشن شد، لازم است ببينيم كه خداوند متعال براى تصديق و تأييد نبوّت پيامبر اسلام، كدام يك از راه‌هاى پيش گفته را به كار گرفته است.

با ملاحظه سيره پيامبر اسلام، معلوم مى‌شود كه خداى متعال، درستى و حقانيّت نبوّت آن بزرگوار را به هر چهار طريق ياد شده، تأييد كرده و به واسطه اين راه‌ها بر پيامبرى او گواهى داده است.

ص: 28

ص: 29

1/ 2 گواهى دادن پيامبران‌

قرآن‌

" و [وصفِ] آن در كتاب‌هاى پيشينيان آمده است".

" و هنگامى را كه عيسى پسر مريم گفت:" اى فرزندان اسرائيل، من، فرستادؤ خدا به سوى شما هستم. تورات را كه پيش از من بوده، تصديق مى‌كنم و به فرستاده‌اى كه پس از من مى‌آيد و نام او احمد است، بشارتگرم". پس وقتى براى آنان دلايل روشن آورد، گفتند: اين، سحرى آشكار است و چه كسى ستمگرتر از آن كس است كه با وجود آن كه به سوى اسلام فراخوانده مى شود، بر خدا دروغ مى‌بندد؟ و خدا مردم ستمگر را راه نمى‌نمايد".

" همانان كه از اين فرستاده، پيامبر درس نخوانده- كه [نام] او را نزد خود، در تورات و انجيل نوشته مى‌يابند- پيروى مى‌كنند".

ر. ك: بقره: آيه 89، 101، 129، 146، آل عمران: آيه 81 و 82.

حديث‌

ص: 30

ص: 31

مبعوث كنم كه امّت او، معبد بيت المقدّس را مى‌سازند و او، خاتمِ پيامبران و نامش احمد است.

ص: 32

ص: 33

امام رضا عليه‌السلام فرمود:" موسى بن عمران و عيسى بن مريم و داوود عليهم‌السلام، جانشينان خداوند عز و جل در روى زمين، به نبوّت او شهادت داده‌اند".

رأس الجالوت گفت: ثابت كن كه موسى بن عمران، چنين چيزى گفته است.

امام رضا عليه‌السلام فرمود:" اى يهودى! مى‌دانى كه موسى عليه‌السلام به بنى‌اسرائيل سفارش كرد و فرمود:" در آينده، پيامبرى از برادران شما خواهد آمد. او را تصديق كنيد و به سخنانش گوش دهيد". اگر از خويشاوندى اسرائيل با اسماعيل و نسبى كه از جانب ابراهيم عليه‌السلام با يكديگر دارند، اطّلاع دارى، آيا فرزندان اسرائيل، برادرانى غير از فرزندان اسماعيل داشته‌اند؟".

رأس الجالوت گفت: اين، سخن موسى است و ما آن را رد نمى‌كنيم.

امام رضا عليه‌السلام فرمود:" آيا از برادران بنى‌اسرائيل، پيامبرى غير از محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله براى شما آمده است؟".

گفت: نه.

امام رضا عليه‌السلام فرمود:" نه اين است كه چنين مطلبى در ميان شما حقيقت دارد؟".

گفت: چرا؛ اما دوست دارم آن را از تورات براى من بيان كنى.

امام رضا عليه‌السلام فرمود:" آيا انكار مى‌كنى كه تورات به شما مى‌گويد: نور، از جانب طور سينا آمد و از كوه ساعير، براى مردم پرتو افكند و از كوه فاران، براى ما آشكار شد؟".

رأس الجالوت گفت: اين جملات را مى‌دانم؛ امّا تفسير آنها را نمى‌دانم.

امام رضا عليه‌السلام فرمود:" من به تو مى‌گويم. امّا اين كه مى‌گويد: نور از جانب طور سينا آمد، مقصود از آن نور، وحى خداى تبارك و تعالى است كه خداوند، در كوه طور سينا بر موسى عليه‌السلام نازل فرمود، و اين كه مى‌گويد: در كوه ساعير براى مردم پرتو افكند، مقصود، همان كوهى است كه وقتى عيسى بن مريم عليه‌السلام روى آن بود،

ص: 34

ص: 35

خداوند عز و جل به او وحى فرستاد، و اين كه مى‌گويد: از كوه فاران براى ما آشكار شد، مقصود، كوهى است از كوه‌هاى مكّه كه ميان آن كوه و مكّه، يكى دو روز راه است.

به گفته خود تو و يارانت، شعياى نبى، در تورات گفته است: دو سواره ديدم كه زمين براى آنها درخشيد: يكى سوار بر الاغى بود و ديگرى، سوار بر اشترى. آن الاغ‌سوار كيست و آن اشترسوار، چه كسى؟".

رأس الجالوت گفت: نمى‌دانم. تو مرا از آن دو آگاه كن.

فرمود:" آن الاغ سوار، عيسى عليه‌السلام است و آن اشتر سوار، محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله است. آيا منكر چنين چيزى در توارت هستى؟".

گفت: نه. انكارش نمى‌كنم.

امام رضا عليه‌السلام سپس فرمود:" آيا حيقوقِ نبى را مى‌شناسى؟".

گفت: آرى. كاملًا مى‌شناسمش.

فرمود:" او گفته و كتاب شما نيز گوياى آن است كه خداى متعال، از كوه فاران، بيان را آورد و آسمان‌ها از ذِكر تسبيح احمد و امّت او پُر شد. او سواران خود را در دريا به حركت در مى‌آورَد، همچنان كه در خشكى نيز. بعد از ويرانى بيت المقدّس، كتاب جديدى(مقصودش قرآن است) مى‌آورد. آيا اين را مى‌پذيرى و به آن ايمان دارى؟".

رأس الجالوت گفت: البته اين را حيقوق نبى، گفته است و ما گفته او را انكار نمى‌كنيم.

امام رضا عليه‌السلام فرمود:" داوود عليه‌السلام نيز در زبور خود، كه تو آن را مى‌خوانى، گفته است:" خدايا! بعد از دوره فترت، آن برپا دارنده سنّت را بفرست". آيا غير از محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله پيامبرى مى‌شناسى كه بعد از دوره فترت، سنّت را برپا داشته باشد؟".

رأس الجالوت گفت: اين، گفته داوود است و ما آن را قبول داريم و انكارش نمى‌كنيم؛ ليكن مقصود از او، عيسى عليه‌السلام است و روزگار او، همان دوره فترت است.

امام رضا عليه‌السلام فرمود:" پس خبر ندارى كه عيسى عليه‌السلام با سنّت مخالفت نكرد؛

ص: 36

ص: 37

بلكه تا زمانى كه خداوند او را به سوى خود بالا برد، با سنّت تورات، موافق بود. در انجيل نوشته شده است: پسر آن زن پاك‌دامن مى‌رود و پس از او فارقليطا مى‌آيد و او، بارهاى گران را سَبُك مى‌كند و هر چيزى را براى شما روشن مى‌سازد و به حقّانيت من، گواهى مى‌دهد، همچنان كه من به آمدن او گواهى دادم. من براى شما امثال(نمودها) آوردم و او براى شما تأويل(حقيقت) مى‌آورد. آيا به اين كه در انجيل آمده، ايمان دارى؟".

رأس الجالوت گفت: آرى. انكارش نمى‌كنم.

ابو حارث گفت: خودت سرنگون شوى! مردى را كه از پيامبران است، دشنام مى‌دهى؟! او كسى است كه عيسى بشارت آمدنش را داده و نامش در تورات آمده است. برادرش گفت: پس، چه چيز مانع تو از پذيرفتن دين او مى‌شود؟

گفت: اين قوم، ما را مهترى داده‌اند و گرامى داشته‌اند و ما را بر خود، سالار ساخته‌اند و از هر چيز، جز مخالفت با او سر باز مى‌زنند.

ص: 38

داستان مسلمان شدن يك عالم مسيحى‌

اشاره

نويسنده كتاب أنيس الأعلام، كه يكى از روحانيان مسيحى بوده است، در آغاز اين كتاب، با عنوان" سرگذشت پُرآشوب"، داستانِ مسلمان شدن خود را چنين تعريف مى‌كند:

مؤلّف اين كتاب و پدرانش، جد اندر جد، از قِسّيسان بزرگ نصارا بوده‌اند و ولادتش در كليسا كَندىِ ⁽¹⁾اروميّه واقع گرديده است و پيش از مسلمان شدن، در نزد قِسّيسان بزرگ و علما و معلّمان نصارا تحصيل نموده كه از آن جمله‌اند: رآبّىْ يوحنّاىْ بكير و قسّيسْ يوحنّاى جان و رآبّى عاژ و غير ايشان از معلّمان فرقه پروتستان و امّا از معلّمان فرقه كاتوليك: رآبّى تالو و قسّيس كوركز و غير ايشان از معلّمان و تاركان دنيا كه در دوازده سالگى از تحصيل علم تورات و انجيل و ساير علوم نصرانيّت فارغ التّحصيل شده، از لحاظ علمى به مرتبه قسّيسيت رسيدم و در اواخر ايّام تحصيل، بعد از دوازده سالگى، خواستم عقايد ملل و مذاهب مختلف نصارا را تحصيل نموده باشم. بعد از تجسّس بسيار و زحمات فوق العاده و مسافرت‌هاى بسيار، خدمت يكى از قسّيسان بزرگ(بلكه مَطران والامقام) از فرقه كاتوليك رسيدم كه بسيار صاحب قدر و منزلت و شأن و مرتبت بود و در مراتب علم و زهد و تقوا در ميان اهل ملّت خود، اشتهار تمام داشت و فرقه كاتوليك از دور و نزديك، از ملوك و سلاطين و

ص: 39

اعيان و اشراف و رعيّت، سؤالات دينى خود را از او مى‌نمودند و به مصاحبت سؤالات، هداياى نفيس بسيار از نقد و جنس، براى قسّيس يادشده ارسال مى‌داشتند و در تبرّك از او و قبولى هدايايشان توسّط او رغبت مى‌كردند و از اين جهت، تشرّف مى‌نمودند. من، اصول و عقايد ملل و مذاهب مختلف نصرانيّت و احكام فروع ايشان را از محضر او استفاده مى‌نمودم و غير از حقير، شاگردان بسيار ديگر نيز داشت. هر روز در مجلس درس او نزديك به چهار صد و يا پانصد نفر حضور به هم مى‌رسانيدند و از دختران كليسا كه تاركِ دنيا بودند و نذر عدم تزويج نموده و در كليسا معتكف بودند نيز جَمعيّت كثيرى در مجلس درس، ازدحام مى‌نمودند كه اينها را به اصطلاح نصارا" ربّانتا" مى‌گويند.

ليكن از ميان جميع تلامذه، با اين حقير، الفت و محبّت مخصوصى داشتند و مفاتيح مسكن و خزاين مأكل و مشرب خود را به حقير سپرده بودند و استثنا نكرده بود، مگر مفتاح خانه كوچكى را كه به منزله صندوق‌خانه بود و حقير، خيال مى‌نمودم كه آن جا خزانه اموال قسّيس است و از اين جهت، با خود مى‌گفتم: قسّيس، از اهل دنياست و پيش خود مى‌گفتم: ترك الدنيا للدنيا، ⁽¹⁾واظهار زهدش به جهت تحصيل زخاريف و زينت‌هاى ظاهرى دنياست. پس مدّتى در ملازمت قسّيس به نحو مذكور، مشغول تحصيل عقايد مختلفه ملل و مذاهب نصارا بوديم تا اين كه سنّ حقير به هفده و هجده رسيد.

در اين بين، روزى قسّيس را عارضه‌اى روى داد و مريض شد و از مجلس درس، تخلّف نمود. به حقير گفت: اى فرزند روحانى! تلامذه را بگوى كه من، امروز، حالت تدريس ندارم.

فارْقَليطا

حقير از نزد قِسّيس، بيرون آمدم و ديدم تلامذه، مذاكره مسائل علوم مى‌نمايند.

ص: 40

بالمآل، صحبت ايشان منتهى شد به معنى لفظ" فارْقَليطا" در سريانى و" پيركلوطوس" در يونانى كه يوحنّا، صاحب انجيل چهارم، آمدن او را در باب 14 و 15 و 16 از جناب عيسى عليه‌السلام نقل نموده است كه آن جناب فرمودند:" بعد از من، فارقليطا خواهد آمد".

پس گفتگوى ايشان در اين باب، بزرگ شد و جدال ايشان به طول انجاميد. صداها بلند و خشن شد و هر كسى در اين باب، رأى على حده داشت و بدون تحصيل فايده از اين مسئله، منصرف گرديده، متفرّق گشتند. پس حقير نيز نزد قسّيس مراجعت نمودم. قسّيس گفت: اى فرزند روحانى! امروز در غيبت من، چه مباحثه و گفتگو مى‌داشتند. حقير، اختلاف قوم را در معناى لفظ فارقليطا از براى او تقرير و بيان نمودم و اقوال هر يك از تلامذه را در اين باب، شرح دادم. از من پرسيد كه: قول شما در اين باب چه بود؟ حقير گفتم: مختار فلان مفسّر و قاضى را اختيار كردم. قسّيس گفت: تقصير نكرده‌اى؛ ليكن حقّ واقع، خلاف همه اين اقوال است؛ زيرا كه معنا و تفسير اين اسم شريف را در اين زمان به نحو حقيقت، نمى‌دانند، مگر راسخان در علم، و از آنها نيز اندك! پس حقير، خود را به قدم‌هاى شيخ مدرّس انداخته و گفتم: اى پدر روحانى! تو از همه كس بهتر مى‌دانى كه اين حقير از بدايت عمر تاكنون، در تحصيل علم، كمال انقطاع و سعى را دارم و كمال تعصّب و تديّن را در نصرانيّت دارم و بجز در اوقات صلات و وعظ، تعطيلى از تحصيل و مطالعه ندارم. پس چه مى‌شود اگر شما احسانى نماييد و معنى اين اسم شريف را بيان فرماييد؟

شيخ مدرّس، به شدّت گريست. بعد گفت: اى فرزند روحانى! واللّه تو اعزّ ناسى در نزد من و من، هيچ چيز را از شما مضايقه ندارم و اگر چه در تحصيل معناى اين اسم شريف، فايده بزرگى است؛ وليكن به مجرّد انتشار معناى اين اسم، متابعان مسيح، من و تو را خواهند كُشت، مگر اين كه عهد نمايى در حال حيات و ممات من، اين معنا را اظهار نكنى، يعنى اسم مرا نبرى؛ زيرا كه موجب صدمه كلّى است، در حال حيات از براى من، و بعد از مَمات، از براى اقارب و تابعان من، و دور نيست كه

ص: 41

اگر بدانند اين معنا از من بروز كرده است، قبر مرا بشكافند و مرا آتش بزنند.

پس اين حقير، قسم ياد نمودم كه واللّه العلىّ العظيم، به خداى قاهر، غالب، مُهلك، مُدرِك، مُنتقم، و به حقّ انجيل و عيسى و مريم و به حقّ تمامى انبيا و صلحا و به حقّ جميع كتاب‌هاى مُنزَله از جانب خدا و به حقّ قدّيسين و قدّيسات، من، هرگز افشاى راز شما نخواهم كرد، نه در حال حيات و نه بعد از ممات. پس از اطمينان، گفت: اى فرزند روحانى! اين اسم از اسماى مباركه پيغمبر مسلمين است؛ يعنى به معنى احمد و محمّد است. ⁽¹⁾پس مفتاح آن خانه كوچك سابق الذكر را به من داد و

ص: 42

ص: 43

ص: 44

گفت: درِ فلان صندوق را باز كن و فلان و فلان كتاب را نزد من بياور.

حقير، چنين كردم و كتاب‌ها را نزد ايشان آوردم. اين دو كتاب به خطّ يونانى و سُريانى، قبل از ظهور حضرت ختمى مرتبت، با قلم بر پوست نوشته شده بود و در كتابين مذكورين، لفظ" فارقليطا" را به معناى احمد و محمّد، ترجمه نموده بودند!

ص: 45

بعد گفت: اى فرزند روحانى! بدان كه علما و مفسّرين و مترجمين مسيحيّه، قبل از ظهور حضرت محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله اختلافى نداشتند كه به معناى احمد و محمّد است. بعد از ظهور آن جناب، قسّيسين و خلفا، تمامى تفاسير و كتب لغت و ترجمه‌ها را از براى بقاى رياست خود و تحصيل اموال و جلب منفعت دنيويّه، و عناد و حسد و ساير اغراض نفسانيّه، تحريف و خراب نمودند و معنى ديگر از براى اين اسم شريف، اختراع نمودند كه آن معنى، اصلًا و قطعا مقصودِ صاحب انجيل نبوده و نيست. از سبك و ترتيب آياتى كه در اين انجيل موجوده حاليّه است، اين معنا در كمال سهولت و آسانى معلوم مى‌گردد كه وكالت و شفاعت و تعزّى و تسلّى، منظور صاحب انجيل شريف نبوده و روحِ نازل در يوم الدار»

نيز منظور نبوده؛ زيرا كه جناب عيسى عليه‌السلام آمدن فارقليطا را مشروط و مقيّد مى‌نمايد به رفتن خود و مى‌فرمايد: تا من نروم، فارقليطا نخواهد آمد؛ ⁽¹⁾زيرا كه اجتماع دو نبى مستقل صاحب شريعت عامّه در زمان واحد، جايز نيست! به خلاف روح نازل در يوم الدار كه مقصود از آن، روح القُدُس است كه او با بودن جناب عيسى و حواريّون، از براى آن جناب و حواريّون، نازل شده بود.

مگر فراموش كرده قول صاحب انجيل اوّل ⁽²⁾را در باب سوم از انجيل خود كه

ص: 46

مى‌گويد:" همان كه عيسى عليه‌السلام بعد از تعميد يافتن از يحياى تعميد دهنده، از نهر اردن بيرون آمد؛ روح القُدُس در صورت كبوتر بر آن جناب نازل شد"(متّى: باب 3، آيه 16). و همچنين با بودن خود جناب عيسى، روح از براى دوازده شاگرد ⁽¹⁾نازل شده بود، چنانچه صاحب انجيل اوّل درباب دهم از انجيل خود، تصريح نموده است كه جناب عيسى عليه‌السلام در هنگامى كه دوازده شاگرد را به بلاد اسرائيليه مى‌فرستاد، ايشان را بر اخراج ارواح پليده و شفا دادن هر مرضى و رنجى قوّت داد. ⁽²⁾مقصود از اين قوّه، قوّه روحانى است، نه قوّه جسمانى؛ زيرا كه از قوّه جسمانى، اين كارها صورت نمى‌بندد و قوّه روحانى، عبارت از تأييد روح القُدُس است و در آيه 20 از باب مذكور، جناب عيسى، خطاب به دوازده شاگرد مى‌فرمايد:" زيرا گوينده شما نيستيد؛ بلكه روح پدر شما در شما گوياست" و مقصود از روح پدر شما، همان روح القُدُس است، و همچنين، صاحب انجيل سِيّم ⁽³⁾تصريح مى‌نمايد در باب نهم از انجيل خود:" پ

ص: 47

سدوازده شاگرد خود را طلبيده، به ايشان، قدرت و اقتدار بر جميع ديوها و شفا دادن امراض، عطا فرمود".

و همچنين صاحب انجيل سوم در باب دهم گويد:" درباره آن هفتاد شاگردى كه جناب عيسى آنها را جفت جفت فرستاد، ايشان، مؤيَّد به روح القُدُس بودند" و در آيه 17 مى‌فرمايد:" آن هفتاد نفر با خرّمى برگشتند و گفتند: اى خداوند! ديوها هم به اسم تو اطاعت ما مى‌كنند".

پس نزول روح، مشروط به رفتن مسيح نبود. اگر منظور و مقصود از فارْقَليطا روح القدس بود، اين كلام از جناب مسيح، غلط و فضول و لغو خواهد بود. شأن مرد حكيم نيست كه به كلام لغو و فضول، تكلّم نمايد تا چه رسد به نبىّ صاحب الشأن و رفيع المنزله، مانند: جناب عيسى. پس منظور و مقصودى از لفظ فارقليطا نيست، مگر احمد و محمّد، و معنى اين لفظ نيز همين است و بس.

حقير گفتم: شما در باب دين نصارا چه مى‌گوييد؟

گفت: اى فرزند روحانى! دين نصارا منسوخ است، به سبب ظهور شرع شريف حضرت محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله. و اين لفظ را سه مرتبه تكرار نمود. من گفتم: در اين زمان، طريقه نجات و صراط مستقيم مؤدّى الى اللّه كدام است؟

گفت: طريقه نجات و صراط مستقيم مؤدّى الى اللّه، منحصر است در متابعت محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله! گفتم: آيا متابعين آن جناب، از اهل نجات‌اند؟

گفت: آرى واللّه، آرى واللّه، آرى واللّه!

اسلام را نمى‌پذيريد؟!

پس گفتم: مانع شما از دخول در دين اسلام و متابعتِ سيّد الأنام، چه چيز است؟ و حال آن كه شما فضيلت دين اسلام را مى‌دانيد و متابعت حضرت ختمى مرتبت را طريقة النجاة والصراط المستقيم المؤدّى إلى اللّه مى‌خوانيد.

ص: 48

گفت: اى فرزند روحانى من! بر حقيقت دين اسلام و فضيلت آن، برخوردار نگرديدم، مگر بعد از كِبَر سن و اواخر عمر و البته در باطن، من مسلمانم؛ وليكن به حسب ظاهر، نمى‌توانم اين رياست و بزرگى را ترك نمايم. عزّت و اقتدار مرا در ميان نصارا مى‌بينى. اگر فى الجمله، ميلى از من به دين اسلام بفهمند، مرا خواهند كُشت و بر فرض اين كه از دست ايشان، فرارا نجات يافتم، سلاطين مسيحيّت، مرا از سلاطين اسلام خواهند خواست. به عنوان اين كه خزاين كليسا در دست من بوده است و خيانتى در آنها كرده‌ام و يا چيزى از آنها بُرده‌ام و خورده‌ام و بخشيده‌ام. مشكل مى‌دانم كه سلاطين و بزرگان اسلام، از من نگهدارى كنند و بعد از همه اينها فرضا رفتم ميان اهل اسلام و گفتم: من مسلمانم، خواهند گفت: خوشا به حالت! جان خود را از آتش جهنّم نجات داده‌اى. بر ما منّت مگذار؛ زيرا كه به دخول در دين حق و مذهب هُدا، خود را از عذاب خدا خلاص نموده‌اى! اى فرزند روحانى!" خوشا به حالت" از براى من، نان و آب نخواهد بود.

پس اين پيرمرد در ميان مسلمانان كه عالم به لغت ايشان نيز نيست، در كمال فقر و پريشانى و مسكنت و فلاكت و بدگذرانى، عيش خواهد نمود. حقّ مرا نخواهند شناخت و حرمت مرا نگاه نخواهند داشت و از گرسنگى در ميان ايشان، خواهم مُرد و در خرابه‌ها و ويرانه‌ها رَخت از دنيا خواهم بُرد! خيلى كسانى را به چشم خود ديده‌ام كه رفته‌اند و داخل دين اسلام گرديده‌اند و اهل اسلام از ايشان، نگاهدارى نكرده، مرتد گشته و از دين اسلام، دو باره به دين خود، مراجعت كرده‌اند و خَسِرَ الدنيا والآخره شده‌اند! من هم از همين مى‌ترسم كه طاقت شدايد و مصائب دنيا را نداشته باشم. آن وقت، نه دنيا دارم و نه آخرت! و من بحمدللّه در باطن از متابعان محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله هستم.

پس، شيخ مدرّس، گريه كردند و حقير هم گريستم. بعد از گريه بسيار گفتم: اى پدر روحانى! آيا مرا امر مى‌كنى كه داخل دين اسلام بشوم؟

گفت: اگر آخرت و نجات مى‌خواهى، البته بايد دين حق را قبول نمايى و چون

ص: 49

جوانى، دور نيست كه خدا اسباب دنيويّه را هم از براى تو فراهم آورد و از گرسنگى نميرى و من، هميشه تو را دعا مى‌كنم در روز قيامت، شاهد من باشى كه من، در باطن، مسلمان و از تابعان خير الأنامم و اغلب قسّيسين، در باطن، حالت مرا دارند، مانند منِ بدبخت، نمى‌توانند ظاهرا دست از رياست دنيويّه بردارند؛ و الّا هيچ شك و شبهه نيست در اين كه امروز در روى زمين، دين اسلام، دين خداست.

چون اين حقير دو كتاب سابق الذّكر را ديدم و اين تقريرات را از شيخ مدرّس شنيدم، نور هدايت و محبّت حضرت خاتم الأنبيا صلى‌اللّه‌عليه‌وآله به طورى بر من غالب و قاهر گرديد كه دنيا و ما فيها در نظر من، مانند جيفه مُردار گرديد. محبّت رياست پنج روزه دنيا و اقارب و وطن، پاپيچم نشد، از همه قطع نظر نموده، همان ساعت، شيخ مدرّس را وداع كردم. شيخ مدرّس، به التماس، مبلغى به عنوان هديه به من بخشيدند كه مخارج سفر من باشد. مبلغ مزبور را از شيخ، قبول كرده، عازم سفر آخرت گرديدم.

پذيرش اسلام‌

چيزى همراه نياوردم، مگر دو سه جلد كتاب. هر چه داشتم از كتاب‌خانه و غيره، همه را ترك نموده، بعد از زحمات بسيار، نيمه شبى وارد بلده اروميّه ⁽¹⁾. شدم در همان شب، رفتم درب خانه حسن آقاى مجتهد مرحوم مغفور. بعد از اين كه مستحضر شدند كه مسلمان آمده‌ام، از ملاقات حقير، خيلى مسرور و خوش‌حال گرديدند و از حضور ايشان، خواهش نمودم كه كلمه طيّبه و ضروريّات دين اسلام را به من القا و تعليم نمايند و همه را به حقير، القا و تعليم نمودند و به خطّ سريانى نوشتم كه فراموشم نشود و هم مستدعى شدم كه اسلام مرا به كسى اظهار ننمايند كه مبادا اقارب و مسيحييّن بشنوند و مرا اذيّت كنند و يا اين كه وسواس نمايند. بعد، شبانه به حمّام رفته، غسل توبه از شرك و كفر نمودم. بعد از بيرون آمدن از حمّام، مجدّدا كلمه اسلام را بر زبان جارى نموده، ظاهرا و باطنا، داخل دين حق گرديدم. ⁽²⁾

ص: 50

ص: 51

1/ 3 گواهى دادنِ دارنده علم كتاب‌

قرآن‌

" و كسانى كه كافر شدند، مى‌گويند:" تو فرستاده نيستى". بگو:" كافى است كه خدا و آن كس كه نزد او علم كتاب است، ميان من و شما گواه باشند"".

" آيا كسى كه از جانب پروردگارش، بر حجّتى روشن است و شاهدى از [خويشانِ] او، پيرو آن است و پيش از وى [نيز] كتاب موسى راهبر و مايؤ رحمت بوده است [، دروغ مى‌بافد]؟! آنان [كه در جستجوى حقيقت‌اند] به آن مى‌گروند، و هر كس از گروه‌هاى [مخالف] به آن كفر ورزد، آتشْ وعده‌گاه اوست. پس در آن ترديد مكن كه آن حق است [و] از جانب پروردگارت [آمده است]؛ ولى بيشتر مردم باور نمى‌كنند".

حديث‌

مردى برخاست و عرض كرد: اى امير مؤمنان! آيه‌اى كه درباره تو نازل شده، كدام است؟

ص: 52

ص: 53

امير مؤمنان فرمود:" حال كه پرسيدى، گوش كن و لازم نيست كه در اين باره، از شخص ديگرى هم بپرسى. آيا سوره هود را خوانده‌اى؟".

عرض كرد: آرى، اى امير مؤمنان! فرمود:" پس شنيده‌اى كه خداوند عز و جل مى‌فرمايد:" آيا كسى از جانب پروردگارش بر حجّتى روشن است و شاهدى از [خويشان] او پيرو آن است"؟".

عرض كرد: آرى.

فرمود:" آن كسى كه از جانب پروردگارش بيّنه‌اى دارد، محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله پيامبر خداست و آن شاهد خودى‌اى كه به دنبال او مى‌رود، على بن ابى طالب است. من آن شاهدم و من از او هستم".

فرمود:" همان چيزى كه خداوند در كتابش نازل فرموده است".

مرد پرسيد: چه چيز درباره تو نازل شده است؟

فرمود:" آيه" آيا كسى از جانب پروردگارش بر حجتى روشن است و شاهدى از [خويشان] او پيرو آن است". من هستم آن شاهدى كه از [خاندان] پيامبر خدا است".

مردى برخاست و گفت: اى اميرمؤمنان! چه آيه‌اى درباره تو نازل شده است؟

حضرت به او فرمود: مگر نشنيده‌اى كه خداوند مى‌فرمايد:" آيا كسى از جانب پروردگارش بر حجّتى روشن است و شاهدى از [خويشان] او، پيرو آن است"؟ آن كه از جانب پروردگارش بيّنه دارد، رسول خداست، و من شاهد او در اين باره هستم و به دنبال او حركت مى‌كنم".

ص: 54

ص: 55

مردى(ابن كوّاء) كه پايين پاى منبر نشسته بود، گفت: درباره خود تو، چه نازل شده است؟

امام عليه‌السلام خشمگين شد و فرمود:" بدان كه اگر در حضور مردم از من نمى‌پرسيدى، جوابت را نمى‌دادم. واى برتو! آيا سوره هود را مى‌خوانى [كه مى‌فرمايد:]" آيا كسى كه از جانب پروردگارش بر حجّتى روشن است و شاهدى از [خويشان] او، پيرو آن است ..."؟ پيامبر خدا" داراى بيّنه" است و من" شاهد خودى" او هستم. ⁽¹⁾

امام فرمود:" نه؛ بلكه آن كس، امير مؤمنان على بن ابى طالب عليه‌السلام است كه اين آيه درباره او نازل شده است:" آيا كسى كه از جانب پروردگارش بر حجّتى روشن است و شاهدى از [خويشان] او، پيرو آن است ...". پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله از جانب پروردگارش بيّنه‌اى داشت و امير مؤمنان على بن ابى طالب، شاهدى از جانب او بود".

1/ 4 اطلاع علماى بنى اسرائيل و ايمان آوردن شمارى از دانايان اهل كتاب‌

قرآن‌

" و [وصفِ] آن در كتاب‌هاى پيشينيان آمده است. آيا براى آنان، اين خود دليلى روشن نيست كه علماى بنى‌اسرائيل، از آن اطّلاع دارند؟".

ص: 56

ص: 57

" و هنگامى كه از جانب خداوند كتابى مؤيّد آنچه نزد آنان است، برايشان آمد، و از ديرباز [در انتظارش] بر كسانى كه كافر شده بودند، پيروزى مى‌جستند؛ ولى همين كه آنچه [كه اوصافش را] مى‌شناختند برايشان آمد، انكارش كردند. پس لعنت خدا بر كافران باد".

" و چون آنچه را به سوى اين پيامبر نازل شده، بشنوند، مى‌بينى بر اثر آن حقيقتى كه شناخته‌اند، اشك از چشم‌هايشان سرازير مى‌شود. مى‌گويند: پروردگارا! ما ايمان آورده‌ايم، پس ما را در زمرؤ گواهان بنويس. و براى ما، چه [عذرى] است كه به خدا و آنچه از حق به ما رسيده، ايمان نياوريم و حال آن كه چشم داريم كه پروردگارمان ما را با گروه شايستگان [به بهشت] درآورد؟".

" بگو:" به من خبر دهيد، اگر اين [قرآن] از نزد خدا باشد و شما بدان كافر شده باشيد و شاهدى از فرزندان اسرائيل به مشابهت آن [با تورات]، گواهى داده و ايمان آورده باشد و شما تكبّر نموده باشيد [آيا باز هم شما ستمكار نيستيد؟]. البتّه خدا قوم ستمگر را هدايت نمى‌كند"".

حديث‌

گفت: آرى، به خدا قسم، هرگاه در ميان شما باشد، او را از طريق صفاتى كه خداوند از او برايمان بيان داشته است، مى‌شناسيم؛ همان گونه كه هر يك از ما هر گاه فرزند خود را در ميان ديگر كودكان ببيند، مى‌شناسد. سوگند به آن كه ابن سلّام به او سوگند مى‌خورد، من اين محمّد را بهتر از فرزندم مى‌شناسم.

آن عدّه به مدينه وارد شدند و گفتند: ما به خاطر موضوعى كه در ميان ما رخ داده است، نزد شما آمده‌ايم. جوانى‌يتيم و حقير، سخن بزرگى‌مى‌گويد و به‌خيال خودش، فرستاده رحمان است، در حالى كه ما رحمانى جز رحمانِ يمامه نمى‌شناسيم.

ص: 58

ص: 59

يهوديان گفتند: اوصاف او را براى ما بگوييد.

فرستادگان قريش، اوصاف پيامبر را براى آنان بيان كردند. يهوديان گفتند: از ميان شما چه كسانى پيرو او شده‌اند؟

جواب دادند: فرومايگان ما.

يكى از عالمان يهود، خنديد و گفت: اين همان پيامبرى است كه صفاتش را مى‌دانيم و مى‌دانيم كه قومش دشمن‌ترينِ مردم با او هستند.

1/ 5 گواهى دادن دانش و دانشمند

قرآن‌

" و كسانى كه از دانش بهره يافته‌اند، مى‌دانند كه آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده، حق است و به راه آن عزيزِ ستوده، راهبرى مى‌كند.".

" و تا آنان كه دانش يافته‌اند، بدانند كه اين [قرآن]، حق است [و] از جانب پروردگار توست و بدان ايمان آورند و دل‌هايشان براى او خاضع گردد. و به راستى خداوند، كسانى را كه ايمان آورده‌اند، به سوى راهى راست راهبر است".

" و تو هيچ كتابى را پيش از اين نمى‌خواندى و با دست [راست] خود، [كتابى] نمى‌نوشتى، و گر نه، باطلْ‌انديشان قطعاً به شك مى‌افتادند".

" و همين گونه، روحى از امر خودمان به سوى تو وحى كرديم. تو نمى‌دانستى كتاب چيست و نه ايمان [كدام است]؛ ولى آن را نورى گردانيديم كه هر كه از بندگان خود را بخواهيم، به وسيلؤ آن، راه مى‌نماييم، و به راستى كه تو به خوبى به راه راست هدايت مى‌كنى".

حديث‌

ص: 60

ص: 61

ص: 62

ص: 63

پژوهشى درباره گواهى دادنِ دانش، بر پيامبرى محمّد

اشاره

آيات و روايات بيان شده، بر اين مطلب دلالت دارند كه نبوّت پيامبر اسلام، يك پديده علمى است كه با معيارهاى عقلى همخوانى دارد و رابطه ميان علم و ايمان، اساساً پيوندى ناگسستنى است. درباره مفهوم همبستگى ميان علم و ايمان، لازم است به نكات زير توجّه شود:

ص: 64

" إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ؛ ⁽¹⁾در حقيقت، بندگان دانشمند خدا از او مى‌ترسند".

از اين آيه، دو مفهوم به دست مى‌آيد:

الف) مقصود از علم، بصيرتِ علمى است به همان معنايى كه توضيح داديم؛ زيرا هر علمى حتى علم توحيد اگر روح و جوهره علم را در خود نداشته باشد، باعث خشيت نمى‌شود.

ب) رابطه ميان علم و ايمان، رابطه‌اى ناگسستنى است؛ به اين معنا كه امكان ندارد انسان جهان را چنان كه هست، ببيند، امّا دستِ قدرت خدا و صُنع او را نبيند.

از همين جاست كه قرآن كريم دارندگان علم را در رديف فرشتگان، به عنوان گواه بر يگانگىِ آفريننده عالم، قرار مى‌دهد و مى‌فرمايد:

" شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ؛ ⁽²⁾خداوند، فرشتگان و دانشمندان گواهى مى‌دهند كه معبودى جز او نيست".

" وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْ‌ءٍ؛ ⁽³⁾و آن گاه كه [يهوديان] گفتند:" خدا چيزى بر بشر نازل نكرده"، بزرگىِ خدا را چنان كه بايد، نشناختند".

گفتنى است كه در بحث نبوّت عامّه، اثبات شده كه نفى نبوّت، مساوى با نفى توحيد است.

ص: 65

أرى نورَ الوَحي وَالرِّسالَةِ، وأشَمُّ ريحَ النُّبُوَّةِ. ⁽¹⁾

من نور وحى و رسالت را مى‌بينم و شميم نبوّت را مى‌بويم.

چنين معرفتى را معرفت قلبى و كشف و شهود باطنى مى‌گويند.

گاهى هم، رؤيت و بينش به اين مرتبه ترقّى نمى‌كند؛ بلكه انسان با بينش عقلى، آثار و نشانه‌هاى نبوّت را در شخص فرستاده الهى ملاحظه مى‌كند. چنين معرفتى را معرفت و شناخت عقلى مى‌نامند.

اين هر دو نوع معرفت، از ديدگاه قرآنى، شناخت علمى هستند و به بصيرت علمى نسبت داده مى‌شوند.

معرفت قلبىِ نبى، از ديدگاه غزالى‌

غزالى معتقد است كه بهترين و قطعى‌ترين راه شناخت پيامبران، شناخت قلبى و كشف و شهود باطنى است. ⁽²⁾واقعيت هم همين است؛ زيرا كسى كه با بصيرت قلبىِ خويش مى‌بيند و از طريقه‌اى آسمانى، نبوّت محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله را ملاحظه مى‌كند، علاوه بر بى‌نياز بودن از هر گونه دليلى براى اثبات نبوّت وى، به بالاترين درجات معرفت و بصيرت نيز ارتقا مى‌يابد.

ص: 66

ص: 67

1/ 6 مُباهله‌

قرآن‌

" پس هر كه در اين [باره] پس از دانشى كه تو را [حاصل] آمده با تو محاجّه كرد، بگو:" بياييد پسرانمان و پسرانتان، و زنانمان و زنانتان، و ما خويشان نزديك و شما خويشان نزديك خود را فرا خوانيم؛ سپس مباهله كنيم و لعنت خدا را بر دروغگويان قرار دهيم"".

حديث‌

آنان گفتند: انصاف روا داشتى.

پس با هم قرار مباهله گذاشتند. هنگامى كه آنان به خانه‌هايشان بازگشتند، بزرگان آنان، سيد و عاقب و اهتم گفتند: اگر مباهله با قوم او باشد، ما حاضر به مباهله هستيم؛ چرا كه [معلوم مى‌شود] او پيامبر نيست. اما اگر قرار مباهله تنها با خاندان او باشد، با او مباهله نمى‌كنيم؛ چرا كه او خاندانش را پيش نمى‌فرستد، مگر در صورتى كه در ادّعايش صادق باشد.

فردا كه شد، پيش پيامبر خدا آمدند، در حالى كه امير مؤمنان على و فاطمه و حسن و حسين كه درودهاى خداوند بر آنان باد نيز همراه پيامبر بودند. نصارا پرسيدند: اينان كيان‌اند؟

به آنها گفته شد: اين، پسر عمو و وصى و داماد او، على بن ابى طالب است و اين، دختر او فاطمه است و اين دو، پسران او، حسن و حسين هستند.

پس آنان خاندان پيامبر را شناختند و به پيامبر گفتند: ما رضايت داديم. از مباهله گذشت كن.

پس پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله با آنها بر پرداخت جزيه مصالحه كرد و آنان باز گشتند.

ص: 68

ص: 69

من و برادرم بوديم و از زنان از ميان همه مردمان، مادرم فاطمه بود. ما خاندان او و گوشت و خون و جان اوييم. ما از او هستيم و او از ماست.

گفتند: آگاهمان كن.

پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فرمود:" دوست داشتن صليب و مى‌گسارى و خوردن گوشت خوك".

پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله آن دو را به نفرين كردن فرا خواند و آن دو براى صبح زودِ روز بعد، قرار گذاشتند. پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله صبح زود به راه افتاد و دست على و فاطمه و حسن و حسين عليهم‌السلام را گرفت و در پىِ آن دو فرستاد كه بيايند؛ ولى آن دو از آمدن خوددارى ورزيدند و به حقّانيت پيامبر خدا اعتراف كردند. پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فرمود:" سوگند به آن كه مرا به حق بر انگيخت، اگر [آنچه گفتند] انجام مى‌دادند، اين درّه بر ايشان آتش مى‌بارانْد".

اين آيه در حقّ آنها نازل شد:" بگو: بياييد تا فرا خوانيم، ما فرزندان خود را و شما فرزندان خود را، ما زنان خود را و شما زنان خود را، ما جان‌هاى خود را و شما جان‌هاى خود را".

شَعبى از قول جابر مى‌گويد: مقصود از" أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ" پيامبر خدا و على عليه‌السلام، و مقصود از" أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ" حسن و حسين عليهماالسلام و مقصود از" نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ" فاطمه عليهاالسلاماست.

چون با يكديگر خلوت كردند، به عاقب كه انديشمند ايشان بود گفتند: اى عبد المسيح! چه مى‌گويى؟

او گفت: اى گروه مسيحيان! به خدا سوگند، دانسته‌ايد كه محمّد، پيامبرى فرستاده شده است و كلامِ فصلِ خدايى را به همراه آورده است. به خدا سوگند، هرگز قومى با پيامبرى مباهله نمى‌كند، مگر آن كه بزرگشان نزيَد و خُردشان نرويد و جان نگيرد. اگر شما چنين كنيد، هر آينه نابود مى‌شويد. پس اگر شما چيزى را جز انس با دينتان و بر پا داشتن رسوم كنونىِ خود نمى‌پذيريد، با اين مرد، صلح كنيد و به سوى سرزمين‌هايتان بازگرديد.

ص: 70

ص: 71

پس پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله بيامد، در حالى كه حسين عليه‌السلام را در آغوش گرفته بود و دست حسن عليه‌السلام را در دست داشت و فاطمه عليهاالسلام پشت سر او و على عليه‌السلام پشت سر فاطمه، در حركت بودند. پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فرمود:" هرگاه من دعا كردم، شما آمين بگوييد".

اسقف نجران گفت: اى گروه مسيحيان! من چهره‌هايى را مى‌بينم كه اگر خدا به سبب آنها بخواهد كوهى را از جايش بَر كَنَد، چنين كند. با آنها مباهله(هم نفرينى) نكنيد كه نابود مى‌شويد و ديگر تا روز رستاخيز، هيچ مسيحى‌اى بر زمين باقى نخواهد ماند.

آنها گفتند: اى ابو القاسم! ما صلاح را در آن ديديم كه با تو مباهله نكنيم و تو را بر دينَت پايدار بداريم و خود بر دينمان ثابت بمانيم.

پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فرمود:" اگر از مباهله خوددارى مى‌كنيد، پس اسلام بياوريد تا آنچه براى مسلمانان است، براى شما و هر چه بر ايشان است، بر شما نيز باشد".

آنها از پذيرشِ اين نيز دريغ ورزيدند. پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فرمود:" پس ما با شما نبرد مى‌كنيم".

آنها گفتند: ما را توان جنگ با تازيان نيست؛ ولى با شما مصالحه مى‌كنيم كه اگر با ما نجنگيد و ما را نهراسانيد و از دينمان بازمان نداريد، سالانه دو هزار جامه فاخر به شما بدهيم هزار در ماه صفر و هزار در ماه رجب، به همراه سى جوشن عادى(منسوب به قوم عاد) كه در آن آهن به كار زده شده باشد.

پيامبر با اين شرط، با آنها مصالحه كرد و فرمود:" سوگند به آن كه جان من در يد قدرت اوست، نابودى بر سر مردم نجران آويخته شده بود و اگر به مُباهله مى‌پرداختند، به ميمون و خوك، تبديل مى‌شدند و اين وادى، بر آنها آتش بر مى‌افروخت و خداوند، نَجْران و مردم آن را چنان ريشه‌كن مى‌كرد كه ديگر حتّى پرنده‌اى بر درخت نمى‌مانْد، و بر نصارا سالى نمى‌گذشت، مگر آن كه همه آنها از ميان مى‌رفتند ..." ....

خداوند،" ابناء" و" نساء" را بر" انفُس"، مقدّم داشته است تا والايىِ جايگاه ايشان و نزديكىِ پايگاهشان گوشزد شود و اعلان گردد كه آنها بر جان‌ها مقدّم هستند و همه جان‌ها فداى ايشان باد و در اين تقديم، نيرومندترين دليل بر فضيلت اصحاب كسا نهفته است.

ص: 72

ص: 73

فصل دوم حكمت پيامبرى‌

2/ 1 دعوت به خدا

قرآن‌

" اى پيامبر! ما تو را [به سِمَتِ] گواه و بشارتگر و هشداردهنده فرستاديم، و دعوت‌كننده به سوى خدا به فرمان او، و چراغى تابناك".

" بگو:" اين است راه من، كه من و هر كس(پيروى‌ام) كرد، با بينايى، به سوى خدا دعوت مى‌كنيم، و منزّه است خدا، و من از مشركان نيستم"".

" با حكمت و اندرز نيكو، به راه پروردگارت فراخوان و با آنان به [شيوه‌اى] كه نيكوتر است، مجادله كن. در حقيقت، پروردگار تو به [حال] كسى كه از راه او منحرف شده، داناتر، و او به [حال] راه‌يافتگان [نيز] داناتر است".

" اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! چون خدا و پيامبر، شما را به چيزى فرا خواندند كه به شما حيات مى‌بخشد،

ص: 74

ص: 75

آنان را اجابت كنيد، و بدانيد كه خدا ميان آدمى و دلش حايل مى‌گردد، و هم در نزد او محشور خواهيد شد".

" اى قوم ما! دعوت‌كنندؤ خدا را پاسخ [مثبت] دهيد و به او ايمان آوريد تا [خدا] برخى از گناهانتان را بر شما ببخشايد و از عذابى پُردرد، پناهتان دهد. و كسى كه دعوت‌كنندؤ خدا را اجابت نكند، در زمينْ درمانده‌كننده [ى خدا] نيست و در برابر او دوستانى ندارد. آنان در گم‌راهىِ آشكارى‌اند".

حديث‌

ص: 76

ص: 77

دادند؛ بلكه به لاشه‌اى روى آوردند كه با خوردن آن، رسوا گشتند و در دوست داشتن آن، هم‌داستان شدند.

2/ 2 تكامل‌

قرآن‌

" و آن گاه كه [يهوديان] گفتند:" خدا چيزى بر بشرى نازل نكرده"، بزرگىِ خدا را چنان كه بايد، نشناختند".

حديث‌

ص: 78

ص: 79

از ايشان: چون مردم، خود از چنان طبيعت و توانى برخوردار نيستند كه مصالحشان را كاملًا درك كنند و از طرفى، سازنده هستى نيز والاتر از آن است كه ديده شود، و ضعف و ناتوانىِ بندگان از ادراك او نيز كاملًا روشن است، پس ناچار بايد ميان خدا و مردم فرستاده‌اى معصوم باشد كه اوامر و نواهى و آموزش‌هاى او را به آنان برساند و به آنچه منافعشان را تأمين و زيان‌هايشان را دفع مى‌كند، آگاهشان سازد؛ چرا كه در وجودشان وسيله‌اى نيست كه بتوانند با آن، آنچه را بدان نياز دارند و سود و زيانشان را بشناسند.

اگر شناخت پيامبر و اطاعت از او، بر مردم واجب نبود، آمدن پيامبر براى آنان حاصلى نداشت و مشكلى را حل نمى‌كرد و فرستادن او، كارى بيهوده و ناسودمند بود و اين كار، از موجود حكيمى كه همه چيز را با حساب و كتاب و متقن آفريده، به دور است.

2/ 3 از بين بردن اختلاف‌

قرآن‌

" مردم، امّتى يگانه بودند. پس خداوند، پيامبران را نويدآور و بيم‌دهنده بر انگيخت، و با آنان كتاب [خود] را به حق فرو فرستاد تا ميان مردم در آنچه با هم اختلاف داشتند، داورى كند. و جز كسانى كه آن [كتاب] به آنان داده شد پس از آن كه دلايل روشن براى آنان آمد به خاطر ستم [و حسدى] كه ميانشان بود، [هيچ كس] در آن اختلاف نكرد. پس خداوند، آنان را كه ايمان آورده بودند، به توفيق خويش، به حقيقت آنچه در آن اختلاف داشتند، هدايت كرد. و خدا هر كه را بخواهد، به راه راست هدايت مى‌كند".

" و همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد و پراكنده نشويد و نعمت خدا را بر خود ياد كنيد؛ آن گاه كه دشمنان [يكديگر] بوديد، پس ميان دل‌هاى شما الفت انداخت تا به لطف او برادران هم شديد؛ و بر كنار پرتگاه آتش بوديد كه شما را از آن رهانيد. اين گونه، خداوند نشانه‌هاى خود را براى شما روشن مى‌كند، باشد كه

ص: 80

ص: 81

شما راه يابيد".

" و ما [اين] كتاب را بر تو نازل نكرديم، مگر براى اين كه آنچه را در آن اختلاف كرده‌اند، براى آنان توضيح دهى، و [آن] براى مردمى كه ايمان مى‌آورند، رهنمود و رحمتى است".

حديث‌

2/ 4 آزادى‌

قرآن‌

" و از [دوشِ] آنان، قيد و بندهايى را كه بر ايشان بوده است، بر مى‌دارد".

" و در حقيقت، در ميان‌هر امّتى فرستاده‌اى بر انگيختيم كه [بگويد:]" خدا را بپرستيد و از طاغوت [فريبگر] بپرهيزيد". پس، از ميان ايشان كسى است كه خدا [او را] هدايت كرده، و از ميان ايشان كسى است كه گم‌راهى بر او سزاوار است. بنا بر اين، در زمين بگرديد و ببينيد فرجام تكذيب‌كنندگان چگونه بوده است".

" و [لى] آنان كه خود را از طاغوت به‌دور مى‌دارند تا مبادا او را بپرستند و به سوى خدا بازگشته‌اند، آنان را مژده باد! پس بشارت ده به آن بندگانِ من".

ر. ك: انبياء: آيه 25.

حديث‌

ص: 82

ص: 83

و يعقوب، از محمّد فرستاده خدا، به اسقف نجران و مردم نجران؛ اگر اسلام آوريد، هم صدا باشما اللّه، همان خداى ابراهيم و اسحاق و يعقوب را سپاس و ستايش مى‌گويم. امّا بعد، من شما را از بندگىِ بندگان، به بندگىِ خدا فرا مى‌خوانم و از ولايت بندگان به ولايت خدا، دعوتتان مى‌كنم.

ابوطالب در پىِ پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فرستاد و او آمد. ابوطالب گفت: اى برادر زاده من! اينها عموهاى تو و بزرگان قومت هستند و مى‌خواهند به تو پيشنهاد منصفانه‌اى بدهند.

پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فرمود:" بگوييد. مى‌شنوم".

گفتند: ما را با خدايانمان بگذار، و ما هم تو را با خدايت مى‌گذاريم.

ابوطالب گفت: پيشنهاد منصفانه‌اى است؛ از آنها بپذير.

پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله فرمود:" اگر من اين پيشنهاد شما را بپذيرم، آيا شما يك كلمه از من مى‌پذيريد كه اگر آن را بگوييد، بر عرب فرمان‌روا شويد و غير عرب، فرمانبر و تسليم شما شوند؟".

ص: 84

ص: 85

ابوجهل گفت: بى‌گمان، اين، كلمه‌اى پُرسود است. آرى، به روح پدرت سوگند كه آن كلمه و ده تا مثل آن را هم مى‌گوييم! فرمود:" بگوييد: هيچ خدايى جز اللّه نيست".

اما آن جماعت، از اين كلمه ناراحت و رميده شدند و با عصبانيت برخاستند و رفتند.

امّا ابولهب پشت سر ايشان حركت مى‌كرد و مى‌گفت: به حرفش گوش نكنيد. او فردى از دين برگشته و دروغگوست.

ر. ك: ص 99(زنده كردن همه ارزش‌ها).

ص: 86

ص: 87

سخنى درباره آزادى در مكتب انبيا

اشاره

آزادى، يكى از نيازهايى است كه انسان با تمام وجود، احتياج به آن را احساس مى‌كند. اين اصل، هر چند از يك بُعد، با اصل عدالت در ارتباط است؛ ولى از بُعد ديگر كه زير بناى بُعد اوّل است اصلى است جداگانه كه حتى عدالت اجتماعى نيز بدون آن تحقّق نمى‌يابد. به هر حال، اين نياز اساسىِ انسان، در مكتب انبيا به طور دقيق، مورد توجّه است و به آن پاسخ مثبت داده مى‌شود.

قرآن با تعبير جالبى درباره رسالت پيامبر اسلام مى‌فرمايد:

" وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ؛ ⁽¹⁾و بارهاى سنگين و زنجيرهايى را كه بر [گردن] آنها بود، بر مى‌دارد".

بندهاى اسارت‌

دو نوع زنجير است كه آزادى را از انسان سلب مى‌كند و استعدادهاى شگفت و نيروهاى عظيمى را كه در وجود بشر نهفته شده، به بند مى‌كشد و نه تنها مانع تلاش و حركت به سوى كمال مى‌گردد، بلكه انسان را به سوى انحطاط و پستى و سقوط گرايش مى‌دهد. اين دو نوع زنجير، يكى داخلى و ديگرى خارجى است.

زنجيرهاى داخلى، عبارت‌اند از: هوس‌ها و تمايلات مهارْ نشده كه از درون،

ص: 88

اراده انسان را به بند مى‌كشند و اين" مرغِ باغِ ملكوت" را در زندان تمايلات حيوانى، بازداشت مى‌كنند و در نتيجه، گردنش را براى پذيرش زنجيرهاى خارجى، آماده مى‌سازند.

بى‌جهت نيست كه استثمارگران، براى فاسد كردن و به بند كشيدن توده‌ها، ابتدا از زنجيرهاى داخلى استفاده مى‌كنند و با آماده ساختن مراكز و وسائل هوسرانى‌هاى افراطى و تبليغ و ترويج آنها، در مرحله اوّل، شخصيت و آزادىِ درونى را از انسان سلب مى‌كنند، كه در اين صورت، سلب آزادى‌هاى بيرونى بسى آسان است، بلكه گاه مى‌شود كه انسان در عين اسارت داخلى و خارجى، احساس كمال آزادى مى‌كند! درست است كه مردم فرانسه همگى، فرد فرد،" آزاد" ند كه" وركور" را بشناسند و برگزينند يا غير" وركور" را؛ ولى از اين آزادى، كسانى استفاده مى‌كنند و كسانى آزادى را" به سود خود گرايش مى‌دهند" كه قوى‌ترند، حتى رأى مى‌سازند؛ رأى آزاد مى‌سازند! رأى ساختن، همه‌اش به شكل معروفى كه مى‌شناسيم، نيست ... در خود غرب چنين نمى‌كنند ... آنها رأى قلّابى را نيمه‌شب‌ها، پنهانى در صندوق‌هاى" أخذ رأى" نمى‌اندازند؛ رأى قلّابى را، شب و روز، آشكار، اما سخت عالمانه و ماهرانه، در صندوق‌هاى" خلق رأى" يعنى مغزها و دل‌ها مى‌افكنند؛ بى آن كه صاحب صندوق، از آن آگاه شود، و از اين جا ليبراليسم و دموكراسىِ واقعى و عملى آغاز مى‌شود. يعنى پس از آن، اين فرد حقيقتا آزاد است كه به هر كس كه" دلش خواست"، به هر كسى كه در مغزش بدو مى‌انديشد و در حافظه‌اش او را مى‌شناسد و در اعتقادش به او معتقد و مؤمن شده است و زندگىِ او و فضايل او و امتيازات شخصيت او را به دقّت مى‌داند، رأى بدهد .... و بدين طريق، همان كسانى كه واقعا در مغزهاى مردم شناخته بوده‌اند و در دل‌هايشان جا داشته‌اند، در مجلس‌هاى ملّى جا مى‌گيرند، و اين" تقلّب طبيعى و قانونى" است! گاه نزديك انتخابات مى‌بينيم [كه] ناگهان صدها مقاله، ده‌ها كتاب، فيلم، تآتر، هزاران گونه تبليغ‌هاى مستقيم و غير مستقيم [را] با لحن‌ها و رنگ‌ها و

ص: 89

جلوه‌هاى متنوّع و جالب و مختلف، از نوشتن شرح حال گرفته تا چاپ عكس و اسم بر روى ران‌ها و پستان‌ها و ديگر نقاط حسّاسِ انتخاباتى و دموكراتيك(!) مانكن‌ها و رقّاصه‌ها و هنرْ پيشه‌هاى بسيار معروف و محبوب، در سينماها و دانسينگ‌ها و حتى پياده‌روهاى خيابان‌ها و گردشگاه‌ها و باغ ملّى‌ها درباره يكى از كانديداهاى رياست جمهورى، از در و ديوار، همه جا و به هر وسيله، بر سر و روى مردم مى‌ريزد .... بى‌شك، اين پول است، اين قدرت است كه با استخدام تمام استعدادها و امكانات هنرى و ادبى و اجتماعى ... رأى مى‌سازد. آرى، آزادند در" دادنِ رأى"؛ اما برده‌اند در" ساختن رأى"؛ زيرا رأيش را با پول در مغزش جا داده‌اند و سپس آزادش گذاشته‌اند تا به هر كه خواست، رأى دهد. ⁽¹⁾

در مكتب انبياى الهى، براى ساختن انسان آزاد و جامعه آزاد و پاسخ مثبت دادن به نياز آزادى، در موازاتِ رها كردن انسان از زنجيرهاى بيرونى و بردگىِ طاغوت‌ها، سعى مى‌شود كه انسان از زنجيرهاى درونى وبردگىِ غرايز حيوانى نيز آزاد گردد؛ بلكه از آن جهت كه حرّيت و آزادىِ درونى، جنبه بنيادى نسبت به آزادىِ بيرونى دارد، بيشتر به آن اهمّيت داده شده، تا آن جا كه جهاد براى تأمين آزادىِ درونى،" جهاد اكبر"، و جهاد براى تأمين آزادىِ بيرونى،" جهاد اصغر" ناميده شده است.

امام على عليه‌السلام در مورد بندها و زنجيرهايى كه از درون، آزادىِ انسان را سلب مى‌كند، چنين مى‌فرمايد:

لا يَسْتَرِقَنَّكَ الطَّمَعُ وقَد جَعَلَكَ اللّهُ حُرّا. ⁽²⁾

طمع، بند بردگى بر تو ننهد، [چرا] كه خداوند، تو را آزاد آفريده است.

لَيسَ مَنِ ابتاعَ نَفسَهُ فَأعتَقَها، كَمَن باعَ نَفسَهُ فَاوبَقَها. ⁽³⁾

كسى كه خود را خريد و آزاد كرد، مانند كسى نيست كه خود را فروخت و نابود ساخت.

ص: 90

مَن تَرَكَ الشَّهَواتِ كانَ حُرّا. ⁽¹⁾

كسى كه شهواتِ خود را ترك كند، آزاد است.

آزادىِ انديشه‌

پيامبران الهى، با شكستن اين زنجيرها، انديشه انسان را آزاد مى‌سازند و گنجينه عقل‌هايى را كه در لجنزار شهوات دفن شده، استخراج مى‌كنند. از اين رو، امام على عليه‌السلام درباره فلسفه بعثت انبيا فرمود:

و يُثيروا لَهُم دَفائِنَ العُقولِ. ⁽²⁾

[انبيا آمدند] تا گنجينه‌هاى عقول بشر را استخراج كنند.

تا عقل انسان، گرفتار شهوت است و تا انديشه، در بند هوس، اسير است و تا مشعل فروزان فكر، در زير حجاب‌هاى خودْپرستى و خودْمحورى پنهان است، انديشه و علمْ كمترين نقشى در رهايى و تكامل انسان نخواهند داشت. در اين باره، از امير مؤمنان عليه‌السلام روايت شده كه مى‌فرمايد:

حَرامٌ عَلى كُلِّ عَقلٍ مَغلُولٍ بِالشَّهوَةِ أن يَنتَفِعَ بِالحِكْمَةِ. ⁽³⁾

بر هر عقلى كه در زنجير شهوت است، حرام است كه از حكمت سود برد.

اين حرمت، حرمت تكوينى است. يعنى همان طور كه جسم بيمار از غذاى لذيذ، لذّت نمى‌برد و غذاهاى خوب و مقوّى، تنها در صورتى جسم انسان را تقويت مى‌كنند كه نخست، بيمارىِ جسم معالجه شود، روح و جان انسان نيز امكان ندارد از حكمت كه غذاى روح است، استفاده كند، مگر اين كه بيمارى‌هاى آن درمان شوند.

با درمان بيمارى‌هاى روح و شكستن زنجيرهاى انديشه و برخاستن حجاب‌هاى

ص: 91

فكر، چراغ فروزان عقلْ ظاهر مى‌شود و راه پيشرفت انسان را روشن و هموار مى‌گرداند. به گفته اميرمؤمنان على عليه‌السلام:

مَن غَلَبَ شَهوَتَهُ ظَهَرَ عَقلُهُ. ⁽¹⁾

كسى كه بر شهوت خود غلبه كند، عقلش آشكار مى‌شود.

در اين باره، قرآن كريم، نظام حكومت انبيا را چنين ترسيم مى‌كند:

" اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ؛ ⁽²⁾خداوند، سرپرست و مربّىِ كسانى است كه ايمان آورده‌اند و [در پرتو برنامه انبيا] آنها را از تاريكى‌ها به سوى روشنايى خارج مى‌كند".

در نظام‌هاى طاغوتى، مسئله بر عكس است؛ يعنى در اين نظام‌ها برنامه طورى تنظيم شده كه اميال و هوس‌هاى حيوانى، بر انسان چيره شوند تا اين تمايلات، سرپوشى بر بينش و انديشه او گردند و در نتيجه، حقيقتْ پشت پرده بماند؛ زيرا اين نظام‌ها تحت هر اسم و به هر شكلى كه باشند، اعم از: كمونيستى، ليبراليستى و سلطنتى از جهل مردم تغذيه مى‌كنند و آگاهىِ عمومى، عامل نابودىِ آنهاست. به گفته قرآن كريم:

" وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ؛ ⁽³⁾آنها كه كافرند، طاغوت، سرپرست آنهاست و آنها را از نور به سمت تاريكى‌ها خارج مى‌سازد".

ص: 92

ص: 93

2/ 5 نور و هدايت‌

قرآن‌

" خدا هر كه را از خشنودىِ او پيروى كند، به وسيلؤ آن [كتاب]، به راه‌هاى سلامت رهنمون مى‌شود و به توفيق خويش، آنان را از تاريكى‌ها به سوى روشنايى بيرون مى‌برد و به راهى راست، هدايتشان مى‌كند".

" و در حقيقت، موسى را با آيات خود فرستاديم [و به او فرموديم] كه: قوم خود را از تاريكى‌ها به سوى روشنايى بيرون آور، و روزهاى خدا را به آنان يادآورى كن، كه قطعاً در اين [يادآورى]، براى هر شكيباىِ سپاس‌گزارى عبرت‌هاست".

" الف، لام، راء. [اين،] كتابى است كه آن را به سوى تو فرود آورديم تا مردم را به اذن پروردگارشان، از تاريكى‌ها به سوى روشنايى بيرون آورى؛ به سوى راهِ آن شكستْ ناپذيرِ ستوده".

حديث‌

ص: 94

ص: 95

2/ 6 آموزش دادن كتاب و حكمت‌

قرآن‌

" اوست آن كس كه در ميان بى‌سوادان، فرستاده‌اى را از خودشان بر انگيخت تا آيات او را بر آنان بخوانَد و پاكشان گردانَد و كتاب و حكمت را بديشان بياموزد، و [آنان] قطعاً پيش از آن، در گم‌راهىِ آشكارى بودند".

" پروردگارا! در ميان آنان، فرستاده‌اى از خودشان بر انگيز تا آيات تو را بر آنان بخوانَد و كتاب و حكمت را به آنان بياموزد و پاكيزه‌شان كند؛ زيرا تو خود، شكست‌ناپذيرِ حكيمى".

ر. ك: بقره: آيه 151، آل عمران: آيه 164.

حديث‌

ص: 96

ص: 97

2/ 7 تزكيه اخلاق‌

قرآن‌

" اوست آن كس كه در ميان بى‌سوادان، فرستاده‌اى از خودشان بر انگيخت تا آيات او را بر آنان بخوانَد و پاكشان گردانَد".

" ... تا ... كتاب و حكمت را به آنان بياموزد و پاكيزه‌شان كند؛ زيرا تو خود، شكست‌ناپذيرِ حكيمى".

حديث‌

ص: 98

ص: 99

2/ 8 اهتمام مردم به برقرارى عدالت‌

قرآن‌

" به راستى، [ما] پيامبران خود را با دلايل آشكار، روانه كرديم و با آنها كتاب و ترازو را فرود آورديم تا مردم به انصاف برخيزند، و آهن را كه در آن، براى مردم خطرى سخت و سودهايى است پديد آورديم، تا خدا معلوم بدارد كه چه كسى در نهان، او و پيامبرانش را يارى مى‌كند. آرى، خدا نيرومندِ شكستْ ناپذير است".

حديث‌

2/ 9 زنده كردن همه ارزش‌ها

قرآن‌

" همانان كه از اين فرستاده، پيامبرِ درسْ نخوانده- كه [نام] او را نزد خود، در تورات و انجيل نوشته مى‌يابند- پيروى مى‌كنند؛ [همان پيامبرى كه] آنان را به كار پسنديده فرمان مى‌دهد، و از كار ناپسند باز مى‌دارد، و براى آنان چيزهاى پاكيزه را حلال و چيزهاى ناپاك را بر ايشان حرام مى‌گردانَد، و از [دوشِ] آنان، قيد و بندهايى را كه بر ايشان بوده است، بر مى‌دارد. پس كسانى كه به او ايمان آوردند و بزرگش

ص: 100

ص: 101

داشتند و يارى‌اش كردند و در پىِ‌نورى رفتند كه با او نازل شده است، آنان همان رستگاران‌اند".

حديث‌

تفسير

علّامه طباطبايى در تفسير آيه" همانان كه از اين فرستاده، پيامبرِ درس ناخوانده، پيروى مى‌كنند ..." مى‌فرمايد:" راغب در مفردات مى‌گويد:

" اصْر" [در ادامه آيه] به معناى بستن و نگهداشتن چيزى به زور است. گفته مى‌شود:" أصرتُه فهو مأصور"، و مأصَر و مأصِر به فتح و كسر صاد به معناى بازداشتگاه كشتى است. خداى متعال فرموده است:" و قيد و بندهايى را كه بر ايشان بوده است، از آنها بر مى‌دارد"؛ يعنى امورى را بر مى‌دارد كه مردم را از كارهاى نيك و رسيدن به ثواب‌ها و پاداش‌ها باز مى‌دارند و دست و پا گير آنها هستند. نيز به همين معناست آيه" وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً". بعضى گفته‌اند:" اصر" به معناى بارگران است؛ اما حقيقت آن، همان است كه گفتم.

" اغلال" جمع" غُلّ" است، به معناى آنچه با آن بسته شود(طوقى آهنين كه برگردن يا دست بندند) ....

ياد كردن از پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله با سه وصف" رسول" و" نبىّ" و" امّى" كه در هيچ آيه ديگرى جز همين آيه و آيه بعد، با اين سه صفت يك‌جا ذكر نشده در كنار جمله بعد كه مى‌فرمايد:" [پيامبرى] كه [نام] او را نزد خود در تورات و انجيل نوشته مى‌يابند" نشان مى‌دهد كه در تورات و انجيل، از پيامبر خدا با اين اوصاف سه‌گانه ياد شده بوده است.

اگر غرض از توصيف پيامبر با اين سه وصف، معرّفى كردن وى به صفاتى نبود كه در تورات و انجيل براى آن بزرگوار ياد شده و يهوديان و مسيحيانْ او را با اين اوصاف مى‌شناخته‌اند، بى‌گمان، در آوردن اين سه صفت(رسول و نبىّ و امّى) بويژه صفت سوم، نكته روشنى نبود.

ص: 102

ص: 103

نيز ظاهر آيه شريفه دلالت يا اشعار بر اين دارد كه جمله" آنان را به كار پسنديده فرمان مى‌دهد و از كار ناپسند باز مى‌دارد" تا آخرِ امور پنجگانه‌اى كه خداوند در اين آيه، پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله را با آنها وصف كرده، از جمله نشانه‌هاى پيامبر خداست كه در آن دو كتاب(تورات و انجيل)، ذكر شده‌اند. با اين حال، اين اوصاف از ويژگى‌هاى پيامبر صلى‌اللّه‌عليه‌وآله و آيين پرشكوه او هستند؛ زيرا درست است كه امّت‌هاى درست‌كار به وظيفه امر به معروف و نهى از منكر عمل‌مى‌كرده‌اند و دليل آن‌هم، اين‌سخن خداى متعال‌است درباره اهل كتاب كه:

" لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَ هُمْ يَسْجُدُونَ* يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ أُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ؛ ⁽¹⁾آنان يكسان و همسان نيستند. از اهل كتاب، گروهى درستْ كردارند ... به نيكى فرمان مى‌دهند و از ناشايستى باز مى‌دارند و به نيكوكارى مى‌شتابند، و اينان از شايستگان‌اند".

همچنين روا شمردن پاكيزه‌ها و حرام كردن چيزهاى ناپاك، در مجموع، از جمله فطرياتى است كه همه اديان الهى بر آن هم‌داستان‌اند و خداى متعال هم فرموده:

" قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ؛ ⁽²⁾بگو: چه كسى زينت الهى را كه براى بندگانش پديد آورده و رزق پاكيزه او را حرام كرده است".

نيز برداشتن قيد و بندها، گرچه از امورى است كه اجمالًا در شريعت عيسى عليه‌السلام وجود داشته است و گواه آن، نقل قولى است كه خداوند در قرآن كريم از آن حضرت كرده و مى‌فرمايد:

" وَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ لِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ؛ ⁽³⁾همچنين گواهى دهنده بر [صدق] تورات هستم كه پيش روى من است و [بر انگيخته شده‌ام] تا بعضى از آنچه بر شما حرام بوده است، حلال كنم".

و اين سخن عيسى عليه‌السلام خطاب به بنى اسرائيل نيز، مُشعر به همين نكته است:

ص: 104

ص: 105

" قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَ لِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ؛ ⁽¹⁾به راستى، براى شما حكمت آورده‌ام، و براى شما بعضى از امورى را كه در آن اختلاف نظر داريد، روشن مى‌سازم".

آرى، با همه اين احوال، هيچ شكّاكى شك ندارد كه دينى كه محمّد صلى‌اللّه‌عليه‌وآله با كتابى از جانب خدا آورد، كه كتاب‌هاى آسمانىِ پيش از خود را تصديق و تأييد مى‌كند يعنى دين اسلام، تنها دينى است كه روح زندگى را به طور كامل در كالبد امر به معروف و نهى از منكر دميد و آن را از حدّ يك دعوت صِرف و خالى، به درجه جهاد مالى و جانى در راه خدا رسانْد و آن، تنها دينى است كه همه شئؤن و اعمال مربوط به زندگىِ انسان را در نظر گرفت و سپس آنها را به پاك و ناپاك تقسيم كرد و پاك‌ها را حلال و ناپاك‌ها را حرام شمرد. هيچ شريعت آسمانى و قانون اجتماعىِ ديگرى، به لحاظ تفصيل قوانين تشريعى، به پاى اين دين نمى‌رسد. اسلام، تنها دينى است كه همه احكام دشوارى را كه براى اهل كتاب، بويژه يهود، وضع شده بود و تمام مقرّراتى را كه دانشمندان آنها و احبار و رهبانشان از پيش خود به وجود آورده بودند، لغو و نسخ كرد". ⁽²⁾

2/ 10 اتمام حجّت‌

قرآن‌

" پيامبرانى كه بشارتگر و هشداردهنده بودند، تا براى مردم، پس از [فرستادنِ] پيامبران، در مقابل خدا [بهانه و] حجّتى نباشد، و خدا توانا و حكيم است".

" و اگر نبود كه وقتى به [سزاى] پيش‌فرستِ دست‌هايشان، مصيبتى به ايشان برسد، بگويند:" پروردگارا! چرا پيام‌آورى به سوى ما نفرستادى تا از احكام تو پيروى كنيم و از مؤمنان باشيم؟" [، قطعاً در كيفر آنان شتاب مى‌كرديم]".

" و گفتند:" چرا از جانب پروردگارش معجزه‌اى براى ما نمى‌آورَد؟". آيا دليل روشنِ آنچه در صحيفه‌هاى پيشين است، براى آنان نيامده است؟!".

حديث‌

ص: 106

ص: 107

حجّتِ رسا داشته باشد و فرستادگانش به سوى آنان، گواه بر ايشان باشند، و پيامبرانِ بشارتگر و بيم‌دهنده را در ميان مردم بر انگيخت تا اگر هلاك مى‌شوند، از روى دليل باشد و اگر به حيات [سعادتمندانه] دست مى‌يابند، آن هم از روى دليل باشد، و براى اين كه بندگان، آنچه را درباره پروردگارشان نمى‌دانستند، بدانند و ربوبيت او را كه منكرش بودند بشناسند و الوهيتش را كه براى آن شريك قائل بودند يگانه دانند.

ص: 108

ص: 109

فصل سوم پايان پيامبرى‌

قرآن‌

" محمّد پدر هيچ يك از مردان شما نيست؛ ولى فرستادؤ خدا و خاتَم پيامبران است. و خدا همواره بر هر چيزى داناست".

حديث‌

ص: 110

ص: 111