انوار هدایت مجموعه مباحث اخلاقی مکارم شیرازی

مشخصات كتاب

سرشناسه : مكارم شيرازي، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پديدآور : انوار هدايت: مجموعه مباحث اخلاقي مكارم شيرازي/مكارم شيرازي؛ تهيه و تنظيم ميراحمد فقيه‌نيريزي.

مشخصات نشر : قم: انتشارات امام علي‌بن‌ابي‌طالب(ع)،۱۳۹۰.

مشخصات ظاهري : ۶۱۵ص.

شابك : ۷۰۰۰۰ ريال‌978-964-533-089-5:

يادداشت : كتاب حاضر قبلا به صورت جلدي تحت عنوان « انوار هدايت : بر اساس بحث‌هاي اخلاقي...مكارم شيرازي» نيز توسط ناشران متفاوت منتشر شده است.

يادداشت : كتابنامه به صورت زيرنويس.

عنوان ديگر : انوار هدايت : بر اساس بحث‌هاي اخلاقي...مكارم شيرازي.

موضوع : احاديث اخلاقي

موضوع : اخلاق اسلامي -- احاديث

شناسه افزوده : فقيه ني‌ريزي، مير احمد، ۱۳۴۲ - ، گردآورنده

رده بندي كنگره : BP۲۴۸/م‌۷الف‌۸ ۱۳۹۰

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۲۱۸

شماره كتابشناسي ملي : ۲۸۵۷۲۹۹

اشاره

مقدّمه حضرت آيةاللّه العظمى مكارم شيرازى (مدّ ظلّه العالى)

عالم بى‌عمل به همان اندازه خطرناك است كه عامل بى‌علم، زيرا از نظر اسلام «علم» و «عمل»، همچنين «عقيده» و «اخلاق»، به‌منزله دو بال نيرومند براى پرواز انسان به‌سوى جوار قرب الهى و وصول ديدار آن محبوب بى‌بديل است.

هيچ‌يك از اين دو به‌تنهايى نمى‌تواند انسان را به كمالات برساند. علم بدون عمل مانند عمل كردن بدون آگاهى، مايه انواع انحرافات و به گفته امام صادق عليه السلام در حديث معروف كه در اصول كافى آمده: «لا تَزيدُهُ سُرعَةُ السِّيرِ إلّابُعداً» است. به همين دليل هميشه علماى بزرگوار ما كوشيده‌اند دروس علمى را با نصايح اخلاقى و نكات دقيق و جالب از آيات و روايات اسلامى بياميزند تا قلب‌هاى دانش‌طلبان همچون افكارشان روشن و نورانى شود.

اين حقير به حكم احساس وظيفه، سال‌هاست كه سعى مى‌كنم روزهاى چهارشنبه كه روز آخر درسى هفته است، يكى از روايات ناب معصومين عليهم السلام را در زمينه تهذيب نفس و پرورش اخلاق، از منابع معتبر براى طلّاب عزيز درس خارج مطرح كرده و به ذكر دقايق و نكات و محتواى آن بپردازم، تا هم گوينده از آن پند گيرد و هم شنونده راه و رسم اخلاق را بياموزد.

اين روايات گاه مجموعه‌هايى از احاديث را كه در بحارالانوار يا روضه كافى يا نهج‌البلاغه يا تحف‌العقول كه داراى يك تسلسل جالب منطقى است شامل

مى‌شود. و چون به زبان ساده مطرح مى‌شد مى‌توانست براى همگان مفيد باشد.

بارها كسانى از طلّاب فاضل كوشيدند آنها را از نوارها جمع‌آورى و تنظيم كنند و در اختيار عموم بگذارند و چون كار نسبتاً سنگينى بود توفيق به پايان بردن آن نصيبشان نشد تا اينكه فاضل سختكوش و محترم حجّةالاسلام آقاى حاج سيّد ميراحمد فقيه نى‌ريزى دامن همّت بر كمر زد و بخش مهمّى از آنها را به صورت مجموعه‌اى گردآورى و تنظيم و آماده نشر كرد و آنچه در اين كتاب مى‌بينيد بخشى از آن است.

من به سهم خود از تلاش‌هاى خستگى‌ناپذير و پر از اخلاص ايشان تشكّر مى‌كنم و از خداوند مى‌خواهم كه براى همگان مفيد و براى گوينده و نويسنده و خوانندگان مايه نجات شود.

قم- حوزه علميّه

ناصر مكارم شيرازى

پيشگفتار

رسالت انبيا تربيت انسان‌ها بوده است و در اين راه مرارت‌ها و رنج‌هاى فراوانى برده‌اند. كاروان سالار اين قافله پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز هدف بعثت خود را تكميل مكارم اخلاق دانسته ⁽¹⁾و كتاب آسمانى او كتاب تربيت، تزكيه و كتاب انسان‌سازى است، چرا كه علم بى‌عمل مخرّب و زيانبار است و بر طبق روايات اسلامى، بوى تعفّن عالم بى‌عمل جهنّميان را عذاب مى‌دهد. ازاين‌رو بر پيشوايان امّت- كه ادامه‌دهندگان راه انبيا هستند- لازم است پيش از توصيه به ديگران، نفس خويش را تأديب كنند و الگوى عملى براى ديگران باشند، چنانكه انبيا و اوليا بوده‌اند.

حوزه‌هاى علميّه همواره اين وظيفه سنگين انبيا را به دوش كشيده و در راه پاسدارى آن از هيچ كوششى دريغ نورزيده‌اند.

تاريخ خونبار تشيّع گواه اين مدّعاست كه وارثان انبيا براى برپايى نظام الهى بسيار كوشيده و وظيفه خطير تزكيه و تعليم را هيچ‌گاه از ياد نبرده‌اند. « «وَيُزَكّيهِمْ وَيُعَلّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ»؛ و آنها را تزكيه كند و به آنان كتاب (قرآن) و حكمت بياموزد».⁽²⁾ايشان براى تحقّق آرمان‌هاى پاك و خدايى، در عمل به مردم درس

خداپرستى و خداخواهى دادند و علم را با عمل آميختند، لذا گفته‌هايشان بر دل مى‌نشست و مى‌نشيند زيرا كلامى كه از دل برآيد، لاجَرَم بر دل نشيند.

ازاين‌رو درس‌هاى اخلاقى و بحث‌هايى كه به خودسازى مى‌انجامد همواره در حوزه‌هاى علميّه جايگاه ويژه‌اى داشته و دارد و مشتاقان را به‌سوى خود مى‌كشانَد. چنين درس‌هايى طلّاب را از قيدوبند عالم مادّى مى‌رهانَد و آنان را به عالم ملكوت و اوج افلاك مى‌رسانَد. رفتار و كردار آن عالمان عامل، خود درس بود و چون دانش‌پژوهان آنان را مى‌بينند در راه خود استوارتر شده، نيرويى جديد مى‌يابند.

مرجع عاليقدر حضرت آيةاللّه العظمى مكارم شيرازى (مدّظلّه‌العالى) نيز از عالمانى است كه به اين مهم توجّه دارند و در راه تهذيب طالبان علم مى‌كوشند.

معظّم‌له روزهاى چهارشنبه هر هفته پيش از شروع درس‌هاى خارج فقه و اصول، دقايقى چند به توضيح و تفسير يك حديث مى‌پردازند و عطش تشنگان معارف الهى را فرو مى‌نشانند و طلّاب را به تزكيه همراه با تعليم و تعلّم فرامى‌خوانند. درس‌هاى ايشان مزاياى فراوانى دارد كه از جمله مى‌توان به فصل‌بندى، سادگى بيان و همه‌فهم بودن آن اشاره كرد به‌گونه‌اى كه همگان حتّى مردم عادى مى‌توانند از آن بهره ببرند. بحث‌هاى كوتاه اخلاقى معظّم‌له را مى‌توان نوعى فقه‌الحديث شمرد. اين درس‌ها گنجينه و توشه گرانبهايى است كه بايد از آنها براى تهذيب نفس بهره برد و اهل منبر و وعظ و خطابه مى‌توانند از مطالب آن براى پربار ساختن سخنان خود استفاده كنند.

از آنجا كه معصومين عليهم السلام مصاديق بارز و اكمل انوار الهى و واسطه‌هاى فيض او هستند و بالطبع آنچه از زبان مباركشان جارى مى‌شود نور است، اين كتاب را انوار هدايت ناميديم. اميد كه بتوان در پرتو آن راه يابيم و به سر منزل مقصود برسيم كه به قول حافظ:

طى اين مرحله بى‌همرهى خضر مكن‌ظلمات است بترس از خطر گمراهى

در اين كتاب برخى مطالب را كه در درس معظّم‌له اجمالًا بيان شده بود شرح دادم و براى توضيح آنها از منابع متعدّد خصوصاً از تفسير نمونه بهره بردم.

همچنين نشانى آيات و رواياتى را كه ايشان در ضمن سخنانشان بحث كرده‌اند در پانوشت ذكر كردم.

از خداوند متعال مى‌خواهم كه توفيق دهد تا همه بحث‌هاى اخلاقى مطرح شده در درس معظّم‌له را به زيور طبع آراسته و در اختيار مشتاقان قرار دهم.

در اينجا لازم مى‌دانم از بزرگوارى و الطاف پدرانه استاد معظّم حضرت آيةاللّه العظمى مكارم شيرازى (دامت بركاته) كه با ديده عنايت به اين مجموعه نگريسته‌اند صميمانه تشكّر كنم. توفيق و سلامت ايشان را در راه خدمت به اسلام و نشر علوم اهل‌بيت عليهم السلام از خداوند متعال خواهانم.

گفتنى است اگرچه اين مطالب براى طلّاب و فضلاى حوزه بيان شده است، ديگران هم مى‌توانند از آن بهره ببرند و كام تشنه‌شان را با آب زلال معارف معصومين عليهم السلام سيراب سازند.

در پايان از فاضل محترم حجّةالاسلام والمسلمين آقاى احمد على‌بابائى كه در تهيّه و تنظيم اين كتاب و آقاى حاج مسعود مكارم مدير محترم انتشارات امام علىّ بن ابى‌طالب در چاپ و نشر آن صميمانه همكارى كرده‌اند تشكّر مى‌كنم و توفيق روزافزون اين بزرگواران را در راه نشر علوم اهل‌بيت عصمت و طهارت عليهم السلام از ايزد منّان خواستارم.

ومِن اللّه التّوفيق وعليه التّكلان

سيّد ميراحمد فقيه نى‌ريزى

قانون عمومى مرگ

1

عَن انَسٍ قالَ: خَطَبَنا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَلى ناقَتِهِ العَضباءَ، فَقالَ: ايُّها النّاسُ، كأنَّ المَوتَ فيها عَلى غَيرِنا كُتِبَ، وَ كأنَّ الحَقَّ عَلى غَيرِنا وَجَبَ، وَكأنَّ ما نَسمَعُ مِن الأمواتِ سَفرٌ عَمّا قَليلٍ الَينا راجِعون، نُبَوّؤُهُم اجداثَهُم، وَنَأكُلُ تُراثَهُم، كأنّا مُخَلَّدونَ بَعدَهُم.

از انس بن مالك روايت شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در حالى كه سوار بر شترش به‌نام عَضبا بود، خطاب به آنان فرمود: اى مردم، گويا مرگ فقط براى ديگران نوشته شده (و ما نمى‌ميريم) و حق (و احكام خدا) فقط بر ديگران واجب است و گويا مردگان مسافرانى‌اند كه به‌زودى به‌سوى ما بازمى‌گردند و ما فقط آنان را به خاك سپرده‌ايم و ارثشان را مى‌خوريم، گويى بعد از ايشان جاودان هستيم.

بحارالانوار، ج 77، ص 175

نور هدايت

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در اين حديث شريف به برخى موانع شناخت اشاره فرموده است كه براى فهم بهتر اين موضوع به ذكر مقدّمه‌اى مى‌پردازيم:

در زندگى ما گاه مشكلاتى وجود دارد كه از آن به «موانع شناخت» تعبير مى‌كنيم. در قرآن مجيد نيز آيات فراوانى در اين باره وجود دارد، ولى با كمال تأسّف به سبب عدم انس با قرآن از آنها غافل هستيم. از جمله موانعى كه علما

ذكر مى‌كنند حبّ ذات يعنى خوددوستى است.⁽¹⁾

آيا هرگز نابينا مى‌تواند قرص خورشيد را ببيند؟ آيا كران مى‌توانند نغمه‌هاى دلنواز جهان را بشنوند؟ همين‌گونه كسانى كه چشم حق‌بين ندارند از ديدن چهره حقيقت محرومند و آنها كه از شنيدن آيات حق گوش حق‌شنو ندارند. به همين دليل نخستين شرط براى رهروان راه حق، تهذيب نفس و تقواست كه بدون آن انسان در ظلمات وهم گرفتار و در بيراهه‌ها سرگردان مى‌شود. و اگر مى‌بينيم قرآن راه شناخت را تقوا مى‌داند و مى‌گويد: هُدًى لِلْمُتَّقِينَ:« مايه هدايت پرهيزگاران است»، اشاره به همين واقعيّت است.

حكايتى كه در ذيل مى‌آوريم شاهدى است بر اين مدّعا.

مى‌گويند كه جوانى عاشق دوشيزه‌اى شده بود، پدر و مادر دختر مانع ازدواج شدند. جوان بسيار كوشيد. خرج‌ها و خواهش‌ها كرد و زحمت‌ها كشيد تا سرانجام دختر در حباله او درآمد. مدّت‌ها با هم زندگى كردند، كانون خانوادگى گرم و باطراوت بود، امّا رفته‌رفته لهيب عشق فرو نشست و آتش فروزان شهوت خاموش شد.

روزى شوهر به صورت زن نگاه كرد و در چشم راست او لكّه سفيدى ديد. تعجّب كرد و گفت: از چه وقت اين لكّه در چشم تو پديد آمده؟ گفت: از همين الان. شوهر گفت: چه مى‌گويى؟ زن لبخندى زد و گفت: در دو سالگى آبله درآوردم، چشمم آسيب ديد و از آن وقت اين لكّه در آن مانده است.

شوهر گفت: عجيب است پس چرا من تا به حال نديده بودم؟ زن گفت: علّتش روشن است، تو عاشق من بودى و عاشق در معشوق جز خوبى و زيبايى چيزى نمى‌بيند( حُبُّ الشَّى‌ءِ يُعمي وَيُصِمّ)، ولى اكنون كه آتش عشق تو خاموش شده و ديگر از ديده عشق به من نمى‌نگرى و زن و شوهر عادى هستيم، عيب مرا مى‌بينى و به‌درستى تشخيص خوبى و بدى مى‌دهى( گفتار وعّاظ، ج 3، ص 9).

و متحوّلش نمى‌كند. به همين علّت است كه پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: اى مردم، شما را چه شده است، چرا چنين در خواب غفلت فرو رفته‌ايد؟ آيا گمان مى‌كنيد كه مرگ فقط براى همسايه است و اين شتر بر درِ خانه شما نمى‌خوابد؟ شايد به خودتان وعده مى‌دهيد كه به ما مهلت داده‌اند تا چند وقت ديگر زنده باشيم

(كَأنَّ الْمَوتَ فيها عَلى غَيرِنا كُتِبَ).

وخيال مى‌كنى كه فقط ديگران بايد حق را رعايت كنند واحكام خدا براى ديگران وضع شده است و تو از اين قاعده مستثنا شده‌اى

(وَ كأنَّ الحَقَّ عَلى غَيرِنا وَجَبَ).

شبيه اين كلام والا در سخنان نورانى حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام است.

روزى حضرت در مراسم تشييع جنازه مسلمانى، كسى را ديد كه قهقهه سر داده است. امام به او فرمود: براى چه مى‌خندى؟ خيال كرده‌اى كه فقط او را به قبرستان مى‌برند و تو روزى به او ملحق نمى‌شوى؟⁽¹⁾از جمله مشكلات انسان حجاب‌هايى است كه جلوى فهم و درك او را مى‌گيرند.⁽²⁾

و حافظ چه خوش سروده:

ميان عاشق و معشوق هيچ حايل نيست‌تو خود حجاب خودى حافظ از ميان برخيز 8- مستحب است وقتى انسان به قبرستان مى‌رود بگويد:« السّلامُ عَلى اهلِ الدّيارِ مِن المؤمِنينَ وَالمُسلمينَ، انتُم لَنا فَرَطٌ، وَ نَحنُ- ان شاءَ اللّهُ- بِكُم لاحِقونَ: سلام بر مؤمنان و مسلمانان خفته در اين ديار، شما زودتر رفتيد و ما نيز اگر خدا بخواهد به شما مى‌پيونديم»( كلّيّات مفاتيح‌الجنان، زيارت قبور مؤمنين).

در قبرستان زنگار غفلت را از خود بزداييد و آيينه صافى شويد تا انوار الهى در آن بتابد و راه درست را بيابيد و از روزمرّه‌گى و دلمردگى برهيد و به سعادت دو جهانى برسيد.

دانى چرا آيينه‌ات غمّاز نيست؟چون كه زنگار از رخش ممتاز نيست 9- بحارالانوار، ج 59، ص 163.

بايد باور كنيم كه تمام آنچه براى ديگران واقع مى‌شود ممكن است براى ما نيز در آينده نزديك رخ دهد. شاعر عرب مى‌گويد:

بَينا يُرى الانسانُ فيها مُخبراًحَتّى يُرى خَبَراً مِن الأخبارِ

«در آن هنگام كه انسان از مرگ كسى خبر مى‌دهد، ناگهان مرگ خود او در صدر اخبار قرار مى‌گيرد».

مرگ پير و جوان نمى‌شناسد، با كسى خويشاوندى ندارد و گاه‌و بيگاه به‌سراغ آدمى مى‌آيد.

در تعبيرات دقّت كنيد كه چقدر حساب‌شده است. مگر قانون مرگ فقط براى ديگران است؟ چه كسى ضامن شده كه تا لحظه‌اى ديگر زنده باشيم؟ اگر ضمانتى در كار نيست پس چرا اين‌همه كارهاى خير را به تأخير مى‌اندازيم؟ توبه را به فردا و فرداها وامى‌گذاريم، آن‌قدر سستى مى‌كنيم كه وقت مى‌گذرد و ديگر در آن هنگام افسوس سودى نخواهد داشت.

اشتباه ما در اين است كه گمان مى‌كنيم مرده‌ها مسافرانى‌اند كه فردا يا پس‌فردا بازمى‌گردند و فقط ما آنان را با دستان خود در خاك كرده‌ايم و ارثشان را مى‌خوريم و به‌گونه‌اى رفتار مى‌كنيم كه گويا هميشه بعد از آنها زنده‌ايم.

در رفتار بعضى بنگريد كه گاه با كمال تأسّف بر سر همين ارث چه وقايع زشت و دردناكى به وجود مى‌آورند. به ما خبر دادند كه دو برادر در حدود ده پانزده سال بر سر تقسيم ارث با هم قهر كرده و به خانه يكديگر نرفته‌اند.

بايد به چنين انسان‌هايى گفت آيا شما مطمئن‌ايد كه اين ميراث را مى‌خوريد؟

يقيناً اگر منصفانه بينديشند جواب خواهند داد نه. چون در زندگى واقعيّت‌هايى وجود دارد كه انسان از آن غافل است، از جمله اينكه فاصله بين حيات و مرگ بسيار اندك است و بسيارى از اوقات انسان تعجّب مى‌كند كه چرا اين‌قدر فاصله كم است.

گاهى برخى افراد مى‌گويند خدا به ما رحم كرد نزديك بود به درّه بيفتيم. اينها همه درس‌هاى عبرت‌آموزى است كه بايد فراگرفت و به كار بست، زيرا چيزى نزديك‌تر از مرگ به انسان نيست و در عين حال، او اين واعظ مهم را فراموش مى‌كند. بزرگ‌ترين واعظ براى تهذيب نفوس مرگ است، لذا در روايات سفارش

شده كه هر از چندى به قبرستان برويد.(8) زيارت مردگان فقط براى احترام گذاردن به آنان نيست و اينكه بايد از مؤمنان چه در حيات و چه در ممات تجليل كرد و آنان را از خيرات و نيكى‌هاى خود بهره‌مند ساخت و برايشان فاتحه خواند، اينها بيش از آنكه براى مردگان مؤثّر افتد در زندگان تأثير دارد. وقتى دستت را بر قبر مى‌گذارى درمى‌يابى كه بين تو و او بيش از يك‌متر فاصله نيست. تو نيز ممكن است فردا به او بپيوندى. وقتى انسان در اين مسائل تأمّل مى‌كند با ياد مرگ، نفْس خويش را ذليل مى‌گرداند:

وَ ذَلّلهُ بِذِكرِ المَوتِ:

«با ياد مرگ آن را رام و خوار كن».

در اين صورت است كه ديگر حجاب‌هاى غفلت، غرور و مانند آن جلوى چشم و گوش و دل را نمى‌گيرد. مهم اين است كه پرده‌ها كنار رود.

در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم كه فرمود:

لَولا انَّ الشَّياطينَ يَحومونَ عَلى قَلبِ بَنى آدَمَ، لَنَظَروا الى مَلَكوتِ السَّماواتِ:

«اگر شياطين گِرداگِرد قلب آدميان را احاطه نكرده بودند مى‌توانستند (چونان ابراهيم) ملكوت آسمان‌ها را ببينند».(9) مانند نگاهى كه خداوند به ابراهيم عليه السلام عطا كرد. در قرآن مى‌خوانيم: « «وَكَذلِكَ نُرِى إِبْرهِيمَ مَلَكُوتَ السَّموَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ‌الْمُوقِنِينَ»؛ و اين‌گونه ملكوت آسمان‌ها و زمين (و حاكميّت مطلق خداوند بر آنها) را به ابراهيم نشان داديم؛ (تا به آن استدلال كند) و اهل يقين شود».⁽¹⁾

دگرگونى‌هاى دنيا

2

عَن عَلقَمَةِ بنِ الحَصينِ قالَ: سَمِعتُ قَيس بن عاصِمِ المِنقَري يَقولُ: قَدِمتُ عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله في وَفدٍ مِن جَماعَةٍ مِن بَني تَميمٍ، فَقالَ لي: اغتَسِل بِماءٍ و سِدرٍ. فَفَعَلتُ، ثُمَّ عُدتُ إلَيهِ وَ قُلتُ: يا رَسولَ اللّهِ، عِظنا عِظَةً نَنتَفِعُ بِها.

فَقالَ: يا قَيسُ، إنَّ مَعَ‌العِزّ ذُلًّا وَانَّ مَعَ‌الحَياةِ مَوتاً وَانَّ مَعَ‌الدُّنيا آخِرَةً وَانَّ لِكُلّ شَي‌ءٍ حَسيباً، وَ عَلى كُلّ شَي‌ءٍ رَقيباً وَ انَّ لِكُلّ حَسَنَةٍ ثَواباً وَلِكُلّ سَيّئَةٍ عِقاباً.

از علقمة بن حصين روايت شده است كه قيس بن عاصم- يكى از اصحاب پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله- مى‌گفت: روزى با جمعى از قبيله بنى‌تميم خدمت حضرت رسول خدا صلى الله عليه و آله رسيدم ايشان به من دستور داد برو با آب و سدر غسل كن. من دستور حضرت را انجام دادم و به‌سوى او بازگشتم و سپس عرض كردم: اى رسول خدا صلى الله عليه و آله، به ما اندرزى بده تا از آن بهره‌مند شويم. حضرت در پاسخ فرمود: اى قيس، بدان كه همراه عزّت، ذلّت و به دنبال حيات، مرگ و همراه دنيا، آخرت است و براى هر چيزى حسابگر و بر فراز هر چيزى مراقبى و براى هر كار نيكى پاداش و در برابر هر كردار ناپسندى مجازاتى است.

بحارالانوار، ج 77، ص 175

نور هدايت

در اين كلام نورانى دو نكته مهم است كه از نظر اخلاقى براى دگرگونى

و تحوّل انسان مؤثّر است.

پيش از بيان مطلب ذكر مقدّمه‌اى لازم است:

از خصوصيّات دنيا دگرگونى آن است. يعنى دنيا و خود انسان- كه جزئى از دنياست- بر يك حال باقى نمى‌مانند و توجّه به همين مطلب، غرور انسان را مى‌شكند چرا كه بيشتر گرفتارى و مصيبت آدمى از غفلت است و اگر آدمى غافل نبود به‌آسانى تن به ذلّت نمى‌داد و گناه نمى‌كرد. مختصر اينكه غفلت ريشه همه بدبختى‌هاى انسان است و اسلام براى رفع و دفع آن راه‌ها و وسايلى را بيان كرده است.

عوامل شكست غرور و غفلت

الف) توجّه به دگرگونى‌هاى دنيا مى‌تواند انسان را بيدار كند و فروتن سازد.

اگر به اين نكته توجّه داشته باشد كه پس از هر عزّتى ذلّتى و بعد از هر سلامتى بيمارى و پس از هر امنيّتى ناامنى و هراس و بعد از هر جوانى پيرى‌اى است، متواضع مى‌شود و گرد غفلت را از جان خود مى‌زدايد.

انسان بايد بداند مقام، مال، قدرت و ساير مواهب دنيوى جاودانه نيست و خواه ناخواه روزى از او گرفته مى‌شود. شخص محترمى- كه مقام نسبتاً مهمّى داشت- مى‌گفت: خيال نكنيد كه من فقط يك مقام دارم، بلكه سه مقام دارم و ممكن است اينها به‌سادگى از من گرفته شوند. وى چنين تعبير مى‌كرد كه تمام زندگى و مقام‌هاى من به شش ريال بستگى دارد. ديدم حرف صحيحى است، زيرا چه بسا تمام مقام‌هاى انسان با يك تماس تلفن بيايد يا برود. اين واقعيّت بسيار مهمّى است كه دنيا بر يك حال باقى نمى‌ماند و دائم در حال دگرگونى است، لذا نمى‌توان بر آن تكيه زد. آرى، بايد دنيا را معبر و گذرگاه و خانه كوچ كردن دانست و فهميد كه تنها ذات اقدس الهى باقى و سرمدى است.

ب) طاعات و عبادات نيز غرور و غفلت را مى‌زدايد. انسان با نماز به ياد خدا مى‌افتد و غفلت را از بين مى‌برد.

برخى مى‌پرسند تا كى بايد نماز خواند؟ بايد گفت: تا هر وقت كه در دنيا باشيم بايد نماز بخوانيم. اصلًا ما به نماز محتاج‌ايم. بايد با نماز دست نياز به درگاه بى‌نياز ببريم و از او دواى دردهاى خود را بخواهيم. نماز، غفلت‌زدا و بيدارگر است.

ج) مصائب و مشكلات نيز غفلت انسان را از بين مى‌بَرد. دشوارى‌ها در نگاه ابتدايى بلاست، امّا اگر خوب به آن بنگريم نعمت است. به عبارت ديگر، بلا بودن تنها يك روى سكّه و روى ديگر آن، سراسر خوشى و سرور است. يكى از منبرى‌ها تشبيه خوبى مى‌كرد و مى‌گفت: در جادّه‌هايى كه انسان مى‌رود اگر تمام آنها مستقيم و هموار باشد خواب بر راننده مستولى مى‌شود، امّا اگر در برخى جاهاى آن دست‌انداز باشد آدمى را از خواب بيدار مى‌كند. و گاه ناهموارى‌هاى مصنوعى مى‌سازند كه رانندگان خوابشان نبرد. مصيبت نيز ظاهرش ناراحتى است و درونش رحمت و نعمت.

نكته دوم اينكه انسان بايد بداند هر كار بزرگ و كوچك، حتّى نفس كشيدن‌هاى او تحت مراقبت و حساب است و كسانى آن را مى‌نويسند.⁽¹⁾پيش از هر چيز خداى تعالى مراقب است و بعد دو ملك او. زمينى كه انسان بر آن زندگى مى‌كند و نيز اعضا و جوارح او روز قيامت عليه او شهادت مى‌دهند.

حتّى در حديث داريم كه «يَوم» (زمان) در روز قيامت بر اعمال و رفتار ما گواهى مى‌دهد. خلاصه بايد بدانيم كه تحت مراقبت شديد هستيم.

شش برنامه سعادت‌بخش

اشاره

3

عَن ابى الدَّرداءِ قالَ: خَطَبَنا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَومَ جُمُعَةٍ فَقالَ: ايُّها النّاسُ، توبوا الَى اللّهِ قَبلَ ان تَموتوا وَ بادِروا بِالأعمالِ الصّالِحَةِ قَبلَ ان تَشتَغِلوا وَأصلِحوا الَّذي بَينَكُم وَ بَينَ رَبّكُم تَسعَدوا وَ اكثِروا مِن الصَّدَقَةِ تُرزَقوا وَأمُروا بِالمَعروفِ تُحصَنوا وَانتَهوا عَن المُنكَرِ تُنصَروا.

از ابى‌درداء روايت شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله روز جمعه‌اى براى ما خطبه ايراد كرد، فرمود: اى مردم، پيش از مرگ به‌سوى خدا بازگرديد و توبه كنيد و پيش از آنكه آسودگى خاطر از شما گرفته شود و در تنگناهاى زندگى قرار گيريد به كارهاى نيك بپردازيد. رابطه خود را با خدا اصلاح كنيد تا سعادتمند و بهروز شويد. بسيار صدقه بپردازيد تا خدا به شما روزى دهد. امر به معروف كنيد تا در قلعه محكم الهى قرار گيريد (و در امان باشيد) و از منكر دست برداريد تا خدا شما را يارى رسانَد.

بحارالانوار، ج 77، ص 176

نور هدايت

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در اين حديث شش دستور بيان فرموده است:

1. دستور توبه:

پيش از آنكه فرصت از دست برود توبه كنيد.

توبه يكى از نعمت‌هاى خداوند تعالى بر بندگان است. امام سجّاد عليه السلام در مناجات تائبين چه زيبا مى‌فرمايد:

الهى انتَ الَّذي فَتَحتَ لِعِبادِكَ باباً الى عَفوِكَ سَمَّيتَهُ

التَّوبَةَ، فَقُلْتَ: «تُوبُوا الَى‌اللَّهِ تَوبَةً نَصُوحًا»⁽¹⁾

البتّه توبه خالص به شناخت كامل از گناه و عواقب آن نياز دارد، يعنى اگر اين نكته را دريابيم و بدانيم كه گناه، خنجر تيز و آتش سوزان است هرگز به آن نزديك نمى‌شويم.

: «خدايا، تويى آن كه درى را به روى بندگانت گشودى و نام آن را توبه نهادى.

ازاين‌رو گفتى: به‌سوى خدا با توبه‌اى حقيقى و خالص بازگرديد. پس كسى كه بعد از گشوده شدن چنين درى، از داخل شدن در آن غفلت مى‌ورزد، چه عذرى دارد؟».

معناى فرمايش پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله: «قبل از مرگ توبه كنيد» اين است كه بعد از هر گناه به‌سوى خدا بازگرديد، زيرا هيچ‌كس از وقت مرگ خود خبر ندارد. در قرآن مى‌خوانيم: « «وَمَا تَدْرِى نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِى نَفْسٌ بِأَىّ أَرْضٍ تَمُوتُ»؛ و هيچ‌كس نمى‌داند كه فردا چه به‌دست مى‌آورد، و هيچ‌كس نمى‌داند كه در چه سرزمينى مى‌ميرد».⁽²⁾روايت شده است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با آن عظمت و لطافت روح، هر روز هفتاد بار استغفار مى‌كرد. اكنون ما پيروان آن حضرت روزى چند بار توبه مى‌كنيم؟ در شب چه مقدار از كارها و كردارهاى روز خود را به ياد مى‌آوريم؟ اگر انسان هر روز اعمال و رفتار خود را محاسبه و بعد استغفار كند، تاريكى‌هاى قلبش زدوده، با نور الهى روشن مى‌شود. لذا از بهترين كارها، توبه سحرى است ⁽³⁾

پرسش: چرا از اوقات شبانه‌روز تنها به وقت« سحر» اشاره شده است، در حالى كه استغفار و بازگشت به‌سوى خدا در همه حال مطلوب است؟

در پاسخ مى‌گوييم: سحر به سبب آرامش، تعطيلى كارهاى مادّى و نشاطِ به‌دست‌آمده پس از خواب شبانه، به انسان آمادگى بيشترى براى توجّه به خداوند مى‌بخشد و اين معنا را به‌آسانى مى‌توان با تجربه دريافت. حتّى بسيارى از دانشمندان، براى حلّ مشكلات علمى خود، از آن وقت استفاده مى‌كردند، زيرا چراغ فكر و روح انسان در آن وقت از هر زمان ديگرى پرفروغ‌تر و درخشان‌تر است و چون روح عبادت و استغفار، توجّه و حضور دل است، عبادت و استغفار در چنين ساعتى گرانبهاتر است( رجوع شود به: تفسير نمونه، ذيل آيه 17 سوره آل عمران).

يعنى انسان در نيمه‌هاى شب برخيزد و در آن خلوت با خداى خويش راز و نياز كند و درد دل بگذارد و به تعبير قرآن كريم از « «وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ»؛ در سحرگاهان از خداوند آمرزش مى‌طلبند»⁽¹⁾باشد.

بزرگانى كه رساله‌هاى سير و سلوك نوشته‌اند، تقريباً همه آنان منزل اوّل را «توبه» مى‌دانند. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

تُوبُوا الَى اللّهِ قَبلَ ان تَموتوا.

2. پرداختن به كارهاى نيك:

بادِروا بِالاعمالِ الصّالِحَةِ قَبلَ ان تَشتَغِلوا

. انسان هميشه فراغت‌بال و آسودگى خيال ندارد و جوانى براى او باقى نمى‌ماند. فكر انسان دائم آزاد نيست و موانع بسيارى بر سر راه او قرار مى‌گيرد.

اگر دقّت كرده باشيد كسانى را مى‌بينيد كه همه چيز براى آنان آماده است و كمبود ندارند، ولى مى‌گويند شوق درس و دانش‌اندوزى از وجودمان رخت بربسته است. لذا اگر مى‌خواهيد علم بيندوزيد، تقوا پيشه سازيد و خودسازى كنيد، كارهاى نيك را پيش از آنكه در تنگناهاى زندگى گرفتار شويد به‌جا آوريد.

اصلِحوا الَّذي بَينَكُم وَ بَينَ رَبّكُم تَسعَدُوا.

مردم نسبت به حوادثى كه رخ مى‌دهد به سه دسته تقسيم مى‌شوند:

دسته‌اى فقط به دهان مردم نگاه مى‌كنند. دسته ديگر نيم‌نگاهى به دهان مردم دارند و نيم‌نگاهى به دستورهاى الهى. گروه سوم فقط به دستورهاى خدا توجّه دارند.

با توجّه به اين مقدّمه، هر حادثه‌اى كه رخ مى‌دهد انسان بايد ببيند خدا چه دستورى داده است. يعنى اوّل حق را بشناسيد بعد ببينيد كه مردم چه مى‌گويند،

زيرا چنانچه انسان رابطه خود را با خدا درست كند، خداوند نيز رابطه او را با مردم اصلاح مى‌كند. اين مضمون در حديثى از اميرمؤمنان عليه السلام آمده است:

مَن اصلَحَ بَينَهُ وَ بَينَ اللّهِ، اصلَحَ اللّهُ ما بَينَهُ وَ بَينَ النّاسِ ⁽¹⁾

تنها راه سعادت اين است كه با خدا آشتى كنيم.

4. صدقه دادن فراوان:

اكثِروا مِن الصَّدَقَةِ تُرزَقوا:

«زياد صدقه بدهيد تا خدا به شما روزى دهد».

صدقه دو اثر مهم دارد: وسعت روزى و دفع بلاها.

مسأله وسعت روزى برخلاف اسباب ظاهرى است. يعنى انسان اگر چيزى در راه خدا بدهد با محاسبه و جمع و تفريق ظاهرى جيبش خالى مى‌شود، ولى بنابر روايات اسلامى همين كار رزق و روزى را زياد مى‌كند.

صدقه هر اندازه باشد خوب است، تا آنجا كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: لباس كهنه‌اى كه دارى مى‌توانى صدقه بدهى. صدقه دادن طول عمر را به دنبال مى‌آورَد.

برخى افراد به‌ظاهر عوام را ديده‌ايم كه وقتى مى‌خواهند مسافرت بروند به تعداد روزهاى سفر پولى جدا كرده و به مستحق مى‌دهند. برخى چنين حسابى دارند. اينها دستورهايى است كه ما مبلّغان سزاوارتريم بدان عمل كنيم و بسا اين صدقات جلوى ضدّ ارزش‌ها را بگيرد.

5 و 6. امر به معروف و نهى از منكر:

وَأمُروا بِالمَعروفِ تُحصَنوا وَانْتَهوا عَن المُنكَرِ تُنصَروا:

«امر به معروف كنيد تا در قلعه محكم الهى قرار بگيريد و در امان باشيد و از منكر اجتناب كنيد تا يارى شويد».

در اينجا به چند نكته بايد توجّه كرد:

الف) معنى «معروف»

«معروف» از مادّه «عرف» به‌معنى شناخته‌شده و «منكر» (از مادّه انكار) به‌معنى ناشناس است.

كارهاى نيك امورى شناخته‌شده و كارهاى زشت و ناپسند امورى ناشناخته‌اند، چه اينكه فطرت پاك انسانى با دسته اوّل آشنا و با دوم ناآشناست.

ب) امر به معروف وظيفه‌اى عقلى است يا تعبّدى

جمعى از دانشمندان اسلامى معتقدند كه وجوب اين دو وظيفه تنها با دليل نقلى ثابت شده است و عقل فرمان نمى‌دهد كه انسان ديگرى را از كار بدى كه زيانش تنها متوجّه خود اوست بازدارد.

ولى توجّه به پيوندهاى اجتماعى و اينكه هيچ كار بدى در اجتماع انسانى در نقطه خاصّى محدود نمى‌شود، بلكه هر چه باشد همانند آتش ممكن است به نقاط ديگر سرايت كند، عقلى بودن اين دو وظيفه را مشخّص مى‌سازد. به عبارت ديگر، در اجتماع چيزى به‌عنوان «ضرر فردى» وجود ندارد و هر زيان فردى امكان دارد كه به صورت «زيان اجتماعى» درآيد؛ به همين دليل، منطق و عقل به افراد اجتماع اجازه مى‌دهد در پاك نگاه داشتن محيط زيست خود از هر كوششى دريغ نكنند.

در حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم كه فرمود: «انسان گناهكار در ميان مردم، همانند كسى است كه با جمعى سوار كشتى شود و هنگامى كه در وسط دريا قرار گيرد تبرى بردارد و به سوراخ كردن موضعى كه در آن نشسته است بپردازد و هرگاه به او اعتراض كنند در جواب بگويد من در سهم خود تصرّف مى‌كنم. اگر ديگران او را از اين عمل خطرناك بازندارند طولى نمى‌كشد كه آب به داخل كشتى نفوذ كرده و يكباره همگى در دريا غرق مى‌شوند».

پيامبر صلى الله عليه و آله با اين مثال جالب، منطقى بودن وظيفه امر به معروف و نهى از منكر را مجسّم ساخته و حقّ نظارت فرد بر اجتماع را حقّى طبيعى كه ناشى از پيوند سرنوشت‌هاست مى‌داند.

ج) اهمّيّت امر به معروف و نهى از منكر

علاوه بر آيات فراوان قرآن مجيد، احاديث بسيارى در منابع معتبر اسلامى

درباره اهمّيّت اين دو وظيفه بزرگ اجتماعى آمده است كه در آنها به خطرها و عواقب شومى كه بر اثر ترك اين دو وظيفه در جامعه به وجود مى‌آيد اشاره شده، از جمله در حديثى امام باقر عليه السلام مى‌فرمايد:

انَّ الامرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهىَ عَن المُنكَرِ فَريضَةٌ عَظيمَةٌ بِها تُقامُ الفَرائِضُ، وَتَأمَنُ المَذاهِبُ وَ تَحِلُّ المَكاسِبُ وَتُرَدُّ المَظالِمُ وَتُعمَرُ الأرضُ وَيُنتَصَفُ مِن‌الأعداءِ وَيَستَقيمُ الأمرُ:

امر به معروف و نهى از منكر دو فريضه بزرگ الهى است كه بقيّه فرايض با آنها برپا مى‌شوند. به سبب اين دو، راه‌ها امن، كسب و كار مردم حلال، حقوق افراد تأمين مى‌شود و در سايه آن زمين‌ها آباد و از دشمنان انتقام گرفته مى‌شود و در پرتو آن همه كارها روبه‌راه مى‌گردد».⁽¹⁾در حديثى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

مَن امَرَ بِالمَعروفِ وَ نَهى عَنِ المُنكَرِ فَهُوَ خَليفَةُ اللّهِ في ارضِهِ وَ خَليفَةُ رَسُولِ اللّهِ وَ خَليفَةُ كِتابِهِ:

هر كه امر به معروف و نهى از منكر كند جانشين خداوند در زمين و جانشين پيامبر و كتاب اوست».⁽²⁾از اين حديث به‌خوبى استفاده مى‌شود كه اين فريضه بزرگ پيش از هر چيزى برنامه‌اى الهى است و بعثت پيامبران و نزول كتاب‌هاى آسمانى همه جزءِ اين برنامه است.

مردى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله كه بر فراز منبر نشسته بود آمد و پرسيد:

مَن خَيرُ النّاسِ؟

«از همه مردم بهتر كيست؟» حضرت فرمود:

آمَرُهُم بِالمَعروفِ وَ انهاهُم عَن المُنكَرِ وَاتقاهُم لِلّهِ وَارضاهُم:

«آن كه از همه بيشتر امر به معروف و نهى از منكر كند و آن كه از همه پرهيزگارتر باشد و در راه خشنودى خدا از همه بيشتر گام بردارد».⁽³⁾در حديث ديگرى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است كه فرمود:

لَتَأمُرُنَ

بِالمَعروفِ وَلَتَنهُنَّ عَن المُنكَرِ أو لَيُسَلّطَنَّ اللّهُ عَلَيكُم سُلطاناً ظالِماً لَايُجِلُّ كَبيرَكُم وَلا يَرحَمُ صَغيرَكُم فَيَدعُو خِيارُكُم فَلا يُستَجابُ لَهُم وَتَستَنصِرونَ فَلا تُنصَرونَ وَتَستَغيثونَ فَلا تُغاثونَ وَتَستَغفِرونَ فَلا تُغفَرونَ:

«بايد امر به معروف و نهى از منكر كنيد، وگرنه خداوند ستمگرى را بر شما مسلّط مى‌كند كه نه به پيران احترام مى‌گذارد و نه به خردسالان رحم مى‌كند. نيكان و صالحان شما دعا مى‌كنند ولى مستجاب نمى‌شود و از خداوند يارى مى‌طلبند امّا خدا به آنها كمك نمى‌كند و حتّى توبه مى‌كنند و خدا از گناهانشان درنمى‌گذرد».⁽¹⁾اين‌همه تأكيد براى آن است كه بفهميم اين دو وظيفه بزرگ در حقيقت ضامن اجراى بقيّه وظايف فردى و اجتماعى است و در حقيقت در حكم روح و جان آنهاست و با تعطيل آنها تمام احكام و اصول اخلاقى ارزش خود را از دست خواهد داد.⁽²⁾اين دو برنامه اسلامى آثار فراوانى دارد. حضرت على عليه السلام مى‌فرمايد:

وَما اعمالُ البِرّ كُلُّها وَالجِهادُ في سَبيلِ اللّهِ، عِندَ الأمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهي عَن المُنكَرِ الّا كَنَفثَةٍ في بَحرٍ لُجّىّ:

«تمام اعمال نيك و حتّى جهاد در راه خدا در مقابل امر به معروف و نهى از منكر، مثل آب دهان در درياى عميق است».⁽³⁾بى‌اعتنايى به همين چيزى كه ما با جمله «به من چه ربطى دارد» از كنار آن مى‌گذريم، يا به بهانه رنجيدن دوست و آشنا و يا براى به دردسر نيفتادن آن را ترك مى‌كنيم و به قول معروف سرى كه درد نمى‌كند چرا دستمال ببنديم، موجب مى‌شود تدريجاً اشرار بر جامعه مسلّط و انسان‌هاى نيك كم شوند و نيكى به‌دست فراموشى سپرده شود. اين خيال خام و اشتباه بزرگى است كه انسان گمان كند عزّت در دست ديگران است نه در دست خدا، در حالى كه قرآن باصراحت

مى‌فرمايد: « «تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ»؛ هر كه را بخواهى عزّت مى‌دهى و هر كه را بخواهى خوار مى‌كنى».⁽¹⁾و در جاى مى‌فرمايد: « «مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا»؛ كسى كه خواهان عزّت و توانايى است (بايد از خدا بخواهد، زيرا) تمام عزّت و توانايى براى خداست».⁽²⁾

ترس از گذشته و آينده

4

عَن ابنِ عَبّاسٍ قالَ: سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ في خُطبَتِهِ: انَّ المُؤمِنَ بَينَ مَخافَتَينِ: يَومٌ قَد مَضى لا يَدري مَا اللّهُ قاضٍ فِيهِ وَيَومٌ قَد بَقِىَ لا يَدري مَا اللّهُ صانِعٌ بِهِ فَليَأخُذِ العَبدُ لِنَفسِهِ مِن نَفسِهِ وَمِن دُنياهُ لِآخِرَتِهِ وَمِن شَبابِهِ لِهَرَمِهِ وَ مِن صِحَّتِهِ لِسُقمِهِ وَ مِن حَياتِه لِوَفاتِهِ. فَوَ الَّذي نَفسي بِيَدِهِ ما بَعدَ المَوتِ مِن مُستَعتَبٍ وَلا بَعدَ الدُّنيا مِن دارٍ، الّا الجَنَّةَ اوِالنّارَ.

از ابن عبّاس نقل است كه شنيدم رسول خدا صلى الله عليه و آله در خطبه‌اش فرمود: مؤمن (هميشه) بين دو ترس است: نمى‌داند كه خداوند در مورد روزى كه بر او گذشته است چه قضاوتى مى‌كند و نمى‌داند كه خداوند با او در روزى كه باقى مانده است چه مى‌كند. ازاين‌رو بايد هر بنده‌اى از وجود خود (براى سعادت و كمال) و از دنيا براى آخرت و از جوانى براى پيرى و از سلامتى براى بيمارى و از زندگى براى مرگ خود بهره‌بردارى كند، قسم به كسى كه جانم در دست اوست بعد از مرگ هيچ عذر و بهانه‌اى پذيرفته نمى‌شود و بعد از دنيا خانه‌اى جز بهشت يا جهنّم نيست.

بحارالانوار، ج 77، ص 177

نور هدايت

در اين حديث پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد مؤمن هميشه بين دو ترس قرار دارد: ترس از گذشته و ترس از آينده. از گذشته‌اش مى‌ترسد براى اينكه

نمى‌داند آيا به وظايفش در گذشته به‌درستى عمل كرده و خداوند گناهان او را بخشوده است؟ از آينده‌اش مى‌ترسد زيرا نمى‌داند كه چه سرنوشتى خواهد داشت، آيا عاقبت به خير مى‌شود و از دنيا باايمان و پاك مى‌رود، يا بى‌ايمان و ناپاك؟

خلاصه توجّه به اين پرسش‌ها انسان را دائماً بين اين دو ترس قرار مى‌دهد كه در واقع سرچشمه آن احساس مسؤوليّت و ايمان است. اگر در وجود كسى ايمان به مبدأ و معاد باشد همواره چنين احساسى بر او حاكم است، امّا افرادى هستند كه به‌اصطلاح «ككشان نمى‌گزد؛ ديگران را آب مى‌بَرد و او را خواب» منطقشان «هر چه بادا باد؛ آب كه از سر گذشت چه يك نى چه صد نى» است و در يك كلمه، بى‌اعتنا و لاابالى‌اند.

به دنبال اين مقدّمه، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله پنج دستور مى‌فرمايد:

فَليَأخُذِ العَبدُ لِنَفسِهِ مِن نَفسِهِ

. خداوند سرمايه‌هايى به انسان داده كه بايد ابتدا خودش از آن استفاده كند. اين واقعيّتى است كه بعضى روشنى‌بخش ديگرانند امّا خودشان از اين نور بهره‌اى نمى‌گيرند مخصوصاً برخى اهل علم را مى‌بينيد كه مردم در پرتو دانش آنان راه مى‌يابند و هدايت مى‌شوند، امّا خود او كه سرمايه‌دار اصلى است بى‌نصيب مى‌ماند.

وَمِن دُنياهُ لِآخِرَتِهِ

. تمام كسانى كه به مقام‌هايى دست يافته‌اند از همين سرمايه دنيا و عمر استفاده كرده‌اند. من گاهى مى‌انديشم كه اصحاب امام حسين عليه السلام روز عاشورا در يك نيم‌روز، سعادت دنيا و آخرت را براى خويش خريدند و آن‌همه افتخار كسب كردند. يا اميرالمؤمنين على عليه السلام در جنگ خندق، در لحظه‌اى از عمرش ضربتى زد كه از عبادت جنّ و انس برتر بود:

ضَربَةُ عَلِىٍّ يَومَ الخَندَقِ افضَلُ مِن عِبادَةِ الثَّقَلَينِ.

اميرمؤمنان على عليه السلام فرمود:

وَاعلَم بِانَّ الدَّهرَ يَومانِ: يَومٌ لَكَ وَيَومٌ عَلَيكَ:

«بدان كه روزگار دو روز است: روزى به نفع تو و روزى به ضرر تو».⁽¹⁾

مشو غافل از روزگار دو رنگ‌كه كس را به گيتى نباشد درنگ

به بازيچه بس اختر تابناك‌بر آرد به گردون، بر آرد به خاك

تو چون طفلى و آسمانت چو مهدقضا جنبش مهد را بسته عهد

جلاجلْ مه و آفتابت كنداز آن جنبش آخر خوابت كند

اگر دارى از سنگ و آهن روان‌بفرسايى از گردش آسمان

اگر سنگى آن آهن سنگ خاست‌و گر آهنى سنگ آهن‌رباست

وَ مِن شَبابِهِ لِهَرَمِهِ

. برخى چون پير مى‌شوند انگشت ندامت به دهان مى‌گيرند، بر پشت دست خود مى‌زنند كه چرا از فرصت و نعمت جوانى استفاده نكردند و عمر را به بيهودگى گذراندند.

چه خوش سروده شاعر عرب، زبان حال كسانى را كه چنان در پيرى رنج بردند كه گفتند:

فَيا لَيتَ الشَّبابُ لَنا يَعودُ يَوماًفَاخبِرَهُ بِما فَعَلَ المَشيبُ

كاش جوانى ما بازمى‌گشت تا خبرش مى‌داديم كه پيرى بر سرمان چه آورده است.

دور جوانى بشد از دست من‌آه و دريغ آن زمن دلفروز

قوّت سر پنجه شيرى برفت‌راضيم اكنون به پشيزى چو يوز

پيرزنى موى سيه كرده بودگفتمش اى مامك ديرينه روز

موى به تلبيس سيه كرده گيرراست نخواهد شدن اين پشت گوژ

مختصر اينكه انسان تا جوانى را دارد بايد از آن بهره ببرد و نبايد كارى كند كه مايه عبرت ديگران شود و درباره او بگويند تا آن وقت كه مى‌توانست، نمى‌دانست و حال كه مى‌داند، نمى‌تواند.

وَ مِن صِحَّتِهِ لِسُقْمِهِ

. انسان اگر به بيمارى شديدى دچار شود احساس مى‌كند بين او و مردم ديوارى كشيده‌اند و از زندگى افراد سالم به‌كلّى جدا شده است. بد نيست انسان گاه به بيمارستان برود و به بيماران نظرى بيفكند آن‌گاه معناى

سلامت را مخصوصاً وقتى به بيماران صعب‌العلاج مى‌نگرد به‌خوبى مى‌فهمد و قدر نعمت بزرگ سلامتى را مى‌داند.

تندرستان را نباشد درد ريش‌جز به همدردى نگويم درد خويش

گفتن از زنبور بى‌حاصل بودبا يكى در عمر خود ناخورده نيش

تا تو را حالى نباشد همچو ماحال ما باشد تو را افسانه پيش

سوز من با ديگرى نسبت مكن‌او نمك بر دست و من بر عضو ريش

وَمِن حَياتِهِ لِوَفاتِهِ

. از اين زندگى دنيا براى مرگت استفاده كن.

در آخر حديث حضرت جمله‌اى مى‌فرمايد كه واقعاً تكان‌دهنده است.

فَوَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ ما بَعدَ المَوتِ مِن مُستَعتَبٍ وَلا بَعدَ الدُّنيا مِن دارٍ الّا الجَنَّةَ اوِ النّارَ

: «سوگند به كسى كه جانم در دست اوست، پس از مرگ پرونده‌ها بسته مى‌شود و جاى اين نيست كه كسى از خدا استغفار جويد».

همان‌گونه كه اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌فرمايد:

لا عَن قَبيحٍ يَستَطيعونَ انتِقالًا وَلا في حَسَنٍ يَستَطيعونَ ازديادًا:

«هيچ گناهى را بعد از مردن نمى‌توان حذف كرد و نيز نمى‌توان حسنه‌اى بر حسنات افزود».⁽¹⁾الان ممكن است با قطره اشكى و پشيمانى، آتش گناهانى كه برافروخته‌اى خاموش كنى، امّا بعد از مرگ چنين كارى امكان‌پذير نيست.

چون سجودى يا ركوعى مرد كِشت‌شد در آن عالم سجود او بهشت

چون كه پريد از دهانت حمد حق‌مرغ جنّت ساختنش ربّ الفلق

چون زدستت رُست‌ايثارو زكات‌كِشت اين دست آن‌طرف نخل‌و نبات

اين سبب‌ها چون به فرمان تو بودچاره‌جو هم مر تو را فرمان نمود

چون زدستت زخم بر مظلوم رُست‌آن درختى گشت از آن زقّوم رُست

اين سخن‌هاى چو مار و كژدمت‌مار و كژدم گردد و گيرد دمت ⁽²⁾

قرآن چراغ شب‌هاى ظلمانى

5

عَن أبي سَعيدِ الخُدري قالَ: خَطَبَنا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله قالَ في خُطبَتِهِ لا عَيشَ الّا لِعالِمٍ ناطِقٍ او مُستَمِعٍ واعٍ. ايُّهَا النّاسُ انَّكُم في زَمانِ هُدنَةٍ وَانَّ السَّيرَ بِكُم سَريعٌ وَ قَد رَايتُمُ الليلَ وَالنَّهارَ كَيفَ يُبلِيانِ كُلَّ جَديدٍ وَيُقَرّبانِ كُلَّ بَعيدٍ وَيَأتِيانِ بِكُلّ مَوعُودٍ. فَقالَ لَهُ المِقدادُ: يا نَبِىَّ اللّهِ وَما الهُدنَةُ؟ فَقال: دارُ بَلاءٍ وَانقِطاعٍ فَاذا التَبَست عَلَيكُمُ الامورُ كَقِطَعِ الليلِ المُظلِمِ فَعَلَيكُم بِالقُرآنِ فَانَّهُ شافِعٌ مُشَفَّعٌ وَ صادِقٌ مُصَدَّقٌ وَ مَن جَعَلَهُ امامَهُ قادَهُ الى الجَنَّةِ وَمَن جَعَلَهُ خَلفَهُ ساقَهُ الى النّارِ.

از ابوسعيد خدرى روايت شده است كه گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله براى ما خطبه‌اى خواند و در ضمن آن فرمود: اى مردم، شما در زمان مهلت و آرامش هستيد و به‌سرعت داريد مى‌رويد و به‌خوبى مى‌بينيد كه شب و روز چگونه هر چيز نو و تازه‌اى را كهنه و هر چيز دورى را نزديك مى‌گردانند و هر وعده‌اى را حاضر مى‌سازند.

آن‌گاه مقداد گفت: اى رسول خدا صلى الله عليه و آله، «هُدنه» چيست؟ حضرت فرمود: يعنى دنيا سراى آزمايش و كوچ كردن است، پس هنگامى كه رخدادها بر شما مانند پاره‌اى از شب تار مشتبه شد بر شما باد كه به قرآن بازگشت كنيد، زيرا قرآن شفاعتگرى است كه شفاعتش پذيرفته مى‌شود و راستگويى است كه سخنش تصديق شده است. كسى كه قرآن را پيش روى خود قرار دهد (و به آن عمل كند)، او را به بهشت رهنمون مى‌شود و هر كه آن را پشت سر بيندازد (و به آن بى‌اعتنايى كند) او را به جهنّم مى‌رانَد.

بحارالانوار، ج 77، ص 177

نور هدايت

در حديث مورد بحث پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: اى مردم، شما در زمان «هُدنه» هستيد. شما را در اين دنيا آزاد گذاشته و اختيار داده‌اند. اين دنيا به‌سرعت در حال گذر است. شب و روز، هر چيز تازه‌اى را كهنه مى‌گردانَد و هر دورى را نزديك مى‌كند و هر وعده‌اى را به انجام مى‌رساند. شگفت اينكه در محيطى زندگى مى‌كنيم كه در آن قرار و آرامى نيست، همه چيز با شتاب در حال دگرگونى است. به قول اقبال:

ما زنده به آنيم كه آرام نگيريم‌موجيم كه آسودگى ما عدم ماست

موج حركت است و اگر آرام گيرد اصلًا موجى در كار نيست. وقتى انسان به حالات انسان‌ها مى‌نگرد مى‌بيند كه بچّه‌ها به‌سرعت جوان و جوانان پير و پيران رهسپار قبرستان مى‌شوند. اين اطّلاعيه‌هاى وفات، هشدارى است به همه انسان‌ها.

در ادامه، مقداد مى‌پرسد: اى پيامبر خدا، هُدنه چيست؟

فرمود: دنيا آزمايشگاه است. دورانى است كه شما را به حال خودتان گذاشته‌اند. خداوند به شما كارى ندارد و در برابر گناهان و اعمالى كه انجام مى‌دهيد فوراً مجازاتتان نمى‌كند.

در زمينه آزمايش الهى بحث‌هاى فراوانى شده است كه به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

الف) چرا خدا مردم را آزمايش مى‌كند؟

مگر آزمايش براى اين نيست كه اشخاص يا چيزهاى مبهم و ناشناخته را بشناسيم و از ميزان جهل و نادانى خود بكاهيم؟ اگر چنين است، خداوندى كه علمش به همه چيز احاطه دارد و از اسرار درون و برون هر كس و همه‌چيز آگاه است چرا امتحان مى‌كند، مگر چيزى بر او مخفى است كه با امتحان آشكار شود؟

پاسخ اين مهم را در اينجا بايد جست كه مفهوم آزمايش در مورد خداوند با آزمايش‌هاى ما بسيار متفاوت است. آزمايش‌هاى ما براى شناخت بيشتر و رفع

ابهام و جهل است، امّا آزمايش الهى در واقع همان پرورش و تربيت است.

در حقيقت امتحان خدا به كار باغبانى پرتجربه شبيه است كه دانه‌هاى مستعد را در سرزمين‌هاى آماده مى‌پاشد، اين دانه‌ها با استفاده از مواهب طبيعى شروع به رشد مى‌كنند، تدريجاً با مشكلات مى‌جنگند و با حوادث پيكار مى‌كنند، در برابر طوفان‌هاى سخت و سرماى كشنده و گرماى سوزان ايستادگى به‌خرج مى‌دهند تا شاخه گلى زيبا يا درختى تنومند و پرثمر بار آيد كه بتواند به حيات خود در برابر حوادث سخت ادامه دهد.

سربازان را براى اينكه از نظر جنگى نيرومند و قوى شوند به مانورها و جنگ‌هاى فرضى مى‌برند و در برابر انواع مشكلات، تشنگى، گرسنگى، گرما، سرما، حوادث دشوار و موانع سخت قرار مى‌دهند تا ورزيده و آبديده شوند.

و اين است رمز آزمايش‌هاى الهى.

ب) آزمايش‌هاى الهى همگانى است

از آنجا كه نظام حيات در جهان هستى نظام تكامل و پرورش است و تمامى موجودات زنده مسير تكامل را مى‌پيمايند، حتّى درختان استعدادهاى نهفته خود را با ميوه بروز مى‌دهند، همه مردم از انبيا گرفته تا ديگران، طبق اين قانون عمومى، بايد آزمايش شوند و استعدادهاى خود را شكوفا سازند.

ج) راه‌هاى آزمايش

آيات قرآن نمونه‌هايى از امورى كه انسان با آنها امتحان مى‌شود، از قبيل ترس، گرسنگى، زيان‌هاى مالى و مرگ فرزندان، پيامبران و دستورهاى خداوند، حتّى برخى خواب‌ها را ذكر كرده است و به‌طور كلّى از نظر قرآن، شرور و خيرها نيز از آزمايش‌هاى الهى محسوب مى‌شوند: «وَنَبْلُوَكُمْ بِالشَّرّ وَالْخَيْرِ».⁽¹⁾

بعد حضرت دستورى فرمودند كه در بسيارى از كتاب‌ها به صورت روايتى

مستقل آمده است:

فَإذا التَبَسَت عَلَيكُمُ الامورُ كَقِطَعِ الليلِ المُظلِمِ فَعَلَيكُم بِالقُرآنِ

: «اگر كارها بر شما چون شب سياه و ظلمانى مشتبه شد به دامن قرآن چنگ بزنيد، كه اين قرآن هم شفاعت مى‌كند و هم شفاعتش پذيرفته مى‌شود. هم راستگوست و هم خدا آن را تصديق كرده. هر كه قرآن را پيش روى خود قرار دهد او را به بهشت رهنمون مى‌شود و هر كه آن را پشت سر اندازد وى را به جهنّم مى‌رانَد».

اين پيش رو داشتن و پشت سر انداختن قرآن، دو معنا مى‌تواند داشته باشد:

توجّه به قرآن يا بى‌اعتنايى به آن.

قرآن استاد انسان باشد نه ابزار او. يعنى خود را بر قرآن عرضه كند نه قرآن را بر خود.

برخى وقتى پيش‌داورى‌هاى خود را كردند وتصميمشان قطعى شد، در لابه‌لاى قرآن مى‌گردند كه آيه‌اى منطبق با فكر خودشان بيابند. آنان فقط به همان آيه‌اى كه يافته‌اند تمسّك مى‌جويند و آيات ديگر را رها مى‌كنند و با اين كار مصداق آيه «نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ»⁽¹⁾مى‌شوند ومى‌گويند: به بعضى ايمان مى‌آوريم و بعضى را انكار مى‌كنيم. پيداست كه چنين كسى قرآن را پشت سر خود افكنده است.

بسيارى از مذاهب انحرافى كه در اسلام پديد آمده‌اند، مانند وهّابيّت، به همين درد مبتلا هستند. انسان وقتى در عقايد آنان دقيق مى‌شود مى‌بيند آيات واضح و روشن را وانهاده و آياتى را كه معناى دوپهلو دارند و بر مقصودشان منطبق است گرفته‌اند.

در مقابل دسته‌اى خود را شاگرد قرآن مى‌دانند و مى‌گويند: تصميم ما همان گفته قرآن است. قرآن را راهنماى حلّ مشكلات خويش مى‌دانند و مصداق اين آيه قرآن هستند كه مى‌فرمايد: « «فَلَا وَرَبّكَ لَايُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَايَجِدُوا فِى انْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلّمُوا تَسْلِيمًا»؛ به پروردگارت سوگند كه

آنها ايمان نخواهند آورد، مگر اينكه در اختلافات خود تو را به داورى طلبند و سپس از داورى تو در دل خود احساس ناراحتى نكنند و كاملًا تسليم باشند».⁽¹⁾در نهج‌البلاغه خوانده‌ايد كه «

الإسلامُ هُوَ التَّسليمُ

: «اسلام همان تسليم است».⁽²⁾و تا انسان در مقابل قرآن تسليم محض نباشد مسلمان واقعى نخواهد شد. اينكه كسى عقيده خود را بر قرآن تحميل كند نادرست و نوعى خودپرستى است، چرا كه قرآن مى‌فرمايد: بايد هم در ظاهر و هم در باطن تسليم باشند.

با اين‌همه تأكيدها باز قرآن در حوزه‌هاى ما آن مقام بايسته و شايسته را ندارد.

كاش آن مقدار كه به علم معانى و بيان اهمّيّت مى‌دهيم به قرآن و تفسير آن اهمّيّت مى‌داديم، زيرا چنانكه در قرآن آمده است ما معتقديم: « «وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ الَّا فِى كِتَابٍ مُبِينٍ»؛ و هيچ تر و خشكى وجود ندارد، جز اينكه در كتابى آشكار (/ در كتاب علم خدا) ثبت است».⁽³⁾عدّه‌اى همچون وهّابى‌ها فقط به الفاظ قرآن بسيار اهمّيّت مى‌دهند و در قرائت مى‌كوشند، امّا به محتواى آن كارى ندارند. وقتى قارى قرآن آيات را يك‌نفس مى‌خواند اللّه‌اللّه مى‌گويند، امّا زمانى كه آيات تكان‌دهنده قيامت قرائت مى‌شود چون يك‌نفس نخوانده اللّه‌اللّه ندارد.

قرآن بايد كتاب درسى ما باشد. قرآن در بين ما مظلوم است، بايد حتّى بحث تفسيرى داشته باشيد به‌عنوان اينكه قرآن چه مى‌گويد، نه اينكه من چه مى‌گويم.

مهم اين است كه معتقد شويد. هر چه بيشتر با قرآن كار كنيد نورانيّت، صفا و درك تازه‌اى نصيب شما مى‌شود. اصلًا روشنايى فكر انسان آن لحظاتى است كه با قرآن كار مى‌كند. و بايد بدانيد كه شما در مورد قرآن سه وظيفه مهم داريد:

تلاوت قرآن، فهم قرآن و، از همه مهم‌تر، عمل به قرآن.

مراتب كمال ايمان

اشاره

6

عَن نافِعٍ عَن ابنِ عُمَرَ قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: لا يُكمِلُ عَبدٌ الايمانَ بِاللّهِ حَتّى يَكونَ فِيهِ خَمسُ خِصالٍ: التَّوَكُّلُ عَلَى‌اللّهِ وَالتَّفويضُ إلَى اللّهِ وَالتَّسليمُ لِأمرِ اللّهِ وَالرّضا بِقَضاءِ اللّهِ وَالصَّبرُ عَلى بَلاءِ اللّهِ انَّهُ مَن احَبَّ في اللّهِ وَ ابغَضَ في اللّهِ وَ اعطى لِلّهِ و مَنَعَ لِلّهِ فَقَدِ استَكمَلَ الايمانَ.

نافع از ابن عمر نقل مى‌كند كه حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: ايمان بنده به خدا كامل نمى‌شود مگر اينكه در او پنج خصلت باشد: توكّل بر خدا، واگذارى امور به خدا، تسليم در برابر مقدّرات او، رضايت به قضاى الهى، شكيبايى بر آزمايش خدا، چرا كه هر كه دوستى و دشمنى‌اش و عطا و منع عطايش خدايى باشد، ايمان را كامل كرده است.

بحارالانوار، ج 77، ص 177

نور هدايت

در اين حديث پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مراتب كمال ايمان را بيان مى‌فرمايد و برخى علماى اخلاق هم در مراحل سير و سلوك تقريباً اين مسائل را مطرح كرده‌اند:

التَّوَكُّلُ عَلَى‌اللّهِ

. نخست مرحله توكّل است. در حقيقت مؤمن مى‌گويد چون به علم و قدرت، رحمانيّت و رحيميّت خداوند ايمان و علم دارم، او را در كارها وكيل خود قرار مى‌دهم.

حقيقت توكّل و فلسفه آن

«توكّل» در اصل از مادّه «وكالت» به‌معناى انتخاب وكيل است. مى‌دانيم كه وكيل خوب كسى است كه حدّاقل داراى چهار صفت باشد: آگاهى كافى، امانت، قدرت، دلسوزى.

ناگفته پيداست كه انتخاب وكيل مدافع در كارها در جايى است كه انسان شخصاً قادر به دفاع نباشد. در اين مورد از نيروى ديگرى استفاده مى‌كند و با كمك او به حلّ مشكل خود مى‌پردازد.

بنابراين، توكّل كردن بر خدا مفهومى جز اين ندارد كه انسان در برابر مشكلات و حوادث زندگى و دشمنى‌ها و سرسختى‌هاى مخالفان و پيچيدگى‌ها و احياناً بن‌بست‌هايى كه در مسير خود به‌سوى هدف دارد، در جايى كه توانايى بر گشودن آنها ندارد او را وكيل خود سازد و به او تكيه كند و از تلاش باز نايستد، بلكه در آنجا هم كه توانايى بر انجام دادن كارى دارد باز مؤثّر اصلى را خدا بداند، زيرا از دريچه ديد موحّد، سرچشمه تمام قدرت‌ها و نيروهاست.

نقطه مقابل توكّل بر خدا، تكيه بر غير اوست. يعنى انسان وابسته به ديگران باشد و مستقل نباشد. دانشمندان اخلاق مى‌گويند: توكّل ثمره مستقيم توحيد افعالى خداست، زيرا چنانكه گفتيم از نظر موحّد هر حركت و كوششى كه در جهان صورت مى‌گيرد سرانجام به علّت نخستين اين جهان يعنى ذات خداوند ارتباط مى‌يابد؛ بنابراين، موحّد همه قدرت‌ها و پيروزى‌ها را از او مى‌داند.

وَالتَّفويضُ الَى اللّه

. مرحله دوم تفويض است. در مرحله قبل گويى مؤمن خطّ مشى خدا را در مورد خود تعيين مى‌كند، امّا در اين مرحله مؤمن در حقيقت به خدا مى‌گويد: خدايا، تو خود بهتر مى‌دانى، من همه چيز را به تو واگذاردم.

تفاوت بين توكّل و تفويض:

در توكّل، انسان به تمام منافع خود اهمّيّت مى‌دهد، ازاين‌رو همه حد و حدود منافع خويش را مى‌بيند، امّا در تفويض مى‌داند كه منافعى دارد، ولى مرز آن را نمى‌بيند و همه را به خداى تعالى وامى‌گذارد، چرا كه

به خدا اعتماد كامل پيدا كرده است.

وَالتَّسليمُ لِأمرِ اللّهِ

. اين مرحله بالاتر از مرحله قبل است و ديگر منفعت معنا نمى‌دهد.

در مرحله توكّل خواست من مطرح بود، امّا در مرحله تسليم خواست مطرح نيست.

فلسفه توكّل

با توجّه به آنچه ذكر كرديم استفاده مى‌شود كه اوّلًا توكّل بر خدا، بر آن منبع فناناپذير قدرت و توانايى، سبب افزايش مقاومت انسان در برابر مشكلات و حوادث سخت زندگى مى‌شود.

از مجموع آيات قرآنى استفاده مى‌شود كه منظور از توكّل اين است كه در برابر عظمت مشكلات، انسان احساس حقارت و ضعف نكند، بلكه با اتّكاءِ بر قدرت بى‌پايان خداوند، خود را پيروز و فاتح بداند و به اين ترتيب، توكّل اميدآفرين، نيروبخش و تقويت‌كننده و سبب فزونى پايدارى و مقاومت است.

اگر مفهوم توكّل، به گوشه‌اى خزيدن و دست روى دست گذاشتن بود معنا نداشت كه درباره مجاهدان و مانند آنها سفارش شود.

و اگر كسانى چنين مى‌پندارند كه توجّه به عالم اسباب و عوامل طبيعى با روح توكّل ناسازگار است سخت در اشتباهند، زيرا جدا كردن آثار عوامل طبيعى از اراده خدا نوعى شرك محسوب مى‌شود، مگر نه اين است كه عوامل طبيعى هر چه دارند از او دارند و همه به اراده و فرمان اوست. آرى اگر عوامل را دستگاهى مستقل در برابر او بدانيم اينجاست كه با روح توكّل سازگار نخواهد بود- دقّت كنيد.

چگونه ممكن است چنين تفسيرى براى توكّل بشود با اينكه شخص پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله كه سرسلسله متوكّلان بود، براى پيشبرد اهدافش از هيچ فرصت، نقشه

صحيح، تاكتيك مثبت و انواع وسايل و اسباب ظاهرى غفلت نمى‌كرد. اينها همه ثابت مى‌كند كه توكّل آن مفهوم منفى را ندارد.

ثانياً توكّل بر خدا آدمى را از وابستگى‌ها كه سرچشمه ذلّت و بردگى است نجات و به او آزادگى و اعتماد به نفس مى‌دهد.

شخصى از امام علىّ بن موسى‌الرّضا عليه السلام پرسيد:

ما حَدُّ التَّوَكُّلِ؟

: «حدّ توكّل چيست؟»

فَقالَ: ان لا تَخافَ مَعَ اللّهِ احَداً:

فرمود: «اينكه با اتّكاءِ به خدا از هيچ‌كس نترسى».⁽¹⁾پرسش: در اين صورت دعا چه معنايى دارد؟

پاسخ: معناى تسليم اين نيست كه از خدا درخواستى نكنيم و او را نخوانيم، بلكه به اين معناست كه اگر حاجت خواستيم و اجابت نشد تسليم باشيم.

وَالرّضا بِقَضاءِ اللّهِ

. مرحله رضا از مرحله قبل نيز بالاتر است. در مرحله تسليم گويا انسان منافعى دارد ولى از آن چشم مى‌پوشد و دندان روى جگر مى‌گذارد.

در مرحله رضا حتّى در درون نفس مقاومتى نسبت به خواست‌ها و تمايلات نيست و همين تفاوت مرحله تسليم با رضاست.

اين چهار مرحله مراحل سير به سوى خدا و قرب به اوست. بيان آن با الفاظ آسان است، ولى بسا بين هريك از اينها فرسنگ‌ها راه است. از اين مرحله گاه به «فناء فى اللّه» تعبير مى‌كنند. البتّه فنا دو معنى دارد كه يكى معقول است و آن فنا همان رسيدن به مرحله رضاست. در اين مرحله انسان خواست‌هاى خود را به‌كلّى در مقابل ذات پاك الهى فراموش مى‌كند. و اين معناى صحيح فناءِ فى اللّه است كه با شرع و عقل نيز سازگار است.

البتّه اينها هيچ منافاتى با دعا و طلب حاجت از خدا ندارند و كسى كه به آخرين مرحله كمال ايمان يعنى مرحله رضا برسد باز به دعا محتاج است.

تمام اين مقامات را با صبر و شكيبايى مى‌توان به دست آورد. اصولًا صبر

و استقامت، ريشه همه سعادت‌هاست. در نهج البلاغه نيز وقتى اميرالمؤمنين على عليه السلام وصيّت مى‌كند سفارش پنجم را صبر قرار مى‌دهد كه ضامن اجراى چهار سفارش ديگر است. مى‌فرمايد:

اوصيكُم بِخَمسٍ لَو ضَرَبتُم إلَيها اباطَ الإبِلِ لَكانَت لِذلِكَ اهلًا: لا يَرجُوَنَّ احَدٌ مِنكُم إلّارَبَّهُ ولا يَخافَنَّ الّا ذَنبَهُ ولا يَستَحِيَنَّ أحَدٌ مِنكُم إذا سُئِلَ عَمّا لا يَعلَمُ أن يَقولَ: لا أعلَمُ و لا يَستَحِيَنَّ أحَدٌ إذا لَم يَعلَمِ الشَّى‌ءَ أن يَتَعَلَّمَهُ وَ عَلَيكُم بِالصَّبرِ فَإنَّ الصَّبرَ مِن الايمانِ كَالرَّأسِ مِن الجَسَدِ وَ لا خَيرَ في جَسَدٍ لا رَاسَ مَعَهُ وَ لا في ايمانٍ لا صَبرَ مَعَهُ:

«شما را به پنج چيز سفارش مى‌كنم كه اگر براى دسترسى بدان رنج سفر را بر خود هموار كنيد در خور است: هيچ‌يك از شما جز به پروردگار خود اميد نبندد و جز از گناه خود نترسد و چون كسى را چيزى پرسند كه نداند شرم نكند كه گويد ندانم و هيچ‌كس شرم نكند از آنكه چيزى را كه نمى‌داند بياموزد و بر شما باد به شكيبايى كه شكيبايى ايمان را چون سر است تن را و سودى نيست تنى را كه آن را سر نبود و نه در ايمانى كه با شكيبايى قرين نبود».⁽¹⁾بسا انسان چند روزى براى رسيدن به اين كمالات خود را آماده كند، ولى مهم اين است كه در اين راه استقامت بورزد و بسيار گفته شده كسانى كه در علم، عمل، تقوا و در همه مراتب به جايى رسيده‌اند بر اثر صبر و استقامت بوده است.

به قول سعدى:

صبر و ظفر هر دو دوستان قديم‌اندبر اثر صبر نوبت ظفر آيد.

در آخر حديث جمله‌اى است كه همان مفهوم جمله‌هاى پيشين است. يعنى حبّ‌و بغض در راه خدا و عطا و منع عطا براى خدا باشد، چرا كه اينها از نشانه‌هاى كمال ايمانند.

علامت مسلم، مؤمن و متّقى

اشاره

7

عَن ابي هُرَيرَةِ قالَ: سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ في خُطبَتِهِ: ايُّهَا النّاسُ، انَّ العَبدَ لا يُكتَبُ مِن المُسلِمينَ حَتّى يَسلَمَ النّاسُ مِن يَدِهِ وَ لِسانِهِ وَلا يَنالُ دَرَجَةَ المؤمِنينَ حَتّى يَأمَنَ اخُوهُ بَوائقَهُ وَ جارُهُ بَوادِرَهُ، وَلا يُعَدُّ مِن المُتَّقينَ حَتّى يَدَعَ ما لا بأسَ بِهِ حِذاراً عَمّا بِهِ البَأسُ انَّهُ مَن خافَ البَياتَ ادلَج.

ابوهريره مى‌گويد: از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه در خطبه‌اش فرمود: اى مردم، بنده از مسلمانان به حساب نمى‌آيد، تا آنكه مردم از دست و زبانش آسوده باشند و به درجه مؤمنان نمى‌رسد مگر اينكه برادر (دينى) او از شر و آزار و همسايه‌اش از تندى و خشمش در امان باشد و از متّقين محسوب نمى‌شود تا اينكه از امور مشتبه براى پرهيز از آلودگى به محرّمات بپرهيزد. كسى كه مى‌ترسد خواب بماند شبانه حركت مى‌كند.

بحارالانوار، ج 77، ص 177

نور هدايت

در اين حديث سه كلمه مسلم، مؤمن، متّقى تفسير و به هر يك از دريچه‌اى خاص توجّه شده است.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «انسان مسلمان نخواهد بود تا اينكه مردم از دست و زبانش ايمن باشند و انسان مؤمن نيست مگر اينكه برادران مسلمان و همسايگان او از اذيّت و آزارش در امان باشند».

پيامبر صلى الله عليه و آله دو مادّه «سلم» و «امن» را در حديث ذكر كرده، چرا كه حقيقت اسلام تسليم است و سالم گذاردن ديگران نيز در مفهوم اسلام است. ازاين‌رو بايد مردم از دست و زبان انسان مسلمان آسوده باشند.

مؤمن كسى است كه دوستان و همسايگانش از دست او ايمن باشند و متّقى واقعى كسى است كه شبهات را ترك كند. اگر كسى آلوده شبهات مى‌شود متّقى واقعى نيست.

هر كه زبانش چون مار و عقرب است و با زخم زبان، غيبت، تهمت، تحقير، تمسخر، هتك آبرو، فحش و جز آن ديگران را مى‌گزد، جزءِ مسلمانان نيست.

برخى را شيطان بدين‌گونه مى‌فريبد كه در سخنان جدّى خود زبانشان را حفظ مى‌كنند، ولى در شوخى‌ها آن كارهايى را كه در جدّى نمى‌توانند بكنند انجام مى‌دهند. در قالب شوخى، برادر مسلمان خود را تحقير و ريشخند مى‌كنند و به اذيّت و آزار او مى‌پردازند، سپس مى‌گويند شوخى كردم و غرضى در كار نبود.

خلاصه گاه شوخى‌ها از كلمات جدّى بدتر است، زيرا در كلام جدّى انسان قيد و بند دارد، امّا در شوخى از هر قيد و بندى رهاست.⁽¹⁾

و در حديث ديگرى فرمودند: كَثرَةُ المِزاحِ تَذهَبُ بِماءِ الوَجهِ: شوخى زياد آبرو را مى‌بَرد».( كافى، ج 2، ص 665، ح 14).

و در حديثى امام صادق عليه السلام فرمودند: لا تُمارِ فَيَذهَبَ بَهاؤُكَ وَلا تُمازِح فَيُجتَرَا عَلَيكَ: جدال نكن كه شخصيّتت مى‌رود و شوخى نكن كه بر تو گستاخ مى‌شوند».( كافى، ج 2، ص 665، ح 17).

اگر در تاريخ دقّت كرده باشيد در دربار شاهان دلقك‌هايى بوده‌اند كه كلمات جدّى را در قالب شوخى بيان مى‌كردند. وجود اين دلقك‌ها فقط براى سرگرمى سلطان نبوده، بلكه از جمله فلسفه‌هايش اين بود كه هرگاه اطرافيان شاه

نمى‌توانستند بعضى مطالب را به‌طور جدّى به شاه بگويند به اين دلقك‌ها مى‌گفتند تا آن را در قالب شوخى به شاه بگويند و لذا شوخى دلقك‌ها از جدّى هم بالاتر بود.

مؤمن در اسلام بسيار محترم است لذا با مؤمن شوخى هم به‌معنايى كه گفته شد نمى‌توان كرد و نمى‌شود آبروى او را ريخت. پناه بر خدا، اگر كسى به بهانه شوخى آبروى كسى را بريزد.⁽¹⁾

سرانجام روزى رسول خدا صلى الله عليه و آله روى خود را برگردانيد و همچنان كه وى مشغول تقليد رفتار آن حضرت بود به او فرمود: كُن كَذلِك:« همچنين باش» از آن پس تا وقتى كه مرگش فرا رسيد بدنش در رعشه بود( كيفر گناه، ص 10).

عمل به مكروه جايز و در علم اصول آمده است كه در همه شبهات موضوعيّه چه وجوبى و چه تحريمى اصل برائت جارى مى‌شود، ولى در عين حال بسيارى از همين شبهات پلى براى محرّمات‌اند. ازاين‌رو انسان نبايد به آخرين مرز مباح برود، چرا كه آخرين مرز آن لب پرتگاه حرام است و احتمال دارد انسان هر لحظه بلغزد و در حرام بيفتد.

ابن ابى‌الحديد در شرح نهج‌البلاغه آورده است: «الا وَ انَّ حِمَى‌اللّهِ مَحارِمُهُ» (آگاه باشيد كه قرقگاه خدا محارم اوست)⁽²⁾منطقه‌اى كه ورود به آن ممنوع است و كسى كه به آن نزديك شود گاهى وسوسه مى‌شود كه قدمى جلوتر بگذارد و به بهانه «كُلُّ مَشكوكٍ جايزٌ، كُلُّ مَظنونٍ جايز» كارهايى بكند كه بسا سبب ورود در گناه و حرام مى‌شود. همه اينها درست است امّا در عين حال به مرز محرّمات نزديك نشويد. اين مرز خطر است و مخصوصاً بسيارى از چيزها براى ديگران

به عنوان ثانوى جايز امّا براى ما حرام است. البتّه نمى‌گوييم هر مكروهى را بايد ترك كرد، ولى تفاوت دارد در بعضى جاها بايد مراقب بود. اگر انسان بخواهد از خطر گناه دور بماند بايد از مشتبهات دورى گزيند.

آخرين جمله اينكه اگر ابّهت گناه شكسته شد و انسان از آن نترسيد به‌آسانى آلوده مى‌شود. برخى گناهكاران وقتى حالاتشان را نقل مى‌كنند مى‌گويند: اوّل بار كه مرتكب اين گناه شديم بدنمان مى‌لرزيد، ولى بعداً عادى شد.

خلاصه آنچه انسان را حفظ مى‌كند همان ترس از گناه است. امّا وقتى ارتكاب گناه عادى شد و قبح آن شكست به توجيه مى‌پردازد و هر شبهه‌اى را حلال مى‌سازد.

عواقب و آثار گناه

برخى علماى اخلاق براى گناه آثار و عواقب بسيارى ذكر كرده‌اند كه در ذيل سه اثر آن مى‌آيد:

الف) اثر آن در روح انسان:

هر گناه به‌اندازه خودش در قلب و جان آدمى اثر مى‌گذارد. اگر گناه جز تيرگى قلب ضررى نداشت همين كافى بود كه انسان از گناه دست بردارد. وقتى ظالم دست خود را بلند مى‌كند تا سيلى به گوش مظلوم بزند، اوّل ضررش اين است كه قلب او تيره مى‌شود.

در احاديث اسلامى آمده است كه هر گناهى انسان مرتكب مى‌شود نقطه‌اى سياه در قلبش پيدا مى‌شود كه بر اثر تكرار گناه، اين نقطه‌هاى سياه بيشتر و بيشتر مى‌گردد تا آنكه تمام قلب او را مى‌پوشاند و به قول قرآن مجيد در آيه 81 سوره بقره كه مى‌فرمايد: «وَ احَاطَت بِهِ خَطِيئَتُهُ» تمام وجود او به گناه آلوده مى‌شود كه بازگشت براى او دشوار است. زمانى كه نقاط تاريك كم است بقيّه نقاط روشن بر ضدّ آن نقطه تاريك فعّاليّت مى‌كنند تا آن را از بين ببرند، امّا وقتى گناه زياد شد نقاط روشن هم از بين مى‌روند.

ب) اثر گناه در زندگى:

انسان مَدَنىُ‌الطّبع است و اعتماد متقابل مهم‌ترين سرمايه چنين زندگى‌هايى است. حال اگر انسان دروغ بگويد، اين دروغ اعتماد را از بين مى‌برد به‌گونه‌اى كه انسان‌ها به يكديگر اعتماد نمى‌كنند و هر كسى مواقب است كه ديگرى سر او كلاه نگذارد. ازاين‌رو با دروغ و ارتكاب گناه، رفته‌رفته زندگى اجتماعى به زندگى انفرادى مبدّل مى‌شود و روح تعاون و همكارى از بين مى‌رود.

ج) اثر اخروى گناه:

اگر باور كنيم كه گناه نابود نمى‌شود و همراه انسان است، مثلًا دروغى كه در چند سال پيش از انسان صادر شده هنوز وجود دارد و حتّى در عوالم بعدى قدم به قدم و سايه به سايه همراه اوست، چنانكه قرآن مجيد در آيه 40 سوره نبأ مى‌فرمايد: «يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ» همه اعمال انسان در مقابلش مجسّم مى‌شود و آنها را مى‌بيند، ديگر گناه نمى‌كند.

توحيد افعالى و آثار اعتقاد به آن

8

عَن ابنِ عَبّاسٍ قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: مَن انقَطَعَ الى اللّهِ كَفاهُ كُلَّ مَؤونَةٍ وَمَن انقَطَعَ الى الدُّنيا وَكَلَهُ اللّهُ الَيها. وَ مَن حاوَلَ امراً بِمَعصِيَةِ اللّهِ كانَ ابعَدَ لَهُ مِمّا رَجا وَ اقرَبَ مِمّا اتَّقى وَ مَن طَلَبَ مَحامِدَ النّاسِ بِمَعاصي اللّهِ عادَ حامِدُهُ مِنهُم ذامّاً وَ مَن ارَضَى النّاسَ بِسَخَطِ اللّهِ وَكَلَهُ اللّهُ الَيهِم وَ مَن ارَضَى اللّهَ بِسَخَطِ النّاسِ كَفاهُ اللّهُ شَرَّهُم وَ مَن احسَنَ ما بَينَهُ وَ بَينَ اللّهِ كَفاهُ اللّهُ ما بَينَهُ و بَينَ النّاسِ و مَن احسَنَ سَريرَتَهُ اصلَحَ اللّهُ عَلانِيَتَهُ وَ مَن عَمِلَ لِآخِرَتِهِ كَفَى اللّهُ امرَ دُنياهُ.

از ابن عبّاس روايت شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: كسى كه (از همه بريد و) به خدا رو آورد، خداوند تمام مشكلاتش را حل مى‌كند و كسى كه (خدا را رها كند) و به دنيا رو آورد، خداوند وى را به همان دنيا وامى‌گذارد. و كسى كه بخواهد با معصيت خداوند به هدف‌هايش نايل شود به هدفش نمى‌رسد و گرفتار مشكلاتى مى‌شود كه از آن پرهيز مى‌كرد. كسى كه با ارتكاب گناه ستايش مردمان را بجويد ستايشگرانش به ملامتگران او تبديل مى‌شوند. هر كه رضايت مردم را بر خشم الهى مقدّم بدارد، خداوند او را به همان مردم وامى‌گذارد و (بر عكس) هر كه خشنودى الهى را بر خشم مردم مقدّم بدارد خداوند شرّ مردم را از او بازمى‌دارد. و هر كه رابطه بين خود و خدا را درست كند خدا (نيز مشكلات) رابطه او را با مردم حل مى‌كند و هر كه باطنش را نيكو گردانَد خداوند ظاهرش را اصلاح مى‌گردانَد. و هر كه براى آخرت بكوشد خدا كار دنياى او را درست مى‌كند.

بحارالانوار، ج 77، ص 178

نور هدايت

يكى از شاخه‌هاى مهم در باب توحيد، توحيد افعالى است كه اگر انسان آن را به‌طور صحيح باور داشته باشد در زندگى او اثر عميق مى‌گذارد.

توحيد افعالى يعنى هر چه و هر كه در عالم است و حتّى اگر برگ درختى بر اثر نسيمى اندك تكانى مى‌خورد از ناحيه خداست. بى‌فرمان او هيچ كارى صورت نمى‌گيرد: برّندگى شمشير، سوزندگى آتش، و ... همه به فرمان اوست. و در يك جمله «لا مُؤثّرَ فِى‌الوُجودِ الّا اللّه» «هيچ مؤثّرى در عالم هستى جز خداوند نيست).⁽¹⁾اختيار و آزادى ما نيز از جانب خداست و اگر چنين اراده و اختيارى نمى‌داد نمى‌توانستيم كارى بكنيم و در عين حال به ما اين آزادى داده شده و جبر هم لازم نمى‌آيد.

هرگاه انسان باور كند و در عمق جانش توحيد افعالى بنشيند و بفهمد كه اراده استقلالى فقط اراده خداست و اراده‌اى كه ما داريم خدا براى امتحان داده است، ديگر براى نزديكى به ديگران كرنش نمى‌كند، براى رسيدن به متاع دنيوى چشمش به دست ديگران نيست و به مال ديگران چشم طمع نمى‌دوزد، با اين اعتقاد براى اطاعت و رضايت مخلوق در معصيت خدا داخل نمى‌شود و حلّ مشكلاتش را از غير او نمى‌طلبد، زيرا همه اينها با معناى «مؤثّرى در عالم غير از خدا نيست» منافات دارد. اگر اين آيه قرآن را باور كنيم كه « «انَّمَا امْرُهُ اذَا ارَادَ شَيْئًا انْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»؛ فرمان او چنين است كه هرگاه چيزى را اراده كند، تنها به آن مى‌گويد باش! آن نيز بى‌درنگ موجود مى‌شود».⁽²⁾اين راه‌هاى انحرافى كاملًا بى‌معنى مى‌شود.

علّت اينكه ريشه تمام اصلاحات را اصلاح اعتقادات مى‌دانند همين است.

انبياى الهى نيز وقتى مبعوث مى‌شدند اوّل كارشان اين بود كه در قلب و مغز مردم دست ببرند و عقايد صحيح را در آن جاى دهند. زمانى كه ايمان درست شد شاخ

وبرگ هم اصلاح مى‌شود. اين روايت نيز همه كارها را به توحيد افعالى برمى‌گردانَد.

انقطاع الى‌اللّه يعنى از همه بريدن وبه او پيوستن، از همه چشم برداشتن و به او چشم‌دوختن. اگر انسان به اين مرحله برسد خداوند مشكلاتش را كفايت مى‌كند.

وَ مَن انقَطَعَ الَى الدُّنيا وَكَلَهُ اللّهُ الَيها

. امّا اگر انقطاع إلى اللّه به انقطاع إلى الدّنيا تبديل شد و سبب عزّت و ذلّت را به دست مردم يا روزيش را در زمين زراعتى و يا در كسب و تجارت دانست، خداوند او را به همان دنيا وامى‌نهد.

البتّه ما منكر عالم اسباب نيستيم، ولى بايد توجّه داشت كه پشت اين عالم، دست مسبّب‌الاسباب قرار دارد و گاهى براى اينكه مسبّب را گم نكنيم سبب‌سوزى و گاه سبب‌سازى مى‌كند، ازاين‌رو گاهى انسان مى‌بيند كه همه درها به رويش بسته است ناگهان سببى پيدا شده و گاهى به‌عكس.

به قول مولوى:

از قضا سركنگبين صفرا فزودروغن بادام خشكى مى‌نمود

از هليله قبض شد اطلاق رفت‌آبْ آتش را مدد شد همچو نفت

اگر كسى مسبّب‌الاسباب را گم كرد و بر اين تارهاى عنكبوتى تكيه زد، خداوند نيز او را به همان تارهاى عنكبوتى وامى‌گذارد. در قرآن آمده است:

« «مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ اوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَ انَّ اوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ»؛ مَثَل كسانى كه غير خدا را اولياى خود برگزيدند، مَثَل عنكبوت است كه خانه‌اى براى خود برگزيده، در حالى كه سست‌ترين خانه‌ها خانه عنكبوت است اگر مى‌دانستند».⁽¹⁾عاقل بر عالم تار عنكبوتى تكيه نمى‌زند، زيرا كسى كه بر مسبّب‌الاسباب تكيه زند از همه چيز بى‌نياز است. اينكه در حديث آمده است:

اللّهُمَّ لا تَكِلني إلى نَفسي طَرفَةَ عَينٍ ابَدًا

: «پروردگارا، مرا يك لحظه به خودم وامگذار»⁽²⁾اشاره به همين

مطلب است كه خدايا تو هميشه وكيل من باش، تو خود كفالتم را برعهده بگير.

در جمله

مَن حاوَلَ أمراً بِمَعصِيَةِ اللّه

شكل ديگرى از همين مسأله را مطرح مى‌كند. مثلًا كسى درصدد است به مقاصدى برسد و براى رسيدن به آن از وسايل نامشروع كمك مى‌گيرد. او بايد بداند كه هرگز به خواست خود نمى‌رسد و براى او همان چيزى رخ مى‌دهد كه از آن مى‌ترسد و بايد به او گفت: تو كه مى‌دانى اراده اراده خدا و او حاكم بر همه چيز است، چرا از وسايل نامشروع استفاده مى‌كنى؟

در بخش بعدى حديث (

وَ مَن طَلَبَ مَحامِدَ النّاس

)، پيامبر صلى الله عليه و آله به پشتوانه مردمى اشاره مى‌كند. براى پيشبرد اهداف مقدّس دينى، اجتماعى، سياسى، افكار عمومى مهم است. بايد مردم حمايت كنند تا بتوان به اهداف رسيد، امّا نبايد در مسأله مردمى بودن اشتباه كرد چرا كه ما مردم را براى خدا مى‌خواهيم نه خدا را براى مردم. مباد روزى كه براى جذب مردم، خدا را از خود ناخشنود سازيم.

پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: «كسى كه ستايش مردم را با معصيت خداوند بطلبد، سرانجام همان مدّاحان، مذمّت‌كنندگان او مى‌شوند (و به‌جاى اينكه نفوذ اجتماعى بيابد، منفور مردم مى‌گردد) زيرا كسى كه رضايت مردم را بر رضايت خدا مقدّم بدارد خدا او را به همان مردم وامى‌گذارد و دست لطفش را از سرش بر مى‌دارد».

نكته بسيار مهم اين است كه انسان بفهمد ضعيف است و تا حمايت الهى نباشد نمى‌تواند كارى صورت دهد. ازاين‌رو كارها را براى خدا بكند، اگرچه مردم از او ناراضى و خشمگين گردند، زيرا در اين صورت است كه خداوند شرّ مردم را از او بازمى‌دارد. مؤمن بايد به « «تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ انَّكَ عَلَى كُلّ شَىْ‌ءٍ قَدِيرٌ»؛ به هر كه بخواهى حكومت مى‌بخشى و از هر كه بخواهى مى‌گيرى و هر كه را بخواهى عزّت مى‌دهى و هر كه را بخواهى خوار مى‌كنى. تمام خوبى‌ها به دست توست، تو بر هر چيزى توانايى».⁽¹⁾

توجّه داشته باشد و بگويد اى خدا، همه چيز به دست تو است، اگر به سراغ عالم اسباب مى‌روم با اجازه تو و توكّل بر تو است. هرگز مانند كسانى كه مى‌گويند به نام خدا و به نام خلق قهرمان- كه نوعى دوگانه‌پرستى است- نيستم و من خلق را هم براى خدا مى‌خواهم. در قرآن مى‌خوانيم: « «انْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَ انْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَاالَّذِى يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ عَلَى‌اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»؛ اگر خداوند شما را يارى كند، هيچ‌كس بر شما غلبه نخواهد كرد و اگر دست از يارى شما بردارد كيست كه بعد از او شما را يارى كند؟ و مؤمنان بايد تنها بر خداوند توكّل كنند».⁽¹⁾اگر همه دنيا جمع بشوند و او نخواهد هيچ كارى رخ نخواهد داد و بر عكس، اگر تمام جهان دست به دست هم دهند تا آبروى كسى را بريزند يا ضربه‌اى به او بزنند و خدا نخواهد نمى‌توانند كارى بكنند. عقيده توحيدى ما اين است و بايد در عمل نيز اين‌گونه باشيم.

براى انسان مؤمن مهم اين است كه هرگاه اتّفاقى برايش پيش آمد دقّت كند و ببيند خدا از او چه مى‌خواهد. وقتى رابطه خودمان را با خدا درست كرديم بقيّه آسان و درست مى‌شود. اين‌گونه نباشد كه براى خشنودى ديگران خشم الهى را براى خود بخريم. مثلًا براى نرنجاندن ديگران حقّى را باطل و باطلى را حق جلوه دهيم كه در اين صورت رفيق، بت آدمى مى‌شود كه از بت مشركان نيز بدتر است، چرا كه آنان به پندار خويش بتان خود را براى نزديكى به خدا مى‌پرستيدند و در قرآن مى‌خوانيم كه گفتند: «مَا نَعْبُدُهُمْ الَّا لِيُقَرّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى ⁽²⁾، ولى در رفاقت ديگر اين موضوع هم مطرح نيست.

مَن احسَنَ ما بَينَهُ وَ بَينَ اللّهِ كَفاهُ اللّهُ ما بَينَهُ وَ بَينَ النّاسِ

: «هر كه پيوند خويش را با

خدا درست و صاف كند، خدا نيز حساب او را با مردم صاف و درست مى‌كند».

وَمَن احسَنَ سَريرَتَهُ اصلَحَ اللّهُ عَلانِيَتَهُ وَمَن عَمِلَ لِآخِرَتِهِ كَفَى اللّهُ امرَ دُنياهُ

: اين دو فقره نيز ادامه همين بحث و منشعب از توحيد افعالى است.

گفتيم كه انبيا بيش از هر چيز به تصحيح اعتقاد مردم پرداختند، زيرا اگر اعتقاد آنان درست نشود نمى‌توان انتظار عمل درستى از مردم داشت. درست عكس آن چيزى كه در دنياى امروز معمول است.

آنان به دين و مسائل دين كارى ندارند. مثلًا قوانين ساخته دست بشر مى‌گويد بايد مردم فلان عمل و جرم را مرتكب نشوند و كارى به چگونه انجام دادن آن ندارند. بر عكس، دعوت انبيا از باطن به ظاهر است. از قديم تعبير جالبى در مورد اصول و فروع دين بوده است كه تمام دين را به درختى تشبيه كرده‌اند كه از سه قسمت تشكيل شده است: ريشه، شاخه، ميوه. ريشه آن اعتقادات، شاخه آن اعمال، ميوه آن تكامل انسان است.

بعضى گمان مى‌كنند كه عمل و عقيده جدايى‌پذيرند، در حالى كه چنين نيست. يعنى انسان نمى‌تواند از نظر عقيده سالم و قوى باشد، امّا عملش نادرست يا بر عكس، از نظر تكامل و خصايص انسانى در مرتبه والا و بالايى باشد، امّا از عقيده صحيح و محكم برخوردار نباشد.

با توجّه به اين مطلب معناى حديث چنين مى‌شود: هرگاه كسى باطنش را اصلاح كرد، خداوند ظاهر او را هم اصلاح مى‌كند. بنابراين خداوند بين ظاهر و باطن رابطه سببيّت و مسبّبيّت قرار داده است. ازاين‌رو در بسيارى از موارد به سبب رابطه علّى و معلولى كه خداوند در بين اشيا قرار داده، افعالى را به خداوند نسبت مى‌دهيم. مثلًا مى‌گوييم: «اضَلَّهُ اللّهُ» (خداوند فلانى را گمراه كرد)، يعنى خداوند در آن عمل سوء و زشت اين اثر را قرار داد كه باعث گمراهى او شود، نه اينكه از ابتدا خدا كسى را گمراه مى‌كند؛ بنابراين، مى‌توانيم نتيجه بگيريم كه اگر اعمالمان درست نيست به سبب خرابى باطن است. پس بايد نخست توحيد را درست كرد و بت‌هاى درونى را شكست. در قرآن مى‌خوانيم: « «أَرَءَيْتَ مَنِ‌اتَّخَذَ الهَهُ هَوَيهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا»؛ آيا ديدى كسى را كه هواى نفسش را معبود

خود برگزيده است؟ آيا تو مى‌توانى به دفاع از او برخيزى (و او را هدايت كنى)؟».⁽¹⁾كسانى به‌ظاهر خداپرست‌اند، امّا در واقع مشركند زيرا خدايشان هواى نفس آنهاست. پس مى‌توان دريافت كه شرك شاخه‌هاى زيادى دارد. در عبارتى چنين آمده است: «الشّركُ اخفى فى العَمَلِ مِن دَبيبِ النَّملَةِ عَلَى‌الصَّخرَةِ الصَمّاءِ فى الليلَةِ الظَّلماءِ» (رگه‌هاى شرك در قلب و جان آدمى از جاى پاى مورچه در شب ظلمانى روى سنگ خارا پوشيده‌تر است).⁽²⁾خداوند از انسان پيمان گرفت كه شيطان را نپرستد. مى‌فرمايد: « «أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِى آدَمَ أَنْ لَاتَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ»؛ اى فرزندان آدم، آيا با شما پيمان نبستم كه شيطان را نپرستيد؟».⁽³⁾امّا تصوّر نشود خطاب آيه به شيطان‌پرستان است كه در اقلّيّت بسيار ضعيفى‌اند، بلكه مخاطب آيه همه انسان‌ها هستند. پس معلوم مى‌شود كه عبادت شيطان بلايى است كه بيشتر مردم گرفتار آنند.

ممكن است بعضى از جمله آخر حديث كه «هر كس براى آخرت كار كند خدا دنيايش را درست مى‌كند»، اين‌گونه بفهمند كه اگر كسى در دنيا زحمت بكشد و فقط به كارهاى آخرتى بپردازد كار دنيايش نيز درست مى‌شود. چنين نيست، بلكه بايد براى دنيا زحمت كشيد.

خلاصه بحث اينكه اگر بخواهيم اعمال و اخلاق خود را درست كنيم بايد ابتدا عقايدمان را اصلاح كنيم. بنابراين اگر همه مردم موحّد و مسلمان واقعى بشوند جنايات و مفاسد از بين مى‌رود. اگر مى‌بينيم دنيا روزبه‌روز فاسدتر مى‌شود به دليل بى‌اعتقادى يا كم‌اعتقادى است. پس براى درستى اعمال بايد عقايد را درست كرد، زيرا هر عملى- چه خوب يا بد- عكس‌العمل اعمال ماست.

قدرت زبان

9

عَن نافِعِ عَن ابنِ عُمَرَ قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: رَحِمَ اللّهُ عَبداً تَكَلَّمَ فَغَنِمَ او سَكَتَ فَسَلِمَ انَّ اللّسانَ املَكُ شَي‌ءٍ لِلإنسانِ الا وَ انَّ كَلامَ العَبدِ كُلَّهُ عَلَيهِ الّا ذِكرُ اللّهِ تَعالى او امرٌ بِمَعروفٍ او نَهىٌ عَن مُنكَرٍ او اصلاحٌ بَينَ المؤمِنينَ.

فَقال لَهُ مُعاذُ بنُ جَبَلٍ يا رَسولَ اللّهِ، أنُؤاخَذُ بِما نَتَكَلَّمُ؟ فَقالَ: وَ هَل يَكُبُّ النّاسَ عَلى مَناخِرِهِم في النّارِ الّا حَصائِدُ السِنَتِهِم، فَمَن ارادَ السَّلامَةَ، فَليَحفَظ ما جَرى بِهِ لِسانُهُ.

نافع از ابن عمر روايت مى‌كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خدا بيامرزد بنده‌اى را كه از گفتارش سود ببرد و يا سكوت كند تا سالم بماند. زبان بيش از هر چيز ديگرى بر انسان حاكميّت دارد. آگاه باشيد تمام سخنانى كه از انسان صادر مى‌شود به ضررش است، مگر ياد و ذكر خدا، امر به معروف، نهى از منكر و اصلاح بين مؤمنان.

(يكى از اصحاب به نام) معاذ بن جبل گفت: اى رسول خدا، سخن گفتن هم چيزى است كه انسان براى آن مجازات شود؟

فرمود: آيا چيزى جز درويده (محصول) هاى زبان، انسان را با صورت به جهنّم مى‌افكنَد؟ پس هر كه مى‌خواهد سالم بماند (و در امان باشد)، بايد مراقب زبان و گفته‌هايش باشد.

بحارالانوار، ج 77، ص 178

نور هدايت

در اينجا پيامبر صلى الله عليه و آله به زبان اشاره مى‌كند كه مهم‌ترين وسيله ارتباط انسان‌ها با يكديگر و نقل و مبادله اطّلاعات و معلومات از قومى به قوم ديگر و از نسلى به نسل ديگر است. اگر اين وسيله ارتباطى نبود هرگز انسان نمى‌توانست تا اين حد در دانش و تمدّن مادّى و مسائل معنوى ترقّى كند. مى‌فرمايد: «خدا رحمت كند كسى را كه از گفتارش بهره ببرد يا سكوت كند تا سالم بماند». در اين حديث دو مطلب مهم وجود دارد:

الف) زبان هميشه در اختيار انسان است و گاه براى تشبيه مى‌گويند سخن گفتن براى او «مثل آب خوردن» است، باز آب خوردن نياز به مقدّماتى دارد امّا سخن راندن مقدّمات هم نمى‌خواهد.

ب) خطرهاى زبان قابل مقايسه با هيچ‌يك از اعضاى ديگر نيست. گناهان كبيره‌اى كه با زبان انجام مى‌شود به بيست يا سى گناه مى‌رسد.

فيض كاشانى در كتاب محجّةالبيضاء و غزالى در احياء العلوم بحث بسيار مشروحى ذيل عنوان «گناهان زبان» ذكر كرده‌اند، از جمله غزالى بيست انحراف و گناه براى زبان نقل كرده است، بدين ترتيب:

ناگفته پيداست كه آفات و انحرافات زبان منحصر به آنچه غزالى برشمرده نيست و آنچه در كلام او ذكر شده تنها بخش مهمّى از آن است و شايد نظر او هم غير از اين نبوده. مثلًا امور زير نيز از انحرافات زبان است كه در گفتار او نيامده:

البتّه گناهان زبان منحصر به اينها نيست و از اينجا اهمّيّت زبان روشن مى‌شود.

ج) قبح گناهان زبان نزد مردم كم است، وقتى چنين بود خطرها و آلودگى به آن نيز بيشتر مى‌شود. اگر- نعوذ باللّه- كسى مرتكب عمل شنيع زنا شود در نظر مردم كار زشتى كرده است، ولى غيبت كه در روايات داريم از زنا و شرب خمر بدتر و عقوبتش سخت‌تر است، معمولًا در نظر آنان قبح اندكى دارد يا اصلًا قبحى ندارد.

سپس رسول خدا صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: تمام سخنانى كه از انسان صادر مى‌شود به ضرر اوست مگر چهار سخن: ذكر اللّه تعالى، امر به‌معروف، نهى از منكر، اصلاح بين مؤمنين.

بايد كارى كنيم كه همه سخنان زندگى ما منحصر به همين چهار موضوع باشد و اگر از اين دايره بيرون رفت انسان ضرر مى‌كند.

در ذيل حديث تعبير جالب و تكان‌دهنده‌اى است و آن اينكه بعد از سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله معاذ بن جبل سر بلند كرد و گفت: «اى رسول خدا، سخن گفتن هم چيزى است كه انسان براى آن مؤاخذه شود؟».

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «آيا چيزى جز ثمرات زبان، انسان را با صورت به جهنّم وارد مى‌كند؟».

معلوم مى‌شود گناهانى كه به سبب آنها انسان با صورت به جهنّم مى‌رود، سينه يا پا و يا دست نيست، بلكه دستاوردهاى زبان است. شايد چنين عقوبتى براى

اين باشد كه وقتى كسى را به سبب گناهى به آتش جهنّم مى‌افكنند با آن عضوى كه گناه كرده مى‌اندازند و لذا چون با زبان گناه كرده با صورت او را به جهنّم مى‌افكنند تا اوّل زبانش با آتش بسوزد؛ همين زبان آتش‌ها برافروخته، توهين و اذيّت‌ها كرده است. بايد هر روز صبح كه از خواب بيدار مى‌شويم از خدا بخواهيم ما را از شرّ زبان حفظ كند و شب هم وقتى به بستر مى‌رويم استغفار كنيم از گناهانى كه ممكن است با زبان انجام شده باشد، زيرا واقعاً انسان به سبب زبان در خطر عظيمى قرار دارد.

به قول مولوى:

اين زبان چون سنگ وفم آهن وش است‌آنچه بجهد از زبان، چون آتش است

سنگ و آهن را مزن بر هم گزاف‌گه ز روى نَقل و گه از روى لاف

زانكه تاريك است و از هرسو پنبه‌زاردر ميان پنبه چون باشد شرار

ظالم آن قومى كه چشمان دوختندوز سخن‌ها عالمى را سوختند

عالمى را يك سخن ويران كندروبهان مرده را شيران كند

استفاده از لحظه‌هاى دنيا

10

عَن ابي مُوسَى الاشعَرى قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: لا تَسُبُّوا الدُّنيا فَنِعمَت مَطيَّةُ المؤمِنِ فَعَلَيها يَبلُغُ الخَيرَ وَ بِها يَنجُو مِنَ الشَرّ انَّهُ اذا قالَ العَبدُ: لَعَنَ اللّهُ الدُّنيا قالَتِ الدُّنيا لَعَنَ اللّهُ اعصانا لِرَبّهِ.

از ابوموسى اشعرى نقل شده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: به دنيا دشنام ندهيد، چرا كه مركب راهوار خوبى براى مؤمن است كه با آن به خوبى‌ها مى‌رسد و از بدى‌ها نجات مى‌يابد. هر وقت بنده‌اى مى‌گويد: خدا دنيا را لعنت كند، دنيا مى‌گويد خدا لعنت كند كسى را كه گناه كرده است، نفرين خدا بر گناهكارترين ما.

بحارالانوار، ج 77، ص 178

نور هدايت

در مدح و ذمّ دنيا روايات گوناگونى وارد شده است. اين حديث از جمله رواياتى است كه دنيا را مدح مى‌كند. اگر دقّت كرده باشيد بسيارى از مردم به دنيا ناسزا مى‌گويند. مثلًا مى‌گويند اى زمانه ملعون، اى فلك كج رفتار، حال آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: «به دنيا دشنام مدهيد، چون براى مؤمن مركب راهوارى است كه با آن مى‌تواند به همه چيز برسد».

ناصر خسرو چه زيبا سروده است:

نكوهش مكن چرخ نيلوفرى رابرون كن ز سر باد خيره سرى را

برى دان زافعال چرخ برين رانشايد نكوهش زدانش برى را

چو تو خود كنى اختر خويش را بدمدار از فلك چشم نيك اخترى را

به چهره شدن چون پرى كى توانى؟به افعال ماننده شو مر پرى را

اگر تو ز آموختن سر نتابى‌بجويد سر تو همى سرورى را

بسوزند چوب درختان بى‌برسزا خود همين است مر بى‌برى را

درخت تو گر بار دانش بگيردبه زير آورى چرخ نيلوفرى را

وقتى تو دنيا را لعن مى‌كنى دنيا نيز در جواب تو مى‌گويد: خدا لعنت كند هر كدام از ما كه بيشتر خدا را عصيان كرده است. يعنى اگر من معصيت كردم خدا مرا لعنت كند واگر تو كردى بر تو نفرين باد.

بحث از دنيا بحث دامنه‌دارى است، ولى به‌طور خلاصه مى‌توان گفت: دنيا تجارتگاه وسجده‌گاه اولياى الهى است.⁽¹⁾

اصولًا تعبير به تجارت آن‌هم تجارتى پرسود، براى تحريك مهم‌ترين انگيزه‌هاى انسان است، انگيزه جلب منفعت و دفع ضرر، زيرا اين تجارت الهى تنها سودآور نيست بلكه« عذاب اليم» را دفع مى‌كند( تفسير نمونه، ج 24، ص 92).

لا تَزولُ قَدَما العَبدِ حَتّى يُسألَ عَن اربَعَةٍ: عَن عُمرِهِ فيما افناهُ وَ عَن مالِهِ مِن اينَ جَمَعَهُ وَ فيما انفَقَهُ وَعَن عَمَلِهِ ماذا عَمِلَ بِهِ

وَعَن حُبّنا اهلِ البَيتِ:

در قيامت هيچ بنده‌اى قدم از قدم برنمى‌دارد تا از چهار چيز سؤال شود: از عمرش كه در چه راهى آن را فانى كرده و از مالش كه از كجا گرد آورده و در چه راهى صرف كرده است و از عملش كه چه كارى انجام داده و از محبّت ما اهل بيت».⁽¹⁾به اين نمونه‌ها توجّه كنيد:

ضربتى كه امام على عليه السلام در روز خندق يا احزاب بر پيكر عمرو بن عبدود زد از عبادت جنّ و انس برتر بود. حال مگر على عليه السلام از چيزى غير از همين دنيا استفاده كرد؟ در لحظه‌اى از عمرش به كمك شمشير و قوّت بازو، اسلام را كه به مويى بسته شده بود نجات داد، چرا كه ضربت او رمز تداوم اسلام در آن لحظات حسّاس بود. پس دنيايى كه انسان مى‌تواند در آن كارى بكند كه از عبادت جنّ و انس برتر باشد چيز بدى نيست.

در مقابل، عبدالرّحمان بن ملجم مرادى و شمر بن ذى‌الجوشن از همين دنيا و از شمشير و نيروى مادّيشان بهره بردند. آن يكى در مسجد كوفه و ديگرى در كربلا. آنان به سبب اعمالشان ذليل‌ترين مردم شدند.

حال اين تفاوت در كجاست، در چگونگى استفاده از ابزار دنيوى است؟

شهداى كربلا در چند ساعت به بالاترين شرافت‌هاى دنيوى و اخروى دست يافتند و مى‌بينيد كه كارشان چه بركتى داشت و منشأ تمام انقلاب‌ها و برنامه‌هاى اسلامى شد. بنابراين آنچه در اختيار داريم سرمايه بسيار بزرگى است كه بايد قدر آن را بدانيم. افسوس كه ما به ارزش اين نعمت بزرگ پى نبرده‌ايم. اگر در اين ساعات عمر و جوانى، قدر استعداد و هوش خدادادى را بدانيم به همه‌جا مى‌توانيم برسيم، چرا كه دنيا مجموعه اين امكانات است.

در ذيل همين روايت جمله‌اى دارد كه مرحوم سيّد شريف رضى رحمه الله همين مضمون را گرفته و به شعر درآورده است:

يَقولونَ الزَّمانُ بِهِ فَسادٌفَهُم فَسَدوا وَما فَسَدَالزَّمانُ

«مردم مى‌گويند روزگار تباه و فاسد شده است، در حالى كه خودشان فاسد شده‌اند و روزگار تباه و فاسد نشده است».

به عبارت ديگر، مردم مى‌گويند دنيا خراب شده در حالى كه خراب نشده، بلكه ما از آن بد استفاده مى‌كنيم. آفتاب و ماه مى‌تابند، باران مى‌بارد، زمين مى‌رويانَد، قلب آدمى كار مى‌كند، اينها كه بد نيست، آدمى از آنها بد استفاده مى‌كند. بايد به اين نكته توجّه داشته باشيم كه خداوند سرمايه‌هاى فراوانى به ما داده كه از آن جمله سرمايه انقلاب و نظام جمهورى اسلامى است كه اگر قدر آن را ندانيم دنيا بر ما لعنت مى‌فرستد.

آرى دنيايى مذمّت شده كه هدف باشد و به صورت ناصحيح از آن استفاده شود. شمشير بد است اگر در دست ابن ملجم باشد و خوب است اگر در دست على عليه السلام باشد. خلاصه اينكه مهم اهداف و نتايج و سرمايه‌هاست. به قول مولوى:

تيغ دادن در كف زنگى مست‌به كه آيد علم، نادان را به دست

علم و مال و منصب و جاه و قران‌فتنه آرد در كف بدگوهران

تربيت نفس

11

عَن ابنِ عَبّاسٍ قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: يَرى جَزاءَ ما قَدَّمَ وَ قِلَّةَ غِنا ما خُلَّفَ وَلَعَلَّهُ مِن حَقّ مَنَعَهُ وَمِن باطِلٍ جَمَعَهُ.

ابن عبّاس روايت كرده كه حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: پاداش آنچه پيش فرستاده شده، ديده مى‌شود و معلوم مى‌شود سرمايه‌هايى كه انسان بعد از مرگش باقى مى‌گذارد فايده كمترى خواهد داشت و بسا حقوق آن را ادا نكرده و يا از راه باطل آن را گرد آورده است.

بحارالانوار، ج 77، ص 179

نور هدايت

اگر حديث را با فعل مجهول بخوانيم معنايش چنين مى‌شود: آنچه مقدّم داشته شده، ديده مى‌شود و آنچه مؤخّر داشته شده كمتر فايده‌اى خواهد داشت و بسا آنها كه موخّر داشته شده، حقّى بوده كه منع شده و يا باطلى بوده كه جمع شده است.

اين حديث به امكانات مادّى اشاره دارد كه در اختيار انسان است. اگر اين امكانات را از قبل بفرستد- بر طبق حديث- تمام اينها را مى‌بيند كه البتّه چنين مطلبى مضمون آيات متعدّد است. در قرآن مى‌خوانيم: « «إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَ يَقُولُ الْكَافِرُ يَا لَيْتَنِى كُنْتُ تُرَابًا»؛ و ما شما را از عذاب نزديكى بيم داديم. در روزى كه انسان آنچه را از پيش با دستان خود فرستاده

مى‌بيند و كافر مى‌گويد: كاش خاك بودم (و گرفتار عذاب نمى‌شدم)!».⁽¹⁾انسان آنچه را از پيش فرستاده مى‌بيند. اين آيه به مسأله تجسّم اعمال و بقاى آن اشاره دارد، نه اينكه جزا يا آثار آنها ديده مى‌شود و امكانات مادّى‌اى را كه به تأخير انداخته، براى او فايده كمترى دارد به‌خصوص اگر از راه نامشروع به دست آمده باشد.

مسأله مهم در اعمال انسان، تربيت نفوس است.

پرسش: اعمال انسان چه آثارى دارد؟

پاسخ: دو اثر دارد. 1. اثر خارجى و به عبارتى آثار اجتماعى. 2. اثر تربيتى در نفس كه مسأله مهم همين تربيت نفوس است.

فرض كنيد انسان چيزى را در راه خدا مى‌بخشد و انفاق مى‌كند، اين بخشش دو جنبه دارد: جنبه اوّل اينكه جامعه از نگرانى‌ها و ناراحتى‌ها نجات مى‌يابد و افراد محروم از آن انفاق بهره‌مند مى‌شوند. جنبه ديگر، تربيت جان‌هاست.

همين كه انسان حاضر شد از مال دنيا بگذرد و روح ايثار و تقوا و بخشش در راه خدا را در خود تقويت كند، رفته‌رفته از صورت يك فعل به صورت يك حالت درمى‌آيد و سرانجام به عادت و ملكه تبديل مى‌شود.

بسيارى از اعمال فقط جنبه اوّل را دارد. مثلًا كسى چيزى را ببخشد، ولى قصد او خدا نباشد و براى ريا انجام دهد، يا گاهى ممكن است فقط براى جلب محبّت دوستان نه براى خدا و نه براى ريا، بلكه براى مقاصد مباح كارى بكند كه اين‌گونه انفاق‌ها فقط در اجتماع اثر دارد و در نفس آدمى اثرى نمى‌گذارد، چون براى خدا نيست. شايد برخى را ديده‌ايد كه در مورد وصيّت مى‌گويند اگرچه از اموالمان استفاده نمى‌كنيم، بعد از مرگ وصيّت مى‌كنيم كه براى ما كارهاى خير بكنند.

چنين كسى غافل است كه وصيّت اثر تربيتى‌اش در نفس بسيار ضعيف است، هرچند با اين وصيّت شايد عدّه‌اى به نوايى برسند زيرا خيرى كه بعد از

مرگ انسان مى‌شود افتخار نيست كه به ديگرى بدهد تا او انجام دهد. اگر وصيّت به تمام اموال هم بكند- كه چنين وصيّتى صحيح نيست- آن اثر تربيتى در نفس را ندارد و مانند اين است كه بنابر مَثَل معروف: «روغن ريخته را نذر امامزاده بكند» ديگر بعد از مرگ چه اثرى مى‌تواند داشته باشد!

در حديث معروفى از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل شده است كه شخصى وصيّت كرده بود پيامبر صلى الله عليه و آله انبار پر از خرماى او را بين فقرا تقسيم كند. حضرت هم به وصيّت او عمل كرد. وقتى كار تقسيم خرما تمام شد گوشه انبار يك دانه خرماى خشكيده افتاده بود. حضرت آن را برداشت و فرمود: «اگر با دست خودش اين دانه خرما را انفاق مى‌كرد بهتر از اين بود كه تمام انبار خرماى خود را به دست منِ پيامبر ببخشد»، چون در آن يك دانه اثر تربيتى بود.

چيزى كه در قيامت به درد انسان مى‌خورد قلب سليم است. در قرآن كريم مى‌خوانيم: « «إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ»؛ مگر كسى كه با قلب سليم به پيشگاه خدا آيد».⁽¹⁾

« سليم»، از مادّه« سلامت»، يعنى قلبى كه از هرگونه بيمارى و انحراف اخلاقى و اعتقادى دور باشد.

در حديثى از امام صادق عليه السلام در ذيل آيه مورد بحث مى‌خوانيم: وَكُلُّ قَلبٍ فيهِ شِركٌ او شَكٌّ فَهُوَ ساقِطٌ:« هر قلبى كه در آن شرك و شكّى است، آن قلب سقوط مى‌كند و بى‌ارزش است».( كافى، ج 2، ص 16، ح 5).

از سوى ديگر، مى‌دانيم كه علايق شديد مادّى و دنياپرستى انسان را به هر انحراف و گناه مى‌كشاند، چرا كه حُبُّ الدُّنيا رَأسُ كُلّ خَطيئَةٍ: عشق به دنياپرستى سرچشمه هر گناهى است».( كافى، ج 2، ص 131، ح 11). و لذا قلب سليم قلبى است كه خالى از حبّ دنيا باشد، چنانكه امام صادق عليه السلام در حديث ديگرى در ذيل همين آيه فرمود: هُوَ قَلبُ الَّذي سَلِمَ مِن حُبّ الدُّنيا:« آن قلبى است كه از عشق دنيا سالم باشد».( مجمع البيان، ج 7، ص 337).

آخرين سخن اينكه قلب سليم قلبى است كه جز خدا در آن نباشد، چنانكه امام صادق عليه السلام در پاسخ به پرسشى درباره اين آيه فرمود: القَلبُ السَّليمُ الَّذي يَلقى رَبَّهُ وَ لَيسَ فيهِ احَدٌ سِواهُ:« قلب سليم قلبى است كه خدا را ملاقات كند در حالى كه غير از او در آن نباشد».( كافى، ج 2، ص 16، ح 5).

ناگفته پيداست كه منظور از« قلب» در اين‌گونه موارد روح و جان آدمى است.( رجوع شود به: تفسير نمونه، ذيل آيات 88 و 89 سوره شعرا).

بعضى مى‌گويند چرا اين‌همه در نيّت سختگيرى مى‌كنيد؟ مثلًا فلان‌كس بيمارستان ساخته، نيّتش هر چه بوده باشد چه تفاوتى مى‌كند، اكنون هزاران انسان بيچاره و مستضعف از آن بهره مى‌برند!

اين فكر باطل است، چرا كه اين فقط جنبه ظاهرى عمل است و مهم باطن عمل است كه اثر تربيتى دارد، زيرا ما معتقديم كه همه اين اعمال براى تكامل انسان و رسيدن به هدف نهايى «إِلَّا لِيَعْبُدُونَ» (پرستش و شناخت خدا) است.

ميوه عالم خلقت بنده مخلص، يعنى انسان كامل است. اين هدف نهايى بدون نيّت خالص حاصل نمى‌شود. لذا گفته‌اند: «

انَّمَا الأعمالُ بِالنّيّاتِ

».⁽¹⁾«الاعمال» شامل همه اعمال مى‌شود، نه فقط عبادات. لذا اگر انسان متوجّه اين معانى باشد از پيش مى‌فرستد و باقى نمى‌گذارد كه ديگران براى او كارى بكنند.

به قول سعدى:

برگ عيشى به گور خويش فرست‌كس نيارد ز پس، تو پيش فرست.

مثلًا غذايى كه انسان مى‌خورد دو قسم است:

غذايى كه باعث ادامه زندگى او مى‌شود.

موادّ غذايى كه فقط بر چربى بدن انسان افزوده و بر وزنش مى‌افزايد.

هر چيزى را كه انسان در اين دنيا به دست مى‌آورَد همين‌گونه است، يا چيزهايى است كه به درد او مى‌خورَد، يا چيزهايى است كه مثل بار اضافى بر او سنگينى مى‌كند.

اين سنگينى و گوشت اضافى را بدن تحمّل مى‌كند با اينكه براى او فايده‌اى ندارد و در روز قيامت هم حساب اين مال را بايد بدهد، مالى كه براى او زحمت كشيده و بهره‌اى از او نبرده است. به عبارت ديگر، زحمتش هست، بهره‌اش نيست؛ حسابش هست، ولى فوايدش نيست. چيزهايى را كه قبلًا فرستاده از آن بهره برده است و از آنچه باقى گذارده نفعى نبرده است.

خلاصه مهم‌ترين مسأله در تربيت نفوس اخلاص است. هرچه اخلاص بيشتر، اثر تربيتى آن بر جان و فعل آدمى بيشتر است. لذا اخلاص را اوّل قدم در راه سير و سلوك شمرده‌اند. رساله‌اى در سير و سلوك به مرحوم بحرالعلوم نسبت داده‌اند كه رساله بسيار مهمّى است، در بخش آخر چيزهايى دارد كه احتمال مى‌رود از خود بحرالعلوم نباشد، ولى بخش اوّل تا دوم يعنى تقريباً دوسوم آن، مسائل خيلى مهمّى دارد كه بر اساس اين حديث است كه در صفحه 242 آمده است:

ما اخلَصَ عَبدٌ لِلّهِ اربَعينَ صَباحاً إلّاجَرَت يَنابيعُ الحِكمَةِ مِن قَلبِهِ عَلى لِسانِهِ

: «هر كه چهل روز يا چهل منزل براى خدا قدم بردارد كارش به جايى مى‌رسد كه چشمه‌هاى حكمت از قلب و درونش بر زبانش جارى مى‌شود و مى‌جوشد».

خلاصه اگر عمل خالص نباشد مانند چراغى است كه ديگران از روشنايى آن بهره مى‌برند، ولى خود او مى‌سوزد و نفعى نمى‌برد، امّا اگر عمل با اخلاص باشد هم ديگران نفع مى‌برند و هم خود او.

جايگاه انسان در دنيا و آخرت

12

قالَ عَلِىٌّ عليه السلام: الا وَ انَّ اليَومَ المِضمارُ وَ غَداً السّباقُ وَالسَّبَقَةُ الجَنَّةُ وَالغايَةُ النّارُ.

حضرت على عليه السلام فرمود: آگاه باشيد كه امروز (دنيا) روز آمادگى است و فردا (قيامت) روز مسابقه كه جايزه پيشى‌گيرندگان، بهشت و پايان كار عقب‌ماندگان، جهنّم است.

نهج‌البلاغه، خطبه 28

نور هدايت

در اين حديث مولى اميرالمؤمنين على عليه السلام تفسير بسيار روشنى از دنيا و آخرت و نيز از موقف انسان در آن دو نشئه به دست مى‌دهد و آخرت را به ميدان مسابقه تشبيه مى‌كند مى‌فرمايد: امروز، روز آمادگى است.⁽¹⁾

در حديثى از امام علىّ بن الحسين عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود: وَالرّاحَةُ لَم تُخلَق في الدُّنيا وَلا لِأهلِ الدُّنيا إنَّما خُلِقَتِ الرّاحَةُ في الجَنَّةِ وَ لِأهلِ الجَنَّةِ والتَّعَبُ وَالنَّصَبُ خُلِقا في الدُّنيا وَ لِأهلِ الدُّنيا وَما اعطِىَ أحَدٌ مِنها جَفنَةً إلّااعطِىَ مِن الحِرصِ مِثلَيها وَ مَن أصابَ مِن الدُّنيا أكثَرَ كانَ فيها أشَدَّ فَقراً لأنَّهُ يَفتَقِرُ إلَى النّاسِ في حِفظِ أموالِهِ ويَفتَقِرُ إلى كُلّ آلَةٍ مِن آلاتِ الدُّنيا فَلَيسَ في غِنَى الدُّنيا راحَةٌ:« راحتى و آسايش در دنيا و براى اهل دنيا وجود ندارد، راحتى و آسايش تنها در بهشت است و براى اهل بهشت. رنج و تعب در دنيا آفريده شده و براى اهل دنيا و( به همين دليل) هر كس پيمانه‌اى از آن به دست مى‌آورد دو برابر آن، حرص نصيب او مى‌شود. به عبارت ديگر، هر كس از دنيا بهره بيشترى دارد فقيرتر است، زيرا محتاج است كه ديگران اموال او را حفظ كنند و براى اين كار به وسايل و ادوات زيادى نيازمند است. بنابراين در ثروت دنيا راحتى وجود ندارد».

سپس امام عليه السلام در ذيل اين سخن فرمود:« هرگز دوستان خدا در دنيا به خاطر دنيا رنج و سختى نمى‌كشند، بلكه رنج و سختى آنها در دنيا براى آخرت است».( تفسير نمونه، ج 26، ص 304).

«مضمار»، از مادّه «ضمور» و «اضمار»، به معنى آماده و ورزيده كردن اسب براى مسابقه است. كسانى كه مى‌خواستند مسابقه بدهند اسب‌ها را تمرين مى‌دادند تا لاغر و ورزيده و آماده مسابقه بشوند كه به آن دوره، «مضمار» يا دوره تمرين و آمادگى مى‌گويند.

حضرت مى‌فرمايد: دنيا، دوران آمادگى و آخرت، ميدان مسابقه و جايزه آن بهشت است و كار كسانى كه عقب بمانند به جهنّم ختم مى‌شود.

در واقع تمام جهان‌بينى اسلام درباره دنيا و آخرت در همين دو جمله «

السَبَقَةُ الجَنَّةُ وَالغايَةُ النّارُ

» خلاصه مى‌شود. بنابراين دنيا دوران آمادگى است و هدف نهايى و اصيل نيست. در اين دوران، انسان بايد دائماً در حال خودسازى باشد.

اگر لحظه‌اى غفلت ورزد و آمادگى لازم را كسب نكند ديگر در ميدان آخرت كارى از او ساخته نيست. شايد شنيده‌ايد كه فضانوردان در شرايط بسيار دشوارى براى بى‌وزنى تمرين مى‌كنند. مى‌دانيد هر چيز بيرون از محيط جاذبه زمين بى‌وزن مى‌شود و انسان نيز از اين قاعده مستثنا نيست. حالت بى‌وزنى براى كسانى كه به جاذبه عادت كرده‌اند حالت سختى است لذا بايد براى تمرين، حالت بى‌وزنى مصنوعى ايجاد كنند تا وقتى فضانورد در آن محيط گام نهاد بتواند خودش را وفق دهد. بدين صورت كه فضانوردان را در صندوق‌هاى مخصوص مى‌گذارند و مرتّب آنها را از بالا به پايين پرتاب مى‌كنند، به‌طورى كه برخى فضانوردان بعد از بيرون آمدن از آن محفظه، سر و صورت و پايشان ممكن است

خون‌آلود باشد و هر قدر هم مراقب باشند سقوط آزاد به پايين چيزى نيست كه انسان از آن سالم بيرون بيايد.

حالت بى‌وزنى در كره زمين تنها در حال سقوط آزاد پيدا مى‌شود مثل اينكه انسان از بلندى به پايين مى‌افتد، آن چند ثانيه‌اى كه در هوا معلّق است حالت بى‌وزنى است؛ يعنى همان حالتى كه مسافران فضا پيدا مى‌كنند.

ملاحظه مى‌كنيد اين مسافرت فضايى تمرين‌هاى زيادى را مى‌طلبد كه همراه با درد و رنج است تا چه رسد به مسافرت بزرگ اخروى. انسان بايد چقدر تمرين كند، ناراحتى‌ها را به جان بخرد و با نفسش مخالفت ورزد تا بتواند به پيروزى بزرگ اخروى دست يابد. مگر مى‌شود بى‌درد و رنج و نچشيدن محروميّت و مصائب به جايى رسيد؟ بسيارى از كسانى كه به رده‌هاى بالاى نظامى دست يافته‌اند تمرين‌هاى سختى را گذرانده‌اند. تشنگى و گرسنگى مى‌چشند، گاهى مدّتى در آب زندگى مى‌كنند و بدن خويش را ورزيده مى‌سازند.

نابرده رنج گنج ميسّر نمى‌شودمزد آن گرفت جان برادر كه كار كرد

اينجاست كه بايد بدانيم در اين دنيا چكاره‌ايم و در كدام جايگاه ايستاده‌ايم.⁽¹⁾

اين آيه تلاش نيكوكاران را به مسابقه‌اى معنوى تشبيه كرده كه هدف نهايى آن آمرزش الهى و نعمت‌هاى جاويدان بهشت است.

در حقيقت، قرآن در اينجا از نكته‌اى روانى استفاده كرده و آن اينكه انسان براى انجام دادن كارى، اگر تنها باشد معمولًا كار را بدون سرعت و به‌طور عادى انجام مى‌دهد، ولى اگر جنبه مسابقه به خود بگيرد، آن هم مسابقه‌اى كه جايزه باارزشى براى آن تعيين شده، تمام نيرو و انرژى خود را به كار مى‌گيرد و باسرعت هر چه بيشتر به‌سوى هدف پيش مى‌تازد. و اگر مى‌بينيم كه هدف اين مسابقه در درجه اوّل مغفرت قرار داده شده، براى اين است كه رسيدن به هر مقام معنوى بدون آمرزش و شست‌وشوى از گناه ممكن نيست. نخست بايد خود را از گناه شست و سپس به مقام قرب پروردگار گام نهاد:« شست‌وشويى كن و آنگه به خرابات درآى»( رجوع شود به: تفسير نمونه، ذيل آيه 133 سوره آل عمران).

هم دنيا را بى‌زحمت به دست نمى‌آورند، چگونه انتظار داريم بى‌زحمت آخرت را به چنگ آوريم؟ دنيا خانه بلا وامتحان است. در آن امتحان‌هاى اولياى خدا سخت‌تر و سنگين‌تر است.

هر كه در اين بزم مقرّب‌تر است‌جام بلا بيشترش مى‌دهند

امتحان‌هاى عمومى داريم و امتحان‌هاى خصوصى. مردم عوام به گونه‌اى آزمون مى‌دهند و اولياى خدا به گونه‌اى ديگر. لذا بايد دنيا دائماً براى همه روز مسابقه باشد. البتّه برخى انسان‌ها به مقتضاى عصرشان امتحان ويژه‌اى نسبت به آن مقطع زمانى دارند، مثلًا كسانى كه در ميدان كربلا يا در جنگ بدر بودند امتحان خاصّى داشتند. در انقلاب اسلامى دوران بعد از انقلاب مقطع حسّاس و ويژه‌اى بود كه برخى در آن مردود شدند، غربالى بود كه ناخالصى‌ها را بيرون ريخت و ناب‌ها را نگاه داشت. در آن مقطع خاص از انقلاب، گذشت‌ها، آگاهى‌ها، اخلاص‌ها شناخته شد. دورانى بود كه از يك نظر خطرناك و ناراحت‌كننده و از طرف ديگر پربار و شادى برانگيز بود. بنابراين جايى كه طوفان‌هاى سخت آزمايش الهى مى‌وزد، هم محيطى است كه عدّه‌اى از آن سود مى‌برند و هم محيط خطرناكى براى آماده نشده‌هاست كه در دام آن گرفتار مى‌شوند و سقوط مى‌كنند.

پنج صفت نيك

13

عَن انَسِ بنِ مالِكٍ قالَ: سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله في بَعضِ خُطَبِهِ وَ مَواعِظِهِ، رَحِمَ اللّهُ امْرَءً قَدَّمَ خَيراً وَانفَقَ قَصداً وَقالَ صِدقاً وَمَلَكَ دَواعِىَ شَهوَتِهِ وَلَم تَملِكهُ وَعَصى امْرَ نَفسِهِ فَلَم تَملِكهُ.

از انس بن مالك روايت شده است كه گفت: از رسول خدا صلى الله عليه و آله در برخى سخنرانى‌ها و پندهايش شنيدم كه فرمود: خدا بيامرزد و رحمت كند كسى را كه خيرى پيش فرستد و از روى ميانه‌روى، انفاق كند. راست بگويد و مالك انگيزه‌هاى شهوانى، نه اسير آنها، باشد. از فرمان نفْس سر باز زند تا نفس بر او حاكم نشود.

بحارالانوار، ج 77، ص 179

نور هدايت

پيامبراكرم صلى الله عليه و آله در اينجا بر كسى كه پنج صفت داشته باشد رحمت مى‌فرستد:

قَدَّمَ خَيراً

؛ خيرى را پيش بفرستد». در انتظار اين نيست كه ديگران براى او بفرستند، بلكه خود پيشاپيش براى خودش ذخيره مى‌كند و خانه آخرتش را آباد مى‌گرداند.

أنفَقَ قَصداً

؛ از روى ميانه‌روى- نه از روى افراط و تفريط- انفاق كند». اين انفاق همان است كه در قرآن آمده است: « «وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا»؛ هرگز دستت را بر گردنت بسته مگذار

(و ترك انفاق و بخشش منما) و بيش از حد (نيز) دست خود را مگشاى، كه سرزنش شوى و از كار فرومانى».⁽¹⁾اين آيه كنايه لطيفى است از اينكه دستِ دهنده داشته باش و چونان بخيلان كه گويى دستانشان را به گردنشان با زنجير بسته‌اند و قادر به كمك و انفاق نيستند مباش. از سوى ديگر، دست خود را فوق‌العاده گشاده مدار و بذل و بخشش بى‌حساب مكن كه سبب شود از كار بمانى و ملامت شوى و از مردم جدا شوى».

انفاق و بخشش اگر از حد بگذرد و تمام توان و نيروى انسان جذب آن گردد، طبيعى است كه انسان از ادامه كار و فعاليّت و سامان دادن به زندگى خود وامى‌ماند، برهنه از نيروها و سرشار از غم مى‌شود و طبعاً ارتباط و پيوند با مردم نيز قطع خواهد شد.

در برخى روايات كه در شأن نزول اين آيه نقل شده، اين مطلب به‌وضوح ديده مى‌شود. در روايتى مى‌خوانيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله در خانه بود، نيازمندى بر درِ خانه آمد، چون چيزى براى بخشش آماده نبود او تقاضاى پيراهن كرد. حضرت پيراهن خود را به او داد و همين امر سبب شد كه نتواند آن روز براى نماز به مسجد برود.

اين پيشامد زبان كفّار را باز كرد، گفتند: محمّد خواب مانده يا مشغول لهو و لعب و سرگرمى است و نمازش را به دست فراموشى سپرده است؛ به اين ترتيب، اين كار هم ملامت دشمن و هم انقطاع از دوست را در پى داشت و مصداق «ملوم محسور» شد. آيه نازل گرديد و به پيامبر صلى الله عليه و آله هشدار داد كه ديگر اين كار تكرار نشود.⁽²⁾قرآن در جاى ديگر مى‌فرمايد: « «وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كَانَ بَيْنَ ذلِكَ قَوَامًا»؛ و كسانى كه هرگاه انفاق كنند، نه اسراف و زياده‌روى دارند و نه

سختگيرى، بلكه در ميان اين دو حدّ اعتدالى دارند».⁽¹⁾در انفاق ميانه‌رو است، نه چندان مى‌بخشد كه خودش را بيچاره و وامانده كند و نه خسيس است كه خير او به ديگران نرسد.

وَقالَ صِدقاً

؛ راست مى‌گويد». زبانش به دروغ آلوده نمى‌شود.

امام مى‌فرمايد براى اينكه پاكى و خوبى مردى را بشناسيد،

لا تَنظُروا الى طولِ رُكوعِ الرَّجُلِ وَسُجودِهِ فإنَّ ذلِكَ شَي‌ءٌ قَد اعتادَهُ فَلَو تَرَكَهُ استَوحَشَ لِذلِكَ وَلكِنِ انظُروا الى صِدقِ حَديثِهِ وَ اداءِ امانَتِهِ:

«به ركوع و سجده طولانى او نگاه نكنيد، زيرا او به اين عمل عادت كرده و اگر ترك كند از ترك عادت وحشت‌زده مى‌شود، ولى به راستگويى و اداءِ امانتش نگاه كنيد و از اين راه او را بشناسيد».⁽²⁾و در آيه 80 سوره اسراء آمده است: « «وَ قُلْ رَبّ ادْخِلْنِى مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ اخْرِجْنِى مُخْرَجَ صِدْقٍ»؛ بگو: پروردگارا، مرا (در هر كار) با صداقت وارد كن و با صداقت خارج ساز».

يعنى هيچ كار فردى و اجتماعى را جز با صدق و راستى آغاز نكنم، همچنين هيچ برنامه‌اى را جز به راستى پايان ندهم، راستى و صداقت و درستى و امانت خطّ اصلى من در همه كارها باشد و آغاز و انجام هر چيزى با آن صورت گيرد. در حقيقت، رمز اصلى پيروزى در اين است و راه و روش انبيا و اولياى الهى همين بوده كه فكرشان، گفتارشان و اعمالشان از هرگونه غش و تقلّب و خدعه و نيرنگ و هر چه بر خلاف صدق و راستى است پاك باشد.

اصولًا بسيارى از بدبختى‌هايى كه امروز با چشم خود مى‌بينيم و دامنگير افراد و اقوام و ملّت‌ها شده، به سبب انحراف از همين اصل است. گاهى پايه اصلى كارشان دروغ و نيرنگ است و گاه كه ورودشان در كارها بر اساس راستى است، اين خطّ اصيل را تا پايان حفظ نمى‌كنند و همين، عامل شكست آنان مى‌شود.⁽³⁾

تمام صفات ياد شده در بالا پسنديده است، امّا تأكيد ما بيشتر روى صفت چهارم و پنجم است.

4 و 5. «

وَمَلِكَ دَواعِىَ شَهوَتِهِ وَ لَم تَمْلِكهُ وَ عَصى امرَ نَفسِهِ فَلَم تَملِكهُ

؛ انگيزه‌هاى شهوانى خود را مالك است و آنها حاكم بر او نيستند و از فرمان نفْسش پيروى نمى‌كند پس آن حاكم بر او نيست». مهم اين است كه انسان نفس خويش را اسير كند و بر آن لجام و افسار بزند، نه اينكه اسير نفس خويش باشد.

اصلًا تمام ارزش انسان در اين است كه امير بر نفْس خود باشد نه اسير. مثلًا آيا وقتى عصبانى مى‌شود زبانش در اختيار اوست؟ يا وقتى آتش حسد در درونش زبانه كشيد مى‌تواند با نيروى ايمان آن را خاموش گرداند؟ خلاصه انسان بر سر دوراهى قرار دارد كه يك راه به سوى خدا و بهشت مى‌رود و راه ديگر- كه تنها منحصر به يك راه نيست بلكه راه‌هاى بى‌انتها دارد- به جهنّم رهسپار مى‌شود. البتّه گفتن اين مطالب آسان است امّا عمل بدان‌ها مشكل. گاهى درباره ارباب سير و سلوك تعبير مى‌كنند كه «مرد بسيار كاركرده‌اى است»، يعنى آن‌قدر با نفس خويش كشتى گرفت و زمين خورد و بلند شد تا سرانجام بر آن مسلّط گشت و مهارش كرد.

تسلّط بر نفس رياضت مى‌خواهد، آشنايى با مفاهيم قرآن و روايات اهل‌بيت را مى‌طلبد. بايد شخص هر روز قرآن و تفسير و روايات را بخواند و واقعاً در مغز خودش تحليل كند و از آنها نيرو بگيرد. بعضى مى‌گويند مى‌دانيم كه اين عمل بد است ولى نمى‌دانيم كه چرا وقتى به آن مى‌رسيم كنترل خود را از دست مى‌دهيم! همين است معناى مملوك بودن. مى‌داند امّا نمى‌تواند، چون مالك خويشتن نيست. او همچون راننده‌اى است كه در سرازيرى مى‌افتد، ماشين سرعت مى‌گيرد، مى‌گويد ماشين از اختيارم خارج شده است. لذا با كوه برخورد مى‌كند يا به درّه مى‌افتد و نابود مى‌شود. يا مثل كسى كه در سراشيبى كوه ناگهان بى‌اختيار سرعت مى‌گيرد، اگر چيزى جلوى او را نگيرد با سرعت زياد مى‌آيد تا مانعى او

را نگاه دارد، ولى اگر به دامنه برسد از سرعتش كاسته مى‌شود و آرام مى‌گيرد.

نفس هم چنين است. پناه بر خدا اگر انسان زمام نفس خويش را رها سازد. چقدر دردناك است كه انسان بداند ولى نتواند. زيرا زمانى كه نمى‌داند و گناه مى‌كند شايد مسؤوليّت چندانى نداشته باشد.

اينها همه هشدار است كه مراقب اعمالمان باشيم و كارهاى نيك براى خودمان بفرستيم، امّا اگر عمل زشتى را مرتكب شديم و موفّق به توبه نگشتيم و از اين دنيا رفتيم، عذاب آن را نيز بايد تحمّل كنيم، چرا كه قلم تكاليف بعد از مردن خشك مى‌شود و انسان نمى‌تواند توبه كند و قدم خيرى بردارد.

در حالات ابن سيرين، معبّر خواب، مى‌خوانيم كه او مردى بسيار زيبا و بزّاز بود. زنى دل به او بست و با حيله‌هاى مخصوصى وى را به خانه خود برد و درها را به روى او بست. او تسليم هوس‌هاى آن زن نشد و مرتّباً مفاسد اين گناه بزرگ را بر او مى‌شمرد، ولى آتش هوس زن به‌قدرى سركش بود كه آب موعظه آن را خاموش نمى‌ساخت. ابن سيرين براى نجات از چنگال او چاره‌اى انديشيد.

برخاست و بدن خود را با اشياءِ آلوده‌اى كه در آن خانه بود چنان كثيف و نفرت‌انگيز ساخت كه تنفّر زن را برانگيخت و او را از خانه بيرون كرد.

مى‌گويند ابن سيرين بعد از اين ماجرا، فراست و هوشيارى فوق‌العاده‌اى در تعبير خواب يافت و داستان‌هاى عجيبى از تعبير خواب او در كتاب‌ها نوشته‌اند كه از عمق اطّلاعات او در اين زمينه خبر مى‌دهد.

پنج درس زندگى و ترك شبهات

14

عَن ابى هُرَيرَةٍ قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: ايُّها النّاس لا تُعطوا الحِكمَةَ غَيرَ اهلِها فَتَظلِموها وَلا تَمنَعوها اهلَها فَتَظلِموهُم وَلا تُعاقِبوا ظالِماً فَيَبطُلَ فَضلُكُم وَلا تُراؤُوا النّاسَ فَيَحبَطَ عَمَلُكُم وَلا تَمنَعوا المَوجُودَ فَيَقِلَّ خَيرُكُم ايُّها النّاس انَّ الأشياءَ ثَلاثَةٌ: امرٌ استَبانَ رُشدُهُ فَاتَّبِعوهُ وَامرٌ استَبانَ غَيُّهُ فَاجتَنِبوهُ وَامرٌ اختُلِفَ عَلَيكُم فَرُدُّوهُ الَى اللّهِ.

از ابوهريره نقل شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اى مردم، به نااهل حكمت (و دانش) نياموزيد، زيرا به حكمت ستم مى‌شود و علم را از اهلش (و شايستگان) مضايقه نكنيد، براى اينكه به شايستگان ستم مى‌شود. از ستمگر (كه حقّ شخصى شما را ناديده گرفته است) انتقام نگيريد مبادا كه ارزشتان از بين برود.

اعمالتان را خالص گردانيد و براى (جلب رضايت) مردم كارى نكنيد، چرا كه اگر ريا كنيد عملتان از بين مى‌رود. از انفاق آنچه داريد خوددارى نكنيد كه اگر مضايقه كنيد خدا خيرش را كم مى‌كند.

اى مردم، امور بر سه قسم است: برخى امور رشد (و درستى) آن روشن است پس از آن پيروى كنيد، بعضى از آنها بطلانش آشكار است پس از آنها بپرهيزيد و بعضى از آنها را كه بر شما مشتبه است براى شناخت آن امور آنها را به خدا برگردانيد.

بحارالانوار، ج 77، ص 179

نور هدايت

اين حديث از دو بخش تشكيل شده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در بخش اوّل پنج دستور مى‌دهد و در بخش دوم راجع به ترك شبهات بحث مى‌فرمايد.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: كسى كه لايق دانش‌اندوزى نيست به او چيزى نياموزيد، زيرا وقتى علم به دست او بيفتد در راه‌هاى انحرافى استفاده مى‌كند و دنيايى را ويران مى‌سازد. جاهل نه جايى را خراب مى‌كند و نه جايى را آباد. در روزگار ما كسانى كه دنيا را به فساد مى‌كشند عالم‌اند. سركرده دولت‌هاى استعمارى، دانشمند هستند.

قرآن تعبيرات مختلفى دارد كه از آنها استفاده مى‌شود علم بى‌تهذيب ثمر ندارد. در آيه 2 سوره بقره مى‌فرمايد: « «هُدًى لِلْمُتَّقِينَ»؛ مايه هدايت پرهيزگاران است». و در آيه 67 سوره يونس مى‌فرمايد: « «انَّ فِى ذلِكَ لَأَيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ»؛ در اين (نظام نور و ظلمت) نشانه‌هايى است براى آنان كه گوش شنوا دارند».

معلوم مى‌شود هدايت مخصوص كسانى است كه زمينه‌هاى قبلى داشته باشند.

در قديم علما به هر كسى اجازه نمى‌دادند كه در محضر درسشان حاضر شود.

امتحان اخلاقى مى‌كردند كه اين شخص چه مرحله از تقوا را داراست. خلاصه تصفيه‌اى را لازم مى‌دانستند.

البتّه نبايد كسى علم را احتكار كند بايد به اهلش بياموزد و با دانش خويش دردهاى مردم را دوا كند. تفاوت نمى‌كند كه دردهاى مادّى باشد يا معنوى، هرچند دردهاى روحى و معنوى بسيار مهم‌تر است، زيرا خداوند از همه چيز

حساب مى‌كشد. در عبارتى آمده است:

ما أخَذَ اللّهُ عَلى اهلِ الجَهلِ أن يَتَعَلَّموا حَتّى أخَذَ عَلى اهلِ العِلمِ ان يُعَلّموا:

«پيش از آنكه خدا از جاهلان پيمان بگيرد كه درس بخوانند، از علما پيمان گرفته كه درس بدهند».⁽¹⁾در احاديث دانشمندانى كه در جامعه تنها مانده‌اند و كسى از علومشان بهره نمى‌گيرد به «بئر معطله» تفسير شده است. از امام موسى بن جعفر عليه السلام روايت شده است كه فرمود:

البِئرُ المُعَطَّلَةُ، الإمامُ الصّامِتُ والقَصرُ المَشيدُ الإمامُ النّاطِقُ

: «چاه معطّل كه از آن بهره نمى‌گيرند، امام خاموش و قصر محكم سربرافراشته، امام ناطق است».⁽²⁾در اسلام هم تعلّم واجب است و هم تعليم و اين دو وجوب از هم جدا نيست، چون لازم و ملزوم يكديگرند.

در روايات اسلامى بعد از مسأله نيّت روى «اخلاص» تكيه شده است كه اگر آن باشد، عمل فوق‌العاده پرارزش وگرنه فاقد ارزش خواهد بود.

«اخلاص» آن است كه محرّك انسان از هرگونه شائبه غير الهى پاك باشد

و مى‌توان آن را «توحيد نيّت» نام نهاد. يعنى در تمام برنامه‌ها تنها به پروردگار و خشنودى او انديشيدن.

جالب توجّه اينكه در شأن نزول آيات 109 و 110 سوره كهف نقل شده است كه كسى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد: اى رسول خدا، من در راه خدا انفاق مى‌كنم و صله رحم به‌جا مى‌آورم و اين كارها را فقط به‌خاطر خدا انجام مى‌دهم، امّا هنگامى كه مردم از كارهاى من سخن مى‌گويند و ستايش مى‌كنند خوشحال مى‌شوم، اين اعمال من چگونه است؟

پيامبر صلى الله عليه و آله سكوت كرد و سخنى نگفت، تا آنكه اين آيات نازل شد:

فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَ لَايُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبّهِ احَدًا

: «پس هر كه به لقاى پروردگارش اميد دارد بايد كارى شايسته انجام دهد و هيچ‌كس را در عبادت پروردگارش شريك نكند». آن‌گاه حضرت صلى الله عليه و آله به اين پرسش چنين پاسخ داد:

«تنها عملى مقبول درگاه خداست كه با اخلاص كامل همراه باشد».⁽¹⁾بى‌شك منظور از اين روايت آن حالت سرور غير اختيارى نيست، بلكه حالتى است كه انگيزه عمل انسان شود يا حكايت از عدم خلوص نيّت كند.

عمل خالص تا آن حد در اسلام اهمّيّت دارد كه در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم كه فرمود:

مَن اخلَصَ لِلّهِ اربَعينَ يَوماً اجرَى اللّهُ يَنابيعَ الحِكمَةِ مِن قَلبِهِ الى لِسانِهِ

: «هر كه چهل روز اعمال خود را خالصانه انجام دهد، خداوند چشمه‌هاى حكمت و دانش را از قلبش بر زبانش جارى مى‌كند».⁽²⁾5. اگر كسى از شما چيزى بخواهد از آنچه داريد مضايقه نكنيد، چرا كه اگر خوددارى ورزيد خدا خيرش را از شما قطع مى‌كند، زيرا «

كَمالُ الجُودِ بَذلُ المَوجودِ

» است. ميزبان اگر آنچه دارد براى ميهمان نياورد ظلم كرده و ميهمان هم اگر بيش از آنچه ميزبان دارد تقاضا كند ظالم است.

امّا قسمت دوم حديث كه به تقسيمات سه‌گانه اشاره دارد:

اين حديث ناظر به شبهات حكميّه است. در برخى روايات به جاى «

رُدُّوهُ الَى اللّهِ

»، فرموده است در امور مشتبه احتياط كنيد براى اينكه مشتبهات دالان محرّمات و لب پرتگاه هستند. برخى عادت دارند كه بگويند:

كُلُّ مَكرُوهٍ جايِزٌ

. بايد به آنان گفت: درست است كه مى‌توان به احكام ظاهرى عمل كرد، امّا در جايى كه شبهه قطعى است، اگر انسان خودش را آلوده به شبهات كند، رفته‌رفته قبح گناه نزد او كم مى‌شود و به حرام مى‌افتد. اينكه خداوند مى‌فرمايد از «خطوات شيطان» بترسيد علّتش اين است كه از جمله خطوات شيطان، مشتبهات است. انسان مقدّس نماز شب خوان را شيطان به‌گونه‌اى خاص فريب مى‌دهد. به او نمى‌گويد برو شراب بخور، بلكه در ابتدا به او مى‌گويد نماز شب كه جزءِ واجبات نيست آن را رها كن. اگر پذيرفت، بعد سراغ نمازهاى واجب اوّل وقت مى‌رود و مى‌گويد اوّل وقت خواندن كه شرط نماز نيست و همين‌طور ... تا به‌كلّى او را از خدا دور كند.

يكى از اساتيد در شيراز براى من داستانى نقل كرد كه هر وقت به ياد آن مى‌افتم عبرت مى‌گيرم. مى‌گفت دوستى داشتم كه بسيار مقدّس بود، حتّى خانه برادرش نمى‌رفت، چرا كه برادرش در اداره دولتى كار مى‌كرد و مى‌گفت حقوقش حلال نيست يا مشكوك است لذا به خانه او نمى‌روم. اتّفاقاً روزى مريض و بسترى شد. از مدرسه او را نزد برادرش بردند. ما به عيادت او رفتيم از بستر بيمارى برخاست و فرش اتاق را جمع كرد و گفت: شما روى اين فرش ننشينيد چون اين فرش اشكال دارد، من به حكم اضطرار در اينجا هستم. آن

بزرگ فرمود: همين مقدّسى كه تا اين اندازه محتاط بود كم‌كم به وادى‌هايى وارد شد كه سرانجام كارش به جايى رسيد كه اگر بر سر سفره او شراب نبود شايد دست به غذا نمى‌زد.

اين تغيير و تحوّل چگونه رخ مى‌دهد؟ اينها ازآن‌روست كه اوّل مستحبّات را ترك كرد و بعد مكروهات و مشتبهات را انجام داد و سرانجام به ارتكاب محرمّات دست زد.

يك مورد هم براى خود من رخ داده است. طلبه‌اى بود كه شب‌هاى جمعه دعاى كميل مى‌خواند و صداى خوبى داشت. در حجره‌اش نشسته بود و دعا مى‌خواند من هم در آن حجره بودم و لذّت مى‌بردم. اين شخص بعداً از شيراز به تهران آمد و در تهران، طلبگى براى او پوششى بود. كسى نقل مى‌كرد كه مى‌خواستم در حجره‌اش دعاى كميل بخوانم، گفتم مفاتيح كجاست؟ گفت آنجاست، بردار امّا در اتاق من نخوان، برو بيرون بنشين كه من حوصله آن را ندارم. همان كسى كه آن‌همه اهل دعا و نيايش بود كارش به جايى رسيد كه از دعاى كميل بيزار شده بود. اگر انسان بخواهد واقعاً حال و نشاط داشته باشد بايد از غذاهاى مشتبه، جلسات و حرف‌هاى مشتبه بپرهيزد و واقعاً در مقام عمل احتياط كند.

بهترين بندگان خدا

15

عَن ابنِ عُمَرَ قالَ: خَطَبَنا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله خُطبَةً ذَرَفَت مِنها العُيونُ وَوَجِلَت مِنها القُلوبُ فَكانَ مِمّا ضَبَطْتُ مِنها: ايُّها النّاسُ انَّ افضَلَ النّاسِ عَبداً مَن تَواضَعَ عَن رِفعَةٍ وَزَهِدَ عَن رَغبَةٍ وَانصَفَ عَن قوَّةٍ وَحَلُمَ عَن قُدرَةٍ.

از ابن عمر روايت شده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله براى ما خطبه‌اى خواند كه از آن خطبه، چشم‌ها گريان شد و دل‌ها لرزيد و بخشى از آنچه من يادداشت كردم اين است: اى مردم، بهترين بندگان خدا كسى است كه در عين بزرگى، فروتنى كند و در عين دلبستگى به دنيا، زهد ورزد و در عين توانايى، انصاف دهد و در عين قدرت، بردبار باشد.

بحارالانوار، ج 77، ص 179

نور هدايت

رسول خدا صلى الله عليه و آله روزى خطبه‌اى خواند كه چشم‌ها را گرياند و دل‌ها را لرزاند.

البتّه آن مقدارى كه مردم ضبط كرده‌اند اين بود: اى مردم، بهترين بندگان خدا كسى است كه در عين بزرگى فروتنى كند و در عين علاقه به دنيا، زهد ورزد و در عين توانايى، انصاف دهد و در عين قدرت، بردبار باشد.

مسأله مهمّى كه در اين قسمت از حديث منعكس شده اين است كه ترك گناه گاه به سبب ناتوانى است و گاهى به سبب عدم تمايل به گناه. مثلًا كسى از شراب خوشش نمى‌آيد، يا دوست دارد امّا قدرت ندارد، يا مقدّماتش مهيّا نيست و يا به

خاطر زيان‌هايش آن را ترك مى‌كند و نمى‌خورد. اين ترك كه براى ناتوانى است مهم نيست، بلكه مهم آن است كه در عين قدرت، انسان گناه را ترك كند. صاحب مقام و موقعيّت اجتماعى بالايى باشد امّا تواضع ورزد.⁽¹⁾

پويندگان راه كبر و خودبينى كه نه در برابر خدا سجده مى‌كنند و نه تسبيح و حمد او را به‌جا مى‌آورند و نه حقّ بندگان او را پاس مى‌دارند، بت بزرگى همچون نفْس خودشان دارند.( رجوع شود به: تفسير نمونه، ذيل آيه 15 سوره سجده).

افراد در مسأله ترك گناه مختلف هستند: گروهى از برخى گناهان ذاتاً متنفّرند و آن را انجام نمى‌دهند، لذا هر كس بايد خودش ببيند كه به چه چيز حرامى تمايل دارد تا آن را ترك كند. البتّه شناخت خويشتن كار آسانى نيست. گاه صفاتى در انسان است كه شصت سال از سنّ او مى‌گذرد ولى خبر ندارد، چرا كه هيچ‌كس با چشم انتقاد به خود نمى‌نگرد. اگر كسى مى‌خواهد در امور معنوى پيشرفت كند و به درجه‌هاى عالى برسد بايد با بدبينى به خود بنگرد تا نقاط ضعف خود را بشناسد. لذا مى‌گويند در اين موارد از دشمنان استفاده كنيد يا از دوستان دلسوز و منتقد، نه عيب‌پوش. از همه بهتر اين است كه انسان خود منتقد خويش باشد. اگر او بداند به چه گناهانى تمايل دارد و لغزشش از كجاست و شيطان از چه وسايل و زمينه‌ها و انگيزه‌هايى در وجود او استفاده مى‌كند، اگر بتواند اينها را بررسى كند، اسير نفس و شيطان نمى‌شود. به قول مولوى:

نفْس اژدهاست او كى مرده است‌از غم بى‌آلتى افسرده است

لذا پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: بهترين مردم كسى است كه در عين رغبت، زاهد و در كمال قدرت، منصف و در عين عظمت، متواضع باشد.

اين سفارش خطاب به همه است به‌خصوص به اهل علم كه امام و پيشواى

مردمند و پيشواى مردم پيش از آنكه به تعليم مردم بپردازد بايد خود را تربيت كند. هر چه مقام انسان عظيم‌تر، لغزش‌هايش هم بزرگ‌تر است. هر كارى حسّاس‌تر باشد خطرهايش هم بيشتر است: «المُخلِصونَ فى خَطَرٍ عَظيمٍ» (مخلصان در خطر بزرگى‌اند)، تا چه رسد به غير مخلصان. وقتى كه جوان است هر گناهى كه رسيد انجام مى‌دهد و مى‌گويد در پيرى توبه مى‌كنم! اين تسويف و به تأخير انداختن، از حيله‌هاى شيطان و نفس است. يا به خود وعده مى‌دهد وقتى ماه رمضان آمد توبه مى‌كنم، در حالى كه اگر كسى به ميهمانى و ضيافت الهى مى‌رود بايد اوّل خود را شست‌وشو دهد و لباس تميز بر تن كند، آن‌گاه در ميهمانى آن شخص بزرگ قدم بگذارد، نه اينكه با لباس آلوده در آن شركت جويد.

از عالم بزرگوار، شيخ بهايى نقل شده است كه مردى بود به نام «توبه» كه غالباً به محاسبه نفس مى‌پرداخت. روزى در شصت سالگى وقتى گذشته عمر خود را محاسبه كرد ديد كه مجموع ايّام عمرش 21500 روز است. گفت: اى واى بر من، اگر در ازاى هر روز يك گناه بيشتر نكرده باشم بيش از بيست و يك هزار گناه كرده‌ام، آيا مى‌خواهم خدا را با بيست و يك هزار گناه ملاقات كنم؟ در اين هنگام صيحه‌اى زد و بر زمين افتاد و جان به جان‌آفرين تسليم كرد.⁽¹⁾

راه رهايى از شبهات و شهوات

16

عَن ابى هُرَيرَةٍ قالَ قالَ رَسولُ‌اللّهِ صلى الله عليه و آله: انَّما يُؤتى النّاسُ يَومَ القِيامَةِ عَن احدى مِن ثَلاثٍ: امّا مِن شُبهَةٍ فِى الدّينِ ارتَكَبوها او شَهوَةٍ لِلَذَّةٍ آثَرُوها او عَصَبيَّةِ لَحمَةٍ اعمَلُوها. فَإذا لاحَت لَكُم شُبهَةٌ فِى الدّينِ فاجْلُوها بِاليَقينِ وَاذا عُرِضَت لَكُم شَهوَةٌ فَاقمَعوها بِالزُّهدِ وَاذا عَنَّت لَكُم غَضبَةٌ فَأدُّوها بِالعَفوِ إنَّهُ يُنادي مُنادٍ يَومَ القِيامَةِ مَن كانَ لَهُ عَلَى اللّهِ أجرٌ فَليَقُم فَلا يَقومُ الَّا العافونَ ألَم تَسمَعوا قَولَهُ تَعالى فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى‌اللَّهِ.

از ابوهريره روايت شده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: روز قيامت كه فرا مى‌رسد مردم به يكى از سه كار مؤاخذه مى‌شوند (و به جهنّم مى‌روند): يا به سبب شبهاتى كه در دين مرتكب شده‌اند، يا شهوتى كه در آن فرو رفته‌اند، يا تعصّباتى كه به آنها عمل كرده‌اند. بنابراين اگر در دين براى شما شبهه‌اى پيش آمد آن را با يقين روشن كنيد. اگر شهوت سراغتان آمد با زهد آن را سركوب و ريشه‌كن كنيد و اگر خشمگين شديد درگذريد، زيرا روز قيامت منادى ندا مى‌دهد كه هر كس نزد خدا اجرى دارد برخيزد و در اينجا فقط كسانى برمى‌خيزند كه بخشوده‌اند آيا نشنيده‌ايد كه خداوند فرمود: هر كس درگذرد و اصلاح كند، مزدش بر خداست.

بحارالانوار، ج 77، ص 180

نور هدايت

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در اين حديث راه رهايى از شهوات و شبهات را بيان

مى‌فرمايد كه شبهات را با يقين روشن سازيد و شهوات را با زهد ريشه‌كن كنيد.

امّا آتش تعصّبات را- هر نوع تعصّبى باشد- با نيروى عفو فرو بنشانيد، چرا كه مردم به سبب همين عوامل وارد جهنّم مى‌شوند. البتّه عدّه‌اى در مقابل برخى عوامل گناه مصونيّت دارند و به‌سوى آنها كشيده نمى‌شوند. مثلًا بسيار بعيد است كه يك روحانى- پناه بر خدا- شراب بنوشد يا قِمار كند، ولى بر عكس جوانى كه در محيط آلوده‌اى قرار دارد خيلى زود به سوى آنها جلب مى‌شود. يا اينكه اهل علم زود به شبهات كشيده مى‌شوند، در حالى كه در مورد مردم عادى چنين نيست. گاهى كه مى‌خواهد چيزى را اثبات كند در آيات و روايات كاوش مى‌كند متشابهات را پيدا مى‌كند و به آن تمسّك مى‌جويد. پيش‌داورى مى‌كند، استدلال‌هايى مى‌آورد كه از خانه عنكبوت سست‌تر است، در حالى كه اوّل بايد ببينيم خدا و پيامبر چه مى‌گويند و خود را شاگرد قرآن بدانيم، نه استاد قرآن. لذا حضرت صلى الله عليه و آله فرمود: سرچشمه جهنّم سه چيز است: شبهات؛ تعصّبات؛ شهوات.

«تعصّب» و «عصبيّت» در اصل از مادّه «عَصَب» به‌معناى پى‌هايى است كه مفاصل را به هم ارتباط مى‌دهد، سپس هرگونه ارتباط و پيوستگى را تعصّب و عصبيّت ناميده‌اند، امّا معمولًا اين واژه در مفهوم افراطى و مذموم آن به كار مى‌رود.

در روايات اسلامى «تعصّب» به‌عنوان يك اخلاق مذموم به شدّت نكوهش شده است. در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم كه فرمود:

مَن كانَ فى قَلبِهِ حَبَّةٌ مِن خَردَلٍ مِن عَصَبِيَّةٍ بَعَثَهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ مَعَ اعرابِ الجاهِلِيَّةِ

: «كسى كه در قلبش به‌اندازه دانه خردلى عصبيّت داشته باشد خداوند روز قيامت او را با اعراب جاهليّت محشور مى‌كند».⁽¹⁾در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود:

مَن تَعَصَّبَ او تُعُصّبَ لَهُ فَقَد خَلَعَ رِبقَةَ الإيمانِ مِن عُنُقِهِ

: «هر كه تعصّب به خرج دهد يا براى او تعصّب

داشته باشند، پيوند ايمان را از گردن خويش برداشته است».⁽¹⁾از روايات اسلامى استفاده مى‌شود كه ابليس نخستين متعصّب بود.

امام على عليه السلام در خطبه قاصعه (192) نهج البلاغه درباره تعصّب بياناتى دارند، از جمله مى‌فرمايد:

امّا ابليسُ فَتَعَصَّبَ عَلى آدَمَ لِاصلِهِ وَ طَعَنَ عَلَيهِ في خِلقَتِهِ فَقالَ انَا نارِىٌّ وَ انتَ طينِىٌ

: «ابليس در برابر آدم به خاطر اصل و اساس خويش تعصّب ورزيد و آدم را مورد طعن قرار داد و گفت: من از آتشم و تو از خاك».

سپس حضرت مى‌افزايد:

فَإن كانَ لابُدَّ مِن العَصَبِيَّةِ فَليَكُن تَعَصُّبُكُم لِمَكارِمِ الخِصالِ وَمَحامِدِ الأفعالِ وَمَحاسِنِ الامورِ

: «اگر قرار است تعصّبى داشته باشيد اين تعصّب شما بايد به‌سبب اخلاق پسنديده، افعال نيك وكارهاى خوب باشد».

ضمناً از اين حديث به‌خوبى روشن مى‌شود كه ايستادگى سرسختانه براى طرفدارى از واقعيّت نه‌تنها تعصّب مذموم نيست، بلكه مى‌تواند خلأ روحى انسان را در پيوندهاى نادرست جاهلى پر كند.

بعد پيامبر صلى الله عليه و آله در ذيل حديث فرمود: «روز قيامت منادى صدا مى‌زند هر كه اجرى بر خداوند دارد بلند شود، تنها كسانى بلند مى‌شوند كه هنگام غضب، گذشت مى‌كنند و از برادر دينى خود درمى‌گذرند». بعد حضرت صلى الله عليه و آله گويى در جواب اين سؤال كه چرا اينها بر خدا حقّى دارند؟ فرمود: «آيا اين آيه را نشنيده‌ايد كه هر كه عفو و اصلاح كند پس اجرش بر خداست».

ما هم بايد سعى كنيم كه در بين مسلمانان الفت برقرار كنيم. خدايا، تو به ما گفتى عفو كنيد، ولى تو بيشتر سزاوار عفو كردن هستى؛ ما بر خودمان ظلم كرده‌ايم، بر ما ببخشاى.

فرار از مرگ

17

قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: مَن عَدَّ غَداً مِن اجَلِهِ فَقَد اساءَ صُحبَةَ المَوتِ.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: هر كه فردا را جزءِ عمر خود بشمارد از مرگ ناخشنود است.

تحف العقول، ص 49

نور هدايت

پيامبر صلى الله عليه و آله در اين حديث بيان مى‌دارد كه انسان نبايد فردا را جزءِ عمر خود حساب كند و براى آن برنامه‌ريزى كند، زيرا اين آرزو به اين معناست كه از مرگ ناخشنود است و همين نارضايتى از مرگ، سبب غفلت در زندگى دنياست.

معمولًا اغلب مردم از مرگ مى‌ترسند و تنها گروهى اندك بر چهره مرگ لبخند مى‌زنند و آن را در آغوش مى‌فشارند.

امّا چرا مرگ و مظاهر آن و حتّى نام آن براى گروهى رنج‌آور است؟

دليل عمده اين است كه به زندگى پس از مرگ ايمان ندارند، يا اگر ايمان دارند اين ايمان به صورت باورى عميق درنيامده و بر افكار و عواطف آنها حاكم نشده است.

وحشت انسان از فنا و نيستى طبيعى است. انسان از تاريكى شب مى‌ترسد زيرا ظلمت، نيستىِ نور است و گاه از مرده مى‌ترسد، زيرا آن‌هم در مسير فنا قرار گرفته است. امّا اگر انسان با تمام وجودش باور كند كه دنيا زندان مؤمن و بهشت

كافر است، چنانكه در حديث آمده است:

الدُّنيا سِجنُ المؤمِنِ وَ جَنَّةُ الكافِرِ.⁽¹⁾

و اگر باور كند كه اين جسم خاكى قفسى است براى مرغ روح او كه وقتى اين قفس شكست آزاد مى‌شود و به هواى كوى دوست پر و بال مى‌زند، مسلّماً در آرزوى آن دم است كه از اين چهره پرده برفكنَد. آرى اگر ديدگاه انسان درباره مرگ چنين باشد هرگز از آن وحشت نمى‌كند، در عين اينكه زندگى را براى پيمودن مسير تكامل خواهان است.

لذا در تاريخ عاشورا مى‌خوانيم كه هرقدر حلقه دشمن تنگ‌تر و فشار بر حسين عليه السلام و يارانش بيشتر مى‌شد چهره‌هايشان برافروخته‌تر و شكوفاتر مى‌گشت و حتّى پيرمردان اصحابش صبح عاشورا خندان بودند. وقتى از آنها سؤال مى‌شد مى‌گفتند: براى اينكه ساعاتى ديگر شربت شهادت مى‌نوشيم و حورالعين را در آغوش مى‌گيريم.

علّت ديگر ترس از مرگ، دلبستگى بيش از حد به دنياست، زيرا مرگ ميان او و محبوبش جدايى مى‌افكنَد و دل كندن از آن‌همه امكاناتى كه براى زندگى مرفّه و پرعيش و نوش فراهم ساخته، براى او دشوار است.

عامل سوم، خالى بودن ستون حسنات و پر بودن ستون سيّئات نامه عمل است. در حديثى مى‌خوانيم كه كسى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد: اى رسول خدا، چرا مرگ را دوست ندارم؟

فرمود: آيا ثروتى دارى؟

گفت: آرى.

فرمود: چيزى از آن را پيش از خود فرستاده‌اى؟

گفت: نه.

فرمود: به همين دليل است كه مرگ را دوست ندارى، چون نامه اعمالت از

حسنات خالى است.⁽¹⁾اصولًا از جمله مسائل بسيار مهمّى كه خداپرستان را از مادّى‌ها جدا مى‌سازد بينش آنان در مورد مرگ است. موحّدان مرگ را تولّدى دوباره مى‌دانند و آن را آغاز حياتى جديد مى‌شمارند و از نظر آنان مرگ جز انتقال از خانه‌اى به خانه ديگر نيست كه از قفس دنيا آزاد مى‌شوند و به جهان وسيع آخرت گام مى‌نهند، ولى مادّى‌ها مرگ را پايان همه چيز مى‌دانند و ازاين‌رو حاضر نيستند خود را قربانى ارزش‌هاى بزرگ كنند مگر تحت فشار قرار گيرند، امّا خداپرستان از كشتن و كشته شدن در راه خدا باكى ندارند، ايثار مى‌كنند، از جان و مال مايه مى‌گذارند و فقط از خدا مى‌ترسند.

از همين جاست كه درمى‌يابيم تا چه اندازه ايمان به معاد در تكامل انسان مؤثّر است. هيچ ايمان و عقيده‌اى بعد از توحيد به‌اندازه معاد در تكوين شخصيّت انسان دخالت ندارد و همه انبيا مبعوث شدند تا به اين دو مطلب دعوت كنند.

بى‌جهت نيست كه به ما سفارش كرده‌اند بسيار به ياد معاد باشيم. اين حكايت را شايد شنيده باشيد كه كسى در تعريف حضرت آيةاللّه العظمى بروجردى رحمه الله مى‌گفت ايشان قيامت را باور كرده است. در ابتدا اين سخن خنده‌آور است مگر مى‌شود مسلمانى مانند آيةاللّه العظمى بروجردى رحمه الله به معاد اعتقاد نداشته باشد؟

امّا بايد دقيق‌تر شد و به عمق اين كلام بلند رسيد، زيرا منظور آن باورى است كه در زندگى بازتاب داشته باشد، باورى كه مبدأ حركت و تلاش براى كسب رضايت الهى باشد، نه باورى كه هيچ اثرى در روح و جان آدمى نگذارد.

در مورد قيامت مسائل بسيار مهمّى وجود دارد و به همين جهت بايد در سخنرانى‌ها، نوشته‌ها، كلاس‌هاى تربيتى روى مسأله قيامت تأكيد ورزيد.

مسلمانى كه به باورهاى دينى اعتقاد راسخ دارد و زندگى دنيا را پل و مقدّمه‌اى براى آخرت مى‌داند، براى ساختن خودش بر روى مسأله معاد زياد تكيه مى‌كند.

شايد يكى از دلايلى كه ما در شبانه‌روز ده مرتبه جمله

مَالِكِ يَوْمِ الدّين

را تكرار مى‌كنيم اين باشد كه «يوم الدّين» (روز قيامت) را فراموش نكنيم. وقتى فراموش نكرديم همه چيز در ما زنده مى‌شود.

مختصر اينكه بسا كسانى در اعتقاد، الهى‌اند، امّا در برخورد با معاد مادّى. به عبارت ديگر، به مبدأ و معاد ايمان دارند، امّا در عمل از مرگ مى‌ترسند. گويى مرگ را پايان همه چيز مى‌دانند. اين تضاد بين عقيده و عمل واقعاً فاجعه است. ما وقتى عملًا به روز قيامت باور نداشته باشيم ايثار نمى‌كنيم. ما با رفتار و كردارمان نشان مى‌دهيم كه به آيه « «وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللَّهِ امْوَاتًا بَلْ احْيَاءٌ عِنْدَ رَبّهِمْ يُرْزَقُونَ»؛ هرگز گمان مبريد كسانى كه در راه خدا كشته شدند مرده‌اند، بلكه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزى داده مى‌شوند»⁽¹⁾ايمان نداريم. چنان به اين زندگى چسبيده‌ايم و بر گرد هوى‌و هوس مى‌چرخيم كه از قيامت غافل شده‌ايم.

مطابق اين حديث، كسى كه به قيامت ايمان دارد هميشه آماده است. فردا را به‌طور قطع جزءِ عمرش حساب نمى‌كند، بلكه برعكس احتمال مى‌دهد كه فردا روز مرگ او باشد. لذا حساب‌ها را صاف و خود را مهيّاى استقبال از مرگ مى‌كند.

مرگ اگر مرد است گو نزد من آى‌تا در آغوش بگيرم تنگ‌تنگ

من از او جانى ستانم جاودان‌او ز من دلقى ستاند رنگ‌رنگ

در آيات قرآن آمده است كه مردم در روز قيامت، يا در مرحله جان دادن، تقاضاى بازگشت مى‌كنند. « «حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبّ ارْجِعُونِ* لَعَلّى أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَ مِنْ وَرَاءِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ»؛ هنگامى كه مرگ يكى از آنان فرا رسد، مى‌گويد: پروردگارا، مرا بازگردانيد- شايد در آنچه ترك كردم (و كوتاهى كردم) عمل صالحى انجام دهم، (ولى به او مى‌گويند:) چنين نيست اين سخنى است كه او به زبان مى‌گويد (و اگر بازگردد

همان راه را ادامه مى‌دهد) و در پى (مرگ) آنان برزخى است تا روزى كه برانگيخته شوند».⁽¹⁾در همه اين موارد، قرآن يا به صراحت يا به كنايه، جواب «كَلّا» (هرگز) داده است. قانون تكامل اجازه بازگشت نمى‌دهد. مگر جنينى كه از مادر متولّد شد ممكن است بار ديگر به رحم مادر بازگردد؟ از نظر سير تكاملى بشر محال است، خواه كامل متولّد شده باشد يا ناقص. وقتى مسأله چنين است آيا نبايد در آن دقّت بيشترى كرد؟ آيا نبايد درباره آن سختگير باشيم و بيشتر درباره آن بينديشيم؟

ازاين‌رو بايد زياد به ياد معاد باشيم و روزى از ما نگذرد كه يادى از مرگ و معاد نكنيم. و اگر درست بينديشيم و بدان انديشه جامه عمل بپوشانيم، تمام وجودمان از نور و صفا پر مى‌شود.

عفو و گذشت

18

عَن ابى هُرَيرَةٍ قالَ: بَينا رَسولُ‌اللّهِ صلى الله عليه و آله جالِسٌ إذ رَأيناهُ ضاحِكاً حَتّى بَدَت ثَناياهُ، فَقُلنا: يا رَسولَ اللّه، مِمّا ضَحِكتَ؟ فَقالَ: رَجُلانِ مِن امَّتي جيئا بَينَ يَدَي رَبّي فَقالَ احَدُهُما يا رَبّ خُذ لي بِمَظلِمَتي مِن آخَرِ فَقالَ اللّهُ تَعالى

اعطِ اخاكَ مَظلِمَتَهُ. فَقالَ: يا رَبّ لَم يَبقَ مِن حَسَناتي شَي‌ءٌ. فَقالَ: يا رَبّ فَليَحمِل مِن اوزاري. ثُمَّ فاضَت عَينا رَسولِ‌اللّهِ صلى الله عليه و آله وَ قالَ: انَّ ذلِكَ اليَومَ لَيَومٌ تَحتاجُ النّاسُ فيهِ الى مَن يَحمِلُ عَنهُم أوزارَهُم. ثُمَّ قالَ اللّه تَعالى لِلطّالِبِ بِحَقّهِ: ارفَع بَصَرَكَ الَى الجَنَّةِ فَانظُر ماذا تَرى فَرَفَعَ رَأسَهُ فَرَأى ما اعجَبَهُ مِنَ‌الخَيرِ وَالنّعمَةِ. فَقال: يا رَبّ لِمَن هذا؟ فَقالَ: لِمَن اعطاني ثَمَنَهُ.

فَقالَ: يا رَبّ وَ مَن يَملِكُ ثَمَنَ ذلِكَ؟ فَقالَ: انتَ فَقالَ: كَيفَ بِذلِكَ؟ فَقالَ:

بِعَفوِكَ عَن اخيكَ. فَقالَ: قَد عَفَوْتُ. فَقالَ اللّهُ تَعالى فَخُذ بِيَدِ اخيكَ فَادخُلا الجَنَّةَ. فَقالَ رَسولُ‌اللّهِ صلى الله عليه و آله: «فَاتَّقُواللّهَ وَاصلِحُوا ذاتَ بَينِكُم.

از ابوهريره نقل شده است كه گفت: رسول خدا صلى الله عليه و آله نشسته بود كه ديديم خنديد به‌گونه‌اى كه دندان‌هاى پيشين او ظاهر شد. به حضرتش گفتيم: اى پيامبر خدا، از چه خنديديد؟ فرمود: دو مرد از امّتم را نزد خداوند تعالى آوردند. يكى از آن دو گفت: خدايا، حقّم را از ديگرى بگير.

خداى تعالى فرمود: حقّ برادرت را بپرداز. گفت: خدايا، چيزى از حسناتم باقى نمانده است كه بخواهم در مقابل ظلمى كه به اين شخص كرده‌ام به او بدهم.

مظلوم گفت: خدايا، پس گناهان مرا به دوش بكشد.

آن‌گاه چشمان رسول خدا صلى الله عليه و آله گريان شد و فرمود: آن روز روزى است كه مردم محتاجند به كسى كه گناهانشان را بر دوش بكشد. بعد حضرت فرمود: سپس خداوند تعالى به طالب حق فرمود: نگاهى به بهشت كن چه مى‌بينى؟ او سرش را بلند كرد نگاهى به بهشت افكند و آثارى از خير و نعمت ديد كه او را به شگفتى و تعجّب واداشت. مظلوم گفت: پروردگارا اينها از آنِ كيست؟

خداوند تعالى فرمود: اينها براى كسى است كه قيمتش را به من بدهد.

گفت: بار پروردگارا، چه كسى مالك قيمت آن است؟ فرمود: تو.

گفت: چگونه چنين چيزى ممكن است با اينكه پولى نپرداخته‌ام؟

خداوند فرمود: با گذشتى كه از برادر دينى‌ات مى‌توانى بكنى.

گفت: عفو كردم. آن‌گاه خداوند تبارك و تعالى فرمود: دست برادرت را بگير و داخل بهشت شويد. سپس رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: از خدا بترسيد و اختلاف بين خودتان را اصلاح كنيد.⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 77، ص 180

نور هدايت

در اين حديث دو نكته مهمّ است كه بايد به آنها توجّه كرد:

مثلًا در اينجا انسان بدهى دارد نمى‌پردازد، در قرآن كريم آمده است: « «يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَ لَابَنُونَ»؛ روزى كه مال و فرزندان سودى نمى‌بخشند»⁽²⁾، بايد از حسناتش بپردازد. اگر حسنات نداشت بايد گناهان طرف مقابل را قبول كند.

اين مسأله بسيار مهمّى است كه انسان هرقدر هم حسنات داشته باشد وقتى وارد عرصه قيامت شد تهيدست است. چه چيزى دارد كه به ديگرى بدهد، هراندازه هم كه گناهانش كم باشد در آنجا كه وارد مى‌شود زياد است. چگونه مى‌تواند بار گناهان ديگران را به دوش بكشد؟ لذا بايد در همين دنيا تصفيه حساب‌ها را انجام بدهد و بدهكارى‌هاى خود را بپردازد. اگر- خداى ناكرده- آبروى كسى را ريخته است حلّيّت بطلبد و تلافى كند، چرا كه مهم‌تر از مال مسلمان، آبروى اوست. در عبارتى مى‌خوانيم: «

إِنَّ ارْبَى‌الرّبا عِرضُ الرَّجُلِ المُسلِمِ

؛ بدترين ربا آبروى مسلمان است كه بى‌جهت ريخته شود».⁽¹⁾وقتى در اين دنيا آبروى كسى را ريخت و جبران نكرد در آن دنيا بايد از حسناتش بپردازد و اگر نداشت، گناهان طرف مقابل را بپذيرد. هم بار سنگين خويش را به دوش مى‌كشد و هم بار سنگين ديگران را. در قرآن مى‌خوانيم: « «وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيمَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ»؛ آنها بار سنگين (گناهان) خويش را بر دوش مى‌كشند و (همچنين) بارهاى سنگين ديگرى را اضافه بر بارهاى سنگين خود؛ و روز قيامت به‌يقين از دروغ‌هايى كه به خدا مى‌بستند، سؤال خواهند شد».⁽²⁾2. مقام عفو است كه چقدر گذشت‌كنندگان مقام دارند. در حديث آمده كه «

ثَمَنُ الْجَنَّةِ الْعَفْوُ

؛ بهاى بهشت، گذشت است». براى انسان افتخار نيست كه اگر بدى از كسى ديد در سينه نگاه دارد تا روزى انتقام بگيرد، زيرا انتقام كار حيوانات است. برخى انتقام را دليل شجاعت مى‌دانند و معتقدند اگر كسى ضربه‌اى به تو زد بايد ضربه محكم‌ترى به او بزنى، در حالى كه اگر او ضربه‌اى زد و تو بخشيدى اين دليل شجاعت و تسلّط بر نفس است. افراد كينه‌جو و انتقامجو موفّق نيستند.

در اين موارد نه‌تنها بايد عفو كرد، بلكه بالاتر از اين بايد اختلاف مؤمنان را از بين

برد و اگر مى‌توانى جامعه را به جامعه‌اى با گذشت تبديل كن نه انتقامجو. اگر اين خصيصه در جامعه به وجود نيايد تضادها، درگيرى‌ها روز به روز بيشتر و جامعه به تفرقه و پراكندگى كشيده مى‌شود، چرا كه چنين مسائلى هرگز پايان نخواهد پذيرفت و تنها نقطه پايان آن، گذشت است.

صفات اولياى الهى

19

عَن انَسِ بنِ مالِكٍ قالَ قالوا: يا رَسولَ اللّهِ مَن اولياءُ اللّهِ الّذينَ لا خَوفٌ عَلَيهِم وَ لا هُم يَحزَنونَ؟ فَقالَ: الَّذينَ نَظَروا الى باطِنِ الدُّنيا حينَ نَظَرَ النّاسُ الى ظاهِرِها فَاهتَمُّوا بِآجِلِها حينَ اهتَمَّ النّاسُ بِعاجِلِها فَاماتوا مِنها ما خَشَوْا ان يُميتَهُم وَ تَرَكوا مِنها ما عَلِمُوا ان سَيَترُكَهُم فَما عَرَضَ لَهُم مِنها عارِضٌ الّا رَفَضُوهُ وَ لا خادَعُهُم مِن رِفعَتِها خادِعٌ الّا وَضَعُوهُ خَلُقَتِ الدُّنيا عِندَهُم فَما يُجَدّدونَها وَخَرِبَت بَينَهُم فَما يَعمُرونَها وَماتَت فى صُدورِهِم فَما يُحِبُّونَها بَل يَهدِمونَها فَيَبنونَ بِها آخِرَتَهُم وَيَبيعونَها فَيَشتَرونَ بِها ما يَبقى لَهُم. نَظَروا الى اهلِها صَرعى قَد حَلَّت بِهِمُ المَثُلاتُ فَما يَرَوْنَ اماناً دُونَ ما يَرْجونَ وَ لا خَوفاً دُونَ ما يَحذَرُونَ.

انس بن مالك روايت كرده است كه به پيامبر صلى الله عليه و آله گفتند: اى رسول خدا، دوستان خدا كه نه ترسى دارند و نه غمگين مى‌شوند كيانند؟ فرمود: كسانى‌اند كه وقتى مردم به ظاهر دنيا مى‌نگرند (و بدان توجّه دارند)، باطن آن را مى‌بينند، ازاين‌رو هنگامى كه مردم براى دو روزه دنيا مى‌كوشند، تلاش آنان براى آخرت و آينده است. پس (علاقه به) دنيا را مى‌ميرانند براى اينكه مى‌ترسند دنيا (جان قدسى و ملكوتى) آنان را تباه كند و بميراند (به جاى آنكه دنيا آنان را بشكند، آنان دنيا را خرد مى‌سازند و مى‌شكنند). دنيا را رها مى‌كنند چون مى‌دانند به‌زودى دنيا تركشان مى‌كند. تمام زرق‌و برق‌هاى دنيا را رد مى‌كنند (و اسير آن نمى‌شوند).

فراز و نشيب‌هاى دنيا آنان را نمى‌فريبد، بلكه آن بلندى‌ها را به پايين مى‌كشند.

در نظر آنان دنيا كهنه و ويران شده و لذا به نوسازى و آبادانى آن نمى‌پردازند.

عشق به دنيا در سينه‌هايشان مرده است. لذا آن را دوست ندارند، بلكه آنان دنيا را ويران مى‌كنند آن‌گاه بر اين ويرانه‌ها خانه ابدى را مى‌سازند. دنياى گذرا را مى‌فروشند و جهان باقى و پايدار را مى‌خرند. وقتى به دنياپرستان مى‌نگرند گويا (مى‌بينند كه) اينان بر روى خاك افتاده‌اند و به عذاب الهى گرفتار آمده‌اند. هيچ امنيّت و امانى در اين دنيا نمى‌بينند و فقط به خدا و سراى آخرت دل بسته‌اند و فقط از عذاب و خشم الهى مى‌ترسند.

بحارالانوار، ج 77، ص 181

نور هدايت

سؤال بسيار مهمّى در حديث آمده است كه بايد درباره آن تأمّل كرد.

فرق خوف و غم در اين است كه معمولًا خوف نسبت به آينده است و غم نسبت به گذشته. پرسيدند: اولياى الهى كه از آينده نمى‌ترسند و غم گذشته هم نمى‌خورند كيانند؟ حضرت در پاسخ فرمود: اينان كسانى‌اند كه وقتى مردم به ظاهر دنيا مى‌نگرند آنان نگران آينده هستند. يعنى به آخرت اهمّيّت مى‌دهند.

يكى ديگر از نشانه‌هاى اولياى الهى آن است كه بر دنيا پيروز مى‌شوند و دنيا نمى‌تواند آنان را بشكند.

ديگر اينكه پيش از آنكه دنيا تركشان كند از دنيا دست برمى‌دارند. به عبارت ديگر، پيش‌دستى مى‌كنند و اسير دنيا نمى‌شوند و زرق‌وبرق دنيا را رها مى‌كنند.

فراز و نشيب‌هاى دنيا آنان را نمى‌فريبد، بلكه آن بلندى‌ها را به پايين مى‌كشند.

دنيا در نظرشان كهنه شده و به آبادانى آن نمى‌پردازند. عشق به دنيا در سينه‌هايشان مرده است. آنان دنيا را ويران مى‌كنند، آن‌گاه بر اين ويرانه‌ها خانه ابدى را بنا مى‌كنند. دنياى گذرا را مى‌فروشند و جهان باقى را مى‌خرند. وقتى به دنياپرستان مى‌نگرند گويا اينان روى خاك افتاده‌اند و به عذاب الهى گرفتار

آمده‌اند. هيچ امنيّت و امانى در اين دنيا نمى‌بينند و فقط به خدا و سراى آخرت دل بسته‌اند. از هيچ چيز نمى‌ترسند، مگر از عذاب و خشم الهى.

توضيح اينكه: دوستان خدا نشانه‌هايى دارند كه يكى از نشانه‌هاى مردان خدا در برابر دنياپرستان، باطن‌نگرى است. قرآن كريم درباره دنياپرستان مى‌فرمايد:

« «يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ عَنِ‌الْأَخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ»؛ آنها فقط ظاهرى از زندگى دنيا را مى‌دانند و از آخرت (و پايان كار) غافلند».⁽¹⁾اينان اگر چيزى بخشيدند با حساب رياضى مى‌سنجند كه آرى ضرر كرديم، از سرمايه ما كم شد⁽²⁾، امّا درون‌بينان به‌گونه‌اى ديگر مى‌انديشند. در قرآن مى‌خوانيم: « «مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِى كُلّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ»؛ كسانى كه اموال خود را در راه خدا انفاق مى‌كنند، همانند بذرى هستند كه هفت خوشه بروياند كه در هر خوشه يك‌صد دانه باشد و خداوند آن را براى هر كس بخواهد (و شايستگى داشته باشد) دو يا چند برابر مى‌كند و لطف خدا گسترده و او دانا (بر هر چيزى) است».⁽³⁾اهل ظاهر مى‌گويند اگر ربا بخوريم سرمايه‌مان زياد مى‌شود، امّا باطن‌نگران مى‌گويند نه‌تنها زياد نمى‌شود، بلكه كم مى‌شود. قرآن تعبير جالبى دارد مى‌فرمايد: « «يَمْحَقُ اللَّهُ الرّبَوا وَ يُرْبِى‌الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَايُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ»؛ خداوند ربا را نابود مى‌كند و صدقات را افزايش مى‌دهد و خداوند هيچ ناسپاس گناهكارى را دوست نمى‌دارد».⁽⁴⁾وقتى انسان به دقّت مى‌نگرد درمى‌يابد جامعه‌اى كه در آن ربا باشد سرانجام

به فقر و فلاكت و ناامنى دچار مى‌شود، امّا در مقابل جامعه‌اى كه در آن تعاون و انفاق باشد جامعه‌اى موفّق و سربلند است.

پيش از انقلاب ايّام حج روزنامه‌ها پر مى‌شد از اينكه چرا اين‌همه ارز از مملكت بيرون مى‌بريد؟ چرا به عرب‌ها مى‌دهيد؟ امّا چون آنان به‌ظاهر مى‌نگريستند درك نمى‌كردند كه در مقابل اين چند هزار دلارى كه خرج مى‌شود چه سرمايه معنوى بزرگى حاجى با خود وارد كشور مى‌كند. حج، عظمت اسلام است و وحدت و عزّت مسلمانان را به همراه دارد. چه قلب‌هايى كه با رفتن به آنجا پاك مى‌شوند و صفا مى‌يابند.

مى‌بينيد مردم براى زندگى دو روزه دنياى خود چه زحماتى مى‌كشند، رنج‌هايى كه معلوم نيست بتوانند از آن بهره ببرند. كسى در تهران خانه‌اى ساخته بود كه فقط يك سال و نيم در آن نقّاشى مى‌كردند، امّا آن بيچاره بهره‌اى از خانه نبُرد و بعد مراسم چهلم او را در آن گرفتند. براى دنيايى كه مى‌خواهد چهار روز در آن زندگى كند اين‌همه دوندگى مى‌كند، ولى براى آن زندگانى اخروى زحمتى نمى‌كشد و اصلًا به فكر آن نيست.

اين حديث مجموعه‌اى است از صفات اولياى الهى كه اگر بخواهيد آن را جمع‌بندى كنيد در سه بند خلاصه مى‌شود:

ما مى‌بينيم خداوند كسانى را به مقام‌هاى رفيعى رسانده است. اين مقام‌ها را از كجا به دست آورده‌اند؟ دقّت مى‌كنيم درمى‌يابيم كه از عمر خود بهره صحيح

و خوبى مى‌برند و از اين خاك به افلاك پرواز مى‌كنند و از فرش به عرش مى‌رسند. حضرت اميرمؤمنان علىّ بن ابى‌طالب عليه السلام در روز خندق ضربه‌اى زد كه از عبادت جنّ و انس تا دامنه قيامت برتر است:

ضَربَةُ عَلِىّ فى يَومِ الخَندَقِ افضَلُ مِن عِبادَةِ الثَّقَلَينِ

، چرا كه در آن روز تمام ايمان در مقابل تمام كفر قرار گرفت. در عبارتى آمده است:

بَرَزَ الايمانُ كُلُّهُ الَى الشّركِ كُلّهِ.⁽¹⁾

و اگر عمرو بن عبدود پيروز مى‌شد اسلام از بين مى‌رفت. بنابراين جاى تعجّب نيست كه ضربه على عليه السلام برتر از عبادت جنّ و انس است.

اگر خوب به اين مسائل بينديشيم كه گاهى در يك نيم‌روز مى‌توان فتح‌الفتوح و كارى چون شهيدان كربلا كرد، آن‌وقت قدر سرمايه گرانبهاى عمر را مى‌دانيم و همچون اولياى الهى كه در قرآن هم از آنان بحث شده است، دنيا را هدف قرار نمى‌دهيم.

عبرت از سرنوشت گذشتگان

20

عَن ابى هُرَيرَةِ قالَ: سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ: انَّما انتُم خَلَفُ ماضينَ وَبَقِيَّةُ مُتِقَدّمينَ كانوا اكبَرَ مِنكُم بَسطَةً وَ اعظَمَ سَطوَةً فَازعِجوا عَنها اسكَنَ ما كانوا الَيها

(وَ غَدَرَت بِهِم

) وَ اخرِجوا مِنها اوثَقَ ما كانوا بِها فَلَم يَمنَعهُم قُوَّةُ عَشيرَةٍ وَ لا قُبِلَ مِنهُم بَذلُ فِديَةٍ فَارحِلوا انفُسَكُم بِزادٍ مُبَلّغٍ قَبلَ ان تُؤخَذوا عَلى فَجأَةٍ وَ قَد غَفَلتُم عَنِ الإستِعدادِ.

از ابوهريره روايت شده كه گفت از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود: شما بازمانده پيشينيان و جانشين گذشتگان هستيد، پيش از شمااقوامى قوى‌تر و نيرومندتر بودند، پس خداوند آنان را در حالى كه در نهايت آرامش و آسايش بودند و به دنيا كمال اطمينان داشتند به جهان آخرت برد و (اين در حالى بود كه) نيرومندى قوم و قبيله نتوانست مانع رفتنشان شود و (براى اينكه در دنيا بمانند) از آنان پولى و- به‌طور كلّى- فديه‌اى پذيرفته نشد. پس قبل از اينكه بدون آمادگى و در حال غفلت به‌طور ناگهانى شما را از دنيا ببرند، خودتان توشه فراوان (كه براى شما در آن جهان كافى باشد) برداريد و آماده رفتن شويد.

بحارالانوار، ج 77، ص 181

نور هدايت

حديث ناظر به توجّه به تاريخ گذشتگان است كه قرآن كريم نيز بر آن تأكيد

بسيار دارد و در آيات متعدّد بدان اشاره كرده است. مى‌گويد: اقوامى در گذشته بودند كه بر شما از نظر مال و فرزندان و قدرت برترى داشتند و هرگز نيروى آنان باعث نشد كه ملك الموت به آنان مهلت بدهد. بترسيد كه شما نيز به همان سرنوشت گرفتار شويد و ناگهان سقوط كنيد.

تاريخ يكى از منابع ششگانه معرفت است. ما نخستين قومى نيستيم كه بر روى زمين زندگى مى‌كنيم. پيش از ما هم اقوامى آثارى از خود به يادگار گذارده‌اند. اين آثار به‌جا مانده بر دو گونه است: آثار تدوينى و آثار تكوينى.

آثار تدوينى همين كتاب‌هاى تاريخى است. وقتى انسان در آنها سرنوشت اقوام را مطالعه مى‌كند خيلى خوب مى‌تواند عبرت بگيرد.

آثار تكوينى همين شهرهاى ويران شده آنهاست كه قرآن به آن اشاره مى‌كند و مى‌گويد: در مسيرتان به شام كه مى‌رويد ويرانه‌هاى شهرهاى قوم لوط، عاد، ثمود و امثال اينها پيداست. چرا پيام اين ويرانه‌ها را نمى‌شنويد؟ چرا عبرت نمى‌گيريد؟ وقتى از كنار گورستان مى‌گذريد چرا به فرياد مردگان توجّه نمى‌كنيد؟ كاخ‌هاى شاهان و قدرتمندان را ببينيد كه ويران شده‌اند. به آثار فراعنه نگاه كنيد. اهرامى كه از ميليون‌ها سنگ ساخته شد- و حدود ده بيست سال طول كشيد- و هزاران كارگر زحمت كشيدند تا آن را بسازند و هنوز كسى نتوانسته توضيح بدهد كه چگونه اين سنگ‌ها را تهيّه كرده‌اند، زيرا در آن منطقه كه اهرام تهيّه شده است تا هزار كيلومترى آن، كوه بزرگى نيست كه ممكن باشد از آن سنگ تهيّه كرد. همه اينها را به عنوان قبر براى فرعون ساخته‌اند. اينها خودش درس است. آيا با آن‌همه قدرت و يال و كوپال توانستند خود را زنده نگاه دارند و جلوى مرگ را بگيرند؟

درس‌هاى عبرت فراوان است. همين شاه منحوس، محمّدرضا پهلوى، در سقف كاخش دو دستگاه برقى تعبيه شده بود كه اگر شب هوس مى‌كرد آسمان را ببيند با كليدى سقف باز مى‌شد و تازه اين جزئى از امكانات مادّى بود كه براى

خود فراهم كرده بودند. اينها به كجا رسيدند؟ مگر نه اين است كه سرانجام در دل خاك خانه كردند.

انبيا و اولياى الهى كه گل سرسبد هستى بودند از اين دنيا رخت بربستند تا چه رسد به ديگران. لذا رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: بترسيد از اينكه شما را به‌سوى آخرت حركت دهند، در حالى كه شما آماده مرگ نباشيد. آمادگى براى مرگ همان توبه است. يعنى بايد دل و جان را از گناهان شست‌وشو داد تا آماده ديدار مرگ باشد.

سفر آخرت و ياد مرگ

21

عَن سالِمِ بنِ عَبدِاللّهِ عَن ابنِ عُمَرَ قالَ قالَ لي رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: كُن فى الدُّنيا كَأنَّكَ غَريبٌ وَ عابِرُ سَبيلٍ وَاعدُد نَفسَكَ فِى المَوتى وَاذا اصبَحتَ لا تُحَدّث نَفسَكَ بِالمَساءِ وَاذا امسَيتَ فَلا تُحَدّث نَفسَكَ بِالصَّباحِ وَخُذ مِن صِحَّتِكَ لِسُقمِكَ وَمِن شَبابِكَ لِهَرَمِكَ وَمِن حَياتِكَ لِوَفاتِكَ فَانَّكَ لا تَدري ما إسمُكَ غَداً.

سالم بن عبداللّه از ابن عمر روايت كرده كه پيامبر صلى الله عليه و آله به من فرمود: در دنيا مانند غريبان و رهگذران زندگى كن (و دنيا را منزلگاه موقّت بدان) و خودت را در شمار مردگان بشمار. صبح كه مى‌شود به زنده بودن تا غروب اميد مبند و شب نيز به زنده بودن تا صبح و از زمان سلامتى براى وقت بيمارى‌ات، از دوران جوانى براى پيرى‌ات و از زندگانى براى مرگت بهره‌بردارى كن، چرا كه نمى‌دانى فرداى قيامت جزءِ كدام گروه خواهى بود.

بحارالانوار، ج 77، ص 181

نور هدايت

اين حديث به موضوع بسيار مهمّ تربيتى ياد مرگ مى‌پردازد. در روايات به گذرا بودن دنيا و عدم اعتماد به زندگى دنيا زياد تكيه شده است. در عبارتى آمده است:

«حُبُّ الدُّنيا رَأسُ كُلّ خَطِيئَةٍ

؛ سرچشمه تمام گناهان، دوستى دنياست».⁽¹⁾

حبّ دنيا به سبب غفلت از ناپايدارى دنياست و اينكه شخص مى‌پندارد دنيا جاودانه است. و طبيعى است كه در اين صورت، دل كندن از آن سخت مى‌شود.

لذا يكى از بهترين راه‌هاى تربيت انسان و مبارزه با گناه، توجّه به مرگ است.⁽¹⁾

از امام سجّاد عليه السلام پرسيدند مرگ چيست؟ در پاسخ فرمود:« براى مؤمن مانند كندن لباس چركين و پرحشره و گشودن غُل و زنجيرهاى سنگين و تبديل آن به فاخرترين لباس‌ها و خوشبوترين عطرها و راهوارترين مركب‌ها و مناسب‌ترين منزل‌هاست. و براى كافر مانند كندن لباس فاخر و انتقال از منزل‌هاى مورد علاقه و تبديل آن به چرك‌ترين و خشن‌ترين لباس‌ها و وحشتناك‌ترين منزل‌ها و بزرگ‌ترين عذاب است».

و نيز هنگامى كه از امام محمّد بن على عليه السلام همين سؤال شد فرمود:« مرگ همان خوابى است كه هر شب به سراغ شما مى‌آيد، جز اينكه مدّتش طولانى است و انسان از آن تا روز قيامت بيدار نمى‌شود».

امام حسين عليه السلام در كربلا و روز عاشورا و هنگام شدّت گرفتن جنگ، تعبيرات لطيفى در مورد حقيقت مرگ به يارانش ارائه كرد فرمود:« شكيبايى كنيد اى فرزندان مردان بزرگوار، مرگ تنها پلى است كه شما را از ناراحتى‌ها و رنج‌ها به باغ‌هاى وسيع بهشت و نعمت‌هاى جاودان منتقل مى‌كند. كدام‌يك از شما از انتقال يافتن از زندان به قصر ناراحتيد؟ و امّا نسبت به دشمنان شما همانند اين است كه شخصى را از قصرى به زندان و عذاب منتقل كنند. پدرم از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل فرمود كه دنيا زندان مؤمن و بهشت كافر است و مرگ پل آنها به باغ‌هاى بهشت و پل اينها به جهنّم است.»( رجوع شود به: تفسير نمونه، ذيل آيه 19 سوره ق).

لذا انسان بايد بداند كه هر لحظه در معرض خطر است. مثلًا شما به همين قلبى كه خون را به اعضاى ديگر مى‌رساند دقّت كنيد، قلب جايگاه پخش خون است، امّا غذايش را از خون درون قلب نمى‌گيرد و در حقيقت براى خودش مساوات قائل است و خود را در رديف ديگر اعضاى بدن مى‌داند. وقتى خون را به رگ‌ها منتقل كرد يك رگ كوچكى است در كنار آن رگ بزرگ قلب كه از آنجا

به قلب برمى‌گردد و قلب را تغذيه مى‌كند. بنابراين قلب هم مانند ساير اعضا از يك رگ فرعى تغذيه مى‌شود. گاهى ديواره اين رگ فرعى باريك مى‌شود، يا لخته خونى- خون خيلى ساده لخته مى‌شود همين كه از رگ بيرون ريخت مادّه‌اى در آن هست كه خون را لخته مى‌كند و گاه اوضاع تركيب خون به هم مى‌خورد و در همان درون رگ لخته مى‌شود و آن‌هم لخته‌اى به‌اندازه يك ميلى‌متر- مجراى اين رگ را مى‌گيرد و خون به قلب نمى‌رسد. وقتى چنين شد بعد از دو دقيقه قلب از كار مى‌ايستد كه به آن ايست قلبى يا سكته قلبى مى‌گويند.

وقتى اينها را پزشكان متخصّص علم الاعضا (فيزيولوژى) بيان مى‌كنند انسان وحشت مى‌كند كه هر لحظه ممكن است بميرد و گاهى به خودش مشكوك و دچار وسواس مى‌شود. مثلًا اين مويرگ‌هايى كه از مغز مى‌گذرند بسيار نازك‌تر از برگ گل هستند كه اگر بر يكى از اين جداره‌ها فشار بيايد و تحمّل نكند و پاره شود خون روى مغز مى‌ريزد و ممكن است باعث مرگ انسان گردد.

يا انسان ممكن است بر اثر لقمه‌اى بميرد، چرا كه دستگاه تنفّس وقتى تكّه كوچكى از غذا يا چيز ديگر وارد آن شود با سرفه بيرون مى‌اندازد، امّا اگر مقدارى بزرگ‌تر باشد آنجا مى‌ماند و هيچ راهى جز مردن وجود ندارد. خلاصه مردن خيلى ساده است. حتّى همين سفرهايى كه مى‌كنيم بسيار خطرناك است، چون در حين رانندگى- حتّى اگر خودت هم رعايت كنى- ممكن است ديگرى رعايت نكند و به تو آسيبى برساند. وقتى انسان بداند كه زندگى اين‌قدر بى‌اعتبار است چرا انواع گناهان را مرتكب شود. ازاين‌روست كه به ياد مرگ بودن مى‌تواند ترمزى بسيار قوى باشد تا انسان گناه نكند.

لذا در روايات داريم كه «زيرك‌ترين شما كسى است كه به ياد مرگ باشد». باز در روايات داريم وقتى امام سجّاد عليه السلام در سوره حمد به جمله

مَالِكِ يَوْمِ الدّينِ

مى‌رسيد مرتّب تكرار مى‌كرد و به خود تذكّر مى‌داد. امام با آن مقام عفّت و عصمت چنين مى‌كرد، ما بايد با اين‌همه آلودگى و گناه چه كنيم؟ پس خوب است كه انسان همه روزه به ياد اين مسائل باشد.

هشدار و آمادگى

22

عَن ابنِ عَبّاسٍ قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فى بَعضِ خُطَبِهِ او مَواعِظِهِ: ايُّها النّاسُ لا يَشغَلَنَّكُم دُنياكُم عَن آخِرَتِكُم فَلا تُؤثِروا هَواكُم عَلى طاعَةِ رَبّكُم وَلا تَجعَلوا ايمانَكُم ذَريعَةً الى مَعاصيكُم وَ حاسِبوا انفُسَكُم قَبلَ ان تُحاسَبوا وَ مَهّدوا لَها قَبلَ ان تُعَذَّبوا وَتَزَوَّدوا لِلرَّحيلِ قَبلَ ان تُزعَجُوا.

ابن عبّاس از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت مى‌كند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در برخى خطبه‌ها يا مواعظش فرمود: اى مردم، دنيا شما را از آخرت باز ندارد پس هوى‌و هوس خودتان را بر طاعت الهى مقدّم نداريد و ايمانتان را وسيله‌اى براى ارتكاب گناهان قرار ندهيد. به محاسبه نفس خويش بپردازيد پيش از آنكه حسابرسى شويد و (وسايل سعادت را) براى قيامت آماده كنيد پيش از آنكه عذاب شويد و براى كوچ كردن توشه بيندوزيد پيش از آنكه به اجبار حركت داده شويد.

بحارالانوار، ج 77، ص 181

نور هدايت

در ابتداى حديث پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله هشدارى مى‌دهد و آن‌گاه پنج دستور صادر مى‌كند مى‌فرمايد: اى مردم، مراقب باشيد كه دنيا شما را به خود مشغول نسازد و از آخرت غافل نكند. اين هشدارى است از رهبر بزرگ انسانيّت كه دنيا را به راستى و درستى مى‌شناسد.

قرآن مى‌فرمايد: « «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَوةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِى‌الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ»؛ بدانيد كه زندگى دنيا تنها بازى و سرگرمى و تجمّل‌پرستى و فخرفروشى در ميان شما و افزون‌طلبى در اموال و فرزندان است».⁽¹⁾بازى‌گوشى و سرگرمى مال بچّه‌هاست. برخى عقلشان به‌اندازه عقل بچّه‌هاست، گرفتار خاكبازى مى‌شوند و به دنيا دل مى‌بندند، ولى عقل‌هاى كامل هرگز گرفتار اين زرق‌و برق نمى‌شوند. مى‌بينيد كه بچّه‌ها خانه بازى مى‌كنند، بچّه‌اى پليس مى‌شود، يكى وزير مى‌شود و ديگرى چيز ديگر. گاهى نيز ما از بازى بچّه‌ها خنده‌مان مى‌گيرد و به خود مى‌گوييم اينها چه مى‌كنند! كسانى هم هستند كه وقتى به ما و اعمالمان نگاه مى‌كنند خنده‌شان مى‌گيرد كه حرف حساب اينها چيست؟

مگر اينها مى‌خواهند در دنيا باقى بمانند؟

بعد از اين هشدار، حضرت پنج دستور صادر مى‌كند كه هركدام از اينها گاه به صورت كلمات قصار از حضرتش نقل شده و هر كدام برنامه مستقلّى است:

فَلا تُؤْثِروا هَواكُم عَلى طاعَةِ رَبّكُم

. انسان هوشيار و بيدار كسى است كه اطاعت خدا را بر اطاعت نفس مقدّم بدارد. در تقاطع‌ها مشخّص مى‌شود كه چه كسى مسلمان است و چه كسى نيست. چنانكه در قرآن مى‌خوانيم كسانى كه مى‌گويند: «به بعضى ايمان مى‌آوريم و بعضى را انكار مى‌كنيم» «وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ»⁽²⁾معلوم مى‌شود هنوز مسلمان نشده‌اند. مؤمن و مسلمان ميل و هوى‌و هوسش را بر خواست خدا ترجيح نمى‌دهد. چنين نيست كه هرگونه ميلش بود رفتار كند و احكام الهى را زير پا بگذارد. هرجا كه مطابق ميلم بود حكم خدا را خيلى درست و محكم بدانم و بگويم چقدر مصالح الهى در اين احكام است، امّا در جايى كه مخالف هوى‌و هوس من است بگويم عسر و حرج است، ضرورت است،

«الضَّروراتُ تُبيحُ المَحظوراتِ»

، پس اشكالى ندارد.

وَ لا تَجعَلوا ايمانَكُم ذَريعَةً الى مَعاصيكُم

. بعضى ايمان را وسيله گناه قرار مى‌دهند مى‌گويند: ما اگر آلوده هستيم خدا كريم است. با ايمان به كرم خداوندى گناه مى‌كند. اين جمله در بين مردم بسيار معروف است كه «ما همه غرق گناهيم و يك حسين داريم». در اينجا ولايت را وسيله معصيت مى‌كنند. اين ايمان نيست، بلكه مقدّمه نافرمانى است. كسى كه چنين مى‌گويد دروغ مى‌گويد. اگر واقعاً توكّل بر خدا دارى مطيع او باش و توكّل را وسيله‌اى براى ارتكاب معاصى قرار نده. اين شبيه همان بحثى است كه در بحث شفاعت مى‌شود و در تفسير نمونه هم آمده است. نقل مى‌كنند شاعرى در مدح اميرالمؤمنين على عليه السلام چنين سرود:

حاجب، اگر معامله حشر با على است‌من ضامنم كه هر چه بخواهى گناه كن

شب در خواب ديد كه اميرمؤمنان على عليه السلام فرمود: حاجب، خيلى بد شعر گفتى، شعرت را عوض كن.

عرض كرد: چه بگويم؟

فرمود، بگو:

حاجب، اگر معامله حشر با على است‌شرم از رخ على كن و كمتر گناه كن

كسى كه معتقد به ولايت است مى‌داند كه هر هفته حدّاقل يكى‌دو بار اعمالش را حضور صاحب الزّمان عليه السلام مى‌برند. در قرآن چنين مى‌خوانيم: « «وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ»؛ بگو: عمل كنيد خداوند و فرستاده او و مؤمنان، اعمال شما را مى‌بينند».⁽¹⁾خدا و پيغمبر و امام اعمال او را مى‌بينند. بايد از رخ امام زمان خجالت بكشد و گناه نكند. اگر نامه اعمال ما را به امام زمان عليه السلام بدهند از بالا به پايين همه گناه است: دروغ، تهمت، غيبت، بدزبانى. اگر به‌درستى مؤمن باشيم كارى نمى‌كنيم كه موجب آزردگى و رنجش امام شود. نفرين امام زمان عليه السلام را براى خودمان نمى‌خريم و بسا بسيارى از مسائل اجتماعى و فردى را كه گرفتار آن مى‌شويم به سبب رنجش حضرت حجّت عليه السلام باشد.

وَ حاسِبوا انفُسَكُم قَبلَ ان تُحاسَبوا

. چه بيدار است كسى كه پيش از حسابرسى ديگران به حساب خويش برسد. اگر به قيامت و حساب و كتاب معتقديم چرا به حساب اعمال خودمان رسيدگى نمى‌كنيم؟ واقعاً اگر روز قيامت قضاوت را به دست خودمان بدهند بگويند بيا و خودت قضاوت كن، اين نامه اعمالت است، انصاف بده كه بايد بهشتى باشى يا جهنّمى، چه مى‌گويى؟ آيا عمل خالصى انجام داده‌اى؟ كار مثبتى براى خدا كرده‌اى تا مستحقّ بهشت باشى؟

وَمَهّدوا لَها قَبلَ ان تُعَذَّبوا

؛ پيش از آنكه عذاب خود را فراهم كنيد و گرفتار آن شويد وسايل سعادت خود را فراهم سازيد». با طاعت و كرنش نزد خدا، خوشبختى دو جهان را بخريد.

وَ تَزَوَّدوا لِلرَّحيلِ قَبلَ ان تُزعَجوا

؛ براى كوچ كردن، زاد و توشه تهيّه كنيد پيش از آنكه شما را به زور ببرند». چون دنيا مانند منزلگاهى است كه مسافران پياده شده‌اند تا آب بردارند و غذا تهيّه كنند، چرا كه راه طولانى است و آب و غذايى در آن نيست. در اين منزلگاه اگر به بازى مشغول شويد ناگاه بانگ رحيل برمى‌آيد كه برخيزيد وقت رفتن است و اينها مى‌بينند كارى نكرده و توشه‌اى برنداشته‌اند.

پيوند دين و دنيا

23

عَن ابى سَعيدٍ الخُدرىّ قالَ: سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ عِندَ مُنصَرَفِهِ مِن احُدٍ وَالنّاسُ يُحدِقونَ بِهِ وَ قَد اسنَدَ ظَهرَهُ الى طَلحَةَ: ايُّها النّاسُ اقبِلوا عَلى ما كُلّفتُموهُ مِن اصلاحِ آخِرَتِكُم وَ اعرِضوا عَمّا ضُمِنَ لَكُم مِن دُنياكُم وَ لا تَستَعمِلوا جَوارِحاً⁽¹⁾غُذّيَت بِنِعمَتِهِ فِى التَّعَرُّضِ لِسَخَطِهِ بِنِقمَتِهِ وَاجعَلُوا

شُغلَكُم فِى التِماسِ مَغفِرَتِهِ.

ابوسعيد خُدرى روايت مى‌كند كه شنيدم رسول خدا صلى الله عليه و آله هنگام بازگشت از احد، در حالى كه به طلحه تكيه داده بود و مردم دورش حلقه زده بودند فرمود: اى مردم، به وظيفه اصلى خود يعنى اصلاح آخرت رو آوريد و از دنيايى كه براى شما تضمين شده است روى گردانيد و اعضايى را كه از نعمت پروردگار رشد كرده‌اند براى جلب ناخشنودى و غضب الهى به كار نبريد. هدف و وظيفه اصلى‌تان را آمرزش‌خواهى از خدا قرار دهيد.

بحارالانوار، ج 77، ص 182

نور هدايت

هر روايتى در موقعيّت خاصّى صادر مى‌شود و عمق معانى احاديث نيز با توجّه به موقعيّت‌ها متفاوت است. اوضاع بعد از جنگ احد اوضاع خاصّى بود.

مسلمانان عزيزان زيادى چون حمزه سيّدالشّهدا را از دست داده بودند،

پيامبر صلى الله عليه و آله زخم برداشت و دندان‌هاى مباركش شكست. طبق روايتى، حضرت على عليه السلام نود زخم بر تن داشت. خلاصه موقعيّت بحرانى و حسّاسى بود. لذا حضرت بايد به مردم هم اميد بدهد و هم آنان را آرامش بخشد. علاوه بر همه اينها، بنيه معنوى آنان را تقويت كند و براى جبران شكست آماده سازد. در اين وضعيّت حسّاس چهار دستور مى‌دهد كه هم مايه آرامش دل و جان است و هم راه جبران شكست‌ها را روشن مى‌سازد و هم با آن، وسيله پيروزى‌ها فراهم مى‌شود. جان كلام اينكه دين و دنيا در اين چهار دستور نهفته است.

«اقبِلُوا عَلى ما كُلّفتُموهُ مِن اصلاحِ آخِرَتِكُم

؛ روى بياوريد بر چيزى كه وظيفه اصلى شماست». زيرا مردم يك وظيفه اصلى دارند و يك وظيفه فرعى. وظيفه اصلى آنان اصلاح آخرت است و برنامه فرعى آنان كه كار دنياست از طرف خدا تضمين شده. خداوند مى‌فرمايد: « «وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِى‌الْأَرْضِ الَّا عَلَى‌اللَّهِ رِزْقُهَا وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَ مُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِى كِتَابٍ مُبِينٍ»؛ هيچ جنبده‌اى در زمين نيست مگر اينكه روزى او بر خداست. او قرارگاه و محلّ نقل و انتقالش را مى‌داند. همه اينها در كتاب (لوح محفوظ) ثبت است».⁽¹⁾ما درباره آخرت آيه‌اى نداريم كه چنين تضمينى كرده باشد تا همه مردم را داخل بهشت بكند.

اسلام از يك‌سو مى‌گويد: به دنيا كمتر بپردازيد و از سوى ديگر، فرمان مى‌دهد بيشتر به فكر آخرت باشيد، زيرا در وجود انسان ذاتاً چيزى است كه او را به طرف دنيا مى‌كشاند، امّا جنبه‌هاى معنوى كه او را به آخرت بكشاند در انسان ضعيف است، چون مردم نسبت به دنيا مانند ماشينى‌اند كه در سراشيبى قرار مى‌گيرد و نسبت به آخرت، مانند ماشينى كه در سربالايى تند و تيزى واقع مى‌شود.

عدم توجّه به دنيا دليل بر آن نيست كه اسلام مردم را به بطالت و فقر و عدم شكوفايى اقتصادى دعوت مى‌كند، نه چنين نيست. سرشت مردم اين‌گونه است

كه به‌سوى دنيا مى‌روند و مربّى بزرگ انسانيّت، حضرت پيامبراكرم صلى الله عليه و آله دستور تعديل مى‌دهد.

آن‌گاه حضرت دستورى عاطفى مى‌دهد و مى‌فرمايد: آيا خجالت نمى‌كشيد كه از نعمت خدا بهره مى‌بريد و معصيت او را مى‌كنيد؟ به عبارت ديگر، نمك مى‌خوريد و نمكدان مى‌شكنيد؟ آيا اين پستى نيست كه از سفره كسى بخوريد و سرانجام بلند شويد به او توهين كنيد؟ واقعاً اگر انسان وقتى نزديك معصيت مى‌شود به ياد اين جمله بيفتد كه تمام نيروهاى من از آنِ خداست، از گناه بازمى‌ايستد.

سپس مى‌فرمايد: از خدا آمرزش بطلبيد و بكوشيد با اطاعت خدا به او نزديك شويد و همّت خود را صرف اين كنيد كه بنده او باشيد.⁽¹⁾

هنوز كم نيستند كسانى كه گمان مى‌كنند ديندارى فقط براى آباد ساختن آخرت و راحتى پس از مرگ و اعمال نيك توشه‌اى براى سراى ديگر است و به نقش مذهب پاك و اصيل در زندگى اين جهان به‌كلّى بى‌اعتنا هستند يا اهمّيّت كمى براى آن قائلند، در حالى كه مذهب پيش از آنكه سراى آخرت را آباد كند، آبادكننده سراى دنياست و اصولًا تا مذهب در اين زندگى اثر نگذارد تأثيرى براى آن زندگى نخواهد داشت.

قرآن مجيد باصراحت اين موضوع را عنوان كرده و حتّى گاه دست روى جزئيّات مسائل گذاشته است چنانكه در سوره نوح آيات 10- 12 از زبان اين پيامبر بزرگ خطاب به قومش مى‌خوانيم: فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا* يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا* وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا« و گفتم از پروردگار خويش آمرزش خواهيد كه او بسيار آمرزنده است، تا باران‌هاى پربركت آسمان را پى‌درپى بر شما فرستد و شما را با اموال و فرزندان فراوان كمك كند و باغ‌هاى سرسبز و نهرهايى جارى در اختيارتان نهد».

برخى پيوند اين مواهب مادّى دنيا را با استغفار و شست‌وشوى از گناه، منحصراً پيوندى معنوى و ناشناخته مى‌دانند، در حالى كه دليل ندارد براى همه اينها تفسير ناشناخته كنيم. چه كسى نمى‌داند كه دروغ و تقلّب و دزدى و فساد، شيرازه زندگى اجتماعى را به هم مى‌ريزد؟ چه كسى نمى‌داند كه ظلم و تبعيض و احجاف، آسمان زندگى انسان‌ها را تيره‌و تار مى‌كند؟ و چه كسى در اين حقيقت شك دارد كه با قبول اصل توحيد و ساختن جامعه‌اى توحيدى بر اساس قبول رهبرى پيامبران و پاك‌سازى محيط از گناه و آراستگى به ارزش‌هاى انسانى، جامعه به‌سوى هدف تكاملى خود پيش مى‌رود و محيطى امن و امان، آكنده از صلح و صفا و آباد و آزاد به وجود مى‌آيد.( رجوع شود به: تفسير نمونه، ذيل آيه 3 سوره هود).

پرخورى و چشم‌چرانى

اشاره

24

عَن ابى هُرَيرَةٍ قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: ايّاكُم وَ فُضولَ المَطعَمِ فَانَّهُ يَسِمُ القَلبَ بِالقَسوَةِ وَ يُبطِى‌ءُ بِالجَوارِحِ عَنِ الطّاعَةِ وَ يُصِمُّ الهِمَمَ عَن سَماعِ المَوعِظَةِ وَايّاكُم وَ فُضولَ النَّظَرِ فَإنَّهُ يَبدُرُ الهَوى وَ يُولِدُ الغَفلَةَ وَايّاكُم وَاسْتِشعارَالطَّمَعِ فَإنَّهُ يَشوبُ القَلبَ شِدَّةَالحِرصِ وَيَختِمُ عَلَى‌القُلوبِ بِطابِعِ حُبّ الدُّنيا وَهُوَ مِفتاحُ كُلّ سَيّئَةٍ وَ رَأسُ كُلّ خَطيئةٍ وَسَبَبُ احباطِ كُلّ حَسَنَةٍ.

ابوهريره از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت كرد كه آن حضرت فرمود: از پرخورى بپرهيزيد، چرا كه آدمى را سنگدل مى‌گردانَد و اعضا (و جوارحش) را براى اجراى تكاليف الهى به سستى و تنبلى مى‌كشانَد و گوش جان را از شنيدن موعظه بازمى‌دارد و كر مى‌كند. از چشم‌چرانى بپرهيزيد، زيرا هرزگى چشم، هوى‌و هوس را بيشتر مى‌گردانَد و سرعت مى‌بخشد و غفلت مى‌زايد.

هشدار، مبادا طمع را در عمق جانتان قرار دهيد، زيرا طمع باعث آلودگى قلب به حرص شديد مى‌شود و بر دل‌ها مُهر حبّ دنيا مى‌زند كه محبّت دنيا خود كليد هر زشتى، سرچشمه همه گناهان وموجب از بين رفتن همه حسنات ونيكى‌هاست.

بحارالانوار، ج 77، ص 182

نور هدايت

در حديث مورد بحث از دو چيز منع شده است: پرخورى و چشم‌چرانى.

پرخورى از دو بعد مادّى و معنوى مورد توجّه است:

1. بُعد مادّى:

اعتدال در غذا مسأله‌اى است كه ما به اهمّيّت آن واقف نيستيم و نمى‌دانيم چه اثر مهمّى هم از نظر جسمانى و بهداشتى دارد و هم از نظر روحانى و معنوى. ثابت شده كه بيشتر بيمارى‌هاى انسان به‌سبب پرخورى است.

برخى پزشكان استدلالى براى آن دارند و مى‌گويند: ميكروب‌ها دائم از چهار طريق معروف: هوا، غذا، آب و گاهى هم پوست وارد بدن مى‌شوند و هيچ راهى براى جلوگيرى از آنها نيست.

وقتى پوست كه سدّ بسيار محكمى در برابر نفوذ ميكروب‌هاست خراش برمى‌دارد ممكن است از طريق همين خراشيدگى، ميكروب وارد بدن شود و سدّ دفاعى آن را بشكند. بنابراين ما هميشه در معرض هجوم انواع ميكروب‌ها و بيمارى‌ها هستيم و در صورتى بدن ما آمادگى دفاع پيدا مى‌كند كه مراكز عفونى در بدن نباشد. مى‌گويند جاهاى آماده در بدن براى ميكروب‌ها و پرورش انواع آنها عبارت است از انواع چربى‌هاى اضافى كه در لابه‌لاى بافت‌هاى بدن ذخيره مى‌شوند، درست مثل زباله‌اى كه وقتى در جايى مدّت زيادى بماند عامل بيمارى و پخش ميكروب مى‌شود. از جمله چيزهايى كه مى‌تواند اين بيمارى‌ها را درمان كند سوزاندن اين موادّ اضافى در بدن است و سوزاندنش هم از طريق روزه گرفتن صورت مى‌گيرد. اين استدلالى است همه‌فهم، زيرا هركسى متوجّه مى‌شود كه وقتى مقدارى غذاى اضافى در بدن باشد و جذب بدن نشود در بدن ذخيره و در نتيجه كار قلب زيادتر مى‌گردد.

بار سنگين به كلّيه دستگاه‌هاى بدن ضربه مى‌زند لذا قلب و ساير دستگاه‌ها زود بيمار و طبعاً عمر آدمى كوتاه مى‌شود. بنابراين اگر كسى طالب سلامتى است بايد از پرخورى بپرهيزد و به كم‌خورى عادت كند، به‌خصوص كسانى كه فعّاليّت جسمانى كمترى دارند.

يكى از پزشكان مى‌گفت: بيست سال است كه به درمان بيماران مى‌پردازم

و تمام تجربيّات من در دو جمله خلاصه مى‌شود: اعتدال در غذا و ورزش.

2. بُعد معنوى:

سه مطلب بسيار مهم كه در اين حديث آمده عبارت است از اينكه پرخورى قساوت مى‌آورد و موجب مى‌شود انسان در انجام دادن عبادات سستى ورزد.

و اين مطلب كاملًا محسوس است كه انسان وقتى غذاى سنگينى مى‌خورد نمى‌تواند مثلًا نماز صبح را راحت بخواند و اگر بيدار هم بشود مثل آدم‌هاى گيج و مست است، امّا وقتى غذاى سبك و ساده‌اى مى‌خورد وقت اذان يا لحظاتى پيش از اذان صبح بيدار است، نشاط دارد، حال مطالعه و حال عبادت دارد.

و سوم اينكه پرخورى، گوش شنوا در مقابل مواعظ را از انسان مى‌گيرد.

روشن است انسان وقتى روزه مى‌گيرد رقّت قلب پيدا مى‌كند و معنويّتش بيشتر مى‌شود، امّا وقتى شكم پر است، فكر انسان درست كار نمى‌كند و خودش را از خدا دور مى‌بيند.

شايد به اين نكته توجّه كرده‌ايد كه مردم در ماه رمضان قلبشان براى پذيرش موعظه خيلى آماده است، چرا كه آن حال گرسنگى و روزه، صفاى قلب مى‌آورَد.

اين مطلبى است كه خودم در طول زندگى بسيار تجربه كرده‌ام.

چشم‌چرانى

مراد از نظر چيست؟ در ابتدا به نظر مى‌رسد كه نگاه به نامحرم باشد كه موجب تسريع هوى‌پرستى مى‌شود، ولى بعيد نيست مقصود معناى وسيع‌ترى باشد، يعنى هر نظرى كه باعث تحريك هواى نفس انسان شود. مثلًا از كنار خانه مجلّلى مى‌گذرد خيره‌خيره به آن مى‌نگرد و آرزو مى‌كند كه كاش من نيز چنين چيزى داشتم، يا اتومبيل آخرين مدلى را مى‌بيند آرزو مى‌كند. اين نظرِ همراه با آرزو و اشتياق و طلب و تقاضا باعث سرعت بخشيدن به غفلت مى‌شود، زيرا انسان را به دنيا علاقه‌مندتر مى‌كند، وگرنه نگاه عبرت‌آميز و توحيدى، يا نگاهى

كه براى رسيدگى به حال فقير بيچاره‌اى باشد يا به مريضى مى‌نگرد تا او را درمان كند، بسيار پسنديده و مورد تأكيد است.

نكته

بسيارى از اموال و مقامات دنيا، چنانكه در روايات و نهج‌البلاغه خطبه 114 وارد شده، چنين است كه «

سَماعُهُ اعظَمُ مِن عَيانِهِ

؛ شنيدنش بزرگ‌تر از ديدنش است». به قول معروف آواز دهل شنيدن از دور خوش است. از دور آوازه‌اى دارد، امّا وقتى كسى آن را از نزديك مى‌بيند درمى‌يابد كه پوشالى و توخالى و گوش‌خراش است.

حضرت آيةاللّه العظمى بروجردى رحمه الله زمانى در درس نصيحت مى‌كرد مى‌فرمود: اگر طلبه‌اى به اين نيّت درس بخواند كه به مقام و موقعيّتى كه من دارم برسد در حماقت او شك نكنيد. شما از دور فكر مى‌كنيد و مرجعيّتى مى‌بينيد (البتّه ايشان مرجع على‌الاطلاق بود و كسى در رديف ايشان نبود) من در اين موقعيّت صاحب وقت خودم نيستم، مالك استراحت خودم نيستم.

تقريباً تمام مواهب دنيا چنين است. رسول اكرم صلى الله عليه و آله در پايان حديث به استشعار طمع تأكيد مى‌ورزد. لباسى را كه به تن بچسبد «شعار» مى‌گويند در مقابل «دثار» كه لباس رويين است. يعنى برحذر باشيد از اينكه طمع را در عمق جانتان قرار دهيد، زيرا اين كار آثار بدى دارد:

قلب شما را آلوده حرص مى‌كند و بر دل‌ها مُهر مى‌زند آن‌هم مهر حبّ دنيا.

محبّت دنيا كه سرچشمه همه گناهان است تا آن را از دل بيرون نكنيد آلودگى انسان در هر لحظه‌اى ممكن است.

كسى مى‌گفت: دعا كنيد خدا صدميليون به من بدهد. به او گفتم هيچ مى‌دانى اگر صد ميليون را به اسكناس معمولى تبديل كنند و به شما بدهند كه بشماريد چند ماه طول مى‌كشد؟ فقط حدّ معيّنى از دنيا قابل جذب و مصرف است و زايد

بر آن، وهم، خيال، حماقت، نادانى و نوعى ماليخولياست كه بر انسان چنگ مى‌اندازد و او را به گردآورنده مال دنيا تبديل مى‌كند بدون اينكه استفاده‌اى از آن ببَرد.

تضاد عمل و عقيده

اشاره

25

عَن عَبدِاللّهِ بنِ عُمَرَ قالَ: سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ: انَّما هُوَ خَيرٌ يُرجى او شَرٌّ يُتَّقى او باطِلٌ عُرِفَ فَاجتُنِبَ او حَقٌّ يَتَعَيَّنُ فَطُلِبَ وَآخِرَةٌ اظَلَّ اقبالُها فَسُعِىَ لَها وَ دنيا عُرِفَ نَفادُها فَاعرِضَ عَنها ... انَّ العَجَبَ كُلَّ العَجَبِ لِمَن صَدَّقَ بِدارِ البَقاءِ وَ هُوَ يَسعى لِدارِ الفَناءِ وَ عَرَفَ انَّ رِضَى اللّهِ فى طاعَتِهِ وَهُوَ يَسعى فى مُخالَفَتِهِ.

عبداللّه بن عمر گفت شنيدم كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آن خيرى است كه اميد مى‌رود، يا شرّى است كه از آن پرهيز مى‌شود، يا باطلى شناخته‌شده است كه از آن پرهيز مى‌شود، يا حقّى روشن و آشكار است كه طلب مى‌شود، يا آخرتى است كه رو مى‌آورد پس براى آن تلاش مى‌شود. (بدانيد) دنيا ناپايداريش شناخته شده است پس از آن دورى مى‌شود. شگفتا و بس شگفتا كه كسى قبول دارد خانه‌اى جاويدان هست، امّا براى سراى فانى مى‌كوشد و مى‌داند كه رضاى الهى در اطاعت اوست، امّا در مخالفت او گام برمى‌دارد.

بحارالانوار، ج 77، ص 182

نور هدايت

اين حديث اندكى جمله‌هايش پيچيده است، امّا آنچه به نظر ما مى‌رسد اين است كه حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله مى‌خواهد در ابتدا محتواى دنيا را ذكر كند و در ادامه حديث به تضاد بين عمل و عقيده انسان‌ها بپردازد، بدين معنا كه مشكل

مردم در عدم شناخت نيست، بلكه كوتاهى در عمل است. سرمايه‌هاى دنيا يا خوب است يا بد كه اگر خوب باشد سزاوار است انسان آنها را بطلبد و اگر بد باشد شايسته است انسان از آنها بپرهيزد. به عبارت ديگر، سلسله حقايقى هستند كه شناخته و معيّن شده‌اند و انسان بايد آنها را بشناسد و بدان‌ها معتقد باشد و توجّه داشته باشند كه مسلّماً آخرتى در راه است و انسان‌ها در آستانه آن قرار دارند و بايد براى رسيدن به سعادت آن جهان بكوشند.

بى‌اعتبارى دنيا را همه مى‌شناسند و مى‌دانند اين دنيا به كسى وفا نكرده و عروسى است كه هزاران داماد را ناكام گذارده و به كسى كام نداده است.

به قول حافظ:

مجو درستى عهد از جهان سست نهادكه اين عجوز، عروس هزار دامادست

لذا بايد از آن دورى جست. اين چيزى است كه من در تفسير اين جمله‌ها مى‌فهمم كه در واقع در بسيارى از اوقات ما گناه را به گردن نادانى مى‌نهيم.

البتّه نمى‌گوييم جهل سبب انحراف نيست و بسيارى از زشتى‌ها و بدكارى‌ها نتيجه ناآگاهى‌ها نيست، ولى اگر بسنجيم مى‌بينيم بيشتر مسائل روشن است و خود مردم مقصّرند.

در نهج‌البلاغه آمده است كه كسى مذمّت دنيا مى‌كرد كه اين دنيا فريبنده و مكّار و چنين و چنان است. حضرت خطاب به او فرمود: «اى كسى كه دنيا را مذمّت مى‌كنى و فريب آن را خورده‌اى، بگو ببينم دنيا كجايش فريبنده است؟» بعد افزود: «آيا اين استخوان‌هاى در زير خاك پوسيده پدران و اجدادت فريبنده است؟ آيا اين قبرهاى درهم شكسته دوستان و بستگانت فريباست؟ آيا اين بيمارانى كه شب‌ها در بستر افتاده بودند و تو در كنار بستر آنان ناظر ناله‌ها و فريادهايشان يا جان‌كندنشان بودى تو را مى‌فريبند؟».⁽¹⁾حضرت على عليه السلام فرمود: بهترين واعظان همين جنازه‌هايى است كه روى

دست مى‌گيرند و با گفتن لاإله‌إلّااللّه از جلوى چشمانمان مى‌گذرانند.

فَكَفَى واعِظًا بِمَوْتى عايَنتُمُوهُم حُمِلُوا إلى قُبورِهِم غَيرَ راكِبينَ وَ انزِلوا فيها غَيرَ نازِلينَ

: «مردگانى كه به چشم خود ديده‌ايد براى اندرز شما كافى است كه آنان بى‌آنكه بر مركبى سوار شوند به گورستان برده شدند و در آن گذارده شدند بى‌آنكه خود بتوانند در آن فرود آيند».⁽¹⁾در فصل پاييز در باغ و بوستان قدم بگذار و با ديده عبرت، خزان و پژمردگى آنها را نظاره كن. اين همان باغى است كه در فصل بهار چهچهه بلبلان و زيبايى از هر سوى آن نمايان بود و گل‌ها و شكوفه‌ها در آن خودنمايى مى‌كرد، دنيا نيز چنين جلوه‌گرى مى‌كند. گاهى شش ماه، گاه شصت سال و گاهى ... دوام دارد.

پس كجاى آن فريبنده است؟ اين انسان است كه مى‌خواهد خود را بفريبد و لذا گناه را به گردن دنيا مى‌اندازد.

ازاين‌رو به ما گفته‌اند كه هر از چندى به زيارت اهل قبور برويد تا بدانيد كه آخرين منزل هستى اين است. گويا در روايات آمده، زيارت اهل قبور غصّه را كم مى‌كند، چون غم و غصّه‌هاى ما معنوى نيست. غصّه مى‌خورم كه چرا به فلان مقام نرسيدم؟ چرا خانه ندارم؟ چرا و چرا ... لذا وقتى قبرستان رفتى و دريافتى كه عاقبت خانه‌ات دل قبر خواهد بود، آرام مى‌گيرى.

در قم قبرستانى است كه در قسمت بالاى آن علما دفن شده‌اند. روزى به آنجا رفتم ديدم عكس استادان و رفقايمان در آنجاست. وقتى آنها را مى‌بينيد متوجّه مى‌شويد كه اين مرگ براى ما نيز هست. اين حرف‌هاى عوام كه خدا نكند، پناه بر خدا، چشم شيطان كور و گوش شيطان كر، در مورد مرگ معنا ندارد. مرگ شوخى‌بردار نيست، همه مكاتب و ملل قبول دارند كه انسان سرانجام مى‌ميرد و ساعت مرگ هيچ كسى معيّن نشده است. حضرت على عليه السلام در بستر شهادت سخنان عجيبى دارد كه يك كتاب را در يك جمله بيان مى‌فرمايد:

انَا بِالأمسِ

صاحِبُكُم وَ انَا اليَومَ عِبرَةٌ لَكُم وَ غَداً مُفارِقُكُم

: «من ديروز با شما همنشين بودم و امروز درس عبرتى براى شما هستم و فردا از نزدتان مى‌روم».⁽¹⁾مجموعه دنيا در همين سه روز (ديروز من، امروز من، فرداى من) خلاصه مى‌شود.

حالا آيا ارزش دارد كه انسان گناه كند و پا روى حق بگذارد؟ اگر ارزش ندارد پس بياييم و خود را اصلاح كنيم.

تضاد بين عمل و عقيده

«انَّ العَجَبَ

» گاهى مى‌شود كه بين اعتقاد و عمل انسان تضاد است. به چيزى عقيده دارد، امّا عملش بر خلاف آن است. حتماً براى اين تضاد بايد سرچشمه‌اى پيدا بشود، زيرا اعتقاد در عمل اثر مى‌گذارد و عمل در اعتقاد. فرق بين انسان و حيوانات اين است كه حيوانات انگيزه‌هاى غريزى دارند، ولى انسان انگيزه فكرى دارد. يعنى مى‌انديشد و صلاح و فساد چيزى را كه مى‌خواهد انجام دهد تعيين و آن‌گاه بر طبق آن عمل مى‌كند. ولى با وجود اين بسيار مى‌شود كه بين عمل و اعتقاد او تضاد رخ مى‌دهد. خلاصه بايد ديد سرچشمه آن در كجاست؟

نمونه‌اش دو جمله‌اى است كه پيامبراكرم صلى الله عليه و آله مطابق اين حديث فرمود: شگفتا از كسى كه قيامت را قبول دارد امّا تمام تلاش خود را براى دنيا مى‌كند. و شگفتا از كسى كه مى‌داند خشنودى خدا با اطاعت از او به دست مى‌آيد امّا گناه مى‌كند.

چنين تضادى از نظر روانى سرچشمه‌هاى مختلفى دارد:

1. ضعف ايمان:

عقيده سست است. وقتى اين‌گونه باشد با شك آميخته مى‌شود و اين سستى و شك حاكى از عدم باور قلبى است و چنين چيزى در عمل نيز اثر مى‌گذارد، چون عمل آيينه تمام‌نماى درون آدمى است. وقتى شما مى‌دانيد آتش سوزنده است محال است دستتان را نزديك آن ببريد. اگر به همين اندازه به كلام الهى اعتقاد داشتيد محال بود بين عقيده و عملتان تضاد باشد. « «إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ

أَمْوَالَ اليَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يْأكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ نَارًا وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا»؛ كسانى كه اموال يتيمان را به ستم مى‌خورند، (در حقيقت) تنها آتش مى‌خورند، و به‌زودى در شعله‌هاى آتش (دوزخ) مى‌سوزند».⁽¹⁾بنابراين براى رهايى از اين مصيبت و فاجعه بايد عقيده را محكم كرد.

2. قدرت شهوات:

در ظاهر ايمان خوبى دارد، امّا شهوت به‌اندازه‌اى قوى است كه بر ايمان غالب مى‌شود. براى جلوگيرى از اين آلودگى چاره‌اى جز مهار شهوات از طريق رياضت نفس، مطالعه حال بزرگان و علما و مطالعه آيات و روايات نداريم.

3. غفلت:

ايمان دارد و شهوات قوى هم ندارد، مثل انسانى كه از روى غفلت وارد آتش مى‌شود يا بر اثر غفلت آب داغ بر روى دستش مى‌ريزد. در نتيجه غفلت يكى از عواملى است كه باعث اين‌گونه تضادها مى‌شود. چنان گرفتار زيبايى ظاهرى دنياست كه از هر چيز ديگرى غفلت دارد. راه مقابله با غفلت دوام تفكّر است. هر روز انسان لحظاتى را براى فكر كردن بگذارد، مخصوصاً هنگام خواب. لحظاتى بينديشد كه امروز من چه كردم؟ كجا هستم؟ چرا آمده‌ام؟

آمدنم بهر چه بود؟ مقصود از آفرينش من چه بود؟ آيا به هدف آفرينش نزديك شده‌ام؟ اين دوام تفكّر باعث پاره شدن پرده‌هاى غفلت مى‌شود.

روزها فكر من اين است و همه‌شب سخنم‌كه چرا غافل از احوال دل خويشتنم

از كجا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود؟به كجا مى‌روم؟ آخر ننُمايى وطنم

مانده‌ام سخت عجب كز چه سبب ساخت مرايا چه بوده‌ست مراد وى ازين ساختنم؟

جان كه از عالَم عِلوى است، يقين مى‌دانم‌رختِ خود باز برآنم كه همان‌جا فكنم

مرغ باغ ملكوتم نِيَم از عالَم خاك‌دوسه روزى قفسى ساخته‌اند از بدنم

اى خوش آن روز كه پرواز كنم تا برِ دوست‌به هواى سرِ كويش پرو بالى بزنم

به هرحال اينكه مى‌بينيم بعضى بر ضدّ عقيده خود عمل مى‌كنند، به‌سبب همين عوامل است. مثلًا برخى ضرر موادّ مخدّر را مى‌دانند، ولى مى‌گويند چه كنيم نمى‌توانيم جلوى خودمان را بگيريم، اختيار از دستمان بيرون رفته است.

با توجّه به اين مطالب، از يك طرف بايد پايه‌هاى ايمان را تقويت كرد كه اين چند راه دارد: مطالعه بيشتر و عمل خوب و صالح، عمل صالح ايمان انسان را راسخ و محكم و نور هدايت را در دل انسان بيشتر مى‌كند، مهار شهوات و ديگر دوام تفكّر.

چهار دستور اسلامى

اشاره

26

عَن ابى ايّوبٍ الانصارىّ قالَ سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ: حُلُّوا انفُسَكُمُ الطّاعَةَ وَالبِسوها قِناعَ المُخالَفَةِ فَاجعَلوا آخِرَتَكُم لِأنفُسِكُم وَسَعيَكُم لِمُستَقَرّكُم وَاعلَموا انَّكُم عَن قَليلٍ راحِلونَ وَالَى اللّهِ صائِرونَ وَ لا يُغني عَنكُم هُنالِكَ الّا صالِحُ عَمَلٍ قَدَّمتُموهُ وَحُسنُ ثَوابٍ احرَزتُمُوهُ فَإنَّكُم انَّما تَقدِمونَ عَلى ما قَدَّمتُم وَتُجازَوْنَ عَلى ما اسْلَفتُم.

ابوايّوب انصارى روايت كرده است كه شنيدم پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: لباس و حلّه اطاعت الهى بر تن كنيد و جامه مخالفت با هواى نفس را بر جانتان بپوشانيد. پس آخرت را از آنِ خويش كنيد و سعى خود را براى جايگاه ابدى‌تان قرار دهيد.

بدانيد كه شما به‌زودى مى‌كوچيد و به‌سوى خدا مى‌رويد. در آن روز چيزى جز عمل صالحى كه از پيش فرستاده‌ايد يا ثوابى كه پس‌انداز كرده‌ايد بى‌نيازتان نمى‌كند، چرا كه شما بر آنچه از پيش فرستاده‌ايد وارد مى‌شويد و به اعمالى كه مقدّم داشته‌ايد جزا داده مى‌شويد.

بحارالانوار، ج 77، ص 182

نور هدايت

در اين حديث ابتدا چهار دستور وجود دارد و سپس درباره كوتاهى عمر دنيا بحث مى‌شود. امّا چهار دستور:

در اينجا جمله‌اى است كه بايد بسيار به آن توجّه كرد. مى‌فرمايد اطاعت، لباسى زينتى براى انسان است و چهره انسان را زيبا مى‌كند. جامعه‌اى كه در آن فرمان خدا به كار رود جامعه‌اى زيباست. جامعه بى‌خدا جامعه‌اى است كه به هر سو نگاه كنى زشتى و پلشتى در آن موج مى‌زند. اگر آخرتى هم در كار نبود- كه حتماً هست- انسان براى همين زندگى دنيا لازم بود از خدا فرمان ببرد، زيرا گردن نهادن به فرمان الهى به انسان شخصيّت مى‌دهد و او را گرامى مى‌گرداند.

شما انسانى را تصوّر كنيد كه زبانش، چشمش و خلاصه تمام اعضايش، لجام‌گسيخته و بى‌قيد و بند است و هر خلافى را انجام مى‌دهد. چنين انسان آلوده‌اى را با انسانى مقايسه كنيد كه از زبانش، چشمش، قلبش و خلاصه اعضا و جوارحش مراقبت مى‌كند. شما فطرتاً به اين انسان مهذّب و پاكيزه علاقه‌مند مى‌شويد و از اوّلى تنفّر داريد؛ اوّلى لباس اطاعت الهى را از تنش به‌در آورده و فاسق شده است.

«فسق» در لغت به‌معنى «خُروجُ النَّباتِ عَنِ التَمرَةِ» است. يعنى هسته از خرما بيرون بيايد. انسان فاسق چنين است، امّا انسان پاك و مطيع فرمان خدا پوشش زيباى اطاعت الهى را بر تن دارد.

بيان حضرت درباره كوتاهى عمر دنيا

«بدانيد كه شما به‌زودى كوچ مى‌كنيد و به‌سوى خدا مى‌رويد. سرمايه‌اى كه به حال شما در آنجا مفيد باشد عمل صالح است و چيزى جز آنچه را از پيش فرستاده‌ايد، در اختيار شما نخواهد بود».

در بسيارى از روايات انسان‌ها به مسافرانى تشبيه شده‌اند كه دنيا منزلگاه موقّتى آنان است و مقصد نهاييشان آخرت؛ مسافرى كه اختيارش دست خودش

نيست او را آورده‌اند و سرانجام مى‌برند.

من به‌خود نامدم اينجا كه به خود باز روم‌آن كه آورد مرا باز بَرَد در وطنم

انسان در منزلگاه وسايلى تهيّه مى‌كند و آماده حركت مى‌شود. سفرهاى سابق با سفرهاى امروزى خيلى تفاوت داشت. وقتى مى‌خواستند از شهرى به شهر ديگر بروند فاصله بين دو شهر را تقسيم مى‌كردند، به آن مقدار كه مسافر بتواند در مدّت روز بپيمايد و در هر جايى منزلى مى‌ساختند. لذا تعبير مى‌كردند كه مثلًا مسافت از قم تا تهران سه منزل است. يعنى صبح كه حركت مى‌كنيم شب به جايى مى‌رسيم و توقّف مى‌كنيم. البتّه خوابيدن شب براى مقاصدى بود:

استراحت و ايمنى از خطر سارقان و حيوانات وحشى. آب‌انبارى بود آب برمى‌داشتند براى بين راه و مركب را آماده مى‌ساختند. كسى كه به منزل بين‌راه مى‌آمد آن را خانه هميشگى فرض نمى‌كرد. حال اگر واقعاً بينش ما درباره دنيا همين باشد كه دنيا دار بقا نيست و بايد سرانجام به منزل اصلى كوچ كنيم، وضعمان تفاوت مى‌كند و متحوّل مى‌شويم.

حيات واقعى براى آنجاست. چنانكه قرآن مى‌فرمايد: « «وَمَا هذِهِ الْحَيَوةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْأَخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ»؛ اين زندگى دنيا چيزى جز سرگرمى و بازى نيست، و فقط سراى آخرت سراى زندگى (واقعى) است اگر مى‌دانستند».⁽¹⁾اگر چنين نگرشى داشته باشيم ديگر براى يك قطعه زمين، مقام و ... دعوا نمى‌كنيم. تازه منزلگاه‌هاى قديم با دنيا تفاوت دارد، زيرا آنها مى‌دانستند وقتى سر شب به منزل رسيدند تا صبح هستند و بعد حركت مى‌كنند، امّا چه كسى تضمين كرده كه در دنيا تا صبح يا تا ظهر زنده است. آنچه در روايت تصريح شده اين است كه در آن دنيا چيزى كه به درد آدمى بخورد نيست مگر دو چيز: اعمال صالحى كه از پيش مى‌فرستد و ثواب و نيكويى كه براى خود فراهم كرده است.

ممكن است تفاوت بين اين دو در اين باشد كه اعمال صالح از آنِ

انسان و حسن ثواب تفضّل الهى است. يعنى كارى مى‌كند كه مشمول تفضّلات الهى شود. اگرچه عمل صالحى نداشته باشد، آن‌گونه باشد كه انسان به‌سبب حسن نيّتش مشمول ثواب الهى است، يا اينكه ديگران براى او ثواب هديه بفرستند.

به هر حال مشكل بزرگ انسان‌ها در اين دنيا عدم درك واقعيّت‌هاست و چقدر جالب است بيان اميرالمؤمنين على عليه السلام كه مى‌فرمايد:

رَحِمَ اللّهُ امْرِءً عَلِمَ مِن اينَ وَ فى أينَ وَ الى اينَ»⁽¹⁾

تمام زندگانى دنيا در اين سه جمله نهفته است: از كجا آمديم، در كجاييم، به كجا مى‌رويم؟ بدين معنا كه هر كس اين سه نكته را بداند مشمول رحمت الهى مى‌شود. اشاره به آن حديث معروف است كه در نهج‌البلاغه آمده كه حضرت على عليه السلام پشت دروازه كوفه آمد و با مردگان سخن گفت و فرمود:

اما لَو اذِنَ لَهُم فِى الكَلامِ لَأخبَرُوكُم انَّ خَيرَ الزّادِ التَّقوى

: «اگر به اين مردگان اجازه بدهند كه با شما سخن بگويند، هر آينه به شما خبر مى‌دهند كه (اين سفر زادو توشه مى‌خواهد و) چيزى بهتر از عمل صالح و تقوا نيست».⁽²⁾انسان بايد اين مسأله را آن‌قدر به خودش تلقين كند تا كاملًا متوجّه بشود و آن را باور كند.

27

عَن ابى هُرَيرَةٍ قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فى خُطبَتِهِ: لا تَكونوا مِمَّن خَدَعَتهُ العاجِلَةُ وَ غَرَّتهُ الامنِيَّةُ فَاستَهوَتهُ الخُدعَةُ فَرَكَنَ الى دارِ السُّوءِ سَريعَةِ الزَّوالِ وَشيكَةِ الإنتِقالِ انَّهُ لَم يَبقَ مِن دُنياكُم هذِهِ فى جَنبِ ما مَضى الّا كَإناخَةِ راكِبٍ او صَرّ حالِبٍ فَعَلى ما تَعرِجونَ وَ ماذا تَنتَظِرونَ؟

از ابوهريره روايت شده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه‌اى فرمود: از كسانى نباشيد كه دنيا به آنان نيرنگ زده و آرزوها آنان را فريفته است، پس نيرنگ و فريب دنيا وى را سرگشته و بى‌خرد و مدهوش ساخت و لذا به دنياى پر از نكبت و بدى و زودگذر و ناپايدار دل بست و اعتماد كرد. بدانيد از اين دنياى شما در مقايسه با آنچه گذشته، فقط به‌اندازه خواباندن شترى يا بستن پستان حيوانى باقى مانده است. بنابراين بر چه چيزى بالا مى‌رويد (در كجا اقامت مى‌كنيد) و چه چيزى را انتظار مى‌بريد؟

بحارالانوار، ج 77، ص 183

نور هدايت

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در اين خطبه ⁽¹⁾مسائل مهمّى را بيان مى‌دارد. نخستين موضوعى كه بدان اشاره شده، زرق‌و برق و فريبى است كه انسان از درون و برون

دنيا مى‌خورد كه از يكى به «خدعه» و ديگرى به «غرور» تعبير كرده است. «

خَدَعَتهُ العاجِلَةُ وَ غَرَّتهُ الامنِيَّةُ؛

دنياى زودگذر او را فريفته و آرزوهاى دور و دراز درونى، او را مغرور ساخت». خدعه و غرور شبيه يكديگرند، ولى در اينجا خدعه، فريب بيرونى است و غرور، فريب درونى.

انسان زرق‌و برق و جاه و منزلت دنيايى را مى‌بيند و به انسان‌هايى كه در ناز و نعمت به‌سر مى‌برند توجّه مى‌كند و همين چيزها او را به خود مشغول و از خدا و آخرت و ارزش‌هاى معنوى غافل مى‌سازد. رسول خدا مى‌فرمايد: از كسانى مباش كه گاهى عواملى از درون خود او را بفريبد و گاهى عواملى از برون.⁽¹⁾

به همين دليل در برخى روايات از اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌خوانيم كه از آن حضرت پرسيدند: اىُّ النّاسِ اثبَتُ رَأياً؛ چه كسى از همه مردم بافكرتر و از نظر انديشه ثابت‌تر است؟ فرمود: مَن لَم يَغُرَّهُ النّاسُ مِن نَفسِهِ وَلَم تَغُرَّهُ الدُّنيا بِتَشَوّفِها؛ كسى كه مردم فريبكار او را نفريبند و تشويق‌هاى دنيا نيز او را فريب ندهد».( صدوق، امالى، ص 478، ح 644).

ولى با اين حال در صحنه‌هاى مختلف همين دنياى فريبنده، صحنه‌هاى گويايى است كه ناپايدارى جهان و توخالى بودن زرق‌و برق‌هاى آن را به روشن‌ترين وجهى بيان مى‌كند كه هر انسان هوشمندى را مى‌تواند بيدار كند، بلكه ناهوشمندان را هوشيار مى‌سازد.( رجوع شود به: تفسير نمونه، ذيل آيه 33 سوره لقمان).

دومين چيزى كه بدان اشاره شده ناپايدارى دنياست. كسى كه از درون يا برون فريب دنيا را مى‌خورد در حقيقت به «دارالسّوء» (سراى بد) اعتماد كرده است آن‌هم سرايى كه به‌سرعت نابود مى‌شود و انسان از آن كوچ مى‌كند و هر لحظه در آن «جرس فرياد برمى‌دارد كه بربنديد محمل‌ها».

در اينجا از يكى به زوال و از ديگرى به انتقال تعبير شده است. آوردن هر دو كلمه نكته دارد: زايل شدن يعنى اين شخص آنچه دارد از دست مى‌دهد، منتقل شدن يعنى شخص به مكانى مى‌رود كه بايد در آنجا حساب پس بدهد. پس نعمت‌هاى دنيايى سريع مى‌آيد و زود هم مى‌گذرد. البتّه قرآن هم روى اين

مسائل تأكيد كرده است و از فريبندگى دنيا به تزيين تعبير مى‌كند و آن را گاه خدا به خودش، گاهى به نفس و گاهى به شيطان نسبت مى‌دهد كه همه آنها صحيح است:

در نظر مردم عادى كه سطحى فكر مى‌كنند واقعاً دنيا زرق‌و برق دارد، امّا از نظر كسانى كه به عمق اين دنيا فرو رفته‌اند هيچ زرق و برقى ندارد. اين زرق‌و برق‌ها براى اين است كه انسان آن را از دور مى‌بيند و قضاوت مى‌كند و به قول معروف «از دور دستى به آتش دارد»، امّا وقتى بدان نزديك شدى و در دام آن افتادى جانت را آتش مى‌زند و گوش را كر مى‌سازد. لذا چون بيشتر انسان‌ها عقلشان در چشمشان است و به ژرفاى مسائل پى نمى‌برند گرفتار اين ياوه‌ها مى‌شوند، وگرنه وقتى به درون زندگى كسانى كه به جاه و مال و منال رسيده‌اند و مقام‌هاى دنيايى آنان، چشم او را پر كرده است وارد شود مى‌بيند كه چندان آش دهن‌سوزى هم كه مى‌گويند نيست. حكايت زير مطلب را روشن‌تر مى‌سازد.

مى‌گويند: كسى آرزوى سلطنت داشت و از سلطانى خواست كه يك روز به جاى او بر تخت سلطنت بنشيند و فرمان دهد. خواستش قبول شد و او را بر تخت نشاندند. بعد نگاهى به بالاى سرش كرد و ديد كه چاقوى بزرگ و سنگينى در آن بالا آويزان كرده‌اند كه به تار مويى بسته است. وحشت كرد و با خود انديشيد اگر اين كارد رها شود و از آنجا بر سر من فرود آيد چه خواهد شد! مدّتى امر و نهى كرد، بالاخره ناراحت شد و از جا برخاست و گفت: اصلًا ما از اين مقام گذشتيم. بعد فكر كرد پيش خود گفت: تو از دور گمان مى‌كنى اين سلطنت واقعاً

ارزش دارد، در حالى كه هر لحظه ممكن است اين سلطان كشته شود، اطرافيانش و برادرانش و پسرانش عليه او قيام كنند و او را براندازند؛ بنابراين، گويى زير شمشيرى كه به مويى بسته نشسته است.

يكى از رؤساى جمهور آمريكا بعد از آنكه از رياست جمهورى بيرون آمد، گفته بود راحت شدم و علّتش اين است كه در شبانه‌روز ده يا پانزده بار مرا از خواب بيدار مى‌كردند، چون در اين دنياى بزرگ هر روز حادثه‌اى واقع مى‌شود كه بايد مرا در همان ساعت باخبر سازند، شبى نيست كه مرا بارهاو بارها از خواب بيدار نكنند در غير اين صورت منافع مملكت به خطر مى‌افتد.

دنياى اين جورى هم هر روز چند تا از اين حادثه‌ها در آن رخ مى‌دهد. بعد گفته بود حالا كه بيرون آمده‌ام شب راحت مى‌خوابم.

خلاصه دنيا دورنماى جالب و زيبايى دارد، ولى وقتى كسى وارد آن شد مى‌بيند خبرى نيست و چه تعبير زيبايى على عليه السلام مى‌فرمايد:

كُلُّ شَي‌ءٍ مِن الدُّنيا سَماعُهُ اعظَمُ مِن عِيانِهِ وَ كُلُّ شَي‌ءٍ مِن الآخِرَةِ عِيانُهُ اعظَمُ مِن سَماعِهِ

: «هر چيز دنيا شنيدنش بزرگ‌تر از ديدنش است و هر چيز آخرت ديدنش بزرگ‌تر از شنيدنش».⁽¹⁾نمى‌توان آخرت را با الفاظ بيان و وصف كرد. به‌خصوص در آن جمله كه حضرت على عليه السلام فرمود: (ممكن است كسى بگويد:) دنيا فريبنده است.

دنيا با صدزبان بى‌زبانى، بى‌وفايى و ناپايدارى خود را اعلان مى‌دارد. باز فرمود:

آيا اين قبرهاى درهم شكسته پدرانت فريبنده است؟ آيا اين آثار بازمانده از نياكانت فريبنده است؟ اين بيمارانى كه شب تا صبح در كنار بستر آنها بوده و از آنان پرستارى مى‌كرده‌اى فريبنده‌اند؟ خلاصه اگر دقّت كنيم در واقع اين ماييم كه خودمان را فريب مى‌دهيم.

در ادامه كلام حضرت على عليه السلام تعبيرى است كه در كمتر آيه و روايتى اين تعبير مطرح شده. معمولًا از بى‌وفايى يا از عدم ثبات دنيا و عدم اعتماد به دنيا

بحث مى‌شود، امّا در اينجا بحثى مقايسه‌اى است: آنچه از دنيا باقى مانده در مقابل آنچه از دنيا گذشته خيلى كم است. سپس دو مثال بيان فرموده است:

اناخَةِ راكِبٍ

؛ خواباندن شتر» زيرا نمى‌توان از شتر ايستاده، پياده يا بر آن سوار شد. از عجايب شتر يكى اين است كه وقتى مى‌خوابد و بار بر آن مى‌نهند و كسى بر آن سوار مى‌شود راحت با بار و بنه برمى‌خيزد، در حالى كه حيوانات ديگر نمى‌توانند اين كار را انجام دهند. همين نكته اخير را برخى مفسّران در آيه « «أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ»؛ آيا به شتر نمى‌نگرند كه چگونه آفريده شده است».⁽¹⁾چنين يادآور شده‌اند كه مقدار زيادى از آن به وضع خاصّ سر و گردن شتر بستگى دارد. سر آن مانند اهرمى عمل مى‌كند و با آن تكان مخصوص كه مى‌دهد بار سبك مى‌شود و مى‌تواند با تمام قدرت برخيزد. زمان اين اناخه (خواباندن) بسيار كم است و دنيا نيز چون اين اناخه ديرى نمى‌پايد.

صَرّ حالِب

» وقتى حيوان پستانش پر از شير است، براى آنكه بچّه‌اش شيرها را نخورد با كيسه‌اى دور پستانش را مى‌بندند و گرهى بر آن مى‌زنند كه اين كار چندان وقت نمى‌برد. آن چيزى را كه به پستان مى‌بندند «صرار» مى‌گويند.

انتخاب اين دو مثال جالب، تشبيهى براى دنياست.

«اناخة راكب» يعنى مى‌خوابانند كه آخر خط است بايد پياده شوى. اين با مسأله رفتن از دنيا تناسب دارد، مثل اينكه انتهاى سوارى است و شتر را خوابانده‌اند و به انسان مى‌گويند بفرماييد پياده شويد.

«صَرّ حالب» يعنى به بچّه حيوان فرصتى مى‌دهد تا شيرى بنوشد بعد منعش مى‌كنند. حال به انسان مقدارى عمر داده‌اند بعد مرگ آن رشته را پاره مى‌كند. اين تشبيهات بسيار حساب‌شده و متناسب با موضوع انتخاب شده‌اند. مى‌فرمايد: از دنيا باقى نمانده مگر به‌اندازه خواباندن يك شتر و پياده كردن سوار آن، كه زمان خيلى كوتاهى است.

يا به‌اندازه اينكه پستان حيوان را ببندند و جلوى بچّه‌اش را بگيرند و بگويند سهم تو بيش از اين نيست.

اكنون منظور از اينكه باقى‌مانده عمر دنيا در جنب آنچه گذشت بسيار كم است چيست، آيا تمام عمر دنيا چنين است يا عمر هر انسانى؟

اگر منظور عمر دنيا باشد يعنى باقى‌مانده دنيا نسبت به گذشته بسيار اندك است، زيرا از عمر دنيا ميلياردها سال مى‌گذرد و اگر مراد، عمر بشر باشد يعنى بشر با اينكه ساليانى دراز در اين دنيا هست، اين عمر بشر در مقايسه با باقى‌مانده آن بسيار اندك است. ممكن است از عمر آدم عليه السلام زياد نگذشته باشد، ولى نوع انسان منحصر به آدم نبوده است. دلايلى داريم كه پيش از آدم انسان‌هايى در زمين مى‌زيسته‌اند، دنيايى بوده است.

يا ممكن است نسبت به عمر خود شما باشد كه آنچه مانده نسبت به آنچه گذشته خيلى كم است. يعنى اطمينان نداريم شايد باقى‌مانده عمر يك ساعت باشد و لذا بايد فرض را بر اين گذارد كه چيزى باقى نمانده است. حال وقتى اين‌طور شد بر چه چيزى اعتماد داريد؟ از چه وسيله‌اى براى ترقّى و عروج استفاده مى‌كنيد؟ لحظه‌اى باقى نمانده، همين يك لحظه را غنيمت بدان.

مى‌خواهى توبه كنى توبه كن و فرصت را از دست نده.

در عصر ما حوادث نسبت به گذشته زيادتر شده است و خيلى سريع مى‌گذرد و پيشامدهايى رخ مى‌دهد كه انسان آنها را در خواب هم نمى‌بيند. لذا زندگى دنيا نسبت به گذشته بى‌اعتبارتر شده است.

دنيا معدن جواهر

28

عَن عَبدِاللّهِ بنِ عَبّاسٍ قالَ: سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ: ايُّها النّاسُ، بَسطُ الأمَلِ مُتَقَدّمُ حُلُولِ الأجَلِ وَالمَعادُ مِضمارُ العَمَلِ فَمُغتَبِطٌ بِمَا احْتَقَبَ غانِمٌ وَمُتَيَسّرٌ بِما فاتَهُ نادِمٌ. ايُّهَا النّاسُ، انَّ الطَّمَعَ فَقرٌ وَاليَأسَ غِنى وَالقَناعَةَ راحَةٌ وَالعُزلَةَ عِبادَةٌ وَالعَمَلَ كَنزٌ وَالدُّنيا مَعدِنٌ ...، فَبادِروا العَمَلَ وَ انتُم في مَهلِ الأنفاسِ وَ جِدَّةِ الأحلاسِ قَبلَ ان تُأخَذوا بِالكَظمِ فَلا يَنفَعُ النَّدَمُ.

ابن عبّاس مى‌گويد از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود: اى مردم، قبل از آنكه مرگ انسان فرا رسد، آرزوها جلوى او گسترده مى‌شود و معاد، ميدان عمل و مسابقه است. (مردم دو دسته‌اند:) آدم فقيرى كه غبطه مى‌خورد و به همان اندازه كه در راه خدا انفاق مى‌كند پيروز و سرافراز است، و ثروتمند و دارايى كه از اموالش بهره‌اى نبرده و انفاق نكرده لذا پشيمان است. اى مردم، طمع و فقر و بيچارگى و چشم نداشتن به مال مردم بى‌نيازى است، قناعت موجب آسايش، دورى از مردم عبادت، عمل صالح گنج و دنيا معدن است. پس در اين فرصتى كه داريد عمل كنيد، هرچند اين فرصت به‌اندازه فاصله بين دم و بازدم يا عوض كردن روكش زين باشد. پيش از آنكه گذرگاه نفس گرفته شود كه ديگر در آن وقت، پشيمانى سودى نخواهد داشت.

بحارالانوار، ج 77، ص 183

نور هدايت

پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله دو مطلب را در اين حديث يادآور مى‌شود:

بى‌شك اميد و آرزو عامل حركت چرخ‌هاى زندگى انسان‌هاست كه حتّى اگر يك روز از دل‌هاى مردم جهان برداشته شود نظام زندگى به هم مى‌ريزد و كمتر كسى دليلى بر فعاليّت و تلاش خود پيدا مى‌كند.

ولى همين عامل حيات و حركت اگر از حد بگذرد و به صورت آرزوى دور و دراز درآيد، بدترين عامل انحراف و بدبختى است. درست مانند آب باران كه مايه حيات است، امّا اگر از حد گذشت مايه غرق شدن و نابودى خواهد شد.

اين آرزوهاى كشنده همان است كه آيات 1- 5 سوره حجر بر آن تأكيد كرده و آن را مايه بى‌خبرى از خدا و حق و حقيقت مى‌شمارد. اين آرزوها و اميدهاى دور و دراز چنان انسان را به خود مشغول مى‌دارد و غرق در عالمى از تخيّل مى‌سازد كه از زندگى و هدف نهايى‌اش به‌كلّى بيگانه مى‌شود.

حديت معروفى كه از على عليه السلام نقل شده، بيان گويايى براى اين واقعيّت است.

ايُّها النّاسُ انَّ اخوَفَ ما اخافُ عَلَيكُمُ اثنانِ: اتّباعُ الهَوى وَ طُولُ الأمَلِ. فَأمّا اتّباعُ الهَوى فَيَصُدُّ عَن الحَقّ وَ امّا طولُ الأمَلِ فَيُنسِى الآخِرَةَ

: «اى مردم، ترسناك‌ترين چيزى كه از آن بر شما مى‌ترسم دو چيز است: پيروى از هوى‌و هوس و آرزوهاى طولانى. امّا تبعيّت از هوى‌و هوس انسان را از راه حق بازمى‌دارد و آرزوهاى طولانى آخرت را به‌دست فراموشى مى‌سپارد».⁽¹⁾و به راستى چه افراد با استعداد و شايسته و لايقى كه بر اثر گرفتارى در دام

آرزوهاى دراز به موجودات ضعيف و مسخ شده‌اى مبدّل گشتند كه نه‌تنها به حال جامعه‌شان مفيد نيفتادند، بلكه منافع شخصى خود را پايمال كردند و از هرگونه تكامل بازماندند.

«مضمار» به معناى لاغر شدن هم آمده و لذا در نهج‌البلاغه مى‌فرمايد: «امروز مضمار است».⁽¹⁾دنيا ميدان تمرين مسابقه آخرت است. از اين تعبير برمى‌آيد كه گاه به خود ميدان مسابقه هم مضمار مى‌گويند، چون درآنجا مى‌دوند ولاغر مى‌شوند.

به هر حال مطابق اين فرمايش حضرت، معاد مضمار عمل است. خيال نكنيد انسان با آرزوها به جايى مى‌رسد. در آنجا اعمال با هم مسابقه مى‌دهند، هر كه عملش بيشتر برنده مسابقه است و هر كه عملش كمتر و آلوده‌تر، بازنده و زيانكار است. دنيا شما را با آرزوها سرگرم مى‌كند در حالى كه در بازار قيامت، امل و آرزو به درد نمى‌خورد، بلكه عمل نتيجه‌بخش است.

از جمله بعد مى‌فهميم كه مردم دو دسته‌اند: دسته‌اى مُغتبط و ديگر متيّسر.

برخى مغتبط را به‌معنى مسرور گرفته‌اند ولى به نظر مى‌رسد مغتبط آدم فقيرى است كه غبطه مى‌خورد و به همان اندازه كه در راه خدا مى‌دهد با همان اندك، غانم و پيروز و بهره‌مند است.

و عدّه‌اى همه چيز دارند، ولى چون نتوانسته‌اند از اموالشان بهره‌اى ببرند پشيمان مى‌شوند.

در جمله‌هاى بعد شش چيز را بيان فرموده است:

1 و 2. فقر و غناى انسان، درونى است نه بيرونى. آدم طمّاع، دنيا را هم داشته باشد باز فقير است. به عكس، آدم بى‌اعتنا به دنيا اگر هيچ هم نداشته باشد باز غنى‌است. روح بايد سيراب و غنى باشد، چون بهترين ثروت، ثروت درونى ونفسانى است. طمع فقر است وچشم‌نداشتن به مال دنيا ثروت. (

انَ‌الطَّمَعَ فَقْرٌ وَاليَأسَ غِنى

). 3. انسان به استراحت نياز دارد. اگر استراحت و راحتى مى‌طلبى بايد در درون جانت آن را بجويى زيرا قناعت، آدمى را آسايش مى‌بخشد (

وَالقَناعَةَ راحَةُ

) و حرص انسان را در زحمت مى‌افكنَد.

وَالعُزلَةَ عِبادَةٌ

). 5 و 6. «گنج انسان عمل اوست و دنيا معدن است» تعبيرات مختلفى درباره دنيا شده كه دنيا مزرعه آخرت است، يا خانه موعظه و پل است، امّا اينكه «دنيا معدن است» فقط در اينجا آمده. دنيا معدنى است كه از آن جواهر بيرون مى‌آورند. خلاصه براى كسانى كه اهل استفاده از دنيا باشند جاى بدى نيست. از اين جملات استفاده مى‌شود كه در واقع دنيا مذموم نيست، بلكه ما او را به صورت مذموم درمى‌آوريم: (

وَالعَمَلَ كَنزٌ وَالدُّنيا مَعدِنٌ

). در پايان حديث حضرت درباره پايان عمر انسان مى‌فرمايد: از جمله مسائل پوشيده بر انسان، پايان عمر اوست. هيچ‌كس نمى‌داند كى مى‌ميرد. در قرآن مى‌فرمايد: « «وَمَا تَدْرِى نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَ مَا تَدْرِى نَفْسٌ بِأَىّ أَرْضٍ تَمُوتُ»؛ هيچ كس نمى‌داند كه فردا چه به دست مى‌آورد، و هيچ‌كس نمى‌داند در چه سرزمينى مى‌ميرد».⁽¹⁾

اين جزءِ حكمت‌هاى الهى است كه انسان از مرگ خود بى‌خبر باشد، زيرا پنهان ماندن آن دو فايده دارد كه در كتاب توحيد مفضل بدان‌ها اشاره شده است.

اگر مقدار عمر انسان معلوم بود از دو حال خارج نبود:

الف) يا مى‌دانست عمر طولانى دارد كه در اين صورت، غفلت دامان او را مى‌گرفت و به خودش وعده مى‌داد كه من ده يا بيست يا پنجاه سال ديگر در اين دنيا مى‌مانم مجال توبه هم بسيار است عجله‌اى براى توبه نيست، آن‌گاه به گناه و غفلت و بى‌خبرى آلوده مى‌شد.

ب) اگر هم مى‌دانست كه تا يك ساعت ديگر يا يك‌روز يا يك‌ماه يا يك‌سال ديگر زندگى مى‌كند زندگى بر او ناگوار مى‌شد به خودش مى‌گفت: من كه تا يك‌ماه ديگر بيشتر زنده نيستم پس چرا تلاش كنم؟ نشاط زندگى از بين مى‌رفت و مأيوس مى‌شد.

همين موضوع فايده ديگرى هم دارد كه انسان هر لحظه احتمال دو طرف را مى‌دهد، يعنى دائماً بين خوف و رجاست. از يك‌سو دست از طلب برنمى‌دارد و از سوى ديگر آلوده به گناه نمى‌شود، چون نمى‌داند شايد ساعتى بيش از عمرش باقى نمانده باشد. در احاديث بر اين مسأله بسيار تأكيد شده است.

در اين حديث دو تعبير آمده كه از آنها دو مطلب استفاده مى‌شود: در مدّتى كه مهلت داريد و نفَس آمدو رفتى دارد به عمل بپردازيد، يا اشاره به اين است در ميان نفَسى كه انسان مى‌كشد لحظه‌اى كه نفس فرو مى‌رود و تمام مى‌شود تا نفس بيرون بيايد مهلت كوتاهى بين رفت‌و آمد نفس هست كه كمترين مهلت است.

اتّفاقاً گفته مى‌شود ضربان قلب انسان استراحت خيلى كوتاهى دارد كه به آن «مهلت قلب» مى‌گويند. يعنى بين نَفَس‌ها هم مهلتى است و اين كوتاه‌ترين فرصت متصوّر براى انسان است. حضرت مى‌فرمايد: در حالى كه شما در مهلت مابين دم و بازدم هستيد به همان مقدار به زندگى اميدوار نباشيد. بسا نفس پايين كه رفت بالا نيايد. بنابراين در همان لحظه كوتاه هم به اعمال صالح بپردازيد.

(فَبادِروا العَمَلَ وَانتُم في مَهلِ الأنفاسِ

). در گذشته رسم بود وقتى شخص محترمى سوار اسب مى‌شد پارچه يا قاليچه‌اى روى اسب مى‌انداختند. حضرت مى‌فرمايد: اگر به‌اندازه گذاشتن و برداشتن آن قاليچه يا پارچه كه زمانى اندك است فرصت داشتيد، به اعمال نيك بپردازيد چون ممكن است در همين لحظات عمر شما به پايان برسد (

وَجِدَّةِ الاحلاسِ

). پيش از آنكه گذرگاه نفَس گرفته شود كه پشيمانى بعد از آن سودى ندارد و راه بازگشتى نيست، عملى نيك كنيد. انسان اگر اندكى به علم تشريح آگاه باشد مى‌داند كه مرگ چقدر به انسان نزديك است. در بدن انسان دو عضو اساسى وجود دارد كه اينها به‌سادگى از كار مى‌افتند: قلب و مغز.

يك سلسله رگ‌هاى نازكى است كه وظيفه آنها تغذيه عضله قلب است. اگر اين رگ‌ها بسته شود و بخشى از قلب از كار بيفتد، سكته قلبى رخ مى‌دهد. در مغز انسان نيز مويرگ‌هايى است كه اگر مجراى يكى از اينها گرفته شود، مغز از كار مى‌افتد و بسا آن بخش از مغز، فرمانده مغز باشد. اگرچه قلب سالم است، چون فرمان قلب از مغز صادر مى‌شود، يا اينكه آن بخش مسير يك طرف بدن باشد كه آن قسمت از كار مى‌افتد، يا اينكه بر اثر اصابت سنجاقى، خون لخته شود و به همان اندازه كار دست انسان بدهد.

خلاصه اگر انسان مقدارى درباره علم تشريح مطالعه كند رفته‌رفته در زندگى خودش وسواس پيدا مى‌كند كه آيا شب كه مى‌خوابم صبح زنده برمى‌خيزم؟

به هر حال اين حوادث درونى و بيرونى فراوان است. همين مسافرت را در نظر بگيريد كه جزئى از زندگى انسان امروز شده، تمام مسافرت‌ها دام خطر است هر چند انسان مراقب باشد، ديگران ممكن است بى‌احتياطى كنند. پس حالا كه مى‌توانيد و قدرت داريد عمل نيك كنيد. كارهايى كه مى‌كنى بگذار به حساب خدا. آيا واقعاً مى‌توانيم بگوييم اعمالى كه انجام داده‌ايم خالص براى خدا بوده

است؟ ريا و علاقه مادّى در آن نبوده؟ پناه بر خدا كه انسان با دست خالى وارد بارگاه الهى شود و وقتى نامه اعمالش را به او مى‌دهند فرياد برآورَد. قرآن مى‌فرمايد: « «يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هذَا الْكِتَابِ لَايُغَادِرُ صَغِيرَةً وَ لَاكَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَيهَا وَ وَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا»؛ اى واى بر ما! اين چه نامه‌اى است كه هيچ كار كوچك و بزرگى را فروگذار نمى‌كند مگر اينكه آن را شماره كرده است؟ و (اين در حالى است كه همه) اعمال خود را حاضر مى‌بينند».⁽¹⁾

امّت پيامبر بر سه دسته‌اند

29

عَن عَبدِاللّهِ بنِ عُمَرَ قالَ: سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ: يَكونُ امَّتي فى الدُّنيا عَلى ثَلاثَةِ اطباقٍ. امَّا الطَّبَقُ الأوَّلُ فَلا يُحِبّونَ جَمعَ المالِ وَادّخارِهِ وَلا يَسعَونَ في اقتِنائِهِ وَاحتِكارِهِ وَانَّما رِضاهُم مِن الدُّنيا سَدُّ جَوعَةٍ وَسَترُ عَورَةٍ وَغِناهُم فيها ما بَلَغَ بِهِمُ الآخِرَةَ فَاولئِكَ الآمِنونَ الَّذينَ لا خَوفٌ عَلَيهِم وَ لا هُم يَحزَنونَ.

وَامّا الطَّبَقُ الثّاني: فَإنَّهُم يُحِبّونَ جَمعَ المالِ مِن اطيَبِ وُجوهِهِ، وَ احسَنِ سَبيلِهِ يَصِلونَ بِهِ ارحامَهُم وَيَبِرُّونَ بِهِ اخوانَهُم وَ يُواسونَ بِهِ فُقَراءَهُم وَلَعَضُّ احَدِهِم عَلَى‌الرَّضيفِ ايسَرُ عَلَيهِ مِن أن يَكتَسِبَ دِرهَماً مِن غَيرِ حِلّهِ او يَمنَعَهُ مِن حَقّهِ ان يَكونَ لَهُ خازِناً الى حينِ مَوتِهِ فَاولئِكَ الَّذينَ ان نُوقِشوا عُذّبُوا وَ ان عُفِىَ عَنهُم سَلِمُوا.

وَ امّا الطَّبَقُ الثّالِثُ: فَإنَّهُم يُحِبُّونَ جَمعَ المالِ مِمّا حَلَّ وَ حَرُمَ وَ مَنعَهُ مِمَّا افْتَرَضَ وَ وَجَبَ ان أنفَقُوهُ انفَقُوهُ اسرافاً وَ بِداراً وَ ان امسَكوهُ امسَكوهُ بُخلًا وَاحْتِكاراً اولئِكَ الَّذينَ مَلَكَتِ الدُّنيا زِمامَ قُلوبِهِم حَتّى اورَدَتهُمُ النّارَ بِذُنوبِهِم.

عبداللّه بن عمر گفت كه شنيدم رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: امّت من در دنيا بر سه دسته‌اند: دسته اوّل كسانى‌اند كه جمع كردن مال را دوست ندارند و در گردآورى و احتكار مال نمى‌كوشند. آنان از دنيا به‌اندازه برطرف كردن گرسنگى و پوشاندن برهنگى‌ها (و زشتى‌ها) راضى‌اند و بى‌نيازى‌شان در چيزى است كه آنان را به

آخرت برساند. اينان در امنيّت‌اند و ايشان نه ترسى دارند و نه اندوهى.

امّا دسته دوم: آنان دوست دارند كه مال را از پاك‌ترين و بهترين راه‌هاى حلال جمع كنند، با آن صله رحم مى‌كنند و به برادران ايمانى‌شان احسان و نيكى مى‌كنند و با فقرا و بيچارگان مواسات مى‌ورزند. از نظر آنان سنگ سخت را با دندان جويدن آسان‌تر است از اينكه درهمى حرام به دست آورند يا حقوق واجب آن را نپردازند و در مسير حق و درست مصرف نكنند و تا هنگام مرگ، نگهبان مال باشند. پس اينان كسانى‌اند كه اگر خداوند درباره آنان سختگيرى كند عذاب مى‌شوند و اگر از ايشان درگذرد سالم مى‌مانند.

امّا دسته سوم كسانى‌اند كه جمع مال را از راه حرام يا حلال دوست دارند و از انفاق مال در موارد واجب دريغ مى‌ورزند (هم مصرف مال و هم درآمدشان هر دو خراب است). اينان اگر انفاق كنند اسراف است و اگر انفاق نكنند به‌سبب بخل و احتكار است. آنان كسانى‌اند كه دنيا زمام و مهار قلبشان را در دست گرفته است تا به‌سبب گناهانشان وارد جهنّم كند.

بحارالانوار، ج 77، ص 184

نور هدايت

پيامبراكرم صلى الله عليه و آله فرمود: امّت من در دنيا سه دسته‌اند:

اينان غم و ترسى از گذشته و آينده ندارند.

درهم سراغ حرام بروند. حقوق شرعى را مى‌پردازند و بقيّه را نزد خود نگاه مى‌دارند. اگر خدا درباره حساب آنان سختگيرى كند عذاب مى‌شوند، وگرنه جان سالم به در مى‌برند.

سؤال: اگر اينها واقعاً به دنبال روزى حلال رفته، در مسير حق و عدالت مصرف كرده‌اند بايد مقامشان از طبقه اوّل بيشتر باشد كه هيچ به دست نياورده‌اند. مثلًا در مورد على عليه السلام آمده كه هزار بنده از زحمت خودش آزاد كرد.

آيا فضيلت در ترك طلب است يا آنكه حلال را بطلبد و آن را انفاق كند؟

جواب: اگر حديث را درست معنى كنيم چنين سؤالى پيش نمى‌آيد. اگر انسان مال را براى انفاق بخواهد چنين چيزى پسنديده است، امّا مراد از طبقه دوم اين است كه جمع كردن مال را دوست دارند، يعنى براى مال اصالتى قائلند و همين كارشان را سخت و خراب مى‌كند. اسلام ترجيح مى‌دهد انسان توليد كند و آن‌گاه ببخشد و در راه خدا ايثار و انفاق كند. چنين كسى اگر كار كند و مالى به‌دست آورَد، سپس انفاق كند و مال براى او اصالتى نداشته باشد از زاهد هم بالاتر است.

زهد يعنى عدم وابستگى به دنيا، نه نداشتن دنيا. شما اگر همه دنيا را داشته باشيد و به آن وابسته نباشيد زاهدترين مردم محسوب مى‌شويد.

على عليه السلام كه در رأس حكومت قرار داشت چنين بود و مى‌فرمود: «اين حكومت از آن كفش كهنه وصله‌زده در نظر من بى‌ارزش‌تر است». او امير بود نه

اسير. اگر انسان پيراهنى داشته باشد ولى وابسته به آن باشد چنين كسى راغب به دنياست، نه زاهد.

درباره مال و ثروت نظرهاى متفاوتى وجود دارد: برخى براى مال چنان اهمّيّتى قائلند كه حلّال تمام مشكلاتش مى‌دانند و جاى تعجّب نيست كه اين گروه پيوسته به جمع اموال پردازند و آنى راحت ننشينند و هيچ قيد و شرطى براى آن قائل نباشند و حلال و حرام در نظرشان يكسان باشد.

در مقابل اين گروه جمعيّتى‌اند كه براى مال و ثروت كمترين ارزشى قائل نيستند، فقر را مى‌ستايند و براى آن ارج قائلند، حتّى مال را مزاحم تقوا و قرب خدا مى‌دانند.

ولى در برابر اين دو عقيده كه در طرف افراط و تفريط قرار دارد، آنچه از قرآن مجيد و روايات اسلامى استفاده مى‌شود اين است كه مال خوب است امّا به چند شرط: نخست اينكه «وسيله» باشد و نه «هدف».

دوم اينكه انسان را اسير خود نسازد، بلكه انسان امير بر آن باشد.

و سوم اينكه از راه مشروع به دست آيد و در راه رضاى خدا مصرف گردد.

علاقه به چنين مالى نه‌تنها دنياپرستى نيست، بلكه دليلى بر علاقه به آخرت است.⁽¹⁾

مراتب يقين

30

عَن انَسِ بنِ مالِكٍ قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: انَّ مِن ضَعفِ اليَقينِ ان تُرضِىَ النّاسَ بِسَخَطِ اللّهِ تَعالى وَ ان تَحمَدَهُم عَلى رِزقِ اللّهِ تَعالى وَان تَذُمَّهُم عَلى ما لَم يُؤتِكَ اللّهُ .... انَّكَ ان تَدَعُ شَيئاً لِلّهِ الّا اتاكَ اللّهُ خَيراً مِنهُ وَ ان تَأتي شَيئاً تَقَرُّباً الَى اللّهِ تَعالى الّا اجزَلَ اللّهُ لَكَ الثَّوابَ عَنهُ. فَاجْعَلوا هِمَتَّكُم الآخِرَةَ لا يَنفَدُ فيها ثَوابُ المَرضِىّ عَنهُ وَ لا يَنقَطِعُ فيها عِقابُ المَسخوطِ عَلَيهِ.

انس بن مالك روايت كرده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: به‌درستى كه از ضعف يقين اين است كه مردم را در برابر خشم الهى از خود خشنود سازى و براى روزى‌هايى كه خداوند (به تو) داده، مردم را بستايى و بر چيزى كه خداوند از تو بريده و قطع كرده، آنان را ملامت كنى. چيزى را براى خدا ترك نمى‌كنى جز اينكه خداوند بهتر از آن را به تو مى‌دهد و كارى را براى خشنودى او انجام نمى‌دهى، جز اينكه ثواب فراوان به تو مى‌دهد. پس همّت شما آخرت باشد، زيرا ثواب و پاداش بنده نيكوكار كه خداوند از او راضى است و عقاب و مكافات بدكار كه مورد خشم خداست پايان نمى‌پذيرد.

بحارالانوار، ج 77، ص 185

نور هدايت

در اين حديث رسول خدا صلى الله عليه و آله شش مطلب بيان فرموده است:

قرآن مى‌فرمايد: « «تُؤْتِى الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ»؛ به هر كس بخواهى حكومت مى‌بخشى و از هركس بخواهى حكومت را مى‌گيرى، هركس را بخواهى عزّت مى‌دهى و هر كه را بخواهى خوار مى‌كنى».⁽¹⁾چون مى‌دانم روزى‌دهنده من خداست از هيچ‌كس نمى‌ترسم، پيش بنده خدا سر خم نمى‌كنم. اگر او مرا يارى كند و تمام عالم مخالف من باشند نمى‌توانند كارى بكنند. پس اگر مى‌بينيم گاه برخى نزد مردمان فرومايه سر فرو مى‌آورند ناشى از ضعف يقين است كه دامنگير انسان مى‌شود.

البتّه يقين مراتبى دارد كه اين مراتب در عمل انسان مؤثّر است، زيرا عمل بازتاب عقيده است. هر اندازه عقيده محكم باشد عمل پاك‌تر است. غالباً آلودگى اعمال به‌سبب آلودگى عقايد است. اينكه مى‌گويند همه چيز حتّى اخلاق و فروع دين را بايد در اصول عقايد درست كرد علّتش همين است.

يقين سه مرتبه دارد: علم‌اليقين، عين‌اليقين، حقّ‌اليقين.

براى فهم اين سه مرحله آتش را مثال مى‌زنند.

گاه انسان از دود پى به وجود آتش مى‌برد اين را «علم‌اليقين» مى‌گويند. گاه آتش را مى‌بيند اين مى‌شود «عين‌اليقين» و گاهى آتش را با تمام وجود حس مى‌كند اين مى‌شود «حقّ‌اليقين».

به عبارت ديگر، گاهى دليل عقلى است، گاهى شخص با چشم مى‌بيند و گاهى تجربه هم مى‌كند.

حال اگر- مثلًا- در مورد مال يتيم چنين مراقبتى باشد كه در قرآن كريم

مى‌فرمايد: « «إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ نَارًا»؛ كسانى كه اموال يتيمان را به ستم مى‌خورند (در حقيقت) تنها آتش مى‌خورند».⁽¹⁾يا ايمان داشته باشد كه انفاق چيزى از انسان كم نمى‌كند، بلكه بر مال او مى‌افزايد. چنانكه در قرآن آمده است: « «مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِى كُلّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ»؛ كسانى كه اموال خود را در راه خدا انفاق مى‌كنند، همانند بذرى است كه هفت خوشه بروياند كه در هر خوشه، يكصد دانه باشد و خداوند آن را براى هر كس بخواهد (و شايسته باشد) دو يا چند برابر مى‌كند».⁽²⁾دست به گناه نمى‌زند.

آن مرتبه‌هاى بالاى يقين اين‌گونه است كه اگر بهترين ميوه‌ها را در كنارش بگذارى و آتش را در طرف ديگرش، هر دو در نظر او يكى است. همان‌طور كه از آتش مى‌پرهيزد از آن ميوه‌ها- كه مثلًا مال يتيم است- مى‌گريزد.

اينجاست كه بايد پايه‌هاى ايمان را محكم كرد. يك مقدار را بايد از خدا خواست و با استغاثه و تضرّع در نيمه‌شب، از خدا يقين كامل بطلبيم و بگوييم: «

يا واهِبَ اليَقينِ، ارزُقنِى اليَقينَ عِلمَ اليَقينِ وَعَينَ اليَقينِ وَحَقَّ اليَقينِ

». اگر اينها را به انسان بدهند و در مقابلش همه دنيا را از انسان بگيرند سهل است، برعكس اگر همه دنيا را بدهند و انسان آنها را نداشته باشد جز درد و بدبختى چيز ديگرى نيست. حقيقت مطلب همان يقين است كه بايد از طريق تعلّم و عمل به دست آورد، چون ايمان و عمل در يكديگر تأثير متقابل دارند لذا در قرآن در كنار ايمان عمل صالح نيز ذكر شده است. خلاصه اگر انسان به حقّ‌اليقين برسد بيمه شده است.

به هرحال در قسمت اوّل سخن مى‌فرمايد: از ضعف يقين است كه به‌سراغ مخلوق مى‌روى و خالق را وامى‌نهى و خشم او را مى‌خرى. همه اينها از باور

ضعيف يا بى‌باورى است.

مَن لَم يَشكُرِ المَخلُوقَ لَم يَشكُرِ الخالِقَ؛

كسى كه مخلوق را شكر نگويد شكر خالق را هم به‌جا نياورده»، امّا اينكه بگويد اين بنده را هم در كنار خدا داشته باشم تا به من كمك كند، شرك است.

در ادامه، حضرت سه مطلب را مطرح مى‌كند:

الف) اگر انسان چيزى را براى رضاى خدا رها كند، خداوند بهتر از آن را به او مى‌دهد. مبادا گمان كنى چيزى را كه براى خدا مى‌دهى زيان مى‌كنى، نه‌تنها ضرر نمى‌كنى بلكه نفع مى‌برى.

ب) اگر كارى را براى رضاى خدا كنى خداوند ثواب فراوان به تو مى‌دهد.

ج) همّت شما آخرت باشد كه ثواب و عقابش دائم است.

امّا در مورد جمله اوّل از آيات قرآن كمك بگيريم و با اين احاديث بياميزيم تا در مجموع، مسأله براى ما روشن شود. خداوند در قرآن مى‌فرمايد: « «الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ»؛ شيطان شما را (هنگام انفاق) وعده فقر و تهيدستى مى‌دهد و به زشتى‌ها امر مى‌كند، ولى خداوند وعده آمرزش و فزونى به شما مى‌دهد، و خداوند رحمت

و قدرتش گسترده، و دانا (به هر چيزى) است».⁽¹⁾وقتى انسان مى‌خواهد انفاق كند شيطان دست او را مى‌گيرد و به او وعده فقر مى‌دهد، ولى خداوند وعده آمرزش و فزونى مى‌دهد.

و باز مى‌فرمايد: « «يَمْحَقُ اللَّهُ الرّبُوا وَ يُرْبِى‌الصَّدَقَاتِ»؛ خداوند، ربا را نابود مى‌كند و صدقات را افزايش مى‌دهد».⁽²⁾و مى‌فرمايد: « «يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ عَنِ‌الْأَخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ»؛ آنها فقط ظاهرى از زندگى دنيا را مى‌دانند، و از آخرت (و پايان كار) غافلند».⁽³⁾مردم هميشه ظاهر دنيا را مى‌بينند، امّا اسلام به باطن مى‌نگرد و مى‌گويد: انفاق باعث كمبود نيست. مثلًا در محاسبه ما شهدا جزءِ امواتند، ولى قرآن مى‌فرمايد:

بالاتر از محاسبات شما، محاسبات ديگرى است. اگر با محاسبات قرآن بسنجيد نتيجه‌ها وارونه مى‌شود. جايى كه فنا فرض مى‌شود مى‌بينند كه هستى است و جايى كه موت فرض مى‌شود حيات جاويدان را مى‌بينند. اين نمى‌شود مگر با ديد ايمانى.

در دنيايى كه ما زندگى مى‌كنيم برخى منافع زودگذر ظاهراً ضررهاى درازمدّت دارد و عكس آن هم صادق است. همه عقلا مى‌گويند اگر منفعت درازمدّت به عملى كوتاه‌مدّت بسته است بايد آن عمل سختِ كوتاه‌مدّت را انجام داد. اگر شما با يك عمل جرّاحى، در آينده از دست مرض خلاصى مى‌يابيد بايد آن را بپذيريد. گاه غذاى چرب و لذيذى براى انسان آماده است امّا مى‌گويد سرماخوردگى دارم. از لذّت يك‌ساعت براى سلامت صدها ساعت بعد صرف‌نظر مى‌كند. حال چرا ما در مورد آخرت به اين اصل عقلايى عمل نكنيم؟

آيا- العياذباللّه- به‌اندازه همين پرهيز و استفاده از عمل جرّاحى به آخرت باور

نداريم؟ آيا همان‌گونه كه در دعاى كميل آمده قبول داريم در آنجا عذابى است كه «

تَطُولُ مُدَّتُهُ وَ يَدُومُ مَقامُهُ وَ لا يُخَفَّفُ عَن اهلِهِ

؛ عذاب جهنّم مدّتش طولانى و جاودانى است و از اهل آن تخفيف داده نمى‌شود». آيا اينكه در قرآن فرموده است قبول داريم: « «إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْ‌ءٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا ارْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَ تَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَ مَا هُمْ بِسُكَارَى وَلكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ»؛ زلزله رستاخيز امر عظيمى است، روزى كه آن را مى‌بينيد (چنان وحشت سراپاى همه را فرا مى‌گيرد كه) هر مادر شيردهى از شيرخوارش (به‌كلّى) غافل مى‌شود و هر باردارى جنين خود را سقط مى‌كند و مردم را مست مى‌بينى، در حالى كه مست نيستند ولى عذاب خداوند بسيار شديد است».⁽¹⁾چرا براى ثواب جاودانى زحمت چند روز را قبول نمى‌كنيم؟ چرا درباره آخرت اين منطق را نمى‌پذيريم؟ حياتى كه «

اكُلُهَا دَائِمٌ

» (ميوه‌هايش هميشگى)⁽²⁾است. اينها چيزهايى است كه وقتى انسان مطالعه مى‌كند گاهى وحشت مى‌كند كه نكند ما اينها را باور نكرده‌ايم.

كسب روزى

31

عَن ابنِ عُمَرَ قالَ: قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: لَيسَ شَى‌ءٌ يُباعِدُكُم مِن النّارِ الّا وَقَد ذَكَرتُهُ لَكُم وَ لا شَى‌ءٌ يُقَرّبُكُم مِن الجَنَّةِ الّا وَ قَد دَلَلتُكُم عَلَيهِ انَّ رُوحَ القُدُسِ نَفَثَ في رَوعي انَّهُ لَن يَموتَ عَبدٌ مِنكُم حَتّى يَستَكمِلَ رِزقَهُ فَاجمِلوا فِى الطَّلَبِ فَلا يَحمِلَنَّكُمُ استِبطاءُ الرّزقِ عَلى ان تَطلُبوا شَيئاً مِن فَضلِ اللّهِ بِمَعصِيَتِهِ فَإنَّهُ لَن يُنالَ ما عِندَ اللّهِ الّا بِطاعَتِهِ الا وَ انَّ لِكُلّ امْرِى‌ءٍ رِزقاً هُوَ يَأتيهِ لا مَحالَةَ فَمَن رَضِىَ بِهِ بُورِكَ لَهُ فيهِ وَ وَسِعَهُ وَ مَن لَم يَرضَ بِهِ لَم يُبارَك لَهُ فيهِ و لَم يَسَعْهُ انَّ الرّزقَ لَيَطلُبُ الرَّجُلَ كَما يَطلُبُهُ اجَلُهُ.

از ابن عمر روايت شده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آنچه شما را از آتش جهنّم دور مى‌سازد براى شما بيان كردم و آنچه شما را به بهشت نزديك مى‌كند به‌خوبى برايتان شرح دادم و چيزى را فروگذار نكردم. به من وحى شد كه كسى نمى‌ميرد مگر اينكه روزى او كامل شود پس در طلب روزى اعتدال را مراعات كنيد. مبادا كندى (و كمى و عقب افتادن) روزى، شما را وادارد براى طلب آن مرتكب گناه شويد، زيرا كسى به نعمت‌هايى كه نزد خداست نمى‌رسد مگر به سبب فرمانبرى او. بدانيد هر كسى بهره‌اى از روزى دارد كه ناچار به سراغ او مى‌آيد. پس كسى كه به روزى خود قانع باشد رزق او مبارك مى‌شود و وسعت مى‌يابد و كسى كه بدان قانع و راضى نباشد بركت و وسعت نمى‌بيند. رزق به‌سراغ آدمى مى‌آيد همان‌گونه كه مرگ به سراغ آدم مى‌آيد.

بحارالانوار، ج 77، ص 185

نور هدايت

رسول اكرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: شما را از هرچه كه از بهشت دور مى‌كند برحذر مى‌دارم. و هر چه شما را به بهشت نزديك و از جهنّم دور مى‌گردانَد فرمان مى‌دهم. فايده اين حديث اين است كه ما همواره بكوشيم احكام اسلام را اجرا كنيم. و اين حساب ما را از اهل سنّت كه معتقدند هرجا نص نيست حكم نيست، جدا مى‌كند؛ به همين دليل، اهل تسنّن به فقهايشان حق مى‌دهند كه قانون جعل كنند، قياس بشود و استحسان و مصالح مرسله را اجرا كنند. چنين مذهبى كه نيمى از آن در اختيار خدا و معصوم است و نيم ديگر در اختيار مردم، با مذهبى كه همه‌اش از سوى خدا و معصومين عليهم السلام است بسيار متفاوت خواهد بود. البتّه ظاهر آيه « «الْيَومَ اكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ»؛ امروز دين شما را برايتان كامل كردم»⁽¹⁾همين است، زيرا دين عبارت است از مجموعه عقايد و قوانين و اخلاقيات. حديث اين ديدگاه را به ما مى‌دهد كه به‌عنوان يك مجتهد استنباط كنيم نه اينكه تشريع كنيم و كار ما استخراج است نه تشريع.

در اينجا ذكر چند نكته لازم است.

در حالى كه مختصر آشنايى با قرآن و احاديث براى پى بردن به اين حقيقت كافى است كه اسلام پايه هرگونه بهره‌گيرى مادّى و معنوى انسان را كوشش مى‌شمرد تا آنجا كه در جمله شعارگونه قرآنى: لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ الَّا مَا سَعَى سوره فجر، آيه 39) بهره انسان را منحصراً در كوشش و كار قرار مى‌دهد.

مى‌آيد، در حالى كه چنين نيست و نكته‌اش در خود روايت آمده كه مى‌فرمايد:

مبادا به سراغ گناهان برويد.

در واقع مردم به دنبال دنيا هستند و گاهى به آن عشق مى‌ورزند و همين عشق باعث مى‌شود كه روزى را از راه معصيت بخواهند. اين روايات ترمزى است در مقابل دنياپرستان گناهكار و به اين معنا نيست كه اگر كسانى بخواهند براى پيشرفت جامعه اسلامى از راه حلال فعّاليّت اقتصادى داشته باشند اشكالى داشته باشد. بنابراين روايات جنبه تخديرى ندارد و دعوت به بيگانگى از مسائل اقتصادى نمى‌كند و عامل عقب‌ماندگى از نظر زندگى مادّى نيست.

پيشوايان اسلام براى اينكه سرمشقى به ديگران بدهند در بسيارى از موارد كار مى‌كردند. كارهايى سخت و توانفرسا. پيامبران پيشين نيز از اين قانون مستثنا نبودند. از چوپانى گرفته، تا خيّاطى و زره‌بافى و كشاورزى ابا نداشتند. اگر مفهوم تضمين روزى از طرف خدا، نشستن در خانه و انتظار رسيدن روزى باشد، نبايد پيامبران و امامان كه از همه آشناتر به مفاهيم دينى هستند اين‌همه براى روزى تلاش كنند.

ما هم مى‌گوييم روزى هركس مقدّر و ثابت است، ولى در عين حال مشروط به تلاش و هرگاه اين شرط حاصل نشود مشروط نيز از ميان خواهد رفت. اين درست به آن مى‌ماند كه مى‌گوييم: «هركس اجلى دارد و مقدار معيّنى از عمر» مسلّماً مفهوم اين سخن آن نيست كه اگر انسان حتّى دست به انتحار يا تغذيه از موادّ زيانبخش بزند تا اجل معيّنى زنده مى‌ماند. مفهومش اين است كه اين بدن استعداد بقا تا مدّت قابل‌ملاحظه‌اى دارد امّا مشروط به اينكه اصول بهداشت را رعايت كند و از موارد خطر بپرهيزد و آنچه را سبب مرگ زودرس مى‌شود از خود دور كند.

نكته مهم اين است كه آيات و روايات مربوط به معيّن بودن روزى در واقع ترمزى است روى افكار مردم حريص و دنياپرست كه براى تأمين زندگى به هر

در مى‌زنند و هر ظلم و جنايتى را مرتكب مى‌شوند، به گمان اينكه اگر چنين نكنند زندگى‌شان تأمين نمى‌شود.

آيات قرآن و احاديث اسلامى به چنين افراد هشدار مى‌دهد كه بيهوده دست‌و پا نكنند و از طريق نامعقول و نامشروع براى تهيّه روزى تلاش نكنند، همين اندازه كه در طريق مشروع گام نهند و بكوشند مطمئن باشند خداوند از اين راه همه نيازمندى‌هايشان را تأمين مى‌كند.

خدايى كه آنها را در ظلمتكده رَحم فراموش نكرد، خدايى كه هنگام طفوليّت كه توانايى بر تغذيه از موادّ غذايى اين جهان نداشتند روزى‌شان را قبل از تولّد به پستان مادر مهربان حواله كرد، خدايى كه هنگام پايان دوران شيرخوارگى در آن حال كه ناتوان بودند روزى‌شان را به دست پدرى پر مهر داد كه صبح تا شام جان بكَند و خوشحال باشد كه براى تهيّه غذاى فرزندانم زحمت مى‌كشم. اين خدا چگونه ممكن است هنگامى كه انسان بزرگ مى‌شود و توانايى و قدرت هرگونه كار و فعّاليّت پيدا مى‌كند او را فراموش كند؟ آيا عقل و ايمان اجازه مى‌دهد كه انسان در چنين حالى به گمان اينكه ممكن است روزيش فراهم نشود در وادى گناه و ستم و تجاوز به حقوق ديگران گام بگذارد و حريصانه به غصب حقّ مستضعفان بپردازد؟

البتّه نمى‌توان انكار كرد كه برخى روزى‌ها چه انسان به دنبال آن برود يا نرود به سراغ او مى‌آيد.

آيا مى‌توان انكار كرد كه نور آفتاب بدون تلاش ما به خانه ما مى‌تابد؟ آيا مى‌توان انكار كرد كه عقل و هوش و استعدادى كه از روز نخست در وجود ما ذخيره شده به تلاش ما نبوده است؟

ولى چنين مواهب به‌اصطلاح بادآورده يا به تعبير صحيح‌تر مواهبى كه بدون تلاش به لطف خدا به ما رسيده، اگر با تلاش خود از آن به‌طور صحيح نگهدارى نكنيم آنها نيز از دست ما خواهد رفت يا بى‌اثر مى‌مانَد.

سخن معروف حضرت على عليه السلام در نامه 31 نهج‌البلاغه نيز اشاره به همين حقيقت است كه به فرزندش امام حسن عليه السلام فرمود:

وَاعلَم يا بُنَىَّ، انَّ الرّزقَ رِزقانِ:

رِزقٌ تَطلُبَهُ وَ رِزقٌ يَطلُبُكَ

: «بدان فرزندم، روزى دو گونه است: يك‌نوع همان روزى‌هايى است كه تو بايد به جست‌وجويش برخيزى و گونه ديگرش روزى‌هايى است كه آن در جست‌وجوى تو است و به سراغ تو مى‌آيد».

اين را نيز نمى‌توان انكار كرد كه در پاره‌اى از موارد انسان به دنبال چيزى نمى‌رود، ولى بر اثر يك سلسله تصادف‌ها موهبتى نصيب او مى‌شود. اين حوادث گرچه در نظر ما تصادف است در واقع و از نظر سازمان آفرينش حسابى در آن است. بى‌شك حساب اين‌گونه روزى‌ها از روزى‌هايى كه در پرتو تلاش به دست مى‌آيند جداست و حديث بالا هم ممكن است اشاره به اينها باشد.

ولى به هرحال نكته اساسى اين است كه تمام تعليمات اسلامى به ما مى‌گويد براى تأمين زندگى بهتر- چه مادّى و چه معنوى- بايد تلاش بيشتر كرد و فرار از كار به گمان مقسوم بودن روزى غلط است.

در روايت آمده است كه مبادا براى روزى، سراغ معاصى برويد. از گران‌فروشى، تقلّب، كم‌فروشى، رباخوارى، دزدى، احتكار نهى شده است.

الف) اينها سرمشق مردمند بايد الگو باشند. اگر خودشان به دنبال دنيا بروند سرمشق ديگران نمى‌توانند باشند.

ب) مالى كه ديگران (غير اهل علم) جمع مى‌كنند ضربه به مذهب نمى‌زند، ولى اگر اهل علم با حق و ناحق كردن و از راه‌هاى مختلف به جمع مال بپردازند به دين ضربه مى‌زند. اين واقعاً مايه حسرت است.

راه مستقيم هدايت

32

فى تَفسيرِ قَولِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ «اهْدِنَا الصّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ»، يَقُولُ الصّادِق عليه السلام: أرشِدنا الى الطَّريقِ المُؤدّي الى مَحَبَّتِكَ وَالمُبَلّغِ دينِكَ وَالمانِعِ مِن ان نَتَّبِعَ اهواءَنا فَنَعطَبَ او نَأخُذَ بِآرائِنا فَنَهلِكَ.

در تفسير سخن خداوند: «ما را به راه راست هدايت كن»، امام صادق عليه السلام فرمود: ما را به راهى كه به محبّت تو منتهى مى‌شود و ما را به دين تو برساند و از پيروى هوى‌و هوس سرزنش‌بارمان و آراى شخصى هلاك‌كننده‌مان بازدارد ارشاد و راهنمايى كن.

عيون اخبار الرّضا عليه السلام، ج 2، ص 273، ح 65

نور هدايت

امام صادق عليه السلام در تفسير آيه‌اى كه در شبانه روز ده بار مى‌خوانيم فرمودند:

وجودمان نيست، يا سال به سال اخلاص كمتر شد حضور قلب در نماز كمتر شد، معلوم مى‌شود كه از صراط مستقيم منحرف شده‌ايم، يا اگر نسبت به دين خدا- چه در اصول و چه فروع- به علمم افزوده نشد روشن مى‌شود كه من راه خود را گم كرده‌ام.

پناه بر خدا كه انسان به هوى‌و هوس خود رنگ دين و وظيفه شرعى بزند. اين خيلى خطرناك است. بايد وقتى به نماز مى‌ايستيم با تمام وجود از خدا هدايت به راه راست و فزونى محبّتش را بخواهيم. اين افتخار است براى كسانى كه در مسير علوم دينى و روحانيت‌اند كه موضوع زندگى آنان چيزهايى است كه به آنان امكان مى‌دهد آگاهى خود را نسبت به دين افزايش دهند و محبّت خود را به خدا بيشتر كنند.

در اينجا دو سؤال پيش مى‌آيد: اوّل اينكه صراط مستقيم چيست؟ دوم اينكه چرا ما همواره درخواست هدايت به صراط مستقيم از خدا مى‌كنيم، مگر ما گمراهيم؟ وانگهى به‌فرض كه اين سخن از ما زيبنده باشد از پيامبر و امامان كه نمونه انسان كامل بودند چه معنى دارد؟

اوّل اينكه صراط مستقيم (راه راست)، راه پاكى و نيكى، راه عدل و داد و راه ايمان و عمل صالح است.

دوم اينكه در پاسخ مى‌گوييم: انسان در مسير هدايت هر لحظه بيم لغزش و انحراف درباره او مى‌رود، به همين دليل بايد خود را در اختيار پروردگار بگذارد و تقاضا كند كه او را بر راه راست ثابت نگاه دارد.

علاوه بر اين، هدايت همان پيمودن طريق تكامل است كه انسان تدريجاً مراحل نقصان را پشت سر بگذارد و به مراحل بالاتر برسد.

اين را نيز مى‌دانيم كه طريق تكامل نامحدود است و به سوى بى‌نهايت همچنان پيش مى‌رود.

بنابراين جاى تعجّب نيست كه حتّى پيامبران و امامان از خدا تقاضاى هدايت

به «صراط مستقيم» كنند، چه اينكه كمال مطلق تنها خداست و همه بدون استثنا در مسير تكاملند، چه مانع دارد كه آنها نيز تقاضاى درجات بالاترى را از خداوند كنند.⁽¹⁾

بيدارى و آمادگى

33

عَن انَسِ بنِ مالِكٍ قالَ: سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ: يا مَعشَرَ المُسلِمينَ شَمّرُوا فَإنَّ الامرَ جِدٌّ وَ تَأهَّبوا فَإنَّ الرَّحيلَ قَريبٌ وَ تَزَوَّدُوا فَإنَّ السَّفَرَ بَعيدٌ وَخَفّفُوا اثقالَكُم فَإنَّ وَراءَكُم عَقَبَةً كَؤُوداً وَ لا يَقطَعُها الَّا المُخِفُّونَ. ايُّها النّاسُ انَّ بَينَ يَدَىِ السّاعَةِ اموراً شِداداً وَاهوالًا عِظاماً وَزَماناً صَعباً يَتَمَلَّكُ فيهِ الظَّلَمَةُ وَ يَتَصَدَّرُ فيهِ الفَسَقَةُ وَ يُضامُ فيهِ الآمِرونَ بِالمَعروفِ وَيُضطَهَدُ فيهِ النّاهونَ عَن المُنكَرِ فَاعِدُّوا لِذلِكَ الايمانَ وَعَضُّوا عَلَيهِ بِالنَّواجِذِ وَالْجَأُوا الَى العَمَلِ الصّالِحِ وَ اكرِهوا عَلَيهِ النُّفوسَ تُفضُوا الَى‌النَّعيمِ الدّائِمِ.

از انس بن مالك روايت شده است كه گفت: شنيدم پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: اى مسلمانان، خودتان را آماده كنيد (و آستين‌ها را بالا بزنيد) كه امر قيامت جدّى است و آماده مرگ شويد، چرا كه كوچ كردن نزديك است و توشه برداريد كه سفر طولانى است و بارهاى خود را سبك گردانيد كه در پيش روى شما گردنه‌هاى صعب‌العبورى است كه جز سبكباران كسى نمى‌تواند از آن بگذرد.

(اى مردم،) نزديك قيامت و آخر دنيا، امور سخت و هول‌ها و وحشت‌هاى بزرگ و روزگار سختى است كه در آن حكمرانان جهان، ظالمانند و فاسقان در مصدر امور قرار مى‌گيرند و امر به معروف‌كنندگان مظلومند و نهى از منكر كنندگان در فشار. پس (در اين موقع) با ايمان، آماده و مهيّاى آن روز شويد و بر دندان‌ها بفشريد (و عزم را جزم كنيد) و به دامن عمل صالح پناه ببريد و نفس را بر انجام دادن كارهاى نيك (با وجود ناخشنودى نفس) واداريد تا به بهشت جاودان نايل شويد.

بحارالانوار، ج 77، ص 186

نور هدايت

حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله در اين حديث نكاتى را در مورد بيدارى انسان‌ها و آگاهى مردم بيان كرده است:

حضرت مى‌فرمايد: آماده شويد چون مطلب جدّى است و آتش جهنّم و حساب و كتاب در كار است.

«رحيل» به‌معنى آغاز سفر است. حركت زود صورت مى‌گيرد ولى سفر خيلى طولانى است. مثل اينكه به ما بگويند فردا آماده شويد مى‌خواهيم حركت كنيم، امّا سفر يك‌سال طول مى‌كشد. وسايل يك‌سال را با خود بياوريد. خلاصه اين قريب و بعيد با هم منافات ندارند، چون يكى آغاز سفر و ديگرى پايان سفر را مى‌گويد، زيرا هر لحظه احتمال حركت است و فاصله مرگ و حيات انسان خيلى كم است.

قبلًا گفته‌ايم در گلوى انسان زبان كوچكى است كه مى‌شود آن را زبان حيات و زندگى يا برزخ بين مرگ و زندگى دانست. وقتى انسان غذا مى‌خورد اين زبان روى مجراى تنفّس مى‌افتد و آن را محكم مى‌گيرد و غذا را به مجراى مرى و معده هدايت مى‌كند. وقتى شخص غذا را بلعيد و فرو برد زبان برداشته مى‌شود و مجراى تنفّس باز و مجراى مرى بسته مى‌شود.

حال اگر اين زبان هنگام خوردن غذا دير حركت كند يا از حركت بيفتد و دريچه هوا بسته نشود و ذرّه‌اى از آن در دستگاه تنفّس وارد شود كشنده است.

ازاين‌رو به حياتى كه به مويى بسته است نمى‌توان اعتماد كرد.

سفر آخرت سفر درازى است. مطابق برخى آيات، زمان حسابرسى هزار سال و بنابر برخى آيات پنجاه هزار سال طول مى‌كشد كه مفسّران بين دو آيه چنين جمع كرده‌اند كه در قيامت پنجاه موقف است، يعنى پنجاه پست بازرسى وجود دارد كه بايد از آنها عبور كرد و هر پستى- البتّه اگر مراد تعداد ايستگاه‌هاى بازرسى باشد- هزار سال به‌طول مى‌انجامد، امّا اگر كنايه از تكثير باشد به اين معناست كه اين محاسبه هزاران سال طول مى‌كشد. پس هر سفرى مركبى خاص مى‌طلبد. مثلًا سفر دريايى را نمى‌توان با وسايل خشكى پيمود و يا به عكس.

در ذيل حديث مى‌فرمايد: «

ايُّهَا النّاسُ، انَّ بَينَ يَدَىِ السّاعَةِ امُورًا شِدادًا وَاهوالًا عِظامًا»

اين بخش بحث طولانى و دامنه‌دارى مى‌طلبد كه ما در بحث فشرده اخلاقى خودمان آن را به‌اختصار مطرح مى‌كنيم. از احاديث چنين استفاده مى‌شود كه در پايان دنيا، هم اوضاع تكوينى عالم مشكلات و شدايدى دارد و هم اوضاع اجتماعى و زندگى بشر پيش از قيام حضرت ولى عصر (عج)، زيرا هر دو در آستانه پايان عمر دنياست. اين دو با هم پيوندى دارند كه در اينجا به هم عطف شده‌اند.

رسول خدا صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: در آخر دنيا امور «شِداد» (سخت) و وحشت‌هاى عظيم است كه همه‌چيز عالم را در هم مى‌ريزد: كوه‌ها مانند پنبه زده‌شده مى‌شوند، درياها به جوش مى‌آيند، خورشيد تاريك مى‌شود و حالتى پيش مى‌آيد كه انسان همه چيز را از ياد مى‌بَرد. زندگى اجتماعى نيز با وحشت‌هاى بزرگى روبه‌روست كه در اينجا مخصوصاً به چند قسمت آن اشاره شده: زمانى است كه ظالمان و فاسقان بر جهان حكم مى‌رانند و امر به‌معروف‌كنندگان و نهى از منكركنندگان در فشار قرار مى‌گيرند و بعد پيامبر صلى الله عليه و آله دستورهايى مى‌دهد.

البتّه آنچه در اين حديث آمده لازم نيست در تمام عالم باشد ممكن است بخشى از جهان حكومت صالحى داشته باشد، امّا مجموع دنيا با اين مسائل روبه‌روست كه نمونه‌اى از آن را در عصر خودمان مى‌بينيم.

وقتى حضرت مفاسد دنيا را بيان مى‌كند بر دو نكته حسّاس انگشت مى‌نهد:

مسأله حكومت و مسأله امر به معروف و نهى از منكر.

مى‌فرمايد: دنيا نابود مى‌شود چون حكومت به دست افراد ظالم و فاسق مى‌افتد. براى همين است كه حكومت در اسلام بسيار اهمّيّت دارد و بايد تلاش كرد حكومت اسلام برقرار بماند. اين واقعيّتى است كه اگر حكومت فاسد نباشد هيچ جا فاسد نمى‌شود و اگر حكومت فاسد شد همه چيز فاسد مى‌شود. گفته‌اند:

«النّاسُ عَلى دينِ مُلوكِهِم

؛ مردم مطابق دين و آيين فرمانروايانشان عمل مى‌كنند».

حضرت بر حكومت انگشت نهاد، زيرا اساس صلاح و فساد حكومت است.

دو واجب است كه اگر اقامه شوند تمام فرايض برپا مى‌شوند. در روايت دارد كه امر به‌معروف و نهى از منكر نسبت به فرايض ديگر، مانند نسبت درياى موّاج است به دهان.

نكته آخر اينكه براى مقابله با مفاسد چه كنيم؟

پيامبر صلى الله عليه و آله دو سلاح پيش نهاد:

ايمان: مهم‌ترين سلاح بُرنده، ايمان است.

استقامت: انسان وقتى عصبانى مى‌شود و عزم خود را بر انجام دادن كارى جزم مى‌كند دندان‌هايش را بر هم مى‌فشارد. وقتى زياد بفشرد دندان‌هاى عقب روى هم مى‌آيند. عبارت «

عَضُّوا عَلَيهِ بِالنَّواجِذِ

» اشاره به تصميم قاطع است كه عامل پيشرفت در همه كارهاست. مراد اين است كه به دنبال ايمان، دومين سلاح استقامت است، يعنى با سستى و تنبلى و كم‌كار كردن هيچ‌كس به جايى نمى‌رسد.

براى اينكه انسان دچار تنبلى و سستى نشود بايد قبلًا اين صفت را شناخته و به نتيجه‌اش آگاهى پيدا كند.

حضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله در اين باره مى‌فرمايد:

لِلكَسلانِ ثَلاثُ عَلاماتٍ: يَتَوانى حَتّى يُفَرّطَ وَ يُفَرّطُ حَتّى يُضَيّعَ وَ يُضَيّعُ حتّى يَأثِمَ

: «كسل و تنبل سه نشانه دارد: سستى مى‌كند تا به تنبلى و كوتاهى منجر شود، تفريط مى‌كند تا تضييع كند و تضييع مى‌كند تا گناه كند».

اگر در حالات مردان پيروز و برجسته عالم بنگريم، از جمله صفات بارز آنها جدّى بودن در رفتار و كردار و ترك سستى و تنبلى است. حتّى پيامبران با اينكه از تأييدات الهى برخوردار بودند، پشتكار عجيبى داشتند، مخصوصاً وقتى انسان در حالات رسول اكرم صلى الله عليه و آله و جدّيت آن جناب از جمله در مسأله مهاجرت از مكّه به مدينه دقّت مى‌كند مى‌بيند با آنكه حضرت مى‌توانست با بُراق و بُرقع كه در شب معراج از آنها استفاده كرد از مكّه هجرت كند، يا طىّ‌الارض كند، ولى با پاى پياده

براى اينكه رد گم كند به جاى شمال به جنوب مكّه رفت، وقتى مطمئن شد دشمن مأيوس شده از بيراهه مكّه را دور زد، شب‌ها راه رفت و روزها استراحت كرد، آن‌هم در سنگلاخ‌ها و صحراهاى حجاز. اين كار چندان دشوار بود كه حضرت در مدّت دوازده روز انجام داد. اينها براى ما الگو و اسوه هستند.

همه كسانى كه در زندگى موفّق شدند انسان‌هايى كوشا و جدّى بودند. حالات بزرگان را ببينيد كه چقدر زحمت مى‌كشيدند. در گرماى سخت نجف، صاحب جواهر رحمه الله بر سر نعش پسرش كتاب جواهر مى‌نويسد.

امّا انسان‌هاى لاابالى و تنبل- چنانكه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود- آن‌قدر سستى مى‌كنند تا باعث كوتاهى در عمل شده و آن هم منجر به از دست رفتن فرصت‌ها و سرانجام منتهى به گناه شود.

راه جلب محبّت خدا و مردم

34

عَن ابي سَعيدٍ الخُدرِىّ قالَ: سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ لِرَجُلٍ يَعِظُهُ:

ارغَب فيما عِندَ اللّهِ يُحِبَّكَ اللّهُ وَازهَد ما في ايدي النّاسِ يُحِبَّكَ النّاسُ. انَّ الزّاهِدَ فى الدُّنيا يُريحُ وَ يُريحُ قَلبَهُ وَ بَدَنَهُ فى الدُّنيا وَالآخِرَةِ وَالرّاغِبَ فيها يُتعِبُ قَلبَهُ وَ بَدَنَهُ فى الدُّنيا وَالآخِرَة. لَيَجيئَنَّ اقوامٌ يَومَ القِيامَةِ لَهُم حَسَناتٌ كَامثالِ الجِبالِ فَيُؤمَرُ بِهِم الَى النّارِ. فَقيلَ: يا نَبِىَّ اللّهِ أمُصَلّونَ كانوا؟ قالَ:

نَعَم كانُوا يُصَلُّونَ وَ يَصومونَ وَ يَأخُذونَ وَهناً مِنَ الليلِ لكِنَّهُم اذا لاحَ لَهُم شَي‌ءٌ مِن أمرِ الدُّنيا وَثَبُوا عَلَيهِ.

ابوسعيد خدرى مى‌گويد شنيدم كه رسول خدا صلى الله عليه و آله به مردى پند مى‌داد فرمود:

آنچه را نزد خداست بطلب تا خدا تو را دوست بدارد و از آنچه نزد مردم است چشم بپوش تا مردم تو را دوست بدارند. زاهد و بى‌اعتناى به دنيا جسم و جانش در دنيا و آخرت در آسايش است. و خواهان دنيا، در دنيا و آخرت روح و بدنش در سختى است. روز قيامت اقوامى را مى‌آورند كه حسناتى بمانند كوه‌ها دارند، امّا امر مى‌شود كه به جهنّم درآيند.

گفته شد: اى پيامبر خدا، آيا اينان نمازگزار بودند؟

فرمود: آرى، نماز مى‌گزاردند و روزه مى‌گرفتند و پاسى از شب را بيدار مى‌ماندند (و نماز شب مى‌خواندند)، ولى (گرفتاريشان اين بود كه) چون امرى از امور دنيا پيش مى‌آمد بر سر آن مى‌پريدند (و ملاحظه حلال و حرام آن را نمى‌كردند).

بحارالانوار، ج 77، ص 186

نور هدايت

پيامبراكرم صلى الله عليه و آله در اين حديث مردى را اندرز مى‌دهد و آن‌گاه در پايان راجع به دنيا و خطرهاى آن بحث مى‌كند:

مراد از جمله «ما عِنداللّه»، ثواب‌هاى الهى، قرب خداوند و نعمت‌هاى اوست كه اگر طالب آن باشى، خدا تو را دوست مى‌دارد. امّا مردم وقتى تو را دوست مى‌دارند كه نسبت به چيزهايى كه مورد علاقه آنان است بى‌اعتنا باشى، زيرا در بشر بخل حاكم است و اين حاكميّت بخل در انسان موجب مى‌شود كه به بى‌طمع علاقه‌مند باشد. واقعاً انسان براى حفظ موقعيّت خودش هم كه شده، به آنچه در دست مردم است بايد بى‌اعتنا باشد.

در طول تاريخ چيزهاى عجيبى در اين زمينه نوشته‌اند. برخى حاكمان، نزديكان و برادران خود را براى حفظ حكومتشان كشته‌اند. نقل مى‌كنند كه سلطان محمّد فاتح، پادشاه عثمانى، چون به سلطنت رسيد دستور داد تمام برادرانش را كشتند، زيرا مى‌ترسيد آنها تهديدى براى حكومتش باشند. بعد از سلطان محمّد فاتح در ميان عثمانى‌ها سنّت شد كه هر كس به سلطنت مى‌رسيد تمام برادرانش را مى‌كشت.

در مورد يكى از پادشاهان اشكانى نوشته‌اند كه وقتى به سلطنت رسيد پدر و سى برادر خود را كشت، سپس با مادرش ازدواج كرد كه ثمره اين ازدواج هم پدر و مادر خود را كشت. دنيا در نزد دنياپرستان چنين است.

دلبستگى شديد به دنيا واقعاً باعث رنج و تَعَب است. خواب را بر انسان حرام مى‌كند. بسا كسانى كه چون شب به خانه مى‌آيند تمام مسائلى را كه در روز در بازار بوده و معاملاتى را كه انجام داده‌اند در مقابل فكرشان رژه مى‌رود. اگر خوب بوده از خوشحالى خوابشان نمى‌بَرد و اگر بد بوده از اندوه. بايد با قرص خواب‌آور بخوابند. روحشان در عذاب است. امّا كسى كه به دنيا بى‌اعتناست، بدن و روحش در آسايش است. دستورهاى الهى چيزى نيست كه فقط به درد آخرت بخورد و ثواب و عقاب آنها در آنجا ظاهر شود. اگر- پناه بر خدا- آخرتى هم نبود، اجراى اين دستورها براى زندگى دنيا، براى سلامت جسم و روح و آرامش فكر لازم بود. مى‌گويند بر اثر پيشرفت طب تعداد بيماران جسمى كم شده، ولى تعداد بيماران روحى هر روز زيادتر مى‌شود و شايد زمانى برسد كه دنيا به قول ما دارالمجانين بزرگى شود و در تمام روى زمين كسى را كه داراى اعصاب سالم و خالى از هرگونه بيمارى روحى باشد پيدا نكنيم. اين بيمارى روانى روزافزون، به عوامل زيادى بستگى دارد. دلبستگى شديد انسان به دنيا باعث مى‌شود كه دائم روحش در عذاب باشد. واقعاً اگر ما در مسائل زندگى مادّى به آيه « «لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَيكُمْ»؛ اين به‌خاطر آن است كه براى آنچه از دست داده‌ايد تأسّف نخوريد و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشيد».⁽¹⁾ايمان داشته باشيم و بدان عمل كنيم خيلى راحت هستيم. چيزى كه از دست رفت چرا غصّه بخوريد؟ و چيزى هم كه داريد زياد به آن نچسبيد كه اگر گرفتند فريادتان بلند شود. اين آيه نسخه سلامت روح و جسم را در اين دو جمله خلاصه و معنا كرده است.

اهل ايمان زندگى دنيايى‌شان هم بهتر است، چون پول و ثروت سلامتى نمى‌آورد، مقام دليل بر خوشبختى نيست. كسانى‌اند كه همه چيز مادّى دارند،

ولى از بدبخت‌ترين مردم دنيا هستند. پيوسته در اضطرابند كه مبادا ديگران از آنها بگيرند. هميشه در رنج و عذابند. بعضى چندان چيزى از مال دنيا ندارند، ولى غنى‌ترينِ مردمانند. البتّه مقصود از زهد اين نيست كه هيچ نداشته باشد، بلكه مراد اين است كه وابسته و دلبسته به دنيا نباشد.

آن‌گاه ابوسعيد خدرى از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى‌كند كه روز قيامت اقوامى را مى‌آورند كه به اينها امر مى‌شود به جهنّم بروند، در حالى كه براى آنان حسناتى مانند كوه‌هاست. راوى مى‌پرسد آيا اينها نماز هم مى‌خواندند؟ فرمود: «آرى، نماز مى‌خواندند و روزه مى‌گرفتند و به مستحبّات مى‌پرداختند و حتّى بخشى از شب بيدار بودند و نماز شب مى‌خواندند (اصحاب تعجّب كردند چه چيزى باعث شده جهنّمى شوند؟) گرفتاريشان اين بود كه وقتى امرى از امور دنيا پيش مى‌آمد ملاحظه حلال و حرام آن را نمى‌كردند و بر سر آن مى‌پريدند».

«وَثَبُوا عَلَيهِ»

تعبير بسيار پرمعنايى است. يعنى مثل حيوانى كه طمعه‌اى ببيند خودش را روى آن مى‌اندازد، اينان در مورد دنيا همين كار را مى‌كردند.

انسان هرچه در آيات و روايات و زندگى خودش و مردم و در تاريخ بشر بيشتر دقّت مى‌كند به حقيقت حديث «

حُبُّ الدُّنيا رَأسُ كُلّ خَطيئَةٍ»⁽¹⁾

آشناتر مى‌شود.

«حبّ دنيا» معناى وسيعى دارد كه دنيا فقط اموال و ثروت نيست. گاه انسان براى حبّ مقام، حبّ زن و هزاران حبّ ديگر سقوط مى‌كند و به جهنّم مى‌رود.

خون‌هايى كه در نقاط مختلف جهان ريخته مى‌شود و اين‌همه غارت‌ها، سرچشمه‌اش حبّ دنياست. اين روزها به‌قدرى مسأله واضح شده كه مخفى هم نمى‌كنند. وقتى مى‌پرسند چرا اين‌همه جنايت مى‌كنيد؟ مى‌گويند در آنجا منافعى داريم. براى منافع خودشان هزاران جنايت و خيانت مى‌كنند.

حالا اين جنايتكاران به صراحت مى‌گويند، امّا اگر از برخى مقدّس‌نماها

و متحجّران و بى‌تقوايان بپرسند چرا اين كار را كردى، به‌صورت شرعى آن را درست و توجيه مى‌كنند، در حالى كه اگر مانند جنايتكاران مى‌گفتند ما هم منافعى در اين كار داريم، شرافتمندانه‌تر بود تا آنكه علاوه بر حبّ دنيا، ريا هم داخل آن كنند. وقتى از برخى مقدّس‌نماها مى‌پرسند فلانى چطور است؟ مى‌گويد حرف نزن كه در اينجا شرع دهانم را بسته است. در حالى كه اگر گناه آن مؤمن را مى‌گفت بهتر بود، چون اين كلامى را كه او گفت فكر انسان را به همه جا مى‌بَرد كه اين شخص چه گناهانى مرتكب شده است كه شرع دهان او را بسته؟

ازاين‌روست كه آن معلّم اخلاق مى‌گويد: اين شخص خيال مى‌كند كه گناه نكرده، بلكه علاوه بر غيبت، ريا كرده است.

دنيا و آخرت از دو منظر

35

عَن نافِعٍ عَن ابنِ عُمَرَ قالَ سَمِعتُ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ: ايُّها النّاسُ هذِهِ دارُ تَرَحٍ لا دارُ فَرَحٍ، دارُ التِواءٍ لا دارُ اسْتِواءٍ، فَمَن عَرَفَها لَم يَفرَح لِرَجاءٍ وَ لَم يَحزَن لِشَقاءٍ. الا وَ انَّ اللّهَ خَلَقَ الدُّنيا دارَ بَلوى وَالآخِرَةَ دارَ عُقبى فَجَعَلَ بَلوَى الدُّنيا لِثَوابِ الآخِرَةِ سَبَباً.

نافع از ابن عمر نقل مى‌كند كه گفت شنيدم رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اى مردم، دنيا خانه غم و اندوه است نه خانه شادى و خنده، منزلى است كه با پيچيدگى و سختى آميخته است. دنيا خانه‌اى نيست كه همه‌چيزش هموار و صاف باشد.

پس كسى كه ماهيّت آن را شناخت نه با كاميابى‌ها و پيروزى‌هايش خوشحال مى‌شود و نه با شكست‌هايش ناراحت و غمگين. بدانيد خداوند دنيا را جاى بلا و آزمايش آفريده است و آخرت را جاى پايان كار، ازاين‌رو سختى و بلاى دنيا را سبب ثواب و پاداش آخرت قرار داده است.

بحارالانوار، ج 77، ص 187

نور هدايت

در اين حديث دو ديدگاه در مورد دنيا و آخرت بيان شده است:

دنيا دار رنج‌ها و دردهاست. واقعيّت اين است كه طبيعت زندگى اين جهان

در هيچ مرحله‌اى خالى از مشكلات و ناراحتى و رنج و مشقّت نيست، خواه اين مشكلات جنبه جسمانى و بدنى داشته باشد، يا جنبه روحى و فكرى و يا هر دو.

در حديث بسيار پرمعنايى از امام علىّ بن الحسين عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود:

وَالرّاحَةُ لَم تُخلَق في الدُّنيا وَلا لِأهلِ الدُّنيا إنَّما خُلِقَتِ الرّاحَةُ في الجَنَّةِ وَلِأهلِ الجَنَّةِ والتَّعَبُ وَالنَّصَبُ خُلِقا في الدُّنيا وَلِأهلِ الدُّنيا وَما اعطِىَ أحَدٌ مِنها جَفنَةً إلّااعطِىَ مِنَ الحِرصِ مِثلَيها وَمَن أصابَ مِن الدُّنيا أكثَرَ كانَ فيها أشَدَّ فَقراً لأنَّهُ يَفتَقِرُ إلَى النّاسِ في حِفظِ أموالِهِ ويَفتَقِرُ إلى كُلّ آلَةٍ مِن آلاتِ الدُّنيا فَلَيسَ في غِنَى الدُّنيا راحَةٌ

: «راحتى و آسايش در دنيا و براى اهل دنيا وجود ندارد. راحتى و آسايش تنها در بهشت و براى اهل بهشت است و رنج و تعب در دنيا و براى اهل دنيا آفريده شده و (به همين دليل) هر كسى پيمانه‌اى از آن به دست مى‌آورَد دو برابر آن حرص نصيب او مى‌شود و كسانى كه از دنيا بيشتر دارند فقيرترند، زيرا محتاج ديگران در حفظ اموال خويش‌اند و به وسايل و ادوات زيادى براى حفظ آن نيازمندند. بنابراين در ثروت دنيا راحتى وجود ندارد».

سپس امام در ذيل حديث فرمود:

كَلّا ما تَعِبَ اولِياءُ اللّهِ فِى الدُّنيا لِلدُّنيا، بَل تَعِبُوا فِى‌الدُّنيا لِلآخِرَةِ

: «هرگز دوستان خدا در دنيا به خاطر دنيا رنج و تعب نمى‌كشند، بلكه رنج و تعب آنها در دنيا براى آخرت است».⁽¹⁾اين واقعيّتى است كه در مشاهدات عينى خودمان آن را مى‌بينيم. با چشم مى‌نگريم كه همه چيز در حال زوال و تغيير است و چيزى در اين دنيا بقا و دوام ندارد. از نظر علمى نيز ثابت شده كه دنيا رو به فرسودگى مى‌رود و خورشيد با اين عظمت روزى خاموش مى‌شود، چنانكه قرآن مى‌فرمايد: «إِذَا الشَّمْسُ كُوّرَتْ»⁽²⁾تمام عالم هستى روزبه‌روز در حال پوسيدگى و فرسايش است، همان چيزى كه امروز آن را انتروپى يعنى كهولت و فرسودگى و پوسيدگى مى‌نامند.

بنابراين نبايد دنيا را خانه شادى دانست. اگر ما ماهيّت دنيا را چنين شناختيم اين نتيجه بر آن مترتّب مى‌شود كه هرگز با پيروزى‌ها خوشحال و با شكست‌ها غمگين نگرديم. اين ديد صحيح، نتيجه جهان‌بينى مسلمان نسبت به دنياست كه در حقيقت همان معناى آيه «لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَ لَاتَفْرَحُوا بِمَا آتَيكُمْ»⁽¹⁾است.

مى‌دانيم كه آفتاب هر روز طلوع مى‌كند، امّا نه از طلوعش ناراحت مى‌شويم و نه از غروبش. اگر انسان باور داشته باشد كه دنيا ناپايدار است، دو اثر تربيتى در وجود انسان مى‌گذارد. على عليه السلام مى‌فرمايد:

الزُّهدُ كُلُّهُ بَينَ كَلِمَتَينِ مِنَ القُرآنِ قالَ اللّهُ سُبحانَهُ

: لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَ لَاتَفْرَحُوا بِمَا آتَيكُمْ

: «زهد و وارستگى در دو جمله قرآن خلاصه شده است: بر آنچه از دست شما رفته تأسّف نخوريد و بر آنچه خداوند به شما داده (بيش از اندازه) شادمان نشويد».⁽²⁾زهد يعنى وارستگى، آزادى از قيد و بند عالم مادّى.

تقوا

36

عَن انَسِ بنِ مالِكٍ قالَ: سَمِعتُ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ: ايُّهَا النّاسُ، اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَاسْعَوْا فى مَرضاتِهِ وَ أَيقِنوا مِنَ الدُّنيا بِالفَناءِ وَ مِنَ الآخِرَةِ بِالبَقاءِ وَاعْمَلُوا لِما بَعدَ الْمَوتِ فَكَأنَّكُم بِالدُّنيا لَم تَكُن وَ بِالآخِرَةِ لَم تَزَل. ايُّهَا النّاسُ، انَّ مَن فِى الدُّنيا ضَيفٌ وَ ما فى ايديهِم عارِيَةٌ وَ انَّ الضَّيفَ مُرتَحِلٌ وَالعارِيَةَ مَردودَةٌ. الا وَ انَّ الدُّنيا عَرَضٌ حاضِرٌ يَأكُلُ مِنهُ البَرُّ وَالفاجِرُ وَالآخِرَةُ وَعدٌ صادِقٌ، يَحكُمُ فيها مَلِكٌ عادِلٌ قادِرٌ فَرَحِمَ اللّهُ امرَءاً نَظَرَ لِنَفسِهِ وَ مَهَّدَ لِرَمسِهِ ما دامَ رَسَنُهُ مُرخِياً وَ حَبلُهُ عَلى غارِبِهِ مُلقِياً قَبلَ ان يَنفَدَ اجَلُهُ وَ يَنقَطِعَ عَمَلُهُ.

از انس بن مالك روايت شده است كه گفت شنيدم رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: اى مردم، تقواى الهى را چنانكه حقّش هست پيشه خود سازيد و در كسب خشنودى خداوند بكوشيد. مطمئن باشيد كه دنيا ناپايدار است و آخرت پايدار و لذا براى آخرت كار كنيد گويى كه اصلًا در دنيا نبوده‌ايد و پيوسته در آخرت بوده‌ايد. اى مردم، تمام مردم دنيا ميهمانند و آنچه دارند امانت است و اين ميهمان مى‌رود و امانت نيز به صاحبش برمى‌گردد. بدانيد دنيا متاعى نقد است كه خوب و بد از آن بهره مى‌برند و آخرت وعده (و نسيه) صادق و درست و ثابت است كه در آن حاكمى قدرتمند و عادل حكم مى‌رانَد. پس خدا رحمت كند مردى را كه به نفْسش بنگرد و مادام كه مهلت دارد و اختيارش در دست خود اوست براى قبرش توشه مهيّا كند پيش از آنكه اجلش فرا رسد و كارى از دستش برنيايد.

بحارالانوار، ج 77، ص 177

نور هدايت

البتّه احتمال دارد كه اين حديث از قبيل اجمال و تفصيل باشد، چون در ابتداى آن فرمان به تقوا و رعايت حق آن داده است و بعد امورى را شرح مى‌دهد.

در تفسير تقوا سخن بسيار است، ولى با جمله‌اى كوتاه اين مسأله مفصّل را مى‌توان بيان كرد و آن اين است كه تقوا همان بازدارنده باطنى و سدّى درونى است كه مانع مى‌شود انسان گناه كند. البتّه تقوا درجاتى دارد: گاهى در سرحدّ عدالت است وگاه مافوق عدالت تا اينكه به درجه عصمت مى‌رسد، چون مقام عصمت هم مرحله عالى تقواست. پس آن احساس مسؤوليّت درونى انسان و آن حالت وقايه (خود نگهدارى)، تقواست.

امّا حقّ تقوا اين است كه در مرحله عالى تقوا باشيد، نه در مرحله پست. مثل اينكه انسان در مقابل سيلاب سدّى ببندد، گاهى سد كوچك و ضعيف است و گاه محكم و بلند. هرچه سدّ تقوا بلندتر و محكم‌تر باشد ميزان آسيب كمتر است.

شهوات و هوى‌ها همچون سيلابند و تقوا همچون سد. اگر انسان سيلاب را مهار كرد تبديل به نيرويى سازنده و عظيم مى‌شود همان نيرويى كه در مرتاض‌ها يا در علماى بزرگ و سالكان إلى اللّه هست.

سپس حضرت چند دستور مى‌دهد:

مرضات اللّه، مرضات النّاس، مرضات النّفس.

انسان باتقوا رضايت خدا را بر همه مقدّم مى‌دارد، مردم هم بايد به دنبال آن راضى بشوند اگر راضى شدند چه بهتر وگرنه خودشان مى‌دانند. يا اينكه نفس ما راضى شد كه شد و الا فلا. اگر ما به اين مرحله رسيديم مرحله عالى تقواست.

مثلًا حادثه‌اى پيش مى‌آيد اوّل رضايت خدا، بعد رضايت خلق خدا، بعد رضايت خود انسان. اگر چنين شد آدم درستى هستيم، امّا اگر خواستيم ببينيم كه انعكاس خارجى آن چيست، آيا با منافع ما مى‌سازد؟ و ضمناً ببينيم خدا چه مى‌گويد؛

يعنى نظر خدا را در ضمن يا بعد از رضايت مردم و خود ببينيم. اين شرك در عمل است، وگرنه توحيد خالص غير از اينهاست و براى رسيدن به توحيد خالص در هر پيشامدى بايد ديد كه اوّل نظر خدا چيست بعد به نظر مردم يا خودش توجّه كند.

در احاديث آمده است كه

مَن اصلَحَ فِيما بَينَهُ وَبَينَ اللّهِ اصلَحَ اللّهُ فِيما بَينَهُ وَبَينَ النّاسِ

: «اگر انسان ميان خود و خدايش را اصلاح كند، خداوند ميان او و مردم را اصلاح مى‌كند».⁽¹⁾اگر واقعاً در صدد جلب رضاى خدا باشيم خداوند به مانند دعاى ابراهيم در حقّ همسر و فرزندش، هاجر و اسماعيل، فرمود: « «فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ‌النَّاسِ تَهْوِى إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ‌الثَّمَرَاتِ»؛ تو دل‌هاى گروهى از مردم را متوجّه آنها ساز و از ثمرات به آنها روزى ده!»⁽²⁾قلوب مردم را متوجّه ما مى‌كند. البتّه قرآن مجيد باصراحت مى‌گويد كسانى كه از متّقين‌اند.

قرآن مى‌فرمايد: « «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا»؛ به يقين كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‌اند، به‌زودى خداوند رحمان محبّتى براى آنان (در دل‌ها) قرار مى‌دهد».⁽³⁾امّا اوّل بايد حسابمان را با خدا صاف كنيم آن وقت حساب با بقيّه صاف مى‌شود.

سخن از زهد مى‌گويد، امّا رفتارش همچون رفتار طالبان دنياست:

يَقولُ فِى الدُّنيا

قَولَ الزّاهِدينَ وَيَعمَلُ فيها عَمَلَ الرّاغِبينَ

: «در دنيا همانند پارسايان سخن مى‌گويد امّا همچون دلبستگان و شيفتگان دنيا عمل مى‌كند».⁽¹⁾«

ايُّها النّاسُ انَّ مَن فِى‌الدُّنيا ضَيفٌ

» در احاديث اسلامى درباره وضع دنيا تعبيرات مختلفى آمده است و در اين فقره از حديث همه انسان‌ها را مخاطب مى‌سازد و بيان مى‌كند كه مؤمن و غيرمؤمن يكسانند و تفاوتى بين آنان نيست:

«اى مردم، اهل دنيا ميهمانند و هر آنچه دارند عاريه است و سرانجام بايد آن را به صاحبش بازگردانند».

نكته: اين تشبيه بسيار گوياست. فرض كنيد ما را به منزلى با فرش‌هاى ابريشم‌بافت و مجلّل و بسيار قيمتى و سفره‌اى رنگين با ظرف‌هاى جواهرنشان دعوت كنند. وقتى احساس كنيم تمام اينها موقّتى و عاريه‌اى است هيچ دلبستگى براى ما ايجاد نمى‌كند. اگر همين احساس نسبت به دنيا باشد قطعاً كسى به دنيا دل نمى‌بندد. مگر مى‌شود انسان براى يك ميهمانى، هزار جنايت بكند و همه چيز را زير پا بگذارد. برخى دائماً غصّه مى‌خورند كه چرا فلان كار را نكردم. اگر فلان خانه را خريده بودم حالا قيمتش چند برابر مى‌شد. اين غصّه‌ها و شادى‌هاى دنيوى براى آن است كه خود را ميهمان نمى‌داند. غصّه اموالش را مى‌خورد كه نكند دزد آن را ببرد يا از بين برود.

اشكال: برخى روشنفكرمآب‌ها و مخالفان اسلام مى‌گويند اين تعليمات مخدّر است و سبب مى‌شود كه مردم تنبل شوند و جامعه اسلامى جامعه‌اى عقب‌مانده بماند. يا اصلًا اين روايات ساخته و پرداخته سرمايه‌داران است كه مى‌خواهند مردم را به اين چيزها بى‌اعتنا كنند تا خودشان به چپاول بپردازند.

جواب: اسلام دستور به تلاش مى‌دهد و از تنبلى و سربار بودن جامعه بازمى‌دارد. در عبارتى آمده است:

مَلعونٌ مَن القى كَلَّهُ عَلَى‌النّاسِ:

«از رحمت خدا به دور است كسى كه سربار ديگران باشد».⁽²⁾

جوان خوش‌قامتى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد، حضرت پرسيد اين جوان چكاره است؟ گفتند: بيكار است. حضرت فرمود: «

سَقَطَ مِن عَيني

؛ از چشمم افتاد».

اسلام چنين تعاليمى دارد و حتّى رسول بزرگوار بر دست كارگر بوسه مى‌زند.

رواياتى كه دنيا را مذمّت مى‌كند براى اين است كه تعادل ايجاد كند:

انّى لااوصيكُم بِدارِ الدُّنيا فَإنَّكُم بِها مُستَوثِقونَ:

«من زندگى دنيا را به شما توصيه نمى‌كنم چرا كه خود محكم به آن چسبيده‌ايد، ولى سفارش مى‌كنم كه خود را مهيّاى زندگى آخرت سازيد». براى دنيا سفارش نشده، امّا براى آخرت سفارش شده است تا تعادلى برقرار شود چرا كه تمام بدبختى‌هاى اهل دنيا به سبب دنياپرستى است.

در پايان حديث مقايسه‌اى بين دنيا و آخرت كرده مى‌فرمايد: دنيا عَرَض و عاريتى است. البتّه نه به معناى عَرَض فلسفى در مقابل جوهر. ديگر از صفات دنيا اين است كه خوب و بد از آن بهره مى‌برند از آن جهت كه دار امتحان است.

امّا در مقابل آن آخرت وعده است، آن‌هم وعده‌اى صادق. دنيا نقد است و زايل‌شدنى، آخرت نسيه است ولى صادق و ثابت. در آنجا حاكم ملكى است كه هم عادل است و هم قادر و كسى نمى‌تواند از حكومتش فرار كند:

لا يُمكِنُ الفِرارُ مِن حُكومَتِكَ

. بنابراين ما در مقابل سه چيز قرار گرفته‌ايم:

عرض زايل، وعده صادق، حكومتى كه از آن راه گريزى نيست آن‌هم حكومتى كه قرآن فرموده است: « «وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَ كَفَى بِنَا حَاسِبِينَ»؛ و اگر به‌اندازه سنگينى دانه خردلى (كار نيك و بد) باشد، ما آن را حاضر مى‌كنيم و كافى است كه ما حسابگر باشيم».⁽¹⁾و در جاى ديگر مى‌فرمايد: « «فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ* وَ مَنْ يَعْمَل مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ»؛ پس هر كه هموزن ذرّه‌اى كار خير كند آن را مى‌بيند- و هر كه هموزن ذرّه‌اى كار بد كند آن را مى‌بيند».⁽²⁾

هيچ چيز از ديده خدا مخفى نمى‌ماند و خداوند به حساب همه مى‌پردازد.

دنيايى كه همه در آن مشتركند، امّا آخرتى كه قرآن به آن اشاره فرموده:

« «وَامْتَازُوا الْيَوْمَ ايُّهَا الْمُجْرِمُونَ»؛ و به گروهى ديگر گفته مى‌شود: جدا شويد امروز اى گناهكاران!»⁽¹⁾صف‌ها جدا مى‌شود. چون چنين است پس خدا رحمت كند كسى را كه از حالا عاقبت خودش را پيش‌بينى كند. «رَمس» اشاره به قبر است. وقتى قبر صاف باشد عرب به آن «رَمس» مى‌گويد. خودش را براى آن جايگاه آماده كند مادام كه به شما مهلت داده‌اند و ريسمان رهاست مانند حيوان كه وقتى در چراگاه است ريسمانش رهاست تا بچرد. به انسان چنين مهلتى داده‌اند تا مرگش فرا برسد.

مسأله مهمّى كه در ذيل اين روايت به آن اشاره شده اين است كه اين دار دنيا با همه اشكالاتى كه دارد يك حُسن بزرگ دارد و آخرت هم با تمام خوبى‌ها كه دارد يك اشكال دارد. حسن دنيا اين است كه پرونده اعمال باز مى‌ماند و شخص مى‌تواند بدى‌ها و كمبود حسنات را جبران كند، امّا در آخرت پرونده بسته مى‌شود. اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌فرمايد:

لا عَن قَبيحٍ يَستَطيعونَ انتِقالًا وَ لا فى حَسَنٍ يَستَطيعونَ ازدِيادًا:

« (در قيامت) نه مى‌توانند از زشتى‌ها و گناهان بازگردند و نه مى‌توانند بر نيكى‌ها و حسنات خود بيفزايند».⁽²⁾گاهى در دنيا قطره اشكى مى‌ريزد، آه و استغفارى از عمق وجودش برمى‌كشد كه درياى آتشى را كه از گناه برافروخته، خاموش مى‌كند.

معاد از جمله مسائلى است كه قرآن روى آن بسيار تكيه كرده، چرا كه عوامل تربيت انسان دو چيز است:

توجّه به مبدأ و مراقبت دائم، توجّه به حساب و معاد.

در هر مملكتى اگر اين دو عامل درست شود مملكت هم درست خواهد شد.

هر قدر ايمان به اين دو در ما ضعيف‌تر باشد از نظر عملى آلوده‌تريم. دعا كنيد كه شب و روز به ياد اين دو باشيم، زيرا در نمازهاى روزانه حدّاقل ده مرتبه «مَالِكِ يَوْمِ الدّينِ» مى‌گوييم. نيمى از سوره حمد ستايش و وصف خداست و نيم ديگر وصف معاد. با همين سوره انسان ساخته مى‌شود، سوره‌اى كه در نيمه دوم «اهْدِنَا الصّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ» دارد. بعد از ايمان به مبدأ و معاد، هدايت به صراط مستقيم است. هرچه بيشتر در اين سوره دقّت كنيم مى‌فهميم كه چرا اين سوره براى نماز انتخاب شده و چرا بايد حتماً در نماز خواند، زيرا عصاره مبدأ و معاد و تربيت است. كارى نكنيم كه در نماز هم فكر ما دنيا باشد. عبادتى كه در آن فكر و حضور قلب نباشد پوست تهى از مغز است.

براى تحصيل خشوع و حضور قلب در نماز و ساير عبادات، امور ذيل توصيه شده است:

الف) به دست آوردن معرفتى كه دنيا را در نظر انسان كوچك و خدا را در نظر انسان بزرگ كند، تا هيچ كار دنيوى نتواند هنگام راز و نياز با معبود نظر او را به خود جلب و از خدا منصرف سازد.

ب) توجّه به كارهاى پراكنده، معمولًا مانع تمركز حواس است و هرقدر انسان توفيق پيدا كند كه مشغله‌هاى مشوّش و پراكنده را كم كند به حضور قلب در عبادات خود كمك كرده است.

ج) انتخاب محل و مكان نماز و ساير عبادات نيز در اين امر اثر بسزايى دارد؛ به همين دليل، نماز خواندن در برابر چيزهايى كه ذهن انسان را به خود مشغول مى‌دارد مكروه است.

د) پرهيز از گناه نيز عامل مؤثّرى است، زيرا گناه قلب را از خدا دور مى‌سازد و از حضور قلب مى‌كاهد.

ه) آشنايى به معناى نماز و فلسفه افعال و اذكار آن.

و) انجام دادن مستحبّات نماز و آداب مخصوص آن.

ز) از همه اينها گذشته، اين كار- مانند هر كار ديگر- نياز به مراقبت و تمرين و استمرار و پيگيرى دارد. در اين صورت انسان چنان قدرت نفْس پيدا مى‌كند كه مى‌تواند هنگام نماز، دريچه‌هاى فكرش را بر غير معبود مطلقاً ببندد.⁽¹⁾

سفارش‌هاى پيامبر اكرم به ابوذر

37

عَن ابى‌ذَرٍّ (رَضِىَ‌اللّهُ عَنهُ) قالَ قالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِرَجُلٍ وَ هُوَ يُوصيهِ:

اقلِل مِنَ‌الشَّهَواتِ يَسهُل عَلَيكَ الفَقرُ وَ اقلِل مِنَ‌الذُّنوبِ يَسهُل عَلَيكَ المَوتُ وَ قَدّمَ ما لَكَ امامَكَ يَسُرَّكَ اللّحاقُ بِهِ وَاقْنَع بِما اوتيتَهُ يَخِفَّ عَلَيكَ الحِسابُ وَ لا تَتَشاغَل عَمّا فُرِضَ عَلَيكَ بِما قَد ضُمِنَ لَكَ فَإنَّهُ لَيسَ بِفائِتِكَ ما قَد قُسِمَ لَكَ وَ لَستَ بِلاحِقٍ ما قَد زُوِىَ عَنكَ. فَلا تَكُ جاهِداً فيما انصَحَ نافِداً وَاسِعَ لِمُلكٍ لا زَوالَ لَهُ فى مَنزِلٍ لا انتِقالَ عَنهُ.

از ابوذر غفارى روايت شده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله به مردى سفارش كرد و فرمود:

شهوات (و خواست‌هاى نفسانى) را كم كن تا فقر بر تو آسان شود و بتوانى آن را تحمّل كنى. از گناهانت بكاه تا مرگ بر تو آسان شود. و (چيزى از) مال خود را پيش فرست تا ديدار آن تو را (در قيامت) شاد گردانَد، به آنچه به تو مى‌رسد و به‌سوى تو مى‌آيد قانع باش تا حساب بر تو آسان شود. خود را به طلب روزى كه براى تو ضمانت شده مشغول نكن (و براى طلب آن حرص مزن) تا واجبات از تو ترك شود، زيرا آنچه براى تو تقسيم شده است از دستت نخواهد رفت و به آنچه از كف تو رفته نمى‌توانى برسى، بنابراين براى آنچه ناخالصى و فنا شدن آن روشن است مكوش. در مورد چيزهاى فانى مكوش، بلكه براى كسب آخرت كه باقى و جاودان است بكوش.

بحارالانوار، ج 77، ص 187

نور هدايت

رسول خدا صلى الله عليه و آله در اين حديث به مردى سفارش‌هايى كرد.

ضروريات زندگى، مسائل رفاهى، هوس‌ها.

در محاسبه معلوم شد آن مقدار كه صرف ضروريات زندگى مى‌شود از همه كمتر است، ولى هوس‌ها و شهوات بيشتر ثروت‌ها را به خود اختصاص مى‌دهد.

آن روز كه حضرت اين حديث را فرمود هنوز اين محاسبه نشده بود. اينكه حضرت مى‌فرمايد اگر شهوات را كم كنيد فقر بر شما آسان مى‌شود، چون بيشتر كسانى كه فقيرند، فقرشان براى نيازهاى اصلى نيست، زيرا فقر يا در مقابل مسائل رفاهى است يا در مقابل هوس‌هاست. مثلًا مى‌گويد اين خانه براى من كوچك است بايد بزرگ‌تر بخرم. بسيارى از اين‌گونه مسائل غير ضرورى را در برخى اوقات ضرورى جلوه مى‌دهد، در حالى كه در واقع چنين نيست. بسا كسانى كه خودشان را براى چيزهاى غير ضرورى به درد سر مى‌اندازند. خانه‌اى در اندازه و شأن خود دارد و قسمت بيشترى از بدهكارى‌هايش دارد تمام مى‌شود امّا فكر مى‌كند و مى‌گويد: «

مِن سَعادَةِ المَرءِ سَعَةُ دارِهِ

؛ از خوشبختى انسان اين است كه خانه‌اى وسيع داشته باشد». به علاوه فردا بچّه‌ها بزرگ مى‌شوند، بستگان مى‌آيند، خلاصه براى خودش چيزهايى مى‌بافد و سرانجام خانه‌اش را مى‌فروشد و باز قسط و بدهى جديد براى خودش فراهم مى‌سازد.

من گاهى روى اين مسأله فكر كردم و چيزهايى هم درباره آن نوشته‌ام كه يكى از مشكلات مردم اين است كه نمى‌توانند بى‌دردسر زندگى كنند. بايد دردسرى در زندگى‌شان باشد، هميشه بايد بدهكار باشند. خلاصه مشكل آنها بى‌مشكلى

است. گاه اين مسأله براى كسانى كه مى‌خواهند كارهاى علمى بكنند خطرناك است، چون كارهاى فكرى مثل عبادت است و حضور قلب مى‌خواهد. اگر حضور قلب نباشد نمى‌توان درس خواند و تدريس كرد و چيزى نوشت.

در يكى از مسافرت‌هاى حج ديدم رژيم سعودى مرتّب جاى ايرانى‌ها را كم مى‌كرد، يعنى بنا بود به هر ايرانى سه متر مربع جا بدهند آن را در حدود يك‌ونيم متر كردند. خوب پيداست عدّه زيادى بايد در يك خيمه كوچك بخوابند. اتّفاقاً چنين شد و حجّاج در عرفات و منى با همين يك‌مترونيم زندگى كردند.

بعد روزى به آنان گفتم در ايران خانه شما دويست متر است، باز مى‌گوييد جا نداريم كه زندگى كنيم، ولى در اينجا در دو متر چقدر خوب زندگى مى‌كنيد!

ما نمى‌گوييم در يك‌مترونيم مربع زندگى كن. در زندان طاغوت هم سهم هركس شش‌ونيم متر بود كه پنجاه‌وسه نفر مدّتى در آنجا بوديم.

نمى‌گوييم اگر خداوند به انسان داد دور بيندازد. بحث در اين است كه اينها را ضرورت‌هاى زندگى پنداشتن و تمام عمر را صرف آن كردن درست نيست.

وقتى شهوات نباشد اصلًا فقر نيست. البتّه بايد قبول كنيم كه در نيازهاى اوّليّه زندگى هم برخى فقيرند.

الف) چون مرگ را فنا و نيستى مى‌بيند. مرگ را دريچه‌اى به عالم باقى و عالم وسيع‌تر نمى‌داند. مرگ را پايان همه چيز مى‌پندارد و معلوم است كه انسان از تاريكى و نابودى مى‌ترسد. امّا اگر مؤمن باشد از مرگ نمى‌ترسد. يكى از خدماتى كه انبيا به بشر كردند اين است كه ترس مرگ را از بشر گرفتند.

ب) دو ديگر اينكه ممكن است كسى مؤمن باشد و عالم آخرت را قبول داشته باشد، امّا چون پرونده‌اش تاريك و سياه است مى‌ترسد و چنين كسى جز توبه راه

ديگرى ندارد.

به قول مولوى:

آنكه مردن پيش جانش تهلكه است‌امر لاتُلقوا بگيرد او به دست

وانكه مردن پيش او شد فتح باب‌سارعوا آيد مر او را در خطاب

مرگِ هركس اى پسر همرنگ اوست‌آيينه صافى يقين همرنگ روست

پيش تُرك آيينه را خوش رنگى است‌پيش زنگى آيينه هم زنگى است

اى كه مى‌ترسى ز مرگ اندر فرارآن ز خود ترسانى اى جان هوش‌دار

زشت روى تُست نى رخسار مرگ‌جان تو همچون درخت و مرگ برگ

ازتو رُستست ار نكويست ار بداست‌ناخوش‌و خوش هم ضميرت از خود است

گر به خارى خسته‌اى خود كشته‌اى‌ور حرير و قزدرى خود رشته‌اى

مرگ همچو دلْق رنگارنگى است كه مؤمن از جان خويش به دور مى‌افكنَد و از محيط تاريك دنيا پا بيرون مى‌نهد و آن‌گاه با اولياى الهى محشور مى‌شود.

دنيا زندان مؤمن و بهشت كافر است (

الدُّنيا سِجنُ المؤمِنِ وَ جَنَّةُ الكافِرِ

).⁽¹⁾اگر درِ زندان را باز كنند و بگويند بفرماييد بيرون! آيا كسى ناراحت مى‌شود؟

راحت شدن از اين دنيا كه ناراحتى ندارد.

البتّه اين جمله تفسير ديگرى هم دارد كه گناه موجب مى‌شود در لحظه مردن مرگ بر انسان سخت شود. يعنى وابستگى او به دنيا آن‌قدر زياد است كه در وقت جان دادن، لحظات و سكرات مرگش دردناك است، امّا اگر گناه نباشد جان دادن آسان مى‌شود.

«قَدّم ما لَكَ

»: در اين بخش حضرت راجع به ترك دنياپرستى سفارش‌هايى فرموده است. سياق حديث همان سياق احاديث گذشته است، يعنى دعوت به توجّه به آخرت و عدم تلاش براى دنيا. به تعبير صحيح‌تر، ترك دنياپرستى است.

حديث مى‌گويد روزى تو را خدا مى‌رساند و تضمين كرده است و از دست

نخواهد رفت، پس خود را مشغول به حرص زدن در طلب روزى نكن، تا واجبات را ترك كنى. به قول معروف آنچه قسمتت است به تو مى‌رسد.

بعد فرمود: خيال نكن با دست و پا كردن، چيزى كه بناست به تو برسد نمى‌رسد، يا آنچه نبايد برسد مى‌رسد. بنابراين در مورد چيزهاى فانى كوشش نكن، بلكه براى كسب آخرت كه باقى است بكوش.

در اينجا چند نكته است:

از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدند: اگر كسى را داخل اتاقى بگذارند و تمام منافذ آن را ببندند، روزيش از كجا مى‌رسد؟ فرمود: «از همان مجرايى كه مرگ او مى‌تواند برسد روزى او هم مى‌تواند برسد».

خلاصه آيات و روايات مى‌گويد روزى يك امر ضمانت‌شده و قطعى است.

البتّه در مقابل احاديثى داريم كه به تلاش دعوت مى‌كند. اينكه صبح زود از خواب برخيزيم به دنبال كار برويم، چون بيكار ملعون است و بايد با زراعت، دامدارى و مانند آن روزى را تحصيل كرد.

در ابتدا به نظر مى‌رسد كه تضادّى باشد، امّا رفع اين تضاد شايد از اين راه ممكن باشد كه روزى تضمين شده انسان، مانند استجابت دعا، شروطى دارد.

خداوند مى‌فرمايد: « «أُدْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُمْ»؛ مرا بخوانيد تا (دعايتان را) اجابت كنم».⁽²⁾

در روايات اسلامى شرايطى براى استجابت دعا ذكر كرده‌اند:

الف) بايد پيش از هر چيز قلب و روح را پاك كرد و صفا داد، از گناه توبه كرد و از زندگى رهبران الهى سرمشق گرفت.

ب) زندگى خود را با مال غصبى و حرام آلوده نكند.

ج) از مبارزه با فساد و دعوت به‌سوى حق خوددارى نورزيد.

د) عمل كردن به پيمان‌هاى الهى.

ه) توأم شدن دعا با عمل و كوشش.

مردى نزد اميرمؤمنان على عليه السلام از عدم استجابت دعايش شكايت كرد و گفت:

با اينكه خداوند فرموده است: «دعا كنيد من اجابت مى‌كنم»، چرا ما دعا مى‌كنيم و به اجابت نمى‌رسد؟

امام در پاسخ فرمود: «قلب و فكرتان در هشت چيز خيانت كرده (ازاين‌رو دعايتان مستجاب نمى‌شود):

شما خدا را شناخته‌ايد، امّا حقّ او را ادا نكرده‌ايد، به همين دليل شناخت شما سودى به حالتان نداشته است.

شما به فرستاده او ايمان آورده‌ايد، سپس با سنّتش به مخالفت برخاسته‌ايد، ثمره ايمان شما كجاست؟

كتاب او را خوانده‌ايد، ولى به آن عمل نكرده‌ايد. گفتيد: شنيديم و اطاعت كرديم، سپس به مخالفت برخاستيد.

مى‌گوييد از مجازات و كيفر خدا مى‌ترسيد، امّا همواره كارهايى مى‌كنيد كه شما را به آن نزديك مى‌سازد.

مى‌گوييد به پاداش الهى علاقه داريد، امّا همواره كارى مى‌كنيد كه شما را از آن دور مى‌سازد.

نعمت خدا را مى‌خوريد و حقّ شكرش را ادا نمى‌كنيد.

خدا به شما دستور داده كه دشمن شيطان باشيد (و شما طرح دوستى با او

مى‌ريزيد)؛ ادّعاى دشمنى با شيطان داريد، امّا عملًا با او مخالفت نمى‌كنيد.

عيوب مردم را نصب‌العين خود ساخته و عيوب خود را پشت سر افكنده‌ايد ...

پس چگونه انتظار داريد دعايتان به اجابت برسد در حالى كه خودتان درهاى آن را بسته‌ايد؟ تقوا پيشه كنيد، اعمالتان را اصلاح كنيد، نيّاتتان را خالص گردانيد و امر به معروف و نهى از منكر كنيد تا دعايتان به اجابت برسد».⁽¹⁾بنابراين تلاش براى روزى يكى از شرايط آن است و با اين توضيح، تضاد برطرف مى‌شود.

در جواب بايد گفت: اگر برخى از گرسنگى مى‌ميرند نشانه ظلم بشر است و آن را به حساب دستگاه آفرينش نمى‌شود گذاشت. قارّه آفريقا كه بيشترين قربانيان گرسنگى را دارد مملو از الماس و معادن مهم است. عدّه‌اى ستمگر ثروت‌ها را مى‌برند، بعد غذاهاى اضافه را در زباله‌دان مى‌ريزند و عدّه‌اى ديگر از گرسنگى مى‌ميرند. گاه براى اينكه قيمت گندم و ديگر اجناس پايين نيايد آنها را در دريا مى‌ريزند يا احتكار مى‌كنند اگرچه به قيمت قربانى شدن ميليون‌ها انسان باشد. اگر مظالم بشر نبود چنين مصيبت‌هايى پيش نمى‌آمد.

خدا عقل داد تا بشر بر طبق فطرت الهى ره بپويد و براى رفاه زندگى دنياى خودش زحمت بكشد و توليد بيشترى بكند. البتّه منافاتى ندارد كه جمعيّت را هم كنترل و محدود كند.

تقسيم ديگرى هم در روايات داريم كه رزق و روزى بر دو قسم است:

رزقى كه تو آن را مى‌طلبى و رزقى كه آن تو را مى‌طلبد.

روزى‌ها نيز مانند قضا و قدر، محتوم و معلّق دارد. روزى‌هاى حتمى آن است

كه خواه‌ناخواه به سراغ تو مى‌آيد و معلّق آن است كه تو بايد به دنبالشان بروى.

از اين تقسيم‌بندى كه حضرت على عليه السلام در نهج البلاغه كرده است معلوم مى‌شود رواياتى كه مى‌گويد روزى حتماً سراغ انسان مى‌آيد حتّى اگر در زندان باشد، مراد روزى‌هاى حتمى است.

آثار روانى دنياپرستى

اشاره

38

عَن ابنِ عَبّاسٍ قالَ: سَمِعتُ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ: انَّهُ ما سَكَنَ حُبُّ الدُّنيا قَلبَ عَبدٍ الّا التاطَ فيها بِثَلاثٍ: شُغلٍ لا يَنفَدُ عَناؤُهُ وَ فَقرٍ لا يُدرَكُ غِناهُ وَامَلٍ لا يُنالُ مُنتَهاهُ. الا انَّ الدُّنيا وَالآخِرَةَ طالِبَتانِ وَمَطلوبَتانِ فَطالِبُ الآخِرَةِ تَطلُبُهُ الدُّنيا حَتّى يَستَكمِلَ رِزقَهُ وَطالِبُ الدُّنيا تَطلُبُهُ الآخِرَةُ حَتّى يَأخُذَهُ المَوتُ بَغتَةً.

ابن عبّاس مى‌گويد شنيدم كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هركه گرفتار دوستى دنيا گردد سه بلا دامنگيرش مى‌شود: اشتغال فكرى‌اى كه بر اثر آن خستگى‌اش تمام نمى‌شود، فقرى كه بى‌نيازى با آن نيست و آرزوهاى طولانى كه پايان ندارد. آگاه باشيد كه دنيا و آخرت هم طالبند و هم مطلوب، پس هركه سراغ آخرت رفت دنيا خودش به‌سراغ او مى‌آيد تا از روزى خود به‌طور كامل بهره‌بردارى كند. و خواهان دنيا، آخرت به‌سراغش مى‌آيد تا اينكه مرگ ناگهانى او را دريابد و به كام خود فرو كشد.

بحارالانوار، ج 77، ص 188

نور هدايت

در روايات در مورد حبّ دنيا- البتّه به‌معنى دنياپرستى، نه علاقه‌هايى كه بر اساس عقل باشد- تعابير مختلفى آمده كه دوستى دنيا منشأ همه گناهان است.

حبّ دنيا شاخه‌هاى فراوانى دارد كه به آنها اشاره مى‌كنيم. در اين حديث آثار

حبّ دنيا از نظر روانى بحث مى‌شود. هر كه گرفتار حبّ دنيا شود سه بلا دامنگيرش مى‌شود و در واقع سه ناراحتى روحى پيدا مى‌كند.

1. اشتغال فكرى هميشگى:

فكرش چنان مشغول است كه بر اثر آن هميشه خسته است و خستگى‌اش برطرف نمى‌شود. شبيه اين عبارت در نهج‌البلاغه هم آمده كه مى‌فرمايد:

مَن لَهِجَ قَلبُهُ بِحُبّ الدُّنيا التاطَ قَلبُهُ مِنها بِثَلاثٍ.⁽¹⁾

2. فقر دائم:

فقرى معنوى كه غنا با آن نيست و هرچه بيشتر از دنيا به دست مى‌آورَد باز احساس كمبود مى‌كند، زيرا بى‌نيازى خارج از وجود انسان نيست، بلكه در درون جان اوست. انسان دنياپرست هميشه تشنه است و هيچ‌گاه سيراب نمى‌شود.

3. آرزوهاى طولانى بى‌پايان:

آرزوها هم از او دست برنمى‌دارند و هر كدام كه برآورده شود آرزوى ديگرى مى‌آيد و آرزوهايش نامتناهى مى‌شود. چنين انسانى هرگز آرامش ندارد. يعنى اين موضوع دست به دست هم داده و آرام و قرار را از او مى‌گيرد؛ در نماز به فكر دنياست، در غذا به فكر دنياست، نمى‌داند چه خوانده و چه خورده.

در اينجا به دو نكته بايد توجّه كرد:

الف) مردم به چيزهايى اهمّيّت مى‌دهند كه در واقع ارزشى ندارد، چرا كه مهم اين است كه انسان در زندگى دنيا آرامش روحى داشته باشد. با اينكه امروز زندگى بشر مرفّه‌تر شده، امّا بر اساس آمارهايى كه مى‌دهند فشار و ناراحتى‌هاى روحى و روانى بيش از گذشته است. به عبارت ديگر، مشكلاتى كه قبلًا بوده امروز براى بشر نيست. سفرها كوتاه شده، در حالى كه در گذشته مى‌گفتند «

السَّفَرُ قِطعَةٌ مِنَ‌السَّقَرِ

؛ مسافرت پاره‌اى از جهنّم است».

به هر حال، مشكلات روحى در زمان ما زياد شده است.

يكى از دوستان كه قلبش را جرّاحى كرده بودند سينه‌اش را به من نشان داد

گفت كه آن را شكافتند، استخوان سينه را با ارّه بريدند، با جك‌ها دنده‌ها را عقب زدند و قلب را جرّاحى كردند. با اينكه چندين ساعت زير عمل جرّاحى بود، وقتى نگاه كردم از آثار آن فقط يك خراش مثل نوك تيغ روى سينه‌اش نمايان بود. مى‌بينيد كه علم و ساير جهات زندگى نسبت به گذشته بسيار پيشرفت كرده، امّا بيمارى‌هاى روانى افزايش يافته، چون ناآرامى‌هاى فكرى انسان زياد شده است. به نظر مى‌رسد كه ناآرامى افكار انسان دو عامل بسيار مهم دارد:

نداشتن ايمان و دنياپرستى.

گاه دنياپرستى در بهترين مراكز عبادت مانند حج، دامان انسان را مى‌گيرد.

واقعاً تماشايى است كه مخلوقات خدا در حج دارند چه مى‌كنند. در آنجا انسان در عالمى ديگر است، امّا وقتى دنياپرستى به سراغ انسان مى‌آيد، در مكّه هم به دنبال دنيا از اين سو به آن سو مى‌رود، در حالى كه شايد بعضى از آنان اصلًا در ايران سراغ آن نمى‌روند.

ب) نكته ديگر، شاخه‌هاى دنياپرستى است. دنياپرستى تنها به پول‌پرستى نيست، ممكن است به حبّ جاه، مقام و ساير عناوين دنيوى باشد. مثلًا وقتى وارد مجلس شد و در جايى نشست كه پايين مجلس بود، به خانه كه مى‌آيد شب خوابش نمى‌برد، فكرش ناراحت است كه به او توهين شد. لذا گفته‌اند:

آخِرُ ما يَخرُجُ مِن قُلوبِ الصّدّيقِينَ حُبُّ الجاهِ

؛ آخرين چيزى كه از دل‌هاى صدّيقين خارج مى‌شود حبّ جاه و مقام است».

«الا انَّ الدُّنيا وَالآخِرَةَ طالِبَتانِ وَمَطلوبَتانِ»

پيامبر صلى الله عليه و آله با اين تعبير، باز بى‌اعتبارى دنيا را مطرح كرده مى‌گويد: «دنيا و آخرت هم طالبند و هم مطلوب». در هر سمتى قرار بگيريم آنها در سمت ديگر قرار مى‌گيرند و به عكس. مثلًا وقتى طالب آخرت شديم دنيا به سراغ ما مى‌آيد و ما مطلوب دنيا مى‌شويم. براى اينكه خداوند روزى‌هايى را كه مقدّر كرده آن روزى‌هاى حتمى به سراغ من مى‌آيد پس گرچه من طالب آخرت بودم دنيا طالب من مى‌شود و سراغم مى‌آيد. عكس

اين هم چنين است كه اگر طالب دنيا شدم آخرت سراغ من مى‌آيد تا مرا به‌سوى مرگ بكشاند، من سرگرم دنيا هستم كه ناگهان مرگ دامنم را مى‌گيرد.

در حقيقت در اينجا به اين مطلب اشاره شده است كه خيال نكنيد اگر كسى سراغ آخرت رفت از دنيا محروم مى‌شود، بلكه اگر كسى تلاشش براى آخرت باشد از دنيا محروم نيست. من بارها روى اين مسأله فكر كرده‌ام كه اگر ما خواهان دنيا باشيم بايد هم اهل دنيا باشيم هم اهل آخرت، چرا كه اگر بخواهيم در اين دنيا زندگى كنيم بايد به هم اعتماد داشته باشيم و اگر به هم اعتماد نكنيم زندگى اجتماعى ناممكن مى‌شود. اگر ميليون‌ها آجر پراكنده را روى هم بريزند ساختمان نمى‌شود، امّا بر طبق اسلوب و نظامى خاص مى‌توان با آن عمارتى نو ساخت. اگر اهل دنيا هستيم بايد اهل آخرت هم باشيم. بايد به يك سلسله مبانى معتقد باشيم تا بتوانيم در كنار هم با امنيّت و آرامش زندگى كنيم. اگر جامعه مؤمن شد مردم به هم خوش‌بين مى‌شوند و به هم اعتماد مى‌كنند و فضاى صميمى و درستى به وجود مى‌آيد.

پيامبر اكرم كه «طبيبٌ دَوّارٌ بِطِبّهِ» است مى‌داند درد ما كجاست، لذا انگشت بر دردها مى‌نهد و مرهم و دواى آن را نشان مى‌دهد. الان اگر شما پرونده‌هايى كه در دادگاه‌هاست را ببينيد متوجّه مى‌شويد هيچ‌يك از دعواها در مورد كارى معنوى نبوده است كه آقا من خواستم كار خيرى انجام بدهم ايشان مزاحم شد و نگذاشت. تمام پرونده‌ها در مورد امور دنيوى است. براى مقدارى مال دنيا به جان هم مى‌افتند و خيانت و جنايت مى‌كنند. گاه دو برادر در مقابل هم مى‌ايستند.

در حقيقت ريشه همه گناهان حبّ دنياست. قرآن مى‌فرمايد: « «زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ‌الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ»؛ محبّت امور مادّى از (قبيل) زنان و فرزندان و اموال فراوان از طلا و نقره و اسبان ممتاز و چارپايان و زراعت، در نظر مردم جلوه داده شده است».⁽¹⁾

زن و فرزند و پول نقد زينت حيات دنيا هستند.

در آيه فعل «زُيّنَ» مجهول آمده است و ذهن انسان به همه‌جا مى‌رود كه آيا آن را شيطان زينت داده، يا دوستان، يا شهوات و يا به يك معنا خدا براى امتحان؟

اين‌همه تزيين همه‌جانبه نمى‌گذارد تكان بخوريم. لذا اسلام پى‌درپى سفارش ترك مى‌دهد تا سدّى در مقابل شهوات پايان‌ناپذير بشر درست كند، چون جاذبه‌هاى دنيا بسيار زياد است.

دنيا و وظيفه ما در آن

39

عَن أبى هُرَيرَةٍ قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: الا انَّ الدُّنيا قَدِ ارْتَحَلَت مُدبِرَةً وَالآخِرَةَ قَدِ احْتَمَلَت مُقبِلَةً الا وَانَّكُم فى يَومِ عَمَلٍ لا حِسابَ فيهِ وَيُوشَكُ ان تَكونوا فى يَومِ حِسابٍ لَيسَ فيهِ عَمَلٌ. وَانَ‌اللّهَ يُعطِى‌الدُّنيا مَن‌يُحِبُ‌وَيُبغِضُ وَلا يُعطِى الآخِرَةَ الّا لِمَن يُحِبُّ وَإنَّ لِلدُّنيا أبناءٌ وَلِلآخِرَةِ أبناءٌ فَكُونُوا مِن أبناءِ الآخِرَةِ وَلا تَكُونُوا مِن أبناءِ الدُّنيا، انَّ شَرَّ ما اتَخَوَّفُ عَلَيكُم: اتّباعُ الهَوى وَطولُ الامَلِ فَاتّباعُ الهَوى يَصرِفُ قُلوبَكُم عَنِ الحَقّ وَطُولُ الأمَلِ يَصرِفُ هِمَمَكُم الَى‌الدُّنيا وَما بَعدَهُما لِأحَدٍ مِن خَيرٍ يَرجاهُ فى دُنيا وَلا آخِرَة.

از ابوهريره روايت شده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آگاه باشيد كه دنيا (بار سفر را بسته و) پشت كرده و رفته و آخرت (پربار) در حال آمدن است. بدانيد شما در روزى هستيد كه روز عمل است و حسابى در كار نيست و به‌زودى روزى فرا مى‌رسد كه روز حساب است، نه عمل. خدا دنيا را به دوست و دشمن خود مى‌دهد و آخرت را تنها به دوستان خود عطا مى‌كند. هر يك از دنيا و آخرت فرزندانى دارند. پس (بكوشيد) شما از فرزندان آخرت باشيد نه از فرزندان دنيا.

به‌درستى بدترين چيزى كه براى شما از آن مى‌ترسم دو چيز است. پيروى از هواى نفس و آرزوهاى دور و دراز. پيروى هوى دل‌هايتان را از مسير حق منحرف مى‌گردانَد و درازى آرزو، تمام فكر شما را متوجّه دنيا مى‌كند. هر كه اين دو صفت را داشت هيچ خير و سعادتى، نه در دنيا و نه در آخرت نصيب او نخواهد شد.

بحارالانوار، ج 77، ص 188

نور هدايت

اين حديث را سه بخش مى‌كنيم:

الا انَّ الدُّنيا

»: نخست حضرت مى‌فرمايد: دنيا بار سفر را بسته و پشت كرده و رفته و آخرت پربار در حال آمدن است. تعبير «ارتحال» (بار سفر را بستن و كوچ كردن) و تعبير «احتمل» درباره آخرت، با آنكه هنوز دنيا نرفته و آخرت نيامده، براى اين است كه گاهى هر چيزى را كه مشرف به وقوع است به صورت ماضى تعبير مى‌كنند مى‌گويند مى‌بينى دنيا تمام شد و آخرت آمد. يعنى فرصت دنيا اندك و آمدن آخرت قطعى است.

الا وَإنَّكُمْ فى يَومِ عَمَلٍ لا حِسابَ فيهِ؛

شما در روزى هستيد كه روز عمل است و حسابى در كار نيست». اين مسأله مهمّى است كه طبيعت دنيا با طبيعت آخرت تفاوت خاصّى دارد. اينجا بايد فقط عمل كرد و كشت و در آنجا درو كرد و ثمرش را ديد. اينكه گاهى انسان در دنيا مكافات اعمالش را مى‌بيند، مسائل جزئى و خاص است و كلّى و همگانى نيست. اين تفاوت بسيار مهمّى بين دنيا و آخرت است و چون در دنيا حساب و كتابى در كار نيست انسان اهمّيّت چندانى نمى‌دهد براى اينكه نتيجه عملش را ملموس و عينى نمى‌بيند، امّا وقتى در آخرت نتايج قطعى اعمالش را مى‌بيند در صدد برمى‌آيد كه جبران كند، ولى فرصت از كف رفته است و بازگشتى نيست.

از آيات قرآن برمى‌آيد كه يكى از اسفناك‌ترين حالات مجرمان هنگامى است كه مى‌فهمند بد كرده‌اند، آن‌گاه مى‌خواهند جبران كنند و فرياد مى‌زنند، امّا كسى به آنان گوش نمى‌دهد.

مى‌گويند: « «رَبّ ارْجِعُونِ»؛ خدايا، مرا بازگردانيد»⁽¹⁾تا جبران كنم! نداى اندوهبار «مَا فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللَّهِ»⁽²⁾برمى‌آورند، امّا ديگر سودى ندارد.

گاهى در همين دنيا چنين مسأله‌اى براى انسان رخ مى‌دهد. مثلًا به دانش‌آموزى مى‌گويند تا جوانى و استعداد دارى، فراغت بال دارى و هنوز زن و بچّه و گرفتارى‌هاى زندگى به سراغت نيامده است درس بخوان، امّا او گوش نمى‌كند. بعد كه عمرى از او گذشت ديگر نه جسم آماده است و نه روح آماده درس خواندن، به هر كارى هم كه بخواهد وارد شود سواد مى‌خواهد و او كه سواد ندارد مجبور است عاطل و باطل باشد يا به كارهاى پست تن در دهد، لذا پشيمان مى‌شود كه كاش در جوانى به گفته‌هاى بزرگ‌ترمان گوش مى‌دادم. آرزو مى‌كند كه كاش جوان مى‌شدم و دوباره درس مى‌خواندم، در حالى كه ديگر جوانى برنمى‌گردد.

فراموش نمى‌كنم يكى از فرزندان علماى بزرگ- كه اهل علم نيست- بعد از آنكه پدرش مرحوم شد و آن كنگره‌ها را براى گراميداشت او گرفتند و آن عظمت را ديد بسيار ناراحت شد كه چرا طلبه نشد و درس نخواند. آه مى‌كشيد و مى‌گفت: الان از من گذشته و ديگر نمى‌توانم كارى بكنم.

آخرت هم چنين است امير مؤمنان على عليه السلام در نهج البلاغه به اين مطلب اشاره كرده و مى‌فرمايد: اين مرده‌هايى كه بر دوش‌ها حمل مى‌شوند و آنها را به قبرستان مى‌برند بهترين واعظ شما هستند: «

فَكَفى واعِظاً بِمَوْتى

..». مثل اينكه هرگز اهل اين دنيا نبودند. واقعاً در مراسم دفن نگاه كنيد چگونه خاك بر روى مرده مى‌ريزند، فاتحه مى‌خوانند و خداحافظى مى‌كنند. مثل اينكه صد سال اهل اين قبرستان است و آخرت خانه هميشگى او بوده. زود مرده را تشييع مى‌كنند، جنازه را برمى‌دارند مبادا بوى تعفّن آن بلند شود. او را به قبرستانى مى‌برند كه اگر در زمان حياتش به او مى‌گفتند لحظه‌اى به آنجا برو! نمى‌رفت و وحشت مى‌كرد.

وَانَّ اللّهَ يُعطي الدُّنيا مَن يُحِبُّ وَيُبغِضُ

»: خداوند دنيا را به همگان، به كافر و مؤمن مى‌دهد، ولى آخرت منحصر به مؤمنان است. اين روايت مى‌فهمانَد كه در پيشگاه الهى دنيا ارزشى ندارد، وگرنه آن را فقط به دوستانش مى‌داد. در برخى

احاديث نزديك به اين مضمون دارد كه اگر دنيا به‌اندازه بال مگسى ارزش داشت خداوند به كافر شربتى از آن نمى‌داد.

اين دنيا دار امتحان است. نه داشتن دنيا دليل بر شخصيّت است و نه گرفتنش دليل بر بى‌شخصيّتى. امّا آخرت چون ارزش دارد تنها به دوستانش مى‌دهد.

مضمون اين جمله هم كه در آيات قرآن آمده اين است كه اگر ديديد اشخاص از نظر دنيايى متمّكن‌اند، اين تمّكن خودش مايه عذاب است: « «انَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذّبَهُمْ بِهَا»؛ (اين براى آنها نعمت نيست، بلكه) مى‌خواهد آنان را به‌وسيله آن در زندگى دنيا عذاب كند».⁽¹⁾و اگر روزى هم خداوند دنيا را از تو گرفت نگو من رانده درگاه الهى‌ام، نه از اقبال دنيا شاد باش و نه از ادبار و رويگردانى آن اندوهگين.

اگر با اين ديد به دنيا بنگريم دنيا در نظر ما بسيار پايين مى‌آيد و ديگر براى چيزى كه ارزش ندارد اين‌همه گريبان چاك نمى‌كنيم، بلكه انسان محكم به ايمانش مى‌چسبد و آن را در راه دنيا قربانى نمى‌كند.

انَّ لِلدُّنيا ابناءً

..».: دنيا و آخرت هر كدام فرزندانى دارند. برخى فرزندان آخرتند و برخى فرزندان دنيا. تعبير بسيار جالبى است، چون فرزند به سبب وراثت صفات پدر را داراست. قانون وراثت علاوه بر جنبه تشريعى، از نظر تكوينى بر فرزند حاكم است؛ فرزند صفات و ويژگى‌هاى پدر را به ارث مى‌بَرد.

دنيا ظاهر و باطنى دارد، آنها نيز چنين‌اند. دنيا ناگهان در صبح و شام واژگون مى‌شود، آنها نيز چنين‌اند. دنيا توخالى، خراب و متغيّر است، آنان نيز توخالى، فاسد و خرابند. امروز دوست هستند و فردا دشمن، روزى براى انسان يقه چاك مى‌كنند و روز ديگر بر قبر انسان لگد مى‌كوبند، ولى فرزندان آخرت هر كدام از ديگرى بهترند. اهل وفا و استقامت و صفا هستند. ظاهر و باطنشان يكى است.

مى‌فرمايد: «از فرزندان آخرت باشيد». البتّه اين جمله مى‌تواند به نكته ديگرى هم اشاره داشته باشد كه رابطه محبّت ميان فرزند و پدر رابطه قوى و محكمى است. به عبارت ديگر، فرزند در حمايت پدر است و فرزندان هر دو دسته با پدرانشان (دنيا و آخرت) رابطه‌اى عاطفى دارند.

انَّ شَرَّ ما اتَخَوَّفُ عَلَيكُم

»: اين جمله به عبارت‌هاى مختلف و مضامين يكسان از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و على عليه السلام نقل شده است، ولى مهم محتواى آنهاست كه حضرت از دو دام و پرتگاه برحذر مى‌دارد:

پيروى هواى نفس و آرزوهاى دور و دراز.

سپس پيامبر صلى الله عليه و آله پيامدهاى هريك را چنين بيان مى‌كند:

الف) پيروى از هواى نفس باعث انحراف انسان از مسير حق مى‌شود، زيرا گاهى حق به نفع انسان نيست. اگر در جايى كه حق به نفع او نيست خودش را بر دين مقدّم داشت او خودخواه است نه خداخواه و مصداق «نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ»⁽¹⁾است؛ معناى تبعيض در دين هم همين است.

خودخواهى و هوى‌پرستى حجابى بر ديدگان انسان مى‌كشد كه آنچه موافق هوى است را مى‌پسندد و مخالف آن را رها مى‌كند. لذا هوى‌پرستى سدّى در مقابل حق است. هوى‌پرستى تنها مانع عمل نيست، بلكه مانع درك است. يعنى هوى‌پرست بد هم مى‌فهمد. هوى‌پرستى جلوى شعور انسان و درك واقعيّات را مى‌گيرد، ازاين‌رو نمى‌تواند تصميم‌هاى مناسب بگيرد.

البتّه در اين مورد بين اهل علم و عوام تفاوت است: عوام در مورد چيزى كه مطابق نفس آنهاست مى‌گويند درست است كه خدا گفته، ولى بنده گناهكارى هستيم و اين كار را مى‌كنيم. امّا اهل علم آن را توجيه كرده و مى‌گويند: اين عناوين ثانوى، يا ضرورت است. يا مى‌گويند: دليل شرعى آن ضعيف است، يا

اصلًا دليل و مدركى در كار نيست. هزار كلاه شرعى به كار مى‌برند تا از زير بار آن خلاص شوند. بنابراين براى درك معارف الهى بايد نفس را مهذّب و پاك ساخت.

ب) آرزوهاى دراز تمام فكر انسان را به دنيا متوجّه مى‌كند و در اين صورت آخرت فراموش مى‌شود. انسان وقتى آرزوهاى دراز داشت ديگر وقتى براى آخرت ندارد.

جمله آخر اينكه اگر كسى اين دو صفت را داشت هيچ خيرى، نه در دنيا و نه در آخرت، نصيب او نخواهد شد شب و روز جان مى‌كَند، امّا آسايشى نصيبش نمى‌شود.

ياد مرگ

40

عَن الزُّهَرىّ عَن انَسِ ابنِ مالِكٍ قالَ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: ما مِن بَيتٍ الّا وَمَلَكُ المَوتِ يَقِفُ عَلى بابِهِ كُلَّ يَومٍ خَمسَ مَرّاتٍ فَإذا وَجَدَ الإنسانَ قَد نَفَدَ اجَلُهُ وَانقَطَعَ اكُلُهُ القى عَلَيهِ المَوتَ فَعَشِيَتْهُ كُرُباتُهُ وَغَمَرَتْهُ غَمَراتُهُ فَمِن اهلِ بَيتِهِ النّاشِرَةُ شَعرَها وَالضّارِبَةُ وَجهَها الصّارِخَةُ بِوَيلِها الباكِيَةُ بِشَجوِها فَيَقولُ مَلَكُ المَوتِ: وَيلَكُم مِمَّ الجَزَعُ؟ وَفيمَ الفَزَعُ؟ وَاللّهِ ما اذهَبتُ لِأحَدٍ مِنكُم مالًا وَلا قَرَّبتُ لَهُ اجَلًا وَلا اتَيتُهُ حَتّى امِرتُ وَلا قَبَضتُ رُوحَهُ حَتّى اسْتَأمَرتُ. وَانَّ لى الَيكُم عَودَةً ثُمَّ عَودَةً حَتّى لا ابقِىَ مِنكُم احَداً. ثُمَّ قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله: وَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ لَو يَرَونَ مَكانَهُ وَيَسمَعونَ كَلامَهُ لَذَهَلُوا عَن مَيّتِهِم وَبَكَوْا عَلى نُفُوسِهِم. حَتّى اذا حُمِلَ المَيّتُ عَلى نَعشِهِ رَفرَفَ رُوحُهُ فَوقَ النَّعشِ وَهُوَ يُنادي: يا اهلي وَوُلدي لا تَلْعَبَنَّ بِكُمُ الدُّنيا كَما لَعِبَت بي. جَمَعتُهُ مِن حُلّهِ وَمِن غَيرِ حُلّهِ وَخَلَّفتُهُ لِغَيري وَالمُهَنَّا لَهُ وَالتَّبَعاتُ عَلَىَّ فَاحذَرُوا مِن مِثلِ ما نُزّلَ.

زُهرى از انس بن مالك روايت كرده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: هيچ خانه‌اى نيست مگر اينكه فرشته مرگ بر درِ آن خانه در شبانه‌روز پنج بار مى‌آيد نگاه مى‌كند كه ببيند آيا عمر صاحب اين خانه و كسانى كه در آن هستند تمام شده؟

اگر ديد پيمانه سرآمده و روزى او تمام شده است، مرگ را بر او مى‌اندازد و چون سكرات و سختى‌هاى مرگ تمام وجود او را مى‌پوشاند؛ سر و صداى اهل خانه بلند مى‌شود، موها پريشان مى‌گردد، بر سر و صورت مى‌زنند و گريه مى‌كنند؛

ملك الموت مى‌گويد: واى بر شما، از چه جزع و فزع مى‌كنيد؟ به خدا سوگند، مال كسى را نبرده‌ام، اجل او را نزديك نساخته‌ام، من بدون دستور نزد شما نيامده‌ام، بلكه به امر ديگرى قبض روح مى‌كنم. من باز مكرّراً به‌سوى اين خانواده برمى‌گردم تا كسى از اين خانواده باقى نمانَد.

سپس حضرت فرمود: قسم به كسى كه روح و جان من در دست اوست، اگر جايگاه ملك‌الموت را كه بر درِ خانه ايستاده است ببينند و سخن او را بشنوند، مرده‌شان را فراموش مى‌كنند، بلكه براى خودشان اشك مى‌ريزند. تا اين ميّت را بر تابوت حمل مى‌كنند روح ميّت بالاى تابوت مى‌رود بال و پر مى‌زند و فرياد مى‌كشد اى خانواده من، اى فرزندان من، دنيا با شما بازى نكند چنانكه با من بازى كرد. من از حلال و حرام جمع كردم و براى ديگران گذاشتم، خوشى و شاديش براى آنها امّا مسؤوليّت‌هايش براى من مانده است. بترسيد از اينكه مثل آنچه بر من نازل شد بر شما هم فرود آيد.

بحارالانوار، ج 77، ص 188

نور هدايت

در اين حديث به توصيه ملك‌الموت و سفارش مرده به بازماندگانش اشاره شده است. در احاديث مكرّر اين مسأله آمده كه آدم باهوش و سعادتمند كسى است كه بسيار ياد مرگ كند. به ياد مرگ بودن مشكلات را حل مى‌كند، چون بيشتر غصّه‌هاى ما براى امور مادّى است. غصّه نمى‌خوريم كه چرا ديشب نماز شب نخواندم يا چرا فلان اطاعت از دست من رفت يا چرا فلان گناه را كردم، چنين غصّه‌اى نمى‌خوريم. وقتى انسان به ياد مرگ مى‌افتد سبك مى‌شود، براى اينكه عاقبت هر كس مرگ است و چيزى كه سرانجامش چنين است اصلًا غصّه ندارد.

در زمان بنى‌اسرائيل پيغمبرى از گورستانى مى‌گذشت اصحابش گفتند: اى

پيامبر خدا، از خداوند بخواه كه يكى از مردگان را زنده كند تا از احوال جان كندنش و سؤال نكير و منكر به ما خبر دهد. پيامبر خدا دست به دعا بلند كرد، سپس مردى كه تمام بدنش سياه بود از قبر خارج شد و گفت: اى اهل دنيا، نود سال است كه مرده‌ام و هنوز تلخى جان كندن از كامم بيرون نرفته است. پس شما زندگان غفلت نورزيد و از حلال و حرام بپرهيزيد و حق و باطل را بشناسيد كه آنجا پشيمانى سودى ندارد. روز و شب در كارسازى آخرت باشيد و ذخيره آنجا را آماده كنيد كه كسى از پى شما نمى‌آورَد. بدانيد كه همگان شربت مرگ را مى‌چشند. پيغمبر خطاب به او گفت: اى مرد، در دنيا عملت چگونه بود؟ گفت:

اى پيامبر خدا، من از اهل دنيا بودم و دنيا را دوست مى‌داشتم و هميشه حريصانه در پى جمع كردن مال بودم و در عين حال مى‌شنيدم كه در آخرت اين‌گونه عذاب‌ها هست. شيطان ملعون مرا از راه به‌در برد و دنيا را در كامم شيرين كرد.

هر چه را گرد آوردم براى وارثان واگذاشتم و با دست تهى به اينجا آمدم و آن مال‌ها وبال من شد. اكنون وارثان آن را مى‌خورند و هيچ يادى از من نمى‌كنند.

پس شما امروز كه فرصت داريد غافل مباشيد و از گناهان توبه كنيد و دل از حبّ جاه اين دنياى فريبكار برداريد كه اينجا افسوس و پشيمانى سودى ندارد و ملك الموت به گونه‌اى جان بنده دوستدار دنيا را مى‌گيرد كه رگ‌هاى اعضا از هم گسسته مى‌شود و هفت اندام او به درد مى‌آيد. اين دستورها براى آن است كه مبادا كسى روز قيامت بگويد: « «يَا حَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللَّهِ»؛ افسوس بر من از كوتاهى‌هايى كه در اطاعت فرمان خدا كردم».⁽¹⁾آه از تقصيرى كه در راه خدا كردم و نامه عملم را سياه و عمر خود را تباه ساختم.⁽²⁾ما بايد به پايان زندگى ديگران نگاه كنيم. گاهى در كوچه و بازار كه عبور مى‌كنيم برخى پيرمردان و پيرزنان ناتوان را عصازنان مى‌بينيم كه به‌زحمت

خودشان را حركت مى‌دهند يا كسان ديگرى زير بغلشان را مى‌گيرند. در نهايت اين سرنوشت براى همه رقم مى‌خورد كه زمانى آنان هم جوانى و نشاط داشته‌اند. الان ببينيد چه حالى دارند و به چه روزى افتاده‌اند.

يكى از علماى بزرگ يزدى مقيم قم را در اوايل ورود به قم ديدم، ايشان از علماى سرشناس حوزه بود. اين اواخر او را در يكى از كوچه‌ها زيارت كردم گفتم: حالتان چطور است؟ گفت: چه كنم نه مرده آن دنيا هستم و نه زنده اين دنيا، بين اين دنيا و آن دنيا قرار گرفته‌ام، تمام قوا تحليل رفته، خودم را نمى‌توانم بكِشم و در انتظار مرگ هستم.

هميشه كه چنين نبود و اين برنامه منحصر به اين شخص نيست، بلكه شترى است كه بر درِ خانه همه مى‌خوابد. عدّه‌اى در پيرى مى‌ميرند و عدّه‌اى در جوانى.

ياد مرگ انسان را تربيت مى‌كند. اگر مردن نبود زندگى كردن بسيار دشوار بود، بلكه مرگ از نعمت‌هاى بزرگ خداست. حال براى اين چند روز دنيا مى‌بينيد چه غوغايى به‌پا مى‌كند، اگر انسان زندگى جاويدان و ابدى داشت چه مى‌كرد!

بخش دوم

اشاره

رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله و سلم در برنامه جامعى به اميرمؤمنان على عليه السلام سفارش‌هايى فرمود كه در واقع برنامه دنيا و آخرت ما مسلمانان را بازگو مى‌كند.

در بخش دوم كتاب به شرح قسمت‌هايى از اين وصايا مى‌پردازيم كه علّامه مجلسى آن را در جلد 74 بحارالأنوار آورده است.

فروبردن خشم

اشاره

1

يا على، اوُصيكَ بِوَصيَّةٍ فَاحفَظها فَلا تَزالُ بِخَيرٍ ما حَفِظتَ وَصِيَّتي. يا عَلِىُّ مَن كَظَمَ غَيظاً وَهُوَ يَقدِرُ عَلى امضائِهِ أعقَبَهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ أمناً وَايماناً يَجِدُ طَعمَهُ.

اى على، سفارشى به تو مى‌كنم و آن را حفظ كن، زيرا اگر اين سفارشم را حفظ كنى پيوسته در خير و نيكى هستى. اى على، كسى كه خشمش را كه بتواند آن را انجام دهد فرو ببرد، خداوند در روز قيامت امنيّت و ايمانى به او مى‌دهد كه مزّه‌اش را مى‌چشد.

بحارالانوار، ج 77، ص 46

نور هدايت

در اين بخش از وصيّت، پيامبر صلى الله عليه و آله يك سفارش مى‌كند و آن اين است كه هر كس در حال توانايى بر اعمال خشم، آن را فرو برد خداوند در دنيا نعمتى و در آخرت نعمتى به او مى‌دهد. نعمت آخرت امنيّت و نعمت دنيا ايمانى است كه مزّه آن را مى‌چشد.

«كَظم» در اصل به‌معنى محكم بستن سر مشك است. گويى وقتى انسان خشمگين مى‌شود خشم از درون وجودش به بيرون فوران مى‌كند.

در اينجا به نكاتى بايد توجّه كرد:

هنگام خشم مرتكب مى‌شود فراوان است، از جمله توهين و آزار مؤمن، آلودگى زبان به انواع گناهان است. همچنين گاه انسان به گناهانى دست مى‌زند كه نمى‌توان آن را كنترل كرد، يا از سر خشم كارى مى‌كند كه در تمام مدّت عمرش نمى‌تواند آن را جبران كند. ازاين‌رو بيشتر تصميماتى كه در حال عصبانيّت گرفته مى‌شود پشيمانى به همراه دارد. پس بايد انسان به خودش توصيه كند كه بعداً تصميم مى‌گيرم، زيرا در آن حالت فكر انسان معتدل نيست و درست كار نمى‌كند و قدرت تشخيص مصالح و مفاسد را ندارد. ازاين‌رو بزرگان گفته‌اند در حال عصبانيّت و خشم نه تصميم، نه دستور و نه تنبيه. به عبارت ديگر در چنين حالى هيچ عمل مهمّى انجام ندهيد و فقط خود را كنترل كنيد. البتّه كنترل كردن خود در حال عصبانيّت كار دشوارى است و از جمله چيزهايى كه در كنترل اين كار مؤثّر است ايجاد عوامل انصراف است. فى‌المثل از آن محل دور شود، يا اگر در منزل عصبانى شده است بيرون برود. حتّى گفته‌اند اگر انسان ايستاده است بنشيند، يا نشسته است برخيزد و يا كمى آب بياشامد. خلاصه در هر صورت تغيير حالت بدهد، حتّى اگر تغيير مختصرى در حال خودش بدهد مؤثّر است. مثلًا به صورتش آب بزند يا سوره‌اى از قرآن تلاوت كند تا وضع و مسير را تغيير دهد.

برخى اوقات انسان به‌اندازه‌اى خشمگين مى‌شود كه براى فرو نشاندن آن چاره‌اى جز مشت كوبيدن به ديوار ندارد تا عقده‌هايش خالى شود و در نتيجه غضبش فرو بنشيند.

خشم شعله‌اى از آتش‌هاى شيطان و مهم‌ترين ابزار ابليس است. بايد توجّه داشت كه خشم انسان را از حال طبيعى خارج مى‌كند. كسانى را ديده‌ايم كه در حالت عادى انسان‌هاى خوب و طبيعى‌اند، ولى هنگام عصبانيّت همه چيز را به سوى مقابل پرتاب مى‌كنند، چون در آن حالت عوارض بسيارى در انسان ديده مى‌شود و مشكل اين است كه انسان در آن حالت عذر شرعى ندارد كه بگويد در حال خشم بودم، زيرا بيشتر قتل‌هايى كه رخ داده در حال عصبانيّت بوده است،

براى اينكه هيچ‌كس در حال خونسردى كارد برنمى‌دارد تا سر كسى را ببُرد.

برخى مى‌گويند: انسان در حال عادى حدود يك دهم نيروهايش آماده است، ولى در حال عصبانيّت قدرتش ده برابر مى‌شود. يعنى تمام نيروهايش بسيج مى‌شوند، لذا مى‌بينيم كه برخى در حالت عادى ضعيف به‌نظر مى‌رسند ولى در حال خشم و عصبانيّت پنج نفر هم از عهده آنها برنمى‌آيد و نمى‌توانند او را نگاه دارند چرا كه همه قدرت او بسيج شده است. در نتيجه اين چيزى را كه خداوند در انسان آفريده از نعمت‌هاى اوست ولى بايد در جاى خودش مصرف شود. به تعبيرى ديگر، خشم بر دو قسم است: خشم مذموم، خشم ممدوح و واجب.

انسان بايد در مقابل عاصيان و گناهكاران غيرت شرعى داشته باشد و نبايد نسبت به آنها بى‌توجّه بود. آن روايت معروف كه خداوند عدّه‌اى از ملائكه را براى عذاب قومى فرستاد، ولى آنها مأموريّت خويش را انجام نداده برگشتند و عرض كردند: بارالها، در ميان اين قوم مردى عابد در دل شب بيدار بود و عبادت مى‌كرد و نخواستيم آنها را نابود كنيم، به آنها وحى شد كه دوباره برگرديد و آن آبادى را ويران كنيد و آن مرد را هم نابود كنيد و بعد در روايت علّت چنين ذكر شده كه همين پيرمرد عابد كه در نيمه‌هاى شب عبادت مى‌كند، حتّى يك‌بار در برابر گناه خشمگين نشده و به رگ غيرتش برنخورده است.

بنابراين انسان در جايى كه بايد امر به معروف و نهى از منكر كند و خشمگين شود بايد به وظيفه‌اش بپردازد و در برابر گناه از پاى ننشيند و چنين خشمى

ممدوح و واجب است و از نظر اسلام انسان بى‌توجّه به اين امور ارزشى ندارد.

البتّه خشم نابجا ناپسند است.

الف) امنيّت در روز قيامت. اگر خداوند در روز قيامت كه به «يوم‌الحسرة»، «يوم‌البروز»، «يوم‌الخوف»، «يوم‌الوحشة الاكبر» و «يوم‌الفزع» معروف است، به انسان امنيّت بدهد بالاترين نعمت و موهبت است، زيرا اگر انسان تمام دنيا را داشته باشد ولى آرامش خاطر نداشته باشد گويى هيچ چيز ندارد.

ب) ايمان. اگرچه ظاهرش متعلّق به اين دنياست، زيرا درباره برخى گناهان حديث داريم كه اگر انسان آنها را ترك كند خداوند به او ايمانى مى‌دهد كه در ذائقه‌اش نمايان مى‌شود. يعنى اين ايمان به صورت اعتقادى خشك نيست، بلكه چون شيرينى در ذائقه مى‌ماند و آن را احساس مى‌كند اين را به هر كس نمى‌دهند، به كسانى مى‌دهند كه در مقابل نفس ايستادگى و مقاومت كرده‌اند. مثلًا در كتاب وسايل‌الشيعه در باب مقدّمه نگاه در روايتى آمده است كه «چنانچه كسى چشمش به زن زيباى نامحرم بيفتد و فوراً چشمش را برگيرد، خداوند به او ايمانى مى‌دهد كه مزّه آن را مى‌چشد».

خشم در روايات اسلامى

امام صادق عليه السلام از رسول اكرم صلى الله عليه و آله روايت كرده است كه حضرت فرمود:

«ألغَضَبُ يُفسِدُ الايمانَ كَما يُفسِدُ الخَلُّ العَسَلَ

؛ خشم، ايمان انسان را فاسد مى‌كند چنانكه سركه عسل را فاسد مى‌سازد».⁽¹⁾از امير مؤمنان على عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «

ايّاكَ وَالغَضَبَ فَأوَّلُهُ جُنونٌ وَآخِرُهُ نَدَمٌ

؛ از خشم بپرهيزيد كه آغازش جنون و پايانش پشيمانى است».

در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «

لَيسَ الشَّديدُ بَالصّرعَةِ إنَّما الشَّديدُ الَّذي يَملِكُ نَفسَهُ عِندَ الغَضَبِ

؛ نيرومند و قهرمان كسى نيست كه در كُشتى رقيب خود را بر زمين زند، بلكه نيرومند كسى است كه هنگام خشم مالك نفس خود باشد».⁽¹⁾اميرمؤمنان على عليه السلام فرمود: «

ألغَضَبُ نارٌ مُوقَدَةٌ مَن كَظَمَهُ أطفَأَها وَمَن أطلَقَهُ كانَ أوَّلَ مُحتَرَقٍ بِها

؛ غضب آتشى است مشتعل، كسى كه خشم خود را فرو نشاند آن آتش را خاموش كرده است و آن كه غضب را به حال خودش آزاد گذارد خود اوّل كسى است كه در شعله‌هاى آن خواهد سوخت».⁽²⁾امام صادق عليه السلام فرمود: «

ألغَضَبُ مِفتاحُ كُلّ شَرّ

؛ خشم، كليد تمام بدى‌ها و شرور است».⁽³⁾حضرت على عليه السلام در روايتى فرمود: «

شِدَّةُ الغَضَبِ تُغَيّرُ المَنطِقَ وَتَقطَعُ مادَّةَ الحُجَّةِ وَتُفَرّقُ الفَهمَ

؛ خشم شديد چگونگى گفتار را تغيير مى‌دهد و اساس استدلال را به هم مى‌ريزد، تمركز فكر را از بين مى‌برد و فهم آدمى را پراكنده مى‌سازد».⁽⁴⁾در روايتى ديگر فرمود: «

أعدي عَدُوّ لِلمَرءِ غَضَبُهُ وَشَهوَتُهُ فَمَن مَلَكَهُما عَظُمَت دَرَجَتُهُ وَبَلَت غايَتُهُ

؛ دشمن‌ترين دشمنان آدمى غضب و شهوت اوست. آن كه بتواند اين دو غريزه سركش را مهار كند و آنها را به فرمان خود درآورد، مقام عظيمى دارد و مى‌تواند به اوج انسانيّت برسد».⁽⁵⁾در حديثى پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «

إذا غَضِبتَ فَاسكُت

؛ هرگاه خشمگين شدى سكوت كن».⁽⁶⁾از امام كاظم عليه السلام روايت شده است كه فرمود: «

مَن كَفَّ غَضَبَهُ عَنِ النّاسِ كَفَّ اللّهُ

عَنهُ غَضَبَهُ يَومَ القِيامَةِ

؛ هر كه خشمش را از مردم بازدارد، خداوند در روز قيامت خشمش را از او باز خواهد داشت».⁽¹⁾در حديثى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «

إذا غَضِبَ أحَدُكُم فَلَيَتَوَضَّأ بَالماءِ البارِدِ فَانَّ الغَضَبَ مِنَ النّارِ

؛ هرگاه يكى از شما خشمگين شد با آب سرد وضو بگيرد، زيرا خشم از آتش است».⁽²⁾

بدترين مردمان

اشاره

2

يا عَلىُّ، مَن خافَ النّاسُ لِسانَهُ فَهُوَ مِن أهلِ النّارِ. يا عَلىُّ، شَرُّ النّاسِ مَن أكرَمَهُ النّاسُ إتّقاءَ شَرّهِ. يا عَلىُّ، شَرُّ النّاسِ مَن باعَ آخِرَتَهُ بِدُنياهُ وَشَرٌّ مِن ذلِكَ مَن باعَ آخِرَتَهُ بِدُنيا غَيرِهِ.

اى على، كسى كه مردم از زبانش بترسند او اهل آتش است. اى على، بدترين مردم كسى است كه مردم براى حفظ از شرّش او را احترام كنند. اى على، بدترين مردم كسى است كه آخرتش را به دنيايش بفروشد و بدتر از او كسى است كه آخرتش را به دنياى ديگران بفروشد.

بحارالانوار، ج 77، ص 46

نور هدايت

به‌راستى چه جمله‌هاى تكان‌دهنده‌اى در حديث مورد بحث است. حتّى اگر هيچ دليلى بر حقّانيّت پيامبر نداشته باشيم، خود اين جمله‌ها كافى است براى اينكه انسان به مقام آن حضرت پى ببرد، زيرا او در محيطى جاهلى بزرگ شده و هرگز مكتب نديده و خط ننوشته، امّا چنين سخنان حكمت‌آميزى بر زبان مباركش جارى مى‌شود كه دليل بر عظمت و نبوّت اوست و انسان درمى يابد كه اين مطالب خود معجزه است، زيرا دنيايى از معنا در اين سخنان نهفته.

در طليعه سخن، انسان‌ها را متوجّه مسأله زبان مى‌كند، زيرا هرچه درباره زبان گفته شود كم است. بسيارى از گرفتارى‌ها، مشكلات، بدبختى‌ها، خوشبختى‌ها،

پيروزى‌ها و شكست‌ها در گرو اصلاح زبان است. رسول خدا صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: اى على، كسى كه مردم از زبان او بترسند اهل جهنّم است. مثلًا به مجلسى وارد مى‌شود همه وحشت دارند از اينكه نكند سخن بگويد، چون با نيش زبانش همه را مى‌گزد. زبان خيلى خطرناك است. البتّه اهمّيّت قلم كمتر از زبان نيست.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در جمله دوم مى‌فرمايد: «

يا على، شَرُّ النّاسِ مَن اكرَمَهُ النّاسُ اتّقاءَ شَرّهِ

؛ اى على، بدترين مردم كسى است كه براى حفظ از شرّش او را احترام مى‌كنند».

مردم به دو گروه احترام مى‌گذارند:

به گروهى به جهت صفات خوبشان و براى اينكه از منافع همنشينى با آنان بهره‌مند گردند احترام مى‌گذارند.

و به دسته‌اى براى دفع ضررشان احترام مى‌گذارند؛ يعنى مى‌ترسند در صورت احترام نگذاشتن، آزارى به ايشان برساند.

در اين زمينه داستان معروفى نقل شده كه كسى گفت: بيت‌المال را به دو دسته مى‌دهم: اوّل به كسانى كه دستم را بگيرند و دوم به كسانى كه پايم را نگيرند.

همين دسته دوم كه احترام مى‌شوند براى پرهيز و حفظ از شرّشان است.

پرسش: چرا اينان بدترين مردمانند؟

در پاسخ بايد گفت براى اينكه گناهشان چند برابر است. مردم را اذيّت مى‌كنند، مردم را وادار مى‌كنند كه بر خلاف ميلشان به ايشان احترام بگذارند.

اگر از اين راه سود و منفعتى به دست آورند حرام و اكل مال به باطل است.

يعنى اگر پول بيت‌المال را به كسى بدهند كه آبروى انسان را نبَرد چنين پولى براى او مانند گوشت خوك است.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در جمله سوم مى‌فرمايد: «

يا عَلىّ، شَرُّ النّاسِ مَن باعَ آخِرَتَهُ بِدُنيا غَيرِهِ

؛ بدترين مردم كسى است كه آخرت را به دنيا بفروشد». يعنى زندگانى حقيقى را به سراى ناپايدار بفروشد، در حالى كه « «وَإِنَّ الدَّارَ الْأَخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ»؛

و فقط سراى آخرت، سراى زندگى (واقعى) است».⁽¹⁾در حقيقت، دنيا مرگى تدريجى است. چه بد است كه انسان حيات جاويدان و حقيقى را بدهد و در عوض آن لذّات مختصر و زودگذر و اين زندگى دنيوى را كه مرگ تدريجى است بگيرد. چنين انسانى هم از نظر فكرى منحرف است، چون بد فكر مى‌كند و هم از نظر عمل، چون بد عمل مى‌كند و هم از نظر همّت بد است، چون همّتش پست است.

از اين بدتر كسانى‌اند كه آخرتشان را به دنياى ديگران مى‌فروشند. چنين كسانى كم نيستند. به عبارت ديگر، من از دين و دنيا و همه چيز خودم مايه بگذارم براى اينكه دنياى فلانى آباد شود كه اين نهايت حماقت و بدبختى است.

گاهى انسان چشمش را باز مى‌كند مى‌بيند كه مصداق اوّلى كه شده رفته‌رفته دارد مصداق دومى هم مى‌شود. خيال نكنيد كه وقتى اينها دامن انسان را مى‌گيرد قبلًا خبر مى‌كند، ناگهان متوجّه مى‌شود كه كار از كار گذشته و در حال غرق شدن در اين گرداب است و دارد در آن دست و پا مى‌زند.

زبان در روايات اسلامى

در حديثى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «

نَجاةُ المؤمِنِ حِفظُ لِسانِهِ

؛ رهايى مؤمن در نگهدارى زبانش است».⁽²⁾در روايتى امام صادق عليه السلام فرمود كه لقمان به فرزندش گفت: «

يا بُنَىَّ ان كُنتَ زَعَمتَ أنَّ الكَلامَ مِن فِضَّةٍ فَإنَّ السُّكوتَ مِن ذَهَبٍ

؛ اى پسرم، اگر خيال مى‌كنى كه سخن گفتن نقره است (بدان كه) سكوت طلاست».⁽³⁾از پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله روايت شده است كه فرمود: «

بَلاءُ الإنسانِ مِنَ‌اللّسانِ وَسَلامَةُ

الإنسانِ في حِفظِ اللّسانِ

؛ گرفتارى آدمى از زبان است و سلامت آدمى هم در نگهدارى زبان است».⁽¹⁾پيامبر خدا صلى الله عليه و آله خطاب به ابن مسعود فرمود: «

عَلَيكَ بِحِفظِ لِسانِكَ فَإنَّ اللّهَ تَعالى يَقولُ:

«الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ ⁽²⁾بر تو باد به نگهدارى زبان، زيرا خداوند مى‌فرمايد: امروز بر دهانشان مُهر مى‌نهيم و دستانشان با ما سخن مى‌گويند و پاهايشان به كارهايى كه مى‌كردند گواهى مى‌دهند».⁽³⁾در حديثى اميرمؤمنان على عليه السلام فرمود: «

طُوبى لِمَن أنفَقَ الفَضلَ مِن مالِهِ وَأمسَكَ الفَضلَ مِن كَلامِهِ

؛ خوشا به حال كسى كه اموال اضافى خود را انفاق كند و از گفتن سخنان زايد بپرهيزد».⁽⁴⁾از امام صادق عليه السلام از پدرانش نقل شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «

زينَةُ الحَديثِ الصّدقُ

؛ زينت سخن، راستگويى است».⁽⁵⁾در حديثى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «

فِتنَةُ اللّسانِ أشَدُّ مِن ضَربِ السَّيفِ

؛ فتنه زبان، سخت‌تر از ضربت شمشير است».⁽⁶⁾از عبداللّه بن سنان از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«ألا انَبّئُكُم بِشِرارِكُم؟ قالُوا: بلى يا رَسولَ اللّهِ، قال: ألمَشّاؤُونَ بِالنَّميمَةِ ألمُفَرّقونَ بَينَ الأحِبَّةِ، ألباغونَ للبَراءِ المَعايِبِ

؛ آيا شما را از بدكارانتان آگاه نكنم؟ گفتند: آرى اى پيامبر خدا. فرمود: آنان كه به سخن‌چينى گام برمى‌دارند و ميان دوستان جدايى مى‌افكنند و براى گناهان عيب مى‌تراشند».⁽⁷⁾

از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه فرمود: «

ايّاكُم وَالمِزاحَ فَإنَّهُ يَذهَبُ بِماءِ الوَجهِ وَمَهابَةِ الرّجالِ

؛ از شوخى كردن بپرهيزيد، زيرا آبرو و هيبت مردان را مى‌برَد».⁽¹⁾از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «

إِنَّ أَبغَضَ خَلقِ اللّهِ عَبدٌ اتَّقَى النّاسُ لِسانَهُ

؛ دشمن‌ترين خلق خدا بنده‌اى است كه مردم از زبانش بترسند».⁽²⁾

بداخلاقى

اشاره

3

يا عَلىُّ، لِكُلّ ذَنبٍ تَوبَةٌ الّا سوءُالخُلقِ فَإنَّ صاحِبَهُ كُلَّما خَرَجَ مِن ذَنبٍ دَخَلَ في ذَنبٍ.

اى على، هر گناهى توبه‌اى دارد جز بداخلاقى، زيرا هرگاه انسان بداخلاق از گناهى خارج مى‌شود (توبه مى‌كند)، به گناه ديگرى دچار مى‌شود.

بحارالانوار، ج 77، ص 48

نور هدايت

در اينجا پيامبر صلى الله عليه و آله به خطر سوءِ خُلق اشاره كرده مى‌فرمايد: از همه گناهان مى‌توان توبه كرد، امّا از بداخلاقى نمى‌توان توبه كرد، زيرا اين صفت دست از انسان برنمى‌دارد و مهم اين است كه بدانيم انسان از عمل توبه مى‌كند، در حالى كه سوءِخُلق عمل نيست.

آثار سوءِخُلق

بنابراين سوءِخلق حدّاقل اين سه اثر منفى را دارد: كثرت گناهان، از دست دادن دوستان و ياران و بستگان و آشنايان، شكنجه روحى.

عوامل و سرچشمه‌هاى بداخلاقى

1. توقّع بيجا:

كسانى كه پرتوقّع‌اند و انتظار دارند مردم به آنها سلام كنند و احترام بگذارند، طبيعتاً با مواردى مواجه مى‌شوند كه مخالف انتظارشان است لذا از كوره در مى‌روند و عصبانى مى‌شوند، امّا اگر انسان سطح توقّع و انتظارش را حتّى در مورد خانواده و نزديكانش كم كند، عصبانى نمى‌شود و در برابر اتّفاقاتى كه پيش مى‌آيد آمادگى دارد. اگر چنين روحيّه‌اى پيدا شد، از مشكلات نمى‌هراسد و افسرده نمى‌شود. برخى اشخاص وقتى از دوستانشان ضربه مى‌خورند مى‌گويند ما چنين چيزى را از دوستمان توقّع نداشتيم.

2. كبر و غرور:

انسان‌هاى متكبّر طبعاً مى‌خواهند بالاتر از همه باشند و چون

مردم فطرتاً با چنين افرادى ناسازگارند و به ايشان اعتنايى نمى‌كنند و اينان نيز وقتى مى‌بينند كارها مطابق خواستشان انجام نشده است، عصبانى و بداخلاق مى‌شوند.

3. عدم گذشت:

برخى در زندگى گذشت كمى دارند و لذا دچار عصبانيّت مى‌شوند، امّا انسان بايد بكوشد كار خلاف را ناديده بگيرد و در برابر ناملايمات گذشت كند، چون اگر آن را فراموش كند اخلاقش هم خوب مى‌شود ولى اگر فراموش نكرد هر وقت به ذهنش مى‌آيد ناراحت و در نتيجه بداخلاق مى‌شود.

4. كم‌ظرفيّتى:

انسان‌هاى كم‌ظرفيّت يا بى‌ظرفيّت نمى‌توانند مسائل را تحمّل كنند. به قول معروف «با مَويزى شيرين مى‌شود و با غوره‌اى ترش» يعنى نسيمى در خانه او طوفان است. چنين كسانى هميشه كج‌خلق و بداخلاق و عصبانى‌اند.

امّا اگر انسان بلندنظر باشد، اين‌گونه مسائل را به راحتى هضم مى‌كند. اينها چهار عامل روحى روانى بود، اكنون به عوامل اجتماعى و جسمانى مى‌پردازيم.

عوامل اجتماعى و جسمانى

يا مثلًا در بعدازظهر ماه رمضان، برخى مردم عصبانى و بداخلاق مى‌شوند، چون براثر گرسنگى و تشنگى، خون غليظ مى‌شود و به مغز نمى‌رسد، اعصاب خسته است و سلول‌هاى مغزى تغذيه نمى‌شوند، طبعاً اعصاب تحت فشار قرار مى‌گيرد در نتيجه نمى‌تواند خود را كنترل كند. لذا بهتر است در اين هنگام در جايى باشد كه عوامل عصبانيّت كمتر است، زيرا مى‌تواند سراغ عوامل عصبانيّت نرود و در ساعاتى كه زمينه‌ها آماده است روابطش را با مردم كم كند. يعنى

به‌گونه‌اى باشد كه كج‌خلقى خودش را نشان ندهد.

اين بداخلاقى بلاى بسيار بدى است، به‌خصوص كسانى كه با مردم سر و كار دارند بايد براى پيشبرد كارها در دل مردم نفوذ كنند و مصداق «لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ»⁽¹⁾نباشند، بلكه مصداق «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ‌اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ»⁽²⁾باشند. ولى كسانى كه با مردم سرو كار ندارند زياد از خود كج‌خلقى و بداخلاقى نشان نمى‌دهند.

خلاصه گاهى كج‌خلقى تمام برنامه‌هاى انسان را از بين مى‌برد. ازاين‌رو بايد علاوه بر از بين بردن زمينه‌ها و عوامل كج‌خلقى، تمرين خوش خلقى كرد.

حضرت على عليه السلام آن‌قدر حُسن خلق داشت كه دشمنانش او را متّهم به مزّاح مى‌كردند و مى‌گفتند على عليه السلام- العياذ باللّه- بذله‌گو است.

براى اينكه انسان به سوءِخلق مبتلا نشود بايد نقطه مقابل آن را- كه حسن خلق است- در خود بپرورد و به اهمّيّت آن واقف شود. لذا براى اينكه متوجّه شويم حسن خلق تا چه اندازه نزد پيشوايان بزرگ اسلامى اهمّيّت دارد احاديثى از معصومين عليهم السلام را درباره اهمّيّت حُسن خلق برگزيده‌ايم كه به آنها اشاره مى‌كنيم:

نمونه‌اى از حسن خلق پيامبر صلى الله عليه و آله

پيروزى پيامبر صلى الله عليه و آله هرچند با تأييد و امداد الهى بود، ولى از نظر ظاهرى عوامل متعدّدى داشت كه يكى از مهم‌ترين آنها جاذبه اخلاقى آن حضرت بود. آن‌چنان صفات عالى انسانى و مكارم اخلاق در او جمع بود كه دشمنان سرسخت را تحت تأثيرقرار مى‌دادوبه تسليم وا مى‌داشت و دوستان را سخت مجذوب خود مى‌ساخت.

حتّى اگر اين را معجزه اخلاقى پيامبر صلى الله عليه و آله بناميم اغراق نگفته‌ايم، چنانكه نمونه‌اى از اين معجزه اخلاقى در فتح مكّه نمايان گشت، هنگامى كه مشركان خونخوار و جنايت‌پيشه- كه ساليان دراز هر چه در توان داشتند بر ضدّ اسلام و شخص پيامبر صلى الله عليه و آله به كار گرفتند- در چنگال مسلمين گرفتار شدند، پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله برخلاف تمام محاسبات دوستان و دشمنان، فرمان عفو عمومى صادر كرد و تمام جنايات آنان را به دست فراموشى سپرد و همين سبب شد كه به مصداق «يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا» مردم گروه گروه مسلمان شوند.

درباره حسن خلق، عفو، مهربانى، ايثار، فداكارى و تقواى آن حضرت در كتاب‌هاى تفسير و تاريخ داستان‌هاى زيادى آمده است ولى همين قدر بايد بگوييم كه در حديثى از حسين بن على عليه السلام آمده است كه فرمود: از پدرم اميرمؤمنان على عليه السلام درباره ويژگى‌هاى زندگى پيامبر صلى الله عليه و آله و اخلاق او پرسيدم و پدرم مشروحاً به من پاسخ فرمود. در بخشى از اين حديث آمده است:

«پيامبر صلى الله عليه و آله با همنشينانش با خوشرويى و خنده برخورد مى‌كرد و نرمخو و ملايم بود. هرگز خشن، سنگدل، پرخاشگر، بدزبان، عيب‌جو و مديحه‌سرا نبود.

هيچ‌كس از او مأيوس نمى‌شد و هر كه به در خانه او مى‌آمد نوميد بازنمى‌گشت.

سه چيز را از خود دور كرده بود: مجادله در سخن، پرگويى، دخالت در كارى كه به او مربوط نبود. و دو چيز را در مورد مردم رها كرده بود: كسى را مذمّت نمى‌كرد، به جست‌وجوى لغزش‌ها و عيب‌هاى پنهانى مردم نمى‌پرداخت.

فقط در مورد امورى كه ثواب الهى را اميد داشت سخن مى‌گفت. هنگام سخن گفتن به‌قدرى كلماتش در دل‌ها نفوذ داشت كه همه سكوت اختيار مى‌كردند و هنگامى كه ساكت مى‌شد آنها به سخن درمى‌آمدند، امّا نزد او هرگز نزاع و مجادله نمى‌كردند. هرگاه مرد غريب و ناآگاهى با خشونت سخن مى‌گفت و درخواستى مى‌كرد، تحمّل مى‌كرد و به يارانش مى‌فرمود: هرگاه كسى حاجتى دارد به او عطا كنيد. هرگز كلام كسى را قطع نمى‌كرد تا سخنش پايان گيرد».

آرى، اگر اين اخلاق نيكو و ملكات الهى نبود آن ملّت عقب‌مانده جاهلى و آن جمع خشن انعطاف‌ناپذير به اسلام درنمى‌آمدند، بلكه به مصداق آيه «لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ» همه از گرد او پراكنده مى‌شدند و همان راه و روش دوران جاهليّت را ادامه مى‌دادند. و چه خوب است كه اين اخلاق اسلامى امروز زنده شود و در هر مسلمانى، پرتوى از اخلاق و خوى پيامبر صلى الله عليه و آله باشد.

اهمّيّت حُسن خلق در روايات اسلامى

روايات اسلامى نيز در اين زمينه- چه درباره شخص پيامبر و چه درباره وظيفه مسلمين- فراوان است كه در اينجا به چند روايت اشاره مى‌كنيم:

در حديثى مى‌خوانيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «

انَّما بُعِثتُ لِاتَمّمَ مَكارِمَ الأخلاقِ

؛ من براى اين مبعوث شده‌ام كه فضايل اخلاقى را تكميل كنم».

به اين ترتيب، يكى از اهداف اصلى بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله همين تكميل اخلاق نيكوست.

در حديث ديگرى فرمود: «

انَّ المُؤمِنُ لَيُدرِكَ بِحُسنِ خُلقِهِ دَرَجةَ قائِمِ الليلِ وَصائِمِ النَّهارِ

؛ مؤمن با حُسن خلق خود به درجه كسى مى‌رسد كه شب‌ها به عبادت مى‌ايستد و روزها روزه‌دار است».⁽¹⁾و در روايت ديگرى مى‌خوانيم كه فرمود: «

ما مِن شَى‌ءٍ اثقَلُ فى الميزانِ مِن حُسنِ الخُلُقِ

؛ چيزى در ميزان عمل، سنگين‌تر از خلق خوب نيست».⁽²⁾و از آن حضرت نقل شده است كه فرمود: «

احَبُّكُم الَى اللّهِ احسَنُكُم اخلاقاً المُوَطِئُونَ أكنافاً الَّذينَ يَألَفونَ وَ يُؤلَفونَ وَ أبغَضُكُم الَى اللّهِ المَشَّؤونَ بِالنَّمِيمَةِ المُفَرّقونَ بَينَ الإخوان المُلتَمِسونَ لِلبُرَآءِ العَثَراتِ

؛ از همه شما محبوب‌تر نزد خدا كسى است كه اخلاقش از همه بهتر باشد، همان كسانى كه متواضع‌اند، با ديگران آميزش

دارند و مردم نيز با آنها آميزش دارند. و از همه شما مبغوض‌تر نزد خدا سخن‌چين است كه در ميان برادران جدايى مى‌افكنَد و در جست‌وجوى لغزش افراد بى‌گناه است».⁽¹⁾در حديث ديگرى از پيامبر صلى الله عليه و آله آمده است كه فرمود: «

أكثَرُ ما يُدخِلُ النّاسَ الجَنَّةَ تَقوَى اللّهِ وَ حُسنُ الخُلقِ

؛ بيشترين چيزى كه مردم را وارد بهشت مى‌كند پرهيزگارى و و خوشخويى است».⁽²⁾در حديثى امام باقر عليه السلام فرمود: «

انَّ اكمَلَ المؤمِنينَ ايماناً أحسَنُهُم خُلقاً

؛ از ميان مؤمنان كسى ايمانش از همه بهتر است كه اخلاقش نيكوتر باشد».⁽³⁾در حديثى از امام علىّ بن موسى‌الرّضا عليه السلام آمده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«عَلَيكُم بِحُسنِ الخُلقِ فَأنَّ حُسنَ الخُلقِ فِى الجَنَّةِ لا مَحالَةَ وَ ايّاكُم وَ سُوءَ الخُلقِ فَأنَّ سُوءَ الخُلقِ فِى النّارِ لا مَحالَةَ

؛ بر شما باد به خوشخويى، زيرا خوش‌خلق سرانجام در بهشت است و از بدخلقى بپرهيزيد كه سرانجام در آتش است».⁽⁴⁾از مجموع اين احاديث به‌خوبى استفاده مى‌شود كه خوشخويى كليد بهشت، وسيله جلب رضاى خدا، نشانه قدرت ايمان، و هم‌عرض عبادت‌هاى شبانه و روزانه است.

بدخويى نقطه مقابل خوش‌خويى، در روايات اسلامى

در حديثى رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «

الخُلقُ السَّىّ‌ءُ يُفسِدُ العَمَلَ كما يُفسِدُ الخَلُّ العَسَلَ

؛ بدخويى عمل را تباه مى‌كند چنانكه سركه عسل را فاسد مى‌سازد».⁽⁵⁾در حديث يگرى فرمود: «

سُوءُ الخُلقِ ذَنبٌ لا يُغفَرُ وَسُوءُ الظَّنّ خَطيئَةٌ تَفُوحُ

بدخويى گناهى نابخشودنى است و بدگمانى خطايى است كه منتشر مى‌شود».⁽¹⁾و در روايتى فرمود: «

انَّ العَبدَ لَيَبلُغُ مِن سُوءِ خُلقِهِ اسفَلُ دَرَكِ جَهَنَّمٍ

؛ بنده بر اثر بدخويى به پايين‌ترين طبقات دوزخ مى‌رسد».⁽²⁾در حديثى اميرمؤمنان على عليه السلام فرمود: «

رُبَّ عَزيزٍ أذَلَّهُ خُلُقُهُ وَ ذَليلٍ أَعَزَّهُ خُلُقُهُ

؛ بسا عزيزى كه اخلاقش او را ذليل ساخته و ذليلى كه اخلاقش او را عزيز كرده است».⁽³⁾و در روايت ديگرى فرمود: «

مَن ساءَ خُلُقُهُ فَأذّنوا في اذُنِهِ

؛ هر كه اخلاقش بد شد در گوشش اذان بگوييد».⁽⁴⁾

عذرخواهى و قبول عذر

اشاره

4

يا عَلىّ، مَن لَم يَقبَلِ العُذرَ مِن مُتِنَصّلٍ صادِقاً كانَ او كاذِباً لَم يَنَل شَفاعَتى.

اى على، كسى كه عذرِ عذرخواه را نپذيرد چه در اين عمل راستگو باشد و چه نباشد به شفاعتم نمى‌رسد.

بحارالانوار، ج 77، ص 47

نور هدايت

مسأله عذرخواهى و پذيرش عذر هر دو از ارزش‌هاى اخلاقى و اسلامى است. بسيارند كسانى كه اعمال خلافى را مرتكب مى‌شوند، امّا گويى عارشان مى‌آيد كه عذر بخواهند و آن را عيب مى‌دانند، بلكه گاهى به قول مردم: «دو قورت‌و نيم او هم باقى است» و طلبكار. اين عيب بسيار بزرگى است. چه اشكالى دارد اگر انسان خلافى را مرتكب شد، همان‌گونه كه پشيمان شده و در پيشگاه خداوند توبه و استغفار مى‌كند، در پيشگاه خلق هم عذر بخواهد. اگر مردم واقعاً سعه صدر، شجاعت و شهامت عذرخواهى را داشته باشند بسيارى از مشكلات در همان مراحل اوّليّه پايان مى‌پذيرد. گاهى بحث‌ها و جدال‌هاى بى‌سود بر سر مسائل كوچك و پيش‌پا افتاده، مشكلات بزرگى را به وجود مى‌آورد. مثلًا در جادّه كسى در حال رانندگى است، اتّفاق مى‌افتد كه ناگهان راننده ديگرى- عمداً يا غفلتاً- جلوى او مى‌پيچد و بعد عذرخواهى مى‌كند، هر كه باشد قبول مى‌كند.

امّا اگر سر بالا حرف بزند و بگويد: مگر حواس ندارى، مگر خيابان ارث پدرت

است، بعد هر دو پياده شوند و يقه هم را بگيرند چه بسا در اين ميان قتلى هم واقع شود. مى‌دانيد كه قتل خيلى ساده است و گاه از امور بى‌اهمّيّت نشأت مى‌گيرد. امّا اگر چيزى گفته و شما هم عذرخواهى كنيد و در يك كلام، اگر شهامت و شجاعت عذرخواهى باشد خطاهاى كوچك به خطاهاى بزرگ تبديل نمى‌شود و گويا از همان اوّل آبى روى آتش ريخته شده است.

همچنين در بين خانواده‌ها اگر عمل خلافى انجام شد هر كدام كه عذرخواهى كنند تمام مى‌شود وگرنه همين چيزهاى كوچك به مسائل مهم تبديل مى‌شود و خانواده‌اى را متلاشى مى‌كند.

كسى كه حاضر نيست عذرخواهى كند آيا خودش را معصوم مى‌داند؟ مسلّماً نه، چون هر انسانى خطا مى‌كند. پس اگر خطايى از او سرزد، خود عذرخواهى دليل بر بزرگوارى اوست، دليل بر سعه صدر انسان است. كسانى كه تنگ‌حوصله‌اند و ضيق صدر دارند، گمان مى‌برند با عذرخواهى از شخصيّتشان كم مى‌شود، در حالى كه غافلند و نمى‌دانند عذرخواهى دليل بر عظمت شخصيّت و بزرگوارى است. پيامبر در داستان «سواده» در مقابل كسى كه معلوم نبود راست مى‌گويد يا اشتباه مى‌كند يا اين كار مقدّمه‌اى براى برنامه‌هاى بعدى بود، بزرگوارى خود را نشان دادند.

بنابراين اگر در كارها منصف باشيم و در چيزهايى جزئى از طرف مقابل، هر كه مى‌خواهد باشد- عوام يا باسواد- عذرخواهى كنيم اين خود، كليد زندگى سالم است، پس اعتذار (پوزش طلبيدن) از ارزش‌هاى اخلاقى است.

امّا مسأله دوم كه آن‌هم بزرگوارى و سعه صدر مى‌خواهد، قبول عذر است.

اگر كسى نزد شما آمد صادقانه عذر خواست حتماً بايد آن را بپذيريد.

پيامبر صلى الله عليه و آله در اين حديث مى‌فرمايد: حتّى اگر عمداً كار خلافى كرده و مى‌خواهد خودش را زير حجاب اعتذار پنهان كند، شما بزرگوارى كرده و به روى خودت نياور، حتّى عذر دروغين را بپذير كه البتّه موارد استثنايى از بحث

جداست، زيرا اگر عذر را نپذيرى، پرده حُجب و حيا را دريده‌اى. مثلًا اگر شما در پاسخ او بگويى نه، دروغ مى‌گويى. طرف مقابل هم بدتر مى‌شود، او هم در جواب مى‌گويد دلم خواست دروغ بگويم. حال شما از چه راهى مى‌خواهى جلوى لجاجت او را بگيرى؟

در دعاى ابوحمزه آمده است: «

امَرتَنا ان تَعفُوَ عَمَّن ظَلَمَنا وَانتَ اولى بِالعَفوِ وَقَد ظَلَمنا انفُسَنا

؛ فرمان دادى از كسانى كه به ما ستم كردند درگذريم، امّا اى خدا، تو بر عفو از ما- كه بر خودمان ستم كرديم- شايسته‌ترى».

در حقيقت مفهوم دعا اين است كه وقتى حاضر نيستى گناهى را ببخشى و عذرى را بپذيرى، همان‌طور كه انتظار دارى خداوند گناهان بسيارت را ببخشايد، تو هم حدّاقل يك گناه مردم را ببخشاى و عذرى را بپذير.

يا در دعاى ماه رجب مى‌گوييم: «

يُعطي مَن سَأَلَهُ

؛ به هر كه درخواست و خواهش كند عطا مى‌كند». در حالى كه خداوند هم به خواهش‌كننده و هم به غير آن بخشش مى‌كند. علاوه بر آن، كسى را كه در تمام عمرش خدا را نشناخته، مشمول رحمت گسترده خود مى‌گردانَد. او خداوندى است كه رحمتش فراگير است و هيچ درخواست‌كننده‌اى را محروم نمى‌كند و به غير درخواست‌كنندگان هم به مقتضاى حال مى‌بخشد.

«مُتِنَصّل» يعنى كسى كه مى‌خواهد از كارى كه كرده خودش را تبرئه كند و در يك جمله، مى‌خواهد عذر بخواهد.

حضرت فرمود: كسى كه عذر شخصى را كه مى‌خواهد از خطاى خودش خارج گردد- خواه راست باشد يا دروغ- نپذيرد شفاعت من به او نمى‌رسد، زيرا شفاعت من مخصوص خطاكاران است. تو درباره خطاكاران چگونه رفتار كردى كه انتظار دارى درباره خطاى تو گذشت كنند، مگر پاداش‌هاى خداوند مطابق با اعمال نيست، اگر من هم خطايى كرده باشم انتظار گذشت دارم كه با شفاعت از خطاى من درگذرند.

به هر حال پوزش هنگام اشتباه و پذيرش آن از پوزش‌خواه، كليد خوشبختى، نفوذ در افكار و در دل مردم و از جمله عوامل پيشرفت در زندگى است.

در اين قسمت از كلام گهربار حضرت رسول صلى الله عليه و آله به امام على عليه السلام سخن از شفاعت به ميان آمده است كه براى آگاهى بخشى از آن در اينجا مى‌آيد.

قرآن و مسأله شفاعت

بى‌شك مجازات‌هاى الهى چه در اين جهان و چه در قيامت جنبه انتقامى ندارد، بلكه همه آنها در حقيقت ضامن اجرا براى اطاعت از قوانين و در نتيجه پيشرفت و تكامل انسان‌هاست. بنابراين هر چيزى كه اين ضامن اجرا را تضعيف كند بايد از آن دورى كرد تا جرأت و جسارت بر گناه در مردم پيدا نشود. از سوى ديگر، نبايد راه بازگشت و اصلاح را به‌كلّى بر روى گناهكاران بست، بلكه بايد به آنها امكان داد خود را اصلاح كنند و به سوى خدا و پاكى تقوا بازگردند.

«شفاعت» در معناى صحيحش براى حفظ همين تعادل و وسيله‌اى است براى بازگشت گناهكاران و آلودگان، و در معناى نادرستش موجب تشويق و جرأت بر گناه است.

كسانى كه جنبه‌هاى مختلف شفاعت و مفاهيم صحيح آن را از هم تفكيك نكرده‌اند گاه به‌كلّى منكر مسأله شفاعت شده، آن را با توصيه و پارتى‌بازى در برابر سلاطين و حاكمان ظالم برابر مى‌دانند.

و گاه مانند وهّابيان، آيه « «لَا يَقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ»؛ در قيامت از كسى شفاعت پذيرفته نمى‌شود»⁽¹⁾را بدون توجّه به آيات ديگر دستاويز قرار داده و به‌كلّى منكر شفاعت شده‌اند.

به هر حال ايرادهاى مخالفان شفاعت را در چند مطلب مى‌توان خلاصه كرد:

الف) اعتقاد به شفاعت، روح سعى و تلاش را تضعيف مى‌كند.

ب) اعتقاد به شفاعت، انعكاسى از جوامع عقب‌مانده و ارباب و رعيتى است.

ج) اعتقاد به شفاعت موجب تشويق به گناه و رها كردن مسؤوليّت‌هاست.

د) اعتقاد به شفاعت نوعى شرك و چندگانه‌پرستى و مخالف قرآن است.

ه) اعتقاد به شفاعت مفهومش دگرگون شدن احكام خداوند و تغيير اراده فرمان اوست.

ولى چنانكه خواهيم گفت همه اين ايرادها از آنجا ناشى شده كه شفاعت را از نظر مفهوم قرآنى با شفاعت‌هاى انحرافى رايج در ميان عوام اشتباه كرده‌اند. از آنجا كه اين مسأله هم در جهت اثبات و هم در جهت نفى داراى اهمّيّت ويژه‌اى است بايد مشروحاً از مفهوم شفاعت، فلسفه شفاعت، شفاعت در قرآن و حديث بحث كنيم تا هرگونه ابهامى در زمينه آيات مربوط به شفاعت برطرف شود.⁽¹⁾

مفهوم واقعى شفاعت

اشاره

واژه «شفاعت» از مادّه «شَفع» به‌معناى جفت و «ضَمُّ الشَّى‌ءِ الى مِثلِهِ» گرفته شده، نقطه مقابل آن «وتر» به‌معناى تك و تنهاست، آن‌گاه بر ضميمه شدن فرد برتر و قوى‌تر براى كمك به فرد ضعيف‌تر اطلاق گرديده. اين لفظ در عرف و شرع به دو معنى بيان شده است:

1. شفاعت در عرف:

هنگامى كه «شفيع» از موقعيّت و شخصيّت و نفوذ خود بهره ببَرد و نظر صاحب قدرتى را در مورد مجازات زيردستان خود عوض كند كه گاه اين امور با استفاده از نفوذ شخص يا وحشتى كه از نفوذ او دارند و زمانى با پيش كشيدن مسائل عاطفى و تحت تأثير قرار دادن عواطف و زمانى با تغيير دادن مبانى فكرى او درباره گناه مجرم و استحقاق او و مانند اينها صورت مى‌گيرد.

شفاعت طبق اين معنى هيچ دگرگونى در روحيّات و فكر مجرم يا متّهم ايجاد نمى‌كند. تمام تأثيرها و دگرگونى‌ها مربوط به كسى است كه نزد او شفاعت مى‌شود- دقّت كنيد.

اين‌نوع شفاعت در بحث‌هاى مذهبى مطلقاً معنا ندارد، زيرا نه خداوند اشتباه مى‌كند كه بتوان نظر او را تغيير داد، نه عواطف به اين معنى كه در انسان است دارد تا بتوان آن را برانگيخت، نه از نفوذ كسى وحشت دارد و نه پاداش و كيفرش بر محورى غير از عدالت دور مى‌زند.

2. شفاعت در شرع:

اين‌نوع «شفاعت» بر محور دگرگونى و تغيير موضع شفاعت‌شونده دور مى‌زند. يعنى شفاعت‌شونده موجباتى فراهم مى‌سازد كه از يك وضع نامطلوب و در خور كيفر بيرون آمده و به‌وسيله ارتباط با شفيع، خود را در وضع مطلوبى قرار مى‌دهد كه شايسته و مستحقّ بخشودگى شود. چنانكه خواهيم ديد ايمان به اين نوع شفاعت، در واقع، مكتب عالى تربيت و وسيله اصلاح افراد گناهكار و آلوده و بيدارى و آگاهى است. شفاعت در منطق اسلام از اين نوع است و خواهيم ديد كه تمام ايرادها و خرده‌گيرى‌ها متوجّه تفسير اوّل شفاعت مى‌شود، نه مفهوم دوم كه معنايى منطقى و معقول و سازنده دارد.

شفاعت در عالم تكوين

آنچه در مورد شفاعت به تفسير صحيح و منطقى آن گفتيم در جهان تكوين و آفرينش نيز (علاوه بر عالم تشريع) فراوان ديده مى‌شود. نيروهاى قوى‌تر اين جهان به نيروهاى ضعيف‌تر ضميمه شده و آنها را در مسير هدف‌هاى سازنده پيش مى‌برند: آفتاب مى‌تابد، باران مى‌بارد و بذرها را در دل زمين آماده مى‌سازد تا استعدادهاى درونى خود را به‌كار گيرند و نخستين جوانه حيات را بيرون بفرستند، پوست دانه‌ها را بشكافند و از ظلمتكده خاك سر برآورده به‌سوى آسمان- كه از آن نيرو دريافت داشته‌اند- پيش بروند.

مدارك شفاعت

اكنون به مدارك اصلى و دست اوّل در مورد شفاعت مى‌پردازيم كه در قرآن مجيد به مسأله «شفاعت» (با همين عنوان) در حدود سى مورد اشاره شده است.

البتّه بحث‌ها و اشارات ديگرى به اين مسأله بدون ذكر اين عنوان ديده مى‌شود.

اين آيات به چند گروه تقسيم مى‌شود:

گروه اوّل آياتى است كه به‌طور مطلق شفاعت را نفى مى‌كند، مانند: « «أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأتِىَ يَوْمٌ لَابَيْعٌ فِيهِ وَ لَاخُلَّةٌ وَ لَاشَفَاعَةٌ»؛ از آنچه به شما روزى داديم انفاق كنيد پيش از آنكه روزى فرا رسد كه در آن نه خريد و فروشى است (تا بتوانيد نجات خود را خريدارى كنيد) و نه دوستى سودى دارد و نه شفاعتى شامل حالتان مى‌شود».⁽¹⁾در آيه‌اى ديگر مى‌فرمايد: « «وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ»؛ شفاعتى از كسى پذيرفته نمى‌شود».⁽²⁾در اين آيات راه‌هاى متصوّر براى نجات مجرمان غير از ايمان و عمل صالح، چه از طريق پرداختن عوض مادّى يا پيوند و سابقه دوستى و يا مسأله شفاعت نفى شده است.

در مورد برخى مجرمان مى‌خوانيم: « «فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ»؛ ازاين‌رو شفاعت شفاعت‌كنندگان به حال آنان سودى نمى‌بخشد».⁽³⁾گروه دوم آياتى است كه «شفيع» را فقط خدا معرّفى مى‌كند. مانند: « «مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ ولىّ وَ لَاشَفِيعٍ»؛ هيچ سرپرست و شفاعت‌كننده‌اى براى شما جز خداوند نيست».⁽⁴⁾« «قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا»؛ بگو: تمام شفاعت تنها از آنِ خداست».⁽⁵⁾گروه سوم آياتى است كه شفاعت را به اذن و فرمان خدا مشروط مى‌كند مانند:

« «مَنْ ذَاالَّذِى يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ»؛ چه كسى مى‌تواند نزد خدا جز به اذن خدا

شفاعت كند».⁽¹⁾« «وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ»؛ شفاعت نزد خدا جز براى كسى كه (خداوند) براى او اذن شفاعت داده سودى ندارد».⁽²⁾گروه چهارم آياتى است كه شرايطى براى شفاعت‌شونده بيان كرده است كه گاه اين شرط را خشنودى خدا معرّفى مى‌كند، مانند « «وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ‌ارْتَضَى ؛ و آنها جز براى كسى كه خدا راضى (به شفاعت براى او) است، شفاعت نمى‌كنند».⁽³⁾طبق اين آيه، شفاعت شفيعان تنها شامل حال كسانى است كه به مقام «ارتضاء» يعنى پذيرفته شدن در پيشگاه خداوند رسيده‌اند.

گاه شرط آن را گرفتن عهد و پيمان نزد خدا معرّفى مى‌كند مى‌گويد: « «لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ‌اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْدًا»؛ آنان هرگز مالك شفاعت نيستند، مگر كسى كه نزد خداوند رحمان پيمانى گرفته است».⁽⁴⁾گاهى صلاحيّت شفاعت شدن را از برخى مجرمان سلب مى‌كندمى فرمايد:

« «مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ و لَاشَفِيعٍ يُطَاعُ»؛ براى ستمكاران نه دوستى وجود دارد و نه شفاعت‌كننده‌اى كه شفاعتش پذيرفته شود».⁽⁵⁾به اين ترتيب، داشتن پيمان الهى، يعنى ايمان و رسيدن به مقام خشنودى پروردگار و پرهيز از گناهانى چون ظلم، جزءِ شرايط حتمى شفاعت است.

شرايط گوناگون شفاعت

آيات شفاعت به‌خوبى نشان مى‌دهد كه مسأله شفاعت از نظر منطق اسلام موضوع بى‌قيد و شرطى نيست، بلكه شرايطى دارد. يعنى هم به جرمى كه درباره آن شفاعت صورت مى‌گيرد توجّه مى‌شود، شخص شفاعت‌شونده و هم به

شخص شفاعت‌كننده. و اين جوانب است كه چهره اصلى شفاعت و فلسفه آن را روشن مى‌سازد. مثلًا گناهانى مانند ستم به‌كلّى از دايره شفاعت بيرون شمرده شده و قرآن مى‌گويد: ظالمان شفيع مُطاعى ندارند. واگر ظلم را به‌معناى وسيع كلمه- چنانكه در برخى احاديث خواهد آمد- تفسير كنيم، شفاعت منحصر به مجرمانى خواهد بود كه از كار خود پشيمان و در مسير جبران و اصلاحند. در اين صورت شفاعت پشتوانه‌اى خواهد بود براى توبه و ندامت از گناه.

و اينكه برخى تصوّر مى‌كنند با وجود ندامت و توبه نيازى به شفاعت نيست اشتباهى است كه پاسخ آن را به‌زودى خواهيم داد.

از طرف ديگر، طبق آيه 28 سوره انبياء، تنها كسانى مشمول بخشودگى از طريق شفاعت مى‌شوند كه به مقام «ارتضاء» رسيده و، طبق آيه 87 سوره مريم، داراى عهد الهى‌اند.

اين دو عنوان، چنانكه از مفهوم لغوى آنها و از رواياتى كه در تفسير اين آيات وارد شده استفاده مى‌شود، به‌معناى ايمان به خدا و حساب و ميزان و پاداش و كيفر و اعتراف به حسنات و سيّئات (نيكى اعمال و بدى اعمال) و گواهى به درستى تمام مقرّراتى است كه از سوى خدا نازل شده، ايمانى كه در فكر و سپس در زندگى آدمى انعكاس يابد و نشانه چنين بازتاب و انعكاسى اين است كه خود را از صفت ظالمان طغيانگر كه هيچ اصل مقدّسى را به رسميّت نمى‌شناسند بيرون آورَد و به تجديدنظر در برنامه‌هاى خود بپردازد.

قرآن درباره آمرزش گناهان در سايه شفاعت فرموده است: « «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِيمًا»؛ اگر از اين مخالفان آن‌گاه كه به خود ستم مى‌كردند (و فرمان‌هاى خدا را زير پا مى‌گذاردند)، به نزد تو مى‌آمدند و از خدا طلب آمرزش مى‌كردند و پيامبر هم براى آنها استغفار مى‌كرد، خدا را بسيار توبه‌پذير و مهربان مى‌يافتند».⁽¹⁾در اين آيه

توبه و استغفار مجرمان مقدّمه‌اى براى شفاعت پيامبر صلى الله عليه و آله شمرده شده است.

يا در جاى ديگر آمده است: « «قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنْا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ* قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبّى إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ»؛ گفتند: اى پدر، از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه كه ما خطاكار بوديم،- گفت: به‌زودى براى شما از پروردگارم آمرزش مى‌طلبم كه او آمرزنده و مهربان است».⁽¹⁾در اين آيات نيز آثار ندامت و پشيمانى از گناه در تقاضاى برادران يوسف از پدر، به خوبى ديده مى‌شود.

در مورد شفاعت فرشتگان در قرآن مى‌خوانيم كه استفغار و شفاعت آنان تنها براى افراد باايمان و تابعان سبيل الهى و پيروان حق است: « «وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَىْ‌ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ»؛ و (فرشتگان) براى مؤمنان آمرزش مى‌طلبند (و مى‌گويند:) پروردگارا، رحمت و دانش تو همه چيز را فرا گرفته است؛ پس كسانى را كه توبه كرده و راه تو را پيروى مى‌كنند بيامرز و آنان را از عذاب دوزخ نگاه دار».⁽²⁾قرآن در مورد شفاعت‌كنندگان نيز اين شرط را ذكر كرده كه بايد گواه بر حق باشند: « «إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقّ»؛ مگر آنان كه شهادت به‌حق داده‌اند».⁽³⁾به اين ترتيب، شفاعت‌شونده بايد نوعى ارتباط و پيوند با شفاعت‌كننده برقرار سازد، پيوندى از طريق توجّه به حق و گواهى قولى و فعلى به آن، كه اين خود نيز عامل ديگرى براى سازندگى و بسيج نيروها در مسير حق است.

احاديث اسلامى و شفاعت

در روايات اسلامى تعبيرات فراوانى مى‌بينيم كه مكمّل مفاد آيات مربوط به شفاعت است و گاهى صريح‌تر از آن، از جمله:

در تفسير برهان از امام كاظم عليه السلام از على عليه السلام نقل شده است كه فرمود: از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم «

شَفاعَتى لِأهلِ‌الكَبائِرِ مِن‌امَّتِى

؛ شفاعت من براى مرتكبان گناهان كبيره است».⁽¹⁾ابن ابى عمير راوى حديث مى‌گويد: از امام كاظم عليه السلام پرسيدم چگونه براى مرتكبان گناهان كبيره شفاعت ممكن است در حالى كه خداوند مى‌فرمايد: «وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ‌ارْتَضَى و مسلّماً كسى كه مرتكب كبائر شود مورد رضا و خشنودى خداوند نيست؟ امام فرمود: هر فرد باايمانى كه مرتكب گناهى مى‌شود طبعاً پشيمان خواهد شد و پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «پشيمانى از گناه، توبه است» و كسى كه پشيمان نشود مؤمن واقعى نيست و شفاعت براى او نخواهد بود و عمل او «ظلم» است و خداوند در قرآن مى‌فرمايد: «ظالمان دوست و شفاعت‌كننده‌اى ندارند».⁽²⁾مضمون صدر حديث اين است كه شفاعت شامل مرتكبان گناهان كبيره مى‌شود، ولى ذيل حديث روشن مى‌كند كه شرط اصلى پذيرش شفاعت، واجد بودن ايمانى است كه مجرم را به مرحله ندامت و خودسازى و جبران برساند و از ظلم و طغيان و قانون‌شكنى برهانَد- دقّت كنيد.

در كتاب كافى از امام صادق عليه السلام در نامه‌اى كه به صورت متّحدالمآل براى اصحابش نوشت چنين نقل شده است: «

مَن سَرَّهُ أن يَنفَعَهُ شَفاعَةُ الشّافِعِينَ عِندَ اللّهِ فَليَطلُب الَى اللّهِ أن يَرضى عَنهُ

؛ هر كه دوست دارد مشمول شفاعت شود بايد خشنودى خدا را جلب كند».⁽³⁾لحن اين روايت نشان مى‌دهد كه براى اصلاح اشتباهاتى كه در زمينه شفاعت براى برخى ياران امام خصوصاً و جمعى از مسلمانان به‌طور عام رخ داده است صادر شده و باصراحت، شفاعت‌هايى كه به ارتكاب گناه تشويق مى‌كند نفى شده است.

باز در حديث پرمعناى ديگرى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم: «

اذا كانَ يَومَ القيامَةِ بَعَثَ اللّهُ العالِمَ وَالعابِدَ فَاذا وَقفاً بَينَ يَدَى اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ قيلَ لِلعابِدِ انطَلِق الَى الجَنَّةِ وَقيلَ لِلعالِمِ قِف تَشفَعُ لِلنّاسِ بِحُسنِ تأديبِكَ لَهُم

؛ در روز رستاخيز، خداوند عالم و عابد را برمى‌انگيزد. به عابد مى‌گويد تنها به‌سوى بهشت رو، امّا به عالم مى‌گويد بايست و براى مردمى كه تربيت كردى شفاعت كن».⁽¹⁾در اين حديث پيوندى ميان «تأديب عالم» و شفاعت او در مورد شاگردانش كه مكتب او را درك كرده‌اند ديده مى‌شود كه مى‌تواند پرتويى به روى بسيارى از موارد تاريك اين بحث بيفكنَد. به علاوه اختصاص شفاعت به عالم و نفى آن از عابد، نشانه ديگرى است از اينكه شفاعت در منطق اسلام مطلبى قراردادى يا پارتى‌بازى نيست، بلكه مكتبى تربيتى و تجسّمى است از تربيت در اين جهان.

فلسفه شفاعت

اشاره

مفهوم شفاعت و مدارك آن را كه روشنگر مفهوم آن بود دانستيم، ازاين‌رو درك فلسفه‌هاى اجتماعى و روانى آن چندان مشكل نيست. به‌طور كلّى توجّه به اصل شفاعت مى‌تواند چند اثر زير را در معتقدان داشته باشد:

الف) مبارزه با روح يأس و نااميدى:

كسانى كه مرتكب جرايم سنگين مى‌شوند از يك‌سو گرفتار ناراحتى وجدان و از سوى ديگر گرفتار يأس از بخشودگى در پيشگاه خدا مى‌شوند و چون راه بازگشت را به روى خود مسدود مى‌يابند عملًا حاضر به هيچ‌گونه تجديدنظر نيستند و با توجّه به تيرگى افق آينده در نظرشان، ممكن است دست به طغيان و سركشى بيشتر بزنند و نوعى آزادى عمل براى خود تحت اين عنوان كه رعايت مقرّرات براى آنها سودى ندارد قائل شوند.

درست همانند بيمارى كه از بهبودى مأيوس شده و سدّ پرهيز را به‌كلّى شكسته است، زيرا آن را بى‌دليل و فاقد تأثير مى‌داند.

ب) ناراحتى وجدان:

كه ناشى از اين‌گونه جرايم است موجب اختلالات روانى يا تحريك حسّ انتقامجويى از جامعه‌اى كه او را چنين آلوده كرده است مى‌شود و به اين ترتيب، گناهكار به عنصرى خطرناك و كانون ناراحتى براى جامعه مبدّل مى‌شود و لذا ايمان به شفاعت روزنه‌اى به سوى روشنايى بر روى او مى‌گشايد و اميد به آمرزش، او را به كنترل خويش و تجديدنظر و حتّى جبران گذشته تشويق مى‌كند، حسّ انتقامجويى در او تحريك نمى‌شود و آرامش روانى به او امكان تبديل شدن به عنصرى سالم و صالح را مى‌دهد.

بنابراين اگر بگوييم توجّه به شفاعت به‌معناى صحيح، عاملى سازنده و بازدارنده است كه مى‌تواند از فردى مجرم و گناهكار، فرد صالحى بسازد گزاف نگفته‌ايم. ازاين‌رو مى‌بينيم كه حتّى براى زندانيان ابد، روزنه شفاعت و بخشودگى در قوانين مختلف دنيا باز گذارده شده كه مبادا يأس و نوميدى آنان را به كانون خطرى در درون خود زندان‌ها مبدّل گردانَد يا آنان را گرفتار اختلال روانى سازد.

حيات و مرگ دل‌ها

اشاره

5

يا عَلىّ، ثَلاثٌ مُجالَسَتُهُم تُميتُ القَلبَ: مُجالَسَةُ الأنذال وَمُجالَسَةُ الاغنياء وَالحَديثُ مَعَ‌النّساءِ.

اى على، همنشينى با سه چيز قلب را مى‌ميرانَد: همنشينى با انسان‌هاى پست، همنشينى با ثروتمندان، سخن گفتن با زنان.

بحارالانوار، ج 77، ص 45

نور هدايت

از اين فقره از وصيّت‌نامه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خطاب به اميرمؤمنان على عليه السلام نكاتى استفاده مى‌شود، ازجمله:

امام سجّاد عليه السلام در مناجات تائبين مى‌فرمايد: «

إلهي ألبَسَتني الخَطَايا لِباسَ مَسكِنَتي وَأماتَ قَلبي عَظيمَ جَنايَتي

؛ خدايا، خطاهايم بر من لباس خوارى پوشانده و دورى از تو جامه بيچارگى به تنم كرده و جنايات و گناهان بزرگم قلبم را ميرانده است».

اين دعا دلالت دارد كه قلب داراى مرگ و زندگى است. و اصلًا مناجات تائبين

خود بيانگر عوامل مرگ و حيات قلب است. امام عرض مى كند: خدايا با توبه قلبم را زنده كن؛ بدين معنا كه حيات با توبه و مرگ با گناهان صورت مى‌پذيرد.

برخى افراد در كنارشان هزاران درس عبرت صورت مى‌گيرد، يا هزاران آيه و روايت و مواعظ تكان‌دهنده در گوششان مى‌خوانند، امّا كوچك‌ترين اثرى در آنها ندارد، چون قلبشان مرده است.

حيات را مى‌توان با دو چيز به‌خوبى شناخت: حس و حركت. يعنى موجودى كه نه احساس دارد و نه حركت مرده است، يا كسى كه سوزن در بدنش فرو مى‌كنى امّا تكان نمى‌خورد مرده است، يا اينكه احساس نمى‌كند آن عضو از بدنش مرده است چنانكه قرآن در بحث از حيات و مرگ معنوى گاه مثلًا برخى مرده‌ها را در رديف زنده‌ها قرار مى‌دهد مى‌گويد: « «وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبّهِمْ يُرْزَقُونَ»؛ (اى پيامبر) هرگز گمان مبر كسانى كه در راه خدا كشته شدند مرده‌اند، بلكه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزى داده مى‌شوند».⁽¹⁾يا در جاى ديگر عدّه‌اى از زنده‌ها را در صف مرده‌ها قرار مى‌دهد مى‌گويد:

«إِنَّكَ لَاتُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ».⁽²⁾

در جاى ديگر مى‌فرمايد: « «لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا»؛ تا هر كس را كه زنده است (و حيات انسانى دارد) انذار كند».⁽³⁾قرآن وسيله انذار انسان‌هاى زنده است.

حيات و مرگ دل‌ها

انسان‌ها داراى چند نوع حيات و مرگند:

نخست حيات و مرگ نباتى كه مظهرش همان نمو و رشد و تغذيه و توليد مثل

است و از اين نظر با تمام گياهان همگام است.

ديگر حيات و مرگ حيوانى كه نشانه بارز آن احساس و حركت است و در اين دو ويژگى نيز با تمام حيوانات يكسان است.

امّا نوع سوم از حيات مخصوص انسان‌هاست و آنها را از ديگر گياهان و حيوانات جدا مى‌كند كه آن حيات انسانى و روحانى است. اين همان چيزى است كه در روايات اسلامى از آن به «حياةالقلوب» تعبير شده كه منظور از «قلب» در اينجا همان «روح»، «عقل» و «عواطف» انسان است. در سخنان اميرمؤمنان على عليه السلام در خطبه‌ها و كلمات قصار نهج‌البلاغه روى اين مسأله بسيار تأكيد شده است. در خطبه 110 درباره قرآن مى‌گويد: «

تَفَقَّهُوا فِيهِ فَإِنَّهُ رَبيعُ القُلُوبِ

؛ درباره قرآن بينديشيد كه بهار حيات‌بخش دل‌هاست».

و در خطبه 133 درباره حكمت و دانش مى‌فرمايد: «

هِىَ حَياةٌ لِلقَلبِ المَيّتِ

؛ حكمت مايه حيات دل‌هاى مرده است».

و گاهى بيمارى قلب را در برابر بيمارى بدن قرار داده و مى‌فرمايد: «

وَاشَدُّ مِن مَرَضِ البَدَنِ مَرَضُ القَلبِ

؛ بدتر از بيمارى تن بيمارى دل است».⁽¹⁾در جايى ديگر مى‌فرمايد: «

مَن قَلَّ وَرَعُهُ ماتَ قَلبُهُ

؛ هر كس روح ورع‌اش كم شود قلبش مى‌ميرد».⁽²⁾و تعبيرات فراوان ديگر.

از سوى ديگر قرآن مجيد براى انسان نوع خاصّى از بينايى و شنوايى و درك و شعور غير از بينايى و شنوايى و شعور ظاهرى قائل شده چنانكه درباره كافران مى‌فرمايد: « «صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لَايَعْقِلُونَ»؛ (كافران) كر و لال و كورند؛ ازاين‌رو چيزى نمى‌فهمند».⁽³⁾در جاى ديگر منافقان را بيماردلانى مى‌نامد كه خداوند بر بيماريشان

مى‌افزايد: «فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا».⁽¹⁾

قرآن مجيد كسانى را كه ترس از خدا در وجودشان نيست سنگدلانى معرّفى كرده كه قلبشان از سنگ خارا نيز سخت‌تر است: «ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً».⁽²⁾

درباره گروهى از كافران تعبيرى دارد كه ضمن آن ايشان را ناپاكان معرّفى مى‌كند مى‌گويد: « «أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهّرَ قُلُوبَهُمْ»؛ آنان كسانى‌اند كه خدا نمى‌خواهد دل‌هايشان را پاك سازد».⁽³⁾در جاى ديگر مى‌فرمايد: دعوت تو را تنها زنده‌گانى كه گوش شنوا دارند اجابت مى‌كنند نه مرده‌ها. « «إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ»؛ تنها كسانى (دعوت تو را) مى‌پذيرند كه گوش شنوا دارند، امّا مردگان (و آنها كه گوش شنوا ندارند، ايمان نمى‌آورند؛ و) خدا آنها را (در قيامت) برمى‌انگيزد؛ سپس به‌سوى او بازگردانده مى‌شوند».⁽⁴⁾از مجموع آنچه گذشت و تعبيرات فراوان ديگرى كه مشابه آن است به‌خوبى روشن مى‌شود كه قرآن محور حيات و مرگ را همان محور انسانى و عقلانى مى‌شمرد، چرا كه تمام ارزش انسان در همين بخش نهفته شده است.

عوامل مرگ و حيات روحانى بسيار زياد است، ولى قدر مسلّم اينكه نفاق، كبر، عصبيت، جهل و گناهان بزرگ، قلب را مى‌ميراند، چنانكه در مناجات تائبين از مناجات‌هاى پانزده‌گانه زين‌العابدين امام سجّاد عليه السلام مى‌خوانيم:

وَأماتَ قَلبي عَظيمُ جَنايتي

».⁽⁵⁾رسول اكرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: همنشينى با انسان‌هاى آلوده و پست، قلب را

مى‌ميراند و انسان بر اثر مجالست با چنين كسانى به جاهايى سقوط مى‌كند كه بسا مايه عبرت همگان مى‌شود.

«نذل» به‌معناى رذل و پست از نظر اخلاقى، دينى، فكرى.

انسان از چهار راه كسب شخصيّت مى‌كند:

الف) پدر و مادر كه در دامان آنها پرورش مى‌يابد.

ب) جامعه و كوچه و بازار و هر آنچه به عرف و عادت و محيط تعبير مى‌كنند.

ج) معلّم و استاد.

د) دوست و همنشين كه بخش عمده شخصيّت هر كسى مولود همنشينى با دوستان است. يعنى اگر آنان آلوده باشند او هم آلوده مى‌شود و اگر اينها پاك باشند او هم پاك مى‌شود.

در انسان حالتى روانى به نام «محاكات» (تقليد) وجود دارد كه هر چه را ببيند بى‌اختيار تقليد مى‌كند. مثلًا كسى خميازه مى‌كشد بيشتر كسانى كه اطراف او هستند خميازه مى‌كشند. بسيارى از صفات و حالات در انسان چنين است كه با محاكات ناخودآگاه در انسان منعكس مى‌شود كه از جمله آنها تأثير احوال و اخلاق دوست بر دوست است. فرموده‌اند: اگر افراد خويشتن‌دار را ديديد كه نتوانستيد آنان را در برخورد اوّل و دوم تشخيص بدهيد، نگاه به دوستان و همنشينانش كنيد (

فَانظُروا الى خُلَطائِهِ

).⁽¹⁾بى‌شك انسان بخش مهمّى از افكار و صفات اخلاقى خود را از دوستانش مى‌گيرد. اين تأثيرپذيرى از نظر منطق اسلام تا آن پايه است كه در روايات اسلامى از حضرت سليمان عليه السلام نقل شده است‌كه فرمود: «درباره كسى قضاوت نكنيد تا به دوستانش نظر بيفكنيد، چرا كه انسان به دوستان و ياران و رفقايش شناخته مى‌شود».

امام اميرالمؤمنين على عليه السلام مى‌فرمايد: «

وَ مَن اشتَبَهَ عَلَيكُم أمرُهُ وَ لَم تَعرِفوا دينَهُ

فَانظُروا الى خُلَطائِهِ فَان كانوا أهلَ دينِ اللّهِ فَهُوَ عَلى دينِ اللّهِ وَ ان كانوا عَلى غَيرِ دينِ اللّهِ فَلاحَظَ لَهُ مِن دينِ اللّهِ

؛ هرگاه وضع كسى بر شما مشتبه شد و دين او را نشناختيد به دوستانش نظر كنيد، اگر اهل دين و آيين خدا باشند او نيز پيرو آيين خداست و اگر بر آيين خدا نباشند او نيز بهره‌اى از آيين حق ندارد».

به‌راستى گاه نقش دوست در خوشبختى و بدبختى انسان از هر عاملى مهم‌تر است. گاه او را تا سرحدّ فنا و نيستى پيش مى‌برد و گاه او را به اوج افتخار مى‌رسانَد.

اگر ديديد كه عدّه‌اى لاابالى و ولگرد دور او جمع‌اند، هرچه جانماز آب بكشد فريب او را نخوريد، زيرا «

انَّ المَرءَ عَلى دينِ خَليلِهِ وَ قَرينِهِ

؛ آدمى بر دين دوست و همنشين‌اش است».⁽¹⁾بنابراين همنشينى با اراذل، قلب را مى‌ميراند.

قلب را مى‌ميراند.⁽¹⁾3. سخن گفتن با زنان قلب را مى‌ميرانَد. البتّه نه در مورد زنان باايمان و ديندار، زيرا بيشتر بحث‌هاى زنان درباره تجمّلات است، يا درباره زيورآلات و يا عيبجويى ديگران. خلاصه در هر جايى كه سخن از دنيا و تجمّلات و زرق و برق باشد موجب مرگ قلب مى‌شود، زيرا واژه «حديث» به معنى گفت‌وگو است و اين لازمه مجالست است.

قرآن درباره زنان تعبير جالبى دارد مى‌گويد: « «أَوَ مَنْ يُنَشَّؤُا فِى‌الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِى‌الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ»؛ آيا كسى را كه ميان زينت‌ها پرورش مى‌يابد و هنگام جدال قادر به تبيين مقصود خود نيست (فرزند خدا مى‌خوانيد)؟»⁽²⁾چرا كه اينان در زينت پرورش مى‌يابند. يعنى بافت فكرى‌شان بافت تجمّلاتى است. به اين نكته بايد توجّه داشت كه عوامل حيات و مرگ قلب بسيار زياد است و انسان بايد مراقب باشد كه روح و جان خود را به دست هر كس نسپارد.

امورى كه امّت طاقت آن را ندارند

اشاره

6

يا عليُّ، ثَلاثٌ لا تُطيقُها هذِهِ الامَّةِ: المواساةُ لِلأخِ في مالِهِ وَانصافُ النّاسِ مِن نَفسِهِ وَذِكرُ اللّهِ عَلى كُلّ حالٍ وَلَيسَ هُوَ: «سُبحانَ اللّهِ وَالحَمدُلِلّهِ وَلا إله إلَّااللّهُ وَاللّهُ اكبَرُ» وَلكِن إذا وَرَدَ عَلى ما يَحرُمُ عَلَيهِ خافَ اللّه عَزَّوَجَلَّ عِندَهُ وَتَركَه.

اى على، سه كار است كه اين امّت طاقت آن را ندارند (و از همه ساخته نيست):

مواسات با برادران دينى در مال؛ حقّ مردم را از خويشتن دادن و ياد خدا در هر حال، ولى ياد خدا (تنها) «سبحان اللّه و الحمدللّه و لا إله إلّااللّه و اللّه اكبر» نيست، بلكه ياد خدا آن است كه وقتى انسان در برابر حرامى قرار مى‌گيرد از خدا بترسد و آن را ترك گويد.

بحارالانوار، ج 77، ص 45

نور هدايت

حديث مورد بحث بسيار پرمحتوا واز احاديث معروف است. حضرت مى‌فرمايد: سه چيز است كه امّت طاقت آن را ندارند. يعنى كار مشكلى است و از همه ساخته نيست.

«المواساة للاخ»

انسان در مورد ديگران مواسات داشته باشد. گاه ممكن است انسان انفاق كند يا صدقه و قرض بدهد، امّا مواسات داشتن يعنى اينكه اموالش را با ديگران تقسيم كند و اين كار بسيار مشكلى است. از اين جمله

استفاده مى‌شود كه گاه از اموال و خوراك و لباس در راه خدا انفاق كنيم. البتّه در اين صورت نبايد مغرور شويم كه گامى برداشته‌ايم، بلكه بايد خود را مقصّر بدانيم چون هنوز به مواسات و از آن بالاتر به مقام ايثار نرسيده‌ايم. و اگر اهل مواسات نباشيم لااقل اين اثر را مى‌تواند در ما بگذارد كه هر چه كمك مى‌كنيم باز خود را مقصّر بدانيم نه طلبكار. چون اين كوچك‌ترين كارى است كه يك مسلمان مى‌تواند انجام دهد.

ميهمانى ايثارگرانه

در مجمع‌البيان نقل شده است كه كسى خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد:

گرسنه‌ام. حضرت دستور داد از منزل غذايى براى او بياورند، ولى در منزل حضرت غذا نبود، فرمود: چه كسى امشب اين مرد را ميهمان مى‌كند؟ مردى از انصار برخاست و او را به منزل خود برد، امّا جز مقدار كمى غذا براى كودكان خود چيزى نداشت. غذا را براى ميهمان آورد و چراغ را خاموش كرد و به همسرش گفت: كودكان را به هر ترتيب ساكت كند، سپس زن و مرد بر سر سفره نشستند و بى‌آنكه چيزى از غذا در دهان بگذراند دهانشان را تكان مى‌دادند.

ميهمان گمان كرد آنها نيز همراه او غذا مى‌خورند و به مقدار كافى خورد و آنها شب را گرسنه خوابيدند. صبح خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند حضزت نگاهى به ايشان كرد و تبسّم فرمود و بى‌آنكه آنان سخن بگويند آيه «وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ»⁽¹⁾را تلاوت كرد و ايثار آنها را ستود.⁽²⁾

مواسات در روايات اسلامى

ابوذر گويد از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود: «

انَّما هُم اخوانُكُم فَاكسُوهُم مِمّا تَلبَسُونَ

وَ أطعِمُوهُم مِمّا تُطعَمونَ فَما رُؤِيَ عَبدُهُ بَعدَ ذلِكَ الّا وَ رِداؤُهُ رِدائُهُ وَازارُهُ ازارُهُ مِن غَيرِ تَفاوُتٍ

؛ زيردستان شما برادران شما هستند از آنچه مى‌پوشيد به آنان بپوشانيد و از آنچه مى‌خوريد به آنها اطعام كنيد».⁽¹⁾در حديثى مى‌خوانيم: «

لا يَجوزُ لِلرَّجُلِ ان يَخُصَّ نَفسَهُ بِشَى‌ءٍ مِنَ المَأكولِ دُونَ عَيالِهِ

؛ براى انسان سزاوار نيست كه در خانه غذاى اختصاصى داشته باشد و از چيزى بخورد كه خانواده او نمى‌خورند».⁽²⁾2. «

إنصافُ النّاسِ مِن نَفسِهِ

» پيشتر اشاره كرديم كه جامعه اسلامى جامعه‌اى است كه حق در آن دادنى است نه گرفتنى. يعنى بدهكار دنبال طلبكار مى‌گردد.

هر وقت صاحب حق را پيدا كرد و حقّش را ادا كرد، خدا را شكر مى‌كند كه از زير بار سنگين حقّ‌الناس راحت شد.

وَذِكرُ اللّهِ عَلى كُلّ حالٍ

» از جمله چيزهايى كه از عهده همگان برنمى‌آيد به ياد خدا بودن در همه احوال است. البتّه يادى كه براى انسان انگيزه باشد.

«ذكر» سه معنى دارد: لفظى، قلبى، عملى.

ذكر لفظى آسان است و ذكر قلبى مشكل و ذكر عملى از همه مشكل‌تر. يعنى اينكه خداوند را در زندگى عملى حاضر و ناظر دانستن، اعمالت نشان بدهد كه خدا در آنها حضور دارد.

فرمود: «

وَلَيسَ هُوَ

» با اينكه اين اذكار از مهم‌ترين ذكرهايى است كه در روايات بر آنها تأكيد فراوان شده است، فرمود: ذكر منحصر به اينها نيست، بلكه حقيقت ذكر اين است كه وقتى وارد بر عمل حرامى شود همان‌قدر از خدا بترسد و گناه را ترك كند.

بنابراين ذكر اللّه گوهر گرانبهايى است كه هر چه درباره آن گفته شود كم است. اصولًا روح نماز و عبادات همه ذكر اللّه است. يعنى به همان مقدار از نماز

كه حواسمان هست و در آن حضور قلب داريم، نماز است و بقيّه‌اش پوست بدون مغز. هدف اصلى عبادات ذكر خداست كه مهم‌ترين عامل حفاظت انسان در مقابل گناهان است. كسانى كه آلوده به جنايات و خطاهاى بزرگ مى‌شوند و رسوايى‌هاى بزرگ به بار مى‌آورند قطعاً اهل ذكر اللّه نيستند، چون اگر اينها اهل ذكر باشند در هنگام گناه وقتى كه به ياد خدا بيفتند اين‌گونه نمى‌شدند و اين بدبختى‌ها و رسوايى‌ها كه درس عبرت است به بار نمى‌آوردند. بنابراين اگر خواستيم خود را در مقابل همه چيز بيمه كنيم بايد در همه حال به ياد خدا باشيم.

يعنى انسان بايد عادت كند كه خدا را فراموش نكند. مثلًا وارد مجلسى مى‌شود ذكر خدا را داشته باشد. ذكر خدا مايه آرامش انسان در اين دنيا هم هست: «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنَّ الْقُلُوبُ».⁽¹⁾

ذكر خدا چيست و چگونه است؟

«ذكر» چنانكه راغب در مفردات گفته، گاهى به‌معنى حفظ مطالب و معارف آمده است با اين تفاوت كه كلمه «حفظ» به آغاز آن گفته مى‌شود و كلمه «ذكر» به ادامه آن و گاهى به‌معنى يادآورى چيزى به زبان يا به قلب است.

در حديثى مى‌خوانيم كه على عليه السلام فرمود: «

الذّكرُ ذِكرانِ: ذِكرُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ عِندَ المُصيبَةِ وَافضَلُ مِن ذلِكَ ذِكرُ اللّهِ عِندَ ما حَرَّمَ اللّهُ عَلَيكَ فَيَكونَ حاجِزاً

؛ ذكر بر دو گونه است: ياد خدا كردن هنگام مصيبت (و شكيبايى و استقامت ورزيدن) و از آن برتر اين است كه خدا را در برابر محرّمات ياد كند و ميان او و حرام سدّى ايجاد كند».⁽²⁾به همين دليل در برخى روايات، ذكر خداوند سپر و وسيله دفاعى شمرده شده. در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه روزى پيامبر صلى الله عليه و آله رو به يارانش كرد و فرمود: «

اتَّخَذُوا جُنَّةً فَقالوا: يا رَسولَ اللّهِ أمِن عدوٍّ قَد اظَلَّنا؟ قالَ لا وَلكِنَّ مِن

النّارِ، قولوا سُبحانَ اللّهِ وَالحَمدُلِلّهِ وَلا إلهَ إلّااللّهُ وَاللّهُ أكبَرُ

؛ سپرهايى براى خود فراهم سازيد. عرض كردند: اى رسول خدا صلى الله عليه و آله آيا در برابر دشمنان كه اطراف ما را احاطه كرده و بر ما سايه افكنده‌اند؟ فرمود: نه، از آتش (دوزخ)؛ بگوييد:

سبحان‌اللّه والحمدللّه، خدا را به پاكى بستاييد و بر نعمت‌هايش شكر گوييد و غير از او معبودى انتخاب نكنيد و او را از همه چيز برتر بدانيد».⁽¹⁾

حضرت موسى هميشه به ياد خدا بود

اين نكته در زندگى حضرت موسى عليه السلام قابل توجّه است كه هميشه به ياد خدا و متوجّه درگاه او بود و حلّ هر مشكلى را از او مى‌خواست.

هنگامى كه مرد قبطى را كشت و ترك اولايى از او سرزد فوراً از خدا تقاضاى عفو و مغفرت كرد «گفت: پروردگارا، من به خويشتن ستم كردم، مرا بيامرز» «قَالَ رَبّ إِنّى ظَلَمْتُ نَفْسِى فَاغْفِرْ لِى».⁽²⁾

و هنگامى كه از مصر بيرون آمد «گفت: پروردگارا، مرا از اين قوم ستمكار رهايى بخش» «قَالَ رَبّ نَجّنِى مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ».⁽³⁾

و هنگامى كه متوجّه سرزمين مدين شد «گفت: اميد است پروردگارم مرا به راه راست هدايت كند» «قَالَ عَسَى رَبّى أَنْ يَهْدِيَنِى سَوَاءَ السَّبِيلِ».⁽⁴⁾

هنگامى كه گوسفندان شعيب را سيراب كرد و در سايه آرميد «گفت:

پروردگارا، به هر خير و نيكى كه بر من فرو فرستى نيازمندم» «فَقَالَ رَبّ إِنّى لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَىَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ».⁽⁵⁾

اين دعاى اخير موسى در بحرانى‌ترين لحظات زندگى او به‌قدرى مؤدّبانه

و توأم با آرامش و خونسردى بود كه حتّى نگفت خدايا نيازهاى مرا برطرف كن، بلكه تنها عرض كرد: من محتاج خير و احسان توام.

البتّه تصوّر نشود كه حضرت موسى فقط در سختى‌ها در فكر پروردگار بود، بلكه آن‌گاه كه در قصر فرعون در ناز و نعمت بود خدا را فراموش نكرد. لذا در روايات آمده است كه روزى در حضور فرعون عطسه زد و بلافاصله «

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبّ الْعَالَمِينَ

» گفت، فرعون از شنيدن اين سخن ناراحت شد و به او سيلى زد و موسى نيز ريش او را گرفت و كشيد، فرعون سخت عصبانى شد و تصميم بر كشتن او گرفت، ولى همسر فرعون به‌عنوان اينكه او خردسال است و متوجّه كارهاى خود نيست وى را از مرگ نجات داد.⁽¹⁾

ياد خدا در همه حال

هنگامى كه نام خدا برده مى‌شود يك دنيا عظمت، قدرت، علم و حكمت در قلب انسان متجلّى مى‌شود، چرا كه او داراى اسماءِ حسنى و صفات عليا و صاحب تمام كمالات و منزّه از هرگونه عيب و نقص است. توجّه مداوم به چنين حقيقتى كه داراى چنان اوصافى است، روح انسان را به نيكى‌ها و پاكى‌ها سوق مى‌دهد و از بدى‌ها و زشتى‌ها دور مى‌دارد. به تعبير ديگر، بازتاب صفات او در جان انسان تجلّى پيدا مى‌كند.

توجّه به چنين معبود بزرگى موجب احساس حضور دائم در پيشگاه اوست و با اين احساس، انسان از گناه و آلودگى فاصله مى‌گيرد. ياد او يادآورى مراقبت اوست، ياد حساب و جزاى اوست، ياد دادگاه عدل و بهشت و دوزخ اوست و چنين يادى جان را صفا و دل را نور و حيات مى‌بخشد.

به همين دليل در روايات اسلامى آمده است كه هر چيز اندازه‌اى دارد جز ياد خدا كه هيچ حدّ و مرزى براى آن نيست. در كافى از امام صادق عليه السلام روايت شده

است كه فرمود: «

ما مِن شَى‌ءٍ الّا وَلَهُ حَدٌّ يَنتَهي الَيهِ الّا الذّكرَ فَلَيسَ لَهُ حَدٌّ يَنتَهي الَيهِ

؛ هر چيزى حدّى دارد كه وقتى به آن رسد پايان مى‌پذيرد جز ذكر خدا كه حدّى براى پايان آن وجود ندارد».

سپس افزود: «

فَرَضَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ الفَرائضَ فَمَن أدّاهُنَّ فَهُوَ حَدُّهُنَّ وَشَهرُ رَمَضان فَمَن صامَهُ فَهُوَ حَدُّهُ وَالحَجُّ فَمَن حَجَّ فَهُوَ حَدُّهُ الّا الذّكرَ فَإنَّ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَم يَرضِ مِنهُ بِالقَليلِ وَلَم يَجعَل لَهُ حدّاً يُنتَهى الَيهِ ثُمَّ تَلا:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أُذْكُروا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا* وَسَبّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا»⁽¹⁾خداوند نمازهاى فريضه را واجب كرده است، هر كس آنها را ادا كند حدّ آن تأمين شده، ماه مبارك رمضان را هر كس روزه بگيرد حدّش انجام گرديده و حج را هر كس (يك‌بار) به‌جا آورد همان حدّ اوست، جز ذكر خدا كه خداوند به اندك آن راضى نشده و براى فزونى آن حدّى قائل نگرديده، سپس به‌عنوان شاهد سخن اين آيه را تلاوت فرمود: اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، خدا را بسيار ياد كنيد و صبح و شام او را تسبيح گوييد».⁽²⁾امام صادق عليه السلام در ذيل همين روايت از پدرش امام باقر عليه السلام نقل مى‌كند كه «او كثيرالذّكر بود و هرگاه با او راه مى‌رفتم ذكر خدا مى‌گفت و هنگام غذا خوردن نيز به ذكرخدا مشغول بود، حتّى‌وقتى بامردم سخن مى‌گفت ازذكر خدا غافل نمى‌شد».

سرانجام با اين جمله پرمعنى حديث مزبور پايان مى‌پذيرد: «

وَالبَيتُ الَّذى يَقرَا فيهِ القُرآن وَيَذكرُ اللّه عَزَّ وَجلّ فيهِ تَكثُرُ بَرَكَتُهُ وَتَحضُرُهُ المَلائِكَةُ وَتَهرُبُ مِنهُ الشَّياطينَ وَيَضى‌ءُ لِأهلِ السَّماءِ كَما يُضى‌ءُ الكَوكَبُ الدُّريّ لِأهلِ الارضِ

؛ خانه‌اى كه در آن تلاوت قرآن شود و خدا ياد شود بركتش افزون خواهد شد، فرشتگان در آن حضور مى‌يابند و شياطين از آن فرار مى‌كنند و براى اهل آسمان‌ها مى‌درخشد همان‌گونه كه ستاره درخشان براى اهل زمين».⁽³⁾

امّا خانه‌اى كه در آن تلاوت قرآن و ذكر خدا نيست بركاتش اندك خواهد بود، فرشتگان از آن هجرت مى‌كنند و شياطين در آن حضور دائم دارند.

اين موضوع به‌قدرى اهمّيّت دارد كه در حديثى ياد خدا معادل تمام خير دنيا و آخرت شمرده شده، چنانكه از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل شده است كه فرمود: «

مَن اعطِىَ لِساناً ذاكِراً فَقَد اعطِىَ خَيرَ الدُّنيا وَالآخِرَةِ

؛ آن كه خدا زبانى به او داده كه به ذكر پروردگار مشغول است، خير دنيا و آخرت به او داده شده».⁽¹⁾روايات در اهمّيّت ياد خدا چندان فراوان است كه اگر بخواهيم همه آنها را در اينجا بياوريم از عهده كتاب خارج است، اين سخن را با حديث كوتاه و پرمعناى ديگرى از امام صادق عليه السلام پايان مى‌بريم آنجا كه فرمود: «

مَن أكثَرَ ذِكرِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ اظَلَّهُ اللّهُ في جَنَّتِهِ

؛ هر كه بسيار ياد خدا كند خداوند او را در سايه لطف خود در بهشت برين جاى خواهد داد».⁽²⁾ناگفته پيداست كه اين‌همه بركات و خيرات مربوط به ذكر لفظى و حركت زبان كه خالى از فكر و انديشه و عمل باشد نيست، بلكه هدف ذكرى است كه سرچشمه فكر شود، فكرى كه بازتاب گسترده‌اش در اعمال انسان آشكار شود، چنانكه در روايات به اين معنى تصريح مى‌كند.⁽³⁾

مراحل ذكر پروردگار

يكى از مفسّران براى ذكر پروردگار مراحلى بيان كرده است:

نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً»؛ پروردگارت را دردرون خود ازروى‌تضرّع‌وخوف يادكن».⁽¹⁾3. در اين مرحله از مقام ربوبيّت خداوند فراتر مى‌رود و به مقام مجموعه صفات جمال و جلال خدا كه در اللّه جمع است مى‌رسد « «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا»؛ اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، خدا را بسيار ياد كنيد».⁽²⁾و به اين ترتيب، اين ذكر همچنان ادامه مى‌يابد و مرحله به مرحله تكامل پيدا مى‌كند و صاحب آن را با خود به اوج كمال مى‌برد.⁽³⁾

انواع ذكر

ذكر بر سه نوع است: زبانى، قلبى، عملى. هرگز نبايد تصوّر كرد كه منظور از ذكر پروردگار با اين‌همه فضيلت، تنها ذكر زبانى است، بلكه در روايات اسلامى تصريح شده كه منظور، علاوه بر آن، ذكر قلبى و عملى است. يعنى هنگامى كه انسان در برابر كار حرامى قرار مى‌گيرد به ياد خدا بيفتد و آن را ترك گويد.

هدف اين است كه خدا در تمام زندگى انسان حضور داشته باشد و نور پروردگار تمام زندگى او را فرا گيرد، همواره به او بينديشد و فرمان او را نصب‌العين سازد.

مجلس ذكر مجلسى نيست كه گروهى بى‌خبر گرد هم آيند و به عيش و نوش بپردازند و درضمن مشتى اذكار اختراعى عنوان كنند و بدعت‌هايى را رواج دهند.

و اگر در حديثى مى‌خوانيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «

بادِروا الى رِياضِ الجَنَّةِ

؛ به‌سوى باغ‌هاى بهشت بشتابيد» ياران عرض كردند: «

وَما رِياضُ الجَنَّةِ؟

؛ باغ‌هاى بهشت چيست؟» فرمود: «

حَلَقُ الذّكرِ

؛ مجالس ذكر است»⁽⁴⁾منظور جلساتى است كه در آن

علوم اسلامى احيا شود و بحث‌هاى آموزنده و تربيت‌كننده مطرح گردد، انسان‌ها در آن ساخته و گناهكاران پاك شوند و در صراط مستقيم قرار گيرند.⁽¹⁾

بهترين اذكار

1. اذكارى در صبح و شام

در تفسير قرطبى و تفسير ابوالفتوح رازى در ذيل آيه 64 سوره زمر حديثى از اميرمؤمنان على عليه السلام آمده است كه گويد از رسول خدا صلى الله عليه و آله تفسير «مقاليد» را پرسيدم، فرمود: «اى على، از كليدهاى بزرگى پرسيدى و آن اين است كه هر صبح و شام ده بار اين جمله‌ها را تكرار كنى:

لا إلهَ إلَّااللّهُ وَاللّهُ اكبَرُ وَسُبحانَ اللّهِ وَالحَمدُلِلّهِ وَاستَغفِرُاللّهَ وَلا قُوَّةَ الّا بِاللّهِ (هُوَ) الأوَّلُ وَالآخِرُ وَالظّاهِرُ وَالباطِنُ لَهُ الْمُلكُ وَلَهُ الْحَمدُ (يُحى وَيُميتُ) بِيَدِهِ الخَيرُ وَهُوَ عَلى كُلّ شَي‌ءٍ قَديرٌ

». سپس افزود: «كسى كه هر صبح و شام ده بار اين كلمات را تكرار كند خداوند شش پاداش به او مى‌دهد كه يكى از آنها را اين مى‌شمارد كه خداوند او را از شيطان و لشكر شيطان حفظ مى‌كند تا سلطه‌اى بر او نداشته باشند».

ناگفته پيداست كه اين‌همه پاداش براى گفتن اين كلمات به صورت لقلقه زبان نيست، بلكه ايمان به محتوا و تخلّق به آن لازم است.

اين حديث ممكن است اشاره لطيفى به اسماءِ حسناى خداوند بوده باشد كه مبدأ حاكميّت و مالكيّت او بر عالم هستى است- دقّت كنيد.⁽²⁾

2. ذكر «يا فتّاح»

در برخى روايات روى ذكر (يا فتّاح) براى حلّ مشكلات تكيه شده است، چرا كه اين صفت بزرگ الهى كه به صورت صيغه مبالغه از «فتح» آمده بيانگر

قدرت پروردگار بر گشودن هر مشكل و از ميان بردن هر اندوه و غم و فراهم ساختن اسباب هر پيروزى است. در واقع جز او فتّاح نيست و «مفتاح» و كليد همه درهاى بسته در دست قدرت اوست.

واژه «فتح»، چنانكه راغب در مفردات مى‌گويد، در اصل به‌معنى از بين بردن پيچيدگى و اشكال و آن بر دو گونه است: گاهى با چشم ديده مى‌شود، مانند گشودن قفل و گاه با انديشه درك مى‌شود، مانند گشودن پيچيدگى اندوه‌ها و غصّه‌ها يا گشودن رازهاى علوم و نيز داورى كردن ميان دو تن و گشودن مشكل نزاع و مخاصمه آنها.⁽¹⁾

3. ذكر «يونسيّه»

حضرت يونس عليه السلام بعد از آنكه ترك اولى مرتكب شد رو به درگاه خدا آورد و از پيشگاه مقدّسش تقاضاى عفو كرد.

در اينجا ذكر معروف و پرمحتوايى از يونس عليه السلام در قرآن نقل شده كه بين اهل عرفان به ذكر «يونسيّه» معروف است. « «فَنَادَى فِى‌الظُّلُمَاتِ أَنْ لَاإِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنّى كُنْتُ مِنَ‌الظَّالِمِينَ»؛ در آن ظلمت‌ها (ى متراكم) صدا زد: خداوندا، كه معبودى جز تو نيست، منزّهى تو، من از ستمكاران بودم».⁽²⁾و بر خود ستم كردم و از درگاهت دور افتادم و به سرزنش تو كه جهنّم سوزانى است گرفتار شدم.

اين اعتراف خالصانه و اين تسبيح توأم با ندامت، كار خود را كرد و دعايش مستجاب شد، چنانكه در قرآن آمده است. « «فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَيهُ مِنَ‌الْغَمّ وَكَذلِكَ نُنْجِى‌الْمُؤْمِنِينَ»؛ ما دعاى او را به اجابت رسانديم و از آن اندوه نجات بخشيديم و اين‌گونه مؤمنان را نجات مى‌دهيم».⁽³⁾

4. ذكر «لا حَولَ وَلا قُوَّةَ الّا بِاللّه»

در تفسير مجمع‌البيان آمده است كه دشمنان اسلام فرزند عوف بن مالك، يكى از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله را اسير كردند. او به حضور حضرت آمد و از اين ماجرا و فقر و تنگدستى شكايت كرد. حضرت فرمود: تقوا پيشه كن و شكيبا باش و بسيار ذكر

لا حَولَ وَ لا قُوَّةَ إلّابِاللّهِ

را بگو. عوف چنين كرد، ناگهان در حالى كه در خانه‌اش نشسته بود فرزندش آمد. وى از غفلت دشمن استفاده كرده و گريخته بود و حتّى شترى را از دشمن با خود آورده بود.⁽¹⁾

5. «ذكر» در كلام امام صادق عليه السلام

در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود: «

مَن كانَ ذاكِراً لِلّهِ تَعالى عَلَى‌الْحَقيقَةِ فَهُوَ مُطيعٌ وَمَن كانَ غافِلًا عَنهُ فَهُوَ عاصٍ وَالطّاعَةُ عَلامَةُ الهدايَةِ وَالْمَعصِيَةُ عَلامَةُ الضَّلالَةِ وَأصلُهُما مِنَ‌الذّكرِ وَالغَفلَةِ. فَاجْعَل قَلبَكَ قِبلَةَ لِسانِكَ لا تُحَرّكهُ الّا بِاشارَةِ القَلبِ وَمُوافَقَةِ العَقل وَرِضَى الإيمانَ فَانَّ اللّهَ عالِمُ بِسِرّكَ وَجَهرِكَ وَكُن كَالنّازِعِ رُوحَهُ أو كَالواقِفِ فِى‌العَرضِ الاكبَرِ

؛ هر كه حقيقتاً و از صميم قلب به ياد خدا باشد او بنده مطيع خداست. و هر كه در جريان امور و حالات خود از خدا غافل باشد او بنده عاصى است و اطاعت خدا علامت هدايت پيدا كردن و معصيت، علامت گمراهى است و اصل و ريشه اطاعت و معصيت، ذكر پروردگار متعال و غفلت از اوست».⁽²⁾پس قلب خود را مرجع و قبله زبان قرار بده و بى‌اشارت قلب زبان خود را حركت مده و در سخن گفتن موافقت عقل و جهات ايمانى را لازم بشمار و متوجّه باش كه خداوند بر ظاهر و باطن تو مطّلع است و مانند كسى باش كه در حالت نزع روح و احتضار است. يا كسى كه در عرصه محشر براى عرض اعمال حاضر شده و از آنچه خداوند متعال تو را تكليف فرموده است از اوامر و نواهى

و وعده و وعيد، اعراض مكن و به غير تكاليف خود مشغول مباش و قلب خود را به آب خوف و حزن غسل بده.

و قرار بده ذكر خداوند متعال را به خاطر اينكه او تو را ياد مى‌كند، زيرا او تو را ياد كرده و مى‌كند با آنكه از تو بى‌نياز است، پس ذكر كردن او تو را مهم‌تر و بالاتر و تمام‌تر و روشن‌تر و هم سابق‌تر است از ذكر تو او را.

و معرفت پيدا كردن تو به اينكه او تو را ذكر كرده، موجب خضوع و حيا و تواضع و انكسار تو است و از اين معرفت، ديدن فضل و كرم سابق او حاصل مى‌شود و هم عبادت‌هاى تو در اين صورت كوچك و كم مى‌شود در برابر احسان و كرم او، اگرچه طاعت تو بيشتر باشد و باز اعمال تو براى او خالص مى‌شود.

و امّا رؤيت و توجّه تو به ذكر پروردگار متعال، موجب خودبينى، خودنمايى، سفاهت، درشتخويى با مردم، زياد شمردن عبادت خود و فراموش كردن فضل و احسان اوست و اين معنى نتيجه نمى‌دهد مگر دورى از حق را و تحصيل نكرده و به‌دست نمى‌آورى به مرور ايّام مگر وحشت و اضطراب خاطر را.

و ذكر بر دو قسم است: ذكر خالص پروردگار متعال كه به موافقت قلب صورت مى‌گيرد و ذكرى كه اشعار داشته باشد به نفى ذكرى كه از غير خدا واقع مى‌شود، چنانكه رسول اكرم فرمود: من نمى‌توانم تو را ثنا گويم آن‌گونه كه تو خود را ثنا گفته‌اى.

پس پيامبر خدا صلى الله عليه و آله براى ذكر خالص خود ارزش و قيمتى قائل نشد در برابر ذكرى كه از جانب خود خدا در سابق صورت گرفته است. و البتّه رسول اكرم صلى الله عليه و آله به حقيقت آن ذكر پيش از اينكه خودش ذكر خدا گويد مطّلع و عالم بوده است.

پس در جايى كه پيامبر خدا ذكر خود را نفى كرده و ذكرى را كه از جانب خدا بوده است اثبات مى‌كند، ديگران به اين معنى اولويّت دارند و بايد شخص ذاكر به اين نكته هم متوجّه باشد كه تا پروردگار متعال بنده خود را متذكّر نشده است

به‌وسيله توفيق دادن او، هرگز بنده‌اى نخواهد توانست مشغول ذكر خدا گشته و او را ذكر گويد.

توضيح اينكه: هر كه در ياد خدا بوده و در حالات و جريان امور خود خدا را فراموش نكند، رفته‌رفته در صراط هدايت و اطاعت و بندگى محكم‌تر و ثابت‌تر شده، از عصيان و خلاف پرهيز خواهد كرد.

و حدّاقلّ از «ذكر» اين است كه زبانش متذكّر و گوياى نام خدا باشد. و در مرتبه دوم لازم است مراقب زبان خود بوده و بدون اجازه قلب و عقل و دين سخنى نگويد.

ذكر حق پاك است و چون پاكى رسيدرخت بربندد برون آيد پليد

مى‌گريزد ضدها از ضدهاشب گريزد چون برافروزد ضياء

حقيقت ذكر

حقيقت ذكر، به ياد خدا بودن و پيوسته در قدم‌ها و حركات و اعمال خود خدا را فراموش نكردن است و اثر اين‌گونه ذكر، اطاعت پروردگار و از صراط عقل و دين بيرون نرفتن و از تكاليف الهى و از اوامر و نواهى پيروى كردن و وعد و وعيد و ثواب و عقاب را در نظر گرفتن و از معاصى و راه‌هاى خلاف دورى كردن است.

آرى وظيفه سالك اين است كه هميشه خطاها و معاصى و بدى‌ها و نقاط ضعف و عيب‌ها و نواقص خود را ببيند و اين ديدن از دو راه حاصل مى‌شود:

اوّل به‌وسيله توجّه به جزئيّات و خصوصيّات اعمال و كارهاى خود در برابر عظمت و جلال حق و هم نسبت به حقيقت وظايف خود به آن‌گونه كه لازم است كه در اين صورت همه را ناقص و معيوب خواهد ديد.

دوم از لحاظ توجّه به لطف و احسان و كرم و مهربانى و فضل و نعمت‌هاى فعلى و گذشته حق تعالى است كه در مقابل اين الطاف نامتناهى، آنچه بجا آورده

يا انجام داده شود همه ناقص و كم و بى‌ارزش خواهد بود.

و اندرين صورت شمارى بس حقيرطاعت خود گرچه بنمايد كثير

كى بود لايق زما كار حسن‌در بر الطاف و فضل ذو المنن

اين است كه چون به اين دو قسمت توجّه بيشتر شود بر خضوع و محبّت و خشوع و بندگى و معرفت و حيا و تواضع و انكسار انسان افزوده مى‌شود.

اينكه پروردگار متعال خودش را ثنا مى‌گويد تكوينى است و ذكر اعمّ از تكوينى و لفظى و ثنا و غير آنهاست. پس ثناءِ پروردگار عبارت از خلق و تدبير و نظم و تقدير و رحمت و ساير صفات فعليه اوست كه هر يك دلالت كامل بر مقام عظمت او دارد و ذكر لفظى بندگان هرگز به كمترين حدّ آن نرسد.

پس در اين حديث شريف، رسول اكرم صلى الله عليه و آله ذكر خود را (

لا احصي ثَناءَكَ)⁽¹⁾

كه ذكر خالص است نفى فرموده و تنها ارزش و واقعيّت را به ذكر پروردگار (

أثنيت على نفسك)⁽²⁾

قائل شده است. آرى اين ذكر اگرچه در مرتبه اوّل به‌طور تكوين و به حدّ تمام از جانب پروردگار متعال است كه خود را با آن صفات فعلى معرّفى فرموده، در مرتبه دوم كه بندگان خدا به آن مقامات متوجّه شده و اطّلاع پيدا مى‌كنند از جانب آنان صورت گرفته، عنوان ذكر قلبى و توجّه باطنى يا ذكر لفظى به خود مى‌گيرد.⁽³⁾

برترين مردمان

اشاره

7

يا عَليُّ، ثَلاثٌ مَن لَقِىَ اللّهَ بِهِنَّ فَهُوَ مِن افضَلِ النّاسِ. مَن اتَى اللّهَ بِما افتَرَضَ اللّهُ عَلَيهِ فَهُوَ مِن اعبَدِ النّاسِ وَ مَن وَرَعَ عَن مَحارِمِ اللّهِ فَهُوَ مِن أورَعِ النّاسِ وَمَن قَنَعَ بِما رَزَقَهُ اللّهُ فَهُوَ مِن اغنَى النّاسِ.

اى على، كسى كه خدا را با سه چيز ملاقات كند بهترين مردم است: هر كه واجبات الهى را به‌جا آورَد عابدترين مردم است، هر كه از محارم الهى بپرهيزد باورع‌ترين مردم است، هر كه به روزى خدا قانع باشد از بى‌نيازترين مردم است.

بحارالانوار، ج 77، ص 45

نور هدايت

«لقاء اللّه»⁽¹⁾

فخررازى در تفسيركبير در ذيل آيه 44 سوره احزاب بيان جالبى دارد كه با آنچه گفتيم قابل جمع است. وى مى‌گويد: انسان در اين دنيا به سبب غرق شدن در امور مادّى و تلاش براى معاش، غالباً از خدا غفلت مى‌كند، ولى در قيامت كه همه اين مشغوليت‌هاى فكرى برطرف مى‌شود انسان با تمام وجود رو به پروردگار عالم مى‌آورَد و اين است معناى لقاء اللّه.( رجوع شود به: تفسير نمونه، ذيل آيه 44 سوره احزاب).

مى‌كنند. يعنى در آن روز آثار خداوند به‌قدرى نمايان است كه كسى شك در خداوند نخواهد كرد: «

لا تُدرِكهُ العُيونُ فى مُشاهَدَةِ الابصارِ وَلكِن رَأتهُ القُلوبُ بِحَقائِقِ الايمانِ

؛ خداوند را به چشم سر نتوان ديد، ولى قلب‌ها او را با حقيقت ايمان درك مى‌كنند».⁽¹⁾آن روز همه خداوند را به حقايق ايمان مى‌پذيرند. اگر بخواهيم تشبيه ناقص كنيم، مانند حضرت يوسف است كه از روز اوّل بر برادرانش امتياز داشت، ولى آنان زير بار اين امتياز نمى‌رفتند و بعضى از آنان منكر اين امتياز بودند و تعجّب مى‌كردند از اينكه چرا حضرت يعقوب وى را بر ديگران برترى مى‌دهد. امّا چون حضرت يوسف با تدبيرى كه داشت عزيز مصر شد و وقتى برادران ديدند كه خداوند چه لطف‌ها به او كرده است، همگى گفتند: « «تَاللَّهِ لَقَدْ ءَاثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا»؛ به خدا سوگند، خداوند تو را بر ما برترى بخشيد».⁽²⁾و اين مانند حال كفّار در دنيا و آخرت است، چون در دنيا حجاب‌ها جلوى چشم آنان را گرفته، زير بار حق نمى‌روند امّا در آنجا آن‌قدر مسأله آفتابى است كه مانند برادران يوسف كه به برترى يوسف اعتراف كردند آنها به برترى مؤمنان بر خود اعتراف مى‌كنند. خلاصه روز قيامت خداوند از همه‌جا نمايان است و علّت اينكه به روز قيامت «

يوم لقاء اللّه

» گفته‌اند اين است كه در آن روز چنان آثار عظمتش نمايان است كه جاى خطا براى كسى باقى نمى‌مانَد.

تعبير «لقاء اللّه» يعنى اينكه انسان خودش را در محضر خدا ببيند. چون بدترين عذاب براى بندگان آن حالت شرمسارى است كه براى آنها از اعمال زشتشان پيدا مى‌شود كه از آتش جهنّم سوزنده‌تر است، زيرا آن روز «يَومَ تُبلَى السّرائر» است؛ آن وقتى كه اعمال همگان نمايان است.⁽³⁾حضرت فرمود: در آن

روز اگر كسى اين سه صفت را داشته باشد از بهترين مردمان است.

مَن أتَى اللّهَ بِمَا افْتَرَضَ اللّهُ عَلَيهِ فَهُوَ مِن اعبَدِ النّاسِ

؛ هر كه واجبات الهى را به‌جا آورَد، عابدترين مردم است». عجيب است كه عدّه‌اى دنبال مستحبّات مى‌روند و از واجبات مى‌مانند. برخى تا نيمه‌شب سينه مى‌زنند يا شب به عبادت و مطالعه مى‌گذرانند، ولى نماز صبح‌شان لب‌طلايى و قضاست.

اين نكته مهم را بايد بدانيم كه هيچ‌كس نه در دنيا و نه در آخرت موفّق نخواهد شد مگر آنكه صبح‌خيز باشد. هر انسان موفّقى را ديدم، از جمله كسانى بود كه صبح‌خيز بوده‌اند.

بايد دانست كه راويان، احاديث بسيارى از ائمّه اطهار عليهم السلام در بيان فضيلت اين وقت روايت كرده‌اند و اين وقت را «ساعت غفلت» ناميده‌اند. پس سزاوار است كه مكلّف در اين ساعت بيدارى را بر خواب غفلت اختيار كند و از خوابيدن در اين وقت كه پشيمانى و بدى را به دنبال دارد احتراز كند. پس خوشا به حال آن سعادتمندى كه در وقت غفلت بيدار و از خواب عقوبت هوشيار باشد، تا در سلك «

أُولئِكَ هُمُ‌الْمُفْلِحُونَ

» درآيد و از سعادتمندان شود.

چه خوش سروده است:

چشم صاحب دولتان هوشيار باشد صبحدم‌عاشقان را ناله‌هاى زار باشد صبحدم

رئيس المحدّثين ابوجعفر محمّد بن على بن بابويه قمّى رحمه الله در كتاب من لايحضره الفقيه از امام محمّد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود: «

نَومُ الغَداةِ مَشؤُومٌ يَطرُدُ الرّزقَ وَيُصفِرُ اللَّونَ وَيُغَيّرُهُ وَيُقَبّحُهُ وَهُوَ نَومُ كُلّ مَشؤُومٍ. انَّ اللّهَ تَبارَكَ وَتَعالى يَقسَمُ الأرزاقَ ما بَين طُلوعِ الفَجرِ الى طُلوعِ الشَّمسِ فَايّاكُم وَتِلكَ النُومَةِ

؛ خوابيدن در وقت صبح، نامبارك و دربردارنده ندامت است و بنده را از روزى مقسوم و وظيفه معلوم محروم و چهره را زرد مى‌گردانَد. چنين خوابى كار هر انسان شوم بى‌سعادت است. و به‌درستى كه خداوند روزى بندگان را قسمت

مى‌كند، پس بر شما باد كه از آن خواب دورى كنيد كه خواب در اين وقت، آثار زشت به دنبال دارد و نشانه‌هاى ناپسند به وجود مى‌آورَد».⁽¹⁾و نيز رئيس المحدّثين از امام ابوالحسن الرّضا عليه السلام در تفسير آيه كريمه «فَالْمُقَسّمَاتِ أَمْرًا»⁽²⁾روايت كرده است كه حضرت فرمود: «

المَلائكَةُ تُقَسّمُ أرزاقَ

بَني آدَمَ ما بَينَ طُلوعِ الفَجرِ إلى طُلوعِ الشَّمسِ فَمَن يَنامُ فيما بَينَهُما يَنامُ عَن رِزقِهِ

؛ فرشتگان به امر ملك منّان، روزى بندگان را مابين طلوع فجر تا برآمدن آفتاب قسمت مى‌كنند، پس كسى كه در اين وقت به خواب رود از روزى خود خواب كرده است».⁽³⁾يعنى باعث حرمان از روزى مقدّر مى‌شود.

«پس بهتر است كه مكلّف در اين وقت به خواب نرود تا از رزق مقسوم آن روز محروم نمانَد».⁽⁴⁾خلاصه انسان‌هاى موفّق كسانى‌اند كه صبح‌خيزند. خواب صبح براى انسان بلاى بزرگى است چون موجب عقبگرد او مى‌شود. چه مى‌شود كه انسان به جاى اينكه يك ساعت ديرتر از خواب بلند شود يك ساعت زودتر بخوابد، يعنى آن وقت بى‌ارزش شب را كه مغز انسان كار نمى‌كند و از يك ساعت آن به اندازه دَه دقيقه هم بهره نمى‌برد تبديل به وقت باارزش كند.

خلاصه كارى نكنيد كه انجام دادن مستحبّات به واجبات ضرر بزند. تازه حجّ خانه خدا با آن عظمت نبايد موجب شود عمل واجب ترك شود. برخى به مستحبّات خيلى مقيّدند، امّا گاه ديده شده كه در واجبات كاهلى مى‌كنند چنين كسانى همان مقدّس‌هاى ظاهرى‌اند.

وَمَن وَرَعَ عَن مَحارِمِ اللّهِ فَهُوَ مِن اورَعِ النّاسِ

؛ هر كه از محارم الهى بپرهيزد باورع‌ترين است». مقام ورع از تقوا بالاتر است، چون ورع بعد از كامل شدن

تقواست. ورع حقيقى آن است كه انسان به مقامى برسد كه گناه را ترك كند.

برخى نسبت به رعايت مكروهات و مستحبّات مقيّدند ولى نسبت به ترك محرّمات، مانند غيبت، حسد، رياكارى و ... بى‌اعتنا هستند. گاهى يك نگاه آلوده و غلط سر از كفر و نابودى انسان درمى‌آورَد، مانند برصيصاى عابد كه بعد از عمرى عبادت با نگاهى آلوده، مطيع شيطان شد كه سرانجام جانش را بر سر اين گناه گذاشت و با كفر از دنيا رفت.

داستان برصيصاى عابد

در ميان بنى‌اسرائيل عابدى بود معروف به برصيصا كه سال‌هاى بسيار عبادت خدا كرده بود و به آن حد از مقام قرب رسيد كه بيماران روانى را نزد او مى‌آوردند و با دعاى او سلامت خود را بازمى‌يافتند. روزى زن جوانى را از خانواده‌اى باشخصيّت نزد او آوردند و مقرّر شد مدّتى بماند تا شفا يابد. شيطان به وسوسه‌گرى پرداخت و آن‌قدر صحنه را در نظر او آراست تا مرد عابد به او تجاوز كرد. چيزى نگذشت كه معلوم شد آن زن باردارشده وچون هميشه هرگناهى سرچشمه گناهان عظيم‌تر است زن را كشت و در گوشه‌اى از بيابان دفن كرد.

برادران زن باخبر شدند كه مرد عابد دست به چنين جنايت هولناكى زده است. اين خبر در تمام شهر پيچيد و به گوش امير رسيد. او با گروهى از مردم حركت كرد تا از ماجرا باخبر شود، هنگامى كه جنايات عابد مسلّم شد او را از عبادتگاهش بيرون كشيدند. پس از اقرار به گناه دستور داد او را به دار بياويزند، چون بر بالاى چوبه دار قرار گرفت شيطان در نظرش مجسّم شد و گفت: من بودم كه تو را به اين روز افكندم و اگر آنچه را مى‌گويم اطاعت كنى موجبات نجات تو را فراهم خواهم كرد.

عابد گفت: چه كنم؟ گفت: تنها يك سجده براى من كافى است! عابد گفت: در اين حالت توانايى ندارم. شيطان گفت: اشاره‌اى كفايت مى‌كند. عابد با گوشه

چشم يا به دست خود با اشاره بر شيطان سجده كرد و در دم جان سپرد و كافر از دنيا رفت.⁽¹⁾مراقب باشيد ممكن است يك نگاه سرنوشت زندگى شما را عوض كند. در طول تاريخ از اين‌گونه موارد زياد داريم كه يكى از اين نگاه‌ها سرنوشت‌ها را عوض كرده است- پناه بر خدا از سوءِ عاقبت.

اگر كسى چشمش به نامحرم افتاد و صحنه دلپذيرى را ديد و از آن چشم‌پوشى كرد، همان لحظه قلبش از ايمان پرمى‌شود. انسان اگر از منظره گناه روى گردانَد احساس مى‌كند كه قلبش سرشار از نور شده و نورانيّتى در خود احساس مى‌كند. اين امر بسيار مهمّى است كه در يك طرف بهشت قرار دارد و در طرف ديگر جهنّم.

مَن قَنَعَ بِما رَزَقَهُ اللّهُ فَهُوَ مِن اغنَى النّاسِ

؛ هر كه به روزى خدا قانع باشد، از بى‌نيازترين مردم مى‌شود».

قناعت نقطه مقابل حرص، بلايى بزرگ است. بدبختى‌هايى كه دامان بسيارى را مى‌گيرد علّتش نيازهاى زندگى نيست، اگرچه مشكلات هست، ناراحتى هست، نياز زندگى را تأمين كردن آن‌قدر مهم نيست، بلكه مهم مقابله با حرص است. حرص و طمع است كه انسان را بدبخت مى‌كند و هر چه بيشتر به دنبال حرص برود ادامه مى‌يابد. بسيارى از رسوايى‌هايى كه در مسائل مالى، رشوه، فساد و اختلاس پيدا مى‌شود براى برطرف كردن نيازهاى زندگى نيست، بلكه به علّت حرص و طمع است. يعنى عدم رضايت به روزى خداست. اختلاس‌ها و دزدى‌هايى كه صورت مى‌گيرد و آمار شگفت‌انگيزى كه در جرايد مى‌نويسند به‌گونه‌اى است كه اگر خودش و فرزندان و نوه و نتيجه‌هايش هم از آن استفاده كنند تمام نمى‌شود، مگر جز حرص علّت ديگرى دارد؟

درباره مال و ثروت نظرهاى متفاوتى در جهت افراط و تفريط وجود دارد:

برخى چنان اهمّيّتى براى آن قائلند كه آن را حلّال تمام مشكلات مى‌دانند و جاى تعجّب هم نيست كه اين گروه پيوسته به جمع اموال بپردازند و لحظه‌اى راحت ننشينند و هيچ قيد و شرطى براى آن قائل نباشند و حلال و حرام در نظرشان يكسان باشد.

در نقطه مقابل جمعيّتى‌اند كه براى مال و ثروت كمترين ارزشى قائل نيستند، فقر را مى‌ستايند و به آن ارج مى‌نهند، حتّى مال را مزاحم تقوا و قرب خدا مى‌دانند.

در برابر اين دو عقيده افراطى و تفريطى، آنچه از قرآن مجيد و روايات اسلامى استفاده مى‌شود اين است كه مال خوب است امّا به چند شرط:

علاقه به چنين مالى نه‌تنها دنياپرستى نيست، بلكه دليلى بر علاقه به آخرت است. لذا در حديثى مى‌خوانيم كه وقتى امام صادق عليه السلام طلا و نقره را لعن كرد يكى از ياران در تعجّب شد، امام فرمود: «

لَيسَ حَيثُ تَذهَبُ الَيهِ انَّما الذَّهَبُ الَّذي ذَهَبَ بِالدّينِ وَالفِضَّةُ الَّتي افاضَت الكُفرَ

؛ منظور از طلا چيزى است كه دين را از بين ببَرد و منظور از نقره چيزى است كه سرچشمه كفر و بى‌ايمانى مى‌شود».⁽¹⁾همچنين از اميرمؤمنان على عليه السلام روايت شده است كه فرمود: «

السُّكرُ اربَعُ سَكَراتٍ: سُكرُ الشَّرابِ وَسُكرُ المالِ وَسُكرُ النَّومِ وَسُكرُ المُلكِ

؛ مستى چهارگونه است:

مستى شراب، مستى مال، مستى خواب، مستى قدرت».⁽²⁾بسا كسانى كه تا پايان عمر به جمع‌آورى مال مشغولند و سرانجام آن را براى ديگران وامى‌گذارند، حسابش را آنها بايد پس بدهند و بهره‌اش نصيب ديگران

است، لذا در حديثى مى‌خوانيم كه از اميرمؤمنان على عليه السلام پرسيدند: «

مَن اعظَمَ النّاسِ حَسرَةً

؛ چه كسى حسرتش از همه بيشتر است؟» فرمود: «

مَن رَأى مالَهُ في ميزانِ غَيرِهِ وَأدخَلَهُ اللّهُ بِهِ النّارُ وَادخَلَ وارِثَهُ بِهِ الجَنَّةَ

؛ كسى كه اموال خود را در ترازوى سنجش اعمال ديگران ببيند، خداوند او را به سبب اموالش وارد دوزخ كند و وارث او را به سبب آن وارد بهشت سازد».⁽¹⁾در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام در تفسير آيه « «كَذلِكَ يُرِيْهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ»؛ (آرى،) خداوند اين‌چنين اعمالشان را به صورتى حسرت‌آور به آنان نشان مى‌دهد»⁽²⁾روايت كرده است كه فرمود: «

هُوَ الرَّجُلُ يَدعُ المال لا يُنفِقُهُ في

طاعَةِ اللّهِ بُخلًا ثُمَّ يَمُوتُ فَيَدَعُهُ لِمَن يَعمَلُ بِهِ في طاعَةِ اللّهِ أو في مَعصِيَتِهِ

؛ اين درباره كسى است كه مالى را وامى‌گذارد و به سبب بخل، در راه اطاعت الهى انفاق نمى‌كند، سپس مى‌ميرد و آن را براى كسى مى‌نهد كه در طاعت الهى يا در معصيتش مصرف مى‌كند».⁽³⁾سپس امام فرمود: «آن شخص اگر در طريق اطاعت خدا صرف كند آن را در ميزان عمل ديگرى مى‌بيند و حسرت مى‌خورد، براى اينكه مال او بوده و اگر در معصيت الهى صرف كند سبب تقويت او شده تا گناه كند (و باز عقوبت و حسرتش متوجّه اوست)».⁽⁴⁾

قناعت در روايات اسلامى

از على عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «

القَناعَةُ مالٌ لا يَنفَدُ

؛ قناعت ثروتى تمام‌نشدنى است».⁽⁵⁾در حديثى رسول اللَّه صلى الله عليه و آله فرمود: «

مَن قَنَعَ شَبِعَ وَمَن لَم يَقنَع لا يَشبَع

؛ هر كه

قناعت كند سير مى‌شود و هر كه قناعت نكند سير نخواهد شد».⁽¹⁾و از امام صادق عليه السلام روايت شده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «

طُوبى لِمَن أسلَمَ وَكانَ عيشَهُ كَفافاً

؛ خوشا به حال كسى كه مسلمان باشد و زندگيش به‌اندازه احتياجش باشد».⁽²⁾و در حديثى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «

فَقيرٌ كُلُّ مَن يَطمَعُ غَنيٌّ كُلُّ مَن يَقنَعُ

؛ هر كه طمع ورزد نيازمند است و هر كه قناعت كند بى‌نياز».⁽³⁾

برترين اعمال

اشاره

8

يا عَليُّ، سَيّدُ الأعمالِ ثَلاثُ خِصالٍ عِظامٍ: انصافُكَ النّاسَ مِن نَفسِكَ وَمُواساتُكَ الأخَ فِى اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَذِكرُكَ اللّهَ تَبارَكَ وَتَعالى عَلى كُلّ حالٍ.

اى على، برترين اعمال سه چيز است: با مردم به انصاف رفتار كنى، با برادران ايمانى به مواسات رفتار كنى، در همه حال به ياد خدا باشى.

بحارالانوار، ج 77، ص 44

نور هدايت

در اين حديث پيامبر صلى الله عليه و آله برترين اعمال را بيان كرده است. در حقيقت در اين حديث سه مسأله انصاف، مواسات، ايثار، چگونگى ارتباط با خداوند را بيان فرموده. البتّه موردهاى اوّل و دوم در ارتباط با مردم است:

انصافُكَ النّاسَ مِن نَفسِكَ

» كه ترجمه روان فارسى آن، همان ضرب‌المثل معروف: «هرچه براى خود مى‌پسندى براى ديگران هم بپسند» است. يعنى حقّ ديگران را كه بر گردن تو است احترام بگذار چنانكه دوست دارى ديگران به حقّ تو كه بر عهده‌شان است احترام بگذارند.

«انصاف»، از مادّه «نصف»، يعنى انسان چيزى را به‌طور مساوى بين خودش و ديگرى تقسيم كند. نصف كردن كنايه از عدالت است يعنى نيمى از آنِ تو و نيم ديگر از آنِ من. و اين موضوع تفاوتى نمى‌كند در مورد حقوق اجتماعى باشد يا

حقوق فردى. همان‌گونه كه «قسط» به‌معناى تقسيط كردن و بهره‌دادن (البتّه بهره‌اى به شما و بهره‌اى به من) است. حضرت على عليه السلام در حديثى فرمود:

«الإنصافُ أفضَلُ الفَضائِلِ

؛ انصاف بالاترين فضيلت‌هاست».⁽¹⁾لذا براى روشن‌تر شدن مطلب بايد مقدّمه‌اى ذكر شود:

اگر ريشه بسيارى از مشكلات اجتماعى را بررسيم متوجّه مى‌شويم كه همه آنها به يك چيز برمى‌گردند و آن «حبّ ذات» (خوددوستى) است. اين خصيصه موجب مى‌شود كه انسان همه چيز را براى خودش بخواهد و براى ديگران حقّى قائل نشود كه در نتيجه، حبّ ذات سرچشمه تجاوز، تكبّر، حسد مى‌شود و در يك كلام، حبّ ذات ريشه تمام فسادها و امّ‌الفساد است.

سؤال: اگر خوددوستى نباشد و انسان خودش را دوست نداشته باشد، انگيزه تلاش ندارد. مثلًا اطاعت پروردگار براى نجات خود است، كسب علم براى عالم شدن است، خلاصه تمام كوشش‌ها ناشى از حبّ ذات است و اگر حبّ ذات نباشد هيچ‌كس حركت نمى‌كند و در يك جمله حبّ ذات نيروى محرّكه انسان است، پس چگونه مى‌گوييد حبّ‌ذات منشاءِ گناهان است؟

جواب: حبّ ذات افراطى امّ‌الفساد است. يعنى آدمى گاه چنان به خويشتن علاقه‌مند مى‌شود كه هيچ‌كس را به حساب نمى‌آورَد و همين منشأ حسد، كبر، بخل و بزرگ‌ترين حجاب انسان در سير و سلوك الى‌اللّه مى‌شود. خلاصه اگر انسان بيش از اندازه خود را ديد ديگر نمى‌تواند خدا را ببيند، چون خودخواهى ضدّ خداخواهى است و نتيجه حبّ ذات افراطى، بى‌انصافى است. و اين مانع بسيار بزرگى در راه پيشرفت انسان است. لذا اگر بخواهيم مصداق اين سخن پيامبر صلى الله عليه و آله باشيم بايد حتّى در مباحث علمى انصاف را رعايت كنيم. مثلًا اگر چيزى را كه زاييده فكرم هست و خودم به او علاقه داشتم و اگرچه دليلش هم ضعيف باشد و چيزى را كه ديگرى مى‌گويد حتّى چنانچه دليل قوى داشته باشد

اگر انصاف نداشته باشم به آن هيچ اعتنايى نمى‌كنم كه در نتيجه، عدالت در بحث ندارم. در مباحث علمى هنگامى انسان مى تواند به حق برسد كه انصاف را در آن رعايت كند. وقتى دلايل مخالفان را بررسى و تحليل مى‌كند مانند نظريه خودش براى آن دلسوزى كند و تمام جوانب آن را تحليل كند. برخى بزرگان و اساتيد ما در بحث و استدلال و مناظره انصاف داشته‌اند. در حالات مرحوم شيخ عبدالكريم حائرى رحمه الله مؤسّس حوزه مقدّسه قم نقل مى‌كنند كه ايشان يك روز بحثى را مطرح و به‌گونه‌اى از آن دفاع مى‌كرد كه همه طّلاب به آن معتقد مى‌شدند و در جلسه بعد خلاف آن نظريّه را طرح مى‌كرد و باز به‌گونه‌اى بحث مى‌كرد و بحث ديروز را تضعيف مى‌كرد كه همه به نظريّه دوم ايمان مى‌آوردند. روز سوم باز به طريقى ديگر. يعنى در نقل سخن ديگران و عقايد مختلف چنان رعايت عدالت مى‌كرد كه گويى سخن خودش را مى‌پرورد و اين چيزى است كه انسان با حرف به آن نمى‌رسد و حتماً بايد روى آن كار كرد. انصاف اختلاف را از بين مى‌برد. اين هم در مسائل علمى است و هم در مسائل اجتماعى.

اگر مردم انصاف داشته باشند اين همه پرونده در دادگسترى‌ها به‌وجود نخواهد آمد و اينها همه به سبب آن است كه فقط منافع خودشان را مى‌بينند و به منافع ديگران نگاه نمى‌كنند. لذا دعوا و نزاع شروع مى‌شود. ولى اگر روح انصاف حاكم شود دعوا و نزاعى در كار نخواهد بود. اگر انصاف در بين مردم باشد اختلاف‌ها از بين مى‌رود و پيوندهاى فكرى و اجتماعى محكم مى‌شود.

يادآورى اين نكته ضرورى است كه مسائل اخلاقى پيش از آنكه جنبه علمى داشته باشد جنبه عملى دارد. يعنى مباحث علمى را مى‌خواند و سپس مى‌فهمد، ولى مسائل اخلاقى فهميدنى نيست، بلكه عمل كردنى و تمرين كردنى است.

مثلًا رانندگى را در نظر بگيريد، اگر صدها كتاب هم مطالعه كنى به درد نمى‌خورد و راننده نمى‌شوى، چون عملًا بايد تمرين كرد. اخلاق هم همين‌گونه است، بايد آن را تمرين كنى تا در نفس انسان رسوخ كند و جزءِ طبيعت او شود. مثلًا همين

انصاف را اين‌گونه تمرين كنيم كه اگر در جايى ديديم دوست ما درست مى‌گويد سكوت نكنيم، بلكه بگوييم حق با شماست! و اگر ده بار بگوييم حق با شماست، در اين صورت مسأله حل مى‌شود. بنابراين جا دارد كه حضرت انصاف را از جمله برترين اعمال بشمارد.

جالب توجّه اينكه در جامعه اسلامى بر خلاف آنچه در بين مردم مشهور شده كه حق گرفتنى است، بايد حق دادنى باشد. يعنى چنين نباشد كه طلبكار برود يقه بدهكار را بگيرد و حقّش را از او بستاند، بلكه بايد خود بدهكار هرگاه زمان پرداخت بدهى‌اش رسيد سراغ طلبكار و صاحب حق برود و او را پيدا كند وگرنه اينكه بيايند و از بدهكار حق را بگيرند هنر و افتخار نيست. خلاصه اينكه در جامعه اسلامى نوبت صاحب حق نمى‌رسد كه مطالبه حق كند، بلكه خود مديون مى‌آيد و حق را مى‌پردازد.

وَمُواساتُكَ الأخَ فِى اللّهِ عزّ وَجَلّ

» كه اين همان تقسيم مواهب است. در اين جمله به كلمه «أخ» (برادر) اشاره شده است. مى‌دانيم كه حدّاقل شرايط برادرى، مواسات و حدّاكثر ايثار است. « «وَيُؤثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ»؛ و آنها را بر خود مقدّم مى‌دارند هر چند خودشان بسيار نيازمند باشند».⁽¹⁾خلاصه با ديگران مواسات داشتن و مواهب الهيّه را با آنان تقسيم‌كردن، محرومان را در پناه گرفتن و آنها را مشمول عواطف قراردادن، از جمله بالاترين اعمال شمرده شده است. جمله «فى‌اللّه عزّ وجل» اشاره دارد به اينكه برادرى بر چند نوع است:

الف) نسبى.

ب) صداقت و رفاقت.

ج) برادرى كه رابطه انسان با او رابطه‌اى الهى و خدايى است. يعنى پيوندهاى

دينى، مذهبى، تقوايى، از جمله عوامل ايجاد رابطه برادرى است كه حديث اشاره به همين قسم سوم از برادرى دارد كه بايد در چنين برادرى مواسات داشت.

البتّه درباره مواسات و ايثار سخن فراوان است ولى همين اندازه در حدّ تذكّر اخلاقى- كه در اينجا اشاره شده- «سيّدالاعمال» است.

در مورد ايثار مباحث مختلفى مطرح است كه در اينجا اجمالًا به آنها اشاره مى‌كنيم:

ايثار چيست؟

«ايثار» عبارت از اين است كه انسان دوست دارد ديگران در نعمت باشند، هرچند خودش در محروميّت به سر ببَرد و حتّى حاضر است آنچه را دارد در اختيار ديگران بگذارد و از منافع خود چشم بپوشد. اين حالت والا را «ايثار» مى‌گويند كه يكى از مهم‌ترين صفات برجسته انسانى است.⁽¹⁾

نمونه والاى ايثار در خاندان پيامبر

ابن عبّاس مى‌گويد: حسن و حسين عليهما السلام بيمار شدند، پيامبر صلى الله عليه و آله با جمعى از ياران به عيادتشان آمدند و به على عليه السلام گفتند: اى ابوالحسن، خوب بود نذرى براى شفاى فرزندان خود مى‌كردى. على عليه السلام و فاطمه عليها السلام و فِضّه كه خدمتگزار آنان بود نذر كردند كه اگر شفا يابند سه روز روزه بگيرند (طبق برخى روايات حسن و حسين عليهما السلام گفتند ما هم نذر مى‌كنيم روزه بگيريم).

چيزى نگذشت كه هر دو شفا يافتند، در حالى كه از نظر موادّ غذايى چيزى نداشتند. على عليه السلام سه من جو قرض كرد و فاطمه عليها السلام يك‌سوم آن را آرد كرد و نان پخت. هنگام افطار، سائلى بر درِ خانه آمد و گفت: «

السَّلامُ عَلَيكُم أهلَ بَيتِ مُحَمَّدٍ

؛ سلام بر شما خاندان محمّد!» مستمندى از مستمندان مسلمين‌ام، غذايى به من

بدهيد. خداوند به شما از غذاهاى بهشتى مرحمت كند. آنان همگى مسكين را بر خود مقدّم داشتند و سهم خود را به او دادند و آن شب جز آب ننوشيدند. روز دوم را همچنان روزه گرفتند و هنگام افطار وقتى كه غذا را- كه همان نان جوين بود- آماده كردند، يتيمى بر درِ خانه آمد. آن روز نيز ايثار كردند و غذاى خود را به او دادند و بار ديگر با آب افطار كردند. روز بعد نيز روزه گرفتند. در سومين روز، اسيرى هنگام غروب آفتاب بر درِ خانه آمد، باز سهم غذاى خود را به او دادند، هنگامى كه صبح شد على عليه السلام دست حسنين عليهما السلام را گرفت و خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله آمد. چون پيامبر صلى الله عليه و آله آنان را ديد كه از شدّت گرسنگى مى‌لرزند فرمود: اين حالى را كه در شما مى‌بينم بر من بسيار سخت است، سپس برخاست و با آنها حركت كرد هنگامى كه وارد خانه فاطمه عليها السلام شد ديد در محراب عبادت ايستاده، در حالى كه از شدّت گرسنگى شكمش به پشت چسبيده و چشمانش به گودى نشسته، پيامبر صلى الله عليه و آله غمناك شد.

در اين هنگام جبرئيل نازل شد و گفت: اى محمّد، خداوند با چنين خاندانى به تو تهنيت مى‌گويد و آن‌گاه سوره «هل أتى» در اين‌باره نازل شد.⁽¹⁾3. «

وَذِكرُكَ اللّه تَبارَكَ وَتَعالى على كُلّ حالٍ

؛ ياد خدا كردن در همه حال».

در اينجا جمله «على كلّ حال» بسيار پرمعناست، همچنان كه كلمه «ذكر» خيلى معنا دارد. ذكر بر سه قسم است: لسانى، قلبى، جوارحى و عملى. يعنى اگر انسان خواست كارى انجام دهد مراقب باشد و دريابد كه رضاى خداوند در چيست. بدين معنى كه در همه حال خداوند را حاضر و ناظر بداند. در برخى روايات آمده است:

وَلَيسَ هُوَ قَولُ لاإله‌إلّااللّه واللّه‌اكبر

؛ و آن گفتن لاإله‌إلااللّه و اللّه اكبر نيست، بلكه ذكر اين است كه شخص هميشه به ياد خدا باشد.

جمله «على كلّ حال» (در همه حال)، اعمّ از حال پيروزى و شكست، امنيّت و ناامنى، بيمارى و صحّت است، نه اينكه وقتى در خوشى و شادى هستى او را

فراموش كنى و فقط هنگامى كه محتاج هستى سراغ او را بگيرى كه در اين وقت حتّى مشركان عرب هم در دنيا مخلص در دين مى‌گردند «فَإِذَا رَكِبُوا فِى‌الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدّينَ».⁽¹⁾و اين افتخار نيست، بلكه مراد اين است كه ياد كردن خدا در همه حال.

خلاصه اينكه غفلت و نسيان باعث نشود انسان از خالق هستى غافل شود و ذكرى نباشد كه فقط به جهت نيازها و حاجات روزمرّه زندگى باشد. اين ذكراللّه كيمياى اكبر و آب حيات است. چيزى است كه قلب انسان را زنده نگاه مى‌دارد، انسان را از لغزش‌ها حفظ مى‌كند، درخت ايمان انسان را سيراب كرده و بالنده مى‌سازد و در يك جمله، غذاى روح انسان و طردكننده شيطان، ذكراللّه است. ما اين را آسان گرفته‌ايم، در حالى كه سرمايه‌اى به اين مهمّى در اختيار همه است ولى از آن غافليم و واقعاً همان‌گونه كه قرآن مى‌فرمايد: « «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»؛ آگاه باشيد، تنها با ياد خدا دل‌ها آرام مى‌گيرد»⁽²⁾، آرامش و احساس سكينه در قلب و جان به سبب ذكراللّه است.

البتّه عوامل و اسباب انصراف از ذكراللّه فراوان است و چنين چيزى براى اين است كه انسان در هر قدم با چيزهايى برخورد مى‌كند كه ذهن او را مشغول مى‌سازد لذا بايد آن‌قدر تمرين كند تا بتواند هميشه به ياد خدا و به محض اشتغال به كارى خدا را به ياد آورَد.

اصولًا بايد با ياد خدا كار را شروع كند و اين ياد را استمرار ببخشد. لازم نيست ريا كند، همان كه در قلب «يا اللّه» بگويد كافى است. در مجلسى كه مى‌نشيند يا اللّه بگويد. هنگامى كه برمى‌خيزد بگويد: « «سُبْحَانَ رَبّكَ رَبّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفوُنَ»؛ منزّه است پروردگار تو، پروردگار صاحب قدرت، از آنچه آنان وصف مى‌كنند».⁽³⁾

و هرگاه سوار بر مركب مى‌شود بگويد: « «سُبْحَانَ الَّذِى سَخَّرَ لَنَا هذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ»؛ پاك و منزّه است آن كه اين را مسخّر ما ساخت، وگرنه ما توانايى تسخير آن را نداشتيم».⁽¹⁾و به مقصد كه مى‌رسد بگويد: «

الحَمدُلِلّهِ عَلَى السَّلامَةِ

؛ خدا را بر تندرستى سپاس مى‌گويم».

شروع به غذا خوردن مى‌كند

بسم‌اللّه

بگويد، غذا را تمام مى‌كند

شُكراً لِلّه

بگويد. در هر حال به ياد خدا باشد تا براى انسان به صورت عادت درآيد.

گفته‌اند ذكراللّه انسان را بيمه مى‌كند. برخى مى‌گويند ما هنوز نتوانسته‌ايم در نماز حضور قلب پيدا كرده و به ياد او باشيم، در حالى كه مى‌گوييم نماز و غير نماز ندارد، بلكه در همه‌جا بايد به ياد او باشيم و اين را بدانيم به همان اندازه كه ذكراللّه داريم به همان مقدار هم به سعادت نزديك‌تر مى‌شويم و هرچه از ذكر خدا غافل باشيم بيشتر طعمه شياطين مى‌شويم.

سؤال: دل چگونه با ياد خدا آرام مى‌گيرد؟

جواب: هميشه اضطراب و نگرانى يكى از بزرگ‌ترين بلاهاى زندگى انسان‌ها بوده و هست و عوارض ناشى از آن در زندگى فردى و اجتماعى كاملًا محسوس است. هميشه آرامش يكى از گمشده‌هاى مهمّ بشر بوده و به هر درى مى‌زند تا آن را پيدا كند و اگر تلاش انسان‌ها را در طول تاريخ براى پيداكردن آرامش از راه‌هاى صحيح و كاذب جمع‌آورى كنيم خود كتاب بسيار قطورى مى‌شود.

برخى دانشمندان مى‌گويند: هنگام بروز برخى بيمارى‌هاى واگيردار همچون وبا، از هر ده نفر كه ظاهراً به علّت وبا مى‌ميرند مرگ بيشترشان به علّت نگرانى و ترس است و تنها اقلّيّتى از آنها براثر ابتلاى به وبا از بين مى‌روند. به‌طور كلّى آرامش و دلهره نقش بسيار مهمّى در سلامت و بيمارى فرد و جامعه و سعادت و بدبختى انسان‌ها دارد و چيزى نيست كه بتوان از آن به‌آسانى گذشت و به همين

دليل تاكنون كتاب‌هاى زيادى نوشته شده كه موضوع آنها فقط نگرانى و راه مبارزه با آن و طرز به دست آوردن آرامش است.

تاريخ بشر پر است از صحنه‌هاى غم‌انگيزى كه انسان براى تحصيل آرامش به هر چيز دست انداخته و در هر وادى گام نهاده و تن به انواع اعتيادها داده است، ولى قرآن با يك جمله كوتاه و پرمغز، مطمئن‌ترين و نزديك‌ترين راه را نشان داده و مى‌گويد: «بدانيد كه ياد خدا آرامبخش دل‌هاست».

براى روشن شدن اين حقيقت قرآنى به توضيح زير توجّه كنيد:

عوامل نگرانى و پريشانى

و رحمت او مى‌شود، قدرتى كه برترين قدرت‌هاست و هيچ چيز در برابر آن ياراى مقاومت ندارد، قلبش آرام مى‌گيرد، با خود مى‌گويد آرى من تنها نيستم، من در سايه رحمت و عنايت خداوند، بى‌نهايت قدرت دارم.

و عدم اسارت در چنگال زرق‌و برق زندگى مادّى همراه است، به همه اضطراب‌ها پايان مى‌دهد. هنگامى كه روح انسان «على‌وار» آن‌گونه وسعت يابد كه بگويد: «

انَّ دُنياكُم لَأهوَنُ عِندي مِن وَرَقَةٍ في فَمِ جَرادَةٍ تَقضِمُها

؛ دنياى شما در نظر من بى‌ارزش‌تر از برگ درختى است كه در دهان ملخى باشد كه آن را مى‌جود»⁽¹⁾دغدغه براى به دست آوردن وسايل مادّى يا از دست دادن آن، چگونه امكان دارد آرامش روح آدمى را بر هم زند و طوفانى از نگرانى در قلب و فكر او ايجاد كند.

سه صفت مهم

اشاره

9

يا عَلىُّ، ثَلاثٌ مَن لَم يَكُنَّ فِيهِ لَم يَتِمَّ عَمَلُهُ: وَرَعٌ يَحجِزُهُ عَن مَعاصِى اللّه عَزَّوَجَلَّ وَخُلقٌ يُداري بِهِ النّاسُ وَحِلمٌ يَرُدُّ بِهِ جَهلَ الجاهِلِ.

اى على، اگر سه چيز در كسى نباشد عمل او كامل نيست: تقوايى كه او را از گناهان بازدارد، اخلاقى كه با آن با مردم مدارا كند، بردبارى‌اى كه با آن نادانىِ نادان را رد كند.

بحارالانوار، ج 77، ص 45

نور هدايت

اين حديث به كسانى كه با مردم سر و كار دارند هشدار مى‌دهد مى‌گويد: اگر اين سه صفت در كسى نباشد كارهايش به سامان نمى‌رسد و برنامه‌هايش با شكست مواجه مى‌شود. در واقع در اين سه صفت سه مسأله بررسى شده است:

الف) رابطه انسان با خدا.

ب) رابطه انسان با دوستان.

ج) رابطه انسان با دشمنان.

الف) رابطه انسان و خدا

«وَرَعٌ يَحجِزُهُ عَن مَعاصِىِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَ

» ورع حالتى است كه باعث بازداشتن از

ارتكاب گناهان مى‌شود و همين حالت را ملكه عدالت مى‌ناميم كه برخى در تفسير آن به زحمت مى‌افتند. اين ملكه باعث ايمنى انسان به‌طور صددرصد نمى‌شود، چون اگر صددرصد باشد عصمت است. مى‌توان اين مسأله را به اين صورت تشبيه كرد كه جادّه معصيت براى بعضى صاف و هموار است و بى‌هيچ مانعى آن را طى مى‌كنند امّا عدّه‌اى در اين مسير با موانعى مواجه مى‌شوند. مثلًا سيم خاردار، درّه، سنگلاخ و ... مى‌بينند كه طى طريق را براى آنان دشوار مى‌سازد و مانع سير آنان مى‌شود، ورع نيز نظير همين موانع، آدمى را از گناه بازمى‌دارد.

به عبارت ديگر، در جادّه معصيت، خود را مواجه با موانع ديدن و نيرويى كه انسان را به عقب مى‌كشد. به اين حالت، ورع و عدالت گفته مى‌شود.

سؤال: انسان چگونه بداند كه ملكه عدالت دارد؟

جواب اين سؤال بسيار آسان است، چون قرآن مى‌فرمايد: « «بَلِ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ* وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ»؛ بلكه انسان از وضع خويش آگاه است، هر چند (در ظاهر) براى خود عذرهايى بتراشد».⁽¹⁾اگر انسان در مقابل دروغ، غيبت، مال حرام و ... نيروى بازدارنده‌اى در او بود كه به عقب بكشانَدش، همين نيروى بازدارنده ورع و تقواست، ولى اگر بى‌پروا بود، چشم و گوش و زبان و ساير جوارحش قيد و بندى نداشت، معلوم مى‌شود كه ورع و تقوا ندارد و چنين كسى هيچ‌گاه كارش به سامان نمى‌رسد. اگرچه ممكن است موقّتاً پيشرفت‌هايى عايد انسان شود، ولى سرانجام سرش به زمين مى‌خورد. لذا بايد همراه علم، تقوا هم كسب كنيم و اين نخستين وظيفه است.

مرحوم آيةاللّه حكيم رحمه الله در مستمسك مى‌گويد: تقوايى كه بايد مرجع تقليد داشته باشد با تقواى فرد عادى تفاوت مى‌كند. عدالت در او بايد در مرتبه عالى باشد وگرنه زود آلوده مى‌شود، چون هرقدر عَلَميّت و موقعيّت اجتماعى انسان بالاتر رود به همان نسبت خطر آلودگى او بيشتر مى‌شود. خلاصه به نسبت كشش‌هاى معصيت بايد نيروهاى بازدارنده قوى‌تر باشد.

ب) رابطه انسان و دوستان

اشاره

«وَخُلُقٌ يُداري بِهِ‌النّاسُ

؛ و اخلاقى داشته باشد كه با مردم مدارا كند». مردم داراى سليقه‌هاى مختلفى‌اند و معمولًا مشمول اين كلام كه «

صاحِبُ‌الحاجَةِ لايَرى إلّاحاجَتَهُ

» يعنى زمانى كه مشكل و حاجتى داشته باشد غير از مشكل خودش هيچ چيز ديگرى را نمى‌بيند و انتظار هم دارد همه كس و همه چيز مطلقاً در اختيار او باشند.

كسى‌كه مى‌خواهد جزءِ رهبران جامعه باشد رسالت‌الهى‌اى‌دارد كه ادا نمى‌شود، مگر آنكه داراى اخلاق نيكويى باشد. به عبارت ديگر بايد با مردم مدارا كند، در مقابل دوستان و توقّعات و مزاحمت‌هاى آنها تحمّل و صبر داشته باشد، چون چاره‌اى جز اين نيست. هركس در اجتماع موقعيّت بالاترى داشته باشد اين‌گونه مسائل براى او بيشتر است. مانند كسى كه دست يكى از علما و بزرگان را مى‌كشيد تا بر آن بوسه زند. وقتى به او گفتند دست آقا را نكش، گفت: مى‌خواهم ببوسم. گفتند: دست آقا مى‌شكنَد، گفت بشكند به جهنّم! مى‌خواست آقا نشود.

بايد مدارا كردن با بندگان خدا را از معصومين عليهم السلام آموخت كه در مقابل بدى‌ها نيكى و طرف مقابل را با حُسن خلق منفعل و شرمنده مى‌كردند.

بايد براى برخورد با مردم از پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله آموخت.

نمونه‌اى از اخلاق پيامبر صلى الله عليه و آله

پيروزى پيامبر صلى الله عليه و آله هرچند با تأييد و امداد الهى بود، عوامل زيادى از نظر ظاهرى داشت كه يكى از مهم‌ترين آنها جاذبه اخلاقى حضرت بود. آن‌چنان صفات عالى انسانى و مكارم اخلاق در او جمع بود كه دشمنان سرسخت را تحت تأثير قرار مى‌داد و به تسليم وامى‌داشت و دوستان را سخت مجذوب مى‌ساخت. حتّى اگر اين را معجزه اخلاقى پيامبر صلى الله عليه و آله بناميم اغراق نگفته‌ايم، چنانكه نمونه‌اى از اين معجزه اخلاقى در فتح مكّه نمايان شد.

ساليان دراز مشركان خونخوار و جنايت‌پيشه هرچه در توان داشتند بر ضدّ اسلام و شخص پيامبر صلى الله عليه و آله به‌كار گرفتند، امّا هنگامى كه در چنگال مسلمين گرفتار

شدند پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله- برخلاف انتظار دوست و دشمن- فرمان عفو عمومى صادر كرد و تمام جنايات آنها را به دست فراموشى سپرد و همين عمل موجب شد كه گروه‌گروه مسلمان شوند «يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللَّهِ أفْوَاجًا».

درباره حسن خلق پيامبر صلى الله عليه و آله، گذشت، مهربانى، ايثار، فداكارى و تقواى آن حضرت داستان‌هاى بسيارى در كتاب‌هاى تفسير و تاريخ آمده است، از جمله از حسين بن على عليه السلام روايت شده است كه فرمود: «از پدرم اميرمؤمنان على عليه السلام درباره ويژگى‌هاى زندگى پيامبر صلى الله عليه و آله و اخلاق او پرسيدم، پدرم در پاسخ فرمود:

پيامبر صلى الله عليه و آله با همنشينانش دائم خوشرو و خندان و سهل‌الخلق و ملايم بود. هرگز خشن و سنگدل و پرخاشگر و بدزبان و عيب‌جو و مديحه‌گر نبود. هيچ‌كس از او مأيوس نمى‌شد و هركس به درِ خانه او مى‌آمد نوميد بازنمى‌گشت. سه چيز را از خود رها كرده بود: مجادله در سخن، پرگويى و دخالت در كارى كه به او مربوط نبود. و سه چيز را در مورد مردم رها كرده بود: كسى را سرزنش نمى‌كرد، لغزش‌ها و عيب‌هاى پنهانى مردم را جست‌وجو نمى‌كرد. هرگز سخن نمى‌گفت مگر درباره امورى كه ثواب الهى را اميد داشت. هنگام سخن گفتن به‌قدرى كلامش نافذ بود كه همه سكوت اختيار مى‌كردند و تكان نمى‌خوردند و هنگامى كه ساكت مى‌شد آنها به سخن درمى‌آمدند، امّا نزد او هرگز نزاع و مجادله نمى‌كردند. هرگاه مرد غريب و ناآگاه، با خشونت سخن مى‌گفت و درخواستى داشت تحمّل مى‌كرد و به يارانش مى‌فرمود: هرگاه كسى حاجتى دارد به او عطا كنيد و هرگز كلام كسى را قطع نمى‌كرد تا سخنش پايان گيرد».⁽¹⁾آرى، اگر اين اخلاق كريمه و اين ملكات فاضله نبود، آن ملّت عقب‌مانده جاهلى و آن جمع خشن انعطاف‌ناپذير در آغوش اسلام قرار نمى‌گرفتند و به مصداق «لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ» همه پراكنده مى‌شدند. وچه خوب است كه اين اخلاق اسلامى امروز زنده شود و در هر مسلمانى پرتوى از خُلق و خوى پيامبر صلى الله عليه و آله باشد.

روايات اسلامى در اين زمينه چه درباره شخص پيامبر صلى الله عليه و آله و چه درباره وظيفه مسلمين فراوان است، از جمله:

در حديثى آمده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «

انَّما بُعِثتُ لِاتَمّمَ مَكارِمَ الأخلاقِ

؛ من براى اين مبعوث شده‌ام كه فضايل اخلاقى را تكميل كنم».⁽¹⁾به اين ترتيب، يكى از اهداف اصلى پيامبر صلى الله عليه و آله تكميل فضايل اخلاقى است.

در حديث ديگرى فرمود: «

انَّ المُؤمِنُ لِيُدرِكُ بِحُسنِ خُلقِهِ دَرَجَةَ قائِمِ الليلِ وَ صائِمِ النَّهارِ

؛ مؤمن با حسن خلق خود به درجه كسى مى‌رسد كه شب‌ها به عبادت مى‌ايستد و روزها روزه‌دار است».⁽²⁾همچنين در روايت ديگرى فرمود: «

ما مِن شَى‌ءٍ أثقَلُ فِى‌الميزانِ مِن خُلُقٍ حَسَنٍ

؛ چيزى در ميزان عمل در روز قيامت سنگين‌تر از خوشخويى نيست».⁽³⁾و در حديث ديگرى فرمود: «

أحَبُّكُم الى اللّهِ أحسَنُكُم أخلاقاً المُوَطّؤُونَ أكنافاً يألِفونَ و يؤلَفونَ وأبغَضُكُم إلى اللّهِ المَشَّاؤُونَ بالنَّمِيمَةِ المُفَرّقونَ بَينَ الإخوانِ المُلتَمِسونَ لِلبُرآءِ العَثَراتِ

؛ از همه شما محبوب‌تر نزد خدا كسى است كه اخلاقش از همه بهتر باشد، همان كسانى كه متواضع‌اند، با ديگران آميزش دارند و مردم نيز با آنها آميزش دارند. از همه شما مبغوض‌تر نزد خدا، افراد سخن‌چينى‌اند كه در ميان برادران جدايى مى‌افكنند و در جست‌وجوى لغزش افراد بى‌گناه هستند».⁽⁴⁾در حديثى رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «

ما مِن شَى‌ءٍ فى الميزانِ أثقَلَ مِن حُسنِ الخُلقِ

؛ هيچ چيز در ميزان (عمل) سنگين‌تر از خوشخويى نيست».⁽⁵⁾و در حديثى ديگر فرمود: «

إنَّكُم لَن تَسَعُوا النّاسَ بِأموالِكُم فَسَعُوهُم بِبَسطِ الوُجوهُ و حُسنِ الخُلقِ

؛ شما هرگز نمى‌توانيد با اموال خود پاسخگوى نياز همه مردم