گزیده مناسک حج

مشخصات کتاب

نام كتاب: گزيده مناسك حج

نويسنده: معاونت آموزش و پژوهش

موضوع: احكام و مناسك

زبان: فارسى

تعداد جلد: 1

ناشر: نشر مشعر

اشاره

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ »

گزیدۀ مناسک حج

سال 1390

مقدمه

امکان دسترسی و دستیابی آسان به احکام شرعی و مناسک حج و نیز انتقال صحیح آن به زائران بیت الله الحرام،از اموری است که نیازی به بیان ضرورت آن نیست و واضح است که جهت تحقق این هدف مهم باید از بهترین ابزارها و روش های کاربردی بهره گرفت.

دقت احکام و مناسک حج و گستردگی آن و از سویی کثرت فتاوا و نظرات مراجع ضرورت تدوین مجموعه های کاربردی و سهل الوصول را بیش از بیش هویدا می سازد. مجموعه هایی که مسائل مورد ابتلا و اختلاف را در برداشته باشد و با حجم کم احکام را مورد اهتمام قرار دهد، و در بیان فتاوی و نظرات از دسته بندی مناسب برخوردار باشد.

این امر با توجه به خطیر بودن وظایف روحانیون کاروان و ضرورت تسهیل در کار،ایشان از جمله نیازهای مبرمی بوده که در چند سال گذشته بعثه مقام معظم رهبری در صدد

پاسخگویی به آن اقداماتی را انجام داده اند.

كتاب حاضر مجموعه ای از مهمترین مسائل حج تمتع و عمره مفرده ،است،که با همین هدف تدوین شده است. کتاب گزیده مناسک حج در بر گیرنده احکام و مناسکی است که در سال های گذشته بیشتر مورد ابتلای حاجیان عمره گزاران و روحانیون محترم کاروان بوده است.

این مسائل از مناسک محشای حج و رساله های عملیه نیز فتاوا و حواشی تعدادی از مراجع تقليد - ايدهم الله تعالی- که نظرات آنها تا کنون به دست ما رسیده اخذ گردیده و واضح است که درج و عدم درج ،فتاوی هیچ تایید یا تکذیبی را در بر ندارد

از روحانیون و فضلای محترمی که در رفع نواقص و ارتقای کمی و کیفی آن ما را یاری فرموده و می فرمایند صمیمانه تشکر می کنیم و از همه کسانی که در تهیه این اثر تلاش کرده اند به ویژه جناب حجت الاسلام و المسلمين محمدرضا محمودی قدردانی نموده توفیق همگان را از خداوند متعال مسئلت داریم.

ناشر

فهرست

احرام

مکان احرام...23

مکان احرام از طرف مدینه منوره...23

محل احرام حج...24

2-نذر احرام

احرام با نذر...25

اذن شوهر در نذر احرام بانوان...26

3-نیت احرام

عمره مفرده به نیت چند نفر...27

آیا انجام یک عمره مفرده به نیت خود و به نیابت تبرّعی دیگران صحیح است؟...27

قصد ترک محرّمات در حال محرم شدن...27

4-تلبيه

اكتفا به « لَبَّيْكَ، اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ » در

تحقق احرام...28

زمان قطع تلبیه در عمره مفرده...29

زمان قطع تلبیه در عمره تمتع...30

مراد از خانه های مکه...30

زمان قطع تلبیه در حج تمتّع...30

5-برخی از محرمات احرام

گذاردن سنگ و مانند آن در ردا و وصل با سوزن...31

گره زدن لباس احرام به غیر گردن...32

استفاده از کمربند دوخته برای مردان...32

پوشیدن دمپایی دوخته برای مردان...33

استفاده از ماسک برای بانوان در حال احرام...33

استفاده از ماسک برای مردان در حال احرام...34

پوشیدن دستکش برای بانوان...34

نگاه در آینه...35

چرب کردن با روغنی که بوی خوش ندارد...35

استظلال در شب...36

استظلال در مکه بعد از منزل نمودن...37

استظلال از مسجد تنعیم...38

خوردن و بوییدن میوه های خوش بو...39

6-فاصله بین دو عمره

فاصله عمرهٴ تمتع با عمرهٴ مفرده بعد از انجام حج...40

فاصله بین دو عمرهٴ مفرده...41

حكم احرام قبل از غروب روز آخر ماه و انجام اعمال در ماه جدید...42

آیا خروج از شهر مکه،میزان برای وجوب احرام در ماه جدید است یا خروج از حرم؟...43

حکم گذر از میقات در ماه انجام عمره و بازگشت به مکه وحكم احرام مجدد...44

طواف

1-محدوده طواف

حد مطاف...45

طواف از طبقهٴ دوّم...47

گذاردن دست روی دیواره حجر در حال طواف...49

دست گذاردن به کعبه هنگام حرکت در حال طواف...50

حكم طواف با ویلچری که دیگری آن را حرکت می دهد در حال اختیار...50

2-برخی از احکام طهارت از حدث در طواف و حکم شک و بطلان

رخ دادن حدث در حال طواف و نحوه تدارک...51

اگر حدث بعد از اتمام دور چهارم باشد...51

اگر حدث قبل از نصف یا اتمام دور چهارم باشد:...53

شک در وضو یا غسل بعد از اتمام طواف...54

انکشاف بطلان وضو در عمرهٴ تمتّع...55

انکشاف بطلان وضو بعد از اتمام حج...56

3-مسلوس و مبطون

وظیفه مسلوس...58

وظیفه مبطون...59

وظیفه مسلوس و مبطون نسبت به تطهیر...59

4-برخی از احکام نجاست و طهارت در طواف

حكم خون معفو در نماز در طواف...60

حكم محمول متنجّس غیر ساتر در طواف...61

به یاد آمدن یا علم به نجاست در اثنا و بعد از طواف...61

نجس شدن بدن و لباس در حال طواف...62

5-احکام نقصان و بطلان طواف یا سعی و حکم اعاده اعمال مترتّبه

کسی که طواف یا سعی او (در عمره تمتع یا مفرده) باطل

بوده و تقصیر کرده،آیا از احرام خارج شده و آیا اعاده،اعمال لازم است؟...64

اگر معلوم شود طواف و سعی باطل بوده آیا اعاده تقصیر لازم است؟...66

نقصان طواف یا سعی (در عمره تمتع یا عمره مفرده و حكم اعاده اعمال متّرتبه...66

6-احکام قطع طواف

قطع طواف از جهت حکم تکلیفی...68

قطع طواف مستحب...69

احکام قطع طواف از جهت حکم وضعی...69

الف:حكم قطع طواف بدون عذر...69

ب:حکم و موارد قطع طواف با عذر:...72

قطع طواف به خاطر مرض...72

قطع طواف به خاطر شرکت در نماز جماعت...73

7-احکام از سرگیری طواف

از سرگیری طواف با بقای موالات...75

از سرگیری طواف با فوت موالات...76

8-زیاده و نقصان در اشواط طواف و حکم

شک در اشواط...77

کم کردن سهوی از طواف...77

زیادی سهوی در طواف...79

اگر کمتر از یک دور باشد:...79

اگر بیشتر از یک دور باشد:...79

شک در نقیصه بعد از اتمام طواف...81

ادامه طواف با گمان و لحوق یقین...82

9-برخی از احکام بانوان در طواف

الف-حيض...83

رؤیت دم بعد از اتمام ده روز یا استمرار آن بعد از پاکی تا بعد از عشره...83

رؤیت دم قبل از اتمام ده روزبا فرض عدم استمرار آن تا بعد از روز دهم...83

ب-استحاضه...85

وظیفهٔ مستحاضه در طواف و نماز...85

وظیفهٴ مستحاضهٴ کثیره درباره طواف و نماز...86

یا مستحاضه متوسطه و کثیره برای رفتن به مسجدين،باید غسل استحاضه را انجام داده باشند؟...88

د-برخی از احکام پوشش بانوان در طواف

اگر موهای زن یا بدن او در حال طواف پیدا باشد...89

حجاب زن در حال طواف...90

ج-سن يأس...91

نماز طواف

فاصله انداختن بین طواف و نماز طواف...93

محاذات زن و مرد در مسجد الحرام...93

محاذات زن و مرد در غیر مسجدالحرام...94

حكم عاجز از قرائت صحیح...95

قرائت غلط و انجام حج مستحب و عمره مفرده نیابی بطلان نماز طواف...98

حکم ظن در نماز طواف و سایر نمازها...100

حکم ظن در رکعات:...100

حکم ظن در افعال نماز (همهٔ نمازها):...100

جماعت در نماز طواف...101

ترک نماز طواف مستحبى...101

سعی

1-مکان سعی

سعی از مسعای جدید...103

سعی در طبقهٴ زیرزمینی...104

سعی از طبقه فوقانی...104

2-زمان سعی

تأخیر سعی تا فردا...105

کسی که طواف را در شب انجام می دهد،تاخیر سعی برای فردا و بعد از آن چه حکمی دارد؟...106

3-موالات و استراحت در سعی

موالات در سعی...106

نشستن در بین صفا و مروه در هنگام سعی...107

4-احکام،شک خلل و قطع در سعی

زیاد کردن در سعی با فراموشی...108

زیاد کردن در سعی با جهل...108

ناقص بودن سعی و حکم اعاده تقصیر...109

قطع سعی و از سرگیری آن...110

ادامه سعی با شک و لحوق یقین...111

وقوفين

آیا حج گزار میتواند بعد از وقوف عرفات مستقیماً به مشعر

نرود - مثلاً به مکه برود - و سپس به مشعر بازگردد؟...113

بيتوتهٴ شب تا طلوع فجر...114

آیا افرادی که شبانه از مشعر به منی می روند باید تا نیمه شب صبر کنند یا می توانند قبل از نیمه شب حرکت کنند؟...115

بازگشت خدمه ای که شبانه به منی رفته اند به مشعر...115

درک وقوف شبانه در مشعر و ترک و قوف بین الطلوعین...116

اعمال منی

عدم رعایت ترتیب بدون عمد عدم...119

رعايت ترتيب عمداً...119

1 رمى

1-مکان رمی

رمی جمرهٴ جديد...121

رمی جمرات از طبقهٴ دوم...122

2-رمی شبانه

چه کسانی می توانند جمره عقبه را در شب رمی نمایند؟...123

چه افرادی می توانند جمرات سه گانه را در شب رمی کنند؟...125

منظور از شب در رمی روز عید...126

منظور از شب در رمی روز یازدهم و دوازدهم...127

افرادی که نمی توانند جمرات را در روز رمی کنند آیا باید در صورت ،امکان در شب رمی کنند، یا باید برای

رمی در روز نایب بگیرند؟ ...128

رمی نایب در شب...129

ترک عمدی رمی روزانه...129

ترک رمی جمرات ثلاث:..129

ترک رمی جمرهٴ عقبه:...130

شک در عدد رمی قبل از ذبح...131

آیا رمی از طرف معذورین، نیاز به اذن ایشان دارد؟...132

2 قربانی

تقسیم قربانی...133

ذبح در شب...135

تأخیر ذبح از روز عید...137

نیت ذبح در فرض توکیل...138

ایمان ذابح...139

3 حلق و تقصیر

حلق در سفر اول برای مردان...140

حلق و تقصیر در شب...141

تأخیر حلق از روز عید...141

تأخیر،قربانی و حکم حلق و تقصیر...143

اگر محرم برای دیگری ،حلق یا با چیدن مو تقصیر کند...145

4 بیتوته در منی

محاسبهٴ نیمه شب شرعی...146

بيتوته نیمه دوم شب...147

سه مساله

1 خروج از مکه و سرتراشیدن

خروج از مکه بعد از عمرهٴ تمتّع...149

سر تراشیدن بين عمرهٴ تمتع و حج...150

2 طواف حج و طواف نساء

اگر کسی در اعمال،مکه طواف زیارت او باطل باشد،آیا باید سعی و طواف نساء را اعاده نماید؟...151

نیت نایب در طواف نساء...152

تقديم طواف نساء بر تقصیر...152

اكتفا به یک طواف نساء برای چند عمره...153

3 نیابت

نیابت معذور با عذر طاری...154

آیا کسی که قدرت بدنی ندارد با فرض عدم استقرار حج، باید نایب بگیرد؟...155

نیابت شخص مستطیع...156

احرام کودکان

مراد از ولی در احرام کودک...157

لزوم حفظ طفل از محرّمات احرام...159

وضوى طفل و وظیفهٴ ولیّ در اعمال طفل...159

احرام کودک مميّز بدون اذّن ولی...160

اگر کودک را در حال خواب طواف یا سعی دهند...161

حکم شانه کودکی که در بغل طواف داده می شود؟...162

سعی کودک ممیزی که خواب است؟...163

مقدار پوشش دختر بچه در هنگام طواف...164

طهارت لباس و بدن کودک...165

مسایل مرتبطه

1-تقلید

بقا با اعلمیّت میت...167

رجوع به حیّ اعلم از میّت...168

تساوی یا شک در اعلمیّت حی و میت...168

عدول از مرجع زنده به مرجعی دیگر...170

رجوع در احتیاط واجب به مجتهد دیگر...171

2-حكم خمس سپرده ها

حکم خمس سپرده های حج و عمره...171

حكم خمس سود سپرده ها...173

3-نماز در حرمین شریفین

تخییر بین قصر و اتمام...174

نماز جماعت غیر استداره ای...174

نماز جماعت استدارهای...176

سجده بر فرش...177

سجده بر کاغذ...179

نماز در هواپیما...180

احرام

مكان احرام

مکان احرام از طرف مدینه منوّره

1-بنابر احتياط واجب،داخل مسجد شجره،احرام صورت گیرد؛آیات عظام امام خمینی،فاضل و نوری.

2-نيّت احرام بنابر احتیاط واجب در مسجد باشد؛آية الله سیستانی.

3-واجب است،احرام داخل مسجد شجره باشد؛آیة الله خامنه ای.

4-احرام، واجب است داخل مسجد و احتیاطاً در مسجد قدیمی صورت گیرد؛ آیة الله بهجت.

5-احتیاط واجب این است که احرام از قسمت قدیم مسجد شجره یا محاذی آن از سمت راست یا باشد؛ آیة الله تبریزی

چه

6-احرام از داخل مسجد مستحب است و در محاذی مسجد از طرف چپ یا راست کفایت میکند و... ؛آیات عظام سبحانی ،گلپایگانی شاهرودی، صافی و مکارم.

7-باید در مسجد-ولو قسمت جديد-نيت احرام حج یا عمره را از قلب خود بگذراند، ولی گفتن تلبیه واجب، در کل منطقهٴ ذوالحلیفه کافی است؛آیة الله شبیری زنجانی.

8-احرام در منطقه ذوالحلیفه جایز است؛آیات عظام:جوادی،خویی، وحید، عزالدین زنجانی و اردبیلی.

9- ظاهراً مسجد،شجره مبدأ میقات است و میقات تا بيداء به مسافت یک میل امتداد دارد،اگرچه احرام از،بیداء اولی است؛آیة الله فیاض.

10-جایز است در بیرون مسجد قدیم که محاذی با آن،باشد احرام ببندد؛ آية الله حكيم.

محل احرام حج

1-محل احرام حج ،بنابر احتیاط واجب، مكهٴ قديم است؛آیات عظام: بهجت، خویی و تبریزی؛ در صورت

امکان بنابر احتیاط مکهٔ قدیم است؛ آیة الله صافی.

2-محل احرام حج، شهر مکه است هرجا باشد...گرچه در محله های تازه ساز آیات عظام:امام خمینی، گلپایگانی، خامنه ای، شبیری زنجانی عزالدین زنجانی،فاضل،وحيد و نوری غیر از شهرک هایی که مکه به آنها رسیده است؛آية الله حكيم.

3-در قسمت های جدید شهر مکه جایز است، ولی درمناطقی که جزو حرم نیست،جایز نیست؛آية الله سیستانی و آیة الله سبحانی.

آیات عظام:جوادی، مکارم واردبیلی: بیرون از حرم خالی از اشکال نیست

4-واجب است در مکه قدیم باشد و افضل مسجد الحرام و افضل حجر اسماعیل یا مقام ابراهیم می باشد؛آية الله شاهرودی.

2-نذر احرام

(3)احرام با نذر

1-اگر نذر کند از محلی که پیش از میقات است احرام ببندد،جایز است و باید از همان جا محرم شود...؛ آیات عظام:امام خمینی،بهجت تبریزی،حکیم،جوادی، خامنه ای ،خویی، شاهرودی،گلپایگانی،سبحانی، فیاض،صافى،مكارم،وحید،اردبیلی و نوری

2-احرام با نذر جایز است مگر آن که بداند مستلزم ارتكاب حرام می شود - مانند استظلال- که انعقاد نذر

مورد اشکال است؛آیة الله سیستانی.

آية الله فاضل همین نظر با این اضافه:بلی اگر بداند برای احرام عمرهٴ تمتع نمی تواند به یکی از مواقیت معروفه

برود،نذر اشکال ندارد و معصیت هم نکرده است،ولی احتیاط آن است که در ادنی الحل،تجدید احرام کند و در هر صورت کفّارهٔ استظلال را باید بدهد.

3-اگر از یکی از مواقیت،پنجگانه، یا از نزدیکی های آن می گذرند نمی توانند از غیر مواقیت محرم شوند، حتی با نذر،و اگر از آنجا نمی گذرند ،قبل از حرم هرکجا محرم شوند کافی است و نیازی به نذر نیست؛

آیة الله شبیری زنجانی.

(4) اذن شوهر در نذر احرام بانوان

1-اگر نذر،زن مزاحم حق شوهر نباشد اجازه لازم نیست؛آیات عظام:بهجت تبریزی،جوادی،خویی،حکیم، سیستانی،سبحانی،فیاض،مکارم و اردبیلی.

2-نذر زن ،باید با اذن شوهر باشد؛آیات عظام:امام خمینی،شاهرودی،گلپایگانی،صافی و نوری.

آیة الله فاضل همین نظر با این اضافه:ولی اجازه در سفر کفایت از اذن در نذر می کند.

3-اگر شوهر حضور دارد،باید بنابر احتیاط واجب، نذر زن با اجازه او باشد؛آیة الله خامنه ای.

4- با توجه به مسأله قبل،این مسأله موضوع ندارد؛آیة الله شبیری زنجانی.

3-نیت احرام

(5) عمره مفرده به نیت چند نفر

انجام عمره مفرده به نیابت از چند نفر جایز است؛و در اعمال آن از جمله طواف نساء باید نیت همه بشود.

(6) آیا انجام یک عمره مفرده به نیت خود و به نیابت تبرعی دیگران، صحیح است یا نه؟

1-مانعی ندارد؛آیات عظام: بهجت تبریزی، سیستانی، صافی، فاضل و نوری .

2-حتیاط آن است آن را به نیت خود بجا آورد و هر مقدار از ثواب آن را که می خواهد بر دیگران هدیه کند؛آية الله مكارم.

(7) قصد ترک محرّمات در حال محرم شدن

1-لازم نیست، ولی با قصد انجام محرماتی که عمره یا حج را باطل می کند احرام باطل بلکه غیر ممکن است؛ آیات عظام: امام خمینی، حكيم جوادی، خامنه ای، خویی،شبیری زنجانی، سیستانی ،فاضل، وحيد،اردبیلی و نوری

2-قصد ترک ⁽¹⁾جميع محرّمات لازم است؛ آیات عظام: گلپایگانی ،بهجت صافی، عزالدین زنجانی، مکارم و فیاض

(به طور اجمال).

3-عزم بر ترک محرمات احرام، از اول تا آخر احرام معتبر نیست؛آیات عظام: تبریزی،سبحانی و حکیم.

4-احرام، قرار دادن ترک محرمات برخود می باشد، یعنی کسی که محرم می شود انشاء تحريم محرّمات نماید؛ آیة الله شاهرودی.

تذکر: برخی آیات عظام مانند آية الله وحيد و آية الله شبیری زنجانی، با تفصیلاتی، تردید در انجام مبطل را نیز مانع تحقق احرام دانسته اند؛ در این زمینه به مناسک ایشان مراجعه شود.

4-تلبيه

(8) اكتفا به « لَبَّيْكَ، اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ» در تحقق احرام

1-اکتفا به ذکر ،مذکور جایز است؛ آیات عظام امام:

خمینی،تبریزی،خامنه ای،جوادی، حکیم، فاضل و نوری.

2-بنابر احتیاط بقیه ذکر تلبیه به آن ضمیمه شود؛آیات عظام: بهجت، گلپایگانی، سبحانی و صافی.

3-بايد «ان الحمد والنعمة لك والملك، لاشريك لك» به آن ضمیمه شود و گفتن «لبيك» آخ--ر لازم نیست؛ آیة الله شبیری زنجانی.

4-بنابر احتیاط پس از آن اضافه کند:«انّ الحمد والنعمة لك والملك لا شريك لك»؛ آية الله اردبیلی و آیة الله مکارم. 5-اضافه این مقدار،واجب است؛و گفتن لبیک پنجم،احوط استحبابی است؛آیة الله شاهرودی.

(9) زمان قطع تلبیه در عمره مفرده

1-کسی که ابتداءً از خارج مکه و حرم محرم شده، هنگام ورود به حرم، تلبیه را قطع می نماید؛همه مراجع

(با در نظر گرفتن برخی تفصیلات مذکور در فتاوی).

2-کسی که از مکه خارج و در ادنی الحل محرم شده و به مکه باز می گردد. هنگام مشاهده خانه کعبه تلبیه را

قطع می نماید؛ اکثر مراجع.

3-چنین شخصی هنگامی که چشمش به محل خانه های قدیم مکه بیفتد. تلبیه را قطع می نماید؛آیات عظام: سیستانی،فیاض،سبحانی و شاهرودی.

(9) زمان قطع تلبیه در عمره تمتع

1-کسی که برای عمرهٴ تمتع محرم شده، باید هنگام مشاهدهٴ خانه های مکه تلبیه را قطع نماید؛آیات عظام:

تبریزی،خامنه ای،حکیم ،خویی ،فاضل، مکارم و شاهرودی.

2-نظر فوق بنابر احتیاط واجب؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت،صافی ،گلپایگانی، جوادی ،نوری ،سبحانی و اردبیلی.

یعنی استحباب تلبیه تا مشاهده خانه های مکه قدیم ادامه دارد؛ آیة الله شبیری زنجانی.

(11) مراد از خانه های مکه

1-مكۀ قدیم است؛آیات عظام: بهجت،تبریزی،حکیم، خویی، شبیری زنجانی، سیستانی،سبحانی، شاهرودی و فياض.

2-تمام مکه است؛آیات عظام:امام خمینی،جوادی،خامنه ای،مکارم ،فاضل ،صافی، گلپایگانی، نوری و اردبیلی

(بنابر احتیاط).

(12) زمان قطع تلبیه در حج تمتّع

1-بنابر احتیاط واجب باید تا ظهر عرفه بیشتر نگوید؛آیات عظام: امام خمینی،صافی، گلپایگانی،نوری،جوادی و

اردبیلی.

2-باید تا ظهر عرفه بیشتر نگوید؛آیات عظام: بهجت،تبریزی،خامنه ای،خویی،سبحانی،فیاض،فاضل،مکارم و حكيم.

آية الله شبیری زنجانی و آیة الله شاهرودی؛یعنی استحباب تکرار تلبیه تا ظهر عرفه ادامه دارد.

5-برخی از محرمات احرام

(13) گذاردن سنگ و مانند آن در ردا و وصل کردن آن با سنجاق و سوزن

1-جایز است؛آیات عظام:امام خمینی،حكيم،جوادی خامنه ای،خویی،فاضل،فياض،مكارم،وحيد،نورى، سیستانی،تبریزی و عزالدین زنجانی.

2-اگر به صورت یقه پیراهن در نیاید جایز است؛آیة الله صافی و آیة الله گلپایگانی.

3-در غیر سنگ بنابر احوط ترک شود؛ آیة الله بهجت.

4-گره زدن و بستن لبه های جامه احرام مردان با هر وسیله تا لزوم نداشته باشد، جایز نیست؛ آیة الله شبیری

زنجانی و آیة الله سبحانی.

5-گره زدن و وصل کردن با سنجاق و سوزن مشکل

ولی گذاردن سنگ جایز است؛آیة الله شاهرودی.

6-بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیة الله اردبیلی.

اشاره

توجه:گره زدن ازار به گردن طبق نظر اکثر مراجع بنا بر فتوی یا احتیاط جایز نیست.

(14) گره زدن لباس احرام به غیر گردن

1-جایز است؛ آیات عظام امام خمینی، حکیم،جوادی،خامنه ای، عزالدین،زنجانی،فاضل،فیاض، مکارم و نوری

2-بنابر احوط ازار مطلقاً گره زده نشود و گره زدن ردا نیز بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیات عظام خویی، بهجت، تبريزى، سيستانی، سبحانی، شاهرودی واردبیلی.

3-در صورت لزوم جایز است؛آیة الله شبیری زنجانی.

4-بنابر احتیاط واجب اگر اقوی نباشد،ازار را به گردن گره نزند و بنابر احتیاط واجب ردا را نیز گره نزند؛ آية الله وحيد

(15) استفاده از کمربند دوخته برای مردان

1-جایز است؛آیات عظام:تبریزی،سیستانی،حکیم، جوادی،خویی، خامنه ای،عزالدین،زنجانی،فاضل، فياض اردبیلی و مکارم.

2-بنابر احتیاط جایز نیست؛امام خمینی و آیة الله نوری.

3-باید از پوشیدن همیان و کمربند پرهیز نمود ولی درصورت لزوم جایز است؛آیة الله شبیری زنجانی.

4-استفاده از همیان و کمربندی که برای حفظ پول به کمر می بندند جایز است آیة الله گلپایگانی و آیة الله صافی.

5-در صورتی که کمربند پهن نباشد و پوشش حساب نشود، اشکال ندارد؛آیة الله سبحانی.

(16) پوشیدن دمپایی دوخته برای مردان

1-اشکال ندارد؛آیات عظام:تبریزی،خامنه ای،جوادی،شبیری زنجانی، سبحانی، سیستانی،شاهرودى، صافى،عزالدین زنجانی، فیاض ،گلپایگانی وحید، مکارم واردبیلی؛

اگر مقدار کمی از روی پا را میگیرد؛ آیة الله حکیم.

2-بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیات عظام: امام خمینی،بهجت و نوری.

(17) استفاده از ماسک برای بانوان در حال احرام

1-در صورت ضرورت اشکال ندارد و کفاره هم ندارد؛ آیات عظام: تبریزی،سیستانی،سبحانی،شاهرودی ،جوادی، شبیری زنجانی، مکارم ،فاضل، وحيد، نورى و اردبیلی.

2-در صورت ضرورت اشکال ندارد ولی کفاره دارد؛آية الله صافی.

3-استفاده از ماسک برای زنان در حد متعارف جایز است؛ آیة الله خامنه ای.

4-جایز است؛ آیة الله فیاض .

(18) استفاده از ماسک برای مردان در حال احرام

1-برای مردان جایز است آیات عظام: بهجت تبریزی ،خامنه ای،حکیم،جوادی ،سیستانی،صافی ،فاضل، مکارم و اردبيلي.

2-برای مردان در غیر ضرورت ،بنابر احتیاط جایز نیست و بنابر احتیاط واجب کفاره دارد؛ آية الله وحید و

آية الله شاهرودی.

3-برای مردان جایز است و کفاره هم ندارد؛ آیة الله شبیری زنجانی.

4-اگر موجب رسیدن بوی بد به بینی نشود، اشکال ندارد؛آیة الله سبحانی.

5-جایز است؛آیة الله فیاض.

(19) پوشیدن دستکش برای بانوان

1-پوشیدن قفازین برای بانوان جایز نیست:آیات عظام:امام خمینی، گلپایگانی،حکیم و نوری

1-پوشیدن هیچ نوع دستکش برای بانوان جایز نیست؛

آیات عظام:بهجت تبریزی،جوادی،خامنه ای،شبیری زنجانی،سیستانی،شاهرودی،وحید و مكارم.

2-بنابر احتیاط پوشیدن هر نوع دستکش جایز نیست :آية الله صافی؛ ولی کفاره ندارد:آیة الله فاضل و آية الله اردبیلی.

(20)نگاه در آینه

1-جایز است بدون قصد زینت آیات عظام:بهجت تبریزی،جوادی،خامنه ای،خویی، سبحانی، سیستانی،فياض، وحید، عزالدین،زنجانی، مکارم و اردبیلی.

2-احتیاط در ترک است اگرچه بدون قصد زینت باشد؛آیات عظام: امام خمینی، فاضل و نوری.

3-جایز نیست مطلقاً ؛ آیات عظام: گلپایگانی، صافی وشاهرودی.

4-جایز است بدون معرضیّت آرایش و بدون قصد زینت؛ آیة الله شبیری زنجانی.

5-با قصد زینت جایز نیست؛ بلکه مطلقاً بنابر احتیاط واجب؛آية الله حكيم.

(21) چرب کردن با روغنی که بوی خوش ندارد

در فرض اضطرار مانعی ندارد؛ همه مراجع

حكم كفاره در این فرض:

اشاره

1-اگر از روی علم و عمد باشد یک گوسفند کفاره دارد و اگر از روی نادانی باشد کفاره آن غذا دادن یک فقیر

است؛ آیة الله شبیری زنجانی.

2-کفاره ندارد؛ آیات عظام: امام خمینی، فاضل،صافی وجوادى.

3-بنابر احتیاط مستحب سیر کردن یک فقیر است؛آیة الله خامنه ای.

4-مالیدن روغنی که بوی خوش ندارد به بدن در حال اضطرار و غیر آن کفاره ندارد؛آیة الله اردبیلی.

5-در فرض اضطرار جایز است ولی بنابر احتیاط واجب اگر عمداً باشد یک گوسفند کفاره بدهد و اگر از روی جهل باشد یک مد طعام بدهد ؛ آية الله حكيم.

(22) استظلال در شب

1-استظلال در شب جایز است؛ آیات عظام امام خمینی،بهجت،گلپایگانی،صافی،عزالدین زنجانی، فاضل و نوری.

2-جایز نیست؛آیة الله خویی و آیة الله اردبیلی.

3-احتیاط ترک تظلیل در شبهای بارانی و سرد است،اگر برای فرار از باران و سرما باشد؛ آیة الله خامنه ای

آیة الله جوادی:همین نظر با این اضافه:

اضطرار غیر از حرج است و معیار حرج است نه ضرورت.

4-جایز است مگر در شب های بارانی که باید کفاره بدهد؛آية الله مکارم.

همچنین است حکم باد شدید؛آیة الله سبحانی.

5-استظلال در شب بنابر،احتیاط حرام است؛ آیات عظام: تبریزی،شاهرودی و وحید.

6-جایز نیست مگر در صورت مشقت شدید یا تزاحم با واجب مهم تر یا واجبی که اهمیت آن با ترک استظلال مساوی است یا اندکی کمتر است و اگر هوا بارانی باشد کفاره نیز دارد؛ آیة الله شبیری زنجانی.

7-جایز نیست مطلقاً مگر در حالت ضرورت؛مانند ترس از بیماری؛آیة الله حکیم.

8-جایز است مگر در شب بارانی که کفاره دارد و بنابر احتیاط واجب جایز نیست؛ آیة الله سیستانی.

9-استظلال در شب جایز نیست؛ آیة الله فیاض.

(23) استظلال در مکه با سایبان متحرک بعد از منزل نمودن

1-جایز است؛ آیات عظام: امام خمینی،جوادی،شاهرودی.

گلپایگانی،صافی،فاضل فياض،عزالدين،زنجانی،مکارم،وحيد و نورى.

2-بنابر احتیاط هنگام تردّد جایز نیست؛آیات عظام: تبریزی،سبحانی،سیستانی، خامنه ای و اردبیلی؛ مگر در مکه قدیم؛ آیة الله خویی.

3-احتياط واجب ترک سایه انداختن است در وقت تردد برای حوائج غیرخانه و خیمه و غیر آنها، چه در مکه و چه در عرفات و منی؛ آیة الله بهجت.

4-حرکت در زیر سایبان،متحرک مانند چتر و ماشین مسقف بر مرد محرم جایز نیست،ولی حرکت در سایهٔ،

سایبان های،ثابت مانعی ندارد؛ آیة الله حكيم.

5-حرکت در سایه سایبان های ثابت مانند خیمه منزل و مسجد بلکه تونل های کوتاه و اگر هوا آفتابی و بارانی نباشد می تواند از تونل های طولانی نیز بگذرد؛ آیة الله شبیری زنجانی.

(24) استظلال در مکه از مسجد تنعیم برای کسی که در آن محرم شده است

1-جایز است؛آیات عظام: امام خمینی،جوادی، فاضل،عزالدین زنجانی، مکارم و نوری.

2-با این فرض که تنعیم جزء مکه شده مانعی ندارد؛آیة الله گلپایگانی و آیة الله صافی.

3-بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیات عظام: بهجت، خامنه ای تبریزی،سیستانی و اردبیلی.

آیة الله خویی همین نظر با این اضافه:مگر در صورت وارد شدن به مکه متیقن سابق که در این فرض استظلال

جایز است.

4-جایز نیست؛آیات عظام: شبیری زنجانی، سبحانی و فياض.

در حال سير برای انجام اعمال جایز نیست؛ آیة الله شاهرودی.

(25) خوردن و بوییدن میوه های خوش بو

خوردن طبق نظر همه مراجع مراجع جایز است.

اما بوییدن:

1-جایز است؛ آیات عظام: امام خمینی،بهجت تبریزی، فياض و حكيم ؛ ولی احوط ترک بوییدن است؛آیة الله

جوادى.

2-بنابر احتیاط واجب جایز نیست آیات عظام:خامنه ای،صافی،خویی ،گلپایگانی،سیستانی، فاضل و اردبیلی

3-جایز نیست؛آیة الله شبیری زنجانی.

6- فاصله بین دو عمره

(26) فاصلهٔ عمره تمتع با عمره مفرده بعد از انجام حج

1-بنابر احتیاط در کمتر از یک ماه،به قصد جا به جا آورده شود؛امام خمینی.

2-فاصله معيّن شرط نیست؛آیة الله خامنه ای.

3-می تواند قبل از عمره تمتّع یا بعد از حج تمتع عمره مفرده به جا آورد و بین این دو عمره،فاصله معتبر نیست؛ آیات عظام: جوادی، خویی، حكيم، شاهرودی، عزالدين زنجانی،فاضل فياض،وحيد،اردبیلی و نوری.

4-در اعتبار فاصله بين عمره تمتع و عمره مفرده اشکال است و احتیاط نباید ترک شود؛و اما انجام عمره

مفرده بین عمره تمتّع و حج موجب بطلان عمره تمتع

می شود؛ آیة الله سیستانی

5-در بین دو عمره فاصله یک ماه هلالی معتبر است و احتیاط نباید ترک شود؛و چنانچه دو عمره به نیت یک

نفر نباشد می توان هر دو را در یک ماه انجام داد؛آیة الله تبريزي.

6-فاصله شرط نیست؛آیة الله گلپایگانی و نیز بین عمره

تمتع و حج، انجام عمره مفرده جایز است؛ آیة الله بهجت.

7-می تواند قبل از عمره تمتّع یا بعد از حج تمتّع و گذشتن روز سیزدهم عمره مفرده به جا آورد و بین این

عمره و اعمال حج یا عمره فاصله معتبر نیست؛آية الله شبیری زنجانی و آیة الله سبحانی.

8-اگر هر دو را برای خود انجام می دهد و هر دو را در یک ماه انجام می دهد در عمره مفرده بعد از حج تمتع،

قصد رجا نماید؛آیة الله صافی.

(27) فاصله بین دو عمره مفرده

1-فاصله معینی بین دو عمره مفرده شرط نیست؛آیات عظام: بهجت جوادی، شبیری زنجانی، گلپایگانی

سبحانی و نوری.

آیة الله خامنه ای همین نظر با این اضافه ولی بنابر احتیاط در هر ماه فقط یک عمره برای خود می تواند به جا آورد؛ولی به جا آوردن عمره برای غیر خود هر نفر یک عمره جایز است.

2-در صورتی که هر دو عمره برای یک نفر نباشدفاصله مطلقاً شرط نیست؛ آیة الله سبحانی.

3-بنابر احتیاط در کمتر از یک ماه به قصد رجا آورده شود؛ امام خمینی.

4-فاصلهٔ یک ماه شرط نیست،بلکه در هر ماه قمری می توان یک عمره انجام داد؛آیات عظام:خویی سیستانی،شاهرودی،صافی،فاضل،فياض،مكارم واردبيلي.

5-در هر ماه مستحب است و بنابر احتیاط انجام دو عمره به قصد خود یا به قصد یک نفر جایز نیست مگر

دومی به قصد رجا آورده شود؛ آية الله وحید.

6-باید ده روز فاصله باشد و اگر در ماه بعد واقع بشود بنابر احتیاط همین فاصله مراعات شود و اگر دو عمره از

یک نفر نباشد فاصله لازم نیست؛آیة الله حکیم.

7-در صورتی که دو عمره از خود معتمر یا از شخص دیگر باشد نمی توان دو عمره را در یک ماه انجام داد؛بلکه باید بین آن دو یک ماه فاصله باشد و چنانچه دو عمره به نیت یک نفر ،باشد فاصله شرط نیست؛ آية الله تبریزی.

8-در تکرار عمره به قصد افراد مختلف،فاصله معتبر نیست؛آیة الله صافی.

(28) حکم احرام قبل از غروب روز آخر ماه و انجام اعمال در ماه جدید

1-انعقاد احرام میزان است نه انجام اعمال آیات عظام :

بهجت تبریزی،سیستانی،حکیم،شاهرودی،صافی،نوری مکارم و اردبیلی.

2-اگر در همان ماهی که احرام و اعمال عمره را انجام داده است وارد مکه شود عبور از میقات بلامانع است؛ اما اگر احرام در ماهی و اعمال در ماه دیگر باشد؛ پس اگر احرام وی در ماه رجب بوده و اعمال را در ماه شعبان انجام داده بنابر احتیاط واجب اگر در ماه شعبان مجدداً وارد مکه شود،باید احرام ببندد و رعایت این احتیاط در

ماه های دیگر هم خوب است؛ آیة الله خامنه ای.

3-ظاهراً در هر دو ،فرض اعمال عمره مربوط به ماه جدید است و تا ماه آینده نمی تواند مجدداً عمره مفرده به جا آورد؛ آية الله فاضل.

4-برای درک فضیلت عمره ماه های قمری میزان انعقاد احرام است و برای انجام عمره جدید شدن ماه معتبر نیست و برای لزوم احرام،جدید گذشتن سی روز معتبر بوده و جدید شدن ماه معیار نیست؛آیة الله شبیری

زنجانی.

(29) آیا خروج از شهر مکه میزان برای وجوب احرام در ماه جدید است، یا خروج از حرم؟

1-میزان خروج از حرم است؛ آیات عظام:تبریزی،صافي، مكارم.

2-میزان خروج از مکه است؛ آیات عظام: خامنه ای، سیستانی، فاضل و نوری.

3-در فرض خروج از مکه احوط احرام است اگر چه سی روز نگذشته باشد؛ آیة الله بهجت.

(30) حکم گذر از میقات در ماه انجام عمره و بازگشت به مکه و حکم احرام مجدد

1-احرام مجدد لازم نیست؛ آیات عظام: تبریزی،خامنه ای ،خویی، جوادی، شبیری زنجانی، حكيم، سيستانى، شاهرودی، صافی گلپایگانی ،فاضل، فياض، مكارم و اردبیلی.

2-باید از آن میقات،محرم شوند و بنابر احتیاط عمرهٴ مفرده چون یک ماه فاصله نشده، به قصد رجا آورده

شود؛ امام خمینی.

طواف

1-محدوده طواف

(31) حد مطاف

1-حد طواف در همۀ ،اطراف بین کعبه و مقام ابراهیم است؛ امام خمینی.

و با معسوریّت و مشقت یافتن وقت خلوت،در دورتر از این حد هم با ملاحظة الأقرب فالأقرب صحيح است؛ آیات عظام:بهجت،سبحانی و شاهرودی؛ با(ملاحظه اتصال به طواف کنندگان).

آیة الله فاضل نیز همین نظر با این اضافه و در طرف حجر،اسماعيل مطاف ضیق نمی شود.

2-با عدم امکان طواف در محدوده،بنابر احتیاط واجب بين طواف خود در جای ممکن و طواف نائب در محدوده 13 متر جمع کند؛آية الله حكيم.

3-حد طواف بین بیت و مقام است و در ازدحام ،جمعیت تا جایی که متصل به جمعیت طواف کننده

باشد، صحیح است؛آیة الله گلپایگانی و آیة الله صافی

4-در فرض امکان بنابر ،احتیاط در محدوده کعبه و مقام باشد و در صوت ازدحام در خارج از این محدوده

هم کافی است؛ آیة الله تبریزی.

5-دورتر از این حد هم صحیح است؛ آیات عظام: خویی،خامنه ای،سیستانی، عزالدين ،زنجانی، وحيد، مكارم و نورى.

در حال ازدحام و اتصال طواف کنندگان، دورتر از حد هم صحيح است؛آیة الله جوادی.

صحیح است تا جایی که متصل به جمعیت طواف کننده باشد؛ آیة الله اردبیلی.

6-در ایامی از سال - مانند ایام شلوغ حج - که طواف در محدوده برای معمول مردم مشقت شدید دارد، طواف خارج مقام هم صحیح است؛ولی در غیر این ایّام محدودهٴ طواف مقدار فاصلهٔ مقام و کعبه است و در

سمت دیوار حجر این مقدار از بیرون دیوار محاسبه می شود و کسی که نمی تواند نایب می گیرد و اگر نمی تواند نایب بگیرد، می تواند در فاصله دورتر طواف کند؛آیة الله شبیری زنجانی.

7-تحديد مطاف عرفا طوری باشد که صدق طواف نماید،حتی اگر بعد از مقام ابراهیم (علیه السلام) باشد؛آية الله فياض.

(32) طواف از طبقه دوّم

1-در صورت عدم امکان طواف در طبقه اول با رعایتِ الأقرب فالأقرب طواف در طبقه دوم کفایت می کند؛

آیة الله بهجت و آیة الله جوادی.

2-احتياط واجب این است که آن ها را از طبقه دوم طواف دهند و نایب هم برایشان بگیرند؛ آیة الله تبریزی و آیة الله حكيم.

3-باید نایب بگیرند و احوط آن است که خودشان نیز در طبقه دوم طواف نمایند؛ آیة الله شاهرودی.

4-کسانی که نمی توانند در پایین ولو به وسیله حمل توسط شخص دیگر ،طواف کنند، بنابر احوط نایب بگیرند و خودشان هم در طبقه دوم طواف نماید؛آیة الله خامنه ای.

5-چنانچه احراز شود که طبقه دوم بالاتر از کعبه است طواف از بالا کفایت نمی کند و باید نایب بگیرند و

احتیاط لازم نیست؛ و چنانچه مطلب مشکوک باشد باید احتیاطاً بين طواف از بالا و نایب گرفتن از پایین

جمع نمایند؛ آیة الله سیستانی.

6 - باید از کسی بخواهد او را در محدودهٴ مقام - ولو با دوش گرفتن - طواف دهد،و اگر از کمک گرفتن عاجز

است،یا برایش مشقت شدید دارد،برای طواف درمحدوده نایب می گیرد و بنابر احتیاط مستحب خود نیز در طبقه دوم طواف داده می شود،لکن اگر نمی تواند نایب بگیرد یا مشقت شدید دارد طواف در طبقه دوم

کافی است؛آیة الله شبیری زنجانی.

7-اگر طبقه دوم از کعبه بالاتر است واجب است برای طواف و نماز در همکف نایب بگیرند و بنابر احتیاط مستحب در طبقه دوم طواف داده شوند؛آیة الله صافی.

8-طواف از طبقه دوم برای کسانی که اجازه نمی دهند از طبقه اول طواف کنند کفایت می کند و نیاز به استنابه نیست و در مورد نماز طواف اگر می توانند بلافاصله و بدون عسر و حرج پایین بیایند باید پایین بخوانند والا در همان بالا بخوانند و کفایت می کند؛ آیة الله فاضل.

9-در این گونه موارد که راهی جز این نیست طواف در طبقه بالا كفایت می کند؛ آیة الله مکارم.

10- طواف در طبقه فوقانی صحیح نیست و این قبیل افراد باید به وسیلۀ کول گرفتن طواف خود را انجام بدهند و اگر ممکن نشد، لازم است برای طواف خود نایب بگیرند؛ آیة الله نوری.

11-به خاطر ضرورت می توانند در طبقه دوم طواف کنند و در صورت امکان نائب نیز بگیرند و خود وی و

نائب نماز را در همکف پشت مقام بخوانند مگر اینکه نماز نیز برای شخص معذور در پشت مقام حرجی باشد که در این صورت نماز را در طبقه بالا محاذی پشت مقام بخواند و نائب در طبقه پائین بخواند؛آیة الله سبحانی.

12-وظیفه این افراد در صورت عدم تمکن از طواف در طبقه اول،استنابه است؛ آیة الله اردبیلی و آیة الله عزالدین زنجانی؛ولی دو رکعت طواف را اگر خودش بتواند انجام دهد بعد از طواف نایب و گرنه نایب نماز را نیز بجا آورد؛ آية الله فياض.

13-باید نایب بگیرد که در صحن مسجدالحرام طواف نمایدو در صورتی که متمکن باشد و بر او حرجی نیست احتیاط واجب آن است که خودش از طبقه دوم طواف نماید؛ آية الله وحید.

(33)گذاردن دست روی دیواره حِجر در حال طواف

1-جایز است؛ آیات عظام: امام خمینی، سیستانی، خویی ،خامنه ای ،وحید، شبیری زنجانی، عزالدین زنجانی، فیاض،مکارم واردبیلی. هر چند احتیاط استحباب در ترک است؛آية الله تبریزی.

2-در صورتی که عرفاً خروج از حد مطاف از طرف کعبه حساب نشود اشکال ندارد؛ آیة الله جوادی

3-بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیات عظام: بهجت، حكيم،شاهرودى،سبحانی،صافی، فاضل، گلپایگانی.

4-جایز نیست؛ آیة الله نوری.

(34)دست گذاردن به کعبه هنگام حرکت در حال طواف

1-جایز است؛ آیات عظام:امام خمینی،تبریزی،خامنه ای، خویی،شبیری زنجانی، سیستانی، وحید، عزالدین زنجانی، فياض،مكارم و اردبیلی. و بنابر احتیاط اولی،دیوار کعبه را در حال راه رفتن در طواف دست نزند؛ آیة الله تبریزی.

2- در صورتی که عرفاً خروج از حد مطاف از طرف كعبه حساب نشود اشکال ندارد؛ آیة الله جوادی.

3- بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیات عظام: بهجت، حكيم،شاهرودى، سبحانی، صافی ،فاضل گلپایگانی و نوری.

(35)حکم طواف با ویلچری که دیگری آن را حرکت می دهد در حال اختیار

در طواف با ویلچر،طواف کننده به اختیار خود حرکت دادن ویلچر را به دیگری واگذار می کند، مثل اینکه آن وسیله ،دارای موتور محرک باشد و یا حرکت دهنده آن اسب باشد؛ آیا این طواف با طوافِ سواره که در حال

اختیار هم جایز است،فرق دارد؟ و آیا جواز طواف سواره با جواز سعی سواره فرق می کند یا نه؟

1-مانعی ندارد و فرقی نمی کند؛ آیات عظام: بهجت، مکارم و جوادی

2 -گر بتواند خودش چرخ را نگه بدارد، طواف و سعی است و فرقی بین طواف سواره و سعی سواره صحيح

نیست؛ آیة الله سیستانی.

3 - در طواف و سعی سواره اگر شخصی به اختیار خود وسیله را می برد اشکال ندارد و اما واگذار کردن حرکت وسیله به دیگری بدون عذر شرعی این حکم را ندارد و صحیح نیست؛ آیات عظام: سبحانی، صافی و حکیم.

4-اگر حرکت و توقف وسیله تحت اختیار وی باشد،اشکال ندارد و فرقی بین طواف و سعی سواره نیست؛

آية الله اردبیلی.

2-برخی از احکام طهارت از حدث در طواف

اشاره

رخ دادن حدث در حال طواف و نحوه تدارک

(36)اگر حدث بعد از اتمام دور چهارم باشد

1-اگر حدث بدون اختیار باشد بعد از طهارت طواف

را تکمیل می کند و اگر با اختیار باشد احتیاطاً اتمام و اعاده می کند؛ آیات عظام: بهجت،خویی، سیستانی، فاضل و اردبیلی.

2- بعد از طهارت طواف را تکمیل می کند؛ آیات عظام: امام خمینی،جوادی،صافی،گلپایگانی، عزالدین زنجانی،مکارم،نوری؛اگر حدث بدون اختیار باشد؛ آية الله تبريزى.

بعد از طهارت طواف را تکمیل می کند،مگر آن که حدث با اختیار باشد که طواف باطل است؛ آية الله

شبیری زنجانی.

4-اگر بعد از دور چهارم و بدون اختیار باشد بعد از تطهير طواف را اتمام می کند و اگر بعد از نصف و قبل از اتمام دور چهارم و بدون اختیار باشد،بعد از تطهیر یک طواف به نیت تمام و اتمام انجام دهد یا اتمام کند و دوباره بنابر احتیاط اعاده کند و در صورت سوم اگر با اختیار باشد بعد از تطهیر طواف را اعاده کند. آية الله وحید.

5 -با بقای موالات تکمیل می کند و با زوال آن احتیاطاً تکمیل و اعاده می کند و می تواند یک طواف به نیت اعم از اتمام و اعاده انجام دهد؛ انجام دهد؛ آیة الله خامنه ای.

6-اگر بعد از نصف باشد بعد از طهارت تکمیل می نماید؛ آیة الله شاهرودی.

7-اگر بعد از اتمام سه شوط و نیم حدثی سر بزند پس از تحصیل طهارت از همان جا که قطع کرده به تکمیل آن بپردازد؛ آیةالله سبحانی.

8-اگر حدث بعد از نصف و حدث غیر جنابت اختیاری باشد، بعد از طهارت تکمیل می نماید؛ آیة الله حکیم.

9-اگر موالات فوت نشود،بعد ازوضو طواف را کامل و اگر موالات فوت شود طواف را اعاده کند چه حدث، قبل از نصف باشد یا بعد از آن؛ آية الله فیاض.

(37)اگر حدث قبل از نصف یا اتمام دور چهارم باشد:

1-اگر قبل از نصف باشد بعد از طهارت، طواف را اعاده کند؛ آیات عظام ،بهجت تبریزی، جوادی، سبحانی، خویی و وحید؛ قبل از چهارم؛ آیات عظام: سیستانی، عزالدين زنجانی، وحید و اردبیلی.

2-قبل از نصف بدون فوات موالات و فعل منافی، تطهیر نماید و ادامه دهد و با فوات موالات اعاده

نماید؛ آیة الله شاهرودی.

3-اگر حدث مابین سه و نیم تا چهار عارض شود،حکم 3 فرض قبلی را دارد و اگر قبل از سه و نیم عارض شود، پس از طهارت طواف را اعاده کند؛ آیة الله خامنه ای.

4 -بنابر احتیاط واجب طواف اول را تکمیل و نماز

می خواند و طواف نمازش را اعاده می کند؛ امام خمینی و آية الله نوری.

5 -قبل از سه و نیم بعد از طهارت طواف را اعاده کند و اگر بعد از 3/5 و قبل از اکمال چهار باشد بعد از طهارت، بنابر احتیاط (آیة الله فاضل: باید) طواف اول را تکمیل و بعد از نماز ،آن طواف را اعاده کند؛ آیات عظام: شبیری زنجانی، صافی، فاضل، گلپایگانی.

6 - اگر قبل از تجاوز نصف باشد، پس از تطهیر طواف را از سر بگیرد و از سرگیری طواف مطلقاً جایز است؛ آية الله حكيم.

(38)شک در وضو یا غسل بعد از اتمام طواف

طواف او صحیح است ولی باید برای نماز طواف، وضو بگیرد؛ اکثر مراجع.

سایر نظرات:

1-اگر بعد از حدث اصغر شک کند که غسل کرده یا نه،باید غسل کرده و طواف را اعاده نماید و برای اعمال آتیه وضو بگیرد؛ آیات عظام: تبریزی، خویی واردبیلی.

2-اگر احتمال دهد هنگام طواف متوجه طهارت خود بوده است یا حالت سابقه طهارت داشته اعتنا نکند؛آیة الله شبیری زنجانی.

3-مگر این که قبلاً به حدث اکبر محدث شود و بعد از طواف به حدث اصغر محدث شود که در این صورت باید غسل کند و وضو بگیرد و طواف را اعاده کند؛آية الله وحيد.

4-در صورتی که قبل از طواف محدث بوده و بعداز اتمام طواف شک در وضو یا غسل بکند باید پس از تحصیل طهارت طواف و نماز آن را اعاده کند؛ آیة الله سبحاني.

5-به شک اعتنا نکند ولی برای نماز باید تطهیر کند؛آية الله فياض.

(39)انکشاف بطلان وضو در عمره تمتع

1-اعادهٴ طواف و نمازآن،کافی است؛ آیات عظام: امام خمینی، خامنه ای،عزالدین زنجانی، فاضل و نوری.

2-باید همه اعمال عمره را اعاده کند؛ آیات عظام:حکیم،خویی،سیستانی،صافی، گلپایگانی و فیاض.

آية الله سیستانی و آیة الله خویی: نیز همین نظر با این اضافه و با گذشت زمان حج باطل است؛ آية الله سیستانی: مگر در فرض سهو و نسیان.

آیة الله شبیری زنجانی: مگر بعد از احرام حج متوجه شود.

3-بنابر احتیاط واجب سعی و تقصیر را نیز اعاده کند؛

آیات عظام:بهجت،جوادی و مکارم؛و اگر بطلان وضو به خاطر جهل به مسأله باشد. و وقت جبران نباشد. حج باطل است و بنابر احتیاط یک شتر کفاره بدهد و با عمره مفرده از احرام شود؛ آیة الله اردبیلی؛ و اگر اعاده ممکن نبود، حج او تبدیل به افراد می شود؛ آیة الله شاهرودی.

4-باید همه اعمال را از،طواف تا تقصیر با پوشیدن دو جامه احرام اعاده کند؛آیة الله سبحانی.

5-طواف و نمازش را اعاده نماید؛ سپس سعی و تقصیر را بنابر احتیاط اعاده نماید؛آیة الله تبریزی.

(40)انکشاف بطلان وضو بعد از اتمام حج

1-در صورتی که می تواند خودش وگرنه نایبش، طواف و نماز را اعاده کند؛آیات عظام: امام خمینی،بهجت،سعی را نیز خامنه ای،فاضل،مکارم و نوری و بنابر احتیاط اعاده کند؛آیات عظام: بهجت، مکارم.

2-با گذشت وقت تدارک،حج باطل است؛ آیات عظام:تبريزى،جوادی،خویی،صافی و گلپایگانی

3-با تدارک حج او صحیح است مگر با جهل به حکم که بنابر احتیاط یک شتر کفاره بدهد و از احرام خارج شده است؛ آیة الله سیستانی

4-طواف حج و اعمال بعد از آن را اعاده می کند مگر

بعد از مراجعت متوجه شده باشد که اعاده اعمال بعدی لازم نیست؛ آیة الله شبیری زنجانی.

5-عمره اش باطل می شود و حج تمتع او نیز باطل است و احتیاطاً برای خارج شدن از احرام یک عمره مفرده انجام دهد.اما اگر فقط طواف حج باطل بود،می تواند تا آخر ذى الحجه خودش یا نائبش بجا آورد؛آیة الله شاهرودی.

6-باید پس از بازگشت از منی ابتدا طواف عمره و نماز آن و احتياطاً سعی را اعاده کند را اعاده کند و سپس طواف حج را انجام دهد و اگر بعد از انجام طواف حج، متذكر بطلان شد هر وقت خواست قضا کند و اگر به وطن برگشته نائب بگیرد؛ آیة الله سبحانی.

7-اگر بتواند طواف و اعمال بعد از آن را اعاده کند حجش صحیح است؛ آیة الله فیاض.

3-مسلوس و مبطون

اشاره

3

(41)وظیفه مسلوس

مسلوس و مبطون اگر وقتی دارند که در آن وقت می توانند نماز و طواف را با طهارت انجام دهد، باید آن وقت را انتخاب نمایند وگرنه به وظیفه مسلوس و مبطون عمل می نماید.

(42)وظیفه مسلوس

1-اگر وقت خاصی نداشته باشد؛اگر برای وی مشقت ندارد، برای هر بار که از او حدث صادر می شود یک وضو بگیرد و اگر مشقت دارد، برای طواف یک وضو و برای نماز هم یک وضو بگیرد؛ آیات عظام :امام خمینی، مکارم،نوری،صافی،شاهرودی،جوادی و سبحانی.

آیة الله حکیم: همین نظر با تفصیلات مذکور در مناسک و در هر صورت بنابر احتیاط واجب نایب هم بگیرد؛آية الله فاضل.

2-به هر نحوی که برای نماز خود طهارت می گیرد برای طواف هم کافی است؛آیات عظام:بهجت، خویی، سیستانی و فیاض.

3-یک وضو کافی است مادامی که حدث متعارف از او صادر نشود گرچه احتیاط، اعاده وضو است؛ آية الله تبريزى.

رعایت این احتیاط مستحب است؛ آیة الله شبیری زنجانی.

4-یک وضو برای طواف و یک وضو برای نماز کافی است؛ آیة الله اردبیلی.

5-برای طواف وضو بگیرد و چهار شوط آن را بجا آورد و بعد تجدید وضو نموده، سه شوط دیگر آن را بجا آورد و احتیاطاً نایب هم بگیرد؛ آیة الله گلپایگانی.

(43)وظیفه مبطون

مبطون در صورتی که وقت خاصی برای انجام عمل درحالت طهارت ندارد،در صورتی که برای وی مشقت ندارد با خود آب حمل کند و در اثنای طواف وضو بگیرد و اگر برای وی سخت باشد،یک وضو کافی است.

1-ولی برای نماز طواف باید دوباره وضو بگیرد؛ آیة الله شبیری زنجانی.

2-وضو در اثنای طواف بنابر احتیاط است؛آیة الله اردبيلي.

3-وظيفه مبطون همان وظیفه مسلوس است؛ آیة الله حكيم.

تذکر:در این فرض جهت لزوم و عدم لزوم تجديد وضو برای نماز طواف به مناسک مراجع مراجعه شود.

(44)وظیفه مسلوس و مبطون نسبت به تطهیر

1-اگر مشقت ندارد بنابر احتیاط واجب،خود را قبل از هر نماز تطهیر نماید؛ آیات عظام: امام خمینی، سبحانی،

فياض،صافی،گلپایگانی،نوری،فاضل،اردبیلی.

آیة الله حکیم: همین نظر بدون قيد مشقت.

بنابر فتوی؛آیة الله بهجت و آیة الله شبیری زنجانی.

2-کسی که مسلوس است به همان دستوری که برای نماز خود طهارت می گیرد برای طواف نیز همان طهارت کافی است ولی مبطون احوط این است که در صورت ممکن هم شخصاً طواف نموده و هم برای طواف نایب بگیرد؛آیة الله تبریزی.

3-آية الله جوادی: بنابر احتیاط واجب خود را قبل از هرنماز پاک نماید مگر آنکه دشوار باشد.

تذکر: مسلوس و مبطون باید در صورت امکان از سرایت نجاست به غیر مواضعی که به صورت متعارف نجس می شوند، جلوگیری نمایند.

4-برخی از احکام نجاست و طهارت درطواف

(45)حکم خون معفوّ در ،نماز در طواف

1-بنابر احتیاط اجتناب شود؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، تبریزی، خویی،سیستانی، گلپایگانی، فاضل، نوری صافی و اردبیلی

2-مانعی ندارد؛ آیات عظام:جوادی، خامنه ای و شبیری زنجانی.

3-معفو نیست؛آیات عظام: سبحانی،شاهرودی،وحید و مکارم؛مگر در چیزهای محمول و یا لباس های کوچک غیر قابل ستر عورت؛ آية الله حكيم.

4-حکم نماز را دارد به شرطی که ازاله خون مشقت داشته باشد؛ آیة الله فیاض.

(46)حكم محمول متنجّس غیر ساتر در طواف

1-مانعی ندارد؛ آیات عظام:بهجت،تبریزی،حکیم، خویی،خامنه ای، سبحانی، سیستانی، وحید، شاهرودی،شبیری زنجانی،عزالدین،زنجانی،مکارم،اردبیلی و فیاض.

2- در صورت جهل به مسأله مانعی ندارد؛آیة الله فاضل و آية الله جوادی.

3-بنابر احتیاط جایز نیست؛آیات عظام: امام خمینی،گلپایگانی،صافی،فاضل و نوری.

4-جایز نیست؛ آية الله وحید.

(47)حکم به یاد آمدن یا علم به نجاست در اثنا و بعد از طواف

1-بنابر احتیاط تطهیر و اعاده کند؛ امام خمینی وآية الله نوری.

2-طوافش صحیح است و در صورت تذکر در اثنا بعد ازتطهیر، طواف را تکمیل می کند آیات عظام: بهجت، حکیم،خامنه ای،خویی،شبیری زنجانی، سیستانی،شاهرودي،فاضل،صافی و مکارم.

3-طوافش صحیح است؛و در صورت تذکر در اثنا یا نجس شدن در اثنا اگر بتواند بدون فعل منافى تطهير کند بنابر احتیاط واجب تطهیر می کند؛وگرنه بنابر اقوی با همان حال طواف او صحيح است؛ آية الله وحید.

4-اعاده می کند؛آیة الله گلپایگانی و آیة الله سبحانی.

5-اگر بعد از طواف علم پیدا کند طواف او صحیح است و اگر در اثنای طواف علم پیدا کند تطهیر و تکمیل کند؛آية الله جوادی و آیة الله عزالدین زنجانی.

6-اگر تذکر بعد از اتمام شوط چهارم باشد،بعد از طهارت،اتمام می کند؛و اگر قبل از اتمام شوط چهارم باشد،بعد ازتطهیر،یک طواف به نیت اعم از تمام یا اتمام بجا می آورد؛آیة الله تبریزی.

7- در صورتی که با خروج برای تطهیر موالات عرفی از بین می رود طواف را تکمیل می نماید؛ آیة الله فیاض.

(48)نجس شدن بدن و لباس در حال طواف

1-تطهیر می کند و طواف را اتمام می نماید:آیات عظام:

امام خمینی، بهجت، جوادی،فاضل،مکارم نوری و اردبیلی.

بدون تأخیر تطهیر می کند و طواف را اتمام می کند؛آیة الله خامنه ای و آیة الله شبیری زنجانی.

2-اگر بعد از نصف باشد اما اگر قبل از آن علم به نجاست پیدا کرد و تطهیر مخل به موالات باشد باید

اعاده کند؛آية الله شاهرودی.

3-نجاست را تطهیر و طواف را اتمام می کند؛ ولی اگر قبل از اتمام دور چهارم باشد، بنابر احتیاط یک طواف به قصد اعم از تمام و اتمام بجا آورد؛ آیةالله تبریزی و آية الله خویی.

4-اگر بدون رها کردن طواف تطهیر ممکن نباشد طواف را رها می کند،و این طواف اگر قبل از اتمام 3/5باشد،باطل است و بعد از سه و نیم و قبل از چهار،بنابر احتیاط تطهیر و تکمیل اعاده می کند با نماز؛و اگر بعد از دور چهارم است تطهیر و تکمیل می کند؛ آیة الله صافی و آیة الله گلپایگانی.

5-به مساله قبل مراجعه شود؛ آية الله وحید.

6-تطهیر کند و اگر موالات فوت نشود بنابر احتیاط واجب،یک طواف کامل به قصد اعم از تکمیل یا استئناف بجا آورد؛ آية الله فياض.

5-احکام نقصان و بطلان طواف یا سعی حكم اعاده اعمال مترتبه

(49)کسی که طواف یا سعی او در عمره تمتع یا مفرده باطل بوده و تقصیر کرده،آیا از احرام خارج شده و آیا اعاده اعمال لازم است؟

1-علاوه بر اعادهٴ عمل باطل،اعاده اعمال مترتبه احوط است؛آیة الله بهجت.

2-از احرام خارج نشده و باید بعد از طواف اعمال مترتبه را اعاده کند؛ آیة الله جوادی؛ مگر بعد از احرام حج تمتع متوجه شود؛ آیة الله شبیری زنجانی.

3-از احرام خارج نشده و انجام همه اعمال لازم است؛ و در عمره تمتع با فرض ضيق، صوری دارد؛ آیة الله سبحاني.

4-با بطلان ،طواف عمره يا حج باطل است و در احرام باقی است تا وقتی خودش یا نایبش آن را انجام دهد و نماز و طواف و تقصیر را هم خودش اگر نایب است فقط احتياطاً انجام دهد،ولی در سعی فقط سعی و تقصیر را انجام می دهد و از احرام خارج می شود؛ آیة الله شاهرودی.

5-اگر قبل از احرام حج متوجه شد، بنابر احتیاط اعمال

مترتبه را اعاده کند و تا انجام تقصیر از محرمات احرام دوری نماید؛ آیة الله اردبیلی.

6-احرام باطل شده و باید احرام و طواف وسعى تدارک نموده و تقصیر را انجام دهد؛آية الله عزالدين

زنجانی.

7-اگر با اعتقاد صحت بوده،از احرام خارج شده و فقط اعاده عمل باطل شده، لازم است؛ امام خمینی و آیة الله نوری.

8-در عمره تمتع اعمال را تدارک می کند،و در صورت ضيق وقت حج باطل است و احتیاطاً به افراد عدول کند و اما در عمره مفرده بر احرام باقی است و باید خود یا نیایش تدارک کند و احوط اعادهٔ همه است؛ آیة الله تبريزى.

9-باید طواف یا سعی را اعاده کند و همچنین تقصیر را؛آية الله فياض.

10-اگر جاهل در وقت متوجه شود باید طواف و اعمال بعدی را انجام دهد و اگر وقت عمره تمتع بگذرد عمره او باطل است، و اگر بعد از رجوع به وطن متوجه شود عمره مفرده یا حج تمتع او باطل و از احرام خارج شده است، و اگر فقط سعی باطل باشد اعاده اعمال بعدی لازم نیست؛ آیة الله حکیم.

(50)اگر معلوم شود طواف و سعی باطل بوده آیا اعاده تقصیر لازم است؟

1-لازم است؛آیات عظام:تبریزی،خویی،سیستانی،سبحانى، شاهرودی و فیاض.

2-لازم نیست:آیات عظام:امام خمینی،خامنه ای،فاضل و نوری.

3-بنابر احتیاط لازم است؛ آیات عظام: بهجت،جوادی مکارم (مگر اینکه پس از احرام حج متوجه شود) آية الله اردبیلی.

4-لازم است مگر آن که بعد از احرام حج متوجه شده باشد؛ آیة الله شبیری زنجانی.

5-چنانچه اصلاً طواف و سعی را انجام نداده باشد،تقصیر را اعاده کند و اگر ناقص انجام داده اعاده لازم نیست؛ آیة الله عزالدین زنجانی.

(51)نقصان طواف یا سعی در (عمرهٴ تمتع یا عمره مفرده) و حکم اعاده اعمال مترتبه

1-اگر بین سعی متوجه نقصان شود،اگر قبل از نصف باشد،باید طواف و سعی را از اول شروع کند و اگر بعد

از نصف باشد، طواف را تکمیل و سعی را نیز تکمیل کند؛ آیة الله شاهرودی.

2-به مسأله قبل مراجعه شود؛ آية الله فاضل.

3-باید سعی را تمام و تقصیر را اعاده کند و اگر از روی نسیان یا جهل تقصیر کرده اعاده تقصیر لازم نیست؛آية الله نوری.

4-به مسأله قبل مراجعه شود با این اضافه مگر در عمره تمتع ناسياً سعی را ناقص انجام داده و تقصیر کرده باشد که در این صورت اعاده تقصیر لازم نیست ولی بنابر احتیاط یک گاو کفاره بدهد؛ آیة الله اردبیلی.

5-نقصان طواف و سعی را جبران نماید و عمل او صحیح است؛ آیات عظام: امام خمینی،شبیری زنجانی و سبحاني.

6-باید آن عمل را جبران نماید و اعمال مترتبه را انجام دهد؛ آية الله صافی.

7-بر و او واجب است که طواف و سعی و تقصیر را جبران نماید؛ آیة الله تبریزی.

8-باید طواف و سعی را کامل نموده و تقصیر نماید و در صورت علم و عمد بر او کفاره واجب می شود؛ آیة الله فياض.

9-نقصان را جبران کند و اعمال مترتبه را انجام دهد؛آية الله جوادی.

6-احکام قطع طواف

(52) قطع طواف (1-از جهت حکم تکلیفی)

اشاره

1-قطع طواف واجب بدون عذر، مکروه است؛ و احوط (استحبابی) آن است که از قطع کردنی که به فوت موالات عرفيه منجر شود، اجتناب شود؛ آیات عظام:امام خمینی،تبریزی، خامنه ای، شاهرودی،فاضل،اردبیلی و نورى.

2-قطع طواف واجب بدون عذر و به مجرد خواهش نفس، در صورتی که موالات فوت شود، بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیة الله بهجت و آیة الله جوادی.

3-بنابر احتیاط واجب جایز نیست؛ آیة الله مکارم.

4-بدون عذر جایز نیست؛آیات عظام: گلپایگانی،صافی،سبحانی و عزالدین زنجانی

5 -جایز نیست غیر از مواردی که در مناسک ذکر شده است؛آیة الله شبیری زنجانی.

6-برای عیادت مریض یا قضای حاجت خود و دیگران جایز است؛ آية الله وحید

7-جایز است؛ آیات عظام:حکیم و شاهرودی؛و طواف باطل می شود چه قبل از نصف یا بعد از آن؛ آية الله فیاض.

(53) قطع طواف مستحب

قطع طواف مستحب مطلقاً جایز است.

احکام و موارد مختلف قطع طواف(2-از جهت حکم وضعی)

اشاره

قطع طواف از جهت حکم وضعی از دو جهت مورد لحاظ قرار می گیرد

الف:قطع بدون عذر ب:قطع با عذر

(54) الف:حكم قطع طواف بدون عذر

قبل از انجام منافی و قبل از بهم خوردن موالات براساس نظر اکثر قریب به اتفاق مراجع اتمام کفایت می کند؛سایر نظرات، از موارد ذکر شده در ذیل به دست می آید.

بعد از فعل منافی یا بهم خوردن موالات، یا...⁽¹⁾:

1-قبل از چهار دور، اعاده می کند و بعد از اتمام چهار، بنابر احوط اتمام و اعاده می کند؛ آیات عظام: امام خمینی، جوادی، صافی، مکارم و نوری.

و نیز کفایت می کند که یک طواف کامل به نیت تمام و اتمام بجا آورد؛ آية الله وحيد.

2-مطلقاً بايد اعاده کند؛آیة الله بهجت و آیة الله شبیری زنجانی.

3-قبل از فوت موالات، می تواند تکمیل نماید و بعد از آن می تواند از سر بگیرد؛ آیة الله خامنه ای.

4-قبل از چهار دور اعاده می کند و بعد از چهار اتمام و احتیاطاً اعاده می کند؛ آیة الله گلپایگانی.

5-اگر قبل از نصف بدون عذر از مطاف خارج شود طوافش باطل است؛و اگر موالات فوت نشود یا خروجش بعد از نصف باشد، بنابر احتیاط اتمام و اعاده کند؛ آیات عظام:تبریزی، خویی و عزالدین زنجانی.

در این صورت اتمام کند و اعاده لازم نیست؛ آیة الله شاهرودي.

6-اگر از مطاف خارج شود و به کاری مشغول شود که

صدق قطع کند، قبل از اتمام چهار، طواف باطل است و بعد از آن بنابر احتیاط اتمام و اعاده کند؛ مگر این که موالات فوت شود که می تواند از سر بگیرد؛آية الله سیستانی.

7-اگر کسی پیش از تجاوز از نصف طواف، بدون عذر آن را رها کند اگر موالات بهم خورده باشد باید طواف را از سر بگیرد ولی اگر پس از تجاوز از نیمه رها کند نمی تواند طواف را از سر بگیرد؛ و اگر بخواهد احتیاط کند،طواف نخست را تکمیل و نماز آن را بخواند سپس طواف و نماز را اعاده کند؛ آیة الله سبحانی.

8-اگر از مطاف خارج شده و مشغول کاری شده که عرفا بگویند طواف را قطع کرده قبل از اتمام شوط چهارم،طوافش باطل و بعد از شوط چهارم، احتیاطا یک طواف به نیت اعم از تمام و اتمام به جا آورد، مگر موالات فوت شود که در این صورت اعاده کافی است؛آية الله اردبیلی.

9-بعد از شوط چهارم تکمیل کند و احتیاطاً یک طواف دیگر انجام دهد؛ آية الله فاضل.

10-قطع طواف جایز است؛ پس اگر طواف واجب بوده و از مطاف خارج شده؛ اگر بعد از نصف بوده می تواند تکمیل کند و گرنه باطل است؛ آية الله حكيم.

11-ظاهراً اگرچه موالات عرفا فوت نشود، طواف باطل است و نصف و قبل از نصف فرق ندارد؛آية الله فياض.

ب:حکم و موارد قطع طواف با عذر:

قطع طواف از روی عذر،موارد آن مختلف است و احکام آن فی الجمله فرق می کند؛ برخی از موارد آن به شرح ذیل است:

قطع طواف به خاطر مرض

1-قبل از اتمام چهار،اعاده می کند و بعد از آن اتمام می کند؛ آیات عظام:امام خمینی،بهجت،جوادی، سیستانی،مکارم، اردبیلی و نوری.

آية الله تبریزی و آیة الله خویی همین نظر با این اضافه:بعد از دور چهارم احتیاط آن است که برای اتمام باقیمانده،نایب بگیرد و بعد از بهبودی احتیاطاً تکمیل و این طواف را اعاده نماید آیة الله فاضل نیز همین نظر با این اضافه بین 3/5 و چهار، احتیاطاً اتمام و اعاده کند.

2-قبل از اتمام سه شوط و نیم اعاده کند و بعد از آن اتمام نماید؛ آیة الله سبحانی.

3-نظر آیة الله خامنه ای در مساله قبل آمده است.

4-قبل از 3/5 شوط اعاده می کند؛ و بعد از 4 شوط

بدون تأخیر برای اتمام نایب می گیرد و بین این دو برای اتمام نایب می گیرد و بعد از خوب شدن هم اعاده می کند؛آیة الله شبیری زنجانی.

5-قبل از سه و نیم شوط و فوات موالات اعاده و بعد از،نصف اتمام نماید؛ آیة الله شاهرودی.

6-اگر ولو با کمک غیر نتواند طواف کند،نایب بگیرد؛ آية الله عزالدین زنجانی.

7-اگر موالات بهم بخورد قبل از 3/5 اعاده و بعد از چهار، تکمیل و بین 3/5 و 4 احتیاط در تکمیل و اعاده

است؛آیة الله گلپایگانی و آیة الله صافی.

8-موالات فوت شود یا نه، طواف را کامل کند و در صورت دوم بهتر است یک طواف کامل به قصد اعم از تکمیل و استئناف بجا آورد؛آية الله فياض.

قطع طواف به خاطر شرکت در نماز جماعت

1-اگر برای شرکت در جماعت یا رسیدن به فضیلت وقت نماز، طواف را قطع کند از هر جا قطع کرده اتمام می کند هر جند احتیاط استحبابی در اعاده است؛و اگر به خاطر برقرار شدن جماعت از ادامه طواف معذور شود، اگر قطع طواف بعد از شوط چهارم باشد از همان جا اتمام می کند؛ و اگر قبل از چهارم بوده و فصل طويل

شده،اعاده و بنابر احتیاط قبل از آن اتمام و نماز آن را می خواند؛امام خمینی.

2-اگر قطع طواف بعد از شوط چهارم باشد، از همان جا اتمام می کند؛ و اگر قبل از چهارم بوده و فصل طويل شده،اعاده و بنابر احتیاط قبل از آن اتمام و نماز آن را می خواند؛آیة الله بهجت و آیة الله جوادی.

3-بعد از 3/5 اتمام می کند و قبل از 3/5 با فصل طویل بنابر احتیاط اعاده می کند؛آیة الله خامنه ای و آیة الله شاهرودي.

4-در هر کجا که باشد،اتمام می کند؛آیات عظام:تبریزی،سبحانی،فاضل و اردبیلی؛ ولی اگر از مسجد خارج شده باشد،قبل از تجاوز از نصف باید اعاده کند؛آیة الله حكيم.

5-اگر در جماعت شرکت کند اتمام طواف کافی است؛و اگر نه اگر قبل اتمام از چهارم بوده و موالات باقی است اتمام می کند و گرنه اعاده می کند و بعد از چهارم مطلقاً اتمام می کند؛آیةالله سیستانی.

6-با زوال موالات طواف باطل است؛آیة الله خویی.

7-اگر در جماعت شرکت کند اتمام طواف کافی است وگرنه بعد از شوط چهارم، اتمام و قبل از 3/5 شوط،اعاده و در بین این دو، اتمام و اعاده می کند؛آیة الله شبیری زنجانی.

8-قطع طواف به خاطر نماز جماعت، به طواف ضرر نمی رساند؛آیة الله فیاض.

7-احکام از سرگیری طواف

(57) از سرگیری طواف با بقای موالات

1-اشکال دارد؛ آیات عظام:امام خمینی، سبحانی و اردبیلی؛ مگر اینکه جاهل قاصر باشد؛ آیة الله جوادی.

2-در هر صورت اگر قطع کرد،طواف دوم مجزی است؛آیات عظام:بهجت،حکیم، خامنه ای ،شبیری زنجانی، فاضل،مکارم و نوری.

3-مجزى است ولی اگر قطع بعد از شوط چهارم بوده، نقصان طواف قطع شده را به جا آورد و نماز آن را نیز بخواند؛ آیة الله گلپایگانی و آیة الله صافی.

4-طواف را از آنجا که قطع کرده،اتمام می کند،سپس احتیاطاً طواف را اعاده می کند؛آیة الله تبریزی.

5-بنابر احتیاط واجب یک طواف به قصد اعم از اتمام و طواف جديد،بجا آورد؛آية الله وحيد.

6-اگر قبل از اکمال شوط چهارم باشد اگر طواف را رها کند و از مطاف خارج شود و مشغول کار دیگری شود به

نحوی که عرفاً بگویند از طواف منصرف شده،طواف جدیدش صحیح است؛و اگر بعد از شوط چهارم باشد اگر استیناف پس از فوت موالات عرفیه بوده صحیح است وگرنه مشکل است مگر این که جاهل مقصر باشد؛آیة الله سیستانی.

7-از همان جا ادامه دهد؛آية الله شاهرودى.

8-اگر در شوط اوّل و دوم باشد از سر می گیرد و اگر بعد از سوم،باشد طواف را تمام و بنابر احتیاط طواف کامل از سوم به نیت وظیفه فعلی بجا می آورد؛ آیة الله عزالدین زنجانی.

9-مطلقاً جایز نیست؛ آية الله فیاض.

(58) ازسرگیری طواف با فوت موالات

1-با زوال موالات براساس نظر اکثر مراجع از سرگیری طواف،به صحت طواف دوم اشکالی وارد نمی کند؛در تتمیم این مطلب به نظرات ذیل توجه شود:

1-اگر قطع بعد از چهار دور بوده،نقصان طواف قبل را با نمازش بجا آورد؛آیة الله صافی و آیة الله گلپایگانی.

2-اگر خروجش بعد از نصف باشد،بنابر احتیاط اتمام اعاده کند؛ آیة الله تبریزی.

3- اگر چهار شوط انجام شده بنابر احتياط واجب،

اتمام و اعاده نماید؛و اگر قبل از دور چهارم بوده،باید یک طواف دیگر بجا آورد؛امام خمینی.

4-اگر بعد از نصف سه دور و نیم باشد اتمام می کند و نماز می خواند؛آیة الله شاهرودی و اگر قبل از آن باشد،از سر می گیرد؛آیة الله عزالدین زنجانی.

5-ملاک قطع خروج از مطاف و عدم آن است؛ پس اگر از مطاف خارج شد و از سه دور و نیم تجاوز کرده،ادامه دهد وگرنه از سر بگیرد؛آیة الله حکیم.

8-زیاده و نقصان در اشواط طواف و حکم شک در اشواط

(59) کم کردن سهوی از طواف

1-اگر از نصف گذشته باشد و فعل کثیر انجام نداده باشد، اتمام می کند؛و اگر قبل از نصف باشد، اعاده می کند؛ آیات عظام:امام خمینی،عزالدین زنجانی، فاضل و نورى.

آیة الله مکارم:همین نظر با این اضافه قيد فعل كثير،زائد است.

2-اگر بعد از فوت موالات یا بیرون رفتن از مطاف باشد،اگر کمبود کمتر از چهار دور باشد تکمیل می کند.

و در بیشتر از چهار،احوط اتمام و اعاده است؛آية الله تبریزی و آیة الله خویی.

آیة الله سیستانی:همین نظر بدون قید بیرون رفتن از مطاف.

3-در بیشتر از نصف ( که علی الاحوط به اتمام چهار است) اتمام می کند و در کمتر،با فوت موالات اعاده می کند؛آیة الله بهجت.

آیة الله صافی و آیة الله گلپایگانی:همین نظر با این اضافه: بین 3/5 تا 4،احتیاطاً تکمیل و اعاده می کند.

4-طواف قبلی را تکمیل می کند هرچند موالات فوت شده باشد؛ آیة الله شبیری زنجانی و آیة الله جوادی.

5-اگر قبل از فوت موالات متوجه شود و از مطاف خارج نشده باشد،بقیه را انجام می دهد و صحیح

است؛و اگر بعد از آن یا بعد از خروج از مطاف باشد،اگر فراموش شده تا سه دور باشد،باید آن را اتمام کند و طواف صحيح است و اگر فراموش شده چهار دوربیشتر باشد احتیاط به آوردن یک طواف به نیت اعم ازتمام و اتمام است؛ آية الله وحید.

6-قبل از فوت مولات اتمام می نماید و با فوت موالات اگر کمتر از نصف باشد،اعاده وگرنه اتمام می نماید؛آیة الله شاهرودی.

7-اگر موالات به هم خورده باشد باید طواف را اعاده کند،خواه آنچه که آورده کمتر از نصف باشد یا نه و اگر موالات بهم نخورده باشد طواف را تکمیل کند؛آیة الله سبحاني.

8-اگر بعد از اتمام چهار شوط باشد،اقوی آن است که طواف را تمام کند و صحیح است و اگر پیش از آن باشد،چنانچه موالات به هم نخورده باشد،باید آن را تکمیل کند و کافی است وگرنه یک طواف به نیت اعم از تمام و اتمام بجاآورد؛آیةالله اردبیلی.

9-می تواند اتمام کند مگر در فرض خروج از مطاف و عدم تجاوز از 3 دور و نیم که در این فرض احتیاط

واجب اعاده است؛آیة الله حکیم.

(60) زیادی سهوی در طواف

اگر کمتر از یک دور باشد:

آن را قطع می کند و طواف صحیح است؛همه مراجع غیر از آیة الله سیستانی.(نظر ایشان چند سطر بعد می آید)اگر بیشتر از یک دور باشد:

1-بنابر احتیاط واجب (آية الله صافی و آیة الله گلپایگانی) بنابر احتیاط مستحب بدون تعیین قصد استحباب یا وجوب، آن را به هفت برساند و دو رکعت قبل از سعی و

دو رکعت بعد از سعی بخواند و دو رکعت اول را بدون تعیین برای اول یا دوم، برای فریضه قرار دهد؛ آیات

عظام:امام خمینی،بهجت تبریزی،جوادی،شاهرودی،صافی،گلپایگانی،مکارم،اردبیلی و نوری.

آية الله فاضل:همین نظر با این اضافه:نماز بعد از سعی مستحب است.

آیة الله سیستانی:همین نظر با تفصیل بعد از رکن عراقی بنابر فتوی و قبل از آن بنابر احتیاط واجب.

2-اگر یک دور یا بیشتر باشد بنا بر احتیاط واجب با آن زاید یک طواف کامل انجام می دهد به قصد قربت مطلقه اعم از وجوب و استحباب و دو تا دو رکعتی نماز می خواند؛آیة الله وحید.

3-اگر زیاده کمتر از یک دور باشد آن را قطع می کند و طوافش صحیح است و اگر یک دور یا بیشتر باشد باید آن را به هفت برساند و در هر دو صورت نماز آن را بخواند؛ آیة الله شبیری زنجانی.

4-اگر کمتر از یک دور باشد آن را قطع و صحیح است و اگر بیشتر از یک دور باشد بنابر احتیاط واجب با نیت وجوب،آن را به هفت دور می رساند و دو رکعت قبل از سعی به نیت طواف واجب و دو رکعت بعد از سعی به نیت طواف قبلی می خواند؛آیة الله سبحانی.

5-اگر زیاده یک شوط باشد،استحباباً به هفت هفت برساند و به نیت قربت مطلقه نماز را بخواند؛ آية الله عزالدين زنجانی.

6-اگر در اثنای دور اول باشد،آن را قطع کند و از مطاف خارج شود ولی اگر بیشتر از یک دور باشد، بعید نیست که آن را کامل کند؛آية الله فياض.

7-جهت تفصیل این مسأله به مناسک مراجعه شود؛آية الله حكيم.

(61) شک در نقیصه بعد از اتمام طواف

1-بنابر احتیاط اشکال دارد؛امام خمینی (ظاهراً مرادشان قبل از ورود به نماز است اگرچه عبارت مطلق است)

2-مطلقاً اشکال ندارد؛آیات عظام: بهجت،حکیم،جوادی،خامنه ای، صافی، گلپایگانی و فاضل.

3-در صورت حصول شک بعد از ورود درنماز،اعتنا نکند؛آیة الله تبریزی و آیة الله خویی؛ و یا بعد از فوت

موالات؛آية الله سیستانی و آیة الله وحید.

4-بعد از ورود به عمل دیگر به گونه ای که فراغ صدق کند،اعتنا نکند وگرنه بنابر احتیاط طواف را اعاده کند؛ آية الله سبحانی و آیة الله اردبیلی.

5-اگر بعد از انصراف از طواف و مشغول شدن به عملی

که متعارفاً بعد از طواف انجام می دهد شک کند چنانچه احتمال بدهد هنگام طواف به عدد اشواط توجه داشته اعتنا نکند؛آیة الله شبیری زنجانی.

6-بعد از خروج از مطاف اعتنا نکند؛آیة الله شاهرودی.

7-اگر هنگام طواف ملتفت باشد که باید هفت شوط انجام دهد به شکش اعتنا نکند؛ آية الله فياض.

(62) ادامه طواف با گمان و لحوق یقین

1-مظنّه مطلقاً در عدد اشواط طواف و سعی حجیّت دارد و این طواف صحیح است حتی اگر لحوق یقین نشود؛ آیة الله بهجت.

2-طواف صحيح است؛ آیات عظام:امام خمینی،جوادی،خامنه ای،مکارم،عزالدین زنجانی و نوری؛ اگر با قصد رجای کشف ادامه داده باشد؛ آیات عظام:حکیم سبحانی،صافی،گلپایگانی واردبیلی.

3-بنابر احتیاط صحیح نیست؛ آیات عظام:تبریزی،خویی،شاهرودی و فاضل.

4-بنابر احتیاط اعاده کند مگر آن که مطمئن بوده در ادامه طواف به حجت شرعی (مانند شمارش همراهان)می رسد؛آیة الله شبیری زنجانی.

9-برخی از احکام بانوان در طواف

الف - حيض

(63) رؤیت دم بعد از اتمام ده روز یا استمرار آن بعد از پاکی تا بعد از عشره

1-اگر حائض بعد از عادت،پاک شود و با طهارت،اعمال را انجام دهد و بعد از اتمام عشره خون ببیند،

محکوم به استحاضه است؛همه مراجع.

تذکر:صورتی که حائض بعد از پاکی خون ببیند و تا بعد از ده روز استمرار داشته باشد،در عادت وقتی و عددی نیز محکوم به استحاضه است. جهت تفصیل آن و وقوف بر سایر موارد به کتب مفصل مراجعه شود.

2-ایام پاکی حیض نیست ولی مستحب است خونی را که دوباره می بیند تا تکمیل ده روز از مجموع دو خون حيض قرار دهد؛آیة الله شبیری زنجانی؛ آیة الله حکیم همین نظر بنابر وجوب.

3-اگر حائض بعد از عادت غسل کندوبعد از آن خون ببیند محکوم به استحاضه است؛آیة الله فیاض.

(64) رؤیت دم قبل از اتمام ده روز با فرض عدم استمرار آن تا بعد از روز دهم

1-اگر حایض بعد از عادت پاک شود و با طهارت

84

اعمال را انجام دهد و بعد از آن خون ببیند و از روز دهم تجاوز نکند،محکوم به حیض است و در وسعت وقت،باید طواف و نماز را اعاده کند؛و در ضیق وقت،محل اشکال است و باید احتیاط مراعات شود؛ آیات عظام:امام خمینی،بهجت،جوادی،خامنه ای،سبحانی،صافی،گلپایگانی، عزالدین زنجانی، فاضل و نوری.

2-اگر لک،صفات حیض داشته باشد و قبل از ده روز قطع شد باید اعمال را اعاده نماید،در غیر این صورت صحیح است؛ آیات عظام:تبریزی،خویی و شاهرودی.

3-پاکی بین دو خون که حیض واحد شمرده می شوند،محل اشکال است،و به احتیاط واجب طواف و نماز را اعاده کند؛آية الله سیستانی.

4-اگر اعمال در حال پاکی بوده،صحیح است و اعاده و ندارد؛ آیات عظام: شبیری زنجانی، حکیم و مکارم

5-اگر در حج بوده باید طواف و نماز را اعاده کند و اگر در عمره بوده چنانچه وقت تنگ باشد و نتواند طواف و نماز را اعاده کند،پس از حج تمتع،احتياطاً علاوه بر اعاده طواف یک عمره مفرده نیز به جا آورد؛آیة الله اردبیلی.

6-به تعداد عادت حیض قرار دهد و بیشتر از آن استحاضه است؛ آیة الله فیاض.

ب_استحاضه

(65) وظیفهٔ مستحاضه در طواف و نماز

1-نماز و طواف برای زن مستحاضه مستقل می باشند،یعنی هر کدام حکم نماز مستقل دارند که باید به وظیفهٔ لازم برای هر کدام مستقلاً عمل شود؛ اکثر مراجع.

2-قلیله به احتیاط واجب برای هر کدام یک وضو و متوسطه بنابر احتیاط واجب برای هر دو یک غسل و برای هر کدام یک وضو بگیرد؛آیة الله سیستانی و آیة الله سبحاني.

3-طواف و نماز آن با مبادرت یک عمل محسوب می شوند، یک وضو درقلیله،یک غسل در کثیره، و در متوسطه چنانچه در روز غسل نکرده یک غسل کافیست و الا یک وضو بگیرد؛آیة الله حکیم.

4-تجديد اعمال لازم نیست مگر زیاد فاصله شود؛ آیة الله شبیری زنجانی.

5-در قليله فقط وضو در متوسطه برای هر دو یک غسل و برای هر کدام یک وضو و در کثیره برای هر کدام غسل و وضو لازم است؛ آیة الله شاهرودی.

6 -در قلیله واجب است برای هر کدام یک وضو بگیرد و

نیزدر متوسطه، یک غسل در شبانه روز برای نماز یومیه و طواف و نماز آن،کفایت می کند و اما در کثیره واجب است برای هر یک از طواف و نمازش غسل کند؛آية الله فياض.

(66) وظیفه مستحاضه کثیره درباره طواف و نماز

1-باید برای هر کدام یک غسل جداگانه انجام دهد مگر آنکه از وقت غسل تا آخر نماز،خون قطع باشد؛

آیات عظام:امام خمینی،بهجت،جوادی،خامنه ای،عزالدین زنجانی، اردبیلی و نوری؛ و برای هر کدام وضو هم بگیرد؛آية الله شاهرودی.

2-اگر خون مستمر باشد به گونه ای که از پنبه منقطع نشود،یک غسل کافی است؛وگرنه اگر بعد از غسل خون بیرون نزند برای نماز هم کافی است؛و اگر بیرون زده باشد،به احتیاط واجب برای نماز؛ غسل لازم است؛آية الله سیستانی.

3-بنا بر احتیاط برای طواف و نماز آن یک غسل کند وبرای هر یک از آن دو یک وضو بگیرد؛آیةالله تبریزی.

4-کثیره برای هر کدام غسل کند و وضو لازم ندارد مگر این که محدث به حدث اصغر باشد که احوط ضم وضو است آیة الله خویی

5-اگر بعد از غسل برای نماز یومیه خون نبیند،تجدید لازم نیست و گرنه برای هر کدام از طواف و نماز احتياطاً یک غسل کند و اگر فاصله بین غسل و طواف زیاد می شودو در نزدیک مسجد هم نمی تواند غسل کند،احتیاطاً موقع ورود به مسجد الحرام تیمم بدل از غسل هم بنماید؛آیة الله صافی و

آیة الله گلپایگانی.

6-مستحاضه کثیره غیر از غسل های نماز، چیزی بر او نیست،فقط بنابر احتیاط وضو بگیرد؛ آیة الله مکارم و آية الله سبحانی.

7-بنابر احتیاط برای طواف و نماز آن یک غسل انجام دهد و برای هر کدام یک وضو بگیرد و اگر غسل برای او حرجی است تیمم می کند و وضو می گیرد؛آية الله فاضل.

8-كثيره باید غسل کند و احتیاطا برای نماز نیز یک غسل دیگر انجام دهد و وضو لازم نیست و اگر به وظایف خود برای نماز عمل کرده باشد،اصل غسل مبنی بر احتیاط است؛آية الله وحید.

9-برای طواف غسل کرده وضو می گیرد و برای نماز آن هم وضو می گیرد و اگر برای نماز واجب غسل کرد می تواند با همان غسل نماز واجب و طواف نماز

واجب وطواف و نماز آن را بجا آورد ولی باید فاصله نیندازد و برای هر کدام یک وضو بگیرد؛آیة الله

شبیری زنجانی.

10-کثیره برای هر دو یک غسل کند و از وضو هم کفایت می کند و نمی تواند به غسل نماز يوميه اكتفا نماید؛ آیة الله حکیم.

11-برای هر یک غسل جداگانه انجام دهد؛آية الله فياض.

(67) آیا مستحاضه متوسطه و کثیره برای رفتن به مسجدین باید غسل استحاضه را انجام داده باشند؟

1-رفتن به مسجدین برای استحاضه و سایر احکام،متوقف بر غسل استحاضه نیست ولی مقاربت بنابر احتیاط با غسل حلال می شود؛ آیات عظام:امام خمینی،سیستانی، جوادی، مکارم (در مستحاضه کثیره) و نوری.

غسل در تمامی موارد احتیاط مستحب است؛آیة الله فاضل.

2-باید برای همه موارد غسل کند. بنابر احتیاط واجب و در لمس خط قرآن بنابر فتوی؛ آیة الله شاهرودی.

3 - باید برای رفتن به مسجدین غسل استحاضه را انجام داده باشد؛ آیات عظام:بهجت،گلپایگانی، صافی، تبریزی و

سبحانی؛ولی در متوسطه لازم نیست؛ آية الله شبیری زنجانی.

4-بنابر احتیاط واجب برای همه موارد غسل کند واحتياط واجب این است که خط قرآن را لمس نکند حتی اگر غسل کرده باشد؛آیة الله اردبیلی.

5-غسل استحاضه،در دخول مسجد شرط نیست؛آية الله فياض.

6-رفتن به مسجدین برای مستحاضه متوقف بر غسل نیست ولی بنابر احتیاط واجب،حق دخول کعبه را ندارد اگرچه به وظیفه خود عمل کرده باشد و نمی تواند به خط های قرآن دست بزند؛آیة الله حکیم.

د _رخی از احکام پوشش بانوان در طواف

(68) اگر موهای زن یا بدن او در حال طواف پیدا باشد

در فرض سهو و جهل قصوری:طواف او صحیح است؛همه مراجع.

در فرض عمد و جهل تقصیری:

1-بنابر احتیاط واجب طواف صحیح نیست؛

آیات عظام:امام خمینی،بهجت، تبریزی ،خویی، صافی،گلپایگانی،فاضل،اردبیلی و نوری.

2-در صورت جهل به حکم،طواف صحيح است ؛آیة الله خویی.

3 -صحيح است،هر چند معصیت نموده است؛آیات عظام:جوادی، حکیم ،خامنه ای، فیاض، شبیری زنجانی،سبحانی،سیستانی ،عزالدین زنجانی و مکارم.

4-در صورت عمد باطل است؛آیة الله شاهرودی.

(69) حجاب زن در حال طواف

1-با نماز فرق نمی کند غیر از این که در طواف باید صورت پوشانده نشود؛ آیات عظام: تبریزی،جوادی

خویی،سیستانی،شاهرودی،فاضل و نوری.

2-با نماز فرق می کند و فقط على الاحوط وجه وكفين در طواف استثنا شده است (یعنی بنابر احتیاط واجب، باید پا را بپوشاند)؛آیات عظام: امام خمینی،بهجت،گلپایگانی،صافی،خامنه ای،عزالدین زنجانی،اردبیلی و مكارم.

آیة الله سبحانی همین نظر:بنابر فتوی.

3-پوشش شرط صحت طواف نیست ولی چون در طواف در معرض دید نامحرم است باید سر و بدن خود را بپوشاند و پوشاندن وجه و کفین لازم نیست؛ آية الله

91

شبیری زنجانی؛و بنابر احتیاط واجب پا را نیز بپوشاند؛ آية الله حكيم.

4-بنابر احتیاط واجب،تمام بدن به جز صورت و کفّین را بپوشاند؛ آیة الله فیاض.

ج_سن يأس

(70) سن يأس

1-قرشيه 60 سال غیر قرشیّه 50 سال؛⁽¹⁾آیات عظام:امام خمینی،حکیم،جوادی،سبحانی،شاهرودی، شبیری زنجانی،صافی،گلپایگانی، فاضل و نوری.

آیة الله بهجت:در صورتی که بعد از این سال ها هم اطمینان به حیض داشته باشد محکوم به حیض است.

2-مطلقاً 50 سال است؛آیة الله اردبیلی.

3-تعيين سن یائسگی محل تأمل و احتیاط است، بانوان می توانند در این مسأله با رعایت شرایط، به مجتهد دیگر مراجعه نمایند؛آیة الله خامنه ای.

4-مطلقاً 60 سال است؛آیة الله سیستانی و آیة الله فیاض.

5-اگر بین 50 سال و 60 سال خون به صفات حیض باشد،بنابر احتیاط جمع بین احکام حائض و مستحاضه کنند و بعد از 60 سال محکوم به استحاضه است؛ آیات عظام:تبریزی،خویی و وحید

6-اگر مشخصات خونی را که زن می بیند،قبل از و بعد از 50 سال فرق نکرده،محکوم به حیض

سال است آیة الله مکارم.

نماز طواف

(71) فاصله انداختن بین طواف و نماز طواف

1-با تأخیر نماز،اعاده طواف لازم نیست؛ آیات عظام: امام خمینی،بهجت،حکیم،خامنه ای،صافی، فیاض،گلپایگانی،مکارم و نوری.

2-اگر عمداً تأخیر بیندازد بنابر احتیاط طواف را اعاده کند؛ آیات عظام: سیستانی، فاضل و اردبیلی.

3-مطلقاً بنابر احتیاط با تأخیر،طواف را اعاده کند؛آية الله تبریزی و آیة الله شاهرودی.

4-باید اعاده کند؛آیة الله خویی و آیة الله جوادی.

5-اگر بدون عذر تأخیر بیندازد باید بعد از خواندن نماز،طواف و نماز را اعاده کند؛آية الله سبحانی و

آیة الله شبیری زنجانی.

(72) محاذات زن و مرد در مسجد الحرام

1-به صحت نماز ضرر نمی زند؛ اکثر آیات عظام.

2-بايد عدم محاذات رعایت شود مگر زن اهل سنت باشد،یا موجب بهم خوردن موالات شود،یا عسر و حرج باشد؛آية الله فاضل.

3- در مسجد الحرام محاذات مطلقاً اشکال ندارد؛ آیةالله شاهرودى.

4-در مسجد الحرام و اطراف آن که محل ازدحام جمعیت است صحیح بوده و کراهت نیز ندارد؛

آیة الله شبیری زنجانی.

5-در صورت امکان،عدم محاذات رعایت شود مگر اینکه این شرط حرجی باشد یا به موالات بین طواف و نماز لطمه بزند که در این صورت رعایت این شرط لازم نیست؛ آیة الله سبحانی.

6-اگر مرد به مقدار مثلاً چهار انگشت مقدم باشد کافی است؛ و اگر فاصله مرد با زن یک وجب باشد نیز کافی است؛آية الله فیاض

(73) محاذات زن و مرد در غیر مسجدالحرام

1-مکروه است؛آیات عظام:امام خمینی،بهجت،شبیری،زنجانی،حکیم،صافی،گلپایگانی،عزالدین زنجانی؛ مگر با فاصله یک ذراع ؛آیة الله شاهرودی.

2-حكم مسأله قبل را دارد؛آیة الله جوادی.

3-نماز باطل است:مگر 5 متر فاصله باشد؛ آیة الله فاضل و آية الله مکارم.

4-اگر به مقدار یک وجب فاصله باشد،مانعی ندارد؛آیات عظام:،خویی،تبریزی،خامنه ای و فیاض

5-باید -بنابر احتیاط لازم- زن عقب تر از مرد بایستد،اقلا به مقداری که جای سجده او،برابر جای دو زانوی مرد در حال سجده باشد؛آیة الله سیستانی.

6-بنابر احتیاط واجب مکان نماز زن باید به گونه ای باشد که عرفاً عقب تر از مکان نماز مرد قلمداد شود وگرنه بنابر احتیاط نماز باطل است مگر با فاصله 10ذراع؛ آية الله اردبیلی.

7-بنابر احتیاط واجب باید جای سجده زن از جای ایستادن مرد کمی عقب تر باشد؛آیة الله شبیری زنجانی.

(74) حكم عاجز از قرائت صحیح

1-باید نماز را به هر ترتیبی که میتواند خودش به جا آورد و کافی است؛و اگر ممکن است و می تواند با تلقین نماز را صحیح بخواند کسی را بگمارد که نماز را

به او تلقین کند؛آیات عظام:امام خمینی،فاضل،نوری و مکارم و بنابر احتیاط نائب هم بگیرد؛ آیة الله جوادی.

2-خودش به هر نحو می تواند بخواند و بنابر احتیاط نایب هم بگیرد؛ آیة الله خامنه ای؛و نیز بنابر احتیاط با جماعت هم بخواند؛آیات عظام:تبریزی،سبحانی،خویی و فياض؛ و اگر متمکن از تصحیح نباشد، آنچه بلد است کافی است:آیة الله وحید.

3-اگر مقدار زیادی از سورهٴ حمد را بتواند به طور صحیح بخواند،خواندن حمد به همین صورت کافی

است؛و اگر نتواند به احتیاط واجب مقداری از قرآن را که می تواند صحیح بخواند به آن اضافه کند و اگر نتواند تسبیح بگوید؛آیة الله سیستانی.

4 -خودش بخواند و اگر بتواند، در مقام به جماعت بخواند،و در صورت عدم امکان عمل به وظیفه روزانه

کافی است؛آیة الله بهجت.

5 -خودش بخواند و به جماعت هم اقامه نماید و اگر نایب هم بگیرد بهتر و مطابق با احتیاط است؛

آیة الله صافی و آیة الله گلپایگانی.

6-اگر می تواند باید طواف را به تأخیر بیندازد و

بعد از تصحیح قرائت، طواف کند و اگر تا آخرین فرصت یاد نگرفت طواف می کند و به صحیح ترین قرائتی که می تواند -ولو با تلقین- می خواند و اگر ندانسته بدون تأخير طواف نمود اعمالش صحیح است ولی باید بعد از تصحیح،نماز را دوباره بخواند؛آیة الله شبیری زنجانی.

7-کسی که نمی تواند قرائت صحیح را یاد گیرد و تلقین هم میسر نشود،باید یک بار خودش نماز بخواند و یک بار هم کسی را که نمازش صحیح است نائب قرار یکبار دهد و می تواند به کسی که دارای شرائط امام جماعت است و قرائت او صحیح است و نماز طواف را می خواند اقتدا کند؛آیة الله شاهرودی.

8-کسی که امکان تصحیح برایش وجود ندارد مثل الکن،اگر به همان نحو بخواند صحیح است ولی اگر

می توانسته تصحیح کند مسامحه کرده و اکنون امکان تصحیح برایش نیست،خودش نماز را بخواند و اگر امکان داشت کسی هم به او تلقین کند و بنابر احتیاط واجب به جماعت نیز آن را اعاده کرده و نایب هم بگیرد؛آية الله اردبیلی.

9-اگر متمکن در تصحیح نباشد، آنچه می داند کفایت

می کند؛آیة الله عزالدین زنجانی،و همچنین است اگر قدرت داشت ولی متوجه به خطای خود نبود و نماز خواند؛و اگر متوجه شد و می تواند یا بگیرد ولو با تلقين،طواف را به تأخیر بیاندازد و اگر وقت تنگ است بنابر احتیاط واجب نایب هم بگیرد؛آیة الله حکیم.

(75) انجام حج مستحب نیابی و عمره مفرده استحبابی نیابی توسط کسی که قرائتش صحیح نیست

1-صحیح است؛آیات عظام:سیستانی،صافی،فاضل،فیاض ،گلپایگانی،تبریزی و اردبیلی؛جایز است به قصد رجا و امید مطلوبیت؛شاهرودی.

2-صحیح است،ولی باید به وظیفه ای که در مسأله قبل گفته شد عمل کند؛آیة الله شبیری زنجانی.

3-اگر تبرعی است صحیح است و اگر اجاره ای است با علم و رضایت مؤجر صحیح است؛ آیة الله حکیم.

(76) بطلان نماز طواف

کسی که نماز طوافش باطل بوده و با همین وضع تقصیر نموده، چه حکمی دارد؟ (با فرض عدم توجه به بطلان و

فرض توجه و فرض شک)

1-اگر نمیدانسته تقصیرش صحیح است ولی باید نماز را به طور صحیح دوباره بخواند؛ آیة الله شبیری زنجانی.

2-نماز طواف را اعاده می کند؛ آیة الله تبریزی.

3-اگر نمی دانسته که نمازش باطل است،از احرام خارج شده و فقط نماز طواف را باید بخواند و اگر می دانسته تفصیلاتی هست به مناسک مراجعه شود؛آية الله صافی.

4-نماز طواف را اعاده کند و به احتیاط واجب سعی و تقصیر را نیز اعاده کند؛آیة الله جوادی.

5-اگر باطل باشد چه جهلاً و چه سهواً و چه تقصیراً،هر وقت متوجه شد باید آن را بخواند و در فرض ترک عمدی،اعمال مترتبه صحیح است و فقط قضای آن را می خواند مانند ناسی ولی در فرض اخیر،احتیاط شدید در اعادهٴ حج حج در سال آینده است؛آیة الله شاهرودی.

6-در فرض جهل یا غفلت،فقط نماز را اعاده؛و درفرض عمد،نماز و اعمال مترتبه را اعاده و کفاره تقصیر بی جا را می پردازد؛آیة الله اردبیلی.

7-تقصير صحيح است؛آية الله فیاض.

8-اگر با توجه به بطلان نماز تقصیر کند اثری ندارد و حکم تارک اعمال را دارد و باید نماز و سعی و تقصیر را اعاده کند و با خروج وقت عمره یا حج او باطل است و با فرض عدم توجه به بطلان نماز، اعمال انجام شده صحیح و فقط نماز را اعاده نماید؛ آية الله حكيم.

(77)حکم ظن در نماز طواف و سایر نمازها

حکم ظن در رکعات:

1-ظن در رکعات معتبر است؛اکثر آیات عظام.

2-اگر در رکعات نماز طواف شک کند، به احتیاط واجب،اتمام و اعاده کند؛آیة الله مکارم.

3-شک در نماز واجب دو رکعتی اگر مستقر شد سبب بطلان آن نماز است و ظن در رکعات معتبر است؛آیة الله جوادى.

(78)حکم ظن در افعال نماز (همهٔ نمازها)

1-معتبر است؛ آیات عظام:بهجت،صافی،جوادی،سبحانی،گلپایگانی،فاضل و اردبیلی

2-احتیاط شود؛آیات عظام:امام خمینی،خامنه ای،شبیری زنجانی،مکارم و نوری.

3-حكم شک را دارد:آیات عظام:تبریزی،حکیم،خویی،سیستانی،شاهرودی و عزالدین زنجانی

(79)جماعت در نماز طواف

1-در طواف واجب،مستحب است؛آیة الله بهجت؛جایز است؛آیة الله عزالدین زنجانی.

2-اقتدا جایز است؛آیة الله خویی.

3-در غير صحيح القراءه،احوط است ولی نباید به آن

اکتفا شود؛آیات عظام:تبريزى،سبحانی،سیستانی،صافی،گلپایگانی واردبیلی.

4-مشروعيّت آن محل اشکال است؛آیات عظام:امام خمینی،جوادی،حکیم،خامنه ای،فاضل، مکارم و نوری.

5-نماز طواف را نمی توان به جماعت خواند؛آیة الله شبیری زنجانی.

(80) ترک نماز طواف مستحبی

1-جایز است؛آیات عظام:تبریزی،جوادی،شبیری،زنجانی،سبحانی،سیستانی،صافی،گلپایگانی، عزالدین

زنجانی،فاضل،اردبیلی،نوری و(ظاهراً امام خمینی).

2-اشکال دارد؛آیة الله بهجت و آية الله مکارم.

3-بهتر است نماز طواف مستحب را ترک نکند؛آیة الله حکیم؛و اگر عمداً ترک کرد،اولی بلکه احوط آن است که هرجا که بتواند آن را بجا آورد؛آیة الله شاهرودی.

سعی

1-مکان سعی

(81) سعی از مسعای جدید

1-اگر ثابت شود که عرض مسعای جدید،در بین کوه صفا و مروه است،مانعی ندارد؛ وگرنه با رعایت اقرب فالاقرب به مسعای قدیم،سعی می کند؛ آیة الله بهجت و آية الله صافي.

2-سعی در مسعای جدید مجزی است؛ آیات عظام:جوادی،خامنه ای،سبحانی،فاضل، شاهرودی، عزالدين زنجانی،فیاض،مکارم،اردبیلی و نوری؛ ولی بهتر است از قسمت قدیمی صفا شروع کنند و از مسعای جدید به مروه بروند ودر پایان دور هفتم نیز خود را به قسمت قدیمی مروه برسانند؛آیة الله شبیری زنجانی.

3-اگر محرز شود سعی بین صفا و مروه است،مجزی است وگرنه بنابر احتیاط مجزی نیست،مگر در 5 متر ازمسعای جدید که محرز شده است؛آية الله وحید.

4-اگر اطمینان پیدا کنند که کوه صفا و مروه تا مسعای جدید امتداد داشته است،سعی در آنجا مجزی است؛آیة الله سیستانی و آیة الله تبریزی.

5-سعی در پنج متر از مسعای جدید از طرف راست محل اشکال است و در بقیه اشکال ندارد؛آية الله حكيم.

(82) سعی در طبقه زیرزمینی

سعی در طبقهٴ زیرزمینی با توجه به اینکه بین کوه صفا و مروه است،صحیح است.

(83) سعی از طبقه فوقانی

1-مجزى است؛آیات عظام:بهجت،جوادی و فیاض.

2-در فرض مشقت و عذر جایز است؛آیة الله مکارم.

3-در فرض منع حکومت از سعی در پایین،سعی از بالا کافی است؛آیة الله حکیم.

4-در طبقه دوم سعی صحیح نیست؛اگر به علتی در طبقه پایین ممکن نشد،بنابر احتیاط واجب سعی را در طبقه دوم انجام دهد و نایب هم بگیرد؛آیة الله سبحانی.

5-مجزی نیست:سایر مراجع.

2-زمان سعی

(84) تأخیر سعی تا فردا

1-با فرض تأخیر،اعاده طواف و نماز،لازم نیست؛آیات عظام:امام خمینی،بهجت،جوادی،حکیم، خامنه ای،فاضل،صافی،گلپایگانی،مکارم و نوری.

2-بايد اعاده کند؛آیة الله خویی و آیة الله فیاض.

3-بدون عذر بنابر احتیاط اعاده کند؛آیات عظام:شبیری زنجانی،سیستانی و اردبیلی.

4-کسی که کمی قبل از طلوع فجر طواف کرده،می تواند را تا اوایل روز به تاخیر بیاندازد؛و در هر حال اگر بدون عذر، سعی را به تاخیر بیاندازد،طواف و نماز آن را قبل سعی اعاده کند؛آیة الله شبیری زنجانی.

4-بنابر احتیاط اعاده کند؛آیة الله تبریزی و آیة الله شاهرودي.

5-باید طواف و نماز را نیز اعاده کند و اگر به خاطر بیماری یا خستگی این مقدار به تأخیر بیندازد، اشکال ندارد؛و در این صورت اعاده طواف و نماز آن لازم نیست؛ آیة الله سبحانی.

(85) کسی که طواف را در شب انجام می دهد،تأخیر سعی برای فردا و بعد از آن چه حکمی دارد؟

1-نمی شود تأخیر انداخت؛آية الله تبریزی.

2-مجزی است؛آیة الله بهجت و آية الله جوادی.

3-اگر بدون عذر تأخیر انداخت،بنابر احتیاط طواف و نماز را اعاده کند؛آیة الله اردبیلی و آیة الله سبحانی.

4-به مساله قبل مراجعه شود؛آیة الله شبیری زنجانی.

5-اگر طواف را در آخر شب انجام داده وسعی را در اول روز انجام دهد جایز است؛آیةالله شاهرودی.

6-جایر نیست و موجب بطلان سعی می شود؛آیة الله فياض.

7-می تواند سعی را تا شب به تأخیر بیندازد ولی تأخیر آن تا فردا جایز نیست مگر اینکه مضطر یا عاجز از انجام آن باشد،ولی در هر صورت مجزی است و اعاده طواف لازم نیست؛ آیة الله حکیم.

3-موالات و استراحت در سعی

(86) موالات در سعی

1-در غیر شوط اول،معتبر نیست؛آیات عظام:امام خمينى،بهجت ،خامنه ای، صافی و نوری.

2-بنابر احتیاط لازم است؛ آیات عظام:تبریزی،خویی،سیستانی،سبحانی،فاضل و اردبيلي.

3-موالات در سعی معتبر نیست؛آیات عظام: گلپایگانی،شاهرودی و حكيم.

4-موالات عرفیه در سعی لازم است؛آیات عظام:جوادی و عزالدین زنجانی و فیاض؛ولی قطع آن هنگام داخل شدن وقت نماز و انجام نماز مستحب است آية الله وحید.

5-در غیر موارد خاص، موالات در تمام اشواط سعی،معتبر است؛آیة الله شبیری زنجانی و آیة الله مکارم.

(87) نشستن در بین صفا و مروه در هنگام سعی

1-بدون عذر احوط ترک آن است؛ آیات عظام:بهجت،خویی و عزالدین زنجانی.

2-برای استراحت جایز است اگر چه احتیاط مستحب ترک آن است مگر به جهت خستگی طاقت فرسا و مشقت؛آية الله وحيد.

3-به حدی که ترک موالات نشود جایز است؛ آیات عظام:تبریزی،جوادی،سبحانی، سیستانی، فاضل،فیاض،مکارم و اردبیلی.

4-مطلقاً جایز است؛ آیات عظام:امام خمینی،حكيم،خامنه ای ،شاهرودی،صافی،گلپایگانی و نوری.

5-برای رفع خستگی جایز است و بدون عذر به قدری می تواند بنشیند که موالات از بین نرود؛آیة الله شبیری زنجانی.

4-احکام شک،خلل و قطع در سعی

(88) زیاد کردن در سعی با فراموشی

زیاد کردن از روی فراموشی چه کمتر از یک شوط یا بیشتر،به صحت سعی ضرر نمی زند؛همه آیات عظام.

(89) زیاد کردن در سعی با جهل

1-به صحت سعی ضرر نمی زند؛آیات عظام:بهجت،تبریزی،جوادی،حکیم،خامنه ای،خویی، شبیری زنجانی،سبحانی،شاهرودى،صافی،گلپایگانی،فياض،وحيد،مكارم و اردبیلی.

2-محل اشكال است؛آیات عظام:امام خمینی،فاضل و نورى.

3-جاهل قاصر صحیح است؛امّا جاهل مقصر،محل اشکال است؛آیة الله شاهرودی.

4-در جهل قصوری ضرر نمی زند ولی در جهل

تقصیری احتیاط واجب در بطلان است و حکم طواف نیز همچنین است؛آیة الله سیستانی.

(90) اگر بعد از تقصیر عمره تمتع،بفهمد سعی ناقص بوده،آیا اعاده تقصیر لازم است؟

1-سعی را اتمام کند و اعاده تقصیر لازم نیست؛آیات عظام:امام خمینی،فاضل و عزالدین زنجانی

و بنابر احتیاط یک گاو کفاره بدهد؛آیة الله اردبیلی.کفاره یک گاو واجب است؛آیة الله حکیم.

2-سعی را اتمام و تقصیر را اعاده کند؛آیات عظام:بهجت،شاهرودی و وحيد.

آية الله خویی و آیة الله سبحانی: اید یک گاو هم کفاره بدهد.

3-سعی را اتمام و بنابر احتیاط تقصیر را اعاده کند؛ آیات عظام:تبریزی،صافی،گلپایگانی،مکارم.

آية الله سیستانی:همین نظر با این اضافه:احتیاطاً یک گاو کفاره بدهد.

4-سعی را اتمام و تقصیر را اعاده کند،مگر محرم به احرام حج شده باشد که اتمام سعی کافی است؛آیة الله شبیری زنجانی.

5-بنابر احتیاط تقصیر را بعد از اتمام سعی اعاده کند؛آية الله جوادی.

6-اگر مقدار نقص را بداند،کامل کند،وگرنه سعی را از اول بجا آورد و تقصیر کند؛آية الله فياض.

(91) قطع سعی و از سرگیری آن

1-از سرگیری سعی اشکال ندارد؛آیات عظام:بهجت،تبریزی،خامنه ای،حکیم،صافی،گلپایگانی فاضل،فیاض،مكارم و نوری.

2-با اعتقاد به جواز از سرگرفتن جایز است؛آیة الله خویی و آیة الله تبریزی.

3-اشکال دارد؛امام خمینی.

4-اگر بعد از فوت موالات باشد صحیح است وگرنه اشکال دارد؛آیة الله سبحانی و آیة الله اردبیلی؛ مگر جاهل قاصر باشد؛آیة الله سیستانی و آیة الله جوادی.

5-قطع سعی برای بر آوردن حاجت مومن اگر چه دعوت به طعام باشد،جایز است ولی در صورت قطع احتياط واجب در اتمام و اعاده است و با انجام یک سعی به قصد اعم از تمام و اتمام محقق می شود؛ آیة الله وحيد.

6-قطع سعی در غیر موارد خاص جایز نیست هر چند

اگر رها کند و از اول سعی نماید صحيح است؛ آیة الله شبیری زنجانی.

7-قطع کردن سعی جایز است و باید از همان جایی که قطع کرده ادامه دهد و سعی را تمام کند و احتیاط مستحب آن است که اگر قطع قبل از رسیدن به نصف بود،آن سعی را کامل کند و دو مرتبه سعی کند؛ آیة الله شاهرودي.

(92) اگر کسی با شک در عدد اشواط،سعی را ادامه دهد سپس یقین به صحت پیدا نماید

1-سعی او صحیح است؛ آیات عظام:امام خمینی،بهجت،خامنه ای،سیستانی و نوری.

2-باید اعاده کند؛آیة الله تبریزی.

3-بنابر احتیاط اعاده کند؛آیات عظام:خویی تبریزی و عزالدین زنجانی.

4-اگر به رجاء کشف حال ادامه داده صحیح است؛ آیات عظام:جوادی،حکیم،سبحانی،صافی، گلپایگانی،مکارم و اردبیلی.

5-بنابر احتیاط اعاده کند مگر آن که مطمئن باشد تا پایان سعی به حجت شرعی (مانند شمارش همراهان) می رسد؛آیة الله شبیری زنجانی.

6-اگر در همان جا یقین پیدا کند،شک او ضرری به صحت سعی نمی رساند؛ولی اگر در حال شک

سعی کرد،سعی او باطل می شود على الاظهر؛آية الله شاهرودي.

7-صحت این سعی محل اشکال است و احتیاط واجب در اعاده است؛ آیة الله فاضل.

8-این مسأله تفصیلاتی دارد،به مناسک مراجعه شود؛آية الله فياض.

وقوفين

(93) آیا حج گزار می تواند بعد از وقوف عرفات مستقیماً به مشعر نرود-مثلاً به مکه برود -و سپس به مشعر بازگردد؟

1-می تواند به مکه یا جای دیگر برود و برای وقوف باز گردد؛آیات عظام:جوادی،حکیم،خامنه ای، صافی،سیستانی و فياض.

2-بنابر احتیاط باید در مشعر بیتوته کند؛آیات عظام:بهجت،تبریزی،فاضل و اردبیلی.

3-باید به مشعر برود؛آیة الله گلپایگانی مگر در حال ضرورت آیة الله مکارم.

4-اگر شب عید وارد مشعر شود،نباید از آنجا کوچ کند؛آية الله شبیری زنجانی؛مگر معذور باشد؛ آیة الله سبحانی و آية الله عزالدین زنجانی.

5-باید مقداری از شب را در مشعر تا صبح بماند و از آنجا کوچ نکند تا آنکه بین الطلوعين نيز وقوف كند؛آية الله شاهرودی.

(94) بیتوته شب تا طلوع فجر

1-بيتوته شب دهم تا طلوع فجر،در مشعر بنابر احتیاط واجب،لازم است؛آیات عظام:امام خمینی، جوادی،سبحانی،بهجت،تبریزی،خویی،خامنه ای،فاضل،مکارم،اردبیلی و نوری.

2-واجب است؛آیات عظام:حکیم،صافی و گلپایگانی.

3-هر گاه از عرفات کوچ کند،احوط و اولی آن است که مقداری از شب عید را در مزدلفه بماند؛آية الله وحید.

4-بودن مقداری از آن و بین الطلوعين واجب است؛آية الله سیستانی.

5-بیتوته در مشعر مطابق احتیاط استحبابی است هر چند اگر شب عید وارد مشعر شد نباید از آنجا کوچ کند؛آیة الله شبيري زنجاني.

6-باید مقداری از شب تا اذان صبح بیتوته کند و بنابر احتیاط واجب این عمل باید همراه نیت و قصد قربت

باشد و پس از اذان صبح تا طلوع آفتاب در آنجا بانیت و قصد قربت توقف نماید؛آیة الله شاهرودی.

7-ركن بين الطلوعین است و بیتوته شب واجب است و ترک آن معصیت،ولى حج صحيح است؛ آیة الله عزالدین زنجانی.

8-على الاظهر واجب نیست؛آیة الله فیاض.

(95) آیا افرادی که مجاز هستند شبانه از مشعر به منی بروند باید تا نیمه شب صبر کنند یا می توانند قبل از نیمه شب حرکت کنند؟

1-بنابر احتیاط واجب بعد از نیمه شب حرکت کنند؛امام خمینی.

2-صبر کردن واجب نیست و می توانند قبل از نیمه شب حرکت کنند؛آیات عظام:بهجت،خامنه ای، سیستانی،وحيد،شبیری زنجانی؛نوری،اردبیلی؛صافی،گلپایگانی؛فاضل،مكارم.

(96) آیا خدمه ای که شبانه به منی رفته اند،باید برای درک وقوف،به مشعر بازگردند؟

1-در صورت امکان باید برگردند؛آیات عظام:تبریزی،

خامنه ای،شبیری زنجانی،صافی،فاضل و اردبیلی؛ ولی اگر برنگردند حجشان باطل نیست آیة الله بهجت و آیة الله عزالدين زنجانى.

2-لازم نیست بازگردند،آیات عظام:سیستانی،مکارم،نوری و حکیم. اگر اصل وقوف در مشعر را هر چند اندک درک کرده باشند؛آیة الله جوادی.

3-باید برگردند و مقداری از شب تا صبح و همچنان بين الطلوعین را درک کنند؛آیة الله شاهرودی.

4-اگر افراد معذور نیازی به وجود آنها نداشته باشند،بنابر احتیاط باید برگردند ولی اگر برنگردند حج آن-ه-ا باطل نیست؛ آیة الله سبحانی.

5-باید بازگردند؛آیة الله فیاض.

(97) کسی که وقوف شبانه را در مشعر درک کرده اگر عمداً وقوف بين الطلوعین را ترک کند

(با فرض درک وقوف عرفات)

1-حج او صحیح است؛آیات عظام:بهجت،جوادی،شبیری زنجانی،سیستانی،صافی،گلپایگانی ،مکارم. ولی گناه کرده و باید یک شتر کفاره بدهد؛و اگر جاهل به

حكم باشد،یک گوسفند کفاره دارد؛آیة الله فیاض.

جهت حكم كفاره و تفصیل مطلب به مناسک مراجعه شود.

2-بنابر احتیاط حج را اعاده کند؛امام خمینی و آیة الله نورى.

3-بايد حج را اعاده کند آیة الله فاضل مگر در صورت جهل و عدم امکان عود؛آية الله خویی؛و یک گوسفند کفاره بدهد؛آية الله تبریزی.

4-بايد حج را اعاده کند مگر در صورت جهل؛آیات عظام:سبحانی،شاهرودی و عزالدین زنجانی.

5-اگر معذور نبوده،بنابر احتیاط واجب اعمال حج را به نیت اعم از حج تمتع و عمرهٴ مفرده بجا آورد و در سال بعد چنانچه شرایط استطاعت را دارا باشد،یا حج از قبل بر او مستقر شده باشد،آن را اعاده کند؛آية الله اردبیلی.

6-واجب است قبل از فجر برگردد والا بعد از فجر برگردد؛و اگر برنگشت، در صورتی که وقوف در مشعر را نیت کرده باشد،حج وی صحیح است و باید گوسفندی کفاره دهد و حکم جاهل و ناسی بنابر احتیاط واجب همین است؛آیة الله حکیم.

اعمال منی

(98) اگر کسی بدون عمد ترتیب بین اعمال منی را رعایت نکند،چه حکمی دارد؟

خلاف ترتیب در صورت غفلت و سهو و جهل،نیاز به اعاده ندارد؛ همه مراجع.

(99) اگر کسی عمداً ترتیب بین اعمال منی را رعایت نکند چه حکمی دارد؟

1-بنابر احتیاط ترتیب لازم است ولی تخلف عمدى اعاده ندارد؛آیات عظام:بهجت،جوادی و عزالدین زنجانی. آیة الله خامنه ای و آیة الله مکارم همین نظر بنابر فتوی.

2-بنابر احتیاط ترتیب لازم است است و تخلف عمدی بنابر احتیاط باید ترک شود؛ آیات عظام:امام خمینی،فاضل،نوری و صافی.

و یک گوسفند کفاره بدهد؛آية الله شاهرودی.

3-بنابر احتیاط واجب ذبح بعد از رمی باشد و بنابر

احتیاط حلق و تقصیر بعد از آن؛آیة الله تبریزی و آیة الله خویی.

4-می تواند قبل از ذبح حلق یا تقصیر کند اگر قربانی را در منی و در جایی که ذبح و قربانی در آن مجزی است،تهیه کرده باشد؛آیة الله سیستانی؛و در غیر این صورت محل اشکال است؛مگر برای معذورینی که می توانند شبانه به منی بروند که می توانند بعد از توکیل در ذبح،حلق یا تقصیر کنند؛آیة الله حکیم.

5-در صورت علم و عمد و امکان باید اعاده کند؛آیة الله گلپایگانی و آیة الله اردبیلی.

6-از روی علم و عمد باشد اعاده دارد و به سبب فراموشی یا جهل باشد اعاده ندارد؛آیة الله سبحانی و آية الله شبیری زنجانی.

7-بنابر احتیاط استحبابی اعاده نماید؛آیة الله فیاض.

رمى

1-مكان رمى

(100) رمی جمره جدید

1-اگر مکان سابق معلوم نیست و با سؤال نیز معلوم نشود،اشکال ندارد؛آیات عظام:بهجت، جوادی و سبحانی.

2-اگر می تواند بدون عسر و مشقّت،به آنچه در محلّ ستون قبلی قرار دارد رمی كند،واجب است به آن رمی نماید.و اگر جستجو از محل آن و رمی به آن مستلزم عسر و مشقّت است به هر نقطه ی آن دیوار رمی می کند؛مجزی است؛آیة الله خامنه ای؛ در این صورت وسط دیوار جدید را که مشتمل بر ستون سابق است،رمی کنند؛آية الله تبریزی.

3-اگر دیوار موجود،مشتمل بر ستون سابق باشد و تشخیص آن هر چند به کمک اهل خبره قبل از رمی می سور باشد،بنابر احتیاط واجب باید همان قسمت را رمی کنند و اگر میسور نباشد، به احتیاط واجب، رمی باید رمی را تکرار کنند،مگر مقداری که مستلزم حرج

یا ضرر است؛آیة الله سیستانی.

4 - رمى جمرهٴ جدید کفایت می کند؛آیات عظام:شبیری زنجانی،فاضل،فیاض و نوری؛ولی مهما امکن،احوط و اولی مراعات رمی به حدود ستون قبلی است؛آیة الله گلپایگانی و آیة الله صافی.

5-پرتاب سنگ به آن حوضچه،هر چند بزرگتر از سابق شده است،کافی است،و اگر بر دیوار مزبور بزنند تا در حوضچه بیفتد آن هم کفایت می کند؛آیة الله مکارم و آية الله عزالدین زنجانی.

6-ظاهراً وسط آن همان جای سابق است،به هر حال باید محل سابق را رمی کند؛و اگر ممکن نشد الاقرب فالاقرب؛آیة الله شاهرودی.

7-کافی است مگر در قسمتی از جمرهٴ عقبه که خارج منی واقع شده است؛آیة الله اردبیلی.

8-می تواند وسط دیوار را بدون دقت رمی نماید و احتياط واجب آن است که از قسمت قدیم زیاد دور نباشد؛آیة الله حکیم.

(101) رمی جمرات از طبقه دوم

1-جایز و کافی است؛آیات عظام:امام خمینی،بهجت،جوادی،خامنه ای،سبحانی،شبیری زنجانی،فاضل،فیاض،اردبیلی و نوری.

2-کفایت نمودن رمی مقداری که بر جمره سابق اضافه نموده اند،محل اشکال است و اگر از رمی مقدار سابق متمکن نباشد،زیادی را خودش رمی کند و برای رمی مقدار سابق نایب بگیرد و در این امر میان عالم و جاهل و ناسی فرقی نیست؛آیات عظام:خویی،سیستانی،وحيد و تبريزى.

3-خلاف احتیاط است؛آیة الله گلپایگانی و آیة الله صافی،مگر بتواند قسمت اصلی را رمی کند؛آیة الله حکیم.

4-هنگام ازدحام جمعیت جایز است؛آیة الله مکارم.

5-کفایت نمی کند مگر آنکه امکان داشته باشد که از بالا به پائین و محل سابق رمی کند؛آیة الله شاهرودی.

6-چنانچه به طبقه همکف ریخته شود،کافی است؛آية الله عزالدین زنجانی.

2-رمی شبانه

(102)چه کسانی می توانند جمره عقبه را در شب رمی نمایند؟

1-زنان و کسانی که از رمی در روز عذر دارند می توانند در هر وقت شب،شب قبل یا شب بعد، رمی کنند؛

آیات عظام:امام خمینی،جوادی،خامنه ای،صافی،فاضل و نوری؛ شب قبل از آن روز؛آیات عظام: تبریزی و خویی.

2-زنان و پیران و نیز کسانی که روزها گرفتار کار حجاج هستند می توانند در شب رمی کنند و فرق نمی کند در شب قبل یا بعد؛آية الله مکارم.

3-جایز است با عذر در شب مقدّم با علم به عدم تمکن در روز؛ اما شب موخر،با علم به تمکن از قضای رمی در روز بعد،احوط تأخير قضا است تا طلوع آفتاب؛آية الله بهجت.

4-کسانی که از ماندن شب در مشعر معذور بودند- مانند زنان و پیران و بیماران - می توانند همان شب عید رمی کنند؛و اما پرستاران و همراهان آنان باید روز رمی کنند، مگر اینکه آن ها نیاز به همراهی در طول روز داشته باشند؛ اما رمی در شب بعد،کافی نیست و معذور باید نایب بگیرد،مگر چوپانان و برخی دیگر که در مناسک ذکر شده است؛آیة الله سیستانی.

5-بانوان و کسانی که رمی در روز برای آنها مشقت شدید دارد و فرد ضعیفی که رمی در روز برای او مشقت دارد، می توانند شب عید رمی عید رمی کنند و کسانی که نمی توانند در روز رمی کنند یا به جهتی مانند خوفِ خطر یا ضرر اساسی، رمی در روز برای آنها جایز نیست.

باید شب عید رمی کنند؛ آیة الله شبیری زنجانی.

6-اگر در روز نمی تواند،شب قبل رمی کند و در شب بعدى احتیاطاً رمی نکند،و اگر شب قبل نتواند و در روز نیز عاجز است نایب بگیرد؛آیة الله اردبیلی.

7-زنان و پیران و کسانی که روزها گرفتار کار حجاج هستند و نیز کسی که به جهت ازدحام قادر به رمی نیست، می توانند در شب همان روز رمی کنند؛آیة الله عزالدین زنجانی.

8-بانوان و کسانی که معذورند،می توانند شب عید قربان رمی کنند؛ آیة الله شاهرودی.

9-کلیه افرادی که مجازند شبانه به منی بروند،می توانند پس از نیمه شب رمی کنند؛آیة الله حکیم و آية الله سبحانی. (به واسطه عذر)

10-کسی که نمی تواند در روز،جمرهٔ عقبه را رمی کنند،می تواند در شب قبل از آن روز،جمره عقبه را رمی کند؛آية الله فياض.

(103) چه افرادی میتوانند جمرات سه گانه را در شب رمی کنند؟

1-با عذر مانند ترس از جمعیت و مریضی و...جایز است شب آن روز یا شب بعد؛آیات عظام:امام خمینی،

جوادی،گلپایگانی،صافی،خامنه ای،فاضل،مکارم و نوری.

2-با فرض وجود عذر در شب مقدّم انجام دهند؛آیات عظام:سبحانى،وحيد،حكيم،تبريزى،خویی، شبیری زنجانی و عزالدین زنجانی.

3-زنان مانند دیگران جایز نیست در شب رمی کنند و باید در روز باشد و اگر در روز بر خود بترسد حق دارد برای رمی نائب بگیرد ولی مریض و چوپان و کسی که از ازدحام بر خود می ترسد،جایز است شب قبل،رمی کنند؛و اگر نتواند هر شب برای روز بعد رمی کند،می تواند همه رمی ها را یک شب انجام دهد؛آية الله شاهرودی.

4-مسأله قبل مراجعه شود؛آية الله بهجت و آية الله اردبیلی.

5-زنان،پیرمردان،مریض ها و معذورینی که نمی توانند در روز به خاطر کثرت جمعیت رمی کنند،می توانند شب یازدهم و دوازدهم رمی و دوازدهم رمی کنند؛آیة الله فیاض.

تذکر:برخی از مراجع جمع رمی سه روز را در یک شب در صورت عذر جایز دانسته اند؛مراجعه شود.

(104) منظور از شب در رمی روز عید

1-منظور شب قبل است؛آیات عظام: تبریزی،شبیری زنجانی،

رمى

گلپایگانی،صافي،شاهرودي،حكيم،فياض و اردبیلی؛و شب بعد کافی نیست مگر برای افرادی که استثنا شده اند؛آیات عظام:بهجت،خامنه ای،تبریزی،سبحانی،سیستانی و عزالدین زنجانی.

2-معذورین می توانند شب عید یا شب بعد از آن رمی کنند؛ آیات عظام:امام خمینی،جوادی، فاضل،مکارم و نورى.

(105) منظور از شب در رمی روز یازدهم و دوازدهم

1-جایز است شب آن روز یا شب بعد؛آیات عظام:امام خمینی،گلپایگانی،جوادی،خامنه ای، صافی،فاضل،نوری و مكارم.

2-منظور شب قبل از آن روز است؛آیات عظام :بهجت،تبريزى،حكيم،خویی،شبیری زنجانی، سبحانی،سیستانی،شاهرودی،عزالدین،زنجانی،فیاض و اردبیلی.

(106) افرادی که نمی توانند جمرات را در روز رمی کنند آیا باید در صورت ،امکان در شب رمیکنند یا

باید برای رمی در روز نایب بگیرند؟

1-افرادی که از رمی در روز معذورند،باید شب رمی کنند؛

آیات عظام:بهجت،جوادی،صافی و گلپایگانی

2-اگر از رمی در روز معذورند باید شب قبل رمی کنند؛آیات عظام:شبیری زنجانی،تبریزی،اردبیلی، عزالدین زنجانی و فياض.

3-اگر می تواند در شب رمی نماید، جایز نیست نایب بگیرد و باید خودش در شب پیش و یا شب بعد،رمی نماید؛آیة الله خامنه ای.

4-بنابر احتیاط شب رمی کنند؛آیة الله فاضل و آية الله مكارم.

5-باید نایب بگیرد و نمی تواند در شب رمی کند مگر رمی کند چوپانان و کسانی که از ماندن روز در منی معذور باشند؛آية الله سیستانی.

6-مخیّر هستند بین رمی در شب و استنابه؛امام خمینی و آية الله نوری.

7-باید در روز رمی کنند و اگر نتوانستند؛باید نائب بگیرند مگر چوپان و مریض و کسی که بر خود می ترسد که در این صورت،در شب قبل می توانند رمی کنند؛آية الله شاهرودی.

8 - باید شب قبل رمی کنند؛و اگر رمی در شب هم برای آنها حرجی است باید نائب بگیرند که در روز رمی کند؛

آية الله سبحانی و آیة الله حكيم.

(107) معذورینی که شبانه به منی میآیند و قادر بر رمی شبانه نیستند. آیا می توانند کسی را نایب قرار دهند که همان شب برای آنها رمی کند،یا باید کسی را نایب کنند که در روز رمی نماید؟

1-رمی نایب در شب هم مانعی ندارد؛آیة الله بهجت.

2-باید نایبشان در روز رمی کند؛آیات عظام:شاهرودی،شبیری زنجانی،تبريزي،حكيم،صافى، فاضل،سبحاني،اردبیلی،عزالدين زنجانی و نوری.

(108) ترک عمدی رمی روزانه

رمى جمرات ثلاث در شب،به معذورین اختصاص دارد و افرادی که رمی در روز را عمداً ترک کرده اند، و جزو معذورین نبوده اند،باید روز بعد قضای آن را بجا آورند.

(109) ترک رمی

ترک رمی جمرات ثلاث:

اگر کسی رمی جمرات را حتی عمداً ترک کند،معصیت کرده ولی به صحت حج او ضرر نمی زند؛ آیات عظام؛

ولی احوط آن است که سال بعد قضای آن را بجا آورد؛ آية الله شاهرودی.

ترک رمی جمره عقبه:

1-اگر کسی رمی جمرهٴ عقبه را در روز عید عمداً ترک کند،به ترتیب اخلال وارد کرده که طبق فتوای آیات عظام:تبریزی،خویی،گلپایگانی و اردبیلی؛در صورت اخلال باید اعاده کند و برخی آیات عظام احتیاط نموده اند که گذشت.

2-اعاده لازم نیست؛آیة الله جوادی.

3-اخلال به ترتیب از روی علم و عمد اعاده دارد و به سبب فراموشی و جهل اعاده ندارد؛آیة الله شبیری زنجانی و آیة الله سبحانی.

4-اگر عمداً رمی جمره عقبه را در روز عید ترک کند بعید نیست حج او باطل شود،لذا احتياطاً روز بعد قضاء کند واعمال مترتبه را اعاده کند و اگر حجة الاسلام است،احتیاطاً سال بعد حج را اعاده کند؛آیة الله شاهرودي.

5-اگر عمداً ترک کنند حج باطل است در غیر این صورت باطل نیست و در سال بعد قضای آن را انجام می دهد ولو به نیابت؛ آیة الله عزالدین زنجانی.

6-اگر عمداً انجام ندهد،باید در روز بعد قضا کند؛و اگر

ترک کرد،بنابر احتیاط واجب در ایام تشریق رمی نماید و بنابر احتیاط اگر طواف را در ایام تشریق انجام داده و بعد در ایام تشریق جمره عقبه را رمی کند، باید طواف را اعاده نماید؛ آية الله حکیم

شک در عدد رمی قبل از ذبح

1-بنابر احتیاط در شک در نقیصه،تدارک کند؛ امام خمینی.

2-بعد از انصراف از رمی،به شک مطلقا توجه نکند؛آیات عظام:بهجت،حکیم،سیستانی،عزالدین زنجانی؛به شرط انتقال به عمل دیگر و صدق فراغ؛آیة الله اردبیلی و آية الله جوادی.

3-اگر از رمی منصرف شده و مشغول کاری که متعارفاً بعد از رمی انجام می دهد شد و احتمال بدهد هنگام عمل به رعایت عدد توجه داشته اعتنا نکند؛آیة الله شبیری زنجانی.

4-اظهر آن است که باید تدارک کند مگر آنکه ذبح کرده باشد؛آیة الله شاهرودی.

5-بعد از دخول در واجب دیگر یا دخول در شب اعتنا نکند؛ آیة الله فیاض.

آیا رمی از طرف معذورین،نیاز به اذن ایشان دارد؟

1-اگر دیگران از رفع عذر معذور،مأیوس باشند،می توانند رمی کنند و اذن لازم نیست؛و اگر نتواند اذن بدهد،اذن معتبر نیست؛ آیات عظام:امام خمینی،جوادی،فاضل،نوری؛اذن لازم نیست اگر می دانند منوب عنه راضی است؛آیة الله بهجت.

2-باید اذن بگیرند مگر در مغمی علیه و مانند آن آیات عظام:تبریزی،خویی،گلپایگانی،عزالدین زنجانی و اردبیلی؛ولی اگر خودشان بعد از رمی نایب قدرت پیدا نمودند،بنابر احتیاط واجب اعاده نمایند؛آیة الله حکیم.

3-معذور باید نایب بگیرد و کسی که قادر به نایب گرفتن نیست ولیّ یا هر کس دیگر به جای او رمی کند؛آیة الله سیستانی.

4-بدون اذن مشکل است؛ آیة الله مکارم.

5-در نیابت رمی از معذور واقعی،اذن لازم نیست؛آیة الله شبیری زنجانی.

6-هرگاه کسی به گونه ای مریض است که نمی توان از او اذن گرفت و رمی کرد،در این صورت اذن گرفتن ساقط است و باید مسئولین کاروان و یا همراهانش از طرف او رمی کنند؛آیة الله سبحانی.

7-اید اذن بگیرند؛آیة الله شاهرودی و آية الله فياض.

قربانی

(112) تقسیم قربانی

1-بنابر احتیاط مستحب تثلیث نماید؛آیات عظام:امام خمینی،جوادی،حكيم و فاضل.

2-بنابر احتیاط واجب؛هر چند تثلیث لازم نیست به سه قسمت مساوی باشد و عمل به احتیاط به مثل توسيط فقیر یا استیکال او ممکن است؛و با عدم امکان،تکلیف ساقط است؛آیة الله بهجت.

3-اقوی آن است که یک سوم قربانی به فقیر مومن صدقه داده شود و احتیاط واجب آن است که یک سوم دیگر آن به مومنین هدیه داده شود و مقداری از آن را خود حاجی بخورد و می تواند یک سوم آن را برای خودش بردارد و...؛ آية الله وحید.

4-بنابر احتیاط واجب؛و می تواند از فقیر و مؤمن

وکالت بگیرد و در صورتی که در منی امکان تقسیم نیست،اخذ وکالت لازم است و ترک آن با امکان، بنابر احتیاط موجب ضمان است؛آیة الله تبریزی و آية الله خویی.

5-واجب است و می تواند از فقیر و مؤمن وکالت در قبول و اعراض بگیرد و بعد از ذبح از طرف آنها قبول و اعراض نماید؛ آیة الله گلپایگانی و آیة الله صافی.

6-واجب نیست،ولی واجب است مقداری را به فقرا بدهند؛آیة الله مکارم.

7-در وضع فعلی تکلیفی دربارهٔ تثلیث ندارد؛ آیة الله خامنه ای و آیة الله عزالدین زنجانی.

8 - واجب است لااقل ثلث آن را به فقیری که در حرم حضور دارد صدقه بدهند و می تواند از او وکالت گرفته از طرفش تحویل بگیرد؛آیة الله شبیری زنجانی.

9-واجب است قسمتی از قربانی را به مؤمن فقیر یا وکیل او بدهد و به احتیاط واجب قسمتی از آن را به یک مؤمن اگر چه فقیر نباشد،یا وکیل او هدیه بدهد،و احتیاط مستحب این است که قسمتی از گوشت قربانی خود را بخورد و احتیاط مستحب آن است که آنچه را که

به فقیر یا مؤمن می دهد،هر یکی ثلث گوسفند باشد؛آية الله شاهرودی.

10-در مورد صدقه و هدیه احتیاط ترک نشود و چنانچه امکان نداشت تکلیف ساقط است ولی اگر

بتواند از فقیر مؤمن برای قبول صدقه و از مؤمن برای قبول هديه وکالت بگیرد و از طرف آنها قبول و اعراض نماید بنابر احتیاط واجب باید این کار را بکند؛آية الله اردبیلی.

11-خوردن و هدیه واجب نیست ولی در مورد صدقه ،احتیاط ترک نشود و می تواند از فقیر وکالت در قبول و اعراض بگیرد؛ آیة الله سبحانی.

12-اگر فقیری در منی پیدا شود،واجب است مقداری از آن را به فقیر دهد و خود و خانواده و عیالش هم می توانند از گوشت قربانی بخورند؛آیة الله فیاض.

(113) ذبح در شب

1-تأخیر ذبح از روز عید عمداً على الاحوط جایز نیست ولی اگر تأخیر شد، ذبح در شب کفایت می کند؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت و نوری.

2-بنابر احوط در شب یازدهم جایز نیست و اگر در روز دهم ذبح نکرد،روز یازدهم کافی است؛ آیات عظام:جوادی،گلپایگانی و صافی.

3-کافی نیست،مگر برای خائف؛آیات عظام:خویی،شبیری زنجانی،فاضل،سیستانی،وحید،عزالدین زنجانی،آیة الله اردبیلی: همین نظر بنابر احتیاط.

4-اگر به جهت عذر در روز عید انجام ندهد،بنابر احتياط واجب در ایام تشریق و اگر نشد در بقیه ذیحجه ذبح نماید و تفاوتی بین شب و روز ندارد؛آیة الله خامنه ای.

5-تأخیر تا روز سیزدهم جایز است؛آیة الله مکارم.

6-ذبح در شب مجزی نیست؛و اگر نتوانست؛در روز عید قربانی کند و تأخیر به خاطر حرج باشد،روز عید حلق یا تقصیر می کند و روز یازدهم قربانی می کند؛آية الله تبریزی.

7-اگر فردی روز دهم نتوانست قربانی کند در شب نمی تواند این کار را انجام دهد بلکه باید به روز بعد موکول کند؛آیة الله حکیم و آية الله سبحانی.

8-تأخیر از روز عید قربان جایز نیست؛ولی اگر تا آخر

ذى الحجة تأخیر کرد گناه کرده ولی قربانی صحیح است و ذبح در شب جایز نیست؛آیة الله شاهرودی.

(114) تأخیر ذبح از روز عید

1-بنابر احتیاط واجب جایز نیست؛آیات عظام:سبحانی،امام خمینی،خویی،تبریزی،خامنه ای ،گلپایگانی،صافی،فاضل،فياض و نورى.

2-در روز عید واجب است،ولی اگر تأخیر انداخت،در بقية ذى الحجه مجزى است؛ آية الله بهجت؛ ولی بنابر احتياط واجب در هر روزی که از ایام تشریق ممکن شد تأخیر نیاندازد؛آیة الله حکیم.

3-بنابر احتیاط مستحب تأخیر نیندازد؛آیة الله گلپایگانی و آیة الله صافی؛ و می تواند در روزهای تشریق هم قربانی کند؛ آیات عظام:جوادی،سیستانی و وحید.

4-تأخیر تا روز سیزدهم جایز است؛آیة الله مکارم؛تا پایان روز دوازدهم؛آیة الله شبیری زنجانی و

آية الله اردبیلی.

5-تأخیر از روز عید قربان بدون عذر جایز نیست؛ولی اگر تأخیر کرد تا پایان ذی الحجه عمل او صحیح است گرچه گناه کرده است؛آیة الله شاهرودی.

(115) نیت ذبح در فرض توکیل

1-نيت وکیل کافی است و خود شخص احتياطاً نيت کند؛آیات عظام:امام خمینی،جوادی،خامنه ای، سیستانی،فاضل و نوری.

2-نيت وكیل و خود حاجی هر کدام کافی است؛آیة الله بهجت.

3-خود حاجی باید نیت کند؛آیات عظام:تبریزی،خویی،فياض و مكارم.

4-هر دو باید نیت کنند؛آیة الله گلپایگانی.

5-اگر ذابح نایب از حاجی باشد،باید نیت انجام مناسک کند؛و اگر چنانچه متعارف است تنها متصدی ذبح باشد،باید خود حاجی قصد کند؛آیة الله شبیری زنجانی و آیة الله سبحانی.

6-اگر خود حاجی ذبح می کند باید خودش نیت کند و اگر دیگری را نائب کرده، اظهر آن است که نیت نائب،کافی است،ولی از طرف منوب عنه نیت کند و احتیاط مستحب آن است که هر دو نیت کنند؛آیة الله شاهرودی.

7-نیت را باید حاجی انجام دهد و اگر حاجی هنگام

ذبح حضور نداشته باشد احتیاط این است که ذابح نیز نیت کند؛آیة الله اردبیلی

8-موكل هنگام وکالت،باید قصد وکالت در قربانی نماید، و بنابر احتیاط واجب قصد قربت نیز کند؛ بلکه مباشر بنابر احتیاط واجب ولو اجمالاً،نیت کند؛آية الله حكيم.

(116) ایمان ذابح

1-احتياط واجب مؤمن بودن ذابح است،بلکه خالی از قوت نیست؛ امام خمینی.

2-ایمان در صورتی شرط است که ذابح را در انجام قربانی نایب کرده باشد و اگر خصوص ذبح را خواسته باشد،ایمان لازم نیست،ولی خودش باید نیت کند؛یعنی قصد قربانی و قربت را داشته باشد؛آیات عظام:جوادی،خامنه ای،سبحانی،فاضل و نوری.

3-ایمان در ذابح شرط نیست و اسلام کافی است؛

آیات عظام گلپایگانی ،بهجت تبریزی خویی، شبیری،زنجانی،حکیم،سیستانی،شاهرودی، صافي، فياض،وحيد،عزالدین زنجانی،مکارم و اردبیلی.

حلق و تقصیر

(117) حلق در سفر اول برای مردان

1-به احتياط واجب باید حلق کند؛آیات عظام:امام خمینی،جوادی،گلپایگانی،خامنه ای،سیستانی،

شاهرودی و صافی.

2-تقصیر جایز است و حلق،مستحب و افضل است؛آیات عظام:بهجت،خویی،تبریزی،عزالدین زنجانی،فاضل،فياض،مكارم وحید و نوری.

3-بر مردی که حجة الاسلام خود را انجام می دهد،واجب است، گرچه سفر اول او نباشد؛آیة الله شبیری زنجانی.

4-صروره یعنی کسی که برای اولین بار به حج می رود اعم از حجة الاسلام یا حج مستحبی و یا نیابی باید حلق کند و همچنین کسی که قبلاً حج مستحبی یا نیابی انجام داده و حلق کرده ولی الان حجة الاسلام انجام می دهد،باید حلق کند؛ آیة الله سبحانی.

5 -واجب است؛آیة الله اردبیلی.

6-حلق در حق صروره متعیّن است؛آية الله حکیم.

(118) حلق و تقصیر در شب

1-مجزی است؛آیات عظام:امام خمینی،بهجت،سیستانی،نوری،شبیری زنجانی واردبیلی.

2-بنابر احتیاط در روز عید باشد،اگر بجا نیاورد شب یازدهم یا مابعد آن بجا آورد؛آیة الله خامنه ای.

3-بنابر احتیاط واجب در روز باشد؛آیات عظام:مکارم،خویی،تبریزی و حکیم؛و اگر در روز عید ترک نمود،روز یازدهم باید حلق کند؛آیات عظام:جوادی،گلپایگانی و صافى.

4-اگر شخصی شب یازدهم ذى الحجة حلق يا تقصير کند روز یازدهم احتیاطاً باید آن را تکرار کند؛ آیة الله شاهرودي.

5-حلق و تقصیر در شب مجزی نیست؛آیات عظام:سبحانى،عزالدين زنجانى و فياض.

(119) تأخیر حلق از روز عید

1-زمان آن بنابر احتیاط روز عید است و تأخیر تا آخر

ایام تشریق جایز است؛آیات عظام:امام خمینی،جوادی،فاضل،مكارم،صافی و اردبیلی.

2-احتیاط مستحب عدم تأخیر است؛آیات عظام:سيستاني،وحيد و حكيم.

3-احتياط واجب عدم تأخير است؛ آیات عظام:وحید،نوری،خامنه ای؛و در صورت تأخیر تا آخر ذی حجه وقت دارد؛آیات عظام:تبریزی،خویی،عزالدین زنجانی و فياض.

4- تأخیر تا زمانی که بتواند قبل از پایان ذی حجه اعمال مکه را بجا آورد مانعی ندارد؛ آیة الله شبیری زنجانی.

5-باید حلق در روز عید قربان باشد و اگر قربانی کردن در روز عید در منی ممکن نباشد ولی بعد از روز عید امکان آن فراهم می شود باید حلق یا تقصیر را در همان روز عید قربان در منی انجام دهد و احتیاط مستحب آن است که بعد از قربانی نیز تقصیر کند؛ آیة الله شاهرودی 6 - احتیاط لازم عدم تأخیر است البته اگر کسی به علتی قربانی را از روز عید به تأخیر انداخت باید حق و تقصیر را نیز به تأخیر بیاندازد تا پس از قربانی انجام دهد،ولی تأخير حلق و تقصیر،باید از غروب روز سیزدهم فراتر نرود؛و اگر تا غروب روز سیزدهم نتوانست قربانی کند،باید حلق و تقصیر را انجام دهد؛ آیة الله سبحانی.

(120) آیا می توان در فرض تأخیر قربانی،حلق و تقصیر نمود و از احرام خارج شد؟

1-اگر قربانی،به هر دلیل از روز عید تأخیر افتاد،بنابر احتیاط نمی تواند حلق کند و از احرام خارج شود بعد قربانی کند. بلکه ترتیب بین قربانی و حلق و اعمال مترتبه بر آن را باید علی الاحوط مراعات کند؛آیات عظام:امام خمینی،جوادی و فاضل؛مگر در حال ضرورت؛آية الله مکارم.

2-ترتيب بنابر احوط رعایت شود ولی اگر به جهت عذر،ذبح به تأخیر افتاد،حلق و تقصیر جایز است؛

آية الله بهجت.

3-احتياط واجب آن است که حلق یا تقصیر را در روز عید انجام دهد و از احرام خارج می شود؛ لكن طواف حج قبل از ذبح محل اشکال است؛آیة الله خامنه ای.

4-اگر قربانی را در منی و در جایی که ذبح قربانی در آن مجزی است، تهیه کرده جایز است تقصیر یا حلق کند آیة الله سیستانی.

5-می تواند حلق یا تقصیر کند و از احرام خارج شود.

ولی اعمال مکه باید بعد از قربانی و حلق انجام شود؛آیات عظام: گلپایگانی،صافی و عزالدین زنجانی.

6-نمی تواند حلق یا تقصیر کند مگر تأخیر آن باعث شود که انجام اعمال مکه با خطر یا ضرر اساسی یا مشقت بسیار شدید همراه شود یا غیر ممکن شود که در این صورت ها بعد از وکالت ذبح می تواند حلق و تقصیر کند؛آیة الله شبیری زنجانی.

7-باید در روز عید حلق کند؛آیة الله نوری.

8-کسی که روز عید قربان نمی تواند در منی قربانی کند ولی در روزهای بعد تا آخر ذی الحجه می تواند، باید در روز عید،حلق کند و قربانی را روزهای بعد در منی انجام دهد و احتیاط مستحب پس از قربانی حلق یا تقصیر را در منی تکرار کند؛آیة الله شاهرودی.

9-اگر نتوانست قربانی را انجام دهد باید حلق و تقصیر را به تأخیر بیاندازد ولی این تأخیر از غروب روز سیزدهم فراتر نرود و اگر تا غروب روز سیزدهم نتوانست قربانی کند؛باید حلق و تقصیر را همان روز انجام دهد؛آیة الله سبحانی.

10-اگر تأخیر ذبح تا روز دوازدهم است،باید حلق را

بعد از ذبح انجام دهد و اگر از روز دوازدهم نیز به تأخیر بیفتد می تواند حلق کرده و باقی اعمال را به جا آورد و تا آخر ذی حجه هر وقت که توانست ذبح کند؛آیة الله اردبیلی.

11-حلق یا تقصیر می کند و با آن از احرام خارج می شود و ذبح یا نحر و سایر چیزهایی که مترتّب بر آن است را،تأخیر می اندازد؛آیة الله تبریزی.

12-اگر عمداً حلق یا تقصیر را قبل از قربانی انجام دهد،حجش صحیح است، ولی معصیت کرده و اعاده حلق یا تقصیر لازم نیست؛آیة الله فیاض.

(121) اگر محرم برای دیگری حلق،یا با چیدن مو تقصیر کند

1-محرم نباید برای دیگری حلق یا تقصیر کند ولی کافی است؛آیات عظام:امام خمینی،بهجت، جوادی،حکیم،شبیری زنجانی و عزالدین زنجانی؛بنابر احتیاط واجب؛آية الله حكيم.

2-مجزی نیست؛ آیات عظام:تبریزی،خویی،سیستانی و شاهرودي.

3-بنابر احتیاط مجزی نیست آیات عظام:فاضل،گلپایگانی، مکارم و اردبیلی.

4-عالماً و عامداً مجزی نیست و برای غیر ملتفت و جاهل و ناسی اشکال ندارد؛آیة الله سبحانی.

5-جایز نیست محرم برای دیگری حلق یا تقصیر نماید؛آية الله فياض.

بیتوته در منی

(122) محاسبه نیمه شب شرعی

1-نیمه شب را بنابر احتیاط واجب باید از اول غروب تا طلوع آفتاب حساب کنند و احتیاط آن است که از مغرب شرعی حساب کنند؛امام خمینی و آیة الله نوری.

2-از غروب تا طلوع فجر؛آیات عظام:بهجت تبریزی،خویی،جوادی،خامنه ای،شبیری زنجانی، سیستانی،سبحانی،حكيم،عزالدین،زنجانی،فاضل،فياض،وحيد و مکارم.

3-از مغرب شرعی تا طلوع فجر؛آية الله شاهرودی.

4-بنابر احتیاط نیمه اول شب را از غروب شرعی تا طلوع آفتاب و نیمه دوم را از غروب آفتاب تا طلوع فجر حساب کند؛آیة الله اردبیلی.

(123) آیا می توان به جای نیمه اول،در نیمه دوم شب بیتوته نمود؟

1-جایز است؛آیات عظام:خویی،تبریزی،جوادی،خامنه ای،سیستانی،شاهرودی،عزالدین زنجانی، فاضل،فياض،وحيد،اردبیلی و مکارم.

2-در شب یازدهم مخیر است تا نیمه شب بماند یا فقط هنگام طلوع فجر در منی باشد،ولی در شب دوازدهم و سیزدهم باید از غروب تا طلوع آفتاب روز بعد بماند؛آية الله شبیری زنجانی.

3-واجب است بر حاج که شب یازدهم و دوازدهم از غروب آفتاب تا نصف شب در منی بیتوته کند؛

آیات عظام:امام خمینی،بهجت،گلپایگانی،صافی و نوری.

4-اگر نیمه اول شب در منی نباشد،باید پیش از طلوع فجر بهمنی بیاید و نیّت بیتوته کند؛آیة الله سبحانی و آية الله حكيم.

خروج از مکه و سر تراشیدن (بين عمره تمتع و اعمال حج)

(124) خروج از مکه بعد از عمره تمتّع

1-بنابر احتیاط (آیة الله اردبیلی:بنابر قوی) نباید خارج شود،مگر در صورت حاجت و با احرام حج؛ آیات عظام:امام خمینی،جوادی،گلپایگانی و صافی؛ولی بیرون رفتن به اطراف و توابع مکه مانع ندارد؛آیة الله اردبیلی.

2-بیرون رفتن به اطراف و توابع مکه،مانع ندارد؛آیة الله خویی و آیة الله تبریزی.

3-اگر اطمینان دارد که حج او فوت نمی شود جایز است؛ آیات عظام:بهجت،خامنه ای و عزالدین زنجانی،فیاض و نوری؛و با عدم اطمینان احتیاط واجب در ترک است؛ آیة الله سیستانی.

4-می تواند ولی با اطمینان به عدم فوت حج اگر خروج و ورود در همان ماهی باشد که عمره را انجام داده است،خروج جایز است؛ آیة الله فاضل.

5-جایز نیست،مگر با حاجت و در صورت امکان باید با احرام حج خارج شود؛آية الله سبحانی ولی رفتن به غار ثور و حرا و محل هایی که منافات با ماندن در مکه ندارد مانعی ندارد؛آیة الله حكيم.

6-بیرون رفتن به اطراف و توابع مکه جایز است و کراهت ندارد و بیرون رفتن تا طائف مکروه است و

بیرون رفتن تا مدینه حرام است؛آیة الله شاهرودی.

7-خروج از مکه و اطراف نزدیک آن جایز نیست مگر در صورت نیاز و در این صورت هم اگر مشقت شدید نداشته باشد باید با احرام حج خارج شود؛ آية الله شبیری زنجانی.

(125) سر تراشیدن بین عمره تمتع و حج

1-بنابر احتیاط ترک شود؛آیات عظام:بهجت،حکیم ومكارم.

2-جایز نیست؛آیات عظام:امام خمینی،خامنه ای،شاهرودی،وحید،عزالدین زنجانی و نوری؛ و اگر بتراشد،بنابر احتیاط، یک گوسفند کفاره بدهد؛ آیة الله صافی و آیة الله گلپایگانی.

3-جایز است؛آیات عظام:شبیری زنجانی،سیستانی و فاضل.

4-اگر عمره تمتع در ماه شوال باشد تراشیدن تا سی روز

بعد از عید فطر جایز است و گرنه احتیاط شود؛ آیات عظام:تبریزی،خویی،فیاض و اردبیلی.

5-جایز است مگر آنکه تراشیدن سر در حج برای کسی واجب باشد و زمینه آن با تراشیدن از بین برود؛آیة الله سبحانی و آیة الله جوادی

طواف حج و نساء

(126) اگر کسی در اعمال مکه، طواف زیارت او باطل باشد،آیا باید سعی و طواف نساء را اعاده نماید؟

1-اگر طواف نساء به قصد وظیفه بوده،فقط سعی طواف نساء را اعاده کند؛ آیة الله بهجت.

2-همه را على الاحوط اعاده نماید؛آیة الله تبریزی و آية الله اردبیلی.

3-اگر با علم و عمد و اختیار خلاف ترتیب عمل کند،

باید سعی و طواف نساء را اعاده کنند!آیة الله شبیری زنجانی.

4-اگر به اعتقاد صحت انجام داده باشد،اعاده اعمال مترتبه لازم نیست آیة الله فاضل.

5-اگر خودش انجام دهد احتیاطاً باید اعاده نماید؛آية الله شاهرودی.

6-باید سعی و طواف نساء را هم اعاده نماید؛آیات عظام:سبحانی، جوادى، حكيم و فياض.

(127) نیت نایب در طواف نساء

1-احتیاط آن است که نایب در طواف نساء ،نيت مافی الذمه کند، گرچه می تواند به نیت منوبٌ عنه انجام دهد؛آیات عظام:امام خمینی، بهجت،نوری،سبحانی،صافى، مکارم و اردبیلی.

2-طواف نساء را باید به نیت منوبٌ عنه بجا آورد؛آيات عظام:خویی،شبیری زنجانی،سیستانی، گلپایگانی،وحید،حکیم، فاضل و جوادی.

(128) تقديم طواف نساء بر تقصیر

1-در عمرهٴ مفرده انجام طواف نساء قبل از تقصیر،موجب بطلان عمره نمی شود ولی باید بعد از تقصیر،

طواف نساء اعاده شود و بدون آن،حرمت نساء باقی است؛اکثر مراجع.

2-مقدّم شدن طواف نساء بر تقصیر در عمرهٴ مفرده در صورت ضرورت یا نسیان یا جهل مجزی است؛آية الله بهجت.

3-بنابر احتیاط واجب طواف نساء اعاده شود؛ آیات عظام:سیستانی،مکارم و اردبیلی.

4-اگر از روی عمد بوده باید اعاده کند بلکه بنابر احتیاط واجب در صورت جهل و نسیان نیز اعاده نماید؛آیة الله حكيم.

(129) اکتفا به یک طواف نساء برای چند عمره

1-می توان به یک طواف اکتفاء نمود؛ آیات عظام:امام خمینی،گلپایگانی،مکارم و نوری.

2-بنابر احتیاط برای هر کدام یک طواف نساء انجام دهد؛آیات عظام:بهجت،سیستانی و فاضل.

3-هر احرام،طواف نساء مستقل لازم دارد؛احتیاط این است تا طواف عمرهٴ مفرده را انجام نداده، محرم به احرام جدید نشود. آیة الله تبریزی.

4 - على الظاهر واجب است برای هر عمرهٴ مفردهٴ جداگانه طواف نساء بجا آورد،اگرچه تحلّل با طواف

نساء واحد بعید نیست؛آیة الله خامنه ای.

5 -هر احرام، طواف نساء مستقل لازم دارد؛آیات عظام:خویی،شبیری زنجانی،صافی،جوادی سبحانی،حکیم و اردبیلی.

نیابت

(130) نیابت معذور با عذر طاری

(130) نیابت معذور با عذر طاری ⁽¹⁾

1-محل اشکال است:امام خمینی.

2-صحيح و کافی است؛آیات عظام:گلپایگانی،بهجت،تبریزی،خویی،سبحانی،فاضل،سيستانی، شاهرودی،وحيد،جوادی،اردبیلی.

3 - اگر عذر او منجر به نقص بعضی از اعمال حج نشود،آیة الله خامنه ای؛و اگر موجب نیابت او صحيح است؛نقص شود محل اشکال است؛آیة الله نوری.

4-در عمره و حج واجب اگر هنگام محرم شدن اطمینان داشته باشد که می تواند اعمال اختیاری را انجام دهد، نيابتش صحيح و از منوب عنه کفایت می کند، هرچند در اثنای عمل عذر طاری شود و در عمره و حج مستحب نیابت معذور اشکال ندارد؛آیة الله شبیری زنجانی.

5-اگر عذر طاری قبل از احرام باشد بنا بر احتیاط مجزی نمی باشد و اگر بعد باشد مجزی است؛آية الله حكيم.

6-بعید نیست که حج وی صحیح باشد؛آية الله فياض.

7-نیابت معذور چه در عذر طاری و چه در غیر طاری،در صورتی که نایب واقعاً و نه از روی مسامحه، معذور باشد صحیح است؛ آیة الله مکارم.

(131) آیا کسی که قدرت بدنی ندارد با فرض عدم استقرار حج،باید نایب بگیرد؟

1-بر این شخص واجب است استنابه فوراً با یأس از خوب شدن؛آیات عظام:بهجت،خویی،شبیری زنجانی،جوادی،سبحانی،سیستانی،شاهرودی؛و احوط آن است که کسی را که به حج نرفته اجیر کند؛ آية الله فياض.

2-واجب است بنابر احتیاط با یأس؛ آية الله تبریزی.

3-با یاس از بهبود واجب است و با امید خوب شدن احوط است؛ آیة الله صافی و آیة الله گلپایگانی

4-واجب نیست؛آیات عظام:امام خمینی،حکیم،خامنه ای،سبحانی،مکارم،فاضل،اردبیلی و نوری.

5-وجوب استنابه محل اشکال است اگر چه احوط استنابه است؛ آية الله وحید.

(132) نیابت شخص مستطیع

1-نمی تواند نایب شود و حج او باطل است؛آیات عظام:امام خمینی،شبیری زنجانی،سبحانی و نوری.

2-در هر صورت اگر نایب شد،حج نایب صحيح و ذمه و منوب عنه بری می شود؛ آیات عظام:بهجت ،تبریزی،خویی،سیستانی، فاضل،جوادی،مکارم و وحيد.

3-اگر نایب از مستطیع بودن خود بی اطلاع باشد بعید نیست که حج نیابی او صحیح باشد؛آیة الله خامنه ای.

4-در صورت علم به استطاعت،نیابت صحیح نیست و اگر غافل یا جاهل باشد در نیابت و صحت حج او اشکال است؛ آیة الله گلپایگانی و آیة الله صافی.

5-نمی تواند نایب شود و بنا بر احتیاط حج او باطل است مگر غافل یا جاهل قاصر باشد که در این صورت حج او صحیح است؛آیة الله اردبیلی.

تذکر:مراجعی که قائل به صحت حج شده اند، نسبت به صحت اجاره و بطلان آن تفصیلاتی دارند که باید به مناسک ایشان مراجعه شود.

(133) احرام کودکان

محرم نمودن کودک غیر ممیز،توسط ولی او مستحب است؛به این گونه که به او لباس احرام بپوشاند؛و نیت کند که «این طفل را محرم می کنم برای حج»،یا «این طفل را مُعْتَمِرُ می کنم به عمره تمتع»؛و اگر ممکن باشد تلبیه را به او تلقین کند،و گرنه خودش به جای او بگوید و باید وظایف و اعمال را مطابق وظیفه انجام دهد.

(134) مراد از ولی در احرام کودک

1-مراد از ولیّ در این مورد،بعید نیست که کفیل بچه و نگهدار او باشد.اگر چه ولی شرعی او نباشد؛امام خمینی.آیة الله خویی و آیة الله تبریزی:همین نظر در صورتی که مستلزم تصرف در اموال طفل نباشد والا اذن ولی شرعی لازم است.

2-ولیّ در این مقام عبارت است از ولیّ در مال؛ مثل

اب وجدّ ابی و وصیّ ایشان و حاکم و امين حاكم. و ولایت مادر در احرام طفل و سایر اعمال حج خالی از وجه نیست؛ آیة الله بهجت.

3-ولى طفل در این امر کسی است که شرعاً اختیار دارد کودک را به سفر حج ببرد خواه پدر و جد پدری باشد یا غیر آنها؛آیة الله شبیری زنجانی.

4-ولیّ طفل در این امر کسی است که حق حضانت و سرپرستی او را دارد چه پدر و مادر او باشند و چه غیر آنها.آية الله سیستانی.

5-غير ولیّ شرعی مانند عمو و دایی و برادر،محل اشکال است اگرچه کفیل و نگهدار بچه باشد، لکن مادر در این مورد ملحق به ولیّ شرعی است و اما در بچه ممیز در مواردی که اجازه ولی لازم است اجازهٔ غیر ولی شرعی کفایت نمی کند؛آیة الله صافی و آیة الله گلپایگانی.

6-مقصود از ولیّ، همان ولی شرعی است ولی مادر در این مورد ملحق به ولی شرعی است؛ آیة الله فاضل و آية الله اردبیلی.

و همچنین کسی که متکفل امور کودک غیر ممیّز است می تواند او را محرم نماید؛و در مورد اخیر احتیاطاً از ولی کودک اجازه بگیرد؛آیة الله سبحانی.

7-مراد ولی شرعی و یا مأذون از طرف او است؛آیة الله حكيم.

8-در غیر ولیّ شرعی،محل اشکال است؛ آیة الله نوری.

9-همان ولیّ شرعی است سرپرست بچه باید مأذون از طرف ولی شرعی باشد مادر در این مورد به منزله ولی شرعی است؛آیة الله جوادی.

10-مراد،ولی شرعی است و مادر گرچه حضانت،به عهدهٔ وی،باشد ولیّ نیست؛آیة الله شاهرودی.

(135) لزوم حفظ طفل از محرّمات احرام

بعد از محرم شدنِ طفل،ولی باید او را از محرّمات احرام باز دارد،و اگر ممیز نیست،خود ولی او را از

محرّمات حفظ کند؛اکثر مراجع.

در مورد کودکی که مستقلاً محرم شده ولی وظیفه ای ندارد و اگر ولی او را محرم کرده باید با نهی خود یا ممانعت عملی او را از محرمات باز دارد،کودک ممیز باشد یا نباشد؛ آیة الله شبیری زنجانی.

(136) وضوی طفل و وظیفهٔ ولی در اعمال طفل

ولىّ،بايد طفل را وادار کند که تمام اعمال حج و عمره را

به جا آورد و اگر طفل نمی تواند،خود او به نیابت از وی بجا آورد؛ همه مراجع.

نظر برخی مراجع نسبت به وضو:

1-در صورت تمكّن،احوط آن است که در حال طواف هر دو طاهر باشند و نماز طواف را هر دو بخوانند و در تمام افعال آنچه در غیر نیت می تواند انجام دهد،ولیّ متصدّی نیّت می شود؛آیة الله بهجت.

2-در وقتی که می خواهد طفل را طواف دهد،واجب است او را وضو دهد،اگرچه به صورت وضو باشد؛آية الله تبریزی.

3-برای طواف کردن کودک غیر ممیّز لازم نیست که کودک یا ولی او با وضو باشند؛آیة الله شبیری زنجانی.

4-در اعمالی که نیاز به وضو دارد،احتیاطاً طفل را وضو بدهد و خودش هم وضو بگیرد؛آیة الله فاضل

5-باید او را وضو دهند؛آیة الله صافی.

6 - اگر طفل نمی تواند وضو بگیرد،به جا آوردن صورت وضو برای وی لازم نیست؛آیة الله اردبیلی.

(137) احرام کودک مميّز بدون اذن ولی

1-در صحت احرام کودک ممیز اذن ولی شرط نیست؛

آیات عظام:تبریزی،خامنه ای،سیستانی،سبحانی،فاضل،نوری،اردبیلی و شاهرودی؛ولی اگر حج مستلزم تصرف در اموال کودک باشد و ولی مصلحت نداند باید مانع شود ؛آیة الله شبیری زنجانی.

2-گر مستلزم تصرف در مال باشد،احوط اعتبار اذن ولی است؛آیة الله بهجت.

3-شرط نیست ولی برای تصرف در اموال به اذن ولی نیاز دارد؛آیة الله گلپایگانی و آیة الله صافی.

4-احرام او بدون اذن محقق نمی شود؛آیة الله سیستانی و آية الله حكيم.

5-بنابر احتیاط احرام او محقق می شود؛آیة الله مکارم.

(138) اگر کودک را در حال خواب،طواف یا سعی دهند یا بخشی از طواف و سعی را در خواب باشد

1-غير مميّز باشد اشکال ندارد؛آیات عظام:بهجت،خامنه ای،شبیری زنجانی،جوادی،صافی، سبحانی،مکارم و اردبیلی.

2-طواف و سعی او صحیح است بلی احتیاط این است

که ابتدای طواف بیدار باشد؛آية الله تبریزی و آیة الله شاهرودي.

3-اگر طفل غیر مميّز باشد و ولیش او را طواف می اشکال ندارد؛آیة الله سیستانی.

4-در طواف باید طهارت و سایر شرایط آن رعایت شود.لذا اگر کودک خوابش ببرد یا محدث شود باید

طبق احكام قطع طواف عمل کند.اما در سعی طهارت معتبر نیست و اگر کودک غیر ممیز باشد چون نیت سعی او با ولیّ اوست لذا اگر خوابش ببرد سعی او صحيح است؛آیة الله فاضل.

5-در کودک خواب به اندازۀ متعارف به طواف و سعی او ضرر نمی رساند؛آیة الله نوری.

6-اگر غیر ممیز باشد و ولیش او را طواف دهد،اشکالی ندارد؛ و اگر ممیز باشد،طوافش باطل است؛ آية الله حكيم.

(139) کودکی که در بغل طواف داده می شود،آیا باید شانه چپش به طرف کعبه قرار داده شود؟

1-باید تا حد امکان سعی کند طوری او را طواف دهد که عرفاً طرف چپ او به طرف کعبه باشد؛آیات عظام:

بهجت،سبحانی،سیستانی و اردبیلی.

2-لزومی ندارد؛آیات عظام:مکارم،تبریزی و شبیری زنجانی.

3-بنابر احتیاط شانه چپ کودک نیز به طرف بیت باشد؛آية الله صافى.

4-بلی لازم است؛آیات عظام:فاضل و نوری،شاهرودی و حكيم.

5-احتیاط لازم آن است که در صورت امکان طرف چپ کودک به طرف کعبه باشد؛آیة الله جوادی.

(140)کودک ممیزی که خواب است،آیا باید در ابتدای سعی،او را برای نیّت بیدار کنند اگر در آغاز بیدار باشد و در بین راه بخوابد چه حکمی دارد؟

1-سعی از عبادات است و سعی در حال خواب صحیح نیست و باید او را بیدار کند؛آیات عظام: بهجت،خامنه ای ،سبحانی،سیستانی،صافی نوری و اردبیلی؛و در غیر مميّز تا حد ممکن باید توجه به نیت داشته باشد و بیدار باشد؛ آية الله شاهرودی.

2-احتياط واجب این است که خواب نرود و آن مقدار را که خواب رفته به نیت «اتمام ما نقص من سعيه»اعاده

کند و اگر قبل از نیت سعی،خواب رفته -بدون اشکال سعى او باطل است؛آیة الله تبریزی.

3-اگر قبل از شوط چهارم به خواب رفته است به احتیاط واجب سعی را از اول اعاده کند و اگر بعد از شوط چهارم خواب رفته است پس از بیدار شدن و توجه و التفات باید از جایی که به خواب رفته سعی را ادامه دهد؛آیة الله فاضل.

4-در صورتی که در ابتدای سعی نیّت کرده باشد،اشکالی ندارد؛ آیة الله مکارم.

5-اگر ممیز است باید بیدار باشد و خودش نیت کند و تا آخر سعی باید بیدار باشد و در غیر ممیز شرط نیست؛آية الله حكيم.

(141) مقدار پوشش دختر بچه در هنگام طواف

1-بنابر احتیاط به اندازه زنان معمول باشد:آیات عظام:تبریزی،خامنه ای،سبحانی،سیستانی، مکارم و اردبیلی.

2-به مقدار زنان است:آیات عظام:گلپایگانی،صافی و شاهرودي.

3-پوشش معتبر نیست اگر به پنج شش سال رسیده پوشش بانوان را رعایت نماید؛آیة الله نوری

4-پوشش خاصی معتبر نیست؛ آية الله حكيم و آية الله شبيري زنجاني.

(142) کودک محرمی که او را طواف می دهند،آیا باید بدن و لباس او پاک باشد؟ و چنانچه قبل از طواف،او را تطهیر کنند آیا برای یک طواف کافی است و وارسی بین طواف لازم نیست؟

1-بلی لازم است و اگر معلوم نشود در اثنای طواف که چیزی خارج شده،همان تطهیر قبل از طواف کفایت می کند و اگر در اثناء حدثی به وجود آید احتیاط در تجديد طهارت است مگر اینکه موجب عسر و حرج باشد؛آیة الله بهجت.

2-آن مقدار كه بتوانند بنابر احتیاط رعایت طهارت او را بکنند ولی وارسی لازم نیست؛آیات عظام: تبریزی،اردبیلی و سبحانی.

3-رعایت طهارت بدن و لباس او لازم نیست؛آية الله سیستانی و آیة الله شبیری زنجانی.

4-رعایت طهارت در او حکم بالغ را دارد ولی وارسی لازم نیست؛آیةالله حکیم.

5-باید شرایط طواف و نماز در طفل نیز مراعات شود و

در صورت غیر مميّز بودن طفل،در صورت امکان او را وضو دهند لباس و بدن او را تطهیر کنند و در صورت شک در عارض شدن حدث و خبث وارسی لازم نیست و حكم طهارت باقی است، والله العالم؛آية الله صافي.

6-بلی لازم است و وارسی در بین طواف لازم نیست؛آية الله جوادی؛ولی اگر متوجه شدند که لباس و بدن او نجس شده احتیاط این است که آنها را تطهیر کنند؛آية الله فاضل.

7-چنانچه قبل از طواف او را تطهیر کرده باشد کافی است؛آیة الله مکارم.

8-بلی لازم است و برای یک طواف کافی است،و وارسی لازم نیست؛آیة الله نوری.

مسایل مرتبطه

1-تقلید

(143) بقا با اعلمیت میت

1-جایز است؛امام خمینی و آیة الله عزالدین زنجانی.

2-در مسائلی که عمل کرده واجب است؛آیة الله بهجت.

3-بقا در هر صورت جایز است ولی سزاوار است که احتیاط در بقای بر تقلید میت اعلم،ترک نشود

آیة الله خامنه ای.

4-لازم است به فتوای او باقی بماند؛آیات عظام:جوادی،وحید،فاضل و حکیم.

5-باید باقی بماند و التزام به متابعت از فتوای وی در حال حیات کافی است؛آیة الله سیستانی.

6-بنابر احتیاط واجب،لازم است؛آیة الله صافی.

7-در مسائل عمره و حج بر تقلید میت باقی نمانند؛آیة الله شبیری زنجانی.

8-واجب است به شرط عمل به فتوای وی؛آية الله مکارم.

9-واجب است؛ آیة الله نوری

10-بقاء بر تقلید میت جایز است در مسائلی که از او یاد گرفته؛آیة الله شاهرودی.

11-اگر مجتهدی که انسان از او تقلید می کند از دنیا برود باید از مجتهد زنده تقلید کند ولی در مسایلی که آن ها را یاد گرفته است باید به تقلید میت اعلم باقی بماند؛آية الله سبحانی.

12-باید در مسائلی که در زمان حیات وی یادگرفته ولو فراموش کرده باشد باقی بماند؛آیة الله تبریزی.

13-واجب است مطلقا؛آية الله فياض.

(144) رجوع به حی اعلم از میّت

1-واجب است؛آیات عظام:بهجت،جوادی،شبیری زنجانی،سیستانی،سبحانی،شاهرودى،صافى، حكيم، عزالدین زنجانی،فاضل،فياض،وحيد،اردبیلی و نوری.

2-احوط است؛امام خمینی و آیة الله خامنه ای.

(145) تساوی یا شک در اعلمیت حی و میّت

1-بقا جایز است؛آیات عظام:امام خمینی،تبریزی،خامنه ای و اردبیلی.

2-در هر دو فرض،رجوع به حی جایز است؛آیات عظام:بهجت،جوادی،سبحانی و عزالدین زنجانی.

3-اگر اعلمیتی در میان آنها معلوم نشود،یا مساوی باشند، مخیر است،مگر در موارد علم اجمالی، یا قیام حجت اجمالی،که بنابر احتیاط واجب باید رعایت هر دو فتوی را بنماید؛آیة الله سیستانی.

4-در احکام عمره و حج به تقلید متوفی باقی نمانند؛آیة الله شبیری زنجانی.

5-در صورت تساوی بقا در همه مسایل،جایز است؛آية الله فاضل و در صورت شک احتیاط رجوع به مجتهد حى است آیة الله صافی.

6-اگر اعلمیت حی معلوم نشود،بقا واجب است؛آية الله وحيد و آية الله حكيم.

7-در صورت تساوی میت و حی یا شک در اعلمیت هر کدام،عمل به فتوای میت در آن چه بدان

عمل کرده واجب است و در بقیه به حی رجوع نماید؛آية الله مکارم.

8-در صورت تساوی مخیر است؛ولی اگر یکی از آنان پرهیزگارتر است،به احتیاط واجب از او تقلید کند؛آية الله شاهرودی.

9-اگر نتواند اعلمیّت یکی از آن دو را احراز کند،می تواند بر تقلید میت بماند اگر مخالفت فتواى حى يا میت را نداند؛والا باید به احوط قولین عمل نماید؛آية الله فياض.

(146) عدول از مرجع زنده به مرجعی دیگر

1-عدول جایز نیست مگر مرجع دوم اعلم باشد؛آیات عظام:تبريزى،خویی،شبیری زنجانی، سبحانی،شاهرودی،گلپایگانی،نوری.

آیات عظام:خامنه ای،مکارم و اردبیلی همین نظر بنابر احتياط واجب به مساوی جایز است؛ امام خمینی،فاضل،عزالدين زنجانی.

2-در صورت تساوی،در تمام مسایل یا بعض مسائل غیر مرتبط،جایز است،هر چند احوط ترک عدول است مگر به اعلم و حکم اورعیّت مانند اعلمیت است؛آية الله بهجت.

3-اگر تقلید سابق طبق حجت شرعی بوده عدول جایز نیست،مگر مرجع زنده ای،اعلمیتش به حجت شرعی ثابت شود؛آية الله حكيم.

(147) رجوع در احتیاط واجب به مجتهد دیگر

اگر مکلف نداند مرجعش در مسأله ای احتیاط واجب کرده و به صورت ناخودآگاه طبق فتوای فالاعلم عمل نماید،آیا عمل او صحیح است؟

1-عمل وی با استناد به فالاعلم واجد شرايط،صحيح است،هر چند بعد از عمل صورت گیرد؛آیات عظام:بهجت تبریزی،جوادی،خامنه ای،شبیری زنجانی،سبحانی،سیستانی،شاهرودی،صافی، حكيم،عزالدين زنجانی،فاضل،مكارم واردبيلى.

2-جایز نیست؛آیة الله فیاض

2-حکم خمس سپرده ها

(148) حکم خمس سپرده های حج و عمره

با فرض:

الف-عدم تشرّف در سال واریز پول

ب-عدم تعلق خمس به پول قبل از واریز

1-خمس ندارد،آیات عظام:بهجت،جوادی،سبحانی،

صافی و مکارم؛در صورتی که واریز قبل از استقرار حج باشد؛آیة الله نوری.

2-خمس دارد.آیات عظام:تبریزی،خامنه ای،شاهرودی،فاضل و فیاض؛مگر حج مستقر باشد و راه دیگری برای تشرف نباشد؛آیة الله سیستانی.

3-نسبت به اعمال مستحبی چنانچه سال بر آن بگذرد باید خمس آن بپردازد؛ولی نسبت به حج و عمره واجب،چنانچه راه دیگری غیر از ثبت نام نباشد ویا راه دیگر مشقت داشته باشد خمس واجب نمی شود،ولو اینکه نوبت فرد پس از پایان سال خمسی باشد، مگر اینکه ثبت نام و واریز کردن پول فقط به معنای حق اولویت باشد و پول در ملکیت فرد باقی بماند که در این صورت پس از گذشت سال،بنابر احتیاط واجب باید خمس آن را بپردازد؛آیة الله اردبیلی.

4-اگر به قصد حج و عمره سپرده گذاری کرده است،خمس آن واجب نیست اگر چه مستحب باشد؛ آية الله حكيم.

5-در عمره و حج مستحب خمس دارد و در واجب اگر متعارفاً راه تشرف منحصر به آن باشد خمس ندارد؛آیة الله شبیری زنجانی.

(149) حکم خمس سود سپرده ها

(با فرض دریافت آن در ضمن یکی از عقود شرعی و فرض عدم تشرّف در سال واریز)

1-باید خمس آن پرداخت شود:حضرات آیات:سيستانی،شاهرودي،فاضل،فياض و تبریزی؛بنابر

احتياط؛آية الله اردبیلی.

2-از منافع سال وصول است:آیة الله نوری و آیة الله حکیم؛اگر پیش از سال عزیمت قابل وصول نبوده است؛آیات عظام:جوادی،خامنه ای و صافی

3-خمس ندارد؛آیات عظام:بهجت و مکارم.

توجه:طبق نظر همه آیات عظام در صورت تشرف در همان سال واریز،خمس ندارد.

4-از درآمدهای سال وصول سود محسوب می شود؛اگر در همان سال صرف مؤونه شد،خمس ندارد و در غیر این صورت باید خمس آن را بدهد؛ آية الله سبحانی.

5-نسبت به مقدار سودی که سال بر آن گذشته حکم مسأله قبل را دارد؛آیة الله شبیری زنجانی

3-نماز در حرمین

(150) تخییر بین قصر و اتمام

1-تخيير بين قصر و اتمام در تمام دو مسجد فعلى حتى در جاهای توسعه داده شدهٔ داخل مسجد؛ آیات عظام:امام خمینی،سبحانی و اردبیلی.

2-تخییر در قسمت قدیمی دو مسجد و در جاهایی که بعداً به این دو مسجد اضافه شده،به احتیاط واجب شکسته است؛آیة الله بهجت و آیة الله شاهرودی.

3-تخییر در شهر مکه و مدینهٔ قدیم؛آیات عظام:خویی،وحيد و تبريزى.

4-تخییر در همۀ مکه و مدینه؛آیات عظام:جوادی،گلپایگانی،خامنه ای،سیستانی،حکیم،صافی، عزالدين زنجانی،فاضل،فياض،مكارم و نوری.

5 -در هیچ جا تخییر ثابت نیست؛آیة الله شبیری زنجانی.

(151) نماز جماعت غیر استداره ای

1-با سایر مسلمین به جماعت نماز بخوانند؛آیات عظام:

امام خمینی،جوادی،خامنه ای،فاضل،مکارم،اردبیلی و نوری؛و اعاده واجب است؛ آیة الله سبحانی.

(با رعایت خصوصیاتی که در فتاوای ایشان خواهد آمد)

2-به گونه ای عمل شود که موجب وهن نشود و وظیفه

،منفرد رعایت شود یا اعاده شود؛آية الله بهجت و آية الله شاهرودی؛و رعایت وظیفۀ انفراد با خواندن حمد و سوره و اگر نمی شود با حدیث نفس - در غیر نماز جمعه که در حال باید اعاده شود-ممکن است و اقتدا صوری است و احکام جماعت مترتب نمی شود؛آیات عظام:خویی،تبریزی،وحید،سیستانی و عزالدین زنجانیآية الله حکیم ،همین نظر با این اضافه:احکام جماعت مترتب می شود.

3-نماز با آنان در حال ضرورت بی اشکال است؛و در غیر حال ضرورت،اگر موجب تأليف قلوب آنها و دفع اتهام به شیعه باشد،شرکت خوب است ولی باید با تمكن اعاده نمایند و خروج از مسجد هنگام اقامهٔ نماز جماعت شایسته نیست؛آیة الله صافی و آیة الله گلپایگانی.

4-شرکت در نماز جماعت عامه خوب است ولی در شرایط فعلی باید نماز اعاده شود؛آیة الله شبیری زنجانی.

5-جایز است به شرطی که حمد و سوره را بخواند؛آية الله فياض.

(152) نماز جماعت استدارهای

1-نیاز به اعاده ندارد؛امام خمینی؛در صورتی که نزدیک تر از امام به کعبه نباشد؛آیةالله جوادی و آیة الله عزالدین زنجانی.

2-باید اعاده شود یا وظیفه منفرد،رعایت شود؛آیة الله بهجت و آية الله وحيد؛و حكم اقتدای صوری طبق فتاوای آیات عظام:خویی،تبریزی،سیستانی و شاهرودی در مسأله قبل گذشت.

3-نماز کسانی که پشت سر یا دو طرف امام ایستاده اند،صحیح است ولی نماز افرادی که روبروی امام قرار دارند صحیح نیست؛آیة الله خامنه ای.

4-نماز به نحو استداره مانعی ندارد ولی بنابر احتیاط باید به حسب دایره مقدم بر امام نباشد و همچنین بنابر احتیاط،نزدیک تر از امام به کعبه هم نباشد؛آیة الله مکارم و آیة الله اردبیلی؛در فرض صحت اصل اقتدا و و گذشت حكم لزوم اعاده در مسأله قبل؛آیة الله گلپایگانی و آية الله صافی.

5-نماز به نحو استداره مانعی ندارد ولی در شرایط کنونی به نماز با عامه نمی توان اکتفا کرد؛آیة الله شبیری زنجانی.

6-در غیر مورد تقیه استداره جایز نیست؛ولی اگر کسی نمی دانسته و به این صورت خوانده نمازش صحیح و قضا ندارد؛آیة الله فاضل.

7-با حفظ نسبت در تمام دایره صحیح است؛آية الله نوری.

8-اگر پشت سر امام جماعت باشد و قرائت را بخواند،صحيح است وگرنه باطل است؛آية الله حكيم.

9-نماز در صورتی صحیح است که در تمام دور از امام عقب تر باشد؛ولی نماز کسانی که روبروی امام جماعتند،صحیح نیست به هر حال باید نماز اعاده شود؛آیة الله سبحانی.

10-به مسأله قبل مراجعه شود؛آية الله فياض.

(153) سجده بر فرش

1-سجده بر فرش در مسجدالنبی مانع ندارد و مهر گذاشتن جایز نیست و لازم نیست در جایی که سنگ است نماز بخوانند و یا حصیر یا نحو آن با خود ببرند،و... از انجام عملی که موجب هتک و انگشت نما شدن باشد اجتناب نمایند؛امام خمینی،آیة الله نوری؛ولی هرگاه به سهولت بتواند روی سنگ های مسجد نماز بخواند،

آن را ترک نکند؛آیة الله جوادی و آیة الله مکارم.

2-در غیر صورت تقیّه و ضرورت،در مکانی که ما يصحّ السجود عليه وجود دارد نماز بخواند؛ آیات عظام:صافی گلپایگانی و حکیم.

3-اگر مخالف تقیه و یا موجب هتک و انگشت نما شدن نباشد،در محلی از مسجد که بتواند بر ما يصح السجود عليه سجده نماید،نماز بخواند؛آیة الله فاضل.

4-اگر در آن مکان،تمکن از سجود بر آنچه سجود بر آن جایز است ندارد،سجده صحيح است؛آیة الله خویی و آية الله سيستانی؛ ولی در نماز جماعت حتی اگر می تواند به جایی برود که مایصح السجود باشد، می تواند در جای خودش بر فرش سجده کنند؛آية الله فياض.

5-اگر در مسجد،تمکن از سجود بر ما يصحّ السجود علیه ندارد،جایز است؛آیة الله تبریزی ولی اگر امر دایر این است که در مسجد نماز فرادی بخواند و بر فرش سجده کند یا در منزل نماز را با شرایط آن اقامه کند،باید در منزل نماز بخواند؛آیة الله اردبیلی.

6-در صورت امکان باید بر «ما يصح السجود عليه»، سجده کند،مگر از جهت تقیّه نتواند،که در این صورت اگر زمان یا مکانی دیگر هست که رعایت،ممکن است،

اکتفا به غیر آن،خلاف احتیاط است؛آیة الله بهجت .

7-قرار دادن چیزی در محل سجده اگر خلاف تقیه باشد،جایز نیست و واجب است نمازگزار کوشش کند که تا در صورت امکان،جایی بیابد که بر سنگفرش یا چیزی که سجده بر آن صحیح است، سجده کند؛و اگر تقیّه ایجاب کند که بر فرش سجده کند نمازش صحیح است؛آیة الله خامنه ای.

8-سجده بر فرش کفایت نمیکند و باید نماز را اعاده کند؛آیات عظام: سبحانی،شاهرودی،شبیری زنجانی و وحيد.

(154) سجده بر کاغذ

1-مطلقاً اشكال ندارد،چه از کاه ساخته شده باشد و چه از پنبه؛ آیات عظام:امام خمینی،خویی، شبیری زنجانی،فاضل،فياض،حکیم،سیستانی،صافی و نوری؛ولی سجده بر دستمال کاغذی صحیح نمی باشد؛آیة الله تبريزى.

2-اگر از چیزهایی که سجده بر آن صحيح شده است تهیه باشد،جایز است؛آیات عظام:بهجت، مکارم،عزالدین زنجانی،سبحانی،اردبیلی و شاهرودی.

3-سجده بر کاغذ ساخته از چیزی که سجده بر آن جایز نیست مشکل است؛آیة الله جوادی.

(155) نماز در هواپیما

1-با رعایت شرایط،حتی با علم به وصول در وقت،نماز صحیح است؛آیات عظام:بهجت،جوادی، خامنه ای،شبیری زنجانی،حكيم،سيستانی،شاهرودی،فاضل،فياض،و مكارم.

2-چنانچه احتمال بدهد تا آخر وقت،هواپیما فرود نمی آید می تواند بخواند ولی اگر در وقت رسید، باید اعاده کند؛آیات عظام:تبريزى،سبحانی و عزالدين زنجانی.

آیة الله صافی:همین نظر بنابر احتیاط.

3-با یأس از اینکه هواپیما تا آخر وقت فرود بیاید،می تواند بخواند؛و در این فرض حتی اگر هواپیما در

وقت رسید، اعاده لازم نیست؛آیة الله اردبیلی.

تذكّر:در صورتی که وقت نماز در هواپیما فوت می شود باید در هر صورت با تحصیل طهارت با

رعایت شرایط ممکنه،نماز بجا آورده شود.

وآخر دعوانا ان الحمد لله ربّ العالمين و صلّى الله على سيّدنا محمد و آله الطاهرين