ره توشه عتبات عالیات

مشخصات كتاب

عنوان و نام پديدآور : ره‌توشه عتبات عالیات/ جمعی از نویسندگان [انتشارات مشعر].

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۳.

مشخصات ظاهری : ۵۰۳ ص.

شابک : ۲۲۰۰۰ ریال : 964-6293-50-8 ؛ ۲۲۰۰۰ ریال: چاپ دوم: 964-7635-50-8 ؛ ۶۶۰۰۰ ریال:چاپ هفتم : 978-964-7635-50-9

يادداشت : چاپ دوم: ۱۳۸۵.

يادداشت : چاپ هفتم : تابستان۱۳۹۱.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : زیارتگاه‌های اسلامی -- عراق

شناسه افزوده : نشر مشعر

رده بندی کنگره : BP۲۶۳/ر۹ ۱۳۸۳

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۶۴

شماره کتابشناسی ملی : م‌۸۳-۲۲۷۴

اشاره

پيشگفتار

... فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً.⁽¹⁾1

زيارت در فرهنگ اسلامى جايگاهى والا و سابقه‌اى ديرينه دارد، فقيهان و عالمان دين زيارتِ خانه خدا را براى مستطيعان واجب و آن را همراه با زيارت مرقد مطهّر نبوى و امامان پاك عليهم السلام از مستحبات اكيد دينى شناخته‌اند.

ابراز محبّت به انبيا و اولياى الهى،

اعلام بيعت و اطاعت از رهبران آسمانى،

نمايش همفكرى و همراهى زائران با زيارت شوندگان و خفتگان در آستان‌هاى ملكوتى، بخشى از انگيزه‌هاى زيارت است.

عشق درونى به اولياى الهى،

نياز انسان به دعا و نيايش،

علاقه انسان به سير و سفر و گردش علمى،

پناه بردن به پايگاه‌هاى امن و امان در برابر خطرات فردى و اجتماعى،

و روا شدن حوايج و نيازها، به بركت توسّل و استمداد از ارواح پاك ومقدّس، از امورى است كه در طول تاريخ، بزرگترين انگيزه انسان‌ها در ايجاد بارگاه‌ها، وسير و سفر براى زيارت اولياى الهى بوده است.

زائران، با حضور در مزار و محضر انبيا و امامان و امامزادگان، خود را در درياى رحمت و محبّت الهى شناور احساس مى‌كنند و گويا با زيارت، گرد و غبار خستگى و

ناپاكى را از روح و روان خويش مى‌شويند و احساس طهارت و نشاط و صفا و اميدِ بيشتر مى‌كند.

سير سفر به ويژه، سفرهاى زيارتى، ريشه در اعماق فطرت آدميان و رهنمود تاريخ پيامبران دارد. سفرها و هجرت‌ها و گردش‌هاى فردى و گروهى، با انگيزه‌هاى علمى، تجارى، جهادى، زيارتى و عبادى، پيشينه‌اى ناشناخته و ابعادى گسترده دارد و از آن روز كه انسان بر كره خاكى پانهاده، موجودى مهاجر و سيّاح و زائر و جهانگرد بوده است.

گر چه انسان نياز به وطن دارد و هر كس بخشى از عمر و زندگى خود را در منطقه‌اى خاص سپرى مى‌كند. ليكن گسستن از عادتها و پيوستن به كانونهاى نور و معرفت و حضور در محضر و مزار اولياء اللَّه و صالحان و عالمان، از اقدامات ارزشمند انسان‌ها در طول تاريخ است.

وابستگى‌هاى شغلى و مكانى و عادت به حركت در محدوده قلمرو خاص، انسان را از امكانات فراوان الهى و حقايق بسيار در جهان هستى غافل مى‌سازد و سبب يأس و خستگى و جمود و كوته‌بينى مى‌شود. حضور در آفاق گسترده جهان و ديدار با انسان‌ها و مشاهده تلاش‌ها، نيازها، فرهنگ‌ها و اخلاق و آداب آنان، بسيارى از بيمارى‌هاى روحى و جسمى را بهبود مى‌بخشد و مشكلات اخلاقى و اجتماعى را درمان مى‌كند:

در شعر معروف و منسوب به مولا على عليه السلام پنج فايده براى سفر ياد شده است:

سفرهاى زيارتى و دسته‌جمعى، دست آوردهايى بسيار فزون‌تر و گرانبهاتر از گردش‌هاى علمى و تورهاى تفريحى و سفرهاى تجارى و سياسى دارد.

سفرهاى زيارتى، اقدامى عبادى، معنوى و به انگيزه تقرّب به آستان قدس ربوبى و حضور در محضر و مزار انسان‌هاى نمونه تاريخ است.

سفرهاى زيارتى، آميزه‌اى از عشق ملكوتى، تكريم و احترام به پاسداران ارزشها، شست‌وشوى غبار غفلت و گناه و پناهندگى انسان به پايگاه‌هاى امن الهى و مشاهد و مراقد بركت آفرين اولياى او است.

ساماندهى و برنامه‌ريزى و فراهم آوردن زمينه لازم براى تحقّق اهداف مقدّس و عالى زيارت، مسؤوليتى دشوار و سنگين و در عين حال شيرين است كه اميد ثواب و پاداش الهى و همراهى با راهيان ديار دوست تمام سختى‌ها را آسان و رنج‌ها را دلنشين و گوارا مى‌سازد. البته سفرهاى گروهى و دسته‌جمعى هميشه به همفكرى و هماهنگى و استفاده از تجارب پيشگامان قبلى نياز دارد. استفاده از تجارب مديران كاروان‌ها و روحانيون بزرگوار در سفرهاى حج، عمره، سوريه و عتبات عاليات مى‌تواند سفرهاى زيارتى را به كلاس‌هاى آموزشى- تربيتىِ سيّار مبدّل كند و جمعى گسترده از مردم كشور را در ابعاد اخلاقى، دينى و اجتماعى تحت پوشش قرار دهد.

همفكرى‌وهمكارى نزديك‌نهادهاى مرتبط باامور حج وزيارت‌و دست‌اندركاران كاروانها و دور نگهداشتن اين سفرهاى معنوى از انگيزه‌هاى اقتصادى و تجارى محض، شرط اثر گذارىِ فرهنگى و موفقيت در اهداف عالى عبادى و معنوى است.

ضرورت راهنمايى و توجيه زائران

زائران گرامى به دليل عشق الهى، محبّت به اولياى او، فراغت كارى و حضور در يك اردوى معنوى و حركت دسته‌جمعى و آميختگى كارهاى فكرى و اقدامات عملى و ... براى دريافت رهنمودها و فهميدن و عمل كردن به آنها آمادگى فراوان دارند.

و اين امور، امكاناتى الهى است كه فعاليّت فرهنگى و كار توجيه زائران را جذّاب و مؤثّر ساخته است.

در سفرهاى زيارتى حج و عمره و زيارت مرقد مطهّر حضرت زينب عليها السلام در سوريه سالهاست كه روحانيون بزرگوار، زائران را يارى مى‌كنند و به خدمت پيروان و دوستان اهلبيت عليهم السلام كمر همّت بسته‌اند و درس ايمان و ولايت و اخلاق و تاريخ عترت را به شيفتگان اهل بيت عليهم السلام مى‌آموزند.

ره‌توشه عتبات

اكنون كه پس از سالها محروميت و حدود نيم قرن مسدود بودن راه زيارت شش تن از انوار پاك الهى و پيشوايان معصوم عليهم السلام در سرزمين عراق، امكان زيارت و تجديد عهد با بارگاه علوى و پايگاه حسينى عليهما السلام و سرزمين مقدّس كاظمين و سامرّا ده‌ها مرقد و آستان مقدس امامزادگان و عارفان و عالمان بزرگ و مجاهدان تاريخ اسلام فراهم شده و خداوند زمينه زيارت از نزديك را فراهم آورده، شايسته است از اين سفرها بهتر و بيشتر بهره‌مند شويم و با شناخت بزرگانى كه به قصد زيارت آنان بار سفر مى‌بنديم، زيارت را با معرفت و محبّت بيشتر قرين سازيم و از راز و رمز جايگاه قدسى آنان آگاه شويم.

كتاب حاضر، «ره‌توشه عتبات عاليات» بدين اميد با همكارى پانزده‌تن از فضلاى حوزه علميه قم تدوين شده تا روحانيون كاروان‌هاى زيارتى و عموم زائران را يارى دهد و عنصر معرفت را بر اقدام قدسى زيارت بيفزايد.

چگونگى انتقال اين معارف به زائران گرامى، بستگى به ميزان اخلاص و تلاش و مديريت روحانيون و مديران گرامى كاروانها دارد.

گاهى در آستانه حركت، گاهى بر سر مزار و مرقد، گاهى در كنار سفره صبحانه، و نهار و احياناً در داخل اتوبوسِ زائران، بايد سيماى تابناك امامان عليهم السلام و زيارت شوندگان ديگر را ترسيم كرد و به سلام و تكريم و محبت و اطاعت و نماز و دعا و شكر و سپاس زائران شور و شوقى افزون‌تر بخشيد.

در پايان از حجّةالاسلام والمسلمين آقاى محمود مهدى‌پور، مسؤول تهيّه و تنظيم كتاب و نويسندگان مقالات كه نام هر كدام در صدر مقاله خودشان آمده و همكاران محترم در مركز تحقيقات حج صميمانه تشكّر مى‌شود. اميد است زائران محترم همگان را از دعاى خود بهره‌مند فرمايند و با زيارتى مقبول و مطلوب با سلامت و موفقيّت به وطن خود بازگردند.

معاون آموزش و پژوهش

بعثه مقام معظّم رهبرى

زيارت، تجديد عهد با خط امامت

زيارت، تجديد عهد با خط امامت

اشاره

سيد عباس رفيعى‌پور

چرا زيارت؟

زيارت در اسلام، به‌ويژه در فرهنگ غنى تشيّع، از جايگاه والايى برخوردار است.

اولياى الهى و امامان معصوم عليهم السلام پيروان خود را دعوت به زيارت كرده‌اند و پاداش فراوان براى «زائر» برشمرده‌اند.

در زيارت، پيش از برهان و فلسفه چينى، شور و عشق و محبّت نهفته است.

وادى زيارت، پيش از آنكه وادى معقولات و محاسبات عقلى باشد، وادى دل و جذبه درون است. پيش از آنكه «عقل» محاسبه كرده و دريابد كه چرا؟ «دل» فرمان مى‌دهد و زائر را به مزار مى‌رساند. زائر اگر بداند و بشناسد كه مورد زيارت «كيست»؟

ديگر نمى‌پرسد: «كجاست»؟ و به راه مى‌افتد و همچون خضر عليه السلام، به دنبال آبِ حيات، و همچون موسى عليه السلام در پىِ «عبد صالح» روان مى‌گردد تا برسد و بيابد و بهره برگيرد و كامياب شود.

آنچه زائر را به پيمودن راه‌ها و طى مسافت‌ها و تحمل رنج سفر و بيم باديه و استقبال از خوف و خطر وا مى‌دارد، كشش درونى و علاقه قلبى اوست و اگر عشق آمد، خستگى رخت بر مى‌بندد و اگر محبّت در كار بود، ملال نابود مى‌شود.

آنچه در راه طلب خسته نگردد هرگزپاى پر آبله و باديه پيماى من است

شوق ديدارِ محبوب، انسان نشسته را حركت مى‌بخشد و ساكن را به هجرت

وا مى‌دارد و «عافيت طلب» را باديه‌پيما مى‌سازد، به‌خصوص اگر عشق راستين به خدا باشد كه معشوق كامل و محبوب مطلق است و پيوند با او، سوزنده و سازنده است و به فرموده امير بيان حضرت على عليه السلام:

«حُبُّ اللَّهِ نارٌ لا يَمُرُّ عَلى شَيْ‌ءٍ إِلَّا احْتَرَقَ وَ نُورُ اللَّهِ لا يَطَّلِعُ عَلى شَيْ‌ءٍ إِلَّا أَضاءَ».⁽¹⁾2 «محبت خدا، آتشى است سوزان و نور خدا فروغى است روشنگر.»

و به قول ميكل آنژ «تنديس پرداز ايتاليايى):

«عشق، شهپرى است كه خداوند به انسان داده تا با آن نزد وى پرواز كند.»⁽²⁾3 عشق، معمار عالم و آباد كننده دل است. دانشمند ديگرى مى‌گويد:

«يك قلب مى‌تواند هزار سال فكر خود را به كار برد، ليكن به قدر آنچه عشق، يك روز ياد مى‌دهد، كسب نتواند كرد.»⁽³⁾4 و حافظ در اين خصوص مى‌گويد:

ناز پرورد تنعم نبرد راه به دوست‌عاشقى شيوه رندان بلا كش باشد

عاشق محبت خدا و اولياءاللَّه، سر بر كف مى‌نهد و در كوى دوست مى‌رود و راضى است به هر چه او (معشوق) بپسندد؛ چه راحت، چه رنج و شادى و چه غم.

داغ محبت خدا و رسول و اهل بيت عليهم السلام بر سينه داشتن، همراه است با رنج‌ها و مشقت‌هايى كه در راه اين محبت است. مگر مى‌توان از دشت‌ها به سوى خانه و ديار محبوب گذر كرد و تيغ بيابان را در پاى نديد؟

اين خصيصه عشق است ... و صد البتّه كه همه اين‌ها در راهِ «دوستى» روا و شيرين؛ و هر چه از دوست رسد، نيكوست.

نتيجه محبّت و دوست داشتن ائمه عليهم السلام

بعضى از شيعيان، به حضور ائمه اطهار عليهم السلام مى‌رسيدند و ابراز مى‌كردند: ما، شما اهل‌بيت را دوست مى‌داريم و آنان در پاسخ مى‌فرمودند:

«مَنْ أَحَبَّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ فَلْيُعدَّ لِلْفَقْرِ أَوْ لِلْبَلاءِ جِلْباباً».⁽¹⁾5 «كسى‌كه ما اهل بيت را دوست دارد؛ آماده سختى باشد و تن‌پوشى از فقر و محروميّت براى خود آماده سازد.»

و در فرهنگ والاى تشيّع، معشوق‌هاى برين، خدا و رسول‌اند و ائمه اطهار عليهم السلام، و نيز صديقين، شيهدان و پاكمردانى هستند كه در راهِ احياى مكتب، جان در طبق اخلاص نهادند و لايق محبت شدند و دين هم بر پايه محبت مى‌چرخد اساساً به تعبير زيباى امام صادق عليهم السلام: «هَلِ الدِّينُ إِلَّا الْحُبُّ»؛⁽²⁾6 «آيا دين، چيزى جز محبّت است؟»

آرى، «محبّت» پشتوانه «زيارت» است وآنكه عشق وشوق دارد، به‌زيارت مى‌رود.

زيارت، زبانِ علاقه و ترجمان وابستگىِ قلبى و نمودى از احساسِ درونى و نشانى از محبّت و دليلى بر عشق و علامتى از تعلّق خاطر است.

فيض حضور

اگر در مدار عشق قرار گرفتى و در قلمرو محبتِ اللَّه و اولياى او وارد شدى، اين محبت چاره‌ساز است. مگر مى‌شود انسانى خدا را دوست بدارد؛ ولى خداوند سبحان او را دوست ندارد؟ مگر مى‌شود كسى شيفته پيامبر شود؛ ولى پيامبر نسبت به وى بى‌توجه

باشد؟ مگر مى‌شود كسى خدا را ياد كند و خداوند به ياد وى نباشد؟ مگر نه اين است كه در قرآن فرموده است:

... فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ ...؛⁽¹⁾7 «مرا ياد كنيد، تا من هم به ياد شما باشم.»

وقتى مَزُور، در خاطر زائر باشد، زائر هم در خاطر مَزُور است. وقتى به پيامبر و امام معصوم و امام زادگان سلام مى‌دهيم، آنان توجه دارند و جواب سلام ما را مى‌دهند. در زيارتنامه‌ها، در موارد متعدّدى چنين تعابيرى وجود دارد كه خطاب به مَزُور گفته مى‌شود:

«أَشْهَدُ أَنَّكَ تَسْمَعُ كَلامِي وَ تَشْهَدُ مَقَامِي».

«شهادت مى‌دهم كه تو سخن و كلام مرا مى‌شنوى و شاهد اين مقام و موقعيت زيارتِ من هستى.»

در اين خصوص از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود:

«إِنَّ لِلَّهِ مَلائِكَةً سَيَّاحِينَ فِي الْأَرْضِ يُبَلِّغُونِّي عَنْ أُمَّتِيَ السَّلامَ».⁽²⁾8 «خدا را فرشتگانى است كه در زمين مى‌گردند و سلام‌ها و درودهاى امّتم را بر من مى‌رسانند.»

و در روايت ديگر فرموده است:

«مَنْ سَلَّمَ عَلَيَّ فِي شَيْ‌ءٍ مِنَ‌الْأَرْضِ أُبْلِغْتُهُ وَ مَنْ سَلَّمَ عَلَيَّ عِنْدَالْقَبْرِ سَمِعْتُهُ».⁽³⁾9 «هر كه بر من سلام دهد، از هر سرزمينى كه باشد، به من رسانده مى‌شود و اگر در كنار قبرم سلام بدهد، نيز مى‌شنوم.»

هنگامى كه زيارت پيامبر صلى الله عليه و آله در حالِ مرگ و حيات يكسان است و آن حضرت و ديگر معصومين عليهم السلام به سلام ما پاسخ مى‌دهند، سلام دادن بر آنان؛ چه از نزديك و چه از دور، چه با صداى بلند و چه آهسته، ارتباطى روحى و معنوى است و مگر مى‌شود انبيا و معصومين عليهم السلام سلام و تحيت ما را بشنوند و هيچ بذل توجهى نداشته باشند؟ و اينجاست كه بايد گفت محبت، يكطرفه نيست.

و چه نيك سروده است اقبال لاهورى از مددخواهى خدا و رسول:

فقيرم از تو خواهم هر چه خواهم‌دلِ كوهى خراش، از برگِ كاهم

مرا درس حكيمان، دردِ سر دادكه من پرورده فيض نگاهم

آرى، «زيارت» نشانه جهت‌گيرى انسان و الهام‌بخش و آموزنده است. الهام گرفتن از اسوه‌هاست. خط دهنده است. تعظيم شعائر است. تقدير از فداكارى‌ها و تجليل گراميداشتِ فضيلت‌هاست. زمينه ساز شناخت و تربيت است. بالا برنده است. تعالى بخش است و پرورش يافتن از «فيض نگاه» است.

و به قول حافظ:

بلبل از فيض گل آموخت سخن، ور نه نبوداين همه قول و غزل، تعبيه در منقارش

زيارت، تجديد عهد با «خط امامت»، ميثاق با «خون شهيد»، پيمان با «محور توحيد» و بيعت با «رسالت» و «وحى» است.

زيارت از نگاه امام رضا عليه السلام

امام هشتم شيعيان جهان، در مورد عهد و پيمانى كه هر امامى بر گردن رهروان خود دارد، فرموده است:

«... لِكُلِّ إِمَامٍ عَهْداً فِي عُنُقِ أَوْلِيَائِهِ وَ شِيعَتِهِ وَ إِنَّ مِنْ تَمَامِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ زِيَارَةَ قُبُورِهِمْ، فَمَنْ زَارَهُمْ رَغْبَةً فِي زِيَارَتِهِمْ وَ تَصْدِيقاً بِمَا رَغِبُوا فِيهِ كَانَ أَئِمَّتُهُمْ

شُفَعَاءَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»؛⁽¹⁾10

«براى هر امامى به گردن شيعيان و هوادارانش پيمانى است؛ از جمله وفا به اين پيمان، زيارت قبور آنان است. پس هر كس از روى رغبت و پذيرش، آنان را زيارت كند، امامان در قيامت شفيع ايشان خواهند بود.»

بر اساس همين وفاى به عهد است كه شيعه همواره در احياى نام و ياد و زيارت قبور اولياى دين، چه رنج‌ها كه كشيده و چه شهيدها كه داده است و اكنون نيز اين خط ايثار و شهادت دوام دارد و زيارت ادامه همين خط است و تبرّك و توّسل و استشفا و استشفاع، فيض‌گيرى از آن معنويات است، كه سيره و روش گذشتگان صالح ما نيز همين بوده است.

توسّل

با توسّل به ارواح مطهّر پيشوايان معصوم عليهم السلام است كه زيارت معنا پيدا مى‌كند و قبولى اعمال عبادى ما، بدون «استشفاع» و «توسّل» و بدون عرض ارادت و «مودّت» به آستان اقدسشان، بى‌ثمر و قاصر از وصول به هدف است و اشرف انبيا حضرت محمّد مصطفى صلى الله عليه و آله در اين‌باره چنين فرموده است:

«... وَ الَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ عَبْداً جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِعَمَلِ سَبْعِينَ نَبِيّاً مَا قَبِلَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْهُ حَتَّى يَلْقَاهُ بِوَلايَتِي وَ وَلايَةِ أَهْلِ بَيْتِي».⁽²⁾11 «سوگند به آنكه جان محمّد در دست اوست، اگر بنده‌اى در روز قيامت، عمل هفتاد پيغمبر را بياورد، خدا آن را از وى نمى‌پذيرد تا اينكه با «ولايت» من و «ولايت» اهل بيت من، خدا را ملاقات نمايد.»

و در روايت ديگر چنين فرمود:

«فَوَ الَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ نَبِيّاً لَوْ جَاءَ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَعْمَالٍ كَأَمْثَالِ الْجِبَالِ وَ لَمْ يَجِئْ بِوَلايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام أَكَبَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي النَّارِ»؛⁽¹⁾12 «قسم به آنكه مرا مبعوث به نبوت فرموده است، اگر يكى از شما در روز قيامت اعمالى بزرگ و شايسته همانند كوهها بياورد و ولايت على بن ابى‌طالب عليه السلام را نياورد، هر آينه خداى عزّ و جلّ او را به صورت، در آتش مى‌افكند.»

باز هم رسول خدا صلى الله عليه و آله در مورد ولايت اهل بيت عليهم السلام چنين فرموده است:

در شب معراج پس از آنكه سخن از شرافت انوار خمسه طيّبه (محمد و على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام) و امتياز خلقت آنان به ميان آمد، خداوند منّان فرمود:

«يا مُحمّد وَ عِزّتى وَ جَلالي لَوْ انَّ عَبْداً عَبَدَني حَتّى يَنْقَطِعَ وَ يَصيرَ كَالشَّنِ الْبالي ثُمَّ أَتاني جاحِداً لِوِلايَتِهِمْ لَمْ أُدْخِلْهُ جَنَّتي وَ لا أَظْلَلْتُهُ تَحْتَ عَرْشي».⁽²⁾13 «اى محمد! به عزت و جلال خودم سوگند، اگر بنده‌اى مرا چنان عبادت كند كه توان از دست داده و از پاى درآيد، همچون مشك آب خشك شده‌اى لاغر گردد، آنگاه به سوى من آيد در حالى كه «ولايت» آنان (خاندان نبوت) را منكر باشد، من او را به بهشت داخل نمى‌كنم و زير سايه عرش خود جايش را نمى‌دهم.»

ابوحمزه ثمالى مى‌گويد:

امام سجاد عليه السلام از ما پرسيد: كدام سرزمين از سرزمين‌هاى ديگر افضل است؟ گفتيم:

خدا و رسول و فرزند رسولش داناترند، فرمود:

«إِنَّ أَفْضَلَ الْبِقَاعِ مَا بَيْنَ الرُّكْنِ وَ الْمَقَامِ وَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا عُمِّرَ مَا عُمِّرَ نُوحٌ عليه السلام فِي قَوْمِهِ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَاماً يَصُومُ النَّهَارَ وَ يَقُومُ اللَّيْلَ فِي ذلِكَ الْمَوْضِعِ

ثُمَّ لَقِيَ اللَّهَ بِغَيْرِ وَلايَتِنَا لَمْ يَنْفَعْهُ ذَلِكَ شَيْئاً».⁽¹⁾14 «با فضيلت‌ترين مكان‌ها روى زمين (در مسجدالحرام) ميان ركن و مقام (فاصله بين ركن حجرالاسود و مقام ابراهيم) است و اگر مردى به قدر عمر نوح، كه در ميان قومش گذرانيد (950 سال) عمر كند، در حالى كه تمام عمرش را در اين مكان به روزه دارى و شب زنده دارى بپردازد و سرانجام بدون ولايت ما به لقاى خدا برسد، اين همه عبادت او نفعى به حالش نخواهد داشت.»

آثار زيارت

در مورد آثار زيارت اهل قبور، رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله به ابوذر فرمود:

«به تو وصيتى مى‌كنم، اين وصيت را نگهدار، شايد خدا تو را به دليل رعايت وصيت، بهره‌مند گرداند؛ به زيارت قبور برو تا آخرت را به ياد تو آورد. البته روزها به زيارت قبور برو و نه شب هنگام.»⁽²⁾15 و در جاى ديگر فرمود:

«به زيارت اموات برويد و به آنان سلام كنيد؛ زيرا كه از اين كار درس عبرتى مى‌گيريد.⁽³⁾16 و هر كه هر جمعه يك بار كنار قبر پدر و مادر يا يكى از آن دو برود و زيارت كند، خداوند وى را مى‌بخشد و نام او را در زمره نيكوكاران مى‌نويسد.»⁽⁴⁾17 آرى زيارت قبور سبب رقّت قلب و جارى شدن اشك از چشم مى‌شود و آخرت را به ياد شما مى‌آورد.⁽⁵⁾18

باز فرمود: «به زيارت قبرها برويد تا ياد آخرت در شما زنده شود.»⁽¹⁾19 و هر كه به زيارت اهل قبور برود و بگويد: «لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ، وَ هُوَ عَلَى كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ»⁽²⁾20 خداوند همه قبرها را روشن فرمايد و گوينده اين كلمات را بيامرزد و براى او هزار هزار حسنه بنويسد و از او هزار هزار گناه بيامرزد و مقام او را دويست هزار درجه بالا برد.

اميرالمؤمنين على عليه السلام درباره زيارت اهل قبور اين دعا را فرموده است:

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، السَّلامُ عَلَى‌أَهْلِ لا إِلَهَ إِلَّااللَّهُ، مِنْ‌أَهْلِ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، يَا أَهْلَ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، بِحَقِّ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، كَيْفَ وَجَدْتُمْ قَوْلَ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، مِنْ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، يَا لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، بِحَقِّ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، اغْفِرْ لِمَنْ قَالَ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَ احْشُرْنَا فِي زُمْرَةِ مَنْ قَالَ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِيٌّ وَلِيُّ اللَّهِ»⁽³⁾21 هر كس اين زيارت نامه را بخواند، خداوند ثواب پنجاه سال عبادت به او مى‌دهد و گناهان پنجاه سال را از او و پدر و مادرش بيامرزد.⁽⁴⁾22

آثار زيارت قبور پيامبر و ائمه عليهم السلام

امام صادق عليه السلام در خصوص ثواب زيارت قبور حضرت ختمى مرتبت، شهداى راه حق و سالار شهيدان حضرت ابا عبداللَّه الحسين عليه السلام چنين فرموده است:

«زيارت قبر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و زيارت قبور شهدا و زيارت قبور منوّر امام حسين عليه السلام برابر است با يك حج مقبول كه زائر همراه رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله بجاى آورد.»⁽⁵⁾23

در مورد سيره‌رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در زيارت قبورشهدا، طلحة بن عبداللَّه نقل كرده است:

«همراه پيامبرخدا صلى الله عليه و آله از شهر خارج شديم، وقتى كه به مزار شهدا رسيديم، آن حضرت فرمود: اين قبور آرامگاه برادران ماست و بعد به زيارت شهدا مشغول شد.»⁽¹⁾24 امام صادق عليه السلام فرمود:

«حضرت فاطمه عليها السلام پس از وفات پيامبر، هفتاد و پنج روز بيشر زنده نبود و در اين مدت، خندان و خوشحال ديده نشد. هر هفته، روزهاى شنبه، دوشنبه و پنجشنبه به زيارت قبر شهيدان احد مى‌آمد. آنگاه به ياد خاطرات گذشته مى‌گفت: پيامبر در اين مكان مستقر بود و مشركين در آنجا⁽²⁾25 و سپس قبر عمويش حمزه را زيارت مى‌كرد و در آنجا نماز مى‌خواند و اشك مى‌ريخت.⁽³⁾26 و برايش رحمت مى‌طلبيد و از خدا براى او آمرزش مى‌خواست.»⁽⁴⁾27 و سيره پيامبر خدا صلى الله عليه و آله اين بود كه مرقد مطهر مادرش حضرت آمنه را زيارت مى‌كرد و كنار تربت او مى‌گريست و كسانى را كه دور ايشان بود نيز مى‌گرياند.⁽⁵⁾28 وامام حسين عليه السلام هر شب جمعه به زيارت قبر برادرش امام حسن مجتبى عليه السلام مى‌رفت.

تعمير و ثواب زيارت اهل‌بيت عليهم السلام

امام صادق عليه السلام به نقل از پدر و جدّ بزرگوارش مى‌فرمايد:

«رسول‌اللَّه به حضرت على عليه السلام فرمود: اى اباالحسن، خدا قبر تو و قبرهاى

فرزندان تو را، بقعه‌هايى از بقاع بهشت قرار داده و دل‌هاى پاكان از خلق خود را چنان به سوى شما گرايش داده است كه در راهِ شما و تعمير قبور شما، همه نوع ناملايمات و رنج‌هايى را تحمل مى‌كنند و پيوسته به زيارت قبور شما مى‌روند و بدين‌وسيله، به خدا تقرب مى‌جويند و عرض ارادت به رسول خدا مى‌نمايند.

على جان! اين افراد، به شفاعت من نايل مى‌شوند و وارد حوض من مى‌گردند؛ و فردا اينان، زائران و همسايگان من در بهشت خواهند بود.

على جان! هر كه قبور آنان (امامان) را تعمير كرده و در محافظتش بكوشد، مثل آن است كه در ساختن بيت‌المقدس، به سليمان بن داوود كمك كرده باشد و ثواب زيارت قبور ائمه برابر با ثواب هفتاد حجّ پس از حَجةالاسلام (حج واجب) مى‌باشد و زائر هنگام بازگشت از زيارت شما، مانند روز ولادت از مادر، از معاصى پاك مى‌شود.

پس اى على جان، خوشحال باش و دوستداران خود را به نعمتى مژده ده كه نه چشمى ديده، نه گوشى شنيده و نه بر قلب انسانى خطور كرده است ...»⁽¹⁾29 آرى رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«إِنَّما مَثَلُ أَهْلِ بَيْتي فِيكُمْ كَمَثَلِ سَفينَةِ نُوحٍ، مَنْ رَكِبَ فِيها نَجا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْها غَرَقَ، وَ إِنَّما مَثَلُ اهْلِ بَيْتي فيكُمْ مَثَلُ بابِ حِطَّةٍ مَنْ دَخَلَهُ غُفِرَ لَهُ»؛ «همانا، مثل اهل بيت من، در ميان شما، همچون مثل كشتى نوح است؛ هر كه سوار آن شد، نجات يافت؛ و هر كه از آن تخلف كرد غرق شد. و همانا مثل اهل بيت من در ميان شما، مثل «باب حطّه» در ميان بنى اسرائيل است كه هر كه از آن داخل مى‌شد، مورد غفران خدا قرار مى‌گرفت.»⁽²⁾30

ادب زائر و آداب زيارت

در خصوص آداب زيارت معصومين، مستحب است زائر نكات زير را كه در كتب مختلف، به خصوص در مفاتيح‌الجنان آمده، رعايت كند:

كسانى كه موفق به زيارت مرقد مطهر رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله مى‌شوند پس از دعا و زيارت، كنار قبر رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله رفته و به قبه پايين منبر پيامبر صلى الله عليه و آله دست بمالند و به صورت و چشم‌هاى خود بكشند و طلب حاجت كنند.⁽¹⁾31 اما در مورد زيارت اهل قبور آداب ذيل وارد شده است:

مشغول ذكر خدا باشيد و از حرف‌هاى بيهوده پرهيز كنيد. 6. راه رفتن روى قبرها و تكيه دادن يا نشستن روى قبور مؤمنين مكروه است. 7. در قبرستان بايد به فكر مردن، تاريكى و وحشت قبر باشيم. 8. پرهيز از شوخى در قبرستان. 9. پاشيدن آب روى قبر. در اين‌باره از امام صادق عليه السلام پرسيدند، حضرت فرمود: تا وقتى كه رطوبت در خاك قبر باقى است، عذاب از ميت كنار مى‌رود.⁽²⁾32 و درباره شيوه آب پاشيدن روى قبر، چنين دستور دادند:

«به سمت قبله باش، ابتدا از طرف سر ميت آب بريز تا پاى ميت، بعد بر قبر دور

بزن و مستحب است كنار قبر مؤمن، قرآن تلاوت شود و هر سوره‌اى از قرآن را كه مى‌توانى بخوان، ولى بهتر است سوره ياسين و ملك، نور يا حمد و اخلاص خوانده شود.»

و در مورد ثوابِ خواندن آيه‌اى از قرآن براى اهل قبور، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«كسى كه در مزار مسلمانان يكى از آيات قرآن را براى اموات بخواند، خداوند ثواب عمل هفتاد پيامبر را به او مى‌دهد.»⁽¹⁾33

احكام فقهىِ سفرِ زيارتى عتبات

احكام فقهىِ سفرِ زيارتى عتبات

اشاره

محمدحسين فلاح‌زاده

مقدمه

امام خمينى قدس سره: فقه، تئورى واقعى و كامل اداره انسان از گهواره تا گور است.»

از آنجا كه «فقه» برنامه عملى تمام زندگى است، براى همه مراحل آن، در حضر و سفر، در تنهايى يا جمع، در اعمال فردى يا اجتماعى، قانون عملى دارد، لذا بر آن شديم تا در اين نوشته مختصر برخى از احكام مربوط به سفر زيارتى عتبات را مرور كنيم، باشد كه با مراعات آنها، زائران عزيز بتوانند وظيفه دينى خود را بهتر بشناسند و در اين سفر معنوى بهره بيشترى ببرند.

احكام و آداب سفر

در اين بخش گوشه‌اى از آداب و احكام سفر را با استفاده از منابع فقهى در سه بخش: «پيش از سفر»، «در سفر» و «نماز مسافر» مى‌آوريم:

پيش از سفر

اين كارها پيش از سفر و هنگام آغاز آن مستحب است:

هر چند احكام و آداب اين سفر بسيار است و به تناسب افراد و مكان‌ها نيز احكام و آداب خاصى دارد و بسيارى از آن‌ها در بخش آداب زيارت و در بخش‌هاى ديگر اين نوشته خواهد آمد ولى گوشه‌اى از آن‌ها بدين شرح است:

يك محل مى‌مانند، لذا نمازهاى چهار ركعتى را بايد دو ركعتى بجا آورند، حتى افرادى كه پيش از اين به جهت آنكه شغلشان يا مقدمه شغلشان مسافرت بوده است، مانند خلبانان و ملوانان و برخى از رانندگان. و كسانى كه براى انجام كار زياد به سفر مى‌روند ولى اين سفر آنان زيارتى است و شغلى نيست بايد نمازهاى چهار ركعتى را شكسته بخوانند.

آرى اگر افرادى بدانند كه مى‌توانند حداقل ده روز در يك محل؛ مثلًا در كربلا يا نجف بمانند و با قصد ماندن حداقل ده روز به آنجا بروند، نمازشان تمام است.⁽¹⁾36 2. مسافرى كه مى‌خواهد ده روز در محلى بماند، در صورتى بايد نماز را تمام بخواند كه بخواهد تمام ده روز را در يك جا بماند، پس اگر بخواهد مثلًا ده روز در نجف و كوفه بماند، بايد نماز را شكسته بخواند.⁽²⁾37 3. مسافر مى‌تواند در مسجدالحرام و مسجد النبى صلى الله عليه و آله و مسجد كوفه و حرم امام حسين عليه السلام نماز را تمام يا شكسته بخواند ولى تمام خواندن با فضيلت‌تر است.⁽³⁾38 4. تمام روضه شريفه حرم مطهّر امام حسين عليه السلام و رواقها و مسجد متصل به آن، همين حكم را دارد و مسافر مى‌تواند در آنجا نيز نماز را تمام بخواند، ولى در غير از روضه شريفه؛ يعنى در رواق‌ها و مسجد متصل به آن احتياط مستحب است كه مسافر نماز را شكسته بخواند.⁽⁴⁾39 5. مسافر مى‌تواند در اين اماكن، بدون نيّتِ تمام يا شكسته، نماز را شروع كند و در وسط آن يكى را اختيار كند و بر همان اساس نماز را به پايان ببرد و حتى در اثناى نماز مى‌تواند نيّت را برگرداند؛ مثلًا به نيت شكسته خواندن نماز را شروع كرده ولى در اثناى

نماز قصد كند كه نماز را چهار ركعتى تمام كند و همچنين به‌عكس، تا وقتى كه محل عدول نگذشته باشد. پس اگر به نيت چهار ركعتى نماز را شروع كرده و در ركعت اوّل يا دوم تصميم گرفت كه نماز را شكسته بخواند، اشكال ندارد.⁽¹⁾40 6. حكم تخيير بين تمام و شكسته مخصوص نماز است، بنابراين شخص مسافر حتى اگر تمام روز را در حرم امام حسين عليه السلام يا مسجد كوفه بماند نمى‌تواند روزه بگيرد.

مگر روزه مستحبىِ با نذر كه حكم آن خواهد آمد.⁽²⁾41

احكام و آداب زيارت

براى تشرف به حرم مطهر معصومين عليهم السلام و در حال زيارت قبور مطهر آنان، اين كارها مستحب است:

ايّام زيارتى معصومين عليهم السلام

در برخى از روايات رسيده از معصومين آمده است كه زيارت آنان در ايام خاصى سفارش شده و ثواب بيشترى دارد كه در روزهاى هفته، زيارت هر يك از آنان به ترتيب ذيل مستحب است و براى هر روز زيارت خاصى وارد شده است:

اوقات مخصوص زيارت اميرالمؤمنين على عليه السلام

احكام حرم امامان عليهم السلام

شش تن از امامان معصوم عليهم السلام در كشور عراق مدفونند و از آنجا كه حرم معصومين عليهم السلام احكام خاصى دارد و برخى از آن‌ها در احكام و آداب زيارت گفته شده، برخى ديگر را نيز در اينجا مى‌آوريم:

احكام مساجد و مسجد كوفه

زائران عتبات مقدس عراق، به بسيارى از مساجد آنجا؛ از جمله مسجد كوفه خواهند رفت كه جهت آگاهى آنان چند مسأله مختصر از احكام مسجد را يادآور مى‌شويم:

با توجه به اين مسأله و اهميت بسيار زياد مسجد كوفه، زائران عزيز فرصت را غنيمت شمرده، و در وقت حضور در آن مسجد، از عبادت و نماز و ادعيه و آداب آن غفلت نكنند.

زيارت قبور

از جمله كارهاى مستحب، زيارتِ قبور اوليا، شهدا، صالحان و مؤمنان است. زائران عتبات عراق، افزون بر زيارت امامان عليهم السلام، قبور بسيارى از امام زادگان و راويان و شهدا و علما و مؤمنان را نيز زيارت خواهند كرد و به زيارت يكى از قبرستان‌هاى مهم جهان اسلام يعنى وادى‌السلام در نجف خواهند رفت، كه در آنجا اوليا، علما، شهدا و بزرگانى از اهل ايمان آرميده‌اند. بى مناسبت نيست كه برخى از آداب زيارت قبور مؤمنان را يادآور شويم:

فرمود: اينگونه سلام دهيد:

«السَّلامُ عَلَى أَهْلِ الدِّيَارِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ وَ الْمُوْمِناتِ وَ الْمُسْلِمِينَ الْمُسْلِماتِ، أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ وَ انّا بِكُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لاحِقُونَ».⁽¹⁾52

احكام عزادارى

ج: خواندن ادعيه مأثوره و عزادارى براى حضرت سيد الشهداء عليه السلام از افضل قربات و آدم ساز است.»⁽³⁾54

نذر و وقف

يكى از سنت‌هاى پسنديده مسلمانان، نذر اعمالى است براى معصومين عليهم السلام يا اموالى براى آنان و همچنين وقف ملك يا مالى براى آنان و اين سنت حسنه همچنان رواج دارد و از آنجا كه برخى از زائران گاهى براى عمل به نذر خود يا صرف منافع موقوفات، راهى آن ديار مى‌شوند، توجه به برخى از احكام نذر و وقف كه ارتباطى با آن پيشوايان پاك و حرم‌هاى مطهّر آنان و امور مربوط به ايشان دارد، مفيد خواهد بود:

آن حضرت؛ مانند مزدِ قارى و مداح و آنچه در مجلس عزاى امام حسين عليه السلام متعارف است مى‌شود.⁽¹⁾60

نماز جماعت، نماز قضا

سفر زيارتى فرصت مناسبى است براى شركت در نماز جماعت و انجام نماز قضا.

در اين بخش از نوشته حاضر، جهت يادآورى زائران، برخى از احكام نماز قضا را مى‌آوريم، اميد است زائران عزيز در اوقات فراغت خود؛ به ويژه در حرمهاى مطهّر، نمازهاى قضا شده خود را بجا آورند، كه از هر عمل مستحبى بهتر است، چون اين تكليف واجب است و ممكن است در آينده چنين فرصتى به دست نيايد و اگر نماز قضاى خود را بجا آورند، افزون بر اينكه به وظيفه شرعى خود عمل مى‌كنند، از ثواب بسيار زياد نماز در حرم‌هاى مطهر و مساجد با عظمت آنجا نيز بهره‌مند خواهند شد.

آب فرات

⁽¹⁾65فرات رودخانه عظيمى است كه حادثه عظيم كربلا در نزديكى آن اتفاق افتاده است و يادآور تشنگى ابا عبداللَّه‌الحسين عليه السلام و ياران ايشان در روز عاشور است. مطابق آنچه در روايات آمده، آب اين رودخانه داراى فضيلت و بركت بسيارى است⁽²⁾66 به چند نمونه از احكام فقهى مربوط به اين آب اشاره مى‌شود:

سيرى در تاريخ و جغرافياى عراق

سيرى در تاريخ و جغرافياى عراق

اشاره

غلامرضا گلى زواره

ويژگى‌هاى جغرافيايى

كشور عراق با مساحت 437000 كيلومتر مربع، در جنوب غربى آسيا و منطقه خاورميانه، بر كناره شمال غربى خليج فارس قرار دارد. همسايگان اين كشور عبارتند از:

ايران در شرق (طول مرز 1458 كيلومتر)، تركيه در شمال (طول مرز 352 كيلومتر) سوريه در غرب (طول مرز 65 كيلومتر)، اردن در غرب (طول مرز 181 كيلومتر) عربستان سعودى در جنوب غربى (طول مرز 814 كيلومتر)، كويت در جنوب شرقى (طول مرز 240 كيلومتر).⁽¹⁾70 عراق از نظر چهره زمين ساختى و ناهموارى، چهار منطقه اصلى دارد؛ مناطق شمال شرقى، كه كوهستانى است. عراق مركزى و جنوبى، دشتى آبرفتى است كه از ته نشين شدن رسوبات دجله و فرات به وجود آمده است. در انتهاى جنوبى اين دشت زمين‌هاى باتلاقى وسيعى وجود دارد. در ادامه غربى ناحيه آبرفتى كه بيش از نيمى از مساحت كشور عراق را دربر مى‌گيرد بيابانى وجود دارد كه امتداد آن به سوى سوريه، اردن و عربستان سعودى كشيده شده است و به آن «بادية الشام» مى‌گويند.⁽²⁾71 دجله و فرات مهمترين منبع آب و شريان حياتى عراق را تشكيل مى‌دهند. اين دو رودخانه از

ارتفاعات تركيه سرچشمه مى‌گيرند و در داخل عراق و در 185 كيلومترى ساحل خليج فارس به هم پيوسته و در ناحيه‌اى به نام قرنه، «شط عرب» يا «اروند رود» را تشكيل مى‌دهند. وابستگى عراق به اين دو رودخانه در حدّى است كه سكنه آن، در اطراف حوزه‌هاى دجله و فرات استقرار يافته‌اند و رژيم و نظام‌هاى سياسى گوناگون معمولًا در مسير تاريخ، شهرهايى را براى مركز حكومت برگزيده‌اند كه بر كنار ساحل يا ميان اين دو رودخانه قرار داشته است.

به سبب موقعيت جغرافيايى، عراق سه نوع آب و هوا دارد: مناطق شمال شرقى كه كوهستانى هستند و زمستانى طولانى و تابستانى معتدل دارند. ناحيه شرقى و جنوب شرقى با آب و هوايى ملايم. منطقه غربى و جنوب غربى كه گرم و خشك است.⁽¹⁾72

تطوّر تاريخى

قديمى‌ترين نامى كه براى عراق كنونى به كار رفته، «سومر» است كه در هزاره پنجم تا سوم قبل از ميلاد نام دولت و ملتى در جنوب عراق امروزى بوده است. پس از آن به ترتيب دولت‌هاى آكد در مركز و جنوب، آشور در شمال و بابل در جنوبش تأسيس گرديد كه به همين دليل بخشهايى از آن به نام‌هاى ممالك آكد، آشور و بابل معروف بوده است. به دليل جارى بودن دجله و فرات، از گذشته به عراق «بين‌النهرين» مى‌گفتند كه از هنگام تسخير بابل توسط كورش هخامنشى اين ناحيه قلمرو سرحدى غربى امپراتورهاى ايرانى به شمار مى‌آمد.⁽²⁾73 در زمان فرمانروايى مدحت پاشا و سلطه عثمانى‌ها «بغداد»، «بصره» و «موصل» هر كدام استان جداگانه‌اى بودند امّا در محافل جهانى واژه بين‌النهرين براى همه آن‌ها به كار مى‌رفت. اين اصطلاح از ابتداى اشغال عراق تا تأسيس سرزمينى به همين عنوان رواج

داشت.⁽¹⁾74 ناحيه كردنشين شمال شرق عراق اگر چه تا شروع جنگ جهانى اول حالتى شبيه به استقلال داشت امّا جزو سرزمين عراق به حساب مى‌آمد.⁽²⁾75 در سال 1339 ه. ق. با روى كار آمدن ملك فيصل اين كشور «پادشاهى عراق» نام گرفت امّا با سرنگونى رژيم سلطنتى در سال 1378 ه. ق. و تأسيس جمهورى، به «جمهورى عراق» تبديل شد.⁽³⁾76

سلطه استعمار

در سال 941 ه. ق. سلطان سليم اول امپراتور عثمانى بغداد را فتح و عراق را ضميمه امپراتورى خود ساخت. اگر چه ايران از دوران صفويه و افشاريه هر گاه اقتدارى به دست مى‌آورد بغداد را باز پس مى‌گرفت ولى در نيمه دوم قرن دوازدهم تا آغاز قرن چهاردهم، عراق در كنترل كامل تركان عثمانى بود و تا حدود سه قرن قبل يعنى تا سال 1333 ه. ق. بخشى از قلمرو عثمانى را تشكيل مى‌داد. انگلستان به منظور ايجاد هسته‌هاى مقاومت در برابر حاكميت عثمانى اقدام به جمع آورى و تشكل جوانان در «حزب ميثاق» نمود. گروه زيادى از افسران عراقى كه بعدها در زمره شخصيت‌هاى سياسى به شمار آمدند از جمله نورى سعيد در اين حزب عضويت داشتند. البته دولت عثمانى از درون نيز مشكلات زيادى داشت و روش استبدادى حاكمان آن با مردم به خصوص فشار شديد بر شيعيان اعتراض‌ها و نفرت هايى را برانگيخت. دولت عثمانى كمتر خدماتى در عراق ارائه مى‌داد و تصورش بر اين بود كه دولت براى منفعت زمامداران است نه افراد تحت حكومت. آنان هيچ تلاشى در جهت مشاركت شيعيان در امور حكومتى، برابر كردن ماليات‌ها، احداث راه و تعمير سيستم آبيارى انجام ندادند. و اين بى‌توجهى و سهل انگارى مشكلات اقتصادى اجتماعى و حوادثى چون سيل و

قحطى را پديد آورده بود. در اين وضع آشفته كه مردمان عراق رنجها و مشقات زيادى را متحمل مى‌شدند دولت قدرتمند آلمان با سلطان عثمانى روابط دوستى برقرار كرد كه اين وضع با سياست انگليس در منطقه سازگارى نداشت. با وقوع جنگ جهانى اول، دولت عثمانى عليه انگلستان با آلمان متحد گشت. در سال 1335 ه. ق. بر اساس موافقت‌نامه پنهانى سايكس پيكو سرزمين‌هاى عربى قلمرو عثمانى بين انگليس و فرانسه تقسيم شد كه سال بعد ارتش بريتانيا نخست بغداد و سپس كركوك را تصرف كرد. جامعه ملل نيز بر اساس پيشنهاد كنفرانس سان ريمو (شاخه‌اى از كنفرانس صلح پاريس) موافقتنامه مزبور را تأييد كرد.⁽¹⁾77 و بدين گونه عراق تحت سيطره انگلستان قرار گرفت. البته عشاير مسلمان پيرو فتواى آيت‌اللَّه سيد محمد كاظم يزدى موفق شدند با قواى اشغالگر به مبارزه برخيزند و حدود 13 هزار نفر از نيروهاى انگليسى را وادار به تسليم كنند امّا حوادث بعدى از جمله عدم شركت فعالانه نيروهاى عثمانى در نبرد با متجاوزين موجب گرديد كه انگلستان بر دولت عثمانى فائق آيد و عراق را به اشغال خود درآورد. دلايل شكست دولت عثمانى در مقابل استعمار انگلستان را مى‌توان موارد ذيل ذكر مى‌نمود:

با اشغال عراق توسط انگلستان، آرزوى استعمار پير برآورده گرديد. «لرد كرزن» وزير امور خارجه بريتانيا در سال 1338 ه. ق. گفت:

«اشغال عراق يعنى سه قرن فعاليت و نقشه‌هاى انگليس در خاورميانه.»

«سرويلسون» (فرماندار سياسى منطقه) در همان هنگام گفت:

«تمامىِ مناطق سوق الجيشى در بغداد است و ما با اشغال عراق موفق شديم خنجرى بر جهان اسلام فرود آوريم و از اتحاد مسلمين بر ضدّ سياست‌هايمان در خاورميانه جلوگيرى كنيم. براى ما مسلّم است كه در زمان صلح نيز بايد اين كشور را حفظ كنيم؛ زيرا بين‌النهرين براى ما چون ميخى است كه همه كشورهاى زير سلطه انگليس را در منطقه نگه مى‌دارد؛ لذا نبايد عراق با ديگر كشورهاى اسلامى متحد شود.»

طراحان سياست استعمارى به منظور توسعه نفوذ خويش در عراق، نقشه‌هايى به شرح زير به اجرا در آوردند: 1. تأكيد بر گسترش احزاب ملى گرا 2. تثبيت موقعيت فئودال‌ها و سرمايه داران 3. نفوذ در ميان عشاير و تبانى با برخى سران طوايف 4. فشار سياسى بر روحانيت شيعه و مسلمانان مبارز 5. تحريص اعراب خاورميانه بر ضدّ دولت عثمانى كه از بغداد رهبرى مى‌شد 6. ايجاد انحراف در نهادهاى فرهنگى آموزشى عراق 7. دگرگون نمودن زندگى سنتى و روابط اجتماعى مردم و تبليغات در جهت سست نمودن اعتقادات آنان و نيز تضعيف هويت بومى 8. جايگزينى نظام ادارى انگليسى به جاى سيستم قبلى و اشغال مناصب حساس توسط انگليسى‌ها 9. انتشار اسكناس‌هاى انگليسى به جاى پول رايج عراق 10. بالا بردن بهاى مواد اوليه و ارزاق مورد نياز مردم به منظور كسب ماليات افزونتر و ايجاد فشار بر مسلمانان 11. طراحى سياست‌هاى منفى در خصوص كشاورزى، بازرگانى، حمل و نقل و ارتباطات براى محكم نمودن روند سلطه‌گرى.

با وجود اين همه نقشه كه مقامات انگليسى براى رسيدن به مقاصد شوم خويش به

اجرا درآوردند، مقاومت مردم مسلمان عراق با الهام از دستورات دينى و رهبرى روحانيت شكل جدى به خود گرفت. گر چه اشغال عراق توسط بريتانيا 4 سال به طول انجاميد ولى مسلمانان، به ويژه شيعيان با حملات چريكى و پارتيزانى به ارتش اشغالگر، تلفات قابل ملاحظه‌اى وارد كردند. به همين دليل عوامل انگليس قبل از استيلا بر عراق، با اطمينان خاطر از ملى گرايان، از ميزان نفوذ و اقتدار علماى شيعه، به خصوص در شهرهاى مذهبى، احساس خطر مى‌نمودند از اين جهت كوشيدند حمايت آنان را از دولت انگليس جلب كنند كه با مقاومت، آگاهى و بيدارى روحانيت شيعه مواجه شدند؛ چنانكه وقتى آيت‌اللَّه ميرزا محمّدتقى شيرازى در مسافرتى از نجف به سامرا مورد يورش مزدوران مخفى انگليس قرار گرفت و بلافاصله طبق نقشه‌اى حساب شده از سوى كنسول بريتانيا در سامرّا از او حمايت شد، در اعلاميه‌اى دخالت انگليسى‌ها را در مسائل داخلى كشورهاى اسلامى به شدت محكوم كرد و از سلطه گران خواست از حد و مرز خويش تجاوز نكنند.⁽¹⁾78

قيامى شكوهمند

انگلستان با اين شعار كه مى‌خواهد مردم عراق را از بند امپراتورى عثمانى رهايى بخشد، اين كشور را به اشغال خود درآورد، امّا تاخت و تاز طرفين متخاصم برضدّ يكديگر و شيوه چپاولگرانه غارتگران متجاوز، عراق را به سوى فاجعه‌اى دردآور سوق داد. با توجه به اينكه كشاورزان سرگرم پيكار و قربانى دادن در اين ماجرا بودند، در اثر كاهش نيروى كار، دشتهاى وسيعى از زمين‌هاى كشاورزى رو به ويرانى نهاد و با افت محصولات زراعى و قطع پيوند ديرين تجارى ميان عراق و دول همسايه، ركودى دردناك پديد آمد و مردم از ناياب شدن مواد خوراكى به ستوه آمدند امّا يغماگران انگليسى بى‌توجه به نيازهاى مردم خوراكى‌ها و توشه‌هاى مورد نياز را از دست اهالى مى‌گرفتند و به كارگزاران و نيروهاى نظامى خود مى‌دادند. به همين دليل گرسنگى در

تاريخ عراق فراگير شد. تنها در سال 1327 ه. ق. در موصل، ده هزار نفر از بى نانى جان سپردند. بيمارى‌هاى مسرى تلفات انسانى را افزايش داد. قدرت‌هاى وابسته به استعمار انگلستان به جاى رسيدگى به اين گرفتارى‌ها، سركوب مردم را پيش گرفتند تا ايشان را به سرسپردگى در برابر خود وادارند.⁽¹⁾79 از اين جهت مجتهدان و عالمان شيعه با صدور فتواهايى، مبارزه با اين لشگر كشى را واجب تلقى نمودند و به دنبال آن حضور تعداد زيادى از مشاهير شيعه در جبهه‌ها، در ستيز با انگلستان و رهبرى عملى علما به عنوان حقيقتى مهم بروز كرد كه در تغييرات و تحوّلاتِ پس از آن، نتايج فراوانى بر جاى گذاشت. مردم به پيروى از علما، نه تنها با نقشه‌هاى بريتانيا مخالفت كردند، بلكه با حكومت ملى و تشكيلات وابسته به آن، كه محصول انگلستان بود به مخالفت برخاستند.

استعمار انگليس اعلام كرد كه مى‌خواهد براى انتخاب نوع حكومت از مردم همه‌پرسى به عمل آورد امّا از سوى ديگر پنهانى عُمالش را در ميان مردم فرستاد تا به صور گوناگون با همه‌پرسى مخالفت كنند، سپس با طرح اين عنوان كه موضوع همه پرسى را مردم رد كرده‌اند، آن را به تعويق انداخت و عده‌اى خود باخته، سرمايه دار، فئودال و برخى سران عشاير اعلام كردند انگليس بايد بر ما حكومت كند. در مقابل اين وضع، روحانيان و مسلمانان متعهد به مقاومت برخاستند و مرجع تقليد وقت شيعيان آيت‌اللَّه ميرزا محمّدتقى شيرازى، طبق فتوايى خاطر نشان ساخت:

«هيچ مسلمانى حق ندارد براى حكومت و تسلط بر مسلمين، كسانى غير از افراد مسلمان را اختيار و انتخاب كند.»

بر اثر همين موضع‌گيرى قاطع آن عالم بلند مرتبه، مردم عراق زبان به اعتراض و افشاى توطئه بريتانيا گشودند. آيت‌اللَّه ميرزاى شيرازى طرح قيموميت انگليس را رد كرد و توسط نماينده خود به فرماندار انگليس هشدار داد كه مردم خواهان استقلال هستند و بايد زمينه چنين تقاضايى را فراهم كرد. سپس ميرزاى شيرازى در بيانيه‌اى عمومى از

مردم نواحى گوناگون عراق خواست تا ضمن فرستادن هيئتى به بغداد تقاضاى استقلال نمايد. اين برنامه زمينه‌هاى قيام بزرگ عراق معروف به «ثورة العشرين» را در سال 1339 ه. ق. (1920 م.) فراهم آورد.

نخستين حركت عملىِ مردم، در صحن حضرت سيدالشهدا، در كربلا آغاز شد.

ويلسون تصميم به مقابله جدى با جمعيت تظاهر كننده گرفت و در صدد تبعيد گروهى از رهبران انقلاب برآمد، از آن سوى دسته‌هايى از مردم به صورت چريكى، حمله به تأسيسات نظامى و تداركاتى انگليس را در مركز عراق آغاز كردند. پس از بمباران مناطقى از اين كشور توسط هواپيماهاى انگليسى، ميرزاى شيرازى فتواى جهاد صادر كرد. از آن پس، انقلاب عراق با سرعت توسعه يافت. در مناطق مختلف جنوب عراق درگيريهاى زيادى ميان اشغالگران و مجاهدان روى داد. در كربلا به عنوان مركز انقلاب، دو مجلس تشكيل گرديد؛ يكى براى ترويج تعاليم اسلامى و ديگرى به منزله دولتى موقت در مناطق آزاد شده كه شهرهاى نجف، كوفه و كربلا را در برمى‌گرفت.

در اين ميان ميرزاى شيرازى رحلت كرد و پس از وى زعامت و رهبرى انقلاب را شيخ‌الشريعه اصفهانى عهده دار گشت كه بلافاصله فتواى جهاد ميرزاى شيرازى را تأييد كرد. ازآن‌سوى، استعمارگران به‌كمك نيروهاى‌تقويتى، پس ازسركوبى‌انقلاب در شمال عراق، همه توان‌نظامى وسياسى خود را متوجه‌كانون قيام‌در منطقه‌كربلاكردند. «سرپرسى كاكس» سياستمدار با تجربه انگليسى كه به جاى ويلسون منصوب شده بود ضمن آنكه پيشنهاد يك حكومت ملى را مطرح كرد حمله به مبارزان و مجاهدان را پى‌گرفت و به همراه جنگ روانى و ترويج شايعات و تبليغات دروغين، مردمان ساكن شهرهاى جنوبى را دچار يأس وحرمان ساخت وهمين موضوع موجب سقوط سه‌شهركربلا، كوفه و نجف شد. سپس نيروهاى انگليسى به دستگيرى و تبعيد رهبران انقلاب و ساير علماى مبارز اقدام‌نمودند. مدتى پس از تسخير مراكز انقلاب، حملات چريكىِ عشاير، مركز نيروهاى انگليسى را به ستوه آورد تا آنكه طرفين به قراردادى با شرايط ذيل توافق كردند:

آزاد نمودن اسيران، عدم اخلال در خطوط برق و تلفن، تعقيب ننمودن انقلابيون از طرف انگليس و تشكيل حكومت ملى در تمام نواحى سرزمين عراق.

از مهمترين و اساسى‌ترين عوامل زبانه كشيدن آتش انقلاب

به اعتقاد مورخان و ناظران سياسى، علماى شيعه با سيطره و تسلط بيگانگان به‌شدت مخالف بودند. «مس بل» از مأموران سياسى انگليس در زمان انقلاب عراق، اعتراف مى‌كند: رجال دين از مؤثرترين و بزرگترين نيروى‌هاى محركه انقلابى در عراق بودند و اين روش را درخلال جنگ و پس از آن داشتند و همين امر باعث شد كه متصديان حكومت، اقدام به تأسيس مدارس جديد كنند تا دين را در دل نسل نو ضعيف نمايند و با اين روش ريشه قيام را بركنند. اگر چه انگلستان بعد از اين قيام تصميم گرفت زمينه‌هاى تشكيل حكومت موقت را در عراق فراهم سازد امّا از همان آغاز كوشيد شيعيان از رسيدن به پستهاى بالا و حساس محروم شوند.⁽¹⁾80

خانم «گروته وربل»، منشى كميسر عالى، در پى اعتراض افراد شيعه به عدم شركت عادلانه آنان در شوراى وزيران، گفت: شخصاً از اينكه شيعيان در تنگنا قرار مى‌گيرند، شادمان مى‌شوم؛ زيرا آنان از مقاومترين طبقات مردمند. از 4 شهر معتبر مذهبى يعنى:

كربلا، نجف، سامرا و كاظمين هيچ نماينده‌اى در شورا نبود.⁽²⁾81 خانم «جويس ان ويلى» از اساتيد گروه مطالعات بين‌المللى در دانشگاه كاروليناى جنوبى گفته است: انگليس براى جلوگيرى از قيامى ديگر، دولتى عرب در عراق تأسيس كرد. هر وزير عرب در دولت جديد داراى مشاورى انگليسى بود كه بدون تأييد او اين وزير قادر به انجام كارى نبود. در دولت جديد، از ده فرماندار و 35 بخشدار و 85 مقام محلى، به جز شهرهاى مقدس، هيچ فرد شيعه‌اى وجود نداشت. بعد از مدتى بر اثر فشارهاى شيعيان، يك فرد شيعى به عنوان وزير آموزش و پرورش به كابينه اضافه شد.

اين وضع موجب گرديد كه دويست نفر از شخصيت‌هاى مهم شيعه در كربلا كنفرانسى تشكيل دهند كه در آن آيت‌اللَّه مهدى خالصى، مجتهد شيعه نقش مهمى داشت. آن‌ها در اين گردهمايى در مورد استقلال عراق، تشكيل فورى مجلس ملى و شيعه بودن نيمى از وزراى كابينه و مقامات دولتى و اعلام جهاد عليه وهابيون به توافق رسيدند و چندى بعد علماى شيعه ضمن صدور فتاوايى، مشاركت مردم را در انتخابات مجلس مشروطه، براى تصويب رابطه عراق و انگليس را ممنوع اعلام كردند كه انگليسى‌ها در واكنش نسبت به اين فتوا، شيخ مهدى خالصى، فرزندش و نيز سيد محمد صدر را تبعيد كردند.⁽¹⁾82

نظام سياسى و حكومتى

پس از آنكه انگليسى‌ها كنفرانسى در مصر به سال 1340 ه. ق. تشكيل دادند، تصميم گرفتند امير فيصل فرزند شريف حسين را به عنوان پادشاه آينده عراق برگزينند؛ به همين جهت وى را از حجاز به عراق آوردند و طى يك «همه پرسى» فرمايشى، او را به سلطنت رساندند، در نتيجه وى در سال 1341 ه. ق. رسماً در بغداد تاجگذارى كرد. اگر چه در زمان فرمانروايى فيصل، عراق نوعى استقلال در امور داخل داشت امّا سياست خارجى و دفاعى عراق همچنان توسط دولت انگلستان اداره مى‌شد.⁽²⁾83 سپس ملك فيصل كابينه خود را تشكيل داد و انتخابات عمومى را اعلام كرد تا مجلس مؤسسان، دخالت انگليس را در امور عراق شكل قانونى ببخشد، البتّه اين انتخابات توسط علما تحريم گرديد و به هيچ روى روحانيت تشيع اجازه نداد عوامل بيگانه در كشورى اسلامى مصدر قدرت باشند. در سال 1352 ه. ق. به دنبال درگذشت فيصل در سوئيس فرزند 22 ساله‌اش ملك غازى به جايش نشست كه به دليل سوء تدبير آشفتگى‌هايى را در عراق فراهم ساخت. وى نيز در سال 1358 ه. ق. در يك حادثه رانندگى در حوالى بغداد كشته شد. پس از ملك غازى به دليل اينكه فرزند ديگر فيصل به سن قانونى براى زمامدارى

نرسيده بود، امير عبداللَّه دايى وى و مزدور سرسپرده انگليس به عنوان نايب السلطنه انتخاب شد. در اين دوران؛ يعنى از سال 1358 تا 1378 ه. ق. حاكم واقعى عراق نورى سعيد پاشا بود كه در اين مدت يازده بار به مقام نخست وزيرى رسيد و در ايامى هم كه پست رسمى نداشت و افرادى چون رشيد گيلانى و طه الهاشمى نخست وزير بودند، وى مجرى نقشه‌هاى بريتانيا بود. در سحرگاه چهاردهم ژوئيه 1958 م (1378 ه. ق.) عبدالكريم قاسم كه فرمانده بخشى از نيروهاى نظامى عراق بود، با كودتاى نظامى، پس از نابودى سران رژيم، حكومت سلطنتى را در عراق سرنگون ساخت و رژيم جمهورى تأسيس كرد. از آنجا كه رژيم جديد به تشكيلاتى نياز داشت تا آن را در تثبيت سياسى كمك كند، پس از دعوت عبدالكريم قاسم، حزب كمونيست عراق رسماً به حمايت از نظام سياسى جديد عراق وارد صحنه شد به همين دليل يار قديم قاسم؛ يعنى عبدالسلام عارف، با اعتراض به روش وى، راه خود را از او جدا كرد و در سال 1383 ه. ق. كودتاى نظامى ديگرى را ترتيب داد. عبدالسلام عارف سه سال بعد از اين كودتا در يك حادثه هوايى كشته شد و برادرش عبدالرحمن عارف جاى او نشست. وى نيز با كودتاى حزب بعث به رهبرى احمد حسن البكر بر كنار گرديد. البكر توسط شوراى انقلاب قدرت را به دست گرفت و اختناق و سركوبى شديدى در عراق ايجاد نمود و پس از چندى، رابطه اين كشور با ايران قطع گرديد. در اين زمان كردها كه توسط رژيم پهلوى حمايت مى‌شدند، بارها با نيروهاى بعثى به درگيرى پرداختند و به دنبال عدم حمايت ايران و متوارى شدن رهبرشان «ملا مصطفى بارزانى» مقاومت كردها درهم شكست.

در سال 1357 ه. ش. به دنبال پيروزى انقلاب اسلامى، صدام، معاون حسن البكر او را مجبور به استعفا كرد و خود حكومت را به دست گرفت. خودخواهى، جاه‌طلبى، ثروت اندوزى و كشت و كشتار شديد، از ويژگى‌هاى اين جلّاد تكريتى بود. او با حاكم نمودن جوّ رعب و وحشت، هرروز دامنه قدرت خودوافراد حزب‌بعث‌را گسترش مى‌داد و اين جاه‌طلبى‌ها به حدى رسيد كه ديگر محدوده كشور عراق برايش كافى نبود لذا در انديشه كشور گشايى و توسعه قلمرو خود افتاد و به قصد تصرف خوزستان زرخيز، در سى‌ويك شهريور 1359 ش. تهاجم گسترده و جنگ هشت ساله را بر مردم ايران تحميل

نمود. اگر چه در آن زمان آمريكا هيچ گونه روابط ديپلماتيك با بغداد نداشت امّا با پيروزى‌هاى افتخار آفرين رزمندگان اسلام، دولت آمريكا احساس خطر كرد و براى جلوگيرى از فروپاشى نظام عراق، اطلاعاتى را از جبهه‌هاى جنگ در اختيار عراقى‌ها مى‌نهاد و با وجود آنكه صدام عليه ايران سلاح‌هاى شيميايى به كار برد و اين جنايت غير قانونى و مغاير معاهده 1925 م. ژنو بود، آمريكا به هيچ عنوان رژيم حاكم بر عراق را از اين جهت محكوم نكرد. در سال 1367 ايران قطعنامه 598 را پذيرفت و آتش بس ميان طرفين در اين جنگ برقرار گرديد امّا دو سال بعد نيروهاى بعثى طغيانگرى خود را در قالب يورش به كويت و اشغال اين كشور نشان دادند كه با هجوم نيروهاى ائتلاف بين‌المللى، قواى صدام در اين ماجرا به شدّت شكست خوردند و قيام عمومى مردم عراق آغاز شد.

سقوط استبداد، ظهور استكبار

قيام‌هاى مردمى توسط رژيم صدام و با حمايت غرب سركوب شد. سازمان ملل متحد يك رشته مجازات‌هاى اقتصادى و بازرسى تسليحاتى را بر ضدّ عراق به اجرا گذاشت و با روى كار آمدن جورج بوش پس از انتخابات نوامبر سال 1999، ايالات متحده آمريكا سياست ديگرى عليه حكومت عراق در پيش گرفت و در آوريل سال 2002 (1380 ه. ش.) هدف دولت آمريكا به عنوان تغيير رژيم عراق به طور رسمى اعلام شد و سرانجام نيروهاى آمريكا و انگلستان با لشكركشى و جنگ گسترده تبليغاتى شديد و تهديدهاى فراوان در 29/ اسفند/ 1381 كشور عراق را بى اعتنا به هشدارهاى مجامع بين‌المللى ومخالفت كشورها ومردمان جهان مورد يورش شديد و خونين خويش قرار دادند و به بهانه سركوب كارگزاران حزب بعث و نابود نمودن مقر حاكم ديكتاتور عراق، بسيارى از منازل مسكونى، اماكن عمومى و فرهنگى و مراكز مردمى را بمباران كردند. عراقى‌ها، به خصوص شيعيان و كردها از نابودى رژيم بعث مشتاقانه استقبال كردند امّا با محو رژيم ديكتاتور از صحنه سياسى عراق ائتلاف آمريكا و انگليس ديگر دليلى براى ماندن در عراق ندارند. حضور نيروهاى خارجى نه‌تنها به امنيّت و آرامش

عراق كمك نكرده، بلكه آشفتگى‌هاى اجتماعى و ناپايدارى را شديدتر كرده است.

اجتماع صلح‌آميز و با صلابت شيعيان در اربعين حسينى، تحرك بى سابقه و وحدت‌گراى شيعه و سنى در يك صف، بيانگر آن است كه مسلمانان اجازه نخواهند داد استعمار جديد جايگزين استبداد قديم شود و برنامه ريزان لندن و واشنگتن اگر عاقل باشند، اين زنگ خطر را كه تمام خاورميانه و حتى دنياى اسلام را فرا گرفته است خواهند شنيد.

تاريخ سرزمين عراق مؤيد آن است كه مبارزه عليه استبداد و مقاومت در برابر متجاوزان هميشه به رهبرى روحانيت برجسته در عراق فعال بوده است. حوزه‌هاى علميه عراق كانون مقدس قدرت معنوى اسلام است و مردمان عراق ثابت كردند كه قداست اين كانون را پاس مى‌دارند و اين بدان معناست كه به بركت ارزشهاى ناب تشيع، ستمگران نمى‌توانند در عراق به سلطه گرى ادامه دهند.⁽¹⁾84

تقسيمات كشورى و كانون‌هاى شهرى

عراق به هيجده استان تقسم شده كه مردمان استان‌هاى كربلا، ديوانيه، حلّه، عماره و كوت همگى شيعه‌اند و در استان‌هاى ديالى، بغداد و بصره در اكثريت هستند و در ديگر نقاط نيز پراكنده‌اند.⁽²⁾85 تعداد سكنه عراق طبق آمار تيرماه 1381 (جمادى الاول 1423) 24 ميليون نفر بوده است. از اين ميزان به لحاظ نژادى 75% را اعراب و 20% كرد 5 درصد بقيه از نژاد تركمن، آشورى و غيره هستند. 97% مردم عراق مسلمان مى‌باشند كه 75% آن‌ها شيعه و 27% سنى مذهب‌اند. 3% بقيه ارمنى، مسيحى و مانند آن مى‌باشند. زبان رسمى عراق عربى است امّا كردها به زبان كردى سخن مى‌گويند. زبان فارسى در بين افراد ايرانى الاصل و نيز زبان‌هاى آشورى و ارمنى در بين گروه اندكى از ساكنان عراق رواج دارد. مركز حكومت عراق بغداد است و علاوه بر عتبات عاليات كه اجمالًا به معرفى آن‌ها خواهيم پرداخت موصل، حلّه، كركوك و بنادر بصره و ام القصر از شهرهاى

مهم اين كشور به‌شمار مى‌رود. بندر فاو نيز از اهميت سوق‌الجيشى برخوردار است. 73% مردم عراق در شهرها زندگى مى‌كنند. گروه‌هاى قومى عراق به سه دسته شيعيان، كردها و اعراب اهل تسنن تقسيم مى‌شوند.⁽¹⁾86

شيعيان

پيشينه سكونت شيعيان در عراق، به صدر اسلام باز مى‌گردد. پيروان تشيع به رغم اكثريتى تأثير گذار و اقتدارى قابل توجه، از دسترسى به قدرت مركزى محروم بوده‌اند و اين وضع در زمان عثمانى‌ها و سلطه بريتانيا و نيز روى كار آمدن بعثى‌ها ادامه داشت.

سپردن مشاغل دولتى به اهل تسنن در دوران پس از استقلال و شدت سركوبى آنان موجب گرديد، تا شيعيان در قالب احزاب مذهبى فعال گردند كه حزب «الدعوه» با رهبرى شهيد آيت‌اللَّه سيد محمدباقر صدر از آن جمله است. اگر چه در مواقع نادرى برخى از افراد شيعه به مناصبى در دستگاه حكومتى رسيده‌اند امّا تجربه نشان داده است هدف از اين اقدامات، مشاركت دادن جامعه شيعى در امور سياسى، ادارى نبوده بلكه اقليت حاكم براى تثبيت قدرت ايجاب مى‌كرده است با اقداماتى اين گونه كه مقطعى و گذرا بوده، از احساسات شيعيان بهره گيرند.⁽²⁾87 از سال 1921 تا 1958 م. 59 دولت در عراق تشكيل شده است، صرفاً 5 نفر از شيعيان از ميان صدها نفرى كه به منصب نخست وزيرى و وزارت رسيده‌اند، توانسته بودند در منصب نخست وزيرى به تشكيل دولت اقدام كنند و طى اين سى و هفت سال صرفاً سه سال زمام امور عراق در دست شيعيان بوده است.

از سال 1958 تا 1990 م. صرفاً يك شيعى در مقام نخست وزيرى مدت سه ماه برسر كار بوده است. تبعيض بر ضدّ جامعه شيعه در ديگر عرصه‌هاى اجتماعى و فردى وجود داشته است؛ از جمله آنكه آنان در مجلس، امور فرهنگى و مطبوعاتى، اوقاف، تعليم و تربيت و بازرگانى حضورى كم رنگ داشته‌اند.⁽³⁾88 و فشارهاى شديد، موجب شد

كه شيعيان به فعاليت‌هاى اقتصادى و تجارى روى آورند، امّا وقتى عبدالسلام عارف روى كار آمد، شيعيان در اين زمينه نيز آسيب ديدند. با به قدرت رسيدن حزب بعث، جنگ خونين تمام عيارى بر ضدّ شيعيان آغاز گرديد و اين وضع پس از جنگ تحميلى عراق بر ضدّ ايران شدت يافت.⁽¹⁾89 شيعيان در هيچ برهه‌اى از زمان نخواسته‌اند امنيت سياسى عراق را تهديد و يا اين كشور را تجزيه كنند. اين تفكر باطل كه عراق به يك ديكتاتور قوى نياز دارد تا آنان را منسجم و خاموش نگه دارد، با واقعيت‌هاى سياسى و اجتماعى در تضاد است. شيعيان براى تقويت اتحاد خويش با ديگر فرقه‌هاى مذهبى، در برهه‌هاى تاريخى، براى اهل سنت امتيازات ويژه‌اى قائل شده‌اند. نوع و سطح مبارزات شيعيان با حكومت مركزى عراق تحت تأثير تحولات گوناگون و متفاوت بود. انقلاب اسلامى ايران آغاز تجديد حيات انديشه سياسى مردم عراق گرديد بر سياست داخلى آن كشور اثر گذاشت. ابرقدرت‌ها و حكام مرتجع محلى از اين روند سياسى نگران شدند و بر خلاف حمايتى كه از كردها براى تشكيل حكومت خودمختار شد شيعيان عراق از هر گونه حمايتى بى‌بهره بودند البته ناكامى شيعيان عوامل ديگرى هم داشت كه عبارتند از:

فقدان اجماع نسبت به رد ديكتاتورى، نبودِ پيوند عاطفى و ارتباطى ميان مردم و گروههاى اسلامى و نداشتن رهبرى قاطع كه به صورت فراگير تمامى شيعيان را براى هدفى واحد منسجم كند.⁽²⁾90

كردها

كردهاى عراق در مناطق بلند شمالى و دره‌هاى مجاور آن و در چهار استان موصل، اربيل، دهوك و كركوك اقامت دارند. در مناطق مجاور نيز پراكنده‌اند و گروهى از آنان تا حدود خانقين سكونت گزيده‌اند. همبستگى كردها شكل قومى و قبيله‌اى دارد، اگر چه

اين پيوند بومى و سنتى در دهه‌هاى اخير كمرنگ شده است. عده‌اى از شيعيان كرد تحت عنوان «فيلى» در اطراف خانقين ساكن‌اند. برخوردهاى تبعيض‌آميز و فشارهاى سياسى و خشن حكومت مركزى بر ضدّ كردها موجب شده كه گرايش‌هاى قبيله‌اى صبغه سياسى و طبقاتى بيابد. عامل جغرافيا نيز به اين پديده كمك مى‌كند؛ زيرا كردهاى شمال و شمال شرق به حزب دمكرات شمال عراق وابسته‌اند امّا اهالى كركوك تا خانقين به اتحاديه‌هاى ميهنى كردستان پيوسته‌اند. معمولًا كردها به دليل تداوم فرهنگ سياسى و قبيله‌اى نتوانسته‌اند به تأسيس يك نظام سياسى در قلمرو خود دست يابند. حكومت مركزى عراق با قوميت گرايى عربى و استعمارگران با نقشه‌هاى خويش زمينه ساز تشديد چنين بحرانى گرديده‌اند. اگر چه انگلستان، شيخ محمود، از قبيله برزنج را به رهبرى كردها رسانيد و شيوخ رقيب موقعيت سياسى وى را پذيرفتند امّا گسترش نفوذ وى در مناطق كرد نشين موجب گرديد كه با اقتدار سياسى به دست آمده به مخالفت با استعمار بريتانيا برخيزد و اعلام استقلال كند كه تلاش مذكور توسط بريتانيا سركوب و نامبرده به هند تبعيد گرديد. پس از شيخ محمود، شيخ احمد بارزانى رهبرى مقاومت قومى در كردستان عراق را عهده دار شد كه به دليل خواسته‌هاى سياسى و نظريات فقهى شديد كه با مقاصد انگلستان در تعارض بود، زمينه براى دستگيرى وى در سليمانيه فراهم آمد و با حذف وى، برادر جوانش ملا مصطفى بارزانى رهبر كردهاى عراق شد. پس از فوت ملا مصطفى در واشنگتن از سال 1979 م. دو گروه عمده تحت رهبرى مسعود بارزانى و جلال بارزانى سازماندهى شدند و حزب دمكرات كردستان به رهبرى مسعود و اتحاديه ميهنى كردستان به رهبرى جلال طالبانى فرماندهى مبارزات كردستان عراق را به عهده گرفتند. اين انشعاب برخوردهاى سيتزه جويانه، نزاع‌هاى خونين و سنگينى را با هزينه‌هاى بسيار بر مردم كرد عراق تحميل كرد و اين واقعيت را به اثبات رساند كه مبناى قومى نمى‌تواند پايه مناسبى براى تشكيل دولت ملّى شود.

يورش عراق به كويت در سال 1369 ه. ش. و حملات ائتلاف بين‌المللى به عراق پس از عقب نشينى از اشغال كويت زمينه‌اى را براى اعتراض كردها و تحقق دولت محلى كردستان فراهم كرد امّا اين خواسته با تحمل هزينه‌هايى گزاف به شدت سركوب گرديد زيرا نيروهاى عراقى 2 ميليون كرد را آواره كردند كه 5/ 1 ميليون نفر آنها به ايران پناه

آورند. البته حزب بعث هيچگاه با كردها به توافق نرسيد و رژيم ديكتاتورى عراق كه مايل به اعطاى امتيازات سياسى و اقتصادى به كردها نبود جنگهاى شديدى را با سلاح‌هاى مدرن بر ضدّ اين قوم مظلوم سامان داد. بمباران مناطق كردنشين حتى با سلاح‌هاى شيميايى، كوچ اجبارى كردها و اسكان اجبارى آنان در مناطق غير بومى به همراه فشار اقتصادى و محروم نمودن كردها از امكانات رفاهى و ارتباطى، تخريب صدها روستاى كردنشين و ايجاد رعب و وحشت و قتل عام‌هاى وحشت‌انگيز از جمله بمباران شيميايى شهر حلبچه در 28/ اسفند/ 1366 نمونه‌اى از جنايات بى‌شمار بعثى‌ها در برخورد با اكراد مى‌باشد.⁽¹⁾91

اعراب اهل تسنن

اهل تسنن با نژاد عرب در حوزه مركزى عراق سكونت دارند كه با وجود آنكه در اقليت بوده‌اند در ادوار گوناگون تاريخى به موقعيت اجتماعى، سياسى و اقتصادى محورى در جامعه دست يافته‌اند. اين گروه سياسى- مذهبى كه زمامدارى عراق را متوالياً در اختيار داشته و ديگر اقشار مردم را از اين مشاركت محروم نموده و حتى آنان را تحت فشار قرار داده‌اند. به همين دليل عراق تا كنون نتوانسته است يك دولت كامل كه در آن سهم تمامى مردم ملحوظ شده تشكيل دهد و شيعيان را كه 75% جمعيت عراق را تشكيل مى‌دهند در عمل شهروند درجه دوم به شمار آورده‌اند و بزرگترين اقليت عراق يعنى كردها با مشكلات اساسى مواجه بوده و هستند. عرب‌هاى اهل تسنن اقتدار گرا كردها را به جدايى‌طلبى و شيعيان را خيانت پيشه معرفى مى‌كند. و اين در حالى است كه مشكل اساسى شيعيان با دولتهاى قبلى تبعيض در ميزان نمايندگى كليه بخش‌ها در عرصه‌هاى سياسى- اجتماعى است و شيعيان نه تنها اهل تفرقه نبوده‌اند بلكه براى دفاع از سرزمين عراق با سلطه گران و متجاوزان جنگيده‌اند و در اين مورد با اعراب سنى همكارى و هميارى داشته و بلكه شديدتر از آنها براى حفظ تماميت ارضى مبارزه كرده‌اند.

فصل اوّل: نجف اشرف

اشاره

در محضر امام على عليه السلام

در محضر امام على عليه السلام

اشاره

سيدجعفر ربّانى

زندگى اميرالمومنين، على عليه السلام نه تنها براى شيعيان و مسلمانان جهان، بلكه همه انسان‌ها در خور تأمل و شايان الهام‌گيرى است؛ چرا كه ابعاد وجودىِ آن بزرگوار، همه بشر؛ اعم از دوست و دشمن را، شيفته و مجذوب خود كرده است.

طلوع

تولّد على عليه السلام در روز جمعه، 13 رجب سال 30 عام‌الفيل، در شهر مكّه و در خانه خدا، اتّفاق افتاد. اين واقعه (تولّد على در كعبه) حادثه منحصر به فردى است كه در طول تاريخ براى هيچكس رخ نداده و نخواهد داد و پيوسته دستمايه شعر و نثر ادب پارسى و عربى قرار گرفته و مى‌گيرد.⁽¹⁾92 پدر آن حضرت، ابوطالب، عموى پيامبر صلى الله عليه و آله است كه به مانند اجداد خويش، شخصى با ايمان و درست كردار بود و در راه دفاع از پيامبر صلى الله عليه و آله دست به شمشير برد و جانفشانى‌ها كرد و سه سال در شعب ابى‌طالب در محاصره دشمنان اسلام قرار گرفت.

ايشان هيچگاه بتى را نپرستيد، گرچه مانند اصحاب كهف در دوران عمر، ايمان

خود را پنهان مى‌داشت و از تاكتيك تقيه استفاده مى‌كرد.⁽¹⁾93 مادر اميرالمؤمنين عليه السلام، فاطمه بنت اسد (فرزند هاشم‌بن عبد مناف) از طايفه قريش و دودمان بنى هاشم است. او نخستين زن (و يازدهمين مسلمان) پس از خديجه بود كه به پيامبر صلى الله عليه و آله، ايمان آورد و به خاطر محبتهايى كه در دوران كودكى به رسول خدا صلى الله عليه و آله كرده بود، به شدّت مورد علاقه و دعاى آن حضرت قرار داشت. هنگام مرگش وصيّت خود را به پيامبر صلى الله عليه و آله كرد و بعد از مرگ وى، آن حضرت در مراسم تشييع و كفن و دفن او حضور يافت، تابوتش را بر دوش گرفت و پيراهن خود را بيرون آورده، دستور داد با آن كفنش كنند.⁽²⁾94

فضائل

كسى را ياراى آن نيست كه مناقب على عليه السلام را بشمارد، ليكن به قدر گنجايش اين مقال، قطره‌اى از آن را ذكر مى‌كنيم:

يزيد بن قعنب مى‌گويد:

من و جمعى كنار كعبه نشسته بوديم كه ديديم فاطمه بنت اسد وارد مسجدالحرام شد، در حالى كه حامله بود، آمد و كنار كعبه ايستاد و دست به دعا برداشت: پرودگارا! من به تو و فرستادگانت ايمان دارم. به حق بنيان‌گذار كعبه (ابراهيم عليه السلام) زايمان را بر من آسان گردان! ناگهان ديدم ديوار پشت كعبه شكافت و فاطمه داخل بيت‌اللَّه شد، آنگاه ديوار به هم پيوست. ما تصميم گرفتيم در را باز كنيم ولى نتوانستيم، فهميديم امرى غيبى در كار است و اين مسأله از

جانب خداوند است. اين خبر به سرعت در شهر مكه پيچيد و فاطمه بنت اسد تا سه روز در داخل كعبه بود و بعد از سه روز، در حالى كه نوزادش (على عليه السلام) را در آغوش داشت، از همان مكان از كعبه بيرون آمد و به مردم گفت: خداوند مرا بر زنان ديگر برترى داد ....»⁽¹⁾95 يكى از شاعران در باره تولّد على عليه السلام در كعبه، اينگونه سروده است:

روزى كه على به كعبه آمد به وجوداز بهر على خدا در از كعبه گشود

در بسته بداد خانه خود به على‌حقا كه على است خانه زاد معبود⁽²⁾

لَمّا دَعاكَ اللَّه قِدْماً لَانْ‌تُولَدَ في الْبَيْتِ فَلَبَيَّتَهُ

شَكَرْتَهُ بَيْنَ قُرَيش بِانْ‌طَهَّرْتُ مِنْ اصْنامِهِمْ بَيْتَه

طبق احاديث فراوانى كه از شيعه و سنى نقل شده، نام‌گذارى «على» براى آن حضرت، به‌طور مستقيم توسط خداوند انجام پذيرفت، گر چه در كتب آسمانى پيشين، به نام‌هاى خاص ديگرى شهرت داشته است. فاطمه بنت اسد مى‌گويد:

پس از ولادت على، چون خواستم از خانه كعبه بيرون آيم، هاتفى ندا كرد:

«يا فاطمةُ، سمّيهِ عليّاً فهو عليّ، وَ اللَّه العليّ الأعلى يقول: إنّي شَقَقْتُ إِسْمه مِن اسمي و أدّبته بِأَدَبي و وَقَفتُهُ على غامِضِ علمي».⁽³⁾97 «اى فاطمه، نام اين نوزاد را على بگذار كه خداى علىّ اعلى مى‌فرمايد: من نام او را از نام خود مشتق ساختم و او را به ادب خود آموختم و بر علوم نهان خويش واقف نمودم.»

بيشتر مورّخان آورده‌اند: در ايام كودكى على عليه السلام، قريش دچار خشكسالى شدند و ابوطالب عائله‌مند بود و از عهده تأمين مخارج فرزندان برنمى‌آمد. حضرت محمد صلى الله عليه و آله به عمويش عباس فرمود: برادرت ابوطالب عيالمند است، بيا تا نزد او برويم و مؤونه‌اش را سبك گردانيم، بدين ترتيب كه من يكى از فرزندانش را برگيرم و تو نيز يكى ديگر را.

عباس پذيرفت و به اتفاق نزد ابوطالب رفته، منظور خويش را درميان گذاشتند. ابوطالب پس از آنكه عقيل را نزد خود نگاه داشت، اختيار را به آنان واگذار كرد. اينجا بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله على را برگرفت و عباس، جعفر را و در اين زمان حضرت على عليه السلام شش سال داشتند.⁽¹⁾98 بنابراين، شخصيت اميرمؤمنان عليه السلام تحت تربيت مستقيم پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و آن هم در حساس‌ترين زمان تأثير پذيرى، شكل گرفت.

سبقت در اسلام، طبق آيه 100 سوره توبه، از امتيازات يك مسلمان است.

همه شيعيان و هفتاد تن از علماى اهل سنت بر اين باورند كه نخستين مسلمان اميرمؤمنان عليه السلام بود و مطابق آنچه در فضيلت قبل ذكر نموديم، اين مطلب طبيعى خواهد بود. روزى پيامبر صلى الله عليه و آله در حالى كه دست بر شانه على عليه السلام زد، فرمود:

«أَنْتَ يا عَلِىُّ أَوَّلُ النَّاسِ إِسْلاماً وَ أَوَّلُ النَّاسُ إِيمَاناً وَ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى».⁽²⁾99 انس بن مالك مى‌گويد:

«بُعِثَ النَّبيّ يَومَ الإثنين و أسلم علىٌّ يوم الثّلاثاء».⁽¹⁾100 «رسول خدا صلى الله عليه و آله روز دوشنبه مبعوث شد و على عليه السلام روز سه شنبه اسلام آورد.»

بعضى از معاندان خواسته‌اند، تقدّم در اسلام على عليه السلام را مخدوش نمايند، به اين بهانه كه حضرتش در آن زمان ده سال بيشتر نداشته. در حالى كه قرآن در مورد حضرت يحيى عليه السلام مى‌گويد: وَ آتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيّاً؛⁽²⁾101 «ما حكم نبوت را در كودكى به او داديم».

و از عيسى عليه السلام نقل مى‌كند كه هنوز در گهواره بود و فرمود: ... إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْكِتابَ وَ جَعَلَنِي نَبِيّاً.⁽³⁾102

شيخ مفيد رحمه الله نيز در اين مورد مى‌گويد: «صغر سن منافاتى با كمال عقل ندارد و بلوغ، در احكام شرعى معتبر است نه احكام عقلى.»⁽⁴⁾103 5. ليلة المبيت

پس از سيزده سال اقامت پر رنج رسول خدا صلى الله عليه و آله در مكه، مشركان در شبى خوفناك تصميم به ترور آن حضرت گرفتند. همان شب پيامبر به فرمان خداوند از شهر مكه خارج و در «غار ثور» پنهان شد و سپس عازم يثرب گرديد و به على عليه السلام دستور داد تا در بستر آن حضرت بخوابد و رو انداز مخصوص آن حضرت را بر خود بيفكند. در آن شب عده‌اى از مشركان مكه در پشت ديوار منتظر فرصت بودند تا با شمشيرهاى آخته به حضرتش حمله كنند و در اين ميان، پى در پى به سوى خوابيده در بستر، سنگ مى‌زدند «فلا يشكّون أنّه رسول اللَّه صلى الله عليه و آله حتّى إذا برق الفجر ...»؛⁽⁵⁾104 «شك نداشتند كه وى رسول خدا است تا وقتى كه فجر طالع گرديد.»

گرچه على عليه السلام در اصل هجرت با ساير اصحاب يكسان است ولى آنچه مهاجرت ايشان را ممتاز مى‌سازد، چند نكته است:

الف: پس از هجرت پيامبر و طبق دستور آن حضرت، امام على عليه السلام چند روز در مكّه ماند تا بدهى‌هاى رسول خدا صلى الله عليه و آله را پرداخت كند و امانتهايى كه نزد ايشان بود را به صاحبانش برگرداند.

ب: اميرمؤمنان عليه السلام در هنگام هجرت، كه نيمه شب انجام شد، فواطم (فاطمه زهرا عليها السلام، فاطمه بنت اسد و فاطمه دختر زبير بن عوام) را با خود برداشت و به سمت مدينه حركت كرد.

ج: على عليه السلام و همراهان، پس از حركت از مكه، مورد تعقيب گروهى از مشركان قرار گرفتند كه تقاضاى بازگشت به مكه را داشتند، وقتى نصحيتهاى آن حضرت در آنها تأثير نگذاشت، با آنها درگير شده جنگيد و يكى از آنها را به هلاكت رساند و بقيه متوارى شدند.

ه: پيامبر روز اوّل ماه ربيع‌الاول، از غار ثور به سوى مدينه حركت كردند و روز دوازدهم همان ماه به نخستين محلّه مدينه؛ يعنى قُبا رسيدند، ولى به احترام اميرالمؤمنين عليه السلام وارد مدينه نشدند، بلكه صبركردند تا آن حضرت به آنجا برسد و به آنان ملحق شود و بدين سبب تا روز پانزدهم ربيع (سه روز) صبر كردند و پس از ورود على عليه السلام با همراهى ايشان، وارد مدينه شدند كه همين امر سبب خشم برخى از صحابه گرديد.⁽¹⁾105 7. ساختن مسجد النبىّ صلى الله عليه و آله

نخستين اقدام پيامبر صلى الله عليه و آله پس از ورود به يثرب (مدينه)، بناى مسجد بود. على عليه السلام نيز در ساخت مسجد، فعاليت زيادى كرد و اين رجز را مى‌خواند:

لا يستوي من يعمر المساجداًو من يبيت راكعاً و ساجداً

يدأب فيها قائماً و قاعداًو من يكر هكذا معانداً

و من يرى عن الغبار حائداً⁽¹⁾106 پس از اتمام كار مسجد، رسول خدا صلى الله عليه و آله و جمعى از مهاجرين، براى خود اتاق‌هايى در اطراف مسجد و چسبيده به آن ساختند و هر كدام درى از اتاق خود به مسجد گشودند كه در هنگام نماز و اوقات ديگر، از همان درها رفت و آمد مى‌كردند. تا پس از چندى كه از طرف رسول خدا صلى الله عليه و آله دستور آمد:

«سُدّوا الْأَبْوابَ كُلَّها إِلَّا بابَ عَلِىٍّ»؛ «درها را ببنديد مگر در خانه على عليه السلام را.»

چون صحابه زبان به اعتراض گشودند، پيامبر فرمود:

«مَا أَنَا سَدَدْتُ أَبْوَابَكُمْ وَ فَتَحْتُ بَابَ عَلِيٍّ عليه السلام وَ لَكِنَّ اللَّهَ فَتَحَ بابَ عَلِىٍّ وَ سَدَّ أَبْوَابَكُمْ»؛⁽²⁾107 «من از پيش خود اين كار را نكردم بلكه خدا در خانه على را باز گذارد و درهاى شما را بست.»

چند ماه از ورود پيامبر به مدينه نگذشته بود كه آن حضرت، طى مراسمى ميان اصحاب خود از مهاجر و انصار پيمان برادرى برقرار كرد و خود حضرتش با على‌بن ابى‌طالب عليه السلام پيمان اخوّت بست و به ايشان فرمود: « «أَنْتَ أَخِي وَ أنَا أَخُوكَ».

و طبق برخى نقل‌ها، رسول خدا صلى الله عليه و آله ميان مهاجر و انصار پيمان اخوّت بست و براى على عليه السلام برادرى تعيين ننمود. على عليه السلام از حضرت پرسيد:

«اى رسول خدا، ميان اصحاب خود پيمان برادرى بستى ولى مرا با هيچ‌كس برادر قرار ندادى؟»

پيامبر فرمود:

«سوگند به خدايى‌كه مرا به حق به نبوّت برگزيد، تو را باز نگذاشتم مگر براى خودم. تو نسبت به من، به منزله هارون به موسايى، جز آنكه پيامبرى پس از من نيست و تو برادر و وارث من هستى. تو با من و دخترم فاطمه در بهشت در قصر من خواهيد بود. «أَنْتَ أَخِي وَ رَفِيقِي» سپس اين آيه (كه در مورد بهشتيان است) را سه مرتبه تلاوت كرد: ... إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ⁽¹⁾108 يعنى دوستان در راه خدا كه به يكديگر مى‌نگرند.»

در احاديث بسيارى كه اهل سنّت نيز نقل كرده‌اند آمده است كه پيامبر فرمودند:

«من و على از يك نور يا يك شجره هستيم.»⁽²⁾109 9. جنگ بدر

در سال دوم هجرت، جنگ بدر به وقوع پيوست كه با پيروزى مسلمين به پايان رسيد. اميرالمؤمنين عليه السلام در اين پيروزى، سهم بزرگى داشت؛ چرا كه دلاوران و شجاعانى از مشركين همچون «وليد بن عتبه، عاص بن سعيد، طعيمة بن عدىّ، نوفل بن خويلد و ...» به دست آن حضرت به هلاكت رسيدند. اينان كسانى بودند كه هر يك به تنهايى در برابر انبوهى از دشمن مقاومت مى‌كردند. براى مثال، نوفل كسى است كه وقتى رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيد وى در جنگ حاضر شده، دست به دعا برداشت: «أَللَّهُمَّ اكْفِنِي نُوفِلًا»؛ «خدايا! مرا از شرّ نوفل آسوده ساز» و چون در پايان جنگ شنيدند كه نوفل به دست على عليه السلام كشته شد، تكبير گفت و شكر خدا را به‌جا آورد؛ «الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِي أَجابَ دَعْوَتِي فِيهِ».⁽³⁾110

ره توشه عتبات عاليات ؛ ؛ ص79

ام صادق عليه السلام فرمودند:

«لَوْ لا أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِفَاطِمَةَ مَا كَانَ لَهَا كُفْوٌ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ مِنْ آدَمَ وَ مَنْ دُونَهُ»؛⁽²⁾112 «چنانچه خداوند على عليه السلام را نمى‌آفريد، همشأنى براى فاطمه عليها السلام در روى زمين يافت نمى‌شد.»

تاريخ‌نگاران نوشته‌اند كه خواستگاران زيادى براى حضرت زهرا عليها السلام آمدند امّا پيامبر مى‌فرمود: «أَمْرِها إِلى رَبِّها»؛ «اين مطلب با خدا است» تا آنكه على عليه السلام اقدام به خواستگارى كرد و پيامبر گرامى پذيرفت.⁽³⁾113 11. لا سيف الّا ذوالفقار و لا فتى الّا على

سال سوم هجرت، جنگ احُد به وقوع پيوست كه در ابتدا با پيروزى مسلمين همراه بود، ولى بر اثر نافرمانى جمعى از مسلمانان، مصيبتهاى سختى بر لشكر اسلام وارد شد و آنان را مجبور به شكست كرد. دشمن به قصد جان پيامبر كه افرادى و از جمله على عليه السلام گرد ايشان بودند جلو آمد و عده زيادى از مسلمين را به شهادت رساند. تنها بازماندگان در اطراف پيامبر عبارت بودند از على عليه السلام، ابودجانه و سهل‌بن حنيف. اگر نبود دفاع اميرالمؤمنين عليه السلام و رشادت‌هاى آن بزرگوار، به يقين جان پيامبر گرامى اسلام در خطر بود و چه بسا نشانى از اسلام باقى نمى‌ماند. بدين سبب بود كه همه اصحاب در پايان اين جنگ شنيدند كه جبرئيل فرياد برآورد: «لا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لا فَتَى إِلَّا عَلِيٌّ».⁽⁴⁾114

شوّال سال پنجم هجرت، مشركين مكه با همدستى يهوديان مدينه با مردان جنگى و ساز و برگ كامل به سمت اين شهر حركت كردند. اين خطر بزرگ كه با توطئه منافقين داخل مدينه و گرسنگى و ترس شديد مسلمين قرين شد، سبب تزلزل بسيارى از ياران پيامبر گرديد.

در اين لشكركشىِ بزرگ كه حضور «عمرو بن عبد وَدّ» (شجاع‌ترين عرب كه به‌تنهايى با هزار مرد جنگى مقابله مى‌كرد) جوّ رعب و وحشت را بر مسلمين حاكم كرده بود، تنها و تنها شجاعت على عليه السلام به مسلمين روحيه بخشيد و دل رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله را شادمان كرد و آن چيزى جز مقاتله با عمرو نبود. در اين هنگام نبىّ گرامى فرمود:

«بَرَزَ الإِيْمانُ كُلُّهُ إِلىَ الشِّركِ كُلِّهِ»؛ «همه ايمان با همه شرك روبرو گرديد.»

و پس از كشته شدن عمرو بن عبد وَدّ به دست اميرالمؤمنين عليها السلام بنابر نقل متواتر شيعه و سنى، پيامبر فرمود:

«لَضَرْبَةُ عَلِىٍّ يَومَ الْخَنْدَقِ أَفْضَلُ مِنْ عِبادَةِ الثّقْلَيْن».⁽²⁾116 «همانا ضربت على عليه السلام در روز خندق، از عبادت جن و انس برتر بود.»

خيبر، مركز بسيارى از توطئه‌ها توسط يهوديان بر ضدّ مسلمانان بود؛ بدين سبب در سال هفتم هجرت، رسول خدا صلى الله عليه و آله به فكر فتح «خيبر» در دويست كيلومترى مدينه در شمال غرب اين شهر افتاد. اين قلعه پايگاه محكم آنان و متشكل از هفت قلعه تو در تو بود. پيامبر به همراهى 1600 تن از ياران، اين منطقه را محاصره كردند.

طولى نكشيد كه لشكرى را به فرماندهى ابوبكر براى فتح خيبر فرستاد. او بدون هيچ‌گونه پيروزى بازگشت. دفعه دوم، لشكر را به عمر سپردند او نيز كارى از پيش نبرد.

پيامبر فرمودند:

«لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ كَرَّاراً غَيْرَ فَرَّارٍ ...»⁽¹⁾117 «فردا پرچم را به مردى مى‌سپارم كه خدا و رسول را دوست دارد و آنها نيز او را دوست مى‌دارند. حمله افكنى كه فرار نكند.»

آنگاه فرمود: على كجاست؟ گفتند دچار درد چشم است. پيامبر در حق ايشان دعا كردند و على را به ميدان نبرد فرستادند.⁽²⁾118 آرى، در اين جنگ بود كه «مرحب خيبرى» قهرمان بزرگ يهود به هلاكت رسيد و در قلعه به‌دست آن حضرت از جايى كنده شد و قلعه‌ها يكى پس از ديگرى فتح گرديد.

خود اميرالمؤمنين عليه السلام در اين مورد فرمود: «وَ اللَّهُ ما قَلَعْتُ بابَ خَيْبَرٍ بِقُوَّةٍ جِسْمانِيّة وَ لكِنْ بِقُوَّةٌ رَبّانِيّة».⁽³⁾119 14. ردّ شمس

دانشمندان شيعه و بسيارى از علماى اهل سنّت اين ماجرا را نقل كرده‌اند كه در سال هفتم هجرت، هنگام عصر، پيامبر، على عليهما السلام را به دنبال مأموريتى فرستاد و به دنبال آن، نماز عصر حضرت قضا شد. پيامبر دست به دعا برداشت:

«اللَّهُمَّ إِنَّ عَلِيّاً كَانَ فِي طَاعَتِكَ وَ طَاعَةِ رَسُولِكَ فَارْدُدْ عَلَيْهِ الشَّمْسَ».⁽⁴⁾120 «خدايا! او در راه طاعت تو و فرمانبردارى پيغمبرت بوده است. پس خورشيد را براى او باز گردان.»

اسما مى‌گويد: خورشيد را ديدم كه غروب كرد ولى ديدم كه بار ديگر طلوع نمود.⁽⁵⁾121

شكستن بتهاى كعبه، دو مرتبه به دست على عليه السلام انجام گرفت؛ يك مرتبه قبل از هجرت و يك مرتبه در فتح مكه، پس از هجرت.

آرى، على عليه السلام بر دوش رسول خدا صلى الله عليه و آله بالا رفت و كعبه، اين يادگار ابراهيم عليه السلام به دست او از لوث بتها پاك گرديد.⁽¹⁾122 16. جنگ حنين

پس از فتح مكه، توطئه‌اى ديگر برضدّ مسلمانان از جانب مشركان طرح ريزى شد و جنگ «حنين» به وجود آمد. در اين نبرد مسلمانان به علّت كثرت جمعيت دچار غرور شدند و همين امر سبب شكست آنان گرديد و همگى گريختند جز ده نفر كه يكى از آنان اميرالمؤمنين عليه السلام بود.⁽²⁾123 17. جنگ تبوك

سال نهم هجرت به پيامبر خبر رسيد روميان در صدد حمله به شمال غرب حجازند.

رسول خدا صلى الله عليه و آله با اعلام بسيج عمومى به همراه سى هزار نفر به سوى «تبوك» حركت كردند، ولى از آنجا كه اين سفر در اواخر تابستان و زمان برداشت خرما و خشكسالى و همراه با فاصله زياد بود، جمعى از منافقان از اين حركت سر باز زده، تصميم گرفتند در مدينه بمانند تا با تبليغات سوء و جلسات مخفى، مركز حكومت اسلام را متزلزل سازند.

بدين جهت پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام را در مدينه باقى گذاشت. اميرالمؤمنين صلى الله عليه و آله به حضرت عرض كرد:

تَخْلِفني مَعَ الْخَوالِفِ؟»؛ «آيا مرا با متخلّفان به جاى نهادى؟»

پيامبر پاسخ دادند:

«إِنَّ الْمَدِينَةَ لا تَصْلَحُ إِلَّا بِي أَوْ بِكَ»؛ مدينه جز با حضور من يا تو اصلاح نخواهد شد.»

آنگاه فرمودند:

«أَ ما تَرْضى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسى إِلَّا أَنَّهُ لا نَبِيَّ بَعْدِي؟»⁽¹⁾124 18. مباهله

جمعى از بزرگان نصاراى نجران وارد مدينه شدند و پس از گفتگوى طولانى با پيامبر، حاضر به تسليم در برابر حقيقت نگشتند، از اين جهت، حضرتش به آنها پيشنهاد مباهله- نفرين طرفينى- داد و آنان نيز پذيرفتند. همه مورّخان نوشته‌اند در روز موعود، پيامبر همراه اميرالمؤمنين عليه السلام فاطمه زهرا عليها السلام امام حسن و امام حسين عليهما السلام از منزل خارج شدند و در جايگاه خود قرار گرفتند. بزرگِ مسيحيان كه اين منظره را ديد، رو به ياران خود كرده، گفت: من چهره‌هايى مى‌بينم كه چنانچه دست به دعا بردارند، كوهها از جاى خود كنده مى‌شوند اگر مايل هستيد ناقوس كليساها به صدا درآيد و مسيحيتى در روى زمين باقى بماند، از اين مباهله خوددارى كنيد. قرآن نيز در سوره آل عمران، اشاره به اين ماجرا نموده از على عليه السلام تعبير به «نفس» و جان پيامبر كرده است.⁽²⁾125 19. حَجّة الوداع

سال دهم هجرت، پيامبر عازم حج شد، در اين سفر، كه همه زنان آن حضرت و جمع زيادى از مهاجران و انصار، همراه ايشان بودند، هنگام بازگشت، در روز جمعه

هيجدهم ذى‌حجه، جبرئيل اين آيه را نازل كرد:

يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ.⁽¹⁾126

و آنگاه پيامبر بعد از نماز ظهر، ضمن خطبه‌اى، موضوع جانشينى على عليه السلام را مطرح كرد و سه مرتبه فرمود: «فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ» سپس افزود: «الَّلهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ، وَ أحَبّ مَن أَحَبَّهُ و أبْغِضْ مَنْ أَبْغَضَهُ و انْصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخْذُل مَن خَذَلَهُ، وَ أَدرِ الْحَقَّ مَعَهُ حَيْثُ دارَ ...»، و بعد فرمودند شاهدان به غايبان برسانند.

آنگاه اصحاب، نزد اميرالمؤمنين عليه السلام آمده اين مقام را به حضرتش تهنيت گفتند.⁽²⁾127 20. غسل دادن رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله

رسول خدا صلى الله عليه و آله در مورد خاندان خويش وصيّت كرد: «إِنِّي تارِكٌ فِيكُم الثّقْلَين كِتابَ‌اللَّهِ وَ عِتْرَتِي». آنگاه خطاب به اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود: «لا يُغَسِّلْني أَحَدٌ غَيْركَ».

على مى‌فرمايد:

«وَ لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله وَ إِنَّ رَأْسَهُ لَعَلَى صَدْرِي ... وَ لَقَدْ وُلِّيتُ غُسْلَهُ صلى الله عليه و آله وَ الْمَلائِكَةُ أَعْوَانِي».⁽³⁾128***

آنچه تا اين مرحله آورديم، بخشى از فضايل اميرالمؤمنين عليه السلام بود كه طبق تاريخ حيات رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله مرتب ساختيم، اكنون به بيان بخشى ديگر از فضايل و يا بخشهايى از زندگى آن بزرگوار مى‌پردازيم:

علم و دانش

در كثرت علم على عليه السلام، همين بس كه پيغمبر خدا هنگام رحلت به رازگويى با آن بزرگوار پرداخت و وقتى از على عليه السلام سؤال شد آن راز چه بود، فرمود: «عَلَّمَنِي ألفَ باب مِنَ الْعِلْمِ ينفتح لي مِن كُلِّ باب ألف باب».

دليل‌هاى ديگرى نيز ما را بر علم آن حضرت رهنمون مى‌گردند:

الف: گفتار آن‌حضرت: «سَلُونِي قَبْلَ‌أَنْ‌تَفْقِدُونِي»؛⁽¹⁾129 «از هرچه مى‌خواهيد، بپرسيد.»

تاريخ‌نگاران، آورده‌اندكه غير ازآن امام همام، هركس اين ادعا را نمود، رسوا شد.

ب: مراجعات از دور و نزديك به على عليه السلام و در سخت‌ترين مسائل، به گونه‌اى كه غاصبان حق آن حضرت كه خود را به عنوان خليفه رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله معرفى كرده بودند، در اكثر سؤالات، وامانده ناچار به استفاده از زلال علم آن جانشين واقعى بودند.

ج: قضاوت‌هاى بى‌نظير اميرالمؤمنين عليه السلام؛ چرا كه بديهى است قضاوت صحيح، بدون علم ممكن نيست.

د: سخنان گهربار و بى‌مانند اميرالمؤمنين عليه السلام چه اخبار از آيندگان و چه كلمات عميق نهج‌البلاغه و ساير گفتارها، گويا قطره‌اى از درياى دانش علوى است.⁽²⁾130 زهد

اميرمؤمنان عليه السلام باتشريح ماهيّت فريباى دنيا، خطاب به‌آن مى‌فرمايد «غُرُّي غَيْرِي».⁽³⁾131 آن‌حضرت، در حالى كه مى‌توانست بهترين بهره‌ها را از دنيا بگيرد، اما در حدّ پايين‌ترين افراد، زندگى مى‌گذراند. در حالى‌كه باغ‌ها، قنوات و چاه‌هاى بسيارى احداث و سپس همه را در راه خدا وقف كرد.

عدل

يكى از صفات برجسته على عليه السلام عدل آن حضرت است كه همين امر نيز سبب شهادتش گرديد. او چنانچه مى‌شنيد فرماندارش به كسى ستم روا داشته، به عزل يا تفحّص از حال او مبادرت مى‌كرد و به احدى از نزديكان خويش اجازه بهره‌بردارى خصوصى از بيت‌المال را نمى‌داد. زمانى كه شنيد دخترش دست‌بندى از بيت‌المال را به‌طور عاريه مضمونه گرفته است، نهيب بر ابن‌ابى‌رافع (مسؤول بيت‌المال) زد و فرمود:

چرا به مسلمانان خيانت كردى؟ سپس فرمود: اگر دخترم دستبند را به عنوان عاريه مضمونه نگرفته بود، اوّلين زن هاشمى بود كه دستش را به عنوان دزدى قطع مى‌كردم! آنگاه خطاب به دخترش كه گفته بود من پاره تن شما هستم، فرمود: آيا همه زنهاى مهاجر در روز عيد خود را به چنين چيزى زينت مى‌كنند؟ آن حضرت سرانجام دستبند را گرفت و به جاى خود بازگرداند.⁽¹⁾132 عبادت

هنگام نماز، رنگ از رخسار مباركش مى‌رفت و بدنش مى‌لرزيد. به حضرتش عرض مى‌شد: شما را چه مى‌شود؟ مى‌فرمود: وقت اداى امانتى رسيده كه خداوند آن را به آسمان و زمين و كوه‌ها عرضه داشت و آنها از حملش امتناع ورزيدند.⁽²⁾133 ابن عباس مى‌گويد:

«در جنگ صفين ديدم امام در حالى كه شمشير مى‌زند، مراقب خورشيد است.

وقتى از سبب اين امر پرسيدم، فرمود: مراقب زوال هستم، گفتم: در اين گير و دار جنگ، وقت نماز است؟ فرمود: «إِنَّمَا نُقَاتِلُهُمْ عَلَى الصَّلاةِ» و باز ابن عباس مى‌گويد: هيچگاه نماز شب آن حضرت ترك نشد حتى شب جنگ.»⁽³⁾134

حكومت اميرالمؤمنين عليه السلام

بعد از بيست و پنج سال روى گردانى از على عليه السلام و كنار گذاشتن حديث غدير و پس از آنكه جامعه حجاز و عراق به علّت بى‌لياقتى حاكمان، دچار تحيّر شدند، مردم به اميرالمؤمنين عليه السلام روى آرودند. حضرت، ضمن سخنرانى در جمع كثيرى از مردم، فرمود:

«اگر نبود حضور حاضران و اتمام حجّت به وسيله آنان، ريسمان شتر خلافت را به گردنش مى‌انداختم تا هر جا كه خواهد برود.»⁽¹⁾135 آغاز حكومت آن حضرت، سال 35 هجرى و انتهاى آن، سال 40 بود. اين دولت كريمه پنج ساله، داراى ويژگى‌هايى است كه به بخشى از آنها اشاره مى‌شود:

«وَ لَقَدْ وُلِّيَ النَّاسَ خَمْسَ سِنِينَ فَمَا وَضَعَ آجُرَّةً عَلَى آجُرَّةٍ ...».⁽²⁾136 «در اين 5 سال، آجرى بر روى آجر قرار نداد و زمينى را نخريد و درهم و دينارى بر جاى نگذاشت.»

خود آن حضرت مى‌فرمايد:

«به خدا سوگند آن قدر جبّه خود را پينه زدم تا آنكه از پينه زننده خجالت كشيدم و كسى به من گفت: آيا بعد از اين همه، آن را از خود دور نمى‌كنى؟»⁽³⁾137

«روزى به شكايت از فرماندار، نزد ايشان رفتم، او نماز مى‌خواند، پس از نماز با مهربانى فرمود: حاجتى دارى؟ شكايت خود را گفتم. على عليه السلام گريه كرد و گفت:

خدايا! تو شاهدى كه من اينان را براى ظلم بر خلق تو نگماشته‌ام! آنگاه تكه پوستى برداشت و نامه‌اى نوشت و به من داد. اين نامه را به والى آن شهر رساندم. فرماندار اين نامه را خواند و دست از كار برداشت، در حالى كه از كار بركنار شده بود.»⁽¹⁾138 3. جنگ‌هاى متوالى؛ در مدّت محدود حكومت اميرالمؤمنين عليه السلام سه جنگ بزرگ بر آن حضرت تحميل گرديد:

جنگ جمل (ناكثين)؛ بنيان‌گذار اين جنگ، عايشه و ياران او، طلحه و زبير بودند كه جزو نخستين بيعت كنندگان با اميرالمؤمنين عليه السلام به شمار مى‌رفتند. اين نبرد، در سال 36 هجرى در بصره به وقوع پيوست و يك روز بيشتر طول نكشيد و على عليه السلام بعد از نصايح بسيار و اتمام حجّت و شروع جنگ توسط دشمن به دفاع پرداخت و اين فتنه را ريشه كن ساخت.

جنگ صفين (قاسطين)؛ شام يكى از استان‌هاى تحت حكومت اميرالمؤمنين عليه السلام بود كه معاويه اعلام خود مختارى كرد و قصد تجزيه مملكت اسلامى را در سر مى‌پروراند. در بيست و دوم محرم سال 37 هجرى در منطقه صفّين اين نبرد به وقوع پيوست و با رشادت‌هاى مجاهدينى همچون مالك اشتر، مى‌رفت كه اين غائله نيز ريشه‌كن گردد ولى تزوير دشمن از يكسو و نابخردى بعضى از ياران از سوى ديگر، اين جنگ را متوقف كرد. معاويه با راهنمايى عمرو بن عاص، قرآنها را بر سر نيزه‌ها بلند كرده، كوته‌بينان را به ترديد انداختند و صلح را بر حضرتش تحميل كردند و همان ساده انديشان، شخصى همچون ابوموسى اشعرى را به داورى برگزيدند كه هيچيك از اين امور، مورد رضايت حضرت على عليه السلام نبود.

جنگ نهروان (مارقين)؛ اينان همان متعصبان بى‌رحم و كوردلى بودند كه از كثرت

عبادت، پيشانى آنها پينه بسته بود ولى از ولايت اميرالمؤمنين عليه السلام بهره‌اى نداشتند. آنها مى‌گفتند ما با پذيرفتن حكميّت در جنگ با معاويه گناه كرديم و كافر شديم و همگى بايد توبه كنيم و رفته رفته هر حاكميتى را مورد انكار قرار دادند.

على عليه السلام بعد از نصايح بسيار، بعضى از آنان را هدايت كرد ولى بقيه بر عناد خود اصرار ورزيدند. در اين جنگ چهار هزار نفر از آنان به دست لشكر على عليه السلام به هلاكت رسيدند و تنها ده نفر از آنان موفق به فرار شدند.

گفتنى است، ماجراى خروج آنان بر حاكميت و دين را سال‌ها قبل، پيامبر به على عليه السلام خبر داده بودند.⁽¹⁾139 بعد از اتمام اين نبرد، اميرالمؤمنين عليه السلام ضمن سخنرانى فرمود:

«من چشم فتنه را درآوردم و كسى ديگر جز من جرأت بر چنين امرى نداشت.»⁽²⁾140

شهادت

مدّتى پس از ماجراى نهروان، جمعى از خوارج در مكه گرد آمدند و به اين نتيجه رسيدند كه امّت اصلاح نخواهد شد مگر با از ميان برداشتن على عليه السلام و معاويه و عمرو بن عاص. عبدالرحمان بن ملجم گفت: من خاطر شما را از على آسوده مى‌سازم. بَرَك‌بن عبداللَّه قتل معاويه را برعهده گرفت و عمرو بن بكر كشتن عمرو عاص را. تصميم آنان بر اين شد كه در شب 19 رمضان به اين امر اقدام كنند. برك، عازم شام گرديد، اما توانست معاويه را مجروح سازد. و عمرو بن بكر راهى مصر شد ولى در آن شب شخصى ديگر به جاى عمروعاص به مسجد آمد و او كشته شد.

و اما ابن ملجم وارد كوفه شد و با زنى به نام «قطام» آشنا گرديد و از وى خواستگارى نمود. قطام بخشى از مهر خود را كشتن اميرالمؤمنين عليه السلام قرار داد.

ابن ملجم شب 19 رمضان سال 40 هجرى وارد مسجد كوفه گرديد و با شمشيرى

كه آن را آلوده به زهر نموده بود، بر فرق مبارك حضرت زد. در اين هنگام دو سخن شنيده شد؛ يكى از على عليه السلام كه فرمود: «فُزْتُ وَ رَبِّ الْكَعْبَة» و ديگرى از جبرئيل هنگامى كه درهاى مسجد به هم خورد و لرزه‌اى زمين را فراگرفت كه فرياد برآورد:

«تَهَدَّمَتْ وَ اللَّه أركان الهُدى ... قُتل عَلِيّ الْمُرتَضى قَتَلَهُ أَشْقَى‌الأَشْقِياء».⁽¹⁾141

فرزندان و برادران على عليه السلام

رجال شناسان، تعداد اولاد اميرالمؤمنين عليه السلام را 28 نفر دانسته‌اند:

1- 5: امام‌حسن، امام‌حسين عليهما السلام، زينب عليها السلام، امّ‌كلثوم عليها السلام، ومحسن‌ازفاطمه زهرا عليها السلام

7- 10: ابوالفضل العباس عليه السلام، جعفر، عثمان و عبداللَّه از امّ‌البنين (فاطمه دختر حزام ابن خالد) همگى در كربلا به شهادت رسيدند.

12- 13: محمد اصغر و عبيداللَّه از ليلى دارميه (دختر مسعود) كه بنابر قولى اينان نيز در كربلا به شهادت رسيدند.

14- 15: عمر اطرف و رقيه از امّ حبيبه بودند كه دوقلو به دنيا آمدند.

16- 17: امّ‌الحسن و رمله از امّ‌سعيد بودند.

18- 28: نفيسه، زينب صغرى، رقيه صغرى، امّ هانى، امّ كرام، جمانه، امامه، امّ سلمه، ميمونه، خديجه و فاطمه از زنان ديگر.⁽²⁾142 برادران على عليه السلام عبارتند از: طالب، عقيل، جعفر و على عليه السلام كه ميان آنها ده سال فاصله بود؛ يعنى هنگامى كه آن حضرت به دنيا آمدند، جعفر ده سال، عقيل بيست سال و طالب سى سال داشتند.

اصحاب اميرالمؤمنين عليه السلام

برخى ياران مشهور امام على عليه السلام عبارت بودند از:

نهج‌البلاغه

نهج‌البلاغه، همان درياى بيكرانى است كه ساحلى براى آن شناخته نشده و نهايت آن براى احدى درك نگرديده است و اين همان بحر پرگوهرى مى‌باشد كه هر يك از محققان و عالمان به قدر ظرفيت خويش توانسته‌اند از آن بهره گيرند.

اين مجموعه را سيد رضى (359- 406) از كتب معتبر و مختلفى كه نزد وى بوده جمع‌آورى نمود، كه مشتمل بر 241 خطبه، 79 نامه و 480 سخن كوتاه و حكمت‌آميز است.

به مصداق «كلام الامير اميرالكلام» مى‌توان اذعان نمود كه نهج‌البلاغه معجزه‌اى است كه ويژگى‌هايى را همچون قرآن در خود جمع كرده است:

الف: فصاحت و بلاغت.

ب: چند بُعدى بودن و قابليت تفسيرهاى گوناگون.

ج: عدم تأثير مرور زمان بر آن.

د: خضوع همه ادبا در برابر نهج‌البلاغه.

ه: نفوذ در ابعاد روح و روان بشر.

ابن ابى‌الحديد (قرن هفتم) مى‌گويد:

«به حق سخن على عليه السلام را از سخن خالق فروتر و از سخن مخلوق فراتر خوانده‌اند. همه مردم، فن خطابه و نويسندگى را از او گرفته‌اند. كافى است كه مردى مانند «جاحظ» در «البيان و التبيين» و ساير كتب خويش ستايشگر او است.»⁽¹⁾144

ستارگان نجف

ستارگان نجف

اشاره

على احمدى

حوزه علميه مقدس نجف اشرف توسط شيخ‌الطائفه، طوسى در قرن چهارم ه.

تأسيس گرديد و بيش از هزار سال است كه عاشقان علوم اهل بيت در جوار مرقد منور و ملكوتى امام على عليه السلام از درياى بيكران علم استفاده مى‌كنند. در طول حيات پربار اين حوزه كهن، عالمان بسيار بزرگى برخاسته و چراغ راه شيعيان جهان شدند. و پس از عمرى مجاهدت در راه اعتلاى فرهنگ ناب تشيع، در جوار مرقد ملكوتى مولى‌الموحدين، امام على آرميده‌اند. در اين مقاله به زندگى تعدادى از اين عالمان بزرگ مى‌پردازيم و از خداوند براى آنها علوّ مقام خواهانيم. اين مقاله از كتاب وزين و ارزشمند گلشن ابرار جلدهاى 1 و 2 كه توسط جمعى از نويسندگان نوشته شده و با همكارى پژوهشكده باقرالعلوم به چاپ رسيده است، اقتباس گرديده كه از مؤلفان آن تشكر و قدردانى مى‌شود.

شيخ‌الطائفه، طوسى

محمدبن‌حسن طوسى، در ماه مبارك رمضان 385 در طوس زاده شد. پس از گذراندن مراحل مقدماتى در طوس، در سن بيست و سه سالگى به حوزه علميه بغداد كه در آن زمان يكى از بهترين حوزه‌هاى شيعى بود، رهسپار گرديد. در بغداد نزد شيخ مفيد، زعيم حوزه، زانوى شاگردى زد و پس از مدتى به درجه اجتهاد رسيد و كتاب وزين

«تهذيب‌الاحكام» را به رشته تحرير درآورد.

شيخ طوسى در سال 436 ه. ق. پس از فوت سيد مرتضى، به مقام زعامت مردم و رياست حوزه علميه بغداد رسيد و به راهنمايى مردم، تربيت شاگردان و اداره حوزه عليمه مشغول گرديد. از محضر او عالمان زيادى كسب فيض كرده‌اند. در تاريخ آمده است كه سيصد مجتهد در درس او حاضر مى‌شدند؛ از جمله شاگردان مبرّز او: اسحاق‌بن بابويه قمى، ابن شهر آشوب، ابو الفتح كراجكى و ديگران را مى‌توان نام برد.

در سال 447 ه. ق. طغرل بيگ سلجوقى به بغداد حمله كرد و محله شيعه نشين اين شهر را به خاك و خون كشيد و اموال شيعيان را به غارت برد. او به كتابخانه‌ها هم رحم نكرد و آنها را به آتش كشيد؛ از جمله كتابخانه بزرگ «ابونصر شاپورى» در سال 449 ه. ق. در آتش سوخت. مأموران حكومتى به منزل شيخ حمله كردند و كتابهاى او را به آتش كشيدند. شيخ طوسى براى حفظ ميراث شيعه و حوزه علميه شيعه، از بغداد به نجف اشرف هجرت كرد و سنگ بناى حوزه‌اى را بنيان نهاد كه هزار سال است نورافشانى مى‌كند.

وى بيش از 51 اثر گرانسنگ نوشت كه از آن جمله مى‌توان به: «التبيان فى تفسير القرآن» در 10 جلد، تهذيب، استبصار و ... اشاره نمود.

شيخ طوسى پس از 76 سال عمر پربركت، در 22/ محرم/ 460 به ديار باقى شتافت.

پيكر پاكش را در منزل مسكونى وى دفن كردند و بنابر وصيت او، منزلش تبديل به مسجد گرديد. هم اكنون در سمت شمال بقعه علوى مسجد طوسى معروف و مرقدِ بدنِ مطهّر اوست.⁽¹⁾145

علامه حلى

علامه حلّى در شب 29/ رمضان/ 648 ه. ق. در شهر عالم پرور حلّه ديده به جهان گشود. در سنين كودكى به دانش‌اندوزى مشغول شد و به قدرى پيش رفت كه ملقّب به

«جمال‌الدين» گرديد. وى در زادگاهش كه در آن روزگار از مراكز علمى- فرهنگى شيعى به شمار مى‌رفت، از محضر بزرگانى چون: پدرش شيخ يوسف سديدالدين، محقق حلّى، خواجه نصيرالدين طوسى و ابن ميثم بحرانى استفاده كرد. علامه حلى پس از فوت محقق حلى در حالى كه هنوز 28 سال از زندگيش گذشته بود، مرجعيت تقليد مردم را به عهده گرفت.

همزمان با اين اوضاع، در ايران سلطان محمد اولجايتو در نزديكى شهر ابهر، شهرى به نام «سلطانيه» بنا كرد و در آنجا به سراسر كشور پهناور ايران حكمرانى مى‌كرد.

سلطان روزى عصبانى شد و در حال عصبانيت زن خود را سه طلاقه كرد، ولى بعد پشيمان شد؛ لذا علماى اهل سنت را جمع كرد تا چاره‌اى بينديشند. تمام علماى اهل سنت حكم به عدم زوجيت داده، گفتند: بايد از همديگر جدا شويد.⁽¹⁾146 يكى از علما كه ناراحتى سلطان را مشاهده كرد، به او گفت: عالمى در حلّه زندگى مى‌كند كه اين نوع طلاق را قبول ندارد. سلطان محمد پيكى را به حلّه فرستاد تا علامه را به ايران بياورند. پس از مدتى علامه حلّى به دربار سلطان محمد رفت و در جلسه‌اى با حضور علماى اهل سنت، با دلايل متقن ثابت كرد به اين دليل كه دو شاهد هنگام اجراى طلاق حضور نداشته‌اند، طلاق باطل و زوجيت ثابت است. پس از اين جلسه، شاه كه به قدرت علمى علّامه حلّى پى برده بود، جلسه مناظره ميان علماى اهل سنت و علّامه حلّى برگزار كرد كه در نتيجه، علامه با دلايل متقن ولايت امام على عليه السلام را به اثبات رساند.

پس از اين جلسه، سلطان محمد شيعه شد و به سلطان محمد خدابنده مشهور گرديد. شاه دستور داد تشيع مذهب رسمى ايران باشد و نيز به نام دوازده امام خطبه خواند و دستور داد در تمام شهرهاى ايران، به نام ائمه سكه بزنند و سر در مساجد و اماكن متبركه را به نام ائمه مزيّن كنند. علّامه حلّى 10 سال ملازم سلطان بود تا اينكه پس از ده سال در 716 سلطان فوت كرد و علامه به وطنش بازگشت.

از عادات نيكوى او اين بود كه هر هفته روزهاى پنج شنبه، از حلّه به زيارت امام

حسين عليه السلام مى‌رفت و اين عادت تا پايان عمرش دوام داشت.

علّامه حلّى پس از عمرى تلاش و گسترش فرهنگ تشيع در سن 78 سالگى و در 21/ محرم/ 726 دار فانى را وداع گفت. مردم علاقمند به او، پيكر پاكش را از حلّه تا نجف اشرف تشييع كرده و در حرم مطهر امام على عليه السلام به خاك سپردند. از شمال ايوان طلا درى به رواق علوى گشوده شده است. پس از ورود به سمت راست، حجره‌اى كوچك داراى پنجره فولادى، مقبره شريف علّامه حلّى است.⁽¹⁾147

مقدس اردبيلى

ملّا احمد مقدّس اردبيلى در قرن دهم هجرى در اردبيل ديده به جهان گشود. پس از گذراندن دوران كودكى، براى كسب علوم و معارف اسلامى به نجف اشرف هجرت كرد. وى در آنجا فقه و علوم نقلى را از محضر سيدعلى صائغ و فلسفه را از جمال‌الدين محمود فراگرفت.

مقدس اردبيلى به قدرى متقى و پرهيزكار بود كه به «مقدس» ملقب گشت. علامه مجلسى درباره او مى‌گويد: «محقق اردبيلى در قداست نفس و تقوا و زهد و فضل، به مقام نهايى رسيد و در ميان عالمان متقدم و متأخر شخصيت بزرگى چون او را سراغ ندارم ...

كتب او داراى بالاترين مراتب دقت نظر و تحقيق است.»

شاه عباس صفوى بسيار به او علاقمند بود و از او دعوت كرد به اصفهان برود، ولى او نپذيرفت و در نجف ماندگار شد و به سروسامان دادن حوزه علميه نجف پرداخت.

سيد حسن صدر در باره نقش مقدس اردبيلى در باره احياى دوباره حوزه نجف مى‌نويسد:

«در زمان مقدس اردبيلى، دوباره كوچ علمى به نجف آغاز شد. حوزه تقويت يافت و مردم از اطراف و ديگر شهرها و بلاد، به آنجا روى آوردند و آن شهر به صورت بزرگترين مركز علمى درآمد.»

از عادات مقدس اردبيلى اين بود كه به هيچ عنوان از هيچ كس تملّق و چاپلوسى نمى‌كرد. در سالى از سال‌ها شخصى از اصفهان به نجف آمد و از مقدس اردبيلى خواهش كرد كه واسطه شود تا شاه از تقصير او بگذرد، مقدس اردبيلى براى او نوشت:

«بانى ملك عاريت، عباس! بدان كه اگر چه اين مرد اوّل ظالم بود، اكنون مظلوم مى‌نمايد؛ چنانكه از تقصير او بگذرى شايد حق تعالى از پاره‌اى تقصيرات تو بگذرد بنده شاه ولايت، احمد اردبيلى.»

همانطوركه از متن نامه مشخّص‌است، او حتى يك كلمه از شاه تمجيد نكرده است.

وى در سال 993 ه. ق. در نجف اشرف ديده از جهان فروبست. او را در اتاقى كه در ايوان طلا، جنب گلدسته جنوبى واقع شده، دفن نمودند.⁽¹⁾148

علامه بحرالعلوم

محمدمهدى فرزند سيد مرتضى طباطبايى، در شوال 1155 در شهر مقدس كربلا متولد شد. شبى كه سيد ديده به جهان گشود، پدرش در خواب ديد كه امام رضا عليه السلام به محمدبن اسماعيل‌بن ربيع از اصحاب امام كاظم و امام رضا و امام جواد عليهم السلام دستور داد شمعى بر فراز بام خانه سيد مرتضى برافروزد. وقتى آن را روشن ساخت نورى از آن شمع به آسمان بالا رفت كه نهايت نداشت.

محمدمهدى، علوم مقدماتى حوزه را نزد پدرش فراگرفت و پس از تكميل دروس مقدماتى وسطح، از محضربزرگانى چون: وحيدبهبهانى، شيخ‌يوسف‌بحرانى و ... استفاده كرد و موفق به كسب اجتهاد در سنين جوانى گرديد. وى در سال 1186 به مشهد مقدس هجرت و هفت سال از عمرش را در كنار بارگاه منوّر امام رضا عليه السلام سپرى كرد و در اين مدت در درس ميرزا مهدى اصفهانى خراسانى شركت جست. همچنين در سال 1193 به حجاز سفر كرد و دو سال در مكه به درس و بحث اشتغال داشت. از آثار حضور علامه

بحرالعلوم، شركت طلاب اهل سنت در درس او بود كه بر اثر همين روشنگريها، امام جمعه شهر مكه در سن هشتاد سالگى شيعه شد.

علّامه در طول حيات علمى خود، شاگردان زيادى را تربيت كرد؛ از جمله: شيخ جعفر كاشف‌الغطا، ملّا احمد نراقى، حجةالاسلا سيد محمد باقر شفتى و ...

علامه بحرالعلوم خدمات اجتماعى ارزنده‌اى نيز انجام داد كه به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

سرانجام علامه بحرالعلوم در 24/ ذى حجه/ 1212 به ديار باقى شتافت. پيكر پاكش را پس از تشييع در كنار قبر شيخ طوسى به خاك سپردند.⁽¹⁾149

شيخ مرتضى انصارى

شيخ مرتضى انصارى در عيد غدير 1214 در شهر دزفول ديده به جهان گشود.

مادرش كه زنى مؤمنه بود، قبل از تولد فرزندش در خواب ديد كه امام صادق عليه السلام قرآنى با جلد طلاكارى شده به او دادند. معبرين خواب، خوابش را به فرزندى عالم و پارسا تعبير كردند. مرتضى پس از گذراندن تحصيلات مقدماتى در زادگاهش در 1232 ه. ق. همراه پدرش محمدامين- كه از علماى دزفول به شمار مى‌رفت- به كربلا هجرت كرد. مرتضى در كربلا ماند و پدر به دزفول بازگشت. وى در كربلا از محضر شيخ حسين انصارى، شريف‌العلما، سيد محمد مجاهد و ... استفاده كرد. در 1266 ه. ق. شيخ محمدحسن صاحب جواهر در لحظات آخر عمر شيخ مرتضى انصارى را به عنوان مرجع بعد از خود

معرفى كرد و در نتيجه پس از فوت صاحب جواهر، زعامت و مرجعيت مردم را برعهده گرفت. شيخ مرتضى انصارى براى كسب فيض از علماى ديار ديگر به شهرهاى بروجرد، اصفهان، كاشان، رى و مشهد هجرت كرد و چند صباحى در اين شهرها ماندگار شد و سپس به نجف بازگشت.

ميرزا حبيب‌اللَّه رشتى، شيخ انصارى را مى‌ستايد و درباره او مى‌فرمايد:

«شيخ سه چيز ممتاز داشت؛ علم، رياست و تقوا. رياست را به ميرزا محمدحسن شيرازى، علم را به من داد و تقوا را با خود به گور برد.»

شيخ اعظم انصارى در 18/ جمادى‌الثانى/ 1281 در 67 سالگى دار فانى را وداع گفت. پيكر پاكش را پس از تشييع در حجره غربى، متصل به باب قبله صحن اميرالمؤمنين به خاك سپردند.⁽¹⁾150

سيد ابوالحسن اصفهانى

سيد ابوالحسن در 1284 ه. ق. در روستاى كوچك «مديسه» از توابع «لنجان» استان اصفهان ديده به جهان گشود. پس از اتمام دوره ابتدايى، وارد حوزه علميه اصفهان گرديد و از محضر بزرگانى چون: آيةاللَّه محمد ابراهيم كلباسى، حكيم قشقايى، سيد محمد باقر درچه‌اى، و چهارسوقى بهره‌مند گرديد. در 24 سالگى براى كسب سطوح عالى حوزه به نجف اشرف هجرت كرد و در درس حضرات آيات: آخوند خراسانى، سيد محمدكاظم يزدى و ميرزا حسن شيرازى شركت جست. سه سال هم در كربلا و سامرا به سر برد.

در 1355 ه. ق. پس از فوت آيت‌اللَّه نائينى مرجعيت دينى و زعامت حوزه را برعهده گرفت. سيد ابوالحسن اصفهانى تنها يك فقيه نبود، بلكه خصوصيات اخلاقى از او مرجعى عارف ساخته بود. از بارزترين خصوصيات او گذشت بود. به عنوان نمونه

در 1349 ه. ق. شخصى كه كينه خصوصى با ايشان داشت، فرزند برومندش سيد محمدحسن را در صف نماز جماعت به قتل رساند. قاتل پس از ارتكاب جرم دستگير و زندانى شد. خبر به ايشان رسيد، فوراً شخصى را به عنوان نماينده خود به دادگسترى فرستاد تا اسباب آزادى قاتل فرزندش را فراهم كند. از خصوصيات ديگر او ساده زيستى بود. يكى از علما در اين‌باره نقل مى‌كند:

«از كوچه‌اى كه خرابه‌اى در آن قرار داشت، به همراه آيت‌اللَّه اصفهانى مى‌گذشتم، ايشان به من فرمود: من با خانواده‌ام پانزده روز در اين خرابه ساكن بوديم، چون صاحبخانه ما به من گفته بود كه ديگر راضى نيست در خانه‌اش باشيم، به ناچار آنجا را تخليه و به اين خرابه منتقل شديم تا اينكه خانه ديگرى اجاره كرديم.»

سيد ابوالحسن اصفهانى نسبت به مال و اموال دنيا بى‌اعتنا بود و با وجود اينكه خودش نياز داشت به فقرا كمك مى‌كرد. آيت‌اللَّه محمدتقى شيرازى كه از وضعيت آيت‌اللَّه اصفهانى آگاه شد 500 ليره طلا برايش فرستاد تا براى خود منزلى تهيه كند.

آيت‌اللَّه اصفهانى آن مبلغ را به نانوايان شهر داد تا براى تهيدستان و طلاب نان بپزند.

آيت‌اللَّه ابوالحسن اصفهانى در شب 9/ ذى‌الحجه/ 1365 در سن 81 سالگى دار فانى را وداع گفت. پس از تشييع، او را در صحن مطهر امام على عليه السلام به خاك سپردند.⁽¹⁾151

شهيد سيد مصطفى خمينى رحمه الله

سيد مصطفى، در سال 1309 ه. ش. در شهر مقدس قم ديده به جهان گشود. پس از گذراندن دوران ابتدايى، در مدارس دولتى، در سال 324 وارد حوزه علميه شد و پس از شش سال با موفقيت دروس سطح حوزه را سپرى كرد. وى در اين سال‌ها از محضر استادان: شيخ مرتضى حائرى، شهيد محمّد صدوقى، شيخ عبدالجواد اصفهانى

جبل‌عاملى و ... بهره برد. سيد مصطفى پس از اتمام سطح، در درس خارج حضرات آيات: پدر بزرگوارش، آيت‌اللَّه سيد محمد حجت و ... شركت نمود. هنگامى كه امام به تركيه و عراق تبعيد شد، وى هم ملازم و همراه امام بود.

سيد مصطفى از نظر علمى در سطح بالايى قرار داشت و در مدت عمر كوتاهش توانست هفده جلد كتاب تأليف كند كه يكى از آنها «تفسير القرآن الكريم» است كه ناتمام ماند.

وى خصوصيات ارزنده زيادى داشت كه مهمترين آن عشق به امام حسين عليه السلام بود.

محمد حسن رحيميان در اين باره مى‌گويد:

«يكى از خصوصيات حاج آقا مصطفى اين بود كه ايشان مقيد به پياده‌روى از نجف به كربلا در تمام زيارتهاى مخصوصه امام حسين بود. در سال معمولًا «15 شعبان، عرفه، اربعين و نيمه رجب» كه مردم نجف پياده به كربلا مى‌رفتند، ايشان هر سال در چند مناسبت پياده به كربلا مى‌رفت. گاهى مى‌شد كه كف پاى او تاول‌هايى مى‌زد كه خونابه از آن راه مى‌افتاد و كاملًا مجروح مى‌شد ولى باز هم به راه رفتن ادامه مى‌داد.»

مقام معظم رهبرى ضمن ستايش از سيد مصطفى درباره ايشان مى‌فرمايد:

«مرحوم سيد مصطفى خمينى، يكى از شخصيتهاى بالقوه و بالفعل اسلام بود.

روزى كه ايشان شهيد شدند. در حدود سنين 47 يا 48 سالگى بودند و در آن سن جزو ممتازين كسانى بود كه در حوزه علميه قم، نجف و مشهد ... وجود داشت. بنده ايشان را به عنوان يك چهره برجسته حوزه علميه قم از سال‌هاى قبل مى‌شناختم.»

رژيم شاه كه مى‌خواست ضربه روحى به امام وارد سازد و هم يكى از اركان انقلاب را از ميان ببرد، در 1/ 8/ 56 او را توسط زهر به شهادت رساند. مردم مسلمان نجف پيكر پاكش را با آب فرات غسل داده، در محل خيمه‌گاه امام حسين عليه السلام كفن كرده و پس از انتقال به نجف، در حرم مطهر امام على عليه السلام در مقبره زير گلدسته جنوبى در ايوان طلا به

خاك سپردند.⁽¹⁾152 در پايان، يادآور مى‌شود كه بسيارى ديگر از علماى بزرگ شيعه در حرم مطهر اميرالمؤمنين عليه السلام مدفونند كه مجال پرداختن به زندگى همه آنها در اين مختصر نيست.

فقط به نام برخى از آنها اشاره مى‌شود:

شيخ عباس قمى، علّامه محمد سيد حبّوبى، سيد محمدكاظم يزدى، آقا حسين قمى، شيخ الشريعه اصفهانى، سيد محمود شاهرودى، ميرزاى نائينى، سيد شرف‌الدين عاملى و ...

پسنديده است زائران محترم با ياد و خواندن فاتحه، براى علوّ درجات اين عالمان شيعى دعا كنند.

فصل دوم: كوفه

اشاره

از مسجد كوفه چه مى‌دانيم

از مسجد كوفه چه مى‌دانيم

اشاره

على احمدى

پيدايش

طبق بعضى از روايات، نخستين كسى كه مسجد كوفه را تأسيس كرد، حضرت آدم بود. امام صادق عليه السلام درباره تعيين حدود مسجد توسط حضرت آدم عليه السلام مى‌فرمايد:

«حَدُّ مَسْجِدِ الْكُوفَةِ آخِرُ السَّرَّاجِينَ خَطَّهُ آدَمُ عليه السلام وَ أَنَا أَكْرَهُ أَنْ أَدْخُلَهُ رَاكِباً».⁽¹⁾153 بنابر اين قول، مسجد كوفه به مرور زمان تخريب شده است.

در سال (17 ه. ق.)، لشكر اسلام در مدائن حضور داشتند. آب و هواى مدائن سربازانى را كه از سرزمين حجاز آمده بودند، اذيت مى‌كرد؛ به طورى همه آنها ضعيف و لاغر شدند. حذيفه كه اين وضعيت را ديد، نامه‌اى به عمر نوشت و او را از وضعيت آگاه كرد. خليفه به سعد بن ابى وقاص نامه‌اى نوشت كه: سلمان و حذيفه را روانه كن تا سرزمينى مناسب بيابند. پس از دريافت نامه خليفه، سلمان و حذيفه حركت كردند، سلمان از طرف باختر رود فرات و حذيفه از طرف خاور رود فرات راهى شدند و هيچ سرزمينى را نپسنديدند تا اينكه هر دوى آنان به سرزمين كوفه رسيدند. هر دو آن سرزمين را براى اقامت لشكر مناسب ديدند. دو ركعت نماز خواندند و از خدا خواستند آنجا را جايگاه آرامش و استوارى قرار دهد.⁽²⁾154 هنگامى كه سعد بن ابى وقاص همراه لشكريان به

سرزمين كوفه رسيدند، دستور داد پيش از ساختن هر بنايى، مسجدى بسازند. ابو هيجاء اسدى⁽¹⁾155 در مكانى ايستاد و بر هر طرف تيرى انداخت. به اين صورت حدود مسجد كوفه، مشخص شد.⁽²⁾156

تعليم و تربيت در مسجد كوفه

مسجد كوفه از همان ابتداى تأسيس، يكى از مراكز فرهنگى شهر به شمار مى‌رفت.

هنگامى‌كه امام على عليه السلام در سال (36 ه. ق.) وارد كوفه شد، ابتدا به مسجد كوفه رفت و در آنجا براى مردم سخنرانى كرد. امام پس از استقرار در كوفه، در مسجد كوفه تفسير قرآن و علوم ديگر درس مى‌داد. شاگردان زيادى همچون كميل‌بن زياد و ابن عباس، از محضر او استفاده كردند.⁽³⁾157

مسجد كوفه از نگاه اهل بيت عليهم السلام

اصبغ بن نباته مى‌گويد: امير المؤمنين عليه السلام در جمع مردم كوفه فرمود:

«خداوند چيزى را به شما بخشيده كه به كس ديگر نداده است، خداوند اين نمازگاهتان را برترى ويژه‌اى بخشيد. اين (مسجد كوفه)، خانه آدم، جايگاه نوح، منزلگاه ادريس و مصلّاى ابراهيم خليل و برادرم خضر و نمازگاه من

مى‌باشد. مسجد شما يكى از چهار مسجدى است كه خداوند آن را براى اهلش برگزيده است. گويى آن را مى‌بينم كه فرداى قيامت، با دو جامه سفيد، وارد محشر مى‌شود و كسانى را كه در آن نماز خوانده‌اند، شفاعت مى‌نمايد و شفاعتش از جانب خدا رد نخواهد شد. در آينده حجر الاسود در آن نصب خواهد شد. زمانى مى‌رسد كه همين مسجد، نمازگاه مهدى عليه السلام، فرزندم و نمازگاه هر مؤمنى مى‌شود. در روى زمين مؤمنى نيست مگر اينكه وارد شود و به آن دل ببندد. مبادا آن را ترك و مهجورش كنيد. در آن نماز بخوانيد و با آن نماز به خدا نزديك شويد و حوائج خويش را از خدا بخواهيد. اگر مردم به فضيلت اين مسجد آگاه بودند از اكناف جهان به سوى آن مى‌شتافتند، اگر چه به خزيدن بر روى برف باشد.»⁽¹⁾158 2. قصر بهشتى

در بعضى روايات از مسجد كوفه به عنوان «قصرى از بهشت» ياد شده است. امام على عليه السلام مى‌فرمايد:

«أَرْبَعَةٌ مِنْ قُصُورِ الْجَنَّةِ فِي الدُّنْيَا: الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ، وَ مَسْجِدُ الرَّسُولِ صلى الله عليه و آله، وَ مَسْجِدُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَ مَسْجِدُ الْكُوفَةِ».⁽²⁾159 3. سجده‌گاه فرشتگان

در روايات آمده است كه قبل از حضرت آدم، فرشتگان در اين مكان مقدس عبادت مى‌كردند. امام على عليه السلام مى‌فرمايد:

«أَوَّلُ بُقْعَةٍ عُبِدَ اللَّهُ عَلَيْهَا، ظَهْرُ الْكُوفَةِ لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ الْمَلائِكَةَ أَنْ يَسْجُدُوا لآِدَمَ، سَجَدُوا عَلَى ظَهْرِ الْكُوفَةِ، وَ إِنَّ الْمَلائِكَةَ لَتَنزلُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ إِلى مَسْجِد الْكُوفَةِ».⁽³⁾160

مسجد كوفه نزد خداوند از چنان جايگاهى برخوردار است كه اگر كسى وارد آن شود، گناهانش آمرزيده مى‌شود. امام رضا عليه السلام از شخصى پرسيد كجا زندگى مى‌كنى؟

پاسخ داد در كوفه. امام درباره فضيلت مسجد كوفه به او فرمود:

«فَإِنَّ مَسْجِدَ الْكُوفَةِ بَيْتُ نُوحٍ، لَوْ دَخَلَهُ رَجُلٌ مِائَةَ مَرَّةٍ لَكَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِائَةَ مَغْفِرَةٍ، أَمَا إِنَّ فِيهِ دَعْوَةَ نُوحٍ عليه السلام حَيْثُ قَالَ: رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ لِوَالِدَيَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً».⁽¹⁾161 4. مصلّاى پيامبران

ابو بصير از امام صادق عليه السلام نقل مى‌كند كه ايشان درباره مسجد كوفه فرمود:

«نِعْمَ الْمَسْجِدُ، مَسْجِدُ الْكُوفَةِ، صَلَّى فِيهِ أَلْفُ نَبِيٍّ وَ أَلْفُ وَصِيٍّ وَ مِنْهُ فَارَ التَّنُّورُ وَ فِيهِ نُجِرَتِ السَّفِينَةُ، مَيْمَنَتُهُ رِضْوَانُ اللَّهِ وَ وَسَطُهُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ وَ مَيْسَرَتُهُ مَكْرٌ».⁽²⁾162

فضيلتهاى مسجد كوفه

وقتى شخصى به مكانى مسافرت كند و قصد ده روز نكند، نمازش شكسته است، مگر چهار مكان كه استثنا شده است. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«تَتِمُّ الصَّلاةُ فِي أَرْبَعَةِ مَوَاطِنَ: فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَ مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلى الله عليه و آله، وَمَسْجِدِ الْكُوفَةِ، وَ حَرَمِ الْحُسَيْنِ- صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ-».⁽¹⁾163 2. نماز در آن برابر با حج است

امام باقر عليه السلام درباره فضيلت نماز در مسجد كوفه مى‌فرمايد:

«اگر مردم مى‌دانستند مسجد كوفه چه فضيلتى دارد، از مكان‌هاى دور به آنجا مى‌رفتند، همانا خواندن نماز واجب در آنجا برابر با حج و نماز نافله برابر عمره است.»⁽²⁾164 همچنين امام على عليه السلام مى‌فرمايد:

«النَّافِلَةُ فِي هَذَا الْمَسْجِدِ تَعْدِلُ عُمْرَةً مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله، وَ الْفَرِيضَةُ تَعْدِلُ حَجَّةً مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله».⁽³⁾165 3. برتر از همه مساجد

امام صادق عليه السلام نماز در مسجد كوفه را برابر با هزار نماز در مسجدى غير از مسجد كوفه مى‌داند.⁽⁴⁾166 همچنين امام رضا عليه السلام در فضيلت خواندن نماز در اين مكان مقدس مى‌فرمايد: «الصَّلاةُ فِي مَسْجِدِ الْكُوفَةِ فُرادى أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِينَ صَلاةً فِي غَيْرِ جَمَاعَةٍ».⁽⁵⁾167 4. اقامتگاه حضرت خضر

مقامات مسجد كوفه

در ميان مردم، مقاماتى در مسجد كوفه معلوم و مشهور است كه عبارتند از:

در پيش مسجد كوفه، جايى‌كه درِ مسجد كوفه جاى داشته، سكويى است كه امام على عليه السلام پيش از نماز يا مواقع ديگر، روى آن مى‌نشسته و به پرسش‌هاى مردم پاسخ مى‌داده است. بخشى از روايات به اين موضوع اشاره دارد.⁽³⁾171 2. دكة القضاء

مكانى كه امام على عليه السلام در آنجا قضاوت مى‌كرد. در آن موضع، ستون كوتاهى وجود داشته كه روى آن اين آيه قرآن را نوشته بودند: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ اْلإِحْسانِ ....⁽⁴⁾172 3. بيت الطشت

بهتر است دو ركعت نماز در اين مكان خوانده شود.

محلى كه يكى از معجزات امام على عليه السلام در آن رخ داده است، داستان معجزه امام اين گونه است: زالويى وارد شكم دخترى مى‌شود و با مكيدن خون بدن وى، رشد كرده

و بزرگ مى‌گردد، در نتيجه شكم دختر همچون زنان حامله بزرگ مى‌شود. قصه در همه شهر مى‌پيچد. برادران دختر، او را نزد امام آوردند تا حكم درباره‌اش جارى كند، امام كه در مسجد كوفه حضور داشت دستور داد، پرده‌اى نصب كنند. آنگاه به قابله فرمود تا دختر را پشت پرده برده و معاينه كند، قابله پس از معاينه گفت: به نظر من اين دختر حامله است. امام كه عالم به غيب بود، دستور داد طشتى پر از لجن بياورند و دختر را در آن بنشانند. به دستور امام عمل كردند. زالوى بزرگ كه داخل شكم دختر قرار داشت، با استشمام بوى لجن بيرون آمد و همه، حقيقت امر را فهميدند.⁽¹⁾173 4. مقام حضرت آدم عليه السلام

ستون هفتم مسجد كوفه معروف به مقام حضرت آدم است. اين مكانى است كه خداوند توبه آدم را قبول كرد.⁽²⁾174 همچنين امير المؤمنين عليه السلام نزديك اين ستون نماز مى‌خواند، لذا به مقام امير المؤمنين عليه السلام نيز معروف است.

ستون چهارم مسجد، جنب باب انماط مكانى است كه حضرت ابراهيم عليه السلام در آنجا نماز خوانده است. در اين مقام مقدس چهار ركعت نماز، در دو ركعت اوّل حمد و توحيد و در دو ركعت دوم، حمد و قدر بخواند.⁽³⁾175 6. مقام جبرئيل

ستون پنجم منصوب به حضرت جبرئيل مى‌باشد. درشب معراج‌كه پيامبرگرامى صلى الله عليه و آله از بيت‌الحرام به مسجدالاقصى در حركت بود، هنگامى كه به سرزمين كوفه رسيد، جبرئيل به پيامبر فرمود: اى رسول خدا، اكنون مقابل مسجد كوفه‌ايد، پيامبر با اجازه

خداوند در آن دو ركعت نماز گزارد.⁽¹⁾176 همچنين امام حسن عليه السلام در نزديكى اين ستون نماز مى‌خواند، لذا به مقام امام حسن نيز معروف است.⁽²⁾177 7. مقام حضرت امام زين‌العابدين عليه السلام

ستون سوم، جايگاهى كه امام سجاد عليه السلام در آنجا نماز خوانده است. ابو حمزه ثمالى مى‌گويد: «ديدم على‌بن الحسين عليهما السلام وارد مسجد كوفه شد و دو ركعت نماز خواند و سپس سر به دعا برداشت، پس از مدتى راه مدينه را در پيش گرفت تا برگردد. به او گفتند: براى چه به اينجا آمدى؟ جايى‌كه پدر و جدّت را كشتند؟ فرمود:

«پدرم را زيارت كردم و در اين مسجد نماز خواندم.»⁽³⁾178 8. محراب امير المؤمنين عليه السلام

مكانى كه ابن ملجم مرادى، فرق امام را شكافت و او را به شهادت رساند.

راوى مى‌گويد: در ايّام بنى عباس، روزى ديدم امام صادق از باب الفيل وارد شد و نزد ستون چهارم نماز خواند.⁽⁴⁾179 10. مقام حضرت خضر

از مسجد سهله چه مى‌دانيم؟

از مسجد سهله چه مى‌دانيم؟

اشاره

على احمدى

مسجد سهله يكى از مساجد قديمى و مورد احترام است كه قبلًا به مسجد جامع بنى‌ظفر⁽¹⁾180 معروف بوده است.

فضيلتها

امام صادق به ابوبصير مى‌گويد:

«ابو بصير! گويا مى‌بينم كه قائم در مسجد سهله با عيالش نزول مى‌كند. گفتم:

منزلش قرار مى‌دهد؟ فرمود: آرى همچنانكه منزل ادريس بود.»⁽²⁾181 2. خانه حضرت ادريس عليه السلام

امام صادق در اين باره مى فرمايد:

«مَسْجِدُ السَّهْلَةِ مَوْضِعُ بَيْتُ إِدْرِيسَ النَّبِيِّ الَّذِي كَانَ يَخِيطُ فِيهِ».⁽³⁾182

آن حضرت از همين مكان به جنگ با عمالقه به سرزمين يمن رفت.

از همين مكان بود كه آن پيامبر گرامى به جنگ جالوت رفت.⁽¹⁾183 5. مانند خيمه رسول ...

هر كس در اين مسجد باشد، مانند كسى‌است كه در خيمه رسول خدا اقامت دارد.⁽²⁾184 6. از اين مسجد هفتاد هزار نفر به بهشت مى‌روند

از كنار اين مكان هفتاد هزار نفر محشور مى‌شوند كه بدون حساب وارد بهشت مى‌شوند.⁽³⁾185 7. اقامتگاه حضرت خضر

امام صادق عليه السلام در حديثى مى‌فرمايد: «مَسْجِدُ السَّهْلَةِ مُنَاخُ الرَّاكِبِ، قِيلَ: وَ مَنِ الرَّاكِبُ؟ قَالَ: الْخَضِرُ عليه السلام».⁽⁴⁾186

مسجد سهله از نگاه اهل بيت عليهم السلام

«مَا مِنْ مَكْرُوبٍ يَأْتِي مَسْجِدَ السَّهْلَةِ، فَيُصَلِّي فِيهِ رَكْعَتَيْنِ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ وَيَدْعُو اللَّهَ تَعَالَى إِلَّا فَرَّجَ اللَّهُ كَرْبَهُ».⁽¹⁾187 «هيچ غمزده‌اى به اين مسجد نمى‌آيد و دو ركعت نماز ميان نماز مغرب و عشا نمى‌خواند و از خداوند كمك نمى‌خواهد، مگر اينكه خداوند اندوهش را بر طرف مى‌سازد.»

قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: «وَ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيّاً إِلَّا وَ قَدْ صَلَّى فِيهِ».⁽²⁾188 «خداوند هيچ پيامبرى مبعوث نكرده، مگر اينكه در اين مسجد نماز خوانده است.»

امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: روز و شبى نيست مگر اينكه ملائكه به اين مسجد (سهله) مى‌آيند و در آن عبادت مى‌كنند.⁽³⁾189 4. افزايش عمر

هنگامى‌كه زيد بن على به شهادت رسيد، امام صادق عليه السلام فرمود: اگر عمويم زيد، زمانى كه از كوفه خارج شد، به مسجد سهله مى‌رفت و نماز مى‌خواند و به خدا پناه مى‌برد، بيست‌سال به‌عمرش اضافه مى‌شد.⁽⁴⁾190 همچنين‌در اين باره امام سجّاد عليه السلام مى‌فرمايد:

«مَنْ صَلَّى فِي مَسْجِدِ السَّهْلَةِ رَكْعَتَيْنِ، زَادَ اللَّهُ فِي عُمُرِهِ سَنَتَيْنِ».⁽⁵⁾191

«هر كس دور كعت نماز در مسجد سهله بخواند، دو سال به عمرش افزوده مى‌شود.»

قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: «مَنْ دَعَا اللَّهَ فِيهِ بِمَا أَحَبَّ، قَضَى لَهُ حَوَائِجَهُ، وَ رَفَعَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَكَاناً عَلِيّاً إِلَى دَرَجَةِ إِدْرِيسَ وَ أَجَارَهُ مِنْ مَكْرُوهِ الدُّنْيَا وَ مَكَايِدِ أَعْدَائِهِ».⁽¹⁾192 «امام صادق عليه السلام فرمود: هر كس خداى را در آن بخواند، درباره هر چه خواهد، حوائج او روا گردد و به مقام بلندى در روز قيامت دست يابد و خداوند تا جايگاه ادريس خدا او را بالا برد و از ناراحتى دنيا و مكر دشمنانش در پناه پرودرگار قرار گيرد.»

امام صادق عليه السلام در مسجد سهله

اهميت مسجد سهله به قدرى است كه اهل بيت عليهم السلام براى رفع گرفتارى از شيعيان، به اين مسجد مى‌آمدند و دعا مى‌كردند. بشّار مُكارى نقل مى‌كند:

«روزى براى ديدن امام صادق عليه السلام به منزلشان در كوفه رفتم، طبقى از خرما نزدش بود و از آن تناول مى‌كرد. به من فرمود: بشّار نزديك بيا و بخور. گفتم از موضوعى ناراحتم و نمى‌توانم چيزى بخورم. امام فرمود: به حقّ من، نزديك بيا و بخور. امر ايشان را اجابت كردم. هنگامى كه شروع به خوردن نمودم، امام به من فرمود: موضوع را بگو. گفتم سربازان حكومتى را ديدم كه زنى را مى‌زدند و او را كشان كشان به طرف زندان مى‌بردند. او با صداى بلند فريادرس و كمك مى‌خواست، ولى كسى به حرفش توجه نكرد. امام فرمود: چرا اين برخورد را با او كردند؟ گفتم از مردم شنيدم كه او بر زمين افتاده و در هنگام

افتادن گفته است: لعن‌اللَّه ظالميكِ يا فاطمة. وقتى سخنم به اينجا رسيد، امام به شدّت گريست؛ به طورى كه نتوانست خرما بخورد و به قدرى گريه كرد كه ريش مباركش و روى سينه‌اش پر از اشك شد. سپس گفت: بشار! بلند شو با هم به مسجد سهله برويم و از خدا بخواهيم اين زن آزاد شود. هردو به طرف مسجد سهله حركت كرديم، در آنجا هر كدام دو ركعت نماز خوانديم پس از نماز امام دستها را به سوى آسمان بلند كرد و دعاى مفصلى خواند و سپس به سجده رفت و پس از مدتى سر از سجده برداشت و فرمود: بلند شو، زن آزاد شد.»⁽¹⁾193

امام زمان عليه السلام در مسجد سهله

زين العابدين سلماسى نقل مى‌كند:

«روزى در مجلس درس آيت‌اللَّه سيد محمد مهدى بحر العلوم حضور داشتم، محقّق كامل ميرزاى قمى كه براى زيارت به عتبات عاليات سفر كرده بود، وارد مجلس سيد شد. پس از درس، همه رفتند ولى من همراه سه نفر ديگر كه از خواص شاگردان سيد بودند، مانديم. ميرزاى قمى به بحر العلوم گفت: شما مقامات روحانى زيادى كسب كرده‌ايد، اگر ممكن است خاطره‌اى نقل كنيد. در اين هنگام سيد فرمود: شب گذشته براى اداى نافله شب به مسجد كوفه رفتم، قصد داشتم سپيده دم به طرف نجف راهى شوم و اول وقت درس را شروع كنم، از مسجد بيرون آمدم، در دلم شوقى ايجاد شد كه به مسجد سهله بروم، ولى اعتنايى نكردم؛ زيرا ترسيدم اول وقت به نجف نرسم ليكن شوقم زيادتر شد همچنان مردد بودم كه ناگاه بادى وزيد و مرا به طرف مسجد سهله حركت داد، پس از مدتى خود را مقابل مسجد سهله ديدم، وارد شدم، ديدم كسى در مسجد نيست و تنها آقايى مشغول عبادت است و با كلماتى با خدا مناجات مى‌كند كه تا كنون از هيچ كس نشنيده بودم، حالم متغير و زانوهايم مرتعش شد، با قلبى منقلب و ديده‌اى گريان در گوشه‌اى از مسجد ايستادم و به صداى دلنشين مناجات گوش دادم. پس از مدتى كه مناجاتش تمام شد، رو به من كرد و فرمود:

مهدى! جلو بيا. ادب كرده، مقدارى جلو رفتم، فرمود: جلوتر بيا. جلوتر رفتم؛ به‌طورى كه دستم به دستش مى‌رسيد، آنگاه چيزى به من گفت. سيد به اينجا كه رسيد، سكوت كرد ...»⁽¹⁾194

مقامات مسجد سهله

مقامى است منسوب به امام زمان عليه السلام كه ميان مردم معهود نبود. علامه سيد محمد مهدى بحر العلوم دستور داد قبه‌اى در مكان مذكور بسازند.⁽²⁾195 2. مقام حضرت خضر عليه السلام

قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: «مَسْجِدُ السَّهْلَةِ مُنَاخُ الرَّاكِبِ، قِيلَ: وَ مَنِ الرَّاكِبُ؟ قَالَ:

الْخَضِرُ عليه السلام».

«مسجد سهله، محل خوابيدن شتر آن سوار است. پرسيدند او كيست؟ فرمود:

خضر.»

صعصعة بن صوحان

صعصعة بن صوحان

اشاره

سيّدجعفر ربانى

اشاره:

نخستين كس از طايفه عبدالقيس كه اسلام آورد، شخصى به نام عمرو بود. او كه به دستور رييس قبيله «منذربن عائذ» خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد، تا از ميزان علم آن حضرت آگاهى يابد، پس از شرفيابى به خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله، مسلمان شد و در برگشت، ماجرا را براى «منذر» بيان كرد. او نيز مسلمان شد و پس از چندى منذر خود به محضر پيامبر صلى الله عليه و آله آمد. آن حضرت به او فرمود:

«اى اشجّ! (نام ديگر منذر) دو صفت در تو هست كه خداوند آن دو را دوست دارد: حيا و حلم.»⁽¹⁾197 اين طايفه عموماً در كوفه زندگى مى‌كردند. صعصعه نيز اهل كوفه بود و در يكى از محله‌هاى اطراف آن، روزگار مى‌گذراند.

خاندان

مطالعه حالات چهار فرزندِ صوحان (زيد، عبداللَّه، سيحان و صعصعه)، فضايى آكنده از عشق على عليه السلام در اين خاندان را به تصوير مى‌كشد. تنها در جنگ جمل، سه برادر

(صعصعه، زيد، سيحان) حضور داشتند و سيحان پرچم‌دار بود. وقتى او به شهادت رسيد، زيد پرچم را به‌دست گرفت و چون شهيد شد، صعصعه پرچم را برافراشته نگاه داشت.⁽¹⁾198 فصاحت و بلاغت، خصوصيت دوم اين خاندان بود. دانشمندان تاريخ، عنوان «خطبا» را از ويژگى‌هاى اين خانواده دانسته‌اند.⁽²⁾199

ويژگى‌ها:

امام صادق عليه السلام فرمود:

«هيچ يك از همراهان على عليه السلام حق آن حضرت را نشناختند، مگر صعصعه و يارانش.»⁽³⁾200 2. خطيب

دانشمندان تاريخ و رجال، وى را به فصاحت و بلاغت و استادى در فنّ سخن ستوده‌اند و به او عنوان «خطيب» داده‌اند. على عليه السلام نيز در نهج البلاغه در مورد او مى‌فرمايد:

«هَذَا الْخَطِيبُ الشَّحْشَحُ ...»؛⁽⁴⁾201 «اين خطيب ماهر و توانا ...»

ابن ابى‌الحديد مى‌گويد:

اين عبارت را على عليه السلام در مورد صعصعةبن صوحان فرموده است و همين

افتخار براى او بس كه على عليه السلام او را به مهارت در سخن و فصاحت در لسان بستايد.»⁽¹⁾202 شعبى (از فقيهان و شاعران بزرگ قرن اول) مى‌گويد: «من فن خطابه و سخنرانى را ازصعصعة بن‌صوحان آموختم.»⁽²⁾203 وجاحظ، دانشمندلغت ونحو (متوفّاى 255) مى‌گويد:

«صعصعه از فصيح‌ترين مردم بود.»⁽³⁾204 جالب آنكه «عبدالملك بن مروان» كه با على عليه السلام و اصحابش خصومت داشته، در باره صعصعه مى‌گفت: «إِنَّهُ أَحْضَرُ النَّاسِ جَواباً»؛ «او حاضر جواب‌ترين مردم بود.»⁽⁴⁾205 او قبل از آغاز نبرد نهروان، سفير على عليه السلام بود و حضرت براى سخن گفتن با كوردلان خوارج، صعصعه را به سوى ايشان فرستاد.

مقاومت وى در برابر انحراف‌هاى بعضى از مدّعيان خلافت؛ از جمله معاويه، حضور در سه جنگ بزرگ (جمل، صفين و نهروان) كه گاه سمت فرماندهى را بر عهده داشت، گوياى شجاعت او است.

على عليه السلام چاهها، قنوات واموال زيادى براى‌محرومين وقف كرد. هنگامى كه وقفنامه مى‌نوشت، عده‌اى را شاهد مى‌گرفت و صعصعةبن صوحان از جمله آن شاهدان بود.⁽⁵⁾206

روزى على عليه السلام در مورد خروج دجّال و اوصاف او سخنانى گفت و در ضمن آن فرمود: «قاتل دجّال همان است كه عيسى عليه السلام پشت سرش نماز مى‌گزارد.»

يكى از حاضران به نام «نَزّال بن سبره» به صعصعه گفت: «مقصود از اين فرد كيست؟

صعصعه پاسخ داد: كسى‌كه عيسى عليه السلام به او اقتدا مى‌كند، دوازدهمين فرزند از عترت پيامبر صلى الله عليه و آله است و نهمين فرزند از فرزندان حسين عليه السلام و او خورشيدى است كه از مغرب اين جهان، از ميان ركن و مقام طلوع خواهد كرد و زمين را از وجود ظالمان پاك و عدالت را آنچنان حاكم خواهد كرد كه هيچ كس بر ديگرى ظلم نكند.»⁽¹⁾207 7. تبعيد

او در مقابل انحراف از سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله و بى‌عدالتى‌ها آرام نمى‌گرفت؛ از اين‌رو، حاكمانى كه سخنانش را تاب نمى‌آوردند، راهى جز تبعيد او نداشتند. صعصعه دوبار تبعيد شد؛ نخستين بار توسط عثمان از كوفه به شام⁽²⁾208 و دومين مرتبه به دستور معاويه از كوفه به بحرين.⁽³⁾209 علّامه امينى ماجراى تبعيد و محل آن را بدين‌گونه نوشته است:

«پس از آنكه عثمان، وليدبن عقبه را از فرماندارى كوفه عزل كرد و سعيدبن عاص را برآن سرزمين حاكم قرار داد، به وى دستور داد تا با مردم كوفه مدارا كند. از اين جهت، سعيد با بزرگان و قاريان اين شهر جلساتى ترتيب داد و حاضران در اين مجالس افرادى همچون: مالك اشتر، زيدبن صوحان، صعصعةبن صوحان و ... بودند؛ اما در يكى از اين گفتگوها بر سر مسأله‌اى اختلاف درگرفت و همه به سعيد اعتراض كردند. سعيدبن عاص اين ماجرا را به

عثمان گزارش كرد و نوشت: با وجود مالك اشتر و دوستانش كه اساتيد معروف قرآن و مشتى ابله! هستند، من در كوفه از عهده كوچكترين كارى برنمى‌آيم. عثمان در جواب دستور داد: آنان را به شام تبعيد كن! پس از استقرار آنها در شام، خبر به معاويه رسيد كه عده‌اى از اهل دمشق با مالك اشتر و دوستانش مى‌نشينند و به گفتگو مى‌پردازند. معاويه نامه‌اى به عثمان نوشت كه: گروهى را نزد من فرستاده‌اى كه شهر خود را دچار آشوب كرده‌اند و اكنون از آن مى‌ترسم كه مردم تحت اطاعت مرا به نافرمانى وادارند. عثمان دستور داد، كه آنان را به حمص (يكى از شهرهاى نزديك دمشق) تبعيد كند. پس از مدتى دستور داد آنان را به كوفه بازگرداند؛ اما مدتى نگذشت كه عثمان براى مرتبه دوم آنان را به حمص تبعيد كرد.»⁽¹⁾210 8. رهبرى قوم

در باره صعصعه نوشته‌اند: «وَ كانَ سَيِّداً مِنْ ساداتِ قَوْمِهِ»؛ «او يكى ازبزرگان قوم خود بود.»

با پيامبر صلى الله عليه و آله

ابن عبدالبرّ و ابن اثير (دو تاريخ نگار معروف) مى‌نويسند: «او در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله مسلمان بود، ولى آن حضرت را نديد؛ زيرا در آن زمان خردسال بود.»⁽²⁾211

ديدگاه متقابل

اصبغ بن نباته مى‌گويد:

«صعصعةبن صوحان مريض شد. به همراهى على عليه السلام براى عيادت وى به منزلش رفتيم. او كه در بستر بيمارى افتاده بود، با ديدن حضرت، بسيار

خوشحال شد. على عليه السلام به او محبّت فراوان كرد اما هنگام خدا حافظى، فرمود: اى صعصعه، اين ديدار تكليف من بود؛ مبادا آن را موجب فخر و مباهات بر ديگران قرار دهى! صعصعه پاسخ داد: نه، يا اميرالمؤمنين، بلكه آن را اجر و ذخيره آخرت مى‌دانم. على عليه السلام فرمود: به خدا قسم من تو را كم هزينه (براى نظام اسلام) اما پرتلاش مى‌بينم. صعصعه پاسخ داد: به خدا قسم شما در نظر من بسيار آگاه به خداوند هستى و او در نظر شما بزرگ است. شما نيز نزد پروردگارت جايگاهى بلند دارى و اهل حكمت و نسبت به مؤمنان مهربان و رحيم هستى.»⁽¹⁾212 امام على‌بن موسى‌الرضا عليهما السلام نيز در ملاقاتى كه با احمدبن محمدبن ابى‌نصر بزنطى، داشتند، از صعصعه تجليل زياد كرد و به همين داستان اشاره فرمود.⁽²⁾213

جنگ‌هاى پياپى

در جنگ جمل، بعد از آنكه زيد و سيحان (دوبرادر صعصعه) به شهادت رسيدند، صعصعه خود پرچم لشگر را به دست گرفت و در جنگ صفين، بعد از آنكه معاويه جلوى جريان آب را بست، على عليه السلام صعصعه را براى گفتگو نزد معاويه فرستاد و فرمود:

«به او بگو: ما مسير خود را طى مى‌كنيم و دوست نداريم قبل از آنكه حجت را تمام كنيم، آغازگر جنگ باشيم؛ پس از اطراف آب كنار رويد تا ببينيم سرنوشت ما و شما به كجا مى‌انجامد، در غير اين صورت، جناح پيروز، آشامنده آب خواهد بود.»

صعصعه اين پيام را به معاويه رسانيد. معاويه رو به همراهان خود كرد و از آنها نظر

خواست. چند تن از يارانش چون: وليد بن عقبه و عبداللَّه‌بن سعد (برادر رضاعى عثمان) گفتند:

«اينان عثمان را تشنه كشتند، اكنون بايد تشنه به قتل برسند. آنگاه بحث سختى ميان معاويه و طرفدارانش از يك سو و صعصعه از سوى ديگر درگرفت.»⁽¹⁾214 در جنگ نهروان نيز اميرمؤمنان عليه السلام صعصعه را براى گفتگو باخوارج فرستاد. آنها به صعصعه گفتند: اگر على موضع مارا مى‌داشت، آياتو بااو همراه‌بودى؟ پاسخ‌داد: آرى.

گفتند: برگرد؛ زيرا تو بى‌دين و مقلّد هستى. صعصعه در پاسخ گفت:

«واى بر شما! آيا پيروى نكنم از كسى كه خدا دستور اطاعت از او را داده است؟! آيا رسول خدا صلى الله عليه و آله وقتى جنگ شدّت مى‌گرفت، على عليه السلام را براى فرونشاندن آتش نبرد نمى‌فرستاد؟! كجا مى‌رويد و از چه كسى روى برمى‌گردانيد؟! «عَنِ الْقَمَرِ الْباهِر؟ وَالسِّراج الزَّاهِر؟ وَ صِراط اللَّهِ الْمُسْتَقِيم؟»؛ «از ماه درخشان و چراغ روشن و راه مستقيم خداوند رو مى‌گردانيد؟! خدا شما را نابود كند! عقل‌هاى شما فاسد شده است. آيا اميرمؤمنان و وصىّ رسول خدا صلى الله عليه و آله را هدف گرفته‌ايد؟! هواى نفس شما را در ضرر آشكارى فرو برده و شيطان شما را از حق دور كرده است.»

در اين هنگام «عبداللَّه‌بن وهب الراسبى» (يكى از خوارج) جواب داد:

«اى پسر صوحان! سخن بسيار گفتى، به مولاى خود بگو: ما به حكم خدا با وى نبرد خواهيم كرد.»

صعصعه پاسخ داد: «گويا مى‌بينم به زودى در خون خود غوطه‌ور خواهى شد و مرغان هوا انتظار فرود آمدن بر جسد تو را مى‌كشند و در اين هنگام كسى به فرياد شما نخواهد رسيد.»

راسبى گفت: «به مولايت بگو: ما از او دست بر نمى‌داريم؛ مگر آنكه اقرار به كفر خود كند، يا از گناهش توبه نمايد كه خداوند توبه‌پذير است.»

وقتى صعصعه ماجرا را به على عليه السلام گزارش كرد، حضرت فرمود:

«اى پسر صوحان! اخبار اين گروه قبلًا به من رسيده است. نه دروغ مى‌گويم و نه دروغ براى من نقل شده است. آنان روز سختى در پيش دارند. آنگاه سرِمبارك و دستهايش را به آسمان بلند كرد و سه مرتبه فرمود: پروردگارا! شاهد باش ...»⁽¹⁾215

عيادت على عليه السلام

پس از ضربت شمشير ابن ملجم كه على عليه السلام در بستر بيمارى افتاد، صعصعةبن صوحان به عيادت حضرت آمد؛ اما به علت وخامت حال ايشان، كسى اجازه ملاقات نداشت. از اين جهت، صعصعه گفت: «از طرف من به على عليه السلام بگوييد: رحمت خداوند برتوباد اى اميرمؤمنان! در حال حيات و بعد از آن؛ چرا كه خدا در نزد تو بزرگ و آگاهى تو نسبت به او زياد است.»

لحظه‌اى بعد پاسخ حضرت را برايش باز گفتند كه:

«خدا تو را رحمت كند كه كم هزينه و پرفايده هستى.»⁽²⁾216

تشييع على عليه السلام

صعصعة بن صوحان از جمله كسانى بود كه در نيمه‌هاى شب، در تشييع پنهانى جنازه مطهّر اميرمؤمنان على عليه السلام شركت كرد. وقتى حضرت را دفن كردند، نزديك قبر آمد. يك دست بر قلب خود گذاشت و با دست ديگر مشتى از خاك قبر برداشت و بر

سرش ريخت و گفت:

«پدر و مادرم فداى تو يا اميرمؤمنان! گوارا باد بر تو كه پاكيزه به دنيا آمدى.

شكيبايى‌ات زياد و جهادت بزرگ بود. تجارت سودمند انجام دادى و به پيشگاه خالق خود قدم گذاشتى و خداوند با بشارتهايش تو را گرامى داشت و در جوار پيامبر صلى الله عليه و آله جاى گرفتى و از جام‌هاى بهشتى، به دست آن حضرت، سيراب شدى. از خدا مى‌خواهم به ما توفيق دهد كه راه تو را ادامه دهيم و به ما دوست داشتن دوستانت و دشمن شمردن دشمنانت را عنايت كند و ما را در زمره اولياى تو قرار دهد.

به مقامى رسيدى كه هيچ كس به آن نمى‌رسد؛ زيرا در راه خدا جهاد و قيام كردى تا اينكه سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله زنده شد و فتنه‌ها خاموش گرديد.

بهترين درودهاى من برتو باد كه مؤمنان به وسيله تو پيروز شدند و نشانه‌هاى راه هدايت به وسيله تو روشن بود.

اول كسى كه با ايثار جان و مال نداى پيامبر صلى الله عليه و آله را اجابت كرد، تو بودى. با ذو الفقارت در مواقع ترس از او حمايت كردى.

خداوند دژهاى ستمكاران و كافران و مشركان را به وسيله تو درهم شكست. تو اهل گمراهى را نابود ساختى. گوارا باد بر تو كه علم و يقين و جهادت از همگان بيشتر بود.

به خدا قسم، زندگى تو كليد هرخوبى و بسته شدن همه بدى‌ها بود؛ ولى امروز دَرِ شرها باز و راه خيرها بسته شد.

اگر مردم سخنان تو را مى‌پذيرفتند، نعمتهاى خداوند از همه جا بر آنان سرازير مى‌گرديد، ولى آنان دنيا را بر آخرت ترجيح دادند.»

بعد از اين سخنان، صعصعه و همراهانش به شدّت گريستند و به امام حسن و امام حسين عليهما السلام و ساير فرزندان على عليه السلام تسليت گفتند.⁽¹⁾217

اندرز به حاكمان

ابن عبدالبرّ (متوفاى 463) مى‌گويد:

«زمانى ابوموسى اشعرى يك ميليون درهم از بيت‌المال براى عمر فرستاد تا ميان مسلمانان قسمت كند. او اين مال را تقسيم كرد؛ ولى مقدارى از آن زياد آمد. مسلمانان در مورد مصرف آن اختلاف كردند. عمر به ميان مردم آمد و اعلام كرد: اى مردم! اين مقدار از بيت المال را در چه موردى مصرف كنيم؟

صعصعه كه در آن زمان جوانى نورس بود، ايستاد و گفت: مشورت با مردم در جايى است كه حكمى از طرف قرآن وارد نشده باشد و اما آنچه قرآن بدان دستور داده، بايد در همان مورد مصرف كرد.

عمر گفت: راست گفتى. تو از من هستى و من از تو هستم. و سپس مقدار اضافه را نيز ميان مسلمانان تقسيم كرد.»⁽¹⁾218 در روزگار عثمان نيز زمانى كه وى بر منبر بود، صعصعه خطاب به او ابراز داشت:

«اى عثمان، خود منحرف شدى و امّت تو نيز منحرف شدند. عدالت پيشه كن تا امت تو نيز به عدالت رفتار كنند.»⁽²⁾219 ماجراى ديگرى از برخورد صعصعه با عثمان را شيخ طوسى اين‌گونه نقل كرده است:

«صعصعه گفت: با چندتن از مردم مصر، نزد عثمان رفتيم. او گفت: مردى را پيش فرستيد تا با من سخن گويد. مصريان مرا مقدّم كردند. عثمان كه از كمى سنّ من تعجّب كرده بود، گفت:

-/ اين؟!

در جواب عثمان گفتم:

-/ اگر ملاك دانش، سنّ آدمى بود، نه تو سهمى در آن داشتى و نه من؛ بلكه علم به فراگيرى است.

-/ (آنچه از قرآن مى‌دانى) بازگوى.

-/ پس امر به معروف و نهى از منكر كن.

عثمان در حالى كه از پاسخ‌هاى من بسيار به خشم آمده بود، دستور برگشتن ما را صادر كرد و درها را به روى ما بست.⁽⁴⁾223

رو در روى معاويه

مسجد كوفه

بعد از صلح امام حسن عليه السلام، معاويه وارد كوفه شد. در آن روز گروهى از اصحاب على عليه السلام نيز در كوفه حضور داشتند و امام حسن عليه السلام براى بعضى از آنها در فهرستى كه نام و نام پدرانشان مشخص شده بود، از معاويه امان گرفت. از جمله اين افراد، صعصعةبن صوحان بود. اين افراد على رغم ميل باطنى خود، مى‌بايست نزد معاويه رفته، به عنوان خليفه مسلمين به او سلام مى‌كردند. وقتى صعصعه بر معاويه وارد شد، معاويه گفت:

«چقدر خشمگين هستم كه تو در امان من باشى.» صعصعه پاسخ داد:

«به خدا قسم، من نيز از اينكه تو را به عنوان حاكم بر مسلمانان پذيرا باشم، بسيار ناراضى‌ام.»

و سپس به همين عنوان بر او سلام كرد. معاويه گفت: «اگر در به رسميّت شناختن من راستگو هستى، به منبر برو و على را لعن كن!»

صعصعه كه از سويى متعهد به صلح نامه امام خود بود و از سوى ديگر از على عليه السلام دست بردار نبود، بر منبر رفت و پس از حمد و ثناى خداوند گفت:

«ايّها الناس! از نزد كسى مى‌آيم كه شرارتش را مقدم داشته و خيرش را مؤخّر كرده است و به من فرمان داده است كه على عليه السلام را لعنت كنم. فالعنوه لعنه‌اللَّه؛ پس او را لعنت كنيد، خداوند نيز او را لعنت كند.»

حاضران در مسجد با صداى بلند آمين گفتند. معاويه گفت:

«نه به خدا قسم! مقصود تو كسى جز من نيست. بايد دوباره او را با نام مشخص كنى.»

صعصعه بار ديگر به منبر آمد و به‌گونه‌اى سخن گفت كه هركس آن را جورى معنى مى‌كرد. معاويه كه از وى نا اميد شده بود، دستور داد صعصعه را بيرون كردند.⁽¹⁾224

مسجد صعصعه

مسجد صعصعةبن صوحان يكى از مساجد مهم كوفه است. محدّث بزرگ، شيخ عباس قمى رحمه الله مى‌نويسد:

«مسجد صعصعه از مساجد شريف كوفه است و جماعتى امام زمان عليه السلام را درماه رجب در آن مسجد مبارك مشاهده كرده‌اند.»⁽¹⁾225 ... محمدبن ابى‌داود رواسى مى‌گويد:⁽²⁾226

در ماه رجب، با محمد بن جعفر دهّان به طرف مسجد سهله خارج شديم. وى گفت:

بيا با هم در مسجد صعصعه نماز بگزاريم؛ چرا كه آن، مسجدى مبارك است و اميرالمؤمنين عليه السلام در آن نماز گزارده است. وارد مسجد شديم، در حال نماز، مردى‌را ديديم‌كه از ناقه خود پياده شد و آن را بست و داخل مسجد شده، نمازى طولانى به جاى آورد. سپس دو دستش را بلند كرد و گفت: «اللَّهُمَّ يَا ذَا الْمِنَنِ السَّابِغَةِ ...» و پس از پايان دعا، سوار بر مركب خود شد. جعفر دهّان به من گفت:

ببينيم‌او كيست؟ به‌طرف او رفتيم وگفتيم: تورا به‌خداقسم‌مى‌دهيم، بگو كيستى؟

فرمود: شما چه گمان مى‌كنيد؟ گفتيم: گمان داريم خضر عليه السلام باشى. گفت: من كسى هستم كه خضر محتاج ديدن روى اوست. من امام زمان شما هستم.»⁽³⁾227 سيدبن طاووس و شهيد اوّل و ديگران، اعمال مخصوص اين مسجد را در كتابهاى خود متذكّر شده‌اند.

جايگاه روايى

حديث شناسان صعصعه را به «قليل الحديث» توصيف كرده‌اند؛ ولى از اينكه رجالى كبير، نجاشى او را در كتاب خود نام مى‌برد، معلوم مى‌شود وى كتاب حديث داشته؛ چرا كه مبناى كتاب رجالىِ نجاشى، برگردآورى شيعيانِ صاحب كتاب است.

بنابر گواهى ابن حجر عسقلانى (م 852)، كسانى كه صعصعه از آنها حديث نقل كرده، عبارتند از: على عليه السلام، ابن عباس و عثمان و افرادى چون: ابو اسحاق سبيعى، ابن بريده، شعبى، مالك بن عُمير و منهال بن عمر از صعصعه روايت كرده‌اند.⁽¹⁾228 در كتب اربعه، تنها در دو مورد از صعصعة بن صوحان نام برده شده است.⁽²⁾229 و در بحارالأنوار سى و چهار مورد به عنوان سند يا روايت به وى اشاره شده است.

ميوه بهشتى

صعصعه مى‌گويد: شبى نزد على عليه السلام رفتم، حضرت را ديدم كه نيمى از انار در دست دارد، مقدارى از آن را به من داد و فرمود: انار را با پيه آن بخور؛ چرا كه زردىِ بن دندان و بوى بد دهان را از بين مى‌برد و خون را پاك مى‌كند.⁽³⁾230 لازم به يادآورى است كه نجاشى، صعصعه را راوى «عهدنامه مالك اشتر» نيز مى‌داند.

غروب

تاريخ نگاران، رحلت صعصعة بن صوحان را حدود سال 60 ه. ق. در كوفه (درايّام خلافت معاويه) نگاشته‌اند.⁽⁴⁾

هلا سألت بني الجارود أيّ فتىً‌عند الشفاعة و الباب ابن صوحانا

كنّا و كانوا كأمّ أرضعت ولداًعُقّت و لم تجز بالإحسان إحساناً

فرزندان

از فرزندان صعصعه، تنها دو نفر را مى‌شناسيم؛ صوحان و محمد و فرزند محمد به نام عمرو (نوه پسرى صعصعه). هر سه نفر (صوحان، محمد و عمروبن محمد) از افراد ناشناخته رجال هستند.

صوحان بن صعصعة بن صوحان

بعد از واقعه جانگداز كربلا، كه امام سجاد عليه السلام در اجتماع مردم شهر مدينه با چشمانى اشكبار، اخبار جانسوز كربلا را بيان مى‌كرد، صوحان‌بن صعصعه در ميان حاضران بود و از اينكه به واسطه بيمارى و دردى كه در دو پايش وجود داشت، نتوانسته بود در كربلا حضور يابد و مولايش حسين عليه السلام را يارى كند، عذرخواهى كرد. امام سجاد عليه السلام عذرش را پذيرفته، از وى تشكر كرد و براى او و پدرش دعا كرد.⁽¹⁾232

زيد بن صوحان

زيد بن صوحان

اشاره

على‌اكبر رضايى

اشاره

زيدبن صوحان عبدى، معروف به «زيد الخير»، از اصحاب خاص على عليه السلام، اهل كوفه يا حجاز بود و در كوفه، مدائن و بصره سكونت داشت.⁽¹⁾233 طبق گزارشى، وى روزگار زندگى پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله را درك كرد و در حضور آن حضرت اسلام آورد.⁽²⁾234 به همين دليل، برخى از تاريخ نگاران وى را صحابى حضرت رسول صلى الله عليه و آله شمرده‌اند؛⁽³⁾235 ولى بسيارى از شرح حال نگاران، او را تابعى دانسته‌اند. مضمون بعضى از روايات نيز نشان مى‌دهد كه او مانند اويس قرنى پيامبر را ملاقات نكرد.

زيد بن صوحان از خاندان عبد القيس- شاخه‌اى از قبيله ربيعه- بود. او سه برادر به نامهاى صعصعه، عبداللَّه و سيحان داشت كه هر يك، از شخصيتهاى برجسته تاريخ و ياوران ارزشمند امام على عليه السلام بودند.⁽⁴⁾236

جايگاه روايى

ديدگاه رجال شناسان شيعه و سنى درباره زيد، بسيار روشن و صريح است. به

گواهى همه آنها زيد از شخصيت والايى برخوردار بود و از اوليا و خواص اصحاب امام على به شمار مى‌رفت. شيخ طوسى (متوفاى 460 ق.) او را از اصحاب امام على خوانده، مى‌گويد: زيد از ابدال بود.⁽¹⁾237 آيت اللَّه خويى، صاحب كتاب معجم رجال حديث، مى‌نويسد:

«در بزرگى و قدر و منزلت زيد همين بس كه او از ياران على بود و در مقابل ديدگان آن حضرت، در جنگ جمل به شهادت رسيد.»⁽²⁾238 ابن قتيبه نيز در كتاب المعارف، زيد را از بهترين مردم دانسته و از حضرت رسول صلى الله عليه و آله رواياتى را در ستايش او نقل كرده است.⁽³⁾239 ذهبى در دو كتاب خود از او ياد مى‌كند و درباره‌اش مى‌نويسد:

«زيدبن صوحان از بزرگان تابعان و از دانشمندان و عابدان بود او بسيارى از روزها روزه مى‌گرفت و شبها به نماز مى‌ايستاد.»⁽⁴⁾240 در كتاب «شذرات الذهب» مى‌خوانيم: «زيد بن صوحان از خواص اصحاب على و از صالحان و پرهيز كاران بود.»⁽⁵⁾241 ابن اثير جزرى نيز او را چنين توصيف كرده است:

«او فاضل، ديندار، نيكوكار و بزرگ خاندان خويش بود.»⁽⁶⁾242 خير الدين زركلى مى‌گويد:

«او يكى از شجاعان و بزرگان بود. در فتح نهاوند شركت داشت و در آن جنگ

دست چپش قطع شد. او در جنگ جمل در شمار ياران على عليه السلام بود.»⁽¹⁾243 رجال نويسان و تاريخ نگاران ديگر مانند ابن داود حلّى،⁽²⁾244 احمدبن خالد برقى،⁽³⁾245 خطيب بغدادى⁽⁴⁾246 و بسيارى از دانشمندان معاصر، از او ياد كرده، وى را ستوده‌اند.

مشايخ و شاگردان

زيدبن صوحان از على عليه السلام، سلمان فارسى، ابىّ كعب و امّ سلمه، همسر گرانقدر رسول صلى الله عليه و آله حديث نقل كرده است. راويانى چون ابو وائل، شقيق بن سلمة الاسدى، سالم‌بن ابى الجعد و ... روايات زيد را براى مؤمنان باز گفته‌اند.⁽⁵⁾247

فعاليتهاى سياسى

زيد دوران خلافت ابوبكر، عمر و عثمان را درك كرد؛ اما گزارش چندانى از فعاليت زيد در روزگار خلافت ابوبكر و عمر در دست نيست؛ تنها شركت او در جنگ قادسيه (فتح نهاوند) در ايام خلافت عمر گزارش شده است كه به قطع دست چپش انجاميد.⁽⁶⁾248 در روزگار خلافت عثمان- كه دوره اوج نابسامانى‌ها، ستم‌ها و بى عدالتى‌ها بود- زيد به شايستگى در عرصه‌هاى سياسى و اجتماعى حضور داشت و در راه به دست آوردن حقوق مردم و جلوگيرى از ستم، تلاش كرد.

طبق يكى از روايات، او همراه مالك اشتر، كميل‌بن زياد، جندب بن زهير، برادرش صعصعه و گروهى از مردم كوفه نزد عثمان شتافت و از سعيد بن عاص حاكم

كوفه شكايت كرد. آنها از عثمان خواستند سعيد را از حكومت كوفه بر كنار كند.⁽¹⁾249 زيد به عثمان گفت: اى عثمان، به عدالت رفتار كن تا مردم نيز در باره‌ات به عدالت رفتار كنند.

هر چند عثمان در آن مجلس گفته آنان را پذيرفت؛ ولى در عمل به تقاضاى آنها توجهى نكرد و سعيد را از كار بركنار نساخت.

البته سعيد با مردم كوفه، سپاهيان مالك اشتر و تهديد آنان روبه‌رو شد و از حكومت كوفه چشم پوشيد و به مدينه بازگشت. مخالفت سردارانى چون مالك اشتر، كميل‌بن زياد و زيدبن صوحان سبب شد تا عثمان آنها را به شام و از آنجا به حمص تبعيد كند. صراحت لهجه و شجاعت اين گروه، حاكمان مناطق مختلف شام و حمص را به وحشت افكند. آنها براى رهايى از اين مشكل، ناگزير تبعيديان را دوباره به كوفه بازگرداندند.⁽²⁾250 بيشترين فعاليت سياسى زيد در جريان خلافت على عليه السلام گزارش شده است. او در راه معرفى چهره حقيقى على عليه السلام تلاش بسيار كرد تا جايى‌كه برخى او را فدايى على عليه السلام لقب دادند.⁽³⁾251 در دوره امامت آن حضرت، دشمنان واقعى دين و دنياطلبان، عدالت على عليه السلام را تحمل نكردند. هر يك براى رهايى از آن، به نيرنگى دست يازيدند و قلب آن حضرت را جريحه‌دار كردند. امام على عليه السلام در نامه‌اى به مردم كوفه، ضمن دعوت از آنان براى شركت در جنگ جمل، اوضاع سياسى و اجتماعى آن روزگار را چنين تبيين فرمود:

«اينك بدانيد كه پايگاه هجرت، اهل خويش را از خود رانده است؛ اهلش نيز از آن دل بركنده‌اند و خود چونان ديگى جوشان در جوش و خروش است و بحران به

مركز سرايت كرده است. پس به خواست خداوند، به سوى فرمانده خويش بشتابيد و در جهاد با دشمن پيش‌دستى كنيد.»⁽¹⁾252 زيد مردم كوفه را به يارى على عليه السلام فراخواند. او در اين راستا از شيوه‌هاى گوناگونى بهره برد كه يكى از آنها نقل حديث بود. او مردم را پيرامون خود گرد مى‌آورد و رواياتى درباره عظمت شأن على عليه السلام برايشان نقل مى‌كرد. طبق يكى از اين روايتها، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«عليٌ أَمِيرُ الْبَرَرَة، وَ قاتِل الْفَجَرَة، مَنْصُورُ مَنْ نَصَرَهُ، مَخْذُولُ مَنْ خَذَلَهُ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ».

«على عليه السلام امير نيكان و كشنده ستمكاران است. هر كس او را يارى كند، خدا او را يارى كرده است و هر كس از وى روى گرداند، خداوند روز رستاخيز از او روى مى‌گرداند.»⁽²⁾253 او همچنين مى‌گفت: در ميان امت محمد صلى الله عليه و آله، على عليه السلام نخستين كسى است كه اسلام آورد.⁽³⁾254 زيد در تشويق مردم براى دفاع از حريم ولايت، مجالسى برپا كرد و به معرفى شخصيت على عليه السلام پرداخت. او مى‌گفت: «اى مردم! به سوى على عليه السلام حركت كنيد تا به حق دست يابيد.»⁽⁴⁾255 او همچنين مى‌گفت: حذيفةبن يمان، صحابى گرانقدر پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله به من چنين خبر داد: به زودى فتنه و آشوب‌هايى رخ خواهد داد كه تشخيص حق از باطل دشوار خواهد بود و مردم عوض مى‌شوند. مراقب باشيد.

از حذيفه پرسيدم: راه نجات چيست؟ گفت: به گروهى كه على عليه السلام در آن است بنگريد و به آن بپيونديد.⁽¹⁾256 على عليه السلام اندكى پيش از جنگ جمل، امام حسن عليه السلام و عماربن ياسر را به كوفه فرستاد تا مردم را به شركت در جنگ فرا خوانند. هنگامى كه آنان مردم را در مسجد كوفه گرد آوردند، ابوموسى اشعرى بر فراز منبر جاى گرفت؛ مردم را از دخالت در جنگ برحذر داشت و گفت: اى مردم، تقوا پيشه كنيد، خودتان را نكشيد، خداوند بر شما رحيم است.

سپس گفت: اين نامه عايشه است. او به من فرمان داده تا مردم كوفه را از شركت در جنگ بازدارم. پس اى مردم، در جنگ دخالت نكنيد؛ نه دوست باشيد و نه دشمن.

زيد، كه در مسجد حضور داشت، از سخنان ابوموسى خشمگين شد و بر او خروشيد. آنگاه بر در مسجد ايستاد؛ نامه عايشه خطاب به خود و مردم كوفه را خواند و گفت: عايشه از ما خواسته تا در خانه بنشينيم و از يارى على عليه السلام دست برداريم؛ ولى ما تا وقتى فتنه و آشوب در جامعه وجود دارد، مى‌جنگيم.

سپس به اشعرى گفت: اگر بتوانى مسير رود فرات را عوض كنى و آن را به عقب برگردانى، مى‌توانى مردم را از على عليه السلام دور كنى. سپس اين آيه را قرائت كرد:

أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ؛

«آيا مردم پنداشتند وقتى گفتند ايمان آورديم رها مى‌شوند و مورد آزمايش قرار نمى‌گيرند؟»⁽²⁾257 آنگاه خطاب به مردم كوفه گفت: «اى مردم، همگى به سوى اميرمؤمنان و سرور مسلمانان حركت كنيد تا به حق دست يافته، هدايت شويد.»⁽³⁾258

جانباز بهشتى

پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، در روايتهاى مختلف، زيد را ستوده، از سعادتمندى او خبر داده است. طبق اين روايات، پيامبر صلى الله عليه و آله پيشاپيش، از قطع شدن دست زيد در جهاد خبر داد و فرمود: اين دست پيش از زيد به بهشت مى‌رود.

افزون بر اين، پيامبر: فرمود:

«زيدٌ الخير الأجذم و جندب ما جندب؟ فقيل يا رسول اللَّه! أ تذكر رجلين؟

قال: أما أحدهما فسبقته يده إِلَى الجنَّةِ بِثلاثين عاماً و أمّا الآخر فيضرب ضربة يفصل بها بين الحقّ و الباطل».

طبق اين حديث، پيامبرگرامى اسلام صلى الله عليه و آله از زيد و جندب ياد كرد و فرمود: دست يكى از اين دو نفر (زيد) سى سال زودتر از خود او به بهشت مى‌رود و ديگرى ضربه شمشيرش جداكننده حق از باطل است.⁽¹⁾259 دانشمندان اهل سنت نيز درباره شأن و منزلت زيدبن صوحان، رواياتى از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله نقل كرده‌اند. ابن‌منظور مى‌گويد: پيامبر فرمود: «زيد رجلٌ مِن امّتي تدخل الجنّة يده قبل بدنه»؛ «زيد مردى از امت من است كه دستش زودتر از بدنش به بهشت مى‌رود.»⁽²⁾260 آن بزرگوار همچنين فرمود:

«زيد و ما زيد، يسبقه بعض جسده الى الجنّة، ثمّ يتبعه سائر جسده إلَى الجَنّةِ».

«زيد و نمى‌دانيد كه زيد كيست. بخشى از پيكرش به سوى بهشت از او پيشى

مى‌گيرد.»⁽¹⁾261 على عليه السلام نيز فرمود:

«من سرّه أن ينظر إلى مَن يسبقه بعض أعضائه إلَى الْجَنّة فلينظر إلى زيدبن صَوحان»؛ «هركس مى‌خواهد به كسى نگاه كندكه بخشى از پيكرش زودتر از او به بهشت مى‌رود، به زيد بن‌صوحان بنگرد.»⁽²⁾262 در حديث ديگرى مى‌خوانيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «به زودى پس از من مردى به نام زيد خواهد آمد كه بخشى از پيكرش بيست سال زودتر از خود او به بهشت مى‌رود.»⁽³⁾263

تنديس زهد و تقوا

يكى ديگر از برجستگى‌هاى زيد، زهد و تقواى اوست. بسيارى از مورخان او را صوّام و قوّام توصيف كرده؛ متقى، زاهد و پارسا شمرده‌اند. او بسيارى از روزها روزه مى‌گرفت و شبها به عبادت مى‌پرداخت. بسيارى اوقات از زن و فرزند كناره مى‌گرفت، شبهاى جمعه تا صبح بيدار مى‌ماند و به راز و نياز با خدا مى‌پرداخت. بدين سبب، طبق برخى از روايتها، روزى سلمان فارسى به او گفت:

«اى زيد، بدنت و همسرت بر تو حق دارند؛ قدرى از عبادت خود بكاه و به امور آنان رسيدگى كن.»

زيد پيش از جنگ جمل مردم را به اطاعت از امام عليه السلام فرا خواند و خود نيز به شايستگى در خط مقدم نبرد شركت جست.

سخنان زيد درهنگام شهادت اميرالمؤمنين، گوياترين گواه ارادت او به‌اهل بيت عليهم السلام است. او لحظاتى پيش از شهادت، به امام كه نزدش شتافته بود، چنين گفت:

«اى اميرمؤمنان، خداوند جزاى خيرت دهد! تو خداشناس، آگاه به قرآن و بلندمرتبه هستى و خدا در دلت بزرگ است. به خدا سوگند، از روى نادانى به يارى‌ات نشتافتم. من از امّ‌سلمه- همسر گرانقدر پيامبر صلى الله عليه و آله- شنيدم كه مى‌گفت:

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ، فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ، وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ، وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ، وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ»؛ «هر كس من مولاى او باشم، على نيز مولاى اوست. خدايا! كسى كه او را دوست دارد، دوست بدار و آنكه با او دشمنى مى‌ورزد، دشمن باش؛ كسى كه او را يارى دهد، يارى كن و آنكه به او ستم كند، خوار ساز.» به خدا سوگند، من از آنكه به سبب دشمنى با تو نزد خداوند خوار گردم، بيزارم.»⁽¹⁾264 بر اساس روايتى ديگر از زيد پرسيدند: «هرگاه قرآن با سلطان به مبارزه برخيزد، به كدام طرف خواهى رفت؟ گفت: به سوى قرآن.»⁽²⁾265

از زبان يار

درستى كردار و نيك‌انديشى زيد، هر انسان منصفى را به ستايش وا مى‌دارد.

دوست و دشمن، زيد را ستوده‌اند. در ميان انبوه سخنانى كه در ستايش زيد بيان شده، گفتار امام على عليه السلام گرانقدر و مهم‌تر مى‌نمايد. بر اساس روايات، آن حضرت در شهادت وى گريست. هنگامى كه زيد از اسب بر زمين افتاد، امام على عليه السلام نزدش شتافت، بر بالينش نشست و چنين فرمود:

«رَحِمَكَ اللَّهُ يا زَيدُ كُنْتَ خَفِيفَ الْمئونة، عَظِيمَ الْمَعُونة».

«اى زيد، خدا تو را رحمت كند كه كم مصرف و پرفايده بودى.»⁽³⁾266

ابن‌عباس مى‌گويد: از صعصعه درباره زيدپرسيدم، او برادرش را چنين توصيف كرد:

«كان و اللَّه عظيم المروؤة، شريف الأخوّة، جليل الخطر، بعيد الأثر، كميش العروة، أليف البدوة، سليم جوانح الصدر، قليل وساوس الدهر، ذاكراً للَّه طرفي النهار و زلفاً من الليل، الجوع و الشبع عنده سيّان، لا ينافس في الدنيا، يطيل السكوت و يحفظ الكلام، و ان نطق نطق بعقام، يهرب منه الدعار الأشرار و يألفه الأحرار الأخيار.»

«به خدا سوگند! او در جوانمردى سرآمد، در برادرى شريف و بزرگوار، والامقام و از ديرباز گرامى بود. دلى تهى از كينه داشت و كمتر دستخوش وسوسه‌هاى روزگار مى‌شد. روز و شب به عبادت مشغول بود و سيرى و گرسنگى در نظرش يكسان مى‌نمود. در امر دنيا پيشى نمى‌گرفت. بيشتر سكوت مى‌كرد؛ مراقب سخن گفتن خويش بود و با ابهام سخن مى‌گفت. افراد شرور از او دورى مى‌جستند و آزادگان و نيك‌مردان با او مأنوس مى‌شدند.»⁽¹⁾267

پيوند اخوت

زيد از محضر سلمان فارسى نيز كسب فيض كرده، از وى حديث شنيده بود؛ ولى ارتباط اين دو بزرگوار تنها در نقل حديث خلاصه نمى‌شد. بر اساس گفته مورّخان، زيد ارادت خاصى به سلمان داشت. اين دلبستگى سرانجام با پيوند برادرى به اوج رسيد و او، به ميمنت اين پيوند، كنيه «ابوسلمان» را براى خود برگزيد.⁽²⁾268

خدمات اجتماعى

او روزى در بصره مردانى را ديد كه همواره عبادت مى‌كردند و از دنيا دست شسته

بودند. زيدبن صوحان، با مشاهده وضعيت آنان، براى آنها خانه ساخت و سپس به آنها توصيه كرد كه براى برآوردن نيازهاى زندگى خود و فرزندانشان تلاش كنند. او همواره به آنها سركشى مى‌كرد و از احوالشان با خبر مى‌شد.⁽¹⁾269

رؤياى صادق

در جمل به يارى على عليه السلام شتافت. او، پيش از جنگ، به مولايش على عليه السلام چنين گفت: اى مولاى من، در اين جنگ كشته مى‌شوم. حضرت فرمود: از كجا مى‌دانى. گفت:

در خواب ديدم دستم از آسمان به زمين فرود آمد و در حالى كه به من اشاره مى‌كرد، گفت: «به سوى من بيا.»⁽²⁾270

پرچم دار جمل

جنگ جمل، در بعد از ظهرِ يكى از جمعه‌هاى سال 36 ق. در منطقه فريبه اتفاق افتاد و تا شامگاه پايان پذيرفت.⁽³⁾271 در اين نبرد، نام‌آورانى چون سلمان فارسى، عماربن ياسر و كميل‌بن زياد در ميان سپاه على عليه السلام ديده مى‌شدند. به گفته برخى از راويان، ياوران امام حدود بيست هزار نفر بودند، حدود 80 تن از اين گروه در جنگ بدر شركت داشتند و 1500 تن از صحابه پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله شمرده مى‌شدند. در اين نبرد، هزار پياده و هفتاد سواره از سپاه امام به شهادت رسيدند كه زيدبن صوحان يكى از آنها بود.⁽⁴⁾272 على عليه السلام، پس از شهادت سيحان برادر زيد، پرچم قبيله ربيعه را به دست وى داد و او تا هنگام شهادت، پرچم‌دار سپاه امام بود.⁽⁵⁾273 زيد، پس از نبردى سخت و شجاعانه، به وسيله عمروبن يثربى به شهادت رسيد.⁽⁶⁾274

به گفته برخى از راويان، وقتى ياران على عليه السلام براى كشتن عمرو پيش آمدند، او چنين گفت: اگر مى‌خواهيد مرا بكشيد، بدانيد كه من عليا و هند را در جمل كشتم و سپس زيدبن صوحان را، در حالى كه او پيرو دين على عليه السلام بود، از ميان بردم.⁽¹⁾275

وصيت زيد

به نوشته برخى از مورخان، زيدبن صوحان، هنگام شهادت، چنين وصيت كرد:

«ادْفِنُونِي فِي ثِيَابِي فَإِنِّي مُخَاصِمٌ وَ لا تَغْسِلُوا عَنِّي دَماً وَ لْا تَنْزعُوا عَنِّي ثَوْباً».

«مرا با لباس‌هايم دفن كنيد، لباسم را بيرون نياوريد و خونهاى بدنم را نشوييد؛ زيرا مى‌خواهم آنها در روز رستاخيز بر پايدارى‌ام شهادت دهند.»⁽²⁾276 بر اساس روايتى ديگر، زيد وصيت كرد:

«ادْفِنُونِي فِي ثِيَابِي فَإِنِّي مُخَاصِمٌ الْقَوم».

«مرا با لباس‌هايم دفن كنيد تادر روز رستاخير عليه دشمنانم شهادت دهند.»⁽³⁾277

آستانه غربت

در بصره و در سمت راست مسير سيبه- در قريه كوت‌الزين- گنبد گِلين، كوچك و قديمىِ مزارِ زيد ديده مى‌شود. بيابان خشك و سوزان پيرامون آن گنبد، حكايتى غم‌انگيز را بازگو مى‌كند؛ حكايتى به تلخى غربت.⁽⁴⁾278

يادگار جاويد

از آثار به‌ياد ماندنى و ارزشمند زيد، محراب و مسجدى كهن است كه در جنوب غربى مسجد سهله (مسجدبنى ظفر) در كوفه قرار دارد و از آن كوچك‌تر است. اين مسجد، در گذر زمان، گواه حوادث مختلف بوده و بارها مرمّت و بازسازى شده است.⁽¹⁾279 علامه مجلسى مى‌فرمايد: از آداب مسجد زيدبن صوحان آن است كه ابتدا دو ركعت نماز مى‌خوانى، دستان خود را به آسمان بلند مى‌كنى و مى‌گويى: «إِلَهِي قَدْ مَدَّ إِلَيْكَ الْخَاطِيُ الْمُذْنِبُ يَدَيْهِ ...» و ... سپس پيشانى را بر خاك بگذار و بگو: «ارْحَمْ مَنْ أَسَاءَ وَ اقْتَرَفَ وَ اسْتَكَانَ وَ اعْتَرَفَ ...».

آنگاه گونه راست را بر زمين بگذار و بگو: «إِنْ كُنْتُ بِئْسَ الْعَبْدُ، فَأَنْتَ نِعْمَ الرَّبُّ».

پس از آن، گونه چپ را بر زمين بگذار و بگو: عَظُمَ الذَّنْبُ مِنْ عَبْدِكَ فَلْيَحْسُنِ الْعَفْوُ مِنْ عِنْدِكَ يا كَرِيمُ». سپس سجده كن و صد بار بگو: الْعَفْوُ، الْعَفْوُ.⁽²⁾280

در محضر مسلم‌بن عقيل

در محضر مسلم‌بن عقيل

اشاره

على احمدى

خاندان

عقيل، يار و صحابى با وفاى رسول گرامى اسلام، دو خصوصيّت معروف داشت:

عموى تو (ابوجهل) در جهنّم است. عقيل جواب داد: ابوجهل همراه عمّه‌ات به جهنّم رفته‌اند!

از ديگر افتخارات عقيل اين است كه همراه برادرش جعفر طيّار در جنگ موته، حضور داشت.⁽¹⁾281 پيامبر خدا صلى الله عليه و آله عقيل را بسيار دوست مى‌داشت. ابن عباس نقل مى‌كند: روزى امام على عليه السلام از رسول اللَّه پرسيد: آيا تو عقيل را دوست دارى؟ پيامبر فرمود:

«آرى، به خدا قسم او را دوست دارم به‌خاطر اينكه اولًا، پدرش ابوطالب است و

ثانياً، فرزندش در راه دوستى فرزندت شهيد خواهد شد و چشمهاى مؤمنين در سوگ او گريه خواهد كرد و ملائكه مقرّب بر او سلام خواهند داد.»

سپس پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله گريه كرد.⁽¹⁾282 مادرش از زنان آزاد نبط و به نقل برخى كتب، از خاندان «فرزندا» مى‌باشد.⁽²⁾283 مسلم در تاريخ 28 ه. ق.⁽³⁾284 متولّد شد و از همان آغاز تولد با خاندان عمويش على عليه السلام ارتباط تنگاتنگى برقرار كرد. وى در سنين جوانى با رقيّه دختر امام على عليه السلام ازدواج كرد كه حاصل آن سه فرزند به نام‌هاى عبداللَّه، على و محمّد بود.⁽⁴⁾285 از افتخارات مسلم‌بن عقيل اين است كه در جنگ صفين در كنار امام على عليه السلام حضور داشت. روز جنگ صفين امام على عليه السلام: امام حسن، امام حسين عليهما السلام و عبداللَّه‌بن جعفر و مسلم‌بن عقيل را به عنوان فرماندهان جناح راست لشكرش و محمدبن حنفيه و محمدبن ابى بكر و هاشم‌بن عتبة المرقال را به عنوان فرماندهان جناح چپ انتخاب كرد. گزينش وى از طرف امام على عليه السلام از روح شجاعت و مردانگى مسلم‌بن عقيل⁽⁵⁾286 حكايت مى‌كند.

سفير حسين عليه السلام

هنگامى‌كه امام حسين عليه السلام دستور حاكم مدينه را در بيعت با يزيد نپذيرفت و به مكه سفر كرد. در مكه 18000 نامه از طرف كوفيان به دست ايشان رسيد كه از وى دعوت كرده بودند، به كوفه رود. امام حسين عليه السلام در جواب آنها نوشت:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

از حسين‌بن على به اشراف، مؤمنان و مسلمانان. امّا بعد: هانى و سعيد آخرين فرستادگان شما، نامه‌هاى شما را آوردند. از مطالب آن آگاهى يافتم، سخن

بيشتر شما اين است كه «ما امام نداريم به سوى ما بيا، اميد است خداى متعال توسط تو ما را بر هدايت و راه حق فراهم آورد.» اكنون برادر، پسر عمو و شخص مورد وثوق خاندانم- مسلم‌بن عقيل- را نزد شما مى‌فرستم. از او خواسته‌ام تا احوال و امور و افكار شما را برايم بنويسد. اگر نوشت كه بزرگان و انديشمندان و خردمندان شما بر آنچه فرستادگان شما مى‌گويند و در نامه‌هايتان خوانده‌ام، هم داستان‌اند. به‌زودى نزد شما خواهم آمد، به جانم سوگند امام و رهبر نيست، مگر آن كس كه به قرآن عمل كند و عدل به پا دارد و حق را اجرا كند و خود را وقف راه خدا سازد والسلام⁽¹⁾287 امام عليه السلام نامه را مهر كرد و مسلم را فراخوانده، نامه را به او داد و فرمود:

تو را به سوى كوفيان مى‌فرستم. اين نامه‌هاى آنان به من است و خدا به زودى كار تو را آن‌گونه كه دوست دارد و مى‌پسندد پايان مى‌دهد. اميدوارم من و تو در درجه شهدا باشيم. در سايه بركت و خير خداوندى رهسپار شو تا به كوفه درآيى، چون به آنجا رسيدى، نزد موثق‌ترين مردم آنجا جاى گزين و مردم را به پيروى از من فراخوان و از كمك به خاندان ابوسفيان بازدار. پس اگر آنان را در بيعت با من همدست ديدى زود به من گزارش كن تا به خواست خدا طبق آن عمل كنم. سپس دست به گردن مسلم انداخت و با او خداحافظى كرد و هر دو گريستند.⁽²⁾288 مسلم مخفيانه راه مدينه را پيش گرفت و به مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله رفت، نماز خواند سپس ميان خاندان خود رفته، خداحافظى كرد. قيس بن مسهّر صيداوى و همراه دو نفر (راه بلد) به‌نام عمارةبن عبداللَّه سلولى و عبدالرحمان بن عبداللَّه به سوى كوفه حركت كرد.⁽³⁾289 پس از مدتى راهپيمايى، به علت باد توفان و تاريكى هوا راه را گم كرده و دو نفر از

آنها (عمارةبن عبداللَّه و عبدالرحمان بن عبداللَّه) از شّدت تشنگى به شهادت رسيدند.

مسلم‌بن عقيل با هر سختى، بود خود را به آبادى رساند و نامه‌اى به اين مضمون براى امام حسين عليه السلام نوشت:

«من از مدينه با دو راهنما رهسپار كوفه شدم آنان راه را گم كرده بازماندند.

تشنگى شديد چنان برما روى آورد كه آن دو، جان سپردند و من رهسپار شده تا به آب رسيدم. اين قضيه در مكانى به نام درّه خبيت روى داد و من آن را به فال بد گرفتم، اگر مى‌خواهى مرا معاف دار و ديگرى را بفرست. والسلام.»⁽¹⁾290 و نامه را همراه قيس بن مسهّر صيداوى فرستاد.

امام پاسخ داد: «امّا بعد، من نگرانم كه ترس تو را به استعفا وا داشته باشد. هم اكنون به آن ديار كه رهسپارت كرده‌ام رهسپار شو و سلام به تو باد.»⁽²⁾291 جواب نامه كه به دست مسلم رسيد، فرمود: «من از جانم نگران نبودم» و به راه خود ادامه داد. سرانجام مسلم بن عقيل وارد كوفه شد و در منزل مختار ثقفى منزل كرد.⁽³⁾292 18000 نفر از مردم با وى بيعت كردند/ نامه‌اى براى امام نوشت و خبر داد.⁽⁴⁾293 جاسوسان يزيد، پيغام فرستادند كه اگر كوفه را مى‌خواهى بايد فردى مقتدر را در كوفه حاكم كنى، يزيد نامه‌اى براى عبيداللَّه بن زياد نوشت و او را با حفظ سمت حكومت بصره، حاكم كوفه كرد. وى شبانه به سمت كوفه آمد. مردم به خيال اينكه امام حسين عليه السلام آمده است، از او استقبال كردند. وى وارد دارالاماره شد و سران كوفه را جمع و تهديد كرد كه مسلم را رها كنند.

مسلم كه اوضاع را اين‌گونه ديد، تغيير منزل داد و به منزل هانى‌بن عروه وارد شد.

شريك بن اعور يكى از دوستداران امام على عليه السلام بود كه همراه عمار ياسر در جنگ

صفين حضور داشت. از بصره آمده بود و در منزل هانى استراحت مى‌كرد، شريك با عبيداللَّه بن زياد رابطه دوستانه داشت، به مسلم گفت: بهترين وقت است كه از شرّ عبيداللَّه خلاص شوى من اطمينان دارم او به عيادت من خواهد آمد. هنگامى كه آمد و نزد من نشست، من اشاره مى‌كنم كه آب بياوريد در اين هنگام تو با شمشير او را بكش.

عبيداللَّه همراه غلامش مهران، به عيادت شريك آمد. پس از مدتى شريك اشاره كرد، آب برايم بياوريد. اما مسلم اقدام نكرد، تا سه مرتبه درخواست آب كرد. مهران با چشم اشاره كرد و با عبيداللَّه خارج شدند.

پس از رفتن آنها، شريك گفت: چرا نكشتى؟ مسلم گفت:

«به دو دليل نكشتم:

الف- هانى خوش نداشت كه عبيداللَّه در خانه وى كشته شود.

ب- حديثى از پيامبر برايم نقل كرده‌اند كه فرموده است: مؤمن به غافلگيرى كسى را نمى‌كشد.»⁽¹⁾294 عبيداللَّه، جاسوسى به نام «معقل» را با 300 هزار درهم به بهانه كمك به لشكر مسلم‌بن عقيل فرستاد، او نزد مسلم بن عوسجه رفت و با هم به خدمت مسلم رفتند. معقل، پول را تسليم كرد و به عبيداللَّه گزارش داد. مسلم در منزل هانى بن عروه است.⁽²⁾295 عبيداللَّه دستور داد: مأموران هانى بن عروه را دستگير كرده و به قصر آوردند.

عبيداللَّه گفت: «بايد مسلم را نزد من بياورى»، هانى بن عروه گفت: «نه به خدا هرگز او را نزد تو نخواهم آورد. من مهمانم را نزد تو بياورم تا تو او را بكشى؟»

عبيداللَّه با عصا به صورت هانى زد، به‌طورى كه بينىِ هانى را شكست و دستور داد او را زندانى كنند.⁽³⁾296 هنگامى كه مسلم متوجّه دستگيرىِ هانى بن عروه شد، با 4000 نفر به طرف قصر

عبيداللَّه حركت و آن را محاصره كرد. عبيداللَّه كه اوضاع را اين گونه ديد، سران قبايل مختلف را تطميع كرد. همچنين شايعه حضور مأموران شام را در نزديكى‌هاى كوفه، بين مردم منتشر ساخت.⁽¹⁾297 بيشتر مردم از پيرامون مسلم پراكنده شدند، مسلم براى اقامه نماز مغرب به مسجد آمد، در اين هنگام فقط سى نفر پشت سر مسلم نماز خواندند. پس از نماز، نگاه كرد، ديد فقط 10 نفر مانده‌اند. در كوچه‌هاى كوفه، پس از لحظاتى نگاه كرد ديد هيچ كس نيست.

همان‌طور كه غريبانه راه مى‌رفت، زنى كه بر آستانه در نشسته بود، او را ديد. مسلم گفت:

«خدا تو را آب دهد مقدارى آب برايم بياور» و نشست. زن آب آورد. مسلم پس از نوشيدن ظرف آب، همچنان نشسته بود كه طوعه پرسيد: «مگر آب نخوردى، برو پيش اهل و عيالت». تا سه مرتبه مطلب را تكرار كرد و جوابى نشنيد. بار سوم، مسلم گفت: «اى كنيز خدا من در اين شهر منزل و عشيره ندارم»، گفت: مگر تو كيستى؟ گفت: «من مسلم بن عقيلم. اين قوم به من دروغ گفتند و فريبم دادند». زن گفت: براستى تو مسلمى؟ فرمود:

آرى.

طوعه، او را به خانه خود برد و در اتاقى غير از اتاق خود اسكان داد. شام آورد، ولى مسلم شام نخورد، طوعه، پسرى به نام بلال داشت، وى نيمه‌هاى شب به منزل بازگشت و متوجّه حضور مسلم در منزلشان گرديد. وى كه با عبدالرحمان بن محمد اشعث دوست بود، جريان را به او گفت و او به عبيداللَّه گزارش داد.⁽²⁾298 عبيداللَّه، عمرو بن عبيداللَّه سلمى را با 60 يا 70 نفر فرستاد. مسلم رجز خواند:

أَقْسَمتُ لا أُقْتَلُ إِلّا حُرّاًوَإِنْ رَأَيْتُ الْمَوْتَ شَيْئاً نُكْراً⁽³⁾299

براى اولين بار حمله آنها را دفع كرد، دوّمين بار، بر اثر ضربه‌اى كه بكيربن حمران وارد آورد، لب بالايى مسلم پاره شد و دو دندان او شكست. مسلم همچنان به مبارزه

ادامه مى داد، سربازان وقتى نتوانستند، مسلم را دستگير كنند، پشت بام رفته و با سنگ و آتش به او حمله مى‌كردند. محمد بن اشعث، كه ضعف مسلم را ديد، به او گفت: «كارزار نكن تو در امانى»، مسلم تسليم شد.

در مسير راه كه او را به سوى عبيداللَّه مى‌بردند، مسلم گريه كرد. علّت را پرسيدند، فرمود:

«من براى خودم گريه نمى‌كنم، براى كسانى گريه مى‌كنم كه به سوى من مى‌آيند، گريه من براى حسين و خاندان او است.»

آنگاه به محمد بن اشعث گفت:

«تو نمى‌توانى مرا نزد عبيداللَّه امان دهى، پيغام مرا به حسين عليه السلام برسان و بگو: با خاندانت برگرد، كه كوفيان فريبت ندهند، آنان همان ياران پدرت هستند كه آرزو داشت با مرگ يا شهادت از آنها جدا شود. مردم كوفه به تو دروغ گفتند با من نيز دروغ گفتند.»⁽¹⁾300 نزديك دارالاماره كه رسيدند، ظرف آبى به او دادند تا بياشامد، ولى وقتى خواست بياشامد، پر از خون شد. بار دوم هم همينگونه شد. بار سوم آب ريخت، امّا اين دفعه دو دندان او در ظرف آب افتاد، مسلم فرمود: «حمد خداى را، اگر روزى مقرّر من بود آن را نوشيده بودم.»

مسلم بن عقيل را نزد عبيداللَّه آوردند. او به عبيداللَّه سلام نكرد. شخصى گفت: چرا سلام نمى‌كنى؟

فرمود: «چرا به كسى كه قصد جانم را دارد، سلام كنم؟» عبيداللَّه گفت: حتماً كشته مى‌شود.

مسلم بن عقيل، عمربن سعد را به كنارى كشيد و گفت:

«وصيتى دارم: 1- مدتى كه در كوفه بودم، 700 درهم قرض كرده‌ام آن را ادا كن، 2- پس از مرگم، جسد مرا دفن كن 3- قاصدى نزد امام حسين عليه السلام بفرست و او را از شهادتم خبر ده.»⁽¹⁾301 سپس به دستور عبيداللَّه، او را بالاى دارالاماره بردند، مسلم در مسير راه به خاندان پيامبر درود و صلوات مى‌فرستاد هنگامى كه بالاى قصر رسيد فرمود:

«خدايا! ميان ما و قومى كه فريبمان دادند و دروغ گفتند، داورى كن.»⁽²⁾302 بكر بن حمران از ياران ابن زياد، سر مسلم را از بدن جدا كرد و برگشت. عبيداللَّه ديد بسيار هراسناك است. گفت: چه شده؟! گفت:

«هنگامى كه سر مسلم را از بدن جدا كردم، مردى سياه چهره و بد صورت را در برابر خودم ديدم كه انگشت به دهان مى‌گزيد. از ديدن او به حدّى ترسيدم كه تا كنون در عمرم اين چنين نترسيده بودم.»⁽³⁾303 پس از شهادت مسلم و هانى بن عروه، به دستور عبيداللَّه سر آن دو را نزد يزيد فرستاد و مأموران پيكر بى سر آنها را در بازار كوفه چرخاندند.⁽⁴⁾304

آستانه مسلم بن عقيل

پس از شهادت مسلم و هانى با موافقت عبيداللَّه، قبيله مذحج، پيكر پاك آن دو را كنار دارالاماره به خاك سپردند. شايد اين مكان به اين دليل انتخاب شد كه قبر آنها زير نظر حكومت باشد و رفت و آمد شيعيان را زير نظر داشته باشند. تا سال 65 ه. ق. قبر آن دو، بدون سايبان بود. در اين سال مختار ثقفى دستور اوّلين بناى آستانه مسلم را صادر

كرد و براى قبر او حرم و گنبدى تأسيس نمود و نام آن دو را روى سنگ مرمر حك كرد و آنها را روى قبور آنها گذاشت.

در سال 368 ه. ق. حرم و بارگاه مسلم‌بن عقيل، توسط عضدالدوله ديلمى تجديد بنا شد. وى خانه‌هايى اطراف حرم ساخت و حقوق ماهيانه‌اى براى ساكنين جوار آستانه بر قرار كرد. در سال 656 ه. ق. آستانه توسط محمدبن محمود رازى تعمير گرديد.

در سال 1263 ه. ق. توسط آيت اللَّه محمد حسن صاحب جواهر، تعميرات اساسى در آستانه صورت گرفت.

در سال 1384 ه. ق. آيت اللَّه سيد محسن حكيم دستور تجديد بناى اساسى آستانه را صادر كرد و به همت حاج محمد رشاد، گنبد طلا كارى شد و در اين راه 180 هزار دينار عراق هزينه گرديد.⁽¹⁾305

در محضر هانى بن عروه

در محضر هانى بن عروه

اشاره

على احمدى

خاندان

هانى فرزند عروةبن نمران از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله به شمار مى‌رود. پس از وفات پيامبر، او از دوستداران امام على عليه السلام بود و در سه جنگ امام شركت داشت.⁽¹⁾306 وى همراه حجربن عدى، عليه معاويه قيام كرد. پس از دستگيرى، معاويه خواست همراه حجر، عروه را بكشد ولى با شفاعت زياد بن ابيه از كشتن هانى صرف نظر و او را آزاد كرد.⁽²⁾307 از تاريخ ولادت و دوران كودكى هانى اطلاعاتى در دست نيست، مورخان و عالمان او را جزو صحابه و ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله شمرده‌اند.⁽³⁾308 هانى بن عروه از محبان و دوستان امام على عليه السلام است و پس از وفات رسول خدا صلى الله عليه و آله، از طرفداران ولايت به شمار مى‌رفت. از افتخارات او اين است كه در 3 جنگ (جمل، صفين ونهروان) عليه دشمنان امامت شمشير زد.⁽⁴⁾309 وى پيشوا و بزرگ قبيله مراد بود، هنگامى كه مى‌خواست به جايى رود، 4000 زره پوش و 800 پياده، او را همراهى مى‌كردند.⁽⁵⁾310

هانى ميزبان مسلم

مسلم‌بن عقيل، سفير امام حسين عليه السلام در ابتداى ورود به كوفه به منزل مختار ثقفى وارد شد. پس از ورود عبيداللَّه به كوفه، مسلم براى ادامه فعاليتهايش، منزل مختار را ترك كرد و وارد منزل هانى شد، هانى هم او را پذيرفت.⁽¹⁾311 عبيداللَّه از طريق عادى نتوانست مخفيگاه مسلم‌بن عقيل را پيدا كند، لذا به فكر حيله افتاد. غلامى داشت به نام معقل، سى هزار به او داد تا به بهانه كمك به لشكر مسلم‌بن عقيل، با ياران او ارتباط برقرار كرده و مخفيگاه مسلم را پيدا كند. معقل در مسجد كوفه با مسلم بن عوسجه ديدار كرد و مطلب خود را گفت. مسلم بن عوسجه كه از نيت او بى‌خبر بود، وى را به منزل هانى برد و به مسلم بن عقيل معرفى كرد.⁽²⁾312 معقل پس از انجام مأموريت، نتيجه را به امير گزارش كرد. عبيداللَّه كه مطمئن شد، مسلم در خانه هانى به سر مى‌برد، محمد بن اشعث، اسماء بن خارجه و عمرو بن حجاج پدر زن هانى را خواست و از آنها پرسيد كه چرا هانى به ديدن ما نمى‌آيد؟ جواب دادند:

اطلاع نداريم، فقط مى‌دانيم مريض است. عبيداللَّه گفت:

«من نيز مى‌دانم كه مريض بود، ولى اكنون خوب شده و اگر يقين داشتم هانى مريض است، حتماً او را عيادت مى‌كردم. شما نزد هانى برويد و از طرف من بگوييد حق ما را نگه دارد و به ديدنمان بيايد، دوست ندارم شخصيت بزرگى چون او از ما فاصله بگيرد و حرمتش ناديده گرفته شود.»⁽³⁾313 گفتند: «هانى را امان ده؛ زيرا تا امان ندهى، نخواهد آمد.»

عبيداللَّه گفت: «امان؟! مگر چه كرده است كه امان بخواهيد؟ برويد و اگر نيامد، امان

دهيد.»⁽¹⁾314 آن سه نفر نزد هانى رفته و پيغام عبيداللَّه را به او رساندند. هانى در جواب گفت:

«مريض بودم و نتوانستم به ديدار امير بيايم.» پيغام رسانان گفتند: «ابن زياد خبر دار شده كه خوب شدى و بر درِ منزلت مى‌نشينى، تو را سوگند همراه ما بيا» و در اين باره خيلى اصرار كرده و به او امان دادند.

هانى بن عروه لباس پوشيد و سوار بر اسب، به طرف دار الاماره حركت كرد، هنگامى‌كه به نزديكى آن رسيد، احساس ترس كرد و به حسان بن اسماء گفت:

«برادر زاده! به خدا سوگند از اين مرد (عبيداللَّه) مى‌ترسم، نظر تو چيست؟»

حسان كه از نيت پليد عبيداللَّه بى خبر بود، گفت:

«عمو جان به خدا سوگند هيچ احساس ترس نسبت به تو نمى‌كنم.»

اسير ابن زياد

هانى‌بن عروه وارد قصر شد، در اين هنگام مراسم عروسى عبيداللَّه با امّ نافع دختر عمارة بن عقبه بود و شريح، قاضى كوفه نيز حضور داشت.⁽²⁾315 تا چشم عبيداللَّه به هانى‌بن عروه افتاد، گفت: «آدم خائن، با پاى خويش نزد تو آمد!» هانى تا سخن تند و عتاب‌آميز امير را شنيد، گفت: «اى امير چه اتفاقى افتاده است؟» عبيداللَّه در جواب گفت:

«هانى! ساكت شو، اين كارها چيست كه در خانه‌ات انجام مى‌دهى كه به ضرر ما و همه مسلمانان است. مسلم را به كوفه كشانده و در خانه‌ات راه داده‌اى و برايش جنگجو و سلاح جمع مى‌كنى؟ گمان مى‌كنى كارهايت از چشم ما پوشيده است؟»⁽³⁾316

هانى سخن عبيداللَّه را منكر شد. عبيداللَّه بار ديگر حرفش را تكرار كرد و هانى نيز انكار نمود. در اين هنگام عبيداللَّه دستور داد معقل را حاضر كنيد. جاسوس و غلام عبيداللَّه وارد مجلس شد و هانى فهميد، عبيداللَّه جاسوس فرستاده و جاى انكار نيست.

رازش برملا شده است، به او گفت:

«به خدا سوگند نه من كسى را نزد مسلم فرستادم و نه او را به خانه خود دعوت كردم بلكه او به خانه‌ام پناهنده شد و من شرم كردم او را رد كنم، لذا پناهش دادم، اكنون كه متوجه شدى، مهلت بده برگردم و مسلم را از منزلم بيرون كنم تا هر كجا كه مى‌خواهد برود.»⁽¹⁾317

ميهماندار با وفا

ابن زياد گفت: «از اينجا بيرون نمى‌روى تا مسلم را بياورى.»

هانى در جواب در خواست عبيداللَّه گفت:

«به خدا سوگند، هرگز او را نزد تو نخواهم آورد، آيا ميهمان خود را به تو بسپارم تا او را بكشى؟»⁽²⁾318 عبيداللَّه بار ديگر حرفش را تكرار كرد ولى هانى مصمّم و با اراده قبول نكرد.⁽³⁾319 در اين هنگام، مسلم بن عمرو باهلى از عبيداللَّه خواست كه خصوصى با هانى صحبت كند. ابن زياد اجازه داد، آنگاه هانى را به گوشه‌اى برد و با او به گفتگو پرداخت، او را نصيحت كرد دست از يارى مسلم بردارد. ناگهان بحث ميان آن دو بالا گرفت به‌طورى كه همه اهل مجلس صداى آنها را مى‌شنيدند.

مسلم بن عمرو به هانى گفت:

«تو را به خدا، خودت را به كشتن مده و خاندانت را در بلا و سختى نينداز.

مسلم‌بن عقيل پسر عموى اين قوم است، آنها او را نمى‌كشند و ضررى به او نمى‌زنند، او را تسليم امير كن.»

هانى بن عروه در جواب وسوسه‌هاى مسلم بن عمرو گفت:

«به خدا سوگند همين ننگ و ذلّت مرا بس، كه با وجود يار و ياور و بازوى سالم، پناهنده و ميهمان و قاصد پسر پيامبر را تحويل دشمن دهم، به خدا سوگند اگر تنها و بدون يار و ياور هم باشم، او را تحويل نخواهم داد مگر آنكه خودم را قبل از او بكشند.»⁽¹⁾320 ابن زياد كه سخنان هانى را مى‌شنيد، گفت: «هانى را نزد من بياوريد.»

هنگامى كه هانى بن عروه را نزديك عبيداللَّه بردند، ابن زياد گفت: «هانى! يا مسلم را تحويل بده يا گردنت را خواهم زد.» هانى بن عروه كه رييس و بزرگ قوم مراد بود، گفت: «اگر بخواهى مرا بكشى، خواهى ديد كه شمشيرهاى فراوانى، اطراف كاخت خواهند درخشيد.»

عبيداللَّه‌كه به شدّت عصبانى شده بود گفت: «برايت متأسفم، آيا مرا از برق شمشير خاندانت مى‌ترسانى؟!» آنگاه دستور داد او را جلوتر آوردند و با عصايى كه در دست داشت چنان بر بينى و پيشانى و صورت هانى زد كه بينى هانى شكست و خون، صورت و محاسن او را پوشاند و بر لباسش ريخت.

ضربه عصاى ابن زياد به قدرى محكم بود كه عصا شكست.⁽²⁾321 در اين لحظه، هانى بن عروه با شجاعت قصد كشتن عبيداللَّه را كرد و قبضه شمشير يكى از نگهبانان را گرفت و كشيد، ولى نگهبان ديگر فرصت هر اقدامى را از هانى گرفت.

ابن زياد كه به شدت عصبانى بود، گفت: «تو از خوارجى و خدا خونت را بر ما حلال كرد.»⁽³⁾322 و دستور داد او را در يكى از اتاقهاى قصر، زندانى كردند.

خيانت شريح قاضى

شايعه شهادت هانى در شهر كوفه پيچيد، جنگجويان قبيله مذحج به فرماندهى عمرو بن حجّاج، قصر عبيداللَّه را به محاصره در آوردند. عبيداللَّه‌بن زياد كه وحشت كرده بود، به شريح قاضى گفت: «برو و هانى بن عروه را ببين و بعد بر بام قصر برو و خبر سلامتى هانى را به آنها بده.»

شريخ نزد هانى آمد، هانى وقتى چشمش به شريح افتاد گفت: «مى‌بينى كه با من چه كرد؟»

شريح گفت: «تو كه زنده‌اى.»

هانى گفت: «با اين وضع زنده‌ام! به قوم من بگو اگر بروند مرا مى‌كشد.»⁽¹⁾323 شريح قاضى به مردم كه قصر را محاصره كرده بودند گفت:

«اين حماقت چيست؟ مرد زنده است و با امير گفتگو مى‌كند.»

مردم هم كه اين سخن را از قاضىِ بزرگ كوفه، شريح شنيدند، پراكنده شدند.⁽²⁾324

شهادت

پس از شهادت مسلم‌بن عقيل، عبيداللَّه دستور داد او را به بازار گوسفندفروشان ببرند و گردنش را بزنند. سربازان حكومتى، هانى را به بازار آوردند، او با صداى بلند مى‌گفت:

«آى مذحج، كه مذحج ندارم، مذحج كجاست؟»

وقتى ديد، هيچ‌كس او را يارى نمى‌كند، به زور ريسمانش را باز كرد و گفت:

«عصا يا كارد يا سنگى و يا استخوانى نيست كه انسان از خودش دفاع كند؟»

نگهبانان او را محكم بستند، رشيد تركى غلام عبيداللَّه گفت: «گردنت را كشيده نگه‌دار» هانى گفت: «من تو را بر كشتن خودم، يارى نمى‌كنم.» رشيد ضربه‌اى زد ولى كارگر نيفتاد. هانى گفت:

«إِلَى اللَّهِ الْمَعادِ، اللَّهُمَّ إِلى رَحْمَتِكَ وَ رِضْوَانِكَ».

«بازگشت، به‌سوى خداست، خدايا مرا به‌سوى رحمت ورضوانت واصل كن.»⁽¹⁾325 رشيد با بى‌رحمى ضربه‌اى ديگر بر هانى زد و او را به شهادت رساند.

روز شهادت هانى‌بن عروه، هشتم ذى‌الحجه سال 60 ه. ق. بود و هانى 83 يا 90 سال سن داشته است.⁽²⁾326 پس از شهادت هانى و مسلم، به دستور عبيداللَّه، جنازه آن دو را در بازار چرخاندند⁽³⁾327 و براى ايجاد رعب و وحشت، بدن‌ها را بر دار زدند. عبيداللَّه‌سرهاى مطهر هانى و مسلم را به همراه نامه‌اى، براى يزيد فرستاد.⁽⁴⁾328 در قسمتى از اين نامه آمده است:

«مسلم به خانه هانى پناهنده شد و من به وسيله جاسوسان و مردمانى كه به نزد او فرستادم، آنان را اغفال نمودم و به مكر و حيله، آن دو را از خانه بيرون آوردم و گردن هر دو را زدم و سرهاى آن دو را نزد تو فرستادم.»⁽⁵⁾329 هنگامى كه خبر شهادت هانى و مسلم بن عقيل به امام حسين عليه السلام رسيد، امام چندين مرتبه گفت: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ، رحمة اللَّه عليهما.⁽⁶⁾330 و به‌قدرى اين جمله را تكرار كرد كه اشكهاى مباركش بر گونه‌ها جارى شد.⁽⁷⁾331

انتقام از قاتل هانى

عبدالرحمان بن حصين مرادى، رشيد تركى را در رود خازر⁽¹⁾332 در جنگ ابراهيم‌بن مالك اشتر، ديد، گفت: «خدا مرا بكشد اگر تو را نكشم» و آنگاه به او حمله كرد و كشت.⁽²⁾333

مرقد

پس از شهادت مسلم و هانى، قبيله مذحج از عبيداللَّه اجازه گرفته و آن دو را در كنار دارالاماره به خاك سپردند.⁽³⁾334 بنا به برخى نقل‌ها، پيكر هانى چند روز بر زمين ماند تا اينكه همسر ميثم تمار شبانه كه همه خواب بودند، آن را به خانه برد و نيمه شب، جسد هانى را در كنار مسجد كوفه به خاك سپرد.⁽⁴⁾335 تاريخ ساخت و تكميل حرم هانى‌بن عروه تقريباً با حرم مسلم مشترك است.

در محضر مختار ثقفى

در محضر مختار ثقفى

اشاره

سيّدمحمود مدنى بجستانى

مقدمه

يكى از سرداران سرافراز جبهه حق، كه در تاريخ به شدت مورد هجوم تبليغات دشمنان قرار داشته و گاه دوستان نيز همان سخن دشمنان را درباره وى بر زبان آورده‌اند، مختار ثقفى است. او توانست در تاريك‌ترين برهه تاريخ، آذرخش اميدى در دل‌هاى شيعيان ايجاد كند و داد برخى ستمها را بازجويد و چهره‌اى هر چند مستعجل از حكومت علوى باز نمايد و با دو جبهه نفاق اموى و زبيرى كه در مخالفت با جبهه علوى همداستان بودند بستيزد، از اين رو احاديث ساختگى زيادى در نكوهش وى ساخته شد. گاه او را «كيسانى» و گاه مدعى وحى و گاه مدعى دروغين اجازه از ائمه عليهم السلام دانسته‌اند كه در اين مقاله به اتّهام‌ها پاسخ داده شده است.

در مقابل، روايتهاى مدح وى نيز بسيار است كه به برخى اشاره مى‌شود:

امام باقر عليه السلام فرمود:

«از مختار بدگويى نكنيد؛ زيرا او قاتلان ما را كشت و از دشمنان ما خونخواهى كرد، وسيله ازدواج بيوگان بنى‌هاشم را فراهم آورد و در هنگام سختى ميان فرزندان ما اهل‌بيت عليهم السلام اموالى را تقسيم نمود.»

عبداللَّه بن شريك مى‌گويد:

«روز عيد قربان در محضر امام باقر عليه السلام بوديم، پيرمردى از اهل كوفه وارد شد،

خواست دست امام را ببوسد، حضرت مانع شده، پرسيد: كيستى؟ گفت: من حَكَم، فرزندِ مختاربن ابو عبيده ثقفى هستم. حضرت او را به نزد خود خواند تا آنجا كه گويى مى‌خواهد او را روى زانوى خود بنشاند. پيرمرد گفت: مردم درباره پدرم سخنها مى‌گويند و به خدا سوگند سخن حق آن است كه شما بگوييد. حضرت فرمود: چه مى‌گويند؟ عرض كرد: مى‌گويند كذّاب بوده است، شما هر چه بگوييد من مى‌پذيرم، حضرت فرمود: سبحان اللَّه! پدرم به من گفت مهر مادر من از اموالى بوده است كه مختار براى آن حضرت فرستاده بود. مگر او نبود كه خانه‌هاى ما را ساخت؟ قاتلان ما را كشت؟ خونخواهى ما نمود؟

خداى او را رحمت كناد! خداى پدر تو را رحمت كناد! خداى پدر تو را رحمت كناد! هيچ حقى از ما را وانگذارد و خونخواهى ما را نمود.»

عمر بن على بن حسين مى‌گويد: چون سر عبيداللَّه بن زياد و سر عمربن سعد را خدمت امام سجاد عليه السلام آوردند، حضرت سجده شكرگزارد و فرمود:

«خداى را سپاس كه خون ما را از دشمنان بازخواست. خداى مختار را خير دهاد!»⁽¹⁾336

پدر

پدر وى را ابوعبيده مى‌ناميدند. ابو عبيده بزرگ قبيله ثقيف به شمار مى‌رفت و در جنگهاى صدر اسلام در دوران پس از پيامبر، رشادت‌ها و دلاورى‌هاى بسيار از خود نشان داد. وى در آخرين نبرد خود، در ماه رمضان سال سيزدهم هجرى، كه براى نجات ملت ايران از چنگال استبداد شرك آلود ساسانى آغاز شده بود، افتخارها آفريد؛

به‌گونه‌اى كه روز شهادت وى به نام «يوم الجسر» در تاريخ اسلام مشهور و معروف شده است. در اين نبرد، مختار كه سيزده ساله بود نيز همراه پدر در جبهه حضور داشت.

ايرانيان فيل‌هاى تربيت شده‌اى را به جبهه آورده بودند كه همچون تانكهاى پيشرفته عمل مى‌كردند. مسلمانان كه تا كنون با چنين منظره‌اى رو به رو نشده بودند، بسيار دچار بيم شدند. فرمانده شجاع آنان؛ يعنى ابوعبيده خود وظيفه درهم شكستن سلاح جديد و بازسازى روحيه سپاه اسلام را به عهده گرفت و دلاورانه از پل گذشت. ايرانيان پل را پشت سر فرمانده ويران كردند، ولى خرابى پل و بريده شدن رابطه با سربازان، دل فرمانده را دچار بيم و هراس نكرد و با شجاعت فيل مسلّح را كشت و سربازان سوار بر فيل و پناه گرفته در كنار او را فرارى داد و البته در همين نبرد پر افتخار، در نهايت به فيض شهادت رسيد و توسط فيل‌ها پايمال شد. بلافاصله دو پسر مختار «حكم و جبر» پرچم را برداشته، به ادامه راه پدر شهيد خود پرداختند و آنها نيز در اين راه به شهادت رسيدند.⁽¹⁾337 مختار نيز لباس رزم پوشيد و خواست به برادر و پدر خود ملحق شود كه عمويش سعد ثقفى مانع وى شد.

مادر

مادر مختار زنى به نام «دومه» دختر عمرو بن وهب بن معتب است كه در جريانى شگفت به ازدواج ابوعبيده درآمد.

ابوعبيده در خواب ديد گوينده‌اى به او مى‌گويد: براى ازدواج به سراغ «دومه» برو. در اين صورت هيچ ملامت‌گرى تو را سرزنش نخواهد كرد. ابوعبيده اين خواب را با نزديكانش در ميان گذاشت و با مشورت آنها و تأييد صلاحيت خاندان و شخص دومه توسط نزديكانش به خواستگارى وى مى‌رود و اين ازدواج سر مى‌گيرد.

شگفت‌تر آنكه مادر در ادامه زندگى دوبار آينده درخشان فرزند خود مختار را مى‌بيند و بشارت عظمت و سيادت آينده وى را مى‌شنود.

دومه همسر شهيد و نيز مادر سه شهيد است. وى عمرى طولانى كرد و تا هنگام شهادت مختار در كنار وى بود. در آخرين لحظات زندگى مختار، كه همگى در محاصره بودند، كسى به دومه پيشنهاد كرد او را به دوش كشد و از مهلكه بيرون ببرد كه دومه با شجاعت تمام پيشنهاد فرار را رد كرد و تمام مصيبتهاى بعدى را با آغوش باز استقبال كرد.

دوران كودكى

دوران كودكى مختار با ديگر كودكانِ هم سن و سال وى تفاوت بسيار داشته‌است.

از دوران كودكىِ افرادِ بزرگ معمولًا آگاهى زيادى در دست نيست، اما چند حادثه بسيار مهم، دوران كودكى مختار را قابل توجه كرده است و نشان مى‌دهد او در آن زمان نيز با توجه به ويژگى‌هاى شخصى و نيز خانوادگى‌اش مورد توجه بوده است.

در اوان صباوت، وى را به محضر اميرالمؤمنين عليه السلام آوردند، مولى او را بر زانوى خويش نشانيد و دستى از محبت بر سر وى كشيد و دوبار گفت: يا كيّس يا كيّس. اى هوشمند، اى زرنگ. اين مدال افتخار علوى، در تاريخ به نام وى ماندگار شده است.

از صحنه‌هاى مهم تاريخى كه مختار در دوران كودكى حضور داشته، حادثه بزرگ غدير خم است كه در آنجا رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله اميرمؤمنان على عليه السلام را به خلافت و جانشينى خود نصب كرد و از مردم بر اين ولايت پيمان گرفت. مختار در يازده سالكى اين حادثه را از نزديك ديد.

پس از شهادت پدر و بازگشت پيروزمندانه لشكر اسلام از جبهه نبرد، هركس به وطن خود بازگشت. اما مختار به طائف برنگشت بلكه به شهر مدينه آمد و در آنجا ماندگار شد و معارف اسلامى را از محضر اميرمؤمنان عليه السلام فراگرفت.

روزگار كمال

پس از گذشت دوران تلخِ خانه نشينىِ على عليه السلام، چون انقلاب خونين به راه افتاد و غاصبان خلع شدند و مردم براى بيعت به درِ خانه على آمدند، مختار نيز كه مردى چهل ساله بود، در ميان آن بيعت كنندگان حضور داشت.

اميرالمؤمنين عليه السلام با استقرار بر كرسى خلافت، افرادى را براى تصدّى مناصب حكومتى تعيين كرد. برخى استانداران نالايقِ گذشته را عزل نمود و برخى افراد لايق را در سمت خود باقى گذارد. يكى از كسانى كه توسط مولى در سمت خويش ابقا شد، سعدبن مسعود ثقفى، عموى مختار بود كه تا پايان عمر اميرالمؤمنين عليه السلام سمت استاندارى مدائن را به عهده داشت.

سعد اين بار كه حكم را از دست مولى دريافت كرد، مختار را با خود به مدائن برد و هرگاه براى مأموريتى يا سفرى از مدائن خارج مى‌شد، مختار را به عنوان جانشين و نماينده خود تعيين مى‌كرد.

پس از شهادت اميرمؤمنان عليه السلام امام حسن مجتبى عليه السلام نيز سعدبن مسعود را در استاندارى مدائن تثبيت كرد. چون امام حسن عليه السلام براى جنگ با معاويه به طرف مدائن آمد با خيانت فرماندهان لشكر خود رو به رو شد و با توطئه‌هاى مختلف جاسوسان معاويه و خوارج مواجه گشت، لشكرش درهم ريخت و اموالش به غارت رفت و آن حضرت نيز توسط يكى از منافقان مجروح شد و به ناچار به شهر مدائن آمد و در سراى استاندار خود، سعدبن مسعود ثقفى منزل گزيد تا ضمن معالجه، به بررسى اوضاع جبهه و لشكر خود و سازماندهى مجدّد آنها بپردازد. در اين هنگام مختار كه از خيانت افراد مختلف در بيم و هراس به سر مى‌برد، براى حفاظت از جان امام، حتى از عموى خويش مى‌ترسيد و از بيم خيانت وى، با شريك‌بن اعور به مشورت پرداخت و در فرجام با طرح يك نقشه، وى را آزمود؛ بدين‌گونه كه به عمويش پيشنهاد كرد اكنون كه معاويه پول بسيارى را در مقابل تسليم كردن حسن‌بن على عليهما السلام مى‌پردازد بيا تا او را دستگير كنيم و تحويل معاويه دهيم. اما عموى غيرتمند وى برآشفت و با شدّت تمام با مختار برخورد كرد. برخى سرّ اين حادثه را درنيافته‌اند و آن را دليل بر خيانت مختار دانسته‌اند.

در همين دوران، بسيار حساس و خطرناك، قنبر غلام اميرمؤمنان عليه السلام وارد خانه شد و گفت: در راه شترى رم كرده، سوار خود را بر زمين كوفته و كشته بود و شگفت آنكه چون براى شناخت سوار اقدام به بررسى محتويات لباس او كردم، اين نامه و بسته را در لباس او يافتم. آنگاه نامه و بسته را تقديم امام كرد. حضرت نامه را خواند و به كنارى نهاد.

ابن عباس دست به سوى نامه برد و چون مخالفتى از امام نديد، آن را خواند و ديد نامه از سوى معاويه و براى غلام امام حسن عليه السلام به نام اسماعيل است. معاويه در اين نامه به اسماعيل كه عامل نفوذى او بوده، فرمان داده بود توسّط زهرى كه در بسته همراه وجود دارد، امام حسن را مسموم كن. چون خيانت اسماعيل و نفوذى بودن وى محرز شد، مختار اسماعيل را دستگير و اعدام كرد.

پيمان شكنى و سست عنصرى مردم، امام حسن عليه السلام را وادار به امضاى صلح‌نامه كرد. امام حسن عليه السلام از كوفه به مدينه هجرت نمود و ده سال را مانند پدرش على عليه السلام خار در چشم و استخوان در گلو سكوت كرد. در اين مدت، مختار نيز به دهكده خود «حظرينه» در كنار كوفه پناهنده شد و در انزوا به سر برد.

دوران انقلاب

در سال شصت هجرى، دوران حكومت معاويه به سرآمد و وى رهسپار دوزخ شد.

با مرگ وى مردم كوفه نامه‌هاى بسيارى به امام حسين عليه السلام نوشتند و خواستار قيام آن حضرت و تشكيل حكومتى علوى شدند. يكى از نويسندگان نامه، مختار است.

امام حسين عليه السلام در پاسخ به اين دعوت، پسر عمويش مسلم‌بن عقيل را به كوفه فرستاد و مسلم در آغاز ورود به كوفه به خانه مختار وارد شد و مختار چونان سردارى وفادار به خدمتگزارى نماينده امام حسين عليه السلام اقدام كرد. او در فراهم آوردن زمنيه انقلاب حسينى تلاش مى‌كرد و به اطراف كوفه سفر كرده، مردم را به اين دعوت فرا مى‌خواند.

نقشه قيام با دقت تمام طراحى شده بود، اما حوادثى چند نقشه قبلى اين قيام و اقدام را به هم ريخت و مسلم‌بن عقيل به ناچار از خانه مختار به خانه هانى رفت و زندگى مخفيانه‌اى را آغاز كرد و در شبى كه مختار به اطراف كوفه رفته بود، قيام را آغاز كرد.

مختار با شنيدن خبر آغاز قيام، پرچم سبزى بسته و همراه اندك ياران خود به سمت كوفه شتافت و با گروهى از سربازان حكومت درگير شد و فرمانده آنان را به قتل رساند ولى متأسفانه آگاه مى‌شود كه مسلم بن عقيل در داخل شهر كشته شده و توفان انقلاب

درهم شكسته شده است.

از اين رو، مختار به افراد خود فرمان مى‌دهد، پراكنده شوند تا پس از بررسى كامل، اقدام عملى خود را آغاز كنند.

مختار وارد شهر كوفه مى‌شود. اوضاع را بسيار آشفته مى‌بيند. تمامىِ شرايط به نفع حكومت يزيدى تغيير كرده است. به ناچار به عمرو بن حريث پناه مى‌برد و عمرو فرداى آن روز مختار را نزد عبيداللَّه بن زياد حاكم كوفه مى‌برد تا هم خود از اتهام همكارى با مختار و مسلم تبرئه شود و هم در صورت امكان مختار را از مرگ برهاند.

عبيداللَّه با خشونت تمام با مختار برخورد كرده و حتى صورت وى را با پرتاب عصايى آهنين مجروح مى‌كند، آنگاه، دستور مى‌دهد وى را به زندان ببرند.

زندان عشق

دوران زندان مختار بسيار دوران سخت و جانگدازى بود؛ خيانت مردم كوفه به شدّت روح مختار را مى‌آزرد. اهانتهاى عبيداللَّه بن زياد نمكى ديگر بر اين زخم بود؛ از سويى نيز جراحت صورت مختار، كه حتى اجازه معالجه و نظافت آن را به او نداده بودند، آزارش مى‌داد. زندان، بسيار مخوف، نمناك و در زير زمين بود. دستها و گردن او با زنجيرى سنگين به هم بسته بود و اين همه، وضعيت ناراحت كننده‌اى ايجاد مى‌كرد. اما در اين ميان يك بارقه روشن، تمامىِ اين غصه‌ها را از ياد مختار برد و نور اميد را در دل وى زنده كرد. او در زندان با ميثم تمّار، صحابى مشهور اميرمؤمنان عليه السلام ملاقات كرد. ميثم از شهادت خود و نيز قدرت گرفتن مختار و پيروزى بر عبيداللَّه بن زياد خبر داد و گفت: تو پايت را به صورت و پيشانى وى خواهى نهاد.

مختار مى‌دانست كه ميثم صاحب سرّ على است و از سوى ديگر جريان شهادت ميثم نيز شاهد صدق مدّعا شد. از آن روز به بعد، مختار بارها از پيروزى خود بر عبيداللَّه‌بن زياد سخن گفت. مختار از زندان نامه‌اى به شوهر خواهرش «عبداللَّه بن عمر» نوشت و آن را با نقشه‌اى شگفت و ماهرانه به دست عبداللَّه رساند. عبداللَّه نيز نامه‌اى به يزيد نوشت و درخواست آزادى مختار را كرد.

عبيداللَّه تصميم جدّى بر كشتن مختار داشت كه نامه يزيد به دست وى رسيد. در آن نامه فرمان آزادى مختار نوشته شده بود. از اين رو، عبيداللَّه به ناچار مختار را آزاد كرد.

البته اين آزادى به معناى تسليم شدن مختار در مقابل حكم يزيد نيست، بلكه در نخستين جمعه پس از آزادى، چون عبيداللَّه بن زياد در خطبه نماز جمعه به امام حسين عليه السلام اهانت كرد، مختار با صدايى رسا و بدون هراس، به شدت با حاكم زورگو و دروغگوى كوفه برخورد كرد و عبيداللَّه از همان جايگاهِ نماز، عصاى خويش را به طرف مختار پرت كرد، عصا به سر مختار خورد و آن را شكست.

مختار و زبيريان

مختار از كوفه آهنگ كعبه كرد، آن روزها عبداللَّه بن زبير در مكه عَلَم مخالفت با حكومت اموى را برافراشته بود. مختار به او پيشنهادهايى داد ولى چون عبداللَّه از آنها استقبال جدّى نكرد، مختار از او روى برگرداند و پس از زيارت كعبه به طائف رفت و مدتى را در محضر محمّدبن حنفيه به سر برد. شبها جلساتى تشكيل داده نقشه‌هاى خود را براى افراد تشريح مى‌كرد. پس از يك سال توقف در طائف، بار ديگر به مكه بازگشت. اين بار عبداللَّه بن زبير به سراغ مختار فرستاد و اين دو، حركتى هماهنگ براى نابودى حكومت امويان آغاز كردند.

مختار در اين دوران، سردارى شجاع بود كه با رشادت تمام، با نيروهاى اعزامى يزيد جنگيد. در گير و دار جنگ، يزيد به جهنم واصل شد و با مرگ يزيد، لشكر اموى محاصره مكه را رها كردند.

مختار از مكه آهنگ كوفه كرد و برخى گفته‌اند عبداللَّه‌بن زبير او را به عنوان نماينده خود به آن شهر فرستاد. مختار پيش از سفر به كوفه، به محضر محمدبن حنفيه، فرزند اميرمؤمنان عليه السلام شتافت و از راهنمايى‌هاى او بهره جست و اجازه قيام عليه حكومت را گرفت. برخى با شواهد بسيار، معتقدند در اينجا مقصود اصلى مختار گرفتن اجازه امام سجاد عليه السلام بوده ولى براى رعايت تقيه اين اجازه و راهنمايى‌ها از كانال محمدبن حنفيه انجام گرفته است.

محمدبن حنفيه به عنوان علامت و نشانه صداقت مختار در نمايندگى از او، انگشترى خود را به مختار تحويل داد.

مختار در سفر به كوفه، ابتدا به كربلا رفت و با قبر امام حسين عليه السلام تجديد پيمان‌كرد.

مختار و توّابين

مردم كوفه، پس از خيانت و سكوت غمبار خود، در جريان قيام مسلم بن عقيل و پس از شهادت امام حسين عليه السلام و به‌ويژه پس از روشنگرى‌هاى كاروان اسراى اهل‌بيت عليهم السلام به فكر قيام عليه حكومت اموى و جبران بى‌وفايى قبل افتادند. رهبرى اين قيام را سليمان‌بن صُرد خُزاعى به عهده داشت. مختار نيز بارها در مجالس مختلف مردم را به اين قيام و اقدام فراخوانده بود، ولى در نقشه و نيز در فرماندهى اين قيام نظرياتى داشت كه مورد توجه قيام كنندگان قرار نگرفت و اين قيام، همانگونه كه مختار پيش‌بينى كرده بود، بدون دستاورد مهمى و با شهادت تعداد بسيارى به پايان رسيد. لازم به يادآورى است كه قبل از قيام و هجرت توّابين براى جنگ با لشكر عبيداللَّه بن زياد، استاندار كوفه كه از طرف عبداللَّه بن زبير منصوب شده بود، با اغواى برخى افراد، مختار را دستگير كرده و به زندان افكنده بود. بدين‌سان، در هنگام حركت تاريخى توّابين، مختار در زندان به‌سر مى‌برد.

ولى پس از شكست توابين وبازگشت تعداد اندكى، مختار كوشيد با ارسال نامه‌اى از زندان، روحيه شكست خورده آنان را بازسازى كرده به پيروزى در آينده اميدوار سازد.

مختار براى رهايى از زندان، باز هم به شوهر خواهرش عبداللَّه‌بن عمر نامه‌اى نوشت و عبداللَّه بن عمر نيز با نوشتن نامه‌اى به حاكم كوفه خواستار آزادى مختار شد.

حاكم كوفه با توجه به شخصيت مهم و تاريخى و نقش عمومى عبداللَّه بن عمر تصميم به آزادى مختار گرفت ولى قبل از آزادى، از مختار پيمان گرفت دست به هيچ قيام و اقدامى نزند؛ پيمانى‌كه مختار در نخستين لحظات آزادى، عدم پايبندى خود به آن‌را اعلام كرد.

مختار و قيام آزادى‌بخش

مختار با آزادى از زندان، نقشه خود را آرام آرام براى قيام، با مردم در ميان گذاشت. مردم كوفه براى اطمينان يافتن از ادعاى مختار، كه از طرف محمدبن حنفيه مأموريت داشت، گروهى را به مدينه فرستادند و بالاخره پس از ملاقات با محمدبن حنفيه و سپس ملاقات با امام سجاد عليه السلام دريافتند كه حركت مختار از جانب امام سجاد عليه السلام تأييد شده است. مختار براى وزارت خود از ابراهيم‌بن مالك اشتر، كه داراى خاندانى نامدار و پدرى ارجمند و خود نيز شخصيت والايى است، دعوت مى‌كند و اين دعوت پذيرفته مى‌شود.

نقشه قيام آماده شد و دو شب به وقت موعود باقى بود كه رييس پليس كوفه از تحرّكاتى مشكوك با خبر مى‌شود و سر راه را بر ابراهيم‌بن مالك اشتر مى‌بندد و بالاخره با كشته شدن فرمانده پليس به دست ابراهيم‌بن مالك اشتر قيام به صورت پيش‌بينى نشده‌اى جلو مى‌افتد. فريادهاى: «يا لَثاراتِ الْحُسَينِ»؛ «اى خون خواهان حسين» و «يا مَنْصُورُ أَمِتْ»؛ «اى پيروزمند، بكش» سراسر كوفه را فراگرفت و استاندارى به محاصره نيروهاى مختار درآمد. پس از سه روز محاصره، استاندار با لباس زنانه از آنجا گريخت و بقيه نيروها تسليم شدند. البته نيروهاى مختار پناهگاه استاندار مخلوع را يافتند و او را به مختار تحويل دادند ولى مختار كريمانه با دادن مبلغى پول او را تشويق به ترك كوفه كرد.

شهر كوفه در اختيار مختار قرار گرفت و او اولين خطبه خويش را در سپيده دم پيروزى ايراد كرد و هدف خود را خونخواهى اهل بيت رسول‌اللَّه عليهم السلام اعلام نمود.

مردم پس از خطبه، براى بيعت با مختار هجوم آوردند.

مردم بصره نيز به پشتيبانى مختار قيام كردند ولى در مقابل دشمن نتوانستند به پيروزى دست يابند. در نهايت توافق شد، نيروهاى موافق مختار شهر بصره را به مقصد كوفه ترك كنند. مختار در نخستين گامِ پيروزى نشان داد كه به دنبال حكومتى علوى است. بيت‌المال را به‌طور مساوى و با عدم رعايت شيوه پيشنيان- كه بر اساس تبعيض نژادى و برترى عرب تقسيم مى‌كردند- ميان مردم توزيع مى‌نمود و اين يكى از

نشانه‌هاى چنين حكومتى بود.

وى فرماندهان مختلف را منصوب كرد و قضاوت را خود عهده‌دار شد ولى در ادامه حكومت، اشتغالات مختلف فرصت رسيدگى به قضاوت را به وى نمى‌داد، ازاين‌رو، فرمان قضاوت را به نام شريح صادر كرد ولى با انتقاد افراد او را عزل كرد. فرمان را به نام عبداللَّه بن عتبة بن مسعود صادر نمود.

اولين نبرد

شام به عنوان پايتخت حكومت اموى، اولين يورش را به سوى شهر آزاد شده كوفه آغاز كرد. لشكر سهمگين هشتاد هزار نفرى، به فرماندهى عبيداللَّه بن زياد به سوى كوفه گسيل شد.

از طرف مختار سه هزار نفر به فرماندهى يزيدبن انس حركت كردند و با شش هزار نيروى مقدم دشمن برخورد كرده، آنها را شكست سختى دادند. مجدداً نيروى سه هزار نفرى بعدى دشمن با آنها درگير شد كه آنها نيز به سختى شكست خوردند، ولى فرمانده لشكر مختار كه در اثر بيمارى از دنيا رفت، فرمانده بعدى با توجه به كثرت لشكر دشمن، صلاح را در عقب‌نشينى شبانه به كوفه ديد. دشمنان مختار در داخل شهر شايعه افكنى كرده و به شدت مردم را ترساندند. مختار لشكر اصلى را به فرماندهى ابراهيم‌بن مالك اشتر روانه كرد.

با بيرون رفتن تعداد عظيمى از ياران مختار، ضدّ انقلاب داخلى دست به كودتا زد و صحنه را بر مختار تنگ كرد. ابراهيم از جريان با خبر شد، مجدداً به كوفه برگشت و شورش را سركوب كرد و به صحنه جنگ بازگشت. جنگى شگفت درگرفت كه با شكست كامل لشكر شام و كشته شدن عبيداللَّه بن زياد همراه بود. مختار خود نيز به صحنه جنگ رفت و پاى بر صورت عبيداللَّه‌بن زياد گذاشت و در مسجد مدائن سخنرانى كرد.

مختار پس از كودتاى نافرجام ضدّ انقلاب، زمينه را براى تصفيه عناصر ناسالم و جنايتكارانى كه دستشان به خون امام حسين عليه السلام و يارانش آلوده بود، مناسب ديد و دادگاه عدل اسلامى را سرپا كرد. تعداد بسيار زيادى از اين جنايت‌پيشگان مانند: عمر سعد،

خولى، سنان‌بن انس، حرمله، عمروبن حجاج و شمر را به مجازات رسانيد. اموال برخى را مصادره كرد و خانه تعدادى را تخريب نمود.

مختار و نبرد آخرين

اكنون مختار توانسته بود، جبهه اوّل نفاق امويان را به شكستى ذلّت‌آميز بكشاند ولى رقيب دوم و جبهه دوم نفاق، ياران عبداللَّه بن زبير بودند كه اكنون خود را آماده نبرد با مختار مى‌كردند.

عبداللَّه‌بن زبير، زاهد نمايى كه از عوامل اصلى به راه انداخن جنگ جمل عليه اميرمؤمنان عليه السلام بود. او كسى است كه قصد از بين بردن تمامى اهل‌بيت پيامبر عليهم السلام را داشت.

او در پناه كعبه جاى گرفت و در لباس دين، به فكر گرفتن دنيا بود. عبداللَّه‌بن زبير برادرش مصعب بن زبير را به بصره، كه آن‌زمان جايگاه برخى جنايت‌كاران فرارى و قاتلان امام حسين عليه السلام و ياران او؛ مانند محمدبن اشعث و شبث‌بن ربعى شده بود، روانه كرد. مختار باز هم كوشيد زبيريان را به اتحاد در مقابل كافركيشان اموى فرا خواند ولى زبيريان ابتدا اين وعده را پذيرفتند ولى در نقشه خائنانه‌اى، لشكريان مختار را كشتند و سپس به كوفه حمله كردند. مختار لشكرى را به مقابله آنان فرستاد ولى آنها شكست خوردند و توسط مصعب بن زبير به طرز فجيعى كشته شدند. به زخمى‌ها و فرارى‌ها نيز امان داده نشد.

باقى ماندگان به داخل شهر گريختند و در كاخ استاندارى پناه گرفتند. دشمن چهار ماه كاخ استاندارى را محاصره كرد و آب و نان را بر روى آنان بست.

برخى از مردم كوفه نيز با دشمن همداستان شدند، هر روز مختار و گروهى از يارانش بيرون آمده، با دشمن مى‌جنگيدند ولى از بام‌ها هم برخى از مردم آنها را مورد هجوم قرار مى‌دادند.

مرگى در عطر و نور

طولانى شدن مدت محاصره، برخى از ياران مختار را به ستوه آورد. مختار پيشنهاد كرد مردانه به دشمن حمله كنيم و شربت شهادت بنوشيم و گرنه مرگى ذليلانه در انتظار

خواهد بود، اما بسيارى از ياران مختار حرف او را نپذيرفتند. مختار غسل كرده، خود را خوشبو كرد و با 20 نفر از يارانش به دل دشمن زد. تمامى ياران مختار كشته شدند و او تنهاى تنها مانده بود، ولى دليرانه مى‌جنگيد و تن مجروح خود را بدين سمت و بدان سوى مى‌كشاند. شگفتا! پيرمردى شصت و هفت ساله و اين‌گونه استقامت و شجاعت، آن‌هم با دهانى روزه‌دار، گويى تصميم گرفته بود روزه خويش را در ضيافت خانه خاص الهى بشكند و بر سر سفره ... عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ افطار كند.

روز نيمه ماه مبارك رمضان بود كه مختار به بزم لقاءاللَّه بار يافت. البته برخى روز چهاردهم و گروهى روز شانزدهم را روز شهادت مختار مى‌دانند؛ چنانكه برخى نيز سال شهادت را سال 67، گروهى 66 و برخى 69 ذكر كرده‌اند.

دشمنان كينه توز، چون بر بدن مختار دست يافتند، آن را قطعه قطعه كردند و دستش را بريده، بر ديوار مسجد كوفه، با ميخى آهنين كوبيدند و اين دست تا زمان حجاج‌بن يوسف ثقفى باقى ماند و در آن زمان به فرمان حجّاج پايين آورده و دفن شد.

مصعب‌بن زبير پس از كشتن مختار، تمامى ياران او را كه به آنها امان داده بود، نيز كشت و سپس به كشتار مردم كوفه پرداخت. او ابتدا قصد داشت تنها ايرانيان را، كه شش هزار و سيصد نفر بودند، بكشد ولى يارانش به او گفتند فرقى ميان عرب و عجم اينان نيست. همگى دوستدار على هستند. در اين روز مصعب هفت هزار نفر را كشت و بقيه خاندان مختار را واداشت به او ناسزا بگويند. برخى گفتند و وارهيدند و برخى شجاعانه ايستادند و جان دادند. يكى از آنان همسر شجاع مختار، دختر نعمان‌بن بشير بود كه دست بسته به شهادت رسيد.

مختار در سال نخست هجرى به دنيا آمد. در سال 11 هجرى در حَجّةالوداع شركت كرد. در سال سيزدهم هجرى از مدائن هجرت كرد و در مدينه ماندگار شد. در سال چهل و يك همراه اميرمؤمنان عليه السلام به كوفه هجرت كرد و بالاخره در سال شصت و هفت هجرى در كوفه به شهادت رسيد.

قبر او اكنون در جوار مسجد كوفه، در كنار دو شهيد ديگر فدايى امام حسين عليه السلام مسلم‌بن عقيل و هانى‌بن عروه زيارتگاه عاشقان پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل‌بيت عليهم السلام است.

ميثم تمّار

ميثم تمّار

اشاره

على احمدى

خاندان

ميثم، فرزند يحيى با كنيه ابو سالم، از اصحاب و ياران امام على، امام حسن و امام حسين عليهم السلام⁽¹⁾338 زادگاهش سرزمين نهروان بوده است، ولى از دوران كودكى و نوجوانىِ او اطلاعاتى در دست نيست.

امام على عليه السلام او را از زنى از طايفه بنى‌اسد خريد و آزاد كرد. آنگاه به او فرمود:

اسمت چيست؟ گفت: ابو سالم. امام فرمود:

«پيامبر صلى الله عليه و آله به من خبر داد كه پدرت- در عجم- نام ميثم را بر تو نهاده است.»

ميثم گفت:

«خدا، رسول خدا و اميرمؤمنان عليهما السلام راست گفتند، اسم من ميثم است.»

آنگاه امام فرمود: «اسمت را حفظ كن و كنيه خود را ابو سالم قرارده.»⁽²⁾339 او پس از آزادى، از خرمن علوم ولايت خوشه‌هاى فراوان دانش و فضيلت چيد، كه مهمترين آنها، علم «بلايا و منايا»⁽³⁾340 و تفسير قرآن بود.

ابن ابى الحديد در اين باره مى‌نويسد:

«على عليه السلام دانش‌هاى سرشارى به ميثم آموخت و امور سرّى را به او تعليم داد.»⁽¹⁾341 ميثم تمّار، همچنان‌كه خود در خدمت اهل بيت بود، دو تن از فرزندانش نيز از اصحاب اهل بيت عليهم السلام بودند.⁽²⁾342 شعيب بن ميثم از اصحاب امام صادق عليه السلام و صالح‌بن ميثم از اصحاب امام باقر و صادق عليهما السلام است.⁽³⁾343

همدم على عليه السلام

ميثم از نزديكان و ياران امير مؤمنان عليه السلام بود. او گاهى مناجاتهاى امام على عليه السلام را در نخلستانهاى كوفه از نزديك مشاهده كرده است. ميثم در اين‌باره مى‌گويد:

«شبى همراه امام على عليه السلام از كوفه بيرون آمديم، ابتدا امام على عليه السلام در مسجد جعفى چهار ركعت نماز خواند و با اين جملات به درگاه خدا به راز و نياز پرداخت: معبودا! چگونه تو را بخوانم با آنكه نافرمانيت كرده‌ام و چگونه نخوانمت با اينكه تو را مى‌شناسم و مهرت در دلم استوار است. دستى به سويت دراز كردم كه پر از گناه است. چشمى كه پر از اميد و ... دعايش كه تمام شد، سر به سجده گذاشت و 100 مرتبه «العفو» گفت و از مسجد بيرون آمد. من او را همراهى كردم. مقدارى راه پيموديم، حضرت خطى روى زمين كشيد و فرمود:

مبادا از اين خط عبور كنى و رفت. من كه ترسيدم دشمنان و معاندان، صدمه‌اى به امام بزنند. به دنبالش رفتم، ديدم سر را تا كمر، درون چاهى كرده و مناجات

مى‌كند. حضور مرا حسّ كرد و فرمود: كيستى؟ گفتم: ميثم. فرمود: مگر دستور ندادم، از خط بيرون نيايى؟ گفتم: بله، امّا دلم آرام نمى‌گرفت و بر جان شما ترسيدم. فرمود: از حرفهايم چيزى شنيدى؟! گفتم: نه.⁽¹⁾344 آنگاه شعرى برايم سرود:

وَ في الصّدر لبانات‌إذا ضاق لها صدري

نَكتُّ الأرض بالكفّ‌و أبديتُ لَها سرّي

فمهما تنبت الأرض‌فذاك النَّبتُ من بذري⁽²⁾345

«در سينه‌ام اسرارى است كه چون سينه تنگ شود، زمين را با دست حفر مى‌كنم. راز خويش را بدان مى‌گويم. وقتى از زمين گياهى مى‌رويد، آن گياه حاصل بذرهاى من است.»

رازدان بزرگ

ميثم تمار، در پرتو شاگردى در محضر على عليه السلام، به بعضى اسرار آگاه شد و گاهى از آينده خبر مى‌داد كه در اينجا به بعضى از آن موارد اشاره مى‌كنيم:

امام رضا عليه السلام در حديثى كه از پدرانش نقل كرده، چنين فرموده است:

«روزى ميثم تمّار، خدمت امام على عليه السلام رسيد و حضرت را در خواب ديد، با صداى بلند گفت: به خدا قسم ريشت را با خون سرت خضاب خواهند كرد. امام از خواب برخاست و گفت: ميثم وارد شو، ميثم وارد شد و دوباره جمله قبلى را تكرار كرد. امام فرمود: راست گفتى و تو به خدا قسم دست، پا و زبانت را خواهند بريد و درخت خرماى محلّه كناسه را خواهند بريد و چهار قسمت خواهند كرد و تو را به يكى از قسمتهايش، دار خواهند زد و به قسمت ديگر حجربن عدى و با قسمت ديگر محمدبن أكتم و با قسمت ديگر خالد بن مسعود را.»

ميثم گفت: چه كسى اين كار را خواهد كرد؟ فرمود: ناپاك زاده بنى اميّه، عبيداللَّه‌بن زياد.⁽¹⁾346 2. خبر شهادت حبيب

روزى در كنار ميدانى كه بنى اسد گرد مى‌آمدند، ميثم سوار بر اسب، با حبيب‌بن مظاهر كه او نيز بر اسب سوار بود، برخورد كرد.

حبيب گفت:

«من پير مردى را مى‌شناسم كه جلو سرش مو ندارد و شكمش بزرگ است و در دارالرّزق خربزه مى‌فروشد،⁽²⁾347 در راه دوستى خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله به دار مى‌رود.»

ميثم در جواب گفت:

«من هم مرد سرخ رويى مى‌شناسم كه دو گيسوى بلند دارد. او براى يارى پسر دختر پيامبر از شهر بيرون مى‌رود و كشته مى‌شود و سرش را در كوچه و خيابان كوفه مى‌گردانند.»

اين دو، پس از گفتگو از هم جدا شدند. افرادى كه صحبت آنها را شنيدند، آنان را متهم به دروغگويى و سحر كرده، گفتند: «ما هرگز از اين دو نفر دروغگوتر نديديم.» در همين لحظه رشيد هجرى⁽³⁾348 سررسيد و سراغ ميثم و حبيب را گرفت. جريان را گفتند، رشيد گفت:

«خداوند ميثم را رحمت كند! فراموش كرد بگويد به كسى كه سر حبيب را به كوفه مى‌آورد، 100 درهم بيشتر از ديگران جايزه مى‌دهند.»⁽⁴⁾349

روزى ميثم، در ميان جمعى از مردم گفت:

«به خدا قسم، اين امّت فرزند پيامبر صلى الله عليه و آله را خواهند كشت، هنگامى كه 10 روز از محرم گذشته باشد و دشمنان دين، اين روز را روز بركت خود قرار خواهند داد.»⁽¹⁾350

مفسّر قرآن

سالهايى كه ميثم تمّار، در خدمت امام على عليه السلام بود، علم تفسير را از وى فراگرفت.

در سفرى كه در سال 60 ه. ق. به مكّه رفت، خدمت ابن‌عباس رسيد و گفت:

«هر چه مى‌خواهى از تفسير قرآن بپرس؛ زيرا من تنزيل و تأويل قرآن را نزد اميرالمؤمنين عليه السلام فراگرفته‌ام.»

و سپس تفسير خود را به ابن عباس عرضه كرد و وى آن را نوشت. او سپس چگونگى شهادت خويش را به ابن عباس گفت. ابن عباس خيال كرد، كه ميثم از ساحران و پيشگويان است، خواست تفسيرش را از بين ببرد، ميثم گفت:

«نزد خودت نگه‌دار، اگر خبر شهادتم درست نبود، آن وقت آن را پاره كن.»⁽²⁾351 شيخ ابو عبداللَّه فاضل مقداد، در كتاب ارزشمند «كنزالقرآن فى فقه القرآن» به مواردى از تفسير ميثم، اشاره و استدلال كرده است.⁽³⁾352

در انتظار شهادت

امام على عليه السلام در مقاطع مختلف خبر شهادت ميثم تمّار را به وى ياد آورى كرد.

روزى حضرت على عليه السلام در جمع مردم و يارانش، به ميثم فرمود:

«اى ميثم، پس از من تو را دستگير مى‌كنند و به دار مى‌آويزند. روز دوم از دهان و بينى‌ات خون مى‌آيد؛ بطورى‌كه ريش تو رنگين شود و روز سوم، با ضربه‌اى شكمت را مى‌درند، تا جانت برآيد، در انتظار آن باش، جايگاه دار تو روبه‌روى منزل عمرو بن حريث خواهد بود و تو دهمين كسى هستى كه بر دار خواهى رفت، چوبه دارت از همه كوتاهتر و به زمين نزديكتر خواهد بود. من نخلى كه تو را بر آن به دار مى‌آويزند، به تو نشان مى‌دهم.»

و دو روز بعد نخل خرما را به او نشان داد.⁽¹⁾353 همچنين روزى ديگر امام على عليه السلام به ميثم گفت:

«چه مى‌كنى وقتى زنازاده بنى اميه تو را دعوت كند كه از من بيزارى بجويى؟

ميثم گفت: اى اميرمؤمنان، به خدا سوگند از تو بيزارى نمى‌جويم. امام فرمود:

تو را خواهند كشت و بر دار خواهى رفت. ميثم در جواب گفت: صبر مى‌كنم و اين گرفتارى در راه خدا، اندك است. امام فرمود: در اين صورت تو در درجه من هستى.»⁽²⁾354 ميثم پس از شهادت امام على عليه السلام هر روز نزد درخت خرمايى كه قرار بود بر آن دار زده شود، مى‌رفت و خطاب به نخل خرما مى‌گفت: مبارك درختى هستى كه براى من آفريده شدى، او زير آن را جارو مى‌كرد و در آنجا نماز مى‌خواند.

او همچنين نزد عمرو بن حريث مى‌رفت و مى‌گفت: من همسايه تو خواهم شد، برايم همسايه خوبى باش. عمرو بن حريث منظورش را نمى‌دانست و مى‌گفت:

«مى‌خواهى منزل ابن مسعود را بخرى؟!».⁽³⁾355

سفر مكّه

ميثم تمّار در سال 60 ه. ق. همان سالى كه امام حسين عليه السلام قصد كوفه كرد، براى زيارت خانه خدا به مكّه رفت. روزى خدمت امّ‌سلمه رسيد. امّ‌سلمه اسم او را پرسيد.

گفت: ميثم هستم. امّ‌سلمه گفت:

«به خدا قسم بسيار شنيدم كه رسول خدا تو را در نيمه‌هاى شب ياد مى‌كرد، همچنين درباره تو، به على عليه السلام سفارش مى‌كرد.»⁽¹⁾356 در اين هنگام ميثم از احوال امام حسين عليه السلام پرسيد. امّ‌سلمه گفت: «به يكى از باغ‌هاى خود رفته است.» ميثم گفت:

«هنگامى كه برگشت، سلام مرا به او برسان و بگو به همين زودى نزد خداوند، همديگر را ملاقات خواهيم كرد.»

سپس امّ‌سلمه عطرى آورد تا ميثم محاسن خود را معطّر كند. ميثم پس از معطّر كردن گفت:

«تو ريش مرا خوشبو كردى، امّا به همين زودى در راه محبت اهل‌بيت عليهم السلام به خون خضاب خواهد شد. سپس امّ‌سلمه فرمود: امام حسين عليه السلام بسيار تو را ياد مى‌كند.»

ميثم گفت:

«من نيز هميشه او را به ياد دارم، اكنون براى امرى در شتابم و نمى‌توانم براى ديدنش صبر كنم.»⁽²⁾357

ميثم پس از زيارت خانه خدا، آهنگ كوفه كرد. امّا اوضاع كوفه متشنّج بود. مسلم و هانى توسط عبيداللَّه به شهادت رسيدند. عبيداللَّه ترسيد اگر ميثم تمّار پا به كوفه بگذارد، مردم را پيرامون خود جمع كند، لذا دستور داد او را پيش از ورود به كوفه دستگير كنند.

افراد سپاه عبيداللَّه، در قادسيّه، ميثم را بازداشت كرده، نزد عبيداللَّه بردند.⁽¹⁾358 بعضى از نزديكان، به ميثم اشاره كرده و به عبيداللَّه گفتند: اين مرد نزد على عليه السلام از همه عزيزتر بود.

عبيداللَّه گفت: واى بر شما، على اين عجمى را اين قدر گرامى مى‌داشت؟! سپس گفت: تو ميثمى؟! ميثم گفت: بله. عبيداللَّه گفت: پروردگارت كجاست؟! ميثم گفت: در كمين ستمگران و تو يكى از ستمگرانى. عبيداللَّه گفت: از ابو تراب بيزارى جوى. ميثم فرمود:

ابو تراب را نمى‌شناسم. عبيداللَّه بار ديگر گفت: از على‌بن ابى‌طالب بيزارى بجو. ميثم در پاسخ گفت: اجابت نمى‌كنم. عبيداللَّه گفت:

«به خدا قسم دو دست و پايت را قطع مى‌كنم و تو را به صليب مى‌كشم.»

ميثم در جواب گفت: اين روز را مولايم به من خبر داده است. عبيداللَّه پرسيد:

مولايت ديگر چه گفت. ميثم پاسخ داد:

«فرمود: دست و پا و زبانت را خواهند بريد و تو را به صليب خواهند كشيد.»⁽²⁾359

يداللَّه پرسيد: مولايت نگفت توسّط چه كسى؟ ميثم پاسخ داد: آرى، گفت توسّط زنازاده بنى اميّه، عبيداللَّه بن زياد! عبيداللَّه به شدّت عصبانى و ناراحت شد و در پاسخ ميثم گفت:

«دست وپايت را مى‌برم و زبانت‌را وا مى‌نهم تادروغ‌گويىِ مولايت ثابت‌شود!»⁽³⁾360 ميثم گفت:

«مولاى من دروغ نگفته و هر چه گفته از پيامبر و او از جبرئيل و او از خدا شنيده

است. چگونه مى‌توانى با آنها مخالفت كنى؟ من اوّلين كسى هستم كه در عصر اسلام، لجام بر دهنم خواهند زد.»⁽¹⁾361 عبيداللَّه دستور داد، ميثم را همراه مختار به زندان انداختند. در زندان ميثم به مختار گفت: تو آزاد خواهى شد و براى خونخواهى امام حسين عليه السلام قيام خواهى كرد و همين مرد (عبيداللَّه) را خواهى كشت.⁽²⁾362

شهادت بر فراز دار

عبيداللَّه، همانطور كه گفته بود، دستور داد دست و پاى او را قطع كرده، دارش زدند.

ولى ميثم، اين فدايى ولايت، روى دار هم از آرمانهايش دست بر نداشت و شروع به خواندن احاديث فضايل اهل بيت عليهم السلام كرد و مى‌گفت: «اى مردم، هركس مى‌خواهد، احاديث امام على عليه السلام را بشنود، نزد من بيايد.»

مردم دور او را گرفتند و به حرفهاى او گوش مى‌دادند.⁽³⁾363 به ابن زياد خبر دادند كه ميثم تمّار روى دار، بنى اميّه را رسوا كرد، مأمورى فرستاد تا زبانش را ببرند.⁽⁴⁾364 مأمور نزد ميثم آمد و گفت: «زبانت را در بياور تا به دستور امير قطع كنم» ميثم جواب داد: مگر عبيداللَّه گمان نمى‌كرد، مولايم دروغ مى‌گويد؟ اين هم زبانم و زبانش را درآورد. مأمور با كمال بى رحمى زبانش را قطع كرد و صورت ميثم از خون خضاب شد.⁽⁵⁾365 سرانجام در سومين روزى كه ميثم بالاى دار بود، ملعونى با خنجر شكمش را دريد و او جان به جان آفرين تسليم كرد⁽⁶⁾366 ميثم به ديدار مولايش نايل گشت و سرانجام ميثم

10 روز قبل از ورود امام حسين عليه السلام به عراق (كربلا) 22/ ذى‌الحجه/ 60 ه. ق. به شهادت رسيد.⁽¹⁾367 پس از شهادت ميثم، عبيداللَّه اجازه نداد، جنازه‌اش را از دار پايين آورده، دفن كنند- شايد براى عبرت ديگران-.

هفت نفر از صنف خرما فروشان كوفه تصميم گرفتند جنازه ميثم را دفن كنند. شب هنگام عده‌اى از آنان پاسبان‌ها را مشغول كردند و عده‌اى ديگر جنازه را ربودند و در كنار نهر آبى در ميان قبيله مراد دفن كردند.⁽²⁾368 فرداى آن روز عبيداللَّه كه مى‌ترسيد مزار ميثم محل تجمّع شيعيان شود، عده‌اى را مأمور كرد جنازه را پيدا كنند ولى هرچه گشتند پيدا نكردند.⁽³⁾369

مرقد و آستانه ميثم تمّار

مقبره ميثم تمّار تا قرن چهارم هجرى به صورت حرم كوچكى وجود داشت. در قرن چهارم عضدالدوله ديلمى، گنبد مجللى بر قبر ميثم بنا كرد. در قرن سيزده هجرى قمرى، شيخ ملّا على فرزند ميرزا خليل نجفى آل خليلى (1226- 1297 ه. ق.) دومين عمارت را ساخت. سيد عطاءاللَّه رومى (1321 م) از مجتهدين بزرگ نجف اشرف، حرم مجلّل و گنبد بزرگى براى ميثم بنا كرده، صحنى در كنار آن تأسيس نمود.

در سال 1382 ه. ق. تمام عمارت خراب گشت و توسط حاج محمّد رشاد، حرم باشكوه و زيبايى بنا گرديد.⁽⁴⁾370

كرامات

از ميثم تمار كرامات زيادى ديده شده كه به يك نمونه اشاره مى‌شود:

آيت‌اللَّه دستغيب نقل مى‌كند:

«در سال (1388 ه. ق.) هنگام تشرّف به عتبات عاليات، در نجف اشرف، روزى همراه آقاى سيد احمد نجفى خراسانى به زيارت مرقد جناب ميثم مشرف شديم، در آنجا خادمى بود كه خيلى به ما محبت مى‌كرد و چاى مى‌آورد. مبلغى پول به او داديم، قبول نكرد و گفت: حق خدمت را خود جناب ميثم به من مى‌رساند چند سال است كه در اينجا خدمتكار قبر شريف ميثم هستم هر از چندى در خواب گوشه‌اى از زمين مخروبه كوفه را به من نشان مى‌دهد و من آنجا را حفر مى‌كنم، سكه‌اى مى‌يابم آن را مى‌فروشم و تا مدتى با فروش آن زندگى مى‌كنم. يكى از همان سكه‌هايى كه پيدا كرده بود، به ما نشان داد.

مشاهده كرديم سكه سبز رنگ و از ريال ايرانى كوچكتر بود و به خط كوفى كلمه توحيد بر آن نقش بسته بود.»⁽¹⁾371

در محضر كميل بن زياد

در محضر كميل بن زياد

اشاره

على احمدى

كميل بن زياد نخعى يمانى⁽¹⁾372 از ياران امام على و امام حسن عليهما السلام است. رجال شناسان او را به صفات «شجاع، زاهد و عابد» ستوده‌اند. وى از بزرگان تابعين و يكى از هشت عابد و زاهد معروف كوفه در زمان خود بود.⁽²⁾373 از عبرتهاى تاريخ اين است كه برادر او حارث‌بن زياد شخصى آلوده و از ياران عبيداللَّه بود؛ كسى است كه طفلان مسلم را براى گرفتن جايزه، به شهادت رساند.⁽³⁾374 كميل بن زياد در سال اول بعثت و به نقلى در سال 12 ه. ق. متولد شد.⁽⁴⁾375

مدافع ولايت

كميل از ياران خاصّ امام على عليه السلام است كه در تمام مراحل زندگى، از ولايت آن

حضرت دفاع كرد، هنگامى‌كه اعتراضات مردم كوفه به والى آن ديار و عملكرد عثمان زياد شد، كميل و عمرو بن زراره فرزند قيس نخعى جزو اولين كسانى بودند كه پيشنهاد خلع عثمان و خلافت امام على عليه السلام را مطرح كردند. آن دو، مردم را دور خود جمع كرده و در جمع آنها به سخنرانى پرداخته و گفتند:

«اى مردم، عثمان در حالى كه حق و باطل را به خوبى از هم تشخيص مى‌دهد، عمداً آن را پشت سر انداخته و ناديده گرفته است. اشخاص پست و ناشايست را بر جان و مال پاكان و صلحاى شما مسلّط كرده و به آنها قدرت و حكومت داده است ....»⁽¹⁾376

خاطرات كميل

كميل‌بن زياد به عنوان صاحب سرّ امام على عليه السلام شناخته مى‌شود. در طول مدت معاشرت با مولا، خاطرات زيادى از آن بزرگوار دارد كه به مواردى از آن اشاره مى‌كنيم:

كميل برخى از شبها همراه امام على عليه السلام در مسجد كوفه به عبادت مى‌پرداخت. شبى امام على عليه السلام و كميل پس از انجام عبادت از مسجد به طرف منزل حركت كردند، در مسير راه از منزلى، صداى حزينى به گوش رسيد كه كسى آيه أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ... را با صوتى بسيار حزين و جانسوز مى‌خواند، كميل از اين حالت متأثر شد و در ذهن از او تعريف كرد. بدون آنكه سخنى به زبان آورد، مولا اميرالمؤمنين عليه السلام متوجه درون او شد و فرمود:

«از زمزمه اين مرد تعجب نكن، او اهل آتش است. خبرش را در آينده به تو خواهم داد.»

كميل از حرف امام متعجب شد. مدت زمانى گذشت تا اينكه جنگ نهروان پيش آمد و همانطور كه امام خبر داده بود، عده زيادى از خوارج كشته شدند. پس از جنگ، امام على عليه السلام در حالى كه شمشيرى به‌دست داشت، كه از آن خون مى‌چكيد، از ميان سرهاى بريده خوارج مى‌گذشت؛ نزد كميل آمد و شمشيرش را روى سر بريده‌اى گذاشت و فرمود: يا كميل! أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ ...، كميل فهميد كه اين شخص همان شخصى است كه آن شب با سوز و گداز به راز و نياز مشغول بود، در اين لحظه خود را روى پاهاى امام انداخت و استغفار كرد.⁽¹⁾377 2. گفتگو با مردگان

كميل نقل مى‌كند:

«همراه على‌بن‌ابى طالب از شهر خارج شديم، هنگامى كه به گورستان رسيديم، امام على عليه السلام نظرى به قبرستان انداخت و فرمود: «يَا أَهْلَ الْقُبُورِ، يَا أَهْلَ الْبَلاءِ، يَا أَهْلَ الْوَحْشَةِ، مَا خَبَرُ مَا عِنْدَكُمْ؟ فَإِنَّ الْخَبَر عِنْدَنا قَدْ قُسِمَتْ الْأَمْوَالُ و أيتمَتِ اْلأوْلادِ وَ اسْتبدِلَ بِالْازْواجِ، فَهذا خَبَرٌ عِنْدَنا، فَمَا الْخَبَر عِنْدَكُمْ؟»؛ «اى اهل قبور، اى اهل بلا، اى اهل وحشت، چه خبرى نزد شماست؟ خبرى كه نزد ماست اين است كه، همانا اموالتان تقسيم شد، فرزندانتان يتيم شدند و همسرانتان ازدواج كردند، اين خبرى است كه نزد ماست، چه خبرى نزد شماست؟ سپس رو به من كرد و فرمود: اى كميل اگر به آنها اذن مى‌دادند در جواب مى‌گفتند: فَانَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقوى،⁽²⁾378 سپس گريه كرد و فرمود: «يا كُمَيل، الْقَبرُ صُنْدُوقُ الْعَمَلِ وَ عِنْدَ الْمَوْتِ يَأْتِيْكَ الْخَبَر»؛ «اى كميل، قبر صندوق عمل است و هنگام مرگ، ديده مى‌شود.»⁽³⁾379

راوى حديث

كميل بن زياد از راويان حديث به شمار مى‌آيد. او از امام على عليه السلام، خليفه دوم، عبداللَّه بن مسعود، ابوهريره، عبداللَّه بن عمر و عثمان روايت نقل مى‌كند.

برخى از محدثان نيز از كميل روايت مى‌كنند كه عبارتند از: عباس بن ذريح، عبداللَّه بن يزيد صهبانى، عبدالرحمن بن عابس، ابواسحاق سبيعى، اعمش، عبدالرحمن ابن زياد.⁽¹⁾380

فرماندار هِيت

⁽²⁾381در سال 39 ه. ق. كميل بن زياد از طرف اميرالمؤمين عليه السلام به فرماندارى شهر هيت منصوب شد. پس از مدتى خبر به وى رسيد كه ياران معاويه به فرماندهى «سفيان بن عوف» قصد يورش به هيت را دارند، به خيال اينكه آنها در «قرقيسا»⁽³⁾382 هستند، بدون اجازه امام على عليه السلام 50 نيروى مسلح را براى دفاع در شهر گذاشت و خود و يارانش به طرف آنجا حركت كرد، تا در جنگ پيشدستى كرده باشد. سپاهيان معاويه از فرصت استفاده كرده به هيت حمله كردند و به غارت پرداختند. امام على عليه السلام نامه‌اى به كميل‌بن زياد نوشت و او را سرزنش كرد.⁽⁴⁾383

«پس از ياد خدا و درود! سستى انسان در انجام كارهايى كه بر عهده اوست، و پافشارى در كارى كه از مسؤوليّت او خارج است، نشانه ناتوانى آشكار، و انديشه ويرانگر است. اقدام تو به تاراج مردم «قرقيسا» در مقابل رها كردنِ مرزهايى كه تو را بر آن گمارده بوديم و كسى در آنجا نيست تا آنجا را حفظ كند، و سپاه دشمن را از آن مرزها دور سازد، انديشه‌اى باطل است. تو در آنجا پلى شده‌اى كه دشمنان تو از آن بگذرند و بر دوستانت هجوم آورند، نه قدرتى دارى كه در كنار تو نبرد كنند، و نه هيبتى دارى كه از تو بترسند و بگريزند، نه مرزى را مى‌توانى حفظ كنى، و نه شوكت دشمن را مى‌توانى درهم بشكنى، نه نيازهاى مردم ديارت را كفايت مى‌كنى، و نه امام خود را راضى نگه مى‌دارى.»⁽¹⁾384 كميل از اينكه اسباب ناراحتى امام را فراهم كرده بود، به شدّت رنج مى‌برد و دنبال فرصتى مى‌گشت كه ضعفش را جبران كند تا اينكه «شيب بن عامر ازدى» كارگزار امام در «نصيبين» نامه‌اى به كميل نوشت كه «عبدالرحمان بن غياث» از طرف معاويه براى غارت سرزمين تحت فرمان اميرالمؤمنين، به طرف ما مى‌آيد، نمى‌دانم قصد هيت دارد يا نصيبين. كميل تصميم گرفت جلوى مهاجمان را بگيرد، او 600 نفر پياده نظام، براى حفاظت از شهر گمارد و همراه 400 سواره نظام به جنگ مهاجمان رفت و توانست آنها را شكستى سخت دهد. او سپس پيروزمندانه به هيت بازگشت و طى نامه‌اى خبر پيروزى قاطع خود را براى امام نوشت. امام على عليه السلام در جواب نوشت:

«اما بعد، حمد و ستايش از آن خدايى است كه هرگونه بخواهد عمل مى‌كند.

پيروزى را بر هركس كه بخواهد نازل مى‌كند. پس پروردگارمان نيكو مولا و سرورى است. همانا تو براى مسلمانان خوب عمل كردى و امامت را حمايت كردى در گذشته، حسن ظن من نسبت به تو اين‌گونه بود، پس تو و گروهى كه همراهت براى جنگ دشمن رفتند، بهترين پاداش را داريد. پاداش صبر كنندگان مجاهد را. پس از اين دقت كن به جنگ نرو⁽²⁾385 و بعد از اين گامى به سوى نبرد بر ندار تا اينكه از من درباره آن اجازه گرفته باشى، خدا ما و تو را از حمايتِ

ستمگران حفظ كند. او غالب و پيروز و حكيم است. سلام خدا و رحمت و بركاتش بر تو باد.»⁽¹⁾386

دعاى كميل

دعاى كميل، يادگار امام على عليه السلام از دعاهاى معروف و مشهور ميان شيعيان است كه آن را شبهاى جمعه با سوز و گداز قرائت مى‌كنند. مولاى عارفان اين دعا را كه به دعاى «حضرت خضر» نيز مشهور است، به كميل بن زياد نخعى آموخت. كميل در اين‌باره مى‌فرمايد:

«با مولايم در مسجد بصره نشسته بودم، عده‌اى از اصحاب امام، دور او را گرفته بودند، يكى از اصحاب از امام پرسيد: مراد از فرمايش خداوند كه مى‌فرمايد: فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ،⁽²⁾387 چيست؟ حضرت فرمود: مراد شب نيمه شعبان است. به آن كسى كه جانم در دست اوست، بنده‌اى از بندگان خدا نيست مگر اينكه آنچه از نيك و بد بر او جارى مى‌شود در شب نيمه شعبان تا آخر سال در مثل چنين شبى براى او تقسيم مى‌گردد و هيچ بنده‌اى آن شب را احيا نمى‌دارد و دعاى خضر را نمى‌خواند مگر اين‌كه دعاى او مستجاب مى‌شود.

سپس حضرت به منزل رفت، شبانگاه به خانه مولا رفتم و در را كوبيدم، فرمود:

اى كميل، تو را چه مطلبى است؟ جواب دادم: اى اميرالمؤمنين، درباره دعاى خضر آمده‌ام. حضرت فرمود: بنشين و چون اين دعا را حفظ كردى در هر شب جمعه يا در ماهى يك بار يا سالى يك بار يا در عمرت يك بار، آن را بخوان كه خدا براى تو چاره مى‌سازد و يارى‌ات مى‌كند و روزى‌ات مى‌دهد و مغفرت الهى شامل تو مى‌شود. اى كميل، طول مدت رفاقت تو با ما واجب شد كه خواهش تو

را انجام دهيم. سپس فرمود بنويس: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِرَحْمَتِكَ الَّتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ ...»⁽¹⁾388

مرگ سرخ

هنگامى‌كه حجّاج‌بن يوسف والى عراق شد، ياران و اصحاب اهل بيت عليهم السلام را تحت تعقيب قرار داد. روزى حجاج از «هيثم اسود» سراغ كميل را گرفت تا او را به قتل برساند.

اسود جواب داد: او پيرمرد سالخورده‌اى است. حجاج گفت: شنيده‌ام كه بين جمعيتها تفرقه مى‌اندازد. سپس دستور داد كه كميل را دستگير كنند، هنگامى كه كميل از قصد حجاج آگاه شد، از كوفه گريخت. چون حجاج به او دست نيافت، براى اينكه او را تحت فشار، تسليم كند، حقوق قبيله‌اش را كه از بيت‌المال تأمين مى‌شد، قطع كرد.⁽²⁾389 هنگامى كه كميل‌بن زياد از اين جريان آگاه شد، گفت: از عمرم چند سالى باقى نمانده، چرا باعث قطع روزى جماعتى شوم، لذا وارد كوفه شد و به دارالاماره رفت. و خود را تسليم كرد، حجاج به او گفت:

در اين هنگام حجاج نام امام على عليه السلام را برد و كميل صلوات فرستاد. حجاج كه به‌شدت عصبانى شده بود گفت:

«تو در شمار قاتلان عثمانى. به خدا قسم فردى را بر تو مى‌گمارم كه كينه‌اش نسبت به على از محبت تو به او بيشتر باشد.»

آنگاه «ادهم قيسى» را كه در دشمنى با اهل بيت عليهم السلام معروف بود، بر او گمارد و او

سر كميل را از بدن جدا كرد.⁽¹⁾390 شهادت كميل در 82 ه. ق. در سن نود سالگى به وقوع پيوست.⁽²⁾391

آستانه

پس از شهات كميل، او را در سرزمين ثويّه دفن كردند. ثويّه منطقه‌اى در اطراف كوفه بود كه زندان نعمان بن منذر حاكم حيره در اين منطقه قرار داشت.

در اين سرزمين، بسيارى از اعلام و بزرگان ياران امام على عليه السلام مدفونند كه در حال حاضر اثرى از قبور آنها نمانده است. برخى ياران امام على كه در اين سرزمين مدفونند، عبارتند از:

«خداوند خباب بن ارت را رحمت كند، با رغبت مسلمان شد و از روى فرمانبردارى هجرت كرد و با قناعت زندگى گذراند. از خدا راضى بود و مجاهد زندگى كرد.»⁽⁴⁾393 2. جويرية بن مُسْهِر عبدى، به دستور ابن زياد، دست و پايش قطع و در كوفه به صليب كشيده شد.

سال 67 ه. ق. در كوفه فوت كرد.

پس از تكميل مقبره، خودش توليت آستان و پذيرايى از زائران را بر عهده گرفت. اين افتخار نسل به نسل در اين خانواده ادامه يافته است.⁽²⁾395

فصل سوم: كربلا

اشاره

در محضر امام حسين عليه السلام

در محضر امام حسين عليه السلام

اشاره

على كرجى

طلوع خورشيدى ديگر

روز سوم شعبان سال چهارم هجرى (سال عام‌الخندق)، دومين فرزند بزرگوار حضرت على عليه السلام و فاطمه زهرا عليها السلام در خانه وحى و ولايت در شهر مدينه چشم به جهان گشود.⁽¹⁾396 خبر ولادتش به پيامبر رسيد. او را طلبيد و در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه گفت و در روز هفتم به فرمان خداوند منّان، نام «حسين» را بر او نهاد. جريان به اين صورت بود كه در روزهاى آغازين ولادت، جبرئيل بر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نازل شد و گفت:

«سلام خداوند بر تو باد! اى رسول خدا صلى الله عليه و آله، اين نوزاد را به نام پسر كوچك هارون «شُبير» كه به عربى «حسين» خوانده مى‌شود، نام بگذار. چون على براى تو بسان هارون براى موسى است جز آنكه تو خاتم پيغمبران هستى.»⁽²⁾397 و به اين ترتيب، نام پر عظمت و زيباى «حسين» از جانب خداوند براى دومين فرزند خاندان پيامبر انتخاب شد. در روز هفتم ولادت آن حضرت، فاطمه عليها السلام گوسفندى براى فرزندش عقيقه كرد و سر او را تراشيد و هم وزن موى او نقره صدقه داد.⁽³⁾398

دوران زندگى امام حسين عليه السلام

در يك نگاه كلّى، مى‌توان مراحل زندگى آن حضرت را به چند دوره تقسيم كرد:

كنيه و القاب

تنها كنيه آن حضرت «ابوعبداللَّه» است و اما القاب آن حضرت عبارتند از: رشيد، زكىّ، وفىّ، مبارك، طيب، تابع مرضات الهى، سيد و سبط. اين دو لقب چون برگرفته از روايت مشهور نبوى «الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ» است و «سبط» به معناى جماعت، قبيله و امت است و حسين عليه السلام همان طور كه پيامبر فرمود: «حُسَينٌ سِبْطٌ مِنَ الأَسْباطِ»، سبط است به اين معنا كه آن حضرت از نظر قدر و منزلت، فضيلت و كمال، علم و فقه و ايمان و صدق، معادل يك جماعت يا قبيله بلكه معادل يك امت است چه اينكه آن حضرت چكيده فضايل و كمالات پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و على عليه السلام مى‌باشد.⁽¹⁾399

صورت و سيما

آن حضرت از نظر بدن و ظاهر (علاوه بر خصوصيات اخلاقى) شباهت بسيارى به جدش رسول خدا صلى الله عليه و آله داشت. امام حسين عليه السلام خوش قامت، نيكو سخن، داراى چهره‌اى زيبا و چشمانى نافذ بود. طرز راه رفتن، نگاه كردن و ديگر حركات بدنى آن حضرت، مثل پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بود. هركس او را مى‌ديد به ياد پيامبر مى‌افتاد. انس بن مالك مى‌گويد:

«بعد از واقعه كربلا سر مبارك آن حضرت را نزد ابن زياد (ملعون) آوردند و او با چوب بر بينى امام مى‌كوبيد و مى‌گفت: مثل اين (سر) زيبا و نيكو نديده‌ام، گفتم: مگر نه اينكه او شبيه‌ترين مردم به رسول خدا صلى الله عليه و آله است.»⁽¹⁾400

دوران كودكى

حسين عليه السلام دوران كودكى خود را تحت سرپرستى سه معلم بزرگ الهى گذراند. در خانه وحى، محل نزول فرشتگان و در خانه امامت و ولايت با تعليمات پيامبر، على، فاطمه زهرا عليهم السلام به كمالات و فضايل معنوى بسيارى دست يافت. رفتار و گفتار او و نيز نحوه ارتباط و برخورد پيامبر خدا و پدر و مادر بزرگوارش با وى نشانه‌هايى گويا از آن مراتب عالى انسانى در اوست.

محبوب پيامبر

بين حسين عليه السلام و پيامبر صلى الله عليه و آله عالى‌ترين و صميمى‌ترين رابطه معنوى و عاطفى برقرار بود. سلمان فارسى مى‌گويد:

«ديدم كه رسول خدا صلى الله عليه و آله حسين عليه السلام را بر زانوى خويش نهاده او را مى‌بوسيد و مى‌فرمود: تو بزرگوار و پسر بزرگوار و پدر بزرگوارانى، تو امام و پسر امام و پدر امامان هستى، تو حجت خدا و پسر حجت خدا و پدر حجتهاى خدايى كه نُه نفرند و خاتم ايشان، قائم ايشان مى‌باشد.»⁽²⁾401

انس بن مالك مى‌گويد:

«وقتى از پيامبر پرسيدند: كداميك از اهل بيت خود را بيشتر دوست دارى؟

فرمود: حسن و حسين را. بارها رسول اللَّه صلى الله عليه و آله حسن و حسين عليهما السلام را به سينه مى‌فشرد و آنان را مى‌بوسيد.»⁽¹⁾402

شاگرد پيامبر

از امام حسين عليه السلام پرسيدند: از رسول خدا چه شنيدى؟ فرمود: شنيدم كه مى‌فرمود:

«خدا كارهاى مهم و بزرگ را دوست مى‌دارد و كارهاى پست و حقير را نمى‌پسندد ... او قل هو اللَّه احد و نيز نمازهاى پنجگانه را به من آموخت و شنيدم كه مى‌فرمود: هركه خدا را اطاعت كند، خداوند او را بالا مى‌برد و هر كه نيت خود را براى خدا خالص كند خداوند او را نيكو بيارايد و هر كه به آن چه نزد خداست اطيمنان كند، خداوند او را بى‌نياز سازد و هر كه بر خداوند بزرگى كند، خداوند او را خوار نمايد.»⁽²⁾403

رعايت ادب

آن حضرت در ايام كودكى در ارتباط با ديگران كمال احترام و ادب را رعايت مى‌كرد به‌طورى كه موجب تحسين على عليه السلام شد. نمونه‌اش نحوه صدا كردن پيامبر صلى الله عليه و آله و پدرش على عليه السلام است از على عليه السلام روايت شده است كه فرمود:

«حسن عليه السلام در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله مرا «اباالحسين» صدا مى‌كرد و حسين عليه السلام مرا «اباالحسن» مى‌خواند و هر دو رسول خدا صلى الله عليه و آله را پدر صدا مى‌كردند، چون رسول خدا صلى الله عليه و آله از دنيا رحلت فرمود، آنان مرا پدر خواندند.»⁽³⁾404

علم فراوان

آن روزها كه حسين عليه السلام كودكى بيش نبود، علوم و احاطه او نسبت به مسائل دينى و حقايق هستى از گستره خاصى برخوردار بود و گاه جلوه‌هايى از آن بروز و ظهور مى‌كرد نمونه‌اش خبر از معناى آواى حيوانات است كه در اينجا گوشه‌اى از آن روايت آورده مى‌شود: امام حسين عليه السلام فرمود:

«هرگاه كركس صدا كند، مى‌گويد: اى فرزند آدم، هر چه خواهى زندگى كن كه سرانجام آن مرگ است. هرگاه باز شكارى صدا كند، مى‌گويد: اى داناى پنهانيها، اى برطرف كننده گرفتاريها. هرگاه طاووس صدا كند، مى‌گويد: اى مولاى من، من به خود ستم كردم و به (زيبايى و) آراستگى خود مغرور شدم، مرا ببخشاى ...»⁽¹⁾405 راوى مى‌گويد:

«از حسين بن على شنيدم كه مى‌فرمود: به خدا سوگند سركشان بنى‌اميه بر كشتن من گرد آيند و پيشاپيش آنان عمر سعد خواهد بود. او اين سخن را در عصر پيامبر فرمود. من از او پرسيدم: آيا اين خبر را از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيده‌اى؟ فرمود: نه، پس خدمت پيامبر رسيدم و او را از اين خبر آگاه كردم حضرت فرمود: علم من علم اوست و علم او علم من است و ما از حوادث، پيش از آنكه رخ دهند آگاهيم.»⁽²⁾406

چند استدلال شيرين

سليمان بن شدّاد مى‌گويد:

«من با امام حسين عليه السلام بازى «سنگ پرانى» مى‌كرديم، هرگاه سنگ من به هدف مى‌خورد او به من مى‌گفت: آيا رواست كه بر دوش پاره تن پيامبر خدا سوار شوى؟ و هرگاه سنگ او به هدف مى‌خورد، مى‌گفت: آيا خدا را سپاس نمى‌گويى كه پاره تن رسول خدا را بر دوش خود مى‌گيرى؟!»⁽¹⁾407 روزى حسين عليه السلام (در حالى كه شش ساله بود) بر پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام وارد شد.

على عليه السلام به پيامبر عرض كرد:

«اى رسول خدا، آيا فرزندم حسين را دوست دارى؟ فرمود: چگونه دوست نداشته باشم با اينكه عضوى از اعضاى من است؟ على عرض كرد: اى رسول خدا، كدام يك نزد شما محبوبتريم من يا حسين؟ حسين پاسخ داد: هركه در شرافت والاتر است او نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله محبوب‌تر و مقرب‌تر است. على عليه السلام فرمود: حسين جان، با من مباهات مى‌كنى؟ عرض كرد: بله پدر جان! اگر مايل باشى، على عليه السلام فرمود: من اميرمؤمنانم، من زبان راستگويانم، من وزير مصطفايم (تا هفتاد و اندى فضايل خود را شمرد) ... حسين عليه السلام عرض كرد: من حسين بن على بن ابى‌طالب عليهما السلام هستم. مادرم فاطمه زهرا عليها السلام سرور بانوان جهانيان است. جدّم محمد مصطفى صلى الله عليه و آله سرور قاطع همه بنى‌آدم است. اى على! مادر من نزد خدا و همه مردم برتر از مادر تو و جدّ من نزد خدا و همه مردم بهتر و برتر از جدّ تو است. من در گهواره بودم كه جبرئيل به زبان كودكانه با من حرف مى‌زد و اسرافيل با روى گشاده مرا پذيرا مى‌شد. اى على، تو نزد خدا برتر از من و من با پدران و مادران و اجداد فاخرتر از تو هستم.»

حسين عليه السلام سپس (برخاست و) دست به گردن على عليه السلام انداخت و پى در پى او را مى‌بوسيد و على عليه السلام نيز او را مى‌بوسيد و مى‌فرمود: حسين جان! خداوند شرافت و بزرگوارى و گرانمايگى و دانش و بردبارى تو را فزونى بخشد و ستم كنندگان بر تو را لعنت كند.⁽²⁾408

حق‌طلبى

از ويژگى‌هاى مهم اخلاقى امام حسين عليه السلام كه در طول زندگى آن حضرت جلوه بيشترى داشت، روحيه حق‌طلبى و دفاع از حق و صاحبان حق بود؛ چه اينكه او مظهر كامل صفت حق‌طلبى پدر، مادر و جدّ بزرگوارش بود. نمونه‌هاى آن، دفاع از حق فاطمه عليها السلام در امر فدك در برابر ابوبكر، دفاع از حق على عليه السلام در امر خلافت در برابر ابوبكر و عمر، دفاع از اهل‌بيت عليهم السلام در برابر ابوبكر و عمر، دفاع از اهل‌بيت عليهم السلام در برابر ابوسفيان و امثال آنها است. در روايت آمده است كه:

«وقتى ابوبكر خليفه شد، روز جمعه به منبر رفت. حسن و حسين عليهما السلام (كه در سنين كودكى بودند) براى نماز جمعه آماده شده بودند. حسين پيش افتاده به ابوبكر رسيد و فرمود: اين منبر پدر من است نه منبر پدر تو. ابوبكر گريست و گفت: راست مى‌گويى اين منبر پدر شماست نه منبر پدر من.»⁽¹⁾409

دوران جوانى

بعد از وفات پيامبر صلى الله عليه و آله، بيشتر عمر با بركت امام حسين عليه السلام در كنار پدر سپرى شد. او در تمام عرصه‌هاى اجتماعى، مذهبى، سياسى و نظامى تحت فرمان امام به فعاليت مشغول بود. آن حضرت از بدرقه كنندگان ابوذر در هنگام تبعيد به ربذه به فرمان عثمان بود كه بدين وسيله اعتراض خود را نسبت به برنامه‌هاى ظالمانه عثمان و نيز حمايت خود را از حق‌طلبى ابوذر اعلام داشت.

در اولين روز به خلافت رسيدن على عليه السلام به منبر رفت و در وصف و حمايت از پدرش چنين گفت:

«هان! اى مردم، از رسول‌خدا شنيدم كه مى‌فرمود: على شهر هدايت است؛ هر كه

به آن درآيد رستگار است و هر كه از آن پس و پيش افتد نابود است.»⁽¹⁾410 در جنگ‌هاى جمل، نهروان و صفين شركت فعال و مؤثر داشت و همچون سربازى فداكار در تهييج مردم براى شركت فعالانه در جنگ و دفاع در برابر ظالمان نقش‌هاى مهمى را ايفا كرد و در پيروزى‌ها بسيار مؤثر بود. نمونه‌اش جنگ صفين است كه وقتى توسط لشكر معاويه آب فرات بر لشكر حضرت امير بسته شد. حسين عليه السلام به فرمان على عليه السلام با شجاعت تمام لشكر معاويه را شكست داد و بر آب فرات مسلط شد.⁽²⁾411

اخلاق و كمالات معنوى

زندگى حسين عليه السلام مانند جد، پدر، مادر و برادرش، مملو از جلوه‌هاى كمالات معنوى و فضايل اخلاقى انسان ساز است كه در قالب ارتباط با خدا، معاشرت با مردم و برخورد با دشمنان و اهل منكر بروز و ظهور كرده است و گرچه حافظه تاريخ در حد ظرفيت خود، قطرات كمى از آن اقيانوس بى‌كران كمالات و پرتو ضعيفى از آن انوار درخشان انسان كامل را ثبت و ضبط كرده است و بسيارى از حقايق زندگى آن حضرت همانند ساير معصومين عليهم السلام مخفى مانده است ولى همان مقدار از سيره علمى و عملى آن حضرت، اگر مورد توجه قرار گيرد، الگويى كامل در سير زندگى انسانى براى رسيدن به سعادت و رستگارى خواهد بود.

الف- نماز

بيشترين ارتباط امام حسين عليه السلام با خداوند، از راه نماز بود. هم از نظر كمّيت و هم از نظر كيفيت، كسى جز معصوم به پاى آن حضرت نمى‌رسيد. از امام سجاد عليه السلام روايت شده است كه فرمود: «پدرم در شبانه روز هزار ركعت نماز مى‌خواند.»⁽³⁾412

آن حضرت نماز را بسيار دوست مى‌داشت و در هيچ حالتى از آن غافل نمى‌شد.

در عصر تاسوعا از برادرش عباس عليه السلام خواست كه يك شب از دشمن مهلت بگيرد تا در آن يك شب به راز و نياز با خداوند بپردازد و فرمود:

«فَهُوَ يعلم أنّي كُنتُ قد أحبّ الصلاة له وتلاوة كتابه وكثرة الدعاء والاستغفار».⁽¹⁾413 «خداوند خود مى‌داندكه من نماز، تلاوت قرآن و كثرت دعا و استغفار را دوست مى‌دارم.»

چون ظهر عاشورا فرا رسيد، ابو ثمامه صائدى از آن حضرت درخواست كرد كه در واپسين لحظات زندگى، نماز را به امامت حضرتش به‌جاى آورد. امام فرمود: «ذَكَرْتَ الصَّلاةَ جَعَلَكَ اللَّهُ مِنَ الْمُصَلِّينَ الذَّاكِرينَ ...» آنگاه براى اقامه نماز، به دشمن پيشنهاد آتش‌بس داد و چون پذيرفته نشد در برابر رگبار تيرها، نماز را به‌جاى آورد. در همين حال، سعيدبن عبداللَّه حنفى و زهيربن قين خود را سپر تيرهاى دشمن كردند و به شهادت رسيدند.⁽²⁾414 اين نماز چند خصوصيت برجسته داشت: با جماعت اقامه شد، در اول وقت بود، علنى بود و در حساس‌ترين لحظات زندگى گزارده شد كه اينها نشان از اهميت فراوان نماز نزد امام حسين عليه السلام و پيام آن حضرت براى اقامه آن در تمام مراحل راحتى و سختى زندگى است. خضوع، خشوع و توجه به معبودِ حقيقى نيز از ويژگى‌هاى آن نماز بود. در روايت آمده است كه امام حسين عليه السلام هر وقت وضو مى‌گرفت (تا نماز بخواند) رنگش متغيّر مى‌شد و بدنش به لرزه مى‌افتاد. چون از علتش پرسيدند، فرمود:

«براى شخصى كه به حضور پادشاه مقتدرى مى‌رود، شايسته است كه رنگش زرد شود و بدنش بلرزد و اشكش روان شود.»⁽³⁾415

ب- ذكر و ياد خدا

امام حسين عليه السلام لحظه‌اى از ياد و ذكر خداوند متعال غافل نبود و حتى در شكم مادر نيز به تسبيح خداوند مشغول بود و فاطمه زهرا عليها السلام صداى تسبيح او را مى‌شنيد.⁽¹⁾416 در روز عاشورا، هنگام حمله به دشمن، ذكر «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ»⁽²⁾417 و هنگام احساس خطر مرگ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ⁽³⁾418 بر زبان جارى مى‌كرد. آن حضرت يكى از ريشه‌هاى ولايت ستيزى را غفلت از ياد خدا مى‌شمرد و خطاب به لشكر يزيد مى‌فرمايد:

«لَقَدْ اسْتَحْوَذَ عَلَيكُمْ الشَّيطانُ فَأَنْسيكُم ذِكر اللَّه الْعَظِيم فتبّاً لَكُم وَ لِما تُرِيدُون».⁽⁴⁾419 «شيطان شما را احاطه كرده، پس ياد خداوند بزرگ را فراموشتان ساخته است ...»

ج- رضا و توكل

امام حسين عليه السلام در برابر خدا تسليم محض بود و در هيچ حالتى از او گلايه نمى‌كرد و در هر دو صورت كاميابى و ناكامىِ ظاهرى، خداوند را شاكر بود. آن حضرت كارهايش را تنها براى جلب رضايت خداوند انجام مى‌داد؛ همان‌طور كه هدف اصلى سفر به كربلا

را تحصيل رضاى الهى معرفى كرده، از خداوند درخواست توفيق مى‌كند.⁽¹⁾420 امام حسين عليه السلام در طول سفر كربلا، خدا را تنها تكيه‌گاه خود مى‌داند و همواره با عبارات گوناگون اين مطلب توحيدى را بازگو مى‌كند. گاه مى‌گويد: «أَنْتَ رَبُّنا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنا وَإِلَيْكَ أَنَبْنا وَإِلَيْكَ الْمَصيرُ». و گاه عرض مى‌كند: «اللَّهُمَّ أَنْتَ ثِقَتِي فِي كُلِّ كَرْبٍ»؛⁽²⁾421 يعنى خدايا! تو پروردگار ما هستى، بر تو توكّل مى‌كنيم، به سوى تو باز مى‌گرديم. خدايا! در هر مصيبتى تو تكيه‌گاه من هستى.

حسين عليه السلام عارفى بزرگ است كه عالم را محضر خدا مى‌داند و او را شاهد، حاضر و ناظر بر تمام امور و هستى معرفى مى‌كند و غفلت از اين مسأله را ريشه عصيان خداوند مى‌شمارد.

شخصى به آن حضرت عرض كرد: اى پسر رسول خدا، من آلوده گناه هستم و نمى‌توانم از عصيان بگريزيم. مرا موعظه كن. (آن حضرت او را به حضور خداوند در همه جا و در همه حال توجه مى‌دهد) و مى‌فرمايد:

«به پنج كار بپرداز و هر چه خواستى گناه كن:

دعا درى از درهاى بركت و رحمت خدا است كه بر بندگان خاص و شايسته خود گشوده است تا بدين‌وسيله روح بندگى را در خود تقويت كنند و با او ارتباط نزديكتر داشته باشند. حسين عليه السلام در طول زندگى خود از اين نعمت الهى كاملًا بهره‌مند بود و در مواقع مختلف به راز و نياز با خداوند متعال مى‌پرداخت نمونه بارز آن، دعاى معروف

عرفه است كه از آغاز تا پايان آن، مملو از معارف و برنامه‌هاى انسان‌ساز است. آن حضرت در اين دعا به ذكر صفات جمال و جلال، بيان نعمتها، اظهار فقر و كمال نيازمندى خود نسبت به كرم و رحمت خداوند پرداخته است و در آن، آنچه را كه پايه كمال نهايى انسان است از خداوند خواسته است. در فقره‌اى از آن دعا عرض مى‌كند:

«اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي أَخْشَاكَ كَأَنِّي أَرَاكَ»؛ «پروردگارا! توفيقى به من ده كه از تو بترسم؛ مانند آنكه تو را مى‌بينم.»

در روز عاشورا نيز با خداوند در قالب دعا به راز و نياز پرداخت و عرض كرد:

«اللَّهُمَّ أَنْتَ ثِقَتِي فِي كُلِّ كَرْبٍ، وَ أَنْتَ رَجَائِي فِي كُلِّ شِدَّةٍ، وَ أَنْتَ لِي فِي كُلِّ أَمْرٍ نَزَلَ بِي ثِقَةٌ وَ عُدَّةٌ ...».⁽¹⁾423 «پروردگارا! در تمام غصه‌ها و اندوه‌ها، تو محلّ اتّكا و اعتماد من هستى و در هر گرفتارى و شدت، تو محلّ اميد من هستى و هر حادثه‌اى كه بر من فرود آيد و هر نازله‌اى بر من وارد شود، تو محل اطمينان و استعداد من مى‌باشى.»

الف- بخشش

حسين بن على عليهما السلام از بخشده‌ترين مردم عصر خويش بود و هيچكس غير از معصوم با او قابل مقايسه نيست. از ويژگى‌هاى بخشندگى آن حضرت، حفظ شخصيت افراد، حيا در وقت كمك رسانىِ آشكار، و يارى رسانى پنهانى است.

بعد از شهادت، در پشت آن حضرت كوبيدگى مشاهده كردند. از امام سجاد عليه السلام پرسيدند: اين كوبيدگى از چيست؟ فرمود: اينها از اثر آن بارهايى است كه شب‌ها به دوش مى‌گرفت و براى يتيمان و بيوه زنان مى‌برد.⁽²⁾424 ميهمان را گرامى مى‌داشت. با فقرا مجالست داشت و آنها را سوار مى‌كرد و به

نيازهايشان رسيدگى مى‌كرد. برهنگان را مى‌پوشاند. گرسنگان را سير مى‌كرد و قرض مقروضين را مى‌پرداخت.

امام حسين عليه السلام شكر صدقه مى‌داد. پرسيدند چرا شكر؟ فرمود: من شكر را دوست دارم و خداى سبحان مى‌فرمايد شما هرگز به نيكى نمى‌رسيد مگر آنكه از آنچه دوست مى‌داريد انفاق كنيد.⁽¹⁾425 ب- تواضع

امام به گروهى از فقيران برخورد، كه روى گليمى نشسته، پاره‌هاى نان مى‌خورند، به آنان سلام كرد. آنان حضرت را به خوراك خود دعوت كردند. كنار آنان نشست و فرمود: «اگر خوراك شما صدقه نبود با شما هم خوراك مى‌شدم» سپس فرمود: برخيزيد تا به منزل برويم. حضرت آنان را (به منزل آورده) خوراك و پوشاك داد و به هر يك از آنان چند درهم عطا كرد.⁽²⁾426 و در روايت ديگر آمده است: آن حضرت در كنار گروهى از بندگان نشست و با آنان طعام خورد و فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لَايُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ» و سپس آنان را به منزل خود دعوت كرد.⁽³⁾427 ج- عفو و گذشت

يكى از غلامان حضرت، مرتكب لغزشى شده بود كه امام دستور داد او را ادب كنند. غلام عرض كرد: مولاى من! خداوند تبارك و تعالى مى‌فرمايد: ... وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ ... امام فرمود: او را رها كنيد كه غيظ خود را فرو بردم. غلام عرض كرد ... وَ الْعافِينَ عَنِ النَّاسِ .... امام فرمود: تو را بخشيدم. غلام عرض كرد: ... وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ .... امام فرمود: تو را در راه خدا آزاد كردم و بعد دستور داد كه به او يك جايزه شايسته عنايت كنند.⁽⁴⁾428

ارتباط با دشمن

الف- سعه صدر و احسان

در برخورد با دشمنان نادان، با سعه صدر، نيكو و سازنده رفتار مى‌كرد. نمونه‌اش واكنش در برابر اهانت عصام‌بن مصطلق به آن حضرت است كه بعد از ناسزاگويى وى به آن حضرت و على عليه السلام فرمود:

«... از خداى سبحان براى خودم و تو آمرزش مى‌خواهم. اگر از ما كمك بخواهى، كمك مى‌كنيم و اگر از ما بخششى طلب كنى، مى‌بخشيم و اگر از ما هدايت بجويى، راهنمايى‌ات مى‌كنيم.»

عصام مى‌گويد: چون خوشرفتارى امام حسين عليه السلام را ديدم، از كرده خود پشيمان شدم. حضرت به من فرمود: آيا اهل شامى؟ عرض كردم آرى. فرمود:

«خدا ما و شمارا نگه دارد، اكنون بى‌هيچ بيم و هراسى، حوايج و نيازمندى‌هايت را نزد ما بياور كه ان شاءاللَّه مرا در بهترين جايگاهِ گمان خود خواهى يافت.»

عصام مى‌گويد: (از اين رفتار بزرگوارانه امام شرمنده شدم) و از او خداحافظى نمودم در حالى‌كه بر روى زمين هيچ كس برايم محبوب‌تر از او و پدرش نبود.⁽¹⁾429 ب- شجاعت

دلاورى آن حضرت در مقابله با ظالمان، غير قابل انكار است. مطالعه و دقت در رفتار و نحوه جنگ آن حضرت در روز عاشورا، مثل نظم دادن به لشكر، رعايت اصول نظامى، كندن خندق دور خيمه‌ها و آتش روشن كردن در آن، نزديك هم بودن خيمه‌ها، همه نشان از نباختن روحيه، اميد و ثبات فكرى آن حضرت دارد.

راوى مى‌گويد:

«هرگز شكسته و تنها مانده‌اى را نديدم كه فرزندان و خاندان و يارانش را كشته باشند و با اين حال، دلدارتر و شجاعتر از حسين عليه السلام باشد. چون جنگجويان بر او حمله مى‌كردند. آنچنان دلاورانه بر ايشان تاخت كه به‌سان گلّه بز مى‌رميدند (و با اينكه) سپاه دشمن سى‌هزار نفر بود (آن جناب) آنچنان به آنها يورش مى‌برد كه همچون انبوه ملخ‌ها از هم گسسته و پراكنده مى‌شدند، باز به‌جاى اول برگشته مى‌فرمود: لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ.»⁽¹⁾430 ج- غيرت دينى

لحظه‌اى از اصول و مبانى خود در برابر ظالمان و بدعت‌گذاران كوتاه نيامد تا آنجا كه از مال و جان خود نيز گذشت. در روز عاشورا با صداى بلند فرمود:

«هرگز دست ذلّت (تسليم و بيعت) به شما نخواهم داد و مانند غلامان، اقرار به گناه نمى‌كنم (چراكه) خداوند و رسول او و اهل ايمان به آن راضى نيستند.»⁽²⁾431 د- جوانمردى

قبل از واقعه كربلا، حرّبن يزيد رياحى با هزار نيروى نظامى راه را بر امام حسين عليه السلام كه در مسير كربلا در حركت بود، بست ولى امام حسين عليه السلام ملاحظه كرد كه سپاه دشمن از تشنگى سخت در عذاب‌اند. به جوانان خود فرمان داد، شتاب كنند و به آنها و اسبهايشان آب دهند. على‌بن طعان محاربى مى‌گويد:

«من آخرين نفر از سپاه حرّ بودم كه به آنجا رسيدم، تشنگى بر من و مركبم چيره شده بود، چون حسين عليه السلام حال عطش من و مركبم را ديد، امر كرد تا شتر خود را بخوابانم، شتر را آب دادم و آن حضرت خود شخصاً با دست مباركش مشك آب را به دهان من گذاشت و سيرابم كرد.»⁽³⁾432

علم و دانش

گستره علم و آگاهىِ آن حضرت را از رفتارها و گفتارهاى او، كه در قالب كلمات قصار، خطبه‌ها، پاسخ به پرسش‌ها و نامه‌ها آمده است، به‌خوبى مى‌توان يافت. همان‌طور كه در پاسخ پرسشهايى كه پادشاه روم در مورد كهكشان و برخى از مسائل تكوينى ديگر از امام كرد، حضرت ضمن جواب به آنها، به دانش و احاطه فراوان خود نسبت به آيات آفاقى و انفسى چنين اشاره مى‌فرمايند:

«چيزهايى پرسيدى كه در مقايسه با منتهاى علم من، چونان خسى در گستره ناپيداى دريا هم نيستند.»⁽¹⁾433 اخبار غيبى آن حضرت نيز دليل ديگرى بر فراوانى دانش آن حضرت است. مانند خبر شهادت خود به دست امويان در كربلا، شهادت فرزندان امام حسن عليه السلام و امثال آنها.

عبداللَّه بن عباس مى‌گويد:

«در حضور امام حسين عليه السلام نشسته بودم كه عرب باديه نشينى وارد شد و عرض كرد: شترم گم شده است و چيزى جز آن ندارم. تو فرزند پيامبرى، مرا به آن راهنمايى كن. حضرت فرمود: به فلان‌جا برو، شترت آنجاست و در برابر او شيرى ايستاده است. آن مرد به آن ناحيه رفت و شتر خود را همانگونه كه حضرت فرموده بود يافت.»⁽²⁾434 بهترين وسيله براى دست‌يابى به‌گوشه‌اى از علوم بى‌كران آن حضرت، دعاى عرفه است. اين دعا در فرهنگ معصومين عليهم السلام، گذشته از راز و نياز با خداوند و ابراز بندگى و نيازمندى به درگاه الهى، شرح حالى است از ميزان آگاهى نسبت به حقايق هستى و پديدآورنده آنها و ارتباط آنها با يكديگر و با خداوند. بنابراين، دعا براى دعا كننده، هم

ابراز بندگى است و هم اخبار از حقايق و اين از ويژگى‌هاى معصومين عليهم السلام است. دعاى عرفه نيز چنين است كه در آن، حسين عليه السلام ميزان علم و آگاهى خود را نسبت به خداوند، اسماء و صفات، ويژگيها و افعال خداوند، ارتباط آنها با خدا، برنامه‌هاى سعادت بخش در سيرالى‌اللَّه، مراتب بندگان عارف و ... را به نمايش مى‌گذارد.

در طليعه دعا، كه عرض مى‌كند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَيْسَ لِقَضَائِهِ دَافِعٌ وَ لا لِعَطَائِهِ مَانِعٌ وَ لا كَصُنْعِهِ صُنْعُ صَانِعٍ ...»؛ «سپاس خدايى را سزاست كه براى قضايش دافعى نيست و براى عطايش مانعى و هيچ اثرى همچون اثر او نيست»

و يا در اثناى دعا عرض مى‌كند: «... تُسَبِّحُ لَكَ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرَضُونَ وَ مَنْ فِيهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ ...»؛ «هفت آسمان تسبيح مى‌گويد و هفت زمين و هر كه در آنهاست نيز تسبيح‌گويند و همه چيز تسبيح‌گوى تو هستند.» اين كلمات و كلمات ديگر دعا، همه نشانگر آن است كه امام حسين عليه السلام به آن حقايق دست پيدا كرده و از ويژگى‌هاى آنها آگاه است و اندكى از بسيار، در كلامش موج مى‌زند.

معجزات و كرامات

ارتباط ويژه امام حسين عليه السلام با پروردگار متعال، موجب احاطه او بر عالم تكوين و اسرار هستى شده بود كه گاه در جهت صلاح امت اسلامى، از سلطه خود بر علل و اسباب، به صورت كرامات و معجزات استفاده مى‌كرد كه تاريخ نمونه‌هايى از آنها را ثبت و ضبط كرده است.

سخن گفتن طفل شيرخوار

صفوان بن مهران گويد:

«از امام صادق عليه السلام شنيدم كه فرمود: در زمان امام حسين عليه السلام دو نفر درباره مادر و فرزندى، با هم كشمكش داشتند، هر كدام مى‌گفتند: اين از آنِ من است.

در آن هنگام گذرِ امام حسين عليه السلام بر آن دو افتاد و پرسيد: درباره چه‌چيزى به

همديگر ناسزا مى‌گوييد؟ يكى گفت: اين زن از آنِ من است. ديگرى نيز گفت: اين بچه از آن من است. حضرت به اولى فرمود: بنشين و خطاب به آن زن فرمود:

اى زن، پيش از آنكه خدا آبرويت را ببرد، واقعيت مطلب را بگو، عرض كرد: اين مرد شوهر من است و اين بچه نيز از آن اوست و آن مرد (دومى) را نمى‌شناسم.

حضرت (خطاب به پسربچه) فرمود: اى كودك، اين زن چه مى‌گويد؟ به اذن خداى متعال سخن بگو. طفل (به سخن آمد و) گفت: من نه فرزند اين هستم و نه فرزند آن و پدرم چوپانى است كه در فلان قبيله است. حضرت فرمان داد تا زن را عقوبت كنند.

حضرت صادق عليه السلام فرمود: پس از آن، ديگر كسى نشنيد كه آن پسربچه (در آن سن) سخن گويد.»⁽¹⁾435 از ميان رفتن تب

زرارةبن اعين مى‌گويد: امام صادق عليه السلام از پدران بزرگوار خود نقل كرده است:

«امام حسين عليه السلام به عيادت مريضى تب دار (عبداللَّه بن شدّاد ليثى) رفت، چون از در وارد شد، تب او زايل شد. عرض كرد: حسين جان! خشنودم از اين كرامات كه به شما عطا شده است. تب از شما مى‌گريزد! امام فرمود: به خدا سوگند، خداى سبحان هيچ چيزى را نيافريده مگر آنكه فرمانبرى از ما را به آن دستور داده است.»⁽²⁾436

فعاليتهاى سياسى

امام حسين عليه السلام در هيچ‌يك از مراحل زندگى خود؛ چه پيش و چه پس از امامتِ خود، نسبت به مسائل سياسى بى‌تفاوت نبود و همواره به صورت‌هاى مختلف به انتقاد،

افشاگرى و روشن‌گرى در مورد مفاسد حكّام غاصب مى‌پرداخت. آن حضرت در زمان امام حسن عليه السلام، تابع آن امام هُمام بود و بنابر شرايط صلح امام حسن عليه السلام، اقدام عملى بر ضدّ معاويه، كه غاصب حكومت و خلافت بود، نكرد ولى در زمان امامت خود كه از سال پنجاهم هجرى آغاز شد و ده سالِ آن همزمان با تداوم غصب خلافت توسط معاويه بود، اقدامات سياسى ويژه و حساب شده‌اى عليه سياستهاى حكومتى در جهت حفظ اسلام و مسلمانان از انحراف انجام داد.

معاويه، به نام اسلام و خليفه مسلمين، بر جان و مال و عقيده مردم مسلّط شد و به احياى تبعيض‌هاى نژادى و رقابتهاى قبيله‌اى پرداخت. به جعل احاديث و تفسير و تأويل آيات قرآن براى وجهه شرعى بخشيدن به حكومت خود اقدام كرد. به ترويج فرقه‌هاى باطل؛ نظير جبريه و مرجئه، براى تضعيف مبانى اعتقادى مسلمانان دست زد. مسلمانان را نسبت به مكتب علوى، كه منادى اسلام راستين بودند، بيگانه كرد و اهل‌بيت را در نظر آنان ظالم جلوه داد و بالاخره افراد مؤثر، متفكّر و متديّن مانند حجربن‌عدى، عمرو بن حمق خزاعى را به قتل رسانيد.⁽¹⁾437 و اما اقدامات سياسى آن حضرت در زمان معاويه عبارت بودند از:

امام حسين عليه السلام با خطبه‌ها و نامه‌هاى فراوان به معاويه، انزجار خود را نسبت به فعاليتهاى او اعلام كرد و بارها نسبت به بدعت‌گذارى‌ها، مفاسد مالى، كشتار شيعيان و به‌ويژه معرفى يزيد به عنوان وليعهد، به شدت معترض شد و اذهان آزادى خواهان را متوجه انحراف حكومت معاويه كرد. نمونه‌اش پاسخ نامه آن حضرت به معاويه است كه در آن نوشت:

«افراد ظالمى كه اطراف تو را گرفته‌اند، داخل در حزب ستمكاران و اعوان شيطان‌اند. آيا تو حجربن‌عدى و اصحاب او را كه از اهل عبادت و زهد بودند

نكشتى؟ حجر و ياران او براى دفع بدعت و امر به معروف و نهى از منكر قيام كردند و تو از روى ظلم آنان را كشتى. آيا تو قاتل عمرو بن حمق، كه از شدت عبادت پيشانى‌اش پينه بسته بود، نيستى؟ ... تو ادعا نكردى كه «زياد» فرزند ابوسفيان است و حال آنكه پيامبر فرمود: «الولد للفراش» و تو او را بر مردم مسلّط ساختى و او بر مسلمانان سخت گرفت و پاى آنان را بريد و آنان را بر شاخه‌هاى درخت آويخت ...

تو اكنون كودكى (يزيد) را براى امارت و حكومت اختيار كرده‌اى كه همواره شراب مى‌خورد و با سگ‌ها بازى مى‌كند و من مى‌بينم كه خود را به هلاكت انداختى و دينت را نابود كردى و ملت را خوار ساختى.»⁽¹⁾438 آن حضرت در مدينه، در حضور معاويه نسبت به ولايت‌عهدى يزيد اعتراض كرد و خطاب به معاويه فرمود:

«آنچه درباره كمالات يزيد و لياقت وى براى اداره امور امّتِ اسلامى گفتى فهميدم. تو يزيد را چنان توصيف كردى كه گويى شخصى را مى‌خواهى بشناسانى كه زندگى او بر مردم پوشيده است ... نه، يزيد آنچنانكه بايد خود را نشان داده و باطن خود را آشكار ساخته است ... يزيد چون سگ‌باز، كبوتر باز و بوالهوسى است كه عمرش را با ساز و آواز و خوشگذرانى سپرى مى‌كند.»⁽²⁾439 2. احقاق حق

امام حسين عليه السلام در جهت تضيف حكومت معاويه و تقويت بنيه مالى مخالفان حكومت او، گه‌گاه دست به مصادره اموال عمومى مى‌زد. در تاريخ آورده‌اند كه آن حضرت اموالى را كه از يمن براى معاويه مى‌بردند تصرف كرده و آن را ميان نيازمندان بنى‌هاشم و ديگران تقسيم نمود سپس به معاويه نوشت:

«از حسين‌بن على به معاويةبن ابى‌سفيان. اما بعد، گذر كاروانى بر ما افتاد كه اموال و پوشاك و عنبر و عطرهايى را براى تو مى‌آورد تا آنها را در خزائن دمشق بسپارى و پس از نوشيدن (وتصرّف) نخستين خود، آنها را به فرزندان پدرت بخورانى. من به آن نياز داشتم و آن را تصرف كردم، والسلام.»⁽¹⁾440 3. تربيت ياران

امام حسين عليه السلام از روزهاى نخستين امامت خويش، به تربيت ياران و اصحاب آگاه و امين در جهت حفظ حريم مكتب اسلام پرداخت. آن حضرت در ضمن نامه‌ها و سخنرانى‌هاى خود، به آماده سازى افرادش مى‌پرداخت و هنگامى كه خطابه‌اى ايراد مى‌كرد، از حاضران مى‌خواست تا مطالب را به ديگران برسانند و نيز با بزرگان و صاحبان نفوذ عراق و حجاز در ارتباط بود. عمرو بن عثمان، جاسوس معروف دستگاه اموى در مدينه طى گزارشى به معاويه چنين نوشت:

«چندى است جمعى از مردان عراق با حسين‌بن على ديدارهاى مرموز دارند، به‌علاوه خود اطلاع يافته‌ام كه افراد سرشناس حجاز نيز وقت و بى‌وقت با وى در تماس هستند. دور نيست كه نتيجه اين گفت و شنودهاى سياسى، بعدها به صورت طوفانى جلوه كند.»⁽²⁾441

قيام حسينى

با مرگ معاويه در سال 60 هجرى⁽³⁾442 فرزندش يزيد، بنابر تمهيداتى‌كه معاويه از پيش به عمل آورده بود، خلافت را به عهده گرفت و در اين زمان حسين عليه السلام شرايط قيام مسلّحانه بر ضدّ حكومت بنى‌اميه را مهيّا ديد و آن زمينه‌ها كه لابلاى سخنان

امام حسين عليه السلام در طول حركت خود، بر ضدّ بنى‌اميه به وفور آمده است.، خلاصه‌اش دورى مسلمانان از دين (قرآن و سنت نبوى) بود كه در سه موضوع كلّى قابل طرح است:

الف- عوام و توده مردم

بعد از وفات پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، مردم به خاطر آموزه‌هاى غلط از ناحيه خلفا، روزبروز از دين فاصله گرفتند به‌طورى كه در مرز زمان جاهليت قرار گرفتند و فرهنگ جاهليت ريشه‌هاى خود را در فرهنگ و جان مردم محكم مى‌كرد و مظاهر آن در برنامه‌هاى زندگى مردم نمودار شد.

خلفا به‌ويژه عثمان و معاويه، مردم را به دنياگرايى و دنيامحورى سوق دادند؛ به‌طورى كه براى رسيدن به آن، حاضر به هر كارى، حتى قتلِ بهترين انسان‌ها بودند.

همان‌طور كه عبداللَّه بن عمربن خطاب و عمربن عبدالرحمن مخزومى در مكه به‌طور جداگانه در محضر امام حسين عليه السلام به اين مسأله تصريح كردند و گفتند: مردم به‌ويژه مردم مكه و كوفه، بندگان پول و دنيا هستند و به خاطر رسيدن به آن، با تو دشمن خواهند شد.

همچنين عمربن سعد دليل مخالفت خود با امام حسين عليه السلام را حفظ اموال خود و رسيدن به آرزوهاى دنيايىِ بيشتر معرفى مى‌كند.⁽¹⁾443 2. قساوت قلب و حرام خوارى

امام حسين عليه السلام مردم زمان خويش را به مردم زمان بنى‌اسرائيل تشبيه مى‌كند كه اينان در قساوت قلب مانند آنان هستند.⁽²⁾444 همانطور كه ريشه حق‌گريزى آنان را لقمه حرام و قساوت قلب آنان معرفى مى‌كند:

«وَ مُلِئَتْ بُطُونُكُمْ مِنَ الْحَرَامِ فَطَبِعِ اللَّهُ عَلىَ قُلُوبِكُمْ ...».

«شكمهاى شما از حرام پرگشته و خداوند بر دلهاى شما مهر زده است.»

آن‌حضرت در روز عاشورا خطاب به لشكر يزيد، ماهيت آنان را چنين بيان مى‌كند:

«و (شماييد) تخريب‌كنندگان قرآن وخاموشگران سنت رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله وكشندگان فرزندان انبيا و نابود كنندگان خاندان اوصيا ... شما بر پسر حرب (ابوسفيان و معاويه) و پيروانش تكيه مى‌كنيد و ما را تنها مى‌گذاريد.»⁽¹⁾445 ب- خواص

از ويژگى‌هاى خواص در زبان امام حسين عليه السلام، بى‌خبرى نسبت به اوضاع زمان، بى‌تفاوتى، دنياگرايى و ترس از كشته شدن بود كه موجب تسلّط بيشتر بنى‌اميه بر مسلمانان شد.⁽²⁾446 ج- غصب خلافت

امام حسين عليه السلام بنابر تصريح پيامبر، خلافت را حق مسلّم خود مى‌دانست و بنابر قرارداد صلح ميان امام حسن عليه السلام و معاويه، بايد اين مقام بعد از مرگ معاويه به آن حضرت مى‌رسيد. از اين رو خلافت يزيد شرعاً و قانوناً غصب بود و امام حسين عليه السلام بر خود لازم مى‌ديد تا بر ضدّ او قيام كند و از طرفى بر اساس معيار شايسته سالارى، آن حضرت خود را برتر از يزيد و امثال او مى‌دانست؛ همانطور كه خطاب به «وليد بن عتبه» كه از امام حسين عليه السلام براى يزيد درخواست بيعت مى‌كرد، فرمود:

«يزيد مردى تبهكار، شرابخوار و كشنده انسان‌هاى محترم (و پاك) است و

آشكارا گناه مى‌كند و مثل من، با چون او هرگز بيعت نخواهد كرد. ليكن ما صبح مى‌كنيم و شما نيز صبح كنيد، ما انتظار مى‌كشيم و شما نيز انتظار بكشيد تا (ببينيم) كدام يك به جانشينى رسول‌خدا به بيعت سزاوارتريم.»⁽¹⁾447 امام حسين عليه السلام بيعت با يزيد را زير بار ذلّت و بردگى رفتن، مخالفت با فرمايش رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله مى‌دانست كه فرمود: «خلافت بر خاندان ابوسفيان حرام است»⁽²⁾448 و از طرفى حكومت يزيد را جز تباهى، فساد و دورى مردم از دين و برگشت به جاهليت، چيز ديگرى نمى‌ديد، از اين رو، خود را مهيّاى قيام بر ضدّ بنى‌اميه كرد.

اهداف قيام

هدف قيام امام حسين عليه السلام، اصلاح جامعه اسلامى از وجود انواع فساد مالى، سياسى، فرهنگى اجتماعى و دينى بود. آن حضرت خود در اين زمينه مى‌فرمايد:

«من از روى هوى و سركشى و تبهكارى و ستمگرى قيام نكردم. تنها انگيزه من، سامان بخشى به كار امت جدم رسول خداست، مى‌خواهم به نيكى‌ها فرمان دهم و از بدى‌ها بازدارم و روش جدّ خود و پدرم على‌بن ابى‌طالب عليه السلام را دنبال كنم.»⁽³⁾449 و باز مى‌فرمايد:

«اينان مردمى پابرجا در پيروى شيطان‌اند و به فرمان خداى رحمان عمل نمى‌كنند و در زمين فساد را رواج داده، حدود خداوندى را لغو كرده‌اند. شراب مى‌نوشند و اموال فقرا مساكين را ويژه خود ساخته‌اند و من سزاوارترم كه به يارى دين خدا برخيزم و آيين او را گرامى داشته، در راهش جهاد كنم.»⁽⁴⁾450

و يا مى‌فرمايد:

«هان! اى مردم، همانا رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هركه فرمانرواى ستمگرى را ببيند كه حرام‌هاى خدا را حلال مى‌شمرد، پيمان خدا را مى‌شكند، با سنت رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله مخالفت كرده، در ميان بندگان خدا با گناه و تجاوز رفتار مى‌كند و او با كردار و گفتار خود بر او نشورد، بر خداست كه او را در جايگاه (پست و عذاب آور) آن ستمگر درآورد. بدانيد اينان به پيروى شيطان چسبيده و اطاعت خداى رحمان را ترك گفته، شبهه‌ها را آشكار ساخته، حدود الهى را تعطيل كرده، بيت‌المال را به انحصار خود درآورده، حرام خدا را حلال و حرام خدا را حرام ساخته‌اند و من از هركس ديگر سزاوارترم كه بر اينان بشورم و در برابرشان بايستم.»⁽¹⁾451 آن حضرت در منا فرمود:

«پروردگارا! اين حركت نه به خاطر رقابت بر سر حكومت و قدرت و نه به منظور به دست آوردن مال دنياست، بلكه به خاطر آن است كه نشانه‌هاى دين تو را به مردم نشان دهم و اصلاحات را در كشور اسلامى اجرا كنم تا بندگان ستمديده‌ات از چنگال ظالمان در امان باشند و واجبات و احكام و سنتهاى تعطيل شده تو دوباره اجرا گردد.»⁽²⁾452

آثار قيام حسينى عليه السلام

حركت خونين امام حسين عليه السلام بر ضدّ ظلم و فساد بنى‌اميه، آثار مثبت و فراوانى در جهان اسلام و حتى در دنياى غير مسلمان، در دورانهاى گوناگون، در پى داشت كه به‌طور خلاصه به آنها اشاره مى‌شود:

نمونه آن قيام مردم مدينه در سال 63 هجرى، قيام توّابين در سال 65 به رهبرى مختار ثقفى، قيام زيد بن على عليه السلام در سال 121 در كوفه، قيام يحيى‌بن زيد در خراسان و قيام‌هاى علويان در مازندران و قيام سربداران است.

پيام‌هاى حركت حسينى عليه السلام

مطالعه در گفتار و رفتار امام حسين عليه السلام در طول حركت عليه حكومت يزيد، داراى پيام‌هاى مهم و قابل توجهى است كه عمل به آنها توسط مسلمانان، هدف امام عليه السلام از قيام را تأمين خواهد كرد:

آن حضرت در روز عاشورا خطاب به دشمنان فرمود:

«آگاه باشيد كه من اتمام حجت كردم و نويدتان دادم با همين آمادگىِ ناچيز و يارانِ اندكِ خود، با شما پيكار مى‌كنم. سپس اين اشعار را سرود: اگر دشمن را

بشكنيم كه پيروزيم و اگر مغلوب شويم باز شكست نخورده‌ايم كه در خوى ما ترس نيست بلكه اين اجل و نوبت واپسين است.»⁽¹⁾453 6. لزوم رعايت تقوا.

آن حضرت در روز عاشورا خطاب به ياران، آنان را به رعايت تقوا سفارش مى‌كند و مى‌فرمايد:

«توشه برگيريد كه بهترين توشه تقواست، پس تقواى الهى پيشه خود سازيد كه اميد است رستگار شويد.»⁽²⁾454 7. اهميت دادن به حق‌الناس.

امام حسين عليه السلام پيش از حركت، كسى را مأمور كرد تا در ميان يارانش ندا دهد كه هر كس بدهى دارد (و حق مردم بر گردن اوست) نبايد با من به پيكار آيد، هركس با بدهى بميرد و راهى براى پرداخت آن نينديشيده باشد، در آتش درآيد.⁽³⁾455 8. اهتمام به نماز.

امام حسين عليه السلام بارها، ياران خود را، با اينكه بهترين انسان‌هاى روى زمين بودند، به صبر و استقامت دعوت كرد و اين نشان مى‌دهد كه صبر و استقامت شرط لازم موفقيت در راه حسين عليه السلام است.

لوازم حسينى بودن است.

حركت امام به سوى كربلا

بعد از مرگ معاويه، يزيد خلافت را غصب كرد و از مسلمانان با نيرنگ و زور بيعت گرفت. امام حسين عليه السلام از بيعت با او خوددارى كرد. آن حضرت در شامگاه 28 رجب سال 60 هجرى از مدينه خارج و براى اداى مناسك حج به مكه وارد شد. خبر بيعت نكردن و نيز ورود آن حضرت به مكه به گوش مسلمانان، به‌ويژه مردم كوفه رسيد. آنان نامه‌هاى بسيارى به امام نوشتند و از آن حضرت درخواست كردند تا به كوفه آمده، زمام امور را به‌دست گيرد و آنان متعهد شدند تا او را يارى كنند. حضرت، پسر عمو و نماينده خود مسلم‌بن عقيل را براى آزمايش وفادارى آنان به‌كوفه فرستاد ولى آنان او را تنها گذاشتند.

امام در مكه احساس امنيت نكرد و در روز هشتم ذى‌حجه، مكه را به طرف عراق ترك

كرد و بعد از طى منازل بسيار، در روز پنجشنبه، دوم ماه محرم سال 61 هجرى، به سرزمين كربلا رسيد. سپاه يزيد از شاميان و كوفيان راه را بر او بستند. آن شب‌پرستان در روز دهم ماه محرم، چنگال بر چهره آفتاب تابناك امامت زدند و خون پاك آن حضرت و 72 يار باوفايش را بر زمين داغ كربلا ريختند، به خيال اينكه شهادت آن حضرت، رفع همه موانع بر سر راه دنياگرايى و دنياپرستى آنان است.

زيارت حسين عليه السلام

معصومان عليهم السلام بر زيارت، گريه، احيا وبزرگداشت نام حسين عليه السلام بسيارتأكيد كرده‌اند؛ چه‌اينكه، عاشورا ومحرّم، مشعلى‌است فروزان برسر راه تمام آزادى خواهان و حق‌طلبان و نماد و مظهرى است جاودانه براى ظلم ستيزان و عدالت خواهان، كه هركس اين ارتباط را با تفكّر و تأمل برقرار كند، به اهداف عالى محرّم و عاشورا بيشتر نزديك شده است.

و اما گريه بر حسين عليه السلام گريه پيوند و عهد و اعلان آمادگى درونى براى فرمانبرى و اطاعت از آن حضرت است. ريختن اشك، اعلام وفادارى نسبت به اهداف مقدس حسين‌بن على ابراز پيوند با مكتب و راه اوست. گريه براى حسين عليه السلام براى حسينى شدن است؛ چه اينكه، گريه زبان گوياى دل، احساسات پاك، علايق و تمايلات درونى دوستدار حسين است كه آن حضرت و راه او را با تمام وجود خواستار است.

گريه هم علامت است و هم علت، علامت پيوند است و علّتِ آمادگى بيشتر براى مبارزه با فساد و سببِ اميدوارى است براى رسيدن به هدف و آمادگىِ عاطفى است براى هرگونه فداكارى و ايثار در راه حسين عليه السلام. زيارت و گريه، نوعى تبرّى و اعلان انزجار و تنفّر از هرگونه منكر، نفاق، كفر و بدعت است؛ چرا كه اشك بر سيدالشهدا و شهيدان بزرگ، اشتياق به شهادت را به همراه دارد و خوى حماسه را در وجود انسان زنده مى‌كند و در جامعه‌اى كه افراد آن چنين باشند، جايى براى بدعت، كفر، نفاق و هرگونه انحراف نخواهد ماند.

كيفيت زيارت امام حسين عليه السلام، كه در مفاتيح‌الجنان به تفصيل ذكر شده، داراى

ثواب بسيار است؛ از جمله آنكه، زيارت آن حضرت معادل حج، عمره، جهاد در راه خدا، باعث مغفرت و اجابت دعاها، موجب طول عمر، حفظ بدن از بلاها و زيادى روزى، رفع غم و آمرزش گناهان و ... مى‌شود.⁽¹⁾458 گريه براى حسين عليه السلام داراى آثار فردى و اجتماعى بسيارى است كه به چند روايت بسنده مى‌شود:

قالَ الرِّضا عليه السلام: «فَعَلَى مِثْلِ الْحُسَيْنِ فَلْيَبْكِ الْبَاكُونَ، فَإِنَّ الْبُكَاءَ عَلَيْهِ يَحُطُّ الذُّنُوبَ الْعِظَامَ ...»؛⁽²⁾459 «براى مثل حسين عليه السلام بايد گريه كنندگان گريه كنند؛ چرا كه گريه بر آن حضرت، گناهان بزرگ را محو مى‌كند.»

قالَ رَسُولُ‌اللَّه صلى الله عليه و آله: «أَلا وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى الْباكِينَ عَلَى الْحُسَينِ رَحْمَةً وَ شَفَقَةً»؛⁽³⁾460 «آگاه باشيد كه خداوند بر گريه كنندگان براى حسين عليه السلام از روى رحمت و مهربانى درود مى‌فرستد.»

قالَ الصّادِق عليه السلام: «إنَّهُ لَيَرى مَنْ يَبْكِيهِ فَيَسْتَغْفِرُ لَهُ رَحْمَةً لَهُ».⁽⁴⁾461 «همانا حسين عليه السلام كسى را كه براى او گريه مى‌كند، مى‌بيند و به خاطر رحمت بر او برايش استغفار مى‌كند.»

«قال اللَّه سبحانه لموسى عليه السلام: «يا مُوسى ... وَ اعْلَمْ أَنَّهُ مَنْ بَكَى أَوْ أَبْكى أَو تَبَاكَى، حَرَّمْتُ جَسَدَهُ عَلَى النَّارِ».

«اى موسى، بدان‌كه هركس براى حسين گريه كند يا بگرياند، يا وانمود به گريه كردن كند، بدنش را بر آتش حرام كردم.»⁽¹⁾. بحارالأنوار، ج 44، ص 307⁽²⁾462 5. شادمانى در قيامت

قالَ رَسُولُ‌اللَّه صلى الله عليه و آله: «يا فاطِمَةُ كُلُّ عَينٍ باكِيةٌ يَوْمَ الْقِيامَةِ، إِلّا عَينٌ بَكَتْ عَلى مُصَابِ الْحُسَيْنِ فَإِنَّها ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ⁽³⁾. عبس: 39⁽⁴⁾463 بِنَعِيم الْجَنَّةِ».⁽⁵⁾464 «اى فاطمه، هر چشمى در روز قيامت گريان است، مگر چشمى كه براى مصيبت حسين عليه السلام گريه كرده باشد كه به وسيله نعمتهاى بهشت خندان و شادمان خواهد بود.»

در سايه ابوالفضل عليه السلام

در سايه ابوالفضل عليه السلام

اشاره

عبدالرحيم اباذرى

طلوع ماه

عباس‌بن علىّ‌بن ابى‌طالب عليهما السلام روز چهارم شعبان سال 26 هجرى قمرى، در شهر مدينه، از مادرش فاطمه، معروف به امّ‌البنين متولد شد.⁽¹⁾465 در اين روز امام على عليه السلام نوزاد را در آغوش گرفت، اذان و اقامه بر گوشهايش خواند و اسم عمويش عباس‌بن عبدالمطّلب را براى وى برگزيد. سپس در حالى كه دستها و بازوان نونهال را مى‌بوسيد، چشمهايش پر از اشك شد و فرمود:

«گويا مى‌بينم كه اين دستها در يوم‌الطفّ، در كنار شريعه فرات، در راه دفاع از دين خدا، از بدن جدا مى‌شود.»⁽²⁾466 عباس، از طرف پدر، به قبيله بنى‌هاشم گره مى‌خورد كه سرآمد قبايل عرب و جامع تمام فضايل و مناقب اخلاقى به شمار مى‌آمدند و از جانب مادر از قبيله «بنى كلاب» بود كه بيشتر شخصيّتهاى آن، در شجاعت، جوانمردى و جنگاورى در ميان عرب زبانزد بودند.⁽³⁾467 پس از شهادت فاطمه زهرا عليها السلام، عقيل كه آشنا به تبار عرب بود، اين شير زن را براى برادرش امام على عليه السلام انتخاب كرد تا براى آن حضرت فرزندى دلاور، با وفا و با

ادب به ارمغان آورد. فاطمه كلابيه آن روز اگر چه به عنوان همسر، وارد خانه امير مؤمنان عليه السلام شد اما هميشه نسبت به فرزندان آن حضرت خود را خدمتگزار و كنيز مى‌دانست و سعى و توان خويش را به كار گرفت تا آنان در فراق مادرشان، احساس بى‌مادرى و يتيمى نكنند. او خود را كنيز فرزندان فاطمه عليها السلام مى‌دانست و چون پسرش عباس به دنيا آمد، حلقه غلامى به گردنش آويخت و او را به‌گونه‌اى تربيت كرد تا حسين را مولى و آقاى خود بداند و از خطاب با عنوان برادر از آنان حيا كند. ام‌البنين براى امام على عليه السلام علاوه بر عباس، سه فرزند برومند و شجاع ديگر به نام‌هاى: عبداللَّه، جعفر و عثمان به دنيا آورد.⁽¹⁾468 مورّخان نوشتند: روزى كه عباس در دامن پدر بود، امام آستين‌هاى او را كنار زد و در حال اندوه و گريه از بازوان فرزندش بوسه برداشت. امّ‌البنين سخت حيرت زده شد و از علت اين كار پرسيد. گويا حضرت در پاسخ فرمود:

«به ياد صحنه‌هاى غم‌انگيز كربلا افتادم و به سرنوشت اين داستان گريستم.»

امّ البنين توضيح خواست و امام واقعه كربلا را به تفصيل بيان كرد و سپس خطاب به همسرش فرمود: فرزندت عباس نزد خداى تبارك و تعالى منزلى بس بزرگ خواهد داشت و در عوض اين دستان بريده شده، دو بال به او هديه خواهد شد كه در بهشت پرواز كند و با ملائك همراز شود. امّ البنين وقتى اين خبر را شنيد از سرنوشت دلبندش خرسند شد.⁽²⁾469

ويژگى‌هاى ظاهرى

عباس‌بن على عليهما السلام ايام كودكى را پشت سر گذاشت. وقتى به سن جوانى رسيد با «لبابه» دختر عبداللَّه بن عباس بن عبدالمطّلب ازدواج كرد و از وى صاحب دو فرزند، به

نام‌هاى: فضل و عبداللَّه شد، به همين سبب آن حضرت به ابوالفضل شهرت يافت.⁽¹⁾470 علاوه بر آن، برخى نيز از يك دختر و سه پسر ديگر به اسامى: قاسم، محمد و حسن از همسر دوم وى كه امّ ولد بود، نام مى‌برند و از اين رو، كنيه ديگرى با عنوان «ابوالقاسم» برايش نقل مى‌كنند.⁽²⁾471 ابوالفضل از نظر جسمانى، بسيار خوش اندام، زيبا و تنومند بود و از قدرت بدنىِ زيادى بهره‌مند بود. در باره قامت بلندِ وى نوشته‌اند: وقتى بر روى اسب جاى مى‌گرفت، پاهايش بر زمين كشيده مى‌شد.⁽³⁾472 القابى مانند: قمر بنى هاشم، سقّا، باب الحوائج، سپهسالار، علمدار، عبد صالح و طيّار، از جمله لقب‌هاى مشهور عباس بن على به شمار مى‌آيند.⁽⁴⁾473 هر يك حكايت از بُعدى از شخصيت ظاهرى و معنوى او دارند. عباس چهارده ساله بود كه شاهد پيكر خونين و شهادت پدر در مسجد كوفه شد. در سن 24 سالگى در ماتم شهادت مولى و برادر بزرگش امام حسن مجتبى عليه السلام به سوگ نشست و بعد از ده سال كه به سن 35 سالگى پاى مى‌نهاد، آماده جانفشانى در ركاب مولايش امام حسين عليه السلام و نقش آفرينى در واقعه كربلا بود؛ چنانكه در روز عاشورا شجاعانه وارد ميدان نبرد با دشمنان دين خدا شد و در دفاع از حريم حرم امام حسين عليه السلام، دستانش را از دست داد و در نهايت به درجه رفيع شهادت نايل آمد.

اوصاف معنوى

عباس از نظر ويژگى‌هاى ظاهرى و جسمى، سرآمد جوانان بنى‌هاشم بود اما قدرت ظاهرى و جسمىِ تنها، هرگز نمى‌تواند رمز موفقيت و عامل پيروزى و قهرمانى انسان بر سرِ دو راهى‌هاى زندگى باشد، بلكه هر انسانى نياز شديد به اوصاف معنوى ديگرى

دارد كه بايد قبلًا در محيط خانواده و مراكز آموزشى به تدريج در وجود او شكوفا شود تا در مراحل سرنوشت‌ساز زندگى به ياريش بشتابد. وقتى در باره شخصيت حضرت ابوالفضل كاوش مى‌كنيم، اين اوصاف را به وضوح در وجود شريفش مى‌بينيم. اين شاخص‌هاى معنوى است كه در شكل‌گيرى شخصيتِ منحصر به فرد عباس، مهمترين و اساسى‌ترين نقش را بر عهده داشتند و در واقع قدرت بازو و نيروى جسمانى او را هدايت و فرماندهى كرده‌اند.

شايد به همين سبب بود كه ائمه اطهار عليهم السلام وقتى سخن از عمويشان عباس به ميان مى‌آوردند، چندان عنايت به ويژگى‌هاى ظاهرى او نكردند بلكه بيشتر به اوصاف معنوى ابوالفضل تأكيد داشتند. در اينجا به چند نمونه از اين اوصاف را از لسان مبارك امام سجّاد و امام صادق عليهما السلام مرور مى‌كنيم:

الف- قال على بن الحسين عليه السلام: «رحم اللَّه العباس، فلقد آثر و أبلى و فَدى أخاه بنفسه حتّى قطعت يداه فأبدله اللَّه بهما جناحين، يطير بهما مع الملائكة في الجنّة كما جعل لجعفربن أبي‌طالب و إنّ للعباس عند اللَّه تبارك و تعالى لمنزلة يغبطه بها جميع الشهداء يوم القيامة».⁽¹⁾474 ب- قال الصادق عليه السلام: «كانَ عَمّنا عَبّاس، نافِذُ الْبَصِيرَةِ، صلب الإيمان، جاهَدَ مَع أبي عَبْدِاللَّه و أبلى بلاءً حسناً و مَضى شهيداً و ...»⁽²⁾475 ج: در زيارتنامه حضرت ابوالفضل كه از قول امام صادق عليه السلام روايت شده، تعابيرى بس بلند و والا به‌كار رفته است. به بخش‌هايى از آن، كه در توصيف او است بسنده مى‌كنيم:

«السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْعَبْدُ الصَّالِحُ الْمُطِيعُ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ عَلَيْهِمُ‌السَّلامُ ... أَشْهَدُ أَنَّكَ مَضَيْتَ عَلَى مَا مَضَى عَلَيْهِ بِهِ

الْبَدْرِيُّونَ الْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، الْمُناصِحُونَ لَهُ فِي جِهادِ أَعْدائِهِ، الْمُبَالِغُونَ فِي جِهَادِ نُصْرَةِ أَوْلِيَائِهِ، الذَّابُّونَ عَنْ أَحِبَّائِهِ ...

أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَالَغْتَ فِي النَّصِيحَةِ وَ أَعْطَيْتَ غَايَةَ الْمَجْهُودِ ...

أَشْهَدُ أَنَّكَ لَمْ تَهِنْ وَ لَمْ تَنْكُلْ وَ أَنَّكَ قَدْ مَضَيْتَ عَلَى بَصِيرَةٍ مِنْ أَمْرِكَ، مُقْتَدِيا بِالصَّالِحِينَ وَ مُتَّبِعا لِلنَّبِيِّينَ ...».⁽¹⁾476 د: در زيارت ناحيه مقدسه نيز از زبان مبارك حضرت مهدى عليه السلام، ابوالفضل اين‌گونه توصيف شده است:

«السَّلامُ عَلَيْكَ يَا أَبَا الْفَضْلِ الْعَبَّاسَ ابْنَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، الْمُوَاسِيَ أخاهُ بِنَفْسِهِ، الآخِذ لِغَدِهِ مِن امْسِهِ، الفادي له، الواقي الساعي إَلَيهَ بمائة، الْمَقْطُوعَة يَداه».⁽²⁾477 از مجموع روايات و متون زيارتى، كه در مورد حضرت ابوالفضل عليه السلام از ساحت مقدس معصومين عليهم السلام صادر شده است، به خوبى استفاده مى‌شود، كه اين شخصيت بزرگ، داراى اوصاف برجسته انسانى؛ از جمله 1. ايمان راسخ 2. روشن‌بينى و تيزهوشى 3. مجاهدت در راه خدا 4. صبر در معصيت 5. ايثارگرى 6. وفا دارى 7. فداكارى و جانبازى 8. عبوديت 9. صلاح و رستگارى 10. فرمانبردارى از خدا و رسول و ائمه عليهم السلام 11. خير خواهى امّت 12. دفاع از حريم اولياء اللَّه و ... بود و تنها اين اوصاف و فضايل اخلاقى توانست او را به اوج قلّه سر بلندى و سرافرازى برساند و به قدرت بدنى و جسمانى او جهت الهى و عرفانى بدهد و گرنه چه بسيار افراد جنگجويى در لشكر مقابل حضور داشتند كه قدرت بازوى آنها به مراتب از قدرت قمر بنى هاشم بيشتر بود، اما آنها به جاى فضايل اخلاقى به منجلاب رذايل افتادند و به صفت‌هاى حيوانى و شيطانى آلوده شدند.

در دو راهى‌هاى كربلا

شخصيت بارز و كامل ابوالفضل عليه السلام كه جامع تمام فضايل و مناقب اخلاقى بود، اين فرصت را به وى داد كه بتواند در وضعيت بسيار حساس و سرنوشت ساز و واقعه عاشورا تصميم صحيح، به‌جا و به موقع بگيرد و همچنان در صراط مستقيم پايدار بماند. او وقتى آهنگ حركت كاروان امام حسين عليه السلام از مدينه به مكه و كربلا را طنين انداز ديد، بى‌درنگ، جزو اوّلين كسانى بود كه به اين كاروان پيوستند. علاوه، سه تن از برادرانش:

عبداللَّه، جعفر و عثمان را هم با خود به همراه آورد. پس از آن نيز هر وقت با دو راهى‌هاى دشوار مواجه گشت، هرگز در حيرت و سر در گمى باقى نماند و تابع هوا و هوس شيطانى و نفس امّاره نشد بلكه در راستاى آرمان‌هاى مولايش امام حسين عليه السلام زود تصميم گرفت و به وظيفه تاريخى خود عمل كرد. در اينجا به چند مورد از اين دو راهى‌ها اشاره مى‌شود:

الف- جريان امان نامه

وقتى ابن زياد به عمر بن سعد پيام فرستاد كه اگر حسين با يزيد بيعت نكرد، در كشتن او شتاب كن و اين كار را به تأخير نيانداز و نامه را به دست شمربن ذى‌الجوشن بسپار تا به كربلا آورد، عبداللَّه بن ابى محل، از قبيله بنى‌كلاب كه در اين مجلس حاضر بود، بلند شد و براى فرزندان عمه‌اش امّ البنين از وى درخواست امان نامه كرد، ابن زياد پذيرفت و امان نامه براى فرزندان امّ‌البنين فرستاد.⁽¹⁾478 چون فرمان حمله به حرم امام حسين به دست پسر سعد رسيد، عصر روز پنجشنبه، نهم محرم، لشكريان كفر آماده جنگ شدند، در اين هنگام شمر به پشت خيمه‌ها آمد و فرياد برآورد: «أَيْنَ بَنُو أُخْتِنا عَبْدُ اللَّهِ وَجَعْفَرٌ والعَبَّاسُ وَعُثْمانُ؟» امام حسين صداى شمر را شنيد و خطاب به فرزندان امّ البنين فرمود: «أَجيْبُوهُ وَ إِنْ كانَ فاسِقَاً، فَإِنَّهُ بَعْضُ أَخْوالِكُمْ». آنها به شمر گفتند: چكار دارى؟

شمر گفت:

«خواهر زادگانم! شما در امان هستيد، خودتان را به خاطر برادرتان حسين به كشتن ندهيد و به اطاعت يزيد ملزم باشيد.»

در اين هنگام عباس بن على عليهما السلام جواب دندان شكنى به او داد و فرمود:

«تَبَّتْ يَداكَ وَبِئْسَ ما جِئْتَنَا بِهِ مِنْ أَمانِكَ يا عَدُوَّ اللَّهِ، أَتَأْمُرُنا أَنْ نَتْرُكَ أَخانا وَسَيِّدَنَا الحُسَيْنَ بْنَ فاطِمَةَ وَ نَدْخُلَ في طاعَةِ اللُّعَناءِ وَأَوْلادِ اللُّعَناء؟»⁽¹⁾479 و در نقل ديگرى آمده است، حضرت ابوالفضل فرمود:

«لا حاجَةَ لَنا في الأَمانِ، أَمان اللَّه خَيرٌ مِنْ أمان بن سُمَيّة».⁽²⁾480 شمر سر افكنده و شرمنده و مأيوسانه و خشمگين به طرف لشكر خود بازگشت.

ب- حماسه شب عاشورا

راوى مى‌گويد:

«وقتى امام حسين عليه السلام تجهيز و تعجيل لشكريان را براى آغاز جنگ ديد و دريافت كه از خيرخواهى و نصيحتهاى آن حضرت بهره نبرده‌اند به برادرش ابوالفضل فرمود: اگر توانستى امشب را از دشمن مهلت بگير تا در اين فرصت به راز و نياز با خدا بپردازم، خدا مى‌داند من نماز براى خدا و تلاوت قرآن را دوست دارم.»⁽³⁾481 ابوالفضل به پا خاست و فرمايش حضرت را به فرمانده لشكر كفر پيشنهاد كرد. پسر سعد نخست امتناع ورزيد اما بعد با اصرار عمرو بن حجاج زبيدى آن را پذيرفت. در

همين شب كه مصادف با شب عاشورا بود، امام حسين عليه السلام يارانش را جمع كرد و طى سخنانى فرمود:

«أَمَّا بَعْدُ، فَإِنّي لاأَعْلَمُ أَصْحاباً أَصْلَحَ مِنْكُمْ وَلا أَهْلَ بَيْتٍ أَبَرَّ، وَ لا أَفْضَلَ مِنْ أَهْلِ بَيْتي، فَجَزاكُمُ اللَّهُ جَميعاً عَنّي خَيْراً ...».⁽¹⁾482 بعد خطاب به يارانش فرمود:

«اكنون تاريكى شب شما را فرا گرفته است. از اين فرصت استفاده كنيد و هر كدام از شما دست يكى از بستگانم را بگيريد و از اين محل متفرّق شويد و مرا با اين قوم تنها بگذاريد؛ زيرا اينان فقط با من كار دارند.»

شايد هنوز كلام امام حسين عليه السلام به پايان نرسيده بود كه غيرت دينى، عباس خروشيد و نتوانست بيش از اين تحمل كند. از ميان ياران، اولين كسى كه برخاست و با يك آسمان اندوه و اميد، عرض كرد:

«وَ لِمَ نَفْعَلُ ذلِكَ؟ لِنَبْقى بَعْدَكَ؟ لا أَرانا اللَّهُ ذلِكَ أَبَداً».⁽²⁾483 چون اظهارات عباس به پايان آمد، ساير جوانان بنى‌هاشم و اصحاب نيز بلند شدند و به پيروى و دفاع از وى، سخنانى بيان داشتند.

در ادامه آن شب، ابوالفضل عليه السلام مسؤوليت پاسدارى و حراست خيام حسينى را برعهده داشت. از زينب كبرى نقل است كه در شب عاشورا از خيمه خارج شدم تا به خيمه برادرم حسين بروم، ديدم او مشغول عبادات، مناجات و تلاوت قرآن است، برگشتم به سوى خيمه‌هاى برادران و پسر عموهايم روانه شوم، نزديك خيمه عباس صداى همهمه‌اى به گوشم رسيد، جلو رفتم ديدم جوانان بنى هاشم اطراف ابوالفضل حلقه زده‌اند و او وسط آنها دو زانو نشسته و با لحن حماسى، آنها را به جهاد و شهادت در

راه خدا ترغيب مى‌كند و تأكيد بر اينكه مبادا اصحاب و ياران در اين ميدان بر جوانان بنى‌هاشم پيشى گيرند.

زينب كبرى عليها السلام نقل مى‌كند: چون سخن برادرم پايان يافت، جوانان بنى‌هاشم شمشيرهايشان را از غلاف كشيدند و همه يك صدا اعلان آمادگى و فداكارى كردند. آن شب تا صبح ابوالفضل بيدار بود و به پاسدارى از خيام حسينى همت گمارد و دشمن از مهابت و شهامت او در حال وحشت و اضطراب بسر برد.⁽¹⁾484