اماکن زیارتی و سیاحتی عراق

مشخصات كتاب

سرشناسه : قمي، محمدرضا

عنوان و نام پديدآور : اماكن زيارتي و سياحتي عراق/ نويسنده محمدرضا قمي؛ ويراستار علي ورسه‌اي

مشخصات نشر : [تهران]: نشر مشعر، ۱۳۷۹.

مشخصات ظاهري : ۹۶ ص.مصور

شابك : 964-6293-42-5۳۵۰۰ريال ؛ 964-6293-42-5۳۵۰۰ريال

وضعيت فهرست نويسي : فهرستنويسي قبلي

يادداشت : چاپ دوم: تابستان ۴۰۰۰ :۱۳۸۰ ريال

موضوع : زيارتگاههاي اسلامي -- عراق -- راهنماها

موضوع : عراق -- راهنماها

رده بندي كنگره : BP۲۶۳/ق‌۸الف‌۸

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۷۶۴

شماره كتابشناسي ملي : م‌۷۹-۸۸۰۱

اشاره

مقدمه:

«زيارت، يكى از سازنده‌ترين برنامه‌هاى تربيتى مكتبِ ماست كه هم تقدير و احترام به پاكيها و فضيلتها ومجاهدتهاست. هم الهام گرفتن از اولياى دين و پاك ساختن روح و جان در حرم مطهّر معصومين عليهم السلام.

سرزمين عراق، قبور مطهّر و نورانى تعدادى از امامان ما و شخصيّتهاى برجسته شيعه را در بردارد.

«كربلا»، كعبه دل و جان ماست. «نجف»، كوى ولايت است و «كاظمين» و «سامرّا»، كهرباى جانهاى شيفته دوستداران اهل‌بيت عليهم السلام.

زيارت عتبات عاليات و چهره نهادن بر تربت مقدّس امامان، بوسه زدن بر ضريح منوّر آن پاكان، همواره مورد اشتياق و آرزوى ديرين دلدادگان عترتِ مصطفىصلى الله عليه و آله و مورد تأكيد فراوان اهبيت عليهم السلام بوده است.

امروز، اين شوق، در دلهاى ما افروخته‌تر است و زيارت قبور امامان در اين سرزمين و ديدار از اماكن مقدس و جاهاى ديدنى و خاطره‌انگيز در اين ديار فراهم

شده است.

آنچه در اين مجموعه تقديم شما زائران محترم عتبات عاليات مى‌شود، اطلاعاتى‌است در باره اماكن ديدنى و آثار مقدّس اين سرزمين. بديهى است هر چه شما عزيزان با تاريخ گذشته اسلام و شخصيتهاى بزرگوار آيين‌مان، آشناتر شويد، اين زيارت برايتان شيرين‌تر و خاطره‌انگيزتر خواهد بود.

خرسنديم كه اين مجموعه را به عنوان راهنماى شما زائران عزيز كه عازم كوى عشق و ايثاريد، تقديم كنيم.

باشدكه زيارتى باشناخت و معرفت بيشترداشته باشيد و ازاين سفر، بيشترين توشه معنوى رابرگيريد. ان شاءاللَّه.

معاونت آموزش و تحقيقات

بعثه مقام معظّم رهبرى

عراق

سرزمين «عراق» يا «بين النهرين»، بنابر كاوشهاى باستان شناسان، يكى از كهنترين جايگاههاى سكونت انسان و تمدن بشرى است و پيشينه تاريخى آن به هزاران سال پيش از ميلاد مسيح عليه السلام باز مى‌گردد. نام «عراق»، بنا به گفته مورّخان برگرفته از موقعيت جغرافيايى آن؛ يعنى نزديكى و مجاورتش با آب است؛ زيرا عرب هر سرزمينى را كه داراىصحرا و درخت باشد و در مجاورت دريا يا رودخانه قرار گيرد عراق گويد، و يا آنكه برگرفته از نام فارسى «ايران شهر» يا «ايراك» به معناى سرزمينهاى پست است كه پس از تعريب، عراق گرديده است. برخى از مستشرقان، نام اين سرزمين را برگرفته از كلمه آرامىِ «آراكا» مى‌دانند كه به معناى سرزمين مقدس مى‌باشد.

همسايگان عراق عبارتند از: تركيه در شمال، ايران در شرق، اردن و سوريه در غرب و عربستان و كويت در جنوب.

مساحت عراق 713/ 446 كيلومتر مربع و معادل يك

سوّم (13) ايران است. اين كشور از دو بخش «كوهستانى» «⁽¹⁾» و «دشت وصحرا» تشكيل شده و (بجز شمال آن) داراى آب و هواى سرد و خشك و گزنده در زمستان و گرم و سوزان در تابستان است. ملّت عراق از همزيستى چندين قوم تشكيل يافته كه عبارتند از:

عرب؛ كه اكثريت ساكنان اين سرزمين را تشكيل داده است.

كُرد؛ كه در بخش شمالى اين كشور سكونت دارند و طبق برخى آمار، 17% جمعيت عراق را تشكيل مى‌دهند.

ايرانى؛ كه در شهرهاى مذهبى عراق و مناطق مرزى ميان ايران و عراق سكونت دارند.

ترك؛ كه در برخى استانهاى شمالى هم مرز با تركيه زندگى مى‌كنند.

همچنين ارامنه و آشوريان، اقليتهاى بسيار كوچكى را در اين كشور تشكيل مى‌دهند.

دين مردم عراق عبارت است از اسلام (سنّى حنفى- شيعه)، مسيحى، يهودى،صابئه، و ... ليكن اكثريت مردم عراق را مسلمانان شيعه تشكيل مى‌دهند و بر اساس برخى آمار غير رسمى، شيعيان متجاوز از 60% مردم عراق‌اند.

در عراق دو رودخانه مهم؛ يعنى دِجْله و فُرات و

چندين رود كوچك؛ مانند غرّاف، ديالى، خابور، زاب كبير و زابصغير جريان دارد، از اين رو سرزمينى حاصلخيز و داراى كشاورزى گسترده است. عراق دشتها وصحراهاى بزرگ ديگرى نيز دارد كه بخش عمده غرب و جنوب غربى اين كشور را در بر گرفته و اين سرزمينها قسمتى ازصحراى بزرگ «بادية الشام» را تشكيل مى‌دهد.

گفتنى است كه اروندرود نيز مرز مشترك ايران و عراق در منطقه جنوب ايران است.

پيشينه تاريخى عراق

اشاره

عراق داراى پيشينه تاريخى بسيار كهن بوده و يكى از قديمى‌ترين تمدنهاى بشرى را در خود پرورانده و جاى داده است؛ از اين رو، در جاى جاى عراق آثار تارخى و باستانى متعلّق به دوره‌هاى گوناگون؛ از هزاران سال پيش از تولد حضرت مسيح عليه السلام تا پس از ظهور اسلام را مى‌توان ديد، سير تاريخىِ حكومتها و خاندانهاى حاكم بر عراق بدين شرح است:

1- سومريان (4500 ق. م- 2300 ق. م)

در اين دوره، ملّت سومر در بخش جنوبى عراق و در دو سمت رودخانه‌هاى دجله و فرات سكونت داشته‌اند و بنا بر كاوشهاى باستانشناسان، اين قوم كه نژاد آنها

همچنان مورد ترديد است، داراى تمدن كشاورزى قابل توجهى بوده و چندين شهر را به نامهاى: «ارك»، «اريدو»، «لاجش» و جزاينها پايه‌ريزى كرده بودند. پايتخت اين سلسله حاكم، شهر باستانىِ «اور» بوده‌است.

سومريان بر اثر حملات جنگجويان اكدى از ميان رفتند.

2- اكديان (4500 ق. م- 2300 ق. م)

همزمان با حكومت سومريان در جنوب عراق، در ميانه عراق سلسله ديگرى از مردمان سامى نژاد زندگى مى‌كردند و داراى شهرهاى آبادى همچون: «بورسيبا»، «كيش»، «نفَّر»، «اجاده» و جز اينها بودند و همواره بر سر تصاحب زمينهاى كشاورزى با دولت جنوبى خود به نزاع بر مى‌خاستند تا آنكه در سال 2750 ق. م مردى به نام «سرجون اكدى» در ميان آنان به قدرت رسيد و توانست با جنگها و حملات خود سومريان را نابود و سرزمينهاى آنان‌را تصاحب كند، ليكن ملّت شكست خورده سومرى بار ديگر توانست اكديان را در حملات خود شكست دهد.

پس از آن حاكمان سومرى و اكدى به توافق رسيدند و در سال 2500 ق. م، كشور يكپارچه‌اى به نام «اكد و سومر»، كه تمامىِ‌ميانه و جنوب عراق را در بر مى‌گرفت، به پا داشتند.

3- ايلاميان (عيلاميان)

اينان مردمانى بودند كه در منطقه كوهستانى

شمال خوزستان زندگى مى‌كردند و پايتختشان شهر شوش بود. داراى دولتى مقتدر و جنگجويانى دلير بودند.

سربازان ايلامى در سال 2320 ق. م به سرزمين اكديان حمله‌ور شدند و پس از اشغال پايتخت آنان، پادشاه اكدى را به اسارت خود در آوردند و بتدريج نفوذ و سيطره خود را بر سر تا سر ميانه و جنوب عراق گسترش دادند.

4- بابليان (2200 ق. م)

يكى از قبايل سامى به نام «عموريان» كه همواره در كناره‌هاى درياى مديترانه سكونت داشتند، به منظور دست يابى به منابع آب و كشاورزى، به سمت شرق حركت كرده و سرزمينهاى ميانى عراق را به اشغال خود در آوردند و پايتخت خود را شهر بابل (در نزديكى حلّه كنونى) قرار دادند. دهها سال ميان عموريان و ايلاميان جنگها در گرفت و همچنان ادامه داشت تا آنكه ششمين پادشاه عمورى با قدرت تمام به جنگ ايلاميان رفت و پس از شكست‌دادن ارتش آنان، شهر شوش پايتخت ايلاميان را به اشغال خود درآورد و بدين ترتيب امپراتورى عظيم خود را پايه‌ريزى كرد كه از آن پس به نام «امپراتورى بابليان» شهرت يافت. او شهر بابل را به اوج عظمت و شكوه و جلال رسانيد كه امروزه آثار آن زينت‌بخش موزه‌هاى جهان است.

5- آشوريها (1300 ق. م- 606 ق. م)

يكى از قبايل سامى آشوريان هستند كه در سال 3000 ق. م به شمال عراق هجرت كردند. آنان نخست جزو قلمرو سومريان و سپس بابليها قرار گرفتند. مردمان اين قوم به شجاعت و جنگجويى شهرت داشتند؛ و به همين جهت نيروى نظامى دو حكومت پيشين را تشكيل مى‌دادند. آنها پس از ضعف دولت بابليها، نخست ايالات اطراف خود و سپس بابل را اشغال كردند و همچنان به توسعه امپراتورى خويش مشغول بودند تا آنكه در سال 800 ق. م سرتاسر عراق و سرزمينهاى شرق درياى مديترانه و شمال آن را تا حدود ارمنستان در سيطره خود داشتند. پادشاه «سرجون دوم» و فرزندش «سنحاريب» يكى از مشهورترين پادشاهان اين امپراتورى بودند.

6- كلدانيها (606 ق. م- 539 ق. م)

پس از ضعف امپراتورى آشور، در نتيجه شورش مردمان تحت فرمان آنها در ايالات دوردست و اختلافات داخلى، يكى از قبايل سامى به نام «كلدو» كه در جنوب عراق به دامدارى مشغول بودد، سر به شورش برداشته و با سربازان آشورى به نبرد بر خاست. وسرتاسر جنوب عراق را اشغال نمود و سپس شهر بابل را به تصرف درآورد و آنگاه به همراه پادشاه ماد، پايتخت آشوريان را مورد حمله قرار داد و پس ازاشغال آن، سرزمينهايشان راميان قوم خود تقسيم كرد. كلدانيها در سال 606 ق. م

آشوريها را نابود ساختند و دولت بابليان جديد را در شهر بابل پايه‌ريزى كردند.

يكى از مشهورترين پادشاهان آنان به نام «نَبوكَدنَصَر» يا «بُخت نصر» بود كه 40 سال پادشاهى نمود و مصريان را شكست داد و پايتخت يهوديان (اورشليم) را تسخير و ويران كرد و هزاران يهودى را به اسارت گرفت و به بابل آورد. در دوران اين پادشاه علم رياضيات و نجوم پيشرفت فراوانى كرد و تقسيم شبانه‌روز به 24 ساعت و هر ساعت به 60 دقيقه و هر دقيقه به 60 ثانيه، و تعيين ماههاى خورشيدى و قمرى و پيش‌بينى خسوف و كسوف و جز اينها، از اكتشافات اين دوره است.

7- مادها و پارسها (539- 331 ق. م)

دو قوم ماد و پارس همراه قوم پارت از نژاد آريايى بوده و جمعاً اقوام ايرانى را تشكيل مى‌دادند. مادها در غرب و پارسها در جنوب ايران سكونت داشتند. ابتدا مادها دولتى تشكيل دادند و سپس به رهبرى كورش دولت هخامنشى را بنيادگذارى كردند. اين دولت با غلبه بر عراق، آسياىصغير و مصر توانست دولتى مقتدر و ثروتمند را در مناطق مذكور تأسيس كند.

داريوش هخامنشى نيز پس از كورش يكى از مقتدرترين شاهان هخامنشى است. پايتخت اين دولت تخت‌جمشيد بوده است. دولت مزبور با حمله اسكندر مقدونى از بين رفت.

8- يونانيها (331- 247 ق. م)

اسكندر كبير پس از به قدرت رسيدن در يونان، به جنگ با ايرانيها شتافت و نخست آسياىصغير را اشغال كرد و سپس در سال 331 ق. م موفق شد و سرتاسر عراق را تحت سيطره خود در آورد. پس از مرگ اسكندر «سلوكى» به حكمرانى عراق رسيد و دولت سلوكيان را در عراق ايجاد كرد كه تا سال 247 ق. م دوام يافت.

9- پارتيان (247 ق. م- 226 م)

اينان يكى از اقوام آريايى ساكن در خراسان كنونى بودند كه بتدريج متصرفات خود را توسعه دادند و عاقبت سلوكيان را از ايران و عراق راندند و خود جايگزين آنان شدند و شهر تيسفون را پايتخت خويش قرار دادند.

پارتيان 473 سال حكومت راندند و عاقبت «آردوان» آخرين پادشاه آنان در سال 226 م. توسط سلسله ساسانيان از ميان رفت.

10- ساسانيان (226 م- 652 م)

اين امپراتورى چهار قرن عراق را در تصرف خود داشت و پايتخت آن شهر تيسفون بود، تا اين كه عاقبت در سال 16 هجرى ارتش اسلام لشكريان ايرانى را شكست داد و دين مُبين اسلام وارد عراق و ايران گرديد. در دوره حكمرانى ساسانيان، عراق پيشرفتهاى فراوانى در زمينه‌هاى كشاورزى و شهرسازى كرد كه بسيارى از آثار آن تاصدها سال بعد باقى بود.

دوره اسلامى

ارتش اسلام در سال 14 يا 15 ه. به فرماندهى سعد بن ابى‌وقّاص به عراق حمله كرد و عاقبت طى چند سال جنگ، در سال 16 هجرى، ارتش ساسانى را شكست داد و عراق را به تصرف درآورد. از اين تاريخ، عراق جزئى از متصرّفات اسلامى گرديد كه خليفه از مدينه بر آن حكم مى‌راند. اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام براى نخستين بار در سال 36 ه. شهر نوبنياد كوفه را پايتخت خود قرار داد و از آنجا بر سرتاسر جهان اسلام حكم مى‌راند.

امويان (41 ه.- 132 ه.)

پس از شهادت اميرمؤمنان عليه السلام در سال 40 ه. ق. و انتقال خلافت به امويان، عراق كه مركز آن دمشق بود، بخشى از امپراتورى امويان گرديد و سيطره آنان بر عراق تا سال 132 ه. ادامه يافت.

عباسيان (132- 656 ه.)

پس از سقوط امويان، ابوالعباس سَفّاح نخستين خليفه عباسى در سال 132 ه. ق. در شهر هاشميه (نزديك كوفه) اعلان خلافت عباسى نمود. 37 خليفه عباسى، 524

سال از عراق بر جهان اسلام حكومت راندند، و سرانجام آخرين خليفه عباسى، مستعصم باللَّه در سال 656 ه. ق.

هلاكوخان مغول شكست خورد و از بين رفت.

ايلخانيان (656- 738 ه.)

پس از مرگ هلاكوخان، عراق از سوى جانشينان او كه «ايلخانيان» ناميده مى‌شدند، به مدت 80 سال اداره شد.

برخى از ايلخانان مسلمان بودند و عاقبت، سلسله آنان توسط شيخ حسن جلائرى منقرض گرديد.

جلائريان (738- 813 ه.)

اين خاندان مدت 75 سال بر عراق حكومت راندند.

آق قويونلو و قراقويونلو (813- 914 ه.)

اين دو ايل ترك تبار، مدت يك قرن در عراق حكومت كردند.

صفويان (914- 941 ه.)

شاه اسماعيلصفوى درسال 914 ه. ق. بغداد را فتح كرد. و پس از او فرزندش شاه تهماسب تا سال 941 ه. ق.

عراق را جزو متصرّفات خود داشت. در اين سال عراق از سوى سلطان سليمان قانونى، پادشاه عثمانى، مسخّر گرديد. البته در دوران سلطنت شاه‌عباسصفوى (در سال 1033) عراق بار ديگر به تصرفصفويان درآمد و تا

سال 1049 ادامه يافت. در اين سال سلطان مراد چهارم، خليفه عثمانى، بغداد را فتح كرد و عراق را به تصرف خود درآورد.

عثمانيان (1049- 1335 ه. ق.)

عراق عملًا از سال 941 ه. بجز در سالهاى 1032 تا 1049 ه. ق. و در دوره سلطنت نادرشاه افشار در سال 1146 ه. ق. كه مدت كوتاهى عراق را تسخير نمود، همواره جزئى از ولايات حكومت عثمانى بود و توسط واليان منصوب از سوى دربار عثمانى اداره مى‌شد. سيطره آنان بر عراق تا جنگ جهانى اوّل ادامه يافت.

انگليسيها (1917 م- 1924 م)

ارتش عثمانى پس از شكست سخت خود از ارتش انگلستان، به سوى تركيه عقب‌نشينى كرد و در روز 11 آوريل 1917 ميلادى لشكريان فاتح به سركردگى «ژنرال مود» وارد بغداد شدند و بدينگونه عراق جزو متصرفات بريتانيا قرار گرفت.

دولت ملى عراق

در سال 1920 ميلادى ملّت عراق به رهبرى عالمان و مراجع دينى در عتبات، قيام و انقلاب گسترده‌اى را بر عليه ارتش اشغالگر انگلستان آغاز كرد كه 6 ماه ادامه داشت و به تضعيف نفوذ انگليسى‌ها در عراق انجاميد و آنان را

وادار به قبول خواست مردم در تشكيل دولت ملى عراق كرد. اين جنبش در تاريخ عراق به نام «ثورة العشرين» شهرت دارد.

در پى اين قيام، دولت انگلستان فيصل سومين فرزند شريف حسين امير مكه را به عنوان پادشاه عراق برگزيد و مراسم تاجگذارى او در روز عيد غدير سال 1921 م. در بغداد انجام پذيرفت. رژيم سلطنتى عراق تا سال 1958 م.

بر عراق حكومت راند.

دولت جمهورى عراق

در سال 1958 م. سرهنگ عبدالكريم قاسم اقدام به كودتاى نظامى كرد و رژيم سلطنتى را سرنگون نمود و آنگاه رژيم جمهورى را در عراق برقرار ساخت كه تا به امروز ادامه دارد. «⁽¹⁾»***

عكس جغرافياى عراق

اماكن زيارتى و سياحتى عراق

سرزمين عراق يكى از كهن‌ترين تمدنهاى بشرى از آغاز تاريخ تا دوران اسلامى را در خود جاى داده است، از اين رو در جاى‌جاى عراق مى‌توان مراكز دينى و مذهبى و باستانى فراوانى را يافت كه ما در دو بخش: «مراكز دينى و زيارتگاههاى مذهبى» و «آثار تاريخى و باستانى» به معرفى آن مى‌پردازيم:

بخش اوّل مراكز دينى و زيارتگاههاى مذهبى

اشاره

عراق نخستين كشورى بود كه از سوى لشكريان مسلمان در سال 16 ه. ق. فتح گرديد و به دستور خليفه دوم، دو شهر بصره و كوفه پايه‌ريزى و بنياد نهاده شد. امير مؤمنان عليه السلام نيز كه براى سركوب نمودن غائله جمل از مدينه به عراق آمده بود، شهر كوفه را تا پايان عمر مركز حكومت قرار داد. بعد از آن نيز عباسيان پس از دستيابى به خلافت اسلامى، نخست شهر هاشميه (در نزديكى كوفه)

و بعد شهر بغداد و سپس شهر سامرّا و مجدداً بغداد را پايتخت خود برگزيدند. از اين روست كه در جاى‌جاى اين سرزمين، مدفن و آرامگاه امامان بزرگوار شيعه،صحابه پيامبرصلى الله عليه و آله، تابعين، امامان مذاهب سنى، رؤساى فرقه‌ها و گروهها و طوايف ديده مى‌شود.

در اين نوشته با توجه به اهميت جايگاههاى زيارتى، نخست به حرمهاى مطهر امامان معصوم عليهم السلام پرداخته، آنگاه مزارهاى ديگر شهرها را معرفى خواهيم كرد.

نجف اشرف

اشاره

اين شهر كه در 160 كيلومترى جنوب غربى بغداد و در كناره دشت بى‌آب و علفصحراى شام (بادية الشام) واقع است؛ داراى آب و هواى بسيار گرم و زمينى خشك و كم آب مى‌باشد. در منابع شيعه، روايات فراوانى درباره فضيلت و قداست سرزمين نجف آمده است، به همين جهت هر مؤمنى آرزوى زيارت اين سرزمين و زندگى و دفن شدن در آن را دارد؛ زيرا بنا به گفته روايات، هر كس در اين سرزمين مدفون شود، از عذاب قبر در امان است.

امروزه اين شهر مركز يكى از استانهاى عراق و از شهرهاى مهم اين كشور بشمار مى‌رود.

جايگاههاى زيارتى اين شهر عبارتند از:

1- حرم مطهر اميرالمؤمنين على عليه السلام

آستان مقدّس حضرت على عليه السلام در مركز شهر قرار دارد كه از يك گنبد طلايى عظيم و يك گنبد خانه و رواقهاى متعدد و يكصحن، با برخى ضمائم تشكيل شده است. نخستين ساختمان حرم مطهر در دوران هارون‌الرشيد عباسى بنا گرديد و پس از آن همواره در حال تجديد و عمران و توسعه بوده است. ساختمان امروزى از آثارصفويه است. گنبد عظيم و ايوان

روحبخش آن، به دستور نادرشاه افشار با خشتهاى طلايى

عكس شماره 1 مرقد امير مؤمنان عليه السلام

نماى بيرونى آستان مقدّس مولاى متّقيان عليه السلام

تزيين شده. آيينه كارى حرم به وسيله هنرمندانى از اصفهان در سالهاى دهه چهل شمسى انجام گرفت. قبر مطهر حضرت، درونصندوقى از خاتم و ضريحى نقره‌اى قرار دارد؛صندوق خاتم از ساخته‌هاى دوران شاه اسماعيلصفوى است و از نفايس روزگار بشمار مى‌رود.

ضريح مطهر توسط هنرمندان هندى و چينى در

سال 1345 ه. ق. در هند به همت رهبر شيعيان اسماعيلى

عكس شماره 2 مرقد امير مؤمنان عليه السلام

ضريح مطهّر امام على عليه السلام

ساخته و تقديم حرم مطهر گرديده است. گرداگرد مرقد منور را از چهار سو رواق در بر گرفته است كه همگى به زيباترين شكل توسط هنرمندان ايران تزيين يافته است.

حرم مطهر داراىصحن بسيار بزرگ و دلگشايى است كه اطراف مرقد مطهر را در برگرفته است. اينصحن از ساخته‌هاى دورانصفوى است كه نماى آن با كاشيهاى

خشتى زيبايى تزيين يافته و داراى دو ويژگى منحصر بفرد است:

نخست آن كه: در تمام فصول سال، هنگام ظهر شرعى، سايه از سمت شرق از ميان مى‌رود.

دوّم آن كه: همواره نخستين اشعه آفتاب هنگام بامداد از ميان بازار بزرگ شهر گذشته و پس از عبور از دروازهصحن به ضريح مقدّس مى‌تابد.

در گرداگردصحن مطهر اتاقهايى قرار دارد كه همگى آرامگاه بزرگان است.صحن داراى چهار دروازه اصلى است كه بزرگترين آنها در سمت شرق واقع شده و به «باب الذَّهب» شهرت دارد. دومين دروازه در سمت شمال قرار گرفته و به «باب الطوسى» معروف است.

تصويرص 62 كتاب «دليل السياحة ...»

درِ ضريح مطهّر امام على عليه السلام

سومين دروازه در جنوب است به نام «باب قبله» و چهارمين آن در سمت غرب واقع شده و به «باب سلطانى»

مشهور است.

حرم مطهر، داراى برخى بيوتات ضميمه است كه عبارتند از:

الف- مسجد عمران بن شاهين، كه در دالان منتهى به باب الطوسى قرار گرفته است. اين مسجد كهن، از بناهاى عمران بن شاهين، حاكم جنوب عراق در نيمه قرن چهارم هجرى است.

ب- مسجد خضراء، در زاويه شمال شرقىصحن است كه داراى تاريخ كهن مى‌باشد. اين مسجد در سال 1385 ه. به طرز زيبايى بازسازى گرديد و دهها سال يكى از مراكز اصلى تدريس در حوزه علميه نجف بشمار مى‌رفت.

ج- تكيه بَكتاشيها، اين تكيه در دوره حاكميت عثمانيان بر عراق ساخته شده و محل تجمع و برگزارى مراسمصوفيان بكتاشى تُرك بوده است. ساختمان اين تكيه كه امروزه به انبار آستانه تبديل شده در شمال غرب صحن واقع است.

د- مسجد بالاسر، در دالان سمت غربىصحن قرار گرفته و در محراب آن قطعاتى از كاشيهاى خشتى متعلق به قرن ششم هجرى به چشم مى‌خورد.

2- قبرستان وادى السّلام

اين قبرستان يكى از مقدسترين گورستانهاى مسلمانان و شيعيان‌است و در روايات آمده:

«هر مؤمنى در شرق يا غرب جهان ديده از جهان بر گيرد به روح او ندا مى‌رسد كه به وادى السلام ملحق شو» و بدين منظور فرشته‌اى است به نام «مَلَك نقّاله» كه ارواح مؤمنان را از سرتاسر جهان به اين گورستان مى‌آورد.

3- مقام حضرت حجّت (عجّ)

اين مقام گورستان وادى السّلام قرار دارد و

عكس شماره 2/ 3 مقام حضرت حجّت

مقام امام زمان (عجّ)

جايگاه مقدسى است كه به آن حضرت نسبت داده مى‌شود. از اين رو مردم به زيارت و نمازگزاردن در آن مى‌پردازند.

4- آرامگاه حضرت هود و حضرتصالح عليهما السلام

اين آرامگاه در بخش آغازين گورستان وادى السلام واقع شده است. بنابر روايات اين دو پيامبر در اين

سرزمين مدفون‌اند.

عكس شماره 14

آرامگاه حضرت هود وصالح عليهما السلام

5- مقام حضرت زين‌العابدين عليه السلام

بنا به گفته روايات، جايگاهى است كه‌امام سجّاد عليه السلام هنگام زيارت قبر جدّ خود، در آنجا به نماز ايستاده است، و اين مقام در مغرب شهر نجف واقع است.

6-صافى صفا

مسجدى است كه گفته مى‌شود امير مؤمنان عليه السلام در آنجا نمازگزارده و در گوشه‌اى از آن مدفن يكى از ياران حضرت قرار دارد.

7- مسجد حنّانه

اين مسجد در محله‌اى بدين نام، در ميانه بزرگراه نجف- كوفه قرار دارد، و جايى است كه بنا بر گفته

روايات، هنگامى كه سر امام حسين عليه السلام در آن قرار داده

عكس شماره 12

مسجد حنّانه در نجف اشرف

شده، به ناله پرداخته و يا تعظيم كرده است؛ از اين رو به حَنّانه مشهور است.

8- آرامگاه كُميل بن زياد نَخَعى

اين آرامگاه در ميان بزرگراه نجف- كوفه قرار گرفته و

عكس شماره 13

آرامگاه كميل بن زياد نخعى

داراى صحن وسيع و گنبد بزرگى است. كميل از ياران باوفاى حضرت على عليه السلام بود و دعاى كميل كه حضرت آن را به وى آموخت، مشهور است.

9- آرامگاه شيخ طوسى

او كه يكى از مشاهير فقهاى اماميه و مؤسس حوزه علميه نجف است، در سال 460 ه. وفات يافت و در خانه خود مدفون گرديد، اين مكان پس از مدتى تبديل به مسجدى‌گرديد كه‌طى ده‌قرن گذشته‌يكى ازمراكز تدريس حوزه نجف شمرده مى‌شود. امروزه اين مسجد به نام «جامع الشيخ الطوسى» در شمال حرم مطهر و به فاصله كوتاهى از آن قرار دارد و نيز در گوشه‌اى از اين مسجد آرامگاه علّامه آيةاللَّه سيد محمد مهدى بحر العلوم قرار گرفته كه‌از مشاهيرعلماى اماميه و متوفاى 1212 ه. است.

10- ارامگاه هاى ديگر در نجف

همانطور كه پيشتر گذشت، نجف آرامگاه جمع بسيارى از عالمان بزرگ است كه برخى از آنان عبارتند از:

گفتنى است كه قبر حاج آقا مصطفى خمينى رحمه الله در همين مقبره قرار دارد.

است كه در سمت شمالصحن مطهر قرار دارد.

11- مساجد مشهور نجف عبارتند از:

مسجد شيخ طوسى، كه در كنار مقبره ايشان واقع است

وهمچنان محل‌تدريس اساتيد حوزه نجف مى‌باشد.

مسجد شيخ انصارى، مشهور به مسجد تركها كه امام‌خمينى قدس سره در آن به اقامه نماز جماعت وتدريس مى‌پرداخت.

مسجد هندى، كه از مساجد بزرگ و مشهور نجف و يكى از مراكز تدريس در حوزه علميه نجف و در كنار آن كتابخانه آية اللَّه حكيم و آرامگاه او قرار دارد.

مسجد خضراء، از مساجد مشهور نجف است كه سالها محل تدريس در حوزه علميه نجف بشمار مى‌رفت.

مسجد جواهرى، كه به علت دفن مرحومصاحب جواهر رحمه الله در آن، بدين نام مشهور است.

12- مدارس دينى نجف

از آنجا كه شهر نجف از ده قرن پيش تا كنون، بزرگترين حوزه دينى بوده است، مدارس بسيارى در آن به هدف سكونت و تدريس طلّاب ساخته شده كه مشهورترين آنها عبارتند از: مدرسه قوام، مدرسه آخوند، مدرسه سيد يزدى، مدرسه قزوينى، مدرسه سليميه، مدرسه جامعة النجف الدينيّة، مدرسه بخارائى، مدرسهصدر اعظم، مدرسه بادكوبى، مدرسه مهديّه، مدرسه آية اللَّه بروجردى، مدرسه ايروانى، مدرسه معتمد، مدرسه هندى، مدرسه شربيانى، مدرسه خليلى، و مدرسه يزدى.

13- كتابخانه‌هاى نجف

نجف شهرى حوزوى و مركز علم و عالمان بوده و هست و از اين رو داراى كتابخانه‌هاى بسيار است كه معمولًا در هر مدرسه كتابخانه‌اى وجود دارد، ليكن تعدادى از آنها مهمتر هستند كه عبارتند از:

كوفه

اشاره

شهر كوفه نخستين شهر اسلامى است كه در سال 17 ه. ق. به دستور خليفه دوم و به دست سعد ابن ابى وقاص سردار فاتح عراق و ايران در بخش ميانى عراق ساخته شد. اين شهر در آن روزگار از موقعيت سوق‌الجيشى مهمى برخوردار بود و از سويى باصحرا و حجاز اتصال داشت و نيز شاخه‌اى از رودخانه فرات مرز شمالى شهر را تشكيل داده و همجوارى آن باشهر باستانى حيره‌وكشتزارها و نخلستانهاى گسترده كه منابع غذايى ارزشمندى براى مردمان داشت بر موقعيت شهر مى‌افزود.

كوفه براى نخستين بار در سال 36 ه. ق. پايتخت دولت اسلامى گرديد و اين هنگامى بود كه اميرالمؤمنين على عليه السلام براى جنگ جمل، مدينه منوره را به قصد عراق ترك كرد. بعدها بتدريج بر اهميت شهر افزوده شد و يكى از مراكز مهم علمى و سياسى جهان اسلام گرديد و جمعيت آن را كه بيشتر ايرانيان تشكيل مى‌دادند، افزون بر يك ميليون نفر دانسته‌اند.

امروزه شهر كوفه موقعيّت پيشين خود را از دست داده و به عنوان يك بخش از توابع شهر نجف شمرده مى‌شود و فاصله دو شهر هشت كيلومتر است كه تقريباً به يكديگر متصل مى‌باشند. اين شهر به علت موقعيت

جغرافيايى‌اش، از آب و هواى ملايم و خنك‌تر از نجف بر خوردار است.

جايگاههاى زيارتى كوفه:

1- مسجد جامع كوفه:

يكى از چهار مسجد مهم و مقدّس جهان اسلام (پس از مساجد مكه، مدينه و بصره) است. اين مسجد نخستين ساختمان شهر جديد التأسيس كوفه در سال 17 ه.. بود.

مسجدى است مربع به طول 110 متر و عرض 116 متر،صحنى وسيع و بدون سقف و ديوارى عظيم و مرتفع دارد؛ همانند برج و باروهاى شهرهاى كهن، كه در دوران عضدالدوله ديلمى ساخته شده است. اين مسجد گنجايش چهل هزارنفر را دارد.

عكس شماره 1/ 9

نماى بيرونى مسجد جامع كوفه

جايگاههاى مقدس درون مسجد كوفه:

گزاردن برخى از معصومان و پيامبران عليهم السلام مى‌باشد.

عكس شماره 3 محراب امير المؤمنين عليه السلام

محراب و مكان ضربت خوردن امير مؤمنان على عليه السلام

مى‌باشد. اين محراب در ميانه ديوار جنوبى مسجد قرار دارد و در سمت راست آن جايگاه شبستان بزرگ ديگرى است كه بنابر برخى روايات، آنجا محراب و محل شهادت على عليه السلام است.

2- حرم مسلم بن عقيل:

آرامگاه حضرت مسلم، اين شخصيت والا مقام، در

تصوير ش 14 (كيهان)

گنبد مزار مسلم بن عقيل رحمه الله از ضلع شرقى مسجد كوفه

بيرون‌باروى مسجدكوفه ودرسمت‌جنوب شرقى آن قرار

داردكه به وسيله راهرو كوتاهى از مسجد مى‌توان به درونصحن‌آن قدم نهاد. حرم حضرت مسلم عليه السلام فضاى وسيعى در شرق مسجد كوفه را در بر گرفته و از گنبد طلايى بزرگ و چندين رواق و شبستان و ايوان تشكيل شده است.

3- آرامگاه هانى بن عُروَه:

در برابر حرم حضرت مسلم و در سمت شمالى

عكس شماره 2/ 9

مزار هانى بن عروه رحمه الله

صحن او قرار دارد. وى از شيعيان با وفا و ميزبان و همرزم مسلم بن عقيل در كوفه بود و به همراه او به شهادت رسيد.

4- آرامگاه مختار بن ابى عُبَيده ثَقَفى:

وى سردارى است كه پس از واقعه كربلا به قيام پرادخت و انتقام خون آن شهداى بزرگوار را از قاتلان آنان ستاند و آنان را به جزاى اعمالشان در اين دنيا رسانيد.

قبر او در گوشه شبستانى در حرم حضرت مسلم، از سمت جنوب قرار دارد.

5- خانه اميرالمؤمنين عليه السلام:

اين خانه در اصل منزل مسكونى امّ هانى، خواهر على عليه السلام بوده كه حضرت پس از انتقال به كوفه آن را منزل

تصوير ش 16 (كيهان)

خانه امير مؤمنان عليه السلام در كنار مسجد كوفه

خود قرارداد. اين خانه در بيرون مسجد كوفه و در زاويه جنوب غربى آن قرار دارد. ساختمان كنونى آن گرچه

قديمى نيست ليكن در محلّ همان خانه حضرت ساخته شده‌است.

6- آرامگاه ميثم تَمّار:

وى يكى از ياران با وفا و فداكار اميرالمؤمنين على عليه السلام بود كه بر اثر پايدارى در ايمان به آن حضرت به شهادت رسيد، امروزه آرامگاه او در فاصله 300 مترى از مسجد كوفه و در آغاز بزرگراه نجف- كوفه قرار دارد.

عكس شماره 9

مزار ميثم تمّار رحمه الله

7- قصر دار الاماره؛ يا مقر والى كوفه:

اين ساختمان كهن‌ترين ساختمان اسلامى در عراق بشمار مى‌رود و به دست سعد ابن ابى وقاص در سال 17 ه.. پس از ساختمان مسجد كوفه ساخته شد. دار الاماره ساختمانى است مربع شكل به ابعاد 36/ 110 متر و 24/ 110 متر كه امروزه تنها پايه‌ها و برخى ديوارهاى

فروريخته آن باقى مانده است. اين قصر يكى از ساختمانهاى عبرت انگيز روزگار است. در آن قصر مسلم به شهادت رسيد و سر مبارك امام حسين عليه السلام و شهداى كربلا به نمايش گذاشته شد و سپس سرهاى قاتلان آن بزرگواران از سوى انتقام گيرندگان به نمايش در آمد.

آنگاه ظالمان ديگرى سرهاى اين انتقام گيرندگان را بريدند و در آن به نمايش گذاشتند؛ فاعتبروا يا أولى الأبصار.

8- مسجد سَهْله:

يكى از مساجد مبارك شهر كوفه است، و روايات فراوانى در فضيلت عبادت در آن مسجد آمده است. اين

تصوير ش 11 (كيهان)

مسجد سهله در كوفه

مسجد در فاصله دو كيلومترى غرب مسجد كوفه واقع است و ازصحنى وسيع به ابعاد 140 متر و 125 متر با ديوارى مرتفع تشكيل گرديده و در آن محرابهاى متعددى

قرار دارد كه منسوب به معصومان عليهم السلام مى‌باشد و در ميانه سمت جنوب مسجد جايگاه بزرگى است كه بر روى گنبدى قرار دارد و به «مقام حضرت حجت عليه السلام» مشهور است.

9- مسجدصَعْصعة بنصُوحان:

صعصعه يكى از ياران با وفاى اميرالمؤمنين عليه السلام بود.

اين مسجد كه عبادتگاه وى است، در نزديكى مسجد سهله قرار دارد.

10- مسجد زيد بنصعصعه:

اين مسجد مبارك نيز در نزديكى مسجد پيشين قرار دارد.

11- مقام يونس عليه السلام:

اين جايگاه كه امروزه شكل و هيئت مسجد دارد، در ميان عامه مردم به غلط به آرامگاه حضرت يونس بن مَتى عليه السلام شهرت يافته است. در قسمتى از گنبد خانه آن، محرابى است كه گفته مى‌شود امير مؤمنان عليه السلام در آنجا نماز گزارده است. اين مقام امروزه در كنار رودخانه فرات و در فاصله يك كيلومترى از مسجد كوفه واقع است و بنابر برخى روايات، حضرت يونس در اين جا از شكم نهنگ بيرون انداخته شد. بايد افزود كه آرامگاه حضرت يونس عليه السلام در شهر موصل بر بلنداى تپه‌اى قرار دارد و

داراى گنبد وصحن و سرا است.

12- آرامگاه ابراهيم الغمر:

او ابراهيم فرزند حسن مُثنّى فرزند امام حسن مجتبى عليه السلام است، قبر او در سمت مغرب قبر ميثم تمار در محله‌اى به نام «حَىّ كِندَه» مى‌باشد. او جد سادات طباطبايى است.

شهر كِفْل

اين شهر كه در فاصله 35 كيلومترى شمال شرق كوفه و در مسير بزرگراه نجف- بغداد قرار دارد شهر كوچكى است و نام خود را از قبر حضرت ذى‌الكفل عليه السلام كه يكى از بزرگان پيامبران بنى اسرائيل است و در اين شهر مدفون شده، بر گرفته است.

تصويرص 52 (كتاب)

نماى بيرونى آرامگاه ذى‌الكفل پيامبر عليه السلام

نام اين پيامبر حزقيل يا حزقيال است و به علت آنكه كفالت قوم يهود را در دوران اسارت در بابل به عهده داشت بدين نام معروف گرديد. اين پيامبر نزد قوم يهود از مقام والايى برخوردار است؛ زيرا توانست تورات حضرت موسى عليه السلام را پس از آتش گرفتن هيكل حضرت

سليمان در اورشليم از سوى بخت نصر، مجدداً بازنويسى كند. تا سالهاى پيش از دهه پنجاه ميلادى، هر ساله در ماه حزيران، هزاران يهودى براى زيارت آرامگاه او به اين شهر كوچك مى‌آمدند و به مدت يك هفته مراسم مذهبى انجام مى‌دادند. ساختمان آرامگاه از دوران مغول است و داراى گنبدى است مخروطى و كنگره‌دار. در قسمتى از آرامگاه، مسجدى كهن با گلدسته‌اى برافراشته از همان دوران وجود دارد. در گوشه و كنار اين آرامگاه، قبور بسيارى از بزرگان يهود ديده مى‌شود.

در مدخل جنوبى شهر و در ميان نخلستانها، آرامگاه رُشَيد هَجَرى يكى از ياران و شاگردان با وفاى اميرالمؤمنين على عليه السلام قرار دارد. وى در دوران معاويه به جرم پايدارى در دوستى و محبت به اميرالمؤمنين، به دستور او به شهادت رسيد.

كربلا

مقدس‌ترين شهر عراق پس از نجف اشرف كربلا است و آن تربتى است كه اجساد پاك و غرقه به خون شهيدان عاشورا و به ويژه سرور آنان و سيد جوانان اهل بهشت، ابا عبداللَّه الحسين عليه السلام و برادر با وفا وبزرگوارش ابو الفضل العباس را در خود جاى داده است.

تاريخ شهر كربلا در دوران اسلامى از هنگام شهادت امام حسين عليه السلام آغاز مى‌شود و از آن هنگام تا كنون، اين شهر همواره در جان و روح و روان شيعيان و مؤمنان بوده و روز به روز بر آبادانى و وسعت آن افزوده شده است.

مهمترين زيارتگاههاى كربلا عبارتند از:

1- حرم امام‌حسين عليه السلام، كه به همراه حرم ابوالفضل العباس عليه السلام و فضاهاى پيرامون اين دو جايگاه، هسته مركزى شهر را تشكيل مى‌دهند. حرم مطهر بيش از دو متر از سطح شهر پايين‌تر است؛ از اين رو تعداد زيادى پله زائران را از دروازه‌ها به درونصحن هدايت مى‌كند.

ساختمان كنونى حرم از ساخته‌هاى دورهصفوى و عثمانى و قاجار است. حرم مطهر از گنبدى بزرگ و مطلّا تشكيل شده كه بر روى گنبد خانه‌اى وسيع و چندين رواق و يك مسجد بزرگ وصحنى فراخ است كه تمامى اين مجموعه را در بر مى‌گيرد. گنبد طلا از ساخته‌هاى

دوران صفويه‌است وطلاكارى‌آن به‌دستور آغامحمدخان

عكس شماره 16

نماى بيرونى حرم مطهّر امام حسين عليه السلام

قاجار انجام گرفته است. درزيرگنبد، ضريح‌نقره‌اى و بزرگ و چند ضلعى قرار دارد كه قسمت عمده فضاى گنبدخانه را اشغال كرده و درون آن قبر مطهر امام حسين عليه السلام و دو فرزندش على اصغر و على اكبر جاى دارد. در سمت شرق ضريح مطهر حضرت، فضايى است كه در جنوب آن‌پنجره‌اى نقره‌اى قرار دارد. اينجا آرامگاه قسمت اعظم شهيدان واقعه كربلا است كه همگى آنان پيرامون آن پنجره و فضاهاى اطراف پراكنده و مدفون هستند.

گرداگرد گنبدخانه را چهار رواق در بر گرفته است.

حرم مطهر داراى ايوانى است كه قسمتى از آن با خشتهاى طلا پوشيده شده و بخشهاى ديگر آن با كاشى مُعَرَّق و نفيس اصفهان تزيين يافته است. سقف بلند ايوان را مجموعه‌اى از ستونهاى مرمرين، تراش هنرمندان اصفهانى نگاه داشته است.

2- قتلگاه؛ جايگاهى است در نزديكى آرامگاه

تصوير ش 13 (كيهان)

مقتل امام حسين عليه السلام (گودال قتلگاه)

حبيب بن مظاهر اسدى كه بنابر گفته روايات، امام حسين عليه السلام در آنجا به شهادت رسيد و بعدها به جايگاه كنونى منتقل شد و دفن گرديده‌اند.

3- تلّ‌زينبيّه؛ درفاصله 20 مترى ازسمت‌غربصحن مطهّر، تپه‌اى به ارتفاع 5 متر وجود دارد كه امروزه بر روى آن اتاقى ساخته شده است، اين تپّه به نام «تلّ زينبيّه» يا تپّه حضرت زينب عليها السلام مشهور است و بنا به نقل مورّخان، تپّه‌اى بوده است كه در روز عاشورا حضرت زينب بر

روى آن مى‌رفته و از سير وقايع جنگ آگاهى مى‌يافته‌اند.

عكس شماره 1/ 5

تلّ زينبيه

4- حرم منوّر و پاك ابوالفضل العباس عليه السلام؛ اين حرم در فاصله 350 مترى شمال شرقى حرم امام حسين عليه السلام قرار گرفته و داراى قبّه و بارگاه شكوهمندى است كه جسد پاك اين سردار رشيد و يار وفادار امام حسين عليه السلام را در بَرگرفته است. ساختمان داراى گنبدى طلايى است كه بر روى گنبد خانه‌اى كوچكتر از حرم امام حسين عليه السلام قرار

دارد. گِرداگرد قبر مطهّر را چهار رواق وصحن فراخ و

عكس شماره 5

نماى بيرونى حرم حضرت ابوالفضل العباس عليه السلام

وسيعى به همراه ايوان زيبا در برگرفته است. ضريح زيباى آن حضرت به دستور مرحوم آيةاللَّه العظمى حكيم در سال 1965 ميلادى در اصفهان ساخته شد.

5- آرامگاه حبيب بن مظاهر اسدى؛ او يكى از شهداى روز عاشورا است كه در سن 80 سالگى به يارى امام حسين عليه السلام شتافت و شهيد گرديد و در فاصله 10 مترى از ضريح مطهر و در رواق جنوب غربى مدفون است و داراى ضريح كوچكى است.

6- آرامگاه سيد ابراهيم مجاب؛ وى امام زاده والا مقام و عظيم الشأن و داراى نسل مباركى است. او ابراهيم فرزند محمّد العابد فرزند امام موسى بن جعفر عليه السلام است كه در اين بقعه مطهّر دفن شده است و بنا به نوشته مورّخان، بسيارى از سادات و بزرگان پيرامون او مدفونند. آرامگاه او در رواق حرم مطهّر و در گوشه شمال

غربى آن است.

7- در سرتاسرصحن و حجره‌هاى گرداگرد آن و رواقها، بسيارى از بزرگان در طول تاريخ دفن شده‌اند، برخى از اين حجره‌ها به نام شخصيتى كه در داخل آن دفن شده، مشهور است؛ همچون آخرين مقبره‌اى كه در جنوب سمت مشرق قرار دارد و مدفن بسيارى از علماى دين مى‌باشد كه مشهورترين آنها مرحوم آيةاللَّه ميرزا محمّد تقى‌شيرازى است كه‌درسال 1920 ميلادى، رهبرى انقلاب مردم بر ضدّ دولت انگليس را بر عهده داشت. از ديگر مشاهير مدفون در اين بقعه مطهر، ميرزا محمّد تقى خان امير كبير است كه پس از به قتل رسيدنش در كاشان، به كربلا منتقل و در مقبره‌اى در رواق شرقى حرم مطهر دفن گرديد، همچنين قاجاريه نيز در رواق شمالى، داراى مقبره‌اى هستند كه جمعى از آنان در آنجا مدفونند.

8- خيمه‌گاه؛ در جنوبصحن مطهّر امام

تصوير 2/ 15

محل خيمه‌گاه كاروان امام حسين عليه السلام

حسين عليه السلام و در فاصله 250 مترى واقع است. (بنابه نقل مورّخان، محلّ برافراشته شدن خيمه‌ها و چادرهاى سيد الشهدا عليه السلام و ياران او بوده است). امروزه جايگاه خيمه‌ها را با ساختمانسازى به تصوير كشيده‌اند.

9- مقام حضرت مهدى عليه السلام؛ در ميان نخلستانهاى كرانه رودخانه فرات كه اين شاخه رودخانه به نام «نهر علقمه» مشهور است، از شمال كربلا مى‌گذرد و آن جايگاهى است منسوب به حضرت حجّت عليه السلام كه مردم در آن به نماز مى‌پردازند.

10- حُرّ؛ و آن شهركى است در جنوب غربى كربلا كه در فاصله 9 كيلومترى از شهر واقع شده و نام آن برگرفته از نام حرّ بن يزيد رياحى است. او در روز عاشورا

تصوير 3/ 15

حرم حرّ بن يزيد رياحى رحمه الله

يكى از فرماندهان لشكر عبيداللَّه زياد بود ولى بعدها توبه كرد و به لشكر حق پيوست و تا پاى جان ايستاد و به شهادت رسيد و در اين موقعيّت دفن گرديد. امروزه

آرامگاه او، كه از ساخته‌هاى شاه اسماعيلصفوى است، داراىصحن و رواق و گنبد كاشى‌كارى است و مؤمنان فوج فوج به زيارت قبرش مى‌شتابند.

11- آرامگاه الأخرس بن الكاظم عليه السلام؛ وى محمد ابن أبى‌الفتح أخرس، از نوادگان حضرت موسى بن جعفر عليه السلام است كه بقعه‌اش در حومه كربلا، در محله‌اى به نام «الأبتر» قرار دارد.

12- آرامگاه ابن حمزه؛ وى نواده امير المؤمنين و از امام زادگان والا مقام است. آرامگاهش در آغازِ بزرگراه كربلا- طويريج قرار دارد.

13- آرامگاه عون بن عبداللَّه؛ در نسبت اين امام زاده ترديدهايى وجود دارد كه آيا وى همان عونى است كه در كربلا شهيد شد و يا نواده امام حسن عليه السلام است؟ امروزه وى داراى بقعه و بارگاه باشكوهى در 11 كيلومترى شمال غربى كربلا و در آغاز بزرگراه كربلا- بغداد مى‌باشد. اين امام‌زاده بسيار مورد توجّه مردمان عراق و داراى نذر مجربى است؛ از اين رو همواره مزار او مملو از زائر و نذورات آنان است.

14- آرامگاه طفلان مسلم؛ اين آرامگاه در راه كربلا- بغداد، در حومه شهر مسيّب قرار دارد.

اين دو كودك به نامهاى محمّد و ابراهيم، فرزندان حضرت مسلم ابن عقيل هستند كه پس از شهادت پدرشان به شهادت رسيدند، آرامگاه اين دو كودكصحن و سراى باشكوهى داشته و بر قبر هر يك گنبد و ضريحى

قرار دارد.

عكس شماره 4/ 15

آرامگاه طفلان حضرت مسلم عليه السلام

15- آرامگاه ابن هاشم؛ وى از نوادگان حضرت موسى بن جعفر عليه السلام است كه در سال 745 ه.. وفات يافت و آرامگاهش امروزه در كويرى واقع در شمال غربى كربلا مى‌باشد. قبر او داراىصحن و سراى بزرگى است و در ميان اعراب بيابان گرد بسيار معروف است و آنان همواره بدو پناه آورده و نذر مى‌كنند.

16- آرامگاه ابن فَهْد حِلّى؛ او از فقهاى اماميّه است و قبرش در غرب خيابان «باب القبله» درون مسجدى به نام او قرار دارد.

17- حسينيّه‌هاى كربلا؛ با توجّه به اين كه كربلا شهرى زيارتى است و ساليانهصدها هزار مسلمان از سرتاسر كشورهاى شيعه‌نشين براى زيارت به اين شهر مقدّس مشرّف مى‌شوند، از اين رو بسيارى از مردم شهرهاى گوناگون به ساختن حسينيّه و زائرسرا

پرداخته‌اند كه مهمترين حسينيّه‌ها از آنِ ايرانيان است؛ همانند حسينيّه تهرانيها، اصفهانيها، مازندرانى‌ها، قمى‌ها و آذربايجانيها، و ده‌ها حسينيّه ديگر كه قسمت عمده اين مراكز در سالهاى اخير منهدم و ويران گرديده است.

18- مدارس دينى كربلا؛ كربلا داراى حوزه علميّه كهن و مهمّى است؛ از اين رو مدارس دينى فراوان در كربلا ديده مى‌شود كه مهمترين آنها عبارتند از:

مدرسه هنديّه، مدرسه حسن خان، مدرسه آيةاللَّه بروجردى، مدرسه بادكوبه، مدرسه كريم‌خان، مدرسه مجاهد، مدرسه بُقعه، مدرسه حسينيّه، مدرسه شريف العلما، مدرسه سليميّه و ...

كاظِمَين

اشاره

اين شهر سوّمين شهر مقدّس عراق پس از نجف و كربلا است و در شمال غربى بغداد و در سمت غرب رودخانه دجله قرار گرفته كه تنها عرض رودخانه دجله آن را از بغداد جدا مى‌كند. نام اين شهر برگرفته از نام مبارك حضرت كاظم عليه السلام است و از آنجايى كه در اين حرم حضرت موسى بن جعفر عليه السلام (/ كاظم) و نواده او حضرت محمد بن على عليه السلام (/ جواد) مدفون مى‌باشند شهر به نام اين دو تن با غلبه دادن نام اشهر كه كاظم است، «كاظمين» ناميده شده است.

تصوير ش 25 (كيهان)

نماى بيرونى حرم امام موسى‌بن جعفر و امام جواد عليهما السلام

حرم مطهّر، مركز اين شهر را تشكيل مى‌دهد و دروازهاى مجموعه وسيع حرم به خيابانها و محله‌هاى

اصل شهر گشوده مى‌شود. حرم كاظمين از ويژگيهايى برخوردار است كه در كمتر حرمى مى‌توان ديد؛ نخست آنكه دو تن از امامان معصوم درون يك ضريح مدفونند، از اين رو ضريح نقره‌اى آنان بزرگ و بخش مهمّى از فضاى زير گنبد را در بر گرفته است و ديگر آنكه حرم مطهّر داراى دو گنبد طلايى يكسان و چهار گلدسته مى‌باشد.

همچنين حرم مطهّر داراى سه ايوان زيبا و بزرگ با سقفهاى بلند است كه ستونهايى تنومند آن را در بر گرفته و با كاشى و آينه تزيين شده است.

پيشينه شهر كاظمين به سال 145 ه. باز مى‌گردد. در اين سال جعفر فرزند منصور عبّاسى درگذشت و در گورستان اين منطقه مدفون گرديد و پس از او جمعى از قريشيان از آن جمله دو امام معصوم عليهما السلام در اين گورستان به خاك سپرده شدند و همواره به نام «مقابر قريش» مشهور بوده است. ليكن بعدها به تدريج نام اين بقعه به نام امروزى آن شهرت يافت.

مراكز زيارتى اين شهر عبارتند از:

1- حرم مطهّر؛

ساختمان كنونى حرم از ساخته‌هاى دوره آغازينِصفويّه و اضافات دوره‌هاى بعدى است.

معمارى و هنر دورهصفويه، از ايوانهاى زيبا و كاشى‌كاريهاى معرّق نفيس و آينه‌كاريهاى بديع در آن به وضوح قابل مشاهده است. حرم مطهّر داراى دو گنبد طلايى است كه هر يك بر روى بقعه يكى از دو امام عليهما السلام

قرار گرفته است. در زير دو گنبد فضاى مربع مستطيل است كه ميانه دو ديوار شرقى و غربى را دو ستون عظيم در برگيرنده گنبدها اشغال كرده است؛ يك ضريح نقره‌اى قبر دو امام را با دوصندوق خاتم نفيس در بردارد؛ با ورود از ايوان جنوبى، به نخستين رواق و سپس به درون حرم و گنبد خانه نخست در برابر قبر مطهّر حضرت موسى بن جعفر عليه السلام قرار خواهيم گرفت و در پشت سر ايشان قبر مطهّر حضرت جواد عليه السلام قرار دارد. پيرامون حرم چهار شبستان بزرگ قرار گرفته و رواقهاى جنوبى و غربى هر يك به ايوانى زيبا و بزرگ راه دارد. مجموعه حرم و رواقها را سهصحن وسيع در بردارد كهصحن غربى به نام «صحن قريش» مى‌باشد. برج و بارو و دروازه‌هاى هفت‌گانهصحن با معمارى زيباى آن و كاشى‌كارى نفيس پراكنده در سردرها و كتيبه‌ها چشم بيننده را مى‌نوازد.

برج و بارو و دروازه‌هاى هفت‌گانهصحن كه با توجه به معمارى زيباى آن و كاشى‌كارى نفيس پراكنده در سردرها و كتيبه‌ها چشم بيننده را مى‌نوازد، از ساخته‌هاى مرحوم فرهاد ميرزاى قاجار (عموى ناصر الدين شاه) مى‌باشد.

برخى بيوت و ضمايم حرم مطهّر:

عظمت ستونهاى ضخيم و طاقهاى قوسى آن برمى‌انگيزد و داراى گنبد كاشى‌كارى بسيار كوتاهى است كه به زحمت مى‌توان آن را از درونصحن ديد. در جنب محراب و منبر كهن مسجد، پنجره‌اى به درون رواق شمالى حرم مطهّر باز شده است كه از ميان آن، ضريح مطهّر قابل مشاهده است.

لاصوّت الناعى بفقدك إنّه يومٌ على آلِ الرسول عظيمُ

در گذشت و آرامگاهش در مشرق رواق جنوبى به همراه

قبر شيخ مفيد است.

موسى بن ابراهيم بن موسى بن جعفر عليه السلام (وى يمن را در دوران مأمون تسخير نمود و مردم را به امامت حضرت رضا عليه السلام دعوت كرد.) معزّالدوله آل بويه، جلال الدوله آل بويه، وزير مهلبى، عميد الجيوش، فخرالدوله ديلمى، مشرف الدوله ديلمى، ابن حمدون، ضياء الدين ابن الأثير، ابن الناقد، ابن العلقمى، فرهاد ميرزا، آيةاللَّه سيد حسنصدر و گروهى ديگر از اين خانواده، سيد هبة الدين شهرستانى و ...

2- مسجد براثا؛

از مساجد كهن و مبارك شيعه است كه در ميانه راه

كاظمين- بغداد در محله‌اى به همين نام واقع است. بنابر روايات تاريخى، اميرالمؤمنين عليه السلام هنگام بازگشت از جنگ با خوارج در نهروان، در اين مكان نماز خوانده است. شيعيان از ديرباز در اين مسجد تجمع نموده و به عبادت مى‌پرداخته‌اند.

3- مسجد المنطقه؛

كه در محله‌اى به همين نام واقع شده و به نام «مسجد العتيقه» هم شهرت دارد. بنا به گفته روايات، اميرالمؤمنين عليه السلام در يكى از سفرهاى خود، در اين مسجد نماز گزارده است.

بغداد

اشاره

شهر بغداد مشهورترين شهر جهان اسلام و پايتخت خلافت عباسيان بوده كه پنج قرن بر بخش عظيمى از جهان اسلام حكمرانى نموده است. اين شهر حوادث مهمى را به خود ديده و امروزه از ميان ساختمانها و مساجد و مدارس و مقابر، تنها بخش اندكى از آن عظمت كهن را مى‌توان ديد كه از سيلابها و آتش‌سوزيها و جنگ و غارتها جان سالم به در برده است.

مراكز زيارتى و ديدنى بغداد:

1- آرامگاه نوّاب اربعه؛ اينان چهار تن از بزرگان و معتمدان شيعه در بغدادند كه طى هفتاد سال دوران غيبتصغرى، عهده‌دار ارتباط ميان امام زمان عليه السلام و شيعيان بوده‌اند و اموال و نامه‌هاى شيعيان را به امام و پاسخ آن حضرت‌رابه آنهامنتقل مى‌نمودند. اين‌چهارتن عبارتنداز:

آرامگاه اين پدر و پسر در يكى از ميادين مهم و مركزى شهر بغداد به نام «ساحه الخلّانى»، درون مسجدى به نام «جامع الخلانى» قرار دارد. بر روى قبر آن دو،

ضريحى نقره‌اى و گنبدى بلند با كاشيهاى سبز برقرار است.

آرامگاه او در ميان بازار كهن و قديمى بغداد، معروف به «سوق العطارين» قرار دارد و داراىصحن و سرا و گنبد و ضريح است و زيارتگاه شيعيان مى‌باشد.

درگذشت).

آرامگاه او درون بازار مشهور به «سوق الخفافين» كمى پايين‌تر از مدرسة المستنصريه قرار دارد.

2- آرامگاه شيخ كلينى؛ وى بزرگترين محدث و روايت‌نگار شيعى بشمار مى‌رود و كتاب «الكافى» او يكى از چهار كتب روايى شيعه مى‌باشد. وى در سال 329 ه. در بغداد درگذشت، امروزه مشهور ميان مردم آن است كه قبر وى در مسجدصفوى مشهور به تكيه مولوى خانه، در شرق بغداد (رصافه) و در نزديكى پل شهدا مى‌باشد.

3- سلمان پاك (مدائن)؛ شهرى است در چهل كيلومترى جنوب بغداد كه نام آن برگرفته از نام جناب سلمان فارسى است كه در سال 36 يا 37 ه. و هنگامى كه امير مدائن بود، در آنجا درگذشت و هم اكنون داراى آرامگاه باشكوهى است. در كنار وى، حُذيفة بن اليمان، (يكى از اصحاب پيامبرصلى الله عليه و آله) نيز مدفون است. گفتنى است در فاصله كوتاهى از اين بُقعه، ايوان كسرى

قرار دارد.

عكس شماره بغداد 2

آرامگاه سلمان فارسى رحمه الله

4- آرامگاه ادريس الحسنى؛ وى نواده حسن مثنى فرزند امام حسن مجتبى عليه السلام است و امام‌زاده جليل القدرى است. قبر او در محلّه كراده واقع شده و داراى بقعه و بارگاه است و مردم بدو اعتقاد فراوانى دارند.

5- قبر بشر حافى؛ وى از اعيان متصوّفه است و بنا به نقل مورخان، مردى فاسق بود كه لحظاتى چند شرف حضور امام كاظم عليه السلام را درك نمود و هدايت گرديد.

آرامگاهش در محلّه اعظميه بغداد است.

6- قبر بهلول؛ او پسرعموى هارون الرشيد و از شيعيان پاك و وفادار بود و داستانهاى او با منحرفين مشهور است. آرامگاهش در محله كرخ در نزديكى قبر مشهور به «ست زبيده» مى‌باشد.

7- قبر سيد سلطان على؛ او على بن اسماعيل فرزند امام صادق عليه السلام است و به گفته روايات، كسى است كه

سعايت عمويش حضرت موسى بن جعفر عليه السلام رانزد هارون كرد ليكن بزودى به نفرين حضرت گرفتار آمد و به هلاكت رسيد، گور او در «محلة الفضل» در شارع الرشيد بغداد است و سنيان براى او و برادرش محمد، مزارى ساخته‌اند.

8- قبر قنبر على؛ گفته مى‌شود او خادم امام دهم عليه السلام بود. امروزه آرامگاهش در شرق بغداد در محله «قنبر على» است.

همان گونه كه پيشتر گذشت بغداد علاوه بر زيارتگاههايى كه از آنها نام برديم، داراى مراكز ديدنى و تاريخى ديگرى است كه برخى از آنها عبارتند از:

امروزه اين مدرسه در سمت شرق بغداد (رصافه) و در بازار خفافين، در نزديكى پل الشهدا قرار دارد.

بزرگان اماميه و متوفاى سال 449 ه. قرار دارد.

اصل ساختمان كهن آن، كه به دستور المكتفى باللَّه عباسى در سال 290 ه. ساخته شده بود، از ميان رفته است و تنها گلدسته آجرى زيباى آن باقى مانده و ساختمان كنونى به سبك معمارى آن دوره ساخته شده است.

به «مقبره خيزران» كه در شمال سمت شرقى دجله است دفن گرديد. امروزه قبرش در نزديكى پلى است كه بغداد را به شهر كاظمين وصل مى‌كند و خلفاى عثمانىصحن و سرا براى او ساخته‌اند.

نزديكى قبر زبيده خاتون در محله كرخ مى‌باشد.

در شمال بغداد و در ميانه بزرگراه بغداد- سامرا دو زيارتگاه وجود دارد كه عبارتند از:

عكس شماره 5/ 15

نمايى از مناره‌ها و گنبد حرم سيد محمّد رحمه الله

كيلومترى شمال بغداد واقع است. و آن امام‌زاده عظيم الشأن فرزند امام دهم حضرت على الهادى عليه السلام است.

مرتبه و مقام وى بگونه‌اى بود كه تمامى شيعيان او را جانشين پدر بزرگوارش در امامت مى‌دانستند، ليكن وى در سال 252 ه. وفات يافت و در اين بقعه مدفون گرديد.

امروزهصحن و سراى وسيع و گنبد و گلدسته و حجره‌هايى، بقعه او را تشكيل مى‌دهد. وى از احترام ويژه‌اى نزد مردم عراق برخوردار است، به‌گونه‌اى كه كسى جرأت سوگند دروغ خوردن به نام او ندارد.

سامرا

اشاره

شهر سامرا چهارمين شهر مقدس عراق است.

ساختمان اين شهر كه در 124 كيلومترى شمال بغداد و در سمت شرق رودخانه دجله قرار گرفته، به سال 221 ه. باز مى‌گردد. در اين سال محمد المعتصم باللَّه فرزند هارون الرشيد پايتخت خلافت را از شهر بغداد به سامرا منتقل ساخت و تا سال 256 ه. هشت خليفه از اين شهر حكمرانى و خلافت نمودند. در اين سال المعتمد على اللَّه عباسى بار ديگر به بغداد بازگشت و آنجا را پايتخت خلافت قرار داد.

سامرا طى مدت سه دهه پايتختى، توسعه فراوانى يافت و تعداد زيادى از كاخها و تفريح‌گاهها و مساجد در اين شهر ساخته شد. آنچه امروزه بر اهميت اين شهر مى‌افزايد، قرار داشتن بُقعه پاك دو امام معصوم و برخى از افراد خانواده ايشان مى‌باشد.

حرم مطهر امام دهم حضرت على بن محمد الهادى عليهما السلام (تاريخ شهادت: سال 254 ه.) و امام يازدهم امام حسن بن على عسكرى عليهما السلام (تاريخ شهادت: 260 ه.) قلب شهر امروزى را تشكيل مى‌دهد، اين بقعه در دوران زندگانى دو امام عليهما السلام خانه مسكونى آنان بود، و پس از شهادت در آنجا دفن شده‌اند. نخستين ساختمان بر

آرامگاه آنان، از قرن چهارم هجرى است كه تاكنون همواره تجديد و ترميم شده و توسعه يافته است. اين حرم مطهر داراى گنبدى‌است كه يكى ازبزرگترين گنبدها در جهان اسلام است، محيط اين گنبدِ طلايىِ عظيم، 68 متر است كه در آن 72 هزار كاشى طلا به كار رفته است. در دو سمت اين گنبد دو گلدسته طلايى زيبا قرار دارد كه هر يك داراى 36 متر طول است.

سامرا 1

ضريح مطهّر امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام

گنبد كنونى در سال 1200 ه. بر جاى گنبد كهنى كه ناصرالدوله حمدانى در سال 333 ه. آن را ساخته بود بنا گرديد. در زير گنبد حرم مطهر، ضريح نقره‌اى زيبايى قرار دارد كه ساخته هنرمندان اصفهانى در سالهاى دهه 60 ميلادى است. درون ضريح آرامگاه دو امام معصوم و «حكيمه خاتون» دختر حضرت جواد و عمه امام عسكرى است كه شاهد ولادت امام زمان «عج» بوده است. اين بانو زنى پرهيزكار و مورد احترام چهار امام معصوم بوده است

و ديگرى «نرگس خاتون» همسر امام حسن عسكرى عليه السلام و مادر امام زمان است.

درون حرم و قسمتهايى از رواقها به طرز زيبايى آينه‌كارى شده و از يادگارهاى ملك فيصل اوّل پادشاه هاشمى عراق است و به وسيله ايوانى فراخ و سقف‌دار بهصحنى كه گرداگرد حرم را فرا گرفته راه مى‌يابد. از ويژگيهاى اينصحن آن است كه فاقد حجره مى‌باشد. در زاويه شمال غربىصحن مطهر، مجموعه‌اى متشكّل از

تصوير ش 21 (كيهان)

ضريح مطهّر امام هادى و امام حسن عسكرى عليهما السلام

صحن و ايوان و مسجدى بزرگ با گنبدى كاشى‌كارى شده قرار دارد كه به «مجموعه غيبت» مشهور است. در زير اين مجموعه زيرزمينى است كه به «سرداب غيبت» شهرت دارد، و نيز اين مجموعه بخشى از خانه مسكونى حضرت عسكرى بوده است كه در اين زيرزمين به عبادت مى‌پرداخته و پس از او محل اقامت امام زمان عليه السلام بوده است. اين محل از ديرباز مورد توجه شيعه بوده است و از

آن جهت كه عبادتگاه سه امام بوده، از قداست

عكس شماره سامرا 2

نماى بيرونى سرداب غيبت

و احترام ويژه‌اى برخوردار است. گفتنى است كه به وسيله پله‌هايى مى‌توان به زيرزمين رسيد. فضاى اصلى و كهن زيرزمين عبارت است از تالارى مربع مستطيل به ابعاد 3* 5 متر. در شرق اين تالار فضايى است كه پنجره‌اى از چوب دارد و محل عبادت امام عليه السلام بوده است.

پنجره اين نمازخانه يكى از با ارزشترين قطعات باقى‌مانده از دوران عباسيان است و داراى كتيبه‌اى كهن مى‌باشد. اين پنجره به دستور الناصر لدين اللَّه عباسى (كه از خلفاى علاقمند به اهل بيت عليهم السلام بود) در سال 606 ه. ساخته شده است. در كاشى‌كارى درون اين بقعه نام ناصرالدين شاه قاجار ثبت شده است كه در سفر عتبات خود به زيارت اين جايگاه تشرف يافته است.

خدام سرداب در داخل اين بقعه كوچك حفره‌اى تعبيه

كرده‌اند و از آن به زائران خاك مى‌دهند كه فاقد هرگونه توجيه و دليل شرعى است؛ كاشيكاريهاىصحن و سردرهاى ورودى از دوره قاجاريه است.

آثار تاريخى سامرا:

اين مسجد يكى از عظيم‌ترين مساجد جهان اسلام در آن دوره بشمار مى‌رفته. امروزه فقط مأذنه و ديوارهاى آن باقى است كه همين دو نيز دليل بر عظمت اين ساختمان است.

ابعاد ديوارهاى مسجد 160* 240 متر است آنچه بر اهميت معمارى اين مسجد مى‌افزايد گلدسته آن است كه به «ملويه» شهرت دارد و در شمال برج و باروى مسجد و در فاصله 25 مترى آن ساخته شده است. ساختمان اين گلدسته مخروطى شكل است كه بر قاعده‌اى مربع به طول 32 متر قرار دارد.

اين مأذنه بر خلاف سنت تمام گلدسته‌ها، كه راه رسيدن به بام آن از پله‌هايى است كه درون مأذنه تعبيه شده، از بيرون آن مى‌باشد؛ از اين رو پله‌ها گِرداگرد سطح بيرونى گلدسته را دور زده و به بام آن كه در ارتفاع 52 مترى از زمين است مى‌رسد.

بنا به روايت مورخان، متوكل مبلغ 5 ميليون درهم

براى ساختمان اين مسجد هزينه كرده است.

تصوير ش 7 (كيهان)

برج ملويه

مسجدى به نام «جامع ابى دُلَف» وجود دارد.

اين مسجد به نام قاسم بن عيساى عِجْلى مشهور به أبودلف (متوفاى 226 ه.) نامگذارى شده كه از فرماندهان عباسى و از شيعيان معتقد بشمار مى‌رفته است.

نام برخى از كاخها در سمت شمال غربى مسجد جامع متوكل و در شهر المتوكليه:

قصر الجعفرى، قصر العروس، قصر المختار، قصر الوحيد، قصر الجعفرى المُحْدَث، قصر الغريب، قصر الصبح، قصر المليح، قصر بستان الايتاخيه، قصر التلّ، قصر الجوسق، قصر بركوارا، قصر القلائد، قصر الغَرد، قصر المتوكّليه، قصر البهو، قصر اللؤلؤه و ...

بنابه‌روايت مورخان حداقل هزينه ساختمان هر يك از اين قصرها، متجاوز از پنج ميليون درهم بوده است.

حِلّه

اشاره

حِلّه شهرى است در ميانه عراق، در منطقه‌اى به نام «الفرات الأوسط» و آن در نيمه راه بغداد- نجف، به فاصله 80 كيلومتر از بغداد، در سمت جنوب شرقى اين شهر واقع است. اين شهر كهن، يكى از مراكز مهم و حوزه‌هاى علمى شيعه است و بسيارى از بزرگان شيعه؛ مانند علّامه حلّى و محقق حِلّى از اين شهر برخاسته‌اند و امروزه يكى از استانهاى شيعه‌نشين مهمّ عراق است.

مراكز زيارتى و ديدنى شهر حلّه و حومه آن:

1- حضرت حمزه؛ كه به «حمزة الغربى» شهرت دارد، وى ابويعلى حمزة بن القاسم بن على بن حمزه بن الحسن بن عبيداللَّه بن ابى الفضل العباس است. او از راويان حديث و علماى بزرگوار شيعه بوده و آرامگاهش در روستاى «مزيديه» در نزديكى حله مى‌باشد. بر قبر او گنبد و ضريح و رواق وصحن بزرگى ساخته شده و زيارتگاه مردم است.

2- حضرت قاسم؛ فرزند بزرگوار امام موسى بن جعفر عليه السلام و برادر تنى امام رضا و حضرت معصومه عليهما السلام است. او پس از شهادت پدرش از بغداد گريخت و در ميان عشاير منطقه «سورا» در اطراف حله مخفى گرديد و پس

از وفات، در آرامگاه كنونى‌اش مدفون شد. امروزه قبر او زيارتگاه مردم است وصحن و سرا و بارگاه باشكوهى دارد و ميان مردم به استجابت دعا و نذر مشهور است.

اين دو امام‌زاده بزرگوار وصحيح النسب، مشهورترين امام‌زادگان در اين منطقه هستند و شهرت اين دو، به گونه‌اى است كه نام شهرِ مدفنِ آنان، از نام اصلى به نام اين دو تن تغيير يافته و در ميان مردم به شهر حمزه و شهر قاسم مشهور شده است.

3- مشهد ردّ الشمس، در آغاز بزرگراه كربلا- حله، بقعه‌اى است با گنبد مخروطى كه بنا بر روايات تاريخى، اميرمؤمنان عليه السلام هنگام بازگشت از جنگ صفين در اين بقعه نماز ظهر و عصر را پس از آن كه آفتاب به اراده پروردگار و خواست حضرت از وضعيت غروب به ظهر بازگشت، بجاى آورد. اين جايگاه، پيشينه تاريخى كهنى دارد و تمامى مورخان و محدثان درباره آن سخن گفته و آن را يكى از معجزات آن حضرت شمرده‌اند.

4- حرّاقه: جايگاه و تپه‌اى است كه حضرت ابراهيم عليه السلام را در زمان نمرود بر منجنيق نهادند و به آتش افكندند. امروزه فضاى باز روبروى تپه بگونه‌اى است كه گويى آثار افروختن آتش عظيم بر روى زمين نمايان است. اين جايگاه در دهكده‌اى به نام «بُرس» در شمال حله واقع است.

5- آرامگاه ابراهيم احمرالعينين؛ وى ابراهيم بن عبداللَّه المحض بن الحسن المثنى فرزند امام حسن

مجتبى عليه السلام است. او عالم، عابد، زاهد و شجاع بود و در سال 145 ه. بر عليه ابوجعفر منصور قيام كرد و به دست لشكريان او، پس از جنگ و خونريزى عظيمى به شهادت رسيد و سر او را بريدند و به هاشميه پايتخت منصور (در نزديكى حلّه) آوردند. امروزه بر جايگاه سر او در هاشميه، در نزديكى روخانه «الجربوعيه» آرامگاهى ساخته‌اند.

6- هاشميّه؛ و آن شهرى است در نزديكى حلّه كه نخستين پايتخت عباسيان بوده است. در اين شهر ابوالعباس سفّاح و ابوجعفر منصور خلافت كردند و منصور پس از ساختمان بغداد بدانجا منتقل شد. دهها نفر از سادات جليل‌القدر بنى‌الحسن عليه السلام به دست اين دو تن در اين شهر به شهادت رسيدند. برخى از آنها را از مدينه بدين شهر آورده و زندان نمودند و سپس در گورهاى دسته جمعى دفن كردند و يا در ديوارها و ستونها جاى دادند و بر آنها ساختمان بنا كردند.

7- آرامگاه ابراهيم بن عبداللَّه المُضر (در هاشميّه).

8- قبر ابوالخير (در دهكده عتايق).

8- ابودميعه، او محمد بن على بن الحسين فرزند زيد بن على بن الحسين عليهما السلام است كه آرامگاهش در «محلة الطاق» است. وى امام زاده‌اى والامقام است و در سال 140 ه. درگذشت كه قبر او از زيارتگاههاى مشهور شهر حله است.

9- ابومحمد الحسن الأسمر، از نوادگان زيد شهيد

است و آرامگاهش در روستاى «زبيد» در حومه حِلّه قرار دارد.

10- ابوجعفر محمدالأدرع، از نوادگان امام حسن مثنى است و آرامگاهش در روستايى در جنوب حلّه واقع است.

11- اسماء بنت عميس، او از زنان پيشتاز در اسلام است كه به همراه شوهر خود جعفر بن ابى‌طالب به حبشه هجرت نمود و پس از شهادت حضرت جعفر، به همسرى ابوبكر درآمد و محمد بن ابى‌بكر ثمره اين ازدواج بود و پس از مرگ او و شهادت حضرت فاطمه عليها السلام همسر اميرالمؤمنين شد. آرامگاهى در حومه هاشميه به او نسبت داده مى‌شود. و در نزديكى آن قبر فرزندش يحيى كه از اميرالمؤمنين على عليه السلام است، قرار دارد.

12- اسماعيل طباطبا، نواده حسن مثنى فرزند امام حسن عليه السلام كه آرامگاهش در هاشميه است.

13- حضرت ايوب، اين پيامبر عظيم‌الشأن از انبياى بنى‌اسرائيل است كه در سرزمين عراق وفات يافت و آرامگاهش در چهار فرسنگى جنوب شهر حلّه به سمت كوفه، در منطقه‌اى به نام «الرارنجيه» قرار دارد.

15- بكر بن على بن ابى‌طالب، كه در سال 60 ه.

درگذشت و آرامگاهش در جنوب شهر حله و در نزديكى بزرگراه نجف- حله واقع است:

16- جايگاه شهادت زيد بن على، كه در سال 120 ه. و پيرو قيام فراگيرش عليه خلفاى جور به شهادت

رسيد. دشمنان گور او را شكافته و جسدش را بيرون آوردند و سرش را بريدند و جسد مباركش را آتش زدند.

امروزه در جايگاه دفن نخستين او، آرامگاهى باشكوه ساخته شده و زيارتگاه مردم است. اين جايگاه در مشرق شهر كفل مى‌باشد.

17- ابوالعباس سفاح، نخستين خليفه عباسى است.

مرگ او در سال 136 ه. واقع شده و گور او درون مخروبه‌اى در شهر قاسم مى‌باشد.

18- عبداللَّه المحض، نوه امام حسن عليه السلام كه در سال 145 ه. زنده به گور گرديد و آرامگاهش در هاشميه است.

19- عبداللَّه بن زيد، برادر يحيى بن زيد شهيد است.

آرامگاهش در 17 كيلومترى شمال كفل در حومه هاشميه است.

20- عمران بن على بن ابى طالب عليه السلام، بنا به نقل مورخان، او در جنگ نهروان مجروح و هنگام انتقال به كوفه در نزديكى حلّه شهيد و مدفون گرديد. آرامگاهش در يك كيلومترى شمال حِلّه است.

21- عون بن على، از امام زاده‌هاى مدفون در حومه شهر هاشميه است.

22- القاسم بن موسى الكاظم عليه السلام، آرامگاهش در جنوب شهر حلّه مى‌باشد.

23- محمد الديباج و چهار تن ديگر، اينان گروهى از سادات بنى حسن عليه السلام هستند كه در بقعه‌اى در هاشميه

مدفونند.

علاوه بر اين امام زاده‌هاى جليل القدر، دهها امام زاده ديگر در گوشه و كنار اين منطقه پراكنده‌اند و شايد دهى نيست كه در آن بقعه‌اى از امام‌زاده‌اىصحيح النسب نباشد.

امروزه قبور اين افراد در شهر هاشميّه و پيرامون آن، زيارتگاه مؤمنان است.

آرامگاههاى علما و فقها در شهر حلّه:

1- ابن ادريس حلى؛ او از بزرگان فقهاى اماميه است و از وى كتاب مشهورى به نام «السرائر» بر جاى مانده كه خود نيز بدين نام شهرت يافته و به «صاحب السرائر» معروف است. ابن ادريس در سال 598 ه.

درگذشت و آرامگاه باشكوهش اينك درون شهر حلّه واقع است.

2- ابن حماد الواسطى؛ ابن حماد از بزرگان فقهاى اماميه است كه قبرش در «محله الجامعيين» حلّه مى‌باشد.

3- ابن سعيد حلّى؛ او شيخ نجيب‌الدين يحيى بن احمد حلّى، از فقيهان بزرگوار اماميه و نويسنده كتاب «جامع الشرائع» است. در سال 689 ه. در حلّه درگذشت و در خانه خود مدفون شد. آرامگاه وى امروزه در «محلة الطاق» شهر حله قرار دارد و بر قبرش گنبد و سرايى ساخته‌اند. در پيرامون قبر او، آرامگاه گروهى از بزرگان شيعه نيز قرار دارد.

4- علاوه بر اين بزرگان، آرامگاه جمع بسيارى از فقها و علماى ديگر نيز در حلّه قرار دارد كه آرامگاه همگى داراى قبه وصحن و سرا است؛ همانند:

محقق حلى، نويسنده مشهور كتاب «شرايع الاسلام» (متوفاى سال 676 ه. و آرامگاهش مشهور است.)

ابن العرندس در محلّه جبران.

شيخ احمد بن فهد الأحسائى (متوفّاى سالهاى آغازين قرن نهم هجرى) و قبر او در «محله الطاق» است.

ابن نما حِلّى كه قبرش در «محلة المهديه» واقع است.

جمال الدين‌بن طاووس حلّى (متوفّاى 673 ه.) و قبرش در «محلة الجباويين» است.

خليفى الموصلى (متوفّاى سال 850 ه.) كه قبرش در حله مشهور است.

شرف الدين ابن طاووس كه آرامگاهش در حلّه معروف و مشهور است.

شيخ ابوالحسن شفهنى حلّى (متوفاى نيمه قرن نهم) كه قبر او در «محلة المهديه» حلّه است.

عبدالكريم ابن طاووس (متوفاى 693 ه.) قبر او در محله «باب النجف» حلّه قرار دارد.

على بن طاووس (متوفاى 644 ه.) قبر او در «محلة الجامعيين» در حلّه است.

بصره

اشاره

بصره نخستين شهر اسلامى ساخته شده در عراق در سال 14 ه. است. اين شهر تاريخ اسلامى كهن دارد و نقش مهمى در تاريخ و علوم اسلامى ايفا كرده و مركز يكى از مدارس مهم فقه و كلام و زبان عربى به شمار مى‌رفته است.

مراكز ديدنى بصره:

1- مسجدجامع بصره؛ كه به «مسجد الامام على عليه السلام» شهرت دارد و نخستين مسجد ساخته شده در عراق است.

حضرت على، اميرالمؤمنين عليه السلام پس از واقعه جمل در اين مسجد نماز گزارد و درباره آن پيش‌گويى نمود كهصدها سال بعد به وقوع پيوست و جزو غيب گوييهاى آن حضرت شمرده مى‌شود. امروزه‌ازاين مسجد، تنها قسمتى از گلدسته و باروى آن باقى مانده است.

2- آرامگاه زيد بنصوحان؛ او از ياران باوفاى اميرالمؤمنين عليه السلام بود كه در سال 36 ه. در جنگ جمل به شهادت رسيد. آرامگاهش در «كوت‌الزين» بصره قرار دارد.

3- قبر حسن بصرى؛ او از تابعين و مشايخ مشهورصوفيه است كه در سال 21 ه. در مدينه متولد گرديد و در

سال 110 ه. در بصره در گذشت و بر گور او ساختمانى كهن از قرن هفتم با گنبدى مخروطى قرار دارد.

4- ملاصدراى شيرازى؛ در يكى از اتاقهاى پيرامون قبر حسن بصرى، آرامگاه فيلسوف شهير ملاصدراى شيرازى قرار دارد كه در سفر حج درگذشت و در اين بقعه دفن گرديد.

5- قبر زبير بن عوام، او عمه‌زاده پيامبرصلى الله عليه و آله كه در جنگ جمل شركت فعال داشت ليكن در ميانه جنگ پشيمان گرديد و در هنگام فرار از ميدان جنگ به دست مردى به نام «ابن الجُرْموز» به هلاكت رسيد. حكومت عثمانى براى گور او كه در بيابان بود، ساختمانى ساخت كه پيرامون آن، امروزه شهرى است به نام «الزبير» كه در 30 كيلومترى بصره قرار دارد.

*** افزون بر آنچه گذشت، سرزمين عراق، كه مهد يكى از كهن‌ترين تمدنهاى بشرى و از پايگاههاى نخستين اسلام و تشيع بشمار مى‌رود،صدها اثر تاريخى و بويژه آرامگاههاى امام‌زادگان والامقام و علما و سادات را در خود جاى داده است. شايد كمتر روستايى در عراق باشد كه در داخل يا پيرامون آن، زيارتگاهى وجود نداشته باشد كه بخش عظيمى از آنهاصحيح النسب و داراى تاريخى كهن مى باشند.

بخش دوّم آثار باستانى عراق

آثار تمدنهاى باستانى، در سرتاسر شمال و بخش ميانى و جنوب عراق پراكنده است. مهمترين اين آثار عبارتند از:

1- شهر آشور؛ در 100 كيلومترى جنوب شهر موصل پايتخت شمال عراق و در سمت راست رودخانه دجله، خرابه‌هاى شهر آشور، پايتخت باستانى امپراتورى آشوريان قرار دارد. اين شهر كه قلعه آن در اثر كاوشهاى باستان‌شناسان سر از خاك درآورده، امروزه به نام «قلعه شرقاط» مشهور است. علاوه بر اين، تعدادى معبد و بويژه معبد با برج‌گردان آن، از شهرت ويژه‌اى برخوردار است.

2- شهر كالح؛ اين شهر دومين پايتخت امپراتورى آشوريان است كه در سمت چپ رودخانه دجله و در فاصله 35 كيلومترى جنوب شرقى شهر موصل واقع است. خرابه‌هاى اين شهرِ باستانى، امروزه به نام «خرائب نمرود» شهرت دارد و در نيمه قرن نوزدهم از زير خاك بيرون آورده شد. از اين شهر آثار باستانى مهمى بيرون آورده شده كه بسيارى از قطعات آن زينت‌بخش موزه‌هاى جهان است.

3- شهر نينوا؛ و آن آخرين پايتخت امپراتورى آشوريان است كه خرابه‌هايش در سمت چپ رودخانه دجله و در برابر شهر موصل كنونى قرار دارد؛ بگونه‌اى كه هنگام ورود به شهر موصل بايد از ميان ديوارهاى قطور برج و باروى آن گذشت. اين شهر در سال 1080 ق. م.

پايتخت شد و به سرعت رو به توسعه پيش رفت و در آن آثار معابد و كاخها و قلعه‌هاى عظيم و مجسمه‌هاى خدايان باستانى را مى‌توان ديد.

4- شهر حَضَر؛ اين شهر كه در آغاز يك پادگان نظامى بود، بعدها بتدريج به شهر مهمى تبديل گرديد. در قرن اول پيش از ميلاد در 140 كيلومترى جنوب غربى موصل و در دشت محصور ميان دو رودخانه دجله و فرات ساخته شد. در اين شهر امروزه آثار باستانى جالب توجهى را مى‌توان ديد كه عبارتند از: قلعه‌هاى سنگى و كاخها و معابد و مقابر حكام و پادشاهان و مجسمه‌هاى خدايان و ...

5- طاق كسرى يا شهر تيسفون؛ آنجا پايتخت امپراتورى ساسانيان بوده و امروزه از آن پايتخت باعظمت و شكوه، تنها ايوان عظيم آن باقى مانده است. بر فراز آن، شكاف عميقى را كه به هنگام ولادت رسول خداصلى الله عليه و آله به وجود آمده است مى‌توان مشاهده كرد. اين طاق در 30 كيلومترى جنوب بغداد و در سمت غرب رودخانه دجله قرار دارد. بلندى اين طاق آجرى 30 متر و گشادى آن 48 متر و قطر ديوارهاى آن 7 متر است و گفته

مى‌شود بلندترين طاق آجرى جهان است.

تصوير ش 19 (كيهان)

ايوان مدائن- طاق كسرى

اين شهر را، كه عربها مدائن مى‌نامند، از تشكيل چندين شهر به وجود آمده و اين كاخ عظيم را نخست شاپور ذوالأكتاف در قرن سوم ميلادى بنا نمود و بعدها انوشيروان آن را توسعه داد.

6- شهر بابل؛ مشهورترين پايتخت دوران باستان عراق است. اين شهر در سال 2350 ق. م. به وجود آمد و به علت موقعيت سوق الجيشى‌اش، همواره مورد توجه سلسله‌هاى حاكم در عراق قرار داشته، از اين رو چندين بار پايتخت شد. اين شهر تا سال 538 ق. م. رونق داشت و در اين سال به تسخير كورش درآمد و بتدريج رونق و اعتبار گذشته خود را از دست داد. نام بابل «باب اللَّه» يا «بيت اللَّه» است كه برگرفته از معبد مهمى است كه در ميانه اين شهر ساخته شده بود و امروزه خرابه‌هاى آن ديده مى‌شود. اين شهر اينك در 90 كيلومترى جنوب بغداد و

در فاصله چند كيلومترى شمال شهر حِلّه قرار گرفته است و داراى خيابانهاى مستقيم و منظم است كه با ماده‌اى شبيه قير اسفالت شده است. خيابان اصلى شهر، كه از دروازه شرقى آغاز و از ميان شهر عبور مى‌كند و به معبد بزرگ و كاخ ختم مى‌گردد، همچنان پابرجاست و در دو سوى آن ديوارهاى بلندى قرار دارد كه با نقوش حيوانات اسطوره‌اى تزيين يافته است.

گويند بهشت‌هاى هفت‌گانه بابل كه يكى از عجايب جهان باستان بوده، در كناره اين شهر قرار داشته كه امروزه اثرى از آن بر جاى نمانده است.

7- بورسيبا؛ در 15 كيلومترى جنوب غربى شهر حلّه، به سمت نجف، تپه‌اى دست ساخت از آجر، به ارتفاع 44 متر ديده مى‌شود كه به «برس نمرود» يا «برج نمرود» شهرت دارد و گفته مى‌شود اين تپه برج‌گونه جايگاهى است كه از روى آن نمرود حضرت ابراهيم عليه السلام را به آتش افكند و در دشت روبروى اين تپه، زمين بسيار وسيعى ديده مى‌شود كه همچون آجر پخته مى‌باشد و گفته مى‌شود بر روى اين زمين آتش نمرود براى سوزاندن ابراهيم عليه السلام افروخته شده است.

8- كاخ اخيضر؛ در 55 كيلومترى جنوب غربى شهر كربلا، ساختمانِ پادگان نظامى يا كاخ عظيمى ديده مى‌شود كه در قرن گذشته سالم از زير خاك بيرون آورده شد. اين ساختمان عظيم درون برج و باروى مربعى قرار دارد كه طول اضلاع بارو 170 متر و ارتفاع آن 21 متر و قطر آن

5/ 4 متر است و در چهار گوشه آن چهار برج عظيمِ ديده‌بانى قرار دارد.

درباره تاريخ اين ساختمان، ميان محققان اختلاف نظر وجود دارد، برخى آن را ساسانى دانسته و گروهى ديگر از ساخته‌هاى دوران عباسيان مى‌دانند.

9- شهر حيره؛ در چند كيلومترى شهر كوفه، آثار و خرابه‌هاى شهر حيره پايتخت پادشاهان مناذره قرار دارد.

اين سلسله از پادشاهان دست‌نشانده امپراتورى ساسانيان بودند و از مرزهاى غربى امپراتورى ساسانى دفاع مى‌كردند. گفته مى‌شود ساختمانهاى كوفه پس از ظهور اسلام و فتح عراق از آجرهاى اين شهر ساخته شده است.

امروزه مى‌توان آثار يك شهر كامل ولى مخروبه از خيابانها و كوچه‌ها و كليساها و جز آن را در آن مشاهده كرد.

10- اور؛ بنا به گفته باستان‌شناسان، اين شهر كه «اوركلدانيّين» نام دارد كهن‌ترين شهر جهان بشمار مى‌رود و در پنج هزار سال قبل از ميلاد ساخته شده است.

اين شهر امروزه در سمت غرب رودخانه فرات و در 15 كيلومترى جنوب شهر ناصريه مركز استان قادسيه قرار دارد و مهمترين آثار باقيمانده از آن دوران، برج زيگورات آن است كه نخستين نمونه از اين گونه برجها در جهان كهن مى‌باشد.

شماره 1

نماى بيرونى خيمه‌گاه در كربلا

شماره 2

قتلگاه امام حسين عليه السلام

شماره 3

ضريح شش گوشه مطهّر امام حسين عليه السلام

شماره 11

آرامگاه سيد مرتضى در كاضمين

شماره 4

نماى بيرونى مقبره طفلان مسلم (رحمة اللَّه عليهما)

شماره 5

نماى داخلى مسجد كوفه (قسمت غرب مسجد)

شماره 6

آرامگاه حضرت هود وصالح عليهما السلام در قبرستان وادى السلام

شماره 7

قبرستان وادى السلام در نجف

شماره 8

مسجدصعصعة بنصوهان

شماره 9

مقبره شيخ طوسى رحمه الله در نجف

شماره 4

ضريح پاك حبيب بن مظاهر رحمه الله

شماره 12

مرقد مرحوم كاشف الغطاء