ترجمه کشف الیقین فی فضائل امیرالمومنین علیه السلام

مشخصات کتاب

سرشناسه : علامه حلی، حسن بن یوسف، ق 726 - 648

عنوان قراردادی : [کشف الیقین. فارسی]

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه کشف الیقین فی فضائل امیرالمومنین/ نگارش حسن بن یوسف بن مطهر حلی؛ تحقیق حسین درگاهی؛ ترجمه حمیدرضا آژیر

مشخصات نشر : تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1379.

مشخصات ظاهری : 496 ص.نمونه

فروست : (معارف اسلامی)

شابک : 964-422-101-x22000ریال ؛ 964-422-101-x22000ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

عنوان دیگر : کشف الیقین. فارسی

موضوع : علی بن ابی طالب(ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - ق 40

شناسه افزوده : درگاهی، حسین، 1331 - ، محقق

شناسه افزوده : آژیر، حمیدرضا، 1337 - ، مترجم

شناسه افزوده : ایران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات

رده بندی کنگره : BP37/34/ع 8ک 5041 1379

رده بندی دیویی : 297/951

شماره کتابشناسی ملی : م 79-3742

اشاره

ترجمه کشف الیقین فی فضائل امیرالمومنین

نگارش حسن بن یوسف بن مطهر حلی

تحقیق حسین درگاهی؛ ترجمه حمیدرضا آژیر

پيشگفتار

اشاره

سپاس از آن اللّه،پروندۀ جهانيان و درود خدا بر آقاى ما محمّد و خاندان پاكش، به ويژه بر ذخيرۀ خدا،و نفرين الهى بر تمامى دشمنان ايشان.

1-انديشۀ درست براى پايايى دين و دور كردن تحريف از آن و استوارى امّت و به كنار داشتن انحراف از آن،اقتضا دارد خليفه‌اى گمارده شود و جانشينى قرار داده گردد كه در علم و عمل،از گناه و لغزش،پاك باشد،و اگر اين عصمت و پاكى در ميان نباشد آن جانشين يا خليفه،ستم پيشه خواهد بود،چرا كه خداوند مى‌فرمايد: وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظّالِمُونَ ، ⁽¹⁾- لا يَنالُ عَهْدِي الظّالِمِينَ ⁽²⁾-.

بر اين اساس از قرآن استفاده مى‌شود كه امامت،پيمانى خدايى است كه خداوند كسى را كه اين پيمان بر دوش او نهاده مى‌شود به پيامبر معرفى مى‌كند،چونان ديگر اوامر و احكام كه به آگاهى پيامبر مى‌رساند و اين چنان است كه مكتب اهل بيت بدان باور دارد.

خداوند تبارك و تعالى در حقّ پيامبرش مى‌فرمايد: وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى، إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحى ، ⁽³⁾-و در حق اهل بيت مى‌فرمايد: إِنَّما يُرِيدُ اللّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً ⁽⁴⁾-.

عبد اللّه بن جعفر بن ابى طالب در روايتى مى‌گويد:«چون پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرود آمدن آيه را نزديك ديد،فرمود:«بخوانيد به سوى من،بخوانيد به سوى من»،صفيّه عرض

كرد:چه كسى را يا رسول اللّه؟حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:«اهل بيتم:على،فاطمه،حسن و حسين را.»آن‌ها آورده شدند و پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)كساى خويش بر آن‌ها افكند و سپس دست به آسمان برد و فرمود:«بار خدايا!اينان خاندان من هستند،پس بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست»،و خداوند اين آيه را نازل فرمود: إِنَّما يُرِيدُ اللّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً ⁽¹⁾.- در روايت ديگرى امّ سلمه مى‌گويد:عرض كردم:يا رسول اللّه!آيا من از اهل بيت نيستم؟حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:«تو بر خير و خوبى هستى،تو از همسران پيامبرى» ⁽²⁾.-پس آشكار مى‌شود كه خداوند تبارك،پيامبر و اهل بيت او را از هر گونه پليدى بر كنار داشته و پاك،پاكشان گردانيده است.

2-پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)،جانشين و وصىّ پس از خود را تعيين كرد و اين در نخستين روزى بود كه پس از نزول آيۀ: وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ⁽³⁾-نزديكان خود را به اسلام دعوت كرد.

طبرى و جز او همين خبر را از على بن ابى طالب(علیه السلام)چنين نقل مى‌كنند:على(علیه السلام) مى‌فرمايد:«چون اين آيه بر پيامبر(صلی الله علیه و آله)نازل شد: وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ،مرا بخواند و فرمود:اى على!خداوند به من دستور داده است به خويشان نزديك خود هشدار دهم و اين كار بر من گران است و مى‌دانم هر گاه اين مهمّ را بياغازم آن بينم كه ناخوش مى‌دارم،لذا در بيان آن خاموشى گزيدم تا آن كه جبرئيل نزد من آمد و گفت:اى محمّد! اگر آن چه را مأمور آنى به جاى نياورى خدايت تو را به عذاب خواهد كشيد.پيامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود:براى ما يك صاع طعام فراهم آور و در آن پاچه‌اى قرار ده و قدحى شير آر پيش آر ون.

سپس فرزندان عبد المطلب را گرد آور تا با ايشان سخن گويم و آن چه را مأمورم بديشان برسانم.من نيز آن چه را پيامبر(صلی الله علیه و آله)به من دستور داد به جاى آوردم و آن‌ها را نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)خواندم.آنان در اين هنگام،چهل مرد بودند،يكى بيش يا كم،در ميان ايشان بودند عموهاى او:ابو طالب،همزه،عبّاس و ابو لهب.پس چون نزد او گرد آمدند به من فرمود:خوراكى را كه براى ايشان ساخته بودم بياورم كه من نيز آن را حاضر كردم.چون خوراك را بنهادم پيامبر(صلی الله علیه و آله)قطعه‌اى از گوشت را برگرفت و با دندان‌هايش آن را تكّه كرد و آن را در گوشۀ بشقاب[ديس]نهاد و سپس فرمود:با نام خدا بخوريد و حاضران آن قدر خوردند كه گرسنگى‌شان برطرف شد و من تنها نشان دست آن‌ها را بر ظرف خوراك مى‌ديدم.سوگند به خدايى كه جان على در دست اوست همۀ آن‌ها خوراكى را خوردند كه براى يك مرد بود.سپس پيامبر فرمود:جماعت را سيراب كن و من قدح شير را آوردم تا همگى از آن نوشيدند و سيراب شدند و به خدا سوگند هر يك از آن‌ها به قدر ديگرى از آن شير بنوشيد.پس هنگامى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)خواست با آن‌ها سخن بگويد ابو لهب پيشدستى كرد و گفت:يارتان چه شگفت افسونتان كرد!پس جماعت پراكنده شدند و پيامبر(صلی الله علیه و آله)با آن‌ها سخنى نگفت و فرمود:اى على!فردا را درياب كه اين مرد با آن چه از او شنيدى بر من پيشدستى كرد و جماعت پيش از آن كه با ايشان سخنى بگويم پراكنده شدند.براى فردا نيز همان طعامى را براى ما آماده كن كه امروز آماده كردى و سپس آن‌ها را نزد من گرد آور.على(علیه السلام)مى‌فرمايد:چنين كردم و آن‌ها را گرد آوردم،سپس پيامبر از من خواست طعام آورم و من هم طعام،نزد ايشان بردم، و حضرت(صلی الله علیه و آله)چنان كرد كه در روز قبل.پس آن قدر خوردند كه ديگر ميلى به طعام نداشتند.حضرت(صلی الله علیه و آله)سپس فرمود:سيرابشان كن.من نيز آن ظرف را آوردم و آن‌ها به قدرى از آن نوشيدند كه همگى سيراب شدند.سپس پيامبر(صلی الله علیه و آله)سخن گفت و فرمود:

اى فرزندان عبد المطلب!به خدا سوگند من در ميان عرب جوانى را نمى‌شناسم كه براى قومش ارمغانى بهتر از آن چه من براى شما آوردم آورده باشد.من خير دنيا و آخرت را براى شما به ارمغان آورده‌ام و خداوند سبحان به من دستور داده است شما را به سوى آن فراخوانم.كدام يك از شما مرا در اين امر يارى مى‌رساند تا هم برادر من باشد و هم وصىّ و جانشين من؟على(علیه السلام)مى‌فرمايد:همۀ جماعت از دادن پاسخ خوددارى كردند و

من زبان به سخن گشودم در حالى كه جوان‌ترين آنان بودم كه چشمم بيش از ديگران ريمناك بود و شكمم سترگ‌تر و ساق پايم باريك‌تر.اى پيامبر خدا!من يار تو در اين مهم خواهم بود.پس حضرت(صلی الله علیه و آله)گردن مرا گرفت و فرمود:اين برادر،وصىّ و جانشين من در ميان شماست،پس سخنش را بشنويد و از او فرمان بريد.على(علیه السلام)مى‌گويد:جماعت در حالى برخاستند كه مى‌خنديدند و به ابو طالب مى‌گفتند:به تو دستور مى‌دهد كه سخن پسرت را بشنوى و از او فرمان برى» ⁽¹⁾.- مسألۀ امامت پس از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)از امور مهمّى بود كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)بدان مى‌انديشيد و از آغاز تبليغ تا اندكى پيش از مرگش بدان مى‌پرداخت-آن گونه كه پيش از اين نيز يادآور شديم- ابن عبّاس در روايتى مى‌گويد:«چون پيامبر(صلی الله علیه و آله)در بستر مرگ افتاد در خانه مردانى بودند از جمله عمر بن خطّاب.حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:«بياييد براى شما نگاشته‌اى نگارم كه پس از آن هرگز گمراه نگرديد.»عمر گفت:درد بر پيامبر چيره شده است،و الاّ قرآن كه در ميان شماست و كتاب خدا هم كه ما را بسنده است.حاضران در خانه به اختلاف كشيده شدند و برخى سخن عمر را مى‌گفتند،پس چون هياهو و اختلاف افزون كردند حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:«از من دور شويد كه نزد من،كشمكش نه كارى است سزامند» ⁽²⁾.- در روايتى نيز آمده است:«ابن عبّاس آن قدر گريست كه اشكش ريگ‌ها را خيساند.

پس گفت:درد پيامبر(صلی الله علیه و آله)فزونى يافت و فرمود:«براى من صفحه‌اى آوريد تا بر آن نگاشته‌اى نگارم كه پس از آن هرگز گمراه نگرديد»،پس جماعت به كشمكش پرداختند و حال آنكه كشمكش،نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)كارى شايسته نيست.آن‌ها مى‌گفتند:پيامبر هذيان2.

مى‌گويد.» ⁽¹⁾- در روايتى ابن عباس مى‌گويد:«اوج مصيبت،اختلاف و هياهويى بود كه مانع از آن شد پيامبر(صلی الله علیه و آله)نگاشته‌اى براى آن‌ها بنگارد.» ⁽²⁾- 3-به علاوۀ آن چه بيان داشتيم كه چگونه جماعت،از سخن گفتن پيامبر(صلی الله علیه و آله) جلوگيرى كردند و در خانۀ حضرت(صلی الله علیه و آله)از پذيرش دعوت او خوددارى ورزيدند و نگذاشتند حضرت(صلی الله علیه و آله)در واپسين لحظات زندگى نگاشته‌اى بنگارد:

1-3-آن‌ها كوشيدند پس از رحلت پيامبر(صلی الله علیه و آله)،احاديث ايشان نيز نوشته نشود و چنان كه از برخى احاديث پيداست در زمان تندرستى پيامبر(صلی الله علیه و آله)نيز چنين بوده است، سبحان اللّه.

عبد اللّه بن عمرو بن عاص مى‌گويد:«من هر چه را از پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌شنيدم مى‌نگاشتم،ولى قرشيان مرا از اين كار بازداشتند و گفتند:آيا تو هر چيزى را كه از پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌شنوى مى‌نويسى و حال آن كه پيامبر نيز انسانى است كه هم به گاه شادى سخن مى‌گويد و هم به گاه خشم؟و من از نوشتن دست كشيدم و آن را به عرض پيامبر رسانيدم.پس با انگشت به دهانش اشاره كرد و فرمود:«بنويس كه سوگند به آن كه جان من در يد قدرت اوست از اين دهان جز حق بيرون نيايد.» ⁽³⁾-8.

ذهبى روايت مى‌كند كه ابو بكر پس از وفات پيامبر(صلی الله علیه و آله)،مردم را گرد آورد و گفت:

«شما احاديثى از پيامبر(صلی الله علیه و آله)را نقل مى‌كنيد كه در آن اختلاف داريد و مردمان پس از شما اختلافى بيش‌تر خواهند داشت،پس حديثى از پيامبر نقل نكنيد و هر كه از شما پرسشى كرد بگوييد ميان ما و شما كتاب خداست،پس حلال آن را حلال و حرام آن را حرام شماريد.» ⁽¹⁾- از قرظة بن كعب روايت است كه گفت:«هنگامى كه عمر ما را به عراق برد تا صرار همراهى‌مان كرد و سپس گفت:آيا مى‌دانيد چرا شما را همراهى كردم؟گفتيم:خواست ما را مشايعت كنى و گرامى دارى.گفت:از اين كار هدفى داشتم.شما به سوى روستايى مى‌رويد كه در قرآن آوازه‌اى دارند بسيار،پس آن‌ها را با احاديث پيامبر از قرآن باز نداريد و من در اين كار شريك شمايم.قرظه مى‌گويد:ديگر پس از آن از پيامبر(صلی الله علیه و آله)حديثى نگفتم.» در روايت ديگرى آمده است:چون قرظة بن كعب آمد گفتند:ما را حديث كن.پس او گفت عمر ما را از اين كار بازداشته است ⁽²⁾.-امّا عثمان اين كار را تقرير كرد،چه،بر منبر گفت:«بر هيچ كس روا نيست حديثى را روايت كند كه در زمان ابو بكر يا عمر شنيده نشده است.» ⁽³⁾- 2-3-اين جلوگيرى همچنان ادامه يافت تا عمر بن عبد العزيز اموى به حكومت رسيد.

او به مردم مدينه نوشت:«به حديث پيامبر بنگريد و آن را بنويسيد كه من بيم آن را دارم8.

دانش پوسيدگى يابد و اهل آن از ميان بروند.» ابن شهاب زهرى نخستين كسى بود كه در سال صد هجرى به دستور عمر بن عبد العزيز حديث نگاشت و پس از آن كار تدوين و تصنيف فزونى گرفت ⁽¹⁾.

3-3-در راه جلوگيرى از اين كار،نفس بسيارى از ناقلان حديث و صحابه و تابعان را گرفتند؛كسانى همچون ابو ذر كه روزى در جمرۀ وسطى نشسته بود و مردم گرد آمده بودند و از او نظر مى‌خواستند.پس مردى كنار او ايستاد و گفت:آيا از نظر دادن و فتوا صادر كردن بازداشته نشده‌اى؟ابو ذر سرش را بلند كرد و گفت:آيا تو مرا زير نظر دارى؟! اگر شمشير بر اين جا نهيد-و به پشتش اشاره كرد-و من بر آن باشم تا پيش از اجازۀ شما سخنى را بر زبان آورم كه از پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيده‌ام هر آينه آن سخن را بر زبان خواهم آورد ⁽²⁾.- ابو ذر به سبب مخالفت با دستورهاى حكومت از شهرى به شهر ديگر تبعيد مى‌شد تا آن كه در ربذه تنها و رانده،مرگ را در آغوش كشيد.حجر بن عدى و ياران او با شكنجه كشته شدند ⁽³⁾-و رشيد هجرى ⁽⁴⁾-و ميثم تمّار ⁽⁵⁾-به قتل رسيدند و به صليب كشيده شدند.

4-3-در هنگامى باب خواندن احاديث رسول اللّه(صلی الله علیه و آله)بر مسلمانان بسته شد باب جعل حديث گشوده گشت و احاديث بسيارى در بزرگداشت و تكريم آن‌ها انتشار يافت كه از جملۀ آن‌ها سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله)است پيرامون وصىّ و جانشين خود ⁽⁶⁾-.آن‌ها اين احاديث را در مجموعه‌هاى روايى خود با عنوان فضايل،جاى دادند و در كنار احاديث صحيح پيامبر(صلی الله علیه و آله)در فضايل جانشين پيامبر،على بن ابى طالب(علیه السلام)و ويژگى‌هاى او گذاشتند و اگر چه مسائل وابسته بدان بسيار فراوان بود امّا آن‌ها مقدّمات،لوازم و نتايج/.

عقلى آن را بيان نكردند و تنها به ذكر«كرّم اللّه وجهه»بسنده كردند تا جايى كه برخى از آن‌ها مى‌گفتند:«سپاس خدايى را كه در كمال بى‌همتاست...و به اقتضاى تكليف مفضول را بر افضل مقدّم داشت.» ⁽¹⁾- 5-3-او جانشين پيامبر(صلی الله علیه و آله)،بل خود پيامبر بود و اين چنان است كه آيۀ مباهله بدان دلالت دارد: فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ. ⁽²⁾-مفسّرانى همچون زمخشرى،طبرى،ثعلبى،فخر الدين رازى،بيضاوى،نسفى،سيوطى و...همگى همداستانند كه مراد از«أبناءنا»حسن و حسين(علیه السلام)و مراد از«نساءنا»فاطمه(س)و مقصود از«انفسنا»على بن ابى طالب(علیه السلام)است كه خداوند تبارك او را نفس پيامبر(صلی الله علیه و آله)قرار داده است ⁽³⁾.- زمخشرى مى‌گويد:«روايت شده است هنگامى كه آن‌ها را به مباهله دعوت كردند گفتند:برگرديم و در كار خود بينديشيم،پس نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)آمدند.پس حضرت(صلی الله علیه و آله)به راه افتاد در حالى كه حسين را در آغوش داشت و دست حسن را گرفته بود و فاطمه پشت او حركت مى‌كرد و على پشت سر فاطمه و پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌گفت:هنگامى كه من دعا كردم شما آمين بگوييد.اسقف نجران گفت:اى گروه مسيحيان!من چهره‌هايى را مى‌بينم كه اگر خدا بخواهد كوهى را براى اين چهره‌ها زير و زبر كند خواهد كرد،پس با آن‌ها مباهله نكنيد كه هلاك شويد،به گونه‌اى كه تا روز رستخيز ديگر يك مسيحى بر زمين باقى نخواهد ماند.» ⁽⁴⁾-بگذريم از اين كه خود پيامبر(صلی الله علیه و آله)نيز تصريح دارد كه على(علیه السلام)،جان او ⁽⁵⁾-0.

و همسنگ و همسان و برادر اوست ⁽¹⁾.- 6-3-از همين جا روشن مى‌شود كه چرا پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)على را با پيامبران و رسولان(علیه السلام)قياس كرده است چنان كه مى‌فرمايد:«هر كه مى‌خواهد دانش آدم و فقه نوح را ببيند به على بن ابى طالب نظر كند»، ⁽²⁾-و«اى على!تو در ميان اين امّت همچون عيسى بن مريمى.» ⁽³⁾- نيز از همين جا آشكار مى‌شود كه چرا پيامبر(صلی الله علیه و آله)،على را به يكى از مردم،مانند نمى‌كند،چه،در حديث ازدواج زهرا(س)مى‌فرمايد:«شوهر تو با هيچ يك از مردم به سنجه درنمى‌آيد ⁽⁴⁾.-همچنين مى‌فرمايد:«هيچ يك از آحاد اين امّت با خاندان محمّد قياس نمى‌شود» ⁽⁵⁾.-.

4-فضايل على(علیه السلام)بسيار است و فراوان تا جايى كه ابن ابى الحديد مى‌گويد:«چه بگويم در بارۀ مردى كه دشمنان و ستيهندگان او هم به فضلش اعتراف دارند و نمى‌توانند بزرگوارى‌هاى او را انكار كنند و بر فضايلش پرده نهند.همه مى‌دانيم كه بنى اميه حكومت اسلام را در شرق و غرب زمين به دست گرفتند و با هر نيرنگى كوشيدند نور وجود او را به خاموشى كشانند و مردم را عليه او تحريك كنند و براى او عيب و نقص بتراشند و بر همۀ منبرها بر او لعن مى‌فرستادند و ستايشگران او را تهديد مى‌كردند و آن‌ها را به زندان مى‌انداختند و مى‌كشتند و مانع از نقل حديثى مى‌شدند كه فضيلتى را براى او بازگو مى‌كرد يا آوازه‌اش را فزونى مى‌بخشيد،حتّى مانع از آن مى‌شدند كه كسى نام او را ببرد،ولى تمامى اين‌ها جز والايى و منزلت بر على نيفزود،و او چونان مشكى بود كه هر چه پنهانش مى‌كردند باز بوى خوشش انتشار مى‌يافت و هر چه پرده بر او مى‌نهادند باز بوى مشام‌نواز او فضا را در بر مى‌گرفت.او به خورشيدى ماننده بود كه با2.

كف دست نمى‌توان آن را پوشاند و همچون پرتو روز بود كه اگر يك چشم آن را نبيند چشمهاى بسيارى آن را خواهند يافت» ⁽¹⁾.-

اوصاف آن حضرت از لسان مبارك پيامبر صلى الله عليه و آله در كتب عامه

1-4-اكنون در اين زمينه بخشى از ستايشها و اوصافى را پيش روى مى‌نهيم كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)در حق آن حضرت(علیه السلام)در كتب عامّه بدان تصريح كرده است: ⁽²⁾- 1-على،آقاى مسلمانان.

2-على،پيشواى پرهيزگاران 3-على،جلودار سپيد چهرگان حجله‌نشين 4-على،رئيس مؤمنان 5-على،دوست پرهيزگاران 6-على،رئيس دين 7-على،امير المؤمنين«امير همۀ مؤمنان» 8-على،آقاى فرزندان آدم«جز پيامبران» 9-على،نگين انگشترى در ميان اوصيا 10-على،نخستين كسى كه به روز رستخيز پيامبر را خواهد ديد 11-على،نخستين كسى كه در قيامت با پيامبر مصافحه خواهد كرد 12-على،صدّيق اكبر 13-على، جداكنندۀ حق و باطل در ميان امّت 14-على،آن كه ميان حق و باطل تفاوت مى‌نهد 15-على،نخستين كسى كه پيامبر را تصديق كرد«به پيامبر ايمان آورد» 16-على،نخستين كسى كه به خدا ايمان آورد 17-على،جلودار مسلمانان 18-على،جانشين رسول اللّه«پس از پيامبر در ميان امّت» 19-على،رئيس قريش 20-على،بهترين كسى كه پيامبر خدا او را به يادگار نهاده است 21-على،آقاى عرب 22-على،سرور دنيا و آخرت 23-على،سرور مؤمنان 24-على،وزير پيامبر خدا 25-على،همراه پيامبر خدا 26-على،نخستين كسى كه با پيامبر،

خدا را يكتا دانست 27-على،برآورندۀ پيمان پيامبر خدا 28-على،جايگاه سرّ پيامبر خدا 29-على،بهترين كسى كه پيامبر،پس از خود به ارمغان نهاد 30-على،داور دين رسول اللّه 31-على،برادر پيامبر خدا«در دنيا و آخرت» 32-على،ظرف علم رسول اللّه.

33-على،درى كه پيامبر از آن مى‌آيد 34-على،وصىّ رسول اللّه 35-على،پردازنده به امر پيامبر 36-على،امام امّت رسول اللّه«امام الامّه» 37-على،جانشين خدا در زمين«پس از پيامبر» 38-على،امام مردمان خدا«برية» 39-على،سرور مردم 40-على،وارث علم پيامبر 41-على،پدر نسل پيامبر«فرزندان پيامبر» 42-على،بازوى پيامبر«يارى رساننده» 43-على،امين پيامبر در وحى‌اش 44-على،سرور هر كه پيامبر سرور اوست 45-على،پرچمدار پيامبر به روز رستخيز 46-على،داور دشمنان پيامبر 47-على،حامى حريم پيامبر 48-على،پدر اين امّت 49-على،صاحب حريم پيامبر 50-على،كشندۀ پيمان‌شكنان، ستم پيشگان و بيرون رفتگان از دين 51-على،يار مؤمنان«هر مؤمنى»پس از پيامبر 52-على،برگزيدۀ پيامبر 53-على،دوست پيامبر 54-على،آقاى اوصيا 55-على،برترين اوصيا 56-على،نگين انگشترى در ميان اوصيا 57-على،بهترين اوصيا 58-على،پيشواى پرهيزگاران 59-على،وارث پيامبر 60-على،شمشير خدا 61-على،هدايتگر 62-على،پدر امامان پاك 63-على،با پيشينه‌ترين مردم در اسلام 64-على،وزير پيامبر«در آسمان و زمين» 65-على،محبوب‌ترين اوصيا نزد خدا 66-على،شريف‌ترين«بزرگترين»مردم

در پاك گوهرى 67-على،گرامى‌ترين مردم در مقام 68-على،مهربان‌ترين مردم نسبت به زيردست 69-على،دادگرترين مردم نسبت به زيردستان 70-على،بيناترين مردم در امور 71-على،يار خدا 72-على،همراه پيامبر خدا«در دنيا و آخرت» 73-على،يار مؤمنان پس از پيامبر 74-على،پردازندۀ از سوى پيامبر 75-على،پيشواى هر زن و مرد مؤمن 76-على،يار هر زن و مرد مؤمن 77-على،فراستان سنّت پيامبر 78-على،مدافع آيين رسول اللّه 79-على،شايسته‌ترين مردم پس از پيامبر 80-على،نخستين مردم«مؤمنان»در ايمان 81-على،برآورنده‌ترين مردم«مؤمنان» در پيمان الهى 82-على،ايستاترين مردم در پيمان خدايى 83-على،به عدالت قسمت‌كننده‌ترين مردم«مؤمنان» 84-على،مهرورزترين مردم«مؤمنان» نسبت به زيردستان 85-على،عادل‌ترين مردم نسبت به ديگران 86-على،سرّ نگهدارترين مردم 87-على،با مزيّت‌ترين مردم نزد خدا 88-على،سرور اوّلين و آخرين جز پيامبران 89-على،قبلۀ عارفان 90-على،نخستين مسلمانى«صحابى» كه اسلام آورده است.

91-على،قديمى‌ترين امّت در پذيرش اسلام«ايمان» 92-على،داناترين امّت 93-على،شكيباترين«بافضيلت‌ترين» فرد امّت و برخوردارترين آن‌ها در صبر 94-على،خوش‌اخلاق‌ترين مردم 95-على،آگاه‌ترين مردم به خدا 96-على،نخستين كسى كه به كوثر درآيد.

97-على،پاياترين مردم به پيامبر 98-على،نخستين ديداركنندۀ پيامبر 99-على،پردل‌ترين مردم 100-على، گشاده‌دست‌ترين مردم 101-على، قسمت‌كنندۀ بهشت و دوزخ 102-على،سالم‌ترين مردم در دين

103-على،برترين مردم در يقين 104-على،كامل‌ترين مردم در شكيبايى 105-على،درفش هدايت 106-على،نشان ايمان 107-على،امام اولياى خدا 108-على،پرتو هر كه فرمان خداى برد 109-على،پرچمدار رسول اللّه به روز رستخيز 110-على،امين پيامبر«مورد اعتماد رسول اللّه»در كليد گنجينه‌هاى رحمت الهى 111-على،بزرگ مردم 112-على،نور اولياء اللّه 113-على،پيشواى هر كه اطاعت خدا كند 114-على،امين رسول اللّه در روز قيامت 115-على،حريم دار پيامبر 116-على،دوست قلب رسول اللّه 117-على،جايگاه ميراث پيامبران 118-على،امين خدا بر زمين او 119-على،حجّت خدا بر مردم 120-على،پايۀ ايمان 121-على،ركن اسلام 122-على،چراغ تاريكى‌زدا 123-على،نشان هدايت 124-على،پرچم برافراشتۀ مردم دنيا 125-على،راه روشن 126-على،صراط مستقيم 127-على،كلمه‌اى كه خداوند پرهيزگاران را بدان ملزم داشته است 128-على،داناترين مردم به ايّام اللّه 129-على،پرمصيبت‌ترين مؤمنان 130-على،غسل دهندۀ رسول اللّه 131-على،به خاك سپرندۀ پيامبر 132-على،پيشگام در همۀ شدايد و امور ناخوش 133-على،ايستاترين مردم در امور الهى 134-على،مردم‌نواز 135-على،آه در سينه 136-على،شكيبا 137-على،با منزلت‌ترين مردم 138-على،نزديك‌ترين مردم در خويشاوندى 139-على،بى‌نيازترين مردم 140-على،حجّت پيامبر خدا 141-على،در خدا 142-على،دوست خدا 143-على،دوست رسول اللّه 144-على،شمشير پيامبر خدا 145-على،راه به سوى خدا

146-على،نبأ عظيم[مهمترين خبر] 147-على،الگوى والا 148-على،امام مسلمانان 149-على،سرور صدّيقان 150-على،راهبر مسلمانان به بهشت 151-على،پرهيزگارترين مردم 152-على،برترين مردم«اين امّت» 153-على،داناترين مردم 154-على،شايستۀ مؤمنان 155-على،آگاه مردم 156-على،راهنما 157-على،عابد 158-على،هادى 159-على،مهدى 160-على،جوانمرد 161-على،برگزيدۀ امامت 162-على،ياور رسول اللّه در جايگاه پسنديده 163-على،سلطان آخرت 164-على،رازدار رسول اللّه 165-على،امين اهل زمين 166-على،امين آسمانيان 167-على، زنده‌كنندۀ سنّت پيامبر 168-على، ديداركنندۀ خدا از نزديك 169-على،به يقين رسيده‌ترين امّت 170-على،برپاكنندۀ حجّت 171-على،حجّت پيامبر بر امّت به روز داورى 172-على،بزرگ مهاجران و انصار 173-على،گوشت و خون و موى پيامبر 174-على،پدر دو سبط 175-على،پدر دو ريحانه 176-على،غمگشاى پيامبر 177-على،شير خدا در زمين 178-على،شمشير خدا«بر دشمنان» 179-على،دوست خدا 180-على،در دست دارندۀ پرچم رسول اللّه 181-على،پرچمدار حمد و سپاس 182-على،نخستين كسى كه به بهشت درآيد.

183-على،اوّلين كسى كه در فردوس بكوبد 184-على،ناخداى اين امّت 185-على،حسابرس عرب 186-على،حسابرس امّت 187-على،كاردار بهشت 188-على،برتر اصحاب رسول اللّه 189-على،امير نيكوكاران 190-على،كشنده تبهكاران 191-على،كشندۀ كافران 192-على ناسازگارترين،خشن‌ترين و

بيمناك‌ترين در امور خدايى 193-على،داماد پيامبر 194-على،بهترين بشر 195-على،بهترين مردم 196-على،بهترين مردان 197-على،بهترين اين امّت پس از پيامبر 198-على،بهترين خلايق 199-على،بهترين انسانى كه خورشيد بر او تابيده و از او غروب كرده است «پس از پيامبر» 200-على،همراه پيامبر در بهشت 201-على،پدر امّت 202-على،امير آيات قرآن 203-على،صاحب لواى رسول اللّه در اين سرا و آن سرا 204-على،پيشواى نيكوكاران 205-على،دوست پيامبر در بهشت 206-على،دوست‌ترين مردم نزد خدا و رسول 207-على،در دانش 208-على،محبوب‌ترين مردم نزد پيامبر 209-على،نزديك‌ترين مردم به رسول اللّه 210-على،بخشنده‌ترين مردم 211-على،تلاشگرترين مردم نزد خدا 212-على،نفوذ ناپذيرترين مردم نزد خدا 213-على،جلودار مردم به سوى بهشت 214-على،حجّت خدا بر مردم پس از پيامبر 215-على،امين رسول اللّه 216-على،نكوكار 217-على،گواه 218-على،نزديك‌ترين مردم به بهشت 219-على،جلودار مؤمنان به سوى بهشت 220-على،رهياب 221-على،پدر يتيمان و بينوايان 222-على،همسر بيوه زنان[ بسان همسر بيوه زنان در همدردى] 223-على،پناهگاه هر ضعيف 224-على،امنگاه هر هراسان 225-على،ريسمان استوار خدا 226-على،گرۀ سخت 227-على،كلمۀ تقوا 228-على،چشم خدا 229-على،زبان راستگوى خدا 230-على،رسندۀ به خدا 231-على،دست گشادۀ خدا در مغفرت

و رحمت نسبت به بندگانش 232-على،باب حطّه 223-على،نخستين كسى كه پيامبر خدا را تصديق كرد 234-على،اولين كسى كه خدا را يكتا دانست 235-على،در دانش رسول اللّه 236-على،در شهر علم 237-على،پدر خاندان پاك هدايتگر 238-على،وارث دانش پيامبران 239-على،داورترين مردم 240-على،حجّت خدا در زمين،پس از پيامبر 241-على،امين رسول اللّه در كوثر 242-على،سرور هر مرد و زن مؤمن «مسلمان» 243-على،سرور هر كه پيامبر سرور اوست 244-على،جانشين خدا بر بندگانش 245-على،رسانندۀ پيام خدا و رسول 246-على،درهم شكنندۀ دشمنان پيامبر خدا 247-على،يار دمساز رسول اللّه

2-4-بر پژوهشگر پى‌گير است كه علّت فراوانى احاديث را در فضايل على(علیه السلام) باز شناسد و از آن‌ها حكم الهى را نتيجه گيرد.با كم‌ترين درنگ بر او آشكار خواهد شد كه دليل اين امر،عنايت فراوان پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)به ابلاغ دين و تكميل و اتمام آن و آگاهى آن حضرت(صلی الله علیه و آله)به اين نكته بوده است كه پس از رحلت او امّت،اختلاف خواهد يافت و اين چنين است كه ابن حجر هيثمى از پاره‌اى متأخران از ذريّۀ اهل بيت نبوى نقل مى‌كند كه نصّ آن چنين است:«دليلش-و خدا آگاه‌تر است-اين است كه خداوند تبارك، مشكلات على و اختلاف‌هاى برخاسته از امر خلافت را كه پس از رحلت حضرتش(صلی الله علیه و آله) ظهور مى‌كرد به آگاهى پيامبر رساند.اين،خود،اقتضاى آن را داشت كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)، على(علیه السلام)را به اين فضايل مشهور گرداند تا بدين ترتيب هر كه خبر اين فضايل بدو رسد و به حضرتش(علیه السلام)توسّل جويد نجات يابد.سپس هنگامى كه اين اختلاف ظهور كرد و بر حضرتش(علیه السلام)خروج كردند هر يك از صحابه كه اين فضايل را شنيده بود براى خيرخواهى امّت خبر آن را انتشار داد و پراكند.در پى آن هنگامى كه مشكل بالا گرفت و گروهى از بنى اميه بر منبرها به كاستن از مقام آن حضرت(علیه السلام)و دادن دشنام به او پرداختند و خوارج نيز با ايشان همراهى كردند و حتّى قائل به كفر حضرت(علیه السلام)شدند حافظان دانشور اهل سنّت به پراكندن فضايل حضرتش(علیه السلام)روى آوردند تا جايى كه اين فضايل در مسير خير خواهى امّت و يارى رساندن به حق،فزونى گرفت.» ⁽¹⁾5-امّا جماعت،احاديث مربوط به فضايل على(علیه السلام)را روايت مى‌كردند و در كتاب‌هايشان مى‌آوردند ولى مفهوم اين احاديث و لوازم عقلى و نتايج عرفى آن را عرضه نمى‌داشتند و در اين كه هر صفتى-فضيلت باشد يا رذيلت-يك ويژگى از ويژگى‌هاى صاحب آن و نشانى در شناخت دارندۀ آن مى‌باشد خود را به تجاهل و تغافل مى‌زدند و حتّى مى‌كوشيدند معانى صفاتى را كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)در حقّ آن حضرت(علیه السلام)تصريح فرموده بود تحريف و احتمالا آن‌ها را پوشيده بدارند يا از شمار بيرون افكنند.يكى از اين نمونه‌ها مناقشۀ آن‌هاست در واژۀ«مولى»در حديث غدير، ⁽²⁾-و پوشاندن مفهوم«وصىّ»و1.

«جانشين»در حق امام على(علیه السلام)و تبديل مفهوم آن به. ⁽¹⁾.- شايان گفتن است كه آن‌ها به تحريف و سرپوش نهادن بسنده نكردند،بلكه شيعه را مورد يورش قرار دادند و در كتاب‌هايشان مى‌كوشيدند آن‌ها را خراب كنند،«در نيمۀ نخست سدۀ سوم كتاب«عثمانيه»جاحظ رخ نمود كه در آن شيعه را مورد تهاجم قرار داد و ضروريّات را انكار كرد و از بديهيّات روى برتافت،چنان كه كوشيد بر دلاورى امير المؤمنين(علیه السلام)سرپوش نهد ⁽²⁾.- اين يورش‌ها در گسترۀ همۀ سده‌ها تا زمان ما همچنان ادامه يافت تا جايى كه علاّمه سيّد عبد العزيز طباطبايى مى‌گويد:تمام فرو گرفتن اين نكته چندين جلد را به خود اختصاص مى‌دهد و چه بسا آن چه به سدۀ ما اختصاص دارد به تنهايى مجموعه‌اى را از آن خود سازد،چه،اخيرا تنها در پاكستان نزديك به دويست جلد كتاب انتشار يافته كه شيعه را مورد تهاجم قرار داده است،و ما شكايت نزد خدا بريم.» ⁽³⁾- آن چه در اين زمينه براى ما اهميت دارد اين است كه بدانيم بيش‌تر اين حملات متوجّه نتيجه‌گيرى‌هاى عقلى و فطرى از احاديث مربوط به فضايلى است كه علماى مكتب اهل البيت(علیه السلام)در امامت على و فرزندان معصوم او و وصاياى ايشان بدان استدلال كرده‌اند.فتأمّل.

6-موضع اماميه در اين ميان،همان موضع دفاع و جلوگيرى از حمله‌ها و برپاداشتن امامت بلا فصل على(علیه السلام)پس از پيامبر(صلی الله علیه و آله)و پراكندن فضيلت‌هاى او و محسّنات خيره‌كنندۀ اخلاقى حضرتش(علیه السلام)بوده است و در پى آن ظهور كتاب‌هاى ارزشمندى از دانشوران شيعه مى‌باشد كه در آن به ردّ مهاجمان مى‌پردازند و روايت‌هاى صحيحى را عرضه مى‌دارند و امامت خاندان پيامبر(صلی الله علیه و آله)را از آن‌ها نتيجه مى‌گيرند و از حقّ آن‌ها و موجوديت مكتبشان به دفاع برمى‌خيزند،خداوند به آن‌ها پاداش نيك دهاد.

اينك نمونه‌هايى از علما و تصانيف ايشان در اين زمينه:/.

سيد هاشم بن اسماعيل بن عبد الجواد توبلى كتكانى بحرانى،در گذشته به سال 1107،در دائرة المعارف شگفت خود«غاية المرام و حجة الخصام في تعيين الامام من طريق الخاصّ و العام».

علاّمه تهرانى مى‌گويد:در اين كتاب احاديث هر دو فرقه در فضايل امير المؤمنين و امامان معصوم(علیه السلام)و امامت ايشان وجود دارد كه در نزديك به هشتاد هزار بيت در دو مقصد ترتيب يافته است.مقصد اوّل در تعيين امام و تصريح بر اوست و در آن شصت و هفت باب است و مقصد دوم در توصيف امام است به نص كه در آن دويست و چهل و شش باب به چشم مى‌خورد و در پايان آن فصلى است در فضايل امير المؤمنين(علیه السلام)از دو طريق در يك صد و چهل و چهار باب» ⁽¹⁾.- سيد مير حامد حسين بن سيّد محمّد قلى موسوى هندى كهنوى،در گذشته به سال 1306 ه،در كتاب بزرگش«عبقات الانوار في امامة الائمة الاطهار.» اين نويسنده-رضى اللّه عنه-كتابش را به دو شيوه نگاشته است:

«نخست:آياتى كه امامت بلا فصل امير المؤمنين على(علیه السلام)را پس از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)به اثبات مى‌رساند.وى در اثبات اين مطلب به كتب جماعت و تفاسير ايشان تكيه كرده است.

دوم:احاديثى كه در اثبات امامت امير المؤمنين على(علیه السلام)دلالتى آشكار دارند و از سندى متواتر برخوردارند.شمار اين احاديث دوازده است» ⁽²⁾- قاضى سيد سعيد نور اللّه حسينى مرعشى شوشترى،به شهادت رسيده در سال 1019 ه در كتاب ماندگارش«احقاق الحق و ازهاق الباطل.» «او در اين كتاب سخنان قاضى فضل بن روزبهان در كتابش با نام«ابطال نهج الباطل»را كه در ردّ كتاب علاّمۀ حلّى«نهج الحق»نوشته تخطئه مى‌كند و سخن درست را آشكار ساخته و به بزرگترين پاداش و اجر رسيده است.» ⁽³⁾-1.

آية اللّه العظمى سيد شهاب الدين حسينى مرعشى نجفى-قدّس سرّه-بر اين كتاب حواشى ارزشمندى زده است كه در چند جلد قطور به همراه اين كتاب به چاپ رسيده است-سعى جميل او مشكور درگاه كبريايى باد-.

علاّمه شيخ عبد الحسين امينى،درگذشته به سال 1390 ه.ق در دائرة المعارف ارزشمندش:«الغدير في الكتاب و السنّة و الادب»به بحث پيرامون حديث غدير در قرآن و سنّت و ادبيّات مى‌پردازد.او در اين كتاب،شاعران و نويسندگانى را يادآور مى‌شود كه «غدير»را در گسترۀ سده‌هاى پياپى از صدر اسلام تا هم اينك در شعر و نثر خود آورده‌اند.علاّمۀ امينى به اين مهم هم بسنده نكرده است و در دائرة المعارف خود پژوهشهاى علمى،دينى و تاريخى را پيرامون فضايل على(علیه السلام)و امامت بلا فصل او مورد تحقيق قرار داده است،و هر پژوهشگرى كه در جستجوى يافتن حقيقت ناب است از آگاهى و بررسى اين دائرة المعارف بى‌نياز نيست.

از نويسندگان ديگر،يكى نيز مؤلّف همين كتاب،درگذشته به سال 726 ه.ق است كه در قرن خود و بلكه در همۀ قرون از اعلام علماى شيعه به شمار است.او در كتابى كه اينك پيش روى شماست:«كشف اليقين في فضائل امير المؤمنين(علیه السلام)»فضايل على(علیه السلام)را از منابع عامّه به ارمغان نهاده است.

7-مؤلّف«كشف اليقين»،همان گونه كه بيان شد حسن بن يوسف بن مطهّر حلى (648 ق-726 ق)است.علاّم العلوم،سيد محمّد مهدى بحر العلوم-رحمه اللّه-در رجالش او را«علاّمه جهان و افتخار بنى بشر و بزرگ‌ترين علما در شأن و برترين ايشان در برهان و ابر باران‌خيز فضيلت و درياى علمى مى‌نامد كه كرانه‌اى ندارد و علومى را كه در ميان مردم پراكنده بوده گرد آورده است و به فنونى احاطه يافته كه به سنجه در نمى‌آيد.او در سدۀ هفتم،ترويج دهندۀ شريعت و رئيس علماى شيعه بوده است بى‌هيچ نزاعى.او در هر علمى كتاب‌ها نگاشته و خداوند در هر پديده‌اى سرچشمه‌اى بدو بخشيده است.

او سامان بخشندۀ فقه تلقّى مى‌شود كه در درياى آن ژرفكاوى كرده است...و براى دريافت مفاهيم اصولى و رجالى همگان به سوى او كوچ مى‌كنند و آرزوها نزد او برند و او را بايد صاحب فن و لگام دار اين علوم دانست،و در منطق و كلام هم كه شيخ الرئيس و

جلودار اين دو علم به شمار مى‌آيد.» ⁽¹⁾- 8-شرح حال نگاران در كتاب‌هاى خود احوال و آثارى براى او ذكر كرده‌اند چنين:

1-8-همين مؤلف،خلاصة الاقوال45/-49،تحقيق سيد محمّد صادق بحر العلوم، افست،انتشارات رضى،قم.

2-8-شيخ عبّاس قمى،هدية الاحباب201/،مكتبة الصدوق،تهران.

3-8-عبد الرحيم ربّانى شيرازى،مقدّمۀ بحار الانوار،مولى محمّد باقر مجلسى، دار الكتب الاسلاميه،تهران.

4-8-سيّد محمّد صادق بحر العلوم،مقدّمۀ خلاصة الاقوال 4-40،افست،انتشارات رضى،قم.

5-8-ابن داود،رجال78/،تحقيق سيّد محمّد صادق بحر العلوم،افست،انتشارات رضى،قم.

6-8-عبد اللّه مامقانى،تنقيح المقال 314/1،انتشارات جهان،تهران.

7-8-تفرشى،نقد الرجال99/،چاپ عبد الغفّار،تهران.

8-8-محمّد باقر خوانسارى،روضات الجنّات 269/2-286،افست،دار المعرفه، بيروت.

9-8-ابن حجر عسقلانى،لسان الميزان 319/6،مؤسسۀ اعلمى،بيروت.

10-8-ابن حجر عسقلانى،الدرر الكامنة 158/2،تحقيق محمّد سيّد جاد الحقّ، دار الكتب الحديثة،مصر،قاهره.

11-8-عبد اللّه افندى اصفهانى،رياض العلماء 358/1-390،تحقيق سيّد احمد حسينى،كتاب خانه آية اللّه نجفى مرعشى.

12-8-شيخ يوسف بحرانى،لؤلؤة البحرين201/،مؤسسۀ آل البيت،قم.

13-8-قاضى نور اللّه شوشترى،مجالس المؤمنين 570/1-578، المكتبة الاسلامية،تهران.

14-8-ابو على محمّد بن اسماعيل حائرى،منتهى المقال105/.2.

15-8-مرجع دين،سيّد شهاب الدين مرعشى نجفى،مقدّمۀ احقاق الحق 35/1-70،انتشارات كتاب خانه آية اللّه العظمى مرعشى نجفى،قم.

16-8-همين مؤلّف،اجوبة المسائل المهنائية138/-139،خيّام،قم.

17-8-شيخ حرّ عاملى،أمل الآمل 81/2-85،تحقيق سيد احمد حسينى، مكتبة الاندلس،بغداد.

18-8-محمّد رضا حكيمى،تاريخ العلماء159/-164،مؤسسة الاعلمى للمطبوعات،بيروت.

19-8-سيّد محسن امين،اعيان الشيعه 396/5-408،تحقيق حسن الامين، دار التعارف،بيروت.

20-8-عمر رضا كحاله،معجم المؤلّفين 303/3،المكتبة العربية،دمشق.

21-8-زركلى،اعلام 244/2،چاپ دوم.

22-8-دكتر ابو الفتح حكيميان،فهرست مشاهير ايران246/،انتشارات دانشگاه ملّى ايران.

23-8-مولى محمّد باقر مجلسى،الوجيز150/،كه بعدا با«خلاصة الاقوال علاّمه حلّى»چاپ شد،ايران.

24-8-محمّد على مدرّسى،ريحانة الادب 167/4-179،خيّام،تبريز.

25-8-شيخ آقا بزرگ تهرانى،طبقات اعلام الشيعه 52/5،تحقيق على نقى منزوى، دار الكتاب العربى،بيروت.

26-8-سيد محمّد مهدى بحر العلوم،الفوائد الرجاليه 257/2-317،تحقيق محمّد صادق بحر العلوم و حسين بحر العلوم،افست،دار الزهرا،بيروت.

27-8-يوسف اتابكى،النجوم الزاهرة 267/9،افست،وزارة الثقافة و الارشاد القومى،مصر.

28-8-محمد بن على اردبيلى،جامع الرواة 230/1،افست،كتاب خانۀ آية اللّه مرعشى نجفى،قم.

29-8-شيخ عبّاس قمّى،سفينة البحار 228/2،مكتبة سنائى،تهران.

30-8-ميرزا حسين نورى،مستدرك الوسائل 459/3،افست اسماعيليان.

31-8-شيخ عبّاس قمّى،الكنى و الالقاب 477/2-480،منشورات مكتبة الصدر، طهران.

32-8-اليافعى،مرآة الجنان 476/4،افست،مؤسسة الاعلمى،بيروت.

33-8-سيد احمد حسينى و شيخ هادى يوسفى،مقدمة نهج المسترشدين في اصول الدين5/،مجمع الذخائر الاسلامية،قم.

34-8-اسماعيل پاشا بغدادى،هدية العارفين 284/5،افست،مكتبة الاسلامية و الجعفرية،طهران.

35-8-علاّمه سيد عبد العزيز طباطبايى،مكتبة العلاّمة الحلّى،خطى.

36-8-شيخ آغا بزرگ طهرانى،الذريعة الى تصانيف الشيعه،دار الاضواء،بيروت.

37-8-ميرزا محمّد استرآبادى،منهج المقال109/.

38-8-صلاح الدين خليل صفدى،الوافى بالوفيات 85/13،جمعية المستشرقين الألمانيّة.

39-8-ابو الفداء ابن كثير،البداية و النهاية 125/14،مكتبة المعارف،بيروت.

40-8-شيخ فخر الدّين طريحى،مجمع البحرين 124/6،المكتبة المرتضويه، طهران.

41-8-شيخ فارس حسّون،مقدّمة ارشاد الاذهان للعلاّمة الحلّى 23-210،جماعة المدرّسين،قم.

42-8-سيد احمد حسينى خوانسارى،كشف الاستار عن وجه الكتب و الاسفار، 342/1-343،مؤسسة آل البيت.

43-8-محمد على البقّال،عبد الحسين،مقدّمة الرسالة السعدية11/-19،مكتبة آية اللّه العظمى المرعشى النجفى العامّة،قم.

44-8-افندى الاصفهانى،الميرزا عبد اللّه،تعليقة أمل الآمل،تدوين و تحقيق السيّد احمد الحسينى 131/123،مكتبة آية اللّه العظمى المرعشى النجفى العامّة،قم.

9-آثار مؤلّف كتاب،علاّمه ⁽¹⁾-:ت.

سيد بحر العلوم پس از بيان تأليفات علاّمه مى‌گويد:«هر گاه در نگارش اين كتاب‌ها در همۀ علوم معقول و منقول و فروع و اصول آن به قلم علاّمه درنگ كنيم كه در ميان آن‌ها كتاب‌هاى بزرگى است كه دقّت نظرهايى را در بردارد درمى‌يابيم كه اين مرد از سوى خدا تأييد شده است و بايد او را آيتى از آيات خدا دانست.گفته شده است،آثار او به روزهاى عمرش-از ولادت تا وفات-تقسيم شده است و هر روز،جزوه‌اى را از آن خود كرده است.» ⁽¹⁾- از آثار شگفت علاّمه-چنان كه گفته آمد-يكى كشف اليقين است كه در آن احاديث به فصول بديعى ترتيب يافته‌اند كه شرح آن چنين است:

فصل اوّل:پيرامون فضايلى كه پيش از تولّد حضرتش(علیه السلام)براى ايشان ثابت است.

فصل دوم:پيرامون فضايلى كه در حال خلقت و تولّد حضرتش(علیه السلام)براى ايشان ثابت است.

فصل سوم:پيرامون فضايلى كه در حال كمال و بلوغ حضرتش(علیه السلام)براى ايشان ثابت است.

فصل چهارم:پيرامون فضايلى كه پس از وفات حضرتش(علیه السلام)براى ايشان ثابت است.

اين كتاب از منابع علاّمه مجلسى-رحمه اللّه-در بحار الانوار است،چه،خود او مى‌گويد:«كتاب كشف اليقين كه گاهى از آن به كتاب اليقين تعبير مى‌كنيم.» ⁽²⁾- بايد بدانيم كه اين كتاب دو بار چاپ شده است:

اوّل:سال 1298 ق در تبريز با چاپ سنگى.

دوم:سال 1371 ق در نجف با چاپ غير سنگى.

برخى از علما آن را به فارسى ترجمه كرده‌اند و برخى از نسخه‌هاى خطى آن در1.

پاره‌اى از كتاب خانه‌ها يافت مى‌شود كه از آن جمله است:

1-محمّد اسماعيل بن محمّد باقر مجد الادباء خراسانى كه اين كتاب را در دوران قاجار(ق 13)ترجمه كرده آن را«رشف المعين»ناميده است.نسخه‌اى از آن در كتاب خانه ملّى،تهران،شمارۀ /971ف،مذكور در فهرست 520/2 يافت مى‌شود.

2-ترجمۀ ديگرى از آن در دست است كه از مترجمى ناشناخته كه در همين كتاب خانه با شمارۀ /732ف،مذكور در فهرست 255/2 يافت مى‌شود.آغاز و پايان اين نسخه كاستى دارد.به نظر مى‌رسد اين نسخه نيز در سدۀ سيزدهم ترجمه شده است.

10-در پايان،سخنى داريم پيرامون معرفى نسخه‌ها و شيوۀ تحقيق:

در تحقيق اين كتاب و تصحيح متن آن به پنج نسخه تكيه كرده‌ايم كه عبارتند از:

1-نسخۀ ارزشمند موجود در كتاب خانه مركزى دانشگاه تهران با شمارۀ 1796.اين نسخه با خطّ محمّد جبعىّ(جدّ اعلاى شيخ بهاء الدين محمّد عاملى)است.وى در سه شنبه 21 شعبان سال 852 از استنساخ اين نسخه فراغت حاصل كرده است.اين نسخه با نسخۀ نوشته شده به خطّ خود علاّمه-قدّس سرّه-مقابله شده است.ما اين نسخه را با نماد«ج»آورده‌ايم.

2-نسخۀ موجود در كتاب خانه مركزى دانشگاه تهران.كتاب نخست اين مجموعه با شمارۀ 503 تاريخ و نويسنده‌اى ناشناخته دارد و در حاشيۀ پايان آن اين جمله به چشم مى‌خورد:«بلغ القبال بعون اللّه الملك المتعال و صلّى اللّه على محمّد و آله خير آل.»اين نسخه را با نماد«د»آورده‌ايم.

3-نسخه موجود در كتاب خانه مركزى دانشگاه تهران با شمارۀ 1627.

استنساخ آن در نيمۀ ربيع الآخر سال 1232 پايان پذيرفته است.ما اين نسخه را با نماد«أ» آورده‌ايم.

4-نسخۀ موجود در كتاب خانه عمومى آية اللّه مرعشى نجفى،كتاب دوم از مجموعۀ شمارۀ 980 كه نگارش آن روز دوشنبه 11 جمادى الثانيه سال 1086 پايان گرفته است.

ما اين نسخه را با نماد«ش»آورده‌ايم.

5-نسخۀ چاپ سنگى كه كاملا مقابله شده است.استنساخ اين نسخه در روز سه شنبه،ماه ربيع الاوّل سال 1298 پايان يافته است.ما اين نسخه را با نماد«م»آورده‌ايم.

ما همۀ متون حديثى را با همۀ تاب و توان خود از منابع اصيل آن استخراج كرده‌ايم و هر آن چه را كه علاّمۀ مجلسى در بحار الانوار از او نقل كرده است برشمرده‌ايم و جايگاه آن را در حاشيه يادآورشده‌ايم و به اختلافات مهمّ لفظى اشاره كرده‌ايم و سخنان علما را و بهره‌برى‌هاى عقلى ايشان را از احاديث در حاشيه آورده‌ايم و لذا شايسته است كه آن را«كشف الدلائل عن احاديث الفضائل»بناميم.

در پايان،سپاس فراوان دارم از برادران گرامى و فاضلى كه مرا در سامان دادن به اين طرح يارى رساندند.اين گروه عبارتند از:جناب آقاى حسن قمى و آقايان:صباح صالح الهنداوى،عبد الحسين و عبد الحسن طالعى و على رضا حبيب اللّهى كه خداوند توفيقشان دهد اخبار ائمّۀ اطهار را بازگو كنند.از صميم دل به كوتاهى خود اعتراف دارم و كمال و كبريا از آن خداوند است و در آغاز و انجام،حمد از براى خداست.

حسين درگاهى

مقدمه

سپاس خدايى را كه قديم است و چيره،بزرگ و توانا،شكيبا و بخشاينده،كريم و پوشنده،آغاز و انجام،نهان و آشكار،داناى اسرار پوشيده،آگاه به نهاده‌هاى درون، آفرينندۀ جنس آفريده‌ها بى‌هيچ حاجتى به شريك و يار،هستى بخش گونه‌هاى ممكن بى‌هيچ نيازى به ياور و پشتيبان.

ستايش مى‌كنم او را بر نعمت بخشى فراوانش و سپاسش مى‌گزارم بر فضل افزون و موج خيزش،و درود بر سرور پيشينيان و پسينيان محمّد مصطفى و خاندان سرفراز و بزرگوار او كه از هر گونه صغيره و كبيره‌اى در امانند و از سرچشمه‌ها و ذخاير،نيرو همى گيرند.

امّا بعد،دستور سلطان بزرگ،اختيار دار امّت‌ها،سلطان سلاطين اقوام عرب و عجم، شاهنشاه والامقام،رحم‌گيرندۀ به بندگان و لطف الهى در سرزمين‌ها،رحمت خداى تعالى بر جهانيان و سايۀ خدا بر همۀ بندگان، زنده‌كنندۀ سنت‌هاى پيامبران،گستراننده و پراكنندۀ دادگرى و ميراننده و نابودكنندۀ ستم،يارى شده از سوى خداوند تبارك به عنايات ربّانى كه الطاف الهى به سوى او دامن كشيده است،صاحب نفس قدسى و رياستمدار بنى بشر كه در پرتو انديشۀ تابناكش به والاترين مراتب دست يافته و با خرد صائبش به بلنداى اختران درخشنده رسيده است،همو كه در پرتو قريحۀ نيكو و صدق گفتارش از همۀ مردمان جدا گشته«اولجايتو خدابنده»محمّد،سلطان زمين كه خداوند حكومتش را تا روز رستخيز مانا گرداند و پيوسته درفش پيروزى و فيروزى‌اش بر فراز باشد و دولتش تا روز حشر و نشر از دستبرد ديگران در امان،فرمانى صادر كرده است تا رساله‌اى فراهم آيد فراگير فضايل امير المؤمنين على بن ابى طالب(علیه السلام)-كه برترين درودها و سلام‌ها بر او باد-من نيز دستور او را گردن نهادم و به اجراى امر او شتافتم و كتابى را با

نام«كشف اليقين»در فضايل امير المؤمنين(علیه السلام)فراپيش نهادم كه چكيده است و كوتاه بى‌هيچ درازگويى و زياده پردازى.گشودن اين در،خستگى در پى دارد،چرا كه فضايل حضرتش(علیه السلام)را شمارى نيست و اين چنان است كه اخطب خوارزم ⁽¹⁾-به نقل از ابن عبّاس -رضى اللّه عنه-روايت كرده است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرموده است:«اگر[درخت] باغ‌ها قلم گردند و درياها مركّب و جنّيان حسابگر و آدميان نويسنده،نخواهند توانست فضايل على بن ابى طالب(علیه السلام)را شماره كنند.» ⁽²⁾آن كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)چنين توصيفش كند چگونه مى‌توان به بيان فضايلش پرداخت؟! يكى از سخن‌سرايان كه در ترك ستايش على مورد نكوهش قرار گرفته بود گفت:8.

مرا در ترك ستايش على نكوهش مكن كه من بدين امر از تو آگاه‌تر و داننده‌ترم آسمانيان و زمينيان در ناتوانى از برشمردن اوصاف قنبر يكسانند از يكى از فضلا پيرامون على(علیه السلام)پرسش كردند و او در پاسخ گفت:چه گويم از شخصيّتى كه دشمنانش از روى حسد و دوستانش از روى هراس و احتياط پرده بر فضايل او نهادند و باز فضايلى كه در اين ميان رخ نمود خاور و باختر را پوشاند.

ما در اين فشردۀ سخن از براى فرمانبرى سلطان به اندكى از فضايل حضرت(علیه السلام)و روايت اخطب خوارزم اشاره‌اى داريم ⁽¹⁾.- او مى‌گويد:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرموده است:«به برادرم على فضايلى داده شده است كه از فراوانى به شماره در نمى‌آيد.پس هر كه فضيلتى از فضايل او را ياد آورد در حالى كه بدان اعتراف دارد خداوند گناهان گذشته و آيندۀ او را ببخشايد،و هر كه فضيلتى از فضايل او را بنگارد مادامى كه نشانى از اين نگارش باقى است فرشتگان براى او طلب غفران كنند،و هر كس به فضيلتى از فضايل او گوش سپارد خداوند بر گناهان شنيدارى او پردۀ عفو كشد،و هر كه به نگاشته‌اى در فضايل او نظر بيفكند خداوند از گناهان چشم او درگذرد.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)سپس فرمود:«نظر كردن به برادرم على بن ابى طالب،عبادت و ذكر او پرستش است و خداوند ايمان بنده‌اى را نپذيرد مگر به ولايت على و دورى از دشمنانش.» من اين رساله را در چهار فصل،ترتيب بندى كرده‌ام:/.

فصل اوّل: پيرامون فضايلى كه پيش از تولّد حضرتش(علیه السلام) براى ايشان ثابت است

اشاره

شمار اين فضايل پنج است:

نخست:اين كه نام حضرت(علیه السلام)در تورات آمده است:

خداوند تبارك و تعالى به ابراهيم فرمود:«امّا اسماعيل،پس دعاى تو را در بارۀ او شنيدم و بدو بركت بخشيدم و بزودى پرثمرش گردانم و بر فرزندانش همى بيفزايم و در پشت او دوازده فرزند شريف قرار دهم كه زاده شوند و او را حزبى بزرگ گردانم»، و ترديدى نيست كه على(علیه السلام)يكى از اين دوازده تن مى‌باشد و اين فضيلتى است كه هيچ كس بدان دست نيافته است ⁽¹⁾.

دوم: برانگيخته شدن پيامبران بر ولايت پيامبر و على(علیه السلام)

اخطب خوارزم ⁽²⁾-از عبد اللّه بن مسعود روايت كرده است كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:

اى عبد اللّه!فرشته‌اى بر من نازل شد و گفت:اى محمّد!از رسولانى كه پيش از تو فرستاديم بپرس بر چه چيز برانگيخته شدند؟[فرمود:گفتم:بر چه چيز برانگيخته

شدند؟]گفت:براى ولايت تو و ولايت على بن ابى طالب(علیه السلام) ⁽¹⁾6.

سوم:اين كه اسم او بر عرش نگاشته شده است:

اخطب خوارزم ⁽¹⁾-از عبد اللّه بن مسعود روايت مى‌كند كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:چون خداوند تبارك و تعالى آدم را بيافريد و از روح خود در او دميد آدم عطسه كرد و در پى آن گفت:ستايش از آن خداست.پس خدا بدو وحى كرد كه:بنده‌ام مرا ستودى،به عزّت و جلالم سوگند اگر نمى‌بود دو بنده‌اى كه مى‌خواهم در دنيا بيافرينمشان تو را نمى‌آفريدم.

عرض كرد:بار خدايا!آيا آن دو از من خواهند بود؟فرمود:آرى،اى آدم،سرت را بالا گير و ببين.آدم سر خويش بالا گرفت كه ناگه بر عرش چنين نگاشته يافت:نيست خدايى مگر اللّه،محمّد پيامبر رحمت و على برپاكنندۀ حجّت است و هر كه حقّ على را بشناسد پاك و پاكيزه گردد و آن كه حقّش را انكار كند ملعون خواهد بود و زيانكار.به عزّتم سوگند خوردم هر آن كس را كه از او فرمان برد به فردوسش درآورم گرچه مرا عصيان كند،و به عزّتم سوگند خوردم هر كه از فرمان او سر برتابد به دوزخش كشم گرچه از من فرمان برد ⁽²⁾.

در كتاب«مناقب» ⁽¹⁾-از جابر بن عبد اللّه انصارى آمده است كه:پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود:

بر در بهشت نگاشته شده است:[نيست خدايى جز اللّه]،محمّد پيامبر خداست و على بن ابى طالب برادر رسول خدا(صلی الله علیه و آله)بوده است از دو هزار سال پيش‌تر از آن كه خداوند،/.

آسمان‌ها و زمين را بيافريند.

در مناقب آمده است كه راوى(جابر)مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:جبرئيل بر من فرود آمد در حالى كه دو بالش را گسترده بود،بر يكى از دو بال چنين نوشته شده بود:

نيست خدايى جز اللّه،محمّد پيامبر است،و بر بال ديگر نوشته شده بود:نيست خدايى جز اللّه،على است وصىّ.

در مسند احمد از جابر روايت شده است كه:پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود:بر در بهشت نوشته شده است:محمّد،پيامبر خداست و على برادر رسول خدا بوده است از دو هزار سال پيش‌تر از آن كه آسمان‌ها آفريده شود ⁽¹⁾.

چهارم:اين كه روايت شده است پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود:من و على بن ابى طالب از يك نور هستيم.

صاحب مناقب از سلمان ⁽²⁾-روايت كرده است كه:از حبيب خود مصطفى(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه فرمود:«چهارده هزار سال پيش از آن كه خداوند آدم را بيافريند من و على نورى بوديم در محضر خداوند-عزّ و جلّ-[نورى پراكنده كه خداوند را تسبيح و تقديس مى‌كرد].پس

چون خداوند تبارك آدم را بيافريد اين نور را در پشت او تعبيه كرد و ما پيوسته در يك جا بوديم تا آن كه در پشت عبد المطّلب از يك ديگر جدا شديم.بخشى من شدم و بخشى على.» در همين جا آمده است:پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فرمود:«من و على نورى بوديم در محضر خداوند-عزّ و جلّ-چهارده هزار سال پيش از آن كه خداوند آدم را بيافريند،پس چون خداوند پدرم آدم را بيافريد اين نور را در پشت او جاى داد،همچنان خداوند اين نور را از پشتى به پشتى منتقل مى‌ساخت تا اين كه آن را در پشت عبد المطّلب جاى داد.[سپس آن را از پشت عبد المطّلب خارج ساخت]و به دو بخش تقسيم كرد:بخشى را در پشت عبد اللّه قرار داد و بخشى را در پشت ابو طالب.پس على از من و من از اويم.گوشت او گوشت من و خون او خون من است.هر كه او را دوست بدارد مرا دوست داشته است كه من هم او را دوست مى‌دارم و هر كه او را دشمن بدارد مرا دشمن داشته است كه من هم او را دشمن خواهم داشت ⁽¹⁾.»».

پنجم:توسّل آدم به حضرت(علیه السلام)در توبه.

خوارزمى ⁽¹⁾-با اسناد خود از ابن عبّاس روايت مى‌كند:از پيامبر(صلی الله علیه و آله)پيرامون كلماتى

پرسش كردند كه آدم از خداوند دريافت و خداوند توبۀ او را پذيرفت.حضرت فرمود:از خداوند خواست تا به حق محمّد و على و فاطمه و حسن و حسين كه توبه‌اش را بپذيرد و خداوند نيز توبۀ او را پذيرفت ⁽¹⁾./.

فصل دوم: پيرامون فضايلى كه در زمان خلقت و ولادت حضرتش(علیه السلام)براى ايشان ثابت است

امير المؤمنين(علیه السلام)در روز جمعه،سيزدهم ماه رجب سال سى پس از عام الفيل در كعبه زاده شد در حالى كه هيچ كس نه پس و نه پيش از او در كعبه زاده نشده است ⁽¹⁾.-صاحب كتاب«بشائر المصطفى» ⁽²⁾-به نقل از يزيد بن قعنب ⁽³⁾-روايت كرده است كه:با عباس بن عبد المطلب و گروهى از بنى عبد العزّى،روبروى بيت اللّه الحرام نشسته بودم كه فاطمه بنت اسد مادر امير المؤمنين(علیه السلام)در حالى كه نه ماهه حامله بود با درد زايمان بدان سوى آمد.پس گفت:بارخدايا!من به تو و كتاب‌هايى كه فرو فرستاده‌اى و پيامبرانى كهب.

برانگيخته‌اى ايمان دارم و سخن جدّم ابراهيم خليل(علیه السلام)را تصديق مى‌كنم،همو كه خانۀ كهن تو را بر پا داشت.پس به حقّ آن كه اين خانه را برپا داشت و به حقّ طفلى كه در شكمم دارم اين زايمان را بر من آسان گردان.

يزيد بن قعنب ⁽¹⁾-مى‌گويد:پس ديدم كه خانۀ خدا از ميان شكافته شد و فاطمه بدان داخل شد و از ديدگان ما پنهان گشت و دوباره خانه،به وضع نخست خود بازگشت.ما آهنگ آن كرديم تا قفل در را بگشاييم ولى گشوده نگشت.پس دانستيم كه اين،خواست خداست.فاطمه در روز چهارم در حالى كه امير المؤمنين على بن ابى طالب را در دست داشت از خانۀ خدا بيرون آمد.فاطمه گفت:من بر زنان پيش از خود فضيلت داده شده‌ام، زيرا آسيه دختر مزاحم خدا را پنهانى در جايى پرستش مى‌كرد كه خداوند دوست نداشت مگر به هنگام ناچارى در آن جا پرستش شود و مريم،دختر عمران با دستش نخل خشكيده را تكان داد تا آن كه توانست از آن خرماى تازه بخورد،در حالى كه من به خانۀ خدا وارد شدم و از ميوه‌ها و روزى‌هاى بهشتى خوردم،و چون خواستم از آن بيرون آيم سروشى غيبى در گوشم نجوا كرد كه اى فاطمه!او را على نام كن كه او على است و مقامى والا دارد و خداوند علىّ اعلى مى‌گويد:من نام او را از نام خود گرفتم و به ادب خود تأديبش كردم و بر دانش پيچيدۀ خود آگاهش گردانيدم.اوست كه بت‌ها را در خانۀ من مى‌شكند و بر پشت بام خانۀ من اذان مى‌گويد و مرا تقديس مى‌كند و بزرگم مى‌دارد، پس خوشا به حال كسى كه او را دوست دارد و فرمانش برد و واى بر كسى كه او را دشمن دارد و از او سرپيچد.

[فاطمه مى‌گويد:على را زاييدم در حالى كه از عمر پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)سى سال مى‌گذشت و پيامبر او را به شدّت دوست مى‌داشت ⁽²⁾و به من مى‌فرمود:گهوارۀ او را».

نزديك بستر من قرار ده. پيامبر(صلی الله علیه و آله)،بيش‌تر تربيت على را عهده‌دار بود و به هنگام شستشو على را پاكيزه مى‌گرداند و هنگام آشاميدن شير،آن را جرعه جرعه در كام على مى‌ريخت و به گاه خواب گهواره‌اش را آرام تكان مى‌داد و در بيدارى با او كودكانه سخن مى‌گفت و بر سينه حملش مى‌كرد ⁽¹⁾و مى‌فرمود:اين برادر،ولىّ،يار،برگزيده،اندوخته،».

پناهگاه،خويش،وارث،همسر دختر من،امين من در وصيّتم و جانشين من است.پيامبر پيوسته او را در آغوش خود داشت و او را در كوه‌ها و درّه‌هاى كوچك و بزرگ مكّه مى‌گرداند.]

فصل سوم: پيرامون فضايلى كه در حال كمال و بلوغ حضرتش(علیه السلام)براى ايشان ثابت است

اشاره

فضايل مى‌تواند يا به اعتبار افعال و آثار شخص براى او حاصل باشد يا نه تنها به اين اعتبار كه با عوامل بيرونى براى او فرا آمده باشد.

در اين جا دو باب در پيش روى ماست:

باب اوّل:فضايل به دست آمده از فعل و اثر.اين فضايل يا نفسانى هستند يا جسمى.

اشاره

در اين جا دو مطلب هست:

مطلب اوّل:در فضايل نفسانى:

اشاره

مطلب اوّل:در فضايل نفسانى: ⁽¹⁾

ما اين فضايل را به مبحث‌هاى مختلف تقسيم كرده‌ايم:

مبحث اوّل:ايمان.

هيچ فضيلتى همسان اين فضيلت نيست،زيرا به اعتبار آن است كه نعمت جاودان و رهايى از عذاب هميشگى به دست مى‌آيد،چنان كه خداوند مى‌فرمايد:

إِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ ⁽²⁾-.همۀ مسلمانان در اين نكته

همداستانند كه امير المؤمنين(علیه السلام)پيش از هر كسى به اسلام گرويده است و چشم به هم زدنى به خدا شرك نورزيده در برابر بتى به سجده نيفتاده است،بل او همان كسى است كه با رفتن بر شانۀ پيامبر(صلی الله علیه و آله)،عهده‌دار شكستن بتها شد.

احمد بن حنبل در مسند خود ⁽¹⁾-به نقل از ابو مريم به نقل از على(علیه السلام)روايت مى‌كند كه فرمود:من و پيامبر(صلی الله علیه و آله)به راه افتاديم تا به كعبه رسيديم.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به من فرمود:

بنشين.من هم نشستم و پيامبر بر دوش من نشست،خواستم برخيزم كه نتوانستم.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)ناتوانى مرا ديد و فرود آمد و نشست و به من فرمود:بر دوشم بنشين.من هم بر دوش او نشستم.على(علیه السلام)مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)برخاست.على(علیه السلام)مى‌گويد:در اين هنگام چنان به نظرم مى‌رسيد كه اگر بخواهم به افق آسمان دست مى‌يازم تا آن كه بر بيت اللّه الحرام بالا رفتم و در آن جا تنديسى بود از برنج يا مس.پس آن را از چپ و راست و جلو و عقب در بر گرفتم تا جايى كه آن را كامل در اختيار داشتم.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:آن را به زمين بيفكن و من هم آن را به زمين افكندم و آن تنديس بشكست چونان كه جامى شيشه‌اى مى‌شكند.سپس فرود آمدم و به همراه پيامبر(صلی الله علیه و آله)به سرعت پشت خانه‌ها پنهان شديم تا مبادا كسى از مردم،ما را ببيند.

طبرى صاحب«خصائص» ⁽²⁾-به نقل از پيامبر(صلی الله علیه و آله)روايت مى‌كند كه فرمود:«فرشتگان بر من و على هفت سال درود مى‌فرستادند و اين از آن رو بود كه شهادت لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ جز از من و على به آسمان نمى‌رفت.

در كتاب«اليواقيت»ابو عمر زاهد به نقل از ليلى غفّاريه به نقل از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)آمده است كه فرمود:على بن ابى طالب نخستين كسى است كه ايمان آورد و اوّلين مردمانت.

خواهد بود كه در روز رستخيز مرا ديدار كند و به هنگام مرگ،بيش از همۀ مردم پيمان مرا خواهد داشت.

در كتاب مسند احمد ⁽¹⁾-به نقل از ابن عبّاس آمده است كه گفت:نخستين كسى كه پس از خديجه با پيامبر نماز گزارد،على(علیه السلام)بود. ابو المؤيّد ⁽²⁾-از سلمان روايت مى‌كند كه گفت:

از پيامبر شنيدم كه مى‌فرمود:نخستين كسى كه در روز رستخيز بر سر حوض كوثر بر من وارد شود و نخستين كس از امّت من كه اسلام آورده است على بن ابى طالب است.

در كتاب مسند احمد بن حنبل ⁽³⁾-به نقل از عمرو بن ميمون آمده است كه گفت:نزد ابن عبّاس نشسته بودم كه نه نفر نزد او آمدند و گفتند:اى ابن عبّاس!يا با ما مى‌آيى يا اين مكان را از حضور دوستانت خلوت مى‌كنى.

راوى مى‌گويد:ابن عبّاس گفت با شما مى‌آيم.راوى مى‌گويد:او در اين هنگام بينا بود و هنوز نابينا نگشته بود.راوى مى‌گويد:آن‌ها رفتند در حالى كه سخن مى‌گفتند و ما نمى‌دانستيم پيرامون چه سخن مى‌گويند.

راوى مى‌گويد:ابن عبّاس بازگشت در حالى كه جامه‌اش را مى‌تكاند و زير لب شكوه مى‌كرد[مى‌گفت]آن‌ها در بارۀ مردى به تكاپو افتاده‌اند كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او گفته است:

مردى را برخواهم انگيخت كه خداوند هرگزش خوار نسازد،خدا و رسول او را دوست دارد[و خدا و رسولش نيز او را دوست دارند] ⁽⁴⁾.پس هر كس انتظار داشت آن شخص اوت.

باشد.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:على كجاست؟گفتند:در آسياب مشغول آرد كردن است.

حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:هيچ يك از شما نبود كه جاى او آرد كند؟راوى مى‌گويد:على(علیه السلام) آمد در حالى كه چشمش آماس كرده بود و تقريبا چيزى نمى‌ديد پس حضرت(صلی الله علیه و آله) قدرى از آب دهانش را در چشمان او ريخت.سپس سه بار پرچم را تكان داد و آن را به على سپرد.در پى آن صفيّه دختر حيى را آورد.راوى مى‌گويد:او فلانى را فرستاد تا سورۀ توبه را تبليغ كند،و على را در پس او فرستاد و او سوره را از آن مرد بگرفت.

حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:اين سوره را نبرد مگر كسى كه از من است و من از او.

راوى مى‌گويد:پيامبر به پسر عموهايش فرمود:كدام يك از شما در دنيا و آخرت مددكار من خواهد بود؟راوى مى‌گويد:على نيز در ميان آن‌ها نشسته بود.همه از پاسخ خوددارى كردند.على گفت:من در دنيا و آخرت به تو مدد مى‌رسانم.حضرت(صلی الله علیه و آله) فرمود:تو مددكار من در دنيا و آخرتى.راوى مى‌گويد:او نخستين كس از مردم بود كه پس از خديجه اسلام آورد.راوى مى‌گويد:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)جامۀ خود را برگرفت و آن را بر على،فاطمه،حسن و حسين قرار داد و فرمود: إِنَّما⁽¹⁾يُرِيدُ اللّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً ⁽²⁾.ت.

راوى مى‌گويد:على،جان خويش را بفروخت و جامۀ پيامبر(صلی الله علیه و آله)بر تن كرد و در بستر او بخفت.

راوى مى‌گويد:مشركان آهنگ پيامبر(صلی الله علیه و آله)كردند.پس ابو بكر آمد در حالى كه على خوابيده بود.راوى مى‌گويد:ابو بكر گمان برد كه او پيامبر است.[راوى مى‌گويد:ابو بكر گفت:يا رسول اللّه!]پس على گفت:پيامبر خدا به سوى چاه ميمون رفته است،او را

درياب.راوى مى‌گويد:ابو بكر به راه افتاد و به همراه پيامبر وارد غار شد.راوى مى‌گويد:

على مورد سنگسار قرار گرفت چنان كه پيامبر،در حالى كه از درد به خود مى‌پيچيد و سرش را با جامه‌اى پوشانده بود و تا هنگام صبح سر از جامه بيرون نياورد.صبحگاهان كه سر از جامه به در آورد،مشركان گفتند:هنگامى كه يارت را سنگسار مى‌كرديم از درد به خود نمى‌پيچيد و تو مى‌پيچيدى و اين بى‌تابى را ما از او انتظار نداشتيم.

راوى مى‌گويد:پيامبر در جنگ تبوك به عرصه درآمد.پس على به او عرض كرد:من هم با تو به صحنه آيم.پيامبر به او فرمود:خير.پس على گريست.پيامبر به او فرمود:آيا نمى‌خواهى براى من همچون هارون باشى براى موسى با اين تفاوت كه پيامبرى پس از من نيست؟زيبنده نيست من بروم مگر آن كه تو جانشين من باشى.

راوى مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:تو پس از من سرور هر مؤمنى هستى.پس درهاى مسجد را بستند مگر در على،و على(علیه السلام)در حال جنابت ناگزير از در متعلق به خودش وارد مسجد مى‌شد.پيامبر فرمود:هر كه من سرور اويم على نيز سرور اوست.خداوند عزّ و جلّ[در قرآن]به ما خبر داده است كه از اصحاب اَلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فِي قُلُوبِهِمْ ⁽¹⁾- خشنود است،آيا كسى به ما گفته است از اين پس خداوند بر ايشان خشم گرفته است؟ از مسند احمد ⁽²⁾-به نقل از عفيف كندىّ آمده است كه گفت:بازرگان بودم،آهنگ حج كردم.پس نزد عبّاس بن عبد المطلب كه او نيز تاجر بود رفتم تا كالايى خريدارى كنم.به خدا سوگند من نزد او در منى بودم كه مردى از خيمه‌اى نزديك او خارج شد و چون خورشيد را اندكى خميده يافت به نماز ايستاد.وى مى‌گويد:سپس از همين چادرى كه اين مرد بيرون آمده بود زنى بيرون آمد و پشت سر او به نماز ايستاد.سپس نوجوانى از آن خيمه برون شد و به همراه او به نماز ايستاد.كندىّ مى‌گويد:به عبّاس گفتم:عبّاس! اين كيست؟گفت:اين محمّد بن عبد اللّه پسر برادر من است.گفتم:اين زن كيست؟گفت:

اين زن،خديجه دختر خويلد است.گفتم:اين نوجوان كيست؟گفت:اين على بن ابى طالب،پسر عموى محمّد است.گفتم:او چه كار مى‌كند؟گفت:نماز مى‌گزارد و گمان1.

مى‌برد كه پيامبر است و هيچ كس از او پيروى نمى‌كند مگر همسر و پسر عمويش كه اين نوجوان است.او گمان مى‌برد كه گنجينه‌هاى كسرى و قيصر بر او گشوده خواهد شد.او مى‌گويد:عفيف،پسر عموى اشعث بعدا كه اسلام آورده بود مى‌گفت:اگر خداوند اسلام را در آن روز،بهرۀ من مى‌كرد سومين نفرى بودم كه به همراه على اسلام مى‌آوردم.

در كتاب مناقب ⁽¹⁾-به نقل از زيد بن ارقم آمده است كه گفت:نخستين كسى كه با پيامبر(صلی الله علیه و آله)نماز گزارد على بن ابى طالب(علیه السلام)بود.

در مسند احمد ⁽²⁾-آمده است كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)به فاطمه(س)فرمود:آيا خشنود نيستى از اين كه تو را به ازدواج مردى درآوردم كه پيش از همه اسلام آورده است و علمش از همه بيش‌تر و شكيبش از همه فزون‌تر است ⁽³⁾.

ثعلبى ⁽⁴⁾-در تفسير اين آيۀ كريمه: وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ ⁽⁵⁾-همۀ علما همداستانند كه نخستين مردى كه پس از خديجه به پيامبر(صلی الله علیه و آله)ايمان آورد على بن ابى طالب(علیه السلام)بود ⁽⁶⁾.».

در كتاب«خصائص»طبرى ⁽¹⁾-به نقل از ابو ذر و سلمان آمده است كه گفته‌اند:پيامبر دست على را گرفت و فرمود:اين نخستين كسى است كه به من ايمان آورد،و اوست كه «فاروق» ⁽²⁾اين امّت است.و اين است يعسوب ⁽³⁾مؤمنان و نخستين كسى كه به روز».

رستخيز با من مصافحه كند و اين است صدّيق اكبر ⁽¹⁾.م.

در اين كتاب ⁽¹⁾-آمده است:عبّاس بن عبد المطلب نقل مى‌كند كه:از عمر بن خطّاب6.

شنيدم كه مى‌گفت:از على بن ابى طالب دست بداريد كه خود از پيامبر شنيدم كه سه خصلت براى على قائل شد كه دوست داشتم يكى از آن‌ها را براى من قائل مى‌شد.يكى از آن سه خصلت،نزد من محبوب‌تر است از آن چه آفتاب بر آن مى‌تابد.من به همراه ابو بكر و ابو عبيده جرّاح و گروهى از اصحاب بودم كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)بر شانۀ على بن ابى طالب(علیه السلام)زد و فرمود:اى على!تو نخستين مسلمانى هستى كه اسلام آورده و اوّلين مؤمنى كه ايمان آورده است،و تو براى من همچون هارون هستى براى موسى.دروغ گفته است اى على!آن كه گمان مى‌برد مرا دوست دارد در حالى كه تو را دشمن مى‌انگارد ⁽¹⁾.- هنگامى كه اين آيۀ كريمه: وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ⁽²⁾-بر پيامبر(صلی الله علیه و آله)نازل شد، حضرت(صلی الله علیه و آله)،فرزندان عبد المطلب را در خانۀ ابو طالب گرد آورد در حالى كه ايشان چهل مرد بودند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به على دستور داد براى آن‌ها ران گوسفندى را با يك مدّ گندم،خوراك سازد و يك صاع شير برايشان فراهم آورد.هر يك از اين مردها مى‌توانست در يك وعده غذا سر و دست گوسپندى را به همراه مشكى نوشيدنى بخورد.آن‌ها همگى از اين غذاى اندك بخوردند تا همه را كفايت كرد و اين خود،نشان دادن معجزۀ پيامبر(صلی الله علیه و آله)بود.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)سپس به آن‌ها فرمود:اى فرزندان عبد المطلب،خداوند مرا براى همه خلايق برانگيخته به طور عام و براى شما به طور خاص،و سپس فرمود: وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ،و من شما را به دو كلمه مى‌خوانم كه بر زبان سبك و در ترازوى رستخيز بسى گران خواهد بود و شما با اين دو كلمه خواهيد توانست بر تازى و غير تازى چيره شويد و همۀ ملّت‌ها فرمانتان مى‌برند.با اين دو كلمه به بهشت درخواهيد آمد و از آتش رهايى خواهيد يافت:«شهادت به اين كه نيست خدايى مگر اللّه و اين كه من پيامبر خدايم».هر كه مرا در اين امر يارى رساند و در پرداختن بدان مددم كند برادر من خواهد بود و جانشين من و وزير و وارث من و خليفۀ پس از من.هيچ كس پاسخ پيامبر را نداد.ه.

امير المؤمنين(علیه السلام)مى‌فرمايد:در برابر پيامبر برخاستم در حالى كه جوانترين آن جماعت بودم و به پيامبر عرض كردم:اى پيامبر!من تو را در اين امر يارى خواهم رساند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:بنشين.

رسول اكرم بار ديگر سخن خود را تكرار كرد و همگى سكوت كردند و من برخاستم و سخن نخست خود را باز گفتم،و باز پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:بنشين،و سخن خويش را براى بار سوم از سر گرفت و هيچ كس واژه‌اى بر زبان نياورد،و من برخاستم و گفتم:يا رسول اللّه!من تو را در اين امر يارى مى‌رسانم.پيامبر فرمود:بنشين كه تو برادر،وصىّ، وزير و وارث منى و خليفۀ پس از من هستى.

جماعت برخاستند در حالى كه به ابو طالب مى‌گفتند:خجسته باد بر تو كه اگر امروز به دين برادرزاده‌ات درآيى او پسرت را فرمانده تو قرار دهد ⁽¹⁾.-اخبار در اين پيرامون آن قدر زياد است كه به شماره در نمى‌آيد ⁽²⁾.

مبحث دوم:علم:

همۀ مردم اجماع دارند در اين كه على بن ابى طالب(علیه السلام)داناترين فرد زمان خويش بوده است و مردم در علوم عقلى و نقلى از او بهره مى‌برده‌اند ⁽³⁾و اين امر

دلايلى نيز دارد:

اوّل:على بن ابى طالب در نهايت تيزهوشى و ذكاوت بود و در تعلّم و فراگيرى بسيار آزمند.از كوچكى تا هنگام جدايى،شب و روز ملازمت بسيارى با پيامبر كه در علم و فضل كامل‌ترين آدميان بود داشت.

بالضروره روشن است كه چنين شاگردى ملازم با چنين معلّمى كامل كه در آموزش دادن بسى آزمند است و از شاگرد در فراگرفتن؛شاگردى در نهايت كمال و اوج فضل و دانش،خود برهانى قطعى و لمّى است كه در آن اختلافى به چشم نمى‌خورد.

دوم:خداوند در حقّ او مى‌فرمايد: وَ تَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ ⁽¹⁾. -ثعلبى ⁽²⁾-در تفسير اين آيه مى‌گويد:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرمود:از خداوند عزّ و جلّ خواستم آن را گوش تو قرار دهد اى على.

ابو نعيم حافظ شافعى ⁽³⁾-به اسناد خود مى‌گويد:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى على! خداوند عزّ و جلّ به من دستور داده است تا تو را به خود نزديك كنم و دانشت آموزم، پس اين آيه نازل شد: وَ تَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ ، ⁽⁴⁾پس تو گوشهاى شنواى علم من هستى.

سوم:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرموده است:داورترين شما على ⁽⁵⁾-است و داورى و قضا6.

مستلزم علم و دين است،پس اگر داورتر از ديگران باشد بايد عالم‌تر از ديگران نيز باشد ⁽¹⁾

این همان چیزی است که در زمان حیات پیامبر(صلی الله علیه و آله)برای امیر المؤمنین(علیه السلام)پیش آمد و پیامبر(صلی الله علیه و آله)،این مقام را برای او مقرّر فرمود و در آن چه حضرت(علیه السلام)بدان حکم کرد هرگز چیزی را به بازی نگرفت و همین سنّتی گشت که پس از رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله)همچنان ادامه یافت و پس از آن که خلافت را پس از پیامبر عهده دار شد به حکومت نبوی بازگشت،و این گواه آن بود که علی(علیه السلام)داورترین امّت بود بنا بر آنچه در صحاح ثبت شده است و بنا به سخن عمر که پیش تر گفتیم:قاضی ترین ما علی(علیه السلام)است،و از آن جا که عمر در حکومت خود به علی مراجعه می کرد و عثمان نیز در دوران حکومتش به حضرت(علیه السلام)توسّل می جست، در حالی که عمر هرگز شهادت نداده است که کسی از او دلاورتر یا آگاه تر است و هرگز به حکم هیچ یک از آنان که یاد کردیم یا جماعت فراوانی که از آن ها یادی به میان نیاوردیم و در کتاب های دیگر بدان ها اشاره شده رجوع نکرده،و ما تنها به بیان اموری پرداختیم که ممکن نیست در آن کشمکشی صورت گیرد،چرا که از اخبار صحیح است.پس استحقاق علی(علیه السلام)در ولاء امت نسبت به ایشان خواه در زمان پیامبر یا پس از رحلت ایشان ثابت شد و دلیل آن هم امتیاز ضروری علی(علیه السلام)می باشد و نیز به دلیل این سخن پروردگار که: إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاهَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ هُمْ راکِعُونَ [مائده55/؛].این آیه،آیۀ استحقاق ولاء خاصّ امّت به حضرت(علیه السلام)می باشد که آن با استشهاد به صحاح،بیان شد و نمی توان از آن روی برتافت و آن چه پیامبر در حال حیات بدان هشدار داده است که حکومت به علی بازگردانده شود از این روی بوده است که خداوند در این آیه،علی را مستحق ولاء امّت دانسته است.در این سخن باید ژرف اندیشی شود که در آن برای ژرف اندیشان،بیانی است. دوم:یکی دیگر از دو نفری که این باب را برای آن دو سامان دادیم کسی است که:در زمان حیات پیامبر(صلی الله علیه و آله)،حکمت بدو داده شده باشد و مقصود از آن،این نیست که حضرت علی(علیه السلام)پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیابت داشته باشد،بلکه این هشدار و دلیلی است بر استحقاق حاکم نبوت در این مقام.از این دست است سخن خداوند که می فرماید: وَ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ إِذْ یَحْکُمانِ فِی الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِیهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَ کُنّا لِحُکْمِهِمْ شاهِدِینَ فَفَهَّمْناها سُلَیْمانَ [انبیاء79/؛]. پس تفهیم سلیمان برای این حکومت،دلیل نبوّت و استحقاق حکومت اوست در زمان حیات پدر وی و پس از رحلت او.پس حکومت دلیلی است بر استحقاق نبوّت و امامت. نام بردن امیر المؤمنین(علیه السلام)برای امامت بدون اشاره به نبوّت به دلیل این سخن پیامبر(صلی الله علیه و آله)است که فرمود:«مگر آن که پس از من پیامبری نیست». ابن ابی جمهور احسائی در کتاب«معین المعین»چنان که به نقل از او در حاشیۀ صفحۀ 282 کتاب «اللوامع الالهیه»آمده است چنین می گوید: «این حدیث،به منطوق و تخصیص این مفهوم اعتراف دارد که انواع و اقسام علوم تنها برای علی گرد آمده است و بس.هر فضیلتی که به گروهی از صحابه اختصاص داده شده است به دست آوردن آن برای دیگران متوقّف نیست،در حالی که علم قضا چنین نیست و آن را با صیغۀ«افضل»برای علی قرار داده اند که مقتضی اصل وصف و فزونی آن بر دیگران است و شخص موصوف به آن باید خردی کامل و قدرت تشخیصی صحیح و با ذکاوت و به دور از سهو و غفلت باشد و به هنگام دشواری حکم با تیزهوشی خود به ژرفای آن دست یابد،از عدالتی برخوردار باشد،زبانی راستگو و امانتداری آشکاری داشته باشد.

داشته باشد كه او را از دنيا دور دارد،زبانى راستگو و امانتدارى آشكارى داشته باشد. مضمون اين خبر براى صحابه و تابعان و به ويژه براى اولاد پاكش پنهان نبوده است و به يقين مى‌دانسته‌اند كه على(علیه السلام)پس از رسول اكرم(صلی الله علیه و آله)حاكم دين است،و اين حقيقت را نپوشانده‌اند مگر صحابۀ منافقى به دليل نفاقشان و نيز به دليل اين كه بعضى‌شان طمع در رياست داشته‌اند». علاّمۀ بياضى در«الصراط المستقيم»80/1-82 مى‌گويد: «تعيين قاضى با گزينش به اتّفاق،صحيح نيست و به طريق اولى گزينش امامت عظمى از طريق گزينش التزاما صحيح نخواهد بود و اگر امامت با بيعت جايز است قضا به طريق اولى جايز خواهد بود،و از آن جا كه امام،خليفۀ خدا و خليفۀ رسول اوست پس چگونه به وسيلۀ بيعت مردم با او ثابت مى‌شود در حالى كه نصّ براى او ترك مى‌گردد،و نيز جايز نيست پيش از نظر به كتابى كه« تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ »است گزينش صورت پذيرد و آن را از كتاب بازستانند. پس چون امّت را يافتيم كه به دو عقيدۀ مختلف شهرت يافتند:گروهى معتقد شدند كه على،امام است بنا به نصّ پيامبر و گروه ديگر معتقد شدند كه امام،ابو بكر است بنا به گزينش امّت،و هر دو گروه در اين همداستانند كه خليفه نمى‌تواند در كار امّت سستى ورزد پس: اينك گوييم:آيا خدا برگزيده‌اى دارد كه او را بر خلقش مقدّم دارد؟اين دو گروه گويند:آرى،زيرا خداوند مى‌فرمايد: وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ [قصص68/؛]. و ما مى‌گوييم:برگزيدگان خدا چه كسانى هستند؟اين دو گروه اجماع دارند در اين كه برگزيدگان خدا پرهيزگارانند،به دليل آيۀ: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاكُمْ [حجرات13/؛]. و ما مى‌گوييم:آيا در ميان پرهيزگاران برگزيدگانى هستند؟اين هر دو گروه اجماع دارند كه اين عدّه، همان مجاهدانند به دليل آيۀ: وَ فَضَّلَ اللّهُ الْمُجاهِدِينَ [نساء4/؛]. و ما مى‌گوييم:آيا در ميان مجاهدان،برگزيدگانى هستند؟هر دو گروه اجماع دارند كه ايشان،همان پيش‌كسوتان هستند به دليل آيۀ« لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ »[حديث10/]. و ما مى‌گوييم:آيا در ميان پيش كسوتان،برگزيدگانى هستند؟اين هر دو گروه اجماع دارند در اين كه اين برگزيدگان،كسانى هستند كه در برابر دشمنان دين خدا دشمنى بيش‌ترى دارند به دليل آيۀ: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ [زلزال7/؛].

ما مى‌گوييم:چه كسى جهادگرتر بوده است:ابو بكر يا على؟همه اتّفاق دارند كه على. ما مى‌گوييم:از قرآن و اجماع دانسته‌ايم كه على،افضل است،پس حقّ بيش‌ترى خواهد داشت و بر اين اساس،مقدّم داشتن ابو بكر،محال خواهد بود،زيرا بايد آن را برخاسته از خيال دانست،چرا كه عقل و خيال پردازى در مقدّمات دليل با يك ديگر يكسانند،ولى همين كه نتيجه آشكار شد خيال،پس مى‌نشيند و عقل،چيرگى مى‌يابد. در اين جا هر دو گروه،در مقدّمات با هم يكسانند و همين كه به تقدّم على رسيدند منحرفان به خيال خود پناه مى‌برند كه موجب گمراهى آن‌هاست و محقّقان،انديشۀ خود را داور مى‌سازند كه بار گران از دوششان برمى‌دارد. نيز به دو گروه مى‌گوييم:پرهيزگاران چه كسانى هستند؟همه اجماع دارند كه پرهيزگاران،همان خاشعانند. اينك مى‌گوييم:خاشعان چه كسانى هستند؟همه آن‌ها مى‌گويند عالمان،همان خاشعان هستند به دليل آيۀ إِنَّما يَخْشَى اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فاطر28/؛]. ما مى‌گوييم:عالمان چه كسانى هستند؟همۀ آن‌ها پاسخ مى‌دهند،حكم‌كننده‌ترين آن‌ها به عدالت،به دليل آيۀ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ [مائده98/؛]. ما مى‌گوييم:حكم‌كننده‌ترين به عدالت چه كسانى هستند؟همۀ آن‌ها پاسخ مى‌دهند ره يافته‌ترين آن‌ها به حق،به دليل آيۀ أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ [يونس35/؛]. ما مى‌گوييم:پس على،شايسته‌تر است براى پيروى،زيرا كه بر اساس سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله)ره يافته‌تر به حق است:«داورترين شما على است»،و نيز بر اساس اين كه خلفا به هنگام خطا و اشكال به احكام على رجوع مى‌كردند،پس او داناتر،ترساتر و پرهيزگارتر است.پس اينك كه كتاب خدا كه هر چيزى را روشن مى‌سازد بر فضيلت على گواهى مى‌دهد،ديگر عدول به غير،حرام است و سرنوشتى جز اين نيست كه به سوى او رويم». علاّمۀ مجلسى در بحار الانوار 317/40 در پايان باب قضاياى على(علیه السلام)و رهنمودهاى آن حضرت در مشكلات مسلمانان در منافعشان مى‌گويد:«كتاب‌هاى اخبار ما به ويژه اصول اربعه‌مان،آكنده است از قضاياى حضرت(علیه السلام)و احكام شگفت ايشان كه در اين جا نمى‌خواهيم با بيان آن‌ها سخن،طولانى گردانيم و بسيارى از آن‌ها در ابواب فروع و احكام خواهد آمد.آن چه بيان كرده‌ايم براى آن كه پست‌ترين غريزه را دارد كافى است تا على را بر پيشينيان او كه ناآگاهانى بوده‌اند كه حلال را از حرام و شرك را از اسلام نمى‌شناخته‌اند برترى دهد». نيز بنگريد به:تلخيص الشافى 21/3،المناقب 33/2،الصراط المستقيم 9/2.

بيهقى به نقل از على(علیه السلام)روايت مى‌كند كه فرمود: ⁽¹⁾-پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)مرا به يمن فرستاد.عرض كردم:مرا مى‌فرستى در حالى كه جوانم و بايد ميان آن‌ها داورى كنم در حالى كه نمى‌دانم داورى چيست؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)به سينه‌ام زد و فرمود:بار خدايا!دلش را هدايت كن و زبانش را ثابت گردان.حضرت(علیه السلام)مى‌فرمايد:سوگند به آن كه دل دانه را مى‌شكافد پس از آن ديگر در حكم كردن ميان دو نفر ترديد نيافتم. نسائى در صحيحد.

خود ⁽¹⁾-و احمد بن حنبل در مسند خود ⁽²⁾-روايت كرده مى‌گويند:على(علیه السلام)فرمود:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)مرا به يمن فرستاد در حالى كه جوان بودم.على(علیه السلام)مى‌فرمايد:عرض كردم:يا رسول اللّه!مرا به سوى مردمى مى‌فرستى كه ماجراها دارند و من از قضا آگاهى ندارم.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:خداوند قلبت را هدايت مى‌كند و زبانت را ثابت مى‌گرداند.على(علیه السلام) مى‌فرمايد:پس از اين سخن ديگر در حكم ميان دو نفر ترديد نكردم.

چهارم:سلمان فارسى ⁽³⁾-روايت كرده مى‌گويد:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرمود:«آگاه‌ترين فرد امّت،پس از من على بن ابى طالب است.» ⁽⁴⁾».

پنجم:اخطب خوارزم ⁽¹⁾-از عبد اللّه بن مسعود روايت كرده مى‌گويد:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) فرموده است:حكمت به ده بخش تقسيم شده كه نه بخش آن به على داده شده است و يك بخش باقيمانده به مردم.

ششم:ترمذى ⁽²⁾-در صحيح خود نقل مى‌كند كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:من شهر علمم و على دروازۀ آن است.

بغوى ⁽³⁾-در صحاح مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرموده است:من سراى حكمتم و على،در آن است.

از ابن عبّاس ⁽⁴⁾-آمده است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:من شهر علمم و على،در آن است،پس هر كه خواهان علم است بايد از در،درآيد.

خوارزمى ⁽⁵⁾-از ابن عبّاس نقل مى‌كند كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:من شهر حكمت هستم و على،در آن است.پس هر كه خواهان حكمت است بايد از در،درآيد ⁽⁶⁾.م.

هفتم:بغوى در صحاح ⁽¹⁾-به نقل از ابو الحمراء نقل مى‌كند كه گفته است:پيامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود:هر كه مى‌خواهد به علم آدم و فهم نوح و زهد يحيى بن زكريّا و هيبت موسى بن عمران بنگرد به على بن ابى طالب نظر كند.

بيهقى ⁽²⁾-به اسناد خود از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)نقل مى‌كند كه فرموده است:هر كه مى‌خواهد به علم آدم و تقواى نوح و شكيبايى ابراهيم و هيبت موسى و عبادت پيشگىد.

عيسى بنگرد به على بن ابى طالب نظر كند ⁽¹⁾.

در كتاب مناقب ⁽²⁾-به نقل از حارث[اعور،پرچمدار على بن ابى طالب]آمده است كه گفت:به ما خبر رسيد كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)در ميان گروهى از اصحاب خود فرموده است:علم آدم و فهم نوح و حكمت ابراهيم را نشانتان مى‌دهم،پس زمانى نگذشت كه على بن ابى طالب رخ نمود.ابو بكر گفت:اى پيامبر!آيا يك فرد را با سه پيامبر مى‌سنجى؟زهى و آفرين بر اين فرد،او كيست اى پيامبر؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى ابو بكر!آيا او را نمى‌شناسى؟گفت:خدا و پيامبرش آگاه‌تر است.پيامبر فرمود:او ابو الحسن على بن ابى طالب است.ابو بكر گفت:زهى و آفرين بر تو اى ابو الحسن و كجاست همانند تو؟ همو به نقل از على بن ابى طالب(علیه السلام)نقل مى‌كند كه فرموده است:به خدا سوگند آيه‌اى/.

نازل نشده مگر آن كه مى‌دانم در بارۀ چه و كجا نازل شده است، و همانا خدايم قلبى به من بخشيده آكنده از درك و زبانى پرسان. همو ⁽¹⁾-به نقل از ابو عبد الرحمن سلمى آورده كه گفته است:به خدا سوگند مردى از قريش را نديده‌ام كه كتاب خدا را بيش از على بخواند.همو ⁽²⁾- به نقل از بخترىّ نقل مى‌كند كه گفته است:على را ديدم كه در كوفه بر منبر بالا رفت در حالى كه زره رسول اللّه را بر تن داشت و شمشير او را بر ميان و عمامۀ حضرتش(صلی الله علیه و آله)را بر سر و انگشترى حضرت ايشان(صلی الله علیه و آله)را در انگشت.پس بر منبر بنشست و شكم خويش هويدا ساخت و فرمود:پيش از آن كه مرا از كف دهيد هر چه خواهيد بپرسيد كه در سينۀ من دانش فراوان جاى گرفته و اين است ظرف دانش.اين خيو پيامبر است و حقايقى است كه حضرتش(صلی الله علیه و آله)چونان بر من القا كرده كه پرنده، خوراك به دهان جوجۀ خويش مى‌نهد و البتّه بى‌هيچ وحيى كه بر من نازل كرده باشد.به خدا سوگند اگر بالشى را تا كنند و من بر آن بنشينم تا براى توراتيان به توراتشان و براى انجيليان به انجيلشان[و براى زبوريان به زبورشان]فتوا دهم چنان فتوا دهم كه خداوند تورات و انجيل[و زبور]را به اين سخن در آورد كه:راست گفت على،او چنان فتواتان داد كه خداوند در من نازل كرده بود در حالى كه شما اين كتاب را مى‌خوانيد،آيا نمى‌انديشيد؟ ⁽³⁾و روزى فرمود:پيش از آن كه مرا از دست دهيد هر چه مى‌خواهيد از من بپرسيد، ⁽⁴⁾از7.

از راه‌هاى آسمانى از من بپرسيد كه آن‌ها را از راه‌هاى زمينى بهتر مى‌شناسم.

در مسند احمد بن حنبل ⁽¹⁾-آمده است كه:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)به فاطمه فرمود:آيا خشنود نيستى كه تو را به ازدواج كسى در مى‌آورم كه در ميان امّت من پيش از همه اسلام آورد و بيش از همه دانش دارد و شكيبش فزونتر از ديگران است.

از ابن عبّاس ⁽²⁾-روايت شده كه گفته است:نه دهم علم به على بن ابى طالب داده شده است و سوگند به خدا كه در يك دهم باقيمانده نيز با ديگران شريك است./.

از عايشه ⁽¹⁾-آمده است كه گفت:على(علیه السلام)آگاه‌ترين مردم به سنّت است.

در مناقب ابو المؤيّد ⁽²⁾-به نقلى از ابن عبّاس آمده است كه گفت:عمر بر ما خطبه خواند و گفت:على،قاضى‌ترين ماست.

هشتم:اصول علوم به آن حضرت استناد دارد. ايشان بود كه قواعد دين را سامان داد و احكام شريعت را روشن كرد و مطالب علوم عقلى و نقلى را مقرّر داشت ⁽³⁾.-در فقه نيز همۀ فقها به حضرتش(علیه السلام)رجوع مى‌كنند.

انتساب اماميه هم كه به حضرت ايشان(علیه السلام)روشن است.اماميه،علوم خود را از ايشان مى‌گيرند و همۀ احكامشان به آن حضرت و فرزندان معصومش(علیه السلام)استناد دارد.

امّا در بارۀ حنفيّه بايد گفت كه اصحاب ابو حنيفه همچون ابو يوسف و محمّد و زفر همگى علوم خود را از ابو حنيفه گرفته‌اند كه او نيز شاگرد امام صادق(علیه السلام)بوده است و امام صادق شاگرد امام باقر و باقر شاگرد زين العابدين و زين العابدين هم كه نزد حسين(علیه السلام) درس خوانده بود كه حسين(علیه السلام)هم نزد پدرش امير المؤمنين(علیه السلام)شاگردى كرده بود.

شافعيّه هم كه علوم خود را از شافعى گرفته‌اند كه او هم شاگرد محمّد بن حسن يعنى شاگرد ابو حنيفه و نيز شاگرد مالك بوده است و فقه او به اين دو باز مى‌گردد.مالك هم شاگرد ربيعة الرّأى و ربيعه شاگرد عكرمه و عكرمه شاگرد عبد اللّه بن عبّاس و عبد اللّه بن عبّاس هم شاگرد على(علیه السلام)بوده است.

خوارج هم كه بزرگان و جلودارانشان از شاگردان حضرت بوده‌اند.پايه گذار نحو هم كه كسى جز حضرتش(علیه السلام)نبوده است. حضرت به ابو الاسود دؤلى مى‌فرمايد:كلام جز سه چيز نيست:اسم و فعل و حرف.حضرت(علیه السلام)وجوه اعراب را نيز براى ابو الاسود تبيين مى‌فرمايد.

علم تفسير هم به حضرت استناد دارد،زيرا ابن عبّاس در تفسير شاگرد على(علیه السلام)بوده است. وى مى‌گويد:امير المؤمنين(علیه السلام)تنها در تفسير«باء»« بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ »از آغاز0.

تا پايان شب براى من سخن گفت.

قواعد علم كلام را نيز حضرت(علیه السلام)مقرّر داشت و براهين آن را روشن كرد و همۀ مردم از خطبه‌هاى ايشان بهره برده‌اند و بازگشتگاه همۀ آن‌ها به حضرت ايشان(علیه السلام)است.

كارگردانان علم كلام چهار گروهند:معتزله،اشاعره،شيعه و خوارج.

انتساب شيعه كه به حضرت ايشان روشن است.

معتزله هم به واصل بن عطا منتسب‌اند كه بزرگ ايشان است.واصل،شاگرد ابو هاشم عبد اللّه بن محمّد بن حنفيه بوده و ابو هاشم نيز شاگرد پدرش و پدرش شاگرد پدر خود يعنى على بن ابى طالب بوده است.

اشاعره هم شاگرد ابو الحسن على بن ابى بشر اشعرى بوده‌اند كه او نيز شاگرد ابو على جبّائى است كه از مشايخ معتزله به شمار مى‌آيد.

در علم طريقت نيز همۀ صوفيه،خرقه را به حضرت ايشان(علیه السلام)نسبت مى‌دهند، ⁽¹⁾و اصحاب فتوّت و جوانمردى به حضرتش(علیه السلام)رجوع مى‌كنند، زيرا به روز احد،جبرئيل از آسمان فرود آمد در حالى كه ندا در مى‌داد:نيست شمشيرى مگر ذو الفقار و نيست».

جوانمردى مگر على ⁽¹⁾.- روزى پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)،شاد و خوشحال از خانه برون شد در حالى كه مى‌فرمود:منم جوانمرد،پسر جوانمرد و برادر جوانمرد.

اين كه خود پيامبر جوانمرد است زيرا كه سرور عرب مى‌باشد و اين كه پسر جوانمرد است از آن رو كه پسر ابراهيم،خليل الرحمن است كه در حقّش اين آيه نازل شده است:

فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ ، ⁽²⁾-و اين كه برادر جوانمرد است از آن روست كه حضرت(صلی الله علیه و آله)برادر على(علیه السلام)است كه جبرئيل در حقّ او گفته است:جوانمردى نيست مگر على.

در بارۀ علم فصاحت هم بايد گفت كه حضرت(علیه السلام)،خاستگاه و اصل اين علم است كه در آن به اوج رسيده است و از قلّۀ آن پا را فراتر نهاده است،تا جايى كه پيرامون سخنش گفته‌اند:زبر سخن آفريده و زير سخن آفريننده است،و همۀ خطباء از او آموخته‌اند ⁽³⁾.- نهم:اين كه همۀ صحابه در احكام به حضرت ايشان(علیه السلام)رجوع مى‌كردند، ⁽⁴⁾و فتاوا را از4.

او مى‌آموختند و در حل مشكلات به حضرت(علیه السلام)پناه مى‌بردند.

على(علیه السلام)بسيارى از داورى‌هاى عمر را نمى‌پذيرفت.يك بار عمر دستور سنگسار كردن زنى حامله را كه زنا كرده بود صادر كرد،ولى على(علیه السلام)او را از اين كار بازداشت و

فرمود:اگر تو بر اين زن تسلّطى دارد بر آن چه در شكم دارد اختيارى ندارى،بگذار تا بار خود را بنهد و طفلش را شير دهد.عمر پذيرفت و گفت:اگر على نمى‌بود هر آينه عمر هلاك شده بود ⁽¹⁾.- زنى را نزد عمر آوردند كه شش ماه بود وضع حمل كرده بود و عمر دستور سنگسار او را داد،ولى على(علیه السلام)او را از اين كار بازداشت.عمر،سبب را جويا شد.على فرمود:خداوند مى‌فرمايد: وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً .سپس مى‌فرمايد: وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ ،پس باقى ماند شش ماه مدّت حاملگى.پس عمر دست از آن زن بداشت و گفت:اگر على نمى‌بود هر آينه عمر هلاك مى‌شد ⁽²⁾. زن ديوانه‌اى را نزد عمر آوردند كه زنا كرده بود و حامله گشته بود و عمر دستور سنگسار او را صادر كرد.على به او فرمود:آيا نشنيده‌اى آن چه را كه پيامبر فرموده؟عمر گفت:چه فرموده است؟على گفت:پيامبر فرموده است:قلم محاسبۀ الهى از سه كس برگرفته شده است:از ديوانه تا به هوش آيد،از نوجوان تا به درك رسد،از خواب تا بيدار شود.

راوى مى‌گويد:عمر دست از آن زن برداشت ⁽³⁾-[و گفت:اگر على نمى‌بود هر آينه عمر هلاك مى‌شد.] روزى عمر خطبه خواند و گفت:هر كه در كابين دخترش دست بالا بگيرد او را در بيت المال قرار داده است.زنى برخاست و به او گفت:چگونه ما را باز مى‌دارى از امرى كه خداوند تبارك و تعالى در كتابش آن را به ما ارمغان كرده است: وَ آتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً ⁽⁴⁾-؟كسى گفت:همۀ مردم حتّى زنان پرده‌نشين از عمر فقيه‌ترند ⁽⁵⁾.- روزى زنى را نزد عمر آوردند كه به زنا نسبت داده شده بود.عمر دستور داد آن زن را سنگسار كنند.پس على به آن زن برخورد و پرسيد:داستان اين زن چيست؟گفتند:2.

دستور داده شده سنگسار شود على(علیه السلام)او را بازستاند و به عمر فرمود:دستور سنگسار او را داده‌اى؟عمر گفت:آرى،زيرا نزد من به تبهكارى اعتراف كرده است.

حضرت فرمود:شايد به سرش داد كشيده‌اى يا ترسانده‌ايش[يا تهديدش كرده‌اى؟].

عمر گفت:چنين بوده است.حضرت(علیه السلام)فرمود:آيا نشنيده‌اى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌فرمود:

«اگر كسى پس از اعمال ناگوارى اعتراف كند حدّى بر او نيست»؟پس اقرارى نيست براى كسى كه به بندش كشيده‌اى يا به زندانش افكنده‌اى يا تهديدش كرده‌اى.پس عمر راه را بر آن زن بگشود و سپس گفت:ناتوانند زنان از اينكه همچون على بن ابى طالب را بزايند، اگر على نمى‌بود هر آينه عمر هلاك مى‌شد ⁽¹⁾.- در مناقب ابو المؤيد آمده است: ⁽²⁾-عمر بر مردم خطبه خواند و گفت:اگر شما را از آن چه خوب مى‌دانيد به آن چه بد مى‌شماريد روى آور كنيم چه خواهيد كرد؟همه خاموش ماندند.او اين سخن را سه بار بگفت:پس على(علیه السلام)به او فرمود:در اين هنگام از تو مى‌خواهيم توبه كنى،اگر توبه كردى توبه‌ات را مى‌پذيريم.عمر گفت:و اگر توبه نكنم؟حضرت(علیه السلام)فرمود:در اين صورت سر از تنت جدا مى‌كنيم.عمر گفت:سپاس مر خداى را كه در ميان اين امّت كسى را قرار داد كه هر گاه به كژى رفتيم كژى‌مان را راست گرداند.

سعيد بن مسيّب مى‌گويد:از عمر شنيدم كه مى‌گفت:بار خدايا!در حالى كه على زنده نيست مرا با مشكلى تنها مگذار ⁽³⁾.- جابر گويد:عمر مى‌گفت:اصحاب محمّد(صلی الله علیه و آله)هجده ويژگى داشتند كه سيزده تاى آن به على اختصاص داشت و ما در پنج تاى باقيمانده شريك بوديم ⁽⁴⁾.- [ابن عبّاس]مى‌گويد:علم،شش ششم(6/6)است كه پنج ششم(6/5)از آن على[بن ابى طالب]است و يك ششم(6/1)باقيمانده،از آن همۀ مردم و در يك ششم باقيمانده نيزت.

با ما شريك است كه در همين قسمت هم او از ما داناتر مى‌باشد ⁽¹⁾- و اخبار در اين مورد بيش از آن است كه شماره شود.

دهم:اينكه حضرت(علیه السلام)پس از رحلت پيامبر(صلی الله علیه و آله)،پيش از هر كس ديگر به گردآورى قرآن پرداخت.

ابو المؤيد ⁽²⁾-به اسناد خود كه به على(علیه السلام)مى‌رسد گفته است كه حضرت(علیه السلام)فرمود:

چون پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)رحلت كرد سوگند خوردم ردا از دوش بر ننهم تا زمانى كه قرآن را گرد آورم،پس ردا از دوش برننهادم تا آن هنگام كه قرآن را جمع آورى كردم.حضرت(علیه السلام) تفسير قرآن را به مردم آموخت و در اين ميان ابن عبّاس از ديگر مردم بيش‌تر بهره داشت.

يازدهم:مسائل شگفت آن حضرت(علیه السلام)كه گواه كمال دانش او و فضل سرشار حضرت ايشان(علیه السلام)است: از آن جمله مى‌باشد كه:روزى دو نفر نزد ايشان آمدند و اظهار داشتند كه در راهى مى‌رفته‌اند.با يكى از آن‌ها پنج گرده نان و با ديگرى سه گرده نان بوده است.همين كه به خوردن مشغول شدند شخص سومى به آن‌ها پيوسته و با آن‌ها به خوردن پرداخت،پس چون از خوردن فارغ شدند آن مرد سوم در عوض هم خوراك شدن با آن دو،هشت درهم به ايشان داده است،آن كه گرده نان بيش‌تر داشته پنج درهم طلب كرده،ولى آن كه گرده نان كمتر داشته اين تقسيم را نپذيرفته است.

دعوا نزد على(علیه السلام)بردند.حضرت(علیه السلام)به آن كه صاحب گرده نان كمتر بود فرمود:

دوستت به انصاف سخن گفته است.آن مرد گفت:من جز حقّم را كه بيش از سه درهم است نمى‌ستانم و من خواهان تلخى حقّم.حضرت(علیه السلام)فرمود:اگر چنين است به تو يك درهم مى‌رسد،زيرا هر يك از شما دو گرده و يك سوم گرده نان خورده است،پس آن چه از نان تو باقى مى‌ماند يك سوم گرده است كه آن مرد سوم آن را خورده است،در حالى كه همان مرد از نان دوست تو دو نان و يك سوم نان خورده است،پس براى هر سه يك از گردۀ نان،يك درهم تعلّق مى‌گيرد ⁽³⁾.-2.

نيز از آن جمله است كه زنى بر زن ديگر سوار شد و زن سومى نيشترى بر زن زيرين زد كه در نتيجۀ آن،زن سوار بيفتاد و بمرد.حضرت(علیه السلام)حكم كرد دو سوم ديه را زن نيشتر زننده و زن زيرين بپردازند،زيرا اين دو موجب مرگ آن زن شده بودند و يك سوم باقيمانده را هم به سبب آن كه زن مرده بيهوده سوار زن ديگر شده بود حذف كرد.اين داورى حضرت(علیه السلام)را پيامبر(صلی الله علیه و آله)تصويب كرد ⁽¹⁾.- نيز از آن جمله است كه كنيزى ميان دو نفر مشترك بود و اين دو در يك طهر با آن كنيز نزديكى كردند و او حامله گشت و وضع،مشكل شد و دعوا نزد حضرتش آوردند.

حضرت(علیه السلام)به قرعه حكم كرد و پيامبر(صلی الله علیه و آله)نظر حضرتش(علیه السلام)را صائب دانست و فرمود:سپاس خدايى را كه در ميان ما اهل بيت كسى را قرار داد كه بر پايۀ سنّتهاى داود(علیه السلام)حكم مى‌كند.مقصود حضرت(صلی الله علیه و آله)از اين سخن قضاوت،در پرتو الهام بود ⁽²⁾.- نيز از آن جمله است كه:گاوى درازگوشى را بكشت و صاحبان آن دو دعوا نزد ابو بكر بردند.وى گفت:چهارپايى چهارپاى ديگرى را كشته است و بر صاحب آن چيزى تعلّق نمى‌گيرد.آن دو سپس نزد عمر رفتند و او نيز همچون ابو بكر حكم كرد،و بدين ترتيب دعوا نزد على(علیه السلام)بردند.حضرت(علیه السلام)فرمود:اگر گاو به هنگام خواب درازگوش بر او وارد شده باشد بايد صاحب گاو بهاى درازگوش را به صاحب آن بپردازد و اگر درازگوش به هنگام خواب گاو بر او وارد شده باشد و گاو هم او را كشته باشد غرامتى بر صاحب گاو نيست.پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)به آن دو فرمود:على بن ابى طالب به حكم خداوند عزّ و جلّ ميانتان داورى كرده است ⁽³⁾⁽⁴⁾.د.

از آن جمله است كه:دو زن نزد حضرتش آمدند كه كودكى همراه خود داشتند و هر يك آن كودك را براى خود ادّعا مى‌كرد.حضرت(علیه السلام)آن دو را اندرز داد ولى هيچ يك از آن دو از ادّعاى خود باز نگشت.حضرت فرمود:اى قنبر!شمشير را بياور.آن دو گفتند:

تو را با شمشير چه كار؟حضرت فرمود:كودك را دو نيم مى‌كنم و هر نيم را به هر يك از شما دو نفر مى‌دهم.يكى از آن دو خشنود شد،ولى ديگرى فرياد زد و گفت:اى امير المؤمنين!اگر ناگزير بايد چنين كنى پس كودك را به اين زن ده.حضرت(علیه السلام)دانست كه اين كودك فرزند اوست و آن زن ديگر را كه خشنود شده بود حقّى در آن نيست و كودك را تسليم زن دوم كرد.پس آن زن ديگر بازگشت در حالى كه باطل خود را حق ادّعا مى‌كرد ⁽¹⁾.- از آن جمله است كه:خانه‌اى بر سر جماعتى ويران شد و از اين خانه دو كودك جان سالم به در بردند كه هر يك ادّعا مى‌كرد مالك ديگرى است.حضرت دستور داد سر آن دو را از روزنه‌اى بيرون آورند.سپس گفت:اى قنبر!شمشير را برهنه كن،و به او اشاره كرد مادامى كه دستور نداده است حركتى نكند.سپس گفت:اى قنبر!گردن برده را بزن.

پس يكى از آن دو گريخت و ديگرى باقى ماند،و بدين ترتيب گريزنده به حق بازگشت و اعتراف كرد كه او برده است.

از آن جمله است كه:مردى را كه ميگسارى كرده بود نزد ابو بكر بردند و ابو بكر تصميم گرفت بر او حدّ جارى كند.آن مرد گفت:من شراب نوشيده‌ام،ولى از حرمت آن آگاهى نداشته‌ام،زيرا در ميان قومى بزرگ شده‌ام كه آشاميدن شراب را روا مى‌شمارند.

پس مسأله بر ابو بكر دشوار شد و ندانست چگونه داورى كند،لذا حكم آن را از على(علیه السلام) جويا شد.حضرت(علیه السلام)فرمود:دو مسلمان مورد اعتماد را گسيل دار تا در مجالس مهاجران و انصار بگردند و در ميان آن‌ها ندا دهند كه آيا در ميان آن‌ها كسى هست كه دود.

مسلمان معتمد آيۀ تحريم را بر آن‌ها خوانده باشند يا آن را به اطّلاع رسول اللّه(صلی الله علیه و آله) رسانده باشند؟اگر دو مرد از ميان آن‌ها گواهى دادند بر او حدّ جارى كن و اگر كسى بدان گواهى نداد به توبه‌اش وادار و راه بر او بگشاى.ابو بكر چنين كرد و هيچ يك از مهاجران و انصار گواهى نداد كه آيۀ تحريم[شراب]را بر او خوانده است يا اين مطلب را به آگاهى رسول اللّه(صلی الله علیه و آله)رسانده است،پس ابو بكر او را به توبه واداشت و راه بر او گشود.

از آن جمله است كه:از ابو بكر در بارۀ آيۀ وَ فاكِهَةً وَ أَبًّا پرسش كردند و از مفهوم كلمۀ «أبّ»از او پرسيدند.او گفت:كدام آسمان بر من سايه افكند و كدام زمين مرا بر خود حمل كند اگر چيزى را در كتاب خدا بگويم كه از آن آگاهى ندارم.مفهوم فاكهه را مى‌دانيم،امّا در مفهوم كلمۀ«أبّ»خدا آگاه‌تر است.اين سخن به امير المؤمنين(علیه السلام)رسيد.

حضرت فرمود:سبحان اللّه!آيا نمى‌داند كه«أبّ»همان علف و چراگاه است و خداوند آن را بيان كرده تا نعمت‌هايى را كه به بندگانش داده به ايشان بشناساند؛نعمتهايى كه خود را با آن احيا مى‌كنند و وجودشان وابسته بدان است ⁽¹⁾.- از آن جمله است كه:از ابو بكر پيرامون مفهوم«كلاله»پرسش شد.ابو بكر گفت:من در اين باره رأى خودم را خواهم گفت،اگر به صواب رفتم كه از خداست و اگر خطا كردم از شيطان.خبر به امير المؤمنين(علیه السلام)رسيد و فرمود:چه چيز او را در اين جا از نظر شخصى بى‌نياز كرده است.آيا نمى‌داند كه«كلاله»همان برادران و خواهران هستند از يك پدر و مادر يا تنها از پدر و يا تنها ⁽²⁾-از مادر ⁽³⁾؟0.

از آن جمله است كه:مردى از دانشمندان يهود نزد ابو بكر آمد و به او گفت:تو جانشين پيامبر اين امّتى؟گفت:آرى.گفت:ما در تورات خوانده‌ايم كه جانشينان انبيا آگاه‌ترين فرد ملّتهاى ايشان هستند.پس به آگاهى من برسان كه خدا كجاست؟در آسمان يا در زمين؟ ابو بكر گفت:او در آسمان و بر عرش است.يهودى گفت:كدام سرزمين از وجود او تهى است،زيرا بر اساس اين سخن او بايد در مكانى باشد و در مكانى نباشد.ابو بكر به او گفت:اين سخن زنديقان است.از من دور شو كه در غير اين صورت تو را خواهم كشت.آن دانشمند يهودى در حالى كه اسلام را مسخره مى‌كرد برفت.امير المؤمنين(علیه السلام) با او برخورد كرد و فرمود:بر آنچه از او پرسيدى و نيز پاسخى كه به تو داد آگاهى يافتم.

ما مى‌گوييم:خداوند سبحان،كجايى را در هر جا كه خواهد نهد،پس جايى براى او نيست و اجلّ از آن است كه مكانى او را در بر گيرد،در حالى كه او در هر مكانى حضور دارد آن هم بى‌هيچ تماس و مجاورتى.بر هر چه در زمين مى‌گذرد آگاهى دارد و هيچ چيز در آن از تدبير الهى بيرون نيست.اينك به تو مى‌گويم آن چه را كه در كتاب‌هاى شما آمده است و سخنان مرا تأييد مى‌كند.اگر دانستى بدان ايمان مى‌آورى؟يهودى گفت:آرى.

حضرت(علیه السلام)فرمود:در برخى از كتاب‌هاى شما آمده است كه روزى موسى بن عمران(علیه السلام) نشسته بود كه فرشته‌اى از مشرق بيامد و موسى(علیه السلام)بدو گفت:از كجا مى‌آيى؟گفت:از نزد خداوند عزّ و جلّ.سپس فرشته‌اى از مغرب نزد او بيامد.موسى از او پرسيد:از كجا مى‌آيى؟او پاسخ داد:از نزد خداوند عزّ و جلّ.سپس فرشتۀ ديگرى آمد[موسى گفت:از كجا مى‌آيى؟][گفت:از آسمان هفتم نزد تو مى‌آيم،از نزد خداوند تبارك و تعالى و سپس فرشتۀ ديگرى نزد او آمد]و گفت:من از زمين زيرين هفتم از بارگاه خداوند نزد تو

مى‌آيم.پس موسى گفت:پاك است خدايى كه هيچ مكانى از او خالى نيست و در هيچ جايى نزديكتر از جايى قرار ندارد.

يهودى گفت:گواهى مى‌دهم كه اين همان حق است و تو در مقام پيامبرت حقّانيت بيش‌ترى از آن كسى دارى كه بر آن چيرگى يافته است ⁽¹⁾.- از آن جمله است كه:قدامة بن مظعون شراب نوشيد و عمر تصميم گرفت بر او حدّ جارى كند.قدامه به او گفت:حدّ بر من واجب نيست زيرا خداوند مى‌فرمايد: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا[إِذا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ ] ⁽²⁾-.

پس عمر از جارى كردن حدّ بر او چشم پوشيد.اين خبر به امير المؤمنين(علیه السلام)رسيد،پس نزد عمر رفت و چشم پوشى از جارى كردن حدّ را بر او ناپسند دانست و عمر هم با آوردن اين آيه عذر آورد.

امير المؤمنين(علیه السلام)فرمود:قدامه از مصاديق اين آيه نيست.كسانى كه ايمان آورده‌اند و شايسته عمل كرده‌اند حرام را حلال نمى‌شمارند،پس او را باز گردان و از آن چه گفته به توبه‌اش وادار.اگر توبه كرد حدّ بر او جارى كن و اگر توبه نكرد او را بكش كه از اسلام خارج شده است.عمر از غفلت بيرون آمد ولى نمى‌دانست حدّ او چه قدر است.پس به امير المؤمنين(علیه السلام)گفت:به من بگو حدّ او چه قدر است؟حضرت(علیه السلام)فرمود:آشامندۀ شراب هر گاه آن را بياشامد مست مى‌شود و هر گاه مست شد بيهوده سخن مى‌گويد و هر گاه بيهوده سخن بگويد دروغ مى‌بندد.عمر حدّ او را هشتاد تازيانه معلوم كرد ⁽³⁾.- از آن جمله است كه:عمر زنى را احضار كرد كه با مردان نزد خود سخن مى‌گفت پس چون پيك عمر بدو رسيد بترسيد و به هراس افتاد و بچّه‌اش را سقط كرد و جنينش در آغاز كار بر زمين افتاد.عمر،صحابه را گرد آورد و در بارۀ حكم اين مسأله از ايشان پرسش كرد.آن‌ها گفتند:به نظر ما تو قصد تأديب داشته‌اى و بر تو چيزى نيست.پس به امير المؤمنين(علیه السلام)گفت:نظر تو چيست اى ابا الحسن؟حضرت(علیه السلام)فرمود:اگر اين/.

جماعت از نزديكان تو بوده‌اند كه نيرنگ كرده‌اند و اگر در آن انديشيده‌اند كوتاهى كرده‌اند و ديه بر عاقلۀ توست،زيرا كشتن كودك خطايى بوده است كه به تو مربوط مى‌شود.عمر گفت:به خدا سوگند از ميان آن‌ها تو براى من خيرخواهى كردى.به خدا نمى‌روم مگر آن كه مقدار ديه را بر بنى عدى معلوم كنى.امير المؤمنين هم چنين كرد ⁽¹⁾.- از آن جمله است كه:پيرمردى در زمان خلافت عثمان زنى را به عقد خود درآورد.

پيرمرد گمان برد كه با زن پيوندى برقرار نكرده است و لذا باردارى او را انكار كرد.مسأله بر عثمان مشتبه شد و از زن پرسيد آيا پيرمرد او را ازالۀ بكارت كرده است و آيا او باكره بوده است؟زن پاسخ داد خير.عثمان دستور داد بر آن زن حدّ جارى كنند.

امير المؤمنين(علیه السلام)اين كار را ناشايست شمرد و گفت:شايد پيرمرد از آن زن بهره‌اى برده و منى خويش را بدون آن كه ازالۀ بكارت كند در فرج زن ريخته است.پس از پيرمرد بپرسيد.پيرمرد پاسخ داد:مرداب خويش را بى‌آنكه ازالۀ بكارت كنم و با او بياميزم در فرجش مى‌ريختم.امير المؤمنين(علیه السلام)فرمود:زن از او حامله شده و فرزند هم فرزند اوست و من كيفر او را نابجا مى‌دانم ⁽²⁾.- از آن جمله است كه:زنى كودكى را زاييد كه بر يك ران،دو سر داشت و دو بدن.مسأله بر آن‌ها مشتبه شد و به امير المؤمنين(علیه السلام)پناه بردند.حضرت(علیه السلام)فرمود:او را به هنگام خواب زير نظر گيريد و در اين زمان يكى از دو بدن و دو سر را از خواب بيدار كنيد.اگر هر دو سر و هر دو بدن با هم بيدار شدند،اين هر دو يك نفر است و اگر يكى از آن دو بيدار شد و ديگرى خواب باقى ماند،اين دو،دو نفر هستند و حقّ آن‌ها از ارث،حقّ دو نفر است ⁽³⁾.- از آن جمله است كه:حضرت حكم زاويۀ منفرجه را با شمارش اضلاع روشن كرد، ⁽⁴⁾- و از آن جمله است احكام تبهكاران.شافعى مى‌گويد:ما احكام مشركان را از پيامبر(صلی الله علیه و آله)/.

آموختيم و احكام تبهكاران را از على بن ابى طالب(علیه السلام).مسائل شگفت اين زمينه از شماره بيرون است ⁽¹⁾.- دوازدهم:اين كه حضرت(علیه السلام)با علماى زمان خويش به رقابت پرداخته به آن‌ها دستور داده است هر چه مى‌خواهند از حضرتش پرسش كنند،و بارها فرموده است: بپرسيد از من پيش از آن كه از دستم دهيد ⁽²⁾.- حضرت(علیه السلام)در حالى كه آه مى‌كشيد به كميل بن زياد فرمود:در اين جا علمى فراوان نهفته است-و با دست به سينه‌اش اشاره كرد-،اگر براى اين علم حاملانى بيابم.آرى، زمين از قائم خدا كه حجّت بر بندگان است خالى نمى‌ماند و اين قائم يا ظاهر و آشكار است يا هراسان و پوشيده،تا بدينسان حجّت‌ها و دلايل الهى بطلان نپذيرد ⁽³⁾.- حضرت(علیه السلام)در يكى از خطبه‌هاى خود مى‌فرمايد:اى مردم!بر شما باد پيروى و شناخت كسى كه به ناشناختن او معذور نخواهيد بود.پس علم همان است كه آدم و همۀ پيامبران برتر تا محمّد خاتم الأنبياء،فرود آورده‌اند.پس كجا سرگردان و حيرانيد و به كجا مى‌رويد؟

مبحث سوم:خبر دادن از غيب.

از ديگر فضايل نفسانى على(علیه السلام)خبر دادن ايشان از امور غيبى بود و اين براى هيچ يك از امّت محمّد(صلی الله علیه و آله)ميسّر نشده است.

از آن جمله است كه روزى على(علیه السلام)خطبه مى‌خواند و در خطبۀ خود فرمود:بپرسيد از من پيش از آن كه از دستم دهيد،به خدا سوگند از امروز تا روز رستخيز از من نخواهيد پرسيد در بارۀ صد كس كه گمراه مى‌كنند و صد كس كه هدايت مى‌كنند مگر آن كه من به آگاهى شما مى‌رسانم كيست خواننده و رانندۀ آن.

پس مردى برخاست و گفت:

به من بگو در سر و ريش من چند رشته موى است؟ حضرت(علیه السلام)فرمود:به خدا سوگند حبيب من رسول اكرم(صلی الله علیه و آله)پيرامون پرسش تو با

من سخن گفته است.بر سر هر رشته‌اى از موى سر تو فرشته‌اى است كه بر تو لعن مى‌فرستد و بر سر هر رشته‌اى از موى ريش تو شيطانى است كه تو را برمى‌انگيزد و تحريك مى‌كند،و اين كه در خانۀ خود بزى دارى كه فرزند رسول خدا(صلی الله علیه و آله)را خواهد كشت،و اگر-چه آن چه پرسيدى برهانى دشوار دارد ولى باز هم به تو خبر مى‌دادم و دليل آن هم،چيزى بود كه در بارۀ خود تو و بزت پيشگويى كردم.فرزند او در آن هنگام كودك خردى بود،و چون بر حسين آن گذشت كه گذشت فرزند او كشتن حسين را بر عهده گرفت ⁽¹⁾.- و از آن جمله است سخن طلحه و زبير هنگامى كه از حضرت(علیه السلام)اجازه خواستند تا به عمره روند و حضرت(علیه السلام)فرمود:[به خدا سوگند آن دو آهنگ عمره ندارند]و مى‌خواهند راه بصره را در پيش گيرند و خداوند تبارك مكر آن دو را باز خواهد گرداند و مرا به وسيلۀ اين دو به پيروزى خواهد رساند، ⁽²⁾-و مسأله همان گونه شد كه حضرت(علیه السلام) فرموده بود.

و از آن جمله است سخن حضرت(علیه السلام)در حالى كه براى گرفتن بيعت جلوس كرده بود:از سوى كوفه هزار مرد به سوى شما بيايند كه نه يكى كم باشند و نه يكى فزون كه تا دم مرگ با من بيعت خواهند داشت.

ابن عبّاس مى‌گويد:هراس مرا فرا گرفت كه مبادا شمار جماعت،كم يا بيش‌تر از اين عدد باشد و همچنان در خود فرو رفته بودم و آن‌ها را مى‌شمردم،پس شماره به نهصد و نود و نه نفر رسيد و ديگر آمدن جماعت قطع شد و من در انديشه بودم كه ناگاه شخصى را ديدم كه به سوى ما مى‌آيد.آرى،او اويس قرنى بود كه با آمدنش عدد،كامل شد ⁽³⁾.- و از آن جمله است پيشگويى كشته شدن ذو الثديه از خوارج.پس هنگامى كه خوارج كشته شدند حضرت(علیه السلام)جنازۀ او را در ميان كشتگان جستجو مى‌كرد و مى‌فرمود:به خدا سوگند نه دروغ گفته‌ام و نه به من دروغ گفته‌اند تا آن كه جنازۀ او را در ميان كشتگان بيافت/.

و پيراهنش را بدريد و در كتفش غدّه‌اى يافت همچون سينۀ زنان كه بر روى آن موى روييده بود،اگر اين غدّه را مى‌كشيدند كتف هم با او كشيده مى‌شد و اگر آن را رها مى‌كردند غدّه هم با آن رها مى‌شد.

و از آن جمله است آن چه جندب بن عبيد اللّه ازدىّ روايت كرده مى‌گويد:سوارى نزد امير المؤمنين(علیه السلام)آمد و عرض كرد:جماعت از نهر گذشته‌اند.حضرت(علیه السلام)فرمود:هرگز آن‌ها از نهر عبور نكرده‌اند.آن مرد گفت:چنين است،به خدا سوگند آن‌ها از نهر گذشته‌اند.حضرت فرمود:خير،آن‌ها از نهر نگذشته‌اند.مرد ديگرى آمد و خبر از عبور آن‌ها از نهر داد و گفت:پيش از آن كه بيايم در اين سوى نهر پرچم‌ها و تجهيزات آن‌ها را ديدم.حضرت(علیه السلام)فرمود:به خدا سوگند آن‌ها چنين نكرده‌اند و آن جا كشتارگاه ايشان خواهد بود.جندب مى‌گويد:با خود گفتم اگر امر چنان باشد كه اين جماعت مى‌گويند نخستين كسى خواهم بود كه با على به ستيز برمى‌خيزد و اگر چنان باشد كه على گويد در جنگ در كنار او باقى خواهم ماند.سپس به همراه حضرت(علیه السلام)به سوى ستون‌هاى نظامى رفتيم و ديديم وضع چنان است كه حضرت(علیه السلام)فرموده بود ⁽¹⁾.- و از آن جمله است پيشگويى حضرت(علیه السلام)نسبت به كشته شدن خويش.حضرت فرمود:به خدا سوگند اين از اين خونرنگ خواهد شد و با دست اشاره به سر و ريشش كرد ⁽²⁾.- و از آن جمله است پيشگويى حضرت(علیه السلام)نسبت به بر صليب كشاندن جويرية بن مسهّر پس از قطع دو دست و دو پايش.پس زياد در روزگار معاويه دو دست و دو پاى او را قطع كرد و او را بر صليب كشيد ⁽³⁾.- و از آن جمله است پيشگويى حضرت(علیه السلام)نسبت به مصلوب شدن ميثم تمّار و مجروح كردن او با سر نيزه در حالى كه دهمين نفر خواهد بود و بر سر در عمرو بن حريث2.

قرار دارد.پس حضرت(علیه السلام)درخت نخلى را كه ميثم بر تنۀ آن به صليب كشيده شد به ميثم نشان داد و ميثم نزد آن نخل مى‌آمد و در كنار آن نماز مى‌گزارد و به عمرو بن حريث مى‌گفت:من همسايۀ تو هستم پس نيكو همسايه دارى كن ⁽¹⁾.-و از آن جمله است پيشگويى حضرت(علیه السلام)به اين كه دو دست و دو پاى رشيد هجرى قطع مى‌گردد و بر صليب كشيده مى‌شود كه چنين هم شد ⁽²⁾.-مدّتى بعد عبيد اللّه بن زياد او را در همين موضع بر صليب كشيد و با سر نيزه مجروحش ساخت.

و از آن جمله است پيشگويى حضرت(علیه السلام)به اين كه حجّاج كميل بن زياد را خواهد كشت و همان شد كه حضرت(علیه السلام)فرموده بود ⁽³⁾.- و از آن جمله است پيشگويى اين كه حجّاج قنبر را خواهد كشت.روزى حجّاج گفت:

دوست دارم به مردى از اصحاب ابو تراب دست يابم و با ريختن خون او به خدا تقرّب جويم.به او گفته شد:ما كسى را جز قنبر غلام على نمى‌شناسيم كه با او همراهى بيش‌ترى داشته باشد.حجّاج قنبر را حاضر كرد و گفت:از دينش تبرّى بجوى.قنبر گفت:

اگر من از دين او تبرّى جستم تو مرا به دين ديگرى بهتر از دين او راهبر مى‌شوى؟حجّاج گفت:من كشندۀ تو هستم.كدام گونه كشته شدن نزد تو محبوب‌تر است؟قنبر گفت:آن را به اختيار تو گذاردم.حجّاج گفت:چرا؟قنبر گفت:زيرا تو مرا نمى‌كشى مگر به شيوه‌اى كه خود تو بدان شيوه كشته خواهى شد و امير المؤمنين(علیه السلام)به من پيش‌تر خبر داده است كه مرگ من به شيوۀ ذبح خواهد بود ستمگرانه و به دور از هر حقّى.حجّاج دستور داد او را ذبح كنند ⁽⁴⁾.- از آن جمله است كه مردى نزد امير المؤمنين(علیه السلام)آمد و عرض كرد:اى امير المؤمنين! من از وادى القرى گذر مى‌كردم كه ديدم خالد بن عرفطه در آن جا مرده است.براى او طلب آمرزش كن.امير المؤمنين(علیه السلام)فرمود:او نمرده و نخواهد مرد تا آن كه لشكر گمراهى/.

را فرماندهى كند در حالى كه حبيب بن حمار پرچمدار اوست ⁽¹⁾.-مردى از پاى منبر برخاست و گفت:اى امير المؤمنين!من شيعه و دوستدار تو هستم.حضرت(علیه السلام)فرمود:تو كيستى؟گفت:من حبيب بن حمارم.حضرت(علیه السلام)فرمود:مباد كه بر او حمله كنى،ولى بر او حمله خواهى كرد و از اين در وارد خواهى شد و با دست به«باب الفيل»اشاره كرد.

چون امير المؤمنين(علیه السلام)و به دنبال او امام حسن(علیه السلام)دار فانى را وداع گفتند و كار حسين(علیه السلام)آن شد كه شد ابن زياد،عمر بن سعد-نفرينشان باد-را به سوى حسين(علیه السلام) فرستاد و خالد بن عرفطه را فرمانده و حبيب بن حمار را پرچمدار قرار داد،پس به سوى او شتافت تا آن كه از«باب الفيل»وارد مسجد شد ⁽²⁾.- و از آن جمله است سخن امير المؤمنين(علیه السلام)به براء بن عازب كه:فرزندم حسين كشته مى‌شود در حالى كه تو زنده‌اى و يارى‌اش نمى‌رسانى.چون حسين(علیه السلام)كشته شد براء گفت:به خدا سوگند على بن ابى طالب(علیه السلام)از مرگ حسين(علیه السلام)با من سخن گفت و فرمود كه من به او يارى نمى‌رسانم،و به دنبال آن حسرت و پشيمانى وجود او را فرا گرفت ⁽³⁾.- و از آن جمله است روايت جويرية بن مسهّر عبدىّ كه مى‌گويد،هنگامى كه با امير المؤمنين(علیه السلام)آهنگ صفّين كرديم به حومۀ كربلا رسيديم،پس حضرت(علیه السلام)در ناحيه‌اى از لشكر بايستاد و سپس به چپ و راست نظر كرد و گريست و فرمود:به خدا، اين اقامتگاه سواران ايشان و كشتارگاه آن‌هاست.به ايشان عرض شد:يا امير المؤمنين! اين چه محلّى است؟حضرت(علیه السلام)فرمود:اين كربلاست كه جماعتى در آن به قتل مى‌رسند كه بى‌حساب به بهشت درآيند،و سپس به راه خود ادامه داد و مردم تأويل اين سخن را نمى‌دانستند تا كار حسين بدان جا رسيد كه رسيد ⁽⁴⁾.- و از آن جمله است پيشگويى حضرت(علیه السلام)نسبت به آبادانى بغداد و سلطنت بنى عبّاس و بيان اوضاع ايشان و گرفته شدن سلطنت ايشان به دست مغول‌ها.پدرم1.

-رحمه اللّه تعالى-آن را روايت كرده است.همين امر موجب شد مردم حلّه و كوفه و مشهدين شريفين از كشتار در امان بمانند،زيرا هنگامى كه سلطان هلاكو به بغداد رسيد و پيش از آن كه اين شهر را فتح كند بيش‌تر مردم حلّه جز اندكى به بطائح گريختند.از جملۀ اين مردم اندك يكى نيز پدر من-رحمه اللّه-و ديگر سيد مجد الدّين بن طاوس و فقيه بن ابى العزّ بودند.آن‌ها همداستان شدند تا نامه‌اى به سلطان بنويسند به اين كه فرمانبر دارند و در كنف امنيّت،داخل.آن‌ها اين پيام را به شخصى اعجمى سپردند و سلطان به وسيلۀ دو شخص به آن‌ها دو پيغام فرستاد.يكى از آن‌ها«تكلم»و ديگرى«علاء الدّين»خوانده مى‌شد.سلطان به آن دو گفت:اگر دلهاشان چنان است كه در نامه‌شان آمده است نزد ما آيند.آن دو امير آمدند و جماعت مى‌ترسيدند زيرا شناختى از آن‌ها نداشتند و نمى‌دانستند كارشان به كجا مى‌انجامد.پدرم-رحمه اللّه-گفت:اگر من به تنهايى بيايم كافى است؟آن دو گفتند:آرى.پس با آن دو سوار بر اسب شد و در پيشگاه سلطان حاضر گشت و اين پيش از فتح بغداد و كشته شدن خليفۀ بغداد بود.سلطان گفت:چگونه به مكاتبه با من و حضور نزد من آن هم پيش از آن كه بدانيد سرانجام كار من چه مى‌شود و كار خليفه‌تان به كجا مى‌انجامد اقدام كرديد و چگونه در اين امر احساس امنيت مى‌كنيد كه شايد من با او مصالحه كردم و از او درگذشتم و راه خويش در پيش گرفتم.

پدرم گفت:ما به اين كار اقدام كرديم، زيرا روايتى را از اماممان على بن ابى طالب(علیه السلام) نقل مى‌كنيم كه در يكى از خطبه‌هاى خود فرموده است:زوراء،و تو چه دانى زوراء چيست؟سرزمينى است داراى درخت گز،كه ساختمان در آن استوار گردد و ساكنانش رو به فزونى نهند،در اين شهر پيشكارها خواهند بود و خزانه‌دارها.فرزندان عبّاس اين سرزمين را موطن خويش گيرند و براى گنجينه‌هاشان مسكن گزينند.اين سرزمين براى آن‌ها محل لهو و لعب خواهد بود.در اين سرزمين،ستم ستمكار و ترس ترساننده همى خواهد بود به همراه جلوداران تبهكاران و خوانندگان فاسق و وزراى خيانت پيشه كه مردم ايران و روم خدمتشان كنند.هر گاه كار نيكى را ديدند بدان امر نكنند و هر گاه كار زشتى را زشت شمردند از آن باز ندارند.مردان به مردان بسنده مى‌كنند و زنان به زنان.

در اين هنگام است غم ريشه‌دار و گريۀ دامنه‌دار و فرياد و نالۀ مردم زوراء از سلطۀ ترك‌ها و حال آن كه اين‌ها ترك نيستند،مردمى هستند با چشمانى ريز و با چهره‌هايى همچون

سپرهاى كوبيده شده.لباسشان از آهن است.بى‌مو هستند و كوسج.آن‌ها را سلطانى مى‌آورد كه از قلمرو سلطنت خويش روان شده است.صدايى بلند دارد و هيبتى نيرومند،همّتى بالا دارد.به شهرى نمى‌گذرد مگر آن كه آن را مى‌گشايد و درفشى براى او برافراشته نمى‌شود مگر آن كه او آن را سرنگون مى‌سازد.واى و واى بر حال كسى كه با او به مخالفت برخيزد.پيوسته چنين است تا به پيروزى رسد. پس چون امام ما چنين توصيفاتى كرده است و ما اين ويژگى‌ها را در شما يافتيم اميدمان به تو رفت و آهنگ تو كرديم.

بر اين اساس قلبشان آرام گرفت و هلاكو براى مردم حلّه و اطراف آن فرمانى نوشت به نام پدر من-رحمه اللّه-كه در آن خيال مردم حلّه و اطراف آن را راحت كرده بود،و اخبار رسيده در اين باره بسيار است ⁽¹⁾.

مبحث چهارم:در شجاعت:

امّت اختلافى در اين ندارند كه على(علیه السلام)پس از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)شجاع‌ترين مردم و بلاكش‌ترين آن‌ها در جنگ‌ها بوده است و فرشتگان آسمان از يورشهاى آن حضرت(علیه السلام)در شگفت بوده‌اند تا جايى كه پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)را واداشت

در حق او بگويد:اين كه حضرت(علیه السلام)عمرو بن عبد ودّ عامرى را بكشت برتر از عبادت جن و انس است. جبرئيل در روز احد فرود آمد در حالى كه مى‌گفت و همۀ مسلمانان آن را مى‌شنيدند كه:شمشيرى نيست مگر ذو الفقار و جوانمردى نيست مگر على.

احمد بن حنبل در مسندش نقل مى‌كند كه:حسن(علیه السلام)خطبه خواند و فرمود:ديروز مردى از شما جدا شد كه نه پيشينيان در علم به او پيشى گرفتند و نه پسينيان بدو رسند.

پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)او را با پرچم مى‌فرستاد در حالى كه جبرئيل در سمت راست و ميكائيل در سمت چپ حضرت(علیه السلام)قرار داشت و باز نمى‌گشت مگر با فتحى.

خوارزمى در روايتى مى‌گويد: ⁽¹⁾-عبيد اللّه بن عائشه به نقل از پدرش روايت كرده است كه گفته است:هنگامى كه مشركان در جنگ على را مى‌ديدند به يك ديگر وصيّت مى‌كردند.

جايگاه حضرت(علیه السلام)در جنگ‌ها شهره است و در پرتو شمشير او بود كه دين راست گشت و اعتدال پذيرفت و كفر از ميان رفت و ملغى شد و در باب جهاد،گزيده‌اى از جنگ‌هاى پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)بيان خواهد شد ⁽²⁾.2.

مبحث پنجم:در پارسايى و زهد:

همۀ مردم همداستانند كه على(علیه السلام)پس از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)زاهدترين مردم[در دنيا]و رويگردان‌ترين آن‌هاست از دنيا كه آن را سه طلاقه كرد.

خوارزمى ⁽¹⁾-در مناقب خود به نقل از عمّار بن ياسر روايت كرده كه گفته است:از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه مى‌فرمود:اى على!خداوند تو را به زينتى آراسته است كه هيچ يك از بندگان به زيورى محبوب‌تر از آن نزد خدا آراسته نيست؛خداوند تو را در دنيا زاهد گردانيده و آن را در چشم تو ناپسند قرار داده است و تهيدستان را براى تو دوست داشتنى كرده و تو آنان را بسان پيروان خود برگزيدى و آن‌ها به وجود تو همچون يك امام خشنودند.اى على!خوشا به حال كسى كه تو را دوست بدارد و تصديقت كند و واى بر كسى كه بر تو كينه توزد و تكذيبت كند.امّا آنان كه تو را دوست مى‌دارند و تصديقت مى‌كنند.برادران دينى تو هستند و انبازان تو در بهشت و امّا آنان كه بر تو كينه‌توزند و تكذيبت كنند پس خدا را سزد كه آن‌ها را در روز رستخيز در جايگاه كذّابان مقيم سازد.

عبد اللّه بن ابى الهذيل مى‌گويد:على را ديدم كه پيراهنى بر تن داشت كه اگر آن را مى‌كشيد به ناخنها مى‌رسيد و هر گاه رهايش مى‌كرد به نيمۀ بازو.

عمر بن عبد العزيز مى‌گويد: ⁽²⁾-ما در ميان اين امّت پس از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)كسى را زاهدتر از على بن ابى طالب نشناخته‌ايم.

قبيصة بن جابر مى‌گويد: ⁽³⁾-من در دنيا زاهدتر از على بن ابى طالب نديده‌ام.

سويد بن غفلة مى‌گويد: ⁽¹⁾-بر على بن ابى طالب(علیه السلام)وارد شدم و او را نشسته يافتم در حالى كه در برابرش يك دورى شير قرار داشت كه از شدّت ترشيدگى بويش به مشام من هم مى‌رسيد و در دست،گرده نانى داشت كه پوسته‌هاى جو بر آن آشكار بود.على آن نان را مى‌شكست و هر گاه از شكستن آن ناتوان مى‌شد نان را با زانو مى‌شكست و در شير مى‌ريخت.پس فرمود:نزديك شو و از خوراك ما بخور.عرض كردم:من روزه دارم.

حضرت(علیه السلام)فرمود:از پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه مى‌فرمود:«هر كه روزه،او را از خوردن خوراكى باز دارد كه مايل به خوردن آن است بر خداوند حق است كه خوراك بهشت بدو خوراند و از نوشيدنى فردوس سيرابش سازد».

من به كنيز او كه[در نزديكى حضرت]ايستاده بود گفتم:واى بر تو اى فضه آيا در بارۀ اين پيرمرد از خدا نمى‌هراسى،آيا خوراك او را غربال نكرده‌اى؟من در خوراك او سبوس مى‌بينم.فضّه گفت:به ما دستور داده است خوراك او را غربال نكنيم.حضرت به من فرمود:به كنيز چه گفتى؟و من گفتگويم را با فضّه به عرضش رساندم.

حضرت(علیه السلام)فرمود:پدر و مادرم فداى كسى باد كه طعام او غربال نشد و سه روز از نان گندم سير نگشت تا آن كه خداوند،جان او بستاند ⁽²⁾-(پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله).

روزى حضرت(علیه السلام)از بازار مى‌گذشت.پيراهنى خريد به سه درهم.اين پيراهن تا ميان زانو و مچ حضرت(علیه السلام)را مى‌پوشاند.حضرت(علیه السلام)هنگام پوشيدن آن فرمود:خداى را سپاس كه پر پرندگان را به من روزى كرد تا با آن خود را در ميان مردم زيبا كنم ⁽³⁾.- على(علیه السلام)مى‌فرمايد:اى زر!ديگرى را بفريب،اى سيم!ديگرى را بفريب ⁽⁴⁾.- حضرت(علیه السلام)روزى به بازار رفت در حالى كه شمشير خويش را به همراه داشت تا آن را به فروش رساند.پس فرمود:چه كسى اين شمشير را از من مى‌خرد؟سوگند به خدايى كه هسته را شكافت با اين شمشير چه بسيار اندوه از چهرۀ پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)زدودم،و اگر7.

جامه‌اى داشتم آن را نمى‌فروختم ⁽¹⁾.- على(علیه السلام)روزى بيرون آمد در حالى كه جامه‌اش وصله داشت،پس نكوهشش كردند.

حضرت(علیه السلام)فرمود:با پوشيدن اين جامه،قلب خضوع مى‌يابد و مؤمن،هر گاه آن را بر تن من بيند از من پيروى مى‌كند ⁽²⁾.- روزى حضرت(علیه السلام)دو جامۀ خشن خريد و قنبر را مخيّر كرد تا يكى از آن دو را برگزيند و قنبر يكى را برگرفت و حضرت(علیه السلام)ديگرى را پوشيد و چنين يافت كه آستين آن از انگشتانش بلندتر است و لذا آن را كوتاه كرد ⁽³⁾.- حضرت(علیه السلام)روزى به مردى از ثقيف كه وى را به امارت عكبر برگزيده بود فرمود:

فردا پس از نماز ظهر به ديدن من بيا.

آن مرد مى‌گويد:نزد حضرت رفتم و هيچ دربانى را نديدم كه مانع از ورود من شود.

على(علیه السلام)را ديدم در حالى كه نشسته بود و نزدش پياله‌اى بود و كوزۀ آبى.حضرت(علیه السلام) دستور داد ظرف سر به مهرى را آوردند.با خود گفتم.مرا امين شمرده تا جواهراتش را به من نشان دهد.مهر از ظرف برگرفت و آن را گشود.ناگاه ديدم كه در آن قدرى آرد نرم است،پس مشتى از آن بيرون آورد و در پياله ريخت و اندكى آب بر آن افزود.خود از آن آشاميد و مرا نيز آشاماند.ديگر صبر نكردم و گفتم:يا امير المؤمنين!آيا در عراق كه خود مى‌بينى طعام فراوان است چنين مى‌كنى؟! حضرت(علیه السلام)فرمود:به خدا سوگند از روى بخل بر آن مهر ننهادم،ولى آن قدر خريد مى‌كنم كه مرا بسنده باشد و چنين مى‌كنم زيرا كه مى‌ترسم كسى در آن را بگشايد و در آن طعامى نهد جز آن كه نهاده‌ام و من ناخوش مى‌دارم خوراكى در شكم خود ريزم كه ناپاك باشد و به همين سبب چنان كه مى‌بينى پرهيز مى‌كنم و بر حذر باش از اين كه مبادا خوراكى خورى كه از حلال بودن آن آگاهى ندارى ⁽⁴⁾.- اخبار در اين زمينه بيش از آن است1.

كه به شماره درآيد ⁽¹⁾.

مبحث ششم:در بخشش و كرم:

اختلافى در اين نيست كه امير المؤمنين(علیه السلام)پس از پيامبر اكرم،بخشنده‌ترين،با كرم ترين و شريف‌ترين مردم است كه جان خود را با آرميدن در بستر پيامبر(صلی الله علیه و آله)ايثار كرد. ابن اثير مى‌گويد: ⁽²⁾-اين آيۀ كريمه: وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ ⁽³⁾⁽⁴⁾در حق على(علیه السلام)نازل شده است.زيرا هنگامى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)

هجرت كرد و على را در مكّه و در خانۀ خود بنهاد و به او دستور داد تا در بستر او بخوابد تا به هنگام صبح،سپرده‌هاى مردم را بديشان باز گرداند خداوند عزّ و جلّ به جبرئيل و ميكائيل فرمود:من ميان شما دو،برادرى برقرار كردم و عمر يكى از شما را بيش از ديگرى مقرّر كردم.پس كدام يك از شما برادرش را ترجيح مى‌دهد؟هر يك از آن دو زندگى را برگزيدند.پس خداوند به آن دو وحى كرد:آيا شما همچون على نيستيد كه ميان او و محمّد برادرى برقرار كردم و على در بستر محمّد بخفت تا جان خويش فداى او كند و زندگى‌اش را در راه او ايثار كند؟پس به سوى او فرود آييد و از دشمن پاسش داريد.آن دو نيز فرود آمدند و پاسش داشتند در حالى كه جبرئيل در نزديكى سر

حضرت(علیه السلام)قرار داشت و ميكائيل در نزديكى پاى او،و جبرئيل مى‌گفت:به به به تو اى فرزند ابو طالب.چه كسى همچون توست كه خدا به تو در ميان فرشتگانش ببالد.

تنها دارايى امير المؤمنين(علیه السلام)چهار درهم بود و بس.پس درهمى را در شب و درهمى را در روز و درهمى را پنهان و درهمى را آشكارا صدقه داد و در پس آن اين آيه نازل شد:

اَلَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ ⁽¹⁾⁽²⁾از تفسير ثعلبى و ديگر مفسّران است كه: ⁽³⁾-حسن و حسين(علیه السلام)بيمار شدند و جدّشان پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)به عيادت آن دو رفت[در حالى كه ابو بكر و عمر با ايشان(صلی الله علیه و آله)بودند]و0.

عموم عرب‌ها به ديدار آن دو رفتند.

پس گفتند:يا ابا الحسن!خوب است براى بهبود دو فرزندت نذرى كنى و هر نذرى هم كه تحقّق نمى‌يابد تا بر آن چيزى تعلّق گيرد.

على(علیه السلام)فرمود:اگر دو فرزندم از بيمارى بهبود يابند براى شكرگزارى سه روز در راه خدا روزه مى‌گيرم.

فاطمه(س)نيز فرمود:اگر دو فرزندم از بيمارى بهبود يابند براى شكرگزارى سه روز در راه خدا روزه مى‌گيرم.

كنيز آن دو فضّه نيز گفت:اگر دو سرورم از بيمارى بهبود يابند براى شكرگزارى سه روز در راه خدا روزه مى‌گيرم.

اين دو كودك جامۀ عافيت بر تن كردند در حالى كه نزد خاندان محمّد(صلی الله علیه و آله)نه كمى در كار بود و نه زيادى.پس امير المؤمنين(علیه السلام)نزد شمعون[بن حابا]ى خيبرى[كه يهودى بود]رفت و از او سه صاع جو قرض گرفت ⁽¹⁾.-پس فاطمه(س)يك صاع از آن را آرد كرد و از آن پنج گرده نان،براى هر كس گرده نانى،فرآورد.

امير المؤمنين(علیه السلام)نماز مغرب را[با پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)]گزارد و سپس به خانه آمد و طعام در پيش رويش نهاده شد كه ناگاه مسكينى[از مساكين مسلمان]بيامد و بر در بايستاد و گفت:سلام بر شما اى اهل بيت محمّد!مسكينى هستم از مساكين مسلمان.مرا طعام دهيد كه خداوند از مائده‌هاى بهشتى طعامتان دهد.على(علیه السلام)صداى او را شنيد[و فرمود:سهم مرا بدو دهيد.فاطمه(س)و ديگران نيز همين را گفتند.] ⁽²⁾-پس طعام را بدوم.

دادند و روز و شبشان را صبر كردند بى‌آنكه جز آب زلال،خوراكى بچشند.

پس چون روز دوم رسيد[فاطمه(س)يك صاع جو را آرد كرد و از آن نان ساخت و امير المؤمنين(علیه السلام)به همراه پيامبر از نماز مغرب بازگشت]و طعام در پيش روى او نهاده شد كه يتيمى به آن‌ها وارد شد و عرض كرد:سلام بر شما اى اهل بيت محمّد!يتيمى هستم از فرزندان مهاجران.پدرم در روز عقبه به شهادت رسيد.مرا اطعام كنيد كه خداوند از مائده‌هاى بهشتى اطعامتان كند.على حرف او را شنيد[و نيز فاطمه(س)و ديگران] ⁽¹⁾-.پس طعام را به او دادند و دو روز و دو شب جز آب زلال هيچ نچشيدند.ت.

چون روز سوم فرا رسيد فاطمه برخاست تا يك صاع جو باقيمانده را آرد كند و نان پزد.على(علیه السلام)به همراه پيامبر نماز مغرب گزارد و به منزل آمد و طعام در پيش روى حضرت نهاده شد كه ناگاه اسيرى بيامد و بر در بايستاد و عرض كرد:سلام بر شما اى اهل بيت محمّد!ما را به اسارت مى‌كشانيد و اطعام‌مان نمى‌كنيد.به من طعامى دهيد كه من براى محمّد اسير شدم.خداوند به شما از مائده‌هاى بهشتى طعام دهد.على سخن او را شنيد ⁽¹⁾-،و او را بر خود برگزيد و ديگران نيز چنين كردند و سه روز و سه شب صبرت.

كردند بى‌آن كه جز آب زلال خوراكى بچشند.

چون روز چهارم فرا رسيد و آن‌ها نذر خود را ادا كردند على(علیه السلام)،حسن را با دست راست و حسين را با دست چپ بگرفت و به سوى پيامبر به راه افتاد در حالى كه از شدّت گرسنگى همچون جوجه مى‌لرزيدند.چون پيامبر آن‌ها را بديد فرمود:اى ابو الحسن!چه سخت و ناگوار است آن چه را بر شما مى‌بينم.مى‌روم دخترم فاطمه را ببينم.پس به سوى او به راه افتادند و او را در محرابش يافتند كه از فرط گرسنگى شكمش به پشتش چسبيده و دو چشمش فرو رفته بود.چون پيامبر فاطمه(س)را بديد فرمود:وا ويلاه،يا اللّه،اهل بيت محمّد از گرسنگى مى‌ميرند.پس جبرئيل(علیه السلام)فرود آمد و گفت:اى محمّد!آن را بگير كه خداوند آن را در ميان اهل بيتت گوارا گرداند.حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:چه بگيريم اى جبرئيل؟پس اين را براى حضرت(علیه السلام)قرائت كرد: هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ ⁽¹⁾⁽²⁾».

در تفسير ثعلبى به نقل از غباية بن ربعى ⁽¹⁾-آمده است كه گفت:در حالى كه عبد اللّه بن عبّاس در كنار چشمۀ زمزم نشسته بود و«قال رسول اللّه»مى‌گفت كه ناگاه مردى عمامه‌دار آمد.آمدن او موجب شد كه ديگر ابن عبّاس نگويد:«قال رسول اللّه»[تا اين كه آن مرد عمامه دار گفت:«قال رسول اللّه»].

ابن عبّاس گفت:تو را به خدا سوگند[نقاب از چهره برگير.]آن مرد عمامه از چهره‌اش برگرفت و گفت:اى جماعت!هر كه مرا مى‌شناسد كه مى‌شناسد و هر كه مرا نمى‌شناسد من خويش را معرفى مى‌كنم.جندب بن جناده بدرى،ابو ذر غفارى هستم و از پيامبر خدا با همين دو گوش خود شنيدم كه اگر دروغ گويم كر شوند و با همين دو چشم خود ديدم كه اگر دروغ گويم كور شوند كه على رهبر نيكوكاران و كشندۀ كافران است.

يارى خواهد شد هر كه او را يارى كند و به كسى كه ترك يارى‌اش كند يارى نخواهد شد.ت.

روزى نماز ظهر را با پيامبر اكرم گزاردم.گدايى در مسجد چيزى خواست و كسى به او چيزى نداد.پس آن مسكين دست به آسمان برد و گفت:بار خدايا!گواه باش كه من در مسجد رسول اللّه سؤال كردم و كسى چيزى به من نداد.على(علیه السلام)در حال ركوع بود.

حضرت(علیه السلام)با انگشت كوچك دست راست كه انگشترى در آن بود اشاره كرد.پس آن سائل جلو آمد تا انگشتر را از انگشت حضرت بگيرد و اين در برابر ديدگان پيامبر(صلی الله علیه و آله) بود.حضرت(صلی الله علیه و آله)چون از نماز فارغ شد سر به آسمان بلند كرد و فرمود:بار خدايا! موسى از تو تقاضايى كرد و گفت: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِي وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي وَ اجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَ أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي ⁽¹⁾-.و تو قرآن ناطق را براى او فرو فرستادى كه: سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَ نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا ⁽²⁾-.و اينك اين منم محمّد،پيامبر و برگزيدۀ تو.خداوندا!سينۀ مرا فراخ گردان و امر مرا آسان كن و وزيرى از خاندان من برايم قرار ده كه همان على،برادر من است و با او پشت مرا استوار گردان ⁽³⁾.1.

ابو ذر گفت:همين كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)سخنش را تمام كرد جبرئيل از نزد خدا سوى او آمد و گفت:اى محمّد!بخوان.حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:چه بخوانم؟جبرئيل گفت:بخوان: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ ⁽¹⁾⁽²⁾9.

در تفسير ثعلبى ⁽¹⁾⁽²⁾و نيز در«الجمع بين الصّحاح الستّة»نظير اين سخن نقل شده است.1.

مجاهد مى‌گويد:خداوند نهى كرده است از اين كه جز با پرداختن صدقه كسى با پيامبر(صلی الله علیه و آله)نجوا كند.كسى هم با پيامبر(صلی الله علیه و آله)نجوا نكرد مگر على بن ابى طالب(علیه السلام)كه دينارى پرداخت و پيامبر هم آن را صدقه داد و سپس اجازه داده شد.

امير المؤمنين(علیه السلام)مى‌فرمايد:در كتاب خداوند عزّ و جلّ آيه‌اى هست كه هيچ كس پيش از من يا پس از من بدان عمل نكرده و نمى‌كند: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً ⁽¹⁾-.

امير المؤمنين(علیه السلام)مى‌فرمايد:خداوند متعال به واسطۀ من[سنگينى اين آيه را]در ميان امّت سبك گرداند.اين آيه پيش از من بر كسى نازل نشده بود و پس از من هم بر كسى نازل نمى‌شود. ابن عمر مى‌گويد:على بن ابى طالب سه ويژگى داشت كه اگر من يكى از آن سه را مى‌داشتم از يك گله شتر خوش‌تر مى‌داشتم:همسرى او با فاطمه(س)، پرچمدارى روز خيبر و آيۀ نجوى ⁽²⁾.1.

حضرت(صلی الله علیه و آله)با دست شريف خود باغى را آبادان گردانيد و آن را صدقه داد به

گونه‌اى كه حتّى درهم و دينارى از آن براى خويش كنار ننهاد.

مبحث هفتم:در پاكدامنى و ديندارى و استجابت دعا

،ترديدى در اين نيست كه امير المؤمنين(علیه السلام)به غايت پاكدامن و به شدّت ديندار بوده است و ايمان در قلبش نفوذ يافته بود و به سبب ديندارى و پاكدامنى،مستجاب الدعوة نيز بود.پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)در «مباهله»به حضرت(علیه السلام)توسّل جست،در صورتى كه اگر يكى از صحابه منزلتى نزديك به حضرت داشت پيامبر او را نيز با خود مى‌برد،زيرا وقت نياز به دعا و يارى گرفتن از كسى بود كه دعايش مستجاب مى‌شد.

پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى قرشيان!يا دست برمى‌داريد يا خداوند مردى را بر شما برمى‌انگيزد كه خداوند قلبش را با ايمان آزموده ⁽¹⁾و او گردن شما را در راه ديندارى خواهد زد.

عرض شد:يا رسول اللّه!آيا اين شخص ابو بكر است؟حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:خير.

عرض شد:عمر است؟فرمود:خير.او كسى است كه كفش‌هايى را پينه كرده كه در اتاق است ⁽²⁾.- در كتاب مناقب آمده است: ⁽³⁾-پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)در روز فتح خيبر به على فرمود:

اگر چه گروهى از امّت من در بارۀ تو نگفته‌اند آن چه را كه مسيحيان در حق عيسى بن مريم گفته‌اند،امروز در حقّ تو سخنى خواهم گفت كه با وجود اين سخن بر گروهى از

مسلمانان نگذرى مگر آن كه خاك كفش تو را توتياى چشم كنند و به باقيماندۀ آب پاكشويى تو شفا بجويند ⁽¹⁾،و همين بس كه تو از منى و من از تو و تو از من ارث مى‌برى و من از تو،و تو براى من همچون هارونى براى موسى جز آن كه پيامبرى پس از من نيست.

تو به جاى من دين مرا مى‌پردازى و در راه سنّت من مى‌ستيزى و در روز رستاخيز نزديك‌ترين مردم به من هستى و تو در فردا روز بر سر حوض كوثر جانشين منى كه در برابر منافقان از آن دفاع مى‌كنى،و نخستين كسى خواهى بود كه بر سر حوض كوثر بر من وارد مى‌شود.تو اوّلين نفر از امّت من هستى كه به بهشت در مى‌آيد،و پيروان تو بر منابرى از نور خالص و خوش منظر هستند كه همگى سيرابند.چهره‌هاى آن‌ها در اطراف من سفيد و روشن است.من شفاعت آن‌ها را خواهم كرد و فردا در بهشت همسايگان من خواهند بود و دشمنان تو فردا تشنگانى خواهند بود در غايت تشنگى و چهره‌هايى سياه و مكدّر خواهند داشت.جنگ با تو جنگ با من و صلح با تو صلح با من است[و نهان تو6.

نهان من است]و آشكار تو آشكار من و دل نهفته‌هاى تو دل نهفته‌هاى من است ⁽¹⁾.تو در شهر علم منى،و فرزندان تو فرزندان من هستند.گوشت تو گوشت من و خون تو خون من است و حق با تو و در زبان تو و در قلب تو و در ميان چشمان توست.ايمان با گوشت و خون تو درهم آميخته است چنان كه با گوشت و خون من.خداوند تبارك و تعالى به من دستور داده است تو و خانواده‌ات را به بهشت مژده دهم و دشمنت را به آتش.هرگز ستيهندۀ تو بر سر حوض كوثر بر من وارد نيايد،چنان كه هرگز دوستدار تو حوض كوثر را از كف ننهد.

على(علیه السلام)مى‌گويد:در پيشگاه خدا به كمال سجده كردم و او را بر نعمت‌هايى كه از اسلام و قرآن به من ارزانى داشته است و محبّت خاتم الأنبياء(صلی الله علیه و آله)را در دلم افكنده ستودم.

در كتاب مناقب ⁽²⁾-به نقل از زمخشرى آمده است كه گفته:دو مرد نزد عمر آمدند و به او گفتند:نظر تو در بارۀ طلاق دادن كنيز چيست؟او به سوى حلقه‌اى از مردان رفت كه در ميان آن‌ها مردى طاس بود.پس به او گفت:نظرت در بارۀ طلاق دادن كنيز چيست؟گفت:/.

دو كنيز.عمر به آن دو روى كرد و گفت:دو كنيز.يكى از آن دو گفت:ما به نزد تو كه امير المؤمنين هستى آمده‌ايم تا پيرامون طلاق دادن كنيز بپرسيم و اينك تو به سوى مرد ديگرى مى‌روى تا از او بپرسى.به خدا سوگند ديگر با تو سخن نمى‌گويم.

عمر گفت:واى بر تو،آيا مى‌دانى او كيست؟او على بن ابى طالب است.از پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه مى‌فرمود:اگر آسمان‌ها و زمين در كفّه‌اى نهاده شوند و با ايمان على سنجيده آيند،ايمان على فزونى خواهد داشت.

در كتاب مناقب ⁽¹⁾-به نقل از امّ سلمه آمده است كه گفته:پيامبر(صلی الله علیه و آله)نزد من بود كه جبرئيل بيامد و بدو ندايى داد.پس پيامبر تبسّمى كرد و خنده‌اى زد.پس چون از نزد او برفت عرض كردم:پدر و مادرم فدايت باد يا رسول اللّه!چه چيز تو را به خنده واداشت؟ حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:جبرئيل به من گفت:از نزديكى على گذر مى‌كرده در حالى كه او رمه‌اى از شتران را مى‌چرانده و خواب او را ربوده بوده و برخى از اعضاى او ديده مى‌شده است.جبرئيل گفت:جامۀ او را به رويش انداختم كه خنكاى ايمان او به قلب من هم راه يافت.

امير المؤمنين على(علیه السلام)گروهى از مسلمانان را در اين سخن پيامبر:«هر كه من سرور اويم على نيز سرور اوست»به گواهى طلبيد و همگى گواهى دادند جز انس بن مالك كه حاضر بود و گواهى نداد.

امير المؤمنين فرمود:چه چيزى مانع از گواهى توست؟تو نيز آن چه را ديگران شنيدند شنيدى.

عرض كرد:يا امير المؤمنين!من پير شده‌ام و فراموش كرده‌ام.

امير المؤمنين فرمود:خدايا!اگر دروغ مى‌گويد سپيديى در چشم او پديد آر كه عمامه آن را نپوشاند.طلحة بن عمر مى‌گويد:خدا را گواه مى‌گيرم سپيديى در چشمان او ديدم ⁽²⁾.-5.

على،عيزار ⁽¹⁾-را كه متهم بود اخبار حضرت را نزد معاويه مى‌برد نفرين كرد.او انكار كرد و سوگند خورد.حضرت(علیه السلام)فرمود:اگر دروغ مى‌گويى خداوند،نور از چشمانت بستاند و هنوز جمعه نرسيده بود كه كور شد و كسى راه به او مى‌نمود و ديدن از چشمانش برفت ⁽²⁾.- حضرت(علیه السلام)روزى بر منبر خطبه مى‌خواند و فرمود:من بندۀ خدا و برادر پيامبر اويم.من وارث پيامبر رحمت هستم و بانوى زنان بهشتى را به همسرى دارم.

من سرور مؤمنانم و واپسين وصىّ پيامبران.جز من كسى اين ادّعا را نكند مگر آن كه خداوند او را به بدى گرفتار آورد.

مردى از عبس كه در ميان جماعت نشسته بود گفت:چه كسى است كه نتواند ادّعا كند من بندۀ خدا و برادر پيامبر او هستم.وى همچنان در جاى خود ماند تا شيطان زده شد و پايش را گرفته تا به در مسجد كشاندند ⁽³⁾.

حضرت(علیه السلام)دو بار دعا كرد و خورشيد را باز گرداند.يكى از اين دو بار در زمان رسول اكرم(صلی الله علیه و آله)بود كه آن را اسماء دختر عميس و امّ سلمه و جابر بن عبد اللّه انصارى و ابو سعيد خدرى و گروهى از صحابه نقل كرده‌اند:يك روز پيامبر(صلی الله علیه و آله)در منزلش بود و على(علیه السلام)نزد ايشان بود كه جبرئيل بر حضرت(صلی الله علیه و آله)نازل شد و از سوى خدا به نجواى با او پرداخت.همين كه وحى حضرت(صلی الله علیه و آله)را در برگرفت،حضرت ران على(علیه السلام)را بالش خويش برگزيد و سر خويش برنداشت تا آن كه خورشيد غروب كرد،لذا امير المؤمنين(علیه السلام)مجبور شد نماز عصر را نشسته برگزار كند و ركوع و سجودش را با اشاره به جاى آرد.چون پيامبر به هوش آمد به امير المؤمنين(علیه السلام)فرمود:آيا نماز عصر را از دست دادى؟حضرت(علیه السلام)عرض كرد به سبب آن كه شما سر خويش بر ران من نهاده بوديد و نيز به سبب وضع خاص شما در نيوشيدن وحى نتوانستم نماز را ايستاده بخوانم.ر.

حضرت(صلی الله علیه و آله)به او فرمود:به پيشگاه خدا دعا كن تا خورشيد را براى تو برگرداند و تو آن را در وقتش-به همان شكل كه از دست داده‌اى-ايستاده برگزار كنى و خداوند به سبب فرمانبرى تو از خدا و رسول،دعايت را اجابت مى‌كند.

امير المؤمنين(علیه السلام)از خداوند عزّ و جلّ خواست كه خورشيد را باز گرداند،و خورشيد براى او بازگردانده شد و در محل خود در آسمان به هنگام نماز عصر قرار گرفت و امير المؤمنين(علیه السلام)نماز عصر را در هنگامش گزارد و سپس خورشيد غروب كرد.

بار دوم پس از پيامبر(صلی الله علیه و آله)بود.هنگامى كه حضرت(علیه السلام)مى‌خواست در بابل از فرات بگذرد.بسيارى از صحابه به گذراندن چهارپايان و بارهاى خود اشتغال داشتند.

حضرت(علیه السلام)با گروهى از اطرافيان خود نماز عصر بگزارد،ولى مردم از امور مربوط به عبور و مرور فارغ نشدند تا آن كه خورشيد غروب كرد و نماز بسيارى از آن‌ها از دست رفت و مردم فضل نماز جماعت با حضرت(علیه السلام)را از دست دادند و لذا در اين باره با حضرت(علیه السلام)سخن گفتند.چون حضرت(علیه السلام)سخن ايشان را در اين باره شنيد از خداوند خواست خورشيد را براى او باز گرداند تا همۀ اصحابش بتوانند به جماعت نماز عصر را در هنگامش برگزار كنند و خداوند دعاى حضرت را اجابت كرد،[و در اين حال خورشيد در افقى قرار گرفت چنان كه به هنگام عصر قرار مى‌گيرد و همين كه جماعت سلام نماز را دادند خورشيد ناپديد شد و صداى فرو ريزش بلندى از آن شنيده شد].اين صدا خود،مردم را هراساند و آن‌ها تسبيح،تقديس و تهليل و استغفار خود را فزونى دادند ⁽¹⁾⁽²⁾.1.

هنگامى كه آب در كوفه فزونى گرفت و مردم آن از غرق شدن هراسيدند به امير المؤمنين(علیه السلام)پناه بردند.حضرت(علیه السلام)بر استر پيامبر(صلی الله علیه و آله)سوار شد و مردم به همراه ايشان خارج شدند تا آن كه به ساحل فرات رسيدند و حضرت(علیه السلام)در آنجا فرود آمد و وضويى شاداب بساخت و در حالى كه مردم او را مى‌ديدند به تنهايى نماز بگزارد و در پى آن دعاهايى به پيشگاه خدا كرد كه بيش‌تر آن‌ها شنيدند.سپس به سوى فرات پيش آمد و بر شاخه‌اى كه بر دست داشت تكيه داد و با آن به روى آب زد و گفت به اذن[و مشيت] الهى كم شود.در پى اين دعا آب چنان فرو رفت كه ماهى‌هاى ته فرات پديدار شدند.

بسيارى از اين ماهى‌ها به عنوان داشتن خلافت بر مؤمنان بر حضرتش درود فرستادند و گروه‌هايى از ماهى‌ها سخنى نگفتند كه از آن جمله بودند:و مار ماهى و ماهى اسبيلى ⁽¹⁾.

مردم شگفت‌زده شدند و از حضرت پيرامون سخن گفتن برخى از ماهى‌ها و سكوت برخى ديگر پرسش كردند.حضرت فرمود:خداوند ماهى‌هايى را براى من به سخن گفتن درآورد كه پاك بودند و ماهى‌هاى حرام و نجس را به سكوت واداشت و آن‌ها را دور داشت ⁽²⁾⁽³⁾./.

مبحث هشتم:در اخلاق خوش حضرت(علیه السلام):

عقلا با هم اختلافى در اين ندارند كه امير المؤمنين(علیه السلام)خوش اخلاق‌ترين مردم بوده است تا جايى كه حضرت(علیه السلام)به سبب خوش اخلاقى به مطايبه گويى و حسن رفتار با اطرافيانش نسبت داده شده است.

روايت شده است كه حضرت(علیه السلام)بر زن بيچاره‌اى گذر كرد كه كودكان خردى داشت كه از گرسنگى مى‌گريستند و مادرشان آن‌ها را مشغول مى‌داشت و با ايشان به بازى مى‌پرداخت تا بخوابند.اين مادر آتشى برافروخته بود و بر آن ديگى نهاده بود كه در آن ديگ تنها آب بود و بس و براى كودكانش چنين وانمود مى‌كرد كه در اين ديگ خوراكى است كه براى آن‌ها مى‌پزد.امير المؤمنين(علیه السلام)وضع را دريافت.حضرت(علیه السلام)به همراه قنبر به منزل رفت و ظرف خرمايى با كيسۀ آردى و مقدارى دنبه و برنج و نان با خود برداشت و بر شانۀ شريفش نهاد.قنبر تقاضا كرد كه او اين كالاها را حمل كند ولى حضرت(علیه السلام) اجازه نداد.چون به در خانۀ آن زن رسيد اذن ورود خواست.زن نيز اذن دخول داد.

حضرت قدرى برنج[در ديگ]ريخت و قدرى نيز چربى در ديگ جاى داد.پس چون از پختن آن فارغ شد خوراك را براى كودكان كشيد و از آن‌ها خواست به خوردن مشغول شوند.چون كودكان سير شدند حضرت(علیه السلام)در خانه مى‌گشت و كودكانه و مضحك سخن مى‌گفت و كودكان نيز مى‌خنديدند.

هنگامى كه حضرت(علیه السلام)از آن خانه خارج شد قنبر به او گفت:سرورم!امشب چيز

عجيبى ديدم كه دليل بعضى از آن‌ها را مى‌دانم و آن اين كه تو توشه‌اى را براى ثواب به اين خانه آوردى،ولى ندانستم چرا با دو دست و دو پا در خانه از اين سو به آن سو مى رفتى و همچون كودكان سخن مى‌گفتى؟ حضرت(علیه السلام)فرمود:اى قنبر!من در حالى بر اين كودكان وارد شدم كه از فرط گرسنگى مى‌گريستند.من خواستم گريه را از آن‌ها دور كنم و كارى انجام دهم كه با حالت سيرى بخندند و راهى جز آن چه انجام دادم نيافتم ⁽¹⁾.- ضرار بن ضمرة مى‌گويد: ⁽²⁾-پس از سوء قصد به امير المؤمنين(علیه السلام)بر معاويه وارد شدم.

معاويه گفت:على را براى من توصيف كن.گفتم:مرا از اين كار معاف دار.معاويه گفت:

بايد او را توصيف كنى.گفتم:اگر گريزى از اين كار نيست به خدا سوگند او دور انديش بود و نيرومند.سخن انجامين را مى‌گفت و به داد داورى مى‌كرد.دانش از همه جاى او فيضان داشت و حكمت از كناره‌هاى او به زبان در مى‌آمد.از دنيا و فريبندگى‌هاى آن هراس داشت و با شب و دلتنگى آن،دمساز بود.فراوان اشك مى‌ريخت و بسيار مى‌انديشيد[ژرف‌انديشى مى‌كرد و خويش را مخاطب قرار مى‌داد و با خدايش به نجوا مى‌پرداخت،]جامه و خوراكى او را خوش مى‌آمد كه خشن باشد و بد مزه.او در ميان ما همچون يكى از ما بود و هر گاه از او مى‌پرسيديم پاسخ مى‌داد و هر گاه از او دعوت مى‌كرديم مى‌آمد،و به خدا سوگند با وجود نزديكى او به ما و نزديكى ما به او از هيبتش با او اندك سخن مى‌گفتيم.او دينداران را بزرگ مى‌داشت و مساكين را به خود نزديك مى‌ساخت.انسان قوى را در راه باطلش به طمع نمى‌افكند و ضعيف را در عدالتش مأيوس نمى‌كرد.يك بار او را در موضع و جايگاه خود يافتم در حالى كه شب پردۀ خويش افكنده بود و اخترانش به دل آسمان فرو رفته بودند[در حالى كه حضرت درت.

محرابش ايستاده بود]و ريش خود را در دست داشت و همچون مارگزيده‌اى به خود مى‌پيچيد و چونان غمگينى مى‌گريست و مى‌گفت:اى دنيا!ديگرى را بفريب،آيا خود را به من عرضه مى‌كنى يا به من شوق يافته‌اى.هيهات هيهات كه من تو را سه طلاقه كرده‌ام كه ديگر بازگشتى در آن نيست.عمر تو كوتاه است و خطر تو فراوان و زندگى تو ناچيز.آه از كم‌توشه‌گى و دورى سفر و هراس راه.

معاويه گريست و گفت:خداوند ابو الحسن را رحمت كند.به خدا سوگند كه چنين بود.غم تو بر او چگونه است از ضرار؟ضرار گفت:غم كسى كه فرزندش را در دامانش سر برند.اشكش پيوسته ريزد و حزنش آرام نگيرد.

مبحث نهم:در شكيبايى:

اختلافى در اين نيست كه على(علیه السلام)شكيباترين مردم بوده است.اگر چه حقّ حضرت گرفته شد و با اجبار رو به رو گشت و از مقام و مرتبه‌اش كنار گذاشته شد،ولى حضرت(علیه السلام)شكيب ورزيد و خشم خويش فرو خورد و صبر پيشه كرد.

صاحب مناقب به نقل از ابو ايّوب انصارى روايت مى‌كند كه روزى پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) به شدّت بيمار شد ⁽¹⁾-.فاطمه(س)به ديدار پيامبر رفت و چون ضعف و سستى پيامبر را ديد آن قدر گريست كه اشك بر گونه‌هايش جارى شد.پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)به او فرمود:اى فاطمه!در عزّت و شرافتى كه خدا بر تو نهاده است همين بس كه شخصيّتى را به ازدواج تو درآورد كه پيش از ديگران اسلام آورد،دانشش بيش از همگان است و شكيباتر از ديگران مى‌باشد.خداوند تبارك و تعالى زمينيان را به دقّت نظاره كرد و از ميان آن‌ها مرا برگزيد و مرا به عنوان نبىّ رسول برانگيخت و بار ديگر زمينيان را نظاره كرد و از ميان آن‌ها شوهر تو را برگزيد و به من وحى كرد كه او را به ازدواج تو درآورم و وصىّ[و برادر] خود گيرمش.

مطلب دوم:پيرامون برترى‌هاى جسمى حضرت:

اشاره

اين مطلب را در مباحثى سامان بخشيده‌ايم:

مبحث اوّل:در عبادت:

نزد هر كس دانسته است كه على(علیه السلام)عبادت پيشه‌ترين فرد روزگار خود بود و مردم،نماز شب و دعاهاى به جا مانده در باره اين نماز و مناجات و

ادعيۀ اوقات و اماكن شريف و مقدّس را از او آموختند.

عبادت پيشگى او بدان جا رسيده بود كه هر گاه[در نماز]روى به سوى خداى مى‌كرد با تمامى وجود و با قطع نظر از دنيا روى به سوى حق تعالى مى‌آورد[تا جايى كه او] دردى را احساس نمى‌كرد،زيرا آن گاه كه خواستند تير از پيكرش برون آورند رهايش كردند تا هنگام نماز رسد،پس چون به نماز پرداخت و روى به سوى خداوند آورد آهنى را از پيكرش برون آوردند ⁽¹⁾.

سرور ما زين العابدين-صلوات اللّه عليه و سلامه-در يك شبانه روز هزار ركعت نماز مى‌گزارد و با صحيفۀ امير المؤمنين(علیه السلام)دعا مى‌خواند و سپس چونان انسانى كه جام صبرش لبريز شده باشد آن را به كنارى مى‌نهاد و مى‌گفت:عبادت من كجا و عبادت على كجا ⁽²⁾⁽³⁾.».

حضرت(علیه السلام)ركوع و سجودى طولانى داشت و در آن خضوع و زارى فراوان مى‌كرد.

از سرور ما موسى بن جعفر الكاظم(علیه السلام)روايت شده است كه آيۀ مباركۀ ⁽¹⁾- تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْواناً سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ⁽²⁾-در بارۀ امير المؤمنين على(علیه السلام)نازل شده است ⁽³⁾.

[ابن عبّاس مى‌گويد كه اين آيۀ شريفه: وَ يَقُولُونَ آمَنّا بِاللّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا ⁽⁴⁾-در حقّ على(علیه السلام)نازل شده است.]م.

از امام باقر(علیه السلام)رسيده است كه اين آيۀ مباركه: وَ الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ ⁽¹⁾-در حق حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله)نازل شده است و وَ صَدَّقَ بِهِ در حقّ على(علیه السلام).

مجاهد آورده است كه اين آيۀ مباركه: وَ الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ ⁽²⁾-در حقّ على(علیه السلام)نازل شده است ⁽³⁾.».

از ابن عبّاس ⁽¹⁾-رسيده است كه آيۀ مباركۀ وَ ارْكَعُوا مَعَ الرّاكِعِينَ به ويژه در حقّ پيامبر اكرم و على(علیه السلام)نازل شده است،و اين دو نخستين كسانى بوده‌اند كه به نماز ايستادند و به ركوع رفتند.حضرت(علیه السلام)حتّى در شب«هرير»نماز شب را ترك نكرد ⁽²⁾.-على(علیه السلام)روزى در جنگ صفّين به جنگ و كارزار اشتغال داشت و با اين حال در چنين روزى آفتاب را زير نظر داشت.ابن عبّاس به او عرض كرد:يا امير المؤمنين!اين چه كارى است؟ حضرت(علیه السلام)فرمود:بنگر خورشيد كى غروب مى‌كند تا نماز بگزاريم.ابن عبّاس به ايشان عرض كرد:آيا اين وقت نماز است؟جنگ،ما را[از نماز]باز مى‌دارد.على(علیه السلام)فرمود:ما براى چه با آن‌ها مى‌جنگيم؟ما براى نماز است كه با آن‌ها به ستيز برخاسته‌ايم ⁽³⁾.

مبحث دوم:در جهاد:

در ميان همۀ مسلمانان اختلافى در اين نيست كه در پرتو

شمشير سرور ما امير المؤمنين(علیه السلام)بود كه شالوده‌هاى دين سامان يافت و پايه‌هايش سر برافراشت و در اين امر،نه گذشته‌اى به او پيشى گرفته و نه آينده‌اى به او خواهد پيوست.حضرت(علیه السلام)،خوددار،با هيبت و شمشير خدا بود و غم را از چهرۀ رسول اللّه مى‌زدود و فرشتگان از يورش‌هاى او به مشركان دچار شگفتى مى‌شدند.حضرت(علیه السلام) گرفتار جهاد با كافران و از دين خارجان و ستمكاران و بيعت‌شكنان بود.

احمد بن حنبل در مسند خود آورده است كه: ⁽¹⁾-حسن بن على(علیه السلام)خطبه‌اى خواند و گفت:ديروز مردى از شما جدا شد كه پيشينيان در علم او پيشى نگرفتند و ديگران بدو نرسند.پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)او را با پرچم مى‌فرستاد در حالى كه جبرئيل در سمت راست و ميكائيل در سمت چپ او قرار داشتند و حضرت(علیه السلام)باز نمى‌گشت مگر با فتح و پيروزى.

واحدى ⁽²⁾-نقل كرده مى‌گويد:على و عبّاس و طلحه افتخارات خود را برمى‌شمردند.

طلحه گفت:من صاحب كعبه هستم و كليد آن در دست من است.عبّاس گفت:من ميراب هستم.على(علیه السلام)فرمود:شما هر قدر كه بگوييد.من شش ماه پيش از مردم نماز مى‌گزاردم و منم صاحب جهاد.پس خداوند اين آيات را فرو فرستاد: أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ جاهَدَ فِي سَبِيلِ اللّهِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّهِ وَ اللّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظّالِمِينَ* اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّهِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ ⁽³⁾-،تا جايى كه مى‌فرمايد: أَجْرٌ عَظِيمٌ ⁽⁴⁾.7.

خداوند،ادّعاى على را تصديق كرد و به ايمان و هجرت و جهاد او گواهى داد ⁽¹⁾.

جنگ‌هاى حضرت(علیه السلام)مشهور است.ابو اليقظان در بارۀ جنگ بدر مى‌گويد:بدر3.

مردى بود از غفار،همان قبيلۀ ابو ذر غفارى.شعبى مى‌گويد:«بدر»نام چاهى بوده است به اسم فردى به نام همين جنگ، همان مصيبت بزرگ بود و نخستين جنگ بود براى امتحان،چه،خداوند مى‌فرمايد: كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكارِهُونَ* يُجادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَيَّنَ كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ ⁽¹⁾-.اين جنگ،درست هشت ماه پس از آمدن پيامبر به مدينه پيش آمد و اين در حالى بود كه عمر على(علیه السلام)هفده سال ⁽²⁾-بود.در اين جنگ مشركان به سبب شمار فراوان خود و شمار اندك مسلمانان بر جنگ اصرار داشتند.بعضى از آن‌ها با ناخشنودى به ميدان مى‌آمدند و قرشيان آن‌ها را به مبارزه مى‌خواندند و آن‌ها خواهان همسنگان خود بودند و پيامبر(صلی الله علیه و آله) اجازه نمى‌داد بعضى از مسلمانان به ميدان آيند و مى‌فرمود:اين قوم مى‌خواهند با همسنگان خود مبارزه كنند.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)سپس به على(علیه السلام)فرمان داد به مبارزۀ آن‌ها رود.وليد بن عتبه،كه مردى شجاع و جسور بود حضرت(علیه السلام)را به مبارزه دعوت كرد و على(علیه السلام)او را كشت،و سپس عاص بن سعيد بن عاص را از پاى درآورد و اين پس از زمانى بود كه همه از مبارزه با او خوددارى مى‌كردند،زيرا اندامى ترسناك و سترگ داشت.سپس حنظلة بن ابى سفيان به مبارزۀ حضرت(علیه السلام)آمد كه او هم به دست مباركش به قتل رسيد.حضرت(علیه السلام)در اين جنگ ابن عدىّ و سپس نوفل بن خويلد را كه از بدانديشان قريش بود زخمى كرد.

قرشيان پيشاپيش نوفل حركت مى‌كردند و او را بزرگ مى‌داشتند و فرمانش مى‌بردند.او پيش از هجرت به مكّه روزى ابو بكر و طلحه را با ريسمانى محكم به هم بسته شكنجه‌شان كرده بود تا جايى كه در بارۀ آن دو مورد پرسش قرار گرفت.

پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)هنگامى كه از حضور نوفل در بدر آگاهى يافت فرمود:خدايا ما را از نوفل كفايت كن.ت.

هنگامى كه امير المؤمنين(علیه السلام)او را به قتل رساند پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرمود:چه كسى از نوفل خبر دارد؟على(علیه السلام)عرض كرد:يا رسول اللّه!من او را كشتم.پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) تكبيرى زد و فرمود:سپاس خدايى را كه نفرين مرا در بارۀ او استجابت كرد.

حضرت(علیه السلام)همچنان يكى پس از ديگرى را به قتل مى‌رساند تا جايى كه شمار كشته‌شدگان به دست مباركش به نيمى از نابودشدگان در اين جنگ رسيد،و اين در حالى بود كه همۀ مسلمانان و سه هزار فرشته‌اى كه مأموريت شركت در اين جنگ را داشتند توانستند نيمۀ ديگر دشمنان را به قتل رسانند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)سپس مشتى ريگ بيفكند و فرمود:روسياه باشيد!و بدين ترتيب همۀ دشمنان شكست خوردند ⁽¹⁾.- در جنگ احد كه در ماه شوال رخ داد،عمر امير المؤمنين(علیه السلام)هنوز به نوزده سال نرسيده بود.دليل اين جنگ آن بود كه به هنگام شكست قرشيان در بدر و كشته شدن سرانشان،اموال فراوانى را به كار زدند تا مگر مؤمنان را ريشه كن كنند،عهده دار اين امر هم ابو سفيان بود.آن‌ها با اين كار،آهنگ پيامبر(صلی الله علیه و آله)و مؤمنان را در مدينه داشتند.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)با گروهى از مسلمانان خارج شدند و با نزديك به يك سوم به مدينه بازگشتند و على(علیه السلام)به همراه هفتصد مسلمان باقى ماند.خداوند مى‌فرمايد: وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ ⁽²⁾.- پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)،مسلمانان را در صفى طولانى مرتّب كرده بود و بر شعب،پنجاه مرد از انصار را گمارده فردى را به فرماندهى آن‌ها منصوب كرده بود كه عبد اللّه بن عمر بن خرم ناميده مى‌شد.حضرت(صلی الله علیه و آله)به ايشان فرمود:حتّى اگر همۀ ما تا آخرين نفر كشته شديم شما مكان خود را ترك نگوييد،كه ما از اين موضع شما مورد حمله قرار مى‌گيريم.

حضرت(صلی الله علیه و آله)پرچم اين جنگ را به امير المؤمنين(علیه السلام)سپرد و پرچم كافران در دست طلحة بن ابى طلحه بود.او را«دژكوب»مى‌ناميدند.على(علیه السلام)ضربه‌اى به او زد و او يكى از دو چشم خويش را از دست داد و فريادى بلند كشيد و پرچم از دستش به زمين افتاد.ى.

پرچم را برادر او مصعب برگرفت ولى عاصم بن ثابت او را با تير،نشانه رفت و جانش بگرفت.اين پرچم را برده‌اى از آن‌ها برداشت كه صواب خوانده مى‌شد.او از سرسخت‌ترين مشركان بود،امير المؤمنين(علیه السلام)دست راست او را قطع كرد،امّا او با دست چپ پرچم را بلند كرد كه حضرت(علیه السلام)دست چپ او را نيز از بدنش جدا كرد،ولى او اين بار پرچم را با سينۀ خود برگرفت و باقيماندۀ دو دست قطع‌شدۀ خود را روى سينه‌اش جمع كرد كه در اين هنگام امير المؤمنين(علیه السلام)بر فرق سر او نواخت كه نقش بر زمين شد و جماعتش به شكست كشانده شدند.

مسلمانان روى به سوى غنائم آوردند و نگاهبانان شعب،مردم را ديدند كه غنيمت برمى‌گيرند و از آن ترسيدند كه مباد غنيمتى به دست نياورند و لذا از فرمانده خود عبد اللّه بن عمر بن خرم اجازه خواستند به جمع كردن غنيمت بپردازند.عبد اللّه گفت:

پيامبر(صلی الله علیه و آله)به من فرمان داده است موضع خود را ترك نگويم.آن‌ها گفتند:پيامبر اين سخن را در حالى گفته است كه نمى‌دانسته چنين موفقيّتى به دست مى‌آيد،و بدين ترتيب به سوى جمع كردن غنايم رفتند و موضع را ترك گفتند.خالد بن وليد بر عبد اللّه بن عمر بن خرم يورش برد و او را بكشت و از پشت پيامبر(صلی الله علیه و آله)بيامد در حالى كه به كسان خود مى‌گفت:در پيش روى شماست كسى كه او را جستجو مى‌كرديد.پس همچون يك فرد[در كمال اتّحاد و هماهنگى]بر حضرتش(صلی الله علیه و آله)حمله آوردند و در اين ميان هم شمشير مى‌زدند،هم نيزه به كار مى‌بستند،هم تير مى‌انداختند و هم سنگ مى‌افكندند.

اصحاب پيامبر(صلی الله علیه و آله)چنان به دفاع از حضرتش برخاستند كه هفتاد نفر از ايشان كشته شد و امير المؤمنين(علیه السلام)با پايدارى از حضرتش(صلی الله علیه و آله)دفاع مى‌كرد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)در حالى كه بيهوش بود ديده گشاد و به على نظر كرد و فرمود:اى على!جماعت چه كردند؟على(علیه السلام) عرض كرد:پيمان شكستند و پشت كردند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:مرا از كسانى كه آهنگ آمدن به سوى من دارند بسنده كن.

على(علیه السلام)به آن‌ها يورش برد و آن‌ها را بپراكند و به سوى حضرتش(صلی الله علیه و آله)بازگشت كه از زاويۀ ديگرى آهنگ او كرده بودند.حضرت(علیه السلام)آن‌ها را نيز بپراكند و از شكست- خوردگان چهارده تن بازگشتند و ديگران از كوه بالا رفتند و كسى در مدينه فرياد زد:

پيامبر(صلی الله علیه و آله)كشته شد،و با اين خبر،دل‌ها بريخت.

هند،دختر عتبه،وحشى را مأمور كرده بود يا پيامبر را بكشد يا على را و يا حمزه را.

وحشى گفت:براى كشتن محمّد كه راهى نيست،زيرا يارانش او را در برمى‌گيرند و احاطه مى‌كنند.على نيز به هنگام جنگ از گرگ محتاطتر است و امّا طمع من در بارۀ حمزه است،زيرا او به هنگام خشم،جلوى خويش را نمى‌بيند.وحشى،حمزه را بكشت و هند بر جنازۀ او حاضر شد و دستور داد شكم او را بدرند و جگرش را بيرون آورند و مثله‌اش كنند پس بينى و گوش او را بريدند.

جبرئيل گفت:شمشيرى نيست مگر ذو الفقار و جوانمردى نه مگر على.همۀ مردم اين ندا را شنيدند.

جبرئيل گفت:يا رسول اللّه!ملائكه از جانفشانى على در حق تو دچار شگفتى شده‌اند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:چرا نبايد چنين باشد زيرا كه او از من و من از اويم ⁽¹⁾.5.

همۀ كشته‌شدگان جنگ احد با شمشير امير المؤمنين(علیه السلام)بود كه جان خود را از دست دادند و پيروزى و بازگشت مردم به سوى پيامبر(صلی الله علیه و آله)با پايدارى امير المؤمنين(علیه السلام)صورت

گرفت ⁽¹⁾.- در جنگ خندق،هنگامى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)از كندن خندق آسوده شد.قريش و پيروان آن از كنانه و اهل تهامه در شمار ده هزار تن روى آوردند و نيز غطفان و توابع آن از اهل نجد بيامدند و مسلمانان را از بالا و پست در برگرفتند و اين چنان است كه خداوند مى‌فرمايد: إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ ⁽²⁾-.پيامبر(صلی الله علیه و آله)نزد مسلمانان كه شمار آن‌ها سه هزار بود بيامد و آن‌ها در خندق جاى گرفتند.مشركان با يهود،همداستان شدند و كار بر مسلمانان گران شد.سواران قريش از جمله عمرو بن عبد ودّ و عكرمة بن ابى جهل بر مركب نشستند.عمرو گفت:چه كسى با من مبارزه مى‌كند؟على فرمود:من.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:او عمرو است.پس على ساكت شد.عمرو بار ديگر گفت:آيا مبارزى هست؟كجاست بهشتى كه گمان مى‌كنيد هر كه كشته شود بدان درآيد؟آيا مردى با من مبارزه نمى‌كند؟على(علیه السلام)عرض كرد:يا رسول اللّه!من براى او مناسبم.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:او عمرو است.پس على خاموش شد.عمرو براى بار سوم ندا درداد،و على(علیه السلام)به پيامبر عرض كرد:من براى او مناسبم يا رسول اللّه!پيامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود:او عمرو است.على(علیه السلام)عرض كرد:حتّى اگر عمرو باشد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به حضرت(علیه السلام)اجازه داد و فرمود:همۀ اسلام به مصاف همۀ شرك رفت ⁽³⁾./.

حضرت(علیه السلام)به سوى او روانه شد و فرمود:اى عمرو!تو با خدا پيمان بسته‌اى كه فردى از قريش تو را به دو سرشت نخواند مگر آن كه يكى از آن دو را برستانى.عمرو گفت:آرى.على(علیه السلام)فرمود:من تو را به سوى خدا و پيامبر و اسلام مى‌خوانم.عمرو گفت:مرا نيازى بدان نيست.حضرت(علیه السلام)فرمود:بدين ترتيب تو را به مبارزه مى‌خوانم.

عمرو گفت:اى برادرزاده!به خدا سوگند من دوست نمى‌دارم تو را بكشم و حال آن كه انسان با كرامتى هستى و پدرت همنشين من بوده است.على(علیه السلام)به او گفت:ولى به خدا سوگند من دوست دارم تو را بكشم.عمرو موضع گرفت و از اسب خويش به زير آمد و ساعتى را به زد و خورد سپرى كردند و على(علیه السلام)او را بزد و بكشت و فرزند او را نيز از پاى درآورد و عكرمة بن ابى جهل و ديگر مشركان شكست خوردند و خداوند آن‌ها را عقب زد بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً[وَ كَفَى اللّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ .] ⁽¹⁾- عمر بن خطّاب به على(علیه السلام)گفت:آيا جوشن او را برنستاندى؟چه،هيچ كس جوشنى چون او ندارد.على(علیه السلام)فرمود:شرمم آمد از شرمگاه پسر عمويم پرده برگيرم.

ابن مسعود چنين مى‌خواند: «وَ كَفَى اللّهُ الْمُؤْمِنِينَ [بعلىّ] وَ كانَ اللّهُ قَوِيًّا عَزِيزاً ⁽²⁾-.

ربيعۀ سعدى مى‌گويد:نزد حذيفة بن يمان آمدم و گفتم:اى ابو عبد اللّه!ما از على و مناقب او سخن مى‌گوييم و مردم بصره به ما مى‌گويند:شما در حقّ على زياده روى مى‌كنيد.آيا تو در بارۀ او حديثى به ما مى‌گويى؟ حذيفه گفت:اى ربيعه!در بارۀ على(علیه السلام)چه از من مى‌پرسى!سوگند به خدايى كه جان من در يد قدرت اوست اگر از هنگام برانگيختن محمّد تا روز رستاخيز همۀ اعمال يارانن.

محمّد(صلی الله علیه و آله)را در كفّه‌اى از ترازو نهند و عمل على(علیه السلام)را در كفّۀ ديگر،عمل على بر همۀ اعمال آن‌ها برترى دارد.ربيعه گفت:اين سخنى است كه كسى بهايى بر آن ننهد و بر على حملش نكند.حذيفه گفت:اى نادان چگونه بر على حمل نمى‌شود!كجا بودند ابو بكر و عمرو و حذيفه و همۀ اصحاب محمّد روزى كه عمرو بن عبد ودّ به مبارزه مى‌طلبيد و همۀ مردم جز على از مبارزه با او خوددارى كردند و تنها على به مبارزه با او برخاست و از پايش درآورد.سوگند به خدايى كه جان حذيفه در دست قدرت اوست اين كار او در آن روز پاداشى سترگ‌تر دارد از همۀ اعمال اصحاب محمّد تا روز رستاخيز ⁽¹⁾.- چون گروه‌ها به شكست كشانده شدند،پيامبر(صلی الله علیه و آله)آهنگ بنى قريظه كرد و على را به همراه سى تن از خزرجيان بدان جا فرستاد و فرمود:ببين آيا بنى قريظه به دژهاشان فرود آمده‌اند؟حضرت(علیه السلام)چون بديشان نزديك شد از آنان سخنان ناهنجار شنيد،پس نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)بازگشت و به او خبر داد.على رفت تا به محدودۀ منطقۀ آن‌ها رسيد،پس كسى از آن‌ها او را بديد و ندا درداد كه:قاتل عمرو سوى شما مى‌آيد و ديگرى نيز چنين گفت و بدين ترتيب به شكست كشانده شدند و امير المؤمنين(علیه السلام)پرچم را در دل دژ بر زمين نشاند و آن‌ها در حالى از على(علیه السلام)استقبال مى‌كردند كه به پيامبر(صلی الله علیه و آله)دشنام مى‌دادند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به آن‌ها ندا داد كه:اى همانندان ميمون و خوك!اگر ما به عرصۀ جماعتى درآييم ناگوار بامدادى خواهند داشت هشداردهنده‌گان.گفتند:يا ابو القاسم!تو نه نادان بودى نه اهل دشنام.پس پيامبر(صلی الله علیه و آله)شرم كرد و بازگشت و آن‌ها را بيست و پنج شب محاصره كرد تا آن كه از او خواستند به حكم سعد بن معاذ تن دهد و سعد حكم به كشتن مردان و به اسارت گرفتن كودكان و زنان و تقسيم اموال صادر كرد.پيامبر دستور داد مردان را كه شمار آن‌ها نهصد تن بود به مدينه در بعضى از خانه‌هاى بنى النّجار فرود آورند و خود از راهى خارج شد و دستور داد آن‌ها را نيز خارج كنند و به امير المؤمنين فرمان داد آن‌ها را در خندق بكشد و على(علیه السلام)نيز فرمان را به اجرا درآورد ⁽²⁾.- در جنگ بنى المصطلق پيروزى از آن حضرت(علیه السلام)شد و امير المؤمنين مالك و پسرش1.

را به قتل رساند و جويريه دختر حارث بن ضرار را به اسارت درآورد كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)او را براى خويش برگزيد.

پس از اين ماجرا پدر جويريه نزد پيامبر آمد و عرض كرد:اى پيامبر!دختر من زنى كريمه است به اسارت درنمى‌آيد.حضرت(صلی الله علیه و آله)به پدر او فرمود برو و دخترش را مخيّر ساخت و به او فرمود:احسان در پيش گرفتى و نيكويى كردى.پس آن دختر خدا و رسول او را برگزيد و پيامبر او را آزاد كرد و در شمار همسرانش درآورد ⁽¹⁾.- در جنگ حديبيّه،امير المؤمنين(علیه السلام)همان كسى بود كه ميان پيامبر و سهيل عمرو صلحنامه نگاشت،زيرا وى دريافته بود قضايا به نفع مسلمانان پيش مى‌رود.على(علیه السلام)در اين جنگ از دو فضيلت برخوردار بود:

اوّل:چون پيامبر به قصد جنگ حديبيه خارج شد به جحفه درآمد و در آن جا آبى نيافت،پس سعيد بن مالك را با مشك در پى آب فرستاد و او اندكى دورتر رفت و بازگشت و اظهار داشت از هراس جماعت نتوانسته دورتر رود.پيامبر كس ديگرى را فرستاد و او نيز چنين كرد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)،على را با مشكهاى آب بفرستاد و او به آب درآمد و آب برگرفت و نزد پيامبر آورد و پيامبر(صلی الله علیه و آله)او را دعاى خير فرمود.

دوم:سهيل بن عمرو نزد پيامبر آمد و گفت:اى محمّد!بردگان ما به شما پيوسته‌اند.

آن‌ها را به ما بازگردان.پيامبر(صلی الله علیه و آله)چنان خشمگين شد كه نشانه‌هاى خشم بر چهره‌اش پديدار گشت و سپس فرمود:اى گروه قريش!يا سخن به پايان مى‌بريد يا خداوند فردى را بر شما برمى‌گمارد كه دلش را در ايمان آزموده است و او در راه پاسدارى از دين سر از تنتان جدا خواهد كرد.يكى از حاضران گفت:يا رسول اللّه!او كيست؟حضرت(صلی الله علیه و آله) فرمود:آن كه در اتاق كفش وصله مى‌كند.حاضران به سوى اتاق شتافتند تا ببينند او كيست كه ناگاه ديدند امير المؤمنين(علیه السلام)در آن جاست.بند كفش پيامبر(صلی الله علیه و آله)پاره شده بود و حضرت(صلی الله علیه و آله)آن را به على(علیه السلام)سپرده بود تا تعميرش كند و پيامبر،خود به قدر يك تيررس با يك لنگه كفش ره پيموده بود.پيامبر(صلی الله علیه و آله)سپس به اصحاب خود روى كرد و فرمود:در ميان شما كسانى هستند كه بر سر تأويل قرآن خواهند جنگيد چنان كه من بر1.

سر تنزيل آن جنگيدم ⁽¹⁾.».

ابو بكر گفت:من هستم يا رسول اللّه؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:خير.عمر گفت:پس من هستم؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:چنين نيست.آن‌ها از سخن گفتن دست كشيدند و به يك ديگر مى‌نگريستند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:او كسى است كه مشغول پينه كردن كفش ⁽¹⁾است-و بهت.

على(علیه السلام)اشاره كرد-او به هنگامى كه سنّت من ترك گردد و به كنارى نهاده شود و كتاب خدا تحريف گردد و كسى پيرامون دين سخن گويد كه اهل اين كار نيست بر سر تأويل خواهد جنگيد و در راه احياء دين خدا با آن‌ها به نبرد خواهد پرداخت ⁽¹⁾.- در جنگ خيبر كه به سال هفتم هجرى رخ داد پيروزى آن از امير المؤمنين(علیه السلام)بود.

آن‌ها پيامبر را بيست و چند شب محاصره كرده بودند تا آن كه روزى دروازه را گشودند در حالى كه گرد خويش خندقى كنده بودند و مرحب با يارانش بيرون آمدند تا به جنگ بپردازند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)ابو بكر را فرا خواند و پرچم را در ميان گروهى از مهاجران بدو سپرد ولى ابو بكر شكست خورد.فرداى آن روز پيامبر پرچم را به عمر داد و عمر نيز هنوز مسير چندانى نپيموده بود كه شكست خورد.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:على را نزد من آوريد.به عرض رسيد كه چشم او درد مى‌كند.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:او را مى‌آورم و شما مردى را خواهيد ديد كه خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسول نيز او را دوست مى‌دارند. حمله‌كننده‌اى است كه هرگز نگريزد ⁽²⁾و حقّ اين جنگ را خواهد گرفت.».

على را در حالى كه دستش را گرفته بودند آوردند.حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى على از چه مى‌نالى؟عرض كرد:چشم دردى كه قدرت ديدن را از من ستانده است به علاوۀ آن كه سرم نيز درد مى‌كند.حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:بنشين و سرت را بر ران من بگذار و سپس آب دهانش را در دست ريخت و با آن چشم و سر على را بسود و برايش دعا كرد.

پس دو چشم على باز شد و سر دردش آرام گرفت.پيامبر پرچمى را كه سفيد بود بدو سپرد و فرمود:آن را ببر كه جبرئيل با توست و پيروزى در انتظارت و ترس در سينۀ آن جماعت پراكنده گشته است،و بدان اى على!آن‌ها در كتاب خود خوانده‌اند كسى كه ويرانشان خواهد كرد مردى است با نام«اليا» ⁽¹⁾-،پس چون آن‌ها را ديدى بگو:من على بن ابى طالب هستم،و بدين ترتيب به خواست خدا به خذلان و بى‌ياورى گرفتار خواهند آمد.

على(علیه السلام)رفت تا به دژ رسيد و مرحب بيرون آمد در حالى كه زرهى پوشيده بود و كلاهخودى و سنگى بيضوى كه سوراخش كرده بر سر نهاده بود.هر يك دو ضربه‌اى زدند و على(علیه السلام)[با ضربتى هاشمى]پيشدستى كرد و سنگ را با كلاهخود و سر چنان شكافت كه شمشير تا دندانهاى او رخنه كرد و او بيهوش بر زمين افتاد.

دانشمندى از آن‌ها گفت:همين كه امير المؤمنين اظهار داشت:«من على بن ابى طالب هستم»هراسى سهمگين وجود آن‌ها را دربرگرفت و هر كه مرحب را پيروى مى‌كرد به شكست كشانده شد و دروازۀ دژ را بستند،ولى امير المؤمنين آن قدر با دروازه چاليد كه سرانجام بازش كرد و دروازه را برداشته همچون پلى روى خندق نهاد تا مسلمانان از آن».

بگذرند.مسلمانان دژ را گرفتند و غنايم بسيارى به چنگ آوردند و چون بازگشتند حضرت(علیه السلام)دروازه را با دست راست تا چند ذراع پرت كرد.اين در را بيست مرد مى‌بستند و هنگامى كه مسلمانان خواستند آن را حمل كنند هفتاد مرد به دوشش كشيدند.

على(علیه السلام)مى‌فرمايد:به خدا سوگند من دروازۀ خيبر را نه با نيروى جسمانى كه با قدرت ربّانى ⁽¹⁾-از جاى كندم ⁽²⁾.

در جنگ فتح كه خداوند به پيامبرش وعدۀ پيروزى داده فرموده بود: إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ وَ الْفَتْحُ ⁽³⁾-پرچم با على(علیه السلام)بود ⁽⁴⁾.د.

پيمان پيامبر(صلی الله علیه و آله)آن بود كه مسلمانان در مكّه با كسى نستيزند مگر كسى كه با آن‌ها ستيزيده بود به علاوۀ چند نفرى كه حضرتش(صلی الله علیه و آله)را آزار مى‌رساندند.امير المؤمنين، حارث بن نفيل بن كعب را كشت كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)را در مكّه مى‌آزرد.هنگامى كه پيامبر به مكّه درآمد وارد مسجد الحرام شد و در آن سيصد و شصت بت يافت كه همگى با سرب به يك ديگر بسته شده بودند.پيامبر فرمود:اى على!مشتى ريگ به من بده و على مشتى ريگ به حضرت داد و حضرت آن‌ها را به روى بت‌ها پاشيد در حالى كه مى‌گفت: قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ،إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً ⁽¹⁾-،و ديگر هيچ بتى باقى نماند مگر آن كه به چهره بر زمين افتاده بود.بت‌ها از مسجد خارج و شكسته شدند ⁽²⁾.- در جنگ حنين به فراوانى مسلمانان،پشتگرم بود.پس اين فراوانى ابو بكر را به شگفت واداشت تا جايى كه اظهار داشت:امروز از مشركان شكست نخواهيم خورد، چه،عملكردى اندك دارند.پس چون دو لشكر به هم رسيدند همۀ مسلمانان شكست خوردند و مسلمانى با پيامبر باقى نماند مگر نه تن از بنى هاشم كه دهمين آن‌ها ايمن بن امّ ايمن بود كه كشته شد و نه تن باقى ماندند و خداوند اين آيات را نازل كرد: ثُمَّ وَلَّيْتُمْ/.

مُدْبِرِينَ، ثُمَّ أَنْزَلَ اللّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ ⁽¹⁾-،كه مقصود على(علیه السلام)و كسانى بود كه پايدارى ورزيدند،و اين در حالى بود كه على(علیه السلام)شمشير به دست در برابر حضرت(صلی الله علیه و آله)و عبّاس در سمت راست ايشان و فضل بن عبّاس در سمت چپ ايشان ايستاده بودند و ابو سفيان بن حارث زين اسبش را به دست داشت و نوفل و ربيعه دو پسر حارث و عبد اللّه بن زبير بن عبد المطّلب و عتبه و معتب دو پسر ابو لهب پيرامون حضرتش(صلی الله علیه و آله)قرار داشتند.پيامبر به عبّاس كه صدايى رسا داشت فرمود:در ميان مردم ندا درده و پيمانشان را به يادشان آر.او نيز چنين ندا داد:اى بيعتيان شجره!اى اصحاب سورۀ بقره!به كجا مى‌گريزيد؟پيمانى را به خاطر آوريد كه با پيامبر خدا بستيد.اين در حالى بود كه جماعت گريخته بودند و شب،تاريك بود و پيامبر(صلی الله علیه و آله)در وادى قرار داشت و مشركان از دره‌هاى وادى با شمشيرهاشان به سوى حضرت(صلی الله علیه و آله)مى‌آمدند.

پيامبر با بخشى از چهرۀ خود كه پندارى ماهى بود درخشان بديشان نگريست و سپس ندا در داد:كجاست پيمانى كه با خدا بستيد.پس اوّلين و آخرين آن‌ها اين صدا را بشنيد و هيچ كس اين ندا را به گوش نگرفت مگر آن كه خويش را بر زمين انداخت.پس جماعت از دره‌ها فرو آمدند تا به دشمن پيوستند.مردى از هوازن با پرچمى سياه بيامد كه ابو جزول ناميده مى‌شد و امير المؤمنين(علیه السلام)او را از پاى درآورد.شكست مشركان با كشتن ابو جزول به دست آمد و امير المؤمنين(علیه السلام)پس از آن چهل مرد را بكشت تا شكست آن‌ها كامل شد و اسارت آن‌ها تحقّق يافت ⁽²⁾.- در جنگ تبوك خداوند به پيامبرش(صلی الله علیه و آله)وحى كرد كه او نيازى به جنگيدن ندارد و او را مأمور كرد تا خودش به راه افتد و مردم را بسيج كند و با خود همراه سازد.پيامبر نيز آن‌ها را براى رفتن به سرزمين روم آماده كرد و اين زمانى بود كه ميوه‌هاى آن‌ها رسيده و گرما شدّت يافته بود.پس بيش‌تر آن‌ها به سبب حرص زنده ماندن و ترس از گرما و رويارويى با دشمن از فرمان حضرتش(صلی الله علیه و آله)سرپيچيدند و برخى از آن‌ها شورش كردند.1.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)،امير المؤمنين را به جانشينى خود بر مدينه و مردم آن و حريم خود گماشت و فرمود:مدينه جز به حضور من يا تو سامان نيابد،زيرا پيامبر با اخلاق باديه‌نشينانى كه در حومۀ مكّه مى‌زيستند و با آن‌ها جنگيده بود و خونشان را ريخته بود آشنايى داشت و لذا ترسيد اگر از اين شهر دور شود آن‌ها به مدينه يورش آورند و اگر همسنگ حضرتش(صلی الله علیه و آله)در آن اقامت نداشته باشد تباهى بدان راه يابد.چون منافقان آگاهى يافتند پيامبر(صلی الله علیه و آله)على(علیه السلام)را جانشين خود قرار داده است بر او حسد ورزيدند و دانستند شهر با وجود على حفظ خواهد شد و ديگر دشمنان،دندان طمع را از آن كشيدند و بر آرامش اهل شهر غبطه خوردند و لذا شايعه پراكندند و گفتند:پيامبر على را از روى بزرگداشت و تجليل به جانشينى خود برنگزيده است،بل او را بدين سبب به جانشينى گمارده كه وجودش را ناچيز شمرده و او را بارى بر دوش خود دانسته است و اين در حالى بود كه مى‌دانستند على محبوب‌ترين خلايق نزد پيامبر است.

على خود را به پيامبر رساند و عرض كرد:منافقان گمان مى‌كنند تو مرا بدين سبب جانشين خود كردى كه بارى بوده‌ام بر دوش تو.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:برادرم!به جاى خود باز گرد كه مدينه جز به وجود من يا تو سامان نگيرد.تو جانشين منى در ميان خانواده‌ام و ديار هجرتم و مردمم.آيا خشنود نيستى كه براى من همچون هارون باشى براى موسى جز آن كه پس از من پيامبرى نيست.چون پيامبر از تبوك به مدينه بازگشت، ⁽¹⁾

دیگر آن که از جمله منزلت های هارون این بود که او به اتّفاق شایستۀ مقام موسی بود،پس علی نیز باید چنین باشد،چه،تفاوتی نیست در این که پیامبر بفرماید:«تو شایستۀ مقام من هستی»یا این که بفرماید:«تو برای من همچون هارون هستی»که شایستگی او برای داشتن مقام موسی(علیه السلام)معلوم است». وی در همین کتاب151/ می گوید: «هیچ کس نمی تواند بگوید:اگر مقصود پیامبر خلافت بود باید علی را به یوشع تشبیه می کرد.زیرا دلالت این خبر را بر خلافت با تشبیه حضرت به هارون روشن کردیم و همین اقتضا دارد پرسش مذکور،از شمار،بیرون فکنده شود،زیرا در ادلّه،پیشنهاد باطل است.اگر چه سرباز زدن پیامبر از تشبیه علی به یوشع و روی آوردن به همانندی ایشان به هارون از دو رو بوده است: اوّل،این که خلافت هارون در قرآن بیان شده است و همه بر آن اجماع دارند،در حالی که خلافت یوشع تنها بر اساس ادّعای یهود می باشد که از حجّت تهی است.دوم،این که قصد پیامبر(صلی الله علیه و آله)از تصریح به امامت علی(علیه السلام)،صحّه گذاشتن بر دیگر منزلت های هارون نزد موسی بوده است،منزلت هایی همچون یاری رساندن و تقویت و محبّت و یک رنگی در نصیحت و برآوردن نیازها،در حالی که اگر پیامبر(صلی الله علیه و آله)علی را به یوشع تشبیه می کرد جز خلافت از آن فهمیده نمی شد و لذا ترجیح داد حضرت(علیه السلام)را به هارون(علیه السلام)تشبیه کند». شیخ طوسی در تلخیص الشافی 235/2 می گوید: «از آن چه دلالت بر امامت علی(علیه السلام)دارد یکی جانشینی او بود از سوی پیامبر هنگامی که حضرت(صلی الله علیه و آله) راهی جنگ تبوک شد و هیچ سخنی یا دلیلی از پیامبر برکناری علی(علیه السلام)را از این فرماندهی به ثبوت نمی رساند،و بر این اساس حضرت(علیه السلام)باید پس از رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله)،امام باشد،چه،وضعش از فرماندهی تغییری نیافته است».

فاضل سيورى نظير همين سخن را در اللوامع الالهية280/ مى‌آورد. شيخ طوسى در تلخيص الشافى 236/2 مى‌گويد: «اينك كه ثابت شد امام(علیه السلام)پس از پيامبر(صلی الله علیه و آله)،بايد فرمانش برده مى‌شد و به جانشينى از پيامبر(صلی الله علیه و آله) عهده‌دار امر و نهى در ميان گروهى از امّت بوده است ناگزير بايد امام همه باشد،زيرا هيچ يك از آحاد امّت در داشتن وظيفه نسبت به على(علیه السلام)در چنين وضعى،اختصاص حضرت(علیه السلام)را نيافته است و هر كس اين منزلت را اثبات كند،امامت را به طور كلّى اثبات كرده است و همين اجماع مانع از طرح چنين پرسشى است». علاّمۀ حلّى در كشف المراد396/ نزديك به همين سخن را دارد. علاّمه سيّد مرتضى عسكرى در معالم المدرستين 143/1 مى‌گويد: «بدين ترتيب پيامبر(صلی الله علیه و آله)در جنگ‌هايش حتّى براى چند روز هم از مدينه غافل نمى‌شده بى‌آنكه كسى را براى اهل آن به عنوان جانشين بگمارد تا در مدّت عدم حضورش در مدينه بدو رجوع كنند،تا جايى كه مى‌توان گفت چنين نبوده كه پيامبر مدّت يك روز يا كمتر از آن را بدون گماردن جانشين از مدينه غفلت ورزد،چنان كه در جنگ احد نيز همين گونه عمل كرد و اگر چه كوه احد تنها يك ميل از مدينه فاصله داشت، ولى با اين حال پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)در مدّت عدم حضورش در شهر جانشينى براى آن گماشت و در جنگ خندق نيز كه در مدينه مى‌جنگيد و در برابر خندق،موضع گرفت به سبب نپرداختن آن‌ها به دليل وقوع جنگ،مرجعى را براى اهل مدينه برگماشت.اگر عادت پيامبر(صلی الله علیه و آله)چنين بوده است كه حتّى به سبب غيبتش براى كمتر از يك روز و حتّى نپرداختن به مردم مدينه به دليل وقوع جنگ،داخل مدينه،براى مردم آن مرجعى برمى‌گماشته است،پس ديگر عملكردش براى امّتش در دوران پس از مرگ خود چگونه خواهد بود؟و اين در حالى است كه براى هميشه آن‌ها را ترك خواهد كرد.آيا آن‌ها را به حال خود رها مى‌كرد و براى دوران پس از مرگ خود مرجعى برنمى‌گماشت؟».

علاّمۀ امينى در الغدير 199/3 مى‌گويد: «اين سخن پيامبر كه:«آيا نمى‌خواهى براى من همچون هارون باشى نسبت به موسى»همۀ امتيازات پيامبر(صلی الله علیه و آله)را اعم از رتبه،عمل،مقام،اقدام،حكومت،امارت و سيادت را جز نبوّت كه استثنا شده است براى امير المؤمنين(علیه السلام)اثبات مى‌كند،چنان كه هارون براى موسى چنين بود.اين سخن به مفهوم خلافت و جانشينى پيامبر(صلی الله علیه و آله)است و چنان است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)،على را در جايگاه خود نشانده است آن هم نه فقط براى كارگزارى-چنان كه برخى پنداشته‌اند-چه،پيامبر پيش از اين نيز مردمى را به كارگزارى شهرها و ديگرانى را به كارگزارى مدينه برگماشته بود و مردانى را در جنگ‌ها فرماندهى داده بود كه براى هيچ يك چنين سخنى را بر زبان نياورده بود و اين فضيلتى است كه تنها از آن امير المؤمنين است و بس». در همين مأخذ201/ اين سخن امام ابو البسطام شعبة بن حجاج آمده است كه مى‌گويد:«هارون،برترين فرد در ميان امّت موسى(علیه السلام)بود و اين اقتضاى آن را دارد كه على(علیه السلام)برترين فرد امّت محمّد(صلی الله علیه و آله)باشد تا بدين ترتيب از اين نصّ صحيح و صريح موسى به برادرش هارون:« اُخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَ أَصْلِحْ »پاسدارى شده باشد. سيّد شرف الدّين در مراجعات208/ مى‌گويد: «نبايد بر ما پوشيده بماند كه اين حديث،سخن مجملى است از سوى پيامبر(صلی الله علیه و آله)كه از چيزى جان نمى‌گيرد مگر از بلاغ قرآنى و توصيۀ خداوندى در بيان منزلت ولىّ عهد پيامبر(صلی الله علیه و آله)و قائم مقام او پس از رحلتش و نمى‌تواند تنها به جنگ تبوك اختصاص داشته باشد». سليم بن قيس هلالى در كتاب خود45/ در اخبار مربوط به جريان پس از رحلت پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) مى‌گويد:«على(علیه السلام)پيش از آن كه بيعت شود در حالى كه ريسمانى در گردن داشت ندا در داد كه:اى مادر زاده! اين جماعت مرا به ضعف كشاندند و نزديك بود مرا بكشند».چنان كه در صفحۀ 20-21 اين كتاب روايت شده است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)به على فرمود:اى على!تو از همداستانى قريش عليه خود و ستمشان نسبت به تو،دشوارى‌ها خواهى ديد،پس اگر يارانى در ميان آن‌ها يافتى با دشمنان بستيز و با همراهان خود مخالفانت را سركوب كن،و اگر يارى نيافتى شكيبايى ورز و دست نگه دار و با دست خود،خويش را به نابودى ميفكن.تو نسبت به من همچون هارونى براى موسى و هارون براى تو الگويى است نيكو،چه،او به برادرش موسى گفت:«جماعت مرا به ضعف كشاندند و نزديك بود مرا بكشند». نيز بنگريد به صفحۀ 92 همين مأخذ و سخن هارون در سورۀ اعراف،آيۀ 150.

معدى كرب زبيدى بر ايشان وارد شد و پيامبر(صلی الله علیه و آله)او را اندرز داد و او به همراه قومش اسلام آوردند.پس عمرو به ابن عثعث خثعمى نظر كرد و گريبان او را بگرفت و نزد پيامبرش آورد و گفت:اين پدر مرا كشته است.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اسلام آن چه را كه در جاهليت بوده است بى‌اثر مى‌سازد.عمرو از اسلام بازگشت و پيامبر(صلی الله علیه و آله)، امير المؤمنين(علیه السلام)را سوى بنى زبيد فرستاد.پس چون او را ديدند به عمرو گفتند:اى ابو ثور!چگونه خواهى بود اگر اين جوان قرشى تو را ديدار كند و از تو خراج ستاند.

عمرو گفت:اگر مرا ديدار كند خواهد دانست كه اين منم.عمرو بيرون آمد و گفت:چه كسى با من مبارزه مى‌كند؟پس على به سويش رفت و او را خواند و عمرو شكست خورد و حضرت(علیه السلام)برادر و برادرزادۀ او را بكشت و زنش را بگرفت و از ايشان زنان بسيارى را به اسارت درآورد.امير المؤمنين(علیه السلام)بازگشت و خالد بن سعيد را به جانشينى بر بنى زبيد گماشت تا صدقاتشان را بستاند و هر كه را اسلام آورد امان دهد.عمرو بن معدى كرب

نزد خالد بازگشت و اسلام آورد و در بارۀ زن و فرزندانش با او سخن گفت و خالد نيز همۀ آن‌ها را بدو بخشيد.

امير المؤمنين(علیه السلام)از ميان زنان اسير،كنيزى را براى خويش برگزيده بود.خالد بن وليد،بريده اسلمى را پيش از ورود لشكريان،سوى پيامبر فرستاد و او را از اين گزينش آگاه كرد.

هنگامى كه بريده به در خانۀ پيامبر(صلی الله علیه و آله)رسيد عمر بن خطّاب او را ديد و او جريان را به آگاهى عمر رساند.عمر به او گفت:براى انجام كارت نزد پيامبر برو كه پيامبر به سبب آن كه دخترش همسر على است از اين كار خشمگين خواهد شد.

بريده،نامۀ خالد بن وليد را نزد پيامبر برد.هنگامى كه بريده،نامه را مى‌خواند چهرۀ پيامبر دگرگون مى‌شد.بريده به پيامبر عرض كرد:يا رسول اللّه!اگر چنين مواردى را براى مردم روا شمارى در ميان ديگران نيز راه يابد.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او فرمود:واى بر تو اى بريده،نفاق،پى افكندى،على بن ابى طالب[هر فيء كه براى من حلال و رواست براى او نيز حلال و رواست،همانا على بن ابى طالب] بهترين مردم است براى تو و قوم تو و بهترين كسى است كه پس از خود براى همۀ امّتم به جانشينى خواهم نهاد.اى بريده!بپرهيز از اين كه على را دشمن دارى كه در اين صورت، خدا تو را دشمن خواهد داشت.پس بريده طلب آمرزش كرد ⁽¹⁾.- در جنگ سلسله،باديه‌نشينى نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)آمد و عرض كرد:گروهى از باديه‌نشينان وادى الرّمل همداستان شده‌اند تا در مدينه بر تو شبيخون زنند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به اصحابش فرمود:چه كسى به ستيز اين گروه مى‌روند؟جماعتى از اهل صفّه بپا خاستند و گفتند:اگر خواستى كار آن‌ها را به ما واگذار.پيامبر ميان آن‌ها قرعه زد و قرعه به نام هشتاد تن از اهل صفه و ديگران درآمد.پيامبر به ابو بكر دستور داد پرچم را بگيرد و به سوى بنى سليم رود كه در دل اين وادى سكونت داشتند.پس آن‌ها اين عدّه را شكست دادند و شمار فراوانى از مسلمانان را بكشتند و ابو بكر شكست خورد.پس پيامبر گروهى را براى عمر سامان داد و فرستاد كه آن‌ها نيز شكست خوردند.پيامبر،اين رخداد را/.

ناخوش داشت.

عمرو بن عاص گفت:اى پيامبر!مرا بفرست.پيامبر او را فرستاد،پس او را نيز شكست دادند و گروهى از اصحابش را بكشتند و پيامبر(صلی الله علیه و آله)چند روز به آن‌ها نفرين مى‌كرد.سپس امير المؤمنين(علیه السلام)را خواند و او را به سوى ايشان گسيل داشت و براى او دعا فرمود و تا مسجد الاحزاب او را همراهى كرد و گروهى را به همراه او فرستاد كه از آن جمله بودند ابو بكر و عمر و عمرو بن عاص.پس شب را ره سپردند و در روز كمين كردند تا آن كه از دهانۀ دره وارد شدند.عمرو بن عاص ترديدى نداشت كه پيروزى از آن دشمنان خواهد بود و به ابو بكر چنين گفت:اين سرزمين،كفتارخيز و گرگ‌پرور است و خطر آن‌ها براى ما بيش از بنى سليم مى‌باشد و صلاح آن است كه به بالاى درّه رويم و مى‌خواست وضع را به خرابى كشاند و به او دستور داد اين نظر را به آگاهى امير المؤمنين(علیه السلام) برساند.ابو بكر هم به امير المؤمنين(علیه السلام)عرض كرد،ولى حضرت(علیه السلام)حتى كلمه‌اى پاسخ او را نداد.ابو بكر نزد عمرو بن عاص بازگشت و گفت:به خدا سوگند حتّى يك حرف پاسخ مرا نداد.عمرو بن عاص به عمر بن خطّاب گفت:تو برو و با او سخن گو.او چنين كرد و امير المؤمنين(علیه السلام)هيچ پاسخى بدو نداد.پس چون پگاه برآمد بر دشمن يورش برد.

جبرئيل در حلف با لشكريان خود بر پيامبر نازل شد و گفت: وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً ⁽¹⁾-،و به پيامبر(صلی الله علیه و آله)مژده داد و به استقبال على(علیه السلام)رفت،[هنگامى كه على رسيد]پيامبر به او فرمود:اگر نمى‌هراسيدم از اين كه گروه‌هاى امّت من در بارۀ تو،آن بگويند كه نصارى در بارۀ مسيح،امروز در حقّ تو سخنى بر زبان مى‌آوردم كه مردم بر تو نگذرند مگر آن كه خاك قدمت را توتياى چشم كنند،سوار شو كه خدا و رسول او از تو خشنودند ⁽²⁾.- پس از رحلت پيامبر(صلی الله علیه و آله)،امام،بيش‌تر عمر خود را به جنگ مشغول بود. در جنگ جمل،طلحه و زبير بيعت خود را با امير المؤمنين(علیه السلام)شكستند و عايشه مردم مدينه را به قتل عثمان تشويق مى‌كرد و مى‌گفت:بكشيد اين نره كفتار را،خداوند اين نره كفتار را بكشد.او سنّت پيامبر را به فرسودگى كشانده است در حالى كه هنوز جامۀ حضرت به/.

فرسودگى كشانده نشده است ⁽¹⁾.-عايشه به سوى مكّه رفت و عثمان كشته شد.عايشه مقدارى از راه را كه سپرد خبر كشته شدن عثمان و بيعت با على را شنيد.پس بازگشت و گفت:انتقام خون او را خواهم طلبيد.

طلحه و زبير از مدينه خارج شدند و چنين وانمود مى‌كردند كه آهنگ عمره دارند و از امير المؤمنين(علیه السلام)اجازه خواستند.حضرت(علیه السلام)فرمود:به خدا سوگند شما نه آهنگ عمره كه انديشۀ نيرنگ داريد ⁽²⁾.-پس چون آن دو به مكّه رسيدند عايشه آن‌ها را به بصره فرستاد.

امير المؤمنين(علیه السلام)در جستجوى آن‌ها راهى شد و نامه‌اى به آن دو و عايشه نگاشت و از آن‌ها خواست دست از آن چه خدا را ناخوش مى‌آيد بدارند و به پيمانشان با خدا بازگردند،ولى آن‌ها از اين كار خوددارى ورزيدند.

حضرت(علیه السلام)دو دستش را به آسمان برد و فرمود:بار خدايا!طلحة بن عبيد اللّه به دست راست خويش با من بيعتى از روى فرمان بست و سپس بيعت مرا شكست.خدايا در كار او شتاب كن و بدو فرصت مده،و زبير بن عوّام خويشى از من گسست و پيمانم بشكست و دشمنم را پشتيبانى كرد و علم جنگ در برابر من برافراشت،در حالى كه خود مى‌دانست ستم پيشه است.خدايا!خود،او را كفايت كن هر گونه و هر گاه كه مى‌خواهى.

سپس غرق اسلحه به صف ايستادند و به يك ديگر نزديك شدند،در حالى كه امير المؤمنين(علیه السلام)،جامه و ردايى بر تن داشت و بر سر،عمامه‌اى سياه نهاده بود.پس چون ديد گريزى از جنگ نيست با رساترين صدا فرياد زد:كجاست زبير بن عوّام تا به سوى من آيد؟زبير به سوى امام آمد و به ايشان نزديك شد.حضرت(علیه السلام)به او فرمود:اى ابو عبد اللّه!چه چيز تو را به اين كار واداشت.وى پاسخ داد:خونخواهى عثمان.امام(علیه السلام) فرمود:تو و يارانت او را كشتيد،و تو بايد جانت را در اين راه دهى،امّا اينك تو را به خدايى سوگند مى‌دهم كه جز او خدايى نيست آيا به خاطر نمى‌آورى روزى را كه پيامبر به تو فرمود:اى زبير!آيا على را دوست دارى؟و تو پاسخ دادى:چرا دوستش نداشته/.

باشم در حالى كه او پسر دايى من است،و حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:امّا آگاه باش كه تو روزى بر او خروج مى‌كنى در حالى كه ستمكارى.زبير پاسخ داد:آه خدايا آرى،چنين بوده است.حضرت(علیه السلام)فرمود:تو را به خدا سوگند مى‌دهم آيا به خاطر نمى‌آورى روزى را كه پيامبر خدا از نزد عبد الرحمن بن عوف بيامد و تو با او بودى و او دست تو را گرفته بود و من با او رو به رو شدم و بر او سلام كردم،پس به من خنديد و من هم به او خنديدم و تو گفتى پسر ابو طالب هرگز دست از تكبّرش نمى‌شويد و پيامبر به تو فرمود:اندكى آرام اى زبير،على تكبّرى ندارد و روزى تو بر او خروج مى‌كنى در حالى كه ظالمى.

زبير گفت:آه خدايا آرى،ولى من فراموش كرده بودم،و حال كه تو آن را به خاطر من آوردى از تو دست باز مى‌دارم و اگر آن را قبلا به ياد من مى‌آوردى ديگر خروج نمى‌كردم.او سپس نزد عايشه بازگشت.پسر زبير به او گفت:چه چيز تو را باز گرداند؟ زبير پاسخ داد:سخنى از پيامبر(صلی الله علیه و آله)را در حقّ خودش به ياد من آورد كه فراموش كرده بودم.پسرش گفت:اين بدان معناست كه از شمشير على بن ابى طالب هراسيدى.زبير با خشم براى جنگ به صفّ على يورش برد.امير المؤمنين فرمود:راه را بر او بگشاييد كه او ناگزير به اين كار شده است.زبير به ستون لشكريان على وارد و سپس خارج شد و به پسرش گفت:ديدى چه كردم!اگر من مى‌ترسيدم هرگز به چنين كارى نمى‌پرداختم.

سپس صفها را شكافت و از ميان آن‌ها خارج شد و بر قومى از بنى تميم وارد گشت.

عمرو بن جرموز مجاشعى كه در ميهمانى زبير بود به سوى او رفت و در خواب وى را به قتل رساند.و بدين ترتيب دعوت امير المؤمنين(علیه السلام)تا جان زبير رسوخ كرد.

امّا طلحه كه در جنگ ايستاده بود در پى برخورد تيرى كشته شد.سپس جنگ درگرفت و مردى به نام عبد اللّه از جبهۀ جمل ميان صفوف جولان مى‌داد و مى‌گفت:

كجاست ابو الحسن؟پس على به سوى او رفت و وضع را بر او تنگ كرد و با ضربۀ شمشيرى گردنش را قطع كرد و او مرده بر زمين افتاد.سپس مرد ديگرى بيامد و در برابر على قرار گرفت.على(علیه السلام)به سوى او رفت و ضربه‌اى به چهرۀ او وارد كرد كه نصف كاسۀ سرش بر زمين افتاد.سپس ابن ابى خلف خزاعى سوى على(علیه السلام)آمد و گفت:آيا مى‌خواهى با من مبارزه كنى؟على(علیه السلام)فرمود:از اين كار،رويگردان نيستم،ولى واى بر تو اى ابن ابى خلف چه راحت به استقبال مرگ مى‌روى در حالى كه مى‌دانى من كيستم؟

ابن ابى خلف گفت:اى پسر ابى طالب!از غرورت دست بدار و به من نزديك شو تا بدانى كدام يك از ما ديگرى را به قتل مى‌رساند.

على(علیه السلام)عنان اسب خويش را به سوى او بگرداند و ابن ابى خلف به زدن ضربه‌اى به حضرت(علیه السلام)پيشدستى جست كه امير المؤمنين(علیه السلام)آن را-در جحفه-دفع كرد و سپس به سوى او گرديد و دست راستش را قطع كرد و با يك چرخش،كاسۀ سر او را به پرواز درآورد.آتش جنگ، شعله‌ور شد تا جايى كه جمل،پى زده ساقط شد.شمار لشكريان جمل كه در اين جنگ كشته شدند شانزده هزار و ششصد و نه نفر از كلّ سى هزار نفر بود و شهداى اصحاب امير المؤمنين،هزار و هفتاد نفر بودند از كلّ بيست هزار نفر ⁽¹⁾.- در جنگ صفّين،معاوية المخراق بن عبد الرحمن از اردوى معاويه بيرون آمد و مبارز طلبيد و از اردوى على(علیه السلام)مؤمّل بن عبيد اللّه مرادى براى مبارزه با او بيرون آمد كه مرد شامى او را بكشت.جوان ديگرى از ازد به سوى او رفت كه مرد شامى او را نيز از پاى درآورد.امير المؤمنين(علیه السلام)با تغيير قيافه به مبارزۀ مرد شامى كه هنوز مبارز مى‌طلبيد رفت و او را نابود كرد.سپس سوارى بيرون آمد كه حضرت او را نيز كشت تا شمار آن‌ها به هفت رسيد،جماعت از مبارزۀ با او خوددارى مى‌كردند در حالى كه او را نمى‌شناختند.

معاويه به برده‌اى كه حرب ناميده مى‌شد و شجاعتى داشت گفت:به سوى اين سوار برو و كارش را بساز.برده گفت:مى‌دانم كه او مرا خواهد كشت.اگر خواهى به سوى او مى‌روم و اگر تمايل دارى مرا نگه دار و ديگرى را براى مبارزه با او بفرست.معاويه گفت:

همين جا بمان.

سپس امير المؤمنين(علیه السلام)به اردوى خود بازگشت؛اردويى كه هيچ كس جسارت رفتن به سوى آن را نيافته بود.مردى از قهرمانان شام با نام كريب بن صباح مبارز مى‌طلبيد.

مبرقع جولانى به سوى او رفت و مرد شامى او را بكشت و مرد ديگرى براى مبارزه با او رفت كه او نيز به دست مرد شامى كشته شد.پس على(علیه السلام)به سوى او رفت و فرمود:از خدا بپرهيز و جانت را پاس دار.مرد شامى گفت:تو كيستى؟حضرت(علیه السلام)فرمود:من على بن ابى طالب هستم.مرد شامى گفت:نزديك شو.حضرت(علیه السلام)به سوى او رفت و دو/.

ضربه ردّ و بدل شد كه حضرت(علیه السلام)پيشدستى كرد و او را از پاى درآورد.مرد ديگرى به سوى حضرت(علیه السلام)آمد و حضرت(علیه السلام)او را نيز بكشت تا جايى كه چهار نفر از قهرمانان آن‌ها را به خاك و خون كشيد و سپس فرمود:اى معاويه!براى مبارزه با من بيرون آى و عربها را براى خود و من به كشتن نده.معاويه گفت:من نيازى بدين كار ندارم ⁽¹⁾-.پس عروة بن داود بيرون آمد و گفت:اى على!اگر معاويه،مبارزه با تو را ناخوش مى‌دارد پس اينك به مبارزۀ من بيا.حضرت(علیه السلام)با يك ضربه او را كشته بر زمين افكند ⁽²⁾.- شب شد و روز ديگر امير المؤمنين با لباس مبدّل به ميدان شد و مبارز طلبيد.عمرو بن عاص به سوى او آمد در حالى كه نمى‌دانست اين شخص،على(علیه السلام)است،ولى على(علیه السلام) او را شناخت.حضرت(علیه السلام)همچنان در برابر او گريز مى‌زد تا وى را از اردوگاه خويش دور سازد.عمرو نيز او را تعقيب مى‌كرد تا آن كه او را شناخت و پياده پا به فرار گذاشت،ولى على(علیه السلام)به او رسيد و او را زخمى كرد و نيزه در سوراخ‌هاى جوشن او فرو-شد و عمرو بر زمين افتاد و از ترس اين كه مبادا على او را بكشد دو پاى خود را بالا داد تا شرمگاهش پديدار گشت و لذا امير المؤمنين،روى از او باز گرداند ⁽³⁾-و به اردوگاهش بازگشت.

عمرو نزد معاويه آمد و معاويه او را به تمسخر گرفت.عمرو گفت:براى چه مى‌خندى؟به خدا سوگند اگر آن چه از من بر على هويدا شد از تو بر او هويدا مى‌شد مخچه‌ات را به درد مى‌آورد و كودكانت را يتيم مى‌كرد و مالت را به غنيمت مى‌گرفت.

معاويه گفت:ولى رسوايى ابدى براى تو تحقّق يافت.

بسر بن ارطاة از ياران معاويه بود كه از شرورترين مردم و پيشينه‌دارترين آن‌ها در گنه‌پيشگى به شمار مى‌آمد.او چون شنيد كه على(علیه السلام)معاويه را به مبارزه مى‌خواند گفت:

من به مبارزه با او مى‌روم.چون به سوى حضرت(علیه السلام)رفت،على بر او يورش برد و بسر به پشت از اسبش بيفتاد و دو پايش را بالا برد به گونه‌اى كه شرمگاهش پديدار گشت ⁽⁴⁾-و/.

امير المؤمنين(علیه السلام)از كشتن او منصرف شد و معاويه او را به تمسخر گرفت.جوانى از اهل كوفه فرياد زد:واى بر شما اى شاميان!آيا شرم نمى‌كنيد ابن عاص آشكار كردن شرمگاه را به شما آموخت.

در جنگ هرير،حضرت(علیه السلام)خود به جنگ مى‌پرداخت و هر گاه كشته‌اى را بر زمين مى‌افكند تكبير مى‌زد.تكبيرهاى او شماره شد و تعداد آن‌ها به پانصد و بيست و سه رسيد و در صبح آن شب از كشته‌شدگان دو گروه آمار گرفته شد و شمار همۀ آن‌ها به سى و شش هزار كشته رسيد.در اين هنگام ياران امير المؤمنين(علیه السلام)به پيروزى دست- يافتند و مالك اشتر به ايشان يورش برد تا جايى كه آن‌ها را مجبور كرد به اردوگاهشان پناه برند.

عمرو بن عاص چون وضعيت را ديد به معاويه گفت:قرآن‌ها را بالا مى‌بريم و آن‌ها را به كتاب خدا دعوت مى‌كنيم.معاويه گفت:نيكو گفتى،و قرآن‌ها را بالا بردند و قاريان قرآن،دست از جنگ شستند.امير المؤمنين(علیه السلام)فرمود:اين نيرنگ عمرو بن عاص است.

آن‌ها از طرفداران قرآن نيستند.اصحاب على نپذيرفتند و گفتند:بايد مالك اشتر را بازگردانى و الاّ تو را مى‌كشيم يا به آن‌ها تسليمت مى‌كنيم.پس على كسى را در طلب اشتر فرستاد و گفت:نزديك بود به پيروزى دست يازى و اين هنگام آن نيست كه من از تو تقاضاى بازگشت كنم.حضرت(علیه السلام)اختلال در ميان اصحاب را به آگاهى او رساند و فرمود كه اگر باز نگردد يا او را خواهند كشت يا به معاويه تسليمش خواهند كرد.او بازگشت و قاريان قرآن را سخت نكوهش كرد و بر چهرۀ ستوران ايشان زد كه ديگر بازنگشتند و جنگ به سردى گراييد.على(علیه السلام)فرمود:چرا قرآن‌ها را بالا برديد؟گفتند:

براى فراخوان نسبت به عمل كردن به مضمون آن و اين كه ما حكمى برفرازيم و شما حكمى برفرازيد تا در اين امر بنگرند و حقّ را در جايگاهش بنشانند.امير المؤمنين، نيرنگى را كه اين تقاضاى آن‌ها در برداشت به آگاهى آن‌ها رساند،ولى آن‌ها به سخنان حضرت(علیه السلام)گوش نكردند و او را به پذيرش حكميّت واداشتند.معاويه،عمرو بن عاص و امير المؤمنين(علیه السلام)،عبد اللّه بن عبّاس را تعيين كردند،ولى آن‌ها به موافقت نرسيدند.

حضرت(علیه السلام)،ابو الاسود را پيشنهاد كرد امّا آن‌ها نپذيرفتند و ابو موسى اشعرى را برگزيدند.حضرت(علیه السلام)فرمود:ابو موسى ضعيف و ناتوان است و به ديگران گرايش دارد.

گفتند:بايد او انتخاب شود و او را به حكميت برگزيدند.عمرو بن عاص،ابو موسى را فريفت و او را واداشت تا امير المؤمنين را بر كنار كند و در برابر،او نيز معاويه را خلع كند.

و از ابو موسى تقاضا كرد از آن جا كه سنّ بيش‌ترى دارد در اين كار پيشقدم شود.

ابو موسى نيز چنين كرد و سپس از عمرو خواست تا او نيز چنين كند.عمرو برخاست و خلافت را به معاويه داد و ابو موسى او را نكوهيد و يك ديگر را نفرين كردند.

در اين جنگ ابو اليقظان عمّار بن ياسر كشته شد. پيامبر(صلی الله علیه و آله)در بارۀ او فرموده بود:

عمّار در برابر ديدگان من،دلير و شكيباست و گروه ستمگر و سركش او را مى‌كشند.

ابو عاديه مزنى او را بكشت.او با نيزۀ خود عمّار ياسر را زخمى كرد و پس از آن كه وى بر زمين افتاد ابن جونى سكسكى،سر او را ببريد.عمّار در آن روز نود و چهار ساله بود.

ابو سعيد خدرى مى‌گويد:ما مشغول ساختن مسجد بوديم و هر يك،يك آجر حمل مى‌كرديم در حالى كه عمّار دو تا دو تا آجر مى‌آورد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)او را ديد و خاك از سر و صورت عمّار زدود و فرمود:اى عمّار!آيا همچون دوستانت نمى‌خواهى يك آجر حمل كنى؟عمّار گفت:من پاداش آن را از خداوند تعالى مى‌خواهم.حضرت(صلی الله علیه و آله)غبار از پيكر او زدود و فرمود:افسوس بر تو اى عمّار كه گروهى ستمگر تو را خواهند كشت، تو آن‌ها را به بهشت فرا مى‌خوانى و آن‌ها تو را به دوزخ ⁽¹⁾.

علقمه و اسود مى‌گويند:نزد ابو ايّوب انصارى آمديم و گفتيم:اى ابو ايّوب!خداوند با پيامبرش تو را بزرگ داشت،چه،به شتر او وحى كرد تا بر در خانۀ تو بنشيند و پيامبر به/.

سبب فضيلتى كه خداوند تو را بدان ارج نهاد ميهمان تو گشت.با ما سخن بگو پيرامون آمدنت با على(علیه السلام).او گفت:من براى شما دو نفر سوگند مى‌خورم كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)در همين خانه‌اى بود كه شما دو نفر هستيد.در خانه،تنها پيامبر بود و على در سمت راست او نشسته بود و من در سمت چپ او قرار داشتم و انس در برابر او ايستاده بود كه ناگاه در تكان خورد.[پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:ببين چه كسى پشت در است.]انس به سوى در رفت و گفت:اين عمّار بن ياسر است.حضرت(صلی الله علیه و آله)به انس فرمود:بگشاى در را براى عمّار پاك و پاكيزه.

انس در را براى عمّار گشود و عمّار وارد شد و به پيامبر(صلی الله علیه و آله)سلام كرد.پيامبر به او خوشامد گفت و فرمود:پس از من در ميان امّتم،مصيبتى پيش خواهد آمد تا جايى كه چكاچك شمشير آن‌ها به گوش خواهد رسيد و يك ديگر را خواهند كشت و هر يك از ديگرى كناره خواهد گرفت.پس هر گاه وضع را چنين ديدى بر تو باد به سوى اين طاس على بن ابى طالب بروى كه اينك در سمت راست من نشسته است.اگر همۀ مردم به يك وادى روند و على به يك وادى،به وادى على برو و از مردم كناره بگير.همانا على تو را از هدايت باز نگرداند و به نابودى رهنمونت نشود.اى عمّار!فرمانبرى از على فرمانبرى از من است و فرمانبرى از من،فرمانبرى از خداست ⁽¹⁾.- امّا خوارج همچون تير از كمان از دين خارج شدند.هنگامى كه امير المؤمنين(علیه السلام)از صفّين ⁽²⁾و گماشتن حكمين به كوفه بازگشت در حالى به سر مى‌برد كه منتظر بود مدّت/.

ميان او و معاويه به سر رسد تا باز گردد و به جنگ پردازد.چهار هزار تن از سواران او كه عابد هم بودند گوشه‌گيرى برگزيدند و از كوفه بيرون رفتند و با على(علیه السلام)به مخالفت پرداختند و گفتند:حكم نيست مگر از آن خدا و نبايد از كسى كه خدا را نافرمانى كرده است فرمان برد.بيش از هشت هزار نفر به آن‌ها گرايش يافتند و همگى ره سپردند تا به بحر وراء رسيدند و عبد اللّه بن كوّاء را به امارت خويش برگزيدند.على(علیه السلام)،عبد اللّه بن عبّاس را به سوى ايشان فرستاد تا از گناهشان باز دارد ولى آن‌ها باز نگشتند.پس على(علیه السلام)بر مركب سوار شد و به سوى آن‌ها رفت و ابن كوّاء نيز با گروهى از آن‌ها بر مركب سوار شدند.على(علیه السلام)به او گفت:اى پسر كوّاء!از ميان كسانت خود را به من بنما تا با تو سخن گويم.

كوّاء گفت:آيا از شمشير تو در امانم؟حضرت فرمود:آرى.پس او در ميان ده تن از يارانش نزد حضرت(علیه السلام)رفت.

على(علیه السلام)به او گفت:آيا به شما نگفتم مردم شام با بالا بردن قرآن‌ها و فرمان حكمين شما را خواهند فريفت و اين كه جنگ آن‌ها را گزيده است،و گفتم بگذاريد با آن‌ها نبرد كنم ولى شما سرباز زديد،آيا من نخواستم پسر عمويم را حكم گردانم و گفتم او فريب نمى‌خورد و شما نپذيرفتيد مگر ابو موسى را و گفتيد:ما به حكميت او خشنوديم،و من هم از روى اجبار به خواست شما گردن نهادم در حالى كه اگر در آن هنگام يارانى جز شما مى‌يافتم به خواستتان گردن نمى‌نهادم،و آيا در حضور شما بر حكمين شرط نكردم كه به قرآن خدا از فاتحة الكتاب گرفته تا پايان آن و سنّت جامعه حكم كنند و در غير اين صورت از آن دو فرمان خواهم برد؟ ابن كوّاء پاسخ داد:راست گفتى،پس چرا به جنگ با اين قوم باز نگشتى؟حضرت(علیه السلام) فرمود:تا مدّت ميان ما و آن‌ها به سر رسد.

ابن كوّاء با ده نفر همراه خود گفتند:تو عزم اين كار دارى؟حضرت(علیه السلام)فرمود:آرى و

چاره‌اى جز آن براى من باقى نمانده است.

ابن كوّاء به همراه ده نفرى كه با او بودند به ياران على پيوستند و از دين خوارج بازگشتند.تفرقه به ميان ديگران راه يافت در حالى كه مى‌گفتند:حكم نيست مگر از آن خدا[و از كسى كه خدا را سركشى كرده است فرمان نبايد برد].آن‌ها عبد اللّه بن وهب بن راسبى و حرقوص بن زهير بجلّى،معروف به ذو الثديه را به فرماندهى خود برگزيدند و در نهروان اردو زدند.امير المؤمنين(علیه السلام)به سوى آن‌ها رفت تا به دو فرسنگى آن‌ها رسيد.

پس با آن‌ها مكاتبه كرد ولى آن‌ها نپذيرفتند.حضرت(علیه السلام)ابن عبّاس را به سوى ايشان فرستاد و گفت:از آن‌ها بپرس چرا كينه‌توزى مى‌كنند و هيچ مهراس كه من پشت سر تو حركت مى‌كنم.گفتند:كينۀ چند چيز را به دل داريم.على(علیه السلام)گفت:اى مردم!من على بن ابى طالب هستم،اين چند چيز كدامند؟گفتند:نخست اين كه ما به همراه تو در بصره جنگيديم و تو تنها غنيمت گرفتن اموال را روا شمردى نه غنيمت گرفتن زنان و كودكان را؟حضرت(علیه السلام)فرمود:آن‌ها جنگ با ما را آغازيدند پس چون بر آن‌ها پيروزى يافتيد به تقسيم اموال كسانى پرداختيد كه با شما به جنگ پرداختند در حالى كه زنان با شما نجنگيدند و كودكان هم كه بر فطرت خويش زاده شده‌اند و نه پيمانى شكسته‌اند و نه گناهى از ايشان سر زده است.من پيامبر(صلی الله علیه و آله)را ديدم كه بر مشركان نيكى كرد.پس شگفت مكنيد اگر من بر مسلمانان نيكى كنم.

گفتند:ما از روز صفّين ناخشنوديم كه تو نام خود را از فرماندهى مؤمنان زدودى.

حضرت(علیه السلام)فرمود:من به پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)اقتدا كردم هنگامى كه با سهيل بن عمر مصالحه كرد و راضى نشد تا هنگامى كه رسول بودن خود را زدود.

گفتند:ما از اين سخن تو به حكمين ناخشنوديم كه:به كتاب خدا بنگريد،و اگر من برتر از معاويه بودم پس در خلافت باقى‌ام گذاريد،و اين سخن،همان شك و ترديد ما بود.حضرت(علیه السلام)فرمود:اين سخن،شك نيست بلكه انصاف است،چنان كه خداوند مى‌فرمايد: فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ ⁽¹⁾-در حالى كه اگر در قرآن«عليكم»گفته مى‌شد آن‌ها بدان تن نمى‌دادند.م.

گفتند:ما از آن ناخرسنديم كه تو در امرى حكميّت را پذيرفتى كه حقّ تو بود.

حضرت(علیه السلام)فرمود:پيامبر را الگو قرار دادم،زيرا او در بنى قريظه،سعد بن معاذ را به حكميت پذيرفت و اگر مى‌خواست چنين نمى‌كرد.آيا مطلب ديگرى باقى مانده است؟ همگى خاموش شدند و از هر گوشه‌اى جماعتى فرياد مى‌زد:توبه،توبه.هشت هزار نفر از حضرت(علیه السلام)امان خواستند و چهار هزار تن بر ستيز با او باقى ماندند.

عبد اللّه بن وهب و ذو الثديه پيش آمدند و گفتند:ما با تو جنگ نمى‌كنيم مگر در راه خدا و براى آن سراى.حضرت(علیه السلام)فرمود: قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالاً ⁽¹⁾-.سپس جنگ درگرفت و اخفش طائى كه در صفّين،همراه امير المؤمنين(علیه السلام)بود صفوف را شكافت و على را طلب كرد،ولى على(علیه السلام)پيشدستى ورزيده او را به قتل رساند،سپس ذو الثديه يورش آورد تا حضرت(علیه السلام)را بكشد ولى حضرت(علیه السلام)بر او پيشى جست و ضربه‌اى به او زد كه كلاهخود و سرش را بشكافت[و اسبش جنازۀ او را برد]و او را در پايان ميدان نبرد در گودالى افكند كه به رود نهروان كشيده مى‌شد.در اين هنگام مالك بن وضّاح،پسر عموى ذو الثديه به صحنه درآمد و بر على(علیه السلام)حمله آورد و على او را كشت.

عبد اللّه بن وهب راسبى پيش آمد و فرياد زد:اى پسر ابى طالب!به خدا صحنۀ اين جنگ را ترك نمى‌كنيم مگر آن كه يا تو ما را بكشى يا ما تو را بكشيم،پس مردم را به كنارى نه و به سوى من آى و من به سوى تو مى‌آيم.

چون على(علیه السلام)صداى او را شنيد[لبخندى زد و]گفت:خدا او را بكشد چه بى‌شرم است!آيا او نمى‌داند كه من همسوگند شمشير و يار دمساز نيزه‌ام،ليكن از زندگى نوميد شده است و آزى دروغين در دل دارد.او بر على(علیه السلام)حمله برد و على(علیه السلام)او را از پاى درآورد و ساعتى باقى نمانده بود كه همگى آن‌ها به قتل رسيدند مگر نه تن كه دو نفر به سيستان گريختند و نسل آن دو در آنجا هستند و دو نفر[به كرمان گريختند]و دو نفر به عمان كه نسل آن دو در آنجا هستند و[دو نفر به يمن كه نسل آن دو نيز در آنجا حضور دارند]و ايشان همان اباضيه هستند و دو نفر هم به بوازيج فرار كردند و يكى هم راهى تلّ موزن شد.؟.

از ياران على(علیه السلام)نه تن كشته شدند و اين به شمار كسانى از خوارج بود كه اسلام آورده بودند.حضرت(علیه السلام)فرموده بود:آن‌ها را مى‌كشيم در حالى كه ده تن از ما كشته نمى‌شود و ده تن از آن‌ها اسلام نمى‌آورند. با وجود فراوانى جنگ‌هاى حضرت(علیه السلام)و گرفتارى‌هاى شديد در جهاد و شكافتن صفوف مشركان هرگز زخمى بر حضرت وارد نشد كه زشتش كند و معيوبش سازد-صلّى اللّه عليه و آله-و هرگز پشت به دشمن نكرد و شكست نخورد و از جاى خويش تكان نخورد و از هيچ يك از همسنگانش نهراسيد ⁽¹⁾.

مبحث سوم:پيرامون پيشگام بودن در تصديق:

ابن مغازلى شافعى فقيه در مناقب ⁽²⁾- خود به نقل از ابن عبّاس در بارۀ اين آيۀ مباركه: وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ ⁽³⁾-مى‌گويد:اينان همان نخستينيانند.او مى‌گويد:يوشع بن نون بر موسى و صاحب(آل ياسين)بر عيسى و على(بن ابى طالب)بر محمّد بن عبد اللّه-صلّى اللّه عليه و آله و عليهم اجمعين-پيشى جستند.

در كتاب مسند بن احمد ⁽⁴⁾-به نقل از عبد اللّه بن عبّاس آمده است كه مى‌گويد:از على بن ابى طالب شنيدم كه گفت:منم بندۀ خدا و برادر رسول او و صدّيق اكبر.اين سخن را هيچ كس جز من نگويد مگر دروغگوى تهمت زن.من هفت سال پيش از ديگر مردمان نماز گزارده‌ام ⁽⁵⁾

علاّمۀ بیاضی در صراط المستقیم 239/1-240 می گوید: «اسلام آوردن حضرت در کودکی،کرامتی است برای ایشان...پس تقوا که مستلزم کرامت است برای کسی که در اسلام پیشی گرفته و بیش تر سالهای عمرش را در کفر نگذرانده است ثابت است،و چگونه می شود که اسلام او با استدلال همراه نباشد،در حالی که پیامبر(صلی الله علیه و آله)در مناقب علی به فاطمه می فرماید:آیا خشنود نیستی که من تو را به ازدواج کسی در می آورم که پیش از همه اسلام آورده است؟». علاّمه مجلسی در بحار الانوار 253/38 می گوید: «کسی که معتقد باشد ایمان آوردن حضرت در کودکی اعتباری ندارد در حقیقت،جهل را به سرور پیامبران نسبت داده است،زیرا حضرت(صلی الله علیه و آله)چنین امری را بر او تکلیف کرده و در همه جا آن را ستوده است و برتری او را بر جهانیان در پرتو همین امر،آشکار ساخته است.آن که ایمان علی را در خردسالی معتبر نداند جهل را به اشرف الوصیّین نسبت داده است چرا که او در همایش های مسلمانان و در میان صحابه و تابعان،به آن فخر کرده و بدان بالیده و در پرتو آن احتجاج کرده است و اگر چه بیش تر آن ها از منافقان و معاندان بوده اند ولی با این حال هیچ کس این فضیلت او را انکار نکرده است». علاّمه امینی در الغدیر 239/3 به نقل از جمهور علما آورده است که علی در حالی که مادرش او را حامله بود مانع از آن می شد که در برابر بت به خاک افتد.او سپس می گوید: «آیا امامی که در جهان جنین چنین بوده است می تواند در جهان تکلیف به آلایش کفر آلوده گردد! حضرت(علیه السلام)چه در دوران جنینی یا شیرخوارگی یا از شیر ستاندگی یا نوجوانی یا جوانی یا میانسالی یا دوران خلیفگی،مؤمن بوده است». چنان که در عقد الفرید236/-237 آمده است مأمون در پرتو همین موضوع به احتجاج با علمای اهل سنّت می پردازد: «مأمون در حدیث احتجاج خود به چهل فقیه و مناظرۀ خود با ایشان در این که امیر المؤمنین شایسته ترین مردم به خلافت است می گوید،ای اسحاق!در روزی که خداوند پیامبرش را برانگیخت کدام کار بهتر بوده است؟گفتم:اخلاص به شهادت.گفت:آیا پیشی گرفتن به اسلام نبوده است؟گفتم:آری.گفت: این را در کتاب خدا بخوان که فرمود: وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ ،جز این نیست که مقصود از این آیه کسی است که در آوردن اسلام به دیگران سبقت جسته است،آیا کسی را می شناسی که در گرویدن به اسلام بر علی پیشی گرفته باشد؟گفتم:یا امیر المؤمنین!علی در حالی اسلام آورد که نوجوان بود و روا نبود بر او حکم شود و ابو بکر اسلام آورد در حالی که به کمال رسیده بود و حکم بر او روا بود.مأمون گفت: به من بگو کدام یک پیش تر اسلام آوردند تا پس از آن پیرامون جوانی و کمال با تو به بحث بنشینم.گفتم: بر این اساس علی پیش از ابو بکر اسلام آورده است.مأمون گفت:پس به من در بارۀ اسلام علی بگو هنگامی که آن را پذیرفت،آیا جز این نبود که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله)او را به اسلام خواند یا این که الهامی از سوی خدای بود.اسحاق می گوید:در این هنگام دیده بر زمین دوختم،مأمون به من گفت:ای اسحاق!نگو از روی الهام بود تا او را بر پیامبر(صلی الله علیه و آله)تقدّم نداده باشی،زیرا پیامبر نمی دانست اسلام چیست تا جبرئیل نزد او آمد.

گفتم:آرى،پيامبر او را به اسلام فراخواند.مأمون گفت:اى اسحاق!آيا جز اين بوده است كه پيام دعوت او به اسلام را به فرمان الهى انجام داده يا اين كار را به تصنّع بر خويش بسته است؟اسحاق مى‌گويد:باز من ديده بر زمين دوختم.مأمون گفت:اى اسحاق!كار تصنّعى را به پيامبر نسبت مده كه مى‌فرمود:من از كسانى نيستم كه كارى را از روى تصنّع انجام دهم. گفتم:آرى،يا امير المؤمنين!او را به دستور الهى به اسلام فرا خواند.مأمون گفت:آيا از اوصاف خداوند جبّار-جلّ ذكره-آن است كه پيامبران خود را تكليف كند كسى را به اسلام فرا خوانند كه روا نيست بر او حكم كنند؟گفتم:پناه بر خدا.پس گفت:اى اسحاق!آيا در اين قياست كه على در كودكى و در حالى اسلام آورد كه روا نبود بر او حكم شود اين نهفته نيست كه پيامبر كودكان را به چيزى فرا مى‌خواند كه نمى‌توانند آن را برتابند؟آيا آن‌ها را در اين ساعت به چيزى مى‌خواند تا پس از ساعتى از آن باز گردند و در ارتدادشان هم چيزى بر آن‌ها واجب نگردد و حكم رسول(صلی الله علیه و آله)در بارۀ آن‌ها جايز نباشد؟آيا اين نزد تو رواست كه چنين چيزى را به پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)نسبت دهى؟!گفتم:پناه بر خدا.الحديث. شيخ مفيد در«الفصول المختارة»همان گونه كه بحار الانوار 287/38 از او نقل مى‌كند مى‌گويد:

«مسألۀ ديگر اين است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)در حالى كه على را به اسلام فرا خواند كه دين خود را پوشيده و امرش را پنهان مى‌داشت كه مبادا در ميان دشمنش پراكنده گردد.پس جز اين نبوده كه به امير المؤمنين اطمينان داشته است كه سرّ او را مى‌پوشاند و توصيه‌اش را پاس مى‌دارد و فرمانش مى‌برد و آن چه از دين بر دوش او نهاده شد حمل كرد.آيا پيامبر به اين امر اطمينان نداشت،و به او اطمينان نداشته مگر به سبب آن كه على در نهايت كمال عقل و اوج امانتدارى و پاكى ضمير و عصمت و حكمت و حسن تدبير بوده است،زيرا اطمينان به آن چه ما توصيف كرديم دليل است بر هر آن چيزى كه توصيفش را پيش‌تر شرح داديم و اگر به امير المؤمنين اطمينان نداشت كه سرّ او را پاس دارد و از تباه كردن آن و پراكندن امور مهمّش ناامن بود پس اين خود دليل آن تواند باشد كسى كه اين اسرار را نزد او نهاده است از جهل و كاستى بيش‌ترى برخوردار است و دورانديشى و حكمت و تدبير ندارد.دور است پيامبر از چنين چيزى و از هر صفت نقص ديگرى و حال آن كه خداوند رتبۀ او را بالا برده است و دروغگوترين انسان‌ها كسى است كه چنين چيزى را در خصوص حضرتش(صلی الله علیه و آله)ادّعا كند.اينك كه مسأله چنان است كه از آن‌ها لايه برگرفتيم ديگر قصد ناصبه جز آن نخواهد بود كه با مخدوش كردن ايمان امير المؤمنين(علیه السلام)بر پيامبر عيب وارد سازند و كارهاى او را بنكوهند و بيهوده كار و مقصّرى توصيفش كنند كه اشياء را در غير موضع آن مى‌نهد و تدبيرهاى او را كوچك شمارند.بزرگان اين قوم و كسانى كه اين آيين آن‌ها را در پيش گرفته‌اند نيستند مگر آن چه پيش‌تر گفتيم: وَ اللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ . بنگريد به سخن اسكافى كه در الغدير 237/3-238 آورده شده است. در بيان تربيت على به دست پيامبر اكرم در خردسالى،ابن ابى الحديد سخنى دارد كه در بحار الانوار 254/38-255 نيز نقل شده است: «على از شش سالگى در دامان پيامبر بود و مهربانى و احسان و نيكى و حسن تربيتى كه پيامبر براى على به كار مى‌بست به منزلۀ جبران و تلافى نيكوكارى‌هاى ابو طالب نسبت به پيامبر بود آن گاه كه عبد المطّلب خرقه تهى كرد و پيامبر را در دامان ابو طالب نهاد،و اين مطابق است با سخنان حضرت(علیه السلام): «خدا را مى‌پرستيدم هفت سال پيش از آن كه احدى از اين امّت او را بپرستد»،و اين سخن او كه:«هفت سال صدا را مى‌شنيدم و پرتو را مى‌ديدم»،و پيامبر در آن هنگام،خاموش بود و هنوز اجازۀ انذار و تبليغ به او داده نشده بود،و اين از آن روست كه اگر در روز اظهار دعوت سيزده ساله بوده است و هنگام سپرده شدن او از سوى پدرش به پيامبر،شش ساله،پس صحيح خواهد بود كه هفت سال پيش از همۀ مردم خدا را پرستيده است،و كودك شش ساله اگر از تميز برخوردار باشد عبادتش صحيح خواهد بود،با در نظر گرفتن اين كه عبادت همچو اويى اگر چيزى از جلال الهى و آيات درخشان او را مشاهده كند با تعظيم و تجليل و خشوع قلب و فروتنى جوارح همراه خواهد بود كه اين ويژگى در كودكان موجود هست».

در مسند احمد ⁽¹⁾-به نقل از ابن ابى ليلى آمده است كه گفته:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرموده است:صدّيقان سه نفرند:حبيب نجّار،مؤمن آل ياسين كه گفت: يا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ ⁽²⁾-و حزقيل،مؤمن آل فرعون كه گفت: أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللّهُ ⁽³⁾-،و على بن ابى طالب كه افضل آن‌هاست.

از امام رضا(علیه السلام)نقل است كه فرمود: ⁽⁴⁾-پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى على!در روز رستاخيز،سواره‌اى جز ما نيست كه چهار نفر خواهيم بود.

[مردى از انصار برخاست و عرض كرد:پدر و مادرم فدايت باد،تو و چه كسى؟ فرمود:]من بر براق و برادرم صالح بر ناقه‌اى كه پى زده شد و عمويم حمزه بر شتر من عضباء و برادرم على بن ابى طالب(علیه السلام)بر شترى از شتران بهشت در حالى كه پرچم حمد در دست دارد[و در عرش مى‌گويد]: لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ،مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ .

حضرت مى‌فرمايد:انسان‌ها مى‌گويند:اين نيست مگر فرشته‌اى مقرّب يا پيامبرى مرسل يا حامل عرش[ربّ العالمين.حضرت مى‌فرمايد:]پس فرشته‌اى از خدم و حشم عرش بديشان پاسخ مى‌دهد:اى گروه انسان‌ها!اين نه فرشته‌اى مقرّب است و نه/.

پيامبرى مرسل و نه حامل عرش[بلكه همان صدّيق اكبر]على بن ابى طالب(علیه السلام)است ⁽¹⁾.8.

مبحث چهارم:در بردن سورۀ برائت به مكّه:

پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)ابو بكر را با سورۀ برائت به مكّه فرستاد و پيغام داد كه:پس از اين سال هيچ مشركى حج نمى‌گزارد،و برهنه‌اى خانۀ خدا را طواف نمى‌كند و جز انسان مسلمان كسى به بهشت وارد نمى‌شود و كسى كه ميان او و پيامبر مدّتى است فرصت او همان مدّت خواهد بود و خدا و رسولش از مشركان بيزارند.ابو بكر سه روز اين پيام را مى‌برد تا اين كه جبرئيل(علیه السلام)نازل شد و گفت:

خداوند به تو سلام مى‌رساند و مى‌گويد:اين پيغام را كسى از سوى تو نرساند مگر تو يا كسى از تو.پس پيامبر(صلی الله علیه و آله)على(علیه السلام)را احضار كرد و به او فرمود:مركب من عضباء را سوار شو و خود را به ابو بكر برسان و سورۀ برائت را از او بگير و آن را به مكّه ببر و پيمان مشركان را به سوى خودشان بيفكن و ابو بكر را مخيّر كن كه يا در ركاب تو ره سپارد يا

باز گردد.

امير المؤمنين(علیه السلام)بر عضباء شتر پيامبر(صلی الله علیه و آله)سوار شد و رفت تا جايى كه خود را به ابو بكر رساند.چون ابو بكر او را ديد از آمدنش ناخشنود گشت و او را استقبال كرد و پرسيد:يا ابو الحسن چرا آمده‌اى؟براى اين كه با من بيايى يا براى كار ديگرى آمده‌اى؟ امير المؤمنين(علیه السلام)فرمود:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)به من دستور داده است به تو بپيوندم و آيات سورۀ برائت را از تو بگيرم و با آن پيمان مشركان را به سوى خودشان بيفكنم،و به من دستور داده است كه تو را مخيّر كنم كه همراه من باشى يا بازگردى.ابو بكر گفت:به سوى پيامبر بازمى‌گردم.ابو بكر نزد پيامبر بازگشت و چون بر حضرت وارد شد عرض كرد:يا رسول اللّه!تو مرا در امرى شايسته شمردى كه در آن،همۀ چشمها به من دوخته شده بود و چون روانۀ آن كار شدم مرا از آن بازگردانيدى،آيا در بارۀ من آيه‌اى قرآنى نازل شده است؟ پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:چنين نيست،ولى جبرئيل امين از سوى خداوند نزد من فرود آمد و گفت كه اين پيام را از سوى تو كسى نرساند مگر خود تو يا كسى از تو و على از من است و پيام مرا نرساند مگر على ⁽¹⁾.- زبير بن بكّار بن زبير بن عوّام كه از بنى اميه بود در حديثى از ابن عبّاس مى‌گويد:روزى با عمر بن خطّاب در كوچه‌هاى مدينه راه مى‌رفتيم كه به من گفت:اى ابن عبّاس!تنها گمان من آن است كه دوست تو مورد ستم قرار گرفته است.گفتم:اين ستم را از او دور كن.پس او دست خود را از دست من كشيد و رفت و در حالى كه مدّتى زير لب لند لند مى‌كرد بايستاد و من خود را به او رساندم.پس گفت:اى ابن عبّاس گمان مى‌كنم اين ستم را از او باز نمى‌دارند مگر به سبب آن كه او را كوچك مى‌شمارند.گفتم:به خدا سوگند، خداوند او را كوچك نشمرد هنگامى كه دستور داد سورۀ برائت ⁽²⁾را از دوست تو بستاند.».

ابن عبّاس مى‌گويد:در پى اين سخن او به من پشت كرد.

مبحث پنجم:در گرد آوردن ويژگى‌هاى متضاد:

همگان اختلافى در اين ندارند كه امير المؤمنين(علیه السلام)پارساترين فرد زمان خويش به شمار مى‌آمد كه دنيا را سه طلاقه كرده بود و روز را روزه و شب را به عبادت مى‌گذراند و با جو كوبيده‌شدۀ بدون چربى افطار مى‌كرد و براى آن كه حسن و حسين آن را با پى يا روغن چرب نكنند بر آن مهر مى‌نهاد[در ظرف خوراك را مى‌بست].كسى كه چنين وضعى داشته باشد غالبا كم نيرو خواهد بود و امير المؤمنين(علیه السلام)نيرومندترين مردم بود.او در خيبر را كند كه هفتاد نفر مسلمان از انجام آن ناتوان بودند و آن را چندين ذرع پرتاب كرد و سپس به جايگاه خود بازگرداند و آن را پلى كرد بر روى گودال.على بيش‌تر وقتش را به كشت و كشتار در جنگ‌ها مى‌پرداخت و كسى كه چنين باشد سنگدل و دژم خواهد بود در حالى كه امير المؤمنين شخصى بود مهربان با دلى نازك و به همين سبب منافقان به سبب نيكويى اخلاق حضرت به شوخ مسلكى نسبتش مى‌دادند.

مبحث ششم:در گزيده‌هايى اندك از سخنان حضرت:

امام(علیه السلام)پيشواى فصيحان و جلودار بليغان بود،تا جايى كه گفته شده سخن او بالاتر از سخن مخلوق و پايين‌تر از سخن مخلوق است،و خطيبان،سخن از او آموختند ⁽¹⁾.

على(علیه السلام)مى‌فرمايد:خداى رحمتتان كند از گذرگاهتان براى قرارگاهتان(توشه) برگيريد و نزد كسى كه رازهاى شما را مى‌داند پرده‌هاى خود را مدريد و دلهايتان را از دنيا خارج ننماييد پيش از آن كه بدنهاتان را از آن بيرون برند.پس شما براى آن سراى آفريده شده‌ايد و در اين سراى محبوس هستيد.هنگامى كه آدمى قالب تهى كرد فرشتگان گويند:چه پيش فرستاده است؟و مردم گويند:چه پس فرستاده است؟خدا شما را بيامرزد قسمتى را پيش بفرستيد كه سود شما در آن است و همه را باز مگذاريد كه بر زيان شماست.

دنيا چونان شرنگى است كه اگر كسى آن را نشناسد سركشد.

نيز مى‌فرمايد:اى مردم!موجهاى فتنه‌ها را به كشتى‌هاى نجات و رستگارى شكافته از آن‌ها عبور كنيد و تاجهاى مفاخرت و بزرگى را از سر به زمين گذاريد و از راه مخالفت، منحرف گرديده قدم بيرون نهيد.رستگار مى‌شود كسى كه با پر و بال قيام كند يا راحت و آسوده است آن كه تسليم شده در گوشه‌اى منزوى گردد،اين مانند آب متعفّن بدبويى است و لقمه‌اى است كه در گلوى خورندۀ آن گرفته مى‌شود،و آن كه ميوه را در غير وقت رسيدن بچيند مانند كسى است كه در زمين غير زراعت كند.پس اگر سخنى بگويم مى‌گويند براى حرص به امارت و پادشاهى است و اگر خاموش نشسته سخنى نگويم مى‌گويند از مرگ و كشته شدن مى‌هراسد.هيهات پس از اين همه پيشامدهاى سهمگين و پى در پى سزاوار نبود،چنين گمانى در بارۀ من برده شود و حال آن كه سوگند به خدا انس پسر ابو طالب به مرگ بيش‌تر است از انس نوزاد به پستان مادرش،بلكه سكوت من براى

آن است كه فرو رفته‌ام در علمى كه پنهان است و اگر ظاهر و هويدا نمايم آن چه را كه مى‌دانم هر آينه شما مضطرب و لرزان مى‌شويد مانند لرزيدن ريسمان در چاه ژرف.

نيز مى‌فرمايد:زندگى جز به دين نيست و مرگ جز به انكار يقين.پس از آب گوارا بنوشيد تا از خواب بيدار شويد و دور باشيد از شرنگ‌هاى مرگبار.

نيز حضرت(علیه السلام)به هنگام شنيدن سخنان مردى كه دنيا را نكوهش مى‌كرد فرمود:

محقّقا دنيا سراى راستى است براى كسى كه آن را باور دارد و سراى ايمنى است براى كسى كه فهميد و آن چه را كه خبر داد دريافت و سراى توانگرى است براى كسى كه از آن توشه بردارد،جاى عبادت پيامبران خداست و جاى فرود آمدن وحى خدا و جاى نماز گزاردن فرشتگان خدا و جاى بازرگانى دوستداران خداست كه در آن رحمت و فضل به دست آورده و سودشان بهشت بود.پس كيست دنيا را نكوهش مى‌كند در حالى كه (مردم را)به دورى خود(از آن‌ها)آگاه ساخت و به جدايى خويش ندا داد و خود و اهلش را به فناء و نيست شدن خبر داد و آنان را با شادى خويش به شادى(آخرت) آرزومند گردانيد و براى ايشان با گرفتارى خود گرفتارى(آخرت)را نشان داد براى ترس و بيم و بر حذر بودن و براى ترغيب و خواستارى.اى نكوهندۀ دنيا كه به نيرنگ او فريفته‌شده‌اى،چه هنگام دنيا تو را فريفت؟آيا به جاهاى بر خاك افتادن پدرانت و پوسيده شدن آن‌ها يا به خوابگاه‌هاى مادرانت زير خاك؟چه بسيار با دست‌هاى خود يارى نمودى و چه بسيار با دسته‌هايت پرستارى كردى؟براى آنان بهبودى طلبيدى و از اطبّا،فايدۀ دارو پرسيدى و بر ايشان دوا خواستى،ولى با خواست خود آن‌ها را سود نرساندى و با همراهى خود براى آن‌ها بهبودى به ارمغان نياوردى.دنيا فرو افتادن و خفتن ايشان را براى تو سرمشق قرار داد،زيرا گريه‌ات براى تو سودى نخواهد داشت و دوستانت تو را بى‌نياز نخواهند كرد.

نيز مى‌فرمايد:البتّه هيچ يك از شما نبايد اميد برد مگر خدايش را و البتّه نبايد بهراسد مگر از گناهش،و البتّه نبايد يك دانشمند به هنگام سؤال از آن چه نمى‌داند نبايد شرم كند از اين كه بگويد:خدا داناتر است.شكيبايى در ايمان همچون سر است براى پيكر،و كسى كه شكيبايى ندارد ايمان ندارد.

هر سخنى كه در آن ياد خدا نباشد بيهوده است و هر سكوتى كه در آن انديشه نباشد

سهو است و هر نگاهى كه در آن عبرت آموزى نباشد لهو است.

آن كس كه با فروش نفس خويش آن را آزاد كرد همچون كسى نيست كه آن را فروخت و هلاكش كرد.

نيكويى ادب،به جاى حسب و نسب است. زاهد در دنيا هر چه آراستگى‌اش فزونى يابد بيش‌تر به دنيا پشت مى‌كند. دوستى پيچ در پيچ‌ترين انساب و علم،شريف‌ترين حسب‌هاست. كسى كه دوستدار فضايل باشد از كارهاى حرام كناره مى‌گيرد. نهايت بخشش آن است كه تمام نيروى خود را عطا كنى. جهل انسان نسبت به معايبش از بزرگ‌ترين گناهان اوست. عفاف كامل،خشنودى است به كفاف.

به هنگام يورش دشمنت لغزش دوستت را ناديده بگير.

اعتراف نيكو،ارتكاب به گناه را از ميان مى‌برد.

بدترين توشه براى رستاخيز،جمع كردن ستم بندگان است.

روزگار دو گونه است:روزى با تو و روزى بر تو.اگر با تو بود سرمست مشو و اگر بر تو بود شكيب ورز.

اگر اجل دانسته آيد آرزو كوتاه گردد.چه بسا ارجمندى كه خويش او را به خوارى كشانده و چه بسا خوارى كه خويش او را ارجمند ساخته است.

ارزش هر كس به آن چيزى است كه نيكو مى‌گرداند.

مردم،فرزندان آن چه كه نيكو مى‌پندارند هستند.

آن كه با خردمندان رايزنى كند به راه درست راهنمايى شود.

هر كه به اندك قانع شود از بسيارى امور بى‌نياز گردد و هر كه از بسيارى امور بى‌نياز نگردد به امور پست نيازمند افتد.

كارها رام و پيرو احكام قضا و قدر است به طورى كه(گاهى)تباهى در تدبير و عاقبت انديشى مى‌باشد. مؤمن از خويش در رنج است و مردم از او در آسايش.

بهترين عبادت شكيبايى است و خاموشى و انتظار فرج.

حلم،وزير مؤمن،علم،دوست او،مهربانى،برادر او،نيكى پدرش و صبر فرماندۀ لشكريان اوست.

سه چيز از گنجينه‌هاى بهشت است:پنهان داشتن صدقه،و پنهان داشتن مصيبت،و

پنهان داشتن بيمارى.

به هر كه خواهى نيازمند شود تا اسيرش گردى و از هر كه خواهى بى‌نياز شود تا همسنگش گردى و به هر كه خواهى تفضّل كن تا اميرش باشى.

با تبهكارى بى‌نيازى نيست و حسود راحتى و ملول دوستى ندارد.

بخشندگى از كرم طبيعت است و منّت نهادن موجب تباه شدن نيكوكارى و ترك پيمان دوست موجب گسستن پيوند.

دعاى چهار كس رد نمى‌شود:دعاى امام عادل براى رعيّت،دعاى پدر نيكوكار براى فرزندش،دعاى فرزند نيكوكار براى پدرش و دعاى شخص ستمديده كه خداوند مى‌فرمايد:سوگند به عزّت و جلالم اگر چه پس از اندكى هر آينه به تو يارى خواهم رساند.

خندان معترف به گناهش بهتر است از گريانى كه بر خدايش جرأت يابد.

هر كه انسانى را اميدوار سازد اين انسان او را بزرگ خواهد داشت و هر كه به شناخت چيزى نايل نيايد آن را معيوب شمارد.

نيز مى‌فرمايد:شگفت‌ترين عضو انسان قلب اوست كه براى آن اوصاف پسنديده و صفات ناپسنديده‌اى است.اگر اميد و آرزو بدان روى كند طمع و آز خوارش مى‌گرداند و اگر طمع در آن به جوش آيد حرص تباهش سازد و اگر نوميدى به آن دست يابد حسرت و اندوه مى‌كشدش و اگر غضب و تندخويى براى آن پيش آيد خشم به آن سخت گيرد و اگر رضا و خشنودى آن را همراه شود خوددارى را فراموش نمايد و اگر ناگهان ترسى به آن رسد دورى جستن(از كار)مشغولش سازد و اگر نعمتى پى در پى بدو رسد سرفرازى او را در بر گيرد و اگر به آن مصيبت و اندوه رو كند بى‌تابى رسوايش نمايد و اگر مالى بيابد توانگرى ياغى‌اش گرداند و اگر بى‌چيزى آن را بيازارد؛بلا و سختى گرفتارش كند،و اگر گرسنگى بر آن سخت گيرد ناتوانى از پا درآوردش و اگر سيرى‌اش بسيار گشته از حد بگذرد شكمپرى به رنج اندازدش.پس هر كوتاهى از حد به آن زيان رساند و هر بيشى از حدّ آن را تباه گرداند.

نيز مى‌فرمايد:كار نيكو موجب پيشگيرى از خرابى و مهربانى موجب بركنار ماندن از لغزش است.

نيز حضرت(علیه السلام)به كميل بن زياد مى‌فرمايد:اى كميل!اين دل‌ها ظرف‌ها هستند و بهترين آن دل‌ها نگاهدارنده‌ترين آن‌هاست،پس از من نگاه دار و به ياد داشته باش آن چه به تو مى‌گويم:

مردم سه دسته‌اند:عالم ربّانى و طالب علم و آموزنده‌اى كه بر راه نجات و رهايى يافتن است و مگسان كوچك و ناتوانند كه هر آوازكننده‌اى را پيروند و با هر بادى مى‌روند.از نور دانش روشنى نطلبيده‌اند و به پايۀ استوارى پناه نبرده‌اند.

اى كميل!محبّت عالم دينى است كه بدان پاداش داده مى‌شود و عالم در پرتو آن اطاعت از خدايش را در زمان حيات به دست مى‌آورد و پس از مرگ پسنديده گويى‌ها به دست مى‌آورد.اى كميل بن زياد!علم بهتر از مال است،علم تو را پاس مى‌دارد و تو مال را پاس مى‌دارى.اى كميل بن زياد!علم بهتر از مال است،علم تو را پاس مى‌دارد و تو مال را پاس مى‌دارى.مال با خرج كردن كم مى‌شود در حالى كه علم با انفاق فزونى مى‌يابد.

علم،فرمانروا و مال،فرمانبر و مغلوب است.اى كميل!گردآوردندگان دارايى‌ها تباه شده‌اند در حالى كه زنده هستند(اگر چه زنده‌اند ولى غرور و طغيان هلاكشان خواهد كرد)و علما تا روزگار پايدار است پايدار خواهند بود.وجودشان گم شده است و صورت‌هايشان در دل‌ها برقرار است.آگاه باش اين جا علم فراوانى نهفته است-و به دست مبارك به سينۀ خود اشاره فرمود-كاش براى آن يادگيرندگانى مى‌يافتم،آرى البته مى‌يابم ولى تيزفهمى است كه از او مطمئن نيستم(زيرا)دست افزار دين را براى دنيا به كار مى‌برد و با حجّت‌هاى خدا بر اولياى او و با نعمت‌هايش بر بندگان او برترى مى‌جويد،يا مى‌يابم فرمانبرى را براى ارباب دانش كه او را در گوشه و كنار خود بينايى نيست،به نخستين شبهه‌اى كه روى دهد شك و گمان خلاف در دل او آتش مى‌افروزد.

بدان كه نه اين اهل مى‌باشد و نه آن.يا مى‌يابم كسى را كه در لذّت و خوشى زياده روى كرده به آسانى پيرو شهوت و خواهش نفس مى‌شود يا كسى را كه شيفتۀ گرد آوردن و انباشتن است.اين دو هم از نگهدارندگان دين نيستند.نزديك‌ترين مانند به اين دو چهار پايان چرنده مى‌باشند.در چنين روزگارى علم به مرگ حاملان و نگاهدارندگان مى‌ميرد.بار خدايا آرى زمين خالى و تهى نمى‌ماند از كسى كه به حجّت و دليل خدا دين خدا را براى مردم بر پا دارد(و آن كس)يا آشكار و مشهور است يا ترسان و پنهان تا حجّتها و دليل‌هاى روشن خدا از بين نرود،و ايشان كجايند.به خدا سوگند در شمار

بسيار اندك هستند و در منزلت و بزرگى نزد خدا بسيار بزرگوارند.خداوند در پرتو ايشان حجّت‌ها و دليل‌هاى روشن خود را حفظ مى‌كند تا آن‌ها را به مانندانشان سپرده در دل‌هاشان كشت نمايند.علم و دانش با حقيقت ايمان به ايشان يكباره روى آورده و با آسودگى و خوشى يقين و باور به كار بسته‌اند و سختى و دشوارى اشخاص به ناز و نعمت پرورده را سهل و آسان يافته‌اند و به آن چه نادانان دورى گزينند انس و خو گرفته‌اند و با بدن‌هايى كه روحهاى آن‌ها به جاى بسيار بلند آويخته در دنيا زندگى مى‌كنند.آنانند در زمين امينان و حجّت‌هاى خدا بر بندگان او.حضرت سپس آهى دردآلود كشيد و فرمود:آه،چه اشتياقى به ديدن آن‌ها دارم و سپس دستش را از دست كميل كشيد و به او فرمود:اگر مى‌خواهى برگرد.

نيز مى‌فرمايد:ذمۀ من گرو سخنانى است كه مى‌گويم و تمام آن‌ها را ضمانت مى‌كنم.

[همۀ خير در كسى است كه قدر آن را شناسد]و در جهل انسان همين بس كه قدر خود را نشناسد.

نيز مى‌فرمايد:دشمنترين خلايق نزد خدا دو مردند:مردى كه خداوند او را به خود واگذاشته پس از راه راست منحرف گرديده و به سخن بدعت آور و دعوت مردم به ضلالت و گمراهى،دل داده است،پس اين مرد سبب فتنه و فساد است براى كسى كه به واسطۀ او در فتنه واقع شده و گمراه است از راه كسى كه پيش از او به راه راست رفته و گمراه‌كننده است كسانى را كه در زنده بودن و بعد از مردنش از او پيروى مى‌كنند.بار گناهان غير خود را حمل كرده و در گرو گناه خويش هم مى‌باشد.و مردى كه نادانى‌ها را در خود جمع كرده مردم نادان را گمراه مى‌كند.در تاريكى‌هاى فتنه و فساد فرو رفته است،از ديدن هدايت كور است.عوام او را دانا مى‌نامند و حال آنكه نادان است،صبح كرد هر روز و در پى زياد كردن چيزى بود كه كم آن بهتر از بسيار است تا اين كه به آن رسيد و سيراب گرديد از آب متعفّن گنديده و پر شد از مطالب بيهوده.ميان مردم براى حكم دادن نشسته و به آن چه كه بر غير او اشتباه است خود را دانا مى‌داند.اگر به او يكى از مسائل مشكله عرضه شود در پاسخ آن سخنان بى‌معنى بيهوده از رأى خود تهيه نموده و به درستى آن چه در جواب گفته يقين دارد.او در خلط نمودن شبهات مانند تنيدن تار عنكبوت است.نمى‌داند آيا درست حكم كرده يا به خطا رفته است.باور نمى‌كند كه

بر خلاف آن چه گفته ديگرى را دانشى است.اگر چيزى را با چيزى بسنجد رأى خود را تكذيب نمى‌كند و اگر مسأله‌اى براى او مبهم ماند آن را به سبب آگاهى خود از جهل خويش پوشيده مى‌دارد تا نگويند فلانى ناآگاه است و لذا بدون آگاهى اقدام مى‌كند.او به راهى درمى‌آيد كه پيش راه خود را نمى‌بيند و بر مركب شهوت سوار است.در نادانى‌ها بسيار اشتباه مى‌كند از آن چه نمى‌داند پوزش نمى‌خواهد تا سالم بماند و در علم،جواب دندان‌شكنى نمى‌دهد تا سود برد.روايات را به باد مى‌دهد مانند بادى كه گياه خشك و بى‌فايده را پراكنده مى‌كند.ميراث‌ها از او به آواز بلند مى‌گريند(كه به صاحبانش نرسيده)و خون‌ها(به زبان حال)از او در فغانند.او با داورى خود نواميس حرام را حلال و حلال را حرام كرده و از صادر كردن آن چه به او رسد سالم نمى‌ماند و از كوتاهى خود هم پشيمان نمى‌شود.

اى مردم!بر شما باد طاعت و شناخت كسى كه به جهالت نسبت به او معذور نخواهيد بود.پس علم همان است كه آدم و همۀ پيامبران افضل تا محمّد خاتم الأنبياء در خاندان پيامبرتان محمّد(صلی الله علیه و آله)فرود آورد.پس كجا سرگردانيد و به كجا روانيد؟اى كسانى كه از پشت اصحاب كشتى نوح نجات يافتيد اين چونان همان كشتى است در ميان شما، پس بدان درآييد.همان گونه كه در آن نجات يافت هر كه نجات يافت در اين نيز هر كه بدان درآيد نجات يابد.من سوگند حق مى‌خورم كه در گرو سخن خويشم و من از روى بى‌ميلى به كارى نپردازم.واى به حال كسى كه از سوار شدن به اين كشتى باز ماند و واى بر كسى كه از سوار شدن به اين كشتى باز ماند.آيا سخن پيامبرتان در بارۀ آن‌ها به شما نرسيده هنگامى كه در حجّة الوداع فرمود:من در ميان شما دو شىء گرانبها مى‌نهم كه تا هنگامى كه به آن دو چنگ در زنيد گمراه نگرديد:كتاب خدا و خاندان من(اهل بيتم)، اين دو از يك ديگر جدا نمى‌شوند تا كنار حوض كوثر بر من وارد شوند،پس بنگريد چگونه در آن دو از پى من مى‌آييد.اين است همان آب نوشيدنى و گوارا و اين آب نمكين و شور كه بايد از آن كناره گيريد.

نيز مى‌فرمايد:مسأله‌اى از احكام دين از يكى از علما پرسيده مى‌شود.او به رأى خود راجع به آن فتوا مى‌دهد.همان مسأله از قاضى ديگرى سؤال مى‌شود،فتواى او بر خلاف قاضى اوّلى است،آن گاه ايشان با حكمهاى خلاف يك ديگر نزد پيشوايى گرد مى‌آيند كه

آن‌ها را قاضى قرار داده است،قاضى القضاة رأى همۀ آن‌ها را درست مى‌داند در صورتى كه خداى ايشان يكى و پيغمبر آن‌ها يكى و كتابشان يكى است.آيا خداوند سبحان ايشان را امر فرموده است كه مخالف يك ديگر فتوا بدهند آنان هم فرمان او را پيروى كرده‌اند؟يا اين كه آنان را از اختلاف نهى نموده است و آن‌ها معصيت و نافرمانى كرده‌اند،يا اين كه خداى متعال دين ناقصى فرستاده و براى اتمام آن از ايشان كمك و يارى خواسته است؟ يا اين كه خود را شريك خداوند مى‌دانند و حكمى مى‌دهند كه او هم راضى است؟يا اين كه خداوند دين كاملى فرستاده است و حال آن كه خداوند مى‌فرمايد:«هيچ چيز را در قرآن فروگذار نكرده‌ايم» ⁽¹⁾و«در آن هر چيزى بيان شده است»،و ذكر فرموده است كه بعضى از قرآن،بعضى ديگر را تصديق مى‌كند و اختلافى در آن نيست و لذا فرموده است:«اگر اين قرآن از جانب غير خدا بود هر آينه در آن اختلاف بسيار مى‌يافتند»،و اين كه قرآن ظاهرش زيبا و باطن آن ژرف و بى‌پايان است و عجايب و غرايب و تاريكى‌ها از ميان نمى‌رود مگر در پرتو آن.

نيز حضرت(علیه السلام)مى‌فرمايد:اى آدميزاده!چنين نباشد كه بيش‌تر همّ تو روزى از تو باشد كه اگر از دستت رود از اجل تو به شمار نيايد.هر روزى كه بيايد كه تو در آن حضور داشته باشى خداوند روزى تو را خواهد داد، و بدان كه هرگز نخواهى توانست چيزى بيش از نيرويت به دست آورى مگر آن كه براى ديگرى ذخيره كنى.به وسيلۀ آن بهرۀ تو در دنيا فزونى مى‌گيرد و وارث تو از آن برخوردار مى‌گردد و با آن در روز رستاخيز».

حساب تو طولانى مى‌گردد،پس از آن چه در زندگى دارى برخوردار شود و براى رستاخيزت توشه‌اى پيش فرست كه جلوى روى تو باشد،چرا كه راه دور است و قرارگاه،قيامت و جاى وارد شدن بهشت و دوزخ.

سخنان و پندها و حكمت‌هاى حضرت(علیه السلام)بيش از آن است كه به شماره درآيد و ما براى جلوگيرى از بى‌حوصلگى آن را طولانى نمى‌گردانيم،زيرا آن،موضوع كتاب ديگرى است.

باب دوم:فضايل به دست آمده از خارج:

اشاره

كه مباحثى را در بر دارد:

مبحث اوّل:در نسب حضرت(علیه السلام):

بدون ترديد خويشى و نزديكى با پيامبر(صلی الله علیه و آله) مزيّت و فضيلتى است بر ديگرى و به همين سبب خداوند متعال آن‌ها را به بهرۀ خويشاوندى مشرّف گردانيده فرموده است: وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ⁽¹⁾-،و نيز فرموده است: وَ إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ ⁽²⁾-،و براى بزرگداشت و تجليل آن‌ها صدقه را بر ايشان حرام كرده است،و هر كه به پيامبر نزديك‌تر باشد مقامى والاتر دارد. امير المؤمنين(علیه السلام)مى‌فرمايد:هيچ كس با ما اهل بيت سنجيده ⁽³⁾-نمى‌شود ⁽⁴⁾.

جاحظ-كه دشمن امير المؤمنين(علیه السلام)است-مى‌گويد:راست گفت على(علیه السلام)،چگونه كسى با قومى سنجيده شود كه از ايشان است پيامبر اكرم و اطيبان؛على و فاطمه،و سبطان؛حسن و حسين،و شهيدان؛حمزۀ اسد اللّه و جعفر ذو الجناحين؛و سيد وادى؛ عبد المطلب،و ساقى حاجيان؛عبّاس،و حكيم بطحاء و نجده،ابو طالب،و خير در ميان آنان است و انصار،انصار ايشان است و مهاجر،كسى است كه به سوى آن‌ها و با آن‌ها هجرت كند،و صدّيق،كسى است كه آن‌ها را تصديق كند،و فاروق،كسى است كه در بارۀ آن‌ها ميان حق و باطل تفاوت نهد،و حواريون حقيقى حواريون آن‌هاست و ذو شهادتين از آن روست كه به آن‌ها شهادت داده است.خيرى نيست مگر در ميان آن‌ها و براى آن‌ها و از آن‌ها و با آن‌ها؟پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)اهل بيت خود را با اين سخن مشخّص مى‌سازد: من در ميان شما دو جانشين مى‌نهم كه يكى بزرگ‌تر از ديگرى است؛كتاب خدا،ريسمانى كشيده شده از آسمان به زمين و عترت من كه همان اهل بيت منند.خداوند لطيف خبير مرا آگاهانده است كه اين دو هرگز از يك ديگر جدا نشوند تا كنار حوض كوثر بر من وارد آيند ⁽¹⁾.

اگر آن‌ها چون ديگران بودند. عمر به هنگام تقاضاى دامادى على(علیه السلام)نمى‌گفت:از پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه مى‌فرمود:«در روز رستاخيز هر سبب و نسبى گسسته است جز سبب و نسب من» ⁽²⁾.

اگر در بارۀ آيات شريفۀ مربوط به على(علیه السلام)و مقامات والاى او[و فضايل درخشنده‌اش]كتابى مستقل بنگاريم بايد طومارهاى بسيارى را به نگارش،سياه كنيم.

ريشه‌اش درست،خاستگاهش والا،شأنش بزرگ،كارش سترگ،دانشش فراوان،بيانش شگفت،زبانش سخنور،سينه‌اش گشاده،خويش چونان ريشه‌اش و سخنش گواه قدمتش.اين سخن دشمن اوست.صلّى اللّه عليه و آله.

مادرش:فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف است.پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)در دامان او پرورش يافت و مادر پيامبر به شمار مى‌آمد.فاطمه در آوردن ايمان،سبقت داشت و با/.

پيامبر به مدينه هجرت كرد و چون درگذشت پيامبر كارهاى او را عهده‌دار شد و با پيراهن خود تكفينش كرد و چون گودى قبر به لحد رسيد پيامبر(صلی الله علیه و آله)با دست خود آن را كند و خاك آن را با دستش خارج كرد و در گورش بخفت.سپس فرمود:خداست كه زنده مى‌كند و مى‌ميراند در حالى كه خود او زنده‌اى است نامى را.خدايا مادرم فاطمه دختر اسد را بيامرز و حجّتش را بدو تلقين كن و گور و جايگاه واردشدنش را بر او فراخ گردان به حق پيامبرت محمّد و پيامبران پيش از من كه تو رحم‌كننده‌ترين رحم‌كنندگان هستى.

پيامبر او را تلقين داد و از حضرتش شنيده مى‌شد كه مى‌فرمود:پسرت پسرت،نه جعفر و نه عقيل. به حضرت(صلی الله علیه و آله)گفته شد:يا رسول اللّه!ديديم با مادر على آن كردى كه با هيچ كس جز او چنين نكرده بودى.او را با پيراهن خود تكفين كردى و سرش را در گور نهادى و به او گفتى:پسرت پسرت،نه جعفر و نه عقيل.دليل آن چه بود؟ حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:روزى به او ياد آور شدم كه در رستاخيز همۀ مردم،عريان و پابرهنه برانگيخته شوند.او گفت:«واى چه زشت خواهد بود آن گاه».گفتم:تو را با پيراهن خود كفن مى‌كنم تا در آن روز تو را بپوشاند.چنين كردم و در گورش نهادم تا از فشار قبر در امان باشد.دو فرشته بر او فرود آمدند و گفتند:خدايت كيست؟گفت:اللّه خداى من است.به او گفتند:پيامبرت كيست؟گفت:محمّد پيامبر من است.گفتند:امام تو كيست؟ او به لرزه افتاد.بدو گفتم:پسرت پسرت،نه جعفر و نه عقيل.او نخستين هاشمى است كه از سوى پدر و مادر به هاشم مى‌رسد.

پدرش ابو طالب،عبد مناف بن عبد المطّلب-شيبة الحمد كه نسب او و نسب پيامبر(صلی الله علیه و آله)در او به يك ديگر مى‌رسد-بن هاشم بن عبد مناف بن قصىّ بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤى بن غالب بن فهر بن مالك بن نضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر بن نزار بن معدّ بن عدنان بن مبدع بن منيع بن ادد بن كعب بن يشجب بن يعرب بن هميسع بن قيدار بن اسماعيل بن ابراهيم خليل(علیه السلام)است.

او پسر عموى تنى پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)است و دو عمويش حمزه و عبّاس مى‌باشند و برادرانش جعفر و عقيل و دو پسرش حسن و حسين و همسرش سرور بانوان جهان است.او واسطة العقد كمال است كه نزد خدا به افضال و كمال مخصوص گرديده است.

مبحث دوم:در ازدواج با فاطمه عليها السلام:

ابن عبّاس مى‌گويد:نام فاطمه دختر پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)برده مى‌شد و كسى نام او را نزد پيامبر نمى‌برد مگر آن كه پيامبر از او روى بر مى‌تافت و مى‌فرمود:چشم انتظار آنم كه تكليف اين كار از آسمان روشن شود،زيرا تكليف او در اختيار پروردگار است.

سعد بن معاذ انصارى به على بن ابى طالب(علیه السلام)گفت:به خدا سوگند به نظر من پيامبر براى فاطمه جز تو را نمى‌خواهد.

على(علیه السلام)فرمود:من چيزى ندارم اگر از من طلبى كند و حضرتش(صلی الله علیه و آله)مى‌داند كه نه سيمى دارم نه زرى.سعد به او گفت:تو را سوگند مى‌دهم كه حتما چنين كن.على گفت:

چه بگويم؟سعد گفت:بگو نزد تو آمده‌ام تا فاطمه را از خدا و پيامبر خواستگارى كنم.

على نزد پيامبر رفت و به حضورش رسيد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:گويى نيازى دارى؟گفت:

آرى.پيامبر فرمود:نيازت چيست؟عرض كرد:آمده‌ام تا فاطمه دختر محمّد را از خدا و پيامبرش خواستگارى كنم.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:خوش آمدى و درودت باد.على(علیه السلام)اين خبر را به آگاهى سعد رساند.سعد گفت:دختر پيامبر را منكوحۀ تو مى‌دانم،زيرا او نه خلف وعده مى‌كند و نه دروغ مى‌گويد.پيامبر در آن شب بلال را خواند و گفت:دخترم فاطمه را به ازدواج پسر عمويم درآوردم و دوست دارم اخلاق امّت من آن باشد كه به هنگام ازدواج طعام دهند.اى بلال به ميان گله برو و يك گوسفند و پنج مدّ جو بياور تا سفره‌اى پهن كنم و مهاجران و انصار را بر آن گرد آورم.بلال چنين كرد و سپس مردم را دعوت كرد و همگى بخوردند.سپس فرمود:اى بلال!اين خوراك‌ها را نزد مادرانت (همسران پيامبر)ببر و به آن‌ها بگو بخوريد و از آن اطعام هم بكنيد.بلال هم چنين كرد.

سپس پيامبر(صلی الله علیه و آله)بر زنان وارد شد و فرمود:من دخترم را به ازدواج پسر عمويم درآوردم و او را به على سپردم پس فاطمه را بپاييد.

آن‌ها به سوى فاطمه برخاستند و زيور آلات خود را به او آويختند و زيبايش كردند و در خانۀ او فرشى انداختند كه لايۀ آن ليف خرما بود و نيز يك پشتى و كسايى خيبرى و طشت و چند كوزه و ظرفى براى وضوگيرى و پوشش پشمى نازكى در خانه‌اش نهادند.

على(علیه السلام)نيز سلمان و بلال را فرستاد تا تمام ما يحتاج او را بخرند.پس چون وسايل در برابر على(علیه السلام)نهاده شد گريست و اشك‌هايش روان شد و سپس سر بر آسمان بلند كرد و گفت:خدايا!بركت بده به قومى كه بيش‌ترين ظروف آن‌ها سفالى است.

زنان،امّ ايمن را براى پذيرايى كنار در نهادند.سپس پيامبر(صلی الله علیه و آله)فاطمه را خواند.

فاطمه چون پيامبر را به همراه همسرش ديد گريه كرد.پس پيامبر دست فاطمه و على را گرفت و چون خواست دست آن‌ها را به يك ديگر دهد گريست.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:من تو را از نزد خود به ازدواج درنياوردم بلكه خداوند در آسمان، عهده‌دار ازدواج تو بود و جبرئيل، خواستگارى‌كننده و خداوند عهده‌دار آن بوده است، و پروردگار به درخت طوبى دستور داده است تا پر از زيور و آذين و درّ و ياقوت گردد و سپس اين‌ها را پراكند و سپس به حور عين دستور داد آن‌ها را جمع كنند و بردارند تا روز قيامت به يك ديگر هديه دهند و بگويند.اين،افشاندۀ فاطمه است.من تو را به ازدواج بهترين خويش خود درآوردم،من تو را به ازدواج كسى درآوردم كه در دنيا سرور و در آخرت نيز سرورى است از نيكان.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)دست‌هاى على را در دست فاطمه نهاد و به آن دو فرمود:به خانۀ خود برويد.خداوند شما را با يك ديگر گرد آورد و خاطرتان را آسوده سازد.و با يك ديگر كارى نداشته باشيد تا من نزدتان آيم.

آن دو اطاعت كردند و در جاى خود نشستند و نزدشان امّهات مؤمنين(امّ المؤمنين‌ها)بودند و ميان آن‌ها و على پرده‌اى بود و فاطمه در ميان زنان قرار داشت.

سپس پيامبر(صلی الله علیه و آله)سر رسيد و داخل شد و زنان جز اسماء بنت عميس به شتاب گريختند.

اسماء هنگام رحلت خديجه حضور داشت و در آن هنگام ديده بود كه خديجه مى‌گريست.اسماء به او گفت:آيا مى‌گريى در حالى كه خانم زنان جهان هستى و همسر پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)كه با زبان خود تو را به بهشت مژده داده است؟خديجه به او گفت:از اين نمى‌گريم،ولى يك دختر در شب زفاف بايد زنى را در خدمت داشته باشد كه سرّش را نزد او نهد و در برآوردن نيازهايش از او يارى جويد و فاطمه نوجوان است و مى‌ترسم در آن هنگام كسى نباشد تا امور او را بر عهده گيرد.گفتم:خانم!نزد تو با خدا پيمان مى‌بندم كه اگر تا آن هنگام زنده ماندم جاى تو را در اداى اين مهم پر كنم.

چون آن شب رسيد پيامبر دستور داد همۀ زنان خارج شوند.همۀ زنان خارج شدند مگر اسماء.پس همين كه پيامبر خواست بيرون رود سايۀ مرا ديد و پرسيد.تو كه هستى؟ عرض كردم:اسماء بنت عميس.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:به تو دستور ندادم بيرون شو؟گفتم:

آرى،يا رسول اللّه و نمى‌خواهم خلاف دستور شما عمل كنم ولى به خديجه-رضى اللّه عنها-قول داده‌ام.من با پيامبر صحبت كردم و او گريست.و در حق من گفت از خدا مى‌خواهم تو را از بالا و پايين و روبرو و پشت و راست و چپ از شر شيطان رجيم حفظ كند.طشت را به من بده و آن را پر از آب كن.اسماء آن را پر از آب كرد.حضرت(صلی الله علیه و آله) آب در دهان خود كرد و سپس آن را از دهان بيرون ريخت و فرمود:خدايا!اين دو از من هستند و من از اين دو.خدايا همان گونه كه پلشتى را از من دور كردى و مرا كاملا پاك كردى،از آن‌ها نيز پلشتى را دور ساز و كاملا پاكشان گردان.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)سپس فاطمه را خواند و كف دستش را ميان دو دست او زد و بار ديگر به ميان دو شانه‌اش و بار سوم به فرق سرش و سپس بر پوست و گونۀ فاطمه دميد و او را بغل كرد و فرمود:بارخدايا!اين دو از من‌اند و من از اين دو.خدايا!همان گونه كه پلشتى را از من دور كردى و كاملا پاكم گردانيدى آن دو را نيز پاك گردان.سپس پيامبر از فاطمه خواست از آب آن طشت بنوشد و آبى از آن را مضممضه و استنشاق كند و وضو سازد و دستور داد طشت ديگرى آوردند و همان كرد كه در طشت اوّل.سپس در را به روى آن دو بست و رفت و پيوسته براى آن دو دعا مى‌كرد تا به اتاقش رفت و ناپديد شد و در دعايش هيچ كس را شريك على و فاطمه نساخت ⁽¹⁾.- ابن عباس مى‌گويد:چون شب ازدواج على و فاطمه رسيد پيامبر در جلوى فاطمه و جبرئيل در سمت راست او و ميكائيل در سمت چپ او و هفتاد هزار فرشته پشت سر او بودند كه تا پگاه،خداى را تسبيح مى‌گفتند و به پاكى يادش مى‌كردند ⁽²⁾.- اخبار پيرامون آن و نظايرش،بسى منتشر است كه خود از بزرگ‌ترين فضايل مى‌باشد [سپاس خداى را بر ولايت اهل بيت(علیه السلام)] ⁽³⁾.».

مبحث سوم:در برادرى على(علیه السلام)با پيامبر(صلی الله علیه و آله):

در كتاب مسند احمد بن حنبل ⁽¹⁾-به نقل از زيد بن ابى آدميّ آمده است كه گفته:بر پيامبر(صلی الله علیه و آله)وارد شدم-پس على(علیه السلام)داستان برادرى با پيامبر(صلی الله علیه و آله)را در ميان صحابه باز گفت.راوى مى‌گويد:على(علیه السلام)گفت:روحم برفت و پشتم بشكست آن گاه كه ديدم تو با اصحاب خود چنان مى‌كنى كه كردى.اگر اين از خشم تو بر من بود كه خشنودى و كرامت از آن توست.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:سوگند به خدايى كه مرا به حق به پيامبرى برگزيد من تو را برنگزيدم مگر براى خود.پس تو براى من همچون هارون هستى براى موسى،جز آن كه پس از من پيامبرى نيست و تو برادر و وارث من هستى ⁽²⁾

نظیر این سخن در صراط المستقیم 25/2-24 آمده است. سیّد شرف الدّین در مراجعات209/ می گوید: «روز برادری دوم،پنج ماه پس از هجرت در مدینه بود که پیامبر(صلی الله علیه و آله)میان مهاجران و انصار برادری برقرار کرد و در هر دو بار،پیامبر از میان آن ها علی را برای خود برمی گزیند و از میان آن ها او را برادر خود می گیرد تا با این کار او را بر دیگران برتری داده باشد». شریف مرتضی در شافی همان گونه که در بحار الانوار 332/38-331 از او نقل شده است می گوید: «نصّ پیامبر(صلی الله علیه و آله)دو گونه است:یکی با لفظ و صراحت دلالت بر امامت دارد و یکی در عمل و سخن به گونه ای پشت سر هم و همراه با نرمی،و پیش تر روشن کردیم که هر سخن یا عمل پیامبر دلالت دارد بر جدا کردن امیر المؤمنین(علیه السلام)از جماعت و اختصاص دادن او به رتبه ها و جایگاه های والایی که برای دیگران در کار نبود و این بنا به نصّ،گواه امامت علی است از آن نظر که گواه است بر عظمت جایگاه و برتری محرز او،و امامت پس از نبوّت،در دین بالاترین جایگاه است و کسی که در دین،برتر باشد و در قدر و منزلت، بزرگ تر و در صدق،پایدارتر باشد به امامت شایستگی بیش تری دارد و کسی که وضعش گواه چنین اموری باشد،خود گواه امامت او خواهد بود.روشنگر این امر آن است که اگر سلطانی پیوسته در طول عمر و فرماندهی اش سخنان و اعمالی را از خود نشان دهد که دلالت داشته باشد بر برتری محرز و اختصاص مؤکّد و دوستی نزدیک و یاری رساندن کسی از اطرافیانش،او با چنین کارهایی در نزد اهلش،نامزد بالاترین جایگاه پس از فرمانده خواهد بود،و همین گواه شایستگی اوست در به دست آوردن بهترین مقام ها و چه بسا دلالت این گونه اعمال قوی تر باشد از دلالت سخن،زیرا در سخن گاهی مجاز راه می یابد در حالی که مجاز در اعمال وارد نمی شود و قبلا روشن کردیم که امام باید شخص افضل باشد و شخص مفضول نمی تواند امام گردد،و برادری از جملۀ همین اعمال است که دلالت دارد بر نهایت فضل و اختصاص. وی پس از ردّ اعتراضاتی که در این زمینه وارد شده است می گوید:از جمله اموری که دلالت دارد بر این که این برادری اقتضای برتری و بزرگداشت دارد و صرفا برای یاری رساندن و همکاری نبوده است.

ظاهر خبرى است از امير المؤمنين(علیه السلام)در جاهاى مختلف كه با افتخار و سربلندى مى‌گفت:«من بندۀ خدا و برادر پيامبر خدا هستم و هر كه پس از من اين سخن را بگويد دروغگويى است اهل افترا».اگر در برادرى برترى محرزى نهفته نبود ديگر على بدان نمى‌باليد و دشمنانش بدين سخن چنگ در نمى‌افكند كه اين برادرى افتخارى ندارد و نيز اين گواه آن است كه اين برادرى وسيله‌اى است نيرومند در امامت و ركنى است استوار در استحقاق امامت،چه،حضرت(علیه السلام)در روز شورا هنگامى كه فضايل و مناقب و عوامل شايستگى امامت را در خود بر مى‌شمرد و فرمود:«آيا در ميان شما كسى جز من هست كه پيامبر ميان خود و او برادرى برقرار كرده باشد؟». علامۀ بياضى در صراط المستقيم 25/2 مى‌گويد: «ببينيد مرتبۀ على را كه خداوند به پيامبرش دستور مى‌دهد در ميان صحابه با او برادرى برقرار سازد و در ميان ايشان جز على كسى را نيافت كه شايستگى برادرى او را داشته باشد،زيرا على همانند پيامبر بود در نسب و خلوص در نسب و در آيۀ تطهير كه عصمتش بيان شده است و در آيۀ: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ كه امامتش روشن گشته است و اين كه حضرت(علیه السلام)در سورۀ برائت و رساندن آن،نفس خود پيامبر(صلی الله علیه و آله)به شماره آمده است،و نيز در اين سخن پروردگار كه: فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ در روز مباهله و گذر كردن از درون مسجد در حال جنابت و باز ماندن در او.

على(علیه السلام)در اين سخن بدان مى‌بالد و مى‌فرمايد: و از هنگامى كه ميان حاضران برادرى برقرار كرد. مرا خواند و با خود برادر كرد و فضل مرا آشكار ساخت هر خردمندى مى‌داند اگر كسى بر على پيشى جويد بر نظر او يعنى پيامبر(صلی الله علیه و آله)پيشى جسته است. ابن بطريق در عمده175/-172 هنگام برشمردن شباهت‌هاى ميان اين دو در نسب و عصمت و ولايت و تبليغ و همانندى و گشوده شدن در و شايستگى امامت،مسأله را به تفصيل آشكار مى‌سازد و سپس مى‌گويد: «پس همسانى و همانندى و همشكلى او به پيامبر(صلی الله علیه و آله)به اثبات مى‌رسد جز در آنچه كه پيامبر استثنا كرده است يعنى نبوّتى كه كسى در آن نظير پيامبر نيست،چه،پيامبر فرمود:جز آن كه پس از من پيامبرى نيست.از اين رو صحيح است پيامبر(صلی الله علیه و آله)بر اساس همانندى و همسانى در اين گونه منزلت‌ها و مشاركت با على در بيان جايگاهش در بهشت با مفادى كه در اخبار پيشگفته آمده است او را در دنيا و آخرت برادر خويش گيرد،امامى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)در بارۀ او مى‌فرمايد: اگر يارى شما با دست،به من نرسد يارى شما با زبان را از دست نخواهم داد». همين سخن را ابن بطريق در كشف الغمّه 330/1-329 نقل كرده است. شيخ مظفّر در دلائل الصّدق 419/2-418 مى‌گويد: «برادرى پيامبر(صلی الله علیه و آله)با على براى بهره‌مند شدن از غناى آن هنگام على(علیه السلام)كه با غنايم و جز آن به دست آمده يا رسيدن به منزلتى نبوده است كه بايد آن را متّكى به على دانست بى‌آن كه على به چيزى متّكى باشد بلكه مقصود پيامبر از برادرى با على،شناساندن منزلت او و بيان برترى‌اش بر ديگران بوده است،چرا كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)هر كس را با برادرش برادر مى‌كرد-چنان كه برخى از اخبار گواه آن است-زيرا اين به هميارى و همكارى نزديك‌تر است و براى تأليف قلوب ضرورى‌تر و لذا امير المؤمنين(علیه السلام)همسنگ پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) مى‌باشد،چنان كه آيۀ مباهله،على را خود پيامبر معرفى مى‌كند و اين خود،نماد امامت حضرت است و به همين سبب در روز شورا امير المؤمنين بدان احتجاج كرد و اين همان گونه است كه پيامبر اكرم در بسيارى از احاديث به اين سخن اشاره مى‌كند». نيز بنگريد به:قواعد المرام 186،صراط المستقيم 28/2-27.

راوى مى‌گويد:على گفت:يا رسول اللّه!ولى من از تو ارثى نمى‌برم.

پيامبر فرمود:پيامبران پيش از من ارثى نگذاشته‌اند.

على عرض كرد:پيامبران پيش از تو چه به ارث نهاده‌اند؟ پيامبر فرمود:كتاب خدا و سنّتشان ⁽¹⁾،و تو به همراه فاطمه در بهشت در كوشك من».

خواهى بود در حالى كه برادر و دوست من هستى.

پيامبر سپس آيۀ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ را تلاوت كرد كه يك ديگر را در راه خدا دوست دارند و به يك ديگر مى‌نگرند ⁽¹⁾.4.

فقيه ابن مغازلى شافعى ⁽¹⁾-از انس روايت كرده است كه مى‌گويد:روز مباهله رسيد و پيامبر(صلی الله علیه و آله)ميان مهاجران و انصار برادرى برقرار كرد و على در جايى ايستاده بود كه پيامبر او را مى‌ديد و جايش را در نظر داشت ولى ميان او و هيچ كس برادرى برقرار نكرد و على با چشم گريان بازگشت.پيامبر(صلی الله علیه و آله)جوياى او شد و فرمود:ابو الحسن چه كرد؟ گفتند:يا رسول اللّه!با چشم گريان بازگشت.پيامبر فرمود:اى بلال!برو و او را نزد من بياور.بلال به سوى على(علیه السلام)رفت و اين در حالى بود كه او با چشم گريان به منزل وارد شده بود.فاطمه گفت:چه چيز تو را گريانده است؟خداوند چشمت را نگرياند.على گفت:اى فاطمه!پيامبر ميان مهاجران و انصار برادرى برقرار كرد در حالى كه مرا مى‌ديد و جايم را زير نظر داشت با هيچ كس برادرم نساخت.فاطمه گفت:خداوند غمگينت نسازد شايد كه تو را براى خويش ذخيره كرده است.پس بلال گفت:اى على! پيامبر(صلی الله علیه و آله)را پاسخ گو.على(علیه السلام)نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)آمد و پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:چه چيز تو را گريانده است اى ابو الحسن؟على گفت:يا رسول اللّه!ميان مهاجران و انصار برادرى برقرار كردى در حالى كه مرا مى‌ديدى و جايم را زير نظر داشتى و مرا با هيچ كس برادر نكردى.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:من تو را براى خويش ذخيره كرده‌ام.آيا اين تو را شاد نمى‌كند كه برادر پيامبر باشى؟عرض كرد:آرى يا رسول!من كجا و برادرى تو كجا؟پس پيامبر دست على را گرفت و بر منبر بالايش برد و فرمود:خدايا!اين از من و من از اويم.آگاه باشيد كه او براى من همچون هارون است به موسى[جز آن كه پس از من پيامبرى نيست]،بدانيد هر كه من سرور اويم اين على نيز سرور اوست.

على(علیه السلام)با خوشحالى بازگشت و عمر بن خطّاب به دنبال او مى‌رفت و مى‌گفت:به بهد.

اى ابو الحسن!سرور ما و هر مسلمانى گشتى.

حذيفة بن يمانى ⁽¹⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)ميان مهاجران و انصار،برادرى برقرار كرد و هر كس را با همسنگش برادر ساخت و سپس دست على بن ابى طالب را گرفت و گفت:

اين برادر من است.

حذيفه مى‌گويد:رسول اكرم،سرور پيامبران و جلودار پرهيزگاران و فرستادۀ خداى جهانيان است كه همانند و همسنگى[در ميان مردم]ندارد[و على برادر اوست].

اخبار در اين باره بسيار است و اين منزلتى شريف و جايگاهى بزرگ است[كه مانند آن براى هيچ كس به دست نيامده است].

مبحث چهارم:در بستن درها:

پيامبر(صلی الله علیه و آله)امير المؤمنين(علیه السلام)را به فضيلتى اختصاص داد كه هيچ كس جز او در آن شركت نداشت.

احمد بن حنبل در مسند خود ⁽²⁾-به نقل از زيد بن ارقم روايت كرده است كه مى‌گويد:

گروهى از اصحاب پيامبر(صلی الله علیه و آله)درهايى داشتند كه به مسجد باز مى‌شد.روزى حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:اين درها را ببنديد مگر در على را.گروهى در اين باره اعتراض كردند.راوى مى‌گويد پيامبر(صلی الله علیه و آله)بپا خاست و خداى را سپاس گفت و ستايش كرد و فرمود:امّا بعد،به من دستور داده شده است اين درها را ببندم مگر در على را،و گروهى از شما اعتراض كرده‌اند.به خدا سوگند،چيزى را نبسته‌ام و نگشوده‌ام مگر آن كه مأمور به امرى شده‌ام و از آن پيروى كرده‌ام.

از كتاب مناقب ابن مغازلى ⁽³⁾-به نقل از عدىّ بن ثابت روايت شده كه گفته است:

پيامبر(صلی الله علیه و آله)به مسجد رفت و فرمود:خداوند به پيامبرش موسى وحى كرد كه براى من مسجدى پاك بنيان كن كه جز من و هارون و دو پسر هارون كسى در آن سكونت نورزد،و خداوند به من وحى كرده است كه مسجد پاكى بر پا كن كه جز من و على و دو پسر على كسى در آن سكونت نكند.

از حذيفة بن اسيد غفارى ⁽¹⁾-روايت است كه مى‌گويد:چون اصحاب پيامبر(صلی الله علیه و آله)به مدينه آمدند خانه‌اى نداشتند و در مسجد بيتوته مى‌كردند.پس پيامبر به آن‌ها فرمود:در مسجد بيتوته نكنيد كه گاهى محتلم مى‌شويد.سپس اين گروه،خانه‌هايى را در اطراف مسجد بنا كردند و درهاى آن را به روى مسجد قرار دادند و پيامبر(صلی الله علیه و آله)،معاذ بن جبل را به سوى ايشان فرستاد و او به ابو بكر ندا درداد و گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)به تو دستور مى‌دهد از مسجد بيرون شوى[و درت را ببندى].او گفت:به ديده منّت.درش را ببست و از مسجد بيرون رفت.پيامبر سپس او را به سوى عمر فرستاد و معاذ به او گفت:

پيامبر(صلی الله علیه و آله)به تو دستور مى‌دهد درى را كه به مسجد باز مى‌شود ببند و از مسجد خارج شو.او نيز گفت سخن خدا و پيامبر را به ديده منّت مى‌دارم جز آن كه از خدا آرزو مى‌كنم دريچه‌اى را در مسجد به من واگذارد.معاذ سخن عمر را به پيامبر رساند.پيامبر سپس او را نزد عثمان فرستاد در حالى كه رقيّه نزد او بود.او گفت:به ديده منّت پس درش را ببست و از مسجد بيرون شد.پيامبر سپس او را به سوى حمزه فرستاد،او نيز گفت:

فرمان خدا و رسول را به ديده منّت مى‌دارم و على ترديد داشت و نمى‌دانست كه آيا او از كسانى است كه در مسجد اقامت خواهد داشت يا از آن بيرون خواهد شد.پيامبر اتاقى از اتاقهاى مسجد را براى او ساخته بود.پيامبر به او فرمود:پاك و مطهّر در مسجد سكونت كن.سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله)به على به حمزه رسيد و به پيامبر عرض كرد:اى محمّد!ما را از مسجد بيرون مى‌كنى و جوانان فرزندان عبد المطلب را در مسجد نگاه مى‌دارى.

پيامبر خدا به او فرمود:اگر وحيى در كار نبود هيچ يك از شما را باقى نمى‌گذاشتم به خدا سوگند،اين را جز خدا بدو نداد و بشارتت باد كه تو از سوى خدا و رسولش بر خير و خوبى هستى.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او بشارت داد و او در روز احد شهيد شد.اين موجب شد برخى بر على حسد ورزند و در دل غصه خوردند ولى برترى على بر ايشان و ديگر صحابۀ پيامبر(صلی الله علیه و آله)بر آن‌ها آشكار شد.

اين خبر به پيامبر(صلی الله علیه و آله)رسيد و حضرت(صلی الله علیه و آله)به خطابه ايستاد و فرمود:گروهى از3.

مردان از اين كه من على را در مسجد سكنا دادم غمگين شده‌اند.به خدا سوگند من نه آن گروه را بيرون كردم و نه على را سكنا دادم.همانا خداوند عزّ و جلّ به موسى و برادرش وحى كرد كه مردم‌تان را در مصر در خانه‌هايى جاى دهيد و خانه‌هاتان را در قبله قرار دهيد و نماز بر پا داريد،و به موسى دستور داد در مسجدش سكونت نورزد و در آن نكاح نكند و جز هارون و فرزندان او را در آن وارد نسازد،و على براى من همچون هارون است براى موسى.او برادر من است در برابر خاندانم و مسجد من براى هيچ كس حلال نيست كه در آن زن به نكاح درآورد مگر براى على و فرزندانش،و هر كس با او بدى پيشه كند به اين سمت برود-و با دستش به طرف شام اشاره كرد ⁽¹⁾.ت.

مبحث پنجم:در مباهله:

قضيۀ مباهله دليلى است بر فضل كامل و پاكدامنى تامّ مولاى ما امير المؤمنين -عليه السلام-و افضل الصّلوات و اكمل التّحيات-و دو فرزند و همسرش-صلّى اللّه عليهم-،چه،پيامبر در نيايش به درگاه خدا و فراهم كردن دعايش براى دست يافتن به اجابت اين دعا،از آن‌ها يارى جست،و هنگامى كه اسلام،پس از فتح،انتشار يافت و سيطره‌اش توان گرفت گروه‌هايى نزد پيامبر آمدند كه از آن جمله كسانى بودند كه اسلام آورده بودند و گروهى از ايشان نيز امان مى‌خواستند تا در پرتو نظر حضرت(علیه السلام)نسبت به مردمشان به سوى آن‌ها باز گردند.از كسانى كه بر حضرت وارد شدند يكى نيز ابو حارثه

اسقف نجران بود به همراه سى مرد مسيحى كه در ميان ايشان،عاقب و سيّد و عبد المسيح نيز ديده مى‌شدند.آن‌ها به هنگام نماز عصر به مدينه آمدند در حالى كه جامه‌اى ديبا بر تن و صليبهايى به همراه داشتند.گروهى يهود نزد آن‌ها آمدند و گفتگويى ميان آن‌ها صورت گرفت.مسيحيان به آنان گفتند:شما چيزى نيستيد،و يهود به آن‌ها گفتند:شما چيزى نيستيد-همان گونه كه خدا اين را گفته است.

پس چون پيامبر نماز عصر بگزارد آن‌ها رو به سوى حضرتش(صلی الله علیه و آله)آوردند و در پيشاپيش آن‌ها اسقف قرار داشت.پس گفت:اى محمّد!در بارۀ مسيح چه مى‌گويى؟ حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:بندۀ خدا بود كه پروردگار او را برگزيد و انتخابش كرد.اسقف گفت:آيا براى او پدرى مى‌شناسى؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:او از نكاح به وجود نيامد تا پدرى داشته باشد.اسقف گفت:پس چگونه مى‌گويى او بنده‌اى است مخلوق در حالى كه تو بندۀ مخلوقى را نديده‌اى مگر آن كه از طريق نكاح باشد و پدرى داشته باشد؟ خداوند تبارك اين آيات را نازل كرد: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ ⁽¹⁾-،تا آن جا كه مى‌فرمايد:

فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ ⁽²⁾-.

پيامبر اين آيات را بر مسيحيان خواند و آن‌ها را به مباهله دعوت كرد و فرمود:

خداوند به من خبر داده است اندكى پس از مباهله عذابى بر مبطل نازل خواهد شد و حقّ از باطل آشكار مى‌شود.اسقف و اصحابش جمع شدند و به رايزنى پرداختند.و همگى همداستان شدند تا صبح روز بعد مهلت بگيرند پس چون به اردوگاه خود بازگشتند اسقف به آن‌ها گفت:در كار محمّد بنگريد اگر فردا به همراه فرزندانش مباهله كرد از مباهلۀ با او بپرهيزيد و اگر به همراه اصحاب خود مباهله كرد با او مباهله كنيد كه ديگر او چيزى نخواهد بود.

عاقب گفت:اى گروه نصارا به خدا سوگند كه دانسته‌ايد محمّد پيامبرى است فرستاده شده كه از امر صاحب‌تان كلام فصل را به همراه آورده است.به خدا سوگند هرگز مردمى با پيامبرى مباهله نكرده‌اند كه بزرگان‌شان زندگى كنند و كوچك‌هاى‌شانم.

رشد كنند و اگر چنين كنيد هر آينه نابود خواهيد شد.اگر شما همراهى دينتان را مى‌خواهيد و مايليد بر آن چه كنون هستيد باقى بمانيد اين مرد را بدرود گوييد و به سرزمين‌تان باز گرديد.فرداى آن روز پيامبر(صلی الله علیه و آله)بيامد در حالى كه دست على(علیه السلام)را گرفته بود و حسن و حسين در برابر او مى‌رفتند و فاطمه(س)پشت سر او قرار داشت.

اسقف از آن‌ها پرسيد:پس به او گفتند:اين پسر عمو و داماد و پدر فرزندان او و محبوب‌ترين مردم نزد او يعنى على بن ابى طالب است،و اين دو كودك دو پسر دختر او هستند از على كه اين دو نيز از محبوب‌ترين مردمند نزد او،و اين دختر جوان،فاطمه دختر اوست كه عزيزترين مردم،نزد او و نزديك‌ترين آن‌ها به قلب اوست.

اسقف به عاقب و سيد و عبد المسيح نگريست و به آن‌ها گفت:بنگريد،فرزندان و اهل بيت خاصّش را آورده است.تا در حالى كه به حقّ خود مطمئن است به همراه آن‌ها مباهله كند.به خدا سوگند او آن‌ها را نياورده است در حالى كه بهراسد حجّتى عليه او اقامه شود،پس از مباهلۀ با او بپرهيزيد،به خدا سوگند اگر منزلت امپراتور نمى‌بود در برابر او اسلام مى‌آوردم،ولى با او مصالحه كنيد به گونه‌اى كه ميان‌تان اتّفاق نظر باشد و به سرزمين‌تان باز گرديد و در كار خود بينديشيد.اى گروه نصارا!من چهره‌هايى را مى‌بينم كه اگر خدا بخواهد به سبب آن‌ها كوهى را از جايش بركند آن را بر مى‌كند،با آن‌ها مباهله نكنيد كه نابود مى‌شويد و ديگر تا روز رستاخيز يك مسيحى هم بر زمين باقى نخواهد ماند.پس گفتند:اى ابو القاسم!بهتر ديديم كه با تو مباهله نكنيم و تو را بر دينت برقرار و خود را بر دين خويش ثابت بداريم.پيامبر فرمود:حال كه از مباهله ابا داريد پس اسلام آوريد و در اين صورت هر چه براى مسلمانان خواهد بود براى شما خواهد بود و هر چه برايشان باشد بر شما خواهد بود.آن‌ها از پذيرش اسلام سرباز زدند.پيامبر فرمود:پس من با شما مى‌جنگم.آن‌ها گفتند:ما توانايى جنگ با عرب‌ها را نداريم،ولى با تو مصالحه مى‌كنيم كه با ما جنگ نكنى و ما را نهراسانى و از دين‌مان بازمان ندارى و در برابر،سالانه دو هزار جامۀ ابريشمى به تو مى‌دهيم كه بهاى هر جامه چهل درهم است و كاستى و افزايش آن را به حساب مى‌گذاريم.هزار جامۀ ابريشمى در صفر و هزار جامۀ ابريشمى در رجب و سى جوشن از آهن.پيامبر به همين شرط با آن‌ها مصالحه كرد و فرمود:

سوگند به خدايى كه جان من در يد قدرت اوست نابودى بر مردم نجران رخ نمود و اگر

تسليم نمى‌شدند به ميمون و خوك بدل مى‌گشتند و دره بر آن‌ها پر از آتش مى‌گشت و خداوند،نجران و مردم آن را تا پرنده‌اى بر سر درختشان ريشه كن مى‌ساخت و سالى بر مسيحيان نمى‌گذشت تا آن كه همگى‌شان به هلاكت مى‌رسيدند ⁽¹⁾.

خداوند در اين آيه،نفس محمّد را همان نفس على معرفى مى‌كند و مى‌فرمايد:

وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ⁽²⁾

«همه اتّفاق نظر دارند که مقصود از«نساءنا»در این آیه فاطمه(س)است،زیرا در مباهله جز او زنی نبود و این دلالت بر برتری زهرا دارد به همۀ زنان و«انفسنا»یعنی فقط علی و جایز نیست مفهوم آن،خود پیامبر(صلی الله علیه و آله)هم باشد،زیرا پیامبر،همان دعاکننده است و جایز نیست انسانی به خود دعا کند و صحیح آن است که به دیگری دعا کند،و اگر این سخن«و انفسنا»ناگزیر اشاره است به غیر پیامبر لا جرم باید اشاره باشد به علی(علیه السلام)،زیرا هیچ کس ادّعا نکرده است که کسی جز امیر المؤمنین(علیه السلام)و همسر و دو فرزند او در مباهله وارد شده باشد و این دلیلی است بر نهایت فضل و والایی مرتبۀ حضرت و رسیدن ایشان به قلّه ای که هیچ کس را توان رسیدن بدان نیست،چرا که خداوند سبحان او را نفس رسول قرار داده است و این جایگاهی است که هیچ کس بدان نتواند نزدیک شد». ابن بطریق در عمده192/ می گوید: «پس حال که خداوند تعالی آن ها را دلیل صدق پیامبر در ادّعای خود و نشانۀ صدق قرآن کریمی قرار داده است که خود آن تصدیق کنندۀ دیگر پیامبران(علیه السلام)و کتاب های آسمانی است،پس سوگند به آن ها(علیه السلام)همسنگ هر پیامبر و هر کتابی است.اگر خداوند سبحان می دانست یکی از معجزه های ماندگار پیامبر در تصدیق او و تصدیق کتاب خدا جای آن ها را می گرفت،آن را می آورد و اهل بیت(علیه السلام)را کنار می نهاد،زیرا پیامبر(صلی الله علیه و آله)در برابر منکران با رساترین اعجاز و تکان دهنده ترین آیات در دل هاشان رویارویی می کرد،و اگر مبارز طلبی با مسیحیان نجران هنگام انکار قرآن و نبوّت با مباهلۀ اهل بیت(علیه السلام)صورت پذیرفت که آن نیز با وحی خداوند بود تا در برابر آن تصدیق پیامبر و قرآن کریم باشد،این در تعبّد امّت در پیروی از آن ها و الگو قرار دادن ایشان،رساتر بوده است و آن چه در تعبّد،رساتر باشد در لزوم حجّت، ضرورتر است،و آن چه در لزوم حجّت،ضرورتر باشد چنان تنگاتنگ واجب است که هیچ خللی بدان راه نیابد و آن چه تنگاتنگ وجوب یابد و خللی بدان در نیاید واجب است چونان وجوب شناخت خدا و شناخت پیامبر(صلی الله علیه و آله)به دلیل همانندهای پیشگفته در قرآن کریم از آن چه در اخبار صحیح پیرامون وجوب ولایت امیر المؤمنین همچون وجوب ولایت خداوند سبحان و ولایت پیامبر(صلی الله علیه و آله)در این آیۀ شریفه ذکر شد: إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاهَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ هُمْ راکِعُونَ . نظیر این سخن در خصائص112/-110 آمده است.

زمخشرى در كشّاف چنان كه در طرائف43/ از او نقل شده است مى‌گويد: «در اين قوى‌ترين دليل نهفته است در فضل اصحاب كساء(علیه السلام)،و در آن برهانى روشن است در صحت نبوّت پيامبر(صلی الله علیه و آله)،زيرا هيچ موافق و مخالفى روايت نكرده است كه آن‌ها به اين امر پاسخ دادند». محقّق دوانى در نور الهدايه چنان كه ميرزا احمد آشتيانى در لوامع الحقائق32/-31 آن را خلاصه و ترجمه كرده است مى‌گويد:«اگر چه در تعيين جانشين پيامبر(صلی الله علیه و آله)،ميان گذشتگان اختلاف بسيارى است و باورها و نحله‌هاى گوناگونى دارند،ولى از ميان آن‌ها سخن حقّى كه شايستۀ تصديق است تنها ميان دو مذهب به چشم مى‌خورد كه عبارتند از مذهب اهل سنّت و جماعت كه قائل به خلافت خلفاى چهارگانه هستند و مذهب تشيّع كه قائل به امامت دوازده امام هستند.من پس از آن كه در كتاب‌هاى هر دو گروه نگريستم سخنان و دلايل بسيارى را در اثبات مذهبشان يافتم كه نگارش آن‌ها شدنى نيست،ولى هنگامى كه به قانون عقل مراجعه كردم بدين حكم كردم كه جانشين پيامبر(صلی الله علیه و آله)نشانه و نمونه‌اى است از خود او، پس ناگزير بايد در كمالات علمى و عملى و نفسانى و روحانى همانند خود پيامبر(صلی الله علیه و آله)باشد و از نفسى قدسى بهره برد تا بر حسب آمادگى‌اش از آغاز عمر تا پايان از دايرۀ عصمت،پا فراتر ننهد و سخن او حجّتى باشد كه به هيچ روى شائبه‌اى بدان راه نيابد و دين و شريعت پيامبر(صلی الله علیه و آله)را به وضع خود،پايدار نگاه دارد و پس از كند و كاو در سخنان اختلافى يا مورد اتّفاق هر دو گروه،دريافتم كه على در كمالات علمى و عملى به جايى رسيده است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)به امر الهى او را در مرتبۀ نفس شريف خويش قرار داد و اين چنين است كه آيۀ مباهله بدان تصريح دارد آن جا كه خداوند مى‌فرمايد: فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ... مفسّران،اتّفاق دارند كه مقصود از«انفسنا»على بن ابى طالب و مراد از«ابناءنا»و«نساءنا»حسن و حسين و فاطمۀ زهرا(علیه السلام)مى‌باشد.نيز دانستم كه على(علیه السلام)حتّى پيش از تولّد،هنگامى كه در رحم مادرش فاطمه دختر اسد قرار داشته است صاحب نفسى قدسى و علمى لدنى(غير اكتسابى)بوده است.هنگامى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)فاطمه بنت اسد را مى‌ديد كه نشسته است،فاطمه بدون اختيار و اراده بر مى‌خاست و هنگامى كه از دليل برخاستن بى‌اختيار در برابر پيامبر(صلی الله علیه و آله)از فاطمه پرسش مى‌كردند پاسخ مى‌داد هنگامى كه من، بهترين آدميان حضرت محمّد(صلی الله علیه و آله)را مى‌بينم جنينى كه در شكم من است از روى ادب براى او برمى‌خيزد و هر گاه پيامبر(صلی الله علیه و آله)به سمتى روى مى‌آورد در مى‌يابم كه جنين نيز به همان سمت روى مى‌گرداند. بيش‌تر علماى اهل سنّت در كتاب‌هاى خود در بيان وجه دعا براى حضرت(علیه السلام)،هنگام بردن نام شريفش به«كرّم اللّه وجهه»(در برابر ديگر خلفا و صحابه)همان معنايى را آورده‌اند كه ما ذكر كرديم،و لذا دانستم مقام رسالت و مرتبت حضرت پيامبر(صلی الله علیه و آله)پيش از تولّد براى على(علیه السلام)روشن بوده است،و اين از آن روست كه ايشان به خلافت خلفاى سه‌گانه از نفس قدسى و ويژگى‌هاى آن برخوردار بوده است». مراجعه كنيد به:رسالۀ نور الهداية،چاپ شده در«الرسائل المختاره»122/-120. نيز بنگريد به:تلخيص الشافى 7/3-6،كشف المراد411/،كشف الغمّه 233/1،صراط المستقيم 210/1،بحار الانوار 271/35-268(پاسخ علاّمۀ مجلسى به سخن فخر الدين رازى پيرامون همين آيه)، حق اليقين 268/1،دلائل الصدق 388/2-386 و لوامع الحقائق11/.

مبحث ششم:در وجوب محبّت و مودّت به على(علیه السلام):

خداوند متعال مى‌فرمايد: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى ⁽¹⁾-،و امير المؤمنين سرور ذوى القربى است ⁽²⁾.

احمد در مسند ⁽¹⁾-خود روايت مى‌كند كه پيامبر،دست حسن و حسين را گرفت و فرمود:هر كه من و اين دو پدر و مادر اين دو را دوست دارد به روز رستاخيز در منزلگاه من خواهد بود.

از مسند ⁽²⁾-به نقل از زيد بن حبيش آمده است كه گفته:على(علیه السلام)فرمود:به خدا سوگند [از آن چه پيامبر(صلی الله علیه و آله)به من قول داده است]به من بغض نمى‌ورزد مگر شخص منافق و مرا دوست نمى‌دارد مگر شخص مؤمن.

در همان جا ⁽³⁾-به نقل از عبد الرحمن بن ابى ليلى آمده كه گفته است:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:

فردا درفش را به دست مردى خواهم سپرد كه خدا و پيامبرش را دوست دارد و خدا و پيامبر هم او را دوست دارند.يورش آورنده است و گريزنده نيست و اصحاب پيامبر(صلی الله علیه و آله)با آن سرفراز مى‌شوند.پس آن را به على(علیه السلام)سپرد ⁽⁴⁾.8.

از حذيفه،روايت شده است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:هر كه مى‌خواهد به عصاى ياقوتى چنگ زند كه خدا به قدرت خود آن را آفريده و بدان دستور داده تا هستى يابد

بايد پس از من ولايت على بن ابى طالب را بپذيرد ⁽¹⁾⁽²⁾.

از كتاب ابن خالويه و كتاب مناقب خوارزمى ⁽³⁾-به نقل از عبد اللّه بن مسعود آمده است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)از خانۀ زينب دختر جحش خارج شد و به خانۀ امّ سلمه آمد.پس كسى بيامد و در بكوفت.پيامبر گفت:اى امّ سلمه برخيز و در را بگشاى.امّ سلمه گفت:

گفتم:اين كيست يا رسول اللّه كه آن قدر مهم است كه من بايد در را براى او بگشايم و در حالى كه مچهاى من پيداست او را ديدار كنم و حال آن كه ديروز در بارۀ من آياتى از قرآن مجيد نازل شده است؟پيامبر فرمود:اى ام سلمه!فرمانبرى از پيامبر،فرمانبرى از خداست و سركشى از پيامبر،سركشى از خداوند عزّ و جلّ.به كنار در،مردى است نه سبك سر و نه ساده لوح،و به منزلى در نمى‌آيد كه صدايش شنيده نشود و او خدا و پيامبرش را دوست دارد[و خدا و پيامبر هم او را دوست دارند].امّ سلمه مى‌گويد:در را گشودم.او دو طرف در را گرفت و من باز گشتم تا به پرده درآمدم و چون ديگر صداىد.

پايى نشنيد داخل شد و بر پيامبر(صلی الله علیه و آله)سلام كرد.پيامبر سپس فرمود:اى امّ سلمه آيا او را مى‌شناسى؟گفتم:آرى،او على بن ابى طالب است.پيامبر فرمود:او برادر من است، محبّت او محبّت من و گوشت او گوشت من و خون او خون من است.اى امّ سلمه!او پس از من از ميان برندۀ دشمنان من است،پس گوش كن و گواه باش.اى امّ سلمه او ظرف علم من است و پس از من ولىّ من،پس گوش كن و گواه باش،او كشندۀ پيمان‌شكنان و ستمكاران و از دين برون رفتگان است پس از من،پس گوش كن و گواه باش،به خدا سوگند او زنده‌كنندۀ سنّت من است،پس گوش كن و گواه باش،اگر كسى خدا را ميان ركن و مقام،هزار سال و در پس آن هزار سال پرستش كند و سپس در حالى به ديدار خدا رود كه بغض على در سينه دارد خداوند او را به رو در آتش دوزخ فكند.

در كتاب فردوس ⁽¹⁾-به نقل از معاذ آمده است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرموده است:

محبّت به على بن ابى طالب،حسنه‌اى است كه هيچ سيّئه‌اى با آن زيان نمى‌رساند و بغض به على بن ابى طالب سيّئه‌اى است كه با آن حسنه‌اى سود نرساند.

در همين كتاب ⁽²⁾-به نقل از ابن مسعود آمده است كه:يك روز محبّت به خاندان محمّد بهتر از يك سال عبادت است و كسى كه با داشتن اين محبّت در دل بميرد به بهشت درآيد.

در همين كتاب ⁽³⁾-به نقل از ابو ذر آمده است كه پيامبر فرمود:على،در دانش و هدايت من است و آن چه را پس از خود مى‌فرستم براى امّتم تبيين مى‌كند.محبّت به او ايمان و بغض به او نفاق و نگريستن به او از روى مهر و دوستى،عبادت است.

در كتاب مناقب خوارزمى ⁽⁴⁾-به نقل از جابر آمده است كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:جبرئيل از سوى خدا براى من برگ سبزى از درخت مورد آورد كه در آن به رنگ سپيد نوشته/.

شده بود:من محبّت على بن ابى طالب را به همۀ خلايقم واجب گردانيدم ⁽¹⁾،پس اين را از سوى من به آن‌ها برسان.

در همين كتاب ⁽²⁾-به نقل از ابن عبّاس آمده است كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اگر همۀ مردم در محبّت نسبت به على بن ابى طالب همداستان مى‌شدند ديگر خداوند آتش را نمى‌آفريد ⁽³⁾.

در همين كتاب آمده است كه پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى على!اگر بنده‌اى خداى را چنان عبادت كند كه نوح در ميان قومش و چونان كوه احد زرى از آن او باشد كه در راه خدا انفاق كند و عمرش آن قدر بپايد كه پاى پياده هزار حج بگزارد و در پى آن،مظلوم، ميان صفا و مروه به قتل رسد ولى دوستى تو را در دل نداشته باشد شميم بهشت را استشمام نكند و بدان در نيايد ⁽⁴⁾.].

كسى به سلمان گفت:تو چه قدر على را دوست دارى! سلمان پاسخ داد:از پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه مى‌فرمود:هر كه على را دوست بدارد به تحقيق مرا دوست داشته است و هر كه على را دشمن دارد به تحقيق مرا دشمن داشته است ⁽¹⁾.- در همين كتاب ⁽²⁾-به نقل از ابن عمر آمده است كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:هر كه على را دوست بدارد خداوند نماز و روزه و عبادت او را بپذيرد و دعايش پذيرفته گرداند.آگاه باش هر كه على را دوست بدارد خداوند در برابر هر يك از شريان‌هاى پيكر او شهرى در فردوس بدو بخشد.آگاه باش هر كه خاندان محمّد را دوست بدارد از حساب و ميزان و صراط در امان خواهد بود.آگاه باش هر كه بر محبّت خاندان محمّد بميرد من به همراه پيامبران در بهشت ضامن او خواهيم بود.هوش دار كسى كه به طور نوشته خاندان محمّد را دشمن دارد روز رستاخيز به صورتى مى‌آيد كه ميان دو ديده‌اش نوشته باشد:نوميد از رحمت الهى.

از عبد اللّه بن مسعود ⁽³⁾-است كه گفت:از پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه مى‌فرمود:هر كه گمان برد به من و آنچه آورده‌ام ايمان آورده است در حالى كه على را دشمن دارد دروغگوست نه مؤمن.

ابى بردة مى‌گويد:روزى نشسته بوديم كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:سوگند به خدايى كه جان من در دست اوست به روز رستاخيز بنده هنوز يك قدم برنداشته كه خداوند پيرامون چهار امر از او پرسش كند:عمرش را صرف چه كرده است،پيكرش را در چه راهى پوسانده است،مالش را از كجا به دست آورده و در چه راهى به مصرف رسانده5.

است و بالاخره پيرامون محبّت ما اهل بيت پرسش خواهد كرد.عمر بن خطّاب عرض كرد:نشانۀ محبّت‌تان پس از شما چيست؟ابن بردة مى‌گويد:پيامبر دستش را بر سر على(علیه السلام)كه در كنار او بود نهاد و فرمود:محبّت پس از من محبّت اوست ⁽¹⁾.1.

از عبد اللّه بن عمر ⁽¹⁾-رسيده است كه گفت:شنيدم كه از پيامبر(صلی الله علیه و آله)پرسيدند:در شب معراج خدايت با چه زبانى با تو گفتگو كرد؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:با زبان على بن ابى طالب6.

با من گفتگو كرد.پس به من الهام كرد تا گفتم:بار خدايا!تو با من سخن گفتى يا على؟ خداوند فرمود:اى احمد!من چيزى هستم نه همچون چيزها و با مردم سنجيده نمى‌شوم و با نظاير توصيف نمى‌گردم.تو را از نور خود آفريدم و على را از نور تو خلق كردم،پس بر نهفته‌هاى قلبت آگاهى يافتم و ديدم در قلب تو هيچ محبوب‌تر از على بن ابى طالب نيست و از همين رو با زبان او با تو گفتگو كردم تا دلت آرام گيرد.

در كتاب كفاية الطالب ⁽¹⁾-از حافظ ابو عبد اللّه شافعى به اسناد او به نقل از ابو برده آمده است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرموده است:همانا خداوند على را به من سخت سفارش كرده است پس عرض كردم خدايا!آن را براى من روشن كن.پس فرمود:گوش كن.پس عرض كردم:گوش مى‌كنم.پس فرمود:همانا على،پرچم هدايت و پيشواى اوليا ⁽²⁾.و نور كسى است كه مرا فرمان برد و همان كلمه‌اى است كه آن را براى پرهيزكاران الزامى داشتم.هر كه او را دوست بدارد مرا دوست داشته است و هر كه او را دشمن بدارد مرا دشمن داشته است،پس او را به اين مژده بده،پس على آمد و من او را بدين مژده دادم.

على عرض كرد:يا رسول اللّه!من بندۀ خدا و تحت اختيار اويم و اگر مرا عذاب كند به سبب گناهانم خواهد بود و اگر آن شود كه تو مرا بدان مژده دادى خداوند اختيار دار من است.پيامبر مى‌گويد:پس گفتم:بار خدايا قلب او را صيقل ده ايمان را آبشخور او قرار ده.خداوند عزّ و جلّ فرمود:با او چنين كردم.سپس خداوند به آگاهى من رساند كه او را به چنان بلايى اختصاص دهد كه هيچ يك از اصحاب مرا بدان اختصاص نداده است.

پس عرض كردم:بار خدايا!او برادر و همراه من است.پس فرمود:اين چيزى است كه رقم زده شده است،او بدان بلا گرفتار خواهد شد.

از عمّار بن ياسر ⁽³⁾-روايت است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:هر كه را به من ايمان/.

آورده و تصديقم كرده است به ولايت على بن ابى طالب سفارش مى‌كنم.هر كه با او دوستى كند با من دوستى كرده است و هر كه با من دوستى كند با خداوند عزّ و جلّ دوستى ورزيده است.

در كتاب مناقب ⁽¹⁾-به نقل از ابو علقمه آمده است كه گفته:نماز صبح را با پيامبر گزارديم،سپس پيامبر به ما روى كرد و فرمود:اى گروه اصحاب من!شب گذشته عمويم حمزة بن عبد المطّلب و برادرم جعفر بن ابى طالب را ديدم كه در برابرشان طبقى از انجير نهاده شده بود.آن دو ساعتى بخوردند و سپس انجير به انگور بدل شد و ساعتى از آن خوردند،سپس انگور به خرماى تازه بدل شد كه از آن نيز ساعتى بخوردند.پس به آن دو نزديك شدم و گفتم:پدرم فدايتان باد،كدام اعمال را برتر يافتيد؟گفتند:پدر و مادرمان فدايت باد،بهترين اعمال را درود بر تو،سيراب كردن تشنگان و دوستى با على بن ابى طالب يافتيم.

عمّار مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود: ⁽²⁾-همانا خداوند عزّ و جلّ به شما مى‌بالد و همۀ شما را به طور كلّى و على را به طور خاص مى‌بخشد و من فرستادۀ خدايم به سوى شما در حالى كه نه قوم خود را مى‌هراسانم و نه كسى را به سبب خويشاوندى‌ام دوست دارم.

اين جبرئيل است كه به من خبر مى‌دهد:سعادتمند كامل،كسى است كه على را در زمان حيات و پس از مرگ او دوست بدارد و نگونبخت كامل نيز كسى است كه على را به هنگام زندگى و پس از مرگ او دشمن بدارد.

در كتاب كفاية الطالب ⁽³⁾-حافظ شافعى به نقل از عبد اللّه بن عبّاس در حالى كه سعيد بن جبير او را فرماندهى مى‌كرد آمده است كه وى بر صفّۀ زمزم گذر كرد و ناگاه به مردمى برخورد كه على(علیه السلام)را دشنام مى‌دادند،پس به سعيد بن جبير گفت:مرا به سوى ايشان باز گردان.پس در برابر آن‌ها ايستاد و گفت:كدام يك از شما به خداوند دشنام مى‌دهد؟ گفتند:سبحان اللّه،كسى در ميان ما نيست كه به خداوند عزّ و جلّ دشنام دهد.او گفت:2.

كدام يك از شما به پيامبر خدا دشنام مى‌دهد؟گفتند:[سبحان اللّه]كسى در ميان ما نيست كه به پيامبر خدا دشنام دهد.عبد اللّه بن عبّاس گفت:كدام يك از شما به على بن ابى طالب دشنام مى‌دهد؟گفتند:در اين مورد هستند كسانى.عبد اللّه بن عبّاس گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)را گواه مى‌گيرم كه با دو گوش خود شنيدم و قلبم آن را حفظ كرد كه در بارۀ على(علیه السلام)فرمود:

[اى على]هر كه تو را دشنام دهد مرا دشنام داده است و هر كه مرا دشنام دهد خداى را دشنام داده است و هر كه خداى را دشنام دهد خداى او را به چهره در آتش درفكند.

عبد اللّه بن عبّاس اين را گفت و از ايشان دور شد.

در همين كتاب ⁽¹⁾-به نقل از انس آمده كه گفته است:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرمود:در شب اسراء كه به آسمان برده شدم ناگاه به فرشته‌اى رسيدم كه بر منبرى از نور نشسته بود و فرشتگان پيرامون او را گرفته بودند.گفتم:اى جبرئيل!اين فرشته كيست؟جبرئيل گفت:

بدو نزديك شو و درودش فرست.پس بدو نزديك شدم و درودش فرستادم،پس ناگاه ديدم كه او برادر و پسر عموى من على بن ابى طالب(علیه السلام)است.گفتم:اى جبرئيل!او در رسيدن به آسمان چهارم بر من پيشى گرفت؟جبرئيل گفت:اى محمّد!چنين نيست،ولى فرشتگان اظهار محبّت فراوان به على كردند و خداوند اين فرشته را از نور به شكل على آفريد و فرشتگان در هر شب جمعه و روز جمعه هفتاد هزار بار او را زيارت مى‌كنند و خدا را تسبيح و تقديس مى‌كنند و ثواب آن را به دوستداران على(علیه السلام)هديه مى‌كنند.

اخبار در اين مورد آن قدر فراوان است كه به شمار نمى‌آيد.

مبحث هفتم:در اين كه حق و قرآن از على جدا نمى‌شوند:

در كتاب مناقب ⁽²⁾-به نقل از ابو ليلى آمده است كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:پس از من فتنه‌اى خواهد آمد،پس هر گاه كه چنين شد ملتزم على بن ابى طالب باشيد كه او جداكنندۀ حق از باطل است.

ابن عمر ⁽³⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرموده است:هر كه از على دورى جويد از من دورى

جسته است و هر كه از من دورى جويد از خداوند عزّ و جلّ دورى گزيده است.

ابو ايّوب انصارى ⁽¹⁾-مى‌گويد:از پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه به عمّار بن ياسر مى‌فرمود:گروه سركش تو را مى‌كشند در حالى كه تو با حقّى و حق با توست.اى عمّار!هر گاه على را ديدى كه راهى را مى‌پيمايد و مردم به راه ديگرى مى‌روند راه على را برو و مردم را رها كن،چرا كه على تو را به هلاكت رهنمون نمى‌شود و از هدايت برونت نمى‌كشد.اى عمّار:هر كه شمشيرى به ميان بست تا با آن على را در برابر دشمن يارى رساند خداوند در روز رستاخيز،حمايلى از مرواريد به ميان او بندد،و هر كه حمايلى به ميان بندد تا با آن دشمن على(علیه السلام)را يارى رساند خداوند به روز رستاخيز حمايلى از آتش به ميان او بندد.

عايشه ⁽²⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه مى‌فرمود:حق با على است و على با حق،و به هر كجا كه رود با او خواهد بود.

امّ سلمه ⁽³⁾-مى‌گويد:از پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه مى‌فرمود:حق با على است و على با حق [اين دو از يك ديگر جدا نشوند تا كنار حوض كوثر بر من وارد شوند].

از عايشه ⁽⁴⁾-است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:حق با على است و على با حق است و اين دو از يك ديگر جدا نشوند تا كنار حوض كوثر بر من وارد شوند.

امّ سلمه ⁽⁵⁾-مى‌گويد:از پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه مى‌فرمود:او و شيعيانش در كنار حوض كوثر بر من وارد مى‌شوند در حالى كه حق با ايشان است و آن‌ها از حق جدايى نگزينند.ه.

ابو رافع ⁽¹⁾-نقل مى‌كند كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى ابو رافع!تو با جماعتى كه على را مى‌كشند چگونه‌اى در حالى كه على بر حق است و آن‌ها بر باطل.جهاد جبهۀ على بحق در راه خداست و هر كه نمى‌تواند با دست به همراه آن‌ها جهاد كند پس با زبانش در كنار آن‌ها به جهاد پردازد و اگر با زبانش هم نتوانست با قلبش و ديگر پس از آن چيزى نخواهد بود.ابو رافع مى‌گويد:به ايشان عرض كردم:از خدا بخواه كه اگر من آن‌ها را درك كردم در ستيز با اين دشمنان يارى‌ام رساند و نيرويم بخشد.هنگامى كه مردم با على بن ابى طالب بيعت كردند و معاويه با او به مخالفت برخاست[و طلحه و زبير به بصره رفتند] گفتم:اين‌ها همان جماعتى هستند كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)در بارۀ آن‌ها آن سخن را فرمود.

او زمينش در خيبر[و خانه‌اش را در مدينه فروخت تا با آن على و فرزندانش را تقويت كند]و سپس با همۀ اهل و عيالش با على روانه شد و به همراه حضرت(علیه السلام)بود تا على به شهادت رسيد،و به همراه حسن به مدينه بازگشت[در حالى كه در مدينه نه زمينى داشت و نه خانه‌اى،پس حسن از صدقۀ على در ينبع زمينى به عنوان تيول بدو داد و خانه‌اى به او بخشيد].

هنگامى كه زيد بن صوحان در روز جمل زخمى شد على(علیه السلام)در حالى كه هنوز زيد رمقى در تن داشت نزد او آمد و با حالى كه داشت كنارش ايستاد و فرمود:اى زيد! خداوند بر تو رحم گيرد تو را نيافتم مگر انسانى كه زحمت اندك مى‌رساند و يارى بسيار.

راوى مى‌گويد:زير سرش را بلند كرد و گفت:و تو[سرورم]خداوند رحمتت كناد،به خدا سوگند نيافتم تو را مگر آن كه داناى به خدا و آگاه به آيات اويى.به خدا سوگند از روى جهل به همراه تو ستيز نكردم و شنيده‌ام از[حذيفة بن اليمان-رضى اللّه عنه-كه مى‌گفت شنيده‌ام]از پيامبر(صلی الله علیه و آله)كه مى‌فرمود:على امير نيكوكاران و كشندۀ تبهكاران است،هر كه او را يارى رساند يارى خواهد شد و هر كه از او ترك يارى كند ترك يارى خواهد شد،آگاه باشيد كه حق با اوست كه به دنبالش مى‌رود،آگاه باشيد كه گرايش‌تان بات.

او باشد ⁽¹⁾.- امّ سلمه مى‌گويد: ⁽²⁾-از پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه مى‌فرمود:على با قرآن است و قرآن با على،و اين دو از يك ديگر جدا نشوند تا در كنار حوض كوثر بر من وارد شوند ⁽³⁾.6.

اخبار در اين زمينه بيش‌تر از آن است كه به شماره درآيد.

مبحث هشتم:در اين كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)تصريح دارد على سرور هر آن كسى است كه

حضرتش(صلی الله علیه و آله)سرور اوست:

پيامبر(صلی الله علیه و آله)امير المؤمنين(علیه السلام)را به يمن فرستاد تا آن چه را با مسيحيان نجران در گرفتن پارچۀ ابريشمى و نقدينه و خمس و زكات يمن توافق كرده بودند بستاند.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)رو به سوى حج نهاد و در دورترين شهرهاى مسلمانان ندا در داد كه براى خروج از مكانشان آماده شوند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)در بيست و پنجم ذى قعده خارج شد و به امير المؤمنين نامه نوشت كه از يمن به حج روى آورد ولى نوع حجّى را كه تصميم گزاردن آن را داشت مشخّص نكرد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)براى گزاردن حجّ قران با آوردن قربانى‌هايى خارج شد و از ذى الحليفه،احرام بست و مردم نيز با او احرام بستند و امير المؤمنين(علیه السلام)از يمن خارج شد.هنگامى كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)از راه مدينه به نزديكى مكّه رسيد امير المؤمنين(علیه السلام)نيز از راه يمن به نزديكى مكّه رسيد.امير المؤمنين براى ديدار پيامبر(صلی الله علیه و آله)از لشكر پيش افتاد و پيامبر را دريافت در حالى كه مشرف به مكّه بود.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)با ديدن او شاد شد و فرمود:با چه احلال كردى؟امير المؤمنين(علیه السلام)گفت:تو براى من از احلال خود ننوشتى و من نيّت خود را به نيّت تو بستم و گفتم:احلالى

همچون احلال پيامبر خدا و با خود سى و چهار شتر آوردم.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اللّه اكبر، من شصت و شش شتر آوردم و تو در حج و مناسك و قربانى شريك من هستى.گروهى با پيامبر(صلی الله علیه و آله)آمده بودند كه قربانى همراه نداشتند و خداوند اين آيه را نازل فرمود كه:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّهِ ⁽¹⁾-.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اين چنين به حجّ عمره وارد شدم-و انگشتان دو دست خود را در ميان هم جاى داد-تا روز رستخيز.سپس فرمود:اگر مى‌دانستم گذشتۀ من چه آينده‌اى مى‌يافت قربانيى همراه نمى‌آوردم،و در پى آن به منادى امر كرد كه ندا دهد:هر كه از شما قربانى نياورده است از احرام بيرون آيد و حج خود را عمره گرداند،و كسى كه قرانى همراه آورده است با احرام،اقامت كند.برخى فرمان بردند و برخى مخالفت ورزيدند.پاره‌اى از مخالفان گفتند:پيامبر،ژوليده و غبار گرفته است در حالى كه ما جامه به تن مى‌كنيم و به زنانمان نزديك مى‌شويم و به خود روغن مى‌ماليم.پيامبر(صلی الله علیه و آله)اين كار را از مخالفان نپذيرفت و فرمود:اگر من قربانى نمى‌آوردم از احرام بيرون مى‌آمدم و حجّ خود را عمره مى‌گرداندم،هر كه قربانى همراه نياورده است از احرام بيرون آيد.

گروهى بازگشتند و گروهى از جمله عمر بن خطّاب باز ماندند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)او را احضار كرد و به او فرمود:عمر تو را محرم مى‌بينم،آيا قربانى آورده‌اى؟گفت:قربانى نياورده‌ام.پيامبر فرمود:چرا از احرام بيرون نمى‌آيى و حال آن كه من دستور داده‌ام هر كه قربانى نياورده است بايد از احرام بيرون آيد؟عمر گفت:يا رسول اللّه!به خدا سوگند،از احرام بيرون مى‌آيم در حالى كه تو محرمى.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او فرمود:تو بدان ايمان نمى‌آورى تا بميرى.به همين سبب عمر عزم انكار متعه كرد تا جايى كه در دوران خلافتش بر منبر آشكارا آن را بيان داشت و مرتكب آن را تهديد نمود.

هنگامى كه پيامبر حجّ را گزارد با مسلمانان همراه به مدينه رفت تا به غدير خم رسيد.

اين مكان به سبب نداشتن آب و چراگاه براى اتراق مناسب نبود ولى او با مسلمانان در همان جا اتراق كرد و در همين جا بود كه اين آيه نازل شد: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَد.

مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ ⁽¹⁾⁽²⁾».

زيرا خداوند مى‌دانست اگر پيامبر از غدير خم بگذرد بسيارى از مردم كه به سرزمين‌هاى خود خواهند رفت از او جدا مى‌شوند،و از همين رو پيامبر(صلی الله علیه و آله)در آن روز بسيار گرم در همان جا فرود آمد و دستور داد زير درختان بزرگ نظافت شود و امر كرد جهاز شتران را در اين مكان نهند و آن‌ها را به شكل منبرى در آورد و سپس به نماز جماعت فرا خواند.

همه گرد آمدند در حالى كه بيش‌ترين آن‌ها از شدّت گرما بر پاهاى خود پارچه‌اى بسته بودند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)بر منبر رفت و امير المؤمنين را فرا خواند و خداى را ستود و پند داد و رسالت خويش ابلاغ كرد و خبر مرگ خويش را به امّت داد و فرمود:همانا من فراخوانده شده‌ام و نزديك است كه پاسخ دهم و هنگام آن رسيده است كه در ميان شما پرپر بزنم.

من در ميان شما آن به يادگار مى‌نهم كه هر گاه بدان چنگ در زنيد هرگز گمراه نگرديد:

كتاب خدا و خاندانم،اهل بيتم و اين دو از يك ديگر جدا نمى‌شوند تا وقتى كه بر سر حوض كوثر بر من وارد آيند ⁽¹⁾.».

سپس پيامبر با رساترين صدا ندا در داد كه:آيا من به شما از خود شما اولى نيستم؟ گفتند:آرى.پس پيامبر در حالى كه بازوى على را گرفت و به گونه‌اى آن‌ها را بلند كرد كه سفيدى زير بغل حضرت(علیه السلام)ديده شد فرمود:پس هر كه من مولاى اويم على مولاى اوست ⁽¹⁾

دیگر پیامبر از واژه ای که در قرآن کریم در تعریف او وارد شده است به واژۀ دیگری روی نمی آورد،پس برای علی(علیه السلام)بی آنکه به معنای دیگری عدول شود همان به ثبوت می رسد که برای پیامبر». شریف مرتضی چنان که بحار الانوار 241/37-240 از او نقل می کند این سخن را با بیان دیگری در شافی می آورد: «آن چه واژۀ مولی در بر دارد به گونه هایی تقسیم می شود که از آن جمله است آن چه به پیامبر(صلی الله علیه و آله)تعلّق نمی گیرد و آن چه به پیامبر تعلّق می گیرد و با دلیل،روشن است که پیامبر آن را نمی خواسته است و آن چه برای پیامبر حاصل بوده است و پیامبر باید آن را می خواسته،چرا که دیگر گونه ها باطل هستند و محال است سخن پیامبر از مفهوم و فایده تهی باشد. گونه نخست،همان بردۀ آزاد شده و هم پیمان است،زیرا هم پیمان،کسی است که به قبیله یا عشیره ای می پیوندد و با آن هم پیمان می شود تا به یاری اش شتابد و به دفاع از آن برخیزد و به همین سبب به آن قبیله انتساب می یابد و بدان می بالد و پیامبر(صلی الله علیه و آله)بنا به این وجه هم پیمان کسی نبوده است. گونۀ دوم،خود به دو شکل تقسیم می شود و روشن است که یکی از آن دو،خواست پیامبر نبوده است چرا که فی نفسه باطل می باشد همچون آزادکننده برده و مالک و همسایه و داماد و جانشین و امام،در صورتی که این دو از اقسام مولی شمرده شوند و شکل دیگر آن نیز مورد خواست پیامبر نبوده،زیرا فایده ای نداشته است که خود،آشکار و شایع می باشد و آن عبارت است از پسر عمو. گونۀ سوم که با دلیل،روشن است خواست پیامبر نبوده همان ولایت دین و یاری رساندن بدان و محبّت یا ولاء العتق می باشد و دلیل این که پیامبر(صلی الله علیه و آله)آن را نمی خواسته همین است که هر کس بر اساس دین خود دانسته است که باید مؤمنان را دوست بدارد و یاری شان رساند و قرآن کریم هم این سخن را گفته است و پسندیده نیست پیامبر مردم را در این وضع-به گونه ای که حکایت شده است-گرد آورد و اموری دینی را به آگاهی آن ها رساند که به انجام آن مجبور هستند و حال آن که آن ها می دانسته اند که ولاء العتق پسر عموها پیش و پس از شریعت مطرح است و این سخن عمر بن خطّاب در آن شرایط-آن گونه که روایت های گوناگونی حاکی از آن است-خطاب به امیر المؤمنین(علیه السلام)که:«مولای من و مولای همۀ مؤمنان گشتی»مبطل آن است که مقصود،ولاء العتق باشد.همان گونه که یادآور شدیم باطل است مقصود از این خبر،ولاء العتق یا وجوب یاری رساندن به دین باشد.نیز دور است که مقصود از آن پسر عمو باشد.زیرا هر دو سخن از هر گونه سودی تهی است.

پس وجهى باقى نمى‌ماند مگر گونۀ چهارم كه براى پيامبر حاصل بوده است و پيامبر بايد آن را مى‌خواسته و آن عبارت است از اولاى به تدبير امور آن‌ها و امر و نهى ايشان». اينك مى‌گوييم:علاّمۀ امينى در الغدير 370/1-366 براى واژۀ«مولى»بيست و شش معنى بيان مى‌كند و در پايان مى‌گويد: «بنا بر اين تنها يك معنى دارد كه همان اولى بودن به چيزى است و اين اولويت به حسب كاربرد در همۀ موارد تفاوت دارد،پس اشتراك معنوى همان اولى است از اشتراك لفظى كه مقتضى شرايط بسيار و نامعلومى است بر اساس نصّ ثابت كه با اصلى استوار نفى شده و شمس الدين بن بطريق در عمده در بخش‌هايى از اين نظريه بر ما پيشى جسته است». علاّمۀ مجلسى پس از اثبات حصر مفهوم«مولى»در«اولى»در بحار الانوار 244/37 مى‌گويد: «اينك ثابت شد كه مقصود از مولى در اين جا اولى است كه بيانش گذشت،و اولى در سخن پيش به چيزى يا وضعى مقيّد نشده است،و اگر منظور از آن عموم نباشد لازم مى‌آيد كه در سخن پيش چيستانى گفته شده باشد،و از قواعد مقرّر ايشان است كه حذف متعلّق بدون قرينه،دلالت دارد بر خصوص امرى از امور كه دالّ بر عموم است،به ويژه آن كه اين سخن پيامبر:«من انفسكم»بدان پيوست شده است،پس شخص بايد آن گونه كه مى‌خواهد در خويش تصرّف كند و آن دسته از امور خود را كه مى‌خواهد بر عهده گيرد،پس هر گاه حكم شود به اين كه پيامبر از آن‌ها به خودشان اولى است،اين خود گواه آن خواهد بود كه او مى‌تواند هر چه بخواهد بديشان دستور دهد و امور دينى و دنيوى آن‌ها را آن گونه كه مى‌خواهد تدبير كند و مردم با وجود حضرت(صلی الله علیه و آله)اختيارى از خود ندارند و آيا اين مفهومى جز امامت و رياست عامّه دارد؟». شيخ طوسى در رسالۀ مفصح كه در«الرسائل العشر»136/ به چاپ رسيده مى‌گويد: «هر گاه ثابت شود كه مفهوم اين سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله):«من كنت مولاه»،«من كنت اولى»است و نيز حضرت(علیه السلام)بر ما واجب الطاعه است پس ما بايد فرمانش بريم و از آن چه بازمان مى‌دارد كناره بگيريم و اين خود دليل آن است كه او امام است،زيرا واجب بودن فرمانبرى-بى‌هيچ نزاعى-واجب نيست مگر براى پيامبر يا امام،و از آن جا كه مى‌دانيم او پيامبر نبوده است پس لا جرم امام مى‌باشد». ابو الصلاح حلبى در تقريب المعارف153/-151 مى‌گويد: «خبر غدير بنا بر دو وجه دلالت بر امامت على(علیه السلام)دارد:يكى اين كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)براى مخاطبان مقرّر كرد كه بايد از او فرمان برند و فرمود:«الست اولى بكم منكم بانفسكم»،و چون اعتراف كردند سخن خود را بى‌هيچ گسستگى با حرف تعقيب ادامه مى‌دهد:«فمن كنت مولاه فعلىّ مولاه»،و اين مقتضى آن است على(علیه السلام)با پيامبر(صلی الله علیه و آله)در اولى بودن به مردم از خودشان،شريك باشد و اين موجب آن است كه فرمانبرى از حضرت(علیه السلام)بر آن‌ها واجب شود،و بنا بر اين وجه ثبوت فرمانبرى بى‌هيچ شبهه‌اى حاكى از امامت حضرت(علیه السلام)مى‌باشد...

اين كه واژۀ«اولى»مفهوم امامت را در بردارد آشكار است،زيرا حقيقت اولى عبارت است از كسى كه به داشتن حقّ تصرّف،اختياردارتر و براى تدبير شايسته‌تر است.مى‌گويند:فلانى نسبت به خون و زن و يتيم و امور،اولى است به معناى آن كه شايسته‌تر و اختياردارتر مى‌باشد.پس هر گاه اين مفهوم ميان كسى و گروهى حاصل شد مقتضى آن است كه اين شخص براى آن گروه واجب الطّاعه باشد،زيرا در پيشبرد مقاصد آن‌ها-حتّى اگر آن‌ها را خوش نيايد-و دورى از امور ناخوشايند-حتّى اگر آن‌ها بخواهند-از خود آن‌ها بديشان شايسته‌تر است،و بر همين معنى حمل شده اين سخن پروردگار كه:« اَلنَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ و پيامبر(صلی الله علیه و آله)هم همين معنى را بيان داشته است و هر گاه نظير اين سخن براى شخص منصوص عليه وجوب يابد فرمانبرى از او به وجهى كه براى حضرت(علیه السلام)حاصل بود وجوب مى‌يابد و وجوب اين فرمانبرى بر اساس اين وجه مقتضى امام بى‌چون و چراى حضرت(علیه السلام)خواهد بود».وى نظير همين سخن را در تلخيص الشافى 168/2-167 مى‌آورد. سيد فيروزآبادى در فضائل الخمسه 448/1-447 مى‌گويد: «از آن چه تأكيد دارد پيامبر(صلی الله علیه و آله)على را در عمل و با اين سخن به جانشينى خود برگزيد و او را امام پس از خود براى مردم تعيين كرد اين است كه حارث بن نعمان از اين رويداد،سخت دلتنگ شد و بر پيامبر(صلی الله علیه و آله) اعتراض كرد و پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او پاسخ داد كه اين امر به دستور الهى صورت گرفته است و حارث هم گريزى نديد جز اين كه بر خويش نفرين كند تا آن كه عذاب بر او نازل شد و خداوند هلاكش گرداند.اگر مقصود پيامبر(صلی الله علیه و آله)رساندن اين مفهوم به مردم بود كه:«هر كس من دوستدار و يار او»؛يا نظاير آن هستم ديگر مسأله آن قدر اهميت نمى‌يافت كه حارث چنين دلتنگ شود تا جايى كه خويش را نفرين كند و خداوند او را نابود سازد». سيد شرف الدين در مراجعات259/ مى‌گويد: «ما با آن‌ها احتجاج نمى‌كنيم مگر به وسيلۀ آن چه از طريق خودشان رسيده است و حديث غدير و نظايرش از آن جمله است،اگر چه ما احاديث فضايل را چنان پژوهيده‌ايم كه اين جماعت در آن جداگانه به كند و كاو پرداخته‌اند و نكتۀ مخالفى در آن‌ها نيافته‌ايم و به دليلى در خلافت-خلفاى سه‌گانه-برنخورده‌ايم و به همين سبب در خلافت اين جماعت هيچ كس بدان استناد نمى‌جويد». علاّمۀ امينى در الغدير 340/1 پس از بحث در صحّت خبر غدير مى‌گويد: «در دلالت اين خبر بر امامت مولاى ما امير المؤمنين(علیه السلام)بايد بگوييم ما در هر چه ترديد داشته باشيم در اين ترديدى نداريم كه واژۀ«مولى»خواه در مفهومى تصريح داشته باشد كه بنا به وضع لغوى در جستجوى آنيم يا به دليل اشتراك ميان مفاهيم فراوان،مجمل به كار گرفته شده باشد و خواه براى اثبات آن چه در مفهوم امامت كه ما مدّعى آنيم خالى از قرينه باشد يا قراين بسيار آن را در بر گرفته باشد،اين واژه در اين مقام جز بر اين معنى دلالت نمى‌كند و اين به دليل درك حاضرانى از آن جمع بزرگ است كه مى‌توانسته‌اند اين مقام را هضم كنند و نيز كسانى كه مدّتها بعد اين خبر را دريافت كرده‌اند و بى‌آنكه ميان آن‌ها و پيامبر تكدّرى باشد به سخن او در زبان استشهاد كرده‌اند و نيز پيوستگى اين گونه درك در ميان شعرا و ادباى بعد تا زمان ما كه خود دليل قاطعى است در مفهوم مقصود».

او در همين مأخذ 218/11 مى‌گويد: «شگفت است تأويل حديثى كه در امامت و وجوب اطاعت تصريح دارد و خرد درست(عقل سليم)به تباهى اين تأويل گواهى مى‌دهد،چنان كه حال و مقام و اين سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله):الست اولى منكم بأنفسكم »پس از نزول آيۀ شريفۀ يا أَيُّهَا الرَّسُولُ و امثال آن،درستى چنين تأويلى را نفى مى‌كنند.طرفداران اين گونه تأويل از مفهوم اين سخن متنبّى غفلت كرده‌اند كه: فرض كنيم بگويم اين بام،شام است*آيا جهانيان از ديدن نور نابينا خواهند بود؟». براى روشنى بيش‌تر سخن علاّمۀ مجلسى را در بحار الانوار 242/37 مى‌افزاييم كه بر اين گمانه بنا شده است كه مفهوم مولى،دوستدار و يار باشد: «نيز مى‌گوييم:حتّى به فرض اين كه مقصود از اين واژه،دوستدار و يار هم باشد باز در ميان صاحبان انديشه‌هاى درست و فطرت صحيح بنا به قراين حاليه،دلالت بر امامت على(علیه السلام)دارد.اگر فرض كنيم يكى از سلاطين هنگام نزديك شدن زمان مرگش همۀ نظاميان خود را گرد آورد و دست نزديكترين و خصوصى‌ترين خويش خود را بگيرد و بگويد:«هر كه من دوستدار و يار اويم پس اين دوستدار و يار اوست»،و سپس براى يار و دوستدار او دعا كند و كسانى را كه به او يارى نرسانند و دوستش نداشته باشند نفرين فرستد و اين سخن را در حق ديگرى نگفته باشد و هيچ كس جز او را به عنوان جانشين معرفى نكرده باشد آيا رعاياى او و كسانى كه در اين گردهمايى حضور دارند جز اين مى‌فهمند كه سلطان مى‌خواسته است با اين كار او را به جانشينى خود برگزيند و مردم را تشويق كند كه او را يارى رسانند و دوستش بدارند و همگان را به فرمانبرى از او و يارى رساندنش در برابر دشمن وادارد؟». نظير همين سخن را علاّمۀ امينى در الغدير 366/1-365 بيان مى‌كند كه هر كس خواهان آن است مى‌تواند بدان مراجعه كند. سيّد شرف الدين در مراجعات284/-283 در پاسخ به سخن ابن حجر در صواعق-كه على به حكم حديث غدير امام بود ليكن اصل امامتش بيعت امّت با او بود-مى‌گويد:

«تو-كه خداوند به وسيلۀ تو حق را يارى رساند-مى‌دانى كه اگر فلسفۀ ابن حجر و پيروان او در حديث غدير صحيح باشد در اين هنگام پيامبر(صلی الله علیه و آله)در تصميم‌ها و خواست‌هايش-پناه بر خدا-همچون بازيگر و در سخنان و عملكردش-خداى ناكرده-چونان بيهوده گويى خواهد بود،چرا كه بر اساس فلسفۀ آن‌ها پيامبر در اين مقام بسيار مهم،مقصدى را نمى‌طلبيد جز آن كه بيان كند على پس از عقد بيعت براى خلافت شايسته‌تر خواهد بود و اين مفهومى است كه ديوانگان هم از آن به خنده مى‌افتند چه رسد به خردمندان و على در ميان آن‌ها بر ديگرى امتيازى ندارد و از ديدگاه ايشان در آن هيچ مسلمانى نسبت به ديگرى اختصاص نخواهد داشت،چرا كه در ميان آن‌ها هر كس با او بيعت شود براى خلافت شايسته‌تر خواهد بود و على و ديگر صحابه و مسلمانان در اين باره يكسان خواهند بود،پس اى مسلمانان!اگر فلسفۀ ايشان درست باشد كدام فضيلت بوده است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)در آن هنگام مى‌خواسته است تنها على را در ميان پيشكسوتان بدان اختصاص دهد؟امّا اين سخن آن‌ها-كه اگر اولويت على به امامت بالمآل نبوده باشد هر آينه او با وجود پيامبر(صلی الله علیه و آله)هم امام مى‌بود-ناديده انگاشتنى شگفت و عجيب و غفلت از تمامى پيمان‌هاى انبيا و خلفا و سلاطين و فرماندهان است به پسينيان خود و تجاهلى است به اين حديث:«تو براى من همچون هارون هستى براى موسى،جز آن كه پس از من پيامبرى نيست»،و فراموش كردن اين سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله)در حديث الدار به روز انذار است كه فرمود:«سخن او را بشنويد و فرمانش بريد»و به هر حال فراموش كردن ديگر سنّت‌هاى پياپى است.حتّى در صورتى كه اگر بپذيريم اولويت على به امامت به سبب وجود پيامبر(صلی الله علیه و آله)امكان نداشته در آن حال بوده باشد پس ناگزير بايد در پى رحلت پيامبر،آن گونه كه پوشيده نيست براى همسويى با قاعدۀ پذيرفته نزد همگان يعنى حمل لفظ-هنگام دشوار بودن دستيابى به حقيقت-به نزديك‌ترين مجازات،خلافتى بلا فصل مى‌داشت». بنگريد به:«المعيار و الموازنه212/-210،الرسائل العشر138/-133،تقريب المعارف158/-151، كشف الغمّه 62/1،اعلام الورى170/-169،كشف المراد395/ و 420-419،طرائف142/-139، اللوامع الالهيه278/،صراط المستقيم 300/1،حق اليقين 255/1،فضائل الخمسه 443/1-356، مراجعات278/ و 264 و معالم المدرستين 145/1.

بار خدايا!هر كه او را دوست مى‌دارد دوست بدار و هر كه را دشمنش مى‌دارد دشمن بدار و به هر كه يارى‌اش رساند يارى رسان و يارى‌ات را از هر كه يارى‌اش را از او

دريغ كرد دريغ كن ⁽¹⁾.».

پيامبر(صلی الله علیه و آله)سپس فرود آمد و دو ركعت نماز گزارد و در پى آن آفتاب غروب كرد و پيامبر با مردم نماز به جاى آورد و به خيمه درآمد[و دستور داد على(علیه السلام)در خيمه، رو به روى حضرت بنشيند.]سپس دستور داد مسلمانان،گروه گروه بر على وارد شوند تا براى اميرى يافتن بر مسلمانان بدو تبريك گويند و درودش فرستند.از جمله كسانى كه مفصّل تبريك گفت عمر بود كه چنين اظهار داشت:به به بر تو اى على!سرور من و سرور هر زن و مرد مؤمن گشتى ⁽¹⁾⁽²⁾.».

در كتاب مسند احمد بن حنبل ⁽¹⁾-به نقل از ابن بريده آمده است كه گفت:پيامبر ما را در سپاهى به مأموريت فرستاد،پس چون آمديم گفت:دوست خود را چگونه يافتيد؟يعنى على(علیه السلام)-و من از او گله كردم و هيچ كس جز من از او گله نكرده بود.او مى‌گويد:در حالى كه پياده و چشمم را به زمين دوخته بودم سر بلند كردم كه ناگاه پيامبر(صلی الله علیه و آله)را ديدم كه چهره‌اش برافروخته شده بود و فرمود:هر كه من ولىّ اويم على نيز ولىّ اوست.5.

در صحيح ترمذى ⁽¹⁾-به نقل از عمران بن حصين آمده است كه گفت:

پيامبر(صلی الله علیه و آله)سپاهى را فرستاد و على را به فرماندهى آن‌ها گماشت و او پس از آن كه در سپاه مستقر شد كنيزى را براى خود برگزيد و اين را بر او زشت شمردند و چهار تن از اصحاب پيامبر(صلی الله علیه و آله)،پيمان بستند و ميان خود گفتند:هر گاه پيامبر(صلی الله علیه و آله)را ملاقات كنيم به او خبر خواهيم داد كه على چه كرده است.هنگامى كه مسلمانان از سفرى بازمى‌گشتند.

نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌رفتند،به او سلام مى‌كردند و به سوى بار و بنۀ خود بازمى‌گشتند.پس چون سپاه بيامد بر پيامبر(صلی الله علیه و آله)درود فرستادند و يكى از آن چهار تن برخاست و گفت:يا رسول اللّه!آيا نديدى كه على بن ابى طالب چنين و چنان مى‌كند؟پس پيامبر از او روى برگرداند.دومى برخاست و همان سخنان اوّلى را گفت.پيامبر از او هم روى برتافت.

سومى برخاست و همچون سخنان آن دو بگفت.پس پيامبر از او هم چهره گرداند.چهارمى برخاست و سخنانى نظير آن سه بگفت:پس پيامبر(صلی الله علیه و آله)در حالى كه خشم در سيمايش نقش بسته بود به آن‌ها روى كرد و فرمود:از على چه مى‌خواهيد[از على چه مى‌خواهيد؟][از على چه مى‌خواهيد؟]على از من است و من از اويم و او پس از من ولىّ هر مؤمنى است.

در صحيح اوست ⁽²⁾-:هر كه من مولاى اويم على مولاى اوست.

در همان جاست: ⁽³⁾-خداوند بر على رحمت گيرد،بار خدايا!حق را هر كجا كه او رفت با او همراه ساز.

خطيب فخر خوارزم ⁽⁴⁾-حديث غدير خم را روايت مى‌كند و مى‌گويد كه پيامبر بازوى على را گرفت[و آن دو را بلند كرد]تا جايى كه مردم سفيدى زير بغل او را ديدند و از يك ديگر جدا نشدند تا اين كه آيۀ شريفۀ اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي ⁽⁵⁾-/.

نازل گشت ⁽¹⁾.1.

پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرمود:اللّه اكبر بر اكمال دين و اتمام نعمت و خشنودى خدا از رسالت من و ولايت على بن ابى طالب.سپس فرمود:بار خدايا!دوست او را دوست بدار و دشمنش را دشمن و كسى را كه بدو يارى رساند يارى رسان و يارى‌ات را از كسى كه يارى‌اش را از او دريغ ورزد دريغ ورز.

در صحيح نسائى و ترمذى ⁽¹⁾-به نقل از جابر آمده است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)در روز طائف على را فرا خواند و با او به نجوا سخن گفت.مردم گفتند:نجواى پيامبر با پسر عمويش طولانى شد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:نه من كه خدا با او نجوا مى‌كرد.يعنى:خداوند به من چنين دستورى داده بود و اخبار در اين زمينه آن قدر فراوان است كه به شماره در نمى‌آيد.

مبحث نهم:در تصريح به اين كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)پس از خود على(علیه السلام)را به خلافت گماشته

است:

اماميه بر اين امر تواتر دارد و جمهور در بارۀ آن اخبار فراوانى نقل كرده‌اند كه ما برگزيده‌هايى از آن را بر سبيل اختصار بيان مى‌كنيم:

خوارزمى ⁽²⁾-به نقل از جابر نقل مى‌كند كه گفته است:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:خداوند

هنگامى كه آسمان‌ها و زمين را آفريد آن‌ها را فرا خواند پس آن‌ها پاسخش دادند و نبوّت مرا با ولايت على بن ابى طالب بر آن‌ها عرضه كرد و آن‌ها آن را پذيرفتند.سپس خداوند خلق را آفريد و امر دين را به ما واگذار كرد،پس سعادتمند به واسطۀ ما سعادتمند شد و نگون بخت به واسطه ما نگون بخت شد.ماييم كه حلال خدا را حلال مى‌كنيم و حرام خدا را حرام.

در همين جا ⁽¹⁾-به نقل از ابو سعيد خدرى آمده است كه از سلمان نقل كرده است كه مى‌گويد:عرض كردم:يا رسول اللّه!هر پيامبرى جانشينى دارد،جانشين تو كيست؟پيامبر سكوت كرد.پس چون بعدا مرا ديد گفت:اى سلمان!و من به سوى او شتاب كردم و لبّيك گفتم.گفت مى‌دانى جانشين موسى كيست؟عرض كردم:آرى،يوشع بن نون.

فرمود:چرا؟عرض كردم:چون او در آن هنگام داناترين ايشان بود.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:

جانشين و سرّ نگه دار من و بهترين كسى كه پس از خود باقى مى‌گذارم ⁽²⁾و وعدۀ مرا ادا مى‌كند و قاضى دين من مى‌باشد ⁽³⁾على بن ابى طالب است.).

در كتاب اربعين ⁽¹⁾-به نقل از انس بن مالك آمده است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:من و على(علیه السلام)حجّت خداييم بر بندگانش ⁽²⁾.».

هنگامى كه آيۀ مباركۀ: وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ⁽¹⁾-نازل شد حضرت(صلی الله علیه و آله)خواص خاندان و عشيرۀ خود را كه فرزندان عبد المطّلب بودند در خانۀ ابو طالب گرد آورد.آن‌ها چهل تن بودند.حضرت(صلی الله علیه و آله)به على(علیه السلام)دستور داد ران گوسفندى را با يك مدّ طعام گندم بپزد و يك صاع شير برايشان فراهم آورد.معروف بود كه يكى از آن‌ها مى‌تواند[در يك وعده]تنۀ گوسفندى را بخورد و يك مشك نوشيدنى را بياشامد،پس تمامى اين گروه از اين خوراك اندك بخوردند تا سير شدند و غذا كم نيامد.آن‌ها از اين امر شگفت زده شدند و نشانۀ پيامبرى حضرت(صلی الله علیه و آله)براى ايشان آشكار شد.سپس پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى فرزندان عبد المطلب!خداوند مرا به سوى مردم به طور كلّى و به سوى شما به طور خاص فرستاده و فرموده است: وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ،و من شما را به دو سخن فرا مى‌خوانم كه بر زبان سبك و در ترازوى الهى بسى سنگين است و در پرتو اين دو سخن مى‌توانيد اختيار عرب و عجم را به دست گيريد و آن دو ملت تسليم فرمان شما خواهند شد و با آن دو به بهشت در خواهيد آمد و از آتش رهايى خواهيد يافت:

شهادت به اين كه خدايى جز اللّه نيست و من پيامبر خدايم،پس هر كه مرا در اين امر اجابت كند و در پرداختن بدان يارى‌ام رساند برادر،وزير و وصى[و وارث]و جانشين پس از من خواهد بود ⁽²⁾،ولى هيچ كس پاسخى به او نداد./.

امير المؤمنين(علیه السلام)مى‌فرمايد:در ميان آن‌ها من در برابر پيامبر ايستادم در حالى كه سنّم از همۀ آن‌ها كمتر بود.پس گفتم:اى پيامبر خدا!من تو را در اين امر يارى مى‌رسانم پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:بنشين.

حضرت(صلی الله علیه و آله)براى بار دوم،سخن را براى قوم تكرار كرد و آن‌ها خاموشى ورزيدند، پس من برخاستم و سخن قبلى خود را دوباره گفتم.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:بنشين.

حضرت(صلی الله علیه و آله)براى بار سوم سخن خود را تكرار كرد،ولى هيچ يك از آن‌ها[كلامى]بر زبان نياورد.پس من برخاستم و گفتم:يا رسول اللّه!من تو را در اين امر يارى مى‌رسانم.

حضرت(صلی الله علیه و آله)فرمود:بنشين،تو برادر،وصى،وزير،وارث و جانشين پس از من هستى.

پس قوم برخاستند در حالى كه به ابو طالب مى‌گفتند امروز بر تو مبارك باشد كه اگر به دين برادرزاده‌ات درآيى پسرت بر تو امير مى‌شود ⁽¹⁾.8.

در كتاب مناقب ⁽¹⁾-به نقل از ابن بريده ⁽²⁾-آمده است كه گفت:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فرمود:هر پيامبرى وصى ⁽³⁾و وارثى دارد و على(علیه السلام)وصىّ و وارث من است. .

ادامه فهرست صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه فهرست صفحه قبل⁽¹⁾

در همين كتاب ⁽¹⁾-به نقل از انس آمده كه گفته است:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى انس!/.

نخستين كسى كه از اين در بر تو وارد شود امير المؤمنين(علیه السلام)و سرور مسلمانان ⁽¹⁾و جلو دار پيشانى سپيدان حجله‌نشين و خاتم اوصياست.

انس مى‌گويد:با خود گفتم:خدايا او را مردى از انصار قرار ده و هنگامى كه على(علیه السلام) آمد آن را كتمان كردم.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:او كيست اى انس؟عرض كردم:على(علیه السلام).پس حضرت(صلی الله علیه و آله)با گشاده گشاده‌رويى برخاست و على(علیه السلام)را در آغوش كشيد و سپس عرق چهره‌اش را بر چهرۀ على(علیه السلام)ماليد و عرق چهرۀ على(علیه السلام)را بر چهرۀ خويش كشيد.

على(علیه السلام)گفت:يا رسول اللّه!با من آن كردى كه پيش‌تر نكرده بودى.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:چرا چنين نكنم در حالى كه تو حقّ مرا ادا مى‌كنى و صداى مرا به گوش آن‌ها مى‌رسانى و پس از من اختلاف‌هايشان را براى آن‌ها تبيين مى‌كنى.

ابو نعيم حافظ روايت مى‌كند ⁽²⁾-كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)روزى در بارۀ على(علیه السلام)فرمود:سرور مسلمانان و امام پرهيزكاران خوش آمد ⁽³⁾.».

در كتاب مناقب ⁽¹⁾-به نقل از سلمان فارسى-رضى اللّه عنه-آمده است كه شنيد پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌فرمايد:همانا برادر من،وزير ⁽²⁾من و بهترين كسى كه پس از خود به جانشينى مى‌نهم على بن ابى طالب است.».

در همين كتاب ⁽¹⁾-به نقل از ابو ايّوب آمده است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)سخت بيمار شد و فاطمه(س)براى عيادت از حضرت(صلی الله علیه و آله)آمد و چون خستگى و ضعف پيامبر(صلی الله علیه و آله)را ديد به حدّى اندوهگين شد كه اشكش بر گونه‌هايش ريخت.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او فرمود:اى فاطمه!كرامت خدا بر تو همين كه به ازدواج كسى درآوردمت كه اسلامش پيش‌تر از همه و علمش بيش‌تر از همه و شكيبايى‌اش گسترده‌تر از همگان است.همانا خداوند تبارك و تعالى به زمينيان نگريست و از ميان ايشان مرا برگزيد و مرا به عنوان پيامبر و رسول برانگيخت و بار ديگر به زمين نگريست و از ميان همه،شوى تو را برگزيد و به من وحى كرد كه تو را به ازدواج او درآورم و او را وصىّ[و برادر]خود گيرم ⁽²⁾.

اين حديث را دارقطنى صاحب جرح و تعديل نيز روايت مى‌كند ⁽³⁾.-.

دارقطنى ⁽¹⁾-از رجالش به نقل از ابو هارون عبدى آورده كه گفته است:نزد ابو سعيد خدرى آمدم و به او گفتم:آيا تو در بدر حاضر بوده‌اى؟گفت:آرى.گفتم:آيا در بارۀ على(علیه السلام)و فضلش چيزى از آن چه شنيده‌اى به ما نمى‌گويى؟گفت:آرى،پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)از يك بيمارى بهبود يافت و دوران نقاهت را مى‌گذراند كه فاطمه(س)بر او وارد شد تا از پيامبر عيادت كند.من در سمت راست پيامبر نشسته بودم،پس چون فاطمه(س)ضعف و سستى پيامبر را ديد بغض گلويش را فشرد تا جايى كه اشكش بر گونه‌هايش آشكار شد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او فرمود:چرا مى‌گريى اى فاطمه!فاطمه(س) گفت:از فوت مى‌ترسم يا رسول اللّه! پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى فاطمه!آيا نمى‌دانى كه خداوند به زمين نگريست و پدر تو را برگزيد و او را به عنوان پيامبر برانگيخت،و بار ديگر به زمين نگريست و شويت را در آن برگزيد و به من وحى كرد و تو را به ازدواج او درآوردم و وصىّ‌اش گرفتم؟آيا نمى‌دانى كه كرامت خدا بر توست كه به ازدواج كسى درآوردت كه علمش بيش از ديگران و شكيبش».

گسترده‌تر از همه و اسلامش پيش‌تر از ديگران است؟ فاطمه(س)بخنديد و چهره‌اش باز شد.پس پيامبر آهنگ آن كرد كه از تمامى خيرى كه خداوند براى محمّد(صلی الله علیه و آله)و خاندانش مقرّر فرموده است براى فاطمه(س)بيفزايد،از اين رو به فاطمه(س)فرمود:اى فاطمه!على هشت منقبت دارد:ايمان به خدا و رسول، حكمت او،همسر او،دو پسرش حسن و حسين،امر به معروف و نهى از منكر.اى فاطمه!به ما اهل بيت شش خصلت داده شده كه جز ما به هيچ كس از پيشينيان داده نشده و هيچ يك از پسينيان بدان نرسد:پيامبر ما كه بهترين پيامبران است پدر توست،وصىّ ما كه بهترين اوصياست شوى توست،شهيد ما كه بهترين شهداست حمزه،عموى پدر توست،از ماست دو فرزند اين امت كه دو پسر توست و از ماست مهدى اين امّت كه عيسى پشت سر او نماز مى‌گزارد،و سپس بر شانۀ حسين زد و فرمود:مهدى امّت از اوست.

از انس بن مالك ⁽¹⁾-است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:دوست من،وزير من،جانشين من و بهترين كسى كه پس از خود به جاى مى‌نهم كه دين مرا به جاى مى‌آورد و به وعدۀ من وفا مى‌كند على بن ابى طالب(علیه السلام)است.

در كتاب مناقب ⁽²⁾-آمده است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:جبرئيل نزد من آمد در حالى كه دو بالش را گشوده بود.بر يكى از دو بالش نوشته شده بود:نيست خدايى جز اللّه،محمّد پيامبر است و بر بال ديگر نوشته شده بود:نيست خدايى جز اللّه و على،وصى است.

و اخبار در اين زمينه بيش از آن است كه به شماره درآيد.

مبحث دهم:در اين كه پيامبر،على(علیه السلام)را امير المؤمنين مى‌خوانده است:

در كتاب مناقب اخطب خوارزم ⁽³⁾-به نقل از ابن عبّاس آورده است كه گفت:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)در صحن خانه بود در حالى كه سر بر دامان دحية بن خليفة الكلبى داشت [پس على(علیه السلام)وارد شد]و گفت:سلام بر تو،پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)چگونه صبح كرد؟

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:به خير و خوبى[اى برادر رسول اللّه،على(علیه السلام)عرض كرد:خدا از سوى ما اهل البيت به تو پاداش خير دهد].

دحيه به او گفت:من تو را دوست دارم،همانا تو از ستايشى برخوردارى كه آن را به تو بشارت مى‌دهم؛تو امير المؤمنين و جلودار پيشانى سپيدان حجله‌نشينى،تو سرور فرزندان آدم جز پيامبران و رسولان هستى،درفش حمد به روز رستاخيز در دست توست كه به همراه شيعيانت و محمّد و طرفداران او با شادى تمام رو به بهشت مى‌آوريد.رستگار شد هر كه تولّى تو را در دل داشت و زيان برد هر كه از تو كناره گرفت، دوستداران محمّد دوستداران تواند و[دشمنان محمّد]دشمنان تو،شفاعت محمّد بديشان نرسد.نزديك من آى اى برگزيدۀ خدا.پس سر پيامبر(صلی الله علیه و آله)را گرفت و در دامان حضرت(علیه السلام)قرار داد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اين هياهو چيست؟پس او را آگاه كرد [الحديث.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:او دحيه كلبى نبود جبرئيل(علیه السلام)بود]كه تو را با نامى ناميد كه خدا تو را ناميده بود و اين همان اسمى است كه محبّت تو را در دل مؤمنان و هراس تو را در دل كافران افكند.

از ابن مردويه ⁽¹⁾-است كه حديثى را مرفوع به بريده مى‌رساند و در آن آمده است:

رسول خدا به ما دستور داد به على با لقب امير المؤمنين درود فرستيم ⁽²⁾.د.

در كتاب مناقب ابن مردويه ⁽¹⁾-به نقل از عبد اللّه بن عبّاس آمده است كه گفت:على(علیه السلام) در حالى بر پيامبر(صلی الله علیه و آله)وارد شد كه نزد عايشه نشسته بود[پس حضرت ميان عايشه و پيامبر نشست].

پس پيامبر بر پشت عايشه زد و فرمود:بس كن و با آزار رساندن به او به من آزار نرسان كه او امير مؤمنان و سرور مسلمانان و جلودار پيشانى سپيدان حجله‌نشين است.به روز رستاخيز بر صراط مى‌نشيند و اولياى خود را به بهشت و دشمنانش را به دوزخ در مى‌آورد.

در كتاب مناقب ⁽²⁾-به نقل از رافع غلام عايشه آمده است كه گفت:من غلام عايشه بودم».

و به او خدمت مى‌كردم و هر گاه پيامبر(صلی الله علیه و آله)نزد او مى‌آمد در نزديكى عايشه مى‌ايستادم تا آن چه را مى‌خواهد بدو دهم.

رافع مى‌گويد:يك روز كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)نزد او بود كسى بيامد و در را كوبيد.رافع مى‌گويد:به سوى در رفتم و كنيزى را ديدم كه با خود ظرفى ⁽¹⁾-سرپوش دار داشت.او مى‌گويد:نزد عايشه آمدم و به او خبر دادم.عايشه گفت:او را داخل كن.كنيز وارد شد و ظرف را در برابر عايشه نهاد و عايشه هم آن را در برابر پيامبر(صلی الله علیه و آله)گذاشت و پيامبر هم خوردن آغازيد و كنيز خارج شد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى كاش امير المؤمنين و سرور مسلمانان و امام پرهيزكاران نزد من بود و با من طعام مى‌خورد.[عايشه پرسيد:

امير المؤمنين و سرور مسلمانان كيست؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)سكوت كرد و بار ديگر جملۀ خود را باز گفت و عايشه همان سؤال را پرسيد و پيامبر(صلی الله علیه و آله)سكوت كرد]،پس كسى آمد و در را كوبيد و من به سوى در رفتم و ناگاه على بن ابى طالب(علیه السلام)را ديدم.رافع مى‌گويد:

بازگشتم و گفتم:كوبندۀ در على(علیه السلام)است.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:او را داخل كن.پس چون داخل شد،پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:خوش آمدى،دو بار تو را آرزو كردم تا جايى كه اگر در آمدن به سوى من كندى مى‌كردى از خدا مى‌خواستم كه تو را نزد من بياورد.بنشين و با من بخور.[پس نشست و با او خورد.سپس پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:ستيز كند خدا با كسى كه با تو بستيزد و دشمنى ورزد با كسى كه با تو دشمنى ورزد.عايشه گفت:چه كسى با او به ستيز برمى‌خيزد و به دشمنى مى‌پردازد؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)دو بار فرمود:تو و كسانى كه با تو هستند].د.

از انس ⁽¹⁾-رسيده است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:بهشت،مشتاق چهار تن از امّت من است.ترسيدم از او بپرسم[آنان كيانند؟]پس نزد ابو بكر آمدم و گفتم پيامبر(صلی الله علیه و آله) مى‌گويد:بهشت،مشتاق چهار تن از امت من است.از او بپرس اين چهار تن كيانند؟گفت:

مى‌ترسم از ايشان نباشم و بنى تميم بر من عيب گيرند.پس نزد عمر آمدم و همين سخن را به او گفتم.گفت:مى‌ترسم از ايشان نباشم.و بنى اميه بر من عيب گيرند.پس نزد على آمدم در حالى كه در مزرعه‌اش به كار مشغول بود.به او گفتم:پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌فرمايد:

بهشت،مشتاق چهار تن از امّت من است.از او بپرس اين چهار تن كيانند؟على(علیه السلام)گفت:

به خدا سوگند حتما از او مى‌پرسم.اگر از ايشان بودم هر آينه خداوند عزّ و جلّ را مى‌ستايم و اگر از ايشان نباشم از خدا مى‌خواهم مرا در شمار آن‌ها و دوستدارشان قرار دهد.على(علیه السلام)نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)آمد و من همراه او بودم.پس به حضرت(صلی الله علیه و آله)وارد شديم در حالى كه سر او در دامان دحيۀ كلبى قرار داشت.همين كه دحيه او را ديد به سويش برخاست و سلام كرد و گفت:يا امير المؤمنين!سر پسر عمويت را بگير كه تو به او شايسته‌ترى.پس پيامبر(صلی الله علیه و آله)بيدار شد در حالى كه سرش در دامان على بود.پيامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود:اى ابو الحسن!نزد ما نيامده‌اى مگر براى نيازى.على(علیه السلام)گفت:پدر و مادرم فدايت باد يا رسول اللّه.من وارد شدم در حالى كه سرت بر دامان دحيه كلبى بود.او به طرف من آمد[و سلام كرد]و گفت:يا امير المؤمنين سر پسر عمويت را بگير كه تو بدان از من شايسته‌ترى.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او گفت:آيا او را شناختى؟على(علیه السلام)گفت:او دحيه كلبى بود.پيامبر(صلی الله علیه و آله)گفت:او جبرئيل بود.على(علیه السلام)گفت:پدر و مادرم فداى تو باد يا رسول اللّه!انس به من گفت كه تو گفته‌اى:بهشت مشتاق چهار تن از امت من است.اين چهار تن كيانند؟پيامبر با دستش اشاره كرد و فرمود:به خدا سوگند تو نخستين ايشان هستى،به خدا سوگند تو نخستين ايشان هستى،به خدا سوگند تو نخستين ايشان هستى.

على(علیه السلام)گفت:پدر و مادرم فداى تو باد،آن سۀ ديگر كيانند؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:مقداد، سلمان و ابو ذر ⁽²⁾.6.

در تاريخ خطيب ⁽¹⁾-به اسنادش از ابن عبّاس آمده كه گفته است:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:در قيامت جز ما كه چهار تنيم هيچ كس سواره نخواهد بود.عبّاس عموى پيامبر(صلی الله علیه و آله) برخاست و گفت:پدر و مادرم فداى تو باد،تو و چه كسانى؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:امّا من بر مركب خداى يعنى براق سوارم و برادرم صالح كه بر شترى سوار است كه پى شد.

حمزه،شير خدا و رسول خدا بر ناقۀ من عضباء سوار خواهد بود و برادر و پسر عمويم على بن ابى طالب بر شترى از شتران بهشت سوار است كه پشتى آراسته دارد و جهازش از زمرّد سبزى است كه طلاى سرخ نيز در بر دارد و سر آن از كافور سفيد است و دمش از عنبر سپيد مايل به خاكسترى و پاهايش از مشك خوشبو و گردنش از مرواريد كه بر آن گلدسته‌اى از نور قرار دارد.باطن آن،عفو و گذشت الهى است و ظاهرش رحمت خدا.

در دست اوست درفش ستايش.به گروهى از فرشتگان نمى‌گذرد مگر آن كه مى‌گويند:

اين فرشته‌اى است مقرّب يا پيامبرى مرسل يا بر دوش دارندۀ اريكۀ خداى جهانيان است پس منادى از عرش ندا مى‌دهد،يا كسى از درون عرش مى‌گويد:اين نه فرشته‌اى است مقرّب و نه پيامبرى مرسل و نه بر دوش دارندۀ اريكۀ خداى جهانيان.اين على بن ابى طالب امير مؤمنان و امام پرهيزكاران و جلودار پيشانى سپيدان است كه به سوى حضرت ربّ العالمين روان است.رستگار شد هر كه او را تصديق كرد و زيان برد هر كه تكذيبش نمود.و اگر عابدى ميان ركن و مقام،هزار سال و هزار سال خداى را عبادت كند كه همچون سبدى پوسيده گردد و سپس خداى را در حالى ديدار كند كه بغض آل محمّد را در دل دارد خداوند او را به رو در آتش جهنّم فكند.

در مناقب خوارزمى ⁽²⁾-آمده است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:هنگامى كه در شب معراج به آسمان برده شدم[و سپس از آسمان]به سدرة المنتهى،در برابر خداوند عزّ و جلّ قرار/.

گرفتم.

خداوند[به من]فرمود:اى محمّد!عرض كردم:تو را اجابت مى‌كنم و گوش به فرمان تو هستم.فرمود:خلايق را آزمودم تا روشن شود كدام يك از تو بيش‌تر فرمان مى‌برد؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌گويد:عرض كردم:پروردگارا!على.فرمود:راست گفتى اى محمّد.آيا براى خود جانشينى گزيده‌اى كه وظيفۀ تو را ادا كند و بندگان من از كتاب آن آموزد كه نمى‌دانند؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌گويد:عرض كردم[پروردگارا]تو برگزين كه گزينش تو گزينش من است.فرمود:على را براى تو برگزيدم،پس او را جانشين و وصىّ خود بگير و علم و حلم خود را به او اختصاص مى‌دهم و بحق او امير مؤمنانى است كه نه پيش از او و نه پس از او كسى بدان نرسيد و نرسد.اى محمّد!على درفش هدايت و امام كسى است كه از من فرمان برد.او نور اولياى من است و كلمه‌اى است كه آن را براى پرهيزكاران الزامى گرداندم.هر كه او را دوست بدارد مرا دوست داشته است و هر كه با او بستيزد با من ستيزيده است.پس اى محمّد!او را بدين مژده ده.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌گويد:عرض كردم:پروردگارا!مژده‌اش دادم و او گفت:من بندۀ خدا و در اختيار اويم،اگر مرا به سبب گناهانم مؤاخذه كند بر من هيچ ستم روا ندارد و اگر وعده‌اش را نسبت به من تمام كند پس هموست مولاى من.پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌گويد:[عرض كردم:خدايا]قلب او را صيقل بده و ايمان را در او شكوفا كن.خداوند فرمود:چنين كردم اى محمّد،جز آن كه او را به امتحانى مختص گردانيده‌ام كه احدى از اوليايم را بدان اختصاص نداده‌ام.پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌گويد:عرض كردم:خدايا!او برادر و همراه من است.

پروردگار فرمود:در علم من چنين رفته است كه او مورد امتحان قرار گيرد.اگر على نباشد نه حزب من شناخته شود و نه اولياى من و نه اولياى پيامبران من.

اين احاديث از بيش از سيصد طريق وارد شده است.

مبحث يازدهم:پيرامون اخبار منزلت و يكى بودن پيامبر(صلی الله علیه و آله)و على(علیه السلام).

از احاديث مشهور و متواتر،اين سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله)به على(علیه السلام)است كه فرمود:تو براى من همچون هارون هستى براى موسى و اين كه او نفس پيامبر(صلی الله علیه و آله)است و خون او از خونش و گوشت او از گوشت پيامبر است.

ابن عبّاس در كتاب مناقب ⁽¹⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:[اين على بن ابى طالب است كه گوشتش از گوشت من و خونش از خون من است و او براى من همچون هارون است براى موسى جز آن كه پيامبرى پس از من نيست.و فرمود:اى ام سلمه!گواه باش و بشنو، اين على است]،اين امير مؤمنان و سرور مسلمانان و ظرف دانش من است و درى است كه از آن درآمده‌ام.او برادر من در دنيا و يار دمساز من در آخرت است و در مراتب اعلى همراه من خواهد بود.

از جابر ⁽²⁾-رسيده كه گفته است:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:من و على از يك درختيم و مردم از درختان گوناگون ⁽³⁾.

از ابن عبّاس ⁽⁴⁾-نقل شده است كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:على از من و همچون سر من است براى پيكرم.

هنگامى كه على(علیه السلام)خبر فتح خيبر را براى پيامبر(صلی الله علیه و آله)آورد پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اگر1.

گروهى از امّت من نمى‌گفتند آن چه را كه مسيحيان در بارۀ مسيح گفتند هر آينه امروز در بارۀ تو سخنى را مى‌گفتم كه بر گروهى نمى‌گذشتى مگر آن كه خاك پاى تو را توتياى چشم مى‌كردند و از باقى ماندۀ آب شستشويت شفا مى‌طلبيدند،ولى تو را همين بس كه از منى و من از توأم،از من ارث مى‌برى و من از تو ارث مى‌برم،و تو براى من چونان هارون هستى براى موسى جز آن كه پيامبرى پس از من نيست و تو پيمان مرا ادا مى‌كنى و در راه سنّت من مى‌ستيزى و فردا در آخرت،نزديك‌ترين مردم به من هستى.تو نخستين كسى هستى كه در كنار حوض كوثر به من وارد مى‌شوى و نخستين كسى هستى كه همراه من پوشانده مى‌شوى و در ميان امّت من اوّلين كسى خواهى بود كه به بهشت درمى‌آيى و شيعۀ تو بر منبرهايى از نور قرار مى‌گيرند و حق بر زبان تو و در قلب تو و در ميان دو چشم توست ⁽¹⁾.- در مناقب خوارزمى ⁽²⁾-آمده است:معاوية بن ابى سفيان به سعد بن ابى وقّاص دستور داد امير المؤمنين را دشنام دهد و او خوددارى كرد.معاويه گفت:چه چيز مانع توست؟ سعد گفت:پيامبر سه سخن پيرامون على(علیه السلام)گفته است لذا من هرگز او را دشنام نخواهم داد،زيرا حتّى يكى از آن سه سخن نزد من از يك رمه شتر اصيل محبوب‌تر است.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)در يكى از جنگ‌ها على را به جاى خود نهاد و على(علیه السلام)عرض كرد:يا رسول اللّه!آيا مرا در ميان زنان و كودكان به جاى خود مى‌نهى؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او فرمود:

آيا دوست ندارى براى من همچون هارون باشى براى موسى جز آن كه پس از من پيامبرى نيست؟ و از پيامبر شنيدم كه به روز خيبر فرمود:فردا پرچم را به دست مردى دهم كه خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش هم او را دوست دارند.راوى مى‌گويد:هر يك از ما توقّع گرفتن پرچم را داشتيم.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:على را نزد من بخوانيد.على نزد پيامبر آمد در حالى كه چشم درد داشت و پيامبر،آب دهان خود را در چشم او ريخت و پرچم را بدو سپرد و خداوند او را فاتح گرداند./.

و هنگامى كه اين آيه نازل شد: نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ⁽¹⁾-،پيامبر على،فاطمه،حسن و حسين را خواند و فرمود:خدايا اينها خاندان من هستند.

از جابر بن عبد اللّه ⁽²⁾-است كه گفت:پيامبر نزد ما آمد در حالى كه ما در مسجد پهلو گرفته بوديم و در دست حضرت(صلی الله علیه و آله)شاخۀ تر و تازه‌اى از خرما بود.پس فرمود:آيا در مسجد مى‌خوابيد؟عرض كرديم:به شتاب به مسجد آمديم و على هم با ما آمد.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى على!آن چه بر من در مسجد حلال است بر تو نيز حلال است.

آيا نمى‌خواهى براى من همچون هارون باشى براى موسى جز پيامبرى؟به خدايى كه جان من در يد قدرت اوست تو در روز رستاخيز از حوض من دفاع مى‌كنى و مردانى را از كنار آن مى‌رانى چنان كه شتر گمراه را با عصاى خيزران از كنار آب برانند.گويى جايگاه تو را در كنار حوض كوثر مى‌بينم.

على(علیه السلام)مى‌فرمايد: ⁽³⁾-دردى سخت مرا فرا گرفت و نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)رفتم و او مرا در جاى خود خواباند و به نماز ايستاد و يك طرف جامۀ خود را بر من افكند و نمازى خواند آن گونه كه خدا مى‌خواهد.سپس فرمود:اى پسر ابى طالب!بهبود يافتى و ديگر دردى ندارى.تو چيزى از خدا نخواسته‌اى مگر آن كه من نظير آن را براى تو خواسته‌ام و من هم چيزى از خدا نخواسته‌ام مگر آن كه به من داده است،فقط پيامبرى پس از من نيست.

معاذ بن جبل مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:من با پيامبرى بر تو چيره‌ام و پيامبرى پس از من نيست و تو با هفت چيز بر مردم چيره‌اى و در آن‌ها هيچ يك از قريشيان نمى‌توانند با تو به محاجّه برخيزند:تو در ميان آن‌ها نخستين كسى هستى كه به خدا ايمان آورده است،و وفادارترين ايشان در پيمان الهى،و مقاوم‌ترين‌شان در امور الهى،و عادل‌ترين‌شان در تقسيم برابر،و دادگرترين‌شان نسبت به رعيت،و بيناترين‌شان در/.

مسائل و با امتيازترين آن‌ها نزد خدا به روز رستاخيز.

ابن عمر ⁽¹⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:هر كه از على كناره گيرد از من كناره گرفته است و هر كه از من كناره گيرد از خداوند عزّ و جلّ كناره گرفته است.

از ابو ذر ⁽²⁾-است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى على!هر كه از من دورى گزيند از خدا دورى گزيده است و هر كه از تو دورى گزيند از من دورى گزيده است ⁽³⁾.9.

مبحث دوازدهم:در خبر پرنده:

از احاديثى كه نزد عامّه و خاصّه به تواتر نقل شده،خبر پرنده است.

انس بن مالك ⁽¹⁾-روايت مى‌كند:براى پيامبر(صلی الله علیه و آله)پرنده‌اى هديه آوردند.پس گفت:

خدايا!محبوب‌ترين مردمت را نزد من فرست تا اين پرنده را با من بخورد.با خود گفتم:

خدايا!او مردى از انصارى باشد.پس على بيامد.به او گفتم:پيامبر كارى دارد،على هم برفت.بار ديگر بيامد و من همان گفتم و او برفت،و بار ديگر بيامد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:

در را بگشاى،و من در را گشودم.او داخل شد و پيامبر پرسيد:چرا دير كردى اى على؟ على گفت:دو بار انس مرا باز گرداند و اين سومين بار است،و او گمان مى‌كرد تو كار دارى.پيامبر فرمود:اى انس!چرا چنين كردى؟عرض كردم دعاى تو را شنيدم و خواستم آن مرد از قوم من باشد.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:آدمى قوم خود را دوست دارد آدمى قوم خود را دوست دارد ⁽¹⁾./.

مبحث سيزدهم:در تصريح به اين كه حضرت(علیه السلام)بهترين مردم است:

در مناقب ابن مردويه ⁽¹⁾-به نقل از حذيفه آمده است كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:على(علیه السلام)

بهترين مردمان است و هر كه از پذيرش او سرباز زند كفر ورزيده است.

از سلمان ⁽¹⁾-رسيده است كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:على بن ابى طالب،بهترين كسى است كه پس از خود مى‌نهم.

از ابو سعيد خدرى ⁽²⁾-است كه گفت:[سلمان گفت]،پيامبر(صلی الله علیه و آله)مرا ديد و صدايم كرد.

عرض كردم:لبّيك يا رسول اللّه.فرمود:امروز تو را گواه مى‌گيرم كه على(علیه السلام)[بهترين و برترين مردم است].

ابو رافع ⁽³⁾-به نقل از پدرش و او به نقل از جدّش مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)به على(علیه السلام) فرمود:تو در دنيا و آخرت بهترين فرد امّت من هستى.

حبشى بن جناده ⁽⁴⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:پس از من بهترين كسى كه بر زمين گام نهاده على بن ابى طالب(علیه السلام)است.

انس بن مالك ⁽⁵⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:على(علیه السلام)بهترين كسى است كه پس از خود مى‌نهم.

جابر بن عبد اللّه ⁽⁶⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)،وليد بن عقبه را به سوى بنى وليعه فرستاد[و ميان آن‌ها در زمان جاهليت دشمنى بود،پس چون به بنى وليعه رسيد]او را استقبال كردند تا ببينند چه سخنى براى گفتن دارد.

راوى مى‌گويد:وليد از آن‌ها ترسيد و نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)بازگشت و گفت:بنى وليعه آهنگ كشتن مرا كردند و از پرداخت صدقه خوددارى ورزيدند.

چون سخن وليد در بارۀ بنى وليعه به گوش آن‌ها رسيد نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)آمدند و گفتند:ه.

يا رسول اللّه!به خدا سوگند وليد دروغ مى‌گويد و از آن جا كه ميان ما و او دشمنى بود ما هراس آن داشتيم كه او بدين سبب ما را مؤاخذه كند.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)به آن‌ها فرمود:اى بنى وليعه!يا بس كنيد يا مردى از نزد خود به سوى شما فرستم كه همچون خود من است،جنگجويان شما را مى‌كشد و كسانتان را به اسارت مى‌گيرد و بهترين كسى است كه ديده‌ايد و بر شانۀ على بن ابى طالب(علیه السلام)زد.

آيۀ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ ⁽¹⁾-(الآيه)در بارۀ وليد بن عقبه نازل شده است و اخبار در اين مورد بيش از آن است كه به شماره درآيد.

مبحث چهاردهم:در تهديد كسانى كه با خلافت على(علیه السلام)به دشمنى برخيزند:

در مناقب خوارزمى ⁽²⁾-به نقل از ابو ذر غفارى آمده است كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:هر كه پس از من با خلافت على به دشمنى برخيزد كافر است و به جنگ با خدا و رسول برخاسته است و هر كه در على شك كند كافر است.

در همين كتاب ⁽³⁾-به نقل از زين العابدين(علیه السلام)به نقل از پدرش به نقل از على(علیه السلام)آمده است كه فرمود:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرموده است:خشم من و خداى بر كسى فزونى مى‌يابد كه خون مرا بريزد و مرا با آزار رساندن به خاندانم بيازارد.

در همين كتاب به نقل از انس ⁽⁴⁾-آمده است كه گفت:نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)بودم،پس على(علیه السلام)را ديد كه مى‌آيد و در اين هنگام فرمود:من و او به روز رستاخيز حجّت خدا بر امّت هستيم.

در همين كتاب ⁽⁵⁾-به نقل از معاوية بن حيدة القشيرى آمده است كه گفت:از پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيدم كه به على(علیه السلام)مى‌فرمود:اى على!به كسى كه مى‌ميرد و بغض تو در سينه دارد اعتنايى نمى‌شود و يهودى يا مسيحى مرده است.

يزيد بن زريع مى‌گويد:به بهز بن حكيم گفتم:آيا پدرت به نقل از جدّت و سپس به نقل از پيامبر(صلی الله علیه و آله)در اين باره با تو سخن گفته است؟بهز گفت:پدرم به نقل از جدم آن را برايم گفته است و در غير اين صورت خدا گوشم را به پوششى از آتش بپوشاند.

در همين كتاب ⁽¹⁾-به نقل از انس بن مالك آمده است كه گفت:نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)بوديم در حالى كه گروهى از اصحابش نزد ايشان حضور داشتند.گفتند:يا رسول اللّه!به خدا سوگند تو نزد ما از خود ما و فرزندانمان عزيزترى.راوى مى‌گويد:در اين هنگام على(علیه السلام) وارد شد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او نگريست و خطاب به حضرت(علیه السلام)فرمود:دروغ گفته است كسى كه گمان مى‌كند با تو دشمن است و مرا دوست دارد.

در همين كتاب ⁽²⁾-به نقل از ابو ايّوب انصارى با نام خالد بن يزيد نقل شده است كه مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى على!خداوند تو را چنين قرار داده است كه مساكين را دوست بدارى و به پيروى آن‌ها از خودت،خشنود باشى و آن‌ها هم از همچون تو امامى خشنود باشند،پس خوشا به حال كسى كه از تو پيروى كند و تو را تصديق نمايد و واى بر كسى كه تو را دشمن دارد و تو را تكذيب نمايد.

در همين كتاب ⁽³⁾-به نقل از ابن عبّاس آمده است كه گفت:نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)بودم كه على(علیه السلام)با حالتى خشمگين بيامد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او فرمود:چه چيز تو را خشمگين كرده است؟على(علیه السلام)عرض كرد:عموزادگان تو مرا با آزار تو مى‌آزارند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)با خشم برخاست و فرمود:اى مردم!هر كه على را بيازارد[او نخستين شماست در ايمان و باوفاترين شما به پيمان الهى.اى مردم!هر كه على را بيازارد]در روز رستخيز يهودى يا مسيحى برانگيخته خواهد شد.جابر بن عبد اللّه انصارى گفت:يا رسول اللّه!و اگر شهادت دهد كه خدايى جز اللّه نيست و محمّد(صلی الله علیه و آله)فرستاده خداست؟ پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى جابر!اين كلمه‌اى است كه شما از ريختن خون آن‌ها خوددارى مى‌كنيد و نمى‌گذاريد اموالشان مباح شمرده شود و جزيه نمى‌دهند در حالى كه تحقير6.

مى‌شوند.

در همين كتاب ⁽¹⁾-به نقل از ابو هريره آمده است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)على،حسن و حسين و فاطمه را ديد و فرمود:من با هر كس كه به ستيز با شما برخيزد به ستيز برخواهم خاست ⁽²⁾و با هر كس كه به صلح شما روى آورد صلح خواهم كرد./.

مبحث پانزدهم:در همانند كردن على به سورۀ اخلاص و كعبه و سر پيامبر(صلی الله علیه و آله)و تشبيه حق او به حق پدر:

در كتاب مناقب خوارزمى ⁽¹⁾-به نقل از نعمان بن بشير آمده است كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله) فرموده است:على در اين امّت همچون قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ در قرآن است.

ابن عبّاس ⁽²⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)به على(علیه السلام)فرمود:اى على!تو در ميان مردم نيستى مگر همچون قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ در قرآن،هر كس آن را يك بار بخواند گويى يك سوم قرآن را خوانده است،و هر كس آن را دو بار بخواند گويى دو سوم قرآن را خوانده است و هر كس آن را سه بار بخواند گويى تمام قرآن را خوانده است ⁽³⁾.

اى على!تو نيز چنينى،هر كس به زبان،تو را دوست بدارد يك سوم اسلام را دوست داشته است،و هر كس با قلب و زبان تو را دوست بدارد دو سوم اسلام را دوست داشته است و هر كس با زبان و قلب و دست تو را دوست بدارد همۀ اسلام را دوست داشته است.سوگند به آن كه مرا به حقّ به پيامبرى برانيگخت اگر زمينيان تو را چونان آسمانيان دوست بدارند كسى از آن‌ها به آتش،عذاب نشود.

از ابو ذر ⁽¹⁾-است كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:على در ميان شما(يا گفت على در ميان اين امّت)همچون كعبه است كه خواه پوشيده باشد يا آشكار،نظر كردن بدان عبادت،و حجّ آن واجب است ⁽²⁾.».

ابن عبّاس ⁽¹⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:على براى من همچون سر است براى پيكرم.

همو ⁽²⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:على براى من همچون سر است براى پيكرم.

على(علیه السلام) ⁽³⁾-مى‌فرمايد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:حقّ على(علیه السلام)بر مسلمانان همچون حق پدر است بر فرزندش ⁽⁴⁾.ت.

مبحث شانزدهم:پيرامون سطل:

خوارزمى با اسنادش به انس بن مالك مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)به ابو بكر و عمر فرمود:

نزد على برويد تا از آن چه در شب براى او رخ داد با شما سخن گويد،من هم در پى شما مى‌آيم.

انس مى‌گويد:آن دو رفتند و من هم همراه آن‌ها رفتم.پس ابو بكر و عمر اذن دخول

خواستند و على نزد آن دو آمد و فرمود:اى ابو بكر!اتّفاقى افتاده است؟ابو بكر گفت:نه، اتّفاقى جز خير پيش نيامده است.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به من و عمر گفت:نزد على رويد تا پيرامون آن چه در شب برايش پيش آمده با شما سخن گويد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)نيز در اين هنگام بيامد و فرمود:اى على!پيرامون آن چه در شب براى تو پيش آمده با آن دو سخن گو.

على(علیه السلام)عرض كرد:شرمم مى‌آيد يا رسول اللّه!پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:همانا خداوند از حق آزرمى ندارد.پس على(علیه السلام)گفت:در حالى كه به صبح نزديك مى‌شديم براى طهارت، آب مى‌خواستم و ترسيدم نماز صبح را از دست بدهم.براى يافتن آب،حسن را به راهى و حسين را به راهى فرستادم و آن‌ها دير كردند و اين مرا غمگين ساخت.ناگاه ديدم كه سقف گشوده شد و سطلى آويزان به ريسمانى پايين آمد،چون به زمين رسيد ريسمان آن را گشودم و ديدم كه در آن آب قرار دارد،پس براى نماز،خود را پاكيزه كردم و غسل نمودم و نماز گزاردم و سپس سطل و ريسمان بالا رفتند و سقف به هم برآمد.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)به على فرمود:آن سطل از بهشت بوده است و آب آن از رود كوثر و ريسمان آن از ديباى بهشتى.اى على!در اين شب چه كسى همچون تو بوده است كه جبرئيل خدمتش كند.

مبحث هفدهم:در توصيف حضرت به سيادت و آقايى:

خوارزمى ⁽¹⁾-از ابن عبّاس روايت مى‌كند كه گفت:پيامبر(صلی الله علیه و آله)به على بن ابى طالب(علیه السلام) نظر كرد و فرمود:تو در دنيا و آخرت آقايى،هر كه تو را دوست بدارد مرا دوست داشته است و دوست من دوست خداوند سبحان است،و دشمن تو با من دشمن است و دشمن من دشمن خداوند سبحان است.واى بر كسى كه پس از من،دشمنى تو در سينه داشته باشد.

اخطب بن محمّد ⁽²⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:هنگامى كه در شب اسراء به آسمان برده شدم ناگاه قصرى ديدم سرخ از ياقوت كه مى‌درخشد،پس در بارۀ على به من وحى شد كه:او آقاى مسلمانان و امام پرهيزكاران و جلودار پيشانى سپيدان حجله‌نشين است.

اسعد بن زراره ⁽¹⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:در شب اسراء به سدرة المنتهى رسيدم، پس خداوند در بارۀ على سه بار به من وحى كرد كه:او امام پرهيزكاران و آقاى مسلمانان و جلودار پيشانى سپيدان حجله‌نشين در فردوس برين است.

مبحث هجدهم:در اين كه اوست صاحب حوض كوثر و صاحب اذن در وارد شدن به

بهشت و اين كه در روز رستخيز و در صراط پرچمدار است و دو ملك او بر ملائك

مى‌بالند:

خوارزمى ⁽²⁾-به نقل از ابن عبّاس مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:على به روز رستخيز كنار حوض كوثر قرار دارد و هيچ كس به بهشت درنيايد مگر كسى كه جواز على(علیه السلام)را با خود داشته باشد ⁽³⁾.

جابر ⁽⁴⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:دو فرشتۀ على بن ابى طالب(علیه السلام)بر ديگر فرشتگان مى‌بالند،زيرا پيوسته با على هستند و هرگز به سبب چيزى كه موجب خشم خداى شود نزد خدا بالا نرفته‌اند.

مجاهد ⁽⁵⁾-به نقل از ابن عبّاس مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:هنگامى كه روز قيامت فرا رسد خداوند به جبرئيل(علیه السلام)دستور مى‌دهد بر دروازۀ بهشت بنشيند و هيچ كس از اين دروازه وارد نشود مگر آن كه جواز على(علیه السلام)را با خود داشته باشد.

جابر ⁽¹⁾بن سمره مى‌گويد:به پيامبر(صلی الله علیه و آله)گفته شد:يا رسول اللّه!در روز رستاخيز چه كسى پرچمدار توست؟فرمود:به روز رستخيز پرچمدار من همان پرچمدار من در دنيا يعنى على بن ابى طالب است.

عبد اللّه بن انس به نقل از جدّش مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:هنگامى كه روز رستخيز فرا رسد و پل بر لبۀ جهنّم كشيده شود،كسى از آن گذر نكند مگر آن كه نامۀ ولايت على بن ابى طالب(علیه السلام)را با خود داشته باشد.

مبحث نوزدهم:پيرامون فرزندان حضرت(علیه السلام):

از جمله فرزندان امير المؤمنين(علیه السلام)دو امام،حسن و حسين-عليهما السّلام-هستند كه فضايل‌شان از فراوانى شمرده نمى‌شود.

خوارزمى ⁽²⁾-به استناد خود از عبد اللّه بن مسعود روايت مى‌كند كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:

حسن و حسين دو آقاى جوانان اهل بهشت‌اند. ابو هريره ⁽³⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله) مى‌فرمايد:فرشته‌اى از خداوند عزّ و جلّ اجازه خواست تا به ديدار من آيد،پس به من بشارت داد و آگاهم گردانيد كه فاطمه،بانوى زنان امّت من و حسن و حسين دو آقاى جوانان بهشتيان‌اند.

يعلى عامرى مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:حسين از من است و من از حسين.هر كه حسين را دوست بدارد خدا هم او را دوست دارد.حسين نوه‌اى است از نواده‌گان.

ابن عبّاس ⁽⁴⁾-مى‌گويد:جبرئيل بر محمّد(صلی الله علیه و آله)نازل شد و گفت:همانا خداوند عزّ و جلّ

به سبب يحيى بن زكريّا هفتاد هزار تن را بكشت و به سبب پسر دختر تو حسين با هفتاد هزار و هفتاد هزار تن بستيزيد.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌فرمايد: ⁽¹⁾-قاتل حسين در تابوتى از آتش قرار دارد كه نيمى از عذاب اهل دوزخ و اهل دنيا بر اوست و دو دست و دو پايش با زنجيرهايى از آتش بسته شده است و در آتش سقوط مى‌كند تا به ژرفاى دوزخ رسد،و چنان بوى بدى از او به مشام مى‌رسد كه اهل دوزخ از آن به خدايشان پناه مى‌برند،و او در دوزخ،جاودان است و چشندۀ عذابى دردناك كه لحظه‌اى سستى نمى‌پذيرد و از چركاب جهنّم سيراب مى‌شود،واى بر او از عذاب خداوند عزّ و جلّ.

مصعب ⁽²⁾-مى‌گويد:حسين(علیه السلام)بيست و پنج بار پياده حج گزارد.

براء ⁽³⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)را ديدم كه حسن(علیه السلام)را در آغوش گرفته مى‌فرمايد:خدايا! همانا من او را دوست دارم،پس او را دوست بدار.

حذيفة بن يمان ⁽⁴⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)را ديدم كه دست حسين بن على(علیه السلام)را گرفته است و مى‌فرمايد:اى مردم!اين حسين بن على است،پس او را بشناسيد و مقدّمش بداريد.به خدا سوگند به سبب جدّش نزد خداوند تعالى از جدّ يوسف بن يعقوب(علیه السلام) گرامى‌تر است.اين حسين بن على است كه جدّش و جدّه‌اش و مادرش و پدرش و عمويش و عمّه‌اش و دايى‌اش و خاله‌اش و برادرش و خودش و دوستدارانش و دوستداران دوستدارانش همگى بهشتى هستند.ت.

ابو هريره ⁽¹⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)را ديدم كه آب دهان حسن و حسين را چنان مى‌مكد كه شخص،شير را.

اسامة بن زيد ⁽²⁾-مى‌گويد:شبى براى نيازى در خانۀ پيامبر(صلی الله علیه و آله)را كوبيدم.پيامبر(صلی الله علیه و آله) به سوى من آمد در حالى كه چيزى با خود داشت كه نمى‌دانستم چيست.چون از نيازم فارغ شدم گفتم:اين چيست كه با خود دارى؟ناگاه ديدم كه حسن و حسين هستند كه بر دو ران حضرت(صلی الله علیه و آله)چسبيده‌اند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اين دو پسران من و دو پسر دختر من هستند.خدايا!تو مى‌دانى كه من آن دو را دوست دارم،پس دوستشان بدار-پيامبر، اين سخن را سه بار تكرار كرد.

جابر ⁽³⁾-مى‌گويد:بر پيامبر(صلی الله علیه و آله)وارد شدم در حالى كه حسن و حسين را بر پشت داشت و مى‌گفت:شتر شما چه نيكوست و شما چه بار نيكويى هستيد.

ابو سعيد خدرى ⁽⁴⁾-مى‌گويد:نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)به سخن گفتن مشغول بوديم كه نيم روز نزديك شد و پيامبر(صلی الله علیه و آله)را ديديم كه گاهى به راست نظر مى‌كند و گاهى به چپ.

هنگامى كه او را چنين ديديم آهنگ رفتن كرديم،همين كه به در رسيديم فاطمه(س) دخت پيامبر را ديديم.على(علیه السلام)به او گفت:اى فاطمه!چه چيز تو را هراسان در اين ساعت از خانه بيرون كشانده است؟فاطمه(س)گفت:از صبح دو پسرت حسن و حسين را گم كرده‌ام و گمان مى‌كردم نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)هستند.على(علیه السلام)گفت:نزد پيامبر نيستند،باز گرد و او را آزار مده كه اينك ساعت ملاقات نيست.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)سخن على و فاطمه را شنيد و در حالى كه تنها لباس زير داشت به سوى آن‌ها آمد و گفت:چه چيز تو را پريشان در اين ساعت از خانه بيرون كشانده است؟ فاطمه(س)گفت:يا رسول اللّه!دو فرزندت حسن و حسين از نزد من خارج شده‌اند و تا اين ساعت آن‌ها را نديده‌ام و گمان مى‌كردم نزد تو هستند و هراسى سخت به دلم افتاده6.

است.

ابو سعيد خدرى مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى فاطمه:خداوند،سرپرست و حافظ آن دو است و به خواست خدا گم نخواهند شد.دخترم!بازگرد كه ما براى گشتن شايسته‌تريم.

فاطمه(س)به خانه‌اش بازگشت و پيامبر(صلی الله علیه و آله)از يك سو و على(علیه السلام)از سوى ديگر در پى آن دو رفتند تا اين كه آن دو را در بيخ ديوارى يافتند در حالى كه آفتاب زده شده بودند و يكى از آن دو ديگرى را پوشانده بود.همين كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)آن دو را در اين وضع ديد بغض گلويش را فشرد و خود را روى آن دو انداخت و بوسيدشان و سپس حسن را بر دوش راست و حسين را بر دوش چپ نهاد و در حالى كه آن‌ها را آورد كه قدمى بر نمى‌داشت و گامى نمى‌نهاد مگر آن كه از داغى شنهاى تفتيده رنج مى‌برد و نمى‌خواست حسن و حسين راه روند و رنجى را كه او مى‌كشد آن‌ها بكشند و لذا خود را مانعى قرار داد در برابر ناراحتى آن‌ها.

سليمان بن سالم ⁽¹⁾-مى‌گويد:اعمش به من حديث كرد و گفت:ابو جعفر منصور پيكى را در پى من فرستاد.به پيك گفتم:امير المؤمنين از من چه مى‌خواهد؟گفت:نمى‌دانم.به او گفتم:به او پيغام بده كه هم اكنون مى‌آيم،سپس با خود انديشيدم و گفتم:او در اين ساعت براى امر خيرى مرا فرا نخوانده است و ممكن است پيرامون فضايل امير المؤمنين على(علیه السلام)از من پرسش كند،و اگر به او بگويم مرا خواهد كشت.

او مى‌گويد:خود را تطهير نمودم و كفن پوشيدم و حنوط كردم و وصيّت خود را نوشتم و به سوى او رفتم و عمرو بن عبيد را نزد او يافتم و لذا خداى را سپاس گزاردم و گفتم:يارى صادق از اهل بصره را نزد او يافته‌ام.منصور به من گفت:نزديك شو اى سليمان.من هم نزديك شدم و چون نزد او رسيدم به عمرو بن عبيد روى كردم تا دليل احضار را از او بپرسم.منصور بوى حنوط را از من استشمام كرد،پس گفت:اى سليمان اين بوى چيست؟به خدا سوگند يا راست مى‌گويى يا تو را مى‌كشم.گفتم:يا امير المؤمنين!پيك تو در دل شب آمده است و من با خود گفتم:امير المؤمنين در اينم.

ساعت مرا احضار نكرده است مگر آن كه از فضايل امير المؤمنين(علیه السلام)از من پرسش كند و اگر به او بگويم مرا خواهد كشت و از همين رو وصيّت خود را نوشتم و كفن پوشيدم و حنوط كردم.پس او نشست در حالى كه مى‌گفت:لا حول و لا قوّة الاّ باللّه[العلىّ العظيم]،و سپس گفت:سليمان!آيا مى‌دانى نام من چيست؟گفتم آرى،يا امير المؤمنين.

گفت:نامم چيست؟گفتم:عبد اللّه المنصور بن محمّد بن على بن عبد اللّه بن العباس بن عبد المطّلب.گفت:درست گفتى.تو را به خدا و خويشاوندى‌ام به پيامبر(صلی الله علیه و آله)سوگند مى‌دهم به من بگو از همۀ فقها چه قدر از على فضيلت روايت كرده‌اى و اين فضايل چه قدر است؟گفتم:اندكى،يا امير المؤمنين!حدود ده هزار حديث يا بيش‌تر.گفت:اى سليمان!دو حديث در فضايل على(علیه السلام)به تو مى‌گويم كه همۀ احاديثى را كه از همۀ فقها روايت كرده‌اى مى‌خورند،اگر هم اكنون سوگند بخورى كه آن دو را به هيچ يك از شيعيان روايت نكنى برايت خواهم گفت.گفتم:سوگند نمى‌خورم،ولى به هيچ كس نخواهم گفت.پس گفت:من از بنى مروان فرارى بودم و در همۀ شهرها مى‌گشتم و به وسيلۀ حبّ و فضايل على بن ابى طالب(علیه السلام)به مردم نزديك مى‌شدم و آن‌ها به من آب و خوراك مى‌دادند و به ديدن من مى‌آمدند و بزرگم مى‌داشتند و خدمتم مى‌كردند تا آن كه به بلاد شام وارد شدم.آن‌ها در حالى صبح مى‌كردند كه به على(علیه السلام)در مساجدشان لعن مى‌فرستادند،زيرا همه آن‌ها از خوارج و اصحاب معاويه بودند.پس روزى وارد مسجدى شدم در حالى كه از آن‌ها در دل متنفّر بودم.نماز بر پا شد و من نماز ظهر را خواندم و جامه‌اى پوسيده بر تن داشتم،پس چون امام سلام كرد بر ديوار تكيه داد در حالى كه همۀ اهل مسجد حضور داشتند.من هم نشستم و هيچ كس را نديدم كه با احترام از امام جماعتشان سخن بگويد.ناگاه دو كودك وارد مسجد شدند.چون امام جماعت چشمش به آن دو افتاد گفت:وارد شويد،درود بر شما و آن كه شما دو را به نام آن دو ناميد،به خدا سوگند شما را به نام آن دو نناميد مگر به سبب حبّ محمّد و آل محمّد.

پس ناگاه ديدم يكى از آن دو حسن و ديگرى حسين ناميده مى‌شد.با خود گفتم:امروز به نيازم دست مى‌يابم و لا قوّة الاّ باللّه.جوانى كنار من نشسته بود،از او پرسيدم:اين شيخ كيست و اين دو كودك كيانند؟او در پاسخ گفت:اين شيخ پدر بزرگ آن دوست و در اين شهر هيچ كس جز او على را دوست ندارد و از همين رو آن دو را حسن و حسين ناميده

است. شادمان برخاستم و در آن هنگام مصمّم بودم كه از مردان نترسم.نزديك شيخ رفتم و گفتم:آيا مى‌خواهى حديثى به تو بگويم كه چشمت بدان آرام گيرد؟گفت:چه نيازى بدان دارم!اگر تو چشم مرا آرام گردانى من نيز چشم تو را آرام گردانم.گفتم:پدرم به نقل از جدّم و او به نقل از پدرش و او به نقل از پيامبر(صلی الله علیه و آله)به من حديث كرده است.

شيخ گفت:پدر و جدّ تو چه كسانى هستند؟گفتم:محمّد بن على بن عبد اللّه بن عبّاس.پدر جدّ من حديث كرده است كه:با پيامبر بوديم كه ناگاه فاطمه(س)گريان به سوى ما آمد.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)پرسيد:فاطمه!چرا مى‌گريى؟فاطمه گفت:پدر جان!حسن و حسين امروز از صبح رفته‌اند و من در پى آن‌هايم و نمى‌دانم كجايند و على پنج روز است كه باغ و تاكستان را آبيارى مى‌كند و من آن دو را در منزل شما جستم امّا اثرى از آن‌ها نيافتم.ناگاه ابو بكر آمد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى ابو بكر!برو در پى آرام چشم من،و سپس فرمود:اى عمر!تو نيز در پى آن دو برو.سلمان!ابو ذر!فلان و فلان همگى در پى حسن و حسين برويد.شمار افرادى كه پيامبر در پى حسن و حسين فرستاد به هفتاد رسيد،و همگى بدون آن كه حسن و حسين را بيابند بازگشتند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به شدّت غمگين شد.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)بر در مسجد بايستاد در حالى كه مى‌گفت:به حق دوستت ابراهيم و به حق برگزيده‌ات آدم،اگر آن دو آرام چشم و ثمرۀ قلب من‌اند و در دريا يا خشكى گرفتارند حفظشان كن و سالمشان بدار.ناگاه جبرئيل بر حضرت(صلی الله علیه و آله)نازل شد و گفت:يا رسول اللّه!خداوند به تو سلام مى‌رساند و مى‌گويد:محزون و غمگين مباش،اين دو كودك در دنيا و آخرت برترند و بهشتى هستند،فرشته‌اى را براى آن دو گمارده‌ام كه در خواب و بيدارى حفظشان مى‌كند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)بسيار شادمان شد و جبرئيل از سمت راست او برفت و مسلمانان پيرامون پيامبر بودند كه وارد طويلۀ بنى النجّار شد و به فرشتۀ موكّل آن دو سلام كرد.پيامبر(صلی الله علیه و آله)سپس بر دو زانوى خود نشست و حسن را ديد كه حسين را در آغوش گرفته است و هر دو به خواب رفته‌اند و همان فرشته يك بالش را زير آن دو و بال ديگرش را روى آن دو افكنده است و هر يك از آن دو رواندازى از مو يا پشم داشتند و آب دهانشان بر لبشان نقش بسته بود و پيامبر آن قدر آن‌ها را بوسيد تا بيدار شدند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)،حسن را در آغوش گرفت و جبرئيل حسين را و پيامبر از طويله خارج شد.

ابن عبّاس مى‌گويد:حسن را در سمت راست پيامبر و حسين را در سمت چپ او ديديم در حالى كه پيامبر آن دو را مى‌بوسيد و مى‌گفت:هر كه شما دو را دوست بدارد پيامبر را دوست داشته است و هر كه شما را دشمن بدارد پيامبر را دشمن داشته است.

ابو بكر گفت:يا رسول اللّه!بگذار يكى از آن دو را من در آغوش گيرم و بياورم.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:نيكو بارى هستند و نيكو مركبى دارند.چون به در طويله رسيدند عمر بن خطّاب پيامبر را ديد و همان سخن ابو بكر را گفت و پيامبر(صلی الله علیه و آله)هم همان پاسخى را بدو داد كه به ابو بكر داده بود.حسن را ديدم كه به جامۀ پيامبر(صلی الله علیه و آله)چنگ زده بود و دست پيامبر بر سر او قرار داشت.پس پيامبر(صلی الله علیه و آله)به مسجد درآمد و گفت:امروز دو پسرم را مشرّف مى‌گردانم چنان كه خداوند آن دو را مشرّف گردانيده است،و سپس فرمود:اى بلال!مردم را نزد من بخوان،و او در ميان مردم ندا در داد و آن‌ها گرد آمدند.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى گروه ياران من!از سوى پيامبرتان به همه برسانيد كه ما از رسول خدا شنيدم كه مى‌گفت:آيا شما را به سوى كسى هدايت نكنم كه بهترين مردمند در داشتن پدر بزرگ و مادر بزرگ؟همه گفتند:آرى،يا رسول اللّه!پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:بر شما باد حسن و حسين كه پدر بزرگ آن دو رسول اللّه و مادربزرگشان خديجه دختر خويلد بانوى زنان بهشتى است.اى مردمان!آيا شما را به سوى كسى هدايت كنم كه در داشتن پدر و مادر بهترين مردم است؟گفتند:آرى،يا رسول اللّه.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:بر شما باد حسن و حسين كه پدرشان على بن ابى طالب(علیه السلام)است كه از آن دو بهتر است.جوانى است كه خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول هم او را دوست دارند و در اسلام از منفعت و منقبت برخوردار است و مادرشان فاطمه دختر پيامبر خدا و بانوى زنان بهشتى است.اى گروه مردم!آيا شما را به سوى كسى هدايت نكنم كه در داشتن عمو و عمّه بهترين مردم است.گفتند:آرى،يا رسول اللّه.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:بر شما باد حسن و حسين كه عمويشان جعفر ذو الجناحين است كه با آن دو به همراه فرشتگان در بهشت پرواز مى‌كند و عمّه‌شان امّ هانى دختر ابو طالب است.اى گروه مردم!آيا شما را به سوى كسى راهنمايى نكنم كه در داشتن دايى و خاله بهترين مردم است؟گفتند:آرى،يا رسول اللّه.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:بر شما باد حسن و حسين كه دايى آن‌ها قاسم بن محمّد پيامبر خدا و خالۀ آن‌ها زينب دختر پيامبر خداست.آگاه باشيد اى مردمان!به آگاهى شما

مى‌رسانم كه جدّ آن دو و جدّه‌شان و پدرشان و مادرشان و عمو و عمّه‌شان و دايى و خاله‌شان و خود آن دو همگى بهشتى هستند.هر كه دو پسر على را دوست بدارد با ما در بهشت خواهد بود و هر كه آن دو را دشمن بدارد در آتش جاى خواهد داشت و از كرامت آن دوست نزد خدا كه پروردگار در تورات،شبّر و شبير ناميدشان.

شيخ چون اين سخنان از من شنيد پيشم داشت و گفت:وضع تو چنين است و اين چنين از على روايت مى‌كنى.

او مرا با خلعتى پوشاند و بر استرى نشاندم كه صد دينار فروخته بودمش،و سپس به من گفت:تو را نزد كسى مى‌برم كه به تو نيكى مى‌كند.در اين شهر من دو برادر دارم، يكى از آن دو پيشواى قومى است و هر گاه صبح مى‌كرد هزار بار بر على لعن مى‌فرستاد، ولى خداوند بدو نعمتى ارمغان كرد و او را نشانۀ حق طلبان قرار داد و او مرا امروز على را دوست دارد،و برادر ديگرى دارم كه از شكم مادر على را دوست مى‌داشت،پس نزد او برو ولى پيش او توقّف نكن.

به خدا سوگند اى سليمان!در آن روز در حالى سوار بر استر شدم كه گرسنه بودم و شيخ و اهل مسجد همراه با من برخاستند تا به در خانه رسيديم و شيخ گفت:من منتظر تو مى‌مانم،پس من در را كوفتم و ديگرانى كه همراه من بودند رفتند و ناگاه جوانى گندمگون از در بيرون آمد و چون استر را ديد گفت:خوش آمدى،به خدا سوگند ابو فلان خلعت خود را به تو نپوشانده و تو را بر استر خويش ننشانده مگر آن كه تو را دوستدار خدا و رسول يافته است،اگر چشمم را آرام كنى چشمت را آرام مى‌كنم.

به خدا سوگند اى سليمان من با اين حديث كه شنيدى و مى‌شنوى مأنوس هستم.

پدرم به نقل از جدّم و او به نقل از پدرش به من گفت كه:با پيامبر بر در خانه‌اش نشسته بوديم كه ناگاه فاطمه(س)آمد در حالى كه حسين را در آغوش داشت و به شدّت مى‌گريست.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به سوى او رفت و حسين را از او گرفت و گفت:چه چيز تو را به گريه واداشته است اى فاطمه؟فاطمه(س)گفت:پدر!زنان قريش بر من خرده مى‌گيرند و مى‌گويند:پدرت تو را به ازدواج انسان فقيرى درآورده است كه مالى ندارد.پيامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود:لحظه‌اى درنگ كن،اين سخن را من نبايد از تو بشنوم.من تو را به ازدواج در نياوردم تا وقتى كه خداوند از فراز عرشش تو را به ازدواج درآورد و جبرئيل هم گواه

آن است. خداوند سبحان بر دنيا نظر كرد و از ميان مردمان،پدر تو را به عنوان پيامبر برانگيخت،و بار ديگر بدان نگريست و از ميان خلايق،على(علیه السلام)را برگزيد و به من وحى كرد و من تو را به ازدواج او درآوردم و او را وصىّ و وزير خود گرفتم.على دلاورترين مردم است و داناترين‌شان و شكيباترين آن‌ها و قديمى‌ترين‌شان در پذيرش اسلام و بخشنده‌ترين‌شان و خوش اخلاق‌ترين‌شان.اى فاطمه!من پرچم حمد و كليدهاى بهشت را به دست گرفتم و آن‌ها را به على سپردم و آدم و فرزندان او زير لواى او هستند.اى فاطمه!فردا به روز رستخيز من على را بر حوض كوثر مى‌گمارم و او هر كه را از امّت من بشناسد سيراب مى‌كند.اى فاطمه!دو پسر تو حسن و حسين آقاى جوانان بهشتى هستند.

و نام آن دو پيش از اين در تورات موسى آمده و شبّر و شبير ناميده شده‌اند و خداوند آن‌ها را به سبب كرامت محمّد و كرامت‌شان نزد خدا حسن و حسين ناميد.اى فاطمه! پدر تو با دو حلّه از حلّه‌هاى بهشتى پوشانده شده و على نيز با دو حلّه از حلّه‌هاى بهشتى پوشانده شده است و پرچم حمد در دست من است و امّتم زير لواى من هستند و من به سبب كرامت على نزد خدا،آن را به على سپردم و منادى ندا در مى‌دهد:اى محمّد! بهترين جدّ،جدّ تو ابراهيم است و بهترين برادر،برادر تو على است و هر گاه خداى جهانيان مرا فرا مى‌خواند على را نيز با من فرا مى‌خواند و هر گاه من به ركوع مى‌روم على هم با من به ركوع مى‌رود و هر گاه شفاعت كنم على نيز با من شفاعت مى‌كند و هر گاه اجابت شوم على نيز با من اجابت مى‌شود و او در مقامات بالا يار من است در داشتن كليدهاى بهشت.اى فاطمه!برخيز كه على و شيعيانش به روز رستخيز تنها رستگارانند.

راوى مى‌گويد:در حالى كه فاطمه نشسته بود پيامبر(صلی الله علیه و آله)آمد و نزديك او نشست و گفت:اى فاطمه!چرا تو را گريان و غمگين مى‌بينم؟فاطمه(س)گفت:يا رسول اللّه! چگونه نگريم و حال آن كه مى‌خواهى از من جدا شوى.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او فرمود:اى فاطمه!گريه مكن و غمگين مباش،ناگزير بايد از تو جدا شوم.گريۀ فاطمه(س)فزونى گرفت،و عرض كرد:اى پدر!كجا تو را ملاقات كنم؟تو را زير پرچم حمد ملاقات مى‌كنم و امّتم را شفاعت مى‌نماييم.فاطمه(س)عرض كرد:اى پدر!اگر تو را نديدم.پيامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود:بر صراط مرا ديدار خواهى كرد در حالى كه جبرئيل در سمت راست و ميكائيل در سمت چپ من قرار دارد و اسرافيل قسمت جلوى جامۀ مرا گرفته است و فرشتگان

پشت سر من قرار دارند و من ندا در مى‌دهم:اى خدا!امّت من،امّت من،حساب بر آن‌ها آسان گير.سپس به راست و چپ امّتم مى‌نگرم و در آن هنگام هر پيامبرى به خود مشغول است و مى‌گويد:خدايا!من،من،و من مى‌گويم:خدايا!امّتم،امّتم.نخستين كسانى كه در روز رستخيز به من مى‌پيوندند تو هستى و على و حسن و حسين،و خداوند مى‌فرمايد:

اى محمّد!اگر امّت تو با گناهانى نزد من بيايند به بزرگى كوه‌ها آن‌ها را مى‌بخشم البتّه مشروط بر آن كه چيزى را شريك من نگرفته باشند و دشمن مرا يارى نرسانده باشند.

چون آن جوان اين سخنان را از من شنيد دستور داد ده هزار درهم به من دهند و سى جامه به من بخشيد و سپس گفت:تو از كجايى؟گفتم:اهل كوفه‌ام.گفت:عرب هستى يا وابسته؟گفتم:عرب هستم.گفت:همان گونه كه چشمم را آرام كردى چشمت را آرام كنم،و سپس گفت:فردا در مسجد بنى فلان نزد من بيا و مراقب باش راه را گم نكنى.

من نزد شيخ رفتم و او در مسجد نشسته منتظر من بود.چون مرا ديد به استقبالم آمد و گفت:ابو فلان چه كرد؟گفتم:چنين و چنان.گفت:خدا به او پاداش خير دهاد و ما و او را در بهشت گرد هم آورد.

اى سليمان!هنگامى كه صبح كردم بر استر سوار شدم و راهى را كه برايم گفته شده بود در پيش گرفتم.هنوز راه زيادى نرفته بودم كه راه بر من مشتبه شد و اقامۀ نماز را از مسجد شنيدم.گفتم:به خدا سوگند،با اين قوم نماز خواهم گزارد،پس از استر پياده شدم و به مسجد درآمدم.مردى را ديدم كه قامتش همچون قامت دوست من بود.در سمت راست او قرار گرفتم.همين كه به ركوع يا سجود رفتيم عمامه‌اش از پشت بيفتاد و با دقّت به چهره‌اش نگريستم و ناگاه ديدم كه چهره،سر،حلق دو دست و دو پايش چونان خوك است،ديگر نفهميدم چگونه نماز مى‌گزارم و در نماز چه مى‌گويم و در امر او انديشمند بودم.امام سلام گفت و مسأله را در چهرۀ من خواند و گفت:ديروز نزد برادرم آمدى و به تو چنين و چنان امر كرد.گفتم:آرى.پس دست مرا گرفت و بلندم كرد،چون اهل مسجد ما را ديدند در پى ما آمدند.او به غلامش گفت:در را ببند و مگذار كسى وارد شود.

سپس با دستى بر جامۀ خود زد و آن را بيرون كشيد و ناگاه ديدم كه پيكر او هم پيكر خوك است.گفتم:برادر!اين چيست كه در تو مى‌بينم؟گفت:من مؤذّن قومى بودم و هر روز هنگامى كه صبح مى‌كردم ميان اذان و اقامه،على را هزار بار لعن مى‌كردم.او ادامه

داد: يك روز از مسجد بيرون شدم و وارد همين خانه گشتم و آن،روز جمعه بود و من على و فرزندانش را چهار هزار بار لعن كرده بودم.به اين سكّو تكيه دادم و خواب بر من چيره شد و در خواب ديدم كه گويى به بهشت رفته‌ام و على در آن تكيه داده است و حسن و حسين با او شادمان به يك ديگر تكيه داده‌اند و زير آن‌ها سجّاده‌هايى است از نور و ناگاه پيامبر(صلی الله علیه و آله)را ديدم كه نشسته است و حسن و حسين در جلوى او قرار دارند و در دست حسن آبريزى و در دست حسين كاسه‌اى است.پيامبر(صلی الله علیه و آله)به حسن فرمود:

بياشام و او آشاميد،و سپس به حسين گفت:پدرت را سيراب كن،على نيز نوشيد.سپس به حسن گفت:جماعت را سيراب كن،و همۀ آن‌ها آشاميدند،و سپس فرمود:آن مردى را كه بر سكّو تكيه داده نيز سيراب كن.حسين روى از من بگرداند و گفت:اى پدر! چگونه او را سيراب كنم در حالى كه هر روز هزار بار پدرم را لعن مى‌كند و همين امروز چهار هزار بار بر او لعن فرستاده است؟!پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:لعنت خدا بر تو باد،چرا على را لعن مى‌كنى و به برادر من ناسزا مى‌گويى؟چرا چنين مى‌كنى؟لعنت خدا بر تو باد،چرا فرزندان من حسن و حسين را ناسزا مى‌گويى؟و سپس پيامبر(صلی الله علیه و آله)آب دهان بر چهرۀ من انداخت كه صورت و پيكرم را در برگرفت.پس چون از خواب بيدار شدم موضع آب دهان پيامبر(صلی الله علیه و آله)را ديدم كه مسخ شده است و چنان كه مى‌بينى نشانه‌اى شدم براى حق طلبان.

سپس منصور گفت:اى سليمان آيا در فضايل على،شگفت‌تر از اين دو حديث شنيده‌اى؟اى سليمان حبّ على ايمان است و بغض او نفاق،على را كسى دوست نمى‌دارد مگر انسان مؤمن و او را دشمن نمى‌دارد مگر انسان كافر.

گفتم:يا امير المؤمنين!امان دارم؟ گفت:امان دارى.

گفتم:امير المؤمنين چه مى‌گويد در بارۀ كسانى كه اين‌ها را مى‌كشند؟ گفت:بدون ترديد در آتشند.

گفتم:چه مى‌گويى در بارۀ كسانى كه فرزندان و فرزندزادگان آن‌ها را مى‌كشند؟ گفت:خداوند سرنگون‌شان گرداند.

سپس گفت:اى سليمان!حكومت پدر و مادر ندارد،ولى آن چه مى‌خواهى در فضايل

على(علیه السلام)بگو.

صاحب كتاب نهاية الطلب و غاية السؤال حنبلى ⁽¹⁾-به اسناد خود از ابن عبّاس مى‌گويد:

نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله)بودم و پسرش ابراهيم بر ران چپ حضرت(صلی الله علیه و آله)نشسته بود و بر ران راستش حسين بن على(علیه السلام)قرار داشت،[و پيامبر يك بار اين را و بار ديگر او را مى‌بوسيد]كه جبرئيل با وحيى از سوى خداوند جهانيان فرود آمد و چون از پيش او رفت پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:جبرئيل از سوى خداوند عزّ و جلّ آمد و گفت:اى محمّد! خداوند تبارك و تعالى به تو سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد:اين دو را با هم جمع نخواهم كرد،پس يكى را فداى ديگرى كن.پس پيامبر(صلی الله علیه و آله)به ابراهيم نگريست و گريست و به حسين نگريست و گريست و فرمود:مادر ابراهيم كنيز بوده است،اگر بميرد كسى جز من بر او محزون نگردد،در حالى كه مادر حسين فاطمه و پدر او على،پسر عمويم است كه گوشت و خون من مى‌باشد،و اگر حسين بميرد دخترم و پسر عمويم و خودم بر او محزون شويم.من حزن خود را بر حزن آن دو برمى‌گزينم.اى جبرئيل!جان ابراهيم را بگير كه من او را فداى حسين كردم.

راوى مى‌گويد:پس از سه روز ابراهيم وفات كرد و هر گاه پيامبر(صلی الله علیه و آله)حسين را مى‌ديد كه مى‌آيد او را مى‌بوسيد و به سينه‌اش مى‌چسباند و آب دهانش را مى‌مكيد و مى‌گفت:پسرم ابراهيم را فداى تو كردم.

فضايل فرزندان على آشكارتر از آفتاب است و فضايل فرزندان امام ايشان،آن قدر فراوان است كه به شماره درنمى‌آيد.

خوارزمى در مناقب ⁽²⁾-مى‌گويد:ابن عبّاس نقل كرده است كه:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:

اهل بيت من در ميان شما همچون كشتى نوح است،كسى كه بر آن سوار شود نجات يابد و كسى كه از آن كناره گيرد هلاك گردد.6.

ابو ذر ⁽¹⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اهل بيت من همچون كشتى نوح است،هر كه بر آن سوار شود نجات يابد و هر كه از آن كناره گيرد غرق گردد ⁽²⁾،و هر كه در آخر الزمان با .

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

آن‌ها بستيزد گويى در كنار دجّال جنگيده است.

ابن عبّاس ⁽¹⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)به حسين(علیه السلام)فرمود:مهدى از فرزندان توست.

در كتاب فردوس ⁽²⁾-به نقل از ابن عبّاس آمده است كه گفته:با دو گوش خود ازت.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيدم و كر شوم اگر دروغ بگويم:من درخت هستم و فاطمه،بار آن،و على، لقاح آن،و حسن و حسين،ميوه‌هاى آن،و دوستداران ما اهل بيت،برگ آن در بهشت هستند حقّا حقّا.

جابر بن عبد اللّه ⁽¹⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:بهشت،مشتاق چهار تن از خاندان من است كه خداوند آن‌ها را دوست دارد و به من دستور داده است آن‌ها را دوست بدارم:

على بن ابى طالب،حسن،حسين و مهدى-صلّى اللّه عليهم-كه عيسى بن مريم(علیه السلام) پشت سر او نماز خواهد گزارد.

پيامبر(صلی الله علیه و آله) ⁽²⁾-مى‌فرمايد:در روز رستخيز شفاعت چهار كس كنم:آن كه فرزندان مرا بزرگ دارد و نيازهاى ايشان را برآورد و به هنگام اضطرار در راه سامان به امورشان بكوشد و با قلب و زبان آن‌ها را دوست بدارد.

خوارزمى ⁽³⁾-به اسنادش از ليث بن سعد روايت كرده است كه مى‌گويد:سال صد و ده حج گزاردم و خانۀ خدا را طواف كردم و سعى بين صفا و مروه نمودم و از ابو قبيس بالا رفتم.مردى را ديدم كه دعا مى‌كرد و مى‌گفت:خدايا!خدايا!تا ديگر نمى‌توانست دم برآورد[سپس مى‌گفت:يا اللّه!يا اللّه!تا ديگر نمى‌توانست دم برآورد،سپس مى‌گفت:يا حىّ!يا قيّوم!تا ديگر نمى‌توانست دم برآورد]،سپس مى‌گفت:[يا ذا الجلال و الاكرام!تا ديگر نمى‌توانست دم برآورد،]سپس مى‌گفت:يا ربّ!يا رب!تا ديگر نمى‌توانست دم برآورد.سپس گفت:بار الها!دو جامه‌ام پوسيده شده است،پس مرا بپوشان،من گرسنه‌ام،پس مرا اطعام كن.پس ناگاه سبدى ديده شد كه در آن مقدارى انگور بود بدون دانه و دو جامۀ ملقاوى،پس من به سوى او رفتم تا همراه او بخورم.به من گفت:دست نگاه دار.گفتم:من در اين خير،شريك تو هستم.گفت:براى چه؟گفتم:هر گاه تو دعا مى‌كردى،من هم آمين مى‌گفتم.به من گفت:بخور و چيزى باقى مگذار،و ما خورديم وت.

در آن هنگام در منطقۀ ما انگور يافت نمى‌شد.با شكم پر بازگشتيم در حالى كه از سبد چيزى كاسته نشده بود.او به من گفت:يكى از اين دو جامه را براى خود بردار.گفتم:

نيازى به جامه ندارم.گفت:از جلوى چشم من دور شو تا آن دو جامه را بپوشم.آن دو جامه را پوشيد و لباس كهنه را در دست گرفت و فرود آمد.من هم در پى او به راه افتادم.

گدايى او را ديد و گفت:مرا بپوشان[خداوند تو را بپوشاند]اى پسر دختر پيامبر خدا.او هم لباس كهنه را به گدا داد.در پى گدا رفتم و به او گفتم:اين كيست؟گفت:اين جعفر بن محمّد الصادق(علیه السلام)است.

سفيان[ثورى]سالى حج گزارد و گفت:جعفر بن محمّد(علیه السلام)را ديدم و هيچ حاجى را نظير او نديده بودم كه در مشعرها بايستد و چنين سخت گريه و زارى كند.چون به عرفه رسيد كنارى از مردم را برگزيد و در آن موقف،بسيار دعا كرد.سپس انگورى از آسمان بر او فرود آمد و فرمود:اى سفيان!آيا مى‌دانى چند تا حاجى است؟گفتم:خدا و پسر پيامبرش آگاه‌تر است.پس فرمود:اى سفيان!چهار صد هزار حاجى هستند و تنها چهار تن از آن‌ها حجى صحيح و پذيرفته دارند و خداوند حج همه را به سبب حجّ اين چهار نفر مى‌پذيرد.

اخبار در فضايل آن‌ها بيش از آن است كه به شماره درآيد.

در جمع بين صحيحين به نقل از جابر بن سمره ⁽¹⁾-آمده است كه گفت:از پيامبر(صلی الله علیه و آله) شنيدم كه مى‌فرمود:پس از من دوازده امير خواهند بود كه همگى از قريش هستند.

در مسند احمد بن حنبل ⁽²⁾-به نقل از مسروق آمده است كه گفته:به همراه عبد اللّه بن مسعود در مسجد نشسته بوديم.مردى نزد او آمد و گفت:اى ابن مسعود!آيا پيامبرتان به شما گفته است پس از او چند خليفه خواهد بود؟ابن مسعود گفت:آرى،به شمار پيشوايان بنى اسرائيل، و پيامبر(صلی الله علیه و آله)به حسين(علیه السلام)فرموده است:اين پسر من امام[برادر امام]،[پسر امام]پدر نه امام[و]نهمين‌شان قائم ايشان است ⁽³⁾. .

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

در كتاب مناقب ⁽¹⁾-به نقل از ابو سعيد خدرى آمده است كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:نزديك است كه فرا خوانده شوم و پاسخ گويم.من در ميان شما دو امر گران سنگ نهاده‌ام:كتاب خدا كه ريسمانى است كشيده شده از آسمان به زمين و خاندانم كه همان اهل بيت منند، و خداوند لطيف خبير،مرا آگاهانيده است كه اين دو هرگز از هم جدا نگردند تا در كنار حوض كوثر بر من وارد شوند.پس بنگريد بعد از من در خصوص اين دو چه پيش مى‌فرستيد ⁽²⁾.ن.

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ادامه پاورقی صفحه قبل⁽¹⁾

ابن عبّاس ⁽¹⁾-مى‌گويد:هنگامى كه آيۀ شريفۀ: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي2.

اَلْقُرْبى ⁽¹⁾-نازل شد،گفتند:يا رسول اللّه!اينانى كه خداوند به مودّت آن‌ها دستور مى‌دهد كيانند؟فرمود:على(علیه السلام)،فاطمه(س)و فرزندان آن دو. هنگامى كه حسن(علیه السلام)به حال احتضار افتاد گريست.حسين(علیه السلام)برادرش پرسيد:آيا از ترس مرگ گريه مى‌كنى و حال آن كه يكى از دو آقاى جوانان بهشتى هستى و بيست حج را پياده گزارده‌اى و سه بار دارايى خود را با خدا به دو نيم تقسيم كرده‌اى و يك لنگه كفش را صدقه داده و لنگه ديگر آن را براى خود نگاه داشتى؟ امام حسن(علیه السلام)فرمود:من از ترس مرگ نمى‌گريم و گريۀ من به سبب دورى دوستان است ⁽²⁾.-

مبحث بيستم:پيرامون همسر امام(علیه السلام):

پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)فاطمه(س)،همسر على(علیه السلام)را بسيار گرامى مى‌داشت و اجازه نداد از مردم كسى جز على(علیه السلام)با او ازدواج كند.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:فاطمه(س)،پارۀ تن من است،هر كه او را آزار دهد مرا آزار داده است ⁽³⁾.- خوارزمى ⁽⁴⁾-در روايتى مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:اى فاطمه!خداوند به سبب خشم تو خشم مى‌گيرد و با خشنودى تو خشنود مى‌شود ⁽⁵⁾.

عبد اللّه بن مسعود ⁽¹⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:همانا فاطمه(س)عفّت خويش را پاس داشت و خداوند متعال،نسل او را بر آتش حرام گرداند.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌فرمايد: ⁽²⁾-دخترم را فاطمه ناميدم،زيرا خداوند عزّ و جلّ او و دوستدارانش را از آتش گرفته است چنان كه نوزاد را از شير مى‌گيرند.

پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌فرمايد: ⁽³⁾-چون روز رستخيز فرا رسد منادى از آن سوى پرده ندا در مى‌دهد كه:اى جماعت!چشمان خويش فرو هليد و سرهاتان به زير اندازيد كه فاطمه(س)دخت پيامبر آهنگ گذر از صراط را دارد.

ابن عبّاس ⁽⁴⁾-مى‌گويد:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)فاطمه(س)را فراوان مى‌بوسيد.عايشه به پيامبر(صلی الله علیه و آله)عرض كرد:يا رسول اللّه!تو فاطمه(س)را زياد مى‌بوسى ⁽⁵⁾.-پيامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود:جبرئيل در شب معراج مرا به بهشت درآورد و مرا از همۀ ميوه‌هاى بهشتى خوراند،پس آبى در كمر من پديد آمد و با خديجه همبستر شدم و او فاطمه(س)را باردار شد و من هر گاه به آن ميوه‌ها اشتياق مى‌يابم فاطمه(س)را مى‌بوسم و بدين ترتيب بوى ميوه‌هايى را استشمام مى‌كنم كه آن‌ها را خورده‌ام.

عايشه ⁽⁶⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)بيمار شد و فاطمه(س)نزد حضرت(صلی الله علیه و آله)آمد و خود را روى پدر افكند،پيامبر(صلی الله علیه و آله)در گوش او نجوايى كرد و فاطمه(س)گريست.فاطمه(س)8.

بار ديگر خود را روى پدر انداخت و پيامبر(صلی الله علیه و آله)ديگر بار در گوش او نجوايى كرد و اين بار فاطمه بخنديد.چون پيامبر(صلی الله علیه و آله)رحلت كرد چگونگى امر را از فاطمه(س)پرسيدم و او گفت:هنگامى كه خود را روى پدر انداختم به من گفت كه از اين بيمارى مى‌ميرد و من گريستم و بار ديگر خود را بر روى او افكندم و پيامبر(صلی الله علیه و آله)به من خبر داد كه من زودتر از هر عضو ديگر اهل بيت به او خواهم پيوست و گفت كه من بانوى زنان بهشت هستم مگر مريم دختر عمران،پس سرم را بلند كردم و خنديدم ⁽¹⁾.

انس ⁽²⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:تو را چهار زن از جهانيان كافى است:مريم دختر عمران،آسيه دختر مزاحم و زن فرعون،خديجه دختر خويلد و فاطمه(س)دختر محمّد(صلی الله علیه و آله).9.

يزيد بن عبد الملك نوفلى ⁽¹⁾-به نقل از پدرش مى‌گويد كه جدّش گفته است:بر فاطمه(س)دختر پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله)وارد شدم و او در سلام بر من پيشدستى كرد و گفت:

پدرم در زمان حياتش فرمود:هر كه بر من و بر تو[فاطمه]سه روز سلام كند،بهشت از آن اوست.راوى مى‌گويد:به او گفتم:اين در زمان حيات او و توست يا پس از مرگ او و تو؟ گفت:در زمان حيات و پس از مرگمان.

هنگامى كه اين آيۀ شريفه نازل شد: ⁽²⁾- لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً ⁽³⁾-،فاطمه(س)فرمود:هيبت،مرا گرفت كه بگويم اى پدر و به او گفتم اى رسول اللّه.پس پيامبر(صلی الله علیه و آله)روى به من كرد و فرمود:دختركم اين آيه در بارۀ تو و خانواده‌ات نازل نشده است،تو از منى و من از تو،اين آيه براى اهل ستم و تن‌آسايى و تكبّر نازل شده است،پس بگو:اى پدر!كه اين گونه خطاب كردن تو قلب مرا خشنودتر و پروردگار را راضى‌تر مى‌گرداند.سپس پيامبر(صلی الله علیه و آله)پيشانى مرا بوسيد و آب دهانش را بر من بسود به گونه‌اى كه ديگر از آن پس به عطر،نيازم نيفتاد.

مبحث بيست و يكم:پيرامون اخبار مربوط به آيات نازل شده در حق على(علیه السلام)به نقل

از جمهور:

خوارزمى ⁽⁴⁾-به نقل از ابن عبّاس مى‌گويد كه:هيچ گاه آيۀ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا نازل نشد مگر اين كه على(علیه السلام)در رأس آن قرار داشت و مصداق اتمّش به شمار مى‌آمد.

ابن مردويه حافظ ⁽⁵⁾-به اسناد خود از ابن عبّاس نقل مى‌كند كه گفته است:در قرآن آيه‌اى نيست مگر آن كه على(علیه السلام)در رأس و پيشاپيش آن قرار دارد ⁽⁶⁾.

او به اسناد خود ⁽¹⁾-از على(علیه السلام)نقل مى‌كند كه:قرآن در چهار بخش نازل شده است، يك چهارم آن در بارۀ ما،يك چهارم در بارۀ دشمنان ما،يك چهارم در بارۀ سيره و يك چهارم در بارۀ فرايض و احكام و بخش‌هاى گوهرين قرآن،از آن ماست.

ابن عبّاس مى‌گويد: ⁽²⁾-آن چه در قرآن در بارۀ على(علیه السلام)نازل شده در بارۀ هيچ كس نازل نشده است.

مجاهد ⁽³⁾-مى‌گويد:در بارۀ على(علیه السلام)،هفتاد آيه نازل شده است.

براء در بارۀ اين آيه: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا ⁽⁴⁾- مى‌گويد:پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)به على بن ابى طالب(علیه السلام)فرمود:اى على!بگو:خدايا!براى من نزد خود پيمان و محبّتى قرار ده و دوستى مرا در دل مؤمنان قرار ده.پس اين آيه نازل شدد.

و از طرق مختلف،رسيده است ⁽¹⁾⁽²⁾.1.

پيرامون آيۀ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ ⁽¹⁾-ابن عبّاس مى‌گويد:هنگامى كه آيۀ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ ⁽²⁾/.

فرود آمد پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)با دستش به سينۀ على(علیه السلام)اشاره كرد و هنگام نزول آيۀ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ با اشاره به على(علیه السلام)فرمود:پس از من رهيافتگان از تو پيروى خواهند كرد.

در اين آيۀ شريفه: أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ ⁽¹⁾⁽²⁾منظور از مؤمن،6.

على(علیه السلام)و مراد از فاسق،وليد است.

در بارۀ آيۀ أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ ، ⁽¹⁾-عبّاد بن عبد اللّه اسدى مى‌گويد:از على(علیه السلام)شنيدم كه بر منبر مى‌گفت:مردى از قريش نيست كه يك يا دو آيه در حقّ او نازل نشده باشد.مردى كه پاى منبر نشسته بود گفت:در حقّ تو چه نازل شده است؟حضرت(علیه السلام)خشمگين شد و فرمود:اگر تو اين را در برابر سران قوم نمى‌پرسيدى به تو نمى‌گفتم:واى بر تو،آيا در سورۀ هود نخوانده‌اى كه: أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ يَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ ،پيامبر(صلی الله علیه و آله)بر بيّنه است و من شاهد بر او ⁽²⁾⁽³⁾.1.

در بارۀ اين آيۀ كريمه: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ، ⁽¹⁾-ابن عبّاس مى‌گويد:آن‌ها مسئولند در برابر ولايت على بن ابى طالب(علیه السلام) ⁽²⁾⁽³⁾.».

در بارۀ آيۀ: اِتَّقُوا اللّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصّادِقِينَ ⁽¹⁾-از ابن عبّاس رسيده است كه در بارۀ على(علیه السلام) نازل شده است ⁽²⁾⁽³⁾.3.

در بارۀ اين آيۀ مباركه: اَلَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً ⁽¹⁾-ابن عبّاس مى‌گويد:اين آيه در حق على(علیه السلام)نازل شده است.او چهار درهم داشت كه يك درهم را در شب و يك درهم را در روز و يك درهم را پنهانى و يك درهم را آشكار صدقه داد ⁽²⁾.- در بارۀ آيۀ: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً ، ⁽³⁾- هيچ كس جز امير المؤمنين(علیه السلام)-نه پيش از او و نه پس از او-بدان عمل نكرده است ⁽⁴⁾.- اين آيه: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ، وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغالِبُونَ ، ⁽⁵⁾⁽⁶⁾در حقّ على(علیه السلام)».

نازل شده است،زيرا در حالت ركوع،انگشترش را صدقه داد ⁽¹⁾.- در بارۀ آيۀ شريفۀ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ ، ⁽²⁾-على(علیه السلام) مى‌فرمايد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)در حالى كه او را به سينۀ خود تكيه داده بودم فرمود:اى على!آيا اين سخن پروردگار را شنيده‌اى كه: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ...الآية»؟مقصود از اين آيه تو و شيعيان توست و وعده‌گاه من با شما حوض كوثر است.آن گاه كه امّت‌ها براى محاسبه آورده شوند شما در حالى فرا خوانده مى‌شويد كه پيشانى سپيدان حجله‌نشين هستيد ⁽³⁾⁽⁴⁾.5.

اين آيۀ شريفه: فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ ، ⁽¹⁾-در حق على و فاطمه و حسن و حسين-عليهم السّلام-نازل شده است ⁽²⁾.- در بارۀ آيۀ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ ⁽³⁾-گفته شده كه:اسلام با شمشير على(علیه السلام)سامان يافت ⁽⁴⁾.-ن.

اسماء بنت عميس و ابن عبّاس در بارۀ آيۀ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ ⁽¹⁾-گفته‌اند:از پيامبر(صلی الله علیه و آله) شنيديم كه مى‌فرمود:صالح المؤمنين،على بن ابى طالب(علیه السلام) ⁽²⁾-است ⁽³⁾.».

در بارۀ اين آيۀ كريمه: وَ جَنّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِيلٌ صِنْوانٌ وَ غَيْرُ صِنْوانٍ يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ ⁽¹⁾-،از جابر بن عبد اللّه رسيده است كه از پيامبر(صلی الله علیه و آله)شنيده است كه فرمود:مردم از درختان گوناگونند و من و تو اى على از يك درختيم،و سپس اين آيه را تلاوت ⁽²⁾-فرمود ⁽³⁾.».

در بارۀ اين آيۀ كريمه: يَوْمَ لا يُخْزِي اللّهُ النَّبِيَّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ ⁽¹⁾-ابن عبّاس مى‌گويد:د.

نخستين كسى كه از ديباى بهشتى پوشيده مى‌شود ابراهيم است به سبب دوستى‌اش با خداوند عزّ و جلّ،و پس از او محمّد(صلی الله علیه و آله)،زيرا كه برگزيدۀ خداست و سپس على كه در ميان اين دو به شادى به بهشت برده مى‌شود.ابن عبّاس سپس اين آيه را خواند و گفت:

مقصود على(علیه السلام)و ياران ⁽¹⁾-اوست ⁽²⁾.

اين آيۀ شريفه: وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً » ⁽³⁾-در حق على،فاطمه،حسن و حسين-عليهم السّلام-نازل شده است ⁽⁴⁾.- اين آيه: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَيْهِ ⁽⁵⁾-در حق على(علیه السلام)نازل شده است ⁽⁶⁾⁽⁷⁾.».

نيز اين آيات در حق على(علیه السلام)نازل شده است: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا ⁽¹⁾.- أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِي ⁽²⁾.- أَ فَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ ⁽³⁾- على(علیه السلام)مى‌گويد:هنگامى كه اين آيه نازل شد: الم، أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ⁽⁴⁾-،عرض كردم يا رسول اللّه!اين فتنه كدام است؟فرمود:اى على!فتنه براى تو كه تو مورد خصومتى،پس براى خصومت آماده باش ⁽⁵⁾⁽⁶⁾.».

على(علیه السلام)مى‌فرمايد:مقصود از آيۀ: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا ⁽¹⁾-ما هستيم ⁽²⁾.

امام باقر(علیه السلام) ⁽³⁾-در بارۀ آيۀ: وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى ⁽⁴⁾-مى‌فرمايد:اين آيه در«امر على(علیه السلام)نازل شده است ⁽⁵⁾.

هم ايشان(علیه السلام)مى‌فرمايد: ⁽⁶⁾-پيامبر اكرم(صلی الله علیه و آله)در بارۀ آيۀ: وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ ، ⁽⁷⁾- ⁽⁸⁾فرموده است:مقصود من هستم و على بن ابى طالب[و خاندان من]كه پيروى‌ام».

مى‌كنند ⁽¹⁾⁽²⁾.

اين آيۀ شريفه: أَ فَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ ⁽³⁾⁽⁴⁾در حق على بن».

ابى طالب(علیه السلام)نازل شده است.

ابن عبّاس مى‌گويد: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا نازل نشد مگر آن كه على(علیه السلام)در رأس آن قرار داشت ⁽¹⁾.- همو مى‌گويد: ⁽²⁾-خداوند در قرآن يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا نگفت مگر آن كه على(علیه السلام)در رأس آن قرار داشت.خداوند در آيه‌هايى از قرآن برخى از اصحاب محمّد(صلی الله علیه و آله)را نكوهيده است،ولى على(علیه السلام)را جز به خير ياد نكرده و به ما دستور داده براى او استغفار كنيم.

از حذيفه نقل شده است كه:هميشه على(علیه السلام)،مغز و لبّ اين آيه بوده است ⁽³⁾.- امام كاظم(علیه السلام)به نقل از امام صادق(علیه السلام)مى‌فرمايد:مقصود از آيۀ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللّهِ وَ كَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ ⁽⁴⁾-كسى است كه سخن پيامبر(صلی الله علیه و آله)در بارۀ على(علیه السلام)را رد؟.

كند ⁽¹⁾.- ابو رافع در بارۀ آيۀ: وَ قالُوا حَسْبُنَا اللّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّهِ وَ فَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ ⁽²⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)على(علیه السلام)را با گروهى در پى ابو سفيان فرستاد و در راه باديه‌نشينى از خزاعه به آن‌ها برخورد و گفت:جماعت،بر شما بسيج شده‌اند،و آن‌ها گفتند:« حَسْبُنَا اللّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ »،پس اين آيه نازل شد ⁽³⁾⁽⁴⁾.

ابن مسعود اين آيۀ شريفه را: وَ كَفَى اللّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ ⁽⁵⁾-چنين مى‌خواند:« وَ كَفَى اللّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ بعلىّ بن ابى طالب وَ كانَ اللّهُ قَوِيًّا عَزِيزاً » ⁽⁶⁾⁽⁷⁾.».

آيۀ: يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ⁽¹⁾-،در شأن ولايت نازل شده است ⁽²⁾.- زيد بن على مى‌گويد:هنگامى كه جبرئيل(علیه السلام)،خبر ولايت را آورد پيامبر(صلی الله علیه و آله)غمگين شد و فرمود:مردم من تا همين اواخر در جاهليت مى‌زيستند.پس اين آيه نازل شد ⁽³⁾.

زرّ به نقل از عبد اللّه مى‌گويد:ما در زمان پيامبر(صلی الله علیه و آله)اين آيه را چنين مى‌خوانديم:« يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ انّ عليّا مولى المؤمنين و إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ » ⁽⁴⁾.- انس به نقل از بريده در بارۀ آيۀ: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ ⁽⁵⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)اين آيه را تلاوت كرد تا به كلمۀ«الأبصار»رسيد.پس مردى برخاست و گفت:يا رسول اللّه! اين خانه‌ها كدامند؟فرمود:خانۀ پيامبران.ابو بكر گفت:آيا اين خانه[يعنى خانۀ على و فاطمه]هم در شمار آن‌هاست؟پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:بله،از برجسته‌ترين اين خانه‌ها ⁽⁶⁾.-ن.

در بارۀ آيۀ كريمۀ: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما أَحَلَّ اللّهُ لَكُمْ ⁽¹⁾-گفته شده است:على(علیه السلام)به گروهى از صحابه،آهنگ آن كردند شهوت را به طور كلّى كنار نهند كه اين آيه نازل شد ⁽²⁾.- قتاده مى‌گويد:على(علیه السلام)همراه با گروهى از صحابه از جمله عثمان بن مظعون تصميم گرفتند از دنيا كناره گيرند و زن‌ها را ترك گويند و رهبانيت در پيش گيرند كه اين آيه فرود آمد ⁽³⁾.-ابن عبّاس مى‌گويد:آيه در حق على(علیه السلام)و اصحابش نازل شده است ⁽⁴⁾.- امام صادق(علیه السلام)روايت مى‌كند اين آيه: وَ اجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ ⁽⁵⁾-در حقّ على(علیه السلام)نازل شده است.ولايت حضرت(علیه السلام)بر ابراهيم(علیه السلام)عرضه شد و او عرض كرد:

بارخدايا!آن را در نسل من قرار ده و خداوند چنين كرد ⁽⁶⁾⁽⁷⁾.».

حبّه عرنى در بارۀ آيۀ: وَ النَّجْمِ إِذا هَوى ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى ⁽¹⁾- مى‌گويد:چون پيامبر(صلی الله علیه و آله)دستور داد درهاى مسجد را ببندند بر جماعت،دشوار آمد.

حبّه گفت:در آن گاه به حمزة بن عبد المطلب مى‌نگريستم كه زير مخملى قرمز سر فرو برده بود و مى‌گريست و مى‌گفت:عمويت و ابو بكر و عمر و عبّاس را بيرون كردى و پسر عمويت را نگاه داشتى.در اين هنگام مردى گفت:در بالا بردن پسر عمويش از هيچ چيز كوتاهى نمى‌كند.پس پيامبر(صلی الله علیه و آله)دانست كه اين سخن بر آن‌ها گران آمده است و نداى نماز جماعت سر داد و بر منبر شد و خطبه‌اى خواند كه هيچ كس تا آن روزگار از پيامبر(صلی الله علیه و آله)خطبه‌اى چنين بليغ در تحميد و توحيد نشنيده بود.پس چون از خطبه فارغ شد فرمود:اى مردم!نه من درها را بستم و نه من گشودم و نه من شما را بيرون كردم و نه من او را در كنار خود جاى دادم.و اين آيه را خواندم: وَ النَّجْمِ إِذا هَوى تا إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحى ⁽²⁾.- ابن عبّاس در بارۀ آيۀ وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ ⁽³⁾- مى‌گويد: إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ يعنى ابو جهل، إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا يعنى على(علیه السلام)و سلمان.

وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ ⁽⁴⁾-على(علیه السلام)و سلمان هستند ⁽⁵⁾.».

وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ تا وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ ⁽¹⁾-مى‌گويد در بارۀ كسانى است از جمله على(علیه السلام)و سلمان ⁽²⁾.- ابن عبّاس در بارۀ اين آيۀ قرآنى: وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ ⁽³⁾-مى‌گويد:اين آيه در حق على(علیه السلام) نازل شده است ⁽⁴⁾⁽⁵⁾.».

نعمان بن بشير در بارۀ آيۀ: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ ⁽¹⁾مى‌گويد:شبى على(علیه السلام)اين آيه را تلاوت كرد و فرمود:«من از ايشان هستم»،و هنگامى كه نماز بر پا شد برخاست و گفت:« لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها .» ⁽²⁾- ⁽³⁾ابو سعيد در بارۀ آيۀ: وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ ⁽⁴⁾-مى‌گويد:تو آن‌ها را در كينۀ نهفته در گفتارشان نسبت به على(علیه السلام)مى‌شناسى ⁽⁵⁾⁽⁶⁾.».

على(علیه السلام)در بارۀ آيۀ: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها ⁽¹⁾-مى‌فرمايد:منظور از«حسنة» حبّ ما اهل بيت و منظور از«سيّئة»بغض ما اهل بيت است و هر كه آن را داشته باشد خداوند او را به چهره در آتش افكند ⁽²⁾⁽³⁾.».

امام باقر(علیه السلام)در بارۀ آيۀ كريمۀ: فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ ⁽¹⁾-مى‌فرمايد:مقصود از آن على(علیه السلام) ⁽²⁾-است ⁽³⁾.

امام باقر(علیه السلام)در بارۀ اين آيه: إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ ⁽⁴⁾-مى‌فرمايد:شما را به ولايت على بن ابى طالب(علیه السلام)فرا مى‌خواند ⁽⁵⁾⁽⁶⁾.2.

جابر بن عبد اللّه در بارۀ آيۀ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ ⁽¹⁾-مى‌گويد:نزد پيامبر(صلی الله علیه و آله) نشسته بوديم و اصحاب پيرامون بهشت گفتگو مى‌كردند.پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:نخستين كسى كه به بهشت درآيد على بن ابى طالب است.ابو دجانه انصارى گفت:يا رسول اللّه!به ما گفته‌اى كه بهشت بر پيامبران حرام است تا آن كه تو بدان درآيى و بر امّت‌هاى ديگر، حرام تا امّت تو بدان درآيد.فرمود:آرى،يا ابا دجانه.آيا نمى‌دانى كه خداوند درفشى از نور و ستونى از ياقوت دارد كه بر آن نور نوشته شده است: لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ ،محمّد رسولى[آل] محمّد خير البريّة،صاحب اللّواء امام القيامة و با دست خود بر دوش على بن ابى طالب زد.

او مى‌گويد:با اين خبر،پيامبر(صلی الله علیه و آله)على(علیه السلام)را شاد كرد و على(علیه السلام)فرمود:سپاس خداى را كه به ما در پرتو وجود تو بزرگى و شرافت بخشيد.پس پيامبر(صلی الله علیه و آله)به او فرمود:اى على!مژده‌ات باد،بنده‌اى نيست كه به دوستى تو منتسب باشد مگر آن كه خداوند او را در روز رستخيز با ما برمى‌انگيزاند و سپس پيامبر(صلی الله علیه و آله)اين آيۀ شريفه را تلاوت فرمود:

فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ ⁽²⁾⁽³⁾.».

على(علیه السلام)در بارۀ آيۀ كريمۀ: وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ ⁽¹⁾- مى‌فرمايد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:تو نمونه‌اى هستى از عيسى،چرا كه او را جماعتى چنان دوست داشتند كه به هلاكت افتادند و قومى نيز او را دشمن داشتند كه به نابودى درآمدند.منافقان گفتند:نمى‌شد نمونۀ ديگرى جز عيسى بياورد!پس اين آيه نازل شد ⁽²⁾.- ⁽³⁾4.

زاذان به نقل از على(علیه السلام)در بارۀ آيۀ: وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ ⁽¹⁾- مى‌گويد:اين امّت به هفتاد و سه فرقه تقسيم مى‌شود كه هفتاد و دو فرقه در آتشند و يك فرقه در بهشت،و اينان همان كسانى هستند كه خداوند در حقّ آن‌ها فرموده است:

وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ ،و آن‌ها من و شيعيان من هستند ⁽²⁾⁽³⁾.».

بريده در بارۀ آيۀ: وَ تَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ ⁽¹⁾-مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)به على(علیه السلام)فرمود:

خداوند به من دستور داده است تا تو را نزديك كنم نه دور و بياموزمت و تو بنيوشى و حقّ الهى است تا بنيوشى،پس اين آيه نازل شد.

مكحول مى‌گويد:پيامبر(صلی الله علیه و آله)،اين آيه را تلاوت فرمود و سپس به على(علیه السلام)روى آورد و گفت:«از خدا خواسته‌ام آن گوش را گوش تو قرار دهد ⁽²⁾⁽³⁾.1.

اين آيۀ شريفه: أَ جَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ تا أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ ⁽¹⁾-در حقّ على(علیه السلام)نازل شده است ⁽²⁾.- امام كاظم(علیه السلام)نقل مى‌كند:اين آيه: تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً ⁽³⁾-در حقّ على(علیه السلام)نازل شدهى.

است ⁽¹⁾.- مقاتل بن سليمان مى‌گويد:آيۀ: وَ الَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا ⁽²⁾-در حقّ على(علیه السلام)نازل شده است،و آن هنگامى بود كه گروهى از منافقان او را آزار مى‌رساندند و به دروغ نسبتش مى‌دادند ⁽³⁾⁽⁴⁾.

ابن عبّاس مى‌گويد:آيۀ وَ يَقُولُونَ آمَنّا بِاللّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا ⁽⁵⁾-در حقّ على(علیه السلام)و مردى از قريش نازل شده است كه زمينى از حضرت(علیه السلام)خريد ⁽⁶⁾.- مقصود از آيۀ: وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً ⁽⁷⁾-على و فاطمه-عليهما السّلام-است ⁽⁸⁾⁽⁹⁾.».

در بارۀ آيۀ: وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ ، ⁽¹⁾- گفته شده كه در حقّ على(علیه السلام)نازل گشته است،زيرا او مؤمن و مهاجر و خويشاوند بود.» ⁽²⁾⁽³⁾».

جابر به نقل از امام صادق(علیه السلام)مى‌گويد:آيۀ: وَ بَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ ⁽¹⁾-در حقّ ولايت على بن ابى طالب(علیه السلام)نازل شده است ⁽²⁾⁽³⁾.».

ابن عبّاس در بارۀ آيۀ: وَ السّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ ⁽¹⁾-مى‌گويد:يوشع بن نون پيش از ديگران به موسى بن عمران و مؤمن آل يس زودتر از ديگران به عيسى بن مريم و على بن ابى طالب زودتر از ديگران به پيامبر(صلی الله علیه و آله)ايمان آوردند ⁽²⁾⁽³⁾.

ابو سعيد مى‌گويد:اين سخن پروردگار: اَلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ⁽⁴⁾-در جريان حديث غدير خم نازل شد كه پيامبر(صلی الله علیه و آله)دست على(علیه السلام)را بلند كرد.پس پيامبر(صلی الله علیه و آله)فرمود:م.

اللّه اكبر بر كمال يافتن دين و تمام شدن نعمت و خشنودى خداوند از رسالت من و ولايت على بن ابى طالب(علیه السلام) ⁽¹⁾.- اين آيۀ مباركه: وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ ⁽²⁾-در شبى نازل شد كه على(علیه السلام)در بستر پيامبر(صلی الله علیه و آله)خفت ⁽³⁾.- عبد الغفّار بن قاسم مى‌گويد:در آيۀ: أَطِيعُوا اللّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ⁽⁴⁾-، در بارۀ «أُولِي الْأَمْرِ» از جعفر بن محمّد(علیه السلام)پرسش كردم.فرمود:به خدا سوگند،از جملۀ آن‌هاست على(علیه السلام) ⁽⁵⁾⁽⁶⁾./.

اين سخن پروردگار: وَ أَذانٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ ⁽¹⁾-هنگامى نازل شد كه على(علیه السلام)برخى از آيات سورۀ برائت را اعلان داشت.

در مسند احمد بن حنبل آمده است:هنگامى كه اين سوره را با ابو بكر فرستاد و على را در پى او روان داشت فرمود:به من دستور داده شده است كه اين سوره را نرساند مگر من يا كسى از من.» ⁽²⁾- محمّد بن سيرين در بارۀ آيۀ: طُوبى لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ ⁽³⁾⁽⁴⁾مى‌گويد:مقصود از آن/.

درختى است در بهشت كه ريشه آن در خانۀ على(علیه السلام)است و در بهشت خانه‌اى نيست مگر آن كه شاخه‌اى از شاخه‌هاى اين درخت در آن قرار دارد ⁽¹⁾⁽²⁾.

ابن عبّاس در بارۀ آيۀ: فَإِمّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ ⁽³⁾-آمده است كه گفته:منظور از مُنْتَقِمُونَ على(علیه السلام)است ⁽⁴⁾⁽⁵⁾.».

انس در بارۀ آيۀ شريفۀ: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ ⁽¹⁾-مى‌گويد كه مقصود على(علیه السلام)و فاطمه(س)است،و آيۀ يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ در حقّ حسن و حسين نازل شده است.

[ابن عبّاس مى‌گويد:على(علیه السلام)و فاطمه(س)است و مقصود از بَيْنَهُما بَرْزَخٌ پيامبر(صلی الله علیه و آله)،و مراد از: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ حسن و حسين-صلوات اللّه عليهم هستند] ⁽²⁾⁽³⁾.».

ابن عبّاس مى‌گويد:در بارۀ آيۀ: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى ⁽¹⁾-از پيامبر(صلی الله علیه و آله)پرسيدند:اينان كيانند كه دوستى آنان بر ما واجب است؟فرمود:على و فاطمه و دو پسر آن‌ها،و اين سخن را سه بار تكرار كرد ⁽²⁾.- مجاهد مى‌گويد:آيۀ: وَ الَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ ⁽³⁾-در حقّ على(علیه السلام)نازل شده است ⁽⁴⁾.- امام باقر(علیه السلام)مى‌فرمايد:مقصود از اَلَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ محمّد(صلی الله علیه و آله)و منظور از صَدَّقَ بِهِ على بن ابى طالب(علیه السلام)مى‌باشد ⁽⁵⁾.-ن.

على(علیه السلام)در بارۀ آيۀ: وَ إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ ⁽¹⁾-مى‌فرمايد:

مقصود،منحرفان از ولايت ما هستند ⁽²⁾.- على(علیه السلام)در بارۀ آيۀ: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النّارِ ⁽³⁾-مى‌فرمايد:مقصود از«حسنه»دوستى ما و منظور از«سيئة»دشمنى با ماست ⁽⁴⁾⁽⁵⁾.

على(علیه السلام)در بارۀ آيۀ: وَ نادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ ⁽⁶⁾-مى‌فرمايد:ما اصحاب اعراف هستيم و هر كه را به چهره بشناسيم به بهشت در مى‌آوريم ⁽⁷⁾⁽⁸⁾.».

در بارۀ آيۀ: هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَ مَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ⁽¹⁾-،و سلام على آل يس ⁽²⁾-،و وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ ⁽³⁾-و فَأَمّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ ⁽⁴⁾-ابن عبّاس مى‌گويد:

«آل يس»،آل محمّد هستند.و ما همچون باب حطّۀ بنى اسرائيل هستيم،و وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ على(علیه السلام)است ⁽⁵⁾./.

و منظور از: فَأَمّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ ⁽¹⁾على بن ابى طالب ⁽²⁾است.و گفته شده استت.

كه مراد از آيۀ: وَ مَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ على بن ابى طالب(علیه السلام)است ⁽¹⁾⁽²⁾.

در بارۀ آيۀ: إِنَّما يُرِيدُ اللّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً ⁽³⁾-ابن مردويه حافظ،در بيش‌تر از صد طريق آورده است كه آيۀ پيشگفته در حق محمّد،على،فاطمه، حسن و حسين-صلوات اللّه عليهم اجمعين-نازل شده است ⁽⁴⁾.- ابو عبد اللّه،محمّد بن عمران مرزبانى به نقل از ابو الحمراء روايت كرده است كه مى‌گويد:حدود نه يا ده ماه خدمت پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌كردم.هر بامداد به هنگام نماز صبح، از خانه بيرون نمى‌رفت مگر آن كه دو لنگۀ در خانۀ على(علیه السلام)مى‌گرفت و مى‌فرمود:السّلام عليكم و رحمة اللّه و بركاته،و فاطمه و على و حسن و حسين در پاسخ مى‌گفتند:و عليك السّلام يا نبىّ اللّه و رحمة اللّه و بركاته.سپس پيامبر(صلی الله علیه و آله)مى‌فرمود:هنگام نماز است4.