درسنامه با قرآن در مکه و مدینه

مشخصات كتاب

نام كتاب: درسنامه با قرآن در مكه و مدينه

نويسنده: اكبر دهقان

موضوع: مرجع

زبان: فارسى

تعداد جلد: 1

ناشر: نشر مشعر

مكان چاپ: تهران

سال چاپ: تابستان 1388

نوبت چاپ: 1

اشاره

پيشگفتار

يكى از فرايض بسيار مهم در اسلام، فريضه‌ى حج است كه بر انسان مستطيع انجام اين عمل عبادى لازم است. قرآن كريم مى‌فرمايد: «و لله على الناس حج البيت من استطاع اليه سبيلًا».⁽¹⁾

فريضه‌ى حج هم از نظر زمانى داراى شرافت ويژه‌اى است؛ زيرا در ماه حرام اين مراسم انجام مى‌شود؛ «الحجّ أشهر معلومات»⁽²⁾، و ماه ذى الحجه از ماه‌هاى داراى حرمت است و بر طبق برخى از احاديث هيچ زمانى در نزد خداوند متعال از نظر پاداش دهى مانند دهه‌ى اول ذى الحجه نيست.

«ما من ايام العمل الصالح فيها احبّ الى الله عزّ و جلّ من أيام العشر»؛ يعنى عشر ذى الحجه و هم از نظر مكانى داراى شرافت است؛ زيرا قسمتى از اعمال حج در مسجد الحرام كه بافضيلت‌ترين مسجد است انجام مى‌شود.

حج از جامعيت ويژه‌اى برخوردار است؛ زيرا مركز و محل عبادت است؛ «و لكلّ أمّة جعلنا مسنكاً»⁽³⁾، علاوه بر آن مركز سياست و برائت از مشركان است؛ «برائة من الله و رسوله الى الذين عاهدتم من المشركين»⁽⁴⁾، و نيز مركز دورى از شهوت و معصيت است؛ «فمن فرض فيهن الحجّ فلا رفث و لا فسوق و لا جدال فى الحج».⁽⁵⁾

مهم تر از همه‌ى اين‌ها مركز تجلّى عدالت و فضيلت است؛ «سواء العاكف فيه و الباد».⁽⁶⁾

حج تجسم اصول اعتقادى هر انسان مسلمان است؛ زيرا حج از آغاز تا پايان نمونه‌اى از تجلى توحيد و طرد شرك است؛ «و لله على الناس حج البيت»⁽⁷⁾و «و اذ بوّأنا لابراهيم مكان البيت ان لا تشرك بى شيئاً»⁽⁸⁾، و نيز حج محل حضور به مقام شامخ نبوت و رسالت است؛ «و اذّن فى الناس بالحج يأتوك رجالًا و على كل ضامر من كل فجّ عميق»⁽⁹⁾چه اين كه حج تجديد عهد و پيمان با مقام بسيار ارزشمند ولايت و

امامت است. امام باقر عليه السلام مى‌فرمايد: «... انما أُمروا ان يطوفوا بهذه الاحجار ثم يأتونا فيعلمونا ولايتهم».⁽¹⁾

و نيز حج يادآور موضوع عالم محشر و عرصه‌ى قيامت است. شايد به همين جهت باشد كه در آغاز سوره‌ى حج موضوع قيامت مطرح شده است؛ «يا أيها الناس اتقوا ربّكم انّ زلزلة الساعة شى‌ء عظيم».⁽²⁾

مناسك حج و حضور در مواقف و ميقات‌هاى آن هر يك نمونه‌اى از حشر و قيامت است، از جمله: آماده شدن براى سفر حج و پرداخت بدهى‌هاى شرعى و قانونى و ردّ مظالم و وصيت و خداحافظى، يادآور حالت احتضار و سفر به عالم آخرت است. حضور در سرزمينى كه پيش‌تر با آن انس و الفت و آشنايى نداشته و دورى از زن و فرزند و منزل، تداعى‌گر «يوم يفر المرء من أخيه* و امه و ابيه»⁽³⁾و «و تقطعت بهم الاسباب»⁽⁴⁾است.

حركت اعضاى كاروان به دنبال روحانى و مدير كاروان يادآور «يوم ندعوا كل أناس بأمامهم»⁽⁵⁾است. عارى بودن از مظاهر و مفاخر دنيوى چون لباس و زينت و زيور و پوشيدن دو جامه‌ى احرام، يادآور پوشيدن كفن است؛ بويژه با توجه به اين كه براى حج‌گزار مستحب است در همان لباس كفن شود.

افاضه و كوچ كردن از عرفات به طرف مشعر و بعد به طرف منا، مظهرى است از «يخرجون من الاجداث كانهم جراد منتشر».⁽⁶⁾

فروتنى و تذلل گردن فرازان هنگام انجام مناسك در پيشگاه حىّ قيّوم، چنان كه امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: «جعل السعى بين الصفا و المروة مذلّة للجبارين»⁽⁷⁾، يادآور تذلل و خضوع همه‌ى چهره‌ها در قيامت است؛ «و عنت الوجوه للحىّ القيوم».⁽⁸⁾

اقرار و اعتراف حج‌گزار به گناهان خويش، اعتراف به گناه در قيامت را تداعى

مى‌كند كه برخى در پيشگاه خداوند مى‌گويند: «فاعترفنا بذنوبنا فهل الى خروج من سبيل».⁽¹⁾

حج از جمله عباداتى است كه عبادات ديگر نيز در آن مطرح است. مانند نماز؛ «و اتخذوا من مقام ابراهيم مصلّى»⁽²⁾يا روزه در باره‌ى كسى كه نتواند در حج قربانى كند بايد سه روز در ايام حج و هفت روز به هنگام بازگشت به وطن روزه بگيرد؛ «فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام فى الحج و سبعة اذا رجعتم»⁽³⁾، چه اين كه كسى كه مى‌خواهد به حج برود بايد از پيش بدهى خمس يا زكاتش را پرداخته باشد.

حج از جمله عباداتى است كه بسيارى از فضايل اخلاقى و انسانى مانند اخلاص و ذكر خدا و طهارت نفس و تزكيه‌ى روح در آن مطرح است؛ زيرا حج و عمره را بايد براى رضاى خداوند متعال به جا آورد؛ «و اتمّوا الحج و العمرة للّه»⁽⁴⁾چه اين كه ياد خداوند در مقاطع مختلف حج بايد تحقق يابد؛ «و اذكروا الله فى أيام معدودات»⁽⁵⁾و «ليذكروا اسم الله على ما رزقهم من بهيمة الانعام»⁽⁶⁾و در پرتو ياد خدا و قصد قربت در همه‌ى اعمال حج روح و نفس انسان تزكيه و تكامل پيدا مى‌كند.

حج در دين اسلام از جايگاه ويژه‌اى برخوردار است، از اين رو به عنوان پرچم اسلام؛ «جعله للاسلام علماً»⁽⁷⁾و جهاد ضعيفان؛ «الحج جهاد كل ضعيف»⁽⁸⁾و عامل آرامش روح؛ «الحج تسكين القلوب»⁽⁹⁾و سبب تقويت دين؛ «فرض الله ... و الحج تقوية للدين»⁽¹⁰⁾و وسيله‌ى تقرب به پروردگار؛ «انّ افضل ما توسّل به المتوسلون الى الله سبحانه و تعالى ... حج البيت و اعتماره»⁽¹¹⁾و در نهايت عامل جلب رحمت حق و نيل به سعادت ابدى خواهد بود؛ «جعله الله سبباً لرحمته و وصلة الى جنّته».⁽¹²⁾

انگيزه تدوين

از آنجا كه موضوع حج و التزام به مناسك و درك اسرار اين فريضه الهى آرامبخش روح و روان آدمى است، شايسته است كه زائران بيت اللَّه مخصوصاً راهنمايان و مبلغان حج با منبع اصيل وحى يعنى قرآن كريم هر چه بيشتر مأنوس باشند چرا كه اين ويژگى آرامبخشى روح در اين كتاب آسمانى بطور كامل متجلى است. چرا كه از سويى قرآن كريم به عنوان ذكر معرفى شده است: «إنّا نحن نزّلنا الذكر وانّا له لحافظون»⁽¹⁾و از سوى ديگر ذكر الهى مايه آرامش روح است: «ألا بذكر اللَّه تطمئنّ القلوب»⁽²⁾.

از اين رو كميته آيات و روايات زير نظر بعثه مقام معظّم رهبرى تصميم گرفتند تا دو تحقيق در زمينه تفسير آيات حج صورت گيرد. يكى ويژه آيات حج كه برخى از دوستان عهده دار شدند. دوم تحقيق به صورت عمومى در دو فصل، فصل اول آيات مربوط به حج و مكّه معظّمه و فصل دوم آيات مربوط به مدينه منوّره و مسائل تاريخى مانند برخى از جنگهاى بدر، احد، احزاب، تبوك و برخى از آياتى كه مربوط به پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله است. كه مجموع آيات به 200 آيه رسيد و هدف از اين كار اين بود تا روحانيون گرانقدر هم خود هر چه بيشتر با معارف قرآن كريم آشنا شوند و هم زائران بيت اللَّه را با معارف و اسرار قرآن كرم مأنوس سازند.

شيوه تحقيق

در آغاز متن آيه شريفه و ترجمه آن بيان شده و بعد از آن واژه‌هاى مشكل آن معنا گرديده و سپس تفسير آيه شريفه بيان شده و در پايان نكته‌هاى مختلف (ادبى، اخلاقى، تربيتى، اجتماعى و عرفانى) كه از منابع و مصادر مختلف تفاسير شيعه و اهل سنت مورد استفاده قرار گرفته و در ذيل معرفى مى‌شود، بيان شده است.

1- التبيان

2- مجمع‌البيان

3- نورالثقلين

4- صافى

5- الميزان

6- نمونه

7- راهنما

8- نور

9- كشاف

10- مفاتيح الغيب

11- روح المعانى

12- فى ظلال

محمد بن حسن طوسى

فضل بن حسن طبرسى

عبد على بن جمعه حويزى

محسن فيض كاشانى

سيد محمد حسين طباطبايى

ناصر مكارم شيرازى

اكبر هاشمى رفسنجانى و همكاران

محسن قرائتى و همكاران

زمخشرى

فخر رازى

سيد محمود آلوسى

سيد قطب

در پايان بر خود لازم مى‌دانم از تمام دوستان عزيز و گرانقدرم حجج اسلام آقايان محترم

محمود شريفى

سيد محمد كاظم طباطبايى

محمود لطيفى

رضا برنجكار

محمد فاكر ميبدى

محمود مهدى پور

كه با تذكرات سودمند و ارزنده خود اين جانب را در تحقيق و تنظيم اين كتاب مساعدت كردند صميمانه تقدير و تشكر كنم.

اكبر دهقان

فصل اول: تفسير و نكته‌هاى آيات حج‌

كعبه مركز امنيت‌

«و اذ جعلنا البيت مثابة للنّاس و امناً واتّخذوا من مقام ابراهيم مصلّى و عهدنا الى ابراهيم و اسماعيل ان طهّرا بيتى للطّائفين و العاكفين و الرّكّع السّجود».⁽¹⁾

ترجمه

و (به خاطر بياوريد) هنگامى كه خانه‌ى كعبه را محل بازگشت و مركز امن و امان براى مردم قرار داديم. و (براى تجديد خاطره،) از مقام ابراهيم، عبادتگاهى براى خود انتخاب كنيد. و ما به ابراهيم و اسماعيل امر كرديم كه: «خانه‌ى مرا براى طواف كنندگان و مجاوران و ركوع كنندگان و سجده كنندگان، پاك و پاكيزه كنيد.»

تفسير

قرآن كريم بعد از ذكر مقام و منزلت ابراهيم عليه السلام در آيه 124 سوره بقره، عظمت خانه كعبه را بيان مى‌كند و مى‌فرمايد: به خاطر بياوريد هنگامى كه خانه كعبه را «مثابه» (محل بازگشت و توجه) مردم و مركز امن و امان قرار داديم.

در معناى «مثابة للنّاس» چند قول است:

نوعاً مسلمانانى كه از خانه كعبه باز مى‌گردند، قصد دارند دوباره بسوى آن برگردند و هيچگاه زيارت و احتياج خود را نسبت به آن تمام شده نمى‌دانند، لذا در حديث وارد شده، كسى كه از مكه به اين قصد مراجعت كند كه در آينده بسوى آن برگردد، عمرش طولانى مى‌شود.⁽¹⁾

مثابه: اسم مكان است، در اصل از ماده (ثوب) به معنى رجوع شى‌ء است به حالت اولى و يا به حالتى كه ابتدا براى آن در نظر گرفته شده است. در آيه شريفه به معنى مكانى است كه مردم به آن رجوع مى‌كنند، يا مكانى كه به مردم به خاطر انجام حج يا عمره ثواب مى‌دهند.⁽²⁾

«و امناً» خانه كعبه به اين مناسبت «محل امن» است كه خداوند مقرر فرموده كسى كه به اين خانه پناهنده شود هنگامى كه در آنجا است جان و مال او ايمن باشد. بعد مى‌فرمايد از مقام ابراهيم محلى براى نماز انتخاب كنيد «و اتّخذوا من مقام ابراهيم مصلّى» مقصود اين است نزديك مقام ابراهيم نماز طواف بخوانيد.

در تعيين مقام ابراهيم چهار قول وجود دارد:

«و عهدنا الى ابراهيم و اسماعيل ان طهّرا ...» «عهد» در اينجا به معنى امر

است، يعنى امر كرديم به آن‌ها (ابراهيم و اسماعيل) كه خانه را براى طواف كنندگان و مجاوران و ركوع كنندگان و سجده كنندگان (نمازگزاران) پاكيزه داريد.

منظور از «تطهير» يا اختصاص خانه كعبه به عبادت و انجام مناسك حج است كه اين خود يك نوع تطهير است و يا اينكه مراد پاك كردن خانه خدا از كثافات ظاهرى است.⁽¹⁾از امام صادق عليه السلام روايت شده كه درباره قول خدا «طهّرا بيتى للطائفين» فرمود: «نحيّا عنه المشركين ...» يعنى مشركان را از خانه خدا دور كنيد.⁽²⁾

«عكوف» مصدر «عاكفين» به معناى ماندن و اقامت كردن در مكانى است.

منظور از عاكفان در آيه شريفه به قرينه طواف و ركوع و سجود يا مطلق عبادت كنندگان خداوند متعال هستند يا مجاوران در مسجدالحرام‌اند كه در حال اعتكاف يا نظر كردن به كعبه‌اند، نه كسانى كه در مكه مقيم‌اند و در آيه شريفه «سواء العاكف فيه والباد»⁽³⁾مطرح شدند، زيرا عاكف در آنجا به معناى ساكن شهر مكه است، نه به معناى معتكف يا ناظر به كعبه.⁽⁴⁾نكته‌ها

تعيين خانه خداوند براى حضور مردم و تأكيد بر حفظ امنيت حاضران در آن محيط از نعمت‌هاى الهى و شايسته ياد كردن است. «اذ» مفعول براى «اذكروا» است و

«ل» در «للناس» حكايت از آن دارد كه قرار دادن كعبه براى حضور پياپى مردم در جهت منافع آنان است.⁽¹⁾2. كعبه محل رجوع مردم

حضرت ابراهيم عليه السلام شخصيت جهانى است. در آيه 124 سوره بقره خداوند ابراهيم عليه السلام را امام براى همه مردم قرار داد «انّى جاعلك للنّاس اماماً» و در اين آيه كعبه را محل رجوع و مركز امن براى همه مردم قرار داده است «و اذ جعلنا البيت مثابة للنّاس و امناً».⁽²⁾

واژه «امناً» مصدر و منظور محل امن است، تعبير از اسم مكان بصورت مصدر جهت مبالغه است. خانه كعبه به اين مناسبت محل امن ناميده مى‌شود كه كسانى كه اين خانه را زيارت كنند از عذاب الهى در امان هستند، علاوه خداوند مقرر فرموده كسى كه به اين خانه پناهنده شود تا هنگامى كه در آنجا است جان و مال او ايمن باشد و هرگز ترس به خود راه ندهد و مردم به جهت عظمت و احترامى كه براى اين خانه قائل هستند به كسى كه خود را در پناه آن قرار بدهد اصلا متعرض نمى‌شوند. به واسطه رعايت همين احترام مقرر گرديده كه قانون جزايى اسلام بر كسى كه پس از ارتكاب جنايتى در خارج به خانه كعبه يا به حرم پناهنده شود اجرا نشود.

از طرفى براى آنكه اين موضوع وسيله‌اى براى تعطيل حدود الهى نشود و افراد از اين قانون سوء استفاده نكنند، در اسلام مقرر شده است كه آن شخص را از لحاظ مواد غذايى و آشاميدنى و خريد و فروش در مضيقه بگذاريد تا ناگزير از خانه كعبه و حرم آن

خارج گردد و حد الهى درباره او جارى شود تا هم احترام خانه كعبه رعايت شود و هم حدود الهى تعطيل نگردد.⁽¹⁾4. امنيت خانه كعبه حتى براى حيوانات

بايد همگان حتى حيوانات در خانه خدا امنيت كامل داشته و از هرگونه آزارى مصون باشند «و اذ جعلنا البيت ... امناً».

تقييد كلمه «مثابة» به وسيله «النّاس» و مقيد نساختن «امناً» به آن قيد گوياى اين نكته است كه امنيت مكه بايد براى هر ذى‌روحى چه انسان و چه غيرانسان تأمين شود.⁽²⁾5. اهميت مقام ابراهيم

قرآن كريم در اينجا نفرمود در مقام ابراهيم نماز بخوانيد «صلّوا فى مقام ابراهيم»، بلكه فرمود در آنجا محل نماز انتخاب كنيد كه در اين صورت امر به نماز نشده، بلكه امر الهى به اتخاذ محل نماز در نزد مقام ابراهيم عليه السلام تعلق گرفته است (علت لزوم نماز در مقام ابراهيم براى احترام و اهميت اين مقام است).⁽³⁾اين اهميت و عظمت مقام ابراهيم عليه السلام را نيز كلام امام صادق عليه السلام بيان مى‌كند: «انّ اللَّه فضّل مكّة و جعل بعضها افضل من بعض فقال اللَّه تعالى «و اتّخذوا من مقام ابراهيم مصلّى»».⁽⁴⁾

و نيز از امام باقر عليه السلام روايت شده است: «... لقد وضع عبد من عباد اللَّه قدمه على حجر فأمر اللَّه تبارك و تعالى ان نتّخذها مصلّى ...»: بنده‌اى از بندگان خدا (ابراهيم) پايش را بر سنگى نهاد، پس خداوند براى تجديد خاطره به ما دستور داد كه آن سنگ را

جايگاه نماز خويش كنيم.⁽¹⁾6. خدمت در مكان‌هاى عبادى

خدمت كردن در مكان‌هاى عبادى و مهيّا ساختن آن‌ها براى پرستش خدا عملى نيكو و شايسته است «و عهدنا الى ابراهيم و اسماعيل ان طهرا بيتى للطائفين و العاكفين و الركع السجود».⁽²⁾

پاك نگاه داشتن مكان عبادت يك امر ضرورى است. قيدهاى «للطائفين» و «العاكفين» و ... مى‌تواند بيانگر اين معنا باشد كه فلسفه تطهير كعبه جايگاه عبادت بودن آن است و لذا مى‌توان ضرورت پاك نگاه داشتن همه مكان‌هاى عبادت را احتمالى موجه دانست.⁽³⁾8. نزديك‌ترين حالات نمازگزار به خداوند

سرّ اينكه از جميع حالات نمازگزار موضوع ركوع و سجود مطرح شده «والرّكع السجود» آن است اين دو نزديك‌ترين حالات انسان به سوى خداوند متعال است علاوه بر اينكه ركوع و سجود دو ركن اساسى نماز محسوب مى‌شوند و در بسيارى از اوقات به عنوان كنايه از نماز ذكر مى‌شوند.⁽⁴⁾9. وجوب نماز طواف

فقهاى اماميه براى وجوب نماز طواف به همين آيه «و اتّخذوا من مقام ابراهيم مصلّى» استدلال كرده‌اند، زيرا خداوند به خواندن نماز در مقام ابراهيم عليه السلام امر فرموده و

امر دلالت بر وجوب دارد و از طرفى غير از نماز طواف مسلّماً هيچ نمازى در آن مكان واجب نيست، نتيجه اين مى‌شود كه متعلّق (امر) واقع در آيه نماز طواف است.⁽¹⁾10. مقام ابراهيم از آيات روشن الهى

گرچه سراسر جهان آيات الهى است، اما در محدوده كعبه آيات الهى بيّن و روشن است «انّ اوّل بيت وضع للنّاس ... فيه آيات بيّنات مقام ابراهيم» آنگاه يكى از برجسته‌ترين آيات الهى مقام ابراهيم است كه ذكر خاص بعد از عام مفيد اهميت است.⁽²⁾11. اهميت عبادت

عبادت و نماز به اندازه‌اى مهم است كه حتى ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام براى انجام آن مراسم بايد مأمور پاكسازى شوند.⁽³⁾12. تطهير خانه خدا وظيفه عموم مسلمانان

گرچه خطاب تطهير بيت به ابراهيم و اسماعيل است و لكن همه مسلمانان موظف به اين عمل هستند از اين رو امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: «انّ اللَّه عزّوجلّ يقول فى كتابه طهّرا بيتى ... فينبغى للعبد ان لا يدخل الّا و هو طاهر قد غسل عنه العرق و الاذى و تطهّر» از اين حديث استفاده مى‌شود كه عبادت با طهارت ارتباط دارد.⁽⁴⁾13. شرافت خانه كعبه

در آيه شريفه از خانه كعبه بعنوان «بيتى» خانه من، تعبير شده، در حالى كه روشن است خداوند نه جسم است و نه نياز به خانه دارد. منظور از اين اضافه همان اضافه

تشريفى است به اين معنى كه براى بيان شرافت و عظمت چيزى آن را به خدا نسبت مى‌دهند. ماه رمضان را شهراللَّه و خانه كعبه را بيت اللَّه مى‌گويند.⁽¹⁾

مرحوم طبرسى گويد: جهت اسناد بيت به خداوند آن است كه خواسته مزيت آن را بر ساير بقاع و مكان‌ها روشن سازد.⁽²⁾14. اطلاق بيت به خانه كعبه پيش از ساختن آن

آيا پيش از ساختن خانه كعبه توسط ابراهيم و اسماعيل به آنجا بيت اطلاق مى‌شده كه خداوند آن دو بزرگوار را مأمور به تطهير بيت كرده است؟ در پاسخ برخى گفته‌اند منظور آن است كه خانه الهى را بر اساس طهارت از شرك بنا كند و جمله (ان طهّرا بيتى) نظير آيه «افمن اسّس بنيانه على تقوى من اللَّه» است و برخى نيز گفته‌اند آن محل را از وجود بت‌ها و شرك و گناه پاك سازد.⁽³⁾

تقاضاى ابراهيم براى ساكنان مكه‌

«و اذ قال ابراهيم ربّ اجعل هذا بلداً امناً وارزق اهله من الثّمرات من امن منهم باللَّه واليوم الاخر قال و من كفر فامتّعه قليلًا ثمّ اضطرّه الى عذاب النّار و بئس المصير».⁽¹⁾

ترجمه

و (به ياد آوريد) هنگامى را كه ابراهيم عرض كرد: «پروردگارا! اين سرزمين را شهر امنى قرار ده؛ و اهل آن را- آن‌ها كه به خدا و روز بازپسين، ايمان آورده‌اند- از ثمرات (گوناگون)، روزى ده.» گفت: « (دعاى تو را اجابت كردم؛ و مؤمنان را از انواع بركات، بهره‌مند ساختم؛) اما به آن‌ها كه كافر شدند، بهره‌ى كمى خواهم داد؛ سپس آن‌ها را به عذاب آتش مى‌كشانم؛ و چه بد سرانجامى است!»

تفسير

در اين آيه شريفه حضرت ابراهيم عليه السلام دو تقاضاى مهم از خداوند براى ساكنان اين منطقه و سرزمين مى‌كند، مى‌گويد: پروردگارا! اين وادى را از سرزمين‌هاى امن قرار بده يعنى امن از عقوبت الهى كه به اين سرزمين برسد، همانطورى كه به ساير سرزمين‌ها عقوبت الهى از قبيل زلزله و غرق و مانند آن رسيده است و خداوند دعاى او را مستجاب گردانيد.

«هذا» در آيه شريفه «رب اجعل هذا بلداً» اشاره به وادى است كه قبلًا ابراهيم عليه السلام آنرا ذكر كرده بود «ربّنا انى اسكنت من ذرّيتى بواد غير ذى ذرع»⁽¹⁾

«امناً» صفت براى بلد است پس تنها اهل شهر را شامل نمى‌شود بلكه نبات و حيوان هم از خطر قطع و صيد در امان هستند و به همين جهت قطع درختان و صيد جانوران بر محرمان جايز نيست.

بعد گويد پروردگارا اهل اين سرزمين را، آن‌ها كه به خدا و قيامت ايمان آورده‌اند از ثمرات مختلف روزى بخش و اين دعا نيز مستجاب گرديد.

همانطورى كه مشاهده مى‌شود چنانكه به استجابت اين دعا در سوره قصص آيه 57 اشاره نمود «اولم نمكن لهم حرماً امناً يجبى اليه ثمرات كل شى‌ء» حضرت ابراهيم عليه السلام در اينجا فقط براى مؤمنين دعا نمود. ولى بر خلاف آنچه ابراهيم عليه السلام تنها براى مؤمنين ثمرات خواست اما چون رحمت خداوند وسيع است و روزى دنيا را براى عموم مؤمنين و كفار قرار داده چنانكه آيه شريفه «كلًا نمدّ هؤلاء و هؤلاء ...» به اين معنى اشاره دارد، خداوند در پاسخ اين تقاضا چنين فرمود: كسانى كه راه كفر را پيش گرفتند بهره كمى از اين ثمرات به آن‌ها خواهم داد اما در قيامت آن‌ها را به عذاب آتش مى‌كشانم و چه بد سرانجامى است.⁽²⁾

در اين كه منظور از ثمرات چيست؟ مفسران وجوهى بيان كرده اندولى ظاهراً ثمرات يك معناى وسيع دارد كه هرگونه نعمت مادى اعم از ميوه‌ها و مواد ديگر غذايى و نعمتهاى معنوى را شامل مى‌شود. در حديثى امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: منظور ميوه

دلها است اشاره به اينكه خداوند محبت و علاقه مردم را به اين سرزمين جلب مى‌كند.⁽¹⁾نكته‌ها

ابن عباس مى‌گويد: مقصود از اين دعا اين است كه پروردگارا اين شهر را مورد احترام قرار بده بطورى كه حتى پرند گان آن شكار نشود و درخت آن قطع نگردد و گياه آن چيده نشود و به همين معنى برمى‌گردد كلام امام صادق عليه السلام كه فرمود: «من دخل الحرم و مستجيراً به فهو آمن من سخط اللَّه عزوجل و من دخله من الوحش و الطّير كان امناً من ان يهاج او يؤذى حتّى يخرج من الحرم».

پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز روز فتح مكه فرمود: «انّ اللَّه تعالى حرّم مكه يوم خلق السموات و الارض فهى حرام الى ان تقوم الساعه لم تحل لاحد قبلى و لا تحل لاحد من بعدى و لم تحلّ لى الّا ساعه من النهار ...».

از اين روايت و امثال آن كه در ميان محدثين مشهور است استفاده مى‌شود كه مكه قبل از دعاى ابراهيم عليه السلام مورد احترام بوده است منتهى اين احترام بواسطه دعاى آن حضرت تأكيد و تجديد شده است.⁽²⁾2. سرّ اختلاف تعبير درباره شهر مكه

چرا در اين آيه شريفه «رب اجعل هذا بلداً امناً» كلمه «بلداً» به صورت نكره آمده و در سوره ابراهيم «ربّ اجعل هذا البلد امناً» به صورت معرفه آمده است؟

ممكن است اختلاف در تعبير به خاطر آن باشد كه اين دو دعا از نظر زمان تفاوت داشته است. دعاى اول مربوط به زمانى است كه اين منطقه هنوز شهر نشده است. يعنى اجعل هذا الوادى بلداً امناً و دعاى دوم مربوط به زمانى است كه اين منطقه شهر شده است آنگاه دعا مى‌كند اين شهر را محل امن قرار بده.⁽¹⁾3. تحقق اقتصاد سالم در پرتو امنيت

در اين آيه شريفه ابراهيم عليه السلام نخست تقاضاى امنيت و سپس درخواست مواهب اقتصادى مى‌كند و اين خود اشاره‌اى است به اين حقيقت كه تا امنيت در شهر يا كشورى حكمفرما نباشد فراهم كردن يك اقتصاد سالم ممكن نيست.⁽²⁾4. دعاى ابراهيم عليه السلام براى خصوص ذريه صالح

دعاى حضرت ابراهيم عليه السلام كه براى تأمين رزق ساكنان مكه در دو آيه نقل شده:

الف) «و ارزق اهله من الثمرات من آمن منهم باللَّه و اليوم الآخر».⁽³⁾

ب) «ربّنا انّى اسكنت ذرّيتى بواد غير ذى زرع عند بيتك المحرم ربّنا ليقيموا الصلوة فاجعل افئدة من الناس تهوى اليهم و ارزقهم من الثّمرات لعلّهم يشكرون».⁽⁴⁾

در اين آيه قيد «من آمن منهم» نيامده جهتش آن است كه در اينجا حضرت ابراهيم براى خصوص ذريه صالح خود دعا مى‌كند. از اين رو لازم نبود قيد ايمان مجدداً مطرح گردد.

اين نكته از سخن خود ابراهيم استفاده مى‌شود كه به خداوند عرضه داشت من ذريه‌ام را در اين سرزمين اسكان دادم تا نماز را بر پا دارند و از خدا خواست تا دلهاى

گروهى از مردم را به آنان گرايش دهد بنا براين سخن درباره خصوص مؤمنان و كسانى است كه شايستگى دارند دلها به آن‌ها گرايش يابد.⁽¹⁾5. توجه انبياء به نيازهاى مادى مردم

انبياء الهى علاوه بر ارشاد و هدايت به نيازهاى مادى همانند امنيت و معيشت مردم نيز توجه داشته و براى آن تلاش و دعا كنند.

جمله «و من كفر فامتّعه قليلًا» به اين معنا نيست كه خداوند به كافر كم يا در مدتى كوتاه نعمت مى‌دهد بلكه دنيا در مقايسه با آخرت قليل است «فما متاع الحيوة الدنيا فى الاخرة الا قليل»⁽²⁾بنابراين كافر حتى اگر در سراسر زندگى از نعمتهاى دنيا برخوردار باشد بهره‌مندى او اندك است.⁽³⁾7. آثار اعمال

از اين جمله «اضطره» استفاده مى‌شود گرچه اعمال بشر به اختيار و انتخاب خود آن‌ها واقع مى‌شود اما براى اين اعمال يك سلسله آثار و نتايج وضعى و طبيعى است كه برحسب نظام علت و معلول آن آثار اضطراراً به آن‌ها مى‌رسد.⁽⁴⁾8. بهره مندى مؤمن و كافر از رزق مادى

در آيه 124 بقره حضرت ابراهيم عليه السلام براى ذريه خويش درخواست مقام امامت كرد، اما خداوند در پاسخ فرمود اين مقام به ستمگران نمى‌رسد.

در آيه 126 آن حضرت بخاطر رعايت ادب رزق دنيا را تنها براى مؤمنان

درخواست كرد، اما خداوند اين محدوديت را نپذيرفت زيرا رزق مادى نصيب مؤمن و كافر مى‌گردد «كلًا نمدّ هؤلاء و هؤلاء و ما كان عطاء ربّك محذوراً».⁽¹⁾

پنج تقاضاى مهم در تجديد بناى كعبه‌

«و اذ يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسماعيل ربّنا تقبّل منّا انّك انت السّميع العليم* ربّنا واجعلنا مسلمين لك و من ذريّتنا امّة مسلمة لك و ارنا مناسكنا و تب علينا انّك انت التواب الرّحيم* ربّنا وابعث فيهم رسولًا منهم يتلوا عليهم آياتك و يعلّمهم الكتاب والحكمة و يزكّيهم انّك انت العزيز الحكيم».⁽²⁾

ترجمه

و (نيز به ياد آوريد) هنگامى را كه ابراهيم و اسماعيل، پايه‌هاى خانه (كعبه) را بالا مى‌بردند؛ (و مى‌گفتند:) «پروردگارا! از ما بپذير، كه تو شنوا و دانايى. «127» پروردگارا! ما را تسليم فرمان خود قرار ده؛ و از دودمان ما، امتى كه تسليم فرمانت باشند، (به وجود آور؛) و طرز عبادتمان را به ما نشان ده و توبه‌ى ما را بپذير، كه تو توبه پذير و مهربانى. «128» پروردگارا! در ميان آن‌ها پيامبرى از خودشان برانگيز، تا آيات تو را بر آنان بخواند، و آن‌ها را كتاب و حكمت بياموزد، و پاكيزه كند؛ زيرا تو توانا و حكيمى (و بر اين كار، قادرى).» «129»

تفسير

قرآن كريم در آيه نخست مى‌فرمايد: به ياد آوريد هنگامى كه ابراهيم و اسماعيل پايه‌هاى خانه كعبه را بالا مى‌بردند و مى‌گفتند پروردگارا از ما بپذير تو شنوا و دانايى. «و اذ يرفع ابراهيم القواعد ...» اين تعبير را مى‌رساند كه شالوده‌هاى خانه كعبه وجود داشته و ابراهيم و اسماعيل پايه‌ها را بالا بردند.⁽¹⁾

«ربّنا تقبل منّا انّك انت السميع العليم»؛ اين عين دعايى است كه ابراهيم و اسماعيل در حال ساختن كعبه كردند و احتياج به تقدير قول و امثال آن ندارد. در واقع مثل اينكه با گفتن جمله «و اذ يرفع ابراهيم القواعد ...» كه حكايت حال گذشته است.

ابراهيم و اسماعيل در حالى كه پايه‌هاى خانه خدا را بالا مى‌بردند، در برابر چشم شنونده مجسم مى‌شوند و لذا عين عبارت دعاى آن‌ها را بدون وساطت گوينده مى‌شنود گويى از زبان خود آن‌ها صادر مى‌شود.⁽²⁾

در دو آيه اخير از آيات مورد بحث، ابراهيم و فرزندش اسماعيل پنج تقاضاى مهم از خداوند جهان مى‌كنند. اين تقاضاها كه به هنگام اشتغال به تجديد بناى خانه كعبه صورت گرفت بقدرى حساب شده و جامع تمام نيازمندى‌هاى زندگى مادى و معنوى است كه انسان را به عظمت روح اين دو پيامبر بزرگ خدا كاملًا آشنا مى‌سازد.

مناسكنا».

«قواعد»: جمع (قاعده) به معنى شالوده است و در اصل از ماده (قعود) است و لذا به آن قسمت از بنا گفته مى‌شود كه بر زمين نشسته است و بالا بردن قواعد به معنى بالابردن اصل بنا است و اين يك تعبير مجازى است چون بالا بردن مربوط به مجموع بناست و به جزء آن نسبت داده شده است و گويا كلمه «من البيت» اشاره به اين عنايت مجازى است.⁽²⁾

«نسك» به معنى عبادت است. مناسك جمع منسك به معناى مواضع عبادت است، يعنى محلى كه انسان به خاطر عبادت در آنجا انس پيدا كرده و زائران خانه خدا براى عمره و حج به آنجا مى‌روند و به وسيله اعمال شايسته به خداوند تقرب پيدا مى‌كنند، البته «نسك» در اعمال حج غلبه پيدا كرده و مخصوص آن شده است.⁽³⁾

«بعث» به معناى برانگيختن چيزى از محل يا كسى براى انجام وظيفه است و در معناى ارسال مجازاً بكار مى‌رود. اين واژه در قرآن در موارد مختلفى بكار رفته از جمله:

بعثت انبياء براى تبليغ دين «فبعث اللَّه النبيّين مبشّرين و منذرين».⁽⁴⁾

برانگيختن مردگان براى حسابرسى و پاداش «من بعثنا من مرقدنا».⁽¹⁾

رسيدن به مقام شفاعت «عسى ان يبعثك ربّك مقاماً محموداً».⁽²⁾

بيدار كردن از خواب «ثمّ يبعثكم فيه».⁽³⁾

در اينكه مقصود از حكمت چيست وجوه مختلفى بيان شده است:

الف. سنت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله

ب. معرفت به امور دين و تأويل آيات قرآن

ج. احكامى كه فقط بوسيله تعليم انبياء به دست مى‌آيد.

د. مواعظ و حلال و حرامى است كه در قرآن ذكر شده است.

ه. حكمت صفت كتابى است كه در آيه شريفه ذكر شده است.

مرحوم طبرسى گويد: تمام اين وجوه قابل توجه است.⁽⁴⁾و. اشاره به احياى افكار و عقول انسان‌ها است كه بواسطه انبياء الهى انجام مى‌گيرد، چنانكه سخن اميرالمؤمنين عليه السلام بر اين معنى دلالت دارد: «و يثيروا لهم دفائن العقول».⁽⁵⁾

نكته‌ها

ياد كردن از بنيان‌گذاران عمل نيك امرى پسنديده و نيكو است «و اذ يرفع

ابراهيم القواعد من البيت و اسماعيل اذ ...» مفعول براى «اذكروا» است يعنى بانيان كعبه را همواره به خاطر داشته باشيد و اين دستور درسى است به انسان‌ها كه نبايد بنيان‌گذاران عمل نيك از يادها بروند.⁽¹⁾2. خداوند تنها اجابت كننده دعا

تنها خداوند شنواى دعاى بندگان، اجابت كننده درخواست‌هاى ايشان و آگاه به نيازهاى آنان است «ربّنا تقبّل منّا انّك انت السميع العليم». شنوا بودن خداوند به مناسبت جمله قبل كه حاوى دعا و درخواست است كنايه از اجابت كردن و برآورده ساختن تقاضا است.⁽²⁾3. از امام صادق عليه السلام روايت شده: «فلمّا امر اللَّه عزوجل ابراهيم ان يبنى البيت و لم يدر فى اىّ مكان يبنيه فبعث اللَّه جبرئيل فخط له موضع البيت فأنزل اللَّه عليه القواعد من الجنّة فبنى ابراهيم البيت و نقل اسماعيل الحجر من ذى طوى فرفعه الى السماء تسعة اذرع».⁽³⁾

كعبه پيش از حضرت ابراهيم عليه السلام نيز وجود داشته است، از اين رو وقتى با زن و بچه‌اش به مكه مى‌آيد مى‌گويد: «ربّنا انّى اسكنت ذريّتى بواد غير ذى زرع عند بيتك المحرم».⁽⁴⁾

و از بعضى از احاديث نيز استفاده مى‌شود كه شالوده‌هاى خانه كعبه پيش از ابراهيم حتى از زمان آدم بنا شده بود و ابراهيم و اسماعيل پايه‌ها را بالا بردند، مثلًا در خطبه

قاصعه نهج البلاغه مى‌خوانيم: «الا ترون انّ اللَّه سبحانه اختبر الاوّلين من لدن آدم صلوات اللَّه عليه الى الاخرين من هذاالعالم باحجار ... فجعلها بيته الحرام ...

ثمّ امر ادم و ولده يثنوا اعطافهم نحوه».

تعبير «و اذ يرفع القواعد ...» مى‌رساند كه شالوده‌هاى خانه كعبه وجود داشته و ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام پايه‌ها را بالا بردند و در روايت ديگر است كه حلبى از امام صادق عليه السلام سؤال كرد: آيا حج قبل از بعثت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله انجام مى‌شد؟ حضرت فرمود: آرى شاهد آن آيه شريفه (و اذ يرفع ...) است.⁽¹⁾5. اهميت قبولى عمل

كار مهم نيست، قبول شدن آن اهميت دارد، حتى اگر كعبه بسازيم ولى مورد قبول خدا قرار نگيرد ارزش ندارد «ربّنا تقبّل منّا».⁽²⁾

منظور ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام از اسلام در جمله «واجعلنا مسلمين لك» اسلام به معنى معروف در ميان ما نيست، زيرا ابراهيم عليه السلام يكى از پنج پيغمبر اولوالعزم خدا و صاحب آئين حنيف است و معنى ندارد كه بگوييم تا آن وقت حتى اين اسلام ظاهرى را كه اولين مرتبه عبوديت است دارا نشده بود، بلكه مراد از اسلام در اينجا كمال عبوديت و تسليم كامل در مقابل پروردگار است.⁽³⁾7. نمونه تسليم بودن ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام

حضرت ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام دعا مى‌كنند: «ربّنا واجعلنا مسلمين لك» خدايا

ما را تسليم خودت قرار بده. قرآن كريم در مورد ديگر نمونه تسليم بودن اين دو پيامبر بزرگ را در برابر امر الهى بيان مى‌كند و از آن‌ها به عظمت ياد مى‌نمايد: «فلمّا اسلما و تلّه للجبين».⁽¹⁾

اين كه حضرت ابراهيم عليه السلام از خداوند تقاضاى تسليم بودن در برابر اوامر الهى مى‌نمايد. خداوند سبحان هم او را به اين مقام و مرتبه نائل نمود و نشانه تسليم بودن در برابر خداوند دارا بودن قلب سليم است كه در دو مورد از قرآن درباره حضرت ابراهيم عليه السلام سخن از قلب سليم آمده يكى سخن خود ابراهيم عليه السلام است. آنجا كه فرمود: «يوم لا ينفع مال و لا بنون الّا من اتى اللَّه بقلب سليم»⁽²⁾و ديگر توصيف خداوند از ابراهيم عليه السلام است «و انّ من شيعته لابراهيم اذ جاء ربه بقلب سليم».⁽³⁾

در آيه شريفه، ابراهيم و اسماعيل هنگام دعا عرض مى‌كنند: خدايا از ما قبول فرما «ربّنا تقبّل منّا». اما چه چيزى را قبول كن؟ البته معلوم است منظور بناى خانه كعبه است ولى گويا آن‌ها با اين طرز بيان مى‌خواهند كوچكى عمل خود را در پيشگاه خدا ثابت كنند و منظورشان اين است كه خدايا اين عمل ناچيز را از ما بپذير.⁽⁴⁾10. عدم تساوى ابراهيم و اسماعيل در كار

ابراهيم واسماعيل عليهما السلام در كار مساوى نبودند در حديث مى‌خوانيم ابراهيم عليه السلام بنايى مى‌كرد و اسماعيل سنگ به دست پدر مى‌داد و چون كار اين دو با هم تفاوت داشت

ميان نام آن دو بزرگوار نيز فاصله گذاشته شده است.⁽¹⁾11. تفاوت قبول و تقبل

تفاوت بين قبول و تقبل آن است كه در تقبل شخص كار را با تكلّف مى‌پذيرد و اين بخاطر آن است كه عمل ناقص و شايسته پذيرش كامل نيست. (گرچه قبول و تقبل نسبت به خداوند مساوى است) بنابراين بكار رفتن لفظ (تقبل) حاكى از اعتراف ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام به عجز و انكسار و قصور در عمل است.⁽²⁾12. مراتب تسليم

تسليم بودن در برابر خدا داراى مراتب و درجات است «ربّنا واجعلنا مسلمين لك» ابراهيم و اسماعيل در آزمايش‌هاى مختلف تسليم بودن خويش را اثبات كردند، از اينكه باز هم تقاضاى توفيق براى نيل به اين مقام را داشتند، معلوم مى‌شود مقام تسليم داراى درجات و مراتب است.⁽³⁾13. تعليم اعمال حج به ابراهيم عليه السلام

از حضرت على عليه السلام روايت شده است: چون ابراهيم از ساختن خانه كعبه فارغ گشت، عرض كرد پروردگارا من مأموريت خود را انجام دادم، پس شيوه انجام اعمال را به ما نشان بده و آن را بر ما آشكار كن و به ما بياموز، پس خداوند جبرئيل را فرستاد تا به همراهى ابراهيم حج نمايد و به صورت عملى به ابراهيم نشان دهد.⁽⁴⁾14. روش بندگى

راه و روش بندگى را بايد از خدا آموخت وگرنه انسان گرفتار انواع خرافات و

انحرافات مى‌شود «ارنا مناسكنا».

تا در انسان حالت تسليم در برابر خداوند نباشد، بيان احكام سودى نخواهد داشت، در اينجا ابراهيم عليه السلام ابتدا از خداوند روح تسليم تقاضا مى‌كند، سپس راه و روش عبادت و بندگى را مى‌خواهد «واجعلنا مسلمين لك ... ارنا مناسكنا».⁽¹⁾

«ربّنا واجعلنا مسلمين لك»؛ اين كلام ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام دلالت دارد بر اينكه كمال سعادت انسان در آن است كه تسليم احكام الهى و قضا و قدر او باشد و توجهى به غير او نداشته باشد.⁽²⁾17. ناتوانى بشر از اداى وظايف

انسان در هر مقام و منزلتى باشد از اداى وظايف الهى خويش ناتوان است «و تب علينا» ازآنجا كه ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام از گناه و معصيت منزه‌اند ولى در عين حال به درگاه خدا توبه مى‌كنند و تقاضاى پذيرفته شدن آن را دارند. معلوم مى‌شود انسان در هر منزلتى هرچند منزلت پيامبران باشد، نمى‌تواند وظيفه عبوديت خويش را به درگاه خداوند ادا كند.⁽³⁾18. مهربانى انسان به فرزندان

چرا حضرت ابراهيم عليه السلام فقط براى ذريه خود دعا كرد و براى همه انسان‌ها دعا نكرد؟ اولًا: بخاطر اينكه شفقت و مهربانى انسان به ذريه و فرزندان خود بيشتر است،

ثانياً: اين دعا گرچه از نظر ظاهرى خصوصى به نظر مى‌رسد، اما از نظر واقع امر عمومى است و براى همه انسان‌ها است، زيرا فرزندان انبيا سبب صلاح و هدايت ساير مردم مى‌شوند.⁽¹⁾ثالثاً: خداوند او را از اين حقيقت آگاه ساخت كه برخى از ذريه او صالح نيستند، بلكه ستمگر هستند (لا ينال عهدى الظّالمين).⁽²⁾

تلاوت آيات خدا، تعليم كتاب آسمانى، آموزش حكمت و پاك سازى مردم از آلودگى‌ها از وظايف پيامبران و از اهداف بعثت ايشان است «يتلوا عليهم آياته و يعلّمهم الكتاب و يزكّيهم».⁽³⁾

دعاى ابراهيم بر اينكه از ذريه او كسى به مقام رسالت برسد كه معلم كتاب و حكمت باشد و مردم را تربيت كند «ربّنا وابعث فيهم رسولًا ... يعلّمهم الكتاب والحكمة ...» به اجابت رسيد، از اين رو قرآن مى‌فرمايد: «فقد اتينا ال ابراهيم الكتاب والحكمة»⁽⁴⁾و نيز مى‌فرمايد: «هو الّذى بعث فى الاميّين رسولًا منهم يتلوا عليهم اياته و يزكّيهم و يعلّمهم الكتاب و الحكمة»⁽⁵⁾از اين رو پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: «انا دعوة ابراهيم عليه السلام و بشرى عيسى عليه السلام».⁽⁶⁾

جهت اين كه تلاوت بر تعليم مقدم شده آن است كه در صورت خواندن مستمر و پشت سر هم تعليم صورت مى‌گيرد و تأثير تعليم براى تزكيه نيز در صورتى است كه مستمر باشد و تزكيه حقيقى در صورتى حاصل مى‌شود كه انسان بطور مستمر با هواى نفس و شيطان مبارزه كند و لذا هر سه فعل «يتلوا، يعلّمهم، يزكّيهم» بصورت فعل مضارع آمده كه دلالت بر استمرار دارد.

در چهار مورد از قرآن كريم مسئله تعليم و تربيت بعنوان هدف انبيا با هم ذكر شده است، در سه مورد تربيت بر تعليم مقدم شمرده شده‌⁽¹⁾و تنها در يك مورد تعليم بر تربيت مقدم شده است (آيه مورد بحث).

با اين كه مى‌دانيم معمولًا تا تعليمى نباشد، تربيتى صورت نمى‌گيرد، بنابراين آنجا كه تعليم بر تربيت مقدم شده اشاره به وضع طبيعى آن است و در موارد بيشترى كه تربيت مقدم ذكر شده، گويا اشاره به مسئله هدف بودن آن است چراكه هدف اصلى تربيت است و بقيه همه مقدمه آن است و تقدم تزكيه بر تعليم از باب تقدم علت غايى بر علت اعدادى است.⁽²⁾23. توجه به نسل

توجه به نسل و فرزندان يك دورنگرى عاقلانه و خداپسندانه است كه حاكى از وسعت نظر و سوز و عشق درونى است كه بارها در دعاهاى ابراهيم عليه السلام به چشم مى‌خورد.

نياز به رهبر آسمانى از اساسى‌ترين نيازهاى جامعه بشرى است. اگر قرن‌ها قبل براى آن

دعا مى‌شود نشان‌دهنده اهميت و ارزش و نقش آن است.⁽¹⁾

تغيير قبله‌

«قد نرى تقلّب وجهك فى السماء فلنولينّك قبلة ترضاها فولّ وجهك شطر المسجد الحرام و حيث ما كنتم فولّوا وجوهكم شطره و انّ الّذين اوتوا الكتاب ليعلمون انّه الحقّ من ربّهم و ما اللَّه بغافل عما يعملون».⁽²⁾

ترجمه

نگاه‌هاى انتظارآميز تو را به سوى آسمان (براى تعيين قبله‌ى نهايى) مى‌بينيم.

اكنون تو را به سوى قبله‌اى كه از آن خشنود باشى، باز مى‌گردانيم. پس روى خود را به سوى مسجد الحرام كن. و هر جا باشيد، روى خود را به سوى آن بگردانيد. و كسانى كه كتاب آسمانى به آن‌ها داده شده، به خوبى مى‌دانند اين فرمان حقى است كه از ناحيه‌ى پروردگارشان صادر شده؛ (و در كتاب‌هاى خود خوانده‌اند كه پيغمبر اسلام، به سوى دو قبله، نماز مى‌خواند). و خداوند از اعمال آن‌ها (در مخفى داشتن اين آيات) غافل نيست.

شأن نزول

مفسرين مى‌گويند محبوب‌ترين قبله در نزد رسول اكرم صلى الله عليه و آله كعبه بود و لذا آن حضرت به جبرئيل فرمود دوست مى‌دارم كه خداوند غير از قبله يهود براى من قبله‌اى

قرار دهد، جبرييل در جواب گفت من هم مانند تو بنده خدا هستم و شما در نزد خداوند از من عزيزتر هستى، اين موضوع را از خداوند بخواه و دعا كن. پس از اينكه جبرئيل به آسمان بالا رفت آن حضرت به اميد اينكه خبرى درباره آنچه از خداوند تقاضا مى‌كرد جبرييل بياورد، به آسمان چشم دوخت در اين حال خداوند اين آيه را نازل فرمود.⁽¹⁾تفسير

«قد نرى تقلب وجهك فى السماء» از اين آيه استفاده مى‌شود كه پيامبر منتظر فرمان تغيير قبله بوده است به خصوص اينكه يهود پس از ورود پيامبر به مدينه اين موضوع را دستاويز خود قرار داده بودند و مرتباً مسلمان‌ها را سرزنش مى‌كردند كه اينها استقلالى از خود ندارند لذا خداوند در اين آيه به مسئله تغيير قبله اشاره نموده و مى‌فرمايد: ما نگاه‌هاى انتظارآميز تو را به آسمان مى‌بينيم.⁽²⁾

«فلنولينك قبلة ترضيها» بعد مى‌فرمايد اكنون تو را به سوى قبله‌اى كه از آن راضى خواهى بود بازمى‌گردانيم، پس رو به جانب مسجدالحرام كن.

كلمه «شطر» ظرف و منصوب است و به معنى سمت و جانب است يعنى روى خود را به سمت مسجدالحرام متوجه كن «و حيث ما كنتم فولوا وجوهكم شطره» بعد از خطاب به پيامبر اكرم خطاب به همه مسلمان‌ها مى‌نمايد و مى‌فرمايد: هرجا كه باشيد در دريا و خشكى زمين هموار و كوهستانى، روى خود را به جانب مسجدالحرام برگردانيد و اگر اكتفا به خطاب اول مى‌نمود ممكن بود اين توهم پيش آيد كه توجه به مسجدالحرام مخصوص پيامبر اكرم و اهل مدينه است و لكن به وسيله جمله دوم اين مطلب را بيان

فرموده، مسجدالحرام قبله نمازگزاران شرق و غرب عالم است.⁽¹⁾

«و انّ الّذين اوتوا الكتاب ليعلمون انّه الحقّ من ربّهم» يعنى اهل كتاب مى‌دانند كه اين حكم (تغيير قبله براى مسلمانان) حق است و از ناحيه پروردگارشان نازل شده بود به واسطه اينكه صدق در گفتار پيغمبر اسلام را به طور كلى به شهادت كتب خود دريافته بودند و يا اينكه درباره خصوص اين حكم بياناتى در كتب آن‌ها بوده و در هر حال جمله «اوتوا الكتاب» مى‌رساند كه كتب آن‌ها صريحاً يا به طور ضمنى تصديق اين حكم را مى‌نموده است «و ما اللَّه بغافل عمّا يعملون» يعنى خدا از عمل آن‌ها در كتمان حق و مخفى داشتن علم غافل نيست.⁽²⁾نكته‌ها

سؤال: از آيه شريفه مورد بحث استفاده مى‌شود كه توجه به كعبه در امر نماز واجب و لازم است با اينكه ظاهر آيه 115 بقره «... فأينما تولّوا فثمّ وجه اللَّه ...» دلالت دارد بر اينكه مكلف مخيّر است در اينكه نماز را به جميع جهات بخواند و توجه به سمت كعبه لازم نيست آيا بين دو آيه تنافى وجود دارد؟ پاسخ اينكه ظاهر آيه شريفه 115 دلالت بر اين معنى دارد كه نماز را به هر طرف مى‌توان بجا آورد كه شامل نماز واجب نيز مى‌شود و لكن از احاديث و اجماع استفاده مى‌شود كه نماز واجب را فقط بايد به سمت كعبه خواند اما نماز مستحبى را در حال مشى و ركوب به هر طرف مى‌توان خواند چه اينكه شخص

متحير كه عاجز از احتياط واجب است نيز مى‌تواند به هر طرف نماز بخواند. بنابراين به وسيله اين احاديث و اجماع عموم آيه شريفه «فأينما تولّوا فثمّ وجه اللَّه» تخصيص مى‌خورد و اين امر روشن است كه صحت صلاة متوقف بر وجود امر خداوند است بنابراين بايد ملاحظه كرد كه آيا امر به صلاة به هر جهتى تعلق گرفته مانند نماز مستحبى و نماز متحيّر. يا امر نماز به جهت خاصى تعلق گرفته مانند نماز فريضه.⁽¹⁾

تذكر: آيه «قل للَّه‌المشرق و المغرب» پاسخ به كسانى است كه قبله را منحصر در بيت المقدس مى‌دانستند و خداوند مى‌فرمايد تعيين قبله يك امر اعتبارى است وگرنه خداوند اختصاص به جهتى دون جهتى ندارد.

پيغمبر خدا پيش از نزول آيه‌ى شريفه صورت به جانب آسمان مى‌كرد و انتظار و توقع نزول وحى درباره قبله داشت چون دوست مى‌داشت خداوند او را به قبله‌اى مخصوص به خود مفتخر نمايد نه اينكه راضى به قبله بودن بيت المقدس نبود. پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله بزرگ‌تر از اين است كه در مقابل خواست خدا ابراز نارضايتى كند، شاهد بر مطلب اينكه خداوند مى‌فرمايد: «فلنولّينّك قبلة ترضاها».

البته روشن است رضايت به چيزى دليل بر نارضايتى از چيز ديگرى نمى‌شود و به طورى كه از رواياتى كه در شأن نزول آيه وارد شده استفاده مى‌شود يهود مسلمان‌ها را در مورد متابعت از قبله خود يعنى بيت المقدس سرزنش مى‌كردند و تفاخر برايشان مى‌نمودند، اين موضوع موجب حزن رسول اكرم صلى الله عليه و آله شد به طورى كه در تاريكى شب بيرون مى‌آمد و سر به جانب آسمان مى‌كرد و انتظار نزول وحى داشت تا اينكه آيه شريفه

نازل شد. البته اگر وحى بقاء بر قبله سابق را تأييد مى‌كرد هم حجتى براى پيامبر و مسلمانان عليه يهود بود و پيروى از قبله آن‌ها به هيچ وجه نقصى براى آنان محسوب نمى‌شد زيرا بنده بايد مطيع و پيرو فرمان خدا باشد ولى بالاخره اين آيه قبله حكم جديدى را براى مسلمان‌ها تعيين نمود و سرزنش و تفاخر يهود را قطع كرده علاوه بر اين تكليف آن‌ها را هم روشن ساخت.⁽¹⁾3. توجه به آسمان براى نزول وحى

پيامبر صلى الله عليه و آله به هنگام انتظار وحى روى به سوى آسمان داشت و به هر طرف آن چشم مى‌دوخت «قد نرى تقلّب وجهك فى السّماء».

«تقلب» به معناى چرخيدن و حركت كردن از سويى به سوى ديگر است، چرخش صورت در آسمان به معناى نگاه كردن به اين سو و آن سوى آسمان است.⁽²⁾4. سرزنش برخى از يهود به پيامبر صلى الله عليه و آله

از امام صادق عليه السلام روايت شده كه «و صلّى رسول اللَّه صلى الله عليه و آله الى بيت المقدس ثم غيرته اليهود فقالوا انّك تابع لقبلتنا فاغتم لذلك غماً شديداً و لمّا كان فى بعض اللّيل خرج (ص) يقلب وجهه فى آفاق السّماء ... فلمّا صلّى من الظّهر ركعتين جاء جبرئيل عليه السلام فقال له «قد نرى تقلّب وجهك فى السّماء فولّ وجهك شطر المسجد الحرام ...» ثمّ اخذ بيد النّبى صلى الله عليه و آله فحوّل وجهه الى الكعبة ...».⁽³⁾

در آيه شريفه به جاى كلمه كعبه «شطر المسجد الحرام» ذكر شده است. اين تعبير ممكن است به خاطر آن باشد كه براى آن‌ها كه در نقاط دور از مكه نماز مى‌خوانند محاذات با خانه كعبه بسيار دشوار يا غير ممكن است، لذا بجاى خانه كعبه «مسجدالحرام» كه محل وسيع‌ترى است ذكر شده و مخصوصاً كلمه «شطر» كه به معنى سمت و جانب است انتخاب گرديده تا انجام اين دستور اسلامى براى همگان در هرجا كه باشند ميسر گردد.

به علاوه تكليف صف‌هاى طولانى نماز جماعت كه در بسيارى از اوقات از طول كعبه بيشتر است روشن شوند، بديهى است محاذات دقيق با خانه كعبه و حتى مسجدالحرام گرچه براى كسانى كه از دور نماز مى‌خوانند كار بسيار مشكلى است، ولى ايستادن به سمت آن براى همه آسان است.⁽¹⁾6. دلايل رضايت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از قبله بودن كعبه

رضايت رسول اكرم از قبله بودن كعبه دلايلى داشت از جمله:

الف. كعبه قبله ابراهيم عليه السلام و پدران آن حضرت بود.

ب. از زخم زبان، تحقير و استهزاء يهود آسوده مى‌شد.

ج. استقلال مسلمانان به اثبات مى‌رسيد.

د. بعضى گفته‌اند چون اعراب كعبه را دوست مى‌داشتند و در تعظيم آن فوق العاده مى‌كوشيدند، لذا قبله بودن آن موجب جلب توجه آنان به سوى دين اسلامى مى‌گرديد و زمينه بهترى براى دعوت آن‌ها به سوى دين فراهم مى‌شد و آن حضرت هم علاقه زيادى به گرايش آنان به دين اسلام داشت، از اين جهت دوست مى‌داشت كه كعبه قبله

قرار داده شود.⁽¹⁾7. «و ما اللَّه بغافل عما يعملون» اين جمله يك نوع وعده براى مسلمين به ثواب الهى و يك نوع وعيد براى يهود است به خاطر عنادى كه داشتند.⁽²⁾

توجه به سمت مسجدالحرام در نماز

«و من حيث خرجت فولّ وجهك شطر المسجد الحرام و انّه للحقّ من ربّك و ما اللَّه بغافل عمّا تعملون* و من حيث خرجت فولّ وجهك شطر المسجد الحرام و حيث ما كنتم فولّوا وجوهكم شطره لئلّا يكون للنّاس عليكم حجّة الّا الّذين ظلموا منهم فلا تخشوهم واخشونى و لأتمّ نعمتى عليكم و لعلّكم تهتدون».⁽³⁾

ترجمه

از هر جا (و از هر شهر و نقطه‌اى) خارج شدى، (به هنگام نماز،) روى خود را به جانب «مسجد الحرام» كن. اين دستور حقى از طرف پروردگار توست؛ و خداوند، از آنچه انجام مى‌دهيد، غافل نيست. «149» و از هر جا خارج شدى، روى خود را به جانب مسجد الحرام كن، و هر جا بوديد، روى خود را به سوى آن كنيد؛ تا مردم؛ جز ظالمان (كه دست از لجاجت بر نمى‌دارند،) دليلى بر ضدّ شما نداشته باشند؛ (زيرا از نشانه‌هاى پيامبر،

كه در كتب آسمانى پيشين آمده، اين است كه او، به سوى دو قبله، نماز مى‌خواند.) از آن‌ها نترسيد؛ و (تنها) از من بترسيد! (اين تغيير قبله، به خاطر آن بود كه) نعمت خود را بر شما تمام كنم، شايد هدايت شويد.

تفسير

اين آيات همچنان مسئله تغيير قبله و پيامدهاى آن را دنبال مى‌كند در آيه نخست خطاب به پيامبر و به عنوان يك فرمان مؤكد مى‌گويد از هر جا (از هر شهر و ديار) خارج شده (به هنگام نماز) روى خود را به جانب مسجد الحرام كن «ومن حيث خرجت فول وجهك شطر المسجدالحرام»

و باز به عنوان تأكيد بيشتر اضافه مى‌كند اين فرمان دستور حقى است از سوى پروردگار كه موافق حكمت و مصلحت است «وانّه للحق من ربك» در خاتمه به عنوان تهديدى نسبت به مخالفين مى‌گويد و خدا از آنچه انجام مى‌دهيد غافل نيست.

در آيه بعد حكم عمومى توجه به مسجدالحرام را در هر مكان و هر نقطه‌اى تكرار مى‌كند و مى‌گويد از هرجا خارج شدى و به هر نقطه روى آوردى صورت خود را به هنگام نماز متوجه مسجدالحرام كن «ومن حيث خرجت فول وجهك شطر المسجدالحرام».

درست است كه روى سخن در اين جمله به پيامبر است ولى مسلماً منظور عموم نمازگزاران مى‌باشد ولى در جمله بعد براى تأكيد و تصريح اضافه مى‌كند هرجا شما بوده باشيد روى خود را به سوى آن كنيد؛ «و حيث ما كنتم فولّوا وجوهكم شطره» سپس در ذيل همين آيه به سه نكته مهم اشاره مى‌كند:

مى‌گويد اين تغيير قبله به خاطر آن صورت گرفت كه مردم حجتى بر ضد شما نداشته

باشند هرگاه اين تغيير قبله صورت نمى‌گرفت از يك سو زبان يهود به روى مسلمانان باز مى‌شد و مى‌گفتند ما در كتب خود خوانده‌ايم كه نشانه پيامبر موعود اين است كه به سوى دو قبله نماز مى‌خواند و اين نشانه در محمد صلى الله عليه و آله نيست و از سوى ديگر مشركان ايراد مى‌كردند كه او مدعى است براى احياء آيين ابراهيم آمده پس چرا خانه كعبه را كه پايه گذارش ابراهيم است فراموش نموده اما حكم تغيير قبله موقت به قبله دائمى زبان هر دو گروه را بست و استقلال فرهنگى مسلمانان را اثبات كرد «لئلّا يكون للنّاس عليكم حجّة» ولى از آنجا كه هميشه افراد لجوج و معاند در برابر هيچ منطقى تسليم نمى‌شوند، استثنائى براى اين موضوع قائل شده، مى‌گويد مگر كسانى از آن‌ها كه ستم كرده‌اند.

از آنجا كه عنوان كردن اين گروه لجوج را به نام ستمگر ممكن بود در بعضى توليد وحشت كند مى‌گويد از آن‌ها هرگز نترسيد و تنها از من بترسيد «فلا تخشوهم واخشون».

اين به خاطر آن بود كه نعمت خود را بر شما تمام كنم «و لأتمّ نعمتى عليكم».

«و من حيث خرجت» موضوع تغيير قبله با اينكه در آيه 144 قبلًا ذكر شد، در اين آيه و آيه بعد نيز مطرح شده است و در علت تكرار آن وجوهى ذكر شده است.

الف. چون مدتى بيت المقدس قبله مسلمانان بود و به آن عادت كرده بودند، لذا نسخ آن

نياز به تأكيد و تكرار داشت تا مردم به طور يقين از حالت اولى صرف نظر كنند و كعبه را مورد توجه و استقبال قرار دهند.

ب. آنچه در آيه قبل ذكر گرديد حكم حال حضر يعنى غير مسافرت است و آنچه در اين آيه ذكر شده مربوط به حال مسافرت است.⁽¹⁾2. تغيير قبله حادثه سرنوشت ساز

تغيير قبله از بيت المقدس به مسجد الحرام حادثه مهم و سرنوشت ساز در تاريخ است. نزول آيات متعدد درباره تغيير و تعيين قبله و تكرار فرمان «فولّ» در آيات 144 و 150 بقره حكايت از اهميت اين موضوع دارد.⁽²⁾3. تغيير قبله باعث اتمام نعمت

خداوند متعال در ماجراى تغيير قبله مى‌فرمايد: تغيير قبله براى آن است كه در آينده نعمت خويش را بر شما تمام كنم «لأتمّ نعمتى» و نيز خداوند متعال به مناسبت فتح مكه مى‌فرمايد «و يتمّ نعمته عليك»⁽³⁾در اين دو آيه اتمام نعمت به صورت فعل مضارع بيان شده كه نشانه حدوث آن در آينده است ولى خداوند در جريان معرفى رهبر معصوم مى‌فرمايد «اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتى» قابل توجه و دقت است كه خداوند توجه مردم را به قبله (كعبه) قدم نخستين براى اتمام نعمت و فتح مكه را قدم ديگر و تعيين و معرفى رهبر معصوم را آخرين قدم در اتمام نعمت بيان مى‌كند، از اين رو دو نعمت نخستين را به صورت فعل مضارع «لاتمّ نعمتى» و «يتمّ نعمته عليك» بيان مى‌كند ولى در جريان معرفى رهبر در غدير با واژه «اتممت» كه فعل ماضى است ذكر

كرده است و لازم به يادآورى است كه در تغيير و تعيين قبله و همچنين در تعيين رهبر تذكر مى‌دهد «لا تخشوهم و اخشون» زيرا در هر دو احتمال بهانه‌گيرى و مقاومت دشمنان مى‌رود.⁽¹⁾از مطالب فوق روشن شد كه جامعه اسلامى نياز به سه نوع استقلال دارد:

تشريع طواف ميان صفا و مروه‌

«انّ الصّفا والمروة من شعائر اللَّه فمن حجّ البيت او اعتمر فلا جناح عليه ان يطوّف بهما و من تطوّع خيراً فانّ اللَّه شاكر عليم».⁽¹⁾ترجمه

«صفا» و «مروه» از شعائر (و نشانه‌هاى) خداست؛ بنا بر اين، كسانى كه حج خانه‌ى خدا و يا عمره انجام مى‌دهند، مانعى نيست كه بر آن دو طواف كنند؛ (و سعى صفا و مروه انجام دهند. و هرگز اعمال بى‌رويّه‌ى مشركان، كه بت‌هايى بر اين دو كوه نصب كرده‌بودند، از موقعيّت اين دو مكان مقدس نمى‌كاهد.) و كسى كه فرمان خدا را در انجام كارهاى نيك اطاعت كند، خداوند (در برابر عمل او) شكرگزار، و (از افعال وى) آگاه است.

شأن نزول

در زمان جاهليت مشركين در بالاى كوه صفا بتى نصب كرده بودند به نام اساف و بر بالاى كوه مروه بتى به نام نائله و به هنگام سعى از اين دو كوه بالا مى‌رفتند و آن دو بت را به عنوان تبرك با دست خود مسح مى‌كردند.

مسلمان‌ها بخاطر اين موضوع از سعى ميان صفا و مروه كراهت داشتند و فكر مى‌كردند در اين شرايط سعى صفا و مروه كار صحيحى نيست، آيه فوق نازل شد و به آن‌ها اعلام داشت كه صفا و مروه از شعائر خدا است، اگر مردم نادان آن‌ها را آلوده كردند دليل بر اين

نيست كه مسلمانان فريضه سعى را ترك كنند.⁽¹⁾

از امام صادق عليه السلام روايت شده كه فرمودند: « «انّ الصفا و المروة من شعائر اللَّه» فابدأ بما بدأ اللَّه تعالى به و ان المسلمين كانوا يظنّون انّ السعى بين الصفا والمروه شى‌ء صنعه المشركون فأنزل اللَّه عزوجل «انّ الصفا والمروة من شعائر اللَّه» ...».

تفسير

خداوند در اين آيه مى‌فرمايد صفا و مروه از نشانه‌هاى خدا هستند كه از مشاهده آن‌ها انسان به ياد او مى‌افتد و اينكه در اينجا فقط اين دو را از علائم خود معرفى نموده با اينكه تمام موجودات اين جهان علائم و نشانه‌هايى از وجود مقدس او هستند براى اين است كه منظور علائم تكوينى نيست بلكه منظورشعائر مذهبى تشريعى است، زيرا خداوند صفا و مروه را محل عبادت خود قرار داده و به اين وسيله مردم از مشاهده آن‌ها به ياد او مى‌افتد.

بنابراين از جمله «انّ الصّفا و المروة من شعائر اللَّه» استفاده مى‌شود كه خداوند عبادتى در اين نقطه تشريع كرده است و در جمله بعد مى‌فرمايد «فمن حجّ البيت او اعتمر فلا جناح عليه ان يطوّف بهما».

كسى كه حج و عمره بجا آورد اشكالى ندارد طواف يعنى سعى ميان آن دو كند، اين تعبير «لا جناح» به معنى استحباب نيست بلكه منظور بيان اصل تشريع است زيرا اگر منظور استحباب بود مى‌بايست بگويد طواف مزبور خوب است نه اينكه گناهى ندارد و

خلاصه اينگونه تعبيرات در مقام تشريع گفته مى‌شود نه استحباب و الّا مناسب اين بود كه بفرمايد چون صفا و مروه از معابدند خوب است در آنجا عبادت كنيد. اينگونه تعبيرات كه به تنهايى الزام از آن استفاده نمى‌شود در قرآن كريم كراراً در مقام تشريع آمده است مانند «ذلكم خير لكم»⁽¹⁾كه درباره جهاد است و درباره روزه مى‌فرمايد: «و ان تصوموا خير لكم»⁽²⁾و در مورد نماز قصر براى مسافر فرمود: «فليس عليكم جناح ان تقصروا و من الصلوة».⁽³⁾

بنابراين تعبير (لا جناح) براى تشريع حج است چنانكه حديث ذيل دليل بر اين معناست:

روى عن زرارة و محمد بن مسلم انّهما قالا: «قلنا لابى جعفر ما تقول فى الصلاة فى السّفر كيف هى و كم هى؟ فقال: انّ اللَّه عزّوجلّ يقول و اذا ضربتم فى الارض فليس عليكم جناح ان تقصروا من الصلوة، فصار التقصير فى السّفر واجب كوجوب التّمام فى الحضر. قالا: قلنا: انّما قال اللَّه عزوجل فليس عليكم جناح و لم يقل افعلوا فكيف وجب ذلك كما اوجب التّمام فى الحضر. فقال عليه السلام: اوليس قد قال اللَّه عزّوجل فى الصفا والمروة فمن حجّ البيت او اعتمر فلا جناح عليه ان يطوف بهما الا ترون انّ الطّواف بهما واجب مفروض لانّ اللَّه عز وجل ذكره فى كتابه و صنعه نبيّه صلى الله عليه و آله فكذلك التّقصير فى السّفر صنعه النّبىّ صلى الله عليه و آله».⁽⁴⁾

جمله «من تطوّع خيراً فانّ اللَّه شاكر عليم» ممكن است عطف بر جمله «فمن حج البيت ...» باشد، در اين صورت علت ديگرى براى تشريع معنى صفا و مروه است

منتهى اين علت اعم از آن است كه از جمله «انّ الصّفا و المروة من شعائر اللَّه» استفاده مى‌شد و در اين حال منظور از تطوع مطلق اطاعت است نه انجام عمل مستحب و ممكن است يك جمله مستأنفه و عطف بر اول آيه باشد در اين صورت منظور بيان محبوبيت سعى صفا و مروه به طور مطلق است اگر تطوع را به معنى سعى بگيريم يا محبوبيت حج و عمره به طور مطلق اگر منظور از تطوع حج و عمره باشد.

خلاصه معناى آيه اين است كه كسانى كه اطاعت خداوند نمايند، خداوند در برابر عمل آن‌ها شكرگزار و از اعمال آن‌ها آگاه است.⁽¹⁾نكته‌ها

صفا و مروه هم اكنون نام دو كوه است (و به اصطلاح علم مى‌باشد) اما در لغت صفا به معنى سنگ محكم و صافى است كه با خاك و شن آميخته نباشد و مروه به معنى سنگ محكم و خشن است.⁽²⁾2. صفا و مروه نشانه عبادت

كوه صفا و مروه دو علامتى كه خداوند آن‌ها را نشانه جايگاه عبادت قرار داده است مى‌باشد «انّ الصفا و المروة من شعائر اللَّه».

«شعائر» جمع «شعيره» به علامت‌ها نشانه‌هايى كه براى اعمال خاصى قرار مى‌دهند گفته مى‌شود و (شعائر اللَّه) علامت هايى است كه خداوند آن‌ها را براى عبادت

قرار داده است، بنابراين توصيف صفا و مروه به (شعائر اللَّه) مى‌رساند كه خداوند دو مكان را علامتى قرار داده تا بندگانش در آنجا او را عبادت كنند.⁽¹⁾3. معناى طواف در صفا و مروه

يطوّف: از طواف به معنى گرديدن دور چيزى است. در اصل عبارت از حركتى است كه آخر آن به نقطه اول منتهى مى‌شود بنابراين لازم نيست حتماً دور چيزى باشد و در حقيقت گردش دور چيزى يكى از مصاديق روشن آن است و اتفاقاً در آيه شريفه به همان معنى اصلى استعمال شده است.⁽²⁾4. تكلف در طواف صفا و مروه

فعل «يطوّف» از باب تفعل بوده كه اصل آن (يتطوّف) بوده است. تاى منقوط به «طا» ى مؤلف تبديل شده و «طاء» در «طاء» ادغام گرديده است و علت اينكه از باب تفعل آمده اين است كه طواف كننده در طواف خود به تكلف مى‌افتد و كوشش بى‌اندازه بايد مبذول دارد و رنج فراوان بايد تحمل كند.

تذكر: يكى از معانى باب تفعل تكلف است.⁽³⁾5. اثر صبر بر بلا

ذكر سعى بين صفا و مروه كه از آثار هاجر و اسماعيل است، يادآور ابتلا و حسن عاقبت آن دو بزرگوار است و لذا بعد از آيه ابتلا آورده شده تا مسلمانان بدانند هركس بر بلا صبر كند، در دنيا و آخرت به درجات عالى مى‌رسد.⁽⁴⁾

شايد جهت اينكه سعى ميان صفا و مروه را به حج و عمره مقيد كرد «فمن حجّ البيت او اعتمر» اين باشد كه سعى عبادتى نفسى و مستحبى مستقل نيست، چنانكه وقوف در عرفات و مشعر، بيتوته در منا نيز عبادت مستقل نيست بر خلاف طواف كه عبادت مستقل است.

اگر مراكز حق توسط گروهى با خرافات آلوده شد نبايد از آن دست كشيد، بلكه با حضور در آن مراكز بايد آن مكان‌ها را پاكسازى نمود و دست گروه منحرف را از آن كوتاه كرد.⁽¹⁾8. بپا داشتن نمازهاى پنجگانه در اول وقت از مصاديق اعمال خير است.

اميرالمؤمنين عليه السلام مى‌فرمايد: «و حافظوا على الصلوات الخمس فى اوقاتها فانّها من اللَّه جلّ و عز بمكان و من تطوّع خيراً فانّ اللَّه شاكر عليم».⁽²⁾

خداوند متعال با اينكه منبع جميع نعمت‌ها است و همه غرق در احسان او هستند و هيچكس حقى بر او ندارد كه او شكرگزارى كند، ولى در عين حال اعمال صالحى را كه بندگانش انجام مى‌دهند يك نوع احسان از ناحيه آن‌ها نسبت به خود دانسته با اينكه در

واقع او به آن‌ها احسان كرده كه راهنمايى فرموده و توفيق عمل داده است لذا در مقام شكرگزارى برآمده و در مقابل آن احسان احسان فرموده است «هل جزاء الاحسان الّا الاحسان».⁽¹⁾

از اين بيان چنين نتيجه مى‌گيريم كه اطلاق شاكر بر خداوند متعال بعنوان معنى حقيقى كلمه است نه بعنوان يك معنى مجازى.⁽²⁾11. ادب شكرگزارى

سيد قطب گويد: كلمه شاكر به انسان ادب شكرگزارى در برابر احسان را ياد مى‌دهد زيرا وقتى خداوند از بنده شكرگزارى كند، بنده به طريق اولى بايد از نعمت‌هاى خداوند شكرگزارى نمايد.⁽³⁾

تعبير به شكر نظير تعبير به اشترا و اجر تعبيرى تشويقى است، يعنى شما براى خودتان كار خير انجام مى‌دهيد ولى خداوند از شما تشكر مى‌كند، با اينكه انسان براى خود سعى مى‌كند و خداوند از سعى انسان بهره‌اى نمى‌برد تا شاكر باشد، در عين حال مى‌فرمايد: خدا شاكر و سعى شما مشكور است.

«ان ابراهيم لما خلّف اسماعيل بمكّة عطش الصبى فكان فى ما بين الصّفا والمروة شجر فخرجت امّه حتّى قامت على الصّفا فقالت: هل بالوادى من انيس فلم تجبها احد فمضت حتّى انتهت الى المروة فقالت: هل بالوادى من انيس فلم تجب ثمّ رجعت الى الصفا و قالت حتى صنعت ذلك سبعاً فاجر اللَّه

ذلك سنة».⁽¹⁾

قال الصادق عليه السلام: «صار السعى بين الصّفا و المروة لأنّ ابراهيم عرض له ابليس فامره جبرئيل فشدّ عليه فهرب منه فجرت به السّنّة (يعنى بالهرولة)».⁽²⁾

خداوند سپاسگزار كسانى است كه اعمال خير را با ميل و رغبت انجام مى‌دهند «من تطوّع خيراً فان اللَّه شاكر عليم». چون فعل «تطوع» در جمله فوق متعدى استعمال شد، متضمن معنى «اتى» مى‌باشد. بنابراين «من تطوع خيراً» يعنى هركسى كه عمل خيرى را از روى اطاعت انجام دهد.⁽³⁾14. بهره مندى از پاداش‌هاى خداوند

كسانى كه اعمال نيك (سعى ميان صفا و مروه و ...) را انجام مى‌دهند از پاداش‌هاى الهى برخوردار خواهند شد «من تطوّع خيراً فانّ اللَّه شاكر عليم».

سپاسگزارى خداوند از بندگان كنايه از پاداش دهى به آنان مى‌باشد.⁽⁴⁾

عدم مقاتله با مشركان در نزد مسجد الحرام‌

«وَقتِلُوا فِى سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَايُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ* وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُم مّنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَ لَاتُقتِلُوهُمْ عِندَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِن قتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَ لِكَ جَزَآءُ الْكفِرِينَ* فَإِنِ انتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ* وَقتِلُوهُمْ حَتَّى لَاتَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انتَهَوْا فَلَا عُدْوَ نَ إِلَّا عَلَى الظلِمِينَ»⁽¹⁾

ترجمه

و در راه خدا، با كسانى كه با شما مى‌جنگند، نبرد كنيد! و از حدّ تجاوز نكنيد، كه خدا تعدّى كنندگان را دوست نمى‌دارد! «190» و آن‌ها را هر كجا يافتيد، به قتل برسانيد! و از آن جا كه شما را بيرون ساختند [/ مكه]، آن‌ها را بيرون كنيد! و فتنه و (بت پرستى) از كشتار هم بدتر است! و با آن‌ها، در نزد مسجد الحرام (در منطقه‌ى حرم)، جنگ نكنيد! مگر اين كه در آن جا با شما بجنگند. پس اگر (در آن جا) با شما پيكار كردند، آن‌ها را به قتل برسانيد! چنين است جزاى كافران! «191» و اگر خوددارى كردند، خداوند آمرزنده و مهربان است. «192» و با آن‌ها پيكار كنيد! تا فتنه (و بت پرستى، و سلب آزادى از مردم)، باقى نماند؛ و دين، مخصوص خدا گردد. پس اگر (از روش نادرست خود) دست برداشتند، (مزاحم نشويد! زيرا) تعدّى جز بر ستمكاران روا نيست.

تفسير

اين آيات شريفه حدود و لوازم يك حكم را متعرض است كه «قاتلوا فى سبيل الله» اصل حكم قتال را بيان مى‌كند و هدف از آن را نيز مشخص مى‌كند كه مى‌بايست جنگ به خاطر خداوند باشد نه به خاطر انتقام‌جويى و رياست‌طلبى و جمع آورى غنايم و ... و با جمله‌ى «لا تعتدوا» محدوديت آن را مطرح ساخته كه در جنگ از حدّ تجاوز نكنيد كه خدا تجاوزكاران را دوست ندارد.

در آيه‌ى بعد جهت تشديد و سخت‌گيرى را بيان نموده كه شما هر كجا آن‌ها را يافتيد بكشيد و به مسلمانان اجازه مى‌دهد به همان گونه كه آن‌ها شما را از مكه بيرون كردند با آن‌ها مقابله به مثل كنيد و آن‌ها را بيرون كنيد. بعد محدوديت مكانى را مطرح مى‌كند؛ «و لا تقاتلوهم عند المسجد الحرام»، بعد از آن محدوديت زمانى را نيز بيان مى‌كند كه مى‌فرمايد: «و قاتلوهم حتى لا تكون فتنة».

نكته‌ها

سياق آيات شريفه دلالت دارد بر اين كه يك دفعه نازل شده است و مقصود از آن دستور قتال براى اولين بار با مشركان مكه است چون در اين آيات سخن از بيرون ساختن ايشان از جايى است كه مؤمنان را بيرون كرده‌اند و نهى از قتال در خانه‌ى خدا و ايجاد فتنه و تشريع قصاص از امورى كه مربوط به ايشان است مطرح شده است.

علاوه بر اين كه خداوند قتال با مشركان را مقيد به قتال آن‌ها با مسلمانان دانسته است؛ «و قاتلوا فى سبيل الله الذين يقاتلونكم» و معناى اين كلام اين نيست كه اگر كسى با شما جنگ كرد شما هم با او جنگ كنيد، همچنين معناى اين كلام اين نيست كه

با كسانى كه اهل جنگ نيستند مانند زنان و كودكان نبرد نكنيد و قيد احترازى نيست؛ زيرا معنا ندارد انسان با كسانى بجنگد كه اصلًا توان جنگيدن را ندارند تا اين كه از اين كار (قتال) نهى شود، بلكه معناى اين آيه‌ى شريفه اين است كه با كسانى كه در حال جنگ با شما هستند بجنگيد و ايشان همان مشركان مكه بودند.

بنا بر اين سياق و معناى اين آيه‌ى شريفه مانند آيه‌ى شريفه‌ى «اذن للذين يقاتلون بانّهم ظلموا و ان الله على نصرهم لقدير الذين اخرجوا من ديارهم بغير حق»⁽¹⁾اذن ابتدايى و بلاشرط براى نبرد با مشركان جنگجو و فتنه‌انگيز است.

آيه‌ى شريفه‌ى «و قاتلوا فى سبيل الله» دستور به قتال در راه خدا مى‌دهد و در راه خدا بودن آن به اين است كه مقصود از آن بر پا داشتن دين و اعلاى كلمه‌ى توحيد بوده باشد كه در اين صورت عبادت و تنها جلب رضايت خداوند مورد نظر است نه تسلط بر اموال و آبروى مردم و اساساً اين قانون چنان كه بيان خواهيم كرد براى دفاع از حقوق مشروعه‌ى انسانيت كه به حكم فطرت سالم ثابت و محقق است وضع شده و چون دفاع اقدام بر عليه مردم تجاوزگر است ذاتاً محدود به حدود خاصى است و تعدّى خروج از حدّ است، از اين رو در ذيل آيه مى‌فرمايد: «و لا تعتدوا ان الله لا يحب المعتدين»؛ يعنى از حدود خويش تجاوز نكنيد كه خداوند اهل تعدى را دوست ندارد.⁽²⁾3. نهى از اعتداء به طور مطلق

«اعتداء» به معناى تجاوز نمودن است و در آيه‌ى شريفه «اعتداء» به طور مطلق نهى شده است، بنا بر اين شامل هر عملى كه اين معنا بر آن صدق كند مانند قتال قبل از

دعوت به حق و آغاز جنگ كردن و زن‌ها و بچه‌ها را كشتن و دست از جنگ نكشيدن در صورت دست كشيدن دشمن و ساير چيزهايى كه سنّت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله آن‌ها را بيان مى‌كند مى‌شود.⁽¹⁾4. معناى فتنه در قرآن

كلمه‌ى «فتنه» و مشتقات آن در قرآن در معانى مختلفى به كار برده شده است از جمله:

ولى بعيد نيست كه تمام اين معانى را به يك ريشه برگردانيم و آن اين كه «فتنه» در اصل لغت كه به معناى قرار گرفتن طلا و نقره در زير فشار آتش است تا خوب و بد آن از هم تفكيك شود در هر موردى كه يك نوع فشار و شدّت وجود داشته باشد به كار مى‌رود.

مثلًا در موارد امتحان حتماً حادثه‌ى شديد و مشكلى به وجود مى‌آيد تا انسان امتحان شود و عذاب نيز يك نوع شدت و فشار است و فريب نيز به همين معنا باز مى‌گردد؛ زيرا به وسيله‌ى كارهاى مختلفى كسى را گول مى‌زنند و تحت فشار قرار مى‌دهند و همچنين كفر و ايجاد مانع در راه هدايت خلق كه هر كدام متضمّن يك نوع فشار و شدّت است.⁽⁷⁾

درسنامه با قرآن در مكه و مدينه ؛ ؛ ص59

دستورالعمل پيرامون اعمال حج‌

«و اتمّوا الحجّ والعمرة للَّه‌فان احصرتم فمااستيسر من الهدى و لا تحلقوا رؤوسكم حتى يبلغ الهدى محلّه فمن كان منكم مريضاً او به اذى من رأسه ففدية من صيام او صدقة او نسك فاذا امنتم فمن تمتّع بالعمرة الى الحجّ فمااستيسر من الهدى فمن لم يجد فصيام ثلاثة ايام فى الحج و سبعة اذا رجعتم تلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن اهله حاضرى المسجد الحرام و اتّقوااللَّه و اعلموا انّ اللَّه شديد العقاب».⁽¹⁾

ترجمه

و حج و عمره را براى خدا به اتمام برسانيد. و اگر محصور شديد، (و مانعى مانند ترس از دشمن يا بيمارى، اجازه نداد كه پس از احرام بستن، وارد مكه شويد،) آنچه از قربانى فراهم شود (ذبح كنيد، و از احرام خارج شويد). و سرهاى خود را نتراشيد، تا قربانى به محلش برسد (و در قربانگاه ذبح شود). و اگر كسى از شما بيمار بود، و يا ناراحتى در سر داشت، (و ناچار بود سر خود را بتراشد،) بايد فديه و كفّاره‌اى از قبيل روزه يا صدقه يا گوسفندى بدهد. و هنگامى كه (از بيمارى و دشمن) در امان بوديد، هر كس با ختم عمره، حج را آغاز كند، آنچه از قربانى براى او ميسر است (ذبح كند). و هر كه نيافت، سه روز در ايام حج، و هفت روز هنگامى كه باز مى‌گرديد، روزه بدارد. اين، ده روز كامل است. (البته) اين براى كسى است كه خانواده‌ى او، نزد مسجد الحرام نباشد [/ اهل مكه و اطراف آن

نباشد]. و از خدا بپرهيزيد؛ و بدانيد كه او، سخت كيفر است.

معناى واژه‌ها

در فقه بين محصور و مصدود تفاوت است. اگر مانع درونى نظير مرض حاصل شود، آن را حصر گويند، اگر مانع بيرونى نظير دشمن حاصل شود، آن را صد گويند. حال در

اين آيه شريفه «فان احصرتم»، گرچه كلمه حصر بكار برده شده، اما شامل صد هم خواهد شد.⁽¹⁾تفسير

اين آيه شريفه مشتمل بر چند فرع فقهى و دستورالعمل درباره اعمال حج است به اين ترتيب:

الف. آيه شريفه مسلمان‌ها را مخاطب قرار داده و مى‌فرمايد: موظف هستيد حج و عمره را به پايان برسانيد «و اتمّوا الحجّ والعمرة».

با لحاظ اينكه هريك از اين دو عمل مركب از يك سلسله واجبات كه از احرام شروع مى‌شود و در ضمن يك سلسله از امور بايد ترك گردد مى‌فرمايد: كسانى كه وارد اين دو عمل شده‌اند بايد به پايان برسانند و در وسط كار رها ننمايند.

ب. بايد انجام و به پايان رسانيدن اين دو عمل براى خدا باشد و در آن قصد قربت كنيد «و اتمّوا الحجّ والعمرة للَّه».

ج. اگر محصور شديد، يعنى به واسطه مرض يا منع دشمن نتوانستيد عمل حج و عمره را به پايان برسانيد آنچه كه از (هدى) قربانى براى شما مقدور است بايد اقدام كنيد «فان احصرتم فما استيسر من الهدى».

د. تا قربانى به محل خود (منا) نرسيده و ذبح نگشته، محرم نمى‌تواند از احرام خارج شود، لذا مى‌فرمايد: قبل از آنكه قربانى به محل برسد، سرهاى خود را نتراشيد «و لا تحلقوا رؤوسكم حتّى يبلغ الهدى محلّه».

ه. اگر كسى مريض بود به اين نحو كه گذاشتن موى سر و نتراشيدن آن برايش ضرر

داشت يا ناراحتى در سر داشت غير از مرض، مثلًا جانوران و حشرات او را اذيت مى‌كردند، در اين دو صورت تراشيدن موى سر مانعى ندارد ولكن بايد به يكى از سه چيز (روزه، صدقه و نسك) فديه و كفاره بپردازد «فمن كان منكم مريضاً او به اذىً من رأسه ففدية من صيام او صدقة او نسك». در روايت مقدار روزه گرفتن سه روز معين شده و صدقه به اطعام شش مسكين و نسك به قربانى كردن گوسفند تفسير شده است.

و. هركس به واسطه عمره (يعنى تمام اعمال آن ومحل شدن از آن) متمتع شود و بسوى اعمال حج برود، آنچه از قربانى براى او مقدور است انجام دهد «فمن تمتّع بالعمرة الى الحجّ فما استيسر من الهدى».

اين قسمت از آيه راجع به حج تمتع است و حج تمتع را از اين جهت تمتع گويند كه پس از احرام عمره و انجام اعمال آن تقصير مى‌كنند و محل مى‌شوند و بسيارى از محرمات احرام بر انسان حلال مى‌گردد و به آن‌ها متمتع و بهرمند مى‌گردد و سپس احرام ديگرى براى حج مى‌بندد و به اعمال مشغول مى‌شوند.

ز. اگر كسانى قربانى نيافتند، آن‌ها بايد سه روز در مراسم حج و هفت روز بعد از مراجعت از مكه در وطن خود روزه بگيرند كه ده روز كامل مى‌شود «فمن لم يجد فصيام ثلاثة ايام فى الحجّ و سبعة اذا رجعتم تلك عشرة كاملة».

ح. البته اين حكم حج تمتع راجع به كسانى است كه در مكه و اطراف مكه نيستند و به تعبير ديگر تنها مخصوص كسانى است كه دور از مكه هستند «ذلك لمن لم يكن اهله حاضرى المسجد الحرام».

در پايان مى‌فرمايد: در مورد دستوراتى كه داده شد هيچگونه كوتاهى در انجام آن نكنند و

از عقاب شديد پروردگار خود را حفظ كنيد «و اتّقوا اللَّه واعلموا انّ اللَّه شديد العقاب».⁽¹⁾

باتوجه به اينكه جمع بين ثلاثه و سبعه در آيه شريفه «ثلاثة ايام فى الحج و سبعة اذا رجعتم» عشره مى‌گردد، چرا بعد از آن قرآن جمله «تلك عشرة كاملة» را ذكر فرمود.

پاسخ براى اينكه بفهماند كلمه «واو» در آيه شريفه (سبعة اذا رجعتم) به معناى جمع است نه اينكه به معنى او مى‌باشد، چنانكه در آيه شريفه «فانكحوا ما طاب لكم من النّساء مثنى و ثلاث و رباع» «واو» به معنى «او» آمده است.⁽²⁾

باتوجه به اينكه كلمه عشره بعنوان يك عدد كامل است و دلالتى بر كمتر يا زيادتر از اين عدد ندارد چرا قرآن كريم بعد از كلمه عشره آن را توصيف به كلمه كامله نموده است؟ پاسخ اينكه ذكر كلمه كامله بعد از عشره بعنوان تأكيد ذكر شده چنانكه در آيه شريفه «حولين كاملين» نيز اينچنين است، يا اينكه معناى آيه شريفه «تلك عشرة كاملة» آن است كه سه روز روزه در مكه و هفت روز در برگشت از مكه از نظر ثواب و پاداش كامل است گرچه به عنوان بدل براى قربانى واقع شده است.⁽³⁾

در اينكه منظور از اتمام حج چيست در روايات وجوه مختلفى بيان شده است:

الف. تماميت و كمال حج به ديدار امام عليه السلام است. امام باقر عليه السلام مى‌فرمايد: «تمام الحجّ لقاء الامام».⁽⁴⁾

ب. تماميت حج و عمره به اجتناب از رفث و فسق و جدال است. امام باقر عليه السلام مى‌فرمايد:

«فانّ تمام الحجّ والعمرة ان لا يرفث و لا يفسق و لا يجادل».⁽¹⁾

ج. تماميت حج و عمره به اتيان مناسك حج و پرهيز از محرمات احرام است. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: ... يعنى «بتمامهما ادواءهما و اتقّاء ما يتقى المحرم فيهما».⁽²⁾

در ذيل آيه شريفه رواياتى وجود دارد از جمله:

الف. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: منظور از «محصور» مريض است «المحصور المريض».⁽³⁾

ب. امام رضا عليه السلام مى‌فرمايد: اقل قربانى گوسفند است «فما استيسر من الهدى» يعنى «شاة».⁽⁴⁾ج. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: كفاره تراشيدن سر قبل از قربانى سه روز روزه و يا صدقه به شش مسكين كه به هر مسكين دو مد طعام داده شود و يا قربانى كردن يك گوسفند است.

«... و جعل الصيام ثلاثة ايام و الصّدقة على ستة مساكين لكل مسكين مدين و النسك شاة».⁽⁵⁾

د. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: عمره همانند حج واجب است «العمرة واجبة على الخلق بمنزلة الحج لأنّ اللَّه عزوجل يقول «و اتمّوا الحجّ و العمرة للَّه»».⁽⁶⁾

ه. و نيز مى‌فرمايد: زمان انجام عمره تمتع ماه‌هاى حج مى‌باشد «والعمرة فى اشهر الحج متعة».⁽⁷⁾

و. شتر گاو و گوسفند نوع قربانى در حج است «فما استيسر من الهدى اما جزور و اما

بقرة و اما شاة».⁽¹⁾

ز. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: وجوب سه روز روزه در روز ترويه و روز قبل و بعد از آن «عرفه» در حج بر كسى كه قادر به قربانى نيست «يصوم ثلاثة ايام فى الحج يوماً قبل التروية و يوم التروية و يوم عرفة».⁽²⁾

نكته‌ها

حج تمتع آن است كه پس از عمره از احرام خارج شده و در موقع مخصوص احرام حج بسته مى‌شود و اين عمل در يك سال انجام گيرد و آن وظيفه كسانى است كه فاصله آن‌ها تا مكه بيش از چهل و هشت ميل است (منظور از چهل و هشت ميل 16 فرسخ است كه 96 كيلومتر مى‌شود). آنان كه در كمتر از اين مسافت سكونت دارند و اهل مكه هستند، وظيفه آن‌ها حج افراد و قران است. حج تمتع در سال دهم هجرت در حجةالوداع تشريع گرديد.

سال دهم هجرت رسول خدا صلى الله عليه و آله به مردم اعلام فرمودند كه قصد حج دارند، مسلمين در ركاب آن حضرت براى عمل حج به مكه رفتند، آن حضرت از ذوالحليفه كه ميقات اهل مدينه است احرام حج بستند. شصت و چهار يا شصت و شش قربانى با خود سوق نمودند، پس از آنكه وارد مكه شد طواف، نماز طواف و استلام حجر الاسود كرد، آنگاه شروع به سعى بين صفا و مروه فرموده، بعد از حمد و ثناى خداوند فرمود: اين است جبرئيل. اشاره به پشت سرش به من امر مى‌كند كه دستور دهم هركه با خود قربانى

نياورده (سوق هدى نكرده) از احرام خارج شود. اگر اين را از پيش مى‌دانستم مثل شما از احرام خارج مى‌شدم ولى من با خودم قربانى آوردم و هركه قربانى آورده روا نيست از احرام خارج شود مگر وقتى كه قربانى به محل خود برسد. مردى از حاضران گفت: چطور مى‌شود از ميقات احرام حج ببنديم و در وسط از احرام خارج شده حتى با زنان آميزش كنيم.

حضرت فرمود: بدان تو به اين عمل هرگز ايمان نخواهى آورد. مردى به نام سراقه پسر مالك گفت: اى رسول خدا! دين ما به ما تعليم كن، گويى كه امروز به دنيا آمده‌ايم. اين عمل كه فرمودى آيا فقط براى امسال است يا در آينده نيز هست؟ فرمود: بلكه اين حكم براى هميشه است تا روز قيامت. پس انگشتان خويش را به هم داخل كرد و فرمود: عمره تا روز قيامت به حج داخل شده. بدين طريق حج تمتع تشريع گشت.⁽¹⁾2. وجوب عمره يا استحباب آن

شيخ طوسى قدس سره عقيده دارد عمره نيز واجب است، زيرا از قول امام على عليه السلام نقل كرده است كه فعل «و اتمّوا الحجّ والعمرة» به معناى «اقيموهما» مى‌باشد.⁽²⁾نقد: مرحوم طبرسى قدس سره گويد: به عقيده برخى «والعمرة واجبة كوجوب الحجّ» و به اعتقاد برخى ديگر «انّها مسنونة» و از قول اينان كه به استحباب عمره عقيده دارند استدلال كرده است كه عمره واجب نيست «لانّ اللَّه تعالى امر باتمام الحجّ والعمرة و وجوب الاتمام لا يدلّ على انّه واجب».

آيه مورد بحث (و اتمّوا الحجّ) استنباط نمى‌شود، بلكه از آيه «للَّه‌على النّاس» مى‌توان فهميد.⁽¹⁾4. وجوب اتمام عمره

عمره ابتداءاً واجب نيست و لكن اگر انسان اين عمل را شروع كرد اتمام و به پايان رساندن آن واجب است (و اتمّوا الحجّ و العمرة للَّه).⁽²⁾

بيمارى سبب تخفيف در احكام است نه تعطيل آن، لذا در حج افراد معذور بايد با روزه يا صدقه يا قربانى وظايف خود را جبران كنند. «فمن كان منكم مريضاً».⁽⁴⁾

تعبير از شخص دور به اينكه اهل او در مسجدالحرام حاضر نباشد از لطيف‌ترين تعبيرات است، چون اشاره به حكمت اين حكم كه عبارت از تسهيل و تخفيف نيز مى‌كند و آن اين است كه شخص مسافرى كه از راه دور براى حج مى‌آيد، رنج و سختى‌هاى فراوانى را متحمل مى‌شود، احتياج زيادى به آرامش و استراحت دارد و انسان طبعاً در كنار خانواده خود به استراحت مى‌پردازد و چون چنين شخصى از خانواده‌اش دور است، لذا خداوند براى رعايت سهولت تكليف اجازه فرموده كه بعد از عمره احرام را شكسته و تمتع

ببرد و بعد حج را در خود مكه شروع نموده و ديگر به ميقات بر نگردد.⁽¹⁾8. انكار تمتع در حج

جهت اينكه آيه شريفه با تهديد ختم شده آن است كه از افراد مورد خطاب انتظار انكار اين حكم مى‌رفت چنانكه برخى تمتع ميان عمره و حج را انكار كردند.⁽²⁾انكار اين حكم (حج تمتع) با توجه به جريان حج پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روشن مى‌شود كه پيامبر صلى الله عليه و آله در مراسم حج بعد از اتمام سعى صفا و مروه فرمودند: شما از حال احرام خارج شويد و عمل خود را عمره قرار دهيد، من هم اگر قربانى با خود نياورده بودم، مانند شما از احرام خارج مى‌شدم و لكن خداوند مى‌فرمايد: «و لا تحلقوا رؤوسكم حتى يبلغ الهدى محلّه»؛ يعنى سر نتراشيد تا قربانى به جايگاه خود برسد ... مردى به پا خاست و عرض كرد اى رسول خدا! براى حج بيرون شويم در حالى كه از سرهايمان آب غسل مى‌چكد؟ پيامبر به او فرمود: تو هرگز به اين حكم ايمان نخواهى آورد «انّك لن تؤمن بهذا ابداً» و لذا همين شخص وقتى به حكومت رسيد گفت: دو متعه در زمان پيامبر حلال بود و من حرام مى‌كنم و هركس انجام دهد او را عقوبت مى‌كنم.

سخنى كه در اينجا مطرح است اين است كه اين شخص در برابر نص اجتهاد كرده است و در برابر حكم صريح خداوند و پيامبر رأى خود را اظهار كرده است و او چنين حقى را ندارد كه در برابر حكم الهى و پيامبر چنين حرفى را بزند و اينكه مرحوم علامه در كتاب «تجريد» مى‌فرمايد اين فرد چون بدعت گذارى كرده لايق مقام خلافت نيست، ناظر به همين جريان است.⁽³⁾

زاد و توشه معنوى سفر حج‌

«الحجّ اشهر معلومات فمن فرض فيهنّ الحجّ فلا رفث و لا فسوق و لا جدال فى الحجّ و ما تفعلوا من خير يعلمه و تزودّوا فانّ خير الزّاد التّقوى و اتقون يا اولى الالباب».⁽¹⁾

ترجمه

حج، در ماه‌هاى معينى است. و كسانى كه (با بستن احرام، و شروع به مناسك حج،) حج را بر خود فرض كرده‌اند، (بايد بدانند كه) در حج، آميزش جنسى با زنان، و گناه و جدال نيست. و آنچه از كارهاى نيك انجام دهيد، خدا آن را مى‌داند. و زاد و توشه تهيه كنيد، كه بهترين زاد و توشه، پرهيزكارى است. و از من بپرهيزيد اى خردمندان!

تفسير

قرآن كريم در اين آيه مى‌فرمايد زمان حج ماه‌هاى معينى است كه تغييرپذير نيست و مقدم و مؤخر نمى‌شود «الحجّ اشهر معلومات».

بعد مى‌فرمايد: هركسى كه به واسطه احرام و اشتغال به اعمال حج، حج بر خويش واجب كند در اين صورت بايد از تمتعات جنسى و انجام گناه بركنار بوده و گفتگوهاى بى فايده را ترك كند «فمن فرض فيهن الحج فلا رفث و لا فسوق و لا جدال».

«رفث» به حسب لغت تصريح به مطالبى است كه نوعاً به واسطه قبيح بودن آن بطور

كنايه اداء مى‌شود و «فسوق» يعنى بيرون رفتن از حد طاعت و «جدال» يعنى ستيزه كردن، ولى در روايت رفث به جماع و فسوق به دروغ و جدال به گفتن (سوگند به خدا) و (نه به خدا سوگند) تفسير شده است.

امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: «... و «الرفث»، الجماع و «الفسوق» الكذب و السباب و «الجدال» قول الرجل لا واللَّه و بلى واللَّه».⁽¹⁾

قال ابو عبداللَّه عليه السلام: «اذا احرمت فعليك بتقوى اللَّه و ذكر اللَّه كثيراً و قلّة الكلام الّا بخير فإنّه من تمام الحجّ و العمرة ان يحفظ المرء لسانه الّا من خير كما قال اللَّه عزوجلّ فإنّ اللَّه يقول «فمن فرض فيهنّ الحجّ فلا رفث و لا فسوق و لا جدال فى الحجّ» و الرفث الجماع و الفسوق الكذب و السباب و الجدال قول الرجل لا واللَّه و بلى واللَّه ...».⁽²⁾

«فلا رفث و لا فسوق و لا جدال» گرچه بصورت نفى ذكر شده، اما مقصود از آن نهى است و به تعبير ديگر جمله خبريه در مقام انشاء است و منظور آن است كه اين اعمال سه گانه در حج نبايد واقع شود.⁽³⁾

بعد مى‌فرمايد آنچه را شما از عمل خير و نيكى انجام مى‌دهيد خداوند مى‌داند بعد از آن دستور به زاد و توشه داده شده مى‌فرمايد زاد و توشه تهيه كنيد كه بهترين زاد و توشه تقوى و پرهيزكارى است «و ما تفعلوا من خير يعلمه اللَّه و تزودّوا فإنّ خير الزاد التقوى». در معناى اين جمله «و تزودّوا» دو قول است:

خداوند به آن‌ها خطاب مى‌كند كه زاد و توشه در سفر برداريد و سربار مردم نباشيد، ولى بدانيد بهترين توشه تقوى است.

و در پايان مى‌فرمايد اى صاحبان عقل و بصيرت در آنچه امر و نهى نموده‌ام تقوى داشته باشيد.⁽¹⁾نكته‌ها

ماه‌هاى حج شوال، ذى القعده و ذى الحجه است و در غير از آن حج صحيح نيست «الحجّ اشهر معلومات». امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: « «الحجّ اشهر معلومات» شوال و ذوالقعدة و ذوالحجة ليس لأحد ان يحجّ فى ما سواهنّ».⁽²⁾

براى انسان دوگونه سفر وجود دارد: الف: سفر در دنيا، ب: سفر از دنيا.

براى سفر در دنيا نياز به زاد و توشه مادى است، براى سفر از دنيا نيز نياز به زادوتوشه است كه آن عبارت است از معرفت و محبت به خداوند متعال و اشتغال به طاعت و اجتناب از معصيت او و اين زادوتوشه معنوى در سفر از دنيا بهتر است از زادوتوشه سفر در دنيا بخاطر اينكه زادوتوشه مادى انسان را از عذاب موقت نجات مى‌دهد، اما زادوتوشه معنوى انسان را از عذاب و رنج دائم و هميشگى مى‌رهاند. زاد و توشه مادى، لذت آن همراه با درد و رنج و بيمارى است به خلاف زاد و توشه معنوى كه لذت آن خالص از ضرر و زيان است.⁽³⁾

سه قسم صادق پى در پى و يك قسم دروغ از مصاديق جدال در حج است «و لا جدال فى الحجّ» امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام مى‌فرمايند: «اذ احلف ثلاث ايمان متتابعات صادقاً فقد جادل ... و اذ احلف بيمين واحد كاذباً فقد جادل».⁽¹⁾

در روايات زيادى «اشهر معلومات» به ماه شوال و ذى القعده و ذى الحجّه و در بعضى از آن‌ها به شوال و ذى القعده و در دهه اول ذى الحجه تفسير شده و در جمع بين اين دو دسته از روايات گوييم چون دسته دوم نص در دهه اول ذى الحجه و دسته اول ظاهر در مطلق ذى الحجه است و نص مقدم بر ظاهر مى‌باشد لذا بايد دسته دوم را مقدم نمود چنانچه فتاواى علماى شيعه بر آن است.⁽⁴⁾7. منظور از «اشهر حج» ماه شوال و ذى القعده و ذى الحجه است و اينكه بعضى از ماه ذى الحجه بعنوان ماه ذى الحجه شمرده شده از قبيل اين كلام است كه گفته مى‌شود من روز جمعه بسوى تو مى‌آيم با اينكه آمدن در بعض روز است نه در كل روز. در عين حال

آمدن را به مجموع زمان نسبت مى‌دهند.⁽¹⁾8. سرّ تعيين ماه‌هاى حج

حج در جاهليت رواج و براى مشركان حجاز سودهايى داشت ولى آنان همانطور كه در اركان و افعال حج بدعت‌هايى روا مى‌داشتند، در وقت و زمان حج بدعت مى‌گذاشتند و هر سالى كه به سبب تجارت يا جنگ‌هاى قبيله‌اى نمى‌توانستند حج را در موسم آن انجام بدهند، ماه‌هاى حج را تغيير مى‌دادند و همانند تأخير اندازى در ماه‌هاى حرام، ماه‌هاى حج را نيز تقديم و تأخير روا مى‌داشتند. خداوند پس از بيان ماه‌هاى دوازده‌گانه قمرى و ماه‌هاى حج، تغيير ماه‌هاى حرام را موجب زيادت در كفر دانست. «انّما النسيى‌ء زيادة فى الكفر ...».⁽²⁾

كلمه «حج» در آيه شريفه سه مرتبه تكرار شده و آوردن اسم ظاهر بجاى ضمير بخاطر رعايت اختصار در كلام است و مقصود از حج اول زمان حج است و منظور از حج دوم نفس عمل و مناسك حج است و منظور از حج سوم زمان و مكان حج است.⁽³⁾10. ترك تمام انواع فسق

مقصود از ترك فسوق در آيه شريفه لا فسوق جميع انواع فسق است. بخاطر اينكه لفظ شامل جميع انواع آن مى‌شود و امتثال نهى در صورتى تحقق مى‌پذيرد كه همه انواع فسق ترك گردد.⁽⁴⁾

ممكن است كسى بگويد حرمت دروغ فحش و جدال با مردم ويژه ايام حج و زمان محرم شدن نيست بلكه هميشه حرام است، پاسخ اينكه آرى اين سه عمل هميشه و بطور مطلق حرام است و لكن در حج حرمت بيشترى دارد، از اينرو كلمه «فى الحجّ» را در آيه شريفه تكرار كرده است.

انسان داراى چهار قوه و نيرو است: قوه شهويه، قوه غضبيه، قوه وهميّه و قوه عقليه.

و مقصود از اين جملات «فلا رفث و لا فسوق و لا جدال» مقهور كردن سه قوه و سه نيرو بواسطه قوه عقلانى است زيرا كه جمله «فلارفث» اشاره به مقهور كردن قوه شهويه دارد و جمله «ولافسوق» اشاره به مقهور كردن قوه غضبيه دارد و جمله «و لا جدال» اشاره به مقهور كردن قوه وهميه دارد.⁽¹⁾13. پنهان نبودن اعمال از خداوند

«و ما تفعلوا من خير يعلمه اللَّه» براى تذكر اين است كه اعمال انسان از خداوند متعال غايب و پنهان نيست، و اين روش «تربيتى» قرآن كريم است كه در تبيين معارف و شرح داستان‌ها و بيان احكام اسلام آن را به پند و موعظه همراه مى‌كند تا اينكه علم و عمل از يكديگر جدا نشوند چراكه علم بدون عمل هيچ قيمت و ارزشى نخواهد داشت. از همين جهت دعوت خود را با جمله «واتقون يا اولى الالباب» خاتمه مى‌دهد و طرز سخن تغيير پيدا كرده و خداوند بطور متكلم وحده به خردمندان خطاب مى‌كند كه از من بپرهيزيد.⁽²⁾

پس از اينكه خدا انسان‌ها را از كارهاى ناشايست برحذر داشته، بلافاصله به كارهاى خوب تشويق كرده است، با توجه به اينكه نگفته است «و ما تفعلوا من شى‌ء» كه شامل شر هم بشود، بلكه كلمه خير آورده آن هم به شكل نكره تا به قول زمخشرى افاده عموم كند و يك نوع تحريك و تشويق به كار خير باشد و جالب‌تر اينكه دنباله آيه هم از تقوا سخن گفته است و بهترين زاد و توشه را تقوا دانسته است و چنين استنباط مى‌شود كه علاوه بر انجام مراسم حج بايد از زاد و توشه معنوى غفلت نكنيد.⁽¹⁾

فعاليت‌هاى اقتصادى در موسم حج‌

«ليس عليكم جناح ان تبتغوا فضلًا من ربّكم فاذا افضتم من عرفات فاذكروا اللَّه عند المشعر الحرام واذكروه كما هديكم و ان كنتم من قبله لمن الضّالّين* ثمّ افيضوا من حيث افاض النّاس واستغفروا اللَّه انّ اللَّه غفور رحيم».⁽²⁾

ترجمه

گناهى بر شما نيست كه از فضل پروردگارتان (و از منافع اقتصادى در ايام حج) طلب كنيد (كه يكى از منافع حج، پى ريزى يك اقتصاد صحيح است). و هنگامى كه از «عرفات» كوچ كرديد، خدا را نزد «مشعر الحرام» ياد كنيد. او را ياد كنيد همان طور كه شما را هدايت نمود؛ و قطعاً شما پيش از اين، از گمراهان بوديد. «198» سپس از همان جا كه

مردم كوچ مى‌كنند، (به سوى سرزمين منى) كوچ كنيد؛ و از خداوند، آمرزش بطلبيد، كه خدا آمرزنده‌ى مهربان است. «199»

تفسير

در زمان جاهليت هنگام مراسم حج معامله و تجارت را گناه مى‌دانستند، خداوند در اين آيه اين كار را نادرست مى‌شمرد و به آنان گويد هيچ مانعى نيست كه در ايام حج از تجارت كه فضل الهى است بهره‌مند شويد⁽¹⁾«ليس عليكم جناح ان تبتغوا فضلًا من ربّكم»، بعد مى‌فرمايد پس از انجام وظايفى كه در عرفات بايد انجام داد مى‌بايست به سوى مشعرالحرام كوچ كنيد و در آنجا به ذكر و ياد خدا مشغول باشيد «فاذا افضتم من عرفات فاذكروا اللَّه عند المشعر الحرام».

وقوف به عرفات يكى از اركان بزرگ حج است و واجب است بر حاجى كه از اول زوال روز عرفه تا غروب در صحراى عرفات وقوف كند. بعد مى‌فرمايد به شكرانه نعمت هدايت، خداوند را ياد كنيد، يادى كه با هدايتى كه خداوند نموده تناسب داشته باشد «و اذكروا كما هديكم».

در پايان مى‌فرمايد: تحقيقاً شما قبل از بعثت پيامبر از گمراهان بوديد «و ان كنتم من قبله لمن الضّالين».

از آيه‌ى شريفه‌ى «ثمّ افيضوا من حيث افاض النّاس»، از دو جهت بين مفسران اختلاف شده، يكى از اين جهت كه افاضه در اين آيه همان افاضه از عرفات به مشعر است و يا افاضه از مشعر به منا و بعد از افاضه از عرفات به مشعر است، ديگر اينكه مراد از

ناس چه كسانى هستند، زيرا آنان مسلماً غير از مخاطبين به خطاب «افيضوا» مى‌باشند و مشهور بين مفسران آن است كه قريش به واسطه بزرگ دانستن خود از حرم به عرفات نمى‌رفتند و مى‌گفتند ما اهل حرميم و از آن بيرون نمى‌رويم، اگر چنين كنيم عرب براى ما ارزشى قائل نخواهد شد. روى همين جهت وقوف به عرفات را كه از محيط حرم بيرون است ترك كردند با اينكه مى‌دانستند جزء وظايف حج و آيين ابراهيم است. لذا قرآن كريم دستور مى‌دهد بايد مسلمانان همه در يك جا وقوف كنند (در عرفات) و از آنجا همگى بسوى مشعر بيايند و از آنجا همه بسوى منا كوچ نمايند و اين امتياز غلط را از بين ببرند «ثمّ افيضوا من حيث افاض النّاس».

در پايان مى‌فرمايد كه از خداوند طلب آمرزش كنيد و از آن افكار و خيالات جاهلى دست برداريد كه حج درس مساوات و برابرى است و يادآور مى‌شود كه خداوند غفور و رحيم است «و استغفروا اللَّه انّ اللَّه غفور رحيم».⁽¹⁾

نكته‌ها

جواز خريد و فروش در ايام حج بعد از خروج از احرام و اتمام مناسك «ليس عليكم جناح ان تبتغوا فضلًا من ربّكم». امام صادق عليه السلام درباره قول خداوند «ليس عليكم ...» فرمود: «الرّزق اذا احلّ الرّجل من احرامه و قضى نسكه فليشتر و ليبع فى الموسم».⁽²⁾

«فاذكروا اللَّه عند المشعرالحرام» توصيف «مشعر» به «الحرام» دلالت بر قداست و احترام خاص آن سرزمين مى‌كند.⁽¹⁾3. استغفار از گناه

فرمان الهى به امتياز طلبان قريش در حج مبنى بر استغفار از گناه امتيازطلبى «ثم افيضوا من حيث افاض النّاس و استغفروا اللَّه» پس از رد امتيازطلبى «من حيث افاض النّاس» امر به استغفار مى‌تواند اشاره باشد به اينكه اين عمل گناه و استغفار از آن لازم است.⁽²⁾4. وعده رحمت

وعده الهى به آمرزش و رحمت استغفار كنندگان «و استغفروا اللَّه انّ اللَّه غفور رحيم» گرچه آيه مزبور درباره كوچ از مشعر و عرفات است ولى تحليل «انّ اللَّه غفور رحيم» عام است، بنابراين وعده رحمت و آمرزش به مطلق استغفاركنندگان است.⁽³⁾

امام حسين عليه السلام فرمود: «... فنحن النّاس و لذلك قال اللَّه تعالى ذكره فى كتابه «ثمّ افيضوا من حيث افاض النّاس»».⁽⁴⁾

اين آيه شريفه «و ليس عليكم جناح ان تبتغوا فضلًا من ربّكم» نظير آيه شريفه 10 سوره جمعه است كه مى‌فرمايد: «فاذا قضيت الصلاة فانتشروا فى الارض وابتغوا من فضل اللَّه ...» كه خداوند متعال بيع را به ابتغاء از فضل اللَّه تبديل نمود. يعنى

بيع و دادوستد فضل الهى است. از همين جهت روايات نيز ابتغاء من فضل اللَّه را به بيع تفسير نمودند و از اين آيه استفاده مى‌شود كه بيع و مبادله در اثناء حج مباح است علاوه تعبير از كسب و كار به فضل الهى نشانه ارزش و اهميت كسب و كار است.⁽¹⁾6. تهيه زاد و توشه معنوى

در سفر حج موارد فراوانى براى تهيه زاد و توشه معنوى است كه بايد از آن غفلت نكنيد. در آنجا تاريخ مجسم اسلام و صحنه‌هاى زنده فداكارى‌هاى ابراهيم عليه السلام قهرمان توحيد و جلوه‌هاى خاصى از پروردگار ديده مى‌شود كه در هيچ جاى ديگر نيست و آن‌ها كه روحى بيدار و انديشه‌اى زنده دارند مى‌توانند توشه معنوى براى يك عمر از اين سفر بى نظير روحانى فراهم سازند.⁽²⁾7. حركت دسته جمعى از عرفات

افاضه از فيض و فيضان بمعناى سرريز شدن است (افاض اناءه) يعنى ظرفش را چنان پر كرد كه سرريز شد. افاضه از عرفات به معناى حركت و خروج دسته جمعى از صحراى عرفات است، گويا قرآن كريم كوچ همگانى مردم را از عرفات كه بطرف مشعر حركت مى‌كنند، به آبى تشبيه كرده است كه از فرط زيادى سرريز و سرازير شده است.⁽³⁾8. نجات از گمراهى‌ها

خداوند بشر را از گمراهى‌هاى مختلفى نجات داده، گمراهى در تفكر، چنان كه گروهى را از بت‌پرستى به خداپرستى هدايت كرد و گروهى را در مسائل اخلاقى هدايت نمود، چنانكه افرادى به عرفات نمى‌رفتند و خود را برتر از ديگران مى‌دانستند، خداوند به

آن‌ها خطاب كرد: (افيضوا من حيث افاض النّاس) و اصولًا يكى از فوايد حج لغو هرگونه امتياز و برترى جويى است و به همين جهت انسانها بايد به هنگام احرام لباس دوخته را از بدن بيرون كنند تا هيچ گونه امتيازى ميان آنان نباشد.⁽¹⁾9. شكرگزارى در قبال نعمت حق

(كاف) كما در «واذكروه كما هداكم» مفيد تعليل است نه تشبيه و تنظير، زيرا ياد حق به اندازه يا مثل هدايت خداوند مقدور و ميسور كسى نيست، از اين رو اين جمله نظير آيه شريفه «و لتكبّروا اللَّه على ما هديكم» است كه مى‌رساند در برابر هدايت حق شما نيز تكبير بگوييد و شكرگزارى كنيد.⁽²⁾10. شكرگزارى در قبال نعمت حق

استغفار و ذكر خدا بهترين اعمال عرفات و مشعر است، گرچه در اين سرزمين‌ها اصل توقف شرط است و هيچ عمل ديگرى واجب نيست، اما قرآن ما را دعوت به ذكر خدا و ياد سوابق پرخطا و اشتباه خود و طلب آمرزش درباره گذشته خويش مى‌كند. مگر مى‌توان در سرزمينى كه اولياء خدا اشك ريخته‌اند بى تفاوت نشست آرى بايد از بلند پروازى‌ها، از ترك اوامر الهى و از هر گناه ديگرى استغفار كرد.⁽³⁾11. اقسام فضل الهى

فضل الهى بر چند قسم است و اقسام آن بخاطر حالات انسان است يك قسم مربوط به امور معيشت و زندگانى انسان است كه به آن دستور مى‌دهد «وابتغوا من فضل اللَّه».

يك قسم مربوط به امور معنوى و روحى انسان است كه در پرتو فضل الهى انسان موفق به تزكيه قلب مى‌گردد؛ «ولولا فضل اللَّه عليكم و رحمته ما زكى منكم من احد ابداً».

يك قسم مربوط به پاداش و لطف خاص خداوند در قيامت است؛ «و بشر المؤمنين بانّ لهم من اللَّه فضلًا كبيراً ذلك فضل اللَّه يوتيه من يشاء واللَّه ذوالفضل العظيم».⁽¹⁾

در زمان جاهليت هنگام انجام مراسم حج معامله و تجارت را حرام و گناه مى‌دانستند با ظهور اسلام مسلمانان در ايام حج منتظر بودند بدانند آيا احكام جاهلى امضا مى‌شود يا خير. آيه شريفه حكم جاهلى يعنى گناه بودن معامله در آن ايام را نادرست مى‌داند و اعلام مى‌كند كه در مراسم حج هيچگونه مانعى از معامله و تجارت نيست.⁽²⁾بلكه به طورى كه در منابع اسلامى درباره فلسفه حج وارد شده علاوه بر فلسفه اخلاقى و سياسى و فرهنگى اشاره به فلسفه اقتصادى هم شده است.

و آن اين‌كه مسلمانان در كنگره عظيم حج مى‌توانند دور هم بنشينند و با همفكرى و همگامى پايه محكمى براى اقتصاد جوامع اسلامى بريزند و با مبادلات صحيح تجارى آنچنان اقتصاد نيرومندى بوجود آورند كه از دشمنان و بيگانگان بى نياز گردند.

هشام بن حكم مى‌گويد از امام صادق عليه السلام پرسيدم: ما العلة التى لا جلها كلف اللَّه

العباد الحج و الطواف بالبيت؟ فقال ... «فجعل فيه الاجتماع من الشرق و الغرب لتعارفوا و لينزع كل قوم من التجارات من بلد الى بلد و لينتفع بذلك المكارى و الجمال ... ولو كان كل قوم انما يتكلون على بلادهم و ما فيها هلكوا و خربت البلاد و سقط الجلب و الارباح».⁽¹⁾

ياد خدا در سفر حج‌

«فاذا قضيتم مناسككم فاذكروااللَّه كذكركم اباءكم اوا شد ذكراً فمن الناس من يقول ربنا اتنا فى الدنيا و ما له فى الآخرة من خلاق* و منهم من يقول ربنا اتنا فى الدنيا حسنة و فى الآخرة حسنة و قنا عذاب النّار* اولئك لهم نصيب ممّا كسبوا واللَّه سريع الحساب* و اذكروااللَّه فى ايام معدودات فمن تعجل فى يومين فلا اثم عليه و من تأخر فلا اثم عليه لمن اتقّى و اتقوااللَّه و اعلموا انّكم اليه تحشرون».⁽³⁾

ترجمه

و هنگامى كه مناسك (حج) خود را انجام داديد، خدا را ياد كنيد، همانند يادآورى از پدرانتان (آن گونه كه رسم آن زمان بود) بلكه از آن هم بيشتر. (در اين مراسم، مردم دو گروهند:) بعضى از مردم مى‌گويند: «خداوندا! به ما در دنيا، «نيكى» عطا كن.» ولى در

آخرت بهره‌اى ندارند. «200» و بعضى مى‌گويند: «پروردگارا! به ما در دنيا «نيكى» عطا كن؛ و در آخرت نيز «نيكى» مرحمت فرما؛ و ما را از عذاب آتش نگاه دار.» «201» آن‌ها از كار (و دعاى) خود، نصيب و بهره‌اى دارند؛ و خداوند سريع الحساب است. «202» و خدا را در روزهاى معيّنى ياد كنيد؛ (روزهاى 11 و 12 و 13 ماه ذى حجه). و هر كس شتاب كند، و (ذكر خدا را) در دو روز انجام دهد، گناهى بر او نيست؛ و هر كه تأخير كند، (و سه روز انجام دهد نيز) گناهى بر او نيست؛ براى كسى كه تقوا پيشه كند. و از خدا بپرهيزيد؛ و بدانيد شما به سوى او محشور خواهيد شد. «203»

تفسير

«مناسك» جمع منسك اسم مكان به معنى محل نسك است كه عرفات، مشعر، منا و مكه مى‌باشد و يا مصدر ميمى و به معنى فعل عبادت مى‌باشد و اصل نسك به معنى عبادت است، اگر به معنى اول باشد مضمون آيه اين است هنگامى كه از امكنه عبادت فارغ شديد پس به ذكر خدا بپردازيد و اگر به معنى مصدر باشد، جمع آوردنش براى بيان همه افعال و اذكار حج است و معنايش اين است كه زمانى كه افعال و اعمال حج را انجام داديد، پس به ذكر خدا بپردازيد.

درباره ذكر «فاذكروا اللَّه» دو قول نقل شده است:

جمله‌ى «فاذكروا اللَّه كذكركم اباءكم» دعوت مردم به ذكر و ياد الهى است به

اينكه كسى كه مناسك حج را بجا مى‌آورد خداوند را ياد كند همانطورى كه آباء خود را ياد مى‌كند بلكه شديدتر ياد نمايد بخاطر اينكه نعمت الهى در حق انسان كه عبارت است از نعمت هدايت چنانكه فرموده «واذكروه كما هديكم» بزرگ‌تر از حق آباء و اجداد است و گفته شده كه عرب در جاهليت زمانى كه از حج فراغت پيدا مى‌كردند در منا توقف مى‌كردند و به پدران خود با نظم و نثر افتخار مى‌كردند، لذا خداوند آن‌ها را از اين كار برحذر داشت و فرمود به ياد خدا باشيد بلكه به ياد خدا از ياد پدرانتان شديدتر باشيد.

قرآن كريم در آيه‌ى «فمن النّاس ...» اشاره به دو گروه از مردم مى‌كند و هدف و خواسته‌هاى آن‌ها را در اين اماكن مقدسه بيان مى‌نمايد. يك دسته كسانى هستند كه جز به منافع مادى نمى‌انديشند و فقط مى‌گويند خدايا نعمت‌هاى دنيوى را به ما عطا كن و چيزى از نعمت‌هاى آخرت را آرزو نمى‌كنند كه براى اينان از آخرت نصيب و بهره‌اى نيست «فمن النّاس من يقول ربّنا اتنا فى الدّنيا و ما له فى الآخرة من خلاق».

اما دسته‌اى ديگر كسانى هستند كه افكارشان مربوط به زندگى مادى نيست بلكه هم زندگى دنيا را به عنوان مقدمه تكامل معنوى مى‌خواند هم سعادت آخرت را مى‌طلبند و نيز مى‌خواهند از عذاب دردناك آن جهان محفوظ بمانند «و منهم من يقول ربنا اتنا فى الدنيا حسنة و فى الآخرة حسنة و قنا عذاب النّار».⁽¹⁾

در آيه بعد مى‌فرمايد: اين‌ها كه در مسير دنيا نيستند و توجه خود را تنها به دنيا منحصر نكرده‌اند بلكه به سعادت دنيا و آخرت مى‌انديشند و براى آن كار مى‌كنند. در آخرت از آنچه كه در دنيا فراهم كرده و كسب نموده‌اند برخوردار مى‌شوند «اولئك لهم نصيب ممّا كسبوا». در پايان مى‌فرمايد خداوند سريع الحساب است «و اللَّه سريع الحساب».

مقصود از سريع الحساب بودن خداوند چيست؟ مفسران وجوهى را ذكر كرده‌اند ازجمله:

الف: خداوند فوراً پاداش اعمال بندگان را مى‌دهد و زمان پاداش آن‌ها نزديك است و اين آيه از نظر معنى مانند آيه 77 سوره نحل است «و ما امر السّاعة الا كلمح البصر» و در روايتى وارد شده «انّ اللَّه تعالى يحاسب الخلائق كلّهم فى مقدار لمح البصر».

ب: مقصود اين است كه خداوند حساب همه مردم را در مدت كوتاهى بررسى مى‌كند بدون اينكه حساب يكى از آنان مزاحم حساب ديگرى گردد، زيرا كه خداوند «لا يشغله شأن عن شأن» است.⁽¹⁾

محاسبه اعمال انسان‌ها يك مرتبه صورت مى‌پذيرد؛ قال على عليه السلام: «يحاسب الخلق دفعة كما يرزقهم دفعة».⁽²⁾

آيه‌ى شريفه‌ى «و اذكروا اللَّه فى ايّام معدودات» برنامه ذكر پروردگار را به دنبال مراسم حج چنين تعيين مى‌كند كه بجاى تفاخرهاى موهوم زمان جاهليت، خدا را در چند روز ياد كنند كه حداقل آن دو روز و حداكثر آن سه روز است، منظور از «ايام معدودات» روزهاى 11 و 12 و 13 ذى الحجه است كه در لسان روايات به نام ايام تشريق خوانده شده است.

اين اذكار در روايات و فتاوى علماى شيعه تكبيرات است: «اللَّه اكبر اللَّه اكبر لا اله الّا اللَّه و اللَّه اكبر اللَّه اكبر و للَّه‌الحمد اللَّه اكبر على ما هدانا و الحمد للَّه‌على ما اولينا اللَّه اكبر على ما رزقنا بهيمة الانعام»، كه پس از 15 نماز در اين سه روز خوانده مى‌شود كه ابتداى آن نماز ظهر روز عيد قربان و انتهاى آن نماز صبح روز سيزدهم

است براى كسانى كه در منا باشند و در ساير بلاد پس از 10 نماز است كه اول آن نماز ظهر روز عيد و آخر آن نماز صبح روز دوازدهم است. فقها به استحباب اين تكبيرات فتوا داده‌اند.

«فمن تعجل فى يومين» اين آيات متضمن رخصت و جواز حركت در روز دوم از ايام تشريق است اگرچه افضل ماندن تا روز سوم است و لكن اگر بخواهد قبل از روز سوم حركت نمايد بايد حتماً بعد از زوال و قبل از غروب باشد كه اگر غروب شد بايد شب را نيز بماند و روز سيزدهم حركت كند.

در معناى «فلا اثم عليه» دو قول بيان شده است:

«لمن اتّقى» يعنى اين حكم براى كسى است كه بپرهيزد و مراد از تقوا چنانچه در روايات آمده پرهيز از محرمات احرام است مانند صيد و نساء و ساير محرماتى كه باقى مانده است. در پايان امر به تقواى عمومى مى‌كند و مى‌فرمايد بدانيد كه همه شما بسوى خداوند محشور مى‌شويد.

نكته‌ها

امام باقر عليه السلام مى‌فرمايد: عرب در جاهليت زمانى كه از حج فراغت پيدا مى‌كردند،

در منا توقف مى‌كردند و به پدران خود با نظم و نثر افتخار مى‌كردند، لذا خداوند آن‌ها را از اين كار بر حذر داشت و فرمود: به ياد خدا باشيد بلكه به ياد خدا از ياد پدرانتان شديدتر باشيد «و يعدّون مفاخر ابائهم ... فأمرهم اللَّه سبحانه ان يذكروه مكان ذكرهم ابائهم فى هذا الموضع».⁽¹⁾

ياد كردن امرى است كه از لحاظ كيفيت متصف به شدت مى‌شود «فاذكروا اللَّه كذكركم اباءكم او اشدّ ذكراً» و چنانكه از لحاظ كميت متصف به كثرت مى‌گردد، قرآن كريم مى‌فرمايد: «واذكروا اللَّه ذكراً كثيراً»⁽³⁾و «و الذّاكرين اللَّه كثيراً».⁽⁴⁾

علت آن اين است كه ذكر منحصر به لفظ نيست تا قابل شدت و ضعف نباشد بلكه امرى است مربوط به قلب و لفظ از آن حكايت مى‌كند. بنابراين در برخى از موارد ذكر متصف به كثرت مى‌شود، آنجا كه حالات مختلف را شامل شود چنانكه در آيه 191 سوره آل عمران مى‌فرمايد: «الّذين يذكرون اللَّه قياماً و قعوداً و على جنوبهم» و گاهى متصف به شدت مى‌شود چون مورد آيه شريفه يعنى بعد از اعمال حج از مواردى است كه غفلت و نسيان براى انسان عارض مى‌شود، لذا وصف آن به شدت مناسب‌تر است.⁽⁵⁾4. سرگرم نشدن به مسائل مادى

پر كردن ايام فراغت يكى از وظايف مربى است براى اينكه انسان بعد از انجام

مراسم اعمال حج سرگرم مسائل مادى و انحراف نشود كه‌اى بسا برخى از آن‌ها آثار تمام اعمال حج را نيز نابود مى‌كند، خداوند در اين آيه براى پايان مراسم نيز دستور سازنده‌اى داده است كه ايام فراغت نيز پر مى‌شود و آن ذكر و ياد خداوند است.⁽¹⁾5. ياد خداوند در حج

در اين آيات سابق خداوند اولًا مناسك حج را بيان كرد، بعد از آن امر به ذكر الهى در مشعرالحرام نمود، بعد از آن فرمود: «فاذكروا اللَّه كذكركم اباؤكم او اشدّ ذكراً» سپس كيفيت دعا كردن را بيان نمود. «فمن النّاس من يقول ربّنا» و اين ترتيب چقدر نيكو و زيبا است بخاطر اينكه براى شكستن هواى نفس در مرحله اول انسان بايد خدا را عبادت كند، بعد از آن براى نورانى شدن قلب به ذكر الهى مشغول باشد از خداوند درخواست نمايد چنانكه حضرت ابراهيم عليه السلام وقتى مى‌خواست دعا كند، ابتدا خدا را ياد كرد، بعد از آن درخواست خود را مطرح كرد. اول گفت: «الّذى خلقنى فهو يهدين ...»، بعد از آن گفت:

«ربّ هب لى حكماً و الحقنى بالصّالحين».⁽²⁾6. بهترين مصداق استجابت دعا در حج

«من أوتى قلباً شاكراً و لساناً ذاكراً و زوجة مؤمنة تعينه على امر دنياه و اخراه فقد أوتى فى الدنيا حسنة و فى الآخرة حسنة و وقى عذاب النار».

در آيه شريفه‌ى «ربنا اتنا فى الدنيا حسنة ... اولئك لهم نصيب مما كسبوا» از دعا تعبير به كسب شده است، ولى آيا مى‌توان دعا كردن را كسب و اكتساب خواند؟ از بررسى 67 مورد از آيات كه ماده كسب و مشتقاتش در آن بكار رفته بر مى‌آيد كه كسب در

غير از كارهاى جسمى در مورد كارهاى روحى و قلبى نيز استعمال مى‌شود. چنانكه در آيه 225 سوره بقره مى‌خوانيم: «ولكن يؤاخذكم بما كسبت قلوبكم» و در سوره نساء آيه 111 آمده است: «و من يكسب اثماً فإنّما يكسبه على نفسه».

بنابراين دعا و خواستن نيز يك نوع كسب و اكتساب محسوب مى‌شود.⁽¹⁾8. بهره مندى انسان از برخى از كارها

بهره انسان در روز قيامت تنها از بعضى از كارهاى خويش است نه تمام آن‌ها «ممّا كسبوا» زيرا چه بسيار كارهايى كه انسان آن‌ها را كسب مى‌كند ولى بخاطر نداشتن قصد قربت و نيت خالص در قيامت از آن بهره نمى‌برد.⁽²⁾9. مطلوب بودن دنيا و آخرت

دنيا و آخرت هر دو مطلوب هستند و بايد به هر دو توجه داشت جالب اينكه در قرآن كريم 115 مرتبه كلمه دنيا بكار رفته و 115 مرتبه كلمه آخرت استعمال شده است و اين يك تصادف نيست البته به اين معنا هم نيست كه اهميت هر دو يكسان است بلكه دنيا وسيله‌اى براى رسيدن به آخرت است.

در دعاها اهداف كلى مطرح مى‌شود و تعيين مصداق به عهده خداوند گذاشته شود ما از خداوند حسنه و سعادت مى‌خواهيم ولى در اينكه رشد و صلاح ما در چيست، آن را به عهده خداوند مى‌گذاريم، مثلًا از خداوند توفيق زيارت حج را بخواهيد، اما نگوييد خدايا مالى به من بده تا به مكه بروم، چون خداوند گاهى سبب را به گونه‌اى قرار مى‌دهد كه ما

فكر آن را نمى‌كرديم.⁽¹⁾11. باطل بودن اهداف اهل دنيا

از تقابل جمله «اولئك لهم نصيب ممّا كسبوا» با جمله «و ما لهم فى الآخرة من خلاق» روشن مى‌شود كه اصولًا اعمال اهل دنيا بطور كلى باطل و بى نتيجه است بر خلاف اعمال اهل آخرت و به اين معنى آيات ديگرى نيز در قرآن وجود دارد مانند: «و قدمنا الى ما عملوا من عمل فجعلناه هباءاً منثوراً»⁽²⁾، «و يوم يعرض الّذين كفروا على النّار اذهبتم طيّباتكم فى حياتكم الدّنيا و استمتعتم بها»⁽³⁾و «فحبطت اعمالهم فلا نقيم لهم يوم القيمة وزناً».⁽⁴⁾

اگر گفته شود آيا تأخير افضل از تعجيل نيست، گوييم بلى، تأخير افضل است، اما جايز است بين فاضل و افضل تخيير واقع شود چنانچه انسان در ماه رمضان مخير است روزه بگيرد يا به مسافرت برود و افطار كند، گرچه روزه افضل است و اما سرّ اينكه قرآن كريم اثم و گناه را در صورت تعجيل و تأخير نفى كرد بخاطر آن است كه بعضى از اهل جاهليت آن كسانى كه تعجيل مى‌كردند، آن‌ها را گناهكار مى‌دانستند و بعضى كسانى كه تأخير مى‌كردند، آن‌ها را گناهكار مى‌دانستند، اين آيه شريفه هردو گروه را رد مى‌كند.⁽⁵⁾

دنياطلبان زيبايى‌ها را تنها در امكانات مادى مى‌پندارند (اتنا فى الدّنيا) از اينكه در هنگام خواسته‌هايشان قيد حسنه را ذكر نكرده‌اند استفاده مى‌شود كه هرچه را در دنياست زيبا مى‌پنداشتند.⁽¹⁾14. تأكيد به پرهيزكارى

«و اتّقوا اللَّه ...» اين جمله براى تأكيد و الزام به مواظبت و پرهيزكارى است، چون مردم گمان مى‌كردند كه پس از حج گناه آمرزيده مى‌شود و باكى از گناه نداشتند، از اين جهت به آن‌ها يادآورى شده است كه براى هميشه تقوا لازم است تا در هنگام حشر و نشر پاك و بى گناه در پيشگاه خداوند محشور شويد.⁽²⁾15. طلب دنيا و آخرت

برخى از مردم در مراسم حج جز به دنيا فكر نمى‌كنند گرچه دعاى آن‌ها در رفاه دنيوى به اجابت مى‌رسد، اما گروهى از مردم بخاطر فكر خوبى كه دارند، دنيا و آخرت هردو را طلب مى‌كنند و از نظر قرآن ميان درخواست حسنه دنيا و قيامت منافاتى وجود ندارد و جالب آنكه درخواست حسنه دنيا و آخرت را مقيد به چيزى نمى‌كنند بلكه آن را مطلق بيان مى‌كنند كه هرچه را خداوند اراده كرده به آنان مرحمت كند.⁽³⁾16. حسنه در دنيا وسعت رزق و اخلاق نيك و در آخرت رضوان الهى و بهشت است.

امام صادق عليه السلام درباره آيه شريفه «ربّنا اتنا ...» فرمود: «رضوان اللَّه والجنّة فى الآخرة والسعة فى الرّزق و المعاش و حسن الخلق فى الدّنيا».⁽⁴⁾17. راه شناخت مردم

يكى از راه‌هاى شناخت مردم، آشنايى با آرزوها و دعاهاى آنان است. دنياطلبان جز دنيا نمى‌طلبند و كارى به خير و شرّ آن ندارند ولى آخرت طلبان دنياى خوب را

مى‌خواهند كه به آخرت منتهى شود.⁽¹⁾18. نفوذ شيطان در همه جا

كار مقدس و سرزمين مقدس به تنهايى كافى نيست، انسان نيز بايد مقدس و باتقوا باشد. دو بار كلمه تقوا در كنار هم براى زائران خانه خدا آن هم در سرزمين منا نشانه نفوذ شيطان در همه جا است.⁽²⁾19. توجه به قيامت

توجه به قيامت، زمينه ساز عمل به مناسك حج است؛ «واعلموا انّكم اليه تحشرون»، با توجه به اينكه پس از بيان مناسك حج، حشر در قيامت مطرح شده است.⁽³⁾20. آمرزش الهى در ايام تشريق

امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: حج گزارى كه در اين ايام تشريق از دنيا برود آمرزيده است «من مات قبل ان يمضى فلا اثم عليه».⁽⁴⁾

فداكارى امير المؤمنين در ليلة المبيت‌

«و من الناس من يشرى نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رؤف بالعباد»⁽¹⁾

ترجمه

بعضى از مردم (با ايمان و فداكار، همچون على عليه السلام در «ليلة المبيت» به هنگام خفتن در جايگاه پيغمبر صلى الله عليه و آله)، جان خود را به خاطر خشنودى خدا مى‌فروشند؛ و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.

شأن نزول

هنگامى كه پيغمبر اسلام تصميم گرفت مهاجرت كند براى اداى دين‌هاى خود و تحويل دادن امانت‌هايى كه نزد او بود على عليه السلام را به جاى خويش قرار داد و شب هنگام كه مى‌خواست به سوى «غار ثور» برود و مشركان اطراف خانه‌ى او را براى حمله به او محاصره كرده بودند دستور داد على عليه السلام در بستر او بخوابد و پارچه‌ى سبز رنگى (بُرد خضرمى) كه مخصوص خود پيامبر بود روى خود بكشد در اين هنگام خداوند به «جبرئيل» و «ميكائيل» وحى فرستاد كه من بين شما برادرى ايجاد كردم و عمر يكى از شما را طولانى‌تر قرار دادم كدام يك از شما حاضر است ايثار نفس كند و زندگى ديگرى را بر خود مقدم دارد؟ هيچ كدام حاضر نشدند. به آن‌ها وحى شد اكنون على عليه السلام در بستر پيامبر خوابيده و آماده شده جان خويش را فداى او سازد به زمين برويد و حافظ و نگهبان

او باشيد.

هنگامى كه جبرئيل بالاى سر و ميكائيل پايين پاى على عليه السلام نشسته بودند، جبرئيل مى‌گفت: «به به آفرين بر تو اى على! خداوند به واسطه‌ى تو بر فرشتگان مباهات مى‌كند».⁽¹⁾

در اين هنگام آيه‌ى فوق نازل گرديد و به همين دليل آن شب تاريخى به نام «ليلة المبيت» ناميده شده است.

ابن عباس مى‌گويد: اين آيه هنگامى كه پيامبر از مشركان كناره گرفته بود و با ابوبكر به سوى غار مى‌رفت در باره‌ى على عليه السلام كه در بستر پيامبر خوابيده بود نازل شد.

«ابو جعفر اسكافى» مى‌گويد: (همان گونه كه «ابن ابى الحديد» در شرح نهج البلاغه جلد 3 صفحه‌ى 270 ذكر كرده است) جريان خوابيدن على عليه السلام در بستر پيامبر صلى الله عليه و آله به تواتر ثابت شده و غير از كسانى كه مسلمان نيستند و افراد سبك مغز آن را انكار نمى‌كنند. در جلد دوم «الغدير» ذيل آيه‌ى مورد بحث (صفحه‌ى 48 به بعد) مى‌نويسد: «غزّالى» در كتاب «احياء العلوم» جلد سوم صفحه‌ى 238، «گنجى» در كتاب «كفاية الطالب» صفحه‌ى 114، «صفورى» در «نزهة المجالس» جلد دوم صفحه‌ى 209، «ابن صبّاغ مالكى» در كتاب «الفصول المهمة» صفحه‌ى 33، «سبط ابن جوزى حنفى» در «تذكرة الخواصّ» صفحه‌ى 21، «شبلنجى» در «نور الابصار» صفحه‌ى 86، احمد در «مسند» جلد يك صفحه‌ى 348 و «تاريخ طبرى» جلد دوم صفحه‌ى 99 تا 101، «ابن هشام» در «سيرَة» جلد دوم صفحه‌ى 291، «حلبى» در «سيرهِ» خود و «تاريخ يعقوبى» جلد دوم صفحه‌ى 29، جريان «ليلة المبيت» را نقل كرده‌اند.⁽²⁾

تفسير

فداكارى بزرگ در شب تاريخى هجرت

گرچه آيه‌ى فوق همان گونه كه در شأن نزول آن ذكر شد، مربوط به ماجراى هجرت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و فداكارى على عليه السلام و خوابيدن او در بستر آن حضرت نازل شده، ولى همچون ساير آيات قرآن، مفهوم و محتواى كلّى و عمومى دارد و در واقع نقطه‌ى مقابل چيزى است كه در آيات قبل در مورد منافقان وارد شده بود.

مى‌فرمايد: «از ميان مردم كسانى هستند كه جان خود را در برابر خشنودى خدا مى‌فروشند، و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است»؛ «و من الناس من يشرى نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رؤف بالعباد».

آن گروه مردمى خودخواه و خودپسند و لجوج و معاند بودند كه از راه نفاق در بين مردم آبرويى كسب مى‌كردند، و در ظاهر خود را مؤمن و خيرخواه نشان مى‌دادند، اما كردارشان پرده از روى گفتارشان بر مى‌داشت چرا كه جز فساد در زمين و نابود كردن حَرث و نَسل كار ديگرى نداشتند.

ولى اين گروه تنها با خدا معامله مى‌كنند و هر چه دارند حتى جان خود را به او مى‌فروشند و جز رضا و خشنودى او چيزى خريدار نيستند، و با فداكارى و ايثار آن‌هاست كه امر دين و دنيا اصلاح و حق زنده و پايدار مى‌شود و زندگى انسان گوارا و درخت اسلام بارور مى‌گردد.

مرحوم علامه طباطبايى قدس سره مى‌فرمايد: از آن جا كه اين آيه‌ى شريفه: «و من الناس من يشرى نفسه»، در مقابل آيه‌ى سابق؛ «و من الناس من يعجبك» قرار گرفته فهميده مى‌شود كه وصف در اين جمله نيز در مقابل وصف آن جمله است؛ يعنى همان

گونه كه مقصود از جمله‌ى «و من الناس من يعجبك» بيان اين نكته است كه در آن زمان مردى وجود داشته كه به گناهان خود افتخار مى‌كرده و داراى عجب بوده و به ظاهر دم از اصلاح مى‌زده و در باطن منافق بوده و به هيچ چيز جز فساد و نابود كردن حرث و نسل نمى‌انديشيده، همچنين از جمله‌ى «و من الناس من يشرى نفسه» نيز فهميده مى‌شود كه در آن زمان مردى وجود داشته كه جز به اراده و رضايت خدا به چيزى نمى‌انديشيده و داراى هوا و هوس نبوده كه به واسطه‌ى او امر دين و دنيا اصلاح مى‌شده و حق احيا مى‌گرديده و زندگى انسان‌ها پاكيزه مى‌شده و درخت اسلام بارور مى‌گرديد.

با اين بيان تناسب ذيل آيه‌ى «و الله رؤف بالعباد» با صدر آيه به خوبى روشن مى‌گردد؛ چون وجود چنين فردى در ميان انسان‌ها نوعى رأفت از ناحيه‌ى خداوند به بندگان است؛ زيرا اگر مرد اين چنين فداكار و از خود گذشته و ايثارگر در بين مردم وجود نداشت و در مقابل افراد منافق و مفسد بر نمى‌خاست، اركان دين منهدم مى‌شد و اجتماع اسلامى از بين مى‌رفت، اما خداوند همواره آن باطل‌ها را به وسيله‌ى اين حق‌ها از بين برده و افساد دشمنانش را به وسيله‌ى اصلاح دوستان خود تدارك و جبران مى‌نمايد.

چنان كه فرموده: «و لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدّمت صوامع و بيع و صلوات و مساجد يذكر فيها اسم الله».⁽¹⁾

بنا بر اين فسادى كه در دين و دنيا عارض مى‌شود از ناحيه‌ى عده‌اى از افراد است كه جز خودپرستى هواى ديگرى بر سر ندارند و اين فساد و شكافى كه اينان در دين به وجود مى‌آورند، جز با صلاح و اصلاح آن دسته‌ى ديگر كه جان خود را به خداوند سبحان فروخته و در دل خود جز به پروردگار خود نمى‌انديشند و اين معامله‌ى سودمند را خداوند در

آيه‌ى شريفه‌ى «ان الله من المؤمنين أنفسهم و أموالهم بانّ لهم الجنّة»⁽¹⁾ذكر نموده است.⁽²⁾نكته‌ها

ايثارگرى حضرت على عليه السلام در شبى كه به جاى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در بستر خوابيد نهايت تسليم بودن ايشان را در برابر پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌رساند؛ زيرا وقتى پيامبر جريان هجرت خود را بيان كرد، حضرت على عليه السلام گفت: «الان طاب لى الموت» و خطيب خوارزمى كه يكى از مشاهير اهل سنت است در كتاب مناقب آورده كه: جبرئيل بر پيامبر نازل شد در حالى كه بسيار خوشحال و شادمان بود. پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيد: تو را امروز بسيار شادمان مى‌بينم. جبرئيل گفت: «و كيف لا اكون كذلك و قد قرّت عينى بما أكرم الله و أخاك و وصيك و ابن عملك ... باهى الله سبحانه و تعالى بعبادته البارحة ملئكته و حملة عرشه».⁽³⁾

كشته شدگان در راه امر به معروف و نهى از منكر از مصاديق آيه‌ى شريفه‌ى «و من الناس من يشرى» هستند. قال على عليه السلام: «ان المراد بالاية الرجل الذى يقتل على الامر بالمعروف و النهى من منكر».⁽⁴⁾

حضرت على عليه السلام كه در ليلة المبيت به جاى پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌خوابد سزاوار است به

جاى پيامبر هم به محراب و به منبر رود و جز او كسى لايق نيست پاى بر مهر نبوت نهد و چون به منبر صاحب نبوت رسد منبر از او بنازد و محراب به او ببالد. اگر عبادت كرد «للّه» و اگر نان داد و اطعام كرد «لوجه الله» و اگر جان داد «ابتغاء مرضات الله».⁽¹⁾4. فضيلت حضرت على عليه السلام

اين آيه يكى از بزرگ‌ترين فضايل حضرت على عليه السلام است كه در اكثر كتاب‌هاى اسلامى آمده و به قدرى چشمگير است كه معاويه دشمن سرسخت خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله چنان از اين فضيلت ناراحت شده بود كه «سمرة بن جندب» را با 400 هزار درهم تطميع كرد كه آن را در باره‌ى «عبدالرحمن بن ملجم» با حديث مجعولى معرفى كند و آن منافق جنايت پيشه نيز چنين كرد، ولى همان گونه كه انتظار مى‌رفت حتى يك نفر آن حديث مجعول را از او نپذيرفت.⁽²⁾5. خداوند خريدار جان انسان

در اين آيه‌ى شريفه فروشنده انسان و خريدار خداوند و متاع جان و بهاى معامله خشنودى پروردگار ذكر شده و با آيات ديگرى كه تجارت مردم را با خداوند ذكر مى‌كند فرق بسيار دارد؛ بهاى معامله در آن‌ها بهشت و نجات از دوزخ است، ولى اين دسته در برابر جانبازى خود نه نظر به بهشت دارند و نه ترسى از دوزخ (اگر چه هر دو مهم است)، بلكه تمام توجه آنان جلب خشنودى پروردگار است و شايد به همين جهت است كه آيه‌ى شريفه با كلمه‌ى من تبعيضيه (و من الناس) شروع مى‌شود؛ يعنى تنها بعضى از مردمند كه قادر به اين كار فوق العاده هستند.⁽³⁾

«يَسَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرُ م بِهِ ى وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ ى مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَن دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطعُوا وَمَن يَرْتَدِدْ مِنكُمْ عَن دِينِهِ ى فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُوْللِكَ حَبِطَتْ أَعْملُهُمْ فِى الدُّنْيَا وَالْأَخِرَةِ وَأُوْللِكَ أَصْحبُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خلِدُونَ»⁽¹⁾

ترجمه

از تو، در باره‌ى جنگ كردن در ماه حرام، سؤال مى‌كنند؛ بگو: «جنگ در آن، (گناهى) بزرگ است؛ ولى جلوگيرى از راه خدا (و گرايش مردم به آيين حق) و كفر ورزيدن نسبت به او و هتك مسجد الحرام، و اخراج ساكنان آن، نزد خداوند مهم‌تر از آن است؛ و ايجاد فتنه، (و محيط نامساعد، كه مردم را به كفر، تشويق و از ايمان باز مى‌دارد) حتّى از قتل بالاتر است. و مشركان، پيوسته با شما مى‌جنگند، تا اگر بتوانند شما را از آيينتان برگردانند؛ ولى كسى كه از آيينش برگردد، در حال كفر بميرد، تمام اعمال نيك (گذشته‌ى) او، در دنيا و آخرت، بر باد مى‌رود؛ و آنان اهل دوزخند؛ و هميشه در آن خواهند بود.

شأن نزول

گفته‌اند: اين آيه در مورد «سرّيه‌ى عبد الله بن جَحْش» نازل شده است.

جريان چنين بود كه: پيش از جنگ بدر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله «عبدالله بن جحش» را

طلبيد و نامه‌اى به او داد و هشت نفر از مهاجرين را همراه وى نمود، به او فرمان داد پس از آن كه دو روز راه پيمود، نامه را بگشايد، و طبق آن عمل كند، او پس از دو روز طىّ طريق، نامه را گشود و چنين يافت: «پس از آن كه نامه را باز كردى تا «نخله» (زمينى كه بين مكه و طائف است) پيش برو و در آن جا وضع قريش را زير نظر بگير و جريان را به ما گزارش بده».

عبدالله جريان را براى همراهانش نقل نمود و اضافه كرد: پيامبر مرا از مجبور ساختن شما در اين راه منع كرده است، بنا بر اين هر كس آماده‌ى شهادت است با من بيايد، و ديگران باز گردند. همه با او حركت كردند، هنگامى كه به «نخله» رسيدند به قافله‌اى از قريش برخورد كردند كه «عمرو بن حضرمى» در آن بود، چون روز آخر رجب (يكى از ماه‌هاى حرام) بود در مورد حمله به آن‌ها به مشورت پرداختند.

بعضى گفتند: اگر امروز هم از آن‌ها دست برداريم وارد محيط حرم خواهند شد و ديگر نمى‌توان متعرض آن‌ها شد، سرانجام شجاعانه به آن‌ها حمله كردند، «عمرو بن حضرمى» را كشتند و قافله را با دو نفر نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آوردند. پيامبر صلى الله عليه و آله به آنان فرمود:

من به شما دستور نداده بودم كه در ماه‌هاى حرام نبرد كنيد، و دخالتى در غنايم و اسيران نكرد، مجاهدان ناراحت شدند و مسلمانان به سرزنش آنان پرداختند، مشركان نيز زبان به طعن گشودند كه محمد جنگ و خونريزى و اسارت را در ماه‌هاى حرام، حلال شمرده. در اين هنگام آيه‌ى اول نازل شد، پس از آن كه اين آيه نازل شد، «عبدالله بن جحش» و همراهانش اظهار كردند كه در اين راه براى درك ثواب جهاد كوشش كرده‌اند و از پيامبر پرسيدند كه آيا اجر مجاهدان را دارند يا نه؟ آيه‌ى «ان الذين ءامنوا و الذين هاجروا ...» نازل گرديد.⁽¹⁾

تفسير

جنگ در ماه‌هاى حرام

همان گونه كه از شأن نزول بر مى‌آيد و لحن آيه نيز اجمالًا به آن گواهى مى‌دهد، آيه‌ى نخست در صدد پاسخ‌گويى به پاره‌اى از سؤالات در باره‌ى جهاد و استثناهاى آن است. مى‌فرمايد: «از تو در باره‌ى جنگ كردن در ماه‌هاى حرام سؤال مى‌كنند، به آن‌ها بگو: جنگ در آن (گناه) بزرگى است.» و به اين ترتيب سنتى را كه از زمان‌هاى قديم و اعصار انبياى پيشين در ميان عرب در مورد تحريم پيكار در ماه‌هاى حرام (رجب، ذى القعده، ذى الحجه و محرم) وجود داشته با قاطعيت امضا مى‌كند.

سپس مى‌فرمايد: چنين نيست كه اين قانون استثنايى نداشته باشد نبايد اجازه داد گروهى فاسد و مفسد زير چتر اين قانون هر ظلم و فساد و گناهى را مرتكب شوند؛ درست است كه جهاد در ماه حرام مهم است «ولى جلوگيرى از راه خدا و كفر ورزيدن نسبت به او و هتك احترام مسجد الحرام، و خارج كردن و تبعيد نمودن ساكنان آن، نزد خداوند از آن مهم‌تر است».

سپس مى‌افزايد: «ايجاد فتنه (و منحرف ساختن مردم از دين خدا) از قتل هم بالاتر است»؛ چرا كه آن، جنايتى است بر جسم انسان و اين جنايتى است بر جان و روح و ايمان انسان و بعد چنين ادامه مى‌دهد كه مسلمانان نبايد تحت تأثير تبليغات انحرافى مشركان قرار گيرند؛ زيرا «آن‌ها دائماً با شما مى‌جنگند تا اگر بتوانند شما را از دينتان باز گردانند» (و در واقع به كمتر از اين قانع نيستند).

بنا بر اين محكم در برابر آنان بايستيد، و به وسوسه‌هاى آن‌ها در زمينه‌ى ماه حرام و غير آن اعتنا نكنيد و بعد به مسلمانان در زمينه‌ى بازگشت از دين خدا هشدار جدّى داده

مى‌گويد: «هر كس از شما مرتد شود و از دينش برگردد، و در حال كفر بميرد، تمام اعمال نيك او در دنيا و آخرت بر باد مى‌رود و آن‌ها اهل دوزخ‌اند و جاودانه در آن مى‌مانند». چه مجازاتى از اين سخت‌تر و وحشتناك‌تر كه تمام اعمال نيك انسان نابود شود و نه در دنيا و نه در آخرت به حال او مفيد نيفتد و گرفتار عذاب جاويدان الهى نيز بشود.

روشن است اعمال نيك هم بركات و آثارى در دنيا دارد و هم در آخرت، افراد مرتد از همه‌ى اين آثار محروم مى‌شوند، به علاوه ارتداد سبب مى‌شود كه تمام آثار ايمان برچيده شود، همسرانشان جدا گردند و اموالشان به ارث به بازماندگان آنان برسد.⁽¹⁾نكته‌ها

«حبط» در اصل به گفته‌ى «راغب» در «مفردات» به معناى اين است كه چهارپايى آن قدر بخورد كه شكمش باد كند و چون اين حالت سبب فساد غذا و بى اثر بودن آن مى‌گردد، اين واژه به معناى باطل و بى‌خاصيت شدن به كار مى‌رود، از اين رو در «معجم مقائيس اللّغة» معناى آن را بطلان ذكر كرده است و به همين دليل در آيه‌ى 16 سوره‌ى هود هم رديف باطل ذكر شده مى‌فرمايد: «اولئك الذين ليس لهم فى الاخرة الّا النار و حبط ما صنعوا فيها و باطل ما كانوا يعملون»؛ «دنيا پرستان كسانى هستند كه در آخرت جز آتش بهره‌اى ندارند و آنچه را در دنيا انجام داده‌اند بر باد مى‌رود و اعمالشان باطل مى‌شود.»

و اما «احباط» در اصطلاح متكلمان و علماى عقايد، عبارت از اين است كه ثواب

اعمال پيشين بر اثر گناهان از بين برود نقطه‌ى مقابل تكفير كه به معناى از بين رفتن كيفر و آثار گناهان پيشين به خاطر اعمال نيك آينده است.

در اين كه آيا احباط و تكفير در مورد ثواب اعمال صالح و كيفر گناهان صحيح است يا نه، در ميان علماى عقايد بحث و گفت و گو است. به گفته‌ى مرحوم علامه مجلسى قدس سره مشهور ميان متكلمان اماميه بطلان احباط و تكفير است آن‌ها فقط مى‌گويند: ثواب مشروط به آن است كه انسان با ايمان از دنيا برود و عقاب مشروط به اين است كه به هنگام مرگ با اسلام و توبه از دنيا نرود، ولى علماى معتزله نظر به ظواهر بعضى از آيات و روايات معتقد به صحت احباط و تكفيرند.⁽¹⁾

خواجه نصير الدين طوسى در كتاب «تجريد العقايد» احباط را باطل شمرده و به دليل عقل و نقل بر آن استدلال كرده است. دليل عقلى او اين است كه احباط مستلزم ظلم است (زيرا كسى كه ثواب كمترى داشته و گناه بيشترى پس از احباط به منزله‌ى كسى خواهد بود كه اصلًا كار نيك نكرده است و اين يك نوع ستم در حق او خواهد بود) و اما دليل نقلى اين است كه قرآن با صراحت مى‌گويد: «فمن يعمل مثقال ذرة خيراً يره* و من يعمل مثقال ذرّة شرّاً يره»⁽²⁾«هر كس به مقدار سنگينى ذره‌اى كار خير كند آن را مى‌بيند و هر كس به مقدار سنگينى ذره‌اى كار شرّ كند آن را مى‌بيند.⁽³⁾

در ميان دانشمندان معتزله، ابو هاشم احباط و تكفير را به هم آميخته و عنوان موازنه را به وجود آورده است به اين معنا كه گناه و ثواب را با هم مى‌سنجد و از يكديگر كسر مى‌كند، ولى حق اين است كه احباط و تكفير امرى ممكن مى‌باشد و هيچ گونه

ظلمى از آن حاصل نمى‌گردد، و آيات و رواياتى صريحاً بر آن دلالت دارد و به نظر مى‌رسد مخالفت منكران بازگشت به يك نوع «نزاع لفظى» مى‌كند.

توضيح اين كه: گاه مى‌شود انسان ساليان دراز زحمت مى‌كشد و با مشقت فراوان سرمايه‌اى مى‌اندوزد، ولى با يك ندانم كارى و يا يك هوسبازى آن را از دست مى‌دهد؛ يعنى «حسنات» سابق «حبط» مى‌شود. و يا بر عكس مرتكب اشتباهات و خسارت‌هاى زيادى شده و با يك عمل عاقلانه و حساب شده همه را جبران مى‌كند اين يك نوع تكفير است (تكفير يك نوع پوشانيدن و جبران كردن است) در مسائل معنوى نيز همين اصل صادق مى‌باشد.⁽¹⁾2. بزرگ‌تر بودن گناه فتنه

در اين آيه از پيكار در ماه حرام منع و نكوهش شده و به عنوان كفر و جلوگيرى از راه خدا معرفى شده در عين حال مى‌فرمايد: گناه بيرون كردن اهل مسجد الحرام از آن بزرگ‌تر و فتنه و آشوب از كشتار بالاتر است. اين بيان مشعر به وقوع حادثه‌اى است كه موجب اين سؤال شده است و نيز مى‌رساند كه قتلى نيز واقع شده بود، و از اين كه در ذيل مى‌فرمايد: «ان الذين ءامنوا و هاجروا» و نويد آمرزش و رحمت مى‌دهد روشن مى‌شود كه اين قتل عمدى نبوده است. اين‌ها قرائنى است بر اين كه بعضى از مؤمنان در ماه حرام به قصد انجام وظيفه بعضى از كافران را به قتل رسانيده بودند و آنان مؤمنان را بر اين عمل سرزنش كردند و اين تصديق داستان عبدالله بن جحش و همراهان اوست كه در روايات نقل شده است.⁽²⁾

«صد» يعنى بازداشتن و منظور از «سبيل الله» نيايش و عبادت و به ويژه حج بيت الله است، و ظاهراً مرجع ضمير «به» سبيل الله است، بنا بر اين منظور از كفر، كفر عملى است نه اعتقادى و «المسجد الحرام» عطف به «سبيل الله» است؛ يعنى جنگ در ماه‌هاى حرام انسان را از راه خدا و از مسجد الحرام باز مى‌دارد.⁽¹⁾

آيات روشن الهى در خانه كعبه‌

«إنّ أوّل بيت وضع للنّاس للّذى ببكّة مباركاً و هدى للعالمين* فيه ءَايات بيّنات مقام إبراهيم و من دخله كان ءَامناً و للَّه‌على النّاس حجّ البيت من استطاع إليه سبيلًا و من كفر فإنّ اللَّه غنىّ عن العالمين».⁽²⁾

ترجمه

نخستين خانه‌اى كه براى مردم (و نيايش خداوند) قرار داده شد، همان است كه در سرزمين مكه است؛ كه پربركت، و مايه‌ى هدايت جهانيان است. «96» در آن، نشانه‌هاى روشن، (از جمله) مقام ابراهيم است؛ و هر كس داخل آن [/ خانه‌ى خدا] شود، در امان خواهد بود؛ و براى خدا بر مردم است كه آهنگ خانه‌ى (او) كنند، آن‌ها كه توانايى رفتن به سوى آن دارند. و هر كس كفر ورزد (و حج را ترك كند، به خود زيان رسانده)،

خداوند از همه‌ى جهانيان، بى نياز است. «97»

تفسير

قرآن كريم در آيه نخست به برخى از ويژگى‌هاى خانه كعبه اشاره مى‌كند و مى‌فرمايد:

خانه‌اى كه داراى بركت است.

بعد اشاره به وجوب حج مى‌كند و مى‌فرمايد براى خدا بر مردم است كه حج خانه الهى را قصد كنند البته در صورتى كه استطاعت رفتن را داشته باشند و هركسى كفر بورزد خداوند از همه جهانيان بى نياز است.

آيا مراد از اوليّت در: «انّ اوّل بيت» اوليت به حسب زمان است يا شرافت و منزلت از جهت عبادت؟ در اين زمينه دو نظريه وجود دارد:

الف. برخى گفته‌اند: بناى كعبه اولين نقطه آفريده شده از زمين است كه خداوند آنجا را دو هزار سال پيش از خلقت زمين آفريد؛ «و هو خلقه اللَّه قبل الأرض بألفى عام».

ب. بعضى گفته‌اند: نخستين خانه‌اى است كه براى عبادت آفريده شده تا مردم به سوى آن قصد مى‌كنند و حج به جا مى‌آورند. پيش از آن خانه‌هاى زيادى بود، ليكن كعبه اولين

خانه مبارك و هدايتى است كه براى منفعت مردم آفريده شده است مضمون اين نظريه، در حديثى از امام على عليه السلام نقل شده است.⁽¹⁾

«بكّه» در اصل به معناى ازدحام و اجتماع است و خانه‌ى كعبه يا زمينى كه خانه‌ى كعبه در آن بنا شده است، بكّه گفته‌اند. زيرا محل ازدحام مردم است. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: «انّما سُمّيت مكّة بكّة لأنّ النّاس يَبكون فيها (يعنى يزدحمون)». در بعضى از روايات است كه به دليل گريه‌ى مردم در اطراف كعبه، آن مكان به بكّه نامگذارى شده است؛ «لبكاء النّاس حولها و فيها».

در برخى از روايات سرّ اين تسميه كوبيده شدن گردن افراد ظالم به اين بيت است؛ «لأنّها تبكّ أعناق الجبابرة يعنى تدقّها». امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: مكه نام مجموع شهر است و بكّه نام موضعى است كه خانه‌ى كعبه در آن قرار گرفته است.⁽²⁾«مباركاً» اصل آن از بركت و به معناى ثبات و دوام است و مكانى را كه در آن آب جمع گردد و ثابت باشد، «بِركه» مى‌نامند. بنا بر اين، مبارك چيزى است كه در آن فايده‌ى ثابت وجود داشته باشد و كعبه از آن جهت مبارك است كه از نظر مادى يكى از سرزمين‌هاى پر خير و منفعت جهان است. چون در طول تاريخ، مردم از انواع نعمت‌هاى مادى در آن مكان برخوردار بودند و بركت معنوى‌اش در اين است كه انسان‌هاى زيادى در گرد آن طواف مى‌كنند و نماز مى‌خوانند و مشمول ثواب الهى مى‌گردند و هيچ ساعتى از شب و روز نيست كه مردم بر گرد آن در حال طواف نباشند.⁽³⁾

«هدى للعالمين»؛ يعنى در خانه‌ى كعبه موجبات هدايت به سوى خداوند است كه بعضى از آن‌ها عبارت است از:

الف. هر جبّارى كه خواسته يا بخواهد آن را ويران كند و مورد تجاوز قرار دهد، هلاك شده و خواهد شد؛ چنان كه اصحاب فيل نابود شدند.

ب. مردم در كنار خانه‌ى خدا شفا مى‌يابند.

ج. به واسطه‌ى نماز به سوى آن، مردم به بهشت هدايت خواهند شد.⁽¹⁾«فيه ءايات بيّنات مقام ابراهيم»⁽²⁾ضمير (فيه) به (بيت) برمى‌گردد، يعنى در خانه‌ى الهى آيات روشنى وجود دارد. مقام ابراهيم و حجر الاسود كه يمين خدا در زمين است و زمزم و اركان بيت و مشاعر و ازدحام مردم در آنجا و تعظيم مردم نسبت به خانه خدا.⁽³⁾در مقام ابراهيم نيز آيات روشن الهى وجود دارد. زيرا:

الف. اثر قدم‌هاى ابراهيم عليه السلام در سنگ سخت يك آيه است.

ب. خداوند اين سنگ را با همان خصوصيت با وجود اين همه دشمن از يهود و نصارى و مشركان تاكنون حفظ كرده، آيت ديگرى است. بنا بر اين، در مقام ابراهيم چند نشانه روشن وجود دارد.⁽⁴⁾

آيا مراد از مقام ابراهيم خصوص آن نقطه‌اى است كه هم اكنون سنگ مخصوصى

كه اثر پاى ابراهيم عليه السلام بر آن نمايان است يا تمامى حرم مكه يا همه‌ى مواقف حج است؟ در اين زمينه مفسران بسيار گفتگو كرده‌اند، ليكن در روايتى از امام صادق عليه السلام كه در كتاب كافى نقل شده، به همان احتمال اول اشاره شده است «مقام ابراهيم حيث قام على الحجر فأثّرت فيه قدماه ...».⁽¹⁾

واژه‌ى «كفر» در اصل به معناى پوشانيدن است و از نظر اصطلاح دينى معناى وسيعى دارد كه شامل هر گونه مخالفتى با حق، چه در مرحله‌ى اصولى و چه در مرحله‌ى دستورات فرعى را در بر مى‌گيرد. از اين رو، در مورد رباخواران در سوره‌ى بقره آيه‌ى 275 و همچنين در باره‌ى ساحران در آيه‌ى 102 تعبير به كفر شده كه منظور كفر عملى است.

گفتنى است كه اگر كسى منكر وجوب حج شود، كفر اعتقادى است. امام كاظم عليه السلام در پاسخ اين سؤال كه آيا اگر كسى حج به جا نياورد، كافر است؟ فرمود: «لا ولكن من قال ليس هذا هكذا، فقد كفر».⁽²⁾

نكته‌ها

تعبير «انّ اول بيت وضع للنّاس» دلالت بر عظمت بيت الهى مى‌كند. زيرا واضع آن خداوند متعال است و اولين معبدى است كه براى عموم مردم بنا شده است.

از اين واژه «للنّاس» بر مى‌آيد كه همه مردم در استفاده از آن مساوى هستند و هيچ كس بر ديگرى امتياز ندارد و هيچ انسانى حق ندارد مزاحم ديگرى شود.

جمع ميان آيه شريفه: «انّ أوّل بيت وضع للنّاس» و آيه شريفه «و طهّر بيتى للطّائفين» چگونه است؟ در آيه اول خداوند بيت را به مردم و در آيه دوم بيت را به خودش نسبت مى‌دهد؟

گويا خداوند فرموده خانه خانه من است، ليكن آن را از جهت انتفاع و بهره‌ورى مردم وضع كرده‌ام. چون او منزّه از احتياج و نياز است.⁽¹⁾4. جايگاه بناى كعبه

جايگاه بناى كعبه اولين نقطه آفريده شده از زمين است. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: «لمّا اراد اللَّه تعالى ان يخلق الارض ... فجمعه فى موضع البيت ثمّ جعله من زبد ثم دحى الارض من تحته و هو قول اللَّه عزوجل «انّ اوّل بيت ...»».⁽²⁾

برپايى مراسم حج در خانه خدا از زمان حضرت آدم عليه السلام بوده است. امام باقر عليه السلام در پاسخ سؤال از برقرارى حج قبل از بعثت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «نعم ... انّ ادم و نوحاً و سليمان قد حجّ البيت ... كما قال اللَّه تعالى «انّ اول بيت ...»».⁽³⁾

ابراهيم عليه السلام بعد از بناى خانه‌ى كعبه، امنيّت شهر مكه را از خداوند درخواست كرد و گفت: «ربّ اجعل هذا بلداً ءامناً»⁽⁴⁾خداوندا اين سرزمين را محل امن و امان قرار ده.

خداوند دعاى او را اجابت فرمود و آنجا را مركز امن قرار داد كه هم مايه‌ى آرامش روحى است و هم از نظر قوانين مذهبى امنيت آن چنان محترم شمرده شده كه هر گونه جنگ و مبارزه در آن ممنوع است. ناگفته پيداست كه ظهور: «و من دخله» آن است كه هر كه داخل بيت الله الحرام شود، در امان است، ليكن بنا بر روايات اهل بيت عليهم السلام، اين حكم همه‌ى حرم را شامل مى‌شود.⁽¹⁾7. امنيت تشريعى

ظاهر اين است كه مراد از امنيّت، امنيت تشريعى است؛ يعنى هر كس به كعبه پناه برد و داخل حرم شود كه حدود آن در اطراف مكه معين است، كسى حق تعرّض به او را ندارد، گرچه گناهش بسيار باشد. مثل قتل نفس يا سرقت را مرتكب شده باشد كه موجب حدّ مى‌شود بايد با او معامله و معاشرت نشود تا ناچار از حرم خارج شود، آنگاه او را گرفته و حد را بر او جارى كنند، ليكن اگر در خود حرم قتل و سرقت انجام شد، همانجا اجراى حكم مى‌شود.

شايان توجه است كه پرندگان و حيوانات ديگر نيز در حرم مأمون هستند و كسى نبايد متعرض آن‌ها شود. دليل بر اين سخن دو روايتى است كه از امام صادق عليه السلام نقل شده است:

الف. «اذا احدث العبد فى غير الحرم جناية ثمّ فرّ الى الحرم لم يسع لاحد ان يأخذه فى الحرم».⁽²⁾

ب. «... و من دخله من الوحش و الطير كان امناً من ان يهاج او يؤذى حتّى

يخرج من الحرم».⁽¹⁾

ممكن است مراد از ايمن بودن از خزى دنيا و عذاب آخرت باشد به شرط ايمان.

چنان كه از حضرت باقر عليه السلام روايت شده است و ممكن است جمله‌ى خبريه باشد كه به داعى انشا القا شده است؛ يعنى هر كس وارد حرم شد، او را در امنيت قرار دهيد.⁽²⁾8. حج فقط براى خداوند

تعبير «وللَّه على النّاس» در ميان تمامى عبادات تنها براى حج به كار رفته است و تقديم كلمه‌ى «للَّه» بر «على الناس» نشان دهنده‌ى آن است كه اين حج فقط براى خداوند است.⁽³⁾9. استحباب تكرار حج

وجوب حج در همه‌ى عمر بر انسان يك بار است. زيرا كه لفظ مطلق است و حمل مى‌شود بر اقلّ مراتب آن، به جهت جريان اصل برائت از زايد و نيز امر مقتضى تكرار نيست. افزون بر آن، وقتى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خطبه خواند، اقرع بن حابس برخاست و گفت:

«أفى كلّ عام»؛ آيا در هر سال حج واجب است؟ فرمود: «لا ولو قلتُ لَوَجب، و لو وجب عليكم، لم تعملوا بها الحجّ فى العمر مرّة واحدة، فمن زاد فتطوّع»⁽⁴⁾يعنى حج در هر سال واجب نيست و اگر مى‌گفتم، بر شما واجب مى‌شد كه هر سال حج به جا آوريد و اگر بر شما واجب مى‌شد، به آن عمل نمى‌كرديد. حج در تمامى عمر انسان، يك مرتبه واجب است. هر كه بيشتر انجام دهد، مستحب است.

واژه‌ى «حج» در اصل به معناى قصد است و به همين جهت به جادّه و راه «محجّه» گفته مى‌شود. زيرا انسان را به مقصد مى‌رساند و به دليل و برهان حجت مى‌گويند. زيرا مقصود را در بحث روشن مى‌سازد و اما نامگذارى مراسم مخصوص مسلمانان در مكه معظمه به حج بدين جهت است كه به هنگام حركت براى شركت در اين مراسم، مردم قصد زيارت خانه‌ى خدا را مى‌كنند تا مناسك و اعمال ويژه عبادى را در آنجا انجام دهند و به همين دليل، در آيه‌ى شريفه، كلمه‌ى «حج» به بيت اضافه شده است.⁽¹⁾11. عدم اختصاص حج به مسلمانان

بر پايه‌ى اين آيه، قانون حج مانند ساير قوانين اسلامى اختصاصى به مسلمانان ندارد، بلكه همه موظّفند آن را انجام دهند و با قاعده‌ى معروف «الكفّار مكلّفون بالفروع كما أنّهم مكلّفون بالأصول»، آيه‌ى شريفه‌ى: «و للَّه‌على النّاس حج البيت ...» تأييد مى‌شود. گرچه شرط صحيح بودن اين گونه اعمال و عبادات اين است كه نخست اسلام را بپذيرند، سپس آن‌ها را انجام بدهند، ولى بايد توجه داشت كه عدم قبول اسلام مسئوليت آن‌ها را در برابر اين گونه وظايف از بين نمى‌برد.⁽²⁾12. منفعت حكم حج

بر پايه‌ى جمله‌ى «فانّ اللَّه غنى عن العالمين» منفعت حكم وجوب حج به انسان‌ها مى‌رسد، نه به خداوند. زيرا وى منزه از احتياج است.⁽³⁾

استطاعت بر سه قسم است:

الف. استطاعت مالى؛ آن كه مال و ثروتش به اندازه‌اى باشد كه افزون بر خانه‌ى مسكونى و لوازم خانگى هزينه‌هاى جارى زندگى، حتى پس از مراجعت از حج، و هزينه‌ى اياب و ذهاب حج را داشته باشد، بر او واجب است كه به حج مشرف شود و اما تمكن از مخارج جانبى زيارت مانند تهيّه سوغات و هزينه‌ى بعد از سفر در ديد و بازديد شرط نيست.

ب. استطاعت بدنى؛ مريض و عليل و ضعيف نباشد، به گونه‌اى كه بتواند گرچه به كمك غير انجام وظيفه كند. در صورت بيمارى، اگر مأيوس از خوب شدن است، بايد نايب بگيرد و اگر اميدوار به بهبودى است، بايد صبر كند تا خود متمكن گردد.

ج. استطاعت طريقى؛ مانعى از طرف دولت يا دشمن يا قطاع الطريق نباشد.⁽¹⁾امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: «من كان صحيحاً فى بدنه مخلّى سربه له زاد و راحلة فهو ممّن يستطيع الحجّ».⁽²⁾

كسى كه هزينه حج به او اهدا شود مستطيع است. امام صادق عليه السلام در پاسخ به اين سؤال كه اگر به كسى مالى براى بجاآوردن حج عرضه شده و او از پذيرش آن شرم كند مستطيع است يا نه، حضرت فرمودند: آرى او مستطيع است و شرم در اينجا معنا ندارد.⁽³⁾15. استطاعت بر حج، داشتن مخارج خانواده علاوه بر هزينه حج است. امام باقر عليه السلام دراين جهت مى‌فرمايند: «... السّعة فى المال اذا كان يحجّ ببعض و يبقى بعضاً يقوت به

عياله».⁽¹⁾

فخر رازى مى‌گويد: در شرف كعبه همين بس كه بنيانگذارش ذات اقدس جليل، مهندسش جبرئيل، معمارش خليل و دستيارش اسماعيل است. «و كفى بذلك فضلًا و شرفاً»، اما دليلى بر اثبات اين شرافت براى بيت المقدس وجود ندارد.⁽²⁾17. اهميت حج

از تعابير آيه اهميت حج آشكار مى‌گردد. زيرا:

اولًا: وجوب حج را با جمله خبريه بيان فرمود، نه با جمله ى انشائيه و دلالت جمله خبريه بر وجوب از دلالت جمله انشائيه قوى‌تر است.

ثانياً: با جمله‌ى اسميّه بيان فرمود، نه فعليه و جمله اسميه از جمله فعليه قوى‌تر است.

ثالثاً: كلمه «للَّه» كه با لامْ وجوب تكليف حج را بيان مى‌كند، مثل لام «للَّه» در صيغه‌ى نذر «للَّه علىّ أن أفعل كذا»؛ معنايش آن است كه اين تكليف از طرف خداوند بر عهده مردم جعل شده است.

رابعاً: كلمه «على» كه گاهى براى بيان وجوب به كار مى‌رود، مانند: «و على اليد ما أخذت حتّى تؤدّى»⁽³⁾در آيه كريمه نيز كلمه‌ى «على الناس» بلافاصله بعد از «للَّه» تأكيد ديگرى را بيان مى‌كند.⁽⁴⁾18. برخى از حكمت‌هاى وجوب حج

يكى از حكمت‌هاى وجوب حج آمادگى براى ورود به عالم مرگ و قبر و قيامت

است. از اين رو، امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: «و أعلم بأنّ الله تعالى لم يَفترض الحجّ و لم يخصّه من جميع الطّاعات بالاضافة الى نفسه بقوله عزّ و جلّ «و للَّه‌على النّاس حج البيت» الّا للاستعداد و الاشارة الى الموت و القبر و البعث و القيامة».⁽¹⁾

حرمت صيد در حال احرام‌

«يا ايّها الّذين امنوا لا تحلّوا شعائر اللَّه و لا الشّهر الحرام و لا الهدىَ و لا القلائد و لا آمّين البيت الحرام يبتغون فضلًا من ربّهم و رضواناً و اذا حللتم فاصطادوا و لا يجرمنّكم شنئان قوم ان صدّوكم عن المسجد الحرام ان تعتدوا و تعاونوا على البرّ و التّقوى و لا تعاونوا على الاثم و العدوان و اتّقوا اللَّه انّ اللَّه شديد العقاب».⁽²⁾

ترجمه

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! شعائر و حدود الهى (و مراسم حج را محترم بشمريد؛ و مخالفت با آن‌ها) را حلال ندانيد؛ و نه ماه حرام را، و نه قربانى‌هاى بى نشان و نشان‌دار را، و نه آن‌ها را كه به قصد خانه‌ى خدا براى به دست آوردن فضل پروردگار و خشنودى او مى‌آيند. اما هنگامى كه از احرام بيرون آمديد، صيد كردن براى شما مانعى ندارد. و خصومت با جمعيتى كه شما را از آمدن به مسجد الحرام (در سال حديبيه) باز داشتند،

نبايد شما را وادار به تعدّى و تجاوز كند. و (همواره) در راه نيكى و پرهيزگارى با هم تعاون كنيد. و (هرگز) در راه گناه و تعدى همكارى ننماييد. و از (مخالفت فرمان) خدا بپرهيزيد كه مجازات خدا شديد است!

تفسير

در اين آيه شريفه خداوند 8 دستور را بيان كرده است كه همه يا بيشتر آن مربوط به حج و زيارت خانه خداست:

در اينكه مقصود از شعائر الهى در جمله «لا تحلّوا شعائر اللَّه» چيست، مرحوم طبرسى در اين زمينه هشت قول نقل كرده و بهترين قول را قول اول دانسته و آن اين است كه فرائض و امر و نهى و حدود الهى را محترم بشماريد.⁽²⁾

«اذا حللتم فاصطادوا» اين امر واقع بعد از حظر است و بيش از اباحه يعنى عدم منع را نمى‌رساند. واژه «حل» ثلاثى مجرد و احلال مزيد فيه آن است و هردو يك معنى دارند يعنى خارج شدن از حال احرام.⁽³⁾نكته‌ها

كسب مال و تجارت و فعاليت‌هاى اقتصادى در موسم حج امرى مجاز و مشروع است. منظور از فضل يا مال يا ربح مال است يا منظور اجر اخروى يا اعم از هردو است.⁽⁴⁾2. عظمت فضل و رضوان الهى

تأمين بشر به وسيله رزق مادى پرتوى از شؤون ربوبيت خداوند متعال است «من

درسنامه با قرآن در مكه و مدينه ؛ ؛ ص119

ربّهم» و بهره‌مندى انسان از فضل و رضوان الهى داراى عظمت خاصى است. (تنوين) فضل و رضوان براى تفخيم است.⁽¹⁾3. عدالت در انتقام

بى عدالتى و تجاوز از حد حرام است، حتى نسبت به دشمنان «شنأن قوم ان تعتدوا»، در انتقام نيز عدالت را بايد رعايت كرد.⁽²⁾4. لزوم تعاون و همكارى در نيكى‌ها

آنچه در آيه فوق در زمينه تعاون آمده است يك اصل كلى اسلام است كه سراسر مسائل اجتماعى و حقوقى و اخلاقى و سياسى را در بر مى‌گيرد، طبق اين اصل مسلمانان موظفند در كارهاى نيك تعاون و همكارى كنند ولى همكارى در اهداف باطل و اعمال نادرست و ظلم و ستم مطلقاً ممنوع است هرچند مرتكب آن دوست نزديك يا برادر انسان باشد.

اين قانون اسلامى درست بر ضد قانونى است كه در جاهليت عرب و حتى در جاهليت امروز نيز حكومت مى‌كند كه «انصر اخاك ظالماً او مظلوماً» برادر (يا دوست و هم‌پيمانت) را حمايت كن كه خواه ظالم باشد يا مظلوم.⁽³⁾

جالب توجه اينكه برّ و تقوا هر دو در آيه فوق با هم ذكر شده‌اند كه يكى جنبه اثباتى دارد و اشاره به اعمال مفيد است و ديگرى جنبه نفى دارد و اشاره به جلوگيرى از اعمال خلاف مى‌باشد و به اين ترتيب تعاون و همكارى بايد هم در دعوت به نيكى‌ها و هم مبارزه با بدى‌ها انجام گيرد.⁽⁴⁾

در اين آيه سخن از كمك بر برّ مطرح شده در اينكه منظور از برّ چيست در سوره بقره آيه 177 «... و لكن البر من آمن بالله و اليوم الاخر و الملائكه و الكتاب و النبيين و آتى المال على حبه ذوى القربى و اليتامى و المساكين و ابن السبيل و السائلين و فى الرقاب و اقام الصلوة و آتى الزكوة و الموفون بعهدهم اذا عاهدوا و الصّابرين فى البأساء و الضّرّاء و حين البأساء و الضرّاء و حين البأس ...» حقيقت برّ در سه بخش اعتقادى و عملى و اخلاقى بيان شده است.⁽¹⁾

آزمايش خداوند در حج‌

«يا ايّها الّذين آمنوا ليبلونّكم اللَّه بشى‌ء من الصيد تناله ايديكم و رماحكم ليعلم اللَّه من يخافه بالغيب فمن اعتدى بعد ذلك فله عذاب اليم».⁽²⁾

ترجمه

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! خداوند شما را به چيزى از شكار كه (به نزديكى شما مى‌آيد، به طورى كه) دست‌ها و نيزه‌هايتان به آن مى‌رسد، مى‌آزمايد؛ تا معلوم شود چه كسى در نهان از خدا مى‌ترسد؛ و هر كس بعد از آن تجاوز كند، مجازات دردناكى خواهد داشت.

شأن نزول

هنگامى كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و مسلمانان در سال حديبيه براى عمره با حال احرام حركت كردند، در وسط راه با حيوانات وحشى فراوانى رو به رو شدند به گونه‌اى كه مى‌توانستند آن‌ها را با دست و نيزه‌ها صيد كنند. اين شكارها به قدرى زياد بودند كه بعضى نوشته‌اند دوش به دوش مركب‌ها و از نزديك خيمه‌ها رفت و آمد مى‌كردند.

نخستين آيات فوق در اين هنگام نازل شد و مسلمانان را از صيد آن‌ها برحذر داشت و به آن‌ها اخطار كرد كه اين يك نوع امتحان براى آن‌ها محسوب مى‌شود.⁽¹⁾تفسير

اين آيه با آيات بعدى مسلمانان را از تحريم شكار در حال احرام با خبر مى‌سازد، نخست اشاره به جريانى كه مسلمانان در سال حديبيه با آن روبرو بودند كرده و مى‌فرمايد:

اى افرادى كه ايمان آورده‌ايد، خداوند قطعاً شما را به وسيله بعضى از شكارها كه در دسترس شما قرار مى‌گيرد آزمايش مى‌كند. از تعبير آيه چنين استفاده مى‌شود كه مى‌خواسته بعنوان يك پيش بينى مردم را از جريانى كه در پيش داشتند آگاه سازد و نيز معلوم مى‌شود كه وجود اينهمه شكار در دسترس مردم آنجا يك امر بى سابقه بوده است.

با وجود نياز شديد به غذا مكلف هستيد محروميت از چنين غذايى را تحمل كنيد، چون خداوند مى‌خواهد معلوم كند چه كسانى به غيب ايمان دارند و از خدا و عذاب ناديده او مى‌ترسند. اگر فردى بعد از اين امتحان از حدى كه خدا برايش مقرر كرده تجاوز كند، براى او عذاب دردناكى خواهد بود.⁽²⁾

منظور از تعبير به «ليعلم» اين است تا بدانيم يا «ليعلم» تا خدا بداند و امثال آن اين نيست كه خداوند چيزى را نمى‌دانسته و مى‌خواهد به وسيله آزمايش و امتحان و امثال آن بداند، بلكه منظور اين است كه مى‌خواهيم به واقعيت علمى خود جامه عمل و تحقق خارجى بپوشانيم زيرا نيت‌هاى درونى و آمادگى‌هاى اشخاص به تنهايى براى تكامل و پاداش و كيفر كافى نيست بلكه بايد به صورت افعال خارجى پياده شوند تا اين آثار را داشته باشد.⁽¹⁾نكته‌ها

آزمايش مؤمنان يك سنت قطعى پروردگار است «يا ايّها الّذين آمنوا ليبلونّكم». حرف «لام» و فعل مضارع و نون تأكيد نشانه قطعى بودن است.⁽²⁾2. ظهور خداترسى

خداترسى آنجا آشكار مى‌شود كه زمينه گناه فراهم باشد و انسان خطا نكند «تناله ايديكم».⁽³⁾3. هرچيزى كه دست ما به آن مى‌رسد رزق و حلال نيست «تناله ايديكم».⁽⁴⁾4. زمينه آزمايش

خداوند همانطورى كه بنى اسرائيل را در صيد ماهى در روز شنبه مورد آزمايش قرار داد، به اينكه ماهيان را در دسترس آن‌ها قرار داد «و اسألهم عن القرية الّتى كانت

حاضرة البحر اذ يعدون فى السّبت اذ تأتيهم حيتانهم يوم سبتهم شرعاً و يوم لا يسبتون لا تأتيهم كذلك نبلوهم بما كانوا يفسقون»، امت اسلامى را نيز به وسيله صيد پرندگان و غير آن كه در دسترس آن‌ها قرار مى‌دهد آزمايش مى‌كند «ليبلونّكم اللَّه بشى‌ء من الصّيد تناله ايديكم و رماحكم» و اصولًا آزمايش هنگامى تحقق پيدا مى‌كند كه از طرفى خداوند چيزى را در دسترس و در اختيار انسان قرار مى‌دهد و از سويى انسان را نهى مى‌كند كه آن عمل را مرتكب نشود.⁽¹⁾5. آزمايش مؤمنان در عمره حديبيه

نزديك شدن شكارهاى وحشى به پيامبر صلى الله عليه و آله و مؤمنان در عمره حديبيه به جهت آزمايش آنان است «ليبلونّكم بشى‌ء من الصّيد تناله ايديكم و رماحكم».

امام صادق عليه السلام در توضيح آيه فوق فرمود: «حشرت لرسول اللَّه صلى الله عليه و آله فى عمرة الحديبية الوحوش حتّى نالتها ايديهم و رماحهم».⁽²⁾

كفاره صيد در حال احرام‌

«يا ايّها الّذين آمنوا لا تقتلوا الصّيد و انتم حرم و من قتله منكم متعمّداً فجزاء مثل ما قتل من النّعم يحكم به ذوا عدل منكم هدياً بالغ الكعبة او كفّارة طعام مساكين او عدل ذلك صياماً ليذوق و بال امره عفا اللَّه عمّا سلف و من عاد فينتقم اللَّه منه واللَّه عزيز ذو انتقام».⁽¹⁾

ترجمه

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! در حال احرام، شكار نكنيد؛ و هر كس از شما عمداً آن را به قتل برساند، بايد كفّاره‌اى معادل آن از چهارپايان بدهد؛ (كفّاره‌اى) كه دو نفر عادل از شما، معادل بودن آن را تصديق كنند؛ و به صورت قربانى به (حريم) كعبه برسد؛ يا (به جاى قربانى،) اطعام مستمندان كند؛ يا معادل آن، روزه بگيرد، تا كيفر كار خود را بچشد. خداوند گذشته را عفو كرده، ولى هر كس تكرار كند، خدا از او انتقام مى‌گيرد؛ و خداوند، توانا و صاحب انتقام است.

تفسير

اين آيه شريفه با صراحت فرمان تحريم صيد را در حال احرام براى عموم مسلمانان بيان مى‌كند و مى‌فرمايد اى افرادى كه ايمان آورده‌ايد در حالى كه محرم هستيد شكار نكنيد، اگر فردى عمداً حيوانى را شكار كند، بايد كفاره‌اى همانند آن از حيث بزرگى و شكل قربانى كرده و گوشت آن را به مستمندان بدهد. چون مسئله همانندى

ممكن است شك ايجاد كند، مى‌فرمايد اين كار زير نظر دونفر مطلع و عادل انجام گيرد و دستور مى‌دهد اين كفاره به كعبه اهدا شود و به سرزمين كعبه برسد، اما لازم نيست كفاره حتماً به صورت قربانى باشد بلكه مى‌تواند معادل قيمت آن به مسكينان اطعام گردد يا معادل پول آن روزه بگيرد. اين كفارات به اين جهت است كه آن‌ها كيفر كار خود را ببينند.

البته چون هيچ حكمى شامل گذشته نمى‌شود بلافاصله تصريح مى‌كند كه خداوند تخلفاتى را كه قبلًا در اين زمينه مرتكب شده‌اند عفو مى‌كند. براى اينكه اداى كفاره سبب ارتكاب مكرّر صيد نشود، مى‌فرمايد خدا از اين افراد به موقع با عذاب خودش انتقام خواهد گرفت چون او عزيز و انتقام‌گير است.⁽¹⁾

آيا تحريم صيد كه به قرينه آيه بعد شكار صحرايى تمام انواع حيوانات صحرايى را شامل مى‌شود اعم از حرام گوشت و حلال گوشت است يا اختصاص به حلال گوشت دارد؟

در ميان مفسران و فقها در اين زمينه اتفاق نظر نيست ولى مشهور در ميان فقها و مفسرين اماميه عموميت حكم است و رواياتى از طريق اهلبيت عليهم السلام وارد شده است كه اين مطلب را تأييد مى‌كند. و اما فقهاى اهل تسنن بعضى مانند ابوحنيفه با ما در اين زمينه موافقند ولى بعضى مانند شافعى آن را مخصوص حيوانات حلال گوشت‌دانسته‌اند، اما در هر حال حيوانات اهلى را شامل نمى‌شود زيرا به حيوانات اهلى صيد و شكار گفته نمى‌شود. قابل توجه اينكه در روايات ما نه تنها صيد كردن در حال احرام تحريم شده بلكه حتى كمك كردن و اشاره كردن و نشان دادن صيد در حال احرام تحريم گرديده است.⁽²⁾

منظور از مثل در آيه شريفه، آيا همانندى در شكل و اندازه حيوان است، به اين معنى كه مثلًا اگر كسى حيوان وحشى بزرگى را همانند شترمرغ صيد كند بايد كفاره آن را شتر انتخاب نمايد و يا اگر آهو صيد كند براى كفاره گوسفند كه تقريباً به اندازه آن است قربانى نمايد و يا اينكه منظور از مثل همانندى در قيمت است؟

مشهور و معروف ميان فقها و مفسران همان معنى اول است و ظاهر آيه نيز با آن سازگارتر مى‌باشد چه اينكه با توجه به تعميم حكم نسبت به حيوانات حلال گوشت و حرام گوشت بسيارى از اين حيوانات قيمت ثابت و مشخصى ندارند كه بتوان همانند آن را از حيوانات اهلى انتخاب كرد.

در هر حال اين در صورتى است كه همانندى از نظر شكل و اندازه براى آن پيدا شود و در غير اين صورت چاره‌اى جز اين نيست كه به نوعى تعيين قيمت براى آن شكار نموده و همانند آن را از نظر قيمت از حيوانات اهلى حلال گوشت انتخاب كنند.⁽¹⁾«نعم» در لغت به معنى شتر و گاو و گوسفند است و در خصوص شتر به تنهايى نعم گفته مى‌شود اما به گاو به تنهايى و گوسفند به تنهايى نعم نمى‌گويند.⁽²⁾مراد از ما سلف شكار هايى است كه قبل از نزول اين آيه در حال احرام كرده‌اند نه شكار هايى كه در حين نزول اين آيه و بعد از آن صيد شده‌اند.⁽³⁾

تعداد روزهاى روزه در كفاره صيد بايستى به تعداد مساكين در آن كفاره باشد «او كفّارة طعام مسكين او عدل ذلك صياماً».

اگر مكلّف روزه را به عنوان كفاره برگزيد بايد حساب كند كه به طور معمول چند مسكين را مى‌توان با قيمت شكار اطعام كرد، به همان تعداد بايد روزه بگيرد. امام باقر عليه السلام درباره آيه فوق فرمود: «.. فإن لم يكن عنده فليصم بقدر ما بلغ بكلّ مسكين يوماً».⁽¹⁾

شتر كفاره شكار شتر مرغ گاو كفاره شكار الاغ وحشى گوسفند كفاره شكار آهو و گاو كفاره گاو وحشى در حال احرام است.

امام صادق عليه السلام در توضيح آيه فوق فرمود: «فى النعامة بدنة و فى حمار وحشى بقرة و فى الظّبى شاة و فى بقرة بقرة».⁽²⁾

روزه كفاره شكار در حال احرام بيش از شصت روز نيست اگرچه معادل خوراكى آن از شصت تجاوز كند «او عدل ذلك صياماً».

از امام صادق عليه السلام در توضيح آيه فوق روايت شده كه فرمود: «ثمّ يصوم لكلّ مديوماً فاذا زادت الامداد على شهرين فليس عليه اكثر معه».⁽³⁾

نكته‌ها

آيه شريفه پيرامون حرمت قتل صيد در حال احرام است، مى‌فرمايد خداوند كسى كه قبل از نزول آيه مرتكب قتل صيد شده را عفو فرموده و هم اين كه از اين به بعد هركس

مرتكب شود كفاره‌اى شبيه به آنچه صيد كرده به گردنش مى‌آيد و هم اين كه اگر بار دوم آن را مرتكب شود كفاره نداشته و خداوند عذابش مى‌كند، بيشتر اخبارى كه از ائمه عليهم السلام در تفسير اين آيه وارد شده به همين معنى دلالت دارد.⁽¹⁾2. معناى قتل خطايى

ظاهر تعمّد مقابل خطا است و معنى قتل خطايى اين است كه قتل را بدون قصد انجام دهد مثلًا به منظور تمرين در تيراندازى تير به هدفى مى‌اندازد، اتفاقاً نيز به شكارى اصابت مى‌كند و آن را از پاى در مى‌آورد كه كفاره واجب نيست، بنابراين از آيه استفاده مى‌شود كه اگر تير يا سلاح ديگر خود را به قصد شكار برد و شكار را از پاى در آورد كفاره واجب مى‌شود، چه اينكه به ياد احرامش باشد يا آن را فراموش كرده باشد.⁽²⁾3. پرندگان صحرايى كه در دريا تخم مى‌گذارند ولى در خشكى تكثير نسل مى‌كنند صيد خشكى محسوب مى‌شوند و شكارشان بر محرم حرام است؛ «و حرم عليكم صيد البر ما دمتم حرماً». از امام صادق عليه السلام در توضيح آيه فوق روايت شده: «و ما كان من طير يكون فى البر و يبيض فى البحر و يفرج فى البر فهو من صيد البر ...».⁽³⁾

فلسفه تحريم يا حلال ساختن هميشه ذاتى و مربوط به خود موارد نيست بلكه گاهى به اقتضاى شرايط زمانى و مكانى است پس زمان و مكان تاريخ و جغرافيا در حكم الهى تأثير دارد «و انتم حرم».⁽⁴⁾

دست مجرم را در انتخاب نوع جريمه (قربانى، اطعام، روزه) باز بگذاريم و شرايط مالى و توان جسمى او را ناديده نگيريم «فجزاء مثل ما قتل ... او عدل ذلك صياماً».⁽¹⁾6. كيفر قانون شكنى

كيفر قانون شكنى به قدرى سنگين است كه اطعام شصت فقير يا گرفتن شصت روزه تنها گوشه‌اى از آن است نه تمام آن «ليذوق».⁽²⁾7. ترتيب در كفارات

آيا ميان كفارات سه گانه ترتيب وجود دارد يا خير يعنى با امكان كفاره اول و دوم مى‌تواند كفاره سومى را اختيار كند اين سؤالى است كه پاسخش را بايد از روايات استفاده كرده و كلمه (او) بيش از ترديد را نمى‌رساندالبته از انجا كه طعام مسكين را كفاره ناميد سپس معادل آن را روزه معتبر دانست خالى از اشعار به ترتيب نيست.⁽³⁾8. مكان مجاز براى قربانى

اطراف كعبه تنها مكان مجاز براى قربانى كردن كفاره صيد است «هدياً بالغ الكعبة». امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: «من وجب عليه هدى فى احرامه فله ان ينحره حيث شاء الافداء الصّيد فانّ اللَّه يقول «هدياً بالغ الكعبة»».⁽⁴⁾9. فلسفه تحريم صيد در حال احرام

مى‌دانيم كه حج و عمره از عباداتى است كه انسان را از جهان ماده جدا كرده و در محيطى مملو از معنويت فرو مى‌برد. تعينات زندگى مادى، جنگ و جدال‌ها، خصومت‌ها،

هوس‌هاى جنسى، لذات مادّى در مراسم حج و عمره به كلى كنار مى‌رود و انسان به يك نوع رياضت مشروع الهى دست مى‌زند و به نظر مى‌رسد كه تحريم صيد در حال احرام نيز به همين منظور است. از اين گذشته اگر صيد كردن براى زوّار خانه خدا كار مشروعى بود با توجه به اينهمه رفت و آمدى كه هر سال در اين سرزمين‌هاى مقدس مى‌شود نسل بسيارى از حيوانات در آن منطقه كه به حكم خشكى و كم آبى حيواناتش نيز كم است برچيده مى‌شد و اين دستور يك نوع حفاظت و ضمانت براى بقاى نسل حيوانات آن منطقه است.⁽¹⁾

حرمت شكار در خشكى‌

«احلّ لكم صيد البحر و طعامه متاعاً لكم و للسّيّارة و حرّم عليكم صيد البرّ مادمتم حرماً واتّقوااللَّه الّذى اليه تحشرون».⁽²⁾

ترجمه

صيد دريا و طعام آن براى شما و كاروانيان حلال است؛ تا (در حال احرام) از آن بهره‌مند شويد؛ ولى مادام كه محرم هستيد، شكار صحرا براى شما حرام است؛ و از (نافرمانى) خدايى كه به سوى او محشور مى‌شويد، بترسيد!

تفسير

خداوند از روى منت و لطف به شما كه در حال احرام هستيد و همه مسافران اجازه

مى‌دهد كه هم از دريا صيد كنيد و هم از آن صيد خوراك تهيه كنيد تا براى تغذيه خود در حال احرام مواجه با زحمت نشويد، اما تا وقتى كه در حال احرام هستيد صيدهاى صحرايى بر شما حرام است.

در اينكه منظور از طعام چيست بعضى از مفسران احتمال داده‌اند كه مراد ماهيانى است كه بدون صيد مى‌ميرند و بر روى آب مى‌مانند در حالى كه مى‌دانيم اين سخن درست نيست زيرا ماهى مرده خوردنش حرام است اگرچه در برخى از روايات اهل تسنن تصريح به حليت آن شده است.

سپس براى ضمانت اجراى حكم مى‌فرمايد از خدايى كه در قيامت به پيشگاهش محشور مى‌شويد بپرهيزيد و با فرامين او مخالفت نكنيد.⁽¹⁾نكته‌ها

شكار حيوان‌هاى دريايى در صورتى جايز است كه به منظور بهره‌گيرى شكار شوند نه به خاطر تفريح و امثال آن «احلّ لكم صيد البحر و طعامه متاعاً لكم و للسيارة) چنانچه «متاعاً» مفعول له باشد بيانگر علت تجويز صيد و طعام بوده و در نتيجه حكم حليت دائر مدار آن مى‌باشد بنابراين شكار دريايى تنها در صورت تمتع و بهره ورى مجاز شمرده شده است.⁽²⁾

شكار حيوان دو زيستى كه جايگاه اصلى زندگى‌اش آب باشد بر محرم حرام و موجب كفاره است «حرّم عليكم صيد البرّ ما دمتم حرماً».

امام صادق عليه السلام فرمود: «كلّ شى‌ء يكون اصله فى البحر و يكون فى البرّ والبحر فلا ينبغى للمحرم ان يقتله فان قتله فعليه الجزاء كما قال اللَّه عزّوجلّ «حرّم عليكم ...»».⁽¹⁾

كعبه مركز قيام جامعه اسلامى‌

«جعل اللَّه الكعبة البيت الحرام قياماً للنّاس و الشّهر الحرام و الهدىَ و القلائد ذلك لتعلموا انّ اللَّه يعلم ما فى السماوات و ما فى الارض و انّ اللَّه بكلّ شى‌ء عليم».⁽⁴⁾

ترجمه

خداوند، كعبه- بيت الحرام- را وسيله‌اى براى استوارى و سامان بخشيدن به كار

مردم قرار داده؛ و همچنين ماه حرام، و قربانى‌هاى بى‌نشان، و قربانى‌هاى نشان‌دار را؛ اين گونه احكام (حساب شده و دقيق،) به خاطر آن است كه بدانيد خداوند، آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمين است، مى‌داند؛ و خدا به هر چيزى داناست.

تفسير

آيه شريفه به اهميت كعبه و اثر آن در زندگى اجتماعى مسلمانان اشاره مى‌كند و مى‌فرمايد خداوند خانه كعبه را مايه قوام شما قرار داد زيرا هدايت شما مسلمانان قوامش به كعبه است.

خداوند كعبه را احترام كرد و آن را بيت الحرام ناميد و به همين منظور جنگ در برخى از ماه‌ها را حرام كرد تا مراسم حج در محيطى امن و آرام انجام گيرد و جان و مال مردم از دستبرد دشمن در امان باشد. به خاطر حرمت اين سرزمين بود كه قربانى‌هاى بانشان و بى نشان را جعل فرمود تا تغذيه مردم در ايامى كه به مراسم حج اشتغال دارند تأمين گردد.

اين دستورات عميق و حساب شده درباره حرمت مكه، ماه‌هاى حرام و امورى مانند قربانى‌هاى بانشان و بى نشان و ... را فردى مى‌تواند تنظيم كند كه از عمق قوانين تكوينى آگاه باشد و خدا چون آنچه را در آسمان‌ها و زمين است مى‌داند به خوبى مطلع است كه چه احكامى موافق مصلحت و نفع بندگانش مى‌باشد زيرا او به هر چيزى كاملًا دانا است.⁽¹⁾

كعبه در اصل از ماده كعب به معناى برآمدگى پشت پا است، پس به هر نوع بلندى

و برآمدگى اطلاق شده و اگر به مكعب نيز مكعب گفته مى‌شود، بخاطر آن است كه از هر چهارطرف داراى برآمدگى است، به هر حال اين كلمه (كعبه) هم اشاره به بلندى ظاهرى خانه خداست و هم رمزى از عظمت و بلندى مقام آن است.⁽¹⁾نكته‌ها

كعبه مايه قوام جامعه اسلامى است زيرا قوام يك جامعه نياز به وحدت و امنيت و تأمين مسائل غذايى دارد. از آنجا كه مراسم حج بايد در يك مركز تحقق پذيرد، بايد مسلمانان گرد كعبه بيايند و تجمع پيدا كنند (الكعبه) و از آنجا كه بايد اين مراسم عبادى در محيط امن و آرام صورت پذيرد، آن مكان را داراى حرمت و احترام قرار داد (البيت الحرام) و از آنجا كه بايد تغذيه مردم در ايامى كه اشتغال به حج دارند تأمين شود، به قربانى اشاره كرده است (الهدى).⁽²⁾

و خلاصه كعبه نقش اساسى در قوام زندگى مادى و معنوى مردم دارد. امام صادق عليه السلام در اين باره مى‌فرمايد: «جعلها اللَّه لدينهم و معيشتهم».⁽³⁾2. سبب نامگذارى كعبه به بيت اللَّه الحرام

مشركان حق ورود به خانه خدا را ندارند، امام صادق عليه السلام درباره سبب نامگذارى كعبه به بيت اللَّه الحرام مى‌فرمايد: «انّه حرّم على المشركين ان يدخلوه».⁽⁴⁾3. كعبه پايه حيات اجتماعى

خداوند متعال كعبه و برخى از ماه‌هايى كه حج در آن انجام مى‌شود و بعضى از امورى كه با حج ارتباط دارد مانند قربانى براى آن حرمت و احترام قائل شد و غرض الهى اين بوده كه كعبه را پايه حيات اجتماعى مردم قرار دهد و آن را قبله‌گاه مردم معرفى كرد تا انسان‌ها در نماز قلب و چهره خود را متوجه آن كنند و نيز اموات و ذبيحه‌هاى خويش را به سوى آن توجه دهند و در هر حال به كعبه احترام بگذارند و در نتيجه جمعيت واحدى را تشكيل دهند كه بر اين اساس دين آن‌ها زنده و پايدار گردد.⁽¹⁾4. عوامل قوام جامعه اسلامى

خداوند متعال چهار امر را مايه قيام و قوام جامعه انسانى دانست:

الف. كعبه كه به وسيله زيارت آن مردم از سراسر جهان به آنجا مى‌آيند و مبادلات اقتصادى انجام مى‌دهند.

ب. ماه حرام كه به خاطر آن ترس و وحشت از مردم زائل مى‌شود و در اين زمان به مسافرت مى‌روند و كسب و تجارت انجام مى‌دهند.

ج. قربانى بى نشان د. قربانى نشان دار، كه هردو عامل تأمين نياز فقرا و مستمندان مى‌شود.⁽²⁾5. علم گسترده خداوند

فرمان به انجام مناسك حج و محترم شمردن كعبه براى رسيدن به جامعه‌اى داراى قوام فرمانى برخاسته از علم گسترده خداوند است «جعل اللَّه الكعبة ... ذلك لتعلموا ان اللَّه يعلم ما فى السماوات و ما فى الارض» چون توجه به نقش كعبه و ماه‌هاى حرام و

قربانى در قوام جامعه آدمى را به علم خداوند رهنمون مى‌سازد الزاماً بايد جعل آن‌ها براى تأمين اين هدف عالمانه باشد.⁽¹⁾

برائت از مشركان در حج‌

«برائة من اللَّه و رسوله الى الّذين عاهدتم من المشركين* فسيحوا فى الارض اربعة اشهر و اعلموا انّكم غير معجزى اللَّه و انّ اللَّه مخزى الكافرين».⁽²⁾

ترجمه

(اين، اعلامِ) بيزارىِ از سوى خدا و پيامبر او، به كسانى از مشركان است كه با آن‌ها عهد بسته‌ايد! «1» با اين حال، چهار ماه (مهلت داريد كه آزادانه) در زمين سير كنيد (و هر جا مى‌خواهيد برويد، و بينديشيد) و بدانيد شما نمى‌توانيد خدا را ناتوان سازيد، (و از قدرت او فرار كنيد. و بدانيد) خداوند خوار كننده‌ى كافران است. «2»

تفسير

در محيط دعوت اسلام گروه‌هاى مختلفى وجود داشتند كه پيامبر صلى الله عليه و آله با هريك از آن‌ها طبق موضع‌گيريهايشان رفتار مى‌كرد:

گروهى با پيامبر صلى الله عليه و آله هيچگونه پيمانى نداشتند و پيامبر صلى الله عليه و آله در مقابل آن‌ها

نيز هيچ گونه تعهدى نداشت.

گروه‌هاى ديگرى در حديبيه و مانند آن پيمان ترك مخاصمه با رسول خدا صلى الله عليه و آله بسته بودند، اين پيمان‌ها بعضى داراى مدت معين بود و بعضى مدتى نداشت.

در اين ميان بعضى از طوايفى كه با پيامبر صلى الله عليه و آله پيمان بسته بودند يك‌جانبه و بدون هيچ مجوّزى پيمانشان را به خاطر همكارى آشكار با دشمنان اسلام شكستند و يا در صدد از ميان بردن رسول خدا صلى الله عليه و آله برآمدند همانند يهود «بنى نضير» و «بنى قريظه».

پيامبر صلى الله عليه و آله هم در مقابل آن‌ها شدت عمل به خرج داد و همه را از مدينه طرد كرد ولى قسمتى از پيمان‌ها هنوز به قوت خود باقى بود، اعم از پيمانهاى مدت دار و بدون مدت.

آيه اول مورد بحث به تمام مشركان پيمان‌شكن اعلام مى‌كند كه هرگونه پيمانى با مسلمانان داشتند لغو خواهد شد و مى‌گويد اين اعلام برائت و بيزارى خداوند و پيامبرش از مشركانى كه با آن‌ها عهد بسته‌ايد مى‌باشد «برائة من اللَّه و رسوله الى الّذين عاهدتم من المشركين».

سپس براى آن‌ها يك مهلت چهار ماهه قائل مى‌شود كه در اين مدت بينديشند و وضع خود را روشن سازند و پس از انقضاى چهار ماه يا بايد دست از آئين بت پرستى بكشند و يا آماده پيكار گردند و مى‌گويد: چهار ماه در زمين آزادانه به هركجا مى‌خواهيد برويد (ولى بعد از چهار ماه وضع دگرگون خواهد شد) «فسيحوا فى الارض اربعة اشهر».

اما بدانيد كه شما نمى‌توانيد خداوند را ناتوان سازيد و از قلمرو قدرت او بيرون رويد «واعلموا انّكم غير معجزى اللَّه»، و نيز بدانيد كه خداوند كافران مشرك و بت پرست را

سرانجام خوار و رسوا خواهد ساخت؛ «و انّ اللَّه مخزى الكافرين».⁽¹⁾

نكته‌ها

پاسخ: اولًا به طورى كه در آيه 7 و 8 سوره توبه تصريح شده اين لغو پيمان بدون مقدمه نبوده است بلكه از آن‌ها نشانه هايى بر نقض پيمان آشكار شده بود و آن‌ها آماده بودند در صورت توانايى بدون كمترين اعتنا به پيمان‌هايى كه با مسلمان‌ها دارند ضربه كارى را بر آن‌ها وارد سازند.

اين كاملًا منطقى است كه اگر انسان ببيند دشمن خود را آماده براى شكستن پيمان مى‌كند و علائم و قرائن آن در اعمال او به قدر كافى به چشم مى‌خورد پيش از آنكه غافل‌گير شود اعلام لغو پيمان كرده و در برابر او به پا خيزد.

ثانياً در پيمان هايى كه به خاطر شرايط خاص بر قوم و ملتى تحميل مى‌شود و آن‌ها خود را ناگزير از پذيرش آن مى‌بينند چه مانعى دارد كه پس از قدرت و توانايى اينگونه پيمان‌ها را بطور يكجانبه لغو كنند.⁽²⁾

ثالثاً لغو پيمان مشركان به شكل غافلگيرانه صورت نگرفت بلكه چهار ماه به آن‌ها مهلت داده شد، شايد دست از اين آئين خرافى بردارند.

به همين دليل مى‌بينيم بسيارى از بت پرستان از اين مهلت چهار ماهه استفاده

كردند و با مطالعه بيشتر در تعليمات اسلام به آغوش آن بازگشتند.⁽¹⁾2. اين چهار ماه از كى شروع شد؟

در پاسخ اين سؤال بين مفسران گفتگو است اما آنچه از ظاهر آيات فوق برمى‌آيد اين است كه شروع آن از زمانى بود كه اين اعلاميه براى عموم خوانده شد و مى‌دانيم كه روز خواندن آن روز عيد قربان، دهم ماه ذى‌الحجه بود. بنابراين پايان آن روز دهم ماه ربيع الاول از سال بعد محسوب مى‌شود.

حديثى كه از امام صادق عليه السلام نقل شده نيز اين مطلب را تأييد مى‌كند.⁽²⁾3. انشاء حكم بر برائت از مشركان

اين آيه تنها صرف تشريع نيست بلكه متضمن انشاء حكم و قضاء بر برائت از مشركين زمان نزول آيه است، به دليل اينكه اگر صرف تشريع بود، رسول خدا صلى الله عليه و آله را در برائت شريك نمى‌كرد، چون دأب قرآن بر آن است كه حكم تشريعى صرف را در حكم خود شريك نمى‌سازد.⁽³⁾

بنابراين مراد آيه اين است كه خداوند قضا رانده به اينكه از مشركين كه شما با آنان معاهده بسته‌ايد امان برداشته شود و اين برداشته شدن امان جزافى و عهد شكنى بدون مجوز نيست، چون خداوند بعد از چند آيه مجوز آن را بيان نموده و مى‌فرمايد: هيچ وثوقى به عهد مشركين نيست چون اكثرشان فاسق گشته و مراعات حرمت عهد را نكرده و آن را شكستند، به همين جهت خداوند مقابله به مثل يعنى لغو عهد را براى مسلمين نيز تجويز كرده است و فرموده «و امّا تخافن من قوم خيانة فانبذ اليهم على سواء انّ اللَّه لا يحبّ الخائنين» و هرگاه از مردمى ترسيدى كه (در پيماندارى) خيانت كنند تو نيز

مانند ايشان عهدنامه‌شان را نزدشان پرتاب كن‌⁽¹⁾ليكن با اين كه دشمن عهدشكنى كرده خداوند راضى نشد كه مسلمانان بدون اعلام لغويت عهد آنان را بشكنند، بلكه دستور داد نقض خود را به ايشان اعلام كنند تا ايشان به خاطر بى اطلاعى از آن به دام نيفتند. آرى خداوند با اين دستور خود مسلمانان را حتى از اين مقدار خيانت منع فرمود.

و اگر آيه مورد بحث مى‌خواست شكستن عهد را حتى در صورتى كه مجوزى از ناحيه كفار نباشد تجويز كند، مى‌بايستى ميانه كفار عهدشكن و كفار وفادار به عهد فرقى نباشد و حال آنكه در دو آيه بعد كفار وفادار به عهد را استثناء كرده است.⁽²⁾4. اعلام برائت توسط اميرالمؤمنين عليه السلام

تقريباً تمام مفسران و مورخان اتفاق نظر دارند كه هنگامى كه اين سوره با آيات نخستين آن نازل شد و پيمان هايى را كه مشركان با پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله داشتند لغو كرد، پيامبر صلى الله عليه و آله براى ابلاغ اين فرمان آن را به ابوبكر داد تا در موقع حج در مكه براى عموم مردم بخواند، سپس آن را گرفت و به على عليه السلام داد و على عليه السلام مأمور ابلاغ آن گرديد و در مراسم حج به همه مردم ابلاغ كرد.⁽³⁾

ماجراى تلاوت آيات اين سوره توسط على عليه السلام در كتب اهل سنت نيز آمده و از اصحاب كسانى همچون ابوبكر و على عليه السلام، ابن عباس، انس بن مالك، جابربن عبداللَّه انصارى آن را روايت كرده‌اند و در مدارك بسيارى نقل شده است.⁽⁴⁾

از حضرت على عليه السلام روايت شده: «انّه لم ينزل «بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم» على رأس سورة برائة لانّ بسم اللَّه للامان و الرّحمة و نزلت برائة للرفع الامان بالسّيف؛ «بسم اللَّه الرحمن الرّحيم» در اول سوره برائت نازل نشده زيرا بسم اللَّه براى امان و رحمت است و سوره برائت براى برداشتن امان به وسيله شمشير نازل شده است».⁽¹⁾6. تعيين ماه‌هاى حرام

از اميرالمؤمنين عليه السلام درباره قول خداى عزوجل «فسيحوا فى الارض اربعة اشهر» روايت شده است: «هى عشرون من ذى‌الحجة و المحرم و صفر و شهر ربيع الاول و عشر من ربيع الآخر».⁽²⁾

آن چهار ماه بيست روز از آخر ذى حجه و تمام محرم و صفر و ماه ربيع الاول و ده روز اول ربيع الاخر است.⁽³⁾

حج اكبر

«و اذان من اللَّه و رسوله الى النّاس يوم الحجّ الاكبر انّ اللَّه برى‌ء من المشركين و رسوله فان تبتم فهو خير لكم و ان تولّيتم فاعلموا انّكم غير معجزى اللَّه و بشّر الّذين كفروا بعذاب اليم* الّا الّذين عاهدتم من المشركين ثمّ لم ينقصوكم شيئاً و لم يظاهروا عليكم احداً فاتمّوا اليهم عهدهم الى مدّتهم انّ اللَّه يحبّ المتّقين».⁽¹⁾

ترجمه

و اين، اعلامى است از ناحيه‌ى خدا و پيامبرش به (عموم) مردم در روز حج اكبر [/ روز عيد قربان] كه: خداوند و پيامبرش از مشركان بيزارند! با اين حال، اگر توبه كنيد، براى شما بهتر است؛ و اگر سرپيچى نماييد، بدانيد شما نمى‌توانيد خدا را ناتوان سازيد (و از قلمرو قدرتش خارج شويد). و كافران را به مجازات دردناك بشارت ده! «3» مگر كسانى از مشركان كه با آن‌ها عهد بستيد، و چيزى از آن را در حقّ شما فرو گذار نكردند، و احدى را بر ضدّ شما تقويت ننمودند؛ پيمان آن‌ها را تا پايان مدّتشان محترم بشمريد؛ زيرا خداوند پرهيزگاران را دوست دارد. «4»

تفسير

در اين آيات بار ديگر موضوع الغاى پيمانهاى مشركان با تأكيد بيشترى عنوان

شده است و حتى تاريخ اعلام آن را تعيين مى‌كند و مى‌گويد: اين اعلامى است از طرف خدا و پيامبرش به عموم مردم در روز حج اكبر كه خداوند و فرستاده او از مشركان بيزارند «و اذان من اللَّه و رسوله الى الناس يوم الحج الاكبر ان اللَّه برى‌ء من المشركين و رسوله ...».

در حقيقت خداوند مى‌خواهد با اين اعلام عمومى در سرزمين مكه و آنهم در روز بزرگ راه‌هاى بهانه جويى دشمن را ببندد و زبان بد گويان و مفسده جويان را قطع كند تا نگويند ما را غافل‌گير ساختند و ناجوانمردانه به ما حمله كردند.

قابل توجه اينكه تعبير «الى الناس» به جاى «الى المشركين» نشان مى‌دهد كه لازم بوده است به همه مردمى كه در آن روز در مكه حاضر مى‌شوند اين پيام ابلاغ شود تا غير مشركان نيز گواه بر اين موضوع باشند.

سپس روى سخن را به خود مشركان كرده و از طريق تشويق و تهديد براى هدايت آن‌ها كوشش مى‌كند، نخست مى‌گويد: اگر توبه كنيد و به سوى خدا باز گرديد و دست از اين آيين بت پرستى برداريد به نفع شمااست «فان تبتم فهو خير لكم»؛ يعنى قبول آيين توحيد به نفع شما و جامعه شما و دنيا و آخرت خودتان است و اگر نيك بينديشيد همه نابسامانى هايتان در پرتو آن سامان مى‌يابد نه اينكه سودى براى خدا و پيامبر در بر داشته باشد.

بعد به مخالفان متعصب و لجوج هشدار مى‌دهد كه اگر از اين فرمان كه ضامن سعادت خودتان است سر پيچى كنيد بدانيد هرگز نمى‌توانيد خداوند را ناتوان سازيد و از قلمرو قدرت او بيرون رويد «و ان توليتم فاعلموا انكم غير معجزى اللَّه».

و در پايان اين آيه به كسانى كه با سرسختى مقاومت مى‌كنند اعلام خطر مى‌نمايد و

مى‌گويد: كافران بت‌پرست را به عذاب دردناك بشارت ده «و بشر الّذين كفروا بعذاب اليم».

همان گونه كه سابقاً هم اشاره كرديم اين الغاى يك جانبه پيمان‌هاى مشركان مخصوص كسانى بود كه نشانه‌هايى بر آمادگى براى پيمان شكنى از آن‌ها ظاهر شده بود، لذا در آيه بعد يك گروه را استثنا كرده مى‌گويد: مگر آن دسته از مشركين كه با آن‌ها پيمان بسته‌ايد و هيچگاه برخلاف شرايط پيمان گام برنداشتند و كم و كسرى در آن ايجاد نكردند و نه احدى را بر ضد شما تقويت نمودند «الّا الّذين عاهدتم من المشركين ثمّ لم ينقصوكم شيئاً و لم يظاهروا عليكم احداً».

در مورد اين گروه تا پايان مدت به عهد و پيمانشان وفادار باشيد «فاتمّوا اليهم عهدهم الى مدّتهم»؛ زيرا خداوند پرهيزكاران و آن‌ها را كه از هرگونه پيمان شكنى و تجاوز اجتناب مى‌كنند دوست مى‌دارد «و انّ اللَّه يحبّ المتّقين».⁽¹⁾

«حج اكبر» كدام است؟ در ميان مفسران درباره منظور از روز «حج اكبر» گفتگو است اما آنچه از بسيارى از روايات كه از طرق اهلبيت عليهم السلام و اهل سنت نقل شده استفاده مى‌شود اين است كه منظور از آن روز دهم ذى الحجه، روز عيد قربان و به تعبير ديگر «يوم النّحر» است.

پايان يافتن مدت چهار ماه تا روز دهم ماه ربيع الثّانى طبق آنچه در منابع اسلامى آمده دليل ديگرى بر اين موضوع است. بعلاوه در روز عيد قربان در واقع قسمت اصلى اعمال حج پايان مى‌يابد و از اين رو روز حج مى‌توان به آن اطلاق كرد.

و اما اينكه چرا آن را «اكبر» گفته‌اند به خاطر آن است كه در آن سال همه گروه‌ها اعم از

مسلمانان و بت‌پرستان (طبق سنتى كه از قديم داشتند) در مراسم حج شركت كرده بودند ولى اين كار در سال‌هاى بعد به كلى موقوف شد.

علاوه بر تفسير فوق كه در روايات اسلامى نيز آمده و تفسير ديگرى نيز وجود دارد و آن اينكه منظور از آن مراسم حج است، در مقابل مراسم عمره كه «حج اصغر» ناميده مى‌شود.

اين تفسير نيز در پاره‌اى از روايات آمده است و هيچ مانعى ندارد كه هردو علت توأماً سبب اين نامگذارى شده باشد.⁽¹⁾نكته‌ها

گرچه قرآن اعلام بيزارى و برائت خدا را از مشركان به صورت سر بسته بيان كرده است اما از روايات اسلامى استفاده مى‌شود كه على عليه السلام مأمور بود چهار موضوع را به مردم ابلاغ كند:

در تفسير مجمع البيان از امام باقر عليه السلام نقل شده كه حضرت على عليه السلام در مراسم

حج آن سال خطبه‌اى خواند و فرمود: «لا يطوفنّ بالبيت عريان و لا يحجّن البيت مشرك و ما كانت له مدّة فهو الى مدّته و من لم يكن له مدة فمدته اربعة اشهر؛ از اين پس هيچ برهنه‌اى نبايد طواف خانه خدا بيايد و هيچ بت پرستى حق شركت در مراسم حج ندارد و آن‌هايى كه پيمانشان با پيامبر صلى الله عليه و آله مدت دارد تا پايان مدت محترم است و آن‌ها كه پيمانشان مدت ندارد مدتش چهار ماه خواهد بود».

در بعضى از روايات ديگر اشاره به موضوع چهارم يعنى عدم دخول بت پرستان در خانه كعبه شده است.

از گفتار مورخان و بعضى مفسران چنين استفاده مى‌شود كه آن‌ها گروهى از طايفه «بنى كنانة» و «بنى ضمرة» بودند كه نه ماه از مدت پيمان ترك مخاصمه آن‌ها باقى مانده بود و چون به مواد پيمان وفادار مانده بودند و در تقويت دشمنان اسلام شركت نداشتند پيامبر صلى الله عليه و آله تا پايان مدت نسبت به پيمانشان وفادار ماند.

بعضى ديگر طايفه‌اى از «بنى خزاعة» را جزء اين گروه كه پيمانشان مدت داشت دانسته‌اند.⁽¹⁾3. تحريم روابط با مشركان

صدور بيانيه برائت از مشركان (تحريم روابط مسلمانان با آنان) از سوى خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و دستور ابلاغ آن به عموم مردم حاضر در مراسم حج «و اذان من اللَّه و رسوله الى النّاس ... انّ اللَّه برى‌ء من المشركين و رسوله» «برئ» از «برائت» است و «برائت» به معناى فاصله گرفتن و جدا شدن مى‌باشد. اعلام برائت خدا و رسول از

مشركان دستورى است به مسلمانان كه روابط و پيوندهاى خود را با مشركان بگسلند و به اصطلاح آنان را تحريم كنند.⁽¹⁾4. روز ابلاغ برائت

دهم ذى الحجه سال نهم هجرت روز ابلاغ پيام برائت خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله به عموم مردم حاضر در مراسم حج «و اذان من اللَّه و رسوله الى النّاس يوم الحجّ الاكبر» بر اساس نظر مفسران سال نهم هجرت سال اعلام برائت است و بر پايه رواياتى كه از ائمه معصومين عليهم السلام رسيده است روز حج اكبر دهم ذى الحجه است.⁽²⁾5. قدرت خداوند

اعلام قدرت بى انتهاى خداوند به مشركان صدر اسلام و تذكر به بيهوده بودن مقاومت در برابر او «و اعلموا انّكم غير معجزى اللَّه» «عجز» مقابل «قدرت» و «اعجاز» (مصدر معجزين) به معناى ناتوان كردن و به زانو درآوردن است.⁽³⁾6. تهديد خداوند به مشركان

تهديد خداوند به مشركان پيمان شكن صدر اسلام به شكست خفت‌بار و خوار كننده در صورت تسليم نشدن و پاى فشردن بر شرك و كفر «واعلموا انّكم غير معجزى اللَّه و انّ اللَّه مخزى الكافرين» «اخزاء» (مصدر مخزى) به معناى خوار و خفيف كردن است. به كارگيرى اسم فاعل بجاى فعل در جمله «و انّ اللَّه مخزى الكافرين» بيانگر سنت قطعى خداوند درباره شكست كفر و كفرپيشگان بوده و تهديدى براى مشركان پيمان شكن است!⁽⁴⁾

كمك به دشمنان اسلام عليه مسلمانان از موارد نقض پيمان از سوى مشركان معاند صدر اسلام بود «الّا الّذين عاهدتم من المشركين ... و لم يظهروا عليكم احداً».⁽¹⁾8. لزوم وفادارى به پيمان

وفادارى به پيمان عدم تعرض مادامى كه طرف معاهده بر آن پايبند باشد لازم است «الّا الّذين عاهدتم من المشركين ثمّ لم ينقضوكم شيئاً ... فاتمّوا اليهم عهداً».⁽²⁾

تجاوزكاران پيمان شكن‌

«كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِندَ اللَّهِ وَعِندَ رَسُولِهِ‌ى إِلَّا الَّذِينَ عهَدتُّمْ عِندَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقمُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ* كَيْفَ وَإِن يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَايَرْقُبُواْ فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً يُرْضُونَكُم بِأَفْوَ هِهِمْ وَتَأْبَى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فسِقُونَ* اشْتَرَوْا بَايتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَصَدُّوا عَن سَبِيلِهِ‌ى إِنَّهُمْ سَآءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ* لَايَرْقُبُونَ فِى مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً وَأُوْللِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ»⁽³⁾

ترجمه

چگونه براى مشركان پيمانى نزد خدا و رسول او خواهد بود (در حالى كه آن‌ها

همواره آماده‌ى شكستن پيمانشان هستند)؟! مگر كسانى كه نزد مسجد الحرام با آنان پيمان بستيد؛ (و پيمان خود را محترم شمردند؛) تا زمانى كه در برابر شما وفادار باشند، شما نيز وفادارى كنيد، كه خداوند پرهيزگاران را دوست دارد. «7» چگونه (پيمان مشركان ارزش دارد)، در حالى كه اگر بر شما غالب شوند، نه ملاحظه‌ى خويشاوندى با شما را مى‌كنند، و نه پيمان را؟! شما را با زبان خود خشنود مى‌كنند، ولى دل‌هايشان ابا دارد؛ و بيشتر آن‌ها فرمانبردار نيستند. «8» آن‌ها آيات خدا را به بهاى كمى فروختند؛ و (مردم را) از راه او باز داشتند؛ آن‌ها اعمال بدى انجام مى‌دادند! «9» (نه تنها در باره‌ى شما،) در باره‌ى هيچ فرد باايمانى رعايت خويشاوندى و پيمان را نمى‌كنند؛ و آن‌ها همان تجاوزكارانند. «10»

تفسير

همان گونه كه در آيات قبل ديديم اسلام پيمان‌هاى مشركان و بت پرستان را (مگر گروه خاصى) لغو كرد، تنها چهار ماه به آن‌ها مهلت داد تا تصميم خود را بگيرند، در آيات مورد بحث دليل و علت اين كار را بيان مى‌كند، نخست به صورت استفهام انكارى مى‌گويد: «چگونه ممكن است مشركان عهد و پيمانى نزد خدا و نزد پيامبرش داشته باشند؟!»؛ «كيف يكون للمشركين عهد عند الله و عند رسوله» يعنى اين‌ها با اين اعمال و اين همه كارهاى خلافشان نبايد انتظار داشته باشند كه پيامبر صلى الله عليه و آله به طور يك جانبه به پيمان‌ها آن‌ها وفادار باشد.

بعد بلافاصله يك گروه را كه در اعمال خلاف و پيمان شكنى با ساير مشركان شريك نبودند استثنا كرده مى‌گويد: «مگر كسانى كه با آن‌ها نزد مسجد الحرام پيمان بستيد»؛ «الا الذين عاهدتم عند المسجد الحرام». «اين گروه مادام كه به پيمانشان در

برابر شما وفادار باشند شما هم وفادار بمانيد»؛ «فما استقاموا لكم فاستقيموا لهم».

«زيرا خداوند پرهيزكاران و آن‌ها كه از هر گونه پيمان شكنى اجتناب مى‌ورزند دوست دارد»؛ «ان الله يحب المتقين».

در آيه‌ى بعد همين موضوع با صراحت و تأكيد بيشترى بيان شده است و باز به صورت استفهام انكارى مى‌گويد: «چگونه ممكن است عهد و پيمان آن‌ها را محترم شمرد در حالى كه اگر آن‌ها بر شما غالب شوند هيچ گاه نه مراعات خويشاوندى با شما را مى‌كنند و نه پيمان را»؛ «كيف و ان يظهروا عليكم لا يرقبوا فيكم الا و لا ذمة».

«ال» به معناى خويشاوندى است و بعضى آن را به معناى عهد و پيمان دانسته‌اند، در صورت اول منظور اين است كه قريش اگر چه خويشاوند پيامبر و گروهى از مسلمانان بودند، ولى هنگامى كه خودشان كمترين اعتنايى به اين موضوع نداشته باشند و احترام خويشاوندى را رعايت ننمايند، چگونه انتظار دارند پيامبر صلى الله عليه و آله و مسلمانان در مورد آن‌ها رعايت كنند و در صورت دوم تأكيدى براى «ذمه» كه آن هم به معناى عهد و پيمان است محسوب مى‌شود.

راغب در كتاب «مفردات» ريشه اين كلمه را از «اليل» به معناى درخشندگى مى‌داند چه اين كه پيمان‌هاى محكم و خويشاوندى‌هاى نزديك داراى درخشندگى خاصى هستند.⁽¹⁾

بعد قرآن اضافه مى‌كند كه هيچ گاه فريب سخنان دلنشين و الفاظ به ظاهر زيباى آن‌ها را نخوريد؛ زيرا «آن‌ها مى‌خواهند شما را با دهان خود راضى كنند، ولى دل‌هاى آن‌ها از اين موضوع ابا دارد»؛ «يرضونكم بافواههم و تأبى قلوبهم»، دل‌هاى آن‌ها از

كينه و انتقام‌جويى و قساوت و سنگدلى و بى‌اعتنايى به عهد و پيمان و رابطه‌ى خويشاوندى پر است، اگر چه با زبان خود اظهار دوستى و مودت كنند، و در پايان آيه اشاره به ريشه‌ى اصلى اين موضوع كرده مى‌گويد: «و بيشتر آن‌ها فاسق و نافرمانبردارند»؛ «و اكثرهم فاسقون».

در آيه‌ى بعد يكى از نشانه‌هاى فسق و نافرمانبردارى آن‌ها را چنين توضيح مى‌دهد: «آن‌ها آيات خدا را با بهاى كمى معامله كردند، و به خاطر منافع زود گذر مادى و ناچيز خود، مردم را از راه خدا باز داشتند»؛ «اشتروا بايات الله ثمناً قليلًا فصدّوا عن سبيله». در رواياتى چنين آمده كه «ابوسفيان» غذايى ترتيب داد و جمعى از مردم را به مهمانى فرا خواند تا از اين طريق عداوت آن‌ها را در برابر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله برانگيزد.

بعضى از مفسران آيه‌ى فوق را اشاره به اين داستان دانسته‌اند، ولى ظاهر اين است كه آيه مفهوم وسيعى دارد كه اين ماجرا و ساير ماجراهاى بت‌پرستان را شامل مى‌شود كه براى حفظ منافع مادى و زودگذر خويش از آيات خدا چشم پوشيدند. بعد مى‌گويد: «چه عمل بدى آن‌ها انجام دادند»؛ «انهم ساء ما كانوا يعملون».

هم خود را از سعادت و هدايت و خوشبختى محروم ساختند، و هم سدّ راه ديگران شدند، و چه عملى از اين بدتر كه انسان هم بار گناه خويش را بر دوش كشد و هم بار گناه ديگران را.

در آخرين آيه‌ى مورد بحث بار ديگر گفتار سابق را تأكيد مى‌كند كه: «اين مشركان اگر دستشان برسد، در باره‌ى هيچ فرد باايمانى كمترين ملاحظه‌ى خويشاوندى و عهد و پيمان را نخواهند كرد»؛ «لا يرقبون فى مؤمن الا و لا ذمة»، «چرا كه اين‌ها اصولًا مردمى تجاوزكارند»؛ «و اولئك هم المعتدون»، نه تنها در باره‌ى شما، بلكه در مورد هر

كس كه توانايى داشته باشند دست به تجاوز مى‌زنند.

گرچه مضمون آيه‌ى فوق بحثى را كه در آيات گذشته آمده تأكيد مى‌كند، ولى تفاوت و اضافه‌اى نسبت به آن دارد و آن اين كه در آيات گذشته سخن از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله و مسلمانانى بود كه در گرد او بودند، ولى در اين آيه سخن از هر فرد باايمانى است؛ يعنى شما در نظر آن‌ها خصوصيتى نداريد، بلكه هر كس كه مؤمن باشد و پيرو آيين توحيد، اين‌ها با او سر دشمنى دارند و ملاحظه‌ى هيچ چيز را نمى‌كنند، پس اين‌ها در واقع دشمن ايمان و حق‌اند. اين نظير همان چيزى است كه قرآن در باره‌ى بعضى اقوام پيشين مى‌گويد: «و ما نقموا منهم الا ان يؤمنوا بالله العزيز الحميد»؛ «آن‌ها تنها به خاطر اين مؤمنان را تحت شكنجه قرار مى‌دادند كه به خداوند عزيز و حميد ايمان داشتند».⁽¹⁾

در اين كه منظور از گروهى كه با جمله‌ى «الا الذين عاهدتم عند المسجد الحرام» استثنا شده‌اند، كدام گروه بوده‌اند، در ميان مفسران گفت و گو است، ولى با توجه به آيات گذشته ظاهر اين است كه منظور همان قبايلى است كه به عهد و پيمانشان وفادار ماندند؛ يعنى طوايفى مانند «بنوضمره» و «بنوخزيمه» و مانند آن‌ها، و در حقيقت اين جمله به منزله‌ى تأكيد نسبت به آيات گذشته است، كه مسلمانان بايد به هوش باشند تا حساب اين گروه‌ها را از پيمان شكنان جدا كنند.⁽²⁾

اما اين كه مى‌گويد: «با آن‌ها كه نزد مسجد الحرام پيمان بستند»، ممكن است به خاطر اين باشد كه به هنگام صلح «حديبيه» كه مسلمانان با مشركان قريش در سرزمين

«حديبيه» در پانزده ميلى مكه در سال ششم هجرت پيمان بستند، گروه‌هاى ديگرى از مشركان عرب مانند طوايفى كه در بالا اشاره شد به اين پيمان ملحق شدند و با مسلمانان پيمان ترك مخاصمه بستند، ولى مشركان قريش پيمان خود را شكستند و سپس در سال هشتم در جريان فتح مكه اسلام اختيار كردند، اما گروه‌هاى وابسته مسلمان نشدند و پيمان را هم نشكستند.

از آن جا كه سرزمين مكه منطقه‌ى وسيعى (تا حدود 48 ميل) اطراف خود را فرا مى‌گيرد، تمام اين مناطق جزو «مسجد الحرام» به شمار مى‌آيد چنان كه در آيه‌ى 196 سوره‌ى بقره در مورد حج تمتع و احكام آن مى‌خوانيم: «ذلك لمن لم يكن اهله حاضرى المسجد الحرام»؛ «اين احكام مربوط به كسى است كه خانه و خانواده‌اش نزد مسجد الحرام نباشند» و بر طبق تصريح روايات و فتاواى فقهاى احكام حج تمتع بر كسانى است كه فاصله‌ى آن‌ها از مكه بيش از 48 ميل بوده باشد، بنا بر اين هيچ مانعى ندارد كه صلح «حديبيه» كه در 15 ميلى مكه انجام شده است به عنوان «عند المسجد الحرام» ذكر شود.

اما اين كه بعضى از مفسران گفته‌اند، استثناى فوق مربوط به مشركان قريش است كه قرآن مجيد پيمان آن‌ها را كه در «حديبيه» بستند محترم شمرده، نادرست به نظر مى‌رسد؛ زيرا اولا: پيمان شكنى مشركان قريش قطعى و مسلم بود اگر آن‌ها پيمان شكن نبودند چه كسى پيمان شكن بود؟

ثانياً: صلح «حديبيه» مربوط به سال ششم هجرت است در حالى كه در سال هشتم پس از فتح مكه مشركان قريش اسلام را پذيرفتند، بنا بر اين آيات فوق كه در سال نهم هجرت نازل شده است نمى‌تواند ناظر به آن‌ها باشد.

همان گونه كه در سابق نيز گفته شد منظور از آيات بالا اين نيست كه تنها تصميم

آنان بر پيمان شكنى به هنگام رسيدن به قدرت مجوز براى لغو يك جانبه‌ى پيمان است، بلكه آن‌ها اين طرز فكر خود را بارها عملًا نشان داده بودند، كه هر موقع دستشان برسد ضربه‌ى كارى خود را بدون توجه به پيمان، بر پيكر مسلمانان وارد مى‌سازند، و اين مقدار براى لغو پيمان كافى است.⁽¹⁾نكته‌ها

اين كه فرمود: «كيف يكون للمشركين عهد» الخ، استفهامى است در مقام انكار؛ يعنى اين‌ها وفادار به عهد نيستند، از اين رو بلافاصله مشركينى را كه در مسجد الحرام با مسلمانان عهد كردند استثنا كرد؛ چون آن‌ها عهد خود را نشكستند، از اين رو در باره‌ى آن‌ها فرمود: «فما استقاموا لكم فاستقيموا لهم»؛ يعنى تا زمانى كه آن‌ها به عهد خود استقامت ورزيدند شما هم استقامت كنيد. آرى! پايدارى به عهد كسانى كه به عهد خود وفادارند از لوازم تقواى دينى است به همين جهت دستور فوق را با جمله‌ى «انّ الله يحب المتقين» تعليل مى‌كند، و عين اين تعليل در آيه‌ى قبلى بود كه مى‌فرمود: «فاتموا اليهم عهدهم الى مدتهم ان الله يحب المتقين».⁽²⁾

بعيد نيست اين كه خداى تعالى در آيه‌ى مورد بحث ميان «ال» و «ذمه» مقابله انداخته براى اين بوده كه دلالت كند بر اين كه مشركين هيچ گونه ميثاقى را كه حفظش از واجبات است نسبت به مؤمنين حفظ و رعايت نمى‌كنند؛ چه آن ميثاق‌هايى كه اساسش

اصول تكوينى و واقعى است مانند خويشاوندى و قرابت و يا آن ميثاق‌هايى كه اساسش قرارداد و اصطلاح باشد مانند عهد و پيمان‌ها و سوگندها و امثال آن.

پيكار با مشركان پيمان شكن‌

«فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَوةَ وَ ءَاتَوُا الزَّكَوةَ فَإِخْوَ نُكُمْ فِى الدّينِ وَنُفَصّلُ الأْيتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ* وَإِن نَّكَثُوا أَيْمنَهُم مّن م بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِى دِينِكُمْ فَقتِلُوا أَ ل مَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لآَ أَيْمنَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنتَهُونَ* أَلَا تُقتِلُونَ قَوْمًا نَّكَثُوا أَيْمنَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُم بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَن تَخْشَوْهُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ»⁽¹⁾

ترجمه

(ولى) اگر توبه كنند، نماز را بر پا دارند، و زكات را بپردازند، برادر دينى شما هستند؛ و ما آيات خود را براى گروهى كه مى‌دانند (و مى‌انديشند)، شرح مى‌دهيم. «11» و اگر پيمان‌هاى خود را پس از عهد خويش بشكنند، و آيين شما را مورد طعن قرار دهند، با پيشوايان كفر پيكار كنيد؛ چرا كه آن‌ها پيمانى ندارند؛ شايد (با شدّت عمل) دست بردارند. «12» آيا با گروهى كه پيمان‌هاى خود را شكستند، و تصميم به اخراج پيامبر گرفتند، پيكار نمى‌كنيد؟! در حالى كه آن‌ها نخستين بار (پيكار با شما را) آغاز كردند؛ آيا از آن‌ها مى‌ترسيد؟! با اين كه خداوند سزاوارتر است كه از او بترسيد، اگر مؤمن

هستيد. «13»

تفسير

چرا از پيكار با دشمن واهمه داريد؟

يكى از فنون فصاحت و بلاغت آن است كه مطالب پراهميت را با تعبيرات گوناگون براى تأكيد و جا افتادن مطلب تكرار كنند و از آن جا كه مسأله‌ى ضربه‌ى نهايى بر پيكر بت‌پرستى در محيط اسلام و برچيدن آخرين آثار آن از مسائل بسيار مهم بوده است، بار ديگر قرآن مجيد مطالب گذشته را با عبارات تازه‌اى در آيات فوق بيان مى‌كند، نكات جديدى نيز در آن وجود دارد كه مطلب را از صورت تكرار (ولو تكرار مجاز) خارج مى‌سازد.

نخست مى‌گويد: «اگر مشركان توبه كنند و نماز را بر پا دارند و زكات را بپردازند برادر دينى شما هستند»؛ «فان تابوا و اقاموا الصلوة و ءاتوا الزكوة فاخوانكم فى الدين»، و در پايان آيه اضافه مى‌كند: «ما آيات خود را براى آن‌ها كه آگاهند شرح مى‌دهيم»؛ «و نفصل الايات لقوم يعلمون».

در آيات گذشته سخن از اين بود كه اگر توبه كنند وظيفه‌ى اسلامى نماز و زكات را انجام دهند مزاحمشان نشويد؛ «فخلوا سبيلهم»، اما در اين جا مى‌فرمايد: «برادر دينى شما هستند»؛ يعنى هيچ گونه تفاوتى با ساير مسلمانان از نظر احترام و محبت نخواهند داشت، همان گونه كه ميان برادران تفاوتى نيست، و اين براى آماده ساختن روح و فكر و عواطف مشركان براى پذيرش اسلام مؤثرتر است كه در يك مرحله توصيه به عدم مزاحمت مى‌كند و در مرحله‌ى بعد سفارش «حقوق يك برادر» را در مورد آن‌ها

مى‌نمايد.⁽¹⁾

اما اگر آن‌ها همچنان به پيمان شكنى خود ادامه دهند، و عهد خود را زير پا بگذارند، و آيين شما را مورد مذمت قرار داده و به تبليغات سوء خود ادامه دهند، شما با پيشوايان اين گروه كافر پيكار كنيد»؛ «و ان نكثوا ايمانهم من بعد عهدهم و طعنوا فى دينكم فقاتلوا أئمة الكفر»، «چرا كه عهد و پيمان آن‌ها كمترين ارزشى ندارد»؛ «انهم لا ايمان لهم». درست است كه آن‌ها با شما پيمان ترك مخاصمه بسته‌اند، ولى اين پيمان با نقض شدن مكرر و آمادگى براى نقض در آينده اصلًا اعتبار و ارزشى نخواهد داشت. «تا با توجه به اين شدت عمل و با توجه به اين كه راه بازگشت به روى آن‌ها باز است، از كار خود پشيمان شوند و دست بردارند»؛ «لعلهم ينتهون».

در آيه‌ى بعد براى تحريك مسلمانان و دور ساختن هر گونه سستى و ترس و ترديد در اين امر حياتى از روح و فكر آن‌ها، مى‌گويد: «چگونه شما با گروهى پيكار نمى‌كنيد كه پيمان‌هايشان را شكستند، و تصميم گرفتند پيامبر را از سرزمين خود خارج كنند»؛ «الا تقاتلون قوماً نكثوا ايمانهم و هموا باخراج الرسول». شما ابتدا به مبارزه و لغو پيمان نكرده‌ايد كه نگران و ناراحت باشيد، بلكه «مبارزه و پيمان شكنى در آغاز از آن‌ها شروع شده است»؛ «و هم بدؤكم اول مرّة»، و اگر ترديد بعضى از شما در پيكار با آن‌ها به خاطر ترس است، اين ترس كاملًا بى‌جا است. «آيا شما از اين افراد بى ايمان مى‌ترسيد، در حالى كه خداوند سزاوارتر است كه از او و از مخالفت فرمانش بترسيد، اگر به راستى شما ايمان داريد»؛ «أتخشونهم فالله أحقّ ان تخشوه ان كنتم مؤمنين».

در اين كه منظور از اين گروه پيمان شكن چه اشخاصى هستند، باز در ميان

مفسران گفت و گو است. بعضى اشاره به يهود و بعضى به اقوامى كه در آينده با مسلمانان درگير شدند مانند حكومت‌هاى ايران و روم دانسته‌اند و بعضى اشاره به كفار قريش دانسته‌اند و بعضى اشاره به پاره‌اى از افراد كه مسلمان شدند و مرتد گشتند، ولى ظاهر آيات به خوبى گواهى مى‌دهد كه موضوع سخن همان گروه مشركان و بت‌پرستانى است كه در آن زمان به ظاهر با مسلمانان پيمان ترك مخاصمه داشتند، ولى عملًا پيمانشان را نقض كرده بودند و آن‌ها گروهى از مشركان اطراف مكه يا ساير نقاط حجاز بودند.⁽¹⁾

اما احتمال اين كه منظور يهود باشد، بسيار بعيد است؛ زيرا تمام بحث‌هاى اين آيات پيرامون مشركان دور مى‌زند. همچنين ممكن نيست كه منظور از آن طايفه‌ى قريش باشد؛ زيرا قريش و سر كرده‌ى آن‌ها ابوسفيان در سال هشتم هجرت پس از فتح مكه ظاهراً اسلام را قبول كردند در حالى كه سوره‌ى مورد بحث ما در سال نهم نازل شده است.

و نيز اين احتمال كه منظور حكومت‌هاى ايران و روم باشد، بسيار از مفهوم آيات دور است؛ زيرا آيات سخن از يك درگيرى فعلى مى‌كند نه درگيرى‌هاى آينده، علاوه بر اين، آن‌ها پيامبر را از وطن خود خارج نكرده بودند، و نيز احتمال اين كه منظور مرتدين باشند فوق العاده بعيد است؛ زيرا تاريخ گروه نيرومندى از مرتدين را در آن زمان نشان نمى‌دهد كه مسلمانان بخواهند با آن‌ها پيكار كنند، به علاوه كلمه‌ى «ايمان» (جمع يمين) و همچنين كلمه‌ى «عهد» ظاهراً به همان معناى پيمان ترك مخاصمه است نه پذيرش اسلام (دقت كنيد).

اگر مى‌بينيم در بعضى از روايات اسلامى اين آيه به آتش افروزان جنگ جمل

(ناكثين) و مانند آن‌ها تطبيق شده، نه به دليل آن است كه آيات در باره‌ى آن‌ها نازل شده باشد، بلكه هدف اين است كه روح آيه و حكم آن در مورد «ناكثين» و گروه‌هاى مشابهى كه بعداً روى كار خواهند آمد صادق است.

نكته‌ها

«فان تابوا و اقاموا الصلاة» تا آخر دو آيه، اين دو آيه جمله‌ى «فان تبتم فهو خير لكم و ان توليتم فاعلموا انكم غير معجزى الله» را كه در سابق گذشت به طور تفصيل بيان مى‌كند و مرادش از توبه به دلالت سياق اين است كه به سوى ايمان به خدا و آيات او برگردند و به همين جهت به صرف توبه اكتفا نكرده و مسئله‌ى به پا داشتن نماز را كه روشن‌ترين مظاهر عبادت خداست و همچنين زكات دادن را كه قوى‌ترين اركان جامعه‌ى دينى است به آن اضافه كرد و اين دو را به عنوان نمونه و اشاره به همه‌ى وظايف دينى كه در تماميت ايمان به آيات خدا دخالت دارند ذكر نمود، اين بود معناى «تابوا و اقاموا الصلوة و اتوا الزكوة».

و اما معناى «فاخوانكم فى الدين». مقصود از آن اين است كه بفرمايد: در صورتى كه توبه كنند با ساير مؤمنين در حقوقى كه اسلام آن را معتبر دانسته مساوى خواهند بود.⁽¹⁾2. برادرى و تساوى حقوق

اگر در اين آيه و در آيه‌ى «انما المؤمنون اخوة»؛ «مؤمنان برادران يكديگرند»،

مسئله‌ى تساوى در حقوق را به برادرى تعبير كرده، براى اين است كه دو برادر دو شاخه هستند كه از يك تنه جدا و منشعب شده‌اند و اين دو در همه‌ى شئون مربوط به اجتماع خانواده و در قرابتى كه با اقربا و فاميل دارند مساوى هستند، و چون براى اين اخوت احكام و آثارى شرعى است، از اين رو قانون اسلام آن را يك سنخ برادرى حقيقى ميانه افراد مسلمين معتبر كرده است كه عيناً مانند برادرى طبيعى آثار عقلى و دينى بر آن مترتب مى‌شود.⁽¹⁾3. تحريك مسلمانان به قتال با مشركان

«ألا تقاتلون قوماً نكثوا أيمانهم و هموا باخراج الرسول»؛ اين آيات مسلمانان را تحريك مى‌كند به اين كه با مشركين بجنگند، و براى اين كه تحريكشان كند آن جرايمى را كه مرتكب شده و خيانت‌هايى كه به خدا و حق و حقيقت ورزيدند برمى‌شمارد؛ عهد شكنى و اين كه مى‌خواستند آن حضرت را بيرون كنند را خاطرنشان مى‌سازد، و نيز به منظور تحريكشان تعريفشان مى‌كند به اين كه لازمه‌ى ايمانشان به خداى مالك خيرات و همه شرور و مالك منافع و اختيار ايشان اين است كه جز از او نترسند، بدين وسيله دل‌هايشان را تقويت نموده و بر امر كارزار با دشمن تشجيعشان مى‌كند، و در آخر اين معنا را خاطرنشان مى‌سازد كه شما مورد امتحان خدا قرار گرفته‌ايد، و بايد از نظر خلوص نيت و قطع پيوندهاى دوستى و فاميلى با مشركين از امتحان در آييد تا به آن اجرهايى كه مخصوص مؤمنين واقعى است نائل شويد.⁽²⁾

تنها سؤالى كه باقى مى‌ماند اين است كه اگر منظور همان گروه‌هاى بت‌پرستان پيمان شكن هستند كه در آيات گذشته از آن‌ها سخن گفته شد چرا در اين جا تعبير

مى‌كند: «و ان نكثوا ايمانهم»؛ «اگر آن‌ها پيمان‌هاى خويش را بشكنند» در حالى كه اين گروه‌ها پيمان‌ها را عملًا شكسته بودند؟

پاسخ اين سؤال آن است كه منظور از جمله‌ى مزبور اين مى‌باشد كه اگر آن‌ها به پيمان شكنى خويش ادامه دهند و دست از كار خود برندارند، بايد با آن‌ها پيكار كنيد، نظير آنچه در معناى «اهدنا الصراط المستقيم» مى‌گوييم كه مفهومش اين است خدايا ما را هم چنان بر راه راست بدار، و به هدايت ما ادامه ده.⁽¹⁾

شاهد اين سخن آن است كه جمله‌ى مزبور «ان نكثوا ايمانهم» در مقابل جمله‌ى «ان تابوا ...» قرار گرفته است؛ يعنى از دو حال خارج نيست يا آن‌ها توبه مى‌كنند و دست از شرك و بت پرستى بر مى‌دارند و به راه خدا مى‌آيند و يا اين كه هم چنان به راه خويش ادامه مى‌دهند در صورت اول آن‌ها برادران شما هستند، و در صورت دوم بايد با آنان پيكار كنيد!⁽²⁾

قابل توجه اين كه در آيات فوق نمى‌گويد با كافران مبارزه كنيد، بلكه مى‌گويد با رؤسا و پيشوايانشان به جهاد برخيزيد، اشاره به اين كه توده‌ى مردم پيرو رؤسا و زعماى خود هستند، هدف گيرى شما بايد هميشه آن‌ها باشند، بايد سرچشمه‌هاى گمراهى و ضلالت و ظلم و فساد را ببنديد و ريشه‌ها را بسوزانيد و تا آن‌ها هستند مبارزه با پيروانشان سودى ندارد، به علاوه اين تعبير يك نوع بلند نگرى و علو همت و تشجيع براى مسلمانان محسوب مى‌شود كه طرف اصلى شما آن‌ها هستند، خود را آماده‌ى مبارزه با آنان كنيد نه افراد كوچكشان!

عجب اين كه بعضى اين تعبير را اشاره به ابوسفيان و مانند او از بزرگان قريش

دانسته‌اند، در حالى كه گروهى از آن‌ها در بدر كشته شدند و بقيه (مانند ابوسفيان) پس از فتح مكه ظاهراً اسلام آوردند، و در موقع نزول آيه در صف مسلمانان جاى گرفته بودند و مبارزه با آن‌ها مفهومى نداشت.

امروز هم اين دستور مهم قرآن به قوت خود باقى است؛ براى از بين بردن ظلم و فساد، استعمار و استثمار بايد موضع گيرى‌ها در برابر رؤسا و پيشوايان اين گروه‌ها باشد و پرداختن به افراد عادى بى‌ثمر است (دقت كنيد!).⁽¹⁾4. نترسيدن از مشركان

از جمله‌ى «أتخشونهم» (آيا از آن‌ها مى‌ترسيد؟) اجمالًا بر مى‌آيد كه در ميان مسلمانان، جمعى وجود داشت كه از اين فرمان جهاد واهمه مى‌كرد، يا به خاطر قدرت و قوت دشمن و يا به خاطر اين كه پيمان‌شكنى گناه است. قرآن به آن‌ها صريحاً جواب مى‌گويد: شما نبايد از اين انسان‌هاى ضعيف بترسيد، بلكه بايد از مخالفت فرمان پروردگار ترس داشته باشيد، به علاوه ترس از اين كه پيمان شكن باشيد نابجا است؛ زيرا آن‌ها در ابتدا مقدمات پيمان شكنى را فراهم ساختند و پيشقدم شدند.⁽²⁾5. جنايت بت‌پرستان

منظور از جمله‌ى «هموا باخراج الرسول» ظاهراً اشاره به مسأله‌ى اخراج پيامبر صلى الله عليه و آله از مكه به هنگام هجرت به مدينه است، كه نخست قصد آن را داشتند و بعد قصدشان تغيير يافت و تبديل به قتل پيامبر صلى الله عليه و آله شد، ولى پيامبر صلى الله عليه و آله به فرمان خدا در همان شب از مكه خارج گرديد و در هر صورت ذكر اين موضوع نه به عنوان نشانه‌اى از پيمان شكنى آن‌ها است، بلكه به عنوان بازگو كردن يك خاطره‌ى دردناك از جنايات

بت‌پرستان مى‌باشد، كه هم قريش در آن شركت داشتند و هم قبايل ديگر، وگرنه پيمان‌شكنى بت‌پرستان از طرق ديگر آشكار شده بود.⁽¹⁾

برترى ايمان به خدا و قيامت و جهاد بر عمران مسجدالحرام‌

«اجعلتم سقاية الحاجّ و عمارة المسجد الحرام كمن آمن باللَّه و اليوم الآخر و جاهد فى سبيل اللَّه لا يستوون عند اللَّه و اللَّه لا يهدى القوم الظّالمين* الّذين آمنوا و هاجروا و جاهدوا فى سبيل اللَّه باموالهم و انفسهم اعظم درجة عند اللَّه و اولئك هم الفائزون* يبشّرهم ربّهم برحمة منه و رضوان و جنّات لهم فيها نعيم مقيم* خالدين فيها ابداً انّ اللَّه عنده اجر عظيم».⁽²⁾

ترجمه

آيا سيراب كردن حجاج، و آباد ساختن مسجد الحرام را، همانند (عملِ) كسى قرار داديد كه به خدا و روز قيامت ايمان آورده، و در راه او جهاد كرده است؟! (اين دو،) نزد خدا مساوى نيستند. و خداوند گروه ظالمان را هدايت نمى‌كند. «19» آن‌ها كه ايمان آوردند، و هجرت كردند، و با اموال و جان‌هايشان در راه خدا جهاد نمودند، مقامشان نزد خدا برتر است؛ و آن‌ها پيروز و رستگارند. «20» پروردگارشان آن‌ها را به رحمتى از ناحيه‌ى خود، و رضايت (خويش)، و باغ‌هايى از بهشت بشارت مى‌دهد كه در آن، نعمت‌هاى جاودانه

دارند؛ «21» همواره و تا ابد در اين باغ‌ها (و در ميان اين نعمت‌ها) خواهند بود؛ زيرا پاداش عظيم نزد خداوند است. «22»

شأن نزول

در شأن نزول آيات فوق روايات مختلفى در كتب اهل سنت و شيعه نقل شده است كه از ميان آن‌ها آنچه صحيح به نظر مى‌رسد بيان مى‌كنيم:

دانشمند معروف اهل سنت حاكم «ابوالقاسم حسكانى» از «بريده» نقل مى‌كند كه «شيبه» و «عباس» هر كدام بر ديگرى افتخار مى‌كردند و در اين باره مشغول به سخن بودند كه على عليه السلام از كنار آن‌ها گذشت و پرسيد به چه چيز افتخار مى‌كنيد؟ «عباس» گفت: امتيازى به من داده شده كه احدى ندارد و آن مسأله آب دادن به حجاج خانه خدااست.

«شيبه» گفت: من تعمير كننده مسجدالحرام و كليد دار خانه كعبه هستم. على عليه السلام گفت: با اينكه از شما حيا مى‌كنم بايد بگويم كه با اين سن كم افتخارى دارم كه شما نداريد، آن‌ها پرسيدند: كدام افتخار؟

فرمود: من با شمشير جهاد كردم تا شما ايمان به خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله آورديد.

«عباس» خشمناك برخاست و دامن كشان به سراغ پيامبر صلى الله عليه و آله (و به عنوان شكايت) گفت: آيا نمى‌بينى على عليه السلام چگونه با من سخن مى‌گويد؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: على عليه السلام را صدا كنيد، هنگامى كه به خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد فرمود: چرا اين گونه با عمويت (عباس) سخن گفتى؟

على عليه السلام عرض كرد: اى رسول خدا اگر من او را ناراحت ساختم با بيان حقيقتى

بوده است، در برابر گفتار حق هر كس مى‌خواهد ناراحت شود و هر كس مى‌خواهد خشنود.

جبرئيل نازل شد و گفت: اى محمد! پروردگارت به تو سلام مى‌فرستد و مى‌گويد اين آيات را بر آن‌ها بخوان «اجعلتم سقاية الحاج و ...»؛ آيا سيراب كردن حجاج و عمران مسجدالحرام را همچون ايمان به خدا و روز رستاخيز و جهاد در راه او قرار داديد، هرگز مساوى نيستند.⁽¹⁾تفسير

در نخستين آيه مى‌گويد: آيا سيراب كردن حاجيان خانه خدا و عمران مسجدالحرام را همانند كار كسى قرار داديد كه ايمان به خدا و روز قيامت دارد و در راه خدا جهاد كرده است؟ اين دو هيچگاه در نزد خدا يكسان نيستند و خداوند جمعيت ستمكار را هدايت نمى‌كند «اجعلتم سقاية الحاج و عمارة المسجد الحرام كمن آمن باللَّه و اليوم الآخر و جاهد فى سبيل اللَّه لا يستوون عند اللَّه و اللَّه لا يهدى القوم الظّالمين».

«سقاية» هم مصدر است به معنى آب دادن و هم به معنى پيمانه‌اى است كه با آن آب مى‌دهند (همانگونه كه در آيه 70 سوره يوسف آمده است) و هم به معنى ظرف بزرگ يا حوضى است كه آب در آن مى‌ريزند. در مسجدالحرام در ميان چشمه زمزم و خانه كعبه محلى وجود دارد كه به نام «سقاية العباس» معروف است. گويا در آنجا ظرف بزرگى مى‌گذاردند كه حاجيان از آن آب برمى‌داشتند.

از تواريخ چنين برمى‌آيد كه قبل از اسلام منصب «سقاية الحاج» در رديف منصب كليددارى خانه كعبه و از مهمترين مناصب محسوب مى‌شد.

ضرورت و نياز شديد حجاج در ايام حج به آب آن هم در آن سرزمين خشك و سوزان و كم آب كه غالب ايام سال هوا گرم است به اين موضوع (سقاية الحاج) اهميت خاصى مى‌داد و كسى كه سرپرست اين مقام بود از موقعيت ويژه‌اى طبعاً برخوردار مى‌شد چراكه خدمت او به حجاج يك خدمت حياتى به شمار مى‌رفت. همچنين «كليددارى» و عمران و آبادى مسجدالحرام كه مقدس‌ترين و بزرگ‌ترين كانون مذهبى حتى در زمان جاهليت محسوب مى‌شد احترام فوق العاده‌اى براى شخص يا اشخاصى كه متصدى آن بودند برمى‌انگيخت.

با همه اينها قرآن مجيد مى‌گويد ايمان به خدا و جهاد در راه او از تمام اين كارها برتر و بالاتر است!

در آيه بعد به عنوان تأكيد و توضيح مى‌فرمايد: كسانى كه ايمان آوردند و هجرت نمودند و در راه خدا با مال و جان خود جهاد كردند اينها در پيشگاه خداوند مقامى برتر و بزرگ‌تر دارند: «الّذين آمنوا و هاجروا و جاهدوا فى سبيل اللَّه باموالهم و انفسهم اعظم درجة عند اللَّه» و اينها به افتخار بزرگى نائل شده‌اند «اولئك هم الفائزون».

در آيه بعد مى‌گويد خداوند سه موهبت بزرگ در برابر اين سه كار مهم (ايمان، هجرت و جهاد) به آن‌ها مى‌بخشد:

در آيه بعد براى تأكيد بيشتر اضافه مى‌كند جاودانه در آن‌ها تا ابد خواهند ماند «خالدين فيها ابداً»، زيرا نزد خداوند پاداش‌هاى عظيم است كه در برابر اعمال بندگان به آن‌ها مى‌بخشد «انّ اللَّه عنده اجر عظيم».⁽¹⁾

در آيه شريفه ميانه «سقاية الحاج» و «عمارة المسجد» و ميانه «من آمن باللَّه و اليوم الآخر» مقابله شده است و حال آنكه مقابله هميشه ميانه دو چيز سنخ هم است مانند دو انسان و يا دو عمل، مثلًا نه ميانه خود انسان و عملى از اعمال.

به همين جهت بعضى از مفسرين ناچار شده‌اند بگويند در آيه كلمه «اهل» در تقدير است و تقدير كلام اين است كه «آيا اهل سقاية حاج و اهل عمارت مسجدالحرام را مثل كسى مى‌دانيد كه به خدا و روز جزا ايمان آورده؟».

لكن اين اشكال و اين جواب خيلى مهم نيست، واجب‌تر از آن اين است كه قيود كلام را يك به يك در نظر بگيريم ببينيم مقصود از آن‌ها چيست و از آن‌ها چه استفاده‌اى مى‌شود؟

در آيه شريفه در يك طرف مقابله، سقاية الحاج و عمارة مسجدالحرام آمده، بدون هيچ قيد زائدى و در طرف ديگر آن ايمان به خدا و روز جزا و يا بگو جهاد در راه خدا با قيد ايمان قرار گرفته است و اين خود به خوبى مى‌رساند كه مراد در آيه سقاية و عمارة خشك و خالى و بدون ايمان است. ذيل آيه هم كه مى‌فرمايد «و اللَّه لا يهدى القوم الظالمين» بنا بر اين كه تعريض به اهل سقاية و عمارة باشد به خاطر كفر و ظلمشان چنانچه متبادر از سياق هم همين است نه تعريض به خيال باطلى كه كرده و حكم به تساوى نموده‌اند اين نكته را تأييد مى‌كند.

پس معلوم مى‌شود اولًا اين كسانى كه چنين خيالى كرده‌اند خيالشان اين بوده كه عمل مردم جاهليت يعنى سقاية و عمارة با اينكه خالى از ايمان به خدا و روز جزا بوده، با يك عمل دينى توأم با ايمان به خدا و روز جزا مانند جهاد برابر و مساوى است و به عبارت ديگر خيال مى‌كرده‌اند عمل بى جان با عمل جاندار و داراى منافع پاك برابر است و خداى تعالى ايشان را تخطئه كرده است و ثانياً اينكه صاحبان اين پندار خود از مؤمنينى بودند كه خيال مى‌كردند اعمال قبل از ايمانشان و همچنين اعمال مشركينى كه هنوز ايمان نياورده‌اند با عمل بعد از ايمانشان كه از ايشان و هر مؤمنى از محض ايمان سر مى‌زند برابر است. اين نكته را هم سياق انكار تأييد مى‌كند و هم بيان درجات كه در آيات مورد بحث آمده شاهد بر آن است.⁽¹⁾

«يبشّرهم ربّهم برحمة منه و رضوان و جنّات» تا آخر دو آيه، از ظاهر سياق بر مى‌آيد كه رحمت و رضوان و جنتى كه مى‌شمارد، بيان همان رستگارى است كه در آيه قبلى بود و در اين آيه به طور تفصيل و به زبان بشارت و نويد آمده است.

پس معناى آيه اين مى‌شود كه خداى تعالى اين مؤمنين را به رحمتى از خود كه از بزرگى قابل اندازه‌گيرى نيست و رضوانى مانند آن و بهشت هايى كه در آن‌ها نعمت‌هاى پايدار هست و به هيچ وجه از بين نمى‌رود و خود اينان هم بدون اجل و تعيين مدت جاودانه در آن‌ها خواهد بود بشارت مى‌دهد.

و چون مقام مقام تعجب و استبعاد بود كه چطور چنين بشارتى بى سابقه كه در نعمت‌هاى دنيوى مانندى برايش ديده نشده صورت خواهد بست؟ لذا براى رفع اين تعجب و استبعاد اضافه كرد «انّ اللَّه عنده اجر عظيم».⁽²⁾

نكته‌ها

مطابق رواياتى كه در بسيارى از معروف‌ترين كتب اهل سنت نقل شده اين آيات در مورد على عليه السلام و بيان فضايل او نازل شده، هرچند مفهوم آن عام و گسترده است و لكن شأن نزول‌ها مفاهيم آيات را محدود نمى‌سازد.

ولى از آنجا كه بعضى مفسران اهل سنت تمايل ندارند فضايل چشمگيرى براى على عليه السلام اثبات شود با اينكه او را چهارمين پيشواى بزرگ خود مى‌دانند، اما مثل اينكه از اين مى‌ترسند كه اگر در برابر مدركى كه امتياز فوق العاده على عليه السلام را اثبات مى‌كند، تسليم شوند ممكن است جمعيت شيعه در برابر آن‌ها بپا خيزند و آن‌ها را در تنگنا قرار دهند، كه چرا ديگران را بر على عليه السلام مقدم داشتيد از اين رو بسيار مى‌شود كه از واقعيت‌هاى تاريخى چشم مى‌پوشند و تا آنجا كه بتوانند به ايراد در اينگونه احاديث از نظر سند مى‌پردازند و اگر جاى دست‌اندازى در سند پيدا نكنند سعى مى‌كنند به گونه‌اى دلالت آن را مخدوش سازند، اينگونه تعصب‌ها متأسفانه حتى در عصر ما ادامه دارد و حتى بعضى از دانشمندان روشنفكر آنان از اين تعصّب‌ها بركنار نمانده‌اند.

نويسنده المنار در شأن نزول آيات فوق روايات معروف بالا را به كلى كنار زده و روايت ديگرى كه با محتواى آيات اصلى منطبق نيست و بايد آن را به عنوان يك حديث مخالف قرآن كنار زد معتبر دانسته است و آن حديثى است كه از «نعمان بن بشير» نقل شده كه مى‌گويد كنار منبر پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان جمعى از صحابه نشسته بودم، يكى از آن‌ها گفت من بعد از اسلام عملى را بالاتر از اين نمى‌دانم كه حاجيان خانه خدا را سيراب كنم. ديگرى گفت عمران مسجدالحرام از هر عملى بالاتر است. سومى گفت جهاد در راه

خدا از آنچه گفتيد بهتر مى‌باشد، عمر آن‌ها را از گفتگو كردن نهى كرد و گفت صداى خود را كنار منبر رسول خدا صلى الله عليه و آله بلند نكنيد. و آن روز روز جمعه بود. ولى هنگامى كه نمازجمعه را خواندم نزد رسول خدا مى‌روم و از او درباره مسئله‌اى كه اختلاف كرديد سؤال مى‌كنم (بعد از نماز نزد رسول خدا رفت و سؤال كرد). در اين موقع آيات فوق نازل شد.⁽¹⁾

در حالى كه اين روايت از جهات مختلفى با آيات مورد بحث ناسازگار است و مى‌دانيم هر روايتى كه مخالف قرآن بوده باشد بايد آن را دور افكند، زيرا:

اولًا: در آيات فوق مقايسه ميان «جهاد» و «سقاية الحاج» و «عمران» مسجدالحرام نشده است بلكه در يك سوى مقايسه سقاية حاج و عمران مسجدالحرام قرار گرفته و در سوى ديگر ايمان به خدا و روز رستاخيز و جهاد و اين نشان مى‌دهد كه افرادى آن اعمال را كه در دوران جاهليت انجام داده بودند با ايمان و جهاد مقايسه مى‌كردند كه قرآن صريحاً مى‌گويد اين دو برابر نيستند. نه مقايسه «جهاد» با «عمران مسجدالحرام» و «سقاية الحاج» (دقت كنيد).

ثانياً: جمله «و اللَّه لا يهدى القوم الظّالمين» نشان مى‌دهد كه اعمال گروه اول توأم با ظلم بوده است و اين در صورتى است كه در حال شرك واقع شده باشد چه اينكه قرآن مى‌گويد: «انّ الشّرك لظلم عظيم»⁽²⁾و اگر مقايسه ميان «ايمان» و «سقاية حاج توأم با ايمان و جهاد» بوده باشد، جمله «و اللَّه لا يهدى القوم الظّالمين» مفهومى نخواهد داشت.

ثالثاً: آيه دوم مورد بحث كه مى‌گويد آن كسانى كه ايمان آوردند و هجرت كردند و

جهاد نمودند مقام والاترى دارند مفهومش اين است از كسانى كه ايمان و هجرت و جهاد نداشتند برترند و اين با حديث نعمان سازش ندارد زيرا گفتگو كنندگان طبق آن حديث همه از مؤمنان بودند و شايد در مهاجرت و جهاد شركت داشتند.⁽¹⁾2. ارزش عمل در پرتو ايمان

آيه مورد بحث و آيات بعدى‌اش اين معنا را مى‌رسانند كه وزن و ارزش عمل به زنده بودن آن و داشتن روح ايمان است و اما عمل بى ايمان كه لاشه‌اى بى روح است از نظر دين و در بازار حقيقت هيچ وزن و ارزشى ندارد، پس مؤمنين نبايد صرف ظاهر اعمال را معتبر شمرده و آن را ملاك فضيلت و قرب خداى تعالى بدانند بلكه بايد آن را بعد از در نظر داشتن حيات كه همان ايمان و خلوص است به حساب بياورند.

با در نظر گرفتن اين نكته آيه مورد بحث و آيات بعد از آن به دو آيه قبل كه مى‌فرمود: «ما كان للمشركين ان يعمروا مساجد اللَّه شاهدين على انفسهم بالكفر» تا آخر دو آيه به خوبى متصل و مربوط مى‌شود.

از آنچه گذشت معلوم شد اولًا: جمله «و اللَّه لا يهدى القوم الظالمين» جمله حاليه‌اى است كه وجه انكار حكم مساوات را كه در جمله «اجعلتم سقاية الحاج و عمارة المسجد الحرام كمن آمن ...» گذشت بيان مى‌كند. ثانياً: مراد به ظلم همان شركى است كه در حال سقاية و عمارة داشتند نه حكم به مساوات ميانه سقاية و عمارة و ميانه جهاد با ايمان. ثالثاً: مراد اين است كه بفهماند چنين كسانى عملشان سودى نداشته و به سوى سعادت كه همان بلندى درجه و رستگارى و رحمت و رضوان و بهشت جاويد است راهبريشان نمى‌كند.⁽²⁾

«الّذين آمنوا و هاجروا و جاهدوا باموالهم و انفسهم ...» بيان حكم حقى است كه خداى تعالى در مسئله دارد و بعد از آنكه حكم مساوات را حق ندانست، اينك مى‌فرمايد كسى كه ايمان آورد و در راه خدا به قدر توانايى‌اش جهاد كرد و از مال و جانش مايه گذاشت، در نزد خدا درجه‌اش بالاتر است و اگر مطلب را به صورت جمع آورد و فرمود:

«كسانى كه ...» براى اين بود كه اشاره كند به اينكه ملاك فضيلت وصف نامبرده است نه شخص معينى.

ممكن است در برابر اين استدلالات گفته شود تعبير به «اعظم درجه» نشان مى‌دهد كه هردوطرف «مقايسه» عمل خوبى هستند، اگرچه يكى از ديگرى برتر بوده است، ولى جواب اين سخن روشن است؛ زيرا افعل تفضيل «صفت تفضيلى» غالباً در مواردى به كار مى‌رود كه يك طرف مقايسه واجد فضيلت است و طرف ديگر «صفر» مى‌باشد. مثلًا بسيار شده است كه مى‌گويند: «دير رسيدن بهتر از هرگز نرسيدن است» مفهوم اين سخن آن نيست كه «هرگز به مقصد نرسيدن و تصادف كردن و نابودى» چيز خوبى است ولى «دير رسيدن» از آن بهتر است و يا اينكه در قرآن مى‌خوانيم «و الصّلح خير»⁽¹⁾«صلح از جنگ بهتر است». معنى اين جمله آن نيست كه جنگ چيز خوبى است و يا اين كه مى‌خوانيم: «و لعبد مؤمن خير من مشرك»⁽²⁾«بنده با ايمان از بت‌پرست بهتر است». آيا بت پرست خير و فضيلتى دارد؟ و در همين سوره توبه آيه 108

مى‌خوانيم: «لمسجد اسّس على التّقوى من اوّل يوم احقّ ان تقوم فيه» «مسجدى كه اساس آن از روز نخست بر پايه تقوا گذارده شده است (از مسجد ضرار همان مسجدى كه منافقان براى ايجاد تفرقه ساخته بودند) براى عبادت شايسته‌تر است».

با اين كه مى‌دانيم عبادت در مسجد ضرار هيچگونه شايستگى ندارد و نظير اين تعبيرات در قرآن و كلمات عرب و ساير زبان‌ها فراوان است.⁽¹⁾4. مقام رضوان

از آيات فوق استفاده مى‌شود كه مقام «رضوان» كه از بزرگ‌ترين مواهب و مقاماتى است كه خداوند به مؤمنان و مجاهدان مى‌بخشد، چيزى است غير از باغ‌هاى بهشت و نعمت‌هاى جاويدانش و غير از رحمت گسترده پروردگار.⁽²⁾5. ستمكار بودن مشركان

نيكوترين عملكرد كافر و مشرك فاقد كمترين ارزش در بينش الهى است «اجعلتم سقاية الحاجّ و عمارة المسجد الحرام كمن آمن باللَّه ... و اللَّه لا يهدى القوم الظّالمين».

برداشت فوق به خاطر دو نكته مهم در آيه شريفه است: 1. سيراب ساختن حاجيان و آباد كردن مسجدالحرام بهترين عمل مشركان بود. 2. خداوند همين دسته از مشركان به ظاهر نيكوكار را ستمكار معرفى كرد.⁽³⁾6. ارزش جهاد

ارزش جهاد منوط به اين است كه در راه خدا باشد «و جاهد فى سبيل اللَّه».⁽⁴⁾7. عوامل سعادت

ايمان، هجرت و جهاد در راه خدا با مال و جان عوامل اصلى دستيابى انسان به

سعادت و تضمين كننده آن است «الّذين آمنوا و هاجروا و جاهدوا ... اولئك هم الفائزون».⁽¹⁾8. برخوردارى از رحمت خاص

مهاجران و مجاهدان راه خدا مشمول رحمت ويژه الهى‌اند «هاجروا و جاهدوا فى سبيل اللَّه ... يبشّرهم ربّهم برحمة منه». نكره آوردن كلمه «رحمة» حاكى از اين حقيقت است كه مؤمنان مهاجر و مجاهد راه خدا برخوردار از رحمتى خاص و ويژه خواهند بود.⁽²⁾9. مؤمنان هجرت كننده و مجاهد برخوردار از زندگى جاودان در باغ‌هاى سرشار از نعمت در سراى بهشت هستند «الّذين آمنوا و هاجروا و جاهدوا ... و جنّات لهم فيها نعيم مقيم خالدين فيها ابداً».⁽³⁾10. اجر و پاداش بزرگ تنها در نزد خدا است «انّ اللَّه عنده اجر عظيم».

تقديم «عنده» بر «اجر عظيم» مى‌تواند براى افاده حصر باشد.⁽⁴⁾

ممنوعيت ورود مشركان به مسجد الحرام‌

«يأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ‌ى إِن شَآءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ»⁽¹⁾

ترجمه

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! مشركان ناپاكند؛ پس نبايد بعد از امسال، نزديك مسجدالحرام شوند! و اگر از فقر مى‌ترسيد، خداوند هرگاه بخواهد، شما را از كرمش بى‌نياز مى‌سازد؛ (و از راه ديگر جبران مى‌كند؛) خداوند دانا و حكيم است.

تفسير

گفتيم يكى از فرمان‌هاى چهارگانه‌اى كه على عليه السلام در مراسم حج سال نهم هجرت، به مردم مكه ابلاغ كرد اين بود كه از سال آينده هيچ يك از مشركان حقّ ورود به مسجد الحرام و طواف خانه‌ى كعبه را ندارد، آيه‌ى فوق اشاره به اين موضوع و فلسفه‌ى آن است. نخست مى‌گويد: «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! مشركان آلوده و ناپاكند، بنا بر اين نبايد بعد از امسال نزديك مسجدالحرام شوند»؛ «يا أيها الذين ءامنوا إنّما المشركون نجس فلا يقربوا المسجد الحرام بعد عامهم هذا».

آيا اين آيه دليل بر نجس بودن مشركان به همان مفهوم فقهى است يا نه؟ در ميان فقها و مفسران گفت و گو است، و براى تحقيق معناى آيه لازم است روى كلمه‌ى

«نجس» قبلًا بررسى شود. «نَجَس» بر وزن «هوس» معناى مصدرى دارد، و به عنوان تأكيد و مبالغه به معناى وصفى نيز به كار مى‌رود.⁽¹⁾

راغب در كتاب مفردات در باره‌ى معناى اين كلمه مى‌گويد: «نجاست» و «نجس» به معناى هر گونه پليدى است و آن بر دو گونه است، يك نوع پليدى حسّى، و ديگرى پليدى باطنى است، و «طبرسى» در مجمع البيان مى‌گويد: به هر چيزى كه طبع انسان از آن متنفّر است «نجس» گفته مى‌شود.

به همين دليل اين واژه در موارد زيادى به كار مى‌رود كه مفهوم آن، يعنى نجاست و آلودگى ظاهرى وجود ندارد، مثلًا دردهايى را كه دير درمان مى‌پذيرد، عرب «نجس» مى‌گويد، اشخاص پست و شرور با اين كلمه توصيف مى‌شوند، پيرى و فرسودگى بدن را نيز «نجس» مى‌نامند. از اين جا روشن مى‌شود كه با توجه به آيه‌ى فوق به تنهايى نمى‌توان قضاوت كرد كه اطلاق كلمه‌ى «نجس» بر مشركان به اين دليل است كه جسم آن‌ها آلوده است، همانند آلوده بودن خون و بول و شراب و يا اين كه به دليل عقيده‌ى بت‌پرستى يك نوع آلودگى درونى دارند، و به اين ترتيب براى اثبات نجاست كفار به اين آيه نمى‌توان استدلال كرد، بلكه بايد دلايل ديگرى را جست و جو كنيم.

سپس در پاسخ افراد كوته‌بينى كه اظهار مى‌داشتند اگر پاى مشركان از مسجدالحرام قطع شود، كسب و كار و تجارت ما از رونق مى‌افتد و فقير و بيچاره خواهيم شد، مى‌گويد: «و اگر از فقر و احتياج مى‌ترسيد به زودى خداوند اگر بخواهد از فضلش شما را بى‌نياز مى‌سازد»؛ «و إن خفتم عيلة فسوف يغنيكم الله من فضله إن شاء».

همان گونه كه به عالى‌ترين وجهى بى‌نياز ساخت و با گسترش اسلام در عصر

پيامبر صلى الله عليه و آله سيل زائران خانه‌ى خدا به سوى مكه به حركت در آمد و اين موضوع تا به امروز ادامه دارد، و مكه كه از نظر جغرافيايى در نامناسب‌ترين شرايط قرار دارد، و در ميان يك مشت كوه‌هاى خشك و سنگلاخ‌هاى بى‌آب و علف است، به صورت يك شهر بسيار آباد و يك كانون مهم داد و ستد و تجارت در آمده است. در پايان آيه اضافه مى‌كند:

«خداوند عليم و حكيم است»؛ «ان الله عليم حكيم»، هر دستورى مى‌دهد بر طبق حكمت است و از نتايج آينده‌ى آن كاملًا آگاه و باخبر مى‌باشد.

نكته‌ها

هر چيز پليدى را كه طبع انسان از آن تنفر داشته باشد نجس گويند، مثلًا گفته مى‌شود: مردى نجس و يا زنى نجس و يا قومى نجس، چون اين كلمه مصدر است و وقتى با كلمه‌ى «رجس» استعمال شود، نون آن مكسور مى‌شود و گفته مى‌شود «رجس نجس» و كلمه‌ى «عيله» به معناى فقر و تنگدستى است، و «عال يعيل» به معناى «فقير شده» است.⁽¹⁾

و نهى از ورود مشركين به مسجد الحرام به حسب فهم عرفى امر به مؤمنين است به اين كه نگذارند مشركين داخل مسجد شوند، و از اين كه حكم مورد آيه تعليل شده به اين كه چون مشركين نجسند، معلوم مى‌شود يك نوع پليدى براى مشركين و نوعى طهارت و نزاهت براى مسجدالحرام اعتبار كرده و اين اعتبار هر چه باشد غير از مسئله‌ى اجتناب از ملاقات كفار است با رطوبت.

و مقصود از «عامهم هذا؛ امسالشان» سال نهم از هجرت يعنى سالى است كه

على بن ابى طالب عليه السلام سوره‌ى برائت را به مكه برد و براى مشركين خواند و اعلام كرد كه ديگر حق ندارند با بدن عريان طواف كنند، و ديگر هيچ مشركى حق طواف و زيارت را ندارد.⁽¹⁾2. فضل الهى در پرتو عمل به وظايف دينى

جمله‌ى «و ان خفتم عيلة» معنايش اين است كه اگر از اجراى اين حكم ترسيديد بازارتان كساد و تجارتتان راكد شود، و دچار فقر گرديد، نترسيد كه خداوند به زودى شما را از فضل خود بى‌نياز مى‌سازد و از آن فقرى كه مى‌ترسيد ايمن مى‌فرمايد و اين وعده‌ى الهى اختصاص به مردم آن روز ندارد، بلكه مسلمانان عصر حاضر را نيز شامل مى‌شود. ايشان را نيز بشارت مى‌دهد به اين كه در برابر انجام دستورات دين، از هرچه بترسند خداوند از آن خطر ايمنشان مى‌فرمايد و مطمئن باشند كه كلمه‌ى اسلام اگر عمل شود هميشه تفوق دارد و آوازه‌اش در هر جا رو به انتشار است همچنان كه شرك رو به انقراض است و بعد از اعلام برائت بيش از چهار ماه مهلتى براى مشركين نماندو بعد از انقضاى اين مدت عموم مشركين مگر عده‌ى معدودى همه به دين اسلام در آمدند، و آن عده هم از رسول خدا صلى الله عليه و آله در مسجد الحرام پيمانى گرفتند، و آن جناب براى مدتى مقرر مهلتشان داد، پس در حقيقت بعد از اعلام برائت تمامى مشركين در معرض قبول اسلام واقع شدند.⁽²⁾

غار ثور

«إِلَّا تَنصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِىَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِى الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصحِبِهِ ى لَاتَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ و عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ‌و بِجُنُودٍ لَّمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِىَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ»⁽¹⁾

ترجمه

اگر او را يارى نكنيد، خداوند او را يارى كرد؛ (و در مشكل‌ترين ساعات، او را تنها نگذاشت؛) آن هنگام كه كافران او را (از مكه) بيرون كردند، در حالى كه دومين نفر بود (و يك نفر بيشتر همراه نداشت)؛ در آن هنگام كه آن دو در غار بودند، و او به همراه خود مى‌گفت: «غم مخور، خدا با ماست!» در اين موقع، خداوند سكينه (و آرامشِ) خود را بر او فرستاد؛ و با لشكرهايى كه مشاهده نمى‌كرديد، او را تقويت نمود؛ و گفتار (و هدف) كافران را پايين قرار داد، (و آن‌ها را با شكست مواجه ساخت؛) و سخن خدا (و آيين او)، بالا (و پيروز) است؛ و خداوند عزيز و حكيم است.

تفسير

خداوند پيامبرش را در حساس‌ترين لحظات تنها نگذاشت

در آيات گذشته، همان گونه كه گفته شد، روى مسأله‌ى جهاد در برابر دشمن از چند

راه تأكيد شده بود از جمله اين كه گمان نكنيد اگر شما خود را از جهاد و يارى پيامبر كنار بكشيد كار او و اسلام زمين مى‌ماند.

آيه‌ى مورد بحث اين موضوع را تعقيب كرده مى‌گويد: «اگر او را يارى نكنيد خدايى كه در سخت‌ترين حالات و پيچيده‌ترين شرايط او را به شكل معجزه‌آسايى يارى كرد قادر است باز از او حمايت كند»؛ «الا تنصروه فقد نصره الله»، و آن زمانى بود كه مشركان مكه توطئه‌ى خطرناكى براى نابود كردن پيامبر چيده بودند و همان گونه كه در ذيل آيه‌ى 30 سوره‌ى انفال شرح آن گذشت، تصميم نهايى پس از مقدمات مفصلى بر اين قرار گرفت كه عده‌ى زيادى شمشيرزن از قبايل مختلف عرب، خانه‌ى پيامبر صلى الله عليه و آله را شبانه در حلقه‌ى محاصره قرار دهند و صبحگاهان دسته‌جمعى به او حمله كنند و او را در بسترش از دم شمشيرها بگذرانند.

پيامبر صلى الله عليه و آله كه به فرمان خدا از اين جريان آگاه شده بود، آماده‌ى بيرون رفتن از مكه و هجرت به مدينه شد، اما نخست براى اين كه كفار قريش به او دست نيابند به «غار ثور» كه در جنوب مكه قرار داشت و در جهت مخالف جاده‌ى مدينه بود، پناه برد در اين سفر «ابوبكر» نيز همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بود.

دشمنان كوشش فراوانى براى يافتن پيامبر كردند، ولى مأيوس و نوميد بازگشتند و پيامبر صلى الله عليه و آله پس از سه شبانه روز توقف در غار و اطمينان از بازگشت دشمن، شبانه از بيراهه به سوى مدينه حركت كرد و بعد از چندين شبانه روز سالم به مدينه رسيدو فصل نوينى در تاريخ اسلام آغاز شد. آيه‌ى فوق اشاره به يكى از حساس‌ترين لحظات اين سفر تاريخى كرده مى‌گويد: «خداوند پيامبرش را يارى كرد، در آن هنگام كه كافران او را بيرون كردند»؛ «اذ أخرجه الذين كفروا».

البته قصد كفار بيرون كردن او از مكه نبود، بلكه تصميم به كشتن او داشتند، ولى چون نتيجه‌ى كارشان بيرون رفتن پيامبر صلى الله عليه و آله از مكه شد اين نسبت به آن‌ها داده شده است، سپس مى‌گويد: «اين در حالى بود كه او دومين نفر بود»؛ «ثانى اثنين». اشاره به اين كه جز يك نفر همراه او نبود و اين نهايت تنهايى او را در اين سفر پرخطر نشان مى‌دهد و همسفر او ابوبكر بود.

«به هنگامى كه دو نفرى به غار، (غار ثور) پناه بردند»؛ «اذهما فى الغار»، در آن موقع ترس و وحشت يار و همسفر پيامبر را فرا گرفت و پيامبر او را دلدارى داد و گفت:

«غم مخور خدا با ماست»؛ «اذ يقول لصاحبه لا تحزن انّ الله معنا». «در اين هنگام خداوند روح آرامش و اطمينان را كه در لحظات حساس و پرخطر بر پيامبرش نازل مى‌كرد، بر او فرستاد»؛ «فأنزل الله سكينته عليه»، «و او را با لشكرهايى كه نمى‌توانستيد آن‌ها را مشاهده كنيد، يارى كرد»؛ «و أيّده بجنود لم تروها». اين نيروى غيبى ممكن است اشاره به فرشتگانى باشد كه حافظ پيامبر در اين سفر پرخوف و خطر بودند، يا آن‌ها كه در ميدان جنگ «بدر» و «حنين» و مانند آن به يارى او شتافتند.

«و سرانجام برنامه و هدف و مكتب كفار را پايين قرار داد و برنامه و گفتار الهى در بالا قرار گرفت»؛ «و جعل كلمة الّذين كفروا السّفلى و كلمة الله هى العليا». اشاره به اين كه توطئه‌هاى آن‌ها در هم شكست، آيين خرافى‌اشان در هم پيچيده شد، و نور خدا همه جا آشكار گشت و پيروزى در تمام جهات نصيب پيامبر صلى الله عليه و آله و اسلام شد. چرا چنين نشود در حالى كه «خداوند هم قادر است و هم حكيم و دانا»، با حكمتش راه‌هاى پيروزى را به پيامبرش نشان مى‌دهد و با قدرتش او را يارى مى‌كند؛ «و الله عزيز حكيم».

نكته‌ها

ماجراى مصاحبت «ابوبكر» با پيامبر صلى الله عليه و آله در اين سفر و اشارات سر بسته‌اى كه در آيه‌ى فوق به اين موضوع شده در ميان مفسّران شيعه و اهل تسنن بحث‌هاى مختلفى برانگيخته است. بعضى راه افراط را پوييده‌اند و بعضى راه تفريط را. «فخر رازى» در تفسير خود با تعصب خاصى كوشش كرده كه دوازده فضيلت براى «ابوبكر» از آيه‌ى فوق استنباط كند و براى تكثير عدد، آسمان و ريسمان را به هم بافته به گونه‌اى كه پرداختن به شرح آن شايد مصداق اتلاف وقت باشد.

بعضى ديگر نيز اصرار دارند كه مذمّت‌هاى متعددى از آيه استفاده مى‌شود:

نخست بايد ديد كه آيا كلمه‌ى «صاحب» دليل بر فضيلت است؟ ظاهراً چنين نيست؛ زيرا از نظر لغت «صاحب» به معناى «همنشين» و «همسفر» به طور مطلق است، اعم از اين كه اين همنشين و همسفر شخص خوبى باشد يا بدى، چنان كه در آيه‌ى 37 سوره‌ى كهف در داستان آن دو نفر كه يكى باايمان و خداپرست و ديگرى بى‌ايمان و مشرك بود مى‌خوانيم: «قال له صاحبه و هو يحاوره أكفرت بالّذى خلقك من تراب»؛ «رفيقش به او گفت: آيا به خدايى كه تو را از خاك آفريده كافر شدى؟»

بعضى نيز اصرار دارند كه ضمير «عليه» در جمله‌ى «فأنزل الله سكينة عليه» به «ابوبكر» باز گردد؛ زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله نياز به سكينه و آرامش نداشت، بنا بر اين نزول سكينه و آرامش براى همسفر او (ابوبكر) بود. در حالى كه با توجه به جمله‌ى بعد كه مى‌گويد: «و أيّده بجنود لم تروها» و با توجه به اتحاد مرجع ضميرها روشن مى‌شود كه ضمير «عليه» نيز به پيامبر بر مى‌گردد و اين اشتباه است كه ما گمان كنيم «سكينه»

مربوط به موارد حزن و اندوه است، بلكه در قرآن به كرّات مى‌خوانيم كه سكينه بر شخص پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نازل گشت هنگامى كه در شرايط سختى بود. از جمله در آيه‌ى 26 همين سوره در جريان جنگ حنين مى‌خوانيم: «ثم أنزل الله سكينته على رسوله و على المؤمنين».⁽¹⁾

اول اين كه با آيه‌ى «ثم أنزل الله سكينته على رسوله و على المؤمنين» كه مربوط به داستان جنگ حنين است نمى‌سازد؛ زيرا مى‌بينيم كه صريحاً مى‌فرمايد:

خداوند سكينت خود را بر آن جناب و بر مؤمنين نازل كرد و اگر آن جناب در آن روز سكينت داشت حاجتى بر سكينت مجدد نبود، و اگر بگويى ممكن است در آن روز اضطراب جديدى بر آن جناب دست داده باشد، به خلاف داستان غار، در جواب مى‌گوييم:

اين حرف، حرف من در آرى و قول بى دليل است، براى اين كه آيه مربوط به حنين اضطراب و اندوه و هيچ چيز ديگرى را از آن جناب نقل نمى‌كند، تنها و تنها متعرض فرار مؤمنين است، علاوه بر اين كه اين حرف خود دليل بر بطلان اصل دعوى است؛ زيرا اگر رسول خدا صلى الله عليه و آله لايزال داراى سكينتى از پروردگار خود بود، ديگر معنا نداشت در جنگ حنين مضطرب شود تا در نتيجه سكينت مجددى بر او نازل گردد، مگر اين كه برگردند و

بگويند مقصود ما اين نيست كه در تمامى عمر لايزال بر سكينتى از پروردگار خود بوده، بلكه مقصودمان اين است كه آن جناب در غار لايزال داراى سكينت است.

نظير آيه‌ى حنين آيه‌ى سوره‌ى فتح است، كه صريحاً نزول سكينت را بر آن جناب و بر مؤمنين خبر داده مى‌فرمايد: «اذ جعل الذين كفروا فى قلوبهم الحمية حمية الجاهلية فأنزل الله سكينته على رسوله و على المؤمنين».⁽¹⁾

اشكال دوم اين كه اگر نتيجه‌ى «فأنزل الله سكينته عليه» مربوط به ابوبكر باشد بايد نتيجه‌ى ديگر يعنى جمله‌ى «و أيده بجنود لم تروها» نيز مربوط به وى باشد؛ زيرا وحدت سياق شهادت مى‌دهد كه اين نتيجه‌ها همه فرع بر يك جاست و تفكيك در سياق واحد صحيح نيست و لازمه‌ى اين حرف اين است كه تأييد به جنود غيرمرئى راجع به آن جناب نباشد. حتى بعضى از صاحبان اين حرف را براى فرار از تفكيك در سياق واحد به اين لازمه هم ملتزم شده و گفته‌اند: ضمير در «ايّده» هم به ابوبكر بر مى‌گردد.

بعضى ديگر اين معنا را تأييد نموده‌اند به اين كه هر چند در آيات راجع به نزول جنود غيرمرئى مانند آيه‌ى راجع به داستان حنين و آيات راجع به داستان احزاب، و واقعه‌ى بدر نيامده كه اين جنود بر مؤمنين نازل شده و تصريح نكرده به اين كه جنود نامبرده مؤمنين را تأييد كرده‌اند، ليكن از آن جايى كه مى‌دانيم اين جنود نازل شده‌اند براى يارى و امداد، قهراً يارى و امداد مؤمنين هم كرده‌اند، پس چه مانعى دارد بگوييم جنود غيرمرئى در داستان غار ابوبكر را هم تأييد كرده‌اند، با اين كه مى‌دانيم تأييد همه‌ى مؤمنين و يا خصوص ابوبكر در حقيقت تأييد رسول خدا صلى الله عليه و آله است.

من خيال مى‌كنم خوب بود آقايان كه با كمال بى‌پروايى جمله‌ى «و أيده بجنود لم تروها» را هم در شأن ابوبكر گفتند با كمى بى‌پروايى ديگرى فرع سوم يعنى جمله‌ى «و جعل كلمة الذين كفروا السفلى» الخ، را هم نازل در شأن وى مى‌شمردند، تا هيچ تفكيكى در سياق لازم نيايد.⁽¹⁾

فضيلت پيشگامان در اسلام‌

«وَ السبِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهجِرِينَ وَالْأَنصَارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسنٍ رَّضِىَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنتٍ تَجْرِى تَحْتَهَا الْأَنْهرُ خلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًا ذَ لِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ»⁽²⁾

ترجمه

پيشگامان نخستين از مهاجرين و انصار، و كسانى كه به نيكى از آن‌ها پيروى كردند، خداوند از آن‌ها خشنود گشت، و آن‌ها (نيز) از او خشنود شدند؛ و باغ‌هايى از بهشت براى آنان فراهم ساخته، كه نهرها از زير درختانش جارى است؛ جاودانه در آن خواهند ماند؛ و اين است پيروزى بزرگ!

تفسير

گرچه در باره‌ى شأن نزول آيه‌ى فوق، مفسران روايات متعددى نقل كرده‌اند، ولى چنان كه خواهيم ديد هيچ كدام از آن‌ها «شأن نزول» آيه نيست، بلكه در واقع بيان

مصداق و وجود خارجى آن است. به هر حال به دنبال آيات گذشته كه بيان حال كفّار و منافقان را مى‌نمود در آيه‌ى فوق اشاره به گروه‌هاى مختلف از مسلمانان راستين شده است و آن‌ها را در سه گروه مشخص تقسيم مى‌كند:

نخست آن‌ها كه پيشگامان در اسلام و هجرت بوده‌اند؛ «و السابقون الاولون من المهاجرين».

دوم آن‌ها كه پيشگامان در نصرت و يارى پيامبر صلى الله عليه و آله و ياران مهاجرش بودند؛ «و الانصار»

سوم آن‌ها كه بعد از دو گروه آمدند و از برنامه‌هاى آن‌ها پيروى كردند، و با انجام اعمال نيك و قبول اسلام و هجرت و نصرت آيين پيامبر صلى الله عليه و آله به آن‌ها پيوستند؛ «و الذين اتبعوهم باحسان».⁽¹⁾

از آنچه گفتيم روشن شد كه منظور از «باحسان» در واقع بيان اعمال و معتقداتى است كه در آن‌ها از پيشگامان اسلام پيروى مى‌كنند و به تعبير ديگر «احسان» بيان وصف برنامه‌هايى است كه از آن متابعت مى‌شود. پس از ذكر اين گروه سه گانه مى‌فرمايد:

«هم خداوند از آن‌ها راضى است و هم آن‌ها از خدا راضى شده‌اند»؛ «رضى الله عنهم و رضوا عنه».

رضايت خدا از آن‌ها به خاطر ايمان و اعمال صالحى است كه انجام داده‌اند و خشنودى آنان از خدا به خاطر پاداش‌هاى گوناگون و فوق العاده و پراهميت است كه به آنان ارزانى داشته است، به تعبير ديگر آنچه خدا از آن‌ها خواسته انجام داده‌اند، و آنچه

آن‌ها از خدا خواسته‌اند به آنان بخشيده، بنا بر اين هم خدا از آن‌ها راضى است و هم آنان از خدا راضى هستند.

با اين كه جمله‌ى گذشته همه مواهب و نعمت‌هاى الهى را در بر داشت (مواهب مادى و معنوى، جسمانى و روحانى) ولى به عنوان تأكيد و بيان «تفصيل» بعد از «اجمال» اضافه مى‌كند: «خداوند براى آن‌ها باغ‌هايى از بهشت فراهم ساخته كه از زير درختانش نهرها جريان دارد»؛ «و اعد لهم جنات تجرى تحتها الانهار»، از امتيازات اين نعمت آن است كه جاودانى است و «همواره در آن خواهند ماند»؛ «خالدين فيها أبداً».

در مجموع اين مواهب معنوى و مادى براى آن‌ها پيروزى بزرگى محسوب مى‌شود؛ «ذلك الفوز العظيم». چه پيروزى از اين برتر كه انسان احساس كند آفريدگار و معبود و مولايش از او خشنود است و كارنامه‌ى قبولى او را امضا كرده و چه پيروزى از اين بالاتر كه با اعمال محدودى در چند روز عمر فانى مواهب بى‌پايان ابدى پيدا كند.

در اين كه مقصود از سابقين اوّلين چه كسانى‌اند اختلاف است، بعضى‌ها گفته‌اند:

مراد از ايشان كسانى‌اند كه به دو قبله نماز گزارده‌اند؛ بعضى ديگر گفته‌اند؛ مقصود از ايشان كسانى‌اند كه بيعت رضوان كرده باشند، و بيعت رضوان بيعت در حديبيه است؛ بعضى ديگر گفته‌اند: مقصود از ايشان تنها و تنها اهل بدرند، و بعضى گفته‌اند: كسانى‌اند كه قبل از هجرت مسلمان شدند، و اين چند وجهى كه ذكر شد دليل لفظى بر هيچ يك از آن‌ها در دست نيست.

چيزى كه ممكن است تا اندازه‌اى از لفظ خود آيه استشمام نمود و در حقيقت آيه‌ى شريفه آن را تا حدى تأييد مى‌كند، اين است كه مراد از «سابقون اولون»، كسانى‌اند كه قبل از هجرت ايمان آورده و پيش از وقعه‌ى بدر هجرت كردند و يا به پيغمبر ايمان آورده و

او را منزل دادند؛ زيرا موضوع با دو وصف «سابقون» و «اولون» بيان شده و اسمى از اشخاص و يا عناوين ايشان برده نشده و اين خود اشعار دارد بر اين كه به خاطر هجرت و نصرت بوده كه «سبقت» و «اوليت» اعتبار شده است.

آن گاه جمله‌اى كه بر «سابقون» و «اولون» عطف كرده يعنى جمله‌ى (و الذين اتبعوهم باحسان» طايفه و مردم ديگرى را ياد مى‌كند كه به وجه حسن پيرو سابقون و اولون بودند، و آن كه يا پيروى مناسب‌تر است وصف سبق است، نه اوليت؛ چون در برابر تابع نمى‌گويند «اول»، بلكه مى‌گويند: «سابق» هم چنان كه در مقابل اول نمى‌گويند تابع، بلكه مى‌گويند: آخر، به شهادت آيه‌ى «للفقراء المهاجرين الذين اخرجوا من ديارهم و أموالهم» تا آن جا كه مى‌فرمايد: «و الذين جاؤا من بعدهم يقولون ربّنا اغفرلنا و لاخواننا الذين سبقونا بالايمان» آيات سوره‌ى حشر.⁽¹⁾

پس به خاطر اين كه سابقون تمامى كسانى را در ميانه‌ى مسلمين از ابتداى طلوع اسلام تا روز قيامت به ايمان سبقت جستند شامل مى‌شد، از اين رو كلمه‌ى «اولون» را آورد تا مختص به مهاجرين و انصار گردد، و چون «سبق» كه در مقابل لحوق و تابعيت است از امور نسبى است و لازمه‌اش اين است كه مسلمين هر عصرى در ايمان به خدا سابق باشند بر مسلمين اعصار بعدى، و مسلمين اعصار بعدى لاحق باشند، از اين رو در آيه‌ى شريفه «سابقون» را مقيد كرد به «اولون» تا دلالت كند بر اين كه مقصود طبقه‌ى اول از مسلمين صدر اسلام است.

و چون خداى سبحان طبقه‌ى سوم از اصناف سه گانه را در جمله‌ى «و الذين اتبعوهم باحسان» ذكر نموده و مقيد نكرد به تابعين عصرى معين، و توصيف هم نكرد به تابعين سابق و يا اول و يا امثال آن، و در نتيجه تمامى مسلمين بعد از «سابقون اولون» را شامل شد، قهراً مؤمنين به دين اسلام و آن‌هايى كه راستى مؤمنند و نفاق ندارند از ابتداى طلوع اسلام تا روز قيامت سه دسته شدند: يكى سابقون اولون از مهاجرين، دوم سابقون اولون از انصار و سوم تابعين ايشان و دو صنف اول تابع نيستند، پس در حقيقت آن دو صنف پيشوا و پيشرو و بقيه‌ى مسلمين يعنى صنف سوم تا روز قيامت تابع ايشانند و اگر متبوع هم باشند به مقايسه با آيندگان متبوع‌اند.

و اين خود بهترين شاهد است بر اين كه مراد به سابقين اولين، همان كسانى‌اند كه دين اسلام را يارى كردند و اين تنها با كسانى انطباق دارد كه قبل از هجرت رسول خدا صلى الله عليه و آله ايمان آورده و تا قبل از واقعه‌ى بدر كه ابتداى ظهور و قدرت‌نمايى اسلام است دست از شهر و وطن خود شسته و به مدينه مهاجرت كردند، يا به آن حضرت ايمان آورده و او را در شهر خود مدينه منزل داده و خود را آماده‌ى نصرتش اعلام داشتند.⁽¹⁾

درسنامه با قرآن در مكه و مدينه ؛ ؛ ص190

دو صنف اول جز با مهاجرين تا قبل از بدر، و انصار يعنى مردم مدينه تطبيق ندارد، اما صنف سوم يعنى «الذين اتبعوهم باحسان» در اين صنف نيز قيدى آورده كه نكته‌اى را افاده مى‌كند و آن قيد «باحسان» است.⁽²⁾

نخست بايد دانست كه در زبان عرب براى حرف «باء» چند معناست؛ گاهى به معناى «فى/ در» به كار مى‌رود و گاهى معناى سبب را مى‌رساند و گاهى مصاحبت را و در جمله‌ى مورد بحث نمى‌تواند به معناى «فى» بوده و معناى جمله اين باشد: و كسانى كه

سابقين اولين را در احسان متابعت كرده‌اند؛ چون مى‌دانيم مراد آيه اين نيست و همچنين به معناى سبب هم نيست؛ زيرا اگر به اين معنا باشد مفاد آيه چنين مى‌شود: و كسانى كه سابقين اولين را به خاطر احسان پيروى كرده‌اند؛ چون اگر به اين معنا بود و همچنين اگر به معناى «فى» بود، كلمه‌ى «احسان» را با الف و لام مى‌آورد و مى‌فرمود «بالاحسان»، ليكن كلمه‌ى نامبرده را بدون الف و لام آورده و از معانى «باء» مناسب‌تر با اين كلمه همان معناى سوم است.

در نتيجه مقصود از اين قيد اين مى‌شود كه تبعيت آنان همراه با يك نوع احسان بوده باشد و خلاصه احسان وصف براى پيروى مى‌شود. خواهيد گفت مگر پيروى چند جور است؟ در جواب مى‌گوييم: ما از خود قرآن كريم استفاده مى‌كنيم كه پيروى دو گونه است: يكى مذموم و ناپسند و ديگرى ممدوح و پسنديده و قرآن كريم را مى‌بينيم كه يك نوع پيروى را مذمت مى‌كند و آن پيروى كوركورانه و از روى جهل و هواى نفس است مانند پيروى مشركين از پدرانشان و پيروى اهل كتاب از احبار و رهبانان و نياكانشان كه جز متابعت هوا و شيطان انگيزه‌ى ديگرى نداشته است، پس كسى كه پيروى‌اش اين چنين باشد پيروى‌اش بد و مذموم و كسى كه از حق پيروى كند پيروى‌اش خوب و ممدوح است و خداى تعالى در باره‌ى آن مى‌فرمايد: «الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه اولئك الذين هديهم الله»؛ «و كسانى كه گفتار را مى‌شنوند و بهتر آن را پيروى مى‌كنند ايشانند آن كسانى كه خدا هدايتشان كرده»⁽¹⁾. از جمله شرايط احسان در پيروى يكى اين است كه عمل تابع كمال مطابقت را با عمل متبوع داشته باشد، كه اگر نداشته باشد باز پيروى بد و مذموم است.

پس ظاهراً مراد به طبقه‌ى سوم يعنى «الذين اتبعوهم باحسان» كسانى هستند كه با پيروى نيك آن دو طبقه را پيروى كنند؛ يعنى پيروى‌اشان به حق باشد (و يا بگو پيروى ايشان براى اين باشد كه حق را با آنان ببينند) پس در حقيقت برگشت اين قيد به اين شد كه پيروى دسته‌ى سوم از دو دسته‌ى اول پيروى از حق باشد، نه پيروى به خاطر علاقه‌اى كه به ايشان دارند يا به خاطر علاقه و تعصبى كه به اصل پيروى از آنان دارد و همچنين در پيروى‌اشان رعايت مطابقت را بكنند.

اين آن معنايى است كه از اتباع «باحسان» فهميده مى‌شود، نه آن كه ديگران گفته‌اند كه مراد اين است كه ايشان را در كارهاى نيك پيروى كنند و يا اعمال صالح و كارهاى نيك انجام دهند چه اين دو معنا با نكره و بى الف و لام بودن «احسان» آن گونه كه بايد نمى‌سازد و به فرضى هم كه يكى از اين دو معنا مراد باشد باز چاره‌اى نيست جز اين كه آن را مقيد كنيم به اين كه پيروى‌اشان پيروى از حق باشد، چه پر واضح است كه پيروى حق و پيروى در حق مستلزم انجام كارهاى نيك هست، ولى انجام كارهاى نيك هميشه پيروى حق و يا پيروى در حق نيست.

پس خلاصه‌ى بحث اين شد كه آيه‌ى شريفه مؤمنين از امت اسلام را به سه طايفه تقسيم مى‌كند: يكى سابقون اولون از مهاجرين، سابقون اولون از انصار و طايفه‌ى سوم كسانى كه اين دو طايفه را باحسان (به حق) پيروى كنند.

نكته‌ها

در هر انقلاب وسيع اجتماعى كه بر ضد وضع نابسامان جامعه صورت مى‌گيرد،

پيشگامانى هستند كه پايه‌هاى انقلاب و نهضت بر دوش آن‌هاست، آن‌ها در واقع وفادارترين عناصر انقلابى هستند؛ زيرا به هنگامى كه پيشوا و رهبرشان از هر نظر تنها است گرد او را مى‌گيرند و با اين كه از جهات مختلف در محاصره قرار دارند و انواع خطرها از چهار طرف آن‌ها را احاطه كرده دست از يارى و فداكارى بر نمى‌دارند. مخصوصاً مطالعه‌ى تاريخ، آغاز اسلام را نشان مى‌دهد كه پيشگامان و مؤمنان نخستين با چه مشكلاتى رو به رو بودند چگونه آن‌ها را شكنجه و آزار مى‌دادند، ناسزا مى‌گفتند، متهم مى‌كردند، به زنجير مى‌كشيدند و نابود مى‌نمودند، ولى با اين همه گروهى با اراده‌ى آهنين و عشق سوزان و عزم راسخ و ايمان عميق در اين راه گام گذاردند و به استقبال انواع خطرها رفتند.

در اين ميان سهم مهاجران نخستين از همه بيشتر بود و به دنبال آن‌ها انصار نخستين؛ يعنى آن‌هايى كه با آغوش باز از پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه دعوت كردند، و ياران مهاجر او را همچون برادران خويش مسكن دادند و از آن‌ها با تمام وجود خود دفاع كردند و حتى بر خويشتن نيز مقدم داشتند. اگر مى‌بينيم در آيه‌ى فوق به اين دو گروه اهميت فوق‌العاده‌اى داده شده است به خاطر همين موضوع است، ولى با اين حال قرآن مجيد (آن چنان كه روش هميشگى او است) سهم ديگران را نيز ناديده نگرفته است و به عنوان «تابعين به احسان» از تمام گروه‌هايى كه در عصر پيامبر و يا زمان‌هاى بعد به اسلام پيوستند، هجرت كردند، يا مهاجران را پناه دادند و حمايت نمودند ياد مى‌كند و براى همه اجر و پاداش‌هاى بزرگى را نويد مى‌دهد.⁽¹⁾

اصطلاح گروهى از دانشمندان بر اين است كه كلمه‌ى «تابعين» را تنها به شاگردان صحابه مى‌گويند؛ يعنى آن عده‌اى كه پيامبر صلى الله عليه و آله را نديدند اما بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله به روى كار آمدند و علوم و دانش‌هاى اسلامى را وسعت بخشيدند، و به تعبير ديگر اطلاعات اسلامى خود را بدون واسطه از صحابه‌ى پيامبر صلى الله عليه و آله گرفتند، ولى همان گونه كه در بالا گفتيم، مفهوم آيه از نظر لغت به اين گروه محدود نمى‌شود، بلكه تعبير «تابعين به احسان» تمام گروه‌هايى كه از برنامه‌ها و اهداف پيشگامان اسلام پيروى كردند شامل مى‌شود.

توضيح اين كه: بر خلاف آنچه بعضى فكر مى‌كنند مسأله‌ى «هجرت» و همچنين «نصرت» كه دو مفهوم سازنده‌ى اسلامى است محدود به زمان پيامبر صلى الله عليه و آله نيست، بلكه امروز نيز اين دو مفهوم در شكل‌هاى ديگرى وجود دارد و فردا نيز وجود خواهد داشت، بنا بر اين تمام كسانى كه به نحوى در مسير اين دو برنامه قرار مى‌گيرند در مفهوم تابعين به احسان داخل‌اند، منتها مهم آن است كه توجه داشته باشيم قرآن با ذكر كلمه‌ى «احسان» تأكيد مى‌كند كه پيروى و تبعيت از پيشگامان در اسلام نبايد در دايره‌ى حرف و ادعا و يا حتى ايمان بدون عمل خلاصه شود، بلكه بايد اين پيروى يك پيروى فكرى و عملى و همه جانبه بوده باشد.⁽¹⁾3. نخستين مسلمان چه كسى بود؟

در اين جا بيشتر مفسران به تناسب بحث آيه‌ى فوق اين سؤال را مطرح كرده‌اند كه نخستين كسى كه اسلام آورد و اين افتخار بزرگ در تاريخ به نام او ثبت شد چه كسى

است؟ در پاسخ اين سؤال همه متفقاً گفته‌اند نخستين كسى كه از زنان مسلمان شد «خديجه» همسر وفادار و فداكار پيامبر صلى الله عليه و آله بود، اما از مردان، همه‌ى دانشمندان و مفسران شيعه به اتفاق گروه عظيمى از دانشمندان اهل سنت على عليه السلام را نخستين كسى از مردان مى‌دانند كه دعوت پيامبر صلى الله عليه و آله را پاسخ گفت.⁽¹⁾

شهرت اين موضوع در ميان دانشمندان اهل تسنن به حدى است كه جمعى از آن‌ها ادعاى اجماع و اتفاق بر آن كرده‌اند. از جمله «حاكم نيشابورى» در «مستدرك على الصحيحين» در كتاب «معرفت» صفحه‌ى 22 چنين مى‌گويد: «لا اعلم خلافاً بين اصحاب التواريخ ان علىّ ابن ابى طالب رضى الله عنه اولهم اسلاماً و انما اختلفوا فى بلوغه؛ «هيچ مخالفتى در ميان تاريخ‌نويسان در اين مسأله وجود ندارد كه علىّ ابن ابى طالب عليه السلام نخستين كسى است كه اسلام آورده، تنها در بلوغ او به هنگام پذيرش اسلام اختلاف دارند».⁽²⁾

«ابن عبدالبر» در «استيعاب» (جلد 2 صفحه‌ى 457) چنين مى‌نويسد: «اتفقوا على ان خديجة اول من ءامن بالله و رسوله و صدّقه فيما جاء به ثم علىّ بعدها؛ «در اين مسأله اتفاق است كه خديجه نخستين كسى بود كه ايمان به خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله آورد، و او را در آنچه آورده بود تصديق كرد، سپس على عليه السلام بعد از او همين كار را انجام داد».⁽³⁾

«ابوجعفر اسكافى معتزلى» مى‌نويسد: «قد روى الناس كافّة افتخار علىّ بالسبق الى الاسلام»؛ «عموم مردم نقل كرده‌اند كه افتخار سبقت در اسلام مخصوص

على ابن ابى طالب عليه السلام است»⁽¹⁾. گذشته از اين، روايات فراوانى از پيامبر صلى الله عليه و آله و نيز از خود على عليه السلام و صحابه در اين باره نقل شده است كه به حدّ تواتر مى‌رسد و در ذيل چند حديث را به عنوان نمونه مى‌آوريم:

همان گونه كه اشاره كرديم ده‌ها روايت در كتب مختلف تاريخ و تفسير و حديث در اين باره از پيامبر صلى الله عليه و آله و ديگران نقل شده است و علاقه‌مندان مى‌توانند براى توضيح بيشتر به جلد سوم عربى الغدير صفحه‌ى 220 تا 240 و كتاب احقاق الحق جلد سوم صفحه‌ى 114 تا 120 مراجعه نمايند.

جالب اين كه گروهى كه نتوانسته‌اند سبقت على عليه السلام را در ايمان و اسلام انكار كنند به عللى كه ناگفته پيداست كوشش دارند آن را به نحو ديگرى انكار يا كم‌اهميت جلوه دهند، و بعضى ديگر كوشش دارند كه به جاى او ابوبكر را بگذارند كه او اولين مسلمان است. گاهى مى‌گويند على عليه السلام در آن هنگام ده ساله بود و طبعاً نابالغ، بنا بر اين اسلام او به عنوان اسلام يك كودك تأثيرى در قوّت و قدرت جبهه‌ى مسلمين در برابر دشمن نداشت (اين سخن را فخر رازى در تفسيرش ذيل آيه‌ى فوق آورده است) و اين به راستى عجيب است و در واقع ايرادى است بر شخص پيامبر صلى الله عليه و آله زيرا مى‌دانيم هنگامى كه در يوم الدار پيامبر صلى الله عليه و آله اسلام را به عشيره و طايفه‌ى خود عرضه داشت، هيچ كس آن را نپذيرفت جز على عليه السلام كه برخاست و اعلام اسلام نمود، پيامبر صلى الله عليه و آله اسلامش را پذيرفت و حتى اعلام كرد كه تو برادر و وصىّ و خليفه‌ى منى!

اين حديث را كه گروهى از حافظان حديث از شيعه و سنى در كتب صحاح و مسانيد و همچنين گروهى از مورخان اسلام نقل كرده و بر آن تكيه نموده‌اند نشان مى‌دهد كه نه تنها پيامبر صلى الله عليه و آله اسلام علىّ عليه السلام را در آن سنّ و سال كم پذيرفت، بلكه او را به عنوان برادر و وصىّ و جانشين خود معرفى نمود.⁽¹⁾

گاهى به اين تعبير كه خديجه نخستين مسلمان از زنان و ابوبكر نخستين مسلمان از مردان و على عليه السلام نخستين مسلمان از كودكان بود، خواسته‌اند از اهميت آن بكاهند (اين تعبير را مفسّر معروف و متعصّب نويسنده‌ى المنار ذيل آيه‌ى مورد بحث ذكر كرده است). در حالى كه اولًا همان گونه كه گفتيم كمى سنّ على عليه السلام در آن روز به هيچ وجه از اهميت موضوع نمى‌كاهد، به خصوص اين كه قرآن در باره‌ى حضرت يحيى صريحاً مى‌گويد: «و ءاتيناه الحكم صبيّاً»⁽¹⁾ما فرمان را به او در حال كودكى داديم، و در باره‌ى عيسى عليه السلام نيز مى‌خوانيم كه در حال كودكى به سخن آمد و به آن‌ها كه در باره‌ى او گرفتار شك و ترديد بودند گفت: «انّى عبدالله ءاتانى الكتاب و جعلنى نبيّاً»⁽²⁾من بنده‌ى خدايم، كتاب آسمانى به من داده و مرا پيامبر قرار داده است.

هنگامى كه اين گونه آيات را با حديثى كه از پيامبر صلى الله عليه و آله در بالا نقل كرديم كه او على عليه السلام را وصى و خليفه و جانشين خود قرار داد ضميمه كنيم، روشن مى‌شود كه سخن «المنار» گفتار تعصب‌آميزى بيش نيست. ثانياً اين موضوع از نظر تاريخى مسلم نيست كه ابوبكر سومين نفرى باشد كه اسلام را پذيرفته است، بلكه در بسيارى از كتب تاريخ و حديث اسلام آوردن گروه ديگرى را قبل از او ذكر كرده‌اند.

اين بحث را با ذكر اين نكته پايان مى‌دهيم كه على عليه السلام در سخنانش بارها به اين موضوع كه من اوّلين مؤمن و اوّلين مسلمان و نخستين نمازگزار با پيامبرم اشاره نموده و موقعيت خود را روشن ساخته است و اين موضوع در بسيارى از كتب از آن حضرت نقل شده است. علاوه بر اين ابن ابى الحديد از دانشمند معروف ابوجعفر اسكافى معتزلى نقل مى‌كند اين كه بعضى مى‌گويند ابوبكر سبقت در اسلام داشته اگر صحيح باشد چرا

خودش در هيچ مورد به اين موضوع بر فضيلت خود استدلال نكرده است و نه هيچ يك از هواداران او از صحابه چنين ادّعايى را كرده‌اند.⁽¹⁾4. آيا همه‌ى صحابه افراد صالحى بودند؟

سابقاً به اين موضوع اشاره كرديم كه دانشمندان اهل سنت معمولًا معتقدند كه همه‌ى ياران پيامبر صلى الله عليه و آله پاك و درستكار و صالح و شايسته و اهل بهشتند، در اين جا به تناسب آيه‌ى فوق كه بعضى آن را دليل قاطعى بر ادعاى فوق گرفته‌اند بار ديگر اين موضوع مهم را كه سرچشمه‌ى دگرگونى‌هاى زيادى در مسائل اسلامى مى‌شود مورد تجزيه و تحليل قرار مى‌دهيم.

بسيارى از مفسران اهل سنت اين حديث را ذيل آيه‌ى فوق نقل كرده‌اند كه حميد بن زياد مى‌گويد: نزد محمد بن كعب قرظى رفتم و به او گفتم در باره‌ى اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله چه مى‌گويى؟ گفت: «جميع اصحاب رسول الله صلى الله عليه و آله فى الجنة محسنهم و مسيئهم؛ همه‌ى ياران پيامبر صلى الله عليه و آله در بهشتند، اعم از نيكوكار و بدكار و گنهكار!».

گفتم اين سخن را از كجا مى‌گويى؟ گفت: اين آيه را بخوان «و السابقون الاولون من المهاجرين و الانصار ...» تا آنجا مى‌فرمايد: «رضى الله عنهم و رضوا عنه»، سپس گفت: اما در باره‌ى تابعين شرطى قائل شده و آن اين است كه آن‌ها بايد تنها در كارهاى نيك از صحابه پيروى كنند (فقط در اين صورت اهل نجاتند، و اما صحابه چنين قيد و شرطى را ندارند)، ولى اين ادعا به دلايل زيادى مردود و غير قابل قبول است زيرا:

اولًا: حكم مزبور در آيه‌ى فوق شامل تابعين هم مى‌شود، و منظور از تابعان همان گونه كه اشاره كرديم تمام كسانى هستند كه از روش مهاجران و انصار نخستين، و

برنامه‌هاى آن‌ها پيروى مى‌كنند، بنا بر اين بايد تمام امت بدون استثنا اهل نجات باشند! اما اين كه در حديث محمد بن كعب از اين موضوع جواب داده شده كه خداوند در تابعين قيد احسان را ذكر كرده، يعنى از برنامه‌ى نيك و روش صحيح صحابه پيروى كند نه از گناهانشان، اين سخن از عجيب‌ترين بحث‌هاست؛ زيرا مفهومش اضافه‌ى «فرع» بر «اصل» است، جايى كه شرط نجات تابعان و پيروان صحابه اين باشد كه در اعمال صالح از آن‌ها پيروى كنند به طريق اولى بايد اين شرط در خود صحابه بوده باشد.

به تعبير ديگر خداوند در آيه‌ى فوق مى‌گويد: رضايت و خشنودى او شامل حال همه‌ى مهاجران و انصار نخستين كه داراى برنامه‌ى صحيحى بودند و همه‌ى پيروان آن‌ها است، نه اين كه مى‌خواهد مهاجران و انصار را چه خوب باشند و چه بد، مشمول رضايت خود قرار دهد، اما تابعان را با قيد و شرط خاصى بپذيرد.

ثانياً: اين موضوع با دليل عقل به هيچ وجه سازگار نيست؛ زيرا عقل هيچ گونه امتيازى براى ياران پيامبر صلى الله عليه و آله بر ديگران قائل نمى‌باشد، چه تفاوتى ميان ابوجهل‌ها و كسانى است كه نخست ايمان آوردند، سپس از آيين او منحرف شدند، و چرا كسانى كه سال‌ها و قرن‌ها بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله قدم به اين جهان گذاردند و فداكارى‌ها و جانبازى‌هاى آن‌ها در راه اسلام كمتر از ياران نخستين پيامبر صلى الله عليه و آله نبود، بلكه اين امتياز را داشتند كه پيامبر صلى الله عليه و آله را ناديده شناختند و به او ايمان آوردند، مشمول اين رحمت و رضايت الهى نباشند.

قرآنى كه مى‌گويد: گرامى‌ترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شما است، چگونه اين تبعيض غير منطقى را مى‌پسندد؟ قرآنى كه در آيات مختلفش به ظالمان و فاسقان لعن مى‌كند و آن‌ها را مستوجب عذاب الهى مى‌شمرد، چگونه اين «مصونيت غير منطقى

صحابه» را در برابر كيفر الهى مى‌پسندد؟ آيا اين گونه لعن‌ها و تهديدهاى قرآن قابل استثنا است و گروه خاصى از آن خارجند؟ چرا و براى چه؟ از همه گذشته آيا چنين حكمى به منزله‌ى چراغ سبز دادن به صحابه نسبت به هر گونه گناه و جنايت محسوب نمى‌شود؟

ثالثاً: اين حكم با متون تاريخ اسلام به هيچ وجه سازگار نيست؛ زيرا بسيار كسان بودند كه روزى در رديف مهاجران و انصار بودند، و سپس از راه خود منحرف شدند و مورد خشم و غضب پيامبر صلى الله عليه و آله كه توأم با خشم و غضب خدا است قرار گرفتند، آيا در آيات قبل داستان ثعلبة بن حاطب انصارى را نخوانديم كه چگونه منحرف گرديد و مغضوب پيامبر صلى الله عليه و آله شد.

روشن‌تر بگوييم اگر منظور آن‌ها اين است كه صحابه‌ى پيامبر صلى الله عليه و آله عموماً مرتكب هيچ گونه گناهى نشدند و معصوم و پاك از هر معصيتى بودند، اين از قبيل انكار بديهيات است و اگر منظور آن است كه آن‌ها گناه كردند و اعمال خلافى انجام دادند باز هم خدا از آن‌ها راضى است، مفهومش اين است كه خدا رضايت به گناه داده است! چه كسى مى‌تواند «طلحه» و «زبير» كه در آغاز از ياران خاص پيامبر بودند و همچنين «عايشه» همسر پيامبر صلى الله عليه و آله را از خون هفده هزار نفر مردم مسلمانى كه خونشان در ميدان جنگ جمل ريخته شد تبرئه كند؟ آيا خدا به اين خونريزى‌ها راضى بود؟

آيا مخالفت با على عليه السلام خليفه‌ى پيامبر صلى الله عليه و آله كه اگر فرضاً خلافت منصوص او را نپذيريم حداقل با اجماع امت برگزيده شده بود و شمشير كشيدن به روى او و ياران وفادارش چيزى است كه خدا از آن خشنود و راضى باشد؟ حقيقت اين است كه طرفداران فرضيه‌ى «تنزيه صحابه» با اصرار و پافشارى روى اين مطلب چهره‌ى پاك اسلام را كه همه جا ميزان شخصيت اشخاص را ايمان و عمل صالح قرار مى‌دهد زشت و بلامنظر ساخته‌اند.

آخرين سخن اين كه رضايت و خشنودى خدا كه در آيه‌ى فوق است روى يك عنوان كلّى قرار گرفته و آن «هجرت» و «نصرت» و «ايمان» و «عمل صالح» است، تمام صحابه و تابعان مدام كه تحت اين عناوين قرار داشتند مورد رضاى خدا بودند، و آن روز كه از تحت اين عناوين خارج شدند از تحت رضايت خدا نيز خارج گشتند.

از آنچه گفتيم به خوبى روشن مى‌شود كه گفتار مفسر دانشمند اما متعصب يعنى نويسنده‌ى المنار كه در اين جا شيعه را به خاطر عدم اعتقاد به پاكى و درستى همه‌ى صحابه مورد سرزنش و حمله قرار مى‌دهد كمترين ارزشى ندارد، شيعه گناهى نكرده جز اين كه حكم عقل و شهادت تاريخ و گواهى قرآن را در اين جا پذيرفته و به امتيازات واهى و نادرست متعصبان گوش فرا نداده است.⁽¹⁾«وَ مِمَّنْ حَوْلَكُم مّنَ الْأَعْرَابِ مُنفِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى النّفَاقِ لَاتَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذّبُهُم مَّرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ»⁽²⁾

ترجمه

و از (ميان) اعراب باديه‌نشين كه اطراف شما هستند، جمعى منافقند؛ و از اهل مدينه (نيز)، گروهى سخت به نفاق پاى بندند. تو آن‌ها را نمى‌شناسى، ولى ما آن‌ها را مى‌شناسيم. به زودى آن‌ها را دو بار مجازات مى‌كنيم (: مجازاتى با رسوايى در دنيا، و مجازاتى به هنگام مرگ)؛ سپس به سوى مجازات بزرگى (در قيامت) فرستاده مى‌شوند.

تفسير

بار ديگر قرآن مجيد بحث را متوجه اعمال منافقان و گروه‌هاى آن‌ها كرده مى‌گويد: «در ميان كسانى كه در اطراف شهر شما (مدينه) هستند گروهى از منافقان وجود دارند»؛ «و ممن حولكم من الاعراب منافقون». يعنى تنها نبايد توجه خود را به منافقان داخل بيندازيد بايد هوشيار باشيد منافقان بيرون را نيز زير نظر بگيريد و مراقب فعاليت‌هاى خطرناك آنان باشيد. كلمه‌ى «اعراب» همان گونه كه سابقاً هم اشاره كرديم معمولًا به عرب‌هاى باديه‌نشين گفته مى‌شود.

سپس اضافه مى‌كند: «در خود مدينه و از اهل اين شهر نيز گروهى هستند كه نفاق را تا سرحد سركشى و طغيان رسانده و سخت به آن پاى‌بندند و در آن صاحب تجربه‌اند»؛ «و من اهل المدينة مردوا على النفاق». «مردوا» از ماده‌ى «مرد» (بر وزن سرد) به معناى طغيان و سركشى و بيگانگى مطلق مى‌باشد، و در اصل به معناى «برهنگى و تجرد» آمده و به همين جهت به پسرانى كه هنوز مو در صورتشان نروييده است «امرد» مى‌گويند. «شجرة مرداء» يعنى درختى كه هيچ برگ ندارد و «مارد» به معناى شخص سركش است كه به كلى از اطاعت فرمان خارج شده است.

بعضى از مفسران و اهل لغت اين ماده را به معناى «تمرين» نيز گفته‌اند (از جمله در تاج العروس و قاموس تمرين يكى از معانى آن ذكر شده است) و اين شايد به خاطر آن باشد كه تجرد مطلق از چيزى و خروج كامل از آن بدون ممارست و تمرين ممكن نيست.

به هر حال اين گروه از منافقان چنان از حق و حقيقت عارى و چنان بر كار خود مسلط بودند كه مى‌توانستند خود را در صف مسلمانان راستين جا بزنند بدون اين كه كسى متوجه آن‌ها بشود.

اين تفاوت در تعبير كه در باره‌ى منافقان داخلى و خارجى در آيه‌ى فوق ديده مى‌شود گويا اشاره به اين نكته است كه منافقان داخلى در كار خود مسلطتر و طبعاً خطرناك‌ترند، و مسلمانان بايد شديداً مراقب آن‌ها باشند هرچند كه منافقان خارجى را نيز بايد از نظر دور ندارند. از اين رو بلافاصله بعد از آن مى‌فرمايد: «تو آن‌ها را نمى‌شناسى ولى ما مى‌شناسيم»؛ «لا تعلمهم نحن نعلمهم».

البته اين اشاره به علم عادى و معمولى پيامبر است، ولى هيچ منافات ندارد كه او از طريق وحى و تعليم الهى به اسرار آنان كاملًا واقف گردد.

در پايان آيه مجازات شديد اين گروه را به اين صورت بيان مى‌كند كه: «ما به زودى آن‌ها را دو بار مجازات خواهيم كرد، و پس از آن به سوى عذاب بزرگ ديگرى فرستاده خواهند شد»؛ «سنعذبهم مرتين ثم يردون الى عذاب عظيم». در اين كه «عذاب عظيم» اشاره به مجازات‌هاى روز قيامت است، شكى نيست، ولى در اين كه آن دو عذاب ديگر چه نوع عذابى است، در ميان مفسران گفت و گو است و احتمالات متعددى پيرامون آن داده‌اند، ولى بيشتر چنين به نظر مى‌رسد كه يكى از اين دو عذاب همان مجازات اجتماعى آن‌ها به خاطر رسوايى‌اشان و كشف اسرار دورنى‌اشان مى‌باشد كه به دنبال آن تمام حيثيت اجتماعى خود را از دست مى‌دهند و شاهد آن را در آيات گذشته خوانديم و در بعضى از احاديث نيز آمده كه وقتى كار اين گروه به مراحل خطرناك مى‌رسيد، پيامبر صلى الله عليه و آله آن‌ها را با نام و نشان معرفى مى‌كرد، و حتى از مسجد بيرون مى‌ساخت!

مجازات دوم آن‌ها همان است كه در آيه‌ى 50 سوره‌ى انفال اشاره شده، آن جا كه مى‌فرمايد: «و لو ترى اذ يتوفى الذين كفروا الملائكة يضربون وجوههم و ادبارهم

...»؛ «هر گاه كافران را به هنگامى كه فرشتگان مرگ جان آن‌ها را مى‌گيرند ببينى كه چگونه به صورت و پشت آن‌ها مى‌كوبند و مجازات مى‌كنند، به حال آنان تأسف خواهى خورد».

اين احتمال نيز وجود دارد كه مجازات دوم اشاره به ناراحتى‌هاى درونى و شكنجه‌هاى روانى بوده باشد كه بر اثر پيروزى همه جانبه‌ى مسلمانان، دامن اين گروه را گرفت.⁽¹⁾

تقاضاى امنيت براى شهر مكه‌

«و اذ قال ابراهيم ربّ اجعل هذا البلد آمناً و اجنبنى و بنىّ أن نعبد الاصنام* ربّ انّهنّ أضللن كثيراً فمن تبعنى فإنّه منّى و من عصانى فإنّك غفور رحيم* ربّنا إنّى أسكنت من ذرّيّتى بواد غير ذى زرع عند بيتك المحرّم ربّنا ليقيموا الصّلوة فاجعل افئدة من النّاس تهوى اليهم وارزقهم من الثّمرات لعلّهم يشكرون».⁽²⁾

ترجمه

(به ياد آوريد) زمانى را كه ابراهيم گفت: «پروردگارا! اين شهر [/ مكه] را شهرِ امنى قرار ده؛ و من و فرزندانم را از پرستش بت‌ها دور نگاه دار. «35» پروردگارا! آن‌ها [/

بت‌ها] بسيارى از مردم را گمراه ساختند. هر كس از من پيروى كند از من است؛ و هر كس نافرمانى من كند، تو بخشنده و مهربانى. «36» پروردگارا! من بعضى از فرزندانم را در سرزمين بى آب و علفى، در كنارِ خانه‌اى كه حرم توست، ساكن ساختم تا نماز را بر پا دارند؛ تو دل‌هاى گروهى از مردم را متوجه آن‌ها ساز؛ و از ثمرات به آن‌ها روزى ده؛ شايد آنان شكر تو را به جاى آورند. «37»

تفسير

قرآن كريم در اين آيات قسمتى از درخواست‌هاى ابراهيم عليه السلام را بيان مى‌كند.

نخست مى‌گويد: به خاطر بياوريد زمانى را كه ابراهيم عليه السلام به پيشگاه خدا عرضه داشت، پروردگارا اين شهر (مكه) را سرزمين امن و امان قرار ده «و اذ قال ابراهيم رب اجعل هذا البلد آمناً».

و من و فرزندانم را مشمول لطف و عنايت بنما و از پرستش بت‌ها دور نگاه دار «و اجنبنى و بنىّ ان نعبد الاصنام».

بعد علت اين دعا را بيان مى‌كند كه پروردگارا اين بت‌ها بسيارى از مردم را گمراه ساخته اند «ربّ انّهنّ اضللن كثيراً من النّاس».

بعد گويد: هر كس از من پيروى كند او از من است و هر كس نافرمانى من كند اگر قابل هدايت و بخشش است درباره او محبت كن چرا كه تو بخشنده و مهربانى.

بعد از آن هدف از اسكان خود وذريه خويش را در سرزمين فاقد هرگونه زراعت در نزد خانه خدا را بيان مى‌كند و مى‌گويد هدف اساسى از اين هجرت و مسكن اختيار كردن در اين وادى غيرذى‌زرع آن بود كه نماز را بر پاى دارند «ربّنا ليقيموا الصلوة».

سپس عرضه مى‌دارد: خداوندا تو قلوب گروهى از مردم را به آن‌ها متوجه ساز و

مهر آن ذريه را در دل‌هايشان بيفكن و آن‌ها را از انواع ميوه‌ها (ثمرات مادى و معنوى) بهره‌مند كن، شايد شكر نعمت‌هاى تو را ادا كنند «فاجعل افئدة من النّاس ...».⁽¹⁾

مقصود از امنيتى كه ابراهيم عليه السلام درخواست كرده امنيت تشريعى است يعنى قانونى كه امنيت شهر را تضمين كند نه اينكه هركه خواست امنيت آن را برهم زند مثلًا دستش بخشكد و همين امنيت هم بر خلاف آنچه شايد بعضى توهم كرده باشند نعمت بسيار بزرگى و بلكه از بزرگترين نعمت‌هايى است كه خداوند بر بندگان خود انعام كرده است. زيرا اگر قدرى در همين حكم حرمت و امنيت قانونى كه ابراهيم به اذن پروردگارش براى اين شهر تشريع نموده دقت كنيم و اعتقادى كه مردم در طول چهار هزار سال به قداست اين بيت عتيق داشته و تا امروز هم دارند ارزيابى كنيم، آن وقت مى‌فهميم كه چه خيرات و بركات دينى و دنيوى نصيب مردم آن سرزمين و اهل حق كه علاقمند به اين شهر بوده شده است.⁽²⁾

جمله «فمن تبعنى فانّه منّى و من عصانى فانّك غفور رحيم» تفسير جمله قبلى است كه عرض مى‌كرد «و اجنبنى و بنىّ ان نعبد الاصنام» به اين معنا كه مراد از فرزندان كه در آيه قبل بود، توسعه و تخصيص مى‌دهد فرزندان خود را به عموم پيروانش تفسير نموده و فرزندان واقعى خود را به همان پيروان تخصيص زده، عاصيان ايشان را از فرزندى خود خارج مى‌كند و كوتاه سخن اينكه ابراهيم عليه السلام پيروان بعدى خود را به خود ملحق ساخته و عاصيان را هرچند كه از فرزندان واقعى‌اش باشند به مغفرت و رحمت خدا مى‌سپارد. قرآن كريم هم اين معنا را در جاى ديگر گوشزد كرده و مى‌فرمايد: «ان اولى

النّاس بابراهيم للّذين اتبعوه و هذا النّبى و الّذين امنوا».⁽¹⁾

نكته‌ها

ابراهيم عليه السلام يك بار عرض مى‌كند خداوندا من فرزندم را در يك سرزمين فاقد آب و آبادى و زراعت گذاشتم، اين مسلّماً اشاره به آغاز ورود او در سرزمين مكه است ولى مى‌دانيم اين تنها سفر ابراهيم عليه السلام به مكه نبود بلكه بازهم مكرر به اين سرزمين مقدس گام گذارد در حالى كه مكه تدريجاً شكل شهرى را به خود مى‌گرفت و قبيله «جرهم» در آنجا ساكن شده بودند و پيدايش چشمه زمزم آنجا را قابل سكونت ساخت.

به نظر مى‌رسد كه اين دعاهاى ابراهيم در يكى از سفرها بوده و لذا مى‌گويد: خداوندا اين شهر را محل امن و امان قرار ده.

و اگر سخن از وادى غيرذى‌زرع مى‌گويد يا از گذشته خبر مى‌دهد و خاطره نخستين سفرش را بازگو مى‌نمايد و يا اشاره به اين است كه سرزمين مكه حتى پس از شهر شدن سرزمينى است غير قابل زراعت كه بايد احتياجاتش را از بيرون بياورند چراكه از نظر جغرافيايى در ميان يك مشت كوه‌هاى خشك بسيار كم آب واقع شده است.⁽²⁾2. ارزش نعمت امنيت

ابراهيم عليه السلام نخستين تقاضايى را كه در اين سرزمين از خداوند كرد، تقاضاى «امنيت» بود. اين نشان مى‌دهد كه نعمت امنيت نخستين شرط براى زندگى انسان و

سكونت در يك منطقه و براى هرگونه عمران و آبادى و پيشرفت و ترقى است و به راستى هم چنين است.

اگر جايى امن نباشد قابل سكونت نيست، هرچند تمام نعمت‌هاى دنيا در آن جمع باشد. اصولًا شهر و ديار و كشورى كه فاقد نعمت امنيت است همه نعمت‌ها را از دست خواهد داد.⁽¹⁾3. چرا ابراهيم عليه السلام تقاضاى دورى از بت پرستى مى‌كند؟

شك نيست كه ابراهيم عليه السلام پيامبر معصوم بود و فرزندان بلاواسطه او كه به طور قطع در كلمه «بنى» در آيه فوق داخل هستند يعنى اسماعيل و اسحاق نيز پيامبران معصوم بودند ولى با اين حال تقاضا مى‌كند كه خدايا من و آن‌ها را از پرستش بت‌ها دور دار!

اين دليل بر تأكيد هرچه بيشتر روى مسئله مبارزه با بت پرستى است كه حتى پيامبران معصوم و بت‌شكن نيز تقاضايى را در اين زمينه از خدا مى‌كنند و اظهار حاجت و نياز به فضل الهى مى‌كنند كه براى هميشه موحد باقى بمانند.⁽²⁾4. پرسش: چگونه ابراهيم گفت پروردگارا اين بت‌ها بسيارى از مردم را گمراه ساخته‌اند در حالى كه سنگ و چوبى بيش نبودند و قدرت بر گمراه ساختن مردم نداشتند؟

پاسخ: اولًا بت‌ها هميشه از سنگ و چوب نبودند، بلكه گاهى فرعون‌ها و نمرودها مردم را به پرستش خود دعوت مى‌كردند و خود را «ربّ اعلى» و زنده كننده و ميراننده مى‌ناميدند.

ثانياً گاه بت‌هاى سنگى و چوبى را متوليان آنچنان مى‌آراستند و تشريفات براى آن‌ها قائل مى‌شدند كه براى عوام ساده لوح به راستى گمراه كننده بودند. مرحوم علامه

طباطبايى قدس سره مى‌فرمايد: جهت اسناد اضلال به بت‌ها آن است كه ارتباطى ميان آنان و اضلال خلق هست، هرچند ارتباط شعورى نباشد.⁽¹⁾5. تابعان ابراهيم كيانند؟

در آيات فوق خوانديم كه ابراهيم عليه السلام مى‌گويد: خداوندا كسانى كه از من تبعيت كنند از من هستند، آيا پيروان ابراهيم تنها همانها بودند كه در عصر او يا اعصار بعد در كيش و مذهب او بودند و يا همه موحدان شامل مى‌شود؟

از آيات قرآن، آنجا كه آيين اسلام را ملت و آيين ابراهيم معرفى مى‌كند⁽²⁾به خوبى استفاده مى‌شود كه دعاى ابراهيم همه موحدان و مبارزان راه توحيد را شامل مى‌گردد.

امام باقر عليه السلام مى‌فرمايد: «من احبّنا فهو منّا اهل البيت قلت جعلت فداك:

منكم؟ قال منّا واللَّه، اما سمعت قول ابراهيم من تبعنى فانّه منّى؛ هركس ما را دوست دارد، به سيره ما اهل بيت است. راوى سؤال مى‌كند: فدايت شوم به راستى از شما؟

فرمود به خدا سوگند از ما است، آيا گفتار ابراهيم را نشنيده‌اى كه مى‌گويد «هركس از من پيروى كند او از من است».⁽³⁾

اين حديث نشان مى‌دهد كه تبعيت از مكتب و پيوند برنامه‌ها سبب ورود به خانواده از نظر معنوى مى‌شود.

كسانى كه به مكه رفته‌اند به خوبى مى‌دانند خانه خدا و مسجدالحرام و بطور كلى

مكه در لابلاى يك مشت كوه‌هاى خشك و بى آب و علف قرار گرفته است، در عين حال اين سرزمين خشك و سوزان بزرگ‌ترين مركز عبادت و پرسابقه‌ترين كانون توحيد در روى زمين است.

در اينجا براى بسيارى اين سؤال پيش مى‌آيد كه چرا چنين مركز مهمى را خداوند در چنان سرزمينى قرار داده است؟

على عليه السلام در «خطبه قاصعه» با رساترين عبارات و زيباترين تعبيرات فلسفه اين انتخاب را بيان فرموده است:

«خدا خانه‌اش را در پرسنگلاخ‌ترين مكان‌ها و بى گياه‌ترين نقاط زمين ... در ميان كوه‌هاى خشن و شن‌هاى فراوان قرار داد.

اگر خدا مى‌خواست خانه و حرمش را و محل انجام عبادت بزرگ حج را در ميان باغ‌ها و نهرها و سرزمين‌هاى هموار و پردرخت و باغ‌هاى پرثمر در منطقه‌اى آباد، داراى كاخ‌هاى بسيار و آبادى‌هاى به هم پيوسته بى‌شمار، در ميان گندم‌زارها و بوستان‌هاى پرگل‌وگياه، در لابلاى باغ‌هاى زيبا و پرطراوت و پرآب، در وسط گلستانى بهجت‌زا با جاده‌هايى آباد قرار دهد مى‌توانست، ولى به همان نسبت كه آزمايش بزرگ حج و عبادت راحت‌تر و ساده‌تر مى‌شد، پاداش و جزا نيز كمتر بود.

و اگر خدا مى‌خواست به خوبى مى‌توانست پايه‌هاى خانه كعبه و سنگ‌هايى كه ساختمان آن را تشكيل مى‌دهد از زمرد سبز و ياقوت سرخ و نور و روشنايى قرار دهد، مى‌توانست. ولى در اين حال شك و ترديد كمتر در دل ظاهربينان رخنه مى‌كرد و وسوسه‌هاى پنهانى شيطان به سادگى دور مى‌شد.

ولى خدا مى‌خواهد بندگانش را با انواع شدائد بيازمايد و با انواع مشكلات در طريق انجام عبادتش روبرو كند تا تكبر از قلب‌هايشان فروريزد و خضوع و فروتنى در آن جايگزين گردد و در پرتو اين

فروتنى و خضوع درهاى فضل و رحمتش را به روى آن‌ها بگشايد و وسايل عفو خويش را به آسانى در اختيارشان قرار دهد.»⁽¹⁾7. سرّ اضافه بيت به خداوند

سرّ اينكه ابراهيم عليه السلام بيت را به خداوند متعال اضافه كرد «عند بيتك المحرّم» آن است كه كسى جز خداوند مالك خانه كعبه نيست، در اينجا اين سؤال مطرح است كه چگونه ابراهيم آن محل را «بيت» ناميد با اينكه هنوز آن را نساخته بود.

پاسخ اينكه چون آن محل براى ابراهيم معلوم بود كه آن را در آينده مى‌سازد، آن را بيت ناميد. علاوه اينكه پيش از آمدن ابراهيم به آن سرزمين آنجا بيت بود، لكن دو قبيله طسم و جريس آن را خراب كرده بودند و آن حضرت آنجا را تجديد بنا كرد و علت اينكه آن بيت را به محرم توصيف كرد «بيتك المحرّم» آن است كه كسى بدون احرام نمى‌تواند به آنجا وارد شود يا اينكه در آنجا برخى از امور كه در جاى ديگر حلال است در آن محل مقدس حرام است يا به خاطر حرمت و احترام خاصى كه آنجا بوده است.

از جمله «ربّنا ليقيموا الصلوة» مى‌توان استفاده كرد كه نماز در مكه فضيلتش بيشتر از اماكن ديگر است.⁽²⁾از اينكه حضرت ابراهيم عليه السلام از هجرت و اسكان ذريه‌اش را در مكه معظمه موضوع اقامه نماز بيان مى‌كند اهميت فوق‌العاده نماز از ميان ساير فرائض روشن مى‌شود.⁽³⁾

زندگى حضرت ابراهيم عليه السلام و كيفيت و نوع دعايش درس‌آموز و شايسته يادآورى است «و اذ قال ابراهيم رب اجعل هذا البلد آمناً».

«و اذ قال» متعلق به «اذكر» و يا «اذكروا» در تقدير است، روشن است كه تذكر به يادآورى داستان حضرت ابراهيم عليه السلام نشانگر اهميت و درس آموزى آن است.⁽¹⁾10. تفاوت دعاهاى ابراهيم عليه السلام

در دعاى حضرت ابراهيم عليه السلام براى امنيت شهر مكه يك مرتبه كلمه «بلد» به صورت نكره آمده و يكباره به صورت معرفه در سوره بقره آيه 126 به صورت نكره آمده «ربّ اجعل هذا بلداًامناً» در سوره ابراهيم به صورت معرفه بيان شده ممكن است اختلاف اين دو تعبير به خاطر اختلاف زمان دعا باشد دعاى اول مربوط به زمانى است كه اين منطقه هنوز شهر نشده است، دعاى دوم مربوط به موقعى است كه اين منطقه وادى و شهر شده است، از خداوند مى‌خواهد كه اين شهر رامحلى امن قرار دهد.⁽²⁾11. دعا براى فرزندان

دعا براى فرزندان و توجه به سرنوشت اخروى و ديانت و سعادت آنان امرى مهم و ارزشمند است «و اذ قال ابراهيم ربّ ... اجنبنى و بنىّ ان نعبد الاصنام».⁽³⁾12. استجابت دعا

خداوند دعاى ابراهيم را در زمينه امنيت شهر مكه مستجاب ساخت. از اين رو در

آيه شريفه 125 بقره مى‌فرمايد: «و اذ جعلنا البيت مثابة للنّاس و امناً».⁽¹⁾13. اميدوارى ابراهيم به رحمت الهى

شدت اميدوارى حضرت ابراهيم عليه السلام به غفران و رحمت الهى حتى نسبت به مردم هدايت‌ناپذير و مخالفان خود «و من عصانى فانّك غفور رحيم» از اينكه ابراهيم عليه السلام امر مخالفان خود را به خدا واگذاشته و صفت غفران و رحمت او را بر زبان جارى كرده است، اين مطلب استفاده مى‌شود.⁽²⁾

تساوى حقوق مسلمانان در مسجدالحرام‌

«انّ الّذين كفروا و يصدّون عن سبيل اللَّه والمسجد الحرام الّذى جعلناه للنّاس سواء العاكف فيه و الباد و من يرد فيه بالحاد بظلم نذقه من عذاب اليم».⁽³⁾

ترجمه

كسانى كه كافر شدند، و مؤمنان را از راه خدا باز داشتند، و (همچنين) از مسجد الحرام، كه آن را براى همه‌ى مردم، برابر قرار داديم، چه كسانى كه در آن جا زندگى مى‌كنند يا از نقاط دور وارد مى‌شوند (، مستحقّ عذابى دردناكند)؛ و هر كس بخواهد در اين سرزمين از راه حق منحرف گردد و دست به ستم زند، ما از عذابى دردناك به او

مى‌چشانيم!

تفسير

خداوند متعال در اين آيه مى‌فرمايد افرادى كه كافر شدند و مردم را از راه خدا كه همان دين اسلام است بازداشته و مؤمنان را از ورود به مسجدالحرام كه ما آن را معبدى براى مردم قرار داديم چه مردمى كه در آنجا زندگى مى‌كنند و چه مردمى كه از نقاط دور وارد مى‌شوند جلوگيرى مى‌كنند و همواره مانع عبادت مؤمنان مى‌شوند، مستحق عذاب دردناكند چون حق مردم اين است كه در مسجدالحرام عبادت كنند و كسى نمى‌تواند و نبايد مانع آن‌ها شود. اگر از عبادت مؤمنين جلوگيرى كند در واقع ظلم به حق خداست و هركس بخواهد در اين سرزمين از طريق حق منحرف گردد و دست به ظلم بزند، عذاب دردناكى به او مى‌چشانيم. در واقع اين گروه از كافران علاوه بر انكار حق، مرتكب سه جنايت شده‌اند: 1. جلوگيرى از راه خدا و ايمان و اطاعت او 2. جلوگيرى از عبادت كنندگان و زوار خانه خدا و قرار دادن امتيازى براى خود 3. در اين سرزمين مقدس دست به ظلم و گناه و الحاد مى‌زنند.⁽¹⁾

در تفسير جمله (سواء العاكف فيه والباد) مفسران بيانات گوناگونى دارند، بعضى گفته‌اند منظور اين است كه همه مردم در مراسم عبادت در اين كانون توحيد يكسانند و هيچكس حق مزاحمت به ديگرى در امر حج و عبادت در كنار خانه خدا را ندارد. در حالى كه بعضى معنى وسيع‌ترى براى اين جمله قائل شده‌اند و گفته‌اند نه تنها در مراسم عبادت مردم يكسانند، بلكه در استفاده كردن از زمين و خانه‌هاى اطراف مكه براى استراحت و ساير نيازهاى خود نيز بايد مساوات باشد، به همين جهت جمعى از فقها خريد

و فروش و اجاره خانه‌هاى مكه را تحريم كرده‌اند و آيه فوق را شاهد بر آن مى‌دانند.⁽¹⁾

امام صادق عليه السلام در معناى الحاد فرمودند: هرنوع ستمى كه انسان در مكه به خويش بكند، خواه دزدى يا ستم به ديگرى، آن را الحاد مى‌بينم و در بيان ديگر فرمودند:

كسى كه در مكه غير از خداوند را عبادت كند، يا ولايت غير اولياى الهى را بپذيرد، الحاد به ظلم كرده است.⁽²⁾نكته‌ها

مسلمانان نسبت به مسجدالحرام از حقوق مساوى برخوردارند و كسى را بر ديگرى امتيازى نخواهد بود. سواء به معناى مستوى، عاكف به معناى مقيم، منظور اهل مكه هستند، بادى يعنى اهل باديه، مقصود انسان‌هايى هستند كه در خارج از سرزمين مكه زندگى مى‌كنند.⁽³⁾2. مسجدالحرام متعلق به همه مردم است و هيچ فردى حق مزاحمت براى عبادت مردم را ندارد.⁽⁴⁾3. عوامل عذاب

ايجاد منع براى عبادت مردم بطور مستمر عامل عذاب الهى است (يصدّون)، فعل مضارع دلالت بر استمرار دارد.⁽⁵⁾

عطف فعل مضارع «يصدون» بر فعل ماضى «كفروا» شايد اشاره به اين نكته باشد كه كفر آنان قديمى و ديرينه است ولى منع از پيمودن راه خدا و طريق طاعت، امرى است كه در حال و آينده استمرار دارد، نظير: «الّذين امنوا و تطمئنّ قلوبهم بذكر اللَّه ...».⁽¹⁾

ناگفته نماند كه در جاى ديگر هردو به صورت ماضى به يكديگر عطف شده‌اند:

«انّ الّذين كفروا و صدّوا عن سبيل اللَّه قد ضلّوا ضلالًا بعيداً».⁽²⁾5. كيفر اراده تعدى به مسجدالحرام

هر انسانى چه در زمان كنونى چه در آينده، اراده تجاوز و تعدى به مسجدالحرام داشته باشد و بخواهد مردم را از عبادت خدا بازدارد، مشمول عذاب الهى است. مفعول (من يرد) حذف شده و دلالت بر عموم دارد.⁽³⁾6. انحراف عمدى

حساب انحراف عمدى و آگاهانه كه به قصد ظلم است از انحراف ناآگاهانه جداست (يصدون و من يرد) از اين رو اراده الحاد مجازات دارد (نذقه).⁽⁴⁾7. منظور از الحاد به ظلم

در اينكه منظور از (الحاد بظلم) چيست بايد گفت كه الحاد به معنى انحراف از حد اعتدال است بنابراين كسانى كه با توسل به ظلم از حد اعتدال خارج مى‌شوند و در آن سرزمين مرتكب خلاف مى‌گردند الحاد به ظلم كرده‌اند و تفسير آن به شرك و حلال

شمردن محرمات و ارتكاب حرام حتى دشنام به زيردستان و احتكار و داخل شدن در منطقه حرم بدون احرام، همه اينها از قبيل بيان مصداق است.⁽¹⁾

حرمت كعبه در پيشگاه خداوند

«و اذ بوّأنا لابراهيم مكان البيت ان لا تشرك بى شيئاً و طهّر بيتى للطّائفين والقائمين و الرّكّع السّجود».⁽²⁾

ترجمه

(به خاطر بياور) زمانى را كه جاى خانه (كعبه) را براى ابراهيم آماده ساختيم (تا خانه را بنا كند؛ و به او گفتيم:) چيزى را همتاى من قرار مده؛ و خانه‌ام را براى طواف كنندگان و قيام كنندگان و ركوع كنندگان و سجود كنندگان (از آلودگى بت‌ها و از هر گونه آلودگى) پاك ساز.

تفسير

آيه شريفه داستان معبد شدن كعبه را براى مردم بيان مى‌كند تا همه بهتر بفهمند كه چگونه جلوگيرى از عبادت مردم در آن مكان خروج ظالمانه از راه حق است. مى‌فرمايد به ياد آور آن زمانى را كه خانه الهى را براى ابراهيم آماده كرديم و به او وحى كرديم كه چيزى را در عبادت شريك من مساز و بعد دستور داديم اين خانه را براى طواف كنندگان و

نمازگزاران و راكعان و ساجدان پاك و پاكيزه سازد.⁽¹⁾

كعبه مرجع عبادت براى ابراهيم و تمام عبادت كنندگان است (بوّأ له مكاناً كذا) يعنى براى او فلان مكان را آماده ساخت تا مرجع او باشد و همواره به آنجا برگردد (مكان) بمعناى محل استقرار هرچيزى است.⁽²⁾

منظور از جمله (و اذ بوّأنا) در آيه فوق طبق روايات مفسران اين است كه خداوند مكان خانه كعبه را كه در زمان آدم ساخته شده بود و در طوفان نوح ويران و آثارش محو گشته بود به ابراهيم عليه السلام نشان داد. طوفانى وزيد و خاك‌ها را به عقب برد و پايه‌هاى خانه خدا آشكار گشت يا قطعه ابرى آمد و در آنجا سايه افكند ويا به هر وسيله ديگر خداوند محل اصلى خانه را براى ابراهيم معلوم و آماده ساخت و او با هميارى فرزندش اسماعيل آن را تجديد بنا نمود.⁽³⁾

مركز عبادت انسان‌ها بايد از هر نوع آلودگى پاك و پاكيزه باشد، «طهّر بيتى».

منظور از تطهير اعم از تطهير ظاهرى و معنوى است گرچه تطهير معنوى يعنى پاك ساختن از هرگونه شرك با سياق آيه تناسب بيشترى دارد.⁽⁴⁾

از ميان اركان نماز در آيه فوق به سه ركن عمده كه «قيام»، «ركوع» و «سجود» است به ترتيب اشاره شده چراكه بقيه در شعاع آن قرار دارد، هرچند جمعى از مفسران «قائمين» را در اينجه به مقيمين در مكه تفسير كرده‌اند ولى توجه به مسئله طواف و ركوع و سجود كه قبل و بعد آن آمده است نكرده‌اند. شك نيست كه قيام اينجا به معنى قيام

نماز است و اين معنا را بسيارى از مفسران شيعه و اهل تسنن برگزيده يا به عنوان يك تفسير نقل كرده‌اند.⁽¹⁾نكته‌ها

«بيت» گاهى به «اللَّه» اضافه شده «بيت اللَّه» ولو به صورت ضمير مانند همين آيه «و طهّر بيتى» و گاهى به مردم نسبت داده شده: «اوّل بيت وضع للنّاس» و اين حاكى از آن است كه خانه خدا خانه مردم است. به تعبير ديگر آنچه به نام خدا و براى خدا انجام مى‌گيرد بايد در جهت تأمين مصالح و منافع عامه مردم و بويژه مسلمين باشد و بالعكس آنچه در خدمت مردم و مصالح عمومى است، رنگ خدايى دارد.

كعبه خانه بسيار مقدس و داراى حرمتى بس والا درپيشگاه خداوند متعال است.

اضافه بيت به ياى متكلم اضافه تشريفيه است (و طهّر بيتى).⁽²⁾3. توليت مسجدالحرام

توليت مسجدالحرام و آماده سازى آن براى زائران بيت اللَّه مسؤوليتى بر عهده رهبران جامعه توحيدى است «ان لا تشرك بى شيئاً و طهّر بيتى للطّائفين».⁽³⁾

اوّل طهارت باطنى لازم است، بعد پاكى و پاكيزگى بيرون «لا تشرك بى ... طهّر بيتى».

نماز و نمازگزار به قدرى داراى ارزش است كه حتى پيامبرى مانند ابراهيم خدمتگزار آن هستند.⁽¹⁾6. خدمت به مردم

تنها خودسازى كافى نيست، خدمت به مردم نيز لازم است «لا تشرك بى ... طهّر بيتى للطائفين».

دعوت به حج از وظايف رهبران الهى‌

«و اذّن فى النّاس بالحجّ يأتوك رجالًا و على كلّ ضامر يأتين من كلّ فجّ عميق».⁽²⁾

ترجمه

و مردم را دعوت عمومى به حج كن؛ تا پياده و سوار بر مركب‌هاى لاغر از هر راهِ دورى به سوى تو بيايند.

تفسير

بعد از آماده شدن خانه كعبه براى عبادت كنندگان، خداوند به ابراهيم عليه السلام دستور مى‌دهد در ميان مردم براى حج اعلام كن تا پياده و سواره بر مركب‌هاى لاغر از هر راه دورى قصد خانه خدا كنند. (اذن) از مادّه‌ى اذان به معناى اعلام.

پياده رفتن به حج برتر از سواره است (رجالًا) قبل از (كلّ ضامر) آمده است.

رجال جمع راجل يعنى پياده، ضامر نيز به مركب لاغر گفته مى‌شود كه راه رفتن زياد او را لاغر كرده است، (فج) در اصل به معناى شكاف كوه است، در اينجا به معناى راه است، عميق معادل بعيد است يعنى دور.⁽¹⁾

اين كه در آيه تعبير به «ضامر» «حيوان لاغر» شده دو احتمال دارد:

پس بايد مركبى قوى و چابك براى اين سفر انتخاب كرد كه بتواند همه سختى‌ها را تحمل كند و به مقصد برسد.

تعبير به (من كل فج عميق) اشاره به اين است كه نه فقط از راه‌هاى نزديك بلكه از راه‌هاى دور نيز بايد به سوى اين مقصد حركت كنند، كلمه «كل» در اينجا به معنى استقراء و فراگيرى نيست بلكه به معنى كثرت است.⁽²⁾نكته‌ها

تبليغ و فراخوانى مردم به حج و زيارت بيت اللَّه از وظايف رهبران الهى است «و اذّن فى النّاس بالحجّ».

اوّلين وظيفه زائران كعبه بعد از پوشيدن لباس احرام و نيت گفتن «لبّيك اللّهمّ لبيك لبيك لا شريك لك لبّيك» است، راوى گويد از امام صادق عليه السلام پرسيدم چرا در حج لبيك واجب شده است؟ فرمود: همانا خداوند به ابراهيم وحى كرد «و اذّن فى النّاس بالحجّ ...» مردم را به حج دعوت كن، اين جملات پاسخ دعوت ابراهيم عليه السلام است.⁽¹⁾3. اجابت دعوت ابراهيم عليه السلام

در روايتى كه در تفسير على ابن ابراهيم آمده مى‌خوانيم هنگامى كه ابراهيم چنين دستورى را دريافت داشت، عرض كرد: خداوندا صداى من به گوش مردم نمى‌رسد.

اما خدا به او فرمود: «عليك بالاذان و علىّ البلاغ» تو اعلام كن و من به گوش آن‌ها مى‌رسانم. ابراهيم بر محل (مقام) برآمد و انگشت در گوش گذارد و رو بسوى شرق و غرب كرد و صدا زد «ايّها النّاس كتب عليكم الحجّ البيت العتيق فاجيبوا ربّكم» اى مردم حج خانه كعبه بر شما نوشته شده، دعوت پروردگارتان را اجابت كنيد. و خداوند صداى او را به گوش همگان حتى كسانى كه در پشت پدران و رحم مادران بودند رسانيد و آن‌ها در پاسخ گفتند: «لبيك اللّهمّ لبيك» و تمام كسانى كه از آن روز تا روز قيامت در مراسم شركت مى‌كنند از كسانى هستند كه در آن روز دعوت ابراهيم را اجابت كرده‌اند.⁽²⁾4. فضيلت انجام حج پياده بر حج سواره

تقديم حجاج پياده بر سواره نشانه فضيلت آنان در پيشگاه الهى است، زيرا آن‌ها بيشتر از ديگران رنج سفر را تحمل كرده و لذا به مصداق «افضل الاعمال احمزها»

برترين اعمال سخت‌ترين آن‌ها است. پياده حج آوردن فضيلتى بسيار دارد. چنانكه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز به آن اشاره مى‌فرمايد: «للحاج الراكب بكل خطوه تخطوها راحلته سبعون حسنة و للحاج الماشى بكل خطوة سبعمائة حسنة من حسنات الحرم قيل: و ما حسنات الحرم؟ قال عليه السلام: الحسنة بمائة الف حسنة».⁽¹⁾

كسى كه سواره حج كند در هر گام هفتاد حسنه برايش منظور مى‌شود، در حالى كه اگر پياده به حج آيد، در هر گام هفتاد حسنه از حسنات حرم برايش محسوب مى‌گردد.

سؤال شد حسنات حرم چيست؟ فرمود يك حسنه در حرم معادل صد هزار حسنه در غير آن مى‌باشد.

شايد به خاطر همين فضيلت باشد كه ائمه عليهم السلام اهتمام داشتند حتى الامكان اين راه سخت را با پاى پياده طى كنند تا جايى كه مشهور است امام مجتبى عليه السلام 25 سفر پياده از مدينه به مكه براى حج رفته است. فاصله مدينه تا مكه تقريباً 80 فرسخ است.

حج رفتن به محضر اولياى خدا رسيدن است، از اينكه مى‌فرمايد (يأتوك) و نمى‌فرمايد (يأتوه) اين معنا استفاده مى‌شود كه مردم بايد ابتدا به زيارت رهبر الهى بشتابند و با محوريت او حج را انجام دهند.⁽²⁾6. گسترش آئين توحيدى

آئين توحيدى حضرت ابراهيم عليه السلام در زمان حيات او در سرزمين‌هاى دور و

نزديك گسترش يافته بود «من كلّ فجّ عميق».⁽¹⁾

دستيابى به منافع مادى و معنوى حج‌

«ليشهدوا منافع لهم و يذكروا اسم اللَّه فى ايام معلومات على ما رزقهم من بهيمة الانعام فكلوا منها و اطعموا البائس الفقير».⁽²⁾

ترجمه

تا شاهد منافع گوناگون خويش (در اين برنامه‌ى حياتبخش) باشند؛ و در ايام معينى نام خدا را، بر چهارپايانى كه به آنان داده است، (به هنگام قربانى كردن) ببرند؛ پس از گوشت آن‌ها بخوريد؛ و بينواىِ فقير را نيز اطعام نماييد.

تفسير

در اين آيه خداوند در يك عبارت بسيار فشرده و پر معنا به فلسفه‌هاى مختلف حج پرداخته و مى‌فرمايد مردم به حج بيايند تا شاهد منافع گوناگون خويش باشند و از آنجاكه ذكرى از منافع دنيوى يا اخروى نمى‌شود، پس هر دو را در بر مى‌گيرد. سپس مى‌فرمايد مردم علاوه بر مشاهده منافع، نام خدا را در ايام معينى به ياد آورند يعنى روز دهم تا سيزدهم ذى الحجه كه گوسفند و گاو و شتر را قربانى مى‌كنند، به عبارت ديگر به

هنگام ذبح قربانى تمام توجهشان به خدا و براى او باشد، همانطورى كه در طول مراسم حج بايد اينچنين باشد. بعد دو حكم را بيان مى‌كند: اولًا از گوشت حيوانات قربانى خودتان بخوريد، ثانياً فقرا را نيز اطعام نماييد.⁽¹⁾

«بهيمه» در لغت به معناى سنگ سخت است و لذا هرچه فهمش دشوار باشد مبهم گويند. راغب گويد بهيمه به معنى حيوان بى زبان است و وجه نامگذارى آن اين است كه در صورت آن ابهام وجود دارد و كسى نمى‌داند كه از اين صدا چه منظورى دارد، هرچند در اصل لغت عام است و لكن در متعارف تنها به معنى حيوانات بى زبان غيردرنده به كار مى‌رود و در قرآن هم به همين معنى آمده است.⁽²⁾نكته‌ها

حج داراى منافع فراوانى براى مردم است، تعبير منافع بصورت جمع بيانگر فراوانى بركات حج است و آوردن آن بصورت نكره حاكى از عظمت آن است.⁽³⁾2. حضور در مراسم حج

دستيابى به بركات حج در گرو حضور مردم در مراسم حج و انجام مناسك آن است (ليشهدوا).

منافع حج به قدرى مهم است كه اگر مردم از دورترين نقاط دنيا هم بيايند نيز

ارزش دارد «فجّ عميق ... ليشهدوا».⁽¹⁾

در حج هم منافع دنيوى است و هم اخروى. منافع بصورت مطلق آمده. امام صادق عليه السلام فرمودند: منظور از منافع در آيه شريفه منافع دنيا و آخرت است.⁽²⁾5. فلسفه و اسرار عميق حج

مراسم پرشكوه حج همچون عبادات ديگر داراى بركات و آثار فراوانى در فرد و جامعه اسلامى دارد؛

بعد اخلاقى حج

مهم‌ترين فلسفه حج همان دگرگونى اخلاقى است كه در انسان‌ها به وجود مى‌آورد، مراسم «احرام» انسان را به كلى از تعينات مادى و امتيازات ظاهرى و لباس‌هاى رنگارنگ و زروزيور بيرون مى‌برد و با تحريم لذائذ و پرداختن به خودسازى كه از وظايف محرم است او را از جهان ماده جدا كرده و در عالمى از نور و روحانيت و صفا فرو مى‌برد.

بعد سياسى حج

حج وسيله‌اى است براى انتقال اخبار سياسى كشورهاى اسلامى از هر نقطه به نقطه ديگر و بالاخره حج عامل مؤثرى است براى شكستن زنجيرهاى اسارت و استعمار و آزاد ساختن مسلمين.

بعد فرهنگى حج

ارتباط قشرهاى مسلمان در ايام حج مى‌تواند به عنوان مؤثرترين عامل مبادله

فرهنگى و انتقال فكرها درآيد.

بعد اقتصادى حج

برخلاف آنچه فكر مى‌كنند، استفاده از كنگره عظيم حج براى تقويت پايه‌هاى اقتصادى كشورهاى اسلامى نه تنها با روح حج منافات ندارد، بلكه طبق روايات اسلامى يكى از فلسفه‌هاى آن را تشكيل مى‌دهد.⁽¹⁾6. رمز قربانى

قربانى كردن حيوانات در حقيقت رمزى است براى آمادگى براى قربانى شدن در راه خدا همانگونه كه در سرگذشت حضرت ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام و قربانى او آمده است، آن‌ها با اين عمل اعلام مى‌كنند كه در راه او آماده هرگونه ايثار و حتى بذل جان هستند.⁽²⁾7. منظور از ياد خدا

امام صادق عليه السلام فرمودند: منظور از «يذكروا اسم اللَّه» گفتن اللَّه اكبر و جملات بعد از آن است كه در دعاى معروفى بعد از پانزده نماز كه اول آن نماز ظهر روز عيد قربان است خوانده مى‌شود.⁽³⁾8. هدف اصلى ياد خدا

مقدم آمدن (ذكر اللَّه) بر ذبايح و قربانى‌ها (بهيمة الانعام) از اين جهت است كه هدف اصلى به ياد خدا بودن است، منظور اصلى از قربانى هم تقرب الى اللَّه است.⁽⁴⁾

قربانى كردن پس از حضور در عرفات و مشعر از مناسك واجب حج است «على ما رزقهم من بهيمة الانعام».

انجام تكاليف قربانى موقوف به زمان خاص و معين است. بر طبق روايات منظور از ايام معلومات، ايام تشريق دهم تا سيزدهم ذى الحجة است.⁽¹⁾11. انواع قربانى

قربانى كردن به هر يك از شتر و گاو و گوسفند جايز است. انعام جمع نعم به معناى شتر است و جهت اينكه شتر را به اين نام ناميده‌اند آن است كه اين حيوان در نزد اعراب از بزرگترين نعمت‌ها است لكن گاهى به هر سه حيوان اطلاق مى‌شود و مقصود در آيه همين معناست.⁽²⁾12. استفاده از گوشت قربانى

استفاده از گوشت قربانى براى خود زائران جايز است (فكلوا) بر خلاف عادت‌هاى زمان جاهليت كه مصرفش را براى حاجى حرام مى‌دانستند.⁽³⁾13. اطعام به مستمندان

استفاده از تمام گوشت قربانى براى زائر خانه خداوند جايز نيست بلكه بايد به مستمندان تنگدست اطعام شود، (من) در (منها) مفيد تبعيض است.

حضور در حج و رسيدن به منافع آن بايد با فقرزدايى همراه باشد و اجتماع اغنيا در حج نبايد آنان را از تهيدستان غافل كند.⁽¹⁾

لزوم تقصير در حج‌

«ثم ليقضوا تفثهم و اليوفوا نذورهم و ليطّوّفوا بالبيت العتيق».⁽²⁾

ترجمه

سپس، بايد آلودگى‌هايشان را برطرف سازند؛ و به نذرهاى خود وفا كنند؛ و بر گِرد خانه‌ى گرامى كعبه، طواف كنند.

تفسير

اين آيه به بخش ديگرى از مناسك حج اشاره مى‌كند: بعد از آن، آلودگى‌ها را از خود برطرف سازند و هرچيزى را كه به خاطر احرام در بدن پيدا شده مانند مو و ناخن و امثال آن بايد زايل شود و اين كنايه از بيرون شدن از احرام است و به نذرهاى خود وفا كنند مانند نذرهايى كه حاجى براى رفتن به حج مى‌كند و بر گرد خانه عتيق طواف نمايند يعنى طواف نساء را بجا آورند كه آخرين عمل حج است و بعد از آن تمام محرمات حلال مى‌شود.⁽³⁾

تفث به گفته بسيارى از مفسران به معناى چرك و كثافت و زوائد بدن همچون

ناخن و موهاى اضافى است.⁽¹⁾در روايات نيز به گرفتن ناخن و پاكيزه كردن بدن و تراشيدن سر تفسير شده است.⁽²⁾

در حديثى امام صادق عليه السلام جمله «ليقضوا تفثهم» را تفسير به ملاقات امام كرد و هنگامى كه راوى از اين مسئله توضيح خواست و اشاره به تفسير اين آيه در مورد گرفتن ناخن و مانند آن كرد، امام فرمود: قرآن ظاهر و باطنى دارد، يعنى مسئله ملاقات با امام در اينجا مربوط به باطن آيه است.⁽³⁾

در اين كه منظور از طواف واجب آيا طواف اول و طواف زيارت است يا طواف نساء دو قول ذكر شده است و لكن تفسير آن به طواف نساء قوى‌تر به نظر مى‌رسد⁽⁴⁾چنانكه اين معنا در حديثى از امام صادق عليه السلام بيان شده است.

نكته‌ها

در روز عيد قربان در سرزمين منا سه عمل واجب است: الف. پرتاب هفت سنگ ريزه به جمره عقبه. ب. قربانى كه در آيه 28 به آن اشاره شد. ج. تراشيدن سر و يا كوتاه كردن مو و ناخن كه در اين آيه بيان شده است.⁽⁵⁾2. وجه نامگذارى كعبه به بيت عتيق

مفسرين در نامگذارى كعبه به عتيق وجوهى ذكر كرده‌اند:

«سمى البيت العتيق لأنّه اعتق من الغرق».⁽³⁾4. بخاطر قدمت آن است، زيرا كعبه اولين خانه‌اى مى‌باشد كه براى عبادت خدا ساخته شده است: «انّ اوّل بيت وضع للنّاس للّذى ببكّة مباركاً».⁽⁴⁾3. وفاى به نذر

مقصود از وفاى به نذر آن است كه بسيارى از مردم نذر مى‌كردند كه در صورت توفيق براى حج علاوه بر مناسك حج قربانى‌هاى اضافى و صدقات و كارهاى خيرى انجام دهند و گاه مى‌شد كه بعد از رسيدن به مقصد نذرهاى خود را به دست فراموشى مى‌سپردند. قرآن تأكيد مى‌كند كه در وفاى به نذر كوتاهى نكنند.⁽⁵⁾

رعايت دستورات الهى در حج‌

«ذلك و من يعظم حرمات اللَّه فهو خير له عند ربّه و احلّت لكم الانعام الّا ما يتلى عليكم فاجتنبوا الرّجس من الاوثان و اجتنبوا قول الزّور* حنفاء للَّه‌غير مشركين به و من يشرك باللَّه فكأنّما خرّ من السّماء فتخطفه الطّير او تهوى به الرّيح فى مكانٍ سحيق».⁽¹⁾

ترجمه

(مناسك حج) اين است؛ و هر كس برنامه‌هاى الهى را بزرگ دارد، نزد پروردگارش براى او بهتر است. و چهارپايان براى شما حلال شده، مگر آنچه (ممنوع بودنش) بر شما خوانده مى‌شود. از بت‌هاى پليد اجتناب كنيد، و از سخن باطل بپرهيزيد. «30» (برنامه و مناسك حج را انجام دهيد) در حالى كه همگى خالص براى خدا باشد. هيچ گونه همتايى براى او قائل نشويد. و هر كس همتايى براى خدا قرار دهد، گويى از آسمان سقوط كرده، و پرندگان (در وسط هوا) او را مى‌ربايند؛ و يا تندباد او را به جاى دوردستى پرتاب مى‌كند. «31»

تفسير

آنچه ما براى ابراهيم و مردم بعد از وى بعنوان مناسك حج تشريع كرديم همين است كه گفته شد، بعد مى‌فرمايد و هركس برنامه‌هاى الهى را بزرگ شمارد و احترام آن را حفظ كند براى او نزد پروردگارش بهتر است و روشن است كه (حرمات) در اينجا اشاره به

اعمال و مناسك حج است و ممكن است احترام خانه كعبه خصوصاً و حرم مكه عموماً نيز به آن افزوده شود بنابراين تفسير آن بخصوص محرمات يعنى آنچه از آن نهى شده بطور كلى يا تمام واجبات خلاف ظاهر آيات است.

بعد مى‌فرمايد چهارپايان براى شما حلال شده مگر آنچه دستور منعش براى شما خوانده مى‌شود كه ممكن است منظور تحريم قربانيانى باشد كه براى غير خدا ذبح مى‌شوند (آنطور كه عادت مشركين بود) و ممكن است منظور اين باشد كه براى محرم صيد كردن حرام است. در پايان آيه 30 دو دستور از مراسم حج را بيان مى‌كند كه مبارزه‌اى با سنن جاهلى است، اولًا از بت‌ها اجتناب كنيد چون آن‌ها پليد هستند، ثانياً از سخنان باطل و بيهوده بپرهيزيد.

مراسم حج و گفتن لبيك را در حالى انجام دهيد كه قصد و برنامه شما خالص و براى خدا باشد و هيچگونه شركى در آن راه نيابد، به عبارت ديگر اخلاص و قصد قربت محرّك اصلى در حج و ساير عبادات باشد.

هركس شريكى براى خدا قائل شود مانند كسى است كه از آسمان سقوط كرده و پرندگان در وسط هوا او را مى‌ربايند و يا تندباد او را به مكان دورى پرتاب مى‌كند، يعنى انسان غير موحد بدون ستون و پايگاه است كه يا طعمه ديگران مى‌شود يا به تنهايى مرگبار و دورى كامل از حق و حقيقت گرفتار خواهد شد.⁽¹⁾

منظور از اجتناب از قول زور، پرهيز از هرگونه گفتار باطل و بيهوده است و تفسير آن به تلبيه مشركان «لبيك لا شريك الّا شريكاً هو لك تملكه و ما ملك» يا دروغ يا شهادت

باطل از قبيل بيان مصداق است.⁽¹⁾نكته‌ها

(ذلك) اشاره به امور ياد شده است.⁽²⁾2. تعظيم شعائر الهى

تعظيم شعائر الهى به اين است كه محرمات يعنى دستورات الهى اعم از واجبات و محرمات در مورد حج را انسان رعايت كند و از آن تعدى نكند.⁽³⁾3. استفاده از گوشت چهارپايان

استفاده از گوشت چهارپايان مانند شتر و گاو و گوسفند مانعى ندارد جز آنچه را خداوند حرام كرده است مانند ذبح حيوان بدون بسم اللَّه گفتن يا روبه قبله نبودن يا صيد در حال احرام و منخنقه و موقوذه كه در سوره مائده بيان شده است «الّا ما يتلى عليكم».⁽⁴⁾

پرهيز از هرگونه بت پرستى و هرگونه گفتار باطل لازم است. تفسير اوثان به شطرنج كه در برخى از روايات آمده از قبيل بيان مصداق مفهوم كلى است.⁽⁵⁾

جهت اين كه حكم اجتناب را معلق بر رجس كرده بعد كلمه (من الاوثان) را ذكر كرده آن است كه به علت حكم نيز اشاره كند يعنى علت وجوب اجتناب اين است كه اوثان رجس و پليد هستند و جهت اينكه اجتناب را معلّق به اوثان كرده، نه به عبادت آن است كه مبالغه در اجتناب را برساند.⁽¹⁾6. معناى حنيف

اعمال حج بايد به دور از هرگونه شركى انجام شود. حنفاء جمع حنيف به معنى كسى كه از انحراف و گمراهى به استقامت و اعتدال تمايل پيدا كند و در صراط مستقيم گام بردارد.⁽²⁾7. حنيف به معناى دين حق و فطرت توحيدى است، چنانكه قرآن كريم مى‌فرمايد:

«فأقم وجهك للدّين حنيفاً فطرة اللَّه التى فطر النّاس عليها لا تبديل لخلق اللَّه»⁽³⁾و درباره ابراهيم عليه السلام مى‌فرمايد: «ما كان ابراهيم يهودياً و لا نصرانياً و لكن كان حنيفاً مسلماً و ما كان من المشركين»⁽⁴⁾و اين معنا در حديثى از امام باقر عليه السلام نقل شده است.

تعظيم شعائر حج نشانه تقواى قلب‌

«ذلك و من يعظم شعائر اللَّه فأنّها من تقوى القلوب* لكم فيها منافع الى اجل مسمّىً ثمّ محلّها الى البيت العتيق».⁽¹⁾

ترجمه

اين است (مناسك حج)؛ و هر كس شعائر الهى را بزرگ دارد، اين كار نشانه‌ى تقواى دل‌هاست. «32» در آن (حيوانات قربانى)، منافعى براى شماست تا زمان معيّنى [/ روز ذبح آن‌ها]؛ سپس محل آن، خانه‌ى قديمى و گرامى (كعبه) است. «33»

تفسير

مناسك حج اين گونه است و كسى شعائر و نشانه‌هاى خدا را بزرگ مى‌شمارد و به آن‌ها احترام مى‌گذارد كه اعمالش برخاسته از تقواى دل باشد. يعنى حقيقت تقوا امرى معنوى و مربوط به دل است.

يكى از شعائر خدا در مناسك حج مربوط به شتر (يا گاو و گوسفند) قربانى است.

گروهى از مسلمين عقيده داشتند كه از شتر قربانى هيچ بهره‌اى نبايد گرفت تا موقع ذبحش برسد اما آيه مى‌فرمايد براى شما در اين شتران منافعى وجود دارد مانند سوار شدن يا نوشيدن شير آن‌ها تا زمانى كه بايد قربانى شوند (محل) اسم زمان و به معناى وقت حلول و سررسيد مدت است، محل آن، خانه كعبه آن خانه قديمى و گرامى است.

يعنى اگر قربانى مربوط به حج باشد بايد در منا ذبح شود و اگر براى عمره مفرده است بايد در مكه قربانى شود كه آيه با بيان بيت عتيق به هردو نوع اشاره مى‌كند.

بهره بردارى مادى از شتر مانند سوار شدن، حمل بار و دوشيدن شير تا زمانى است كه شتر به قربنگاه برسد (محل) اسم زمان و به معناى وقت حلول و سررسيد مدت است.⁽¹⁾نكته‌ها

اضافه تقوى به قلوب اشاره به اين است كه حقيقت تقوى امرى است معنوى و قائم به قلب است، پس تقوا قائم به اعمال كه عبارت از حركات و سكنات بدنى نيست زيرا حركات و سكنات بدنى در طاعت و معصيت مشترك است مانند دست زدن به بدن جنس مخالف در نكاح و زنا يا بى‌جان كردن در جنايت و قصاص يا نماز براى خدا و ريا. پس اگر يكى حلال است و ديگرى حرام، يكى زشت و يكى معروف، بخاطر همان امر معنوى و درونى است.⁽²⁾2. نمونه‌هاى تعظيم شعائر الهى

از جمله نمونه‌هاى تعظيم شعائر الهى سعى بين صفا و مروه است «انّ الصّفا والمروة من شعائر اللَّه» و ديگر قربانى كردن شتر است كه مى‌فرمايد: «و البدن جعلناها لكم من شعائر اللَّه».

براى تبيين رابطه تعظيم شعائر و تقواى دل بايد گفت: عناوين بر دو قسم است:

بنابراين آنان كه به تعظيم شعائر الهى تظاهر مى‌كنند ولى در باطن چنين قصدى ندارند در حقيقت تعظيم شعائر نكرده‌اند، زيرا تعظيم شعائر رابطه مستقيم با تقواى دل دارد يعنى تعظيم شعائر الهى نشانه وجود تقواى دل‌ها است و آنكه باتقوا باشد آنچه را نشانى از خدا دارد بزرگ داشته و حرمت او را نگه مى‌دارد. به تعبير ديگر تقواى دل منشأ تقواى اعضا است و تعظيم شعائر ناشى از تقواى دلها مى‌باشد.⁽¹⁾

قربانى در حج‌

«و لكلّ امّة جعلنا منسكاً ليذكروا اسم اللَّه على ما رزقهم من بهيمة الانعام فالهكم اله واحد فله اسلموا و بشّر المخبتين* الّذين اذا ذكر اللَّه وجلت قلوبهم و الصّابرين على ما اصابهم و المقيمى الصلاة و ممّا رزقناهم ينفقون».⁽¹⁾

ترجمه

براى هر امتى قربان‌گاهى قرار داديم، تا نام خدا را (به هنگام قربانى) بر چهارپايانى كه به آنان روزى داده‌ايم ببرند، و خداى شما معبود واحدى است؛ در برابر (فرمان) او تسليم شويد. و بشارت ده متواضعان و تسليم شوندگان را. «34» همان‌ها كه چون نام خدا برده مى‌شود، دل‌هايشان پر از خوف (پروردگار) مى‌گردد؛ و شكيبايان در برابر مصيبت‌هايى كه به آنان مى‌رسد؛ و آن‌ها كه نماز را بر پا مى‌دارند، و از آنچه به آنان روزى داده‌ايم انفاق مى‌كنند. «35»

تفسير

اين منحصر به پيروان ابراهيم نيست كه مراسم قربانى براى خدا دارند، بلكه براى قبل از آن‌ها نيز مقرر شده بود، امت‌هايى كه ايمان داشتند اجازه داشتند تا آنان نيز مانند شما نام خدا را بر چهارپايانى كه به آن‌ها روزى داديم ببرند. اساساً قربانى كردن يك عمل خرافى نيست بلكه وقتى به نام خدا صورت بگيرد سمبلى از آمادگى انسان براى فداكارى

و قربانى شدن در راه او و از دست دادن سرمايه هايش است، بعلاوه اينكه طريقه‌اى براى اطعام فقرا نيز هست. حال كه خداى شما همان خدايى است كه براى امت‌هاى گذشته نيز احكام شما را تشريع كرد، پس بدانيد معبود شما و آن امت‌ها يكى است، لذا اسلام بياوريد و تسليم او شويد و اعمالتان را فقط براى تقرب جستن به او انجام دهيد كه در اين صورت از «مخبتين» خواهيد بود كه آيه 35 آن را توضيح مى‌دهد.

آيه 35 چهار صفت براى مخبتين ذكر مى‌كند، اولًا وقتى نام خدا برده مى‌شود دل هايشان مملو از خوف پروردگار مى‌گردد، البته اين خوف نه به واسطه ترديد در رحمت خدا يا ترس بى مورد از غضب الهى است بلكه به جهت مسؤوليت هايى است كه احتمالًا در انجام آن كوتاهى كرده‌اند. با درك مقام و عظمت الهى دچار خوف مى‌شوند. ثانياً در برابر حوادث و مصائب صابرند و به واسطه مشكلات هيچگاه از طريق حق منحرف نشده و دچار يأس و كفران و فرار از مسؤوليت نمى‌شوند. ثالثاً نماز را برپا مى‌دارند، لذا ارتباطشان با خالق جهان محكم است. رابعاً از روزى‌هاى خدا انفاق مى‌كنند و در نتيجه پيوندشان با خلق خدا نيز مستحكم است.⁽¹⁾نكته‌ها

راغب در مفردات مى‌گويد: «نسك» به معناى عبادت است و «ناسك» به معناى

عابد است و مناسك حج يعنى مواقعى كه اين عبادت در آنجا جمع مى‌شود يا به معناى خود اين اعمال است. «منسك» به معناى مصدر ميمى و اسم زمان و مكان هر سه مى‌آيد. مرحوم علامه طباطبايى قدس سره مى‌فرمايد: «منسك» در آيه شريفه مصدر ميمى و به معناى عبادت است، عبادتى كه مشتمل بر قربانى و ذبح نيز هست. و لكن نويسندگان تفسير نمونه بر آنند كه «منسك» به معناى خصوص قربانى است.⁽¹⁾3. ياد نام خدا در تمام اديان

ذكر نام خدا به هنگام ذبح اختصاصى به امت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ندارد بلكه در تمام امّت‌ها اين امر مشروع بوده است «و لكلّ امّة جعلنا منسكاً ليذكروا اسم اللَّه ...».⁽²⁾4. وجوب ذكر نام خدا هنگام قربانى

ذكر نام خدا به هنگام ذبح و قربانى امرى واجب است «ليذكروا اسم اللَّه ...» چنانكه اين معنا در آيه 36 حج نيز بيان شده است.

مراسم قربانى عبادت خدا و سپاسگزارى در برابرنعمت‌هاى اوست «جعلنا منسكاً ... على ما رزقهم اللَّه من بهيمة الانعام».

نام خداوند به قدرى داراى ارزش است كه اگر هنگام ذبح حيوان بر زبان جارى شود، گوشت آن حيوان حلال وگرنه حرام خواهد بود.⁽³⁾

اوصافى كه در آيه شريفه در تفسير (مخبتين) آمده مانند ترس از خدا و صبر و بپا داشتن نماز و انفاق، همه اينها در حج وجود دارد.⁽¹⁾9. تسليم بودن براى رضاى خدا

جز براى خداوند نبايد تسليم بود، تقديم (له) بر (اسلموا) مفيد حصر است.

رسيدگى به محرومان در حج‌

«و البدن جعلناها لكم من شعائر اللَّه لكم فيها خير فاذكروا اسم اللَّه عليها صوافّ فاذا وجبت جنوبها فكلوا منها و اطعموا القانع والمعترّ كذلك سخّرناها لكم لعلّكم تشكرون* لن ينال اللَّه لحومها و لا دماؤها و لكن يناله التّقوى منكم كذلك سخّرها لكم لتكبّروا اللَّه على ما هديكم و بشّر المحسنين».⁽²⁾

ترجمه

و شترهاى چاق و فربه را (در مراسم حج) براى شما از شعائر الهى قرار داديم؛ در آن‌ها براى شما خير و بركت است؛ نام خدا را (هنگام قربانى كردن) در حالى كه به صف ايستاده‌اند بر آن‌ها ببريد؛ و هنگامى كه پهلوهايشان آرام گرفت (و جان دادند)، از گوشت

آن‌ها بخوريد، و مستمندان قانع و فقيران را نيز از آن اطعام كنيد اين گونه ما آن‌ها را مسخّرتان ساختيم، تا شكر خدا را به جا آوريد. «36» نه گوشت‌ها و نه خون‌هاى آن‌ها، هرگز به خدا نمى‌رسد. آنچه به او مى‌رسد، تقوا و پرهيزكارى شماست. اين گونه خداوند آن‌ها را مسخّر شما ساخته، تا او را به خاطر آن كه شما را هدايت كرده است بزرگ بشمريد؛ و بشارت ده نيكوكاران را. «37»

تفسير

و شترهاى چاق را براى شما از شعائر الهى قرار داديم، در آن‌ها براى شما خير و بركت است. اگر شتر چاق و درشت از شعائر الهى خوانده شده به اعتبار اين است كه براى خدا قربانى شده لذا ادامه مى‌دهد كه وقتى هنگام قربانى شدن ايستاده و دست و پاهايشان بسته است، نام خدا را هنگام قربانى كردن آن‌ها، در حالى كه به صف ايستاده‌اند ببريد و هنگامى كه با پهلو به زمين افتادند و آرام گرفتند و جان دادند از گوشت آن‌ها بخوريد و مستمندان قانع و فقيران معتر را نيز از آن اطعام كنيد. در انتهاى آيه 36 مى‌فرمايد خدا اينچنين حيوانى با آن بزرگى و قدرت را تسليم شما مى‌كند تا بتوانيد او را به راحتى مسخر كنيد، آيا نبايد شكر اين را بجا آورد؟

ممكن است كسى تصور كند كه از خون و گوشت اين قربانى‌ها بهره‌اى به خدا مى‌رسد يا توهم كند كه اگر بهره‌اى از اين گوشت‌ها به خدا نمى‌رسد پس چرا امر به قربانى كردن مى‌كند؟ جواب مى‌دهد كه اين درست است كه هرگز از گوشت‌ها و خون‌هاى آن‌ها چيزى به خدا نمى‌رسد، ليكن اين قربانى‌ها تقوا و آثار معنوى براى آورنده‌اش دارد و اين صفات و آثار معنوى است كه به سوى خدا صعود مى‌كند و صاحبش را به خدا نزديك

مى‌كند، آنقدر نزديك كه ديگر حجابى بين او و خدا نماند. خدا آن حيوان را اينچنين براى شما مسخر نمود تا همان تسخير وسيله هدايت شما به سوى اطاعت و تقرب به او شود و بتوانيد با قربانى كردن آن و در هنگام ذبح به ياد عظمت او و كبريايى خدا بيفتيد و او را در برابر هدايت به چنين عبادتى و كسب رضاى او و ثوابش تكبير گوييد. در آخر مى‌فرمايد نيكوكاران را بشارت ده، همانهايى را كه چنين اعمال نيكى انجام مى‌دهند و در راه خدا انفاق مى‌كنند و از هيچ احسانى دريغ ندارند.⁽¹⁾

قانع؛ فقيرى است كه به آنچه به او برسد راضى و قانع باشد و شكر خداى را بجا آورد و سؤال نكند.⁽²⁾

معتر؛ آن فقيرى است كه بر خلاف قانع خود را طلبكار مى‌داند و از مردم سؤال مى‌كند و زمانى كه به او كمكى مى‌شود قانع نيست و تقاضاى بيشتر دارد.⁽³⁾

مفسرين اختلاف نظر دارند در اينكه امر در «فكلوا منها» دلالت بر وجوب دارد يا استحباب و يا اباحه؟ بعضى گفته‌اند امر در «كلوا» براى اباحه و امر در «اطعموا» براى وجوب است. شيخ طبرسى مى‌گويد اين امر به معنى اذن و جواز است نه وجوب، زيرا مردم جاهليت خوردن گوشت قربانى را بر خود حرام مى‌دانستند. «الامر عقيب الحظر يدلّ على الاباحه» امر پس از منع دلالت بر اباحه مى‌كند.

نكته‌ها

در بزرگداشت شعائر الهى، شتر چاق و سالم انتخاب كنيد. (والبدن) (بدن) جمع بدنه به معناى شتر سالم و چاق است.⁽¹⁾2. بهترين روش قربانى

بهترين روش قربانى شتر نحر آن در حال ايستاده است. (صواف) حيوانى است كه زانوى خود را صاف نگهداشته است.⁽²⁾3. زمان استفاده از قربانى

تا روح در بدن حيوان وجود دارد، استفاده از آن حرام است (وجوب) مصدر (وجبت) به معناى سقوط و افتادن است و (جنوب) نيز جمع (جنب) و به معناى پهلو است يعنى وقتى شتران افتادند و به پهلو غلطيدند (جان دادند) از گوشت آن استفاده كنيد. گفتنى است كه عرب جاهلى گمان مى‌كرد كه قربانى مال خدايان است و استفاده از آن ممنوع است، خداوند دراين آيه براين گمان خط بطلان كشيده است.⁽³⁾4. شكر نعمت

رام بودن و مسخّر بودن حيوانات، خوردن گوشت قربانى و اطعام به ديگران از جمله نعمت‌هاى الهى است كه بايد سپاسگزارى شود «لعلّكم تشكرون».⁽⁴⁾

ضمير لحومها و دماؤها به (بدن) برمى‌گردد، يعنى هرگز گوشت‌ها و خون‌هاى شتران قربانى به خدا نخواهد رسيد، آيه هشدارى است به همه مؤمنان كه خداوند به پيكر و ظاهر عمل نمى‌نگرد بلكه به نيت و باطن عمل مى‌نگرد.

تقديم قانع بر معتر بدان لحاظ است كه معتر هيچگاه گرسنه نمى‌ماند چون بدون هيچ پروايى دست نياز بسوى مردم دراز كرده و حتى گاهى بيش از حد نياز مطالبه مى‌كند. ولى قانع بخاطر آبرومندى و خويشتندارى از كسى سؤال نمى‌كند و نياز خويش را اظهار نمى‌دارد ولذا انسان بايد در مرحله اول به اينگونه افراد برسد و آنان را تأمين نمايد.

نكته ظريفى در اينجا هست و آن اينكه امر در «كلوا منها» بنا بر مشهور ظهور در استحباب دارد، يعنى بايسته و شايسته است حاجى مقدارى از قربانى بخورد و شايد اين امر بدان جهت باشد كه فقرا در اين رابطه احساس حقارت نكنند و از سوى ديگر بيانگر نوعى مساوات بين طبقات متمكن و مستمند جامعه باشد. در هر حال مشهور آن است كه قربانى بايد سه قسمت شود: يك قسمت آن اطعام به اهل و عيال، قسمت دوم به فقرا

(قانع و معتر) اعطا شود و قسمت سوم به دوستان و نزديكان اهدا گردد.⁽¹⁾

حضرت ابراهيم عليه السلام و قربانى در راه خدا

«فبشّرناه بغلام حليم* فلمّا بلغ معه السّعى قال يا بنىّ انّى ارى فى المنام انّى اذبحك فانظر ماذاترى قال يا ابت افعل ما تؤمر ستجدنى ان شاء اللَّه من الصّابرين* فلمّا اسلما و تلّه للجبين* و ناديناه ان يا ابراهيم* قد صدّقت الرّؤيا انّا كذلك نجزى المحسنين* انّ هذا لهو البلاؤ المبين* و فديناه بذبح عظيم* و تركنا عليه فى الآخرين* سلام على ابراهيم».⁽²⁾

ترجمه

ما او [/ ابراهيم] را به نوجوانى بردبار و صبور بشارت داديم. «101» هنگامى كه با او به مقام سعى و كوشش رسيد، گفت: «پسرم! من در خواب ديدم كه تو را ذبح مى‌كنم، نظر تو چيست؟» گفت: پدرم! هر چه دستور دارى اجرا كن، به خواست خدا مرا از صابران خواهى يافت.» «102» هنگامى كه هر دو تسليم شدند و ابراهيم جبين او را بر خاك نهاد، «103» او را ندا داديم كه: «اى ابراهيم! «104» آن رؤيا را تحقق بخشيدى (و به مأموريت خود عمل كردى).» ما اين گونه، نيكوكاران را جزا مى‌دهيم. «105» اين مسلماً همان امتحان آشكار است. «106» ما ذبح عظيمى را فداى او كرديم، «107» و نام

نيك او را در امت‌هاى بعد باقى نهاديم. «108» سلام بر ابراهيم! «109»

تفسير

ابراهيم عليه السلام در قربانگاه

ابراهيم عليه السلام بعد از اداى رسالت خويش در بابل از آنجا هجرت كرد و نخستين تقاضايش از پروردگار اين بود كه فرزند صالحى به او عطا فرمايد زيرا تا آن روز صاحب فرزند نشده بود.

نخستين آيه مورد بحث سخن از اجابت اين دعاى ابراهيم به ميان آورده است و مى‌گويد: ما او را به نوجوانى حليم و بردبار و پر استقامت بشارت داديم «فبشّرناه بغلام حليم».

در واقع سه بشارت در اين جمله جمع شده است: بشارت تولد فرزندى پسر و بشارت رسيدن او به سنين نوجوانى و بشارت به صفت والاى حلم. سرانجام فرزند موعود ابراهيم طبق بشارت الهى متولد شد و قلب پدر را كه در انتظار فرزندى صالح سال‌ها چشم به راه بود روشن ساخت، دوران طفوليت را پشت سر گذاشت و به سن نوجوانى رسيد.

در اينجا قرآن مى‌گويد: هنگامى كه با او به مقام سعى و كوشش رسيد «فلمّا بلغ معه السّعى» يعنى به مرحله‌اى رسيد كه مى‌توانست در مسائل مختلف زندگى همراه پدر تلاش و كوشش كند و او را يارى دهد.

بعضى «سعى» را در اينجا به معنى عبادت و كار براى خدا دانسته‌اند، البته سعى مفهوم وسيعى دارد كه اين معنى را نيز شامل مى‌شود ولى منحصر به آن نيست و تعبير

«معه» (با پدرش) نشان مى‌دهد كه منظور معاونت پدر در امور زندگى است.⁽¹⁾

به هر حال به گفته جمعى از مفسران، فرزندش در آن وقت 13 ساله بود كه ابراهيم خواب عجيب و شگفت انگيزى مى‌بيند كه بيانگر شروع يك آزمايش بزرگ ديگر در مورد اين پيامبر عظيم الشّأن است، در خواب مى‌بيند كه از سوى خداوند به او دستور داده شد تا فرزند يگانه‌اش را با دست خود قربانى كند و سر ببرد.

ابراهيم عليه السلام از خواب بيدار شد، مى‌دانست كه خواب پيامبران واقعيت دارد و از وسوسه‌هاى شيطانى دور است، اما با اين حال دو شب ديگر همان خواب تكرار شد كه تأكيدى بود بر لزوم اين امر و فوريت آن.

مى‌گويند نخستين بار در شب «ترويه» (شب هشتم ماه ذى الحجه) اين خواب را ديد و در شب‌هاى «عرفه» و شب «عيد قربان» (نهم و دهم ذى الحجه) خواب تكرار گرديد، لذا براى او كمترين شكى باقى نماند كه اين فرمان قطعى خدا است.⁽²⁾

ابراهيم عليه السلام كه بارها از كوره داغ امتحان الهى سرفراز بيرون آمده بود، اين بار نيز بايد دل به دريا بزند و سر بر فرمان حق بگذارد و فرزندى را كه يك عمر در انتظارش بوده و اكنون نوجوانى برومند شده است با دست خود سر ببرد!

ولى بايد قبل از هر چيز فرزند را آماده اين كار كند. رو به سوى او كرد و گفت: فرزندم من در خواب ديدم كه بايد تو را ذبح كنم، بنگر نظر تو چيست؟ «قال يا بنىّ انّى ارى فى المنام انّى اذبّحك فانظر ماذا ترى» فرزندش كه نسخه‌اى از وجود پدر ايثارگر بود و درس صبر و استقامت و ايمان را در همين عمر كوتاهش در مكتب او خوانده بود با آغوش باز و از

روى طيب خاطر از اين فرمان الهى استقبال كرد و با صراحت و قاطعيت گفت: پدرم هر دستورى به تو داده شده است اجرا كن «قال يا ابت افعل ما تؤمر» و از ناحيه من فكر تو راحت باشد كه به خواست خدا مرا از صابران خواهى يافت «ستجدنى ان شاء اللَّه من الصّابرين».

هنگامى كه هردو تسليم و آماده شدند و ابراهيم جبين فرزند را بر خاك نهاد ...

«فلمّا اسلما و تلّه للجبين».⁽¹⁾

بعضى گفته‌اند منظور از جمله «تلّه للجبين» اين بود كه پيشانى پسر را به پيشنهاد خودش بر خاك نهاد، مبادا چشمش در صورت فرزند بيفتد و عواطف پدرى به هيجان درآيد و مانع اجراى فرمان خدا شود!⁽²⁾

به هر حال ابراهيم صورت فرزند را بر خاك نهاد و كارد را به حركت در آورد و با سرعت و قدرت بر گلوى فرزند گذارد در حالى كه روحش در هيجان فرورفته بود و تنها عشق خدا بود كه او را در مسيرش بى ترديد پيش مى‌برد، اما كارد برنده در گلوى لطيف فرزند كمترين اثرى نگذارد!

ابراهيم در حيرت فرو رفت، بار ديگر كارد را به حركت درآورد ولى باز كارگر نيفتاد.

آرى ابراهيم «خليل» مى‌گويد: ببر! اما خداوند «جليل» فرمان مى‌دهد نبر! و كارد تنها گوش بر فرمان او دارد.

اين جاست كه قرآن با يك جمله كوتاه و پرمعنى به همه انتظارها پايان داده و مى‌گويد: در اين هنگام او را ندا داديم كه‌اى ابراهيم «و ناديناه ان يا ابراهيم».

آنچه را در خواب مأموريت يافتى انجام دادى «قد صدقت الرّؤيا»، ما اينگونه نيكوكاران را جزا و پاداش مى‌دهيم «انّا كذلك نجزى المحسنين».

هم به آن‌ها توفيق پيروزى در امتحان مى‌دهيم و هم نمى‌گذاريم فرزند دلبندشان از دست برود، آرى كسى كه سرتاپا تسليم فرمان ما است و نيكى را به حد اعلا رسانده جز اين پاداشى نخواهد داشت.

سپس مى‌افزايد اين مسلّماً امتحان مهم و آشكارى است «ان هذا لهو البلاء المبين». ذبح كردن فرزند با دست خود آن هم فرزندى برومند و لايق براى پدرى كه يك عمر در انتظار چنين فرزندى بوده كار ساده و آسانى نيست، چگونه مى‌توان دل از چنين فرزندى بركند؟ و از آن بالاتر با نهايت تسليم و رضا بى آنكه خم به ابرو آورد به امتثال اين فرمان بشتابد و تمام مقدمات را تا آخرين مرحله انجام دهد به طورى كه از نظر آمادگى‌هاى روانى و عملى چيزى فروگذار نكند؟ و از آن عجيب‌تر تسليم مطلق اين نوجوان در برابر اين فرمان بود كه با آغوش باز و با اطمينان خاطر به لطف پروردگار و تسليم در برابر اراده او به استقبال ذبح شتافت.