تاریخ پس از ظهور

مشخصات کتاب

شماره کتابشناسی ملی:ایران84-45968

سرشناسه:صدر، محمد

عنوان و نام پديدآور:تاریخ پس از ظهور/ صدر، محمد؛ سجادی‌پور، حسن

منشا مقاله:، موعود، ش 48، (آبان 1383): ص 70 - 74.

توصیفگر:ظهور منجی

توصیفگر:محمدبن‌حسن (عج)، امام دوازدهم

توصیفگر:احادیث

توصیفگر:کتاب تاریخ پس از ظهور

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

مقدمۀ مترجم 11

مقدمۀ مؤلف 15

بخش اول: نشانه‌ها و مقدمات ظهور 33

گفتار اول: مبانى كلى ظهور 35

فصل اول: ظهور امام مهدى عليه السّلام و برنامۀ كلى الهى 37

فصل دوم: تأثيرات غيبت كبرى در دوران پس از ظهور 41

فصل سوم: شرايط و نشانه‌هاى ظهور 53

زمان ظهور به اعتبار نشانه‌ها 58

فصل چهارم: نگاه امام مهدى عليه السّلام به هستى، زندگى و قانون‌گذارى 61

الف) دين امام عليه السّلام 61

ب) مذهبى كه امام عليه السّلام از ميان مذاهب مختلف اسلامى برمى‌گزيند 68

ج) موضع امام عليه السّلام در برابر نژادپرستى 78

د) نظام حكومتى امام عليه السّلام 84

فصل پنجم: برنامۀ الهى براى دوران پس از ظهور 89

ارتباط دو برنامۀ الهى 92

اصول كلى برنامۀ پس از ظهور 93

مشكلات بر سر راه تأسيس دولت جهانى 95

گفتار دوم: حوادث نزديك به زمان ظهور 101

فصل اول: پديده‌هاى طبيعى 107

فصل دوم: نشانه‌هاى اجتماعى 125

الف) دجال و امت اسلامى 125

ب) ارتباط دجال و مسيح عليه السّلام 127

ج) ارتباط دجال و حضرت مهدى عليه السّلام 129

چگونگى مرگ آنها 137

بخش دوم: حوادث دوران ظهور و برپايى دولت جهانى امام عليه السّلام تا وفات آن حضرت 163

گفتار اول: معناى ظهور و 165

فصل اول: معنا و چگونگى ظهور 169

فصل دوم: زمان ظهور 179

فصل سوم: سخنرانى امام مهدى عليه السّلام در بين ركن و مقام 191

فصل چهارم: ياران امام مهدى عليه السّلام 225

اهميت و جايگاه اصحاب 231

تعداد اصحاب 231

چگونگى ورود اصحاب به مكه 233

مليت و زبان اصحاب 236

مشكل قانونى اقامت در مكه 249

ويژگى‌هاى ياران امام عليه السّلام از ديدگاه روايات 253

فصل پنجم: دستاوردهاى قيام امام عليه السّلام 261

گفتار دوم: فتح عادلانه جهان 267

فصل اول: نقطه آغازين حركت 269

فصل دوم: گسترۀ حكومت امام مهدى عليه السّلام 275

فصل سوم: ضمانت‌هاى پيروزى امام مهدى عليه السّلام 283

قسمت اول: ضمانت‌هاى موجود در دورۀ پيش از ظهور 287

شكست نظام‌هاى حكومتى 287

ضعف و سستى دولت‌هاى هم عصر با ظهور 290

جنگ جهانى 291

وجود شمارى كافى از ياران مخلص 296

ويژگى‌هاى شخص امام عليه السّلام 306

قسمت دوم: ضمانت‌هاى موجود در دوران پس از ظهور 318

اصل غافل‌گيرى 318

وحشت و هراس در دل دشمنان 320

ويژگى‌هاى ديگر ياران امام عليه السّلام 324

عنايت امام عليه السّلام به مشتركات مذاهب اسلامى 324

يارى فرشتگان 327

فلسفه و چرايى يارى فرشتگان 331

فصل چهارم: چگونگى فتح جهان 335

جنگ سفيانى با امام مهدى عليه السّلام 335

ريشه‌كنى منحرفان 339

زمان اين كشتار فراگير هشت ماه است 352

فتح جهان بدون خونريزى و كشتار 356

فصل پنجم: موضع‌گيرى افراد در برابر امام عليه السّلام 361

واكنش‌هاى منفى 361

واكنش‌هاى مثبت 368

فصل ششم: مدت حكومت امام عليه السّلام 371

گفتار سوم: دولت جهانى مهدوى 381

فصل اول: امر جديد و كتاب جديد 383

فصل دوم: امام مهدى عليه السّلام و مسائل سياسى - اجتماعى پيش از ظهور 393

فصل سوم: ضمانت‌هايى براى تحقق سريع و عميق عدالت در جهان 401

فصل چهارم: قابليت‌هاى فرماندهى در ياران امام عليه السّلام 413

فصل پنجم: آزمون امام از ياران خاص و امت اسلامى 435

فصل ششم: روش‌هاى تربيتى امام مهدى عليه السّلام 455

فصل هفتم: دستاوردهاى امام عليه السّلام در عرصه‌هاى اجتماعى و اقتصادى 463

رفتار شخصى پيشواى دولت عدل جهانى عليه السّلام 471

سياست‌هاى دولت مهدوى در بخش كشاورزى 474

سياست‌هاى آن دولت در بخش عمران 475

اهميت بخش معدن در دولت عدل جهانى 477

سياست‌هاى مالى دولت مهدوى 478

حمايت و پشتيبانى الهى از دولت امام عليه السّلام 483

دستاوردهاى حقوقى، عبادى، فقهى و... در دولت امام مهدى عليه السّلام 487

دلايل پيروى از قضاوت سليمان نبى عليه السّلام 492

دلايل پيروى آن حضرت از قضاوت داود عليه السّلام 493

مرگ ابليس 495

حج در عصر مهدوى 499

دستاوردهاى دولت مهدوى در بخش دانش‌هاى تجربى 500

فصل هشتم: امام مهدى، مسيح عليهما السّلام و اهل كتاب 509

دو ديدگاه دربارۀ منجى جهان 514

دلايل ديدگاه اول 514

دلايل ديدگاه دوم 514

نقد ديدگاه اول 515

نقد ديدگاه دوم 517

گفتار چهارم: پايان زندگى امام مهدى عليه السّلام 527

بخش سوم: جهان پس از امام مهدى عليه السّلام 537

گفتار اول: ويژگى‌هاى دولت و جامعه 539

الف) رجعت 541

قرآن كريم و رجعت 547

ب) حكومت اولياى صالح 550

گفتار دوم: برپايى قيامت در زمان انسان‌هاى تبهكار و شرور 563

كتابنامه 573

مقدمه مترجم

اشاره

پيام‌آوران وحى الهى در طول تاريخ، همواره بشر را به تحقق عدالت برين در فراخناى زمين وعده داده‌اند و خاتم سلسله رسولان و اوصياى پاكش عليهم السّلام، دور نمايى از وضع موعودى را كه در انتظار بشر است، ترسيم نموده‌اند. در آموزه‌هاى دين مبين اسلام، فضاى دوران پس از ظهور، بهشتى جانفزاست كه از آسمان و زمينش، دروازه‌هاى بركات الهى گشوده است. ظهور مهدى موعود عليه السّلام كه گشايش كار جهانيان و ميراث برى مستضعفان را به دنبال دارد، شاه بيت آفرينش انسان و نقطۀ پايانى است بر همه ناراستى و نادرستى‌ها.

در اين ميان امّا، حفظ وضع موجود، حربه شيطان و دعوت به آرميدن در بيت مظلم نفس، شعار آن راندۀ لعين است. كافركيشان زورگوى روزگار ما نيز كه رئوس شياطين در اين دنياى مدرن‌اند، با فرو كوفتن احساسات آرمانخواهانه ملت‌هاى آزاده و به ويژه مسلمانان، چنين وانمود كرده‌اند كه تاريخ بشر با تحقق تمدن غربى به كمال نهايى خويش نايل گشته و ديگر هيچ سرّ مگو و وضع موعودى باقى نمانده، و اين تمدن در كليت خويش پاسخگوى همه نيازهاى پيدا و پنهان آدمى است.

امّا هرگز اين ادعا نتوانسته است چهره زشت و فريبكار تمدن مغرب زمين را كه طغيان و ستم جوهره اصلى اوست، فروپوشد. نابسامانى‌هاى فرهنگى و اجتماعى در جامعه سكولار غرب كه هم چون دملى چركين، هر روزه بيش از پيش سرباز مى‌كند و تعفن آن مشام جهانيان را مى‌آزارد جايى براى اين ادعا باقى نمى‌گذارد.

به راستى اضطرارى كه اينك اكثريت مردم جهان در بند آن گرفتار آمده‌اند چسان رفع خواهد شد؟ كجاست كوكب هدايتى تا در اين شب سياه از گوشه‌اى سر برون آرد و راه مقصود را بنماياند؟ ناگفته پيداست در اين اوضاع وا نفسا سخن گفتن از موعود منتظر حضرت حجة بن الحسن العسكرى - ارواحنا فداه - تا چه مايه جذاب و شوق برانگيز خواهد بود. آرى «گفتگو از امام عصر عليه السّلام و انتظار ظهور مقدس او، گفت‌وگو از تاريخ فردا و تبرى جستن از تاريخ سراسر دورى غرب از

ساحت عبوديت پروردگار است.»

در اين ميان سخن از «تاريخ پس ظهور» از جايگاه ويژه‌اى برخوردار است. پرداختن به اين تاريخ به همان اندازه كه جالب توجه، مهم و درس‌آموز است، به همان اندازه نيز پرچالش و آكنده از نادانسته‌هاست؛ زيرا تنها منبع فهم آن، روايات اسلامى است كه تنها به گشودن روزنه‌اى محدود در برابر ديدگان ما بسنده كرده و فقط خطوطى كلى از بهشت پس از ظهور را ترسيم نموده است.

اين روايات در بيشتر موارد داراى مشكلاتى از قبيل: نمادين و رمزى بودن، كلى گويى، وجود گسست در نقل زنجيره حوادث و... مى‌باشد. از اين رو در طول قرون گذشته، عالمانى كه در زمينه ظهور و رويدادهاى پس از آن قلم زده‌اند، جز ثبت و ضبط روايات تقريبا كار ديگرى نكرده‌اند؛ چه رسد بدان كه كتابى مستقل در اين باب بنگارند و به نقل و تحليل روايات بپردازند.

كتاب تاريخ ما بعد از الظهور نوشته شهيد سيد محمّد صدر كه اينك ترجمه آن فراروى خوانندگان گرامى قرار دارد، كوششى است عالمانه در اين راستا. اين كتاب، سومين مجلد از مجموعه چهار جلدى موسوعة الامام المهدى عليه السّلام مى‌باشد كه در بهار جوانى مؤلف شهيدش به رشته تحرير در آمده است. از ويژگى‌هاى اين مجموعه مى‌توان به دسته‌بندى منظم روايات معتبر و مورد اتفاق و متواتر بين شيعه و سنى، بحث و بررسى دربارۀ آنها و افزودن تأويلات و تصحيحات جديد اشاره كرد. مؤلف شهيد در بررسى زندگى حضرت صاحب الامر عليه السّلام به سيره عملى، جنبه‌هاى تاريخى و تحولات اجتماعى و سياسى تأثيرگذار نيز توجهى ويژه داشته است. همچنين سعى نموده كه مطالب صرفا جنبه نقلى پيدا نكند بلكه در چشم‌اندازى منطقى و عقلى و قابل اثبات و پذيرش، از حيث تاريخى هم مورد توجه و پژوهش قرار گيرد.

ويژگى‌هاى ياد شده موجب گرديد كه آيت‌اللّه شهيد سيد محمّد باقر صدر در پايان مقاله‌اى كه به عنوان ديباچه بر اين مجموعه نگاشته، چنين بنويسد: «اينك ماييم و مجموعه گرانقدرى در ارتباط با امام مهدى عليه السّلام كه يكى از فرزندان [معنوى] و شاگردان بسيار گراميمان علامه محقق سيد محمّد صدر آن را نگاشته است. اين مجموعه‌اى است كه تاكنون در طول تاريخ نوشته‌هاى شيعى مربوط به امام مهدى عليه السّلام از لحاظ جامعيت و شمول، مانندى براى آن وجود نداشته است⁽¹⁾.»

نگاهى به زندگى مؤلف

عالم شهيد سيد محمّد صدر، از چهره‌هاى درخشان خاندان صدر است. او از يازده‌سالگى به تحصيل دروس حوزوى پرداخت و مقدمات را نزد پدر ارجمندش، سيد ابو طالب رفاعى و شيخ حسن عاملى فرا گرفت. سپس وارد دانشكده فقه نجف شد و در فلسفه، اصول و فقه نزد شيخ محمّد رضا مظفر، سيد محمّد تقى حكيم و شيخ محمّد تقى ايروانى تلمذ نمود. در اين دانشكده دروس غير حوزوى هم چون زبان انگليسى، جامعه‌شناسى، روانشناسى و تاريخ نيز تدريس مى‌شد كه وى به آموختن آنها همت گماشت. پس از دانش آموختگى از اين دانشكده به فراگيرى كفايه و مكاسب پرداخت. كفايه را نزد پسر عموى پدر خود، شهيد سيد محمّد باقر صدر و مكاسب را نزد سيد محمّد تقى حكيم و شيخ صدرا باكويى فرا گرفت. آنگاه از درس خارج مراجع بزرگ نجف، آيت‌اللّه خويى، امام خمينى، شهيد سيد محمّد باقر صدر و آيت‌اللّه سيد محسن حكيم بهره‌مند گرديد و در 37 سالگى به دريافت گواهى اجتهاد از آيت‌اللّه شهيد سيد محمّد باقر صدر نايل آمد. همچنين وى از برخى عالمان بزرگ هم چون شيخ آقا بزرگ تهرانى و شيخ مرتضى آل ياسين صاحب اجازه روايت بود.

ايشان داراى آثار بسيارى است كه ذكر همه آنها در اين مختصر نمى‌گنجد؛ برخى از آنها عبارتند از:

شهادت

آن عالم جليل القدر در واپسين روزهاى زندگى به منظور اعتراض به جنايات رژيم بعثى عراق، كفن‌پوش به قصد اقامه نماز جمعه به سمت مسجد كوفه كه به دستور طاغوت عراق درهاى آن بسته شده بود به راه افتاد. او موفق شد درهاى مسجد را بگشايد و نماز جمعه را با حضور مردم اقامه نمايد. رژيم بعثى كه از اين حركت انقلابى به خشم آمده بود، سرانجام در سى‌ام بهمن 1377 خودرو حامل ايشان را مورد حمله قرار داد و آن بزرگوار و دو فرزندش را به شهادت رسانيد. روحش شاد و منزل و مأوايش در نزد اجداد طاهرينش باد.

براى آشنايى با مباحث اين كتاب و زاويه نگاه مؤلف، مقدمۀ آن گوياست و در اينجا به همين مقدار بسنده مى‌نماييم كه وى در برخى مسائل هم چون: معجزه، رجعت و حكومت اولياى صالح داراى ديدگاه خاصى است؛ كه بر خواننده فهيم پوشيده نخواهد ماند. همچنين در برخى مواضع كتاب از تأثير غيبت در تكامل رهبرى امام عليه السّلام و تجربه تاريخى ايشان سخن رفته است كه جدّا محل تأمل است زيرا حضرت بقية الله عليه السّلام كه به مدد الهى حكومت برپا مى‌كند، لذا افقى و الا و برتر از انسان‌هاى عادى به مسائل مى‌نگرد و ولايت او كه جلوه ولايت الهى است، نسبتى با تجربه تاريخى ندارد.

در پايان درود و سلام مى‌فرستيم بر آن قائم منتظر و عدل همه جا گستر؛ بر بهار زندگى انسان و طراوت روزگاران؛ بر آن كه خدا به امت‌ها آمدنش را نويد داده است تا به دست او همه را پيرو يك دين سازد، و طرح اتفاق در همه جهان در اندازد.

حسن سجادى‌پور پانزدهم شعبان المعظم 1426 29 شهريور 1384

مقدمه مؤلف

اشاره

شايد عجيب به نظر رسد كه پژوهنده‌اى با پرداختن به مسائل فراطبيعى بخواهد تاريخ آينده جهان را در سطورى چند بنگارد. در نظر بسيارى از مردم، اين تاريخ چيزى فراتر از نقل مجموعه‌اى از پيش‌بينى‌هاى بى‌پايه و اساس نيست. و چه چيزى بدتر از اين كه پيش‌بينى‌هاى آن پژوهنده، دروغ از آب در آيد و سستى انديشه‌هايش برملا گردد.

(2) در اين صورت شايد بهتر باشد از چنين كارى صرف نظر نموده، زنجيره حوادث روزگار را به دست سرنوشت بسپارد و گمان مبرد كه مى‌تواند از وقايع آينده پرده بردارد و يا به عالم غيب نظر افكند.

(3) از سويى ديگر اين امكان نيز وجود دارد كه يأس و نااميدى از فراچنگ آمدن وقايع آينده را از فكر و ذهن زدود و در راه شناخت آن، با جديّت قدم برداشت. اين تلاش اگر چه در حقيقت روايت‌گر وقايعى است ناآمده كه تنها «آينده» مى‌تواند آن را آشكار سازد، ولى هرگز مدعى شناخت عالم غيب نيست؛ هم چنان كه پيش‌بينى صرفى كه پايه و اساسى هم ندارد، نيست.

براى توضيح بيشتر اين ديدگاه، آن را از جهات زير بررسى مى‌كنيم:

الف) اهميت موضوع.

ب) روش استدلال.

ج) مشكلات موجود در اين مبحث.

د) راه‌هاى برون رفت از اين مشكلات.

(4)

الف) اهميت موضوع

اهميت اين موضوع (تاريخ آينده جهان)، وامدار اهميت بحث دربارۀ امام مهدى عليه السّلام مى‌باشد؛ زيرا اين تاريخ يكى از شاخه‌هاى مباحث مهدويت است.

اساس شكل‌گيرى انديشۀ مهدويت چنان است كه امام مهدى عليه السّلام يگانه مصلح جهان در روزگاران آينده مى‌باشد. و هموست كه بساط ستم را برمى‌چيند و طومار تاريكى را در هم مى‌پيچد و نور و سرور را به اهل زمين ارزانى مى‌دارد. در نتيجه رواست كه براى شناخت رفتارها و اقدامات اين مصلح بزرگ در «روز موعود» و نيز روش‌ها و سياست‌هايش در تدبير و رهبرى قيام جهانى،

مشتاقانه قدم برداريم.

اينجا دهها پرسش در برابر ما و هر كسى كه با زندگى پيچيده و مدرن عصر جديد مواجه است، خودنمايى مى‌كند.

آيا امام مهدى عليه السّلام همين تشكيلات و نظم جهانى را با همه قلمروهاى متفاوتش خواهد پذيرفت يا آن كه او براى جهان چهرۀ ديگرى را ترسيم خواهد نمود و از نو عالمى ديگر خواهد ساخت؟

هرگاه اين بررسى‌ها بتواند برخى از گره‌هاى بحث را بگشايد و به تعدادى از اين پرسشها پاسخ دهد، ما به خواستۀ خويش رسيده‌ايم.

(2) در اين صورت، سخن از تاريخ پس از ظهور، يعنى: 1 - آگاه شدن از روز اصلاح جهان به دست امام منتظر عليه السّلام و اين نيز يعنى پرداختن به نتايج نهايى كه انديشه مهدويت، عهده‌دار تحقق بخشيدن به آنهاست؛ 2 - شرح و تبيين زندگى انسان آرمانى اسلام در آينده درخشانى كه در انتظار اوست.

(3) ايمان و باور ويژه به نظريه مهدويت - هم چون اعتقاد شيعه به غيبت طولانى مهدى موعود عليه السّلام - پيش شرط مطالعه و پژوهش در اين تاريخ نيست؛ زيرا مى‌توان تصور نمود امام عليه السّلام به وظايف خود پس از ظهور عمل كند، چه پيش از آن غايب بوده باشد و چه نباشد.⁽¹⁾از اين رو ثمرات اين بحث شامل همۀ مسلمانانى مى‌شود كه به انديشه مهدويت به شكل عام ايمان دارند؛ بلكه حتى نسبت به غير مسلمانانى كه منتظر منجى جهانى‌اند، تأثير قابل ملاحظه‌اى دارد.

(4) از زاويه‌اى ديگر، اهميت بحث در آنجا آشكار مى‌شود كه تلاش كنيم هر آنچه در مورد حوادث و رويدادهاى روز ظهور و پس از آن گفته شده يا مى‌شود از افسانه‌ها و خرافات پاكسازى شود.

هم چنين كوشش نماييم تنها به مطالبى كه با دليل به اثبات رسيده اكتفا و سخنان بى‌پايه و اساس را ردّ كنيم.

(5) همچنين ثمره اين بحث در ارتباط محكم بين روز موعود و اهداف بزرگى كه عالم و آدم براى آن آفريد شده است آشكار مى‌گردد؛ همان اهدافى كه كاروان انبيا، اوليا، شهدا و همه مصلحان تاريخ، موظف به حركت در آن مسير بوده‌اند.

(6) پس از اين روشن خواهد شد كه روز ظهور، يك رويداد تصادفى و غير منتظره و يا يك تقدير كور و بدون برنامه قبلى نيست، بلكه نتيجه طبيعى ارادۀ پروردگار در برنامه كلى خويش است كه پيامبران در زمينه‌سازى آن مشاركت كرده و به خاطر آن، اديان الهى را تبليغ نموده و در راهش فداكارى و جانفشانى كرده‌اند.

(7) ثمره ديگر بحث آن است كه شخص پس از آگاهى از آن مى‌تواند در مورد ويژگى‌هاى امامد.

مهدى عليه السّلام و اقداماتش در عصر ظهور به اندازۀ كافى بينديشد و دريابد كه آيا آن كه ادعاى مهدويت دارد، همان مهدى موعود و رهبر قيام جهانى است يا مردى دروغگو و باطل‌انديش.

ممكن است كسى در طول زندگى يا در مطالعات تاريخى‌اش، با ادّعاهاى متعدد مهدويت روبرو شود؛ در اين صورت اگر اين شخص از كسانى باشد كه انديشۀ مهدويت را به طور كلى و اجمالى قبول دارد و نه دقيق و جزء به جزء، در ابتداى امر در مى‌ماند كه آن ادّعا را راست بپندارد و يا دروغ؛ در نتيجه نخواهد دانست كه آيا او همان مهدى منتظر است يا خير.

(2) اگر چه انديشۀ اسلامى مى‌تواند اين مشكل را از طريق برهان كلامى حلّ كند ولى ما با گذر از اين شيوه مى‌توانيم آن را از راه استدلال تاريخى حلّ نماييم. اين امر با تلاش براى تطبيق ويژگى‌هايى كه از نظر تاريخى براى امام عليه السّلام ثابت شده بر كسى كه ادعاى مهدويت دارد، امكان‌پذير است. در نتيجه اگر آن ويژگى‌ها بر او منطبق گرديد، وى مهدى موعود است.

(3) حقا جاى تأسف است كسى مهدى موعود باشد امّا افراد نتوانند او را بشناسند يا كسى به دروغ ادّعاى مهدويت بكند ولى ديگران نتوانند دروغگو بودنش را دريابند، و با پيروى از او به بيراهه كشيده شوند.

(4) در نتيجه بايد هر فردى، محك و معيارى عقيدتى و ملاك و ميزانى تاريخى داشته باشد تا بتواند به وسيله آن حق را از باطل تشخيص دهد. اسلام هر دو معيار عقيدتى و تاريخى را در اختيار ما قرار داده است امّا آنچه كه محلّ بحث ماست، همان معيار و ميزان تاريخى است.

اينها برخى از ثمرات اين بحث است كه به دليل اهميت به سزاى آن، شايسته است به عنوان شاخه‌اى از معارف اسلامى و رشته‌اى از رشته‌هاى علوم انسانى مطرح گردد.

(5)

ب) روش استدلال

روش استدلال در اين مباحث، تابعى است از نتايجى كه مى‌خواهيم به آنها برسيم. ما بايد با شناخت نتايج و نيز موارد نياز به آنها، استدلال‌هايى متناسب با آن را سامان دهيم.

در زير تقسيمات سه‌گانه‌اى را براى آن نتايج مى‌آوريم:

(6) الف) تقسيم از نظر جهت‌گيرى انديشه مهدويت؛ يعنى مشخص كردن مصلح منتظر در نظر فرد.

در اينجا سه رويكرد وجود دارد:

ظهور خواهد كرد و زمين را از قسط و عدل لبريز مى‌نمايد هم چنان كه از ستم و جور آكنده شده باشد.

اين سه رويكرد در جوهر خويش يكى است و اشاره به مفهومى واحد دارد كه در برنامۀ كلى الهى مندرج است؛ اديان گذشته به آن بشارت داده‌اند و اسلام آن را تأييد كرده است. البته اين اختلاف‌ها ناشى از شرايط خاصى است كه نوعى ارتباط با تربيت فكرى بشر دارد.⁽¹⁾

به هر روى شايسته است در استدلال بر وقايع آينده، از اصول مشترك و مسلّم در بين اين سه رويكرد بهره ببريم تا سخن ما براى آنها تا حد امكان، قابل قبول باشد. هر چند تا حد زيادى، شناخت اصول مشتركى كه بيانگر مفهوم كلى مهدويت باشد، مشكل مى‌باشد و اين به دليل عدم توافق بر امور مشتركى است كه بتوان بحث را از آنجا آغاز كرد.

(2) با اين حساب، بررسى همه جزئيات حوادث روز موعود و اقداماتى كه پيشواى منتظر به آن دست خواهد زد، نشدنى است ولى در نهايت آنچه به طور اجمال مى‌توان شناخت و بر آن توافق كرد، «اجراى عدالت در زمين» است.

آرى، اگر فقط به ديدگاه يهود و مسيحيت و اسلام در مورد مصلح منتظر بسنده كنيم، مى‌توان از برخى اصول مشترك و مورد توافق آغاز كرد و به بعضى جزئيات وقايع روز موعود نيز رسيد؛ مانند آن كه در احاديث اسلامى آمده است: در آن روز، مسيح عليه السّلام از آسمان فرود مى‌آيد.

(3) اما از رهگذر رويكرد دوم و سوم مى‌توان به جزئيات حوادث روز موعود، استدلال نمود و به اصول مشترك بسيارى دست يافت. در اين استدلال‌ها، منبع مورد توافق آيات قرآن كريم است كه وعدۀ روزى را داده كه اسلام عدالت محور، پياده خواهد شد و نيز رواياتى كه مورد پذيرش اماميه و غير اماميه است.

(4) گفتنى است اخبار اماميه، بسيار بيشتر از روايات غير اماميه، به نقل حوادث پس از ظهور پرداخته است. به ويژه آنجا كه از امام مهدى عليه السّلام و ياران و اقدامات آن حضرت ياد مى‌كند. گرچه در اخبار غير اماميه هم در مورد مسيح عليه السّلام، دجال و نشانه‌هاى قيامت فراوان سخن رفته است.

(5) ب) تقسيم از لحاظ محدودۀ حوادثى كه به دنبال دستيابى به آن و اثبات تاريخى‌اش هستيم. اگر در پى كليات و نيز جزئيات تاريخ پس از ظهور و ذكر وقايع آن و سخنان افراد شاخص آن دوره باشيم، بايد گفت اين خواسته‌اى است غير ممكن كه فراراهش بن بست قرار دارد؛ زيرا در زنجيرۀ اخبار تاريخ پس از ظهور، حلقه‌هاى فراوانى مفقود مى‌باشد.

اينك اما پرداختن به آن جزئيات، نه اهميتى دارد و نه مصلحتى و تنها آينده است كه ظرف تحقق آن مى‌باشد و خداوند بر ايجاد آن تواناست.

بدين ترتيب تحقق هر يك از نتايج بحث از تاريخ پس از ظهور، منوط به تبيين اين قبيل جزئياتل.

نيست بلكه تنها شناخت انديشه‌هاى كلى و وقايع مهم در آن دوره كه در روايات آمده، به صورتى كه بتوان آن را از لحاظ تاريخى اثبات نمود، كفايت مى‌كند.

از اين رو نمى‌توان از پژوهشگر تاريخ پس از ظهور، انتظار داشت كه بيش از اين وارد جزئيات شود؛ زيرا به مقتضاى نوع كار و منابعى كه در دسترس اوست، تنها مى‌تواند به انديشه‌هاى كلّى و وقايع مهم بپردازد.

ج) تقسيم از جهت آنچه ما از لحاظ اثبات تاريخى به دنبال آن هستيم. گاهى ما در پى حصول اطمينان از وجود حادثۀ مشخصى هستيم و گاهى نيز به روايات معمولى براى اثبات آن حادثه معين بسنده مى‌نماييم.

از اين روى براى ما دو موضع وجود دارد:

(2) موضع اول: هنگامى است كه بخواهيم از وجود حادثۀ معينى كه زمان وقوع آن پس از ظهور است، اطمينان حاصل كنيم. در اين صورت مى‌توان به منابع زير تكيه نمود:

شرايط روايت و راويان در هر مذهبى، ويژه همان مذهب است و همين امر موجب اختلاف در نقل روايات مى‌شود؛ در نتيجه هرگاه آنها بر نقل مضمون خبرى واحد توافق نمايند، تا حدّ بسيار زيادى از خطا و اشتباه دور خواهيم ماند.

مانند اخبارى كه مى‌گويد امام مهدى عليه السّلام اسلام را همان طور كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آورده، پياده خواهد نمود.

در نتيجه، اين روايت و امثال آن مطابق نظر اسلام مى‌باشد كه آموزه‌هايش تا پايان زندگى بشر ماندگار است.

(3) حال اگر اين قواعد در محل خودش اثبات شود، بر اساس آن مى‌توان به نتايجى رسيد. مانند قاعده‌اى كه صدور حكم قضايى را تنها پس از استماع سخن شهود و ارائه ادله جايز مى‌داند كه بر اين اساس، رواياتى كه مى‌گويد: «امام مهدى عليه السّلام بدون استماع سخن شهود و ارائه ادلّه، قضاوت مى‌كند»، ردّ مى‌شود. هم چنان كه توضيح آن خواهد آمد.

در نتيجه هرگاه منابع فوق به همراه نتايجش گرد هم آيند، طرح كلى ما دربارۀ تاريخ پس از ظهور

كامل مى‌گردد و بدين وسيله خواهيم توانست هر آنچه را كه در عصر ظهور، مهم و قابل توجه است اثبات نماييم.

نهايتا بخشى از جزئيات حوادث روز موعود باقى مى‌ماند كه در موضع دوم اثبات مى‌شود؛ زيرا منابع پيش گفته در موضع اول، از اثبات اين جزئيات ناتوانند.

موضع دوم: هنگامى است كه بخواهيم براى اثبات يك مسأله تاريخى به طور معمول به خبر واحد بسنده كنيم. اين همان راهى است كه براى فهم شمارى از جزئيات حوادث به آن نيازمنديم؛⁽¹⁾گرچه ارزش اين اثبات، بيشتر از ارزش خبر واحد نخواهد بود.

بر اين مبنا خواهيم توانست، برخى منابع را بپذيريم و برخى ديگر را ردّ نماييم.

منابعى كه آنها را مى‌پذيريم عبارتند از:

⁽²⁾و اما منابعى كه آنها را نمى‌پذيريم:

در اين گونه موارد اگر يكى از آن دو، بر ديگرى رجحان داشته باشد (مثلا مستفيض باشد يا با اصول كلى اسلام يا شواهد ديگر موافق باشد) آن را مى‌پذيريم و ديگرى را رها مى‌كنيم و اگر در هيچ يك از آن دو رجحانى نباشد، هر دو خبر از ارزش اثبات‌گرى تاريخى ساقط مى‌شوند.(2)

(3) با رد اين منابع سه‌گانه، اخبار روز موعود از هرگونه دست برد، توهم و يا افسانه‌پردازى پالايشد.

مى‌گردد. بدين ترتيب، منابع مورد اتكاى ما در كمال وضوح و روشنى خواهد بود و مى‌توان از آنها براى عرضه تفكر مهدوى در جهان استفاده نمود.

ج) مشكلات موجود در اين بحث

اين مشكلات از جمله اقتضائات مبحث تاريخ پس از ظهور است. در اينجا از مشكلاتى كه به طور كلى به تاريخ غيبت بر مى‌گردد⁽¹⁾و نيز مشكلاتى كه به طور خاص به روايات وارده درباره امام مهدى عليه السّلام مربوط مى‌شود،⁽²⁾سخنى نخواهيم گفت؛ زيرا در جاى خود به آنها پرداخته‌ايم. بلكه فقط به طرح مشكلاتى كه مختص به تاريخ پس از ظهور است، بسنده مى‌كنيم. اين مشكلات گاه در عنوان با آن مشكلات ديگر يكى است ولى از لحاظ ساختار و ارزش متفاوت مى‌باشد.

اين مشكلات را مى‌توان چنين فهرست نمود:

(2) مشكل اول: رمزى بودن روايات نقل شده درباره حوادث آينده در بسيارى از موارد، به ويژه در رواياتى كه به شخص امام عليه السّلام مربوط مى‌شود؛ مانند اين روايت: «هنگامى كه پرچم او به اهتزاز در آيد، شرق و غرب عالم با نور آن روشن مى‌شود» يا اين روايت كه: «[امام مهدى عليه السّلام] دست بر سر مردم مى‌نهد و عقل‌هاى آنها را كامل مى‌نمايد» و يا اين حديث كه «پرچمش از پنبه و كتان نيست بلكه برگى از برگهاى [درختان] بهشتى است» و رواياتى از اين قبيل.

مراد اين روايات، حقايق نابى است كه الفاظ آن در معانى متعارف خود، به كار نرفته است.⁽³⁾

(3) مشكل دوم: كلّى گويى عمدى در روايات و سكوت دربارۀ برخى سخنان و كارهايى كه پس از ظهور اتفاق خواهد افتاد، به طورى كه معلوم است معصوم عليه السّلام عمدا برخى حقايق دربارۀ محتواى سخنان امام مهدى عليه السّلام را در ابتداى ظهور در مسجد الحرام نياورده است و يا خاموشى روايات دربارۀ مضمون سخنان آن حضرت به هنگام ورود به عراق در مسجد كوفه و هم چنين سكوت آنها در مورد بسيارى از مواعظ امام عليه السّلام و نيز روش‌هاى آزمايش يارانش؛ بلكه تنها فرموده‌اند: «من به آنچه او (امام مهدى عليه السّلام) به مردم مى‌گويد، داناترم.» اما اين كه امام مهدى عليه السّلام به مردم چه مى‌گويند، راهى به دانستنش نيست.

مانند اين روايت، رواياتى است كه دربارۀ ياران حضرت وارد شده است. معصوم عليه السّلام مى‌فرمايد:

«... و من نام آنها و پدرانشان را مى‌دانم...» ولى از هيچ كدام از آنها نامى نمى‌برد.

مشكل سوم: وجود كاستى‌هايى در روايات و عدم رعايت زنجيره حوادث.

(4) اين اشكال اگر چه ويژه تاريخ پس از ظهور نيست ولى در اين تاريخ، نمود و حضور بيشترى دارد و رعايت زنجيره زمانى شمارى از حوادث، تقريبا ناممكن است. نيز بسيارى از اقدامات مهمى

كه پس از ظهور انجام خواهد گرفت، به طور كلى مسكوت مانده است. گفتنى است هر چه از آغاز ظهور دور مى‌شويم، وقايع نقل شده در اخبار، كمتر مى‌شود و گسست در زنجيره روايات افزون‌تر مى‌گردد؛ علاوه بر آن كه بيان رمزى و كلّى‌گويى نيز زياد مى‌شود.

بدين ترتيب حوادثى كه كمى قبل و بعد از ظهور رخ مى‌دهد، در حجم فراوانى از روايات به ما رسيده است؛ اما در دورۀ زمانى پس از آن، غير از حوادث پراكنده و سخنان متفرقى كه ترتيبى هم ندارند، حديثى نقل نشده است.

هر چه از زمان ظهور دورتر مى‌شويم و مثلا به واقعۀ رحلت امام موعود عليه السّلام و يا به جانشين پس از ايشان مى‌رسيم، روايات بسيار بسيار كمتر مى‌شوند.

(2) پيامبر اكرم و امامان معصوم عليهم السّلام به چند سبب اين مشكلات سه‌گانه را به طور عمد در سخنان خود دربارۀ امام مهدى عليه السّلام باقى گذارده‌اند كه مهم‌ترين آنها عبارت است از وجود فاصلۀ فكرى و فرهنگى بسيار عميق، بين عصر صدور روايات و دوره‌اى كه اين روايات دربارۀ آن سخن گفته‌اند.

(3) رشد و تعميق انديشه اسلامى در خلال قرنهاى طولانى كه بين اين دو دوره قرار دارد و هم چنين رشد و تكامل بيشتر آن به دست امام مهدى عليه السّلام، موجب گرديده كه درك مسائل زمان ظهور براى مردمى كه در عصر پيامبر و ائمه عليهم السّلام مى‌زيسته‌اند، ناممكن شود.

و از اين‌رو طبق قاعده‌اى كه مى‌گويد: «با مردم به اندازۀ عقلشان سخن‌گو» مصلحت آن بوده كه معصومين عليهم السّلام از اين مسائل با صراحت سخن نگويند.

(4) مشكل چهارم آنجا ظهور مى‌كند كه ما بر اساس مذهب خود، روايات را در مسير خاصّى كه مى‌خواهيم پيش ببريم.

سخن دربارۀ اين مشكل - به حسب اينكه روايات نقل شده، گاه از منابع اهل سنّت است و گاه از منابع اماميه - به دو بخش تقسيم مى‌شود:

(5) بخش اول: روايات موجود در منابع اهل سنّت؛ مانند: صحاح ششگانه و غير آن. اين روايات نيز كه دربردارندۀ پيش‌بينى حوادث آينده است خود به چهار دسته، تقسيم مى‌شود:

(6) 1. رواياتى كه قلمرو وسيعى دارند و جهت‌گيرى‌هاى مهم فكرى را نشان مى‌دهند؛ هم چون فتنه و جنگ‌هايى كه در طول اين تاريخ واقع مى‌شود و موضعى كه هر فرد مسلمانى بايد در برابر آن داشته باشد؛ دجّال و كارهايش و نيز عيسى بن مريم عليه السّلام و فرود آمدن او از آسمان و جنگ‌هايش با دجّال و يأجوج و مأجوج پس از گشودن سدّى كه در پشت آن زندانى شده بودند و هم چنين مضامينى از اين دست كه حجم فراوانى از روايات حوادث آينده را در بر مى‌گيرد. البته بخشى از اين روايات به تاريخ غيبت كبرى بر مى‌گردد و ارتباطى با روز موعود ندارد ولى درباره مواردى كه به تاريخ پس از ظهور بر مى‌گردد مانند: فرود آمدن مسيح و... بحث خواهيم كرد.

(7) 2. رواياتى كه امام مهدى عليه السّلام را فرزند فاطمه زهرا عليها السّلام معرفى مى‌كند و با بيان نام و ويژگى‌هاى

ظاهرى او، وى را پركنندۀ عدل و داد در زمين مى‌داند. مجموع اين روايات، بيش از حدّ تواتر است و وجود ايشان را به طور قطع ثابت مى‌كند. ولى در بحث تاريخ پس از ظهور، اين روايات تنها اندكى سودمند مى‌باشد.

اين دسته از روايات در منابع اهل سنت، مقرون با نام «مهدى» و مسأله ظهور ايشان نيست ولى عقلا و برهانا امكان تحقق مضمون اين روايات، جز در دوران پس از ظهور وجود ندارد.

(2) 4. رواياتى كه با ياد كرد از نام و عنوان «مهدى» به بيان مصالح و نيز برخى ثمرات بزرگى كه بر ظهور امام عليه السّلام مترتّب خواهد شد، پرداخته‌اند.

بر خلاف صحاح ششگانه، در منابعى هم چون: المسند احمد بن حنبل و المستدرك حاكم و الاربعين حافظ اصفهانى و... اين گونه روايات آمده است. بهترين مثال روايتى است كه در اين منابع با مضمون زير از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نقل شده است:

اين امّت (امت اسلامى) در روزگار او (امام مهدى عليه السّلام) از نعمت‌هايى برخوردار مى‌شود كه هرگز سابقه نداشته است و ساكنان زمين و آسمان از مهدى خشنود خواهند شد.

شمار اين گونه روايات، بسيار است امّا در آنها كلّى گويى و تا حدودى ابهام وجود دارد. اين روايات هر قدر زياد باشد، تنها بخش كوچكى از اقسام چهارگانه روايات اهل سنّت را تشكيل مى‌دهد.

(3) بخش دوم: روايات موجود در منابع اماميه، كه به نوعى با تاريخ پس از ظهور ارتباط دارند.

رويكرد فكرى حاكم بر اين روايات، قومى و مذهبى است. بدين ترتيب كه امام مهدى عليه السّلام طبق آن نگاه مذهبى، به گفت‌وگو با مخالفان مى‌پردازد و به خاطر آن مى‌جنگد و هم چنين بر آن اساس، امتحانات پيچيده‌اى را از ديگران به عمل مى‌آورد؛ گويى در دنيا به غير از مسلمانان، انسان ديگرى وجود ندارد. آرى، اين سخنى منطقى است كه بگوييم امام مهدى عليه السّلام مسلمانان را برگرد محور «حق» ى كه به آن اعتقاد دارد، جمع خواهد كرد و مردم را بر آن اساس، امتحان خواهد نمود؛ ولى نبايد اين نكته را از نظر دور داشت كه به هر حال تلاش آن حضرت تنها معطوف به مسلمانان نخواهد بود؛ زيرا هم چنان كه پس از اين استدلال خواهيم كرد، دعوت او جهانى است و از سوى ديگر مى‌دانيم كه جمعيت غير مسلمانان در ابتداى ظهور چندين برابر مسلمانان است و به همان دليل نيز زمين تا آن روز آكنده از ظلم و جور خواهد ماند. در اين صورت نتيجه مى‌گيريم سعى و تلاش امام عليه السّلام و ياران

خاصش در مورد ساير نقاط جهان، چندين برابر عنايت ايشان به مسلمانان يا دست‌كم به اندازه آن مى‌باشد.

اما اين كه سعى و اهتمام ايشان براى مسلمانان، چندين برابر سعى و تلاش ايشان براى غير مسلمانان مى‌باشد (هم چنان كه منابع اماميه بر آن دلالت دارد) امرى نامفهوم است.

(2) شايد بتوان در روايات براى امثال اين رويكرد فكرى، توجيهات كافى آورد امّا به هر حال اين روايات دربارۀ موضع امام عليه السّلام نسبت به غير مسلمانان، مختصر و سربسته است. مهم‌ترين توجيهى كه ممكن است در اين باره به عمل آورد، اين است كه: اين روايات در واقع بازتابى از شرايط سياسى - اجتماعى زمان صدور آنهاست. البته اين به معناى جعلى بودن آن روايات نيست (زيرا هر روايتى بر طبق روشى كه در جاهاى ديگر بازگفته‌ايم، منطق خاصّ خودش را دارد.) بلكه مراد آنست كه به دليل شرايط ظالمانه عصر اموى و عباسى كه اصحاب ائمه عليهم السّلام با آن دست به گريبان بودند، در ميان شيعيان چنين انعكاس يافته بود كه امويان و عباسيان، نماينده ساير مذاهب اسلامى‌اند. از اين رو به مسائل مذهبى، بيش از حدّ واقعى پرداخته مى‌شد و بدين جهت هواداران ائمه عليهم السّلام بيش از جهات ديگر، نياز داشتند كه به مدد ائمه معصومين عليهم السّلام، روحيه خويش را بالا ببرند. براى اين هدف، راه‌كارهايى را در نظر گرفتند؛ از جمله: اعلام مواضع امام مهدى عليه السّلام در مورد مسائل مذهبى و سرپوش نهادن بر ساير مواضع و كارهاى ايشان كه ارتباط زيادى با آن مسائل نداشته، هر چند ممكن است در حكومت جهانى آن حضرت از اهميت بالايى نيز برخوردار باشد.

(3) آن روايات، عمق و گستره‌اى جهانى داشت و مردم زمان صدور آنها، قادر به فهم كامل آن نبودند و طبق اصل «با مردم به اندازۀ عقلشان سخن‌گو» امامان معصوم عليهم السّلام نمى‌توانستند درباره حكومت جهانى امام مهدى عليه السّلام بيش از اين سخن گويند.

به هر روى، اين مشكل راه حلى ندارد و دربارۀ روابط امام با غير مسلمانان، جز مطالبى بسيار اندك در روايات چيزى نيامده است.

(4) مشكل پنجم: نقص شخص پژوهشگر؛ چون او فقط نماينده يك مرحله از مراحل متعدد رشد و بالندگى انديشه اسلامى است.

براى روشن شدن اين مطلب، نكاتى را در پى مى‌آوريم:

نكته اول: مفهوم انديشه اسلامى، در دو سطح مستقل قابل طرح است:

(5) سطح اول: انديشه اسلامى به عنوان مجموعه‌اى از حقايق و قوانين، آن چنان كه خداوند متعال و پيامبر او و ائمه عليهم السّلام آن را معرفى كرده‌اند. اين همان انديشۀ برتر اسلامى و طرح و برنامۀ كامل و عادلانه براى زندگى انسان است.

(6) سطح دوم: انديشه اسلامى كه عالمان و متفكران مسلمان در طول اعصار مختلف مطرح ساخته‌اند. اين انديشه كه ريشه در كتاب و سنّت دارد، تا حدّ فراوان برگردان و حكايتى از سطح اول و

بر آمده از آن است.

مقصود اساسى آن است كه بتوان امّت اسلامى را نسل در نسل از طريق تمرين و دقت‌ورزى در سطح دوم - كه نمادى از سطح اول است - در راستاى فهم و اطاعت‌پذيرى از سطح اول، تربيت كرد.

انديشه اسلامى در سطح دوم خود همواره در راه رشد و تعميق هر چه بيشتر قرار دارد و از اين رو درست است كه گفته شود: هر يك نسل يا چند نسل از امت اسلامى، نماد يك مرحله از مراحل سير انديشه اسلامى است كه همواره در حال رشد و بالندگى مى‌باشد. و بايد پذيرفت انديشه اسلامى - هم چنان كه بر پژوهشگران اين حوزه، پوشيده نيست - هنوز به كمال خود نرسيده و حتى پاره‌اى از مسائل وجود دارد كه هرگز به آنها پرداخته نشده است.

نكتۀ دوم: هر انديشمندى به طور طبيعى، فرزند زمانه‌اى است كه در آن مى‌زيد و هر چند نبوغ و استعداد فراوانى هم داشته باشد، نمى‌تواند زمان را درنوردد و مدعى شود كه به سطح اوّل انديشه اسلامى رسيده يا ادعا كند كه او از درجه بيدارى و فرهنگى‌اى كه نسل‌هاى آينده اسلامى برخوردار خواهند شد، بهره‌مند است؛ همان فرهنگى كه بر اساس كشف اشتباهات گذشته و ترميم كاستى‌هاى موجود در آن، سرپا مى‌ايستد.

در اين صورت هر پژوهنده‌اى به عنوان نماد يك مرحله از مراحل رشد انديشه اسلامى، به طور طبيعى و ذاتى داراى اين نقص است كه نمى‌تواند از سطح خويش فراتر رود. در حالى كه امام مهدى عليه السّلام - با وجود فرهنگها و افكار و قوانينى كه در هنگام ظهورش، همه جا را فرا گرفته - نماد و نمايندۀ سطح اول انديشه اسلامى است و به طور كامل سطح دوم را به سطح اول ارتقا داده و پيوند مى‌زند؛ هم چنان كه اخبار اماميه بر اين مطلب، تصريح كرده‌اند و ديگر مذاهب اسلامى هم معترفند كه آن حضرت، اسلام را همان طور كه پيامبر صلى اللّه عليه و آله عرضه داشته، پياده خواهد نمود.

مشكل از آنجايى سر بر مى‌آورد كه پژوهنده‌اى بخواهد به آنچه فراتر از عصر و زمانه خويش است، بينديشد و به شناخت حقيقت فردى كامل و جامعه‌اى عادلانه دست يابد.

(2) نكته سوم: پس از شناخت كاستى‌ها و مشكلاتى كه در اخبار تاريخ پس از ظهور وجود دارد، بايد آنها را به كمك اصول شناخته شده اسلامى، در چند زمينه زير حل و رفع نماييم:

... و ساير زمينه‌ها.

پس از بيان اين نكات سه‌گانه، روشن مى‌شود كه هر پژوهشگرى به ميزان بهره‌مندى‌اش از

فرهنگ اسلامى و به اندازه رشد انديشه اسلامى در عصر او، خواهد توانست كاستى‌هاى موجود در روايات را پر سازد؛ ولى امكان ندارد كه وى به عين شرايط و وضعيت موجود در زمان پس از ظهور - با همۀ ژرفا و گستره‌اش - برسد؛ به ويژه آن كه در شمارى از روايات آمده است كه امام مهدى عليه السّلام امرى جديد، كتابى جديد و حكومت جديدى را خواهد آورد.

شايد از روشن‌ترين مثالها براى اين موضوع، مطلبى باشد كه محى الدين ابن عربى دربارۀ تاريخ پس از ظهور بيان نموده است. او گمان برده كه امام مهدى عليه السّلام به اصلاح جهان همت مى‌گمارد در حالى كه نه دستيارانى دارد و نه قانونى [جديد] را خواهد آورد.⁽¹⁾

در واقع او به اندازۀ سطح تفكر اسلامى‌اش سخن گفته است و ما اينك كه انديشه اسلامى ژرفاى بيشترى يافته است، آن سخن را در نهايت ناآشنايى و غرابت مى‌يابيم.

مشكل پنجم تنها در بحث از تاريخ پس از ظهور، چهره مى‌نمايد وگرنه در تاريخ غيبت صغرى و كبرى، اين مشكل وجود ندارد؛ زيرا آن دو دوره سپرى شده و يا مى‌شوند و ابعاد و جوانب آنها معلوم است و هر انديشمند اسلامى مى‌تواند مباحث آنها را سامان دهد؛ ولى تاريخ پس از ظهور چنين نيست؛ زيرا عالمان و پژوهشگران از درك ژرفاى حقيقى آن ناتوانند.

⁽²⁾مشكل ششم: هنگام نقد و بررسى رواياتى كه حوادث پس از ظهور را شرح مى‌دهد، گاه به ذهن خطور مى‌كند كه آن حوادث بر پايه معجزه استوار مى‌گردد؛ در حالى كه تصديق آن آسان نيست. از اينرو فهم همه‌جانبۀ اين احاديث مشكل مى‌شود. گفتنى است اين مشكل را نمى‌توان در فهرست مشكلات واقعى تاريخ پس از ظهور جاى داد؛ زيرا مشكلات پيشين، حقيقتا موجب نقص و كاستى بحث بوده و پژوهشگر را ناچار مى‌سازند كه واقعيت را بپذيرد اما اين مشكل چنين نيست و در واقع نقطۀ ضعف، در نزد انديشمندانى است كه معجزه را معتبر نمى‌دانند؛ زيرا در شمار مهمى از آن روايات، به طور كلى به هيچ معجزه‌اى اشاره نشده است و تنها اقدامات امام مهدى عليه السّلام و دستاوردها و تعداد ياران او و... گزارش شده كه اساسا در آنها از معجزه خبرى نيست.

(3) امّا شايسته است در ميان آن روايات، آنهايى را كه بر معجزه دلالت دارند يك به يك مورد بررسى دقيق قرار داد؛ در نتيجه هر كدام مطابق قانون معجزه‌ات بود،(2) پذيرفته و هر كدام كه از حدود قانون معجزات بيرون بود، رد شود و از صلاحيت اثبات تاريخى ساقط گردد.

بنابراين، مشكل ششم از اهميت قابل توجهى برخوردار نيست و تنها پنج مشكل نخست داراى اهميت مى‌باشد كه بايد تا حد امكان براى رفع آنها و جلوگيرى از تأثيرات منفى‌شان، به بررسى و ارائه راه حل پرداخت.7.

د) راه‌هاى برون رفت از اين مشكلات

هم چنان كه پيش از اين نيز اشاره كرديم، پاسخ قاطع به اين مشكلات به صورت كلى و جزئى توسط پژوهشگرى كه معاصر با دوران ظهور يا پس از آن دوران نيست، امكان‌پذير نيست.

به همين دليل بهتر است به ناتوانى اين بحث از احاطه به ژرفاى حقيقى روز موعود و جزئيات حوادث آن اعتراف كنيم؛ در نتيجه نهايت تلاش ما اين خواهد بود كه انديشه‌هاى كلّى و اقدامات اساسى در آن زمان را از طريق رواياتى كه به ما رسيده و اصولى كه مى‌شناسيم، ترسيم نماييم.

بهترين شكل برون رفت از اين مشكلات، اتخاذ دو روش مترتّب بر يكديگر است:

(2) روش اول: رفع و حل مشكلات از طريق اصول كلى برگرفته از قرآن و سنّت. براى اين كار، تمامى رواياتى را كه در منابع اين تاريخ (تاريخ پس از ظهور) وجود دارد بر فهم متعارف از اسلام عرضه مى‌كنيم. مراد از فهم متعارف از اسلام، همان فهم بر آمده از قرآن و سنّت است كه يا دليلى از آيات و روايات دارد و يا استدلالى عقلى و برهانى.

به مدد اصول زير، مى‌توانيم به نتيجه‌هايى قطعى براى حل اين مشكلات دست يابيم:

(3) 1. تلاش براى درك عبارات رمزى موجود در روايات به طورى كه با فهم درست از اسلام هماهنگ باشد. اين در جايى است كه فهم ظواهر اين روايات، اساسا امكان نداشته باشد وگرنه برداشتهاى رمز گونه هم چنان كه در آموزه‌هاى اسلامى ثابت شده است، معمولا مبنايى براى باورهاى نادرست و انحرافى از اسلام مى‌باشد.

هنگامى كه بين كنار گذاشتن اين روايات و يا تأويل آنها مردد باشيم، تأويل صحيح آنها بهتر است؛ و چرا چنين نباشد در حالى كه مى‌دانيم استفاده از تعبيرات رمزى و تأويلى در كلام پيامبر و ائمه عليهم السّلام مرسوم و متعارف بوده است، به ويژه كه سخنان آن گراميان از ميزان درك شنوندگان بالاتر بوده است. هم چنان كه در مورد روايات حوادث پس از ظهور، وضع اين چنين است.

(4) 2. سعى در پر كردن فضاهاى خالى و كاستى‌هاى موجود در اين تاريخ، با عنايت به اين كه مى‌دانيم امام مهدى عليه السّلام به طور طبيعى پس از ظهور بر اساس اصول كلى اسلامى عمل خواهد نمود؛ هر چند روايات - در نتيجه شرايط خاص - به آن تصريح نكرده باشند.

امّا كاستى‌هاى فراوانى باقى مى‌ماند كه مى‌توانيم همه يا بخشى از آنها را از طريق روش دومى كه به زودى مى‌آوريم اصلاح نماييم و بدون به‌كارگيرى اين روش، ترميم آن نقايص ممكن نخواهد بود. همان طور كه پس از اين خواهد آمد با استفاده از اين دو روش، خواهيم توانست بخش مهمى از آن نقص‌ها را جبران نماييم.

(5) 3. رد هر خبرى كه مخالف نصوص و اصول كلى اسلامى باشد (البته تا وقتى كه مستفيض يا متواتر نباشند.)

روش دوم: هنگام فقدان اصول كلى، تنها راه رسيدن به نتيجه، ارائه طرحهاى احتمالى است؛ به اين صورت كه دو يا سه احتمال قوى‌تر در مورد مشكلى كه وجود دارد ارايه گردد. در اين حالت ما باور قطعى به هيچ كدام از آن احتمالات نداريم گرچه در اغلب موارد مى‌توانيم با گردآورى قراين، يكى از آنها را ترجيح داده و برگزينيم.

در صورتى كه با كمك اصول كلى نتوانيم به نتيجه برسيم، با اين روش خواهيم توانست به برخى نتايج دست پيدا كرده، باقى مشكلات را حل نماييم.

آرى، تنها دو مطلب باقى مى‌ماند كه تأمل بيشترى را مى‌طلبد:

اگر بخواهيم به شيوه‌اى جامع و كامل به مبحث تاريخ پس از ظهور بپردازيم، روا نيست كه صرفا بر اين مطلب تأكيد ورزيم و ديگر جنبه‌هاى آن را رها سازيم.

(2) نكته مهم: پس از قبول اين دسته خبرها كه بر اساس برداشت اماميه از مهدويت، شايستگى اثبات تاريخى را دارند مى‌توانيم با دو روش، بر اين رويكرد مذهبى سرپوش بنهيم:

(3) روش اول: هرگاه تلاش كنيم تا كاستى‌هاى موجود در روايات را ترميم نماييم و بر ارتباط امام مهدى عليه السّلام با مردم و دولت‌هاى غير مسلمان جهت آماده‌سازى آنها براى پيوستن به دولت جهانى استدلال بياوريم، آنگاه خواهيم توانست رويكردهاى كلى و آثار بسيار ارزشمندى را كه بر اين موضوع بار مى‌شود، درك نماييم و نهايتا دلالتى واقعى از اين گونه اخبار به دست مى‌دهيم. بى‌ترديد امت اسلامى، رهبرى كاروان بشريت را در مسير عدالت كامل به دست خواهد گرفت. با تلاش اين امت، امام مهدى عليه السّلام جهان را فتح خواهد نمود و دعوت مقدسش را در سراسر آن منتشر خواهد ساخت. به اين منظور، امت اسلامى بايد همه ظرفيت‌هاى خود را متناسب با اين مسئوليت عظيم افزايش دهد؛ در غير اين صورت تلاش‌هايش در سطح جهان بى‌ثمر خواهد ماند و در نهايت برنامه كلى الهى مخدوش خواهد شد. از اين روست كه در برنامه كلى الهى، بر تربيت اين امت - چه در عصر غيبت و چه در عصر ظهور - بسيار تأكيد شده است.

ثمرۀ اين تربيت در عصر غيبت، بر آمدن گروهى از مؤمنان است كه در ركاب آن حضرت جهان

را فتح خواهد نمود. اين در حالى است كه عموم بشريت گرفتار كژى و سركشى و ستم و بيداد مى‌باشد حتى امت اسلامى نيز از اين انحرافات بر كنار نيست و با اين وصف امكان ندارد چنين امتى كه اكثريت افرادش به كژى ره مى‌پويند بر كرسى رهبرى جهان تكيه زنند. البته بايد براى ارتقاى مرتبۀ اخلاص آن‌ها اقدام شود تا آن كه امت اسلامى به سرعت در جايگاه رهبرى جهان قرار گيرد.

اين امر نيازمند اقدامات گستردۀ نظامى و فكرى - فرهنگى است اما لازم است بدانيم امام موعود عليه السّلام با مسلمانانى وارد چالش خواهند شد كه منحرف باشند هر چند از لحاظ فكرى - و نه عملى - با امام عليه السّلام هم مذهب باشند.

روش دوم: بيان نكردن هر آنچه كه موجب تحريك عواطف مذهبى و شعله‌ور شدن آتش كينه بين پيروان مذاهب اسلامى مى‌گردد. هر چند كه با اين سكوت كاستى‌هايى در اين تاريخ پديد آيد.

البته تعداد اين روايات فرقه‌گرايانه زياد نيست و آنها نيز اسناد درستى ندارند؛ پس نبايد بى‌توجهى به آنها موجب تأسف گردد.

(2) پس از آگاهى از محورهاى پنج‌گانه، به روشنى مى‌توانيم سستى اشكالى را كه در ابتداى اين مقدمه آورده شد، مبنى بر اين كه «طرح اين بحث، بيهوده و تير افكندن در تاريكى است» دريابيم.

ثمرات بحث تاريخ پس از ظهور را نمى‌توان ناديده گرفت؛ زيرا هر يك از آن‌ها (كه در ذيل محور اوّل از اين مقدّمه آورديم،) به تنهايى كافى است كه ما را براى ورود به اين مبحث قانع سازد.

(3) اما اين كه «تيرى در تاريكى» باشد، چنين نيست؛ زيرا ما اين تاريخ را از منابع و اصول كلى اسلامى دريافت مى‌كنيم و هرگز ادعاى غيب گويى نداريم. آرى، اخبارى كه از پيامبر و امامان معصوم عليهم السّلام نقل شده و ما بر آنها تكيه مى‌كنيم، حاوى اخبار غيبى و حوادث آينده نيز مى‌باشد كه خداوند به آنها تعليم فرموده است. هم چنان كه در تاريخ گذشته نيز بر چنين رواياتى اعتماد كرده و درستى آنها را اثبات كرده‌ايم. حتى برخى از آنها از چنان درستى و صحتى برخوردار است كه مى‌توان بر آن اساس عقايد اسلامى را ثابت كرد، چه رسد به موضوع مهدويت.⁽¹⁾در نتيجه اگر بعضى از آن خبرها را بتوان تصديق كرد، بعيد نخواهد بود كه بتوانيم همۀ آنها را نيز پذيرفته و تصديق نماييم.

اما در مورد اين اشكال كه «معلوم نيست اين پيشگوييها تحقق پيدا كند يا نه» بايد گفت اين بستگى به استحكام و قوت ادله‌اى دارد كه ارائه مى‌كنيم كه برخى به طور قطع نتيجه مى‌دهد و برخى ديگر به ظن قوى. گرچه هر دو آنها شايستگى اثبات تاريخى را دارد.د.

عناوين بخش‌ها و فصل‌هاى كتاب

اين كتاب به سه بخش كلى تقسيم مى‌شود:

(2) بخش اول: نشانه‌ها و مقدمات ظهور

گفتار اول: مبانى كلى ظهور (مسائل اصلى كه روز موعود بر مبناى آنها پديد مى‌آيد.)

فصل اول: ارتباط روز ظهور با برنامه كلى الهى براى بشريت

فصل دوم: تأثيرات غيبت كبرى در دوران پس از ظهور، نسبت به خود امام مهدى عليه السّلام و نيز اصحاب ايشان و هم چنين تمام بشريت.

فصل سوم: تعيين زمان ظهور از نظر شرايط و نشانه‌ها، و نتيجه تحقق آن‌ها در پس از ظهور و اشاره به اين كه بيان اين شرايط و نشانه‌ها، به معناى تعيين زمان ظهور كه در روايات از آن نهى شده، نيست.

فصل چهارم: نگاه امام مهدى عليه السّلام به هستى، زندگى و قانون‌گذارى.

فصل پنجم: برنامه خداوند براى دوران پس از ظهور.

گفتار دوم: حوادث نزديك به زمان ظهور، از قبيل: شورش سفيانى، فتنه دجّال، كشته شدن نفس زكيّه، صيحه و نداى آسمانى و...

در مورد سه حادثه نخست، در كتاب تاريخ الغيبة الكبرى به اندازه كافى بحث كرده‌ايم ولى در اين كتاب، تحليلى جديد از آنها بدست خواهيم داد.

(3) بخش دوم: حوادث مربوط به ظهور و برپايى دولت جهانى تا وفات امام مهدى عليه السّلام

گفتار اول: حوادث ظهور از آغاز تا حركت امام عليه السّلام به عراق فصل اول: معناى ظهور و چگونگى آن.

فصل دوم: امكان و زمان ظهور.

فصل سوم: اوّلين سخنرانى امام عليه السّلام به همراه شرح نبردهاى آن حضرت.

فصل چهارم: تعداد ياران امام عليه السّلام و ويژگى آنها و چگونگى گرد آمدنشان.

فصل پنجم: دستاوردهاى قيام امام عليه السّلام تا هنگام رسيدن به عراق.

گفتار دوم: فتح جهان

فصل اول: منطقه‌اى كه امام عليه السّلام قيام جهانى‌اش را از آنجا آغاز مى‌نمايد.

فصل دوم: گسترۀ حكومت مهدى موعود عليه السّلام.

فصل سوم: او چگونه مى‌تواند با يارانى اندك در برابر ابرقدرت‌هايى كه داراى نيرو و امكانات فراوانند، بايستد؟

فصل چهارم: چگونگى و مدت زمان فتح كامل جهان؛ از ابتداى ظهور تا زمان تشكيل دولت

جهانى.

فصل پنجم: مواضع اشخاص و گروه‌ها در برابر او.

فصل ششم: مدّت حكومت ايشان.

گفتار سوم: دولت جهانى امام مهدى عليه السّلام

فصل اول: كتاب و قضاوت جديد

فصل دوم: موضع امام عليه السّلام در مسائل سياسى و اجتماعى

فصل سوم: ضمانت‌هاى اجرايى سريع، براى پياده كردن عدالت كامل در جهان.

فصل چهارم: فرماندهى ياران حضرت و ميزان شايستگى و ظرفيت آنها.

فصل پنجم: تزكيه و تربيت امّت و ياران امام عليه السّلام توسط ايشان.

فصل ششم: روش امام عليه السّلام در تربيت امّت.

فصل هفتم: بيان دستاوردهاى امام عليه السّلام در زمينه‌هاى اجتماعى و اقتصادى.

فصل هشتم: موضع امام عليه السّلام در برابر اهل كتاب و مشاركت مسيح عليه السّلام با آن حضرت در رهبرى جهانى.

گفتار چهارم: پايان زندگى امام عليه السّلام.

بخش سوم: جهان پس از امام مهدى عليه السّلام

گفتار اول: ويژگى‌هاى كلى دولت و جامعه در آن روزگار.

گفتار دوم: پايان زندگى بشر و بررسى صحت و سقم اين روايت كه: «قيامت جز در زمان مردمان تبهكار برپا نمى‌شود.»

در بخش سوم، بحث را نسبتا خلاصه كرده‌ايم؛ زيرا در كتاب بعدى خود (اليوم الموعود بين الفكر المادّى و الدينى) به طور مفصل به آن پرداخته‌ايم.

نام كتاب حاضر را تاريخ پس از ظهور نهاده‌ايم؛ زيرا قصد داريم تاريخ بشريت را از زاويۀ زمانى ظهور امام و پس از آن بنگريم و اگر هم به نشانه‌هاى ظهور و خود واقعه ظهور مى‌پردازيم، از آن روست كه اينها مقدمات تاريخ پس از ظهور مى‌باشند.

بخش نخست نشانه‌ها و مقدمات ظهور

اشاره

گفتار اول مبانى كلى ظهور

اشاره

فصل اول ظهور امام مهدى عليه السّلام و برنامۀ كلى الهى

برنامه كلى الهى كه به دنبال خود شرايط ظهور را فراهم خواهد آورد، اينك در انتظار آخرين و بزرگ‌ترين نتيجه و ثمرۀ خويش يعنى «روز موعود» مى‌باشد.

حاصل اين انديشه آن است كه از رهگذر سخن پروردگار متعال كه فرمود:

وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ ⁽¹⁾و جن و انس را نيافريدم جز براى آن كه مرا بپرستند.

مى‌توان دريافت كه غرض ارجمند الهى از آفرينش بشر و اعطاى دو نيروى تفكّر و اختيار به او، به كمال رسانيدن وى مى‌باشد. اين كمال چيزى نيست جز پرستش خالصانه پروردگار بزرگ و اين هدف‌گذارى الهى، هرگز تغيير نخواهد كرد.⁽²⁾

بندگى خالصانه و پرستش حقيقى خداوند، منوط به شرايطى است كه در زير مى‌آيد:

(2) توضيحى درباره شرط نخست: برنامه خداوند آن است كه چنين قانونى را بنيان گذارده، بشر را به مدد آن و در امتداد كاروان انبيا عليهم السّلام در درازناى تاريخ پرورش دهد تا سرانجام اجراى اين برنامه در چارچوب مكتب اسلام با موفقيت صورت پذيرد. و روشن است كه آن «طرح و برنامۀ كامل و

عدالت محور» چيزى جز اسلام نيست.⁽¹⁾

توضيحى دربارۀ شرط دوم: خداوند متعال اين شرط را در امام مهدى عليه السّلام به عنوان رهبرى اسوه و نمونه قرار داده است تا حضرتش آن قانون كامل را در روز موعود پياده سازد. خداوند او را پس از گذشت نسل‌هاى فراوانى از انسان‌ها، هم چنان زنده نگه داشته است و بى‌شك زنده بودنش در طول اين دوران، براى به عهده گرفتن رهبرى قيام جهانى در روز موعود، امرى لازم و ضرورى است.⁽²⁾

(2) توضيحى دربارۀ شرط سوم: تحقق اين شرط در برنامۀ الهى، تنها پس از ظهور دين اسلام امكان‌پذير شده است. به عبارت ديگر، اسلام است كه مى‌تواند چنان مؤمنان مخلصى را براى يارى رهبر جهانى در روز موعود پرورش دهد؛ زيرا تربيت افراد بر اساس درك و عمل به اديان گذشته، نمى‌تواند در تحقق بخشيدن به «عدالت» در روز موعود، به كار آيد و ثمربخش باشد.

بشر در زمان پيامبران گذشته، توان فهم و هضم مفاهيم والاى «برنامه كامل و عدالت محور» را نداشته و فقط امّت اسلامى است كه مى‌تواند بر اساس آن قانون و برنامه، هم از لحاظ درك مفاهيم آن و هم از نظر پيروى عملى از آن، تحت تربيت قرار گيرد؛⁽³⁾تا در اين سير و سلوك علمى و عملى، توفيق هم يارى و مشاركت در تحقق روز موعود و تحكيم پايه‌هاى حكومت عدل جهانى، براى گروهى از مخلصان پاك سرشت اين امت فراهم آيد.

از اين رو امت اسلامى بايد مسير طولانى تربيت را در شرايط ويژه‌اى هم چون امتحان و پالايش روح و روان بپيمايد، و اين خود در دو ساحت تربيت عقلى و ايمانى سامان مى‌پذيرد:

(3) تربيت عقلانى: امت اسلامى (و نيز به طور غير مستقيم همه بشريت) از رهگذر آموزه‌هاى عالمان و متفكران اسلامى و نازك‌انديشى‌هاى آنان دربارۀ معارف والاى اسلام، تحت تربيت قرار مى‌گيرند تا به سطحى از عقلانيت برسند كه توان درك انديشه‌ها و قوانين جديدى را كه در روز موعود اعلان خواهد شد، پيدا نمايند.

(4) تربيت ايمانى: اين جنبه از تربيت آنگاه حاصل مى‌شود كه امت اسلامى، شرايط دشوار ظلم و بيداد و انحرافات را از سر بگذراند و برگزيدگان صالح اين امت، آن چنان اخلاص و ايمان و اراده‌اى داشته باشند كه عكس‌العملشان در برابر اين كژيها و زشتيها، تنها و تنها در راستاى اجراى آن «قانون كامل» و يا به عبارتى ديگر، پيروى تام و تمام از اسلام باشد.

به همين ترتيب نسل در نسل، اين ترتيب استمرار مى‌يابد و در طى اين فرآيند، شمار اين مخلصان فزونى پيدا مى‌كند - هم چنان كه بر شمار هواخواهان جور و ستم نيز افزوده مى‌گردد - تا روزى فرا رسد كه تعداد اين مؤمنان مخلص براى قيام جهانى در روز موعود به شمارى كافى برسد؛ در آن هنگام تحقق وعدۀ الهى حتمى خواهد شد، زيرا سه شرط پيش گفته، محقق شده است.د.

در اينجا مى‌توان ميزان ارتباط «روز موعود» را با «برنامۀ كلى الهى» به روشنى دريافت؛ زيرا حقيقتا در آن روز است كه عبوديت و پرستش واقعى پروردگار - به عنوان هدف اصلى آفرينش - تحقق پيدا مى‌كند.

در اين صورت، روز ظهور نه رويدادى غير منتظره و تصادفى است و نه پديده‌اى موقت و زوال‌پذير، بلكه نتيجه طبيعى و مورد نظر خداوند از آفرينش بشر مى‌باشد.

آرى در اين راه، پيامبران، اوليا و شهيدان تلاش‌ها و مجاهدت‌هاى فراوان نموده‌اند و اگر چه تكاپوى خالصانه آنها در عصر خويش به نتيجه مطلوب نرسيده ولى تلاش آنها براى روز موعود ذخيره گرديده است.

تحمل رنج‌ها و سختى‌ها و نيز فداكارى و جانفشانى انسان‌هاى مؤمن در طول تاريخ، براى رسيدن به چنان روزى بوده است، زيرا رهبر آن روز بزرگ، فريادرس فرياد خواهان، آرزوى آرزومندان، برطرف‌كننده درد و رنج مظلومان و پديدآورندۀ عدالت بزرگ است.

فصل دوم تأثيرات غيبت كبرى در دوران پس از ظهور

در اين فصل دربارۀ نتايج و تأثيرات غيبت كبرى در دوران پس از ظهور، نسبت به خود امام مهدى عليه السّلام و نيز نسبت به اصحاب ايشان و همچنين امت اسلامى و بلكه تمامى بشريت، سخن خواهيم گفت.

غيبت كبرى در مفهوم عظيم و پردامنه‌اش، مى‌تواند سه معنا داشته باشد:

هر كدام از اين سه مفهوم، تأثيرى حقيقى و مهم در روز موعود بر جاى خواهد گذاشت.

(2) اما مفهوم اول: اين مفهوم را اماميه و غير اماميه قبول دارند؛ زيرا مسأله به تأخير افتادن روز موعود، از امور روشن و مسلم در نزد همه مسلمان از صدر اسلام مى‌باشد. در چارچوب اين مفهوم، تفاوتى نمى‌كند كه در خلال اين زمان طولانى، آن حضرت به دنيا آمده باشد يا خير و يا اين كه غايب باشد يا حاضر.

اين «به تأخير افتادن» از جهات مختلف، ثمراتى مهم و آثارى ژرف را در ارتباط با روز موعود و دولت جهانى، از خود به جاى مى‌گذارد:

الف) عبور امت اسلامى از گردنه آزمايش‌ها و ابتلائات و ظهور جوهره ايمان در انسان‌هاى صالح و ره سپردن آنان در راه تعميق اخلاص و بيدارى.

ب) اين شرايط سخت و طولانى، باعث بر آمدن شمارى كافى از انسان‌هاى مخلص و كاملى خواهد شد كه افتخار فرماندهى نبرد عدالت‌خواهانه جهانى در روز موعود، نصيبشان مى‌شود.

ج) اين زمان طولانى، چونان يك مربى، عهده‌دار كامل كردن تربيت نسل‌هاى امت اسلامى در دو ساحت عقلى (درك برنامه عدالت محور و كامل الهى) و ايمانى و عملى (تمرين و ممارست براى اطاعت از آن برنامه و جانفشانى در راه آن) مى‌باشد.

بايد يادآور شد كه اين تربيت، تنها مخصوص مؤمنان كامل و مخلص نيست بلكه امرى است فراگير كه ديگران را نيز با وجود اختلاف مرتبه علمى و عملى، در بر مى‌گيرد. چنين تربيتى موجب مى‌گردد امت اسلامى در سطحى قرار گيرد كه آمادگى لازم براى درك قوانين و نيز انديشه‌هايى را كه در دولت جهانى اعلان خواهد شد، داشته باشد. هم چنان كه گفتيم اين جهات سه‌گانه، بستگى به وجود امام غايب عليه السّلام ندارد بلكه مى‌توان به نتيجه دهى آنها باور داشت و در عين حال به وجود آن حضرت - مثلا - ايمان نداشت؛ همان طور كه غير اماميه چنين‌اند.

آنگاه كه خداوند با علم بى‌كران خويش دريابد كه اين امور طبق آن برنامۀ كامل، به نتيجه دهى رسيده است، امام مهدى عليه السّلام را در زمان خويش پديد خواهد آورد تا امت اسلامى و بشريت را با رهبرى خود به ساحل صلح و عدالت برساند.

ناگفته نماند هر چند به طور اجمال بر آنيم كه بين اين جهات سه‌گانه و وجود امام غايب ارتباطى نيست اما نبايد در اين باره تن به مبالغه دهيم. براى روشن شدن اين سخن، توجه خوانندگان را به دو نكته جلب مى‌نماييم:

(2) نكتۀ اول: همه مذاهب اسلامى با وجود اختلافاتى كه دارند، در اين باور مشترك‌اند كه «حقانيت»، منحصر به يكى از آنهاست و مذاهب ديگر، همگى كم و بيش از اسلام واقعى دورند. در اينجا هر مذهبى، مدعى بر حق بودن خويش است.

(3) نكته دوم: تزكيه و پالايش دل‌هاى مؤمنان كه براى ورود به روز موعود امرى ضرورى است، جز بر مبناى «حق» صورت نمى‌پذيرد و آزمايش‌ها و امتحانات جز از رهگذر اطاعت پروردگار و اخلاص‌گزارى نسبت به او، معنا نمى‌يابد. بر اين اساس مى‌توان گفت آموزش و تربيت انسان‌ها بر اساس مذهب يا مذاهبى كه از اسلام حقيقى دورند، جز بر اساس باطل نيست هر چند كه اسم اسلام روى آن باشد.

از اين روى امر تزكيه و پالايش جانهاى مؤمنان، منحصر به مذهبى است كه حق مدار، مطابق با اسلام و مورد رضايت خداوند باشد و انسان‌هاى كاملى را پرورش دهد كه در روز موعود، تحت ولايت حضرت صاحب الامر عليه السّلام بپا خيزند.

بنابراين، نتايجى كه از مفهوم اول به دست مى‌آيد جز بر همان مذهب حق، مترتب نمى‌شود.

(4) اما مفهوم دوم: (طول عمر امام مهدى عليه السّلام و هم عصرى آن حضرت با تاريخ طولانى امت اسلامى به طور خاص و تمامى بشريت به شكل عام.)

هر نتيجه‌اى كه از اين مفهوم به دست آيد، تنها مربوط به ديدگاه اماميه در خصوص حضرت

بقية اللّه عليه السّلام است. در نتيجه هرگاه بدانيم اين مفهوم چه نقش مهمى در تكميل و تثبيت عدالت در عصر ظهور خواهد داشت، آنگاه به برترى ديدگاه اماميه بر ديگران در اين موضوع پى خواهيم برد.

خداوند متعال بهترين طرح و برنامه براى تحقق عدالت در دولت جهانى را طرح و برنامۀ غيبت قرار داده است؛ از همين‌جاست كه به درستى ديدگاه اماميه پى مى‌بريم.⁽¹⁾

اينك با تحليل بيشترى از اين موضوع آشنا خواهيم شد:

در ديدگاه اماميه، حضرت مهدى عليه السّلام ويژگى‌هاى زير را داراست:

اول: عصمت؛ ايشان دوازدهمين امام معصوم مى‌باشد.

دوم: آن حضرت چه غايب باشد و چه حاضر، يگانه رهبر حقيقى جهان، به طور عام و رهبر امت اسلامى به طور خاص مى‌باشد.

سوم: هم عصرى با نسل‌هاى زيادى از امت اسلامى به طور خاص و بشريت، به طور عام.

چهارم: قرار داشتن در افقى بالا از بصيرت و آگاهى، به طورى كه از تمامى حوادث و علل و نتايج و ويژگى‌هاى آنها، هر روزه و هر ساله آگاه مى‌گردد.

پنجم: ارتباط با مردم در دوران غيبت؛ او با مردم در ارتباط است و آنها نيز با او، و جز در مواردى بسيار نادر او را نمى‌شناسند و نمى‌دانند كه او مهدى موعود عليه السّلام است.⁽²⁾

(2) بديهى است اين ويژگى‌ها در تصور غير اماميه درباره امام مهدى عليه السّلام نمى‌گنجد. در باور آنان، وى شخصى است كه در آينده به دنيا خواهد آمد و خداوند شرايط انقلاب جهانى را برايش سهل و آسان خواهد نمود.

ولى آيا اين كار سترگ از سوى شخصى غير معصوم، هر چند كه نماينده برجسته فرهنگ عصر خويش و نماد بيدارى اسلامى باشد، شدنى است؟ حقا بايد اعتراف كرد چنين انسان غير معصومى هرگز شايستگى رهبرى جهان را نخواهد داشت.

ويژگى‌هاى حضرت مهدى عليه السّلام در نگاه اماميّه، ويژگى‌هايى موقت و غير اصيل نيست بلكه ويژگى‌هايى است ثابت و حقيقى كه به او امكان مى‌دهد جامعه‌اى عدالت محور را كه خداوند وعده فرموده است، پايه‌ريزى نمايد.

(3) توضيح ويژگى اول: اين ويژگى يعنى عصمت امام مهدى عليه السّلام، ثمرات و نتايجى را به دنبال دارد، از جمله اينكه:

چگونه مى‌توان در دوران متأخر به اين عصمت دست يافت مگر با وحى جديدى از سوى خداوند متعال؛ و البته اين چيزى است كه ساير مسلمانان - به طور اجماع - آن را براى امام مهدى عليه السّلام منتفى مى‌دانند.

پوشيده نماند كه آگاهى و احاطه بر مبانى اصلى اين تفكر، موجب افزايش قدرت و توانايى در رهبرى جهانى است؛ اگر نگوييم كه بدون اين آگاهى و احاطه، رهبرى بر جهان ناممكن است.

هرگاه امرى براى رهبرى جهانى لازم باشد و يا آن كه وجودش بهتر باشد، به طور قطع خداوند آن را پديد خواهد آورد؛ زيرا اين كار همسو با هدف خلقت آدمى است و حركت بر خلاف آن، ظلم به بشريت و به معنى تخلف از آن هدف عالى است؛ و اين هر دو بر خداوند متعال محال است.

(2) 2. احساس پدرى و عطوفت نسبت به همۀ انسان‌ها. زمانى كه او با كفّار و منحرفان مى‌جنگد و شورشيان را مى‌كشد، هرگز در دلش نسبت به آنها كينه‌اى نمى‌ورزد و فقط در جهت مصلحت آنها و گسترش عدالت و خير در سرزمين‌هايشان و رساندن سخن حق به آنها، مى‌جنگد.

پيوند زدن بين اين دو جهت به ظاهر متضاد، يعنى احساس ژرف عاطفى و جنگ و كشتار، با توجه به تجربه تاريخى جنگ‌هاى مسلمانان، جز از شخص معصوم ساخته و پرداخته نيست. از اين رو در فتوحاتى كه در گذشته و در غياب معصومين عليهم السلام انجام مى‌گرفت، نه تنها از آن حس عاطفى نسبت به قوم مغلوب خبرى نبود، بلكه آن جنگ‌ها صرفا شكلى غنيمت‌طلبانه به خود گرفت.

(3) هنگامى كه اين احساس و الا براى رهبرى غير معصوم در فتوحات با دامنۀ محدود، وجود نداشته باشد، چگونه مى‌توان در آن نبرد جهانى كه كشته‌ها خواهد گرفت و غنايم فراوانى را به دنبال خواهد داشت و دامنۀ تسلط را به تمام جهان خواهد كشاند، از رهبر غير معصوم انتظار داشت نسبت به قوم مغلوب، احساس پدرى داشته باشد؟ آرى، بدون حضور شخص معصوم اين نبرد، نبردى كاملا سودجويانه و نامقدّس و در جهت گردآورى غنايم مادّى خواهد بود.⁽¹⁾

(4) 3. رهبرى قيام جهانى از مفهوم صحيح اسلامى‌اش منحرف نخواهد شد؛ زيرا اسلام حقيقى هرگونه سوء استفاده از حكومت را براى ارضاى طمع‌هاى شخصى محكوم مى‌نمايد.

در جايى كه اين اخلاق زشت و خوى‌هاى ناپسند - تقريبا - بر همۀ حاكمان چيره مى‌باشد، چه‌سان خواهد بود هنگامى كه حكومت، جهانى شود و سلطه و نفوذ از نظر گستره و فراگيرى به اوج خود برسد؟

(5) تا زمانى كه يك رهبر، از ارتكاب گناهان و پيروى از هواى نفس، عملا مصون و معصوم نباشد - هر چند كه پيش از آن صالح و پاك هم بوده باشد - اين مقام، محكى براى سنجش ميزان كژ رفتارى و آزمندى‌هايش خواهد شد؛ زيرا پس از كسب قدرت، فشار انگيزه‌هاى شخصى و دلبستگى‌هاىد.

فردى بر شخص حاكم بيشتر خواهد شد.

به اعتقاد اماميه، اين دقت‌ورزى براى شخص معصوم به سادگى امكان‌پذير است. وى علاوه بر دورى از گناه، از اشتباه و فراموشى نيز مبرّاست و طبق روايات هرگاه بخواهد چيزى را بداند خداوند آن را به او مى‌فهماند.⁽¹⁾

(2) در اين صورت هر چه مشكلات جهانى پيچيده‌تر شود، امامى كه اين ويژگى‌ها را داراست مى‌تواند براى رفع آنها، نزديك‌ترين راه حل‌ها را آماده سازد. و چه بسا سرّ اساسى در اعطاى موهبت «عصمت» به ائمه عليهم السّلام همين امر باشد وگرنه در غير اين صورت، امرى شخصى است كه براى معصوم فقط ثمرات فردى به دنبال دارد.

(3) اشكال: ادلۀ اثبات كنندۀ عصمت، حد اكثر، وجوب مصونيت از گناهان و به ويژه دروغ را در امر تبليغ و ارشاد ثابت مى‌كند، تا آن كه سخن معصوم در ديگران مؤثر و قانع‌كننده باشد. بر خلاف حالتى كه او را با سابقه دروغ گويى در گذشته زندگى‌اش بشناسند كه در اين صورت هرگز آن تأثيرگذارى لازم را نخواهد داشت. اما عصمت او را از اشتباه و فراموشى نمى‌توان با اين ادلّه ثابت كرد؛ زيرا اين امكان وجود دارد كه شخص معصوم پس از آن كه پى به اشتباه خود برد، آن را جبران نمايد؛ يا در صورت فراموش كردن كارى، پس از يادآورى آن را انجام دهد.

(4) پاسخ: در پرتو نتايج گذشته بايد گفت عصمت از اشتباه و فراموشى، از جمله شروط اصلى در اجراى برنامه عدالت جهانى است؛ به ويژه در نخستين مأموريت امام كه تغيير جهان پر از تباهى به جهانى لبريز از صلح و عدالت است و او بايد آن چنان قابليت‌هايى داشته باشد كه هيچ چيز مانع از اجراى آن برنامه نگردد؛ زيرا اساسا بر خداوند محال است به فردى كه از اجراى آن برنامه ناتوان است، كارى را بسپارد بلكه بايد ادّعاى داشتن رسالت الهى در ساحت نظر، با امكان پياده نمودن آن در ساحت عمل هماهنگ باشد.

شايد بهترين توضيح براى اين مطلب، روايتى باشد كه از ذو القرنين نقل شده است. هنگامى كه خداوند رهبرى جهان را به او سپرد [در حالى كه تا پيش از آن تنها بر بخش محدودى از جهان حكم مى‌راند] به او وحى كرد:

يا ذا القرنين أنت حجّتى على جميع الخلائق ما بين الخافقين من مطلع الشّمس إلى مغربها.

و هذا تأويل رؤياك. فقال ذو القرنين: يا إلهى إنّك ندبتنى لأمر عظيم، لا يقدر قدره غيرك.

فأخبرنى عن هذه الأمّة، بأيّة قوّة أكابرهم، و بأىّ عدد أغلبهم، و بأىّ حيلة أكيدهم، و بأىّ صبر أقاسيهم، و بأىّ بصر أنقدهم، و بأىّ حجة أخاصمهم، و بأىّ قلب أعقل عنهم، و بأىّ‌ا.

حكمة أدبّر أمرهم، و بأىّ علم أتقن أمرهم، و بأىّ حلم أصابرهم، و بأىّ قسط أعدل بينهم، و بأىّ معرفة أفضّل بينهم، و بأىّ عقل أحصيهم. و بأىّ جند أقاتلهم، فإنّه ليس عندي ممّا ذكرت يا ربّ شىء! فقوّنى عليهم، فإنّك الرّبّ الرّحيم الّذى لا تكلّف نفسا إلاّ وسعها، و لا تحمّلها إلاّ طاقتها.⁽¹⁾

اى ذو القرنين! تو حجّت من بر مردمانى هستى كه در شرق و غرب عالم زندگى مى‌كنند و اين تأويل رؤياى توست. ذو القرنين عرض كرد: بار الها! مرا به كارى بس سترگ فراخواندى كه بزرگى‌اش را تنها تو مى‌دانى. مرا خبر ده از اين امت كه با كدام نيرو با آنها به مبارزه برخيزم، با كدام ياران بر آنان پيروز شوم، با كدام حيله با آنها برخورد كنم، با كدامين صبر تحملشان نمايم، با كدامين زبان با آنان سخن گويم، چگونه مى‌توانم زبان‌هايشان را بفهمم، با كدامين گوش سخنانشان را بشنوم، با كدامين چشم به آنان در نگرم و خوب را از بد تشخيص دهم، با كدامين دليل با آنان به مجادله برخيزم، با كدامين حكمت امورات ايشان را تدبير نمايم، با كدامين دانش كارشان را استوار سازم، با كدامين حلم با آنها شكيبايى ورزم، با كدامين عدالت در بين آنها دادگرى كنم، با كدامين شناخت يكى را بر ديگرى ترجيح دهم و با كدامين لشكر با آنها بجنگم؟

بار الها! هيچ يك از اينها را كه بازگفتم، در نزد خود ندارم. پس تو مرا بر آنها نيرو و قوت بخش؛ زيرا تو پروردگار مهربانى هستى كه بيش از ظرفيت كسى بر او تكليف نمى‌كنى و بيش از طاقتش بر او بار نمى‌نهى.

⁽²⁾اين روايت به خوبى از بار گران حكومت جهانى بر دوش كسى كه عهده‌دار آن خواهد شد، خبر مى‌دهد. اگر چه امروز مدنيّت مدرن برخى از اين مشكلات را تا حدودى حل نموده؛ امّا خود، پيچيدگى‌ها و مشكلات جديدى را پديد آورده است و اگر وعده الهى براى راهنمايى ذو القرنين نبود (در صورت صحت روايت) رهبرى بر تمام جهان بلكه بر بعضى از آن نيز براى او - كه معصوم هم نبود - نه تنها مشكل، بلكه محال بود.

(3) آرى، ممكن است اين محال بودن در صورتى كه رهبرى شورايى را بپذيريم، بر طرف شود اما بعدا توضيح خواهيم داد كه امام مهدى عليه السّلام رهبرى شورايى را نمى‌پذيرد مگر آن كه طبق آموزه‌ها و سياست‌گذارى‌هاى خود ايشان، بشريت براى دوره‌اى طولانى تحت تربيت قرار گيرد و سربلند بيرون آيد.(2) به هر حال مقصود از طرح اين مباحث، بيان اهميت عصمت بود و اين كه براى هيچ غير معصومى بر دوش گرفتن بار مأموريت رهبرى جهان ميسّر نيست.د.

توضيح ويژگى دوم (در نظر اماميه، او حتى در زمان غيبت نيز، يگانه رهبر الهى جهان و ملت‌هاى مسلمان است):

اين ويژگى براى باورمندان به رهبرى ايشان ثمراتى دارد؛ همچنين تأثير بسزايى در عمق‌بخشى و وسعت دادن به امر پالايش جانهاى مؤمنان توسط خداوند بزرگ دارد.

در نتيجه كسى كه به رهبرى امام زمان عليه السّلام در زمان غيبت باور دارد، ايمانش با توفيق الهى صيقل مى‌يابد و با تعميق اخلاص در وى، به كمال مى‌رسد. اثرات ايمان فرد به رهبرى مهدوى، به روشنى تمام در رفتارش منعكس مى‌گردد و سرانجام منجر به عمل و جانفشانى و فداكارى خواهد شد. در حالى كه به طور طبيعى كسى كه ذهنش از اين مفهوم خالى است، كمتر به عمل و فداكارى مبادرت مى‌ورزد.

(2) اين بدان دليل است كه در ذهن مؤمنان، مفهوم رهبرى حضرت مهدى عليه السّلام با شمارى از حقايق گره خورده است:

حقيقت اول: فرد مؤمن سربازى است كه براى حركت در راه خدا و اطاعت از دستورات رهبرش (امام مهدى عليه السّلام) كه همان عمل به «احكام اسلامى» است، هدايت شده است. امام عليه السّلام نماد و نماينده حقيقى اسلام است. بنابراين دستورات اسلام، دستورات اوست و خواست پيامبر صلّى اللّه عليه و آله براى امتش، خواست او.

حقيقت دوم: او در برابر امام عليه السّلام هر چند به طور غير مستقيم، مسئول و مورد محاسبه است؛ او مى‌داند كه پيشوايش زنده و از كارهاى او آگاه مى‌باشد. پس سزاوار است با اعمال شايسته دل او را شاد نمايد و با دورى از گناهان در برابرش شرمنده نگردد.

حقيقت سوم: درك غربت و مظلوميت اين رهبر در زمان غيبت و نيز مظلوميت اسفناك بشريت كه غيبت امامشان و عبور از دوران‌هاى ظلم و انحراف، موجب بسيارى از ذلت‌ها و سركوب آنها شده است.

حقيقت چهارم: درك اين موضوع كه بايد منتظر آن رهبر بود و ظهور وى و برپايى دولت حق را در هر لحظه احتمال داد. بالطبع اين حالت اقتضا مى‌كند كه شخص در راه دين، به اخلاص و ايمان و فداكارى‌اش عمق بخشد تا به گاه ظهور از نزديكان حضرت عليه السلام باشد و شايستگى كمك به او را در اصلاح جهان پيدا نمايد.

(3)... و ديگر حقايقى كه هر كدام از آنها مى‌تواند انگيزه‌اى قوى براى فرد مؤمن در راه تلاش و فداكارى بيشتر در خط اسلام صحيح باشد و اين خود به طور طبيعى، موجب موفقيت بيشتر و سريع تر در امر «پالايش درونى مؤمنان توسط پروردگار» است. و هيچ يك از اين ثمرات، بدون ايمان به رهبرى امام مهدى عليه السّلام و غيبت ايشان حاصل نمى‌شود.

(4) توضيح ويژگى سوم: هم عصرى امام عليه السّلام با نسل‌هاى متمادى از بشريت فوايدى دارد كه به دو

مورد آن اشاره مى‌كنيم:

فايدۀ اول (كه به خود امام عليه السّلام بر مى‌گردد): اين معاصرت باعث مى‌شود كه امام به طور مستقيم از اصول تحولات تاريخى و زنجيرۀ حوادث آن - كه تأثير بسيار ژرفى در رهبرى ايشان پس از ظهور خواهد داشت - آگاه شود.⁽¹⁾

(2 و 3) . الكلينى، محمّد بن يعقوب، همان (نسخه خطى)؛ باب إنّ الأرض لا تخلو من الحجّة.

فايدۀ دوم (كه به بشريت برمى‌گردد): علاوه بر آن كه به حضرت ولى عصر عليه السّلام به عنوان يك رهبر نياز است؛ بر اساس اخبار اماميه نياز به ايشان به‌سان يك نياز ضرورى تكوينى است، از جمله اين اخبار، روايتى است كه در الكافى نقل شده است.

ابو حمزه گويد:

قلت لأبى عبد اللّه - الصّادق - عليه السّلام: تبقى الأرض بغير إمام؟ قال: لو بقيت الأرض بغير إمام لساخت.(2)

به حضرت صادق عليه السّلام عرض كردم: آيا زمين بدون امام باقى مى‌ماند؟ فرمود: [خير، زيرا] اگر چنين شود زمين اهلش را در كام خود فرو خواهد برد.

نيز از ابو هراسة نقل شده است كه حضرت باقر عليه السّلام فرمود:

لو أنّ الإمام رفع من الأرض ساعة، لماجت بأهلها كما يموج البحر بأهله.(3)

اگر امام معصوم عليه السّلام ساعتى از زمين حذف و محو شود، زمين اهلش را مى‌بلعد، همان طور كه دريا اهلش را در امواج خود فرو مى‌برد.

(2) با چشم‌پوشى از امكان حمل اين روايات بر امورى رمزى و تأويلى، مى‌توان گفت اين روايات در ظاهر دلالت بر اين دارند كه بقاى امام به منظور بقاى زمين و ساكنان آن، ضرورى است و اين به دليل آن است كه بايد زمينى باشد تا امكان عملى شدن وعدۀ خداوند و نتيجه دهى برنامه كلى الهى بر روى آن وجود داشته باشد و اين نيز هنگامى تحقق مى‌يابد كه وجود امام با همه سال‌ها و نسل‌هاى بشرى، هم عصر باشد.

به ويژه پس از اعتقاد به اين كه امامان عليهم السّلام دوازده نفرند و نه بيشتر (حتى به روايت عامه)⁽²⁾و از آن رو كه يازده نفرشان رحلت فرموده‌اند؛ در اين صورت معلوم مى‌شود كه خداوند امام دوازدهم را براى تحقق اين نتيجه باقى گذارده است. و شايد مراد امام مهدى عليه السّلام همين موضوع باشد، آنجا كه مى‌فرمايد:

و إنّى لأمان لأهل الأرض، كما أنّ النّجوم أمان لأهل السّماء.⁽³⁾

بى‌ترديد من مايه امان اهل زمينم؛ چنان كه ستاره‌ها مايه امان اهل آسمان‌اند.4.

توضيح ويژگى چهارم (حضور امام در افقى بالا و و الا، آن چنان كه هر روزه و هر ساله از حوادث و رويدادها و اسباب و نتايج آن‌ها آگاه مى‌گردد):

اين ويژگى، داراى فوايد متعددى است (علاوه بر آن كه فايده اول از ويژگى سوم را نيز داراست).

مهم‌ترين فايده آن عبارت است از محافظت از جامعۀ اسلامى و دفع خطر دشمنان.

در نتيجه با توجه به آگاهى امام عليه السّلام از حوادث و علل و عوامل آنها و مشكلات پيچيده‌اى كه با آن مواجه مى‌شود و نيز تكليف الهى او براى زدودن و دفع ضررها و خطرات از جامعه اسلامى كه حضرتش هم به آن وعده داده است⁽¹⁾(البته در موارد خاصى كه در جاى ديگرى گفته‌ايم⁽²⁾، بى‌ترديد به وظيفۀ الهى‌اش به بهترين وجه عمل خواهد نمود. ما در جاى ديگرى درباره روش امام براى كمك به مردم در زمان غيبت سخن گفته‌ايم.⁽³⁾

علاوه بر همۀ اينها، ايشان مردم و اجتماعات را بر طبق ملاك و ميزان دقيق و ژرفى كه به آن آگاه است، ارزيابى مى‌نمايد.

اين امر ثمراتى را به دنبال دارد كه از جمله آنها مى‌توان موارد زير را بر شمرد:

(2) توضيح ويژگى پنجم (ارتباط امام عليه السّلام با مردم و گفت‌وگو با آنان):

اين كار حد اقل دو فايده دارد؛ يكى براى خود حضرت و ديگرى براى جامعه اسلامى:

الف) اختلاط با مردم و رفع تنهايى؛ تنهايى‌اى كه در بعضى روايات به آن اشاره شده و به دليل دورى از مردم و زندگى در صحراها و بيابانها، براى ايشان وجود دارد.⁽⁴⁾

گذشته از رفع تنهايى، اين امر موجب مى‌شود كه نيازهاى شخصى ايشان همانند هر انسان ديگرى - البته به طريقى ساده‌تر - برطرف گردد.

ب) امام عليه السّلام هنگام ارتباط با مردم، به وظايف اسلامى‌اش دربارۀ آنها عمل مى‌كند؛ وظايفى هم چون: امر به معروف و نهى از منكر، نزديك كردن آنها به اطاعت خداوند و دور كردنشان از گناه، تشويق ايشان به كارهاى عام المنفعه و پاشيدن بذر اصلاح در ميان آنان. البته در اين باره، در كتاب4.

تاريخ الغيبة الكبرى سخن گفته‌ايم.

با پيمودن اين مسير، شرط سوم از شرايط سه‌گانۀ ظهور تحقق مى‌يابد زيرا وقتى ايمان و اخلاص مردم افزون گردد، احتمال به حد نصاب رسيدن ياوران امام عليه السّلام براى قيام عدالت‌گستر جهانى بيشتر خواهد شد.

اما مفهوم سوم از مفاهيم سه‌گانه غيبت كبرى عبارت است از: پنهان بودن جسم مبارك و محل زندگى ايشان از نگاه مردم.

مهم‌ترين فايدۀ اين مفهوم، حفظ جان امام عليه السّلام از شرّ دشمنان براى انجام مأموريت الهى در روز موعود مى‌باشد.

در برخى روايات به اين مطلب اشاره شده است:

⁽¹⁾شيخ طوسى از زراره نقل كرده است كه امام صادق عليه السّلام فرمود: إنّ للقائم غيبة قبل ظهوره، قلت: و لم؟ قال: يخاف القتل.⁽²⁾

قطعا براى قائم عليه السّلام قبل از ظهورش، غيبتى است. عرض كردم: به چه علّت؟ فرمود: [چون] از كشته شدن هراس دارد.

⁽³⁾در حديث ديگرى زراره مى‌گويد: سمعت أبا عبد اللّه عليه السّلام يقول: إنّ للغلام غيبة قبل أن يقوم، قلت: و لم؟ قال: يخاف. و أومأ بيده إلى بطنه.(2)

شنيدم كه حضرت صادق عليه السّلام فرمود: براى آن جوان [امام مهدى عليه السّلام]، پيش از قيامش، غيبتى است گفتم: چرا؟ فرمود: مى‌ترسد. آنگاه امام به شكم خود اشاره كرد (كنايه از خطر كشته شدن).

(4) شيخ صدوق از سعيد بن جبير نقل كرده است:

سمعت سيّد العابدين علىّ بن الحسين عليه السّلام يقول: فى القائم منّا سنن من سنّة الأنبياء عليهم السّلام... و أمّا موسى فالخوف و الغيبة...(3)

شنيدم امام سجاد عليه السّلام فرمود: براى قائم ما اهل بيت، سنت‌هايى از پيامبران است... (تا آنجا كه فرمود)... و امّا از موسى، ترس و غيبت...

(5) و در حديث ديگرى از محمّد بن مسلم نقل شده است:

دخلت على أبى جعفر بن علىّ الباقر عليه السّلام و أنا أريد أن أسأله عن القائم من آل محمّد صلوات اللّه عليه و على آله، فقال لى مبتدئا: يا محمّد بن مسلم إنّ فى القائم من آل محمّد عليه السّلام شبها).

من خمسة من الرّسل... و أمّا شبهه من موسى فدوام خوفه و طول غيبته و خفاء ولادته...⁽¹⁾

بر امام صادق عليه السّلام وارد شدم و قصد داشتم دربارۀ قائم آل محمّد عليه السّلام سؤال كنم، اما ايشان پيش از هر پرسشى فرمود: اى محمّد بن مسلم، همانا قائم ما، شباهت‌هايى به پنج پيامبر دارد... و شباهت او به موسى عليه السّلام، دوام ترس و طولانى بودن غيبت و مخفى بودن ولادتش مى‌باشد...

و شايد اين فايده، تنها مصلحتى باشد كه روايات براى غيبت كبرى بر شمرده‌اند؛ زيرا در زمان صدور اين روايات، تنها اين مصلحت با سطح فكرى و فرهنگى مردم سازگار بوده است.

اثبات اين فايده پس از قبول دو مطلب زير، ممكن مى‌گردد:

(2) اگر حضرت براى همگان شناخته شده باشد دست يافتن به او به سادگى امكان‌پذير خواهد بود؛ ايشان يار و ياورى ندارد و اگر هم داشته باشد بسيار كم‌اند، زيرا به حدّ نصاب رسيدن ياران براى قيام جهانى، اندكى پيش از ظهور رخ خواهد داد ولى در زمان‌هاى پيش از آن، چون برنامه كلى الهى به سرانجام و نتيجه نرسيده، بالطبع آن تعداد كافى نيز مهيا نيست.

با توجه به اين شرايط، او بايد غايب و ناشناس باشد تا براى مأموريت جهانى باقى بماند.

(3) از سوى ديگر روشن است كه با كشته شدن امام عليه السّلام، انقلاب جهانى رهبر خويش را از دست مى‌دهد در حالى كه طبق عقيده اماميه، براى پيشواى موعود، جايگزينى وجود ندارد. در اين صورت حكومت جهانى و هدف اصلى از آفرينش بشر، خلل مى‌پذيرد.

اشكال: امكان شناخته شدن امام عليه السّلام وجود دارد ولى خداوند او را با معجزه حفظ مى‌كند.

جواب: با توجه به قانون معجزات، هرگاه رسيدن به هدف، بدون معجزه امكان‌پذير باشد، ديگر نيازى به آن نيست و هر چيزى طريق طبيعى خودش را طى مى‌كند. پس چون ايشان آخرين امام معصوم مى‌باشد، حفظ وجود شريفش براى روز موعود و طولانى شدن عمر مباركش به مدد معجزه قطعى است و جايگزينى براى آن نيست و لذا به اين دليل است كه معجزه رخ داده و عمر ايشان طولانى شده است.

(4) اما حفظ امام براى روز موعود و دفع خطر كشته شدن از ايشان، فقط از طريق معجزه نيست بلكه ممكن است از طريق غيبت نيز باشد. و اين راهى طبيعى و غير اعجازى است كه اساسى جز غفلت).

مردم از حقيقت امام و عدم آگاهى آنها به اين كه ايشان مهدى است، ندارد.⁽¹⁾

و لذا كسى وجود ندارد كه با علم و اطلاع از اين كه او مهدى است، قصد كشتنش را نمايد. پس هنگامى كه راه طبيعى وجود داشته باشد، نوبت به معجزه نمى‌رسد.

با شناخت مفاهيم غيبت كبرى و نتايج آن براى امام عليه السّلام، امت اسلامى و نيز كل بشريت، به روشنى اهميت غيبت كبرى و محوريت آن در برنامه كلى الهى معلوم مى‌شود.

امّا با توجه به برداشت غير اماميه از امام مهدى عليه السّلام و اين كه او را فردى مى‌دانند كه در زمان خويش متولد خواهد شد و انقلاب جهانى و عدالت‌مدار به دست او پيروز مى‌شود، بايد گفت چنين شخصى هرگز قادر به رهبرى عادلانۀ جهان نخواهد بود. حتى اگر براى مدتى هم بتواند اين كار را انجام دهد، ولى همواره نخواهد توانست ضامن اجراى قانون اسلام در سراسر جهان باشد.

اين كه مى‌گوييم چنين انسانى توانايى انجام اين مأموريت را ندارد، به دليل عدم شايستگى و ناكارآمدى اوست. به ويژه آن كه چنين شخصى از همه ثمراتى كه براى غيبت كبرى بر شمرده‌ايم به خصوص صفت عصمت، بى‌بهره است.8.

فصل سوم شرايط و نشانه‌هاى ظهور

اشاره

مهم‌ترين تفاوت بين «شرايط» ظهور و «نشانه» هاى آن اين است كه «شرايط» عبارت از برخى ويژگى‌هاست كه تأثيرى واقعى در پيدايى روز موعود و تحقق وعده حكومت جهانى دارد و در صورت منتفى شدن آن، حكومت جهانى تحقق پيدا نخواهد كرد.

(2) در حالى كه «نشانه» هاى ظهور، ربطى به تشكيل دولت جهانى امام مهدى عليه السّلام ندارد و چه آن نشانه‌ها پيدا شود و چه نشود، روز موعود پديد خواهد آمد. اين نشانه‌ها امورى است از سوى خداوند بزرگ كه خبر آن توسط پيشوايان دين به مردم رسيده است و بر دو مطلب دلالت مى‌كند:

الف) نزديك بودن ظهور (اگر از نشانه‌هاى نزديك باشد).

ب) اصل حادثه ظهور (اگر از نشانه‌هاى دور باشند).

نشانه‌هاى نزديك براى آن است كه منتظران واقعى روز موعود كه به دليل توفيق در پالايش درونى خويش از سوى خداى متعال برگزيده شده‌اند، با مشاهده آنها آمادگى كامل روحى براى استقبال از آن روز را پيدا نمايند.⁽¹⁾

(3) در اينجا از تأثيرات آن «شرايط» و «نشانه‌ها» نسبت به زمان پس از ظهور سخن خواهيم گفت.

در فصل اول دانستيم كه دو شرط از شرايط مهم ظهور كه تا حال به وقوع نپيوسته است، عبارتند از:

(4) اين دو امر به تدريج و در نتيجۀ تربيت درازمدت امّت، تحت شرايطى كه قبلا گفته شد، اندكى

پيش از ظهور به وقوع مى‌پيوندد. به عبارت ديگر با تحقق اين دو امر، روز موعود هم با تمام شرايطش پديدار خواهد شد. امّا اطلاع مردم از وقوع يا عدم وقوع آن، جز در هنگام ظهور امكان‌پذير نخواهد شد؛ در نتيجه فقط امام مهدى عليه السّلام است كه از تحقق اين دو شرط آگاه مى‌گردد.

اين دو شرط، تقريبا در سير تدريجى خود و رسيدن به هدف مطلوب، با يكديگر دوشادوش هستند.

البته چنين نيست كه اين دو شرط، قابل ارتقا نباشد؛ زيرا امت مى‌تواند از جهت عقلى و ايمانى، همواره در حال پيشرفت و ترقى باشد. هم چنين براى اين دو شرط، حد اقلى هم هست كه با تحقق آن، بى‌ترديد روز موعود چهره خواهد نمود و رشد و بالندگى افزون‌تر امت در دو ساحت تعقل و ايمان در زمان پس از ظهور ادامه خواهد يافت. اما اگر فرض شود كه در دوره‌اى از زمان، رشد يكى از آن دو شرط، سريع‌تر از ديگرى باشد و زودتر به حد اقل مطلوب برسد؛ مانند رشد فكرى و عقلى كه معمولا سريع‌تر از رشد ايمان و اخلاص و نيروى اراده است، در اين صورت خدشه‌اى به مطلوب ما وارد نخواهد شد؛ زيرا رشد فكرى هيچ‌گاه فرو كاسته نمى‌شود و فقط بايد منتظر ماند تا حد اقل افراد براى تشكيل سپاه فاتح جهان فراهم آيند و در آن هنگام، قابليت‌هاى عقلى امت نيز از مرز حد اقل فراتر رفته و به آستانۀ ثبات و تحكيم مى‌رسد.⁽¹⁾

⁽²⁾هم چنين اگر فرض شود كه رشد اخلاص و ايمان، سريع‌تر از رشد عقلى باشد باز اشكالى پديد نمى‌آيد، اگر نگوييم كه اين حالت براى روز ظهور پرسودتر است. هرگاه اين دو شرط حاصل شود، تمام شرايط لازم در يك زمان گرد آمده است و در نتيجه، آن طرح و ايدۀ كامل در قالب مكتب اسلام در ميان بشريت پديدار خواهد شد و امت نيز به مدد آموزه‌هاى آن به خوبى و شايستگى تربيت شده، قابليت آن را پيدا خواهد كرد كه قوانين جديدى را كه در آستانه صدور در روز موعود مى‌باشد، درك نمايد.(2)

⁽³⁾در اين زمان رهبرى جهان در شخص امام مهدى عليه السّلام تحقق مى‌يابد به نحوى كه با فهم اماميه و غير اماميه سازگار مى‌باشد. همچنين تعداد كافى از سربازان صالح براى فتح جهان و نشر صلح و عدالت در اقصى نقاط آن، آماده و مهيا مى‌شود. عامل مهمى كه مددكار آنان براى موفقيت در نهضت جهانى خواهد بود، بر ملا شدن نقاط ضعف تجربه‌هاى بشرى و قوانين خود بنياد انسانى و نااميدى آدميان از راه‌حل‌هاى متفكران غير الهى مى‌باشد.(3) (4) هنگامى كه اين شرايط گرد آمد، تحقق وعدۀ الهى حتمى خواهد شد؛ زيرا تخلف از وعده و نقض غرض در حكمت الهى محال است. پس زمان ظهور، موكول به گرد آمدن اين شرايط است.

ممكن است چنين به نظر رسد اين مطالب با برخى روايات شيعى كه تعيين وقت ظهور را نفىر.

مى‌كند و تعيين‌كنندگان وقت را دروغ‌گو مى‌خواند، منافات دارد. مانند روايتى كه فضيل مى‌گويد:

سألت أبا جعفر عليه السّلام: هل لهذا الأمر وقت؟... فقال: كذّب الوقّاتون، كذّب الوقّاتون، كذّب الوقّاتون.(1)

به امام باقر عليه السّلام عرض كردم: آيا اين امر (ظهور) زمان معينى دارد؟ فرمود: تعيين‌كنندگان وقت [ظهور] را تكذيب كن، (تا سه بار)

نيز از امام صادق عليه السّلام نقل است كه فرمود:

كذب الوقّاتون و هلك المستعجلون و نجا المسلمون(2)

تعيين‌كنندگان وقت، دروغ مى‌گويند و شتاب‌كنندگان [در امر ظهور] هلاك مى‌گردند و تسليم‌شدگان [در برابر امر خداوند] نجات مى‌يابند.

(2) هم چنين آن حضرت فرمود:

من وقّت من النّاس شيئا، فلا تهابن أن تكذبه فلسنا نوقّت لأحد وقتا.(3)

هر كس براى تو زمانى را [براى ظهور] بيان كرد، از تكذيب آن ترسى به دل راه مده. ما هرگز براى كسى وقتى را تعيين نمى‌كنيم.

(3) و نعمانى از ابى بكر حضرمى نقل مى‌كند كه امام صادق عليه السّلام فرمود:

إنّا لا نوقّت هذا الأمر.⁽¹⁾

ما وقتى را براى اين امر (ظهور) تعيين نمى‌كنيم.

اين روايات به تعدادى است كه قابليت اثبات تاريخى را دارد و به روشنى دلالت بر ناروايى تعيين وقت مى‌نمايد.

حال آيا اين سخن كه «به هنگام تحقق شرايط ظهور، روز موعود پديد مى‌آيد»، به معنى تعيين وقت است؟

بايد گفت خير؛ زيرا توقيتى كه در روايات نفى شده است، تعيين وقت با تاريخ مشخص مى‌باشد. مانند اينكه گفته شود ظهور در سال 2000 ميلادى يا هجرى است. قرينۀ اين سخن، رواياتى است كه «توقيت معيّن» را نفى مى‌كند؛ هم چون روايتى كه نعمانى از عمّار صيرفى نقل كرده كه امام صادق عليه السّلام فرمود:

قد كان لهذا الأمر وقت، و كان فى سنة أربعين و مائة، فحدّثتم به و أذعتموه، فأخّره اللّه عزّ و جلّ‌⁽²⁾

زمان اين امر (ظهور) در سال 140 (هجرى قمرى) بود امّا شما آن را نقل كرديد و در ميان مردم پراكنده شد و در نتيجه خداوند هم آن را به تأخير انداخت.7.

ابو حمزه ثمالى مى‌گويد: امام باقر عليه السّلام فرمود:

يا ثابت إنّ اللّه كان قد وقّت هذا الأمر فى سنة سبعين. فلمّا قتل الحسين عليه السّلام اشتدّ غضب اللّه فأخّره إلى أربعين و مائة. فلمّا حدّثناكم بذلك أذعتم و كشفتم قناع السّتر، فلم يجعل اللّه لهذا الأمر بعد ذلك عندنا وقتا، يمحو اللّه ما يشاء و يثبت و عنده أمّ الكتاب.⁽¹⁾

اى ثابت! خداوند اين امر را در سال 70 (هجرى قمرى) قرار داده بود اما وقتى حسين بن على عليه السّلام به شهادت رسيد، غضب الهى شدت گرفت و آن را به سال 140 [هجرى قمرى] موكول ساخت ولى هنگامى كه ما با شما در اين باره سخن گفتيم، آن را پراكنده كرديد و پرده را كنار زديد در نتيجه پس از آن، خداوند براى اين امر در نزد ما وقتى را تعيين نكرده است. خداوند آنچه را بخواهد محو يا اثبات مى‌كند و اصل كتاب نزد اوست.

⁽²⁾توقيت معيّن داراى اشكالاتى است، از جمله:

(3) 2. معلوم بودن زمان ظهور، اصلى‌ترين عامل شكست انقلاب جهانى خواهد بود؛ زيرا كافى است كه دشمنان، ظهور امام عليه السّلام را در آن زمان احتمال دهند كه در آن صورت بر كشتن او گرد آمده و در همان آغاز، نهضت او را متوقف مى‌سازند.

از اين رو «برنامه كلى الهى» اقتضا دارد كه براى موفقيت روز موعود، امر ظهور ناگهانى و غافلگيرانه باشد؛ مانند روز قيامت كه:

لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاّ هُوَ (2)

جز خداوند هيچ كس آن را به موقع خود آشكار نمى‌گرداند.

پس از اين خواهيم ديد كه اصل غافل‌گيرى چه نقش مهمى در پيروزى و به نتيجه رسيدن روز موعود دارد.

(4) 3. تا زمانى كه «برنامه كلّى الهى» درباره امت اسلامى نتيجه نداده و امت به سطح مطلوب از مسئوليت‌پذيرى نرسيده است، بايد گفت اين امت، نسبت به همۀ حدود و مقدمات روز موعود ناآگاه است چرا كه اين حدود و مقدمات، بالاتر از سطح فكرى، فرهنگى و دينى اين امت مى‌باشد. از اين رو مردم در گذشته از افشاى زمان ظهور خوددارى نكردند و اگر اكنون نيز زمان ظهور به آن‌ها اعلام شود، بى‌شك آن را فاش خواهند ساخت. به همين دليل در دوره غيبت صغرى بردن نام آن7.

حضرت ممنوع بوده است.⁽¹⁾

اين ضعف عمومى در امت همانست كه در برخى روايات به آن اشاره شده است؛ مانند سخن امام موسى بن جعفر عليه السّلام كه فرمود:

يا بنيّ عقولكم تضعف عن هذا و أحلامكم تضيق عن حمله. و لكن إن تعيشوا تدركوه.⁽²⁾

اى پسرم عقل‌هاى شما براى فهم اين امر، ضعيف است و خردهايتان از حمل آن سست، ولى اگر در آن زمان زندگى كنيد آن را درك خواهيد كرد.

مراد از «عقول» در روايت بالا، همان چيزى است كه ما آن را سطح فكرى و فرهنگى مى‌ناميم و منظور از «احلام» چيزى است كه آن را اخلاص و نيروى اراده و مسئوليت‌پذيرى نام مى‌نهيم.

الف) سطح اول: علم ازلى و پيشين الهى به موجودات؛ كه به مخلوقات به همراه اسباب و مسببات آنها تعلق مى‌گيرد.

ب) سطح دوم: وجود معلول به واسطه وجود علّتش؛ زيرا معلول با موجود شدن علت بدون هيچ گونه دخالتى از سوى زمان در آن به وجود مى‌آيد.

مثال: هنگامى كه مدت زمان تكميل بناى ساختمانى را نسبت به نيروى مادى و بشرى كه در آن كار كرده بسنجيم، زمان آن منوط به تحقق اين مقدمات است. زمانى كه آخرين خشت ساختمان گذاشته شود، با چشم‌پوشى از طولانى بودن يا كوتاه بودن زمان ساخت، اين خانه تكميل مى‌شود.

اين مدت زمان بر اساس شرايط، توانايى‌ها و امكانات، تغيير مى‌كند.

(2) هنگامى كه از نظر فلسفى ثابت شد كه علم ازلى خداوند علّت اشيا نيست بلكه فقط به آنها تعلق مى‌گيرد و از واقعيت آنها پرده بر مى‌دارد، در اين صورت مى‌توان به واقعيت چيزى نظر كرد و از تعلق علم خداوند به آن چشم‌پوشى نمود.

(3) به اين ترتيب مى‌توان گفت توقيت در معنايى كه در سطح دوم در نظر است، صحيح مى‌باشد و وجود هر چيزى منوط به وجود علت و گرد آمدن شرايط و مقدمات آن است بدون آن كه مطلقا تاريخى براى تعيين زمان حدوث آن لحاظ گردد، بلكه حتى گاهى اوقات - چنان كه قبلا گفتيم - اين زمان زياد و كم مى‌شود. «روز ظهور» نيز از اين مقوله است. در نتيجه اگر از علم ازلى خداوند چشم بپوشيم، ديگر زمان معينى براى ظهور نخواهيم داشت؛ زيرا امر ظهور تنها موكول به تحقق شرايط و علل مخصوص به خود مى‌باشد. به طور مثال مى‌گوييم: هرگاه شمارى كافى از مخلصان آزموده8.

براى قيام جهانى گرد هم آيند، ظهور قطعى خواهد بود. و ديگر تفاوتى نمى‌كند زمانى كه براى اين آمادگى لازم است كوتاه باشد يا طولانى.

اين هم دليل ديگرى براى آن كه توقيت به معنى «تعيين تاريخ معين» براى ظهور، سخنى گزاف است. ديدگاه ما پذيرش توقيت اجمالى (بدون تعيين زمان معين) مى‌باشد كه هرگز براى امام عليه السّلام خطر آفرين نبوده و موجب شكست مأموريت ايشان نخواهد شد.

زمان ظهور به اعتبار نشانه‌ها

نشانه‌هاى ظهور بر دو گونه است:

گونه اول: نشانه‌هايى كه در روايات آمده و پيش از واقعۀ ظهور هر چند با زمان طولانى، رخ خواهد داد. اينك بيشتر اين نشانه‌ها تحقق يافته و روايات آنها را تأييد مى‌نمايد. البته اين نشانه‌ها دليلى براى تعيين زمان ظهور نيست. در اينجا مهم‌ترين فايده‌اش را مى‌آوريم:

هرگاه خبر وارده، وقوع حادثه (- نشانه) را هم‌زمان با ظهور بداند و آن حادثه نيز پيش از ظهور واقع گردد در نتيجه در مى‌يابيم كه آن روايت در خبر دادن از آن حادثه، صادق بوده است و از اين صدقش نيز در مى‌يابيم كه اين روايت در خبر دادن از حادثه ظهور - اگر چه در روزگاران آينده رخ دهد - صادق است و بر اين اساس، وقوع اين حادثه، نشانه‌اى براى ظهور است.

(2) گونه دوم: نشانه‌هايى كه روايات به نزديك بودن زمان وقوع آنها به زمان ظهور، تصريح كرده‌اند.

هر چند اين نشانه‌ها رابطه سببى با روز ظهور ندارند ولى خداوند آنها را مايۀ بيدارى و آگاهى اوليايش قرار داده تا نزديك شدن زمان ظهور را دريابند و آمادگى كامل روحى و فكرى براى استقبال از امام و رهبرشان و قبول مسئوليت‌ها و به عهده گرفتن مأموريت‌ها را داشته باشند.⁽¹⁾

گفتنى است آمادگى روحى براى ظهور، مخصوص مخلصان آزموده نيست بلكه شامل هر مسلمانى است كه از وجود اين نشانه‌ها آگاه گردد؛ گرچه آمادگى افراد براى استقبال از رويداد مبارك ظهور، بسته به سطح فرهنگ، ايمان و آگاهى آن‌ها با يكديگر متفاوت است و بهترين شكل آمادگى از مؤمنان مخلص و آزموده سر مى‌زند.

اين گونه نشانه‌ها به طور آشكار داراى معنى «توقيت» است و به نزديك بودن واقعۀ ظهور اشاره مى‌كند و از اين روست كه آمادگى براى استقبال از آن ممكن مى‌گردد. در اينجا دو اشكال مطرح مى‌شود:

(3) اشكال اول: اين نشانه‌ها همان طور كه مايه بيدارى و هوشيارى مخلصان مى‌باشد، دشمنان را نيز آگاه مى‌سازد و آنها خود را براى كشتن امام عليه السّلام و سركوب نهضتش آماده مى‌سازند.

پاسخ: دشمنان متوجه تحقق اين نشانه‌ها نخواهند شد و اگر هم بشوند، نخواهند دانست كه

اينها نشانه‌هاى ظهور امام مهدى عليه السّلام است. حتى اگر اين را هم بفهمند، نخواهند توانست به مقابله با آن برخيزند؛ زيرا - هم چنان كه كه در فصل آينده خواهيم گفت - او در زمانى ظهور مى‌كند كه ديگر مجالى براى اين كار نيست.

همان‌طور كه در بحث‌هاى آينده خواهيم آورد، امام مهدى عليه السّلام در ابتداى نهضت، اهداف نهايى‌اش را اعلان نخواهد كرد و لذا دولت‌ها متوجه خطر او بر ضد خودشان نمى‌شوند مگر پس از آن كه پايه‌هاى قيام و نهضتش استوار و قدرتش گسترده گردد. در اين صورت، آنها زمانى به مقابله با او برمى‌خيزند كه فرصت‌هاى اوليه از دست رفته است.⁽¹⁾

اشكال دوم: تعيين وقت به مدد اين نشانه‌ها، با رواياتى كه توقيت را نفى مى‌كند و به تكذيب تعيين‌كنندگان وقت دستور مى‌دهد، ناسازگار است.

پاسخ اين سؤال در دو سطح قابل طرح مى‌باشد:

سطح اول: اينكه به زمان پيش از وقوع نشانه‌ها بنگريم - مانند زمانى كه اكنون در آنيم - و بگوييم:

«اين نشانه‌ها اگر روى دهد، دلالت بر نزديكى ظهور مى‌كند» اين سخنى درست است و هرگز به معنى توقيت نفى شده در روايات نيست بلكه يك توقيت اجمالى است مانند آن چه در بحث شرايط ظهور به تفصيل بيان كرديم و گفتيم اگر شرايط حاصل شود، بى‌ترديد امام عليه السّلام ظهور خواهند كرد.

در نتيجه، عدم آگاهى از زمان وقوع اين نشانه‌ها، به طور طبيعى مستلزم نامعلوم بودن زمان ظهور و عدم تعيين وقت براى آن است؛ يعنى همان چيزى كه در اخبار از آن نهى شده است.

سطح دوم: اينكه زمان بين وقوع اين نشانه‌ها و زمان ظهور را در نظر آوريم. در نتيجه هر كس يكى از نشانه‌هاى نزديك را مشاهده نمايد، حق دارد بگويد: امام عليه السّلام به زودى ظهور خواهد كرد.

(2) ممكن است ما اين سخن را به دو صورت بفهميم:

نشانه‌هاى نزديك براى آن است كه مؤمنان مخلص از نزديك شدن واقعه ظهور اطمينان حاصل نمايند. با اين وصف، بعيد است تا آن هنگام حكم تحريم تعيين وقت باقى بماند. هم چنان كه تعيين وقت سخن گزافى نخواهد بود اگر گوينده‌اش آن را مستند به نشانه‌اى كند كه در روايات آمده و در عين حال، تحقق آن را هم در عالم خارج مشاهده نمايد.

البته اين نشانه‌ها، حد اكثر بر نزديك بودن روز موعود دلالت مى‌كند وگرنه تعيين دقيق زمان ظهور، سرّى است در علم خداى سبحان تا هنگام ظهور.

فصل چهارم نگاه امام مهدى عليه السّلام به هستى، زندگى و قانون‌گذارى

اشاره

آنچه در اين فصل به دنبال آشنايى با آن هستيم، نه آگاهى كامل از عمق واقعى آن بيدارى و بينشى است كه امام مهدى عليه السّلام در جامعه منتشر خواهد ساخت، و نه اطلاع از جزئيات ايدئولوژى جامعۀ مهدوى؛ چه اطلاع بر آن‌ها تا پيش از ظهور ناممكن است.

(2) بلكه در اينجا مى‌كوشيم تا از برخى عناوين كلّى كه تصور مى‌شود رويكرد عقايد مهدوى بدان سوست آگاه گرديم. اين عناوين در چهار محور زير قابل بررسى است:

الف) دينى كه امام عليه السّلام به آن مى‌گرود و به جهانيان اعلام مى‌نمايد.

ب) مذهبى كه برمى‌گزيند.

ج) موضع او در برابر مفاهيمى هم چون: نژادپرستى، ملى‌گرايى و...

د) شباهت يا عدم شباهت نظام حكومتى مهدوى با نظام‌هاى پيش از ظهور، مانند: سرمايه‌دارى و سوسياليسم.

اينك درباره اين محورها به بحث مى‌پردازيم:

(3)

الف) دين امام عليه السّلام

دينى كه آن حضرت عليه السلام برمى‌گزيند و بر اساس آن حكومت مى‌نمايد، دين اسلام است.

اسلام طرح و برنامه كاملى است كه عبوديت واقعى را كه هدف از آفرينش آدمى است، تحقق مى‌بخشد.

اين مدّعا را مى‌توان با چند روش ثابت كرد:

(4) روش اول: تبيين برخى پديده‌هاى مهمى كه ثمرۀ عدالت حاكم در دولت امام مهدى است. در نتيجه اگر گزارۀ «عدالت كامل در انحصار دين اسلام است» را به اين مطلب ضميمه نماييم، نتيجه مى‌گيريم نظام حكومتى كه امام عليه السّلام بر اساس آن رفتار مى‌كند و دينى كه به آن مى‌گرود، «اسلام»

خواهد بود. البته اين روش بستگى به دو مقدمه زير دارد:

مقدمۀ اول: تبيين برخى پديده‌هاى مهم و ثمرات بزرگى كه حاصل حاكميت عدالت در دولت جهانى مهدوى است. تفصيل اين بحث را در گفتار سوم از بخش دوم خواهيم آورد و در اينجا تنها به چند مثال روايى بسنده مى‌نماييم:

يكون فى أمّتي المهدىّ... فتنعّم فيه أمّتي نعمة لم ينعموا مثلها قطّ. تؤتى أكلها و لا تدّخر منهم شيئا. و المال يومئذ كدوس. فيقوم الرّجل فيقول: يا مهدىّ أعطنى، فيقول: خذ.⁽¹⁾

مهدى در امّت من است... آنها در دوران او چنان برخوردار از نعمت‌ها مى‌شوند كه هرگز نظيرش اتفاق نيفتاده است. زمين همۀ نعمت‌هايش را عرضه خواهد نمود و چيزى را از آنها پنهان نمى‌سازد. ثروت انباشته و متراكم مى‌گردد و اگر كسى از مهدى بخواهد كه به او مالى بدهد، بى‌درنگ گويد: بگير!

⁽²⁾2. بخارى از ابو هريره نقل كرده است كه رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله فرمود: يكثر فيكم المال فيفيض، حتّى يهمّ ربّ المال من يقبل صدقته. و متى يعرضه فيقول الذي يعرض عليه لا أرب لى به.(2)

[در دولت مهدى] ثروت فراوان و بيش از نياز مى‌گردد تا آنجا كه شخص ثروتمند دنبال كسى مى‌گردد تا صدقه‌اش را بپذيرد و هرگاه آن را به كسى مى‌دهد وى اظهار بى‌نيازى كرده از قبول آن سرباز مى‌زند.

گذشته از دلالت خود اين روايات، در گذشته نيز استدلال كرده‌ايم كه اين فراوانى ثروت تنها در حكومت امام مهدى عليه السّلام حاصل مى‌شود.⁽³⁾

(3) 3. مسلم از ابو سعيد و نيز جابر بن عبد اللّه نقل مى‌كند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يكون فى آخر الزمان خليفة يقسّم المال و لا يعدّه.⁽⁴⁾

در آخر الزمان، خليفه‌اى خواهد آمد كه ثروت را بدون شمارش توزيع مى‌كند.

(4) 4. شيخ مفيد از مفضل بن عمر روايت كرده است كه امام صادق عليه السّلام فرمود:

إنّ قائمنا إذا قام أشرقت الأرض بنور ربّها... و تظهر الأرض من كنوزها حتّى يراها الأرض على وجهها. و يطلب الرجل منكم من يصله بما له و يأخذ من زكاته، فلا يجد أحدا يقبل منه ذلك. و استغنى الناس بما رزقهم اللّه من فضله.⁽⁵⁾2.

هنگامى كه قائم ما بپاخيزد زمين به نور پروردگارش روشن خواهد شد و زمين گنج‌هايش را آشكار خواهد ساخت تا جايى كه مردم آن گنج‌ها را بر روى زمين مشاهده مى‌نمايند. در آن روزگار برخى از شما به دنبال كسى مى‌گردد كه به او صدقه يا زكاتى بدهد ولى كسى را نمى‌يابد كه از او چيزى بپذيرد و مردم به خاطر فضل خداوند كه روزى آنها شده، بى‌نياز خواهند شد.

مانند اين روايات، بياناتى است كه در عهدين دربارۀ ويژگى‌هاى دولت عدل منتظر آمده است:

دروازه‌هايت شبان و روزان باز بوده و بسته نخواهد شد تا ثروت امت‌ها به سويت سرازير شود و تو بر سرزمين‌هايشان رهبرى كنى؛ زيرا هر امت و مملكتى كه خدمتگزار تو نباشد، نابود گردد.⁽¹⁾

⁽²⁾و يا هم چون اين سخن: به نفع مساكين، به عدل و داد قضاوت و براى غمديدگان جهان به انصاف داورى خواهد شد.

گرگ با بره سكونت خواهد داشت؛ پلنگ با بزغاله خواهد خوابيد؛ گاو با خرس خواهد چريد و بچه‌هايشان با هم خواهند خوابيد؛ شير مثل گاو، كاه خواهد خورد؛ طفل شيرخواره بر سوراخ مار، بازى خواهد كرد و طفل از شير گرفته شده، دست خود را بر لانۀ افعى خواهد گذاشت و در تمامى كوه‌هاى مقدس، فسادى نخواهند كرد زيرا كه جهان از معرفت خدا پر خواهد شد.(2)

تحليل و تفسير اين عبارات و ديگر عبارات عهدين را در جاى خود خواهيم آورد.

در اين مقدمه تنها خواستيم اشاره‌اى كنيم به فضاى خوشبختى و رفاهى كه امّت امام مهدى عليه السّلام (همۀ بشريت) در دوران حكومت ايشان در آن به سر خواهند برد.

(3) مقدمۀ دوم: عدالت كامل تنها در چارچوب اسلام تحقق مى‌يابد.

اين مطلب، نيازمند تحليلى كلامى است كه به طور خلاصه چنين است:

اسلام آخرين دين آسمانى است و خرد جمعى از ايجاد عدالت كامل در جهان ناتوان است و خداوند نيز به عملى نمودن عدالت كامل و عبوديت مطلق بر روى زمين وعده داده است، پس نتيجه مى‌گيريم كه عدالت مورد نظر، همان اسلام است زيرا اين عدالت كامل از عقل بشرى برنمى‌خيزد و دين ديگرى هم جز اسلام نخواهد آمد.

(4) حال كه روش نخست با هر دو مقدمه‌اش بيان شد، درمى‌يابيم سعادت و رفاه موجود در حكومت مهدوى در واقع ثمرۀ پياده شدن قوانين اسلام در آن حكومت است. بدين ترتيب ثابت مى‌شود دينى كه امام عليه السّلام به آن مى‌گرود و قانونى كه در دولت آن حضرت مدار تمامى حركت‌هاست،8.

دين اسلام مى‌باشد.

روش دوم: ارائه اخبارى كه امام مهدى عليه السّلام را پياده كنندۀ دين اسلام معرفى مى‌كند.

اين اخبار بر چند گونه است:

در زير نمونه‌هايى از اين اخبار را مى‌آوريم:

⁽¹⁾ابو داود، نعيم بن حماد و حاكم از ابو سعيد نقل كرده‌اند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: المهديّ منّى...⁽²⁾

مهدى از [نسل] من است...

⁽³⁾احمد، باوردى و ابو نعيم از ابو سعيد نقل كرده‌اند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: أبشّركم بالمهدىّ رجل من قريش من عترتى... (2)

بشارت مى‌دهم شما را به مهدى كه مردى از قريش است و از خاندان من...

⁽⁴⁾ابو داود، ابن ماجه، طبرانى و حاكم از ام سلمه نقل كرده‌اند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: المهديّ من عترتى من ولد فاطمة (3)مهدى از خاندان من و فرزندان فاطمه است.

⁽⁵⁾ابو نعيم از ابو سعيد و او هم از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نقل كرده كه فرمود: المهديّ منّا أهل البيت، رجل من أمّتي... (4)

مهدى از ما اهل بيت است. او مردى است از امت من...

⁽⁶⁾احمد، ابن ابى شبيه، ابن ماجه و نعيم بن حماد از امام على عليه السّلام نقل كرده‌اند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: المهديّ منّا أهل البيت (5)مهدى از ما اهل بيت است...

⁽⁷⁾ابن ابى شيبه، طبرانى، دارقطنى، ابو نعيم و حاكم از ابن مسعود نقل كرده‌اند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: لا تذهب الدّنيا حتّى يبعث اللّه تعالى رجلا من أهل بيتى... (6)

دنيا پايان نمى‌پذيرد مگر آن كه خداوند مردى از اهل بيت مرا برانگيزد...

(8) طبرانى از ابن مسعود و او هم از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نقل كرده كه حضرتش فرمود:

لو لم يبق من الدّنيا إلاّ ليلة لملك فيها رجل من أهل بيتى.(7)

اگر از دنيا فقط يك شب باقى مانده باشد، خداوند مردى از اهل بيت مرا به حكومت مى‌رساند.

(9) 2. اخبارى درباره اينكه امام مهدى عليه السّلام بر امت اسلامى - به طور خاص - حكومت مى‌كند و در اين4.

صورت حكمرانى او نمى‌تواند جز بر اساس اسلام باشد. در زير نمونه‌هايى از اين اخبار را مى‌آوريم:

ترمذى از ابو سعيد خدرى نقل كرده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

إنّ فى أمّتي المهدىّ يخرج...⁽¹⁾

بى‌ترديد مهدى در امّت من است و ظهور مى‌كند. (يعنى در ميان آنها حكومت مى‌كند.) ⁽²⁾نعيم بن حماد و ابن ماجه از ابو سعيد روايت كرده‌اند كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يكون فى أمّتي المهدىّ...(2)

مهدى در امت من است...

⁽³⁾احمد و مسلم از جابر نقل كرده‌اند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: يكون فى آخر أمّتي خليفة...(3)

براى امت من در آخر الزمان خليفه‌اى است...

⁽⁴⁾طبرانى و ابو نعيم از ابو سعيد خدرى روايت كرده‌اند كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: يخرج رجل من أهل بيتى يقول بسنّتى...(4)

مردى از اهل بيت من خروج مى‌كند كه گفتارش طبق سنّت من است...

⁽⁵⁾نعيم بن حماد از امام على عليه السّلام و ايشان هم از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نقل كرده است كه فرمود: المهديّ رجل من عترتى يقاتل على سنّتى، كما قاتلت أنا على الوحى.(5)

مهدى مردى از خاندان من است و بر اساس سنّت من مى‌جنگد، هم چنان كه من بر اساس وحى جنگيدم.

⁽⁶⁾ابن حجر نوشته است: پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: يكون اختلاف عند موت خليفة... و يعمل فى النّاس بسنّة نبيّهم و يلقى الإسلام بجرّانه على الأرض.(6)

[در زمان مهدى عليه السّلام] ميان مردم به سنّت پيامبرشان رفتار خواهد شد و دين اسلام به طور كامل در زمين پياده مى‌گردد.

(7) شيخ طوسى از امام محمّد باقر عليه السّلام نقل كرده است:8.

و يقتل النّاس حتّى لا يبقى إلاّ دين محمّد صلّى اللّه عليه و آله...⁽¹⁾

[امام مهدى] دشمنان را مى‌كشد تا جز دين محمّد صلّى اللّه عليه و آله باقى نماند.

ابو يعلى از ابو هريره نقل كرده است كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

لا تقوم السّاعة حتّى يخرج عليهم رجل من أهل بيتى، فيضربهم حتّى يرجعوا إلى الحقّ...⁽²⁾

قيامت برپا نمى‌شود مگر مردى از اهل بيت من قيام كند و منحرفان را بزند تا به «حق» بازگردند ...

ابو يعلى مى‌گويد: مراد پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از حق، اسلام است.

(2) شيخ مفيد از مفضل بن عمر جعفى نقل كرده است كه امام جعفر صادق عليه السّلام فرمود:

إذا أذن اللّه تعالى للقائم فى الخروج صعد المنبر فدعا النّاس إلى نفسه و ناشدهم باللّه و دعاهم إلى حقّه، و أن يسير فيهم بسنّة رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و يعمل فيهم بعلمه...⁽³⁾

هرگاه خداوند به قائم ما اجازه ظهور دهد، از منبر بالا رود و مردم را به خويش فرا خواند و آنها را به خداوند سوگند دهد و به حق خود دعوت نمايد و در ميان مردم به سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله رفتار كند و هم چون او عمل نمايد...

(3) 4. دسته‌اى از اخبار بيان مى‌كند امام مهدى عليه السّلام زمين را از قسط و عدل پر مى‌سازد همان طور كه از ستم و بيداد آكنده شده باشد.

اين گونه اخبار به طور متواتر از پيامبر و معصومين عليهم السّلام نقل شده و آن گراميان معتقدند كه قسط و عدل، جز اسلام نيست. در نتيجه معنايش اين است كه امام عليه السّلام هم در ساحت انديشه و هم در ساحت حكومت، اسلام را پذيرفته و اجرا خواهد نمود.

آيت‌اللّه صافى يكصد و بيست و نه حديث را با اين عبارت ارجمند نقل كرده است⁽⁴⁾و منابع عامه نيز آن را فراوان نقل نموده‌اند؛ مانند: صحاح ابو داود، ابن ماجه، ترمذى و منابع بسيار ديگرى كه در كتاب گذشته بر شمرده‌ايم.⁽⁵⁾علاوه بر اينها، منابع اماميه بسيار زياد مى‌باشد. در بخش دوم به شكل روشن‌ترى از اين اخبار سخن خواهيم گفت.

(4) اينها دو روش براى اثبات دين امام مهدى عليه السّلام بود. و اينك در مقام نتيجه‌گيرى از اين دو روش استدلالى مى‌گوييم:

بى‌شك مهدى عليه السّلام همان طور كه در برنامۀ كلى الهى ثابت شده است عدالت كامل را در دولت جهانى پياده خواهد نمود و به اسلام خواهد گرويد و آن را اجرا خواهد نمود؛ پس اسلام همان طرحد.

عادل و كامل است.

هم چنين مى‌توان اين استدلال را به طور عكس مطرح نمود. بدين ترتيب كه از اين دو روش چشم‌پوشى كرده و از نو دربارۀ حقيقت دينى كه امام به آن مى‌گرود طرح مسأله نماييم و بگوييم: امام مهدى عليه السّلام هم چنان كه در برنامۀ كلى الهى وجود دارد طرح عادلانه و كاملش را در دولت جهانى پياده مى‌كند، و اسلام همان طرح عادلانه و كامل است؛ چنان كه در كتاب گذشته براى آن استدلال آورديم.⁽¹⁾در نتيجه ثابت مى‌شود دينى كه امام پذيرفته و پياده مى‌نمايد، اسلام است؛ زيرا معقول نيست كه او اسلام را پياده كند امّا خود مسلمان نباشد. اسلام به طور فراگير و عادلانه اجرا نخواهد شد مگر آنگاه كه رهبر عالى‌اش مسلمان باشد (چنان كه در فقه اسلامى ثابت گرديده است). اين استدلال را مى‌توان در كنار دو روش گذشته، به عنوان روش سوّمى در نظر گرفت. در اين صورت ما دو واقعيت خواهيم داشت:

الف) دين او اسلام است.

ب) اسلام طرحى عادلانه و كامل است.

⁽²⁾كه با هر يك مى‌توان بر ديگرى استدلال كرد و البته حقانيت هر دو را مى‌توان با دلايل ديگرى نيز تحكيم و تأييد نمود. هنگامى كه معلوم شد امام عليه السّلام در روز موعود اسلام را پياده خواهد كرد، مى‌توان با مقايسه بين دولت آن حضرت و ساير دولت‌ها به ثمرات و نتايجى رسيد. اين نتايج به طور كامل در بخش دوم خواهد آمد و در اينجا فقط برخى را به طور نمونه مى‌آوريم:

وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ (2)

و هر كه جز اسلام، دينى ديگر جويد هرگز از وى پذيرفته نشود.

(3) زيرا اين دين، وضع جهان را سامانى ديگر مى‌بخشد و مشكلات آن را حل مى‌نمايد و عدالت كامل را در آن مستقر مى‌سازد. البته اين يكسان‌سازى دينى، تحت شرايط مشخصى پديد مى‌آيد كه خود حضرت مقدماتش را فراهم خواهد آورد. در بحث‌هاى آينده به اين موضوع خواهيم پرداخت.

بشرى و انقطاع كامل از عالم الوهى است.]

... و نتايجى ديگر كه بعدا به طور مبسوط به آنها خواهيم پرداخت.

ب) مذهبى كه امام عليه السّلام از ميان مذاهب مختلف اسلامى برمى‌گزيند.

ممكن است از مذهب دو معنا اراده شود:

معناى اول: مراد از مذهب، مجموعه انديشه‌هايى است كه برگرفته از كلام و فقه مى‌باشد به طورى كه نظرات عالمان هر مذهبى، در شكل‌بندى و صيقلى شدن انديشه‌هاى آن مذهب دخالت دارد.

معناى دوم: مراد از مذهب، اعتقادات اصلى و محورى است كه سنگ بناى آن مذهب مى‌باشد.

مانند اعتقاد به عدل و امامت كه مورد اختلاف اماميه و اهل سنت است.

⁽¹⁾اگر معناى اول را در نظر بگيريم بايد مطمئن باشيم كه امام مهدى عليه السّلام به هيچ يك از مذاهب مطرح در اسلام گرايش ندارد؛ زيرا بسيارى از انديشه‌هاى هر مذهب، تابعى از باورهاى دانشمندان آن مذهب است و وقتى از ضروريات دين يا بديهيات عقل نباشد، احتمال خطا و اشتباه در آن مى‌رود. امام عليه السّلام به هنگام ظهور شريفش، اسلام واقعى را همان طور كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آورده پياده خواهد نمود، چه موافق احكام مورد قبول مذاهب باشد و چه نباشد. امام عليه السّلام قوانين اسلامى جديدى را براى اصلاح جهان خواهد آورد تا دنيا را در آستانه پيشرفت و رشدى بى‌مانند قرار دهد. از اين رو شمارى از دانشمندان اهل سنّت در مناسبت‌هاى گوناگون تصريح كرده‌اند كه قوانين صادره از سوى مهدى عليه السّلام با هيچ كدام از مذاهب چهارگانه و جز آن، مطابقت ندارد. ابن عربى دربارۀ امام مهدى عليه السّلام مى‌نويسد:

(3) به وسيله او، مذاهب از روى زمين محو مى‌گردند و جز دين خالص و ناب باقى نمى‌ماند. افرادى كه از مجتهدان تقليد و پيروى مى‌كنند با او به دشمنى برمى‌خيزند زيرا مى‌بينند كه او بر خلاف نظر مراجع تقليدشان، حكم مى‌كند و فتوا مى‌دهد.⁽²⁾

(4) درباره احكامى كه عيسى بن مريم عليه السّلام (يار و مددكار امام مهدى عليه السّلام) در دولت جهانى مهدوى به كار مى‌بندد، سيوطى پرسشى را طرح كرده و مى‌نويسد: وقتى عيسى عليه السّلام طبق شريعت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله حكم مى‌كند، آيا در محدودۀ يكى از مذاهب چهارگانه است و يا از روى اجتهاد خويش است؟(2)

اين سؤال عجيبى است و عجيب تر از آن، اين است كه مى‌گويد «... در محدودۀ يكى از مذاهب چهارگانه...» آيا واقعا سيوطى گمان كرده دين اسلام تنها منحصر در چهار مذهب است؟ در حالى كه در ميان امت، مجتهدان بسيار زيادى وجود دارد؛ پس به چه دليل سيوطى مذاهب اسلامى را در چهار

مورد، محدود كرده است؟ نيز چگونه گمان كرده است كه پيامبرى هم چون عيسى عليه السّلام، پيرو يكى از آن مذاهب مى‌باشد در حالى كه به فتواى همه عالمان، مجتهد نمى‌تواند از مجتهد ديگرى تقليد نمايد. پس در اين صورت چگونه مى‌توان گمان كرد پيامبرى از يك مجتهد تقليد كند؟

دانشمندان اماميه در اين باره موضع روشنى دارند؛ زيرا آنان قول و فعل امام مهدى عليه السّلام را - به عنوان دوازدهمين امام معصوم - يكى از منابع قانون‌گذارى اسلامى مى‌دانند و نمى‌پذيرند كه ايشان در امر قانون‌گذارى و يا امور ديگر، به يك يا چند نفر از علمايشان مراجعه كند بلكه معتقدند او در اين امر، كاملا مستقل مى‌باشد و همان‌طور كه در زمان غيبت پيروى از او واجب است در هنگام ظهور نيز چنين است.

(2) ولى اگر مراد از مذهب معناى دوم باشد، بايد گفت دربارۀ مذهب امام عليه السّلام - تا آنجا كه ما بررسى كرده‌ايم - در منابع اهل سنت سخنى به ميان نيامده است. و براى اين پرسش كه آيا امام مهدى عليه السّلام از اهل سنّت است و به اصول اعتقادى آنها و يا دست‌كم به مهم‌ترين آنها ايمان دارد يا خير، نمى‌توان از طريق روايات اهل سنّت پاسخى فراهم كرد. آنها فقط گفته‌اند كه او دين حقيقى را پياده مى‌نمايد و ديگر هيچ اشاره‌اى به اين كه او هم مذهب آنهاست يا خير، نكرده‌اند.

(3) آرى البتّه آن كه فكر مى‌كند امام مهدى عليه السّلام نظرات فقهى يكى از مذاهب چهارگانه را به كار مى‌بندد، همو نيز چنين مى‌انديشد كه امام از نظر اعتقادى هم مذهب آنهاست. ولى همان طور كه قبلا گفتيم محققان آنها به اين طرز تفكر، اعتراض نموده و آن را بر صواب نمى‌دانند. در اين صورت ما نمى‌توانيم اين موضوع را به حد كافى از نظر تاريخى اثبات نماييم.

(4) در اينجا دو ديدگاه وجود دارد كه اولى عام تر از ديگرى است:

ديدگاه اول: بديهى است تنها يكى از مذاهب اسلامى بر حق است و مذاهب ديگر باطل و مخالف با انديشه ناب اسلامى مى‌باشد. پيش از اين نيز گفتيم اصحاب امام كه در عصر غيبت، آزموده و پالايش شده‌اند قطعا پيرو آن مذهب حق مى‌باشند؛ زيرا آن‌ها بر اساس حق و حقيقت امتحان شده‌اند و نه بر پايه مذهبى كه على القاعده باطل است.

با اين وصف بايد پذيرفت كه مذهب امام نيز همان مذهبى است كه خداوند بر اساس آن اصحاب او را برمى‌گزيند و احتمال نمى‌رود كه امام هم مذهب آنان نباشد زيرا در اين صورت يكى از آن دو بر حق نخواهد بود و اين مطلب ضرورتا نادرست است.

(5) اما تعيين مذهب حق، به دريافت درونى هر مسلمان و دلايل او براى اثبات حقانيت يك مذهب بر مى‌گردد. هر مسلمانى مى‌گويد: «مذهب من، حق است و بر درستى اين ادعا هم دليل دارم؛ در نتيجه امام مهدى عليه السّلام هم مذهب من است»، اين عقيده‌اى است كه هر كدام از پيروان مذاهب اسلامى بر آنند. بدين ترتيب مذهب ايشان در هاله‌اى از اجمال باقى مى‌ماند.

(6) شايد در اين مطلب اشكالى نباشد و در نتيجه شناخت اجمالى مذهب امام به طورى كه ساير

مسلمانان را قانع سازد كفايت كند و دربارۀ امام، سخن از اسلام به شكل عام آن باشد و او خود اختيار داشته باشد هر مذهبى را كه بخواهد در جهان پياده سازد.

ديدگاه دوم: امام مهدى عليه السّلام بر مذهب اماميه اثنى عشرى است و اين به دليل قراين و مرجّحات زير مى‌باشد:

⁽¹⁾ابو داود و ابن ماجه از ام سلمه نقل كرده‌اند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: المهديّ من عترتى من ولد فاطمة.⁽²⁾

مهدى از عترت من و از فرزندان فاطمه است.

⁽³⁾همچنين ابو داود سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را روايت كرده است كه فرمود: لو لم يبق من الدهر إلاّ يوم لبعث اللّه رجلا من أهل بيتى...(2)

اگر از عمر دنيا تنها يك روز باقى مانده باشد، خداوند مردى از خاندانم را بر مى‌انگيزد...

⁽⁴⁾ابن ماجه آورده است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: المهدىّ منّا أهل البيت...(3)

مهدى از ما اهل بيت است...

⁽⁵⁾ترمذى هم اين حديث را از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نقل كرده است كه: لا تذهب الدّنيا حتّى يملك العرب رجل من أهل بيتى.(4)

دنيا پايان نمى‌پذيرد مگر آن كه مردى از خاندان من بر عرب حاكم گردد.

بارزترين مصداق «اهل بيت» عبارتست از: حضرت فاطمه زهرا، امام على بن ابى طالب و حسنين عليهم السّلام و گاهى سلمان فارسى را نيز شامل مى‌شود كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله درباره‌اش فرمود: سلمان از ما اهل بيت است.(5) در نتيجه مى‌توان گفت امام مهدى عليه السّلام بر مذهب آنهاست و اين امرى مجمل و پيچيده در تاريخ نيست.

(6) 2. رواياتى كه در منابع عامه دربارۀ امامان دوازده‌گانۀ پس از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آمده است.

در برخى از اين روايات تصريح شده كه امام مهدى عليه السّلام آخرين آنهاست. اين روايات فقط با رويكرد اماميه در فهم و برداشت از اسلام به طور كامل انطباق داشته و ناگزير بايد پذيرفت كه مذهب1.

امام مهدى، موافق اين رويكرد است.

بخارى از جابر بن سمرة نقل كرده است كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يكون اثنا عشر أميرا كلّهم من قريش.⁽¹⁾

دوازده امير و خليفه خواهند آمد كه همگى از قريش‌اند.

مسلم نيز همين روايت را با چندين سند كه تا جابر بن سمرة مى‌رسد، نقل كرده است.⁽²⁾

(2) ترمذى از جابر بن سمره روايت كرده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يكون من بعدى اثنا عشر أميرا. قال: ثمّ تكلّم بشىء لم أفهمه. فسألت الّذى يلينى، فقال:

قال: كلّهم من قريش.⁽³⁾

پس از من دوازده امير خواهند بود. سپس چيزى فرمود كه من متوجه نشدم. از بغل دستى‌ام پرسيدم، گفت: پيامبر فرمود: همۀ آن‌ها از قريش هستند.

(3) ترمذى پس از نقل اين حديث، آن را حديثى حسن دانسته است. اين حديث از غير جابر بن سمره نيز نقل شده است.

⁽⁴⁾در اين باره احمد بن حنبل و ديگران در منابعى غير از صحاح شش‌گانه، احاديث فراوانى را نقل كرده‌اند. هرگاه به مدد اين اخبار، درستى رويكرد اماميه معلوم شود، ثابت مى‌گردد كه امام مهدى عليه السّلام دوازدهمين اميرى است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به آنها اشاره فرموده است و همين مطلوب ما مى‌باشد. (5) از جمله رواياتى كه اين مطلب را به صراحت بيان مى‌دارد و خود دانشمندان اهل سنّت آن را نقل كرده‌اند، روايت زير است:

قندوزى از فرائد السمطين حموينى نقل كرده است كه ابن عباس گفت:

قدم يهودىّ يقال له: نعثل. فقال: يا محمّد، أسألك عن أشياء تلجلج فى صدرى منذ حين...

إلى أن يقول: فما من نبىّ إلاّ و له وصىّ، و أنّ نبيّنا موسى بن عمران أوصى يوشع بن نون، فقال: إنّ وصيّى علىّ بن أبى طالب، و بعده سبطاى الحسن و الحسين. تتلوه تسعة أئمة من صلب الحسين. قال: يا محمّد فسمّهم لى، قال: إذا مضى الحسين فابنه علىّ، فإذا مضى عليّ فابنه محمّد. فإذا مضى محمّد فابنه جعفر، فإذا مضى جعفر فابنه موسى. فإذا مضى موسى فابنه علىّ، فإذا مضى علىّ فابنه محمّد، فإذا مضى محمّد فابنه علىّ، فإذا مضى علىّ فابنه الحسن، فإذا مضى الحسن فابنه الحجّة محمّد المهدىّ. فهؤلاء اثنا عشر.(4)

شخصى يهودى به نام نعثل به حضور پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آمد و گفت: اى محمّد ديرى است كه9.

مى‌خواهم سؤال‌هايى را از تو بپرسم... تا آنجا كه پرسيد: هر پيامبرى وصيى دارد؛ مانند پيامبر ما موسى بن عمران كه يوشع بن نون را وصى خود قرار داد؛ وصىّ تو كيست؟ حضرت فرمود: وصىّ من على بن ابى طالب است و پس از او دو نوه‌ام حسن و حسين و سپس نه امام از نسل حسين خواهند آمد. گفت: اى محمّد اسم آنها را بگو. فرمود: هرگاه حسين درگذشت فرزندش على امام است سپس محمّد فرزند على و جعفر فرزند محمّد و موسى فرزند جعفر و على فرزند موسى و محمّد فرزند على و على فرزند محمّد و حسن فرزند على و حجة محمّد مهدى فرزند حسن؛ اينان امامان دوازده‌گانه هستند.

اين نتيجه‌گيرى (يعنى درستى رويكرد اماميه در شناخت امام مهدى عليه السّلام و اين كه مذهب آن حضرت امامى است و خود يكى از امامان دوازده‌گانه مى‌باشد) براى هر يك از دانشمندان عامه كه مهدى را همان محمّد بن الحسن العسكرى مى‌داند، لازم و ضرورى است. محى الدين ابن عربى يكى از آنهاست. وى در فتوحات مكيه مى‌نويسد:

او [مهدى عليه السّلام] از خاندان رسول خدا و از فرزندان فاطمه است. جد او حسين بن على بن ابى طالب و پدرش امام حسن عسكرى فرزند امام على النقى فرزند امام محمّد التقى فرزند امام على الرضا فرزند امام موسى الكاظم فرزند امام جعفر الصادق فرزند امام محمّد الباقر فرزند امام زين العابدين على بن الحسين فرزند امام على بن ابى طالب - كه خداوند از همۀ آنها خشنود باد - مى‌باشد. او همنام رسول خدا است.⁽¹⁾

⁽²⁾شعرانى مى‌نويسد: مهدى از فرزندان امام حسن عسكرى است.(2)

هم چنين است كمال الدين بن طلحة؛ او در باب دوازدهم كتابش نوشته است:

اين باب درباره ابو القاسم فرزند محمّد الحسن الخالص فرزند على المتوكل فرزند قانع [امام جواد عليه السّلام] فرزند على الرضا فرزند موسى الكاظم فرزند جعفر الصادق فرزند محمّد الباقر فرزند على زين العابدين فرزند حسين الزكى فرزند على المرتضى امير المؤمنين فرزند ابو طالب، يعنى مهدى حجّت و خلف صالح منتظر مى‌باشد.⁽³⁾

(3) هم چنين حافظ گنجى مى‌نويسد:

دربارۀ بقا و طول عمر مهدى در كتاب و سنت مطالبى آمده است. (وى سپس به شرح اين موضوع پرداخته تا آنجا كه مى‌گويد:) از هنگام غيبت امام مهدى تا به امروز زمين از قسط و9.

عدل آكنده نشده است پس ناچار بايد اين امر در آخر الزمان تحقق يابد.⁽¹⁾

اين سخن حافظ گنجى به روشنى دلالت مى‌كند كه رويكرد مذهبى وى در موضوع امام مهدى عليه السّلام كاملا منطبق بر مذهب اماميه است.

ابن صباغ نيز چنين است؛ آنجا كه به طور مبسوط از امام عليه السّلام سخن مى‌گويد و دربارۀ نسب پدرى و مادرى ايشان چنين اظهار مى‌دارد:

او ابو القاسم محمّد حجت فرزند حسن الخالص فرزند على الهادى فرزند محمّد الجواد فرزند على الرضا فرزند موسى الكاظم فرزند جعفر الصادق فرزند محمّد الباقر فرزند على زين العابدين فرزند حسين فرزند على فرزند ابو طالب مى‌باشد كه درود خداوند بر آنان باد.

اما القاب او عبارتست از: حجّت، مهدى، خلف صالح، قائم منتظر، صاحب الزمان و...⁽²⁾

حافظ قندوزى نام شمارى از عالمان را كه اين چنين از مهدى سخن گفته‌اند آورده است؛ از جمله: شيخ صلاح الدين صفدى (در كتاب شرح الدائرة)، شيخ الاسلام احمد جامى نامقى، شيخ عطار نيشابورى، شمس الدين تبريزى، جلال الدين رومى، سيد نعمة اللّه ولى، سيد نسيمى و شيخ عزيز بن محمّد نسفى.⁽³⁾

(2) 3. سخنان امامان معصوم عليهم السّلام دربارۀ امام مهدى عليه السّلام و بزرگداشت و تجليل آنان از آن حضرت و تشويق و ترغيب مردم به پيروى از ايشان و انتظار كشيدن براى فرج او.

اين سخنان در شمارى از اخبار كه بيش از حدّ تواتر مى‌باشد، آمده است. برخى از اين روايات در منابعى مانند: البيان حافظ گنجى، ينابيع المودة قندوزى و... نقل شده است.

(3) گنجى و ابن ماجه از امام على عليه السّلام نقل كرده‌اند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

المهديّ منّا أهل البيت يصلحه اللّه فى ليلة.⁽⁴⁾

مهدى از ما اهل بيت است [و] خداوند كار او را در شبى سامان مى‌بخشد.

(4) گنجى و ابن صباغ و ديگران روايت كرده‌اند كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله به فاطمه زهرا عليها السّلام فرمود:

أنا خاتم النّبيّين و أكرم النّبيّين على اللّه و أحبّ المخلوقين إلى اللّه، و أنا أبوك، و وصيّى خير الأوصياء و أحبّهم إلى اللّه و هو بعلك... و منّا سبطا هذه الأمّة و هما ابناك الحسن و الحسين، و هما سيّدا شباب أهل الجنّة، و أبوهما - و الّذى بعثنى بالحقّ - خير منهما. يا فاطمة - و الّذى بعثنى بالحقّ - إنّ منهما مهدىّ هذه الأمّة، إذا صارت الدنيا هرجا و مرجا و تظاهرت الفتن...⁽⁵⁾د.

من خاتم پيامبران و گرامى‌ترين آنان و محبوب‌ترين آفريدگان در نزد پروردگار هستم. من پدر توام و وصى من كه بهترين اوصيا و محبوب‌ترين آنها در پيشگاه خداست، همسر توست...

و دو سبط اين امت كه از خاندان ماست، فرزندان تو حسن و حسين‌اند. آن دو سرور جوانان اهل بهشت هستند و سوگند به آن كه مرا به حق برانگيخت، پدرشان از آن دو بهتر است. اى فاطمه سوگند به خدايى كه مرا به رسالت برگزيد، مهدى اين امت از نسل آن دو مى‌باشد، زمانى [ظهور مى‌كند] كه دنيا دچار هرج و مرج شود و فتنه‌ها برآشوبند و...

سيوطى روايت كرده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به چهرۀ امام حسن عليه السّلام نگريست و فرمود:

إنّ ابني هذا سيّد. سيخرج من صلبه رجل يسمّى اسم نبيّكم يشبهه فى الخلق.⁽¹⁾

اين پسر من، آقاست. به زودى از نسل او مردى كه همنام و شبيه پيامبر شماست به دنيا خواهد آمد.

سيوطى از ابن عساكر نقل كرده است كه امام حسين عليه السّلام فرمود: جدّم پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله به مادرم فرمود:

أبشرى يا فاطمة، المهديّ منك.⁽²⁾

مژده باد تو را اى فاطمه كه مهدى از نسل توست.

(2) سيوطى از السنن دارقطنى نقل كرده است كه امام محمّد بن على الباقر عليه السّلام فرمود:

إنّ لمهدينا آيتين لم يكونا منذ خلق اللّه السّماوات و الأرض، ينكسف القمر لأوّل ليلة من رمضان، و تنكسف الشّمس فى النّصف منه...⁽³⁾

بى‌شك [ظهور] مهدى ما دو نشانه دارد كه از آغاز آفرينش زمين و آسمان سابقه نداشته است؛ گرفتگى ماه در اولين شب ماه رمضان و گرفتگى خورشيد در نيمۀ آن ماه...

همچنين سيوطى روايات ديگرى را از دارقطنى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده است.⁽⁴⁾

(3) حضرت صادق عليه السّلام به هنگام ياد كرد از امام مهدى عليه السّلام، حالتى به شدت عاطفى داشته‌اند. قندوزى از مناقب نقل مى‌كند كه سدير صيرفى گفت:

دخلت أنا و المفضّل بن عمر و أبو بصير و أبان بن تغلب على مولانا أبى عبد اللّه جعفر الصّادق (رضى اللّه عنه) فرأيناه جالسا على التّراب و هو يبكى بكاء شديدا و يقول: سيّدى غيبتك نفت رقادى و سلبت منّى راحة فؤادى. قال سدير: تصدّعت قلوبنا جزعا. فقلنا: لا أبكى اللّه يا بن خير الورى عينيك. فزفر زفرة انتفخ منها جوفه. فقال: نظرت فى كتاب الجفر الجامع صبيحة هذا اليوم... و تأمّلت فيه مولد قائمنا المهدىّ و طول غيبته و طول عمره و1.

بلوى المؤمنين فى زمان غيبته...⁽¹⁾

من و مفضل بن عمر و ابو بصير و ابان بن تغلب بر مولايمان امام صادق عليه السّلام وارد شديم. ديديم حضرتش بر خاك نشسته و به شدّت گريه مى‌كند و مى‌گويد: آقاى من! غيبت تو خواب از چشمانم ربوده و آرامش دلم را ستانده است. سدير گفت: از پريشانى و غم، دل شكسته شديم و گفتيم اى فرزند سرور كائنات، خداوند چشمانت را گريان نسازد. امام عليه السّلام آهى عميق كشيد و فرمود: صبح امروز در كتاب جفر جامع نگاه كردم... و در موضوع تولد قائم ما مهدى و طول غيبت و آزمايش و گرفتارى مؤمنان در زمان غيبت او تأمل كردم...

قندوزى از حموينى شافعى در فرائد السمطين از دعبل بن على الخزاعى نقل كرده است كه گفت:

أنشدت قصيدة لمولاى الإمام علىّ الرّضا، رضى اللّه عنه. أوّلها:

مدارس آيات خلت من تلاوة و منزل وحى مقفّر العرصات

... ثمّ قرأت باقى القصيدة عنده فلمّا انتهيت إلى قولى:

خروج إمام لا محالة واقع يقوم على اسم اللّه و البركات

يميّز فينا كلّ حقّ و باطل و يجزى على النّعماء و النّقمات

بكى الرّضا بكاء شديدا. ثمّ قال: يا دعبل، نطق روح القدس بلسانك. أ تعرف هذا الإمام؟ قلت: لا، إلاّ أنّى سمعت خروج إمام منكم يملأ الأرض قسطا و عدلا. فقال: إنّ الإمام بعدى ابني محمّد و بعد محمّد ابنه علىّ و بعد علىّ ابنه الحسن، و بعد الحسن ابنه الحجّة القائم. و هو المنتظر فى غيبته المطاع فى ظهوره، فيملأ الأرض قسطا و عدلا كما ملئت جورا و ظلما...»⁽²⁾

قصيده‌اى نزد مولايم امام رضا عليه السّلام خواندم كه ابتدايش چنين است:

مدارس آيات خلت من تلاوة و منزل الوحى مقفّر العرصات.

سپس باقى قصيده را خواندم تا آن كه به اين ابيات رسيدم:

«بى‌شك آن امام قيام خواهد كرد و به نام خدا و بركات او بپا خواهد خاست. هر گونه حق و باطلى را از ميان ما جدا خواهد ساخت و هر يك را بر شادخوارى‌ها و كينه‌توزى‌ها، كيفر خواهد داد.»

(2) در اين هنگام حضرت رضا عليه السّلام به شدت گريست. آنگاه فرمود: اى دعبل! روح القدس به زبان تو سخن گفته است. آيا اين امام را مى‌شناسى؟ گفتم: خير؛ ولى شنيده‌ام امامى از شما اهل بيت قيام خواهد كرد و زمين را از عدل و داد لبريز خواهد ساخت. حضرت فرمود: امام بعد از من فرزندم محمّد است و پس از او فرزندش على و بعد از او فرزندش حسن و پس از حسن4.

فرزندش حجّت قائم؛ و اوست كه در دوران غيبت، انتظارش را مى‌كشند و در زمان ظهور اطاعتش مى‌كنند. او زمين را از عدل و داد مى‌آكند همان‌طور كه از جور و ستم لبريز شده باشد.

قندوزى روايتى را دربارۀ حادثه ولادت امام مهدى عليه السّلام از امام حسن عسكرى عليه السّلام نقل كرده است.

در اين روايت امام به همسرش اشاره كرده، مى‌فرمايد:

إنّه سيخرج منها ولد كريم على اللّه عزّ و جلّ، يملأ الأرض عدلا و قسطا كما ملئت ظلما و جورا.⁽¹⁾

به زودى از او فرزندى ارجمند و گرامى در نزد خداوند عز و جل به دنيا خواهد آمد كه زمين را از عدل و داد پر مى‌سازد همان‌طور كه از جور و بيداد پر شده باشد.

⁽²⁾اينها رواياتى است كه در منابع عامه از امامان معصوم شيعه عليهم السّلام نقل گرديده و ما تنها نمونه‌اى از آنها را آورديم. البته در منابع اماميه از همۀ ائمه عليهم السّلام به تعداد فراوان رواياتى در بشارت مهدى نقل گرديده كه نيازى به آوردن آنها نيست. امامان معصوم عليهم السّلام صرف نظر از مقام امامت، انسان‌هايى پرهيزگار، عالم و صالح‌اند كه در منابع روايى اهل سنّت جز ذكر جميل آنها نرفته است و نيز مذهب اسلامى آنها مشهورتر از آن است كه بيان شود. همگى آنها بر مذهب اثنى عشرى هستند و هر يك به امامت خويش و امامت پدران و فرزندان خود ايمان دارند. در پرتو اين سخنان، دو مطلب را دربارۀ مذهب امام مهدى عليه السّلام مى‌آوريم: الف) ممكن نيست معصومين عليهم السّلام به تأييد و بزرگداشت امامى بپردازند كه با آنها اختلاف مذهبى دارد. پس بايد گفت امام مهدى عليه السّلام در مذهب و رويكرد اعتقادى، همرأى آنهاست و همين امر، مطلوب و مورد نظر ماست.

ب) اگر معتقد باشيم مذهب امام مهدى از مذهب امامان معصوم عليهم السّلام جداست در اين صورت يا بايد مذهب او را باطل بدانيم يا مذهب آنها را. از طرفى مى‌دانيم مذهب حق، ناگزير و به طور اجماع بيش از يكى نيست و نمى‌توان هر دو را باطل دانست پس بايد گفت همۀ آن حضرات عليهم السّلام بر يك مذهب‌اند.

(3) 4. اعتراف شمارى از عالمان اهل سنّت به اين كه أبو بكر و عمر بر امام مهدى عليه السّلام فضل و برترى ندارند؛ سيوطى از محمّد بن سيرين نقل كرده است:

فتنه‌اى روى خواهد داد... در آن هنگام در خانه‌هايتان بنشينيد تا آن كه بشنويد بهتر از أبو بكر و عمر به ميان مردم آمده است. سؤال شد: مگر بهتر از أبو بكر و عمر هم خواهد آمد؟ گفت:

در گذشته بوده‌اند كسانى ك بر كسان ديگر برترى داشته‌اند. (يعنى پس از اين هم خواهد بود)(2).3.

ابو اسامه از عوف بن محمّد (ابن سيرين) نقل كرده است كه:

در اين امت خليفه‌اى مى‌آيد كه أبو بكر و عمر از او برتر نيستند.

سيوطى مى‌نويسد: سند اين روايت صحيح مى‌باشد.

ظاهرا اين سخن نه از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بلكه از خود ابن سيرين است در اين صورت او موافق نظريه عدم برترى شيخين بر امام مهدى عليه السّلام است. برزنجى هم با اين نظر موافق است. او پس از آن كه خبر ابن سيرين را نقل مى‌كند، نظر موافق خود را نيز آورده و مى‌نويسد:

محى الدين بن عربى در فتوحات مكيه نوشته است: مهدى در انديشه‌ها و فرمان‌هايش معصوم است و دنباله‌رو پيامبر و هرگز از او خطايى سر نمى‌زند.

برزنجى سپس ادامه مى‌دهد:

(2) بى‌شك اين وصف در شيخين نبوده و از اين لحاظ مى‌توان مهدى را از آنان برتر دانست؛ هر چند آن دو داراى فضيلت همراهى پيامبر و مشاهدۀ وحى و سابقه در اسلام و... مى‌باشند.

و اللّه العالم.⁽¹⁾

(3) شيخ على قارى در كتاب المشرب الوردى فى مذهب المهدى مى‌نويسد:

پيامبر، امام مهدى را خليفه خدا خوانده است در حالى كه أبو بكر، خليفه رسول خدا ناميده شده است.

حال كه چنين است، نه تنها بعيد است بلكه عقلا هم قبيح است كه بگوييم افضل از مفضول پيروى نمايد و در انديشه و روى‌كردهايش دنباله‌رو او باشد؛ علاوه بر اينكه راز عظمت و برترى امام عليهم السّلام، در احاطه‌اش بر حقايق عالم و بى‌كرانگى نگاه او و نوع رفتار و عملى است كه مفضول از آن بى‌بهره مى‌باشد.

(4) در اين صورت هر كدام از اين قراين چهارگانه اثبات مى‌نمايد كه مذهب امام مهدى عليه السّلام از لحاظ اصول كلّى، همان مذهب اثنى عشرى است. همه اين سخنان بر پايه دلايلى است كه سزاست ساير مسلمانان به آنها اعتراف نمايند.

(5) اين مطلب در نزد اماميه از ضروريات مسلّمى است كه شك و ترديد در آن راه ندارد. اخبار اماميه درباره حضرت مهدى عليه السّلام آن قدر فراوان است كه نيازى به مستفيض بودن آنها نيست.

(6) در اين باره كافى است بدانيم شيعيان بر اين باورند كه مهدى عليه السّلام دوازدهمين امام و پيشواى واجب‌الاطاعه‌اى است كه بايد در انتظارش بود. در بين اخبار عامه رواياتى از امامان شيعه نقل شده است كه بر همين مطلب دلالت مى‌كند و اندكى قبل‌تر برخى از آنها را آورديم. در آن روايات از امام مهدى عليه السّلام به «قائم ما»، «مهدى ما» و... ياد شده است.3.

ج) موضع امام در برابر نژادپرستى

نژادپرستى ريشه در خودخواهى انسان‌ها دارد. اين بيمارى روحى، موجب مى‌گردد كه نژادى بر نژاد ديگر به دليل تفاوت در خون يا زبان يا رنگ يا وطن يا خانواده و يا مانند اينها برترى داده شود.

موضع امام مهدى عليه السّلام در برابر نژادپرستى - بر اساس دلايلى كه خواهيم آورد - همواره موضعى سلبى و مخالف است و رسالت ايشان رسالتى است جهانى و براى همه افراد بشر يكسان مى‌باشد. براى اين مطلب مى‌توان در چند سطح دلايلى آورد:

⁽¹⁾سطح اول: هم چنان كه گفتيم دعوت امام عليه السّلام، دعوتى بر پايه اسلام است. آن حضرت اسلام را در گستره‌اى جهانى پياده خواهد كرد و عناصر بيگانه با اسلام را طرد خواهد نمود. از سويى ديگر مى‌دانيم كه اسلام به روشنى بر لغو هر گونه نژادپرستى پافشارى نموده است. خداوند مى‌فرمايد: يا أَيُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاكُمْ. ⁽²⁾

اى مردم ما شما را از مرد و زنى آفريديم و شما را ملت ملت و قبيله قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسايى متقابل حاصل كنيد. در حقيقت ارجمندترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست.

⁽³⁾پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله فرموده است: عرب بر عجم جز به تقوى، برترى ندارد. اسلام دين همه مردم است. خداوند در قرآن كريم مى‌فرمايد:

قُلْ يا أَيُّهَا النّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً. (2)

بگو اى مردم من پيامبر خدا به سوى همه شما هستم.

وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلاّ كَافَّةً لِلنّاسِ بَشِيراً وَ نَذِيراً. (3)

و ما تو را جز [به سمت] بشارتگر و هشداردهنده براى تمام مردم نفرستاديم.

اسلام براى برترى و فضيلت، معيارهايى جديد آورده است كه هيچ شباهتى به نژادپرستى ندارد.

⁽⁴⁾معيار اول: علم و دانش. خداوند مى‌فرمايد: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ. (4)

بگو آيا كسانى كه مى‌دانند و كسانى كه نمى‌دانند يكسانند؟ تنها خردمندانند كه پند پذيرند.

⁽⁵⁾معيار دوم: تقوى و پرهيزكارى. خداوند مى‌فرمايد: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاكُمْ. (5)

در حقيقت ارجمندترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست.

(6) معيار سوم: جهاد. پروردگار متعال در قرآن مى‌فرمايد:3.

لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَ كُلاًّ وَعَدَ اللّهُ الْحُسْنى وَ فَضَّلَ اللّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً وَ كانَ اللّهُ غَفُوراً. ⁽¹⁾

مؤمنان خانه‌نشين كه زيان ديده نيستند با آن مجاهدانى كه با مال و جان خود در راه خدا جهاد مى‌كنند يكسان نمى‌باشند. خداوند، كسانى را كه با مال و جان خود جهاد مى‌كنند به درجه‌اى بر خانه‌نشينان مزيّت بخشيده، و همه را خدا وعدۀ [پاداش] نيكو داده، و [لى] مجاهدان را بر خانه‌نشينان به پاداشى بزرگ، برترى بخشيده است؛ [پاداش بزرگى كه] به عنوان درجات و آمرزش و رحمتى از جانب او [نصيب آنان مى‌شود]، و خدا آمرزندۀ مهربان است.

البته اين معيارها زمانى مطرح مى‌شوند كه افراد در اسلام و عقيده صحيح و عمل به آن، مساوى باشند. به جز اين معيارها هيچ‌گونه عامل برترى در اسلام وجود ندارد. مردم در حكومت عدل كامل، همانند دندانه‌هاى شانه مساوى‌اند. در نزد حاكمش، بزرگ، كوچك است تا هنگامى كه حق را از او بازستاند و كوچك، بزرگ است تا آنگاه كه حقش استيفا گردد.

(2) در نتيجه وقتى نظر صريح اسلام كه مطابق عقل و فطرت است، اين باشد پس امام مهدى عليه السّلام هم بر همان مبنا در عرصه قانون‌گذارى و قضاوت وارد خواهد شد و چرا چنين نباشد؟ زيرا او كسى است كه زمين را از دادگرى لبريز مى‌سازد و طرح و برنامه‌اى عادلانه را پى مى‌ريزد. شايد اينجا كسى گمان كند كه اسلام هر چند نژادپرستى را محكوم و تقبيح نموده است ولى با توجه به آن كه امام مهدى عليه السّلام كتاب جديد و شيوه جديدى در قضاوت خواهد آورد چه بسا از جمله امور جديدى كه مى‌آورد، روا دانستن نژادپرستى و به رسميت شناختن برخى از اشكال آن باشد.

(3) پاسخ: هم چنان كه خواهيم گفت، تغييراتى كه در دولت امام مهدى عليه السّلام اتفاق خواهد افتاد هر چند جديد، عميق و مفصل باشد اما بى‌ترديد از تشريعات و مفاهيم اصلى كه در اسلام مطرح است، خارج نبوده و تضادى با آن نخواهد داشت. روشن است كه طرد و تقبيح نژادپرستى در تمام اشكال آن از بديهيات اسلام و نصّ صريح قرآن كريم و سنّت شريف مى‌باشد. در اين صورت ممكن نيست كه امام عليه السّلام حكم مزبور را تغيير دهد.

(4) سطح دوم: دعوت و دولت امام مهدى عليه السّلام، جهانى است و اين براى هر مسلمان معتقد به آن حضرت، امرى روشن و آشكار است و ما پس از اين از متن كتاب و سنّت دلايل آن را خواهيم آورد.

دعوت جهانى با نژادپرستى ناسازگار است. از اين‌رو ملاحظه مى‌شود مكاتبى كه در طول تاريخ به دنبال تسلّط فكرى بر جوامع انسانى بوده‌اند، در مقابل نژادپرستى موضعى منفى داشته، آن را ديدگاهى تنگ‌نظرانه به حساب آورده‌اند.

(5) از آنجا كه دعوت امام مهدى عليه السّلام جهانى است پس با نژادپرستى مخالف مى‌باشد؛ زيرا به مجرد6.

طرح شعارهاى نژادپرستانه، دايره دعوتش محدود مى‌گردد و اين بر خلاف ضرورت و تواتر درباره جهانى بودن دعوت امام عليه السّلام است. در آن صورت هدف ظهور آن حضرت و هدف اساسى كه در برنامه كلى الهى است، محقق نمى‌گردد.

اشكال: امام مهدى عليه السّلام بالضرورة و با دلايل قطعى و متواتر، بر تمام جهان استيلا پيدا خواهد كرد اما اين منافاتى ندارد با اين كه حضرت برخى از شكل‌هاى نژادپرستى را به رسميت بشناسد.

پاسخ: آرى اگر استيلاى امام عليه السّلام بر جهان پس از نبردى صرفا نظامى باشد، اين اشكال پذيرفتنى است؛ زيرا جنگ براى سلطه، هم با نژادپرستى مى‌سازد و هم با ردّ آن؛ در نتيجه مجرد سلطه بر جهان، دليل بر ناپسندى و محكوميت نژادپرستى نيست.

(2) امّا سيطره بر دنيا تنها با نبرد نظامى صورت نمى‌پذيرد بلكه دعوت امام دعوتى است اعتقادى و برنامه‌اى است عدالت محور براى همه انسان‌ها با هدف تربيت صحيح و شايسته آنها تا عبوديت به معنى واقعى‌اش بر روى زمين تحقق يابد؛ هم چنان كه غرض اساسى از خلقت و پديدار شدن روز موعود هم در عبوديت الهى نهفته است.

(3) دعوت اگر به اين صورت جهانى باشد با نژادپرستى به طور كلى منافات دارد و اين مطلب با عنايت به دو امر معلوم مى‌گردد:

(4) 2. پذيرش انديشه نژادپرستى در هر شكل آن به اين معنى است كه نژادى كه به رسميت شناخته نشده و نظام حكومتى هم آن را در برابر نژاد برتر سركوب و تحقير نموده، در آن نظام احساس غربت كند و دچار عقده‌هاى روانى و تنفر و بيزارى از آن نظام گردد.

(5) هرگاه جهان را هم چون يك واحد در نظر بگيريم، نژادى را نخواهيم يافت كه اكثريت جمعيت جهان را تشكيل دهد. اگر حكومتى جهانى، نژادى را بر گزيند و آن را برترى بخشد، در واقع مصالح اقليتى از مردم را در نظر گرفته و با اين كار اكثريت مردم را پست و بى‌مقدار به حساب آورده است.

اينجاست كه اكثريت در برابر حكومت، كينه خواهند ورزيد و تربيت صحيح و مطلوب ناممكن مى‌شود؛ در نتيجه غرض اصلى از آفرينش حاصل نمى‌گردد. ولى چون تخلّف از اين غرض، محال است در مى‌يابيم كه دولت جهانى مهدوى به منظور دستيابى به تربيتى عادلانه براى تمامى بشريت، مخالف هرگونه نژادپرستى و فرق نهادن بين انسان‌ها است.

(6) اشكال: در دوران معاصر مفهوم نژادپرستى دستخوش تغييراتى شده است و ديگر به معنى برترى نژادى بر نژاد ديگر نيست بلكه به معنى اهتمام و عنايت به مصالح مجموعه‌اى از انسان‌هاست كه در زبان، تاريخ، وطن و آرمان‌ها اشتراك دارند.

پاسخ: با چشم‌پوشى از اين تغييرات مفهومى كه هم چنان عنصر خود خواهى را در خود دارد بايد

گفت بيگانگى اين مطلب از تفكر جهانى امام مهدى عليه السّلام آشكار و هويدا است زيرا در اينجا مفروض، اهتمام و توجه به مجموعه‌اى محدود از انسان‌هاست و نه مجموعه بشريت، و پرواضح است كه اهتمام دولت جهانى معطوف به مصالح و آرمان‌هاى همه بشريت است و نه گروه محدودى از آنها كه داراى ويژگى خاصى هستند.

اشكال: درست است كه نژادپرستى در حكومت جهانى امام مهدى عليه السّلام جايى ندارد، اما ملت‌ها با نژادهاى مختلف مى‌توانند به ويژگى‌هاى بومى خود اهتمام ورزيده و توجه نمايند، بى‌آن كه دولت مركزى امام عليه السّلام بخواهد به آن ويژگى‌هاى قومى عنايتى داشته باشد و آنها را در كانون توجّهات خود قرار دهد.

پاسخ: اين نيز غير ممكن است زيرا اين رويكرد از چند جهت با عدالت كامل مخالف مى‌باشد.

بديهى‌ترين آنها اين است كه در نتيجه آزادى تفاخر قومى و تمركز نژادى، بين نژادهاى مختلف كشمكش و درگيرى روى مى‌دهد؛ امرى كه به طور كلى با روح عدالت منافات دارد.

آرى ممكن است رويكردهاى فردى پراكنده‌اى كه ناشى از عدم درك و شعور در روزگار پيش از ظهور است و متضمن حس اهميت دادن به نژاد يا طبقه مى‌باشد باقى بماند. ليكن آن هم تحت تربيت متمركز و مستمرى كه دولت جهانى بر طبق برنامه عدالت مدار و كامل الهى به آن اقدام مى‌ورزد، به تدريج از بين مى‌رود.

⁽¹⁾سطح سوم: استدلال به اخبارى كه بر نفى نژادپرستى در دولت امام عليه السّلام دلالت مى‌كند. اين اخبار بر چند گونه است: اول: رواياتى كه حكومت امام مهدى عليه السّلام بر عرب‌ها را سخت‌گيرانه و توأم با شدّت توصيف مى‌كند. اين بدان دليل است كه اكثريت عرب در فرآيند آزمايش و پالايش الهى در زمان غيبت ناموفق بوده و طبق شريعت اسلامى رفتار ننموده‌اند. حال آن كه اگر امام عليه السّلام نژادپرست باشد، بايد به همزبانان خود (عرب‌ها) تمايل پيدا نمايد. در اين مورد اخبارى كه فريقين نقل كرده‌اند يكديگر را تأييد مى‌كند:

(3) بخارى از زينب دختر جحش نقل كرده است:

استيقظ النّبىّ من النّوم محمرّا وجهه يقول: لا إله إلاّ اللّه ويل للعرب من شرّ قد اقترب...⁽²⁾

پيامبر از خواب بيدار شد در حالى كه چهره‌اش سرخ شده بود و مى‌فرمود: لا اله الا اللّه، واى بر عرب از شرّى كه نزديك مى‌شود...

و تأسف پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و هشدار ايشان بر انحراف عرب و عدول آنها از شريعت او، به قرينه حديث زير كه مى‌فرمايد:

فإنّى لأرى الفتن تقع خلال بيوتكم كوقع المطر(2)

بى‌ترديد مى‌بينم فتنه‌هايى را كه همچو باران بر شما فرود مى‌آيد.ن.

اين حديث را ترمذى نقل كرده و گفته است: حديث حسن و صحيحى مى‌باشد.⁽¹⁾هم چنين اين حديث را ابن ماجه در السنن آورده است.⁽²⁾

ابن ماجه از عبد اللّه بن عمر نقل كرده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

تكون فتنة تستنظف العرب، قتلاها فى النّار.⁽³⁾

فتنه‌اى عرب را فرا خواهد گرفت كه كشته‌هاى آن در آتش‌اند.

از اين روايت به خوبى استفاده مى‌شود كه اعراب در فرآيند آزمايش و پالايش الهى در عصر فتنه و انحرافها در زمان غيبت شكست مى‌خورند و هم اكنون اين اتفاق رخ نموده است.

(2) از ابو بصير نقل شده است كه حضرت باقر عليه السّلام فرمود:

يقوم القائم بأمر جديد و كتاب جديد و قضاى جديد، على العرب شديد، ليس شأنه إلاّ السّيف... و لا يأخذه فى اللّه لومة لائم.⁽⁴⁾

قائم، امرى جديد برپا خواهد نمود و كتابى جديد و قضاوتى جديد خواهد آورد. او بر عرب سخت‌گير است و جز شمشير كارى ندارد... و در راه خدا به هيچ سرزنشى توجه نمى‌كند.

(3) از حضرت صادق عليه السّلام نيز نقل شده است:

إذا خرج القائم لم يكن بينه و بين العرب و قريش إلاّ السّيف...⁽⁵⁾

آنگاه كه قائم ظهور كند بين او و عرب و قريش جز شمشير نخواهد بود.

(4) و احاديث ديگرى كه از مجموع آنها استفاده مى‌شود ملاك برترى در نزد امام مهدى عليه السّلام ايمان و موفقيت در آزمايش‌هاى الهى است و نه زبان و قبيله. در نتيجه امام عليه السّلام نه به كسانى كه همزبان وى هستند گرايشى پيدا مى‌كند و نه به قبيله‌اش، قريش، بلكه آنها را به منظور اطاعت از پروردگار به شدت مؤاخذه خواهد كرد و بر خطاهاى گذشته، معاقبه خواهد نمود.

(5) دوم: اخبارى كه مى‌گويند اصحاب آزموده، پالايش شده و خاص امام عليه السّلام كه گرد او حلقه مى‌زنند و در ركابش پيكار مى‌كنند، از يك نژاد نيستند بلكه از سرزمين‌هاى مختلفى خواهند آمد:

⁽⁶⁾ابو بصير مى‌گويد: امام صادق عليه السّلام درباره اصحاب قائم عليه السّلام فرمود: فيتوافون من الآفاق ثلاثمائة و ثلاثة عشر رجلا، عدة أهل بدر.(6)

از نقاط مختلف جهان، سيصد و سيزده نفر به تعداد رزمندگان جنگ بدر به نزدش خواهند رفت.

از اين حديث استفاده مى‌شود كه از سرزمين‌هاى مختلف جهان افرادى به سوى او مى‌آيند.

امير المؤمنين عليه السّلام در حديثى مى‌فرمايد:4.

ثمّ يجتمعون قزعا كقزع الخريف من القبائل.⁽¹⁾

سپس هم چون ابرهاى پراكنده پاييزى، از قبايل [و ملل] مختلف گرد هم مى‌آيند.

اين روايت صراحت دارد كه وابستگى‌هاى قومى و نژادى اصحاب آن حضرت، باعث فرق نهادن بين آنها نيست بلكه ملاك اصلى، اخلاص عميق و نيروى ايمان و اراده آنهاست.

امام باقر عليه السّلام فرمود:

أصحاب القائم ثلاثمائة و ثلاثة عشر رجلا. من أولاد العجم بعضهم.⁽²⁾

ياران قائم سيصد و سيزده نفرند كه برخى از آنان عجم مى‌باشند.

مراد از عجم، تنها ايرانى‌ها نيستند بلكه هر غير عربى را عجم مى‌گويند. با استفاده از اين روايت در مى‌يابيم كه ملاك حقيقى، زبان و خون و نژاد نيست وگرنه امام مهدى عليه السّلام جز عرب را در صف يارانش نمى‌پذيرفت.

(2) سوم: اخبارى كه دلالت بر مشاركت افراد غير عرب در حكومت جهانى و هدايت مردم در زير سايه دولت امام مهدى عليه السلام دارد:

اصبغ بن نباته از امام على عليه السّلام نقل كرده است كه ايشان فرمود:

كأنّى بالعجم فساطيطهم فى مسجد الكوفة يعلّمون الناس القرآن كما أنزل.⁽³⁾

گويا خيمه‌هاى عجم را در مسجد كوفه مى‌بينم كه برپا شده و آنها قرآن را همان گونه كه نازل گرديده به مردم مى‌آموزند.

اين واقعه تنها در زمان حكومت امام مهدى عليه السّلام روى مى‌دهد، زيرا آنان قرآن را بر اساس معانى واقعى‌اش كه از خود امام عليه السّلام گرفته شده تعليم مى‌دهند و طبيعتا اين كار در دوران غيبت امكان‌پذير نيست.

(3) سطح چهارم: استدلال بر چگونگى برخورد امام با انديشۀ نژادپرستى.

در اينجا دو مقدمه آورده و از آنها نتيجه‌اى روشن خواهيم گرفت:

مقدمۀ اول: بى‌گمان روش امام مهدى عليه السّلام همان روش پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و مطابق با شيوۀ آن حضرت در جامعه و زندگى مى‌باشد. دليل اين مطلب را قبلا بيان كرده‌ايم.

مقدمۀ دوم: سيرۀ پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله در بين اصحاب و جامعه‌اش، بى‌ترديد بر نفى نژادپرستى و نيز بيان آموزه‌هاى اسلامى به عنوان امرى عمومى و جهانى براى همۀ مردم استوار بوده است. پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بين يارانش چه بنده و آزاد و چه عرب و عجم از طوايف مختلف، پيمان برادرى بست و آنها را گرد هم آورد. او به فرمانروايان جهان نامه نوشت و به اسلامشان دعوت نمود. اين در حالى است كه هيچ يك از آنها عرب بودند. حتّى مشهورترين اصحاب آن بزرگوار غير عرب مى‌باشند؛ مانند:

سلمان فارسى، بلال حبشى، صهيب و...

به اين مناسبت روايتى از ابو هريره مى‌آوريم كه ترمذى آن را نقل كرده است:8.

كنّا عند رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله حين أنزلت سورة الجمعة فتلاها. فلمّا بلغ «وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ لَمّا يَلْحَقُوا بِهِمْ» قال له رجل: يا رسول اللّه، من هؤلاء الّذين لم يلحقوا بنا؟ فلم يكلّمه. قال: و سلمان الفارسىّ فينا. قال: فوضع رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله يده على سلمان، فقال: و الّذى نفسى بيده، لو كان الإيمان بالثّريّا لتناوله رجال من هؤلاء.⁽¹⁾

نزد رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله بوديم كه سورۀ جمعه نازل شد. حضرت آن را تلاوت فرمود و هنگامى كه به آيه «وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ لَمّا يَلْحَقُوا بِهِمْ» ⁽²⁾رسيد، كسى پرسيد: اى پيامبر خدا آنها چه كسانى‌اند كه هنوز به ما نپيوسته‌اند؟ حضرت چيزى نفرمود. سلمان فارسى در جمع ما بود. پيامبر صلّى اللّه عليه و آله دست بر شانه او نهاد و فرمود: سوگند به آن كه جانم در دست اوست، اگر ايمان در ستاره ثريا باشد مردانى از قوم او به آن دست خواهند يافت.

ترمذى اين حديث را «حسن» مى‌داند. همچنين اين حديث از طريق ديگرى نيز نقل شده است.

حال اگر مراد پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از اين سخن، معرفى سلمان فارسى به عنوان نماد مسلمانان غير عرب باشد، در اين صورت اين حديث به آشكارى بر مشاركت مؤمنانۀ عقيدتى و عملى غير عرب در قيام جهانى دلالت مى‌نمايد. اين احتمال نيز وجود دارد كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله او را به عنوان نماينده مرتبه خاصى از مراتب اخلاص و انديشه معرفى كرده باشد كه در اين صورت مراد آن حضرت از عبارت «...

مردانى از قوم او...» يعنى كسانى كه داراى آن درجه از اخلاص و انديشه باشند. به هر حال بايد توجه كرد كه هرگز معناى اين خبر آن نيست كه سلمان از جمله كسانى است كه بعدا ملحق خواهند شد، بلكه اگر كمى بينديشيم واضح است كه عكس اين موضوع درست مى‌باشد. البته پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در اين حديث تنها به مصداق آيه اشاره فرموده و درباره معنى آن سخنى به ميان نياورده است.

خلاصه همان طور كه در حكومت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله اثرى از نژادپرستى نبود در دولت جهانى امام مهدى عليه السّلام نيز چنين خواهد بود؛ زيرا ايشان عامل به سنت و شيوه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و وفادار به آن مى‌باشد.

(2)

د) نظام حكومتى امام عليه السّلام

آيا نظام حكومتى امام مهدى عليه السّلام مشابه نظام‌هاى پيش از خود از قبيل سرمايه‌دارى و سوسياليسم مى‌باشد؟

پاسخ اين سؤال اساسا منفى است. هيچ كدام از سيستم‌هاى حكومتى پيش از ظهور، شباهتى به نظام حكومتى امام مهدى عليه السّلام ندارد. ذيلا براى اين سخن دلايلى مى‌آوريم؛ گرچه دليل ملموس و عينى آن، تنها زمانى چهره مى‌نمايد كه دولت جهانى برپا گردد.

(3) دليل نخست: دانستيم كه امام مهدى عليه السّلام اسلام را به عنوان طرحى عادلانه و كامل پياده خواهد كرد. از سوى ديگر در عقايد اسلامى ثابت شده است كه اسلام با ساير نظام‌ها متفاوت بوده و انديشه‌اى مستقل براى حل مشكلات بشرى مى‌باشد و هيچ گونه ارتباطى با راه‌حل‌هاى ديگر مكاتب بشر ساخته ندارد.

دليل دوم: از رهگذر اين حديث نبوى كه «مهدى زمين را از عدل و داد لبريز مى‌سازد...» مى‌توان به آن نتيجه مطلوب رسيد؛ زيرا قبلا گفته‌ايم بشريت به طور عام و امّت اسلامى به شكل خاص به ناچار بايد از شرايط سخت و دشوارى گذر نمايد تا در نهايت مسير، شمارى از مخلصان پالايش شده كه مسئوليت‌هاى دولت مهدوى را بر دوش خواهند گرفت، پديد آيند. در نتيجۀ اين شرايط دشوار، زمين از ظلم و ستم پر مى‌شود. در آن زمان است كه با تلاش آن مخلصان، تحت رهبرى امام مهدى عليه السّلام، زمين از قسط و عدل آكنده مى‌گردد.⁽¹⁾

⁽²⁾علل بسيار و در عين حال زنجيره‌وارى باعث پديد آمدن شرايط دشوار فوق مى‌گردد. از مهم‌ترين آنها، روش‌هاى حكومت‌هاى ديكتاتورى است كه در طول تاريخ تجربه شده و نيز وجود رژيم‌هاى سرمايه‌دارى اروپايى و آمريكايى و استعمار قديم و جديد و هم چنين بلايا و مشكلاتى كه مردم جهان به طور عام و امت اسلامى به طور خاص با آن دست به گريبان است و نيز تلاش براى تحميل راه‌حل‌هاى بى‌اساس براى رفع مشكلات ملت‌ها از طريق تهاجم فكرى - فرهنگى مانند عملكرد نظام كمونيستى كه ادعا دارد حق تعيين سرنوشت ملت‌ها را به رسميت مى‌شناسد اما عملا سياستى خلاف آن را پى مى‌گيرد. اگر تاكنون افكار عمومى ملت‌ها به مدد تجربيات سخت و دشوار تاريخى از مفاسد حكومت‌هاى ديكتاتورى و نيز استعمار سرمايه‌دارى آگاه شده است، در آينده نيز سستى پايه‌هاى نظام كمونيستى بر ملا خواهد شد.(2) (3) با تعميم اين سخن مى‌توان گفت بى‌ترديد هر نظام [الحادى] بشر ساخته‌اى در قبل از ظهور، سمبل و نماد مهم‌ترين اسباب ستم و انحراف در جهان است كه آن هم به نوبه خود ثمرۀ ظلم و انحراف گذشتگان مى‌باشد.

به اين ترتيب مأموريت اصلى امامى كه زمين را از عدل و داد لبريز مى‌سازد، اقدام براى تغيير اين نظام‌ها و بركندن ريشه آنها خواهد بود.

(4) دليل سوم: مكاتب بشرى بر پايه تفكر مادى و طرد عنصر الهى از معادلات زندگى بنا نهاده شده است؛ حال چه به صورت صريح و آشكار مانند: كمونيسم، اگزيستانسياليسم و يا پنهانى و غير مستقيم مانند: سرمايه‌دارى، فاشيسم، نازيسم و شاخه‌هاى جديد آنها. اين نظام‌ها بر پايه‌اى صرفا مادى استوار بوده و اثرى از باور به ماوراءالطبيعه و يا خداوند متعال در آنها نيست.

(5) دانستيم كه نظام مهدوى در جهت پيوند بين انسان و پروردگار و نيز تربيت توأمان جسم و روح و ربط دادن بين اين عناصر به صورتى عادلانه و عميق خواهد كوشيد. نيز دانستيم كه در آن دوران همۀ قوانين، الهى و اسلامى خواهند شد. حتّى وجوب اطاعت از امام مهدى عليه السّلام هم به اين دليل است كه آن حضرت يكى از پيشوايان امت اسلامى است كه از سوى خداى متعال براى حكومت و قانون‌گذارى و اجراى آن مأمور گرديده است. در اين صورت در دولت آن حضرت مجالى براى ظهور تفكر مادى به هر شكل آن (پيدا يا پنهان) وجود ندارد.م]

دليل چهارم: برنامه الهى بر اساس فراگير بودن آزمايش دقيق افراد و مكاتب بشرى طرح‌ريزى شده است در نتيجه به نحوى كاملا ملموس و استدلالى - كه تجربه‌هاى فراوان و مكرر بشرى را نيز به دنبال دارد - روشن مى‌شود كه هر دعوت بشرى كه مدعى حل مشكلات جهانى است شكست خواهد خورد. هنگامى كه چنين شد و نقاط ضعف آن مكاتب بر ملا گرديد و بشريت از گشودن گره‌هاى زندگى توسط خودش نااميد شد، دوباره آرزوى پيدا كردن راه حل جديدى كه او را نجات دهد، در وجودش جوانه مى‌زند.

⁽¹⁾اين آرزو، احساس روانى سر بسته و مجملى است كه همواره در اعماق وجود انسان‌ها يافت مى‌شود و لزوما هم به طور مشخص به اسلام و يا نظام مهدوى اشاره نمى‌نمايد. ليكن خداى تعالى نجات حقيقى انسان‌ها را به دست امام مهدى عليه السّلام و ياران مخلص او قرار داده است. در نتيجه هرگاه بشريت، نظام مهدوى و عدالت آن را مشاهده نمايد بى‌ترديد به برترى او بر همه تجربيات و ادعاهاى سابق ايمان مى‌آورد و باور مى‌كند كه تنها راه حلى كه او را از ورطۀ مشكلات و گرفتارى‌ها نجات مى‌بخشد، همان نظام است. حكومت امام مهدى عليه السّلام تجلى آن آرزوى سربستۀ بشرى است. به اين برنامه در منابع اماميه اشاره شده است. مانند خبرى كه شيخ مفيد و طبرسى نقل كرده‌اند: إنّ دولتنا آخر الدّول و لم يبق أهل بيت لهم دولة إلاّ ملكوا قبلنا، لئلاّ يقولوا إذا رأوا سيرتنا:

إذا ملكنا سرنا بمثل سيرة هؤلاء و هو قوله تعالى: وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ .⁽²⁾

بى‌شك دولت ما آخرين دولت‌هاست و هيچ خاندان صاحب دولتى نمى‌ماند مگر آن كه پيش از ما به حاكميت مى‌رسد تا وقتى روش ما را ديدند نگويند اگر به حكومت برسيم مانند اينان عمل خواهيم كرد و خداوند مى‌فرمايد: عاقبت از آن پرهيزگاران است.

(3) البته در اين روايت مراد از «خاندان حاكم»، خانواده و يا قبيله حاكم نيست بلكه مراد گروهى است كه در دولتشان ايدئولوژى مشخصى را در پيش گرفته‌اند.

در روايت ديگرى هشام بن سالم از حضرت صادق عليه السّلام نقل كرده است:

ما يكون هذا الأمر حتّى لا يبقى صنف من النّاس إلاّ و قد ولّوا من النّاس لا يعنى باشروا الحكم فيهم حتّى لا يقول قائل: إنّا لو ولّينا لعدلنا.(2)

دولت امام مهدى عليه السّلام برپا نمى‌شود مگر آن كه همه گروه‌ها به حكومت خواهند رسيد، تا كسى نگويد اگر ما حكومت مى‌كرديم رفتارى عادلانه مى‌داشتيم.

(4) اين بدان خاطر است كه اگر آنها اين سخن را پس از ظهور قائم عليه السّلام بگويند، جوابشان اين است كه شما در دنيا فرصت حكومت پيدا كرديد، ولى هم چون ديگران به بيراهه رفتيد.

تقدير الهى چنين است كه احساس نااميدى از راه حل‌هاى بشرى فراگير شود و همان طور كه از حصر موجود در اين گونه اخبار به دست مى‌آيد ديگر اميدى به يافتن راه حلى جديد نباشد.

در نتيجه با تمام صراحت و سادگى در مى‌يابيم كه نظام مهدوى با نظام‌هاى سابق بر آن در تضاد است و حضرت با افشاى دروغ بودن آن‌ها، همه را از سر راه بر مى‌دارد. و اصولا قابل قبول نيست كه9.

امام مهدى عليه السّلام در حكومت عدالت محورش، از نظام‌هاى ورشكسته بشرى پيروى نمايد.

به اين ترتيب مبرهن شد كه امام عليه السّلام در امر حكومت، هيچ يك از نظام‌هاى سابق را الگو قرار نخواهد داد و با وجود نظام عدالت مدار الهى از بقيه نظام‌ها به طور كامل بى‌نياز خواهد شد. در آن زمان مردم دنيا اين بى‌نيازى را آشكارا مشاهده خواهند كرد زيرا كسانى كه يكى از مكاتب موجود در سطح عالم را به عنوان راه زندگى برگزيده‌اند ناگزير يكى از اين دو هدف را دنبال مى‌كنند: هدفى شخصى براى كسب ثروت و شهرت و رفاه و يا هدفى اجتماعى و به زعم آنان براى دفاع از حقوق فقرا و زحمتكشان. هر دو هدف در كامل‌ترين شكل، در حكومت امام مهدى عليه السّلام تحقق پيدا خواهد كرد؛ زيرا پيشتر گفتيم كه در دولت جهانى، ثروت مردم فراوان خواهد شد. در اين صورت كسانى كه به دنبال اهداف نيك مورد نظر خود هستند مى‌توانند در چارچوب چوب نظام مهدوى به هدف خود نايل گردند و در عين حال از نقاط ضعف موجود در ساير نظام‌ها نيز رهايى يابند.

پس ايدئولوژى حاكم بر دولت مهدوى، اسلام است؛ اسلامى كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آورده و نظامى عادلانه و كامل مى‌باشد و البته هيچ ارتباطى هم با نظام‌هاى سياسى پيش از خود [كه مبتنى بر عقل خودبنيادانه بشرى است]، ندارد.

فصل پنجم برنامه الهى براى دوران پس از ظهور

اشاره

هم چنان كه دوران پيش از ظهور داراى برنامه‌اى كلى است، روزگار پس از ظهور نيز داراى برنامه‌اى كلى است كه اينك محل بحث ما مى‌باشد.

در حقيقت برنامه الهى براى تكامل انسان، با به نتيجه رسيدن برنامه الهى در پيش از ظهور پايان نمى‌پذيرد بلكه اين برنامه همواره تا انتهاى عمر بشر - به مقدار شايستگى او در دوران استقرار عدالت - همراه اوست.

(2) اين برنامه، دنبالۀ طبيعى برنامه پيشين است و سازگار با معيارهاى مشخصى است كه در فلسفه اسلامى آمده است؛ با اين توضيح كه: خداوند متعال نعمت رشديافتگى و كمال را به تمام موجودات به اندازۀ شايستگى آنها افاضه فرموده است. در نتيجه اگر موجودى از نظر كمال در مرتبه پايينى قرار دارد، تنها شايستگى آن را دارد كه به رتبه كمالى پس از خودش كه در مرتبه بالاترى واقع شده ارتقا يابد و اگر در رتبه بالايى قرار دارد، استحقاق آن را دارد كه به درجه اعلاى كمال نايل آيد و خداوند كه كريم مطلق است كمال جديدى را به او افاضه مى‌كند و پس از آن كه به آن كمال جديد رسيد شايستگى مرتبه ديگرى را كسب مى‌نمايد و همين طور در راه كمال بى‌نهايت، سير مى‌كند و ارتقا مى‌يابد.

هرگاه مطلب فوق را با مباحث اين كتاب تطبيق دهيم در مى‌يابيم كه بشريت پس از فراهم شدن شرايط ظهور شايستگى آن را خواهد داشت كه به رتبه جديدى از كمال نايل آيد كه عبارتست از:

پياده شدن عدالت كامل در اجتماع بشرى به بركت ظهور امام مهدى عليه السّلام.

(3) با تحقق عملى عدالت، جامعه بشرى همواره مدارج كمال را يكى پس از ديگرى مى‌پيمايد تا به برترين درجه عدالت نايل گردد و پس از آن استحقاق يابد به ويژگى «عصمت» دست يابد. ثمرۀ نهايى اين برنامه هنگامى به بار مى‌نشيند كه عمر بشريت به اندازه‌اى طولانى شود كه بر اساس عمق و نفوذ عدالت، انسان‌ها تربيت شوند تا آن كه سرانجام در نهايت سير، كمال والاى انسانى جلوه‌گر شود؛ ولى اگر حيات جمعى بشر به پايان رسد و قيامت پس از مدت زمان كوتاهى پس از ظهور برپا گردد، به ناچار راه ترقى و تكامل بسته خواهد شد. در اينجا اين دو احتمال را بر مى‌رسيم:

احتمال اول: كوتاهى عمر جامعه بشرى پس از واقعه ظهور.

احتمال دوم: طول عمر جامعه بشرى پس از واقعه ظهور.

در برنامه گذشته الهى از احتمال اول اثرى نيست زيرا ثمردهى آن برنامه به تحقق روز موعود بستگى دارد پس طبيعى است كه عمر بشر تا روز موعود ادامه يابد و اين امر دلايلى دارد:

دليل اول: تحقق روز موعود، وعده‌اى الهى است و وعده خداوند تخلف‌ناپذير است. قرآن كريم مى‌فرمايد:

وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ... ⁽¹⁾

خدا به كسانى از شما كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‌اند، وعده داده است كه حتما آنان را در زمين جانشين [خود] قرار دهد...

⁽²⁾دليل دوم: غرض اصلى از آفرينش انسان، پديدار شدن روز موعود است و امكان ندارد چيزى قبل از حصول غرضش به طور كامل، از صفحه هستى محو گردد. به اين مطلب در روايات فريقين اشاره شده است از جمله: ⁽³⁾1. نعمانى از ابو هاشم جعفرى نقل كرده است كه گفت: كنّا عند أبى جعفر محمّد بن علىّ الرّضا عليه السّلام، فجرى ذكر السّفيانىّ و ما جاء فى الرّواية من أنّ أمره من المحتوم. فقلت لأبى جعفر عليه السّلام: هل يبدو للّه فى المحتوم؟ قال: نعم.

قلنا له: فنخاف أن يبدو للّه فى القائم. فقال: إنّ القائم من الميعاد، و اللّه لا يخلف الميعاد.(2)

نزد امام محمّد جواد عليه السّلام بوديم كه سخن از سفيانى و حتمى بودن آمدنش به ميان آمد. عرض كردم: آيا براى خداوند در امر محتوم، بداء حاصل مى‌شود؟ فرمود: آرى. عرض كرديم: ما مى‌ترسيم در موضوع قائم نيز براى خداوند بداء پيش آيد. فرمود: بى‌ترديد [ظهور] قائم از [مقوله] ميعاد است و قطعا خداوند در وعدۀ [خود] خلاف نمى‌كند.

(4) 2. ابو داود از زرّ و او هم از عبد اللّه روايت كرده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

لو لم يبق من الدّنيا إلاّ يوم لطوّل اللّه ذلك اليوم حتّى يبعث فيه رجلا منى - أو من أهل بيتى - يواطئ اسمه اسمي...(3)

اگر از عمر دنيا تنها يك روز باقى مانده باشد خداوند آن روز را آن‌سان طولانى كند تا مردى همنام من و از خاندان من برانگيخته شود...

(5) 3. همو از على عليه السّلام و آن حضرت هم از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نقل مى‌كند كه فرمود:2.

لو لم يبق من الدّهر إلاّ يوم لبعث اللّه رجلا من أهل بيتى...⁽¹⁾

اگر از عمر دنيا تنها يك روز باقى مانده باشد هرآينه خداوند مردى از خاندانم را بر خواهد انگيخت...

اين تأكيدات، فراوان و در پيوند با يكديگر است و همگى بر ضرورت بر آمدن برنامه و طرح سابق الهى از دل روز موعود و نيز ماندگارى نسل بشر تا آن روز دلالت مى‌كند. اما نسبت به برنامه موجود در دوران پس از ظهور كه در آن دوران وعده الهى تحقق پيدا كرده و هدف اصلى از آفرينش انسان به سرانجام رسيده، شايد به نظر رسد پس از آن ديگر نيازى به وجود بشر نيست و دليلى ندارد كه نسل بشر هم چنان باقى باشد.

اين بحث را به دقت در بخش سوم كتاب مورد بررسى قرار خواهيم داد. مسلّم آن است كه احتمال دوم (طول عمر جامعه بشرى پس از واقعه ظهور) به دو دليل عمده صحيح مى‌باشد:

⁽²⁾دليل اول: در كتاب گذشته، از آيه شريفه «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ» (2) دريافتيم كه: غرض اساسى از خلقت انسان، پديد آمدن «عبوديت» در كامل‌ترين چهره آن است و لازمه آن وجود اجتماعى صالح و دولت شايسته جهانى است. اگر به همين برداشت از آيه مورد نظر اكتفا كنيم بايد گفت به مجرد تأسيس حكومت جهانى امام مهدى عليه السّلام هدف برتر از آفرينش انسان برآورده خواهد شد.⁽³⁾

بر اين اساس به نظر مى‌رسد كه مقصود الهى، پديد آوردن اين مرتبه عالى از عبوديت است اگر چه در زمانى محدود باشد و ديگر دليلى ندارد كه پس از برآورده شدن اين مقصود، زندگى نسل انسان براى زمانى طولانى ادامه يابد. تازه اين در صورتى است كه آن را محال ندانيم زيرا بقاى شىء پس از آن كه اغراضش به طور كامل بازستانده و استيفا شود، در حكمت مطلقه الهى محال مى‌باشد.

در اينجا بر آنيم براى فهمى جديد از اين آيه شريفه، گام ديگرى برداريم زيرا اگر چه آن معنايى كه براى عبوديت آورديم بسيار مهم و اساسى است ولى سخن آخر نيست و هم چنان كه خواهد آمد همۀ اين مراتب براى انسان در زمانى طولانى قابل دسترسى است و به طور طبيعى هر مرتبه‌اى قابل وصول از عبوديت را تصور نماييم، مى‌تواند مدلول اين آيه باشد زيرا مفهوم عبادت در اين آيه هيچ حدّى نخورده و مطلق مى‌باشد.

(3) در اين صورت غرض اساسى از آفرينش انسان بسيار فراتر از تشكيل حكومتى جهانى است بلكه فلسفۀ تأسيس اين دولت فراگير و برنامه‌ريزى براى آن در طول تاريخ، رسيدن به هدفى برتر است كه به طور اجمال همان عبوديت مطلق پروردگار است و در مباحث آتى به اندازه كافى به آن خواهيم پرداخت. به اين ترتيب وجود دولت جهانى به معنى تحقق هدف برين از آفرينش بشر نيست و آن هدف برتر به مجرد تأسيس اين دولت حاصل نمى‌شود بلكه همواره در برابر بشر مراحل كمالى زيادى وجود دارد كه بايد به آنها برسد. در اين صورت دليلى ندارد كه پس از تأسيس اين5.

دولت، عمر جامعه بشرى كوتاه باشد بلكه بايد نسل بشر باقى بماند تا غرض اساسى‌تر خود از آفرينش را استيفا نمايد چون تخلّف از اغراض در حكمت ازلى پروردگار محال است.

دليل دوم: بعيد مى‌نمايد كه مدت زمان حصول نتيجه، بسيار كمتر از مدت زمان فراهم آمدن مقدمات باشد؛ زيرا مى‌دانيم براى آماده‌سازى بشريت جهت درك روز موعود مدت زمان بسيار طولانى به درازاى عمر آدمى طول كشيده است كه دست‌كم چندين هزار سال مى‌باشد البته اگر - آن چنان كه ديرينه‌شناسان معتقدند - بيشتر از اين نباشد. اين زمان طولانى آكنده است از ميليونها حادثه در زندگى بشر مانند: قربانى شدن‌ها، رنج‌ها، خون دل خوردن‌ها و تلاش‌هاى انبيا و اوليا و مصلحان و شهدا و... همۀ اينها مقدمه‌اى براى روز موعود و زمينه‌اى براى حصول شرايط مطلوبى است كه تحقق آن روز بدون وجود آن شرايط امكان ندارد؛ پس آيا معقول است فراهم آمدن مقدمات، هزاران سال به طول انجامد اما نتيجه دهى تنها در نه سال يا كمتر باشد؟ چنين برداشتى در نهايت دورى از داورى عقل است. اين يعنى نسل‌هاى فراوانى از انسان‌ها براى سعادت يك نسل فدا شوند. اين امر عقلا قبيح و در حكمت ازلى پروردگار محال مى‌باشد. اين محال بودن، مادامى‌كه نسل‌هاى دوران پس از ظهور به حدى از فراوانى جمعيت نرسند كه فداكارى و جانفشانى نسل‌هاى سابق در راه آنها از قبيل قربانى كردن مصلحت جمعيت اندكى در راه مصلحت جمعيت فراوانى باشد، باقى است. حال كه معلوم شد عمر بشر پس از واقعه ظهور طولانى است و او به صرف واقعه ظهور به هدف برين خود نخواهد رسيد، پس لازم است در خلال اين عمر طولانى براى دست يابى به آن هدف، برنامه‌ريزى صورت گيرد و همان طور كه بشر براى رسيدن به روز موعود آماده گرديده، چاره‌اى جز آماده‌سازى او براى رسيدن به هدف برتر پس از ظهور وجود ندارد.

هم چنان كه پيش از اين با برنامه الهى براى دوران قبل از ظهور آشنا شديم؛ بايد با ساختار برنامه الهى براى دوران پس از ظهور و مراحل مختلف آن نيز آشنا شويم.

(2)

ارتباط دو برنامه الهى

اگر مقصود از برنامه الهى براى پيش از ظهور، تنها رسيدن به واقعه ظهور امام مهدى عليه السّلام باشد در اين صورت اين برنامه در لحظه ظهور پايان مى‌پذيرد. ولى برنامه جديد به طور طبيعى هرگز در لحظه ظهور آغاز نمى‌شود زيرا كه آن برنامه، برنامه‌اى جهانى است كه اجراى عدالت در آن براى رسيدن به عبوديت مطلق صورت پذيرفته است و اجراى عدالت و عملى نمودن آن در همان لحظه آغازين ظهور امكان‌پذير نيست بلكه به تلاشى ژرف و پردامنه از سوى امام عليه السّلام و اصحاب مخلصش در نبردى نظامى و فرهنگى و تسلط كامل بر جهان نياز دارد؛ در نتيجه هرگاه اين تلاش‌ها به بار نشست، برنامه كلى الهى براى دوران پس از ظهور آغاز مى‌شود.

(3) از اين رو در فهم اين موضوع با سه احتمال روبه‌رو هستيم:

احتمال اول: ما بين دو برنامه، فاصله زمانى محدودى مى‌باشد كه خود داراى برنامۀ خاصى است و هدف از آن تسلّط كامل امام عليه السّلام بر همه جهان و استقرار دولت جهانى مى‌باشد.

روزى كه تلاش‌هاى امام عليه السّلام به بار بنشيند و عدالت كامل در جهان پياده شود؛ آن روز، اولين روز

استقرار عدالت كامل و اولين روز اجراى برنامه دوم مى‌باشد.

احتمال دوم: تصوّر فرض اول، خالى از تسامح نيست زيرا برنامه گذشته هنگامى به طور كامل به ثمر مى‌نشيند كه حكومت جهانى تشكيل گردد و با اين حساب بايد گفت تلاش‌هاى امام و يارانش براى تسلط بر عالم، مندرج در برنامه سابق است به دليل اين كه جهاد و تلاش امام عليه السّلام و اصحابش، آخرين حلقه از زنجيرۀ تأسيس دولت جهانى است؛ در نتيجه هر زمانى عدالت پياده شود و دولت عدل جهانى تشكيل گردد، برنامه گذشته پايان مى‌پذيرد و اولين لحظه شروع به كار دولت جهانى، نقطه آغازين برنامه دوم است و ديگر بين دو برنامه فاصله زمانى ملموس و قابل تفكيكى وجود نخواهد داشت.

(2) احتمال سوم: دورۀ زمانى تلاش و جهاد امام عليه السّلام براى فتح جهان، مندرج در برنامه جديد است، نه برنامه گذشته؛ زيرا فرض اين است كه هدف از برنامه گذشته، خود واقعه ظهور و آمدن رهبرى جهانى مى‌باشد. در اين صورت برنامه گذشته در لحظه ظهور پايان خواهد پذيرفت زيرا دليلى وجود ندارد كه آن برنامه پس از ثمردهى‌اش، هم چنان باقى بماند.

برنامه جديد از آغازين لحظه ظهور شروع مى‌شود و دوره جهاد و تلاش براى فتح عادلانه جهان، مندرج در همين برنامه است. هدف نهايى از ظهور، پديد آمدن «عبوديت مطلق» خداوند در كل جهان است و اين هدف برتر، تشكيل دولت عدالت جهانى را مى‌طلبد و به طور طبيعى براى تشكيل اين حكومت بايد بر عالم تسلّط پيدا كرد، و چون تلاش‌هايى كه در راه فتح جهان صورت مى‌پذيرد از جمله اهداف برنامه دوم است پس اين هدف در همان برنامه قرار دارد و در ذيل آن مى‌گنجد.

(3) به نظر مى‌رسد با توضيحاتى كه آورده شد، احتمال دوم صحيح باشد. ولى به هر روى اين بحث بيشتر اصطلاحى و اعتبارى است زيرا تفاوتى نمى‌كند كه سيطره بر جهان، داخل در برنامۀ اول باشد يا دوم. آنچه مسلم مى‌باشد اين است كه دوره تسلّط بر جهان در طول خط تكامل بشريت - كه چاره‌اى جز استمرارش نيست - قرار دارد و ما اين بحث را تنها به جهت بررسى ابعاد مختلف اين انديشه آورديم و نه بيشتر.

(4)

اصول كلى برنامۀ پس از ظهور

براى آشنايى با اصول و جزئيات برنامه كلى الهى در دوران پس از ظهور، بايد بار ديگر به آنچه در مقدمه گفته شد توجه نمود و آن اين كه: پژوهنده‌اى كه در دوران پيش از ظهور مى‌زيد نمى‌تواند ژرفاى حقيقى رويكرد قانونى و فكرى عميقى را كه در دوران پس از ظهور بر جهان حاكم مى‌شود، به درستى درك نمايد. لذا همان بهتر كه جزئيات و فروعات اين بحث تا زمان تحقق آنها در عالم غيب دست نخورده باقى بماند.

يك پژوهشگر، تنها مى‌تواند خطوط كلى و مسائل مهم و عمومى دوران پس از ظهور را آن هم در چارچوب فرهنگ اسلامى موجود در عصر خويش درك نمايد.

به اين ترتيب يكى از نقاط اختلاف بين آن دو برنامه را مى‌شناسيم. برنامه پيشين الهى براى آن

بود كه انسان‌هاى گذشته و حاضر را به سوى اهداف مطلوبش سير دهد... به تعبير روشن‌تر ما به دليل زيستن در زمان پيش از ظهور با برنامه اول زندگى مى‌كنيم و بدين جهت آگاهى ما از جزئيات اين برنامه (از طريق اصول كلى و شناخته شده و نيز از طريق آنچه كه بالعيان مشاهده مى‌نماييم مانند برخى جزئيات كه تحقق پيدا كرده) تا حدّ زيادى ميسر است؛ اما براى شناخت برنامه الهى براى دوران پس از ظهور با موانعى روبرو هستيم:

برنامه الهى براى دوران پس از ظهور از سه جهت قابل بررسى است:

محور اول: درباره ويژگى‌هاى كلى جامعه‌اى كه نقطه عزيمت اين برنامه است، بايد گفت آن جامعه، جامعه‌اى جهانى است كه حكومت امام مهدى عليه السّلام در آن استقرار يافته و براى نخستين بار عدالت كامل در آن پياده خواهد شد. معناى «پياده كردن عدالت كامل» اين است كه حاكميت فراگير در جهان بر پايه عدل استوار شده باشد و هر گونه مانعى از سر راهش برداشته شود. البته اين بدان معنا نيست كه در همان آغاز، تك‌تك افراد اجتماع شخصيتى اسلامى، عادل و كامل پيدا مى‌نمايند.

(2) امام مهدى عليه السّلام - همان طور كه به تفصيل خواهيم گفت - افراد بسيارى را كه در آزمايش‌هاى موجود در برنامه گذشته الهى مردود شده‌اند و براى عدالت كامل در اجتماع جديد، خطرى بالفعل محسوب مى‌شوند، خواهد كشت. اما با وجود اين تصفيه‌ها، همچنان كاستى‌ها و ضعف‌هايى باقى خواهد ماند كه وظيفه بر طرف كردن آنها كه طبيعتا با نيروى نظامى هم امكان‌پذير نيست، به طور عام بر عهدۀ برنامه جديد و به طور خاص بر عهده امام عليه السّلام مى‌باشد. (3) در اينجا برخى از اين كاستى‌ها و نقايص را مى‌آوريم:

الف) وجود اهل ذمه كه پيرو پيامبران گذشته مى‌باشند. در زمان دولت جهانى به آنان - طبق قواعد اسلامى كه اينك مى‌شناسيم - اجازه داده مى‌شود كه در برابر پرداخت جزيه بر دين خود باقى بمانند و يا در صورت تمايل به اسلام بگروند؛

ب) وجود پيروان مذاهب مختلف اسلامى كه به معارضه با نظام جديد نپرداخته‌اند؛

ج) نقص و كاستى فرهنگ عمومى اسلامى نسبت به جهانى كه براى اولين بار با قوانين اسلام روبرو مى‌شوند. آنها مردمانى‌اند كه تا پيش از ظهور در كفر به سر مى‌برند ولى پس از آن اسلام مى‌آورند؛

د) نقص و كمبود فرهنگ عمومى اسلامى در ميان خود امّت اسلامى به دليل دورى آنها از اسلام حقيقى در طول عصر فتنه‌ها و انحرافها؛

ه) نقص و كمبود فرهنگ اسلامى در امّت اسلامى به طور خاص و در كل بشريت به طور عام، نسبت به قوانين جديدى كه امام مهدى عليه السّلام صادر خواهند فرمود و نيز انديشه‌هاى عميقى كه مطرح

مى‌نمايند؛

و) ضعف اخلاص و نيروى اراده در نزد بيشتر مسلمانان؛ زيرا ثمره و محصول برنامه اول الهى به وجود آمدن اخلاص عميقى بوده است كه تنها در نزد بخش اندكى از مسلمانان به فعليت رسيده و اين اثرگذارى در مجموعه امت اسلامى روى نداده است و البته اين امرى طبيعى است زيرا زمين را ظلم و ستم و انحراف پر كرده است.

اينها مهم‌ترين ضعف‌ها و نقايص از جنبۀ دينى است و جامعه‌اى كه امام مهدى عليه السّلام براى نخستين بار با آن روبرو مى‌شود مالامال از آنهاست. نيز اينها تأثيرگذارترين مسائل در بناى دولت جهانى مى‌باشد. چون قبلا دانستيم كه اسلام، برنامه كامل و عادلانه‌اى است كه آن حضرت پياده خواهد كرد و امّت اسلامى آن امّت پيشگامى است كه در نوك پيكان تلاش‌هايى قرار دارد كه آن دولت را بنا مى‌نهد؛ در نتيجه هر مشكلى كه در اين امت وجود داشته باشد به معنى وجود مانع در راه نيل به هدف تأسيس دولت جهانى است.

(2)

مشكلات بر سر راه تأسيس دولت جهانى

مقصود از اين مشكلات و موانع، امورى است كه در جهت‌گيرى‌هاى غير دينى و وضعيت فلاكت‌بار مردم دنيا وجود دارد كه همگى ناشى از رويكردهاى ماده‌گرايانه و سكولاريستى است.

نظام مهدوى كه با اين مشكلات و كاستى‌ها روبرو مى‌گردد مسئوليت دارد تا گام‌هاى قاطعى براى حل آنها بردارد.

(3) محور دوم: هدف برنامه دوم عبارتست از نيل بشر به كمال برتر خويش در زمين تا در نهايت و طى حركتى تدريجى، فرد بتواند «معصوم» شود⁽¹⁾و در اين «عصمت»، به رشد و تكامل برسد. معناى اين سخن آن نيست كه در همان آغاز، همگى انسان‌ها به چنين جايگاه ارجمندى مى‌رسند بلكه به اين معناست كه راه براى هر كس به مقدار قابليت‌هاى فردى و به ميزان فرمانبردارى و فداكارى‌اش در راه حق و عدالت، هموار است.

(4) از اين رو اين مطلب، شبيه همان چيزى است كه در برنامه پيش از ظهور ملاحظه كرديم. هدف آن برنامه نيز عمق بخشيدن به فرهنگ اسلامى در ميان امت و تقويت اراده ايمانى آنها در برابر مشكلات بود⁽²⁾و ديديم كه مردم چگونه از اين اهداف به مقدار قابليت‌ها و فداكارى‌شان بهره مى‌بردند و چه‌سان اين برنامه باعث تكامل تدريجى آنها مى‌شد.

اين برنامه با برنامه قبل تنها در «نتيجه دهى» تفاوت دارد. در خلال برنامه سابق جز اندكى به موفقيت حقيقى نرسيدند اما در اين برنامه بيشتر مردم موفق خواهند شد و در طى زمانى طولانى همه افراد در حركتى تدريجى و آرام به منزلگه مقصود خواهند رسيد.

در ادامه بحث توضيح داده خواهد شد كه جامعه بشرى در نتيجه تدابيرى كه دولت جهانى وضع مى‌كند از دو مرحله عصمت عبور خواهد كرد:

مرحله اول: در اين دوره مردم غير معصوم‌اند اما افكار عمومى آنان معصوم مى‌باشد.

مرحله دوم: در اين دوره همه مردم معصوم‌اند؛ عصمتى كه بر اساس عدالت كامل استوار مى‌باشد. توضيح اين دو مرحله بعدا خواهد آمد.

محور سوم: در اينجا دربارۀ شناخت جزئيات برنامه كلى الهى براى دوران پس از ظهور و اصول كلى آن به اندازه ممكن سخن خواهيم گفت؛ همان جزئيات و اصولى كه مى‌تواند اجتماعى را كه در محور اول با مشكلاتش آشنا شديم، متحول ساخته و آن را شايسته اتصاف به ويژگى‌هايى نمايد كه در محور دوم درباره‌اش سخن گفتيم. در اينجا اگر از اين اصول سخن مى‌گوييم، در واقع تنها به مواردى مى‌پردازيم كه ممكن است در اوايل تأسيس دولت جهانى وجود داشته باشد؛ زيرا شناخت اصول موجود در اين دوره امكان بيشترى دارد تا شناخت اصول موجود در دوره‌هاى بعدى (جوامع معصوم بشرى) چون همان طور كه قبلا هم تأكيد كرده‌ايم، پژوهندگان از درك ژرفاى حقيقى انديشه‌ها و قوانين آن دوره‌ها ناتوانند. در نتيجه نخواهيم توانست از آن جوامع معصوم، به تفصيل آگاه شويم.

از جمله اصول كلى حاكم بر دوران پس از ظهور كه اينك امكان تصور و اثبات آن به مدد اصول كلى حاكم بر عصر غيبت وجود دارد، موارد زير مى‌باشد:

(2) اصل اول: تربيت‌يافتگى فرهنگى بر اساس اسلام ناب و عدالت محور كه پايه و اصل تشكيل نظام مهدوى است.

بر اين اساس به هر فرد و ملتى به طور تدريجى و مرحله به مرحله، روش‌هاى فرهنگ‌سازى اعطا مى‌شود و هرگاه مرحله‌اى طى شود، فرد يا جامعه شايستگى مرحله جديدى از فرهيختگى را پيدا مى‌كند. پس ملت‌هاى غير مسلمان در نتيجه دلايلى كه خواهيم گفت به اسلام دعوت خواهند شد و با خشنودى و رضايت به آن خواهند گرويد و هر تازه مسلمان و يا مسلمانى كه بر اساس برنامه سابق الهى به درجه مطلوبى از تربيت نرسيده باشد، بر اساس فرهنگ كلى اسلامى كه بر طاعت پروردگار و دورى از معصيت تأكيد دارد، تربيت خواهد شد. و هر كس به اين درجه از تربيت نايل گردد به آن چنان فرهيختگى دست مى‌يابد كه طبق مصالحى كه در آن روز وجود دارد، او را شايسته درك كامل افكار و مفاهيم و قوانين جديدى مى‌گرداند. پس از اين نيز ارتقا و تكامل ادامه پيدا مى‌كند و هر فردى به اندازه قابليت و تلاشش از آن بهره‌مند مى‌شود. امام مهدى عليه السّلام مراحل آغازين و پايه‌هاى اصلى اين آموزش و فرهنگ‌سازى را (آن چنان كه در اين كتاب خواهيد خواند) به آسانى و سرعت اجرا مى‌نمايد ولى در مراحل بعدى كه نوبت به پياده‌سازى و اجراى آن اصول مى‌باشد به فراخور تربيت هر امتى، تدريجى و آهسته خواهد بود.

(3) اصل دوم: تربيت نيروى اراده و اخلاص در بشر براى بر عهده گرفتن مسئوليت‌هاى جديد در دولت عدل جهانى.

در اينجا روش كلى، در مرحله نظر و انديشه، مشابه با روشى است كه در برنامه اول الهى در پيش گرفته شد كه عبارت بود از عبور دادن فرد از گذرگاه سختى‌ها و امتحان‌ها به سوى عدالت تا آن كه موضع و عكس العمل خود را در برابر آن مشخص نمايد. در نتيجه اگر رفتارى اسلامى و عادلانه در

پيش گيرد، در اين آزمايش موفق مى‌شود وگرنه شكست خواهد خورد. البته آزمون‌هاى برنامه گذشته با آزمون‌هاى برنامه جديد تفاوت دارد؛ زيرا در برنامه اول گفتيم شرايط ظلم و ستم و انحراف و نوع عكس العمل فرد در برابر آن، براى آزمايش و پالايش كافى است اما در برنامه دوم چون از ظلم و شرايط فساد و انحراف اثرى باقى نمى‌ماند، آزمايش الهى ناشى از مسئوليت‌هايى است كه پيروى از عدالت كامل و اجراى آن و نيز حفظ عدالت در روابط انسان با خود، خدا، انسان‌هاى ديگر و با نظام حكومتى موجود، اقتضايش را دارد.

اين امتحان شامل هر فردى به ميزان فرهيختگى و قابليت‌هاى او مى‌باشد زيرا بر خداوند قبيح است كه براى كسى آزمايشى پيش آورد كه متناسب با قابليت‌هاى وى نباشد و به ناچار در اين امتحان شكست بخورد. اين امر بر خلاف عدل الهى است.

آنجا كه قابليت به اوج خود برسد، فرآيند آزمايش و امتحان نيز در نهايت دقت و سختى خواهد بود و موفقيت مورد انتظار از آن، موفقيتى متناسب با آن مرتبه است و البته شكست در آن هم با دقيق‌ترين معيارها و با كوچك‌ترين لغزشها ثبت و ضبط خواهد شد.

(2) در منابع اماميه نمونه‌هايى از آزمايش‌هايى كه امام مهدى عليه السّلام در دورۀ نخست قيام خود نسبت به امت اسلامى به طور عام و نسبت به اصحاب خاصّش (همان كسانى كه در آزمايش‌هاى برنامه اول توفيق يافتند) به اجرا در مى‌آورد، آمده است كه تفصيل آن بعدا خواهد آمد.

پرسش: چه نيازى به آزمون‌هاى الهى در برنامه جديد وجود دارد؟ زيرا هدف از اين اقدام در برنامه سابق، به حد نصاب رسيدن نيروهاى مخلصى است كه كادر سپاه فاتح جهان به رهبرى امام مهدى عليه السّلام را تشكيل مى‌دهند در حالى كه در دورۀ اجراى برنامه جديد، اين سپاه مأموريت خود را به انجام رسانده و ديگر نيازى به آن نيست. پس چرا روند آزمايش و پالايش همچنان ادامه دارد؟

پاسخ: يكى از سنت‌هاى الهى در نظام آفرينش، تربيت انسان‌ها از رهگذر اين فرآيند است.

خداوند متعال در قرآن كريم مى‌فرمايد:

ما كانَ اللّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ، حَتّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ⁽¹⁾

خداوند هرگز مؤمنان را بدين حال كنونى وانگذارد تا آنكه به آزمايش، بد سرشت را از پاك گوهر جدا سازد.

(3) اين آزمايش و پالايش، قانونى فراگير براى تشخيص ميزان فرمانبرى مردم از پروردگار در هر عصرى است كه آنها با دعوت و برنامه جديد تربيتى روبرو مى‌شوند. افراد امت اسلامى بايد از اين گذرگاه عبور نمايند تا اخلاصشان ژرفا يابد و اراده آنها در برابر مشكلات، نيرومند گردد. بدين ترتيب پليدان از پاكان جدا مى‌شوند و معلوم مى‌شود كه در برابر سختى و دشواريهاى ابتلائات، چه كسانى موضع صحيح اسلامى مى‌گيرند و چه كسانى به بيراهه انحراف و كژى فرو مى‌غلتند. اين تفاوت در موضع‌گيرى، به اختلاف قابليت‌ها و پيشينه‌هاى فكرى و روانى افراد بر مى‌گردد.

(4) پيشتر آورديم كه اين قانون، شامل همه دعوت‌هاى پيامبران پيش از اسلام بوده و آنها در برنامه9.

تربيتى خود از آن سود جسته‌اند.⁽¹⁾نيز گفتيم كه اين قانون در دوره بعد از اسلام هم در جريان است تا بشريت بر اساس برنامه عادلانه و كامل الهى، تحت تربيت قرار گيرد.⁽²⁾هم چنان كه جامعه صدر اسلام با دعوت جديدى روبرو گرديد و اين دعوت تا زمان قبل از ظهور نيز ادامه دارد و نسل‌هاى مسلمانان در فرآيندى تدريجى و طولانى مدت تا پيش از ظهور تربيت مى‌شوند. جوامع اسلامى و بلكه همه بشريت به زودى با دعوت اسلامى جديدى روبرو خواهند شد. اين پس از آن خواهد بود كه اسلام در كنج عزلت خزيده، غريب گشته و از بسيارى از احكامش سرپيچى شده است. مردمان عصر ظهور در اين دعوت علاوه بر اصول اسلامى كه قبلا وجود داشته، با نظام قانون‌گذارى و نيز مفاهيمى روبرو مى‌شوند كه پيشتر سابقه نداشته است. آنان بايد به فراخور قانون امتحان الهى، در خلال تربيتى درازمدت و تدريجى از اين مرحله عبور نموده تا موضع آنها نسبت به نظام و دعوت جديد معلوم گردد و هر كس به اندازه قابليت و تلاشش به موفقيت و كمال نايل آيد.

ثمره اين فرآيند در دوران پيش از ظهور، شكست و ناكامى اكثريت افراد بشر مى‌باشد اما ثمره آن در دوران پس از ظهور، موفقيت اكثريت آنهاست تا آنجا كه جامعه بشرى در نهايت به «جامعه‌اى معصوم» ارتقا يابد.

اصل سوم: حاكم شدن جوى آكنده از احساس خوشبختى و رفاه مادى در سايه برادرى، همبستگى و عدالت كامل همراه با روش‌هاى معينى كه در بخش دوم كتاب خواهيم آورد.

هدف از چنين رفاهى، تنها رسيدن به بهره مادى نيست زيرا اين امر نمى‌تواند به تنهايى براى رسيدن به هدف نهايى بشر كافى باشد. رفاه مادى تا جايى مطلوب است كه بتواند در سير بشر به سوى هدف والاى الهى، اثرگذار باشد و او را در آن جهت مدد نمايد.

رفاه مادى هر اندازه بيشتر شود، موجب افزايش اوقات فراغت و پديد آمدن جوى روانى مى‌گردد كه از رهگذر آن، مردم به نحو بهترى به اخلاق و عبادت اهتمام ورزند. بدين ترتيب رفاه مادى در مسير هدف والاى بشرى قرار مى‌گيرد. مطابق اين بينش، رفاه مانعى بر سر راه اهداف عالى انسان نيست؛ زيرا او به خوبى مى‌داند كه رفاه مادى هدف نبوده بلكه تنها يك راه است؛ راهى كه به مقصد عالى «عبوديت» ختم مى‌گردد. از اين رو افزايش رفاه، كمك كار تثبيت فرآيند عدالت و تربيت خواهد بود.

(2) اين است معناى حقيقى رواياتى كه از فراوانى ثروت در دوره حضرت مهدى و اينكه او مال را بدون شمارش در بين مردم تقسيم مى‌كند، خبر مى‌دهد. اين اخبار را اماميه و اهل سنت نقل كرده‌اند و ما هم پيش از اين برخى از آنها را آورديم.

اشكال: فراوانى ثروت و گسترش رفاه، حاصل كار زياد است و اين امر نسبتى وارونه با هدف عالى بشر دارد؛ چون كار زياد (براى نيل به رفاه مادى بيشتر) تلاشى را كه انسان بايد در حوزه اخلاق و عبادت به كار بندد، به خود اختصاص مى‌دهد و ديگر براى انسان فرصتى باقى نمى‌گذارد.

پاسخ: هرگز براى كسى كه تصور درستى از مفهوم عبادت و كار داشته باشد، چنين اشكالى6.

مطرح نمى‌گردد. عبادت چگونه مى‌تواند مانعى براى كار باشد در حالى كه كار كردن، راه رسيدن به اقتصاد مطلوب است و آن هم به نوبه خود، كمك كار عبادت است. از سوى ديگر كار نيز چگونه مى‌تواند مانع از عبادت شود در صورتى كه هدف اصلى از زندگى انسان، عبادت مى‌باشد. در نتيجه بايد گفت كار و عبادت هر دو در مسير هدف والاى بشر قرار دارند. از اين رو مى‌توانيم به اين اشكال در دو سطح پاسخ دهيم:

سطح اول: تصور ناسازگارى بين كار و عبادت و مانع بودن كار زياد از عبادت، در نظام عدل جهانى جايى ندارد زيرا مى‌توان بين آن دو جمع نمود و آنها را به صورتى متعادل سازماندهى كرد به طورى كه هر كدام نيازى تربيتى از بشر را بر آورده سازند.

(2) سطح دوم: مفهوم كار و عبادت با يكديگر همسازى دارند؛ در نتيجه اگر كار در مسير عبادت (مطابق با نظام عدل كامل) قرار گيرد، خود مى‌تواند عبادت باشد و در آن صورت از برترين عبادت‌ها در روابط فرد با ديگران خواهد بود. البته به اين شرط كه شخص، اين ارتباط و هدف‌گيرى را دريابد زيرا اين درك باعث مى‌شود كه او در زمان انجام كار در كارخانه، بازار و.. خود را در حال عبادت بداند. هرگاه به خوبى بينديشيم در مى‌يابيم كه كار به‌خودى‌خود هدف نيست بلكه بايد در مسير مصالح عمومى و بسترسازى براى عبادت واقعى پروردگار قرار گيرد در اين صورت بايد حد و اندازه مشخصى داشته باشد؛ هرگاه لازم باشد، زياد شود و در شرايطى ديگر كه مصلحت ايجاب نمايد، كم گردد.

(3) اصل چهارم: نظارت عمومى دولت جهانى بر جزئيات اجراى برنامه جديد الهى در حوزه‌هاى اجتماعى و قانون‌گذارى.

دولت عدل بر نشر و تبليغ فرهنگ عمومى نظارت خواهد كرد و همان‌طور كه خواهيم گفت برخى آزمايش‌ها را انجام خواهد داد و همچنين با نظارت و مراقبت از افراد در درجات مطلوب كمالى، آن‌ها را به ميزان استعداد و آمادگى‌شان براى رسيدن به موفقيت يارى مى‌دهد. دولت جهانى در حافظه خود، پيروزشدگان در فرآيند آزمايش و امتحان و نيز ناكامان و شكست‌خوردگان در آن را ثبت و ضبط خواهد كرد.

پس از اين روشن خواهد شد كه آن دولت چه نقش مهم و اساسى در تربيت افراد و تأثيرگذارى در زندگى روانى، عاطفى، عقلى و اجتماعى آنان دارد و اين از مواردى است كه موفقيت دعوت مهدوى و اجراى كامل عدالت را تأييد مى‌نمايد، همان طور كه عبور موفقيت‌آميز و سريع و ساده افراد را از مراحل اوليه كمال تصديق مى‌كند.

(4) برنامه جديد و گذشته به سبب اختلاف در اهداف، در اين اصل نيز اختلاف دارند، زيرا هدف از برنامه گذشته، جداسازى پاكان از پليدان و به ثمر نشاندن تلاش‌هاى مخلصان و عمق بخشيدن به اخلاص آن‌ها بود تا بتوانند پيشگامان تأسيس دولت عدل جهانى در روز موعود باشند.

در برنامه گذشته، سخنى از كمك به مردودشدگان در آزمون‌هاى الهى و يا فراهم آوردن فرصت‌هايى براى موفقيت آنها به ميان نمى‌آيد، بلكه اين افراد با ظلمى كه به خود روا داشتند، استحقاقى جز مجازات و عقوبت ندارند. با اين حساب ديگر نيازى به نظارت متمركز بر فرآيند فرهنگ‌سازى و

آزمايش وجود ندارد و اين امكان در برنامه كلى الهى وجود دارد كه بدون اين نظارت و به طور خودكار و در هر شرايطى به نتيجه خود برسد.

اما هدف از برنامه جديد نه تنها تحقق فرآيند فوق، بلكه وصول به اهداف عالى انسانى در سطح همه جهان است كه اين نيز به دو امر به هم پيوسته، بستگى دارد:

اين دو امر با يكديگر منافاتى ندارند بلكه هر دو در رسيدن به نتايج مورد انتظار، هماهنگ‌اند.

(2) مطلب اول در كنار مطلب دوم، وضوح و اهميت بيشترى پيدا خواهد كرد زيرا كسى كه در فرآيند آزمايش و پالايش، به رغم وجود فرصت‌هاى كافى براى موفقيت مردود شده است، از كسى كه چنين فرصتى در اختيار نداشته، جرم بيشترى دارد و از حق و عدالت دورتر است. اين يكى از فرق‌هايى است كه برنامه جديد و برنامه گذشته در نتايج با يكديگر دارند.

(3) در حالى كه برنامه گذشته از بى‌مسئوليتى انسان‌ها ناشى مى‌شد⁽¹⁾، برنامه جديد كاملا برخاسته از احساس مسئوليت‌پذيرى آنهاست. شايد مهم‌ترين دليل اين باشد كه اجراى عدالت در برنامه گذشته به معنى مخالفت با رويكردهاى عمومى در جهانى است كه لبريز از جور و ستم مى‌باشد تا آنجا كه در بعضى روايات آمده است شخص ديندار مانند كسى است كه پاره‌اى آتش بر كف دست دارد.

بديهى است چنين كارى نيازمند اراده‌اى محكم و پولادين مى‌باشد و البته ناتوانى از آن نيز موجب مسئوليتى بزرگ و جرمى سنگين نخواهد بود. اما در برنامه جديد چنين نيست زيرا در اين برنامه، اجراى عدالت، همسو با رويكرد عمومى جهانى است كه آكنده از عدل و داد است و انحراف از آن به معنى مخالفت با جريان عمومى جامعه است در نتيجه مسئوليت فرد از اهميت ويژه‌اى برخوردار است و شانه خالى كردن از زير بار آن مجازات به دنبال دارد.

(4) اينها كه بر شمرديم، اصول مهمى‌اند كه اينك در دوران پيش از ظهور مى‌توانيم آن‌ها را پيش‌بينى نماييم. به مدد اين اصول و مانند آنهاست كه حضرت مهدى عليه السّلام خواهد توانست به سرعت و سهولت به تعليم و تربيت امت اسلامى اقدام ورزد. البته پس از سيطره كامل بر ساير بخش‌هاى جهان، اين اصول در تربيت ديگر مردمان نيز به كار خواهد آمد. چگونگى اين چيرگى و تسلط را در فصل آينده به بحث خواهيم نشست.د.

گفتار دوم حوادث نزديك به زمان ظهور

اشاره

مقدمه

حوادثى كه اندكى پيش از ظهور پديدار مى‌شود، همگى در عصر غيبت كبرى چهره مى‌نمايد ولى به دليل نزديكى زمان وقوع آن‌ها به زمان ظهور، در اين كتاب به آنها خواهيم پرداخت.

در اينجا لازم است سه مطلب عمده را يادآورى شويم:

⁽¹⁾1. در كتاب پيشين، براى فهم بسيارى از حوادث پيش از ظهور كه در روايات آمده، روش تفسير رمزى و تأويلى را پيشنهاد كرديم؛⁽²⁾زيرا اطمينان داريم در بيشتر موارد، معانى ظاهرى اين روايات مورد نظر معصومين عليهم السّلام نبوده بلكه مقصود آن بوده كه با عبور از ظاهر الفاظ، اشاره‌اى شود به حوادثى كه پيش از ظهور روى مى‌دهد. در اينجا برخى از مهم‌ترين دلايل وجود زبان رمزى در اين گونه روايات را مى‌آوريم: الف) سطح فكرى مردمان زمان صدور اين روايات، تاب فهم مستقيم و صريح آن حوادث را نداشته است؛

ب) هرگاه به صراحت و روشنى از آن حوادث ياد مى‌شد، امكان سوء استفاده و موضعگيرى در مقابل آنها به طورى كه منجر به نقض برنامه كلى الهى شود، وجود داشت؛

ج) از ظاهر بسيارى از اين روايات بر مى‌آيد كه آن حوادث جملگى از راه معجزه رخ خواهد داد؛ در حالى كه اين برداشت ظاهرى با قانون اعجاز در تعارض است.(2) در اين صورت يا بايد آن روايات را كنار گذاشته و از درجه اعتبار ساقط بدانيم و يا اينكه از آنها تفسيرى رمزى و تأويلى به دست دهيم.

البته ما راه حل دوم را صحيح مى‌دانيم به ويژه آنجا كه يك حادثه را اخبار زيادى نقل كرده باشند و صلاحيت اثبات تاريخى را نيز داشته باشند.

(3) در مورد اخبار وقايع پس از ظهور نيز با همين مسائل ولى به شكل ديگرى روبرو هستيم. البته بين حوادث پيش و پس از ظهور در دو مورد اختلاف وجود دارد:

الف) ما نمى‌توانيم عمق حقيقى حوادث پس از ظهور را دريابيم؛ ولى در مورد حوادث پيش از ظهور معتقديم امكان درك كامل آنها تا حد زيادى وجود دارد؛

ب) گزينش معناى رمزى در آنجا كه خبر را بايد حمل بر مفهومى رمزى كرد، كار مشكلى است چرا كه ممكن است آن خبر بر بيش از يك مفهوم، قابل تطبيق باشد. اگر قراين و دلايل كافى وجود داشته باشد مى‌توان از معناى رمزى خبر آگاه شد؛ اما در صورت نبود چنين قراينى بايد به بررسى معانى محتملى پرداخت كه به واقعيت و اصول كلى نزديك‌تر است. هرگاه پس از اين بررسى و

تلاش، تنها يك معنا احتمال داده شد در اين صورت آن معنا، متعين و مورد پذيرش است.

مشكل ديگرى كه در فهم برخى روايات وجود دارد اين است كه ما نمى‌دانيم كدام لفظ يا الفاظ روايات، رمزى و تأويلى است و كدام صريح و غير رمزى. آيا مى‌توان در ميان الفاظ يك حديث، تفاوت قائل شد، برخى را رمز گونه و برخى ديگر را غير رمزى معنا كرد؟ و آيا اصولا ما نيازمند آنيم كه امثال اين روايات را رمزى معنا نماييم يا خير؟

در پاسخ به سؤال اول بايد گفت اين كار شدنى است البته به شرط آن كه فهم كلى ما از الفاظ حديث، در تعارض با يكديگر نباشد؛ يعنى ضرورتا بايد بين معانى كه مى‌فهميم انسجام و همنوايى وجود داشته باشد.

و اما پاسخ سؤال دوم: پيش از اين به طور مبسوط گفته‌ايم هرگاه امكان فهم معناى مطابقى لفظ وجود داشته باشد، نمى‌توان معنايى رمزى را بر آن لفظ بار نمود. حتى تا زمانى كه امكان حمل بر معناى مجازى وجود داشته باشد، نوبت به معناى رمزى نمى‌رسد.⁽¹⁾

⁽²⁾از رهگذر اين قواعد براى حل اين مشكل، نخست سعى مى‌كنيم معناى رمزى و يا صريح الفاظ را از طريق قوانين كلى و دلالت روايات ديگر مشخص نماييم؛ اگر اين كار ممكن نبود از روش طرح احتمالات مختلف براى حل اين مشكل استفاده مى‌كنيم؛ زيرا زمانى كه ما احتمال معين و قريب به ذهنى را عرضه نماييم، بالطبع اخبارى را كه به نحو رمز و نيز به نحو صريح و مستقيم بر آن دلالت مى‌كنند، خواهيم شناخت. (3) 2. دومين مطلب عمده در اين مقدمه، بحث در پالايش و تصفيه رواياتى است كه اين حوادث را نقل كرده‌اند. ما اين گونه روايات را از لحاظ طرح مسائل اعجازى به دو بخش تقسيم مى‌نماييم:

الف) رواياتى كه به دلالت لفظى و يا رمزى بر حوادث غير اعجازى و اجتماعى دلالت دارند.

ب) رواياتى كه به صراحت، تنها بر حوادث اعجازى دلالت دارند. در اين بخش بايد دو امر را مراعات كرد:

اول: ما وقتى مى‌توانيم چنين رواياتى را حمل بر معانى اعجازى كنيم كه حتما با اصول قانون اعجاز نيز همخوانى داشته باشد وگرنه بايد آنها را به كنارى نهاد.

دوم: براى قبول حوادثى كه در قسمت «الف» به آن اشاره شد، كافى است كه با روش كلى‌اى كه در مقدمه اين كتاب آورديم، همخوانى داشته باشد. اما در قسم «ب» نياز بسيار بيشترى به «سخت‌گيرى سندى» وجود دارد؛ همان طور كه مشى ما در كتاب پيشين چنين بوده است.(2)

(4) پس در حالى كه در مقدمه كتاب حاضر، خبر واحد اطمينان‌آور و خالى از قراين مثبته را (كه در تاريخ گذشته آن را نپذيرفته بوديم) پذيرفتيم و در شرايطى كه نمى‌توانيم اين شرط را در اخبار قسمت «ب» كه عهده‌دار نقل اخبار معجزات است، به دليل وجود گمان خطا و تحريف در آن اخبار8.

بپذيريم - چنان كه در تاريخ گذشته گفتيم⁽¹⁾- پس با اين حساب در مورد اخبار قسمت «ب» آنهايى را مى‌پذيريم كه مستفيض بوده يا پوشيده به قراين موافقه باشد.

(2) در اينجا به بحث و بررسى پيرامون چهار محور زير مى‌پردازيم:

پس از بررسى اين چهار محور خواهيم ديد كه چه فرق اساسى بين كتاب گذشته و اين بخش از كتاب حاضر وجود دارد. به هر روى، حوادث نزديك به ظهور به دو بخش اصلى تقسيم مى‌شود:

الف) پديده‌هاى طبيعى كه از اختيار افراد بيرون است؛

ب) پديده‌ها و رويدادهاى اجتماعى.

درباره هر يك از اين دو بخش، در دو فصل مستقل سخن خواهيم گفت.د.

فصل اول پديده‌هاى طبيعى

اشاره

مقصود حوادثى است كه هر چند با عنوان معجزه، در جهان طبيعت روى خواهد داد. در اينجا جهت اختصار و نيز پالايش روايات، حوادثى را مى‌آوريم كه سه شرط زير را داشته باشد:

الف) نزديك به زمان ظهور باشد.

ب) بر اساس روش ما قابل اثبات باشد.

ج) در اخبار، به ارتباط آن حادثه با ظهور حضرت مهدى عليه السّلام تصريح شده باشد.

اكنون با توجه به اين شروط، تنها حوادثى را بر مى‌رسيم كه در منابع اماميه - و به ندرت در منابع عامّه - آمده است:

(2)

1. گرفتن خورشيد و ماه

اين دو اتفاق نه به طور معمول بلكه به شكلى غير طبيعى رخ خواهد داد. اگر همواره خورشيد گرفتگى در اول ماه قمرى و ماه گرفتى در نيمه ماه اتفاق مى‌افتد، در آن زمان اين ترتيب وارونه خواهد شد؛ خورشيد در نيمه ماه خواهد گرفت و ماه در اول آن. اين حادثه از آغاز خلقت بشر تا زمان وقوعش، بى‌سابقه خواهد بود.

شمارى از روايات، دربارۀ اين حادثه سخن گفته‌اند و ما در كتاب گذشته سه روايت را از شيخ طوسى، شيخ مفيد و شيخ نعمانى نقل كرديم.⁽¹⁾

(3) در حديث ديگرى شيخ طوسى به سند خود از بدر الأزدى نقل كرده است كه امام باقر عليه السّلام فرمود:

آيتان تكونان قبل القائم لم تكونا منذ هبط آدم إلى الأرض؛ تنكسف الشّمس فى النّصف من شهر رمضان و القمر فى آخره. فقال رجل: يا بن رسول اللّه، تنكسف الشّمس فى آخر الشّهر و القمر فى النّصف. فقال أبو جعفر: إنّى لأعلم بما تقول و لكنّهما آيتان لم تكونا منذ هبط آدم.⁽²⁾

دو نشانه پيش از ظهور قائم پديدار خواهد شد كه از هنگام هبوط آدم عليه السّلام بر زمين اتفاق

نيفتاده است؛ خورشيد در نيمه ماه رمضان و ماه در آخر آن خواهد گرفت. كسى گفت: اى فرزند رسول خدا، [صحيح آنست كه] خورشيد در آخر ماه و ماه در نيمه آن مى‌گيرد.

حضرت فرمود: من به آنچه مى‌گويى داناترم؛ اما آن دو نشانه‌هايى هستند كه از زمان هبوط آدم عليه السّلام رخ نداده است.

سيوطى از السنن دارقطنى نقل كرده است كه امام محمّد باقر عليه السّلام فرمود:

إنّ لمهديّنا آيتين لم يكونا منذ خلق اللّه السّماوات و الأرض: ينكسف القمر لأوّل ليلة من رمضان، و تنكسف الشّمس فى النّصف منه.⁽¹⁾

[ظهور] مهدى ما دو نشانه دارد كه از آغاز آفرينش آسمان‌ها و زمين سابقه نداشته است؛ ماه در آغاز رمضان و خورشيد در نيمه آن مى‌گيرد.

البته در كتاب گذشته روايتى را آورديم كه ماه گرفتگى را در بيست و پنجم رمضان و خورشيد گرفتگى را در سيزدهم، چهاردهم و يا پانزدهم آن ماه مى‌دانست. سياق اين روايت و ساير روايات بر نزديكى زمان وقوع اين پديده‌ها به روز ظهور دلالت مى‌كند.

(2) اين تعداد روايت حتى با إعمال شيوۀ «سخت‌گيرى سندى» كه در تاريخ گذشته از آن سود برديم، براى اثبات تاريخى اين نشانه‌ها كفايت مى‌كند. ما در همان‌جا به توجيه علت گنجانيده شدن اين دو واقعه در برنامه كلى الهى در پيش از ظهور پرداختيم كه به طور اختصار عبارت بود از:

(3) اكنون بايد به توجيه تكوينى اين نشانه پرداخت و پرسيد: آيا وقوع آن به طريق اعجازى است و يا طبيعى؟ و اگر طبيعى است، چگونه؟ در اين باره در كتاب گذشته، سخن زيادى نگفته‌ايم. ولى در اينجا براى توجيه آن، چند احتمال را مورد نقد و بررسى قرار مى‌دهيم:

(4) احتمال اول: سبب اين رويداد، همان سبب علمى و معمولى در ساير خورشيد و ماه‌گرفتگى‌هاست؛ البته با اندك اختلافى در زمان. در نتيجه وقتى در دانش [فيزيك] ثابت شده كه كسوف به دليل قرار گرفتن ماه بين زمين و خورشيد و خسوف نيز به سبب واقع شدن زمين بين خورشيد و ماه روى مى‌دهد، اين امكان وجود دارد كه اين اتفاق در زمان ديگرى نيز روى دهد. اين احتمال، با ظهور ابتدايى روايات - اگر اين حوادث را طبيعى و غير اعجازى فرض نماييم - سازگارتر است. ولى مطابق نظريات جديد علمى، اين احتمال به طور آشكار قابل مناقشه است و در اين صورت بايد از ظهور ابتدايى آن روايات دست برداشت؛ زيرا ماه (كه نور خود را از خورشيد مى‌گيرد و اين نور، خط سير مستقيمى دارد و نمى‌تواند انحناى زيادى پيدا نمايد) امكان ندارد در حالى كه بدر كامل است، در پانزدهم ماه خورشيد را بپوشاند زيرا اين پوشاندن، ضرورتا همراه با تاريك بودن بخشى از ماه است كه رو به زمين دارد و اين حالت لزوما با بدر كامل بودن آن همخوانى ندارد.

با قرار گرفتن زمين بين ماه و خورشيد و با افتادن سايه زمين بر ماه، ماه گرفتگى روى مى‌دهد.6.

اين بدان معناست كه زمين از ماه به خورشيد نزديك‌تر است و اين اتفاق تنها در پانزدهم ماه كه ماه بدر كامل است رخ مى‌دهد. به اين اشكال نمى‌توان خدشه‌اى وارد ساخت مگر آن كه اساسا اين نظريه علمى را انكار كرد و گفت نظريه‌هاى علمى هر چند هم محكم باشد باز بر فرضيه‌هايى و غير يقينى استوار مى‌باشند و اطمينان كاملى را به بار نمى‌نشانند. در اينجا داورى را به خوانندگان ارجمند وامى‌نهيم.

احتمال دوم: مشاهده اين رويداد از مكانى جز زمين، مانند ديگر سياره‌هاى منظومه شمسى صورت پذيرد. در سال 1971 م فضانوردى كه به سطح ماه فرود آمد، از همان‌جا گرفتگى كامل خورشيد را مشاهده كرد. در آن هنگام زمين بين ماه و خورشيد بوده است و اين اتفاق به طور معمول جز در نيمه ماه روى نمى‌دهد. ولى آن ماه گرفتگى تاكنون اتفاق نيفتاده است. اما مى‌توان تصور كرد كه انسانى به سياره‌اى ديگر مانند زهره يا مريخ برود و اگر در آن حال زمين بين ماه و آن سياره قرار گيرد، در نگاه آن شخص خسوف روى خواهد دارد. بديهى است كه لزومى ندارد چنين اتفاقى در نيمه ماه افتد بلكه ممكن است در آغاز يا پايان ماه نيز روى دهد.

(2) به اين احتمال، اشكالاتى وارد است:

(3) احتمال سوم: اين خورشيد و ماه گرفتگى به سبب برخى اجرام سرگردان در فضا يا اجرامى كه هاله‌اى بسيار پهن در پيرامون خود دارند، در زمانى غير معين صورت پذيرد.

در بيش از يك روايت آمده است كه آن دو، نشانه‌هايى‌اند كه از زمان هبوط آدم عليه السّلام سابقه نداشته است. اين روايات احتمال سوم را تقويت مى‌كنند زيرا چه بسا جرم سرگردانى در فضا قبل از آفرينش بشر، اين پديده را رقم زده باشد و زمان عبور مجددش از منظومه شمسى، تاريخ مشخصى است كه مصادف با زمانى بسيار نزديك به زمان ظهور باشد. همچنين نمى‌توان اشكال اول احتمال گذشته را به اين احتمال وارد دانست زيرا در اينجا شخص مشاهده‌كننده بر روى زمين قرار دارد.

نيز به روشنى مى‌توان تصور نمود كه هر دو حادثه توسط يك جرم فضايى در يك ماه رخ دهد. مانند ستاره دنباله‌دارى كه از نزديك زمين عبور مى‌كند و مدتى طول مى‌كشد تا از فضاى مجموعه شمسى بگذرد و البته امكان دارد در اين ميان، هر دو حادثه روى دهد اما اينكه فقط در ماه رمضان اتفاق افتد، مطلبى است كه بايد دانشمندان درباره آن اظهار نظر نمايند.

(4) احتمال چهارم: اين خورشيد و ماه گرفتگى به واسطه اجسامى كه از زمين جهت تحقيقات

علمى و يا مقاصد نظامى به فضا پرتاب مى‌شوند، به وجود آيد.

اشكال: اگر اين اقدام به دست بشر انجام پذيرد، چگونه مى‌توان آن را نشانه‌اى براى ظهور دانست؟

پاسخ:

(2) اشكال: از روايات استفاده مى‌شود كه اين دو حادثه، پيش از خلقت بشر اتفاق افتاده است، حال چگونه مى‌توان اين استنباط را با اين احتمال سازگار دانست؟

پاسخ: اين روايات بيشتر از اين دلالت ندارند كه در طول عمر بشريت، اين دو حادثه رخ نداده است اما درباره روى دادن آنها پيش از آفرينش انسان، گرچه روايات اندكى به آن اشاره دارند اما ظهور تام و تمامى در اين معنى ندارند و البته با تأييد احتمال چهارم، آن اشاره اندك هم رنگ مى‌بازد.

اينها برخى احتمالات بود كه براى وقوع طبيعى و غير اعجازى اين دو نشانه بيان شد. البته بعضى احتمالات ديگر كه مبتنى بر نظريات علمى هم چون: «نظريه نسبيت» مى‌باشد نيز وجود دارد كه نيازى به طرح آنها نيست.

(3) احتمال پنجم: خورشيد و ماه گرفتگى به طور معجزه‌آسا و خارج از چارچوب‌هاى شناخته شده طبيعى رخ دهد. برخى قراين، اين احتمال را تأييد مى‌نمايد:

پس اگر اين حوادث، طبيعى بود بايد بيش از يك بار در طول عمر بشر رخ مى‌داد.

نقد: اگر يكى از دو احتمال گذشته (سوم يا چهارم) ثابت شود و يا حتى اگر احتمالش را نيز بدهيم، اعتبار اين قرينه سست خواهد شد؛ چون طرفداران آن دو احتمال نيز توجيه طبيعى مى‌آورند كه اين حوادث در طول عمر بشر رخ نداده است در نتيجه اين امر منحصرا اعجازى نخواهد بود.

نقد: اين قرينه هم، قرينه كاملى نيست؛ زيرا دربردارنده نوعى غفلت از معنى «جعل نشانه»

مى‌باشد. در تاريخ گذشته آورديم كه سرّ اصلى «جعل نشانه»، امرى اعجازى نيست بلكه قرار دادن نشانه براى ظهور از سوى خداوند بزرگ، صرفا جهت خبر دادن است و نه چيز ديگر.⁽¹⁾بزرگان اسلام، امر مهمى را كه مورد توجه بوده در نظر گرفته‌اند و فرموده‌اند كه اين امر با مسأله ظهور ارتباط دارد؛ تا هرگاه آن حادثه رخ داد، صحت و راستى آن خبر براى انسان‌هاى معاصر با آن ثابت شود و در نتيجه به راستى و درستى محتواى خبر (كه به ظهور اشاره دارد) هم پى ببرند. حال اگر نشانه مطلقى باشد، از اصل ظهور خبر مى‌دهد و اگر نشانه نزديكى باشد، حكايت از نزديكى ظهور مى‌كند.

از اين رهگذر نيز بايد گفت هيچ حادثه‌اى را نمى‌توان نشانه دانست مگر آن كه در روايات از آن به عنوان نشانه ياد شده باشد.

خلاصه آن كه اصل در نشانه بودن چيزى، ماهيت خبر دهى آن است و نه معجزه بودن آن و تا وقتى كه اين اخبار براى اثبات تاريخى كافى باشد، رخ دادن طبيعى - و نه اعجازى - آنها، هرگز نظريۀ «جعل نشانه» را مخدوش نمى‌سازد.

با همه اين اوصاف، شايسته است به نقاط ضعف و قوت اين احتمال (كه حول محور اعجاز شكل گرفته است) اشاره‌اى داشته باشيم.

⁽²⁾اين احتمال با اين شرط از شروط قانون معجزات كه «معجزه بايد در مسير هدايت انسان‌ها قرار داشته باشد»(2) سازگارى و موافقت دارد و همين، نقطه قوتى براى اين احتمال مى‌باشد اما از طرفى بايد اين واقعيت را نيز پذيرفت كه مسير هدايت، منحصر در مسأله اعجاز نيست. از اين رو نمى‌توان اين احتمال را موافق با قانون معجزات دانست. اگر فقط همين يك احتمال (احتمال پنجم) باقى بماند، بايد اخبارى را كه بر معناى اعجازى دلالت دارند به كنارى نهيم؛ ولى از سوى ديگر مى‌دانيم كه امر منحصر در اين احتمال نيست و در اين صورت چاره‌اى جز رد اين احتمال و حمل روايات بر يكى از احتمالات طبيعى و غير اعجازى باقى نمى‌ماند. (3)

2. هول و هراس و صداى آسمانى

اين دو از جمله نشانه‌هايى است كه در روايات آمده و ما آن دو را يك جا آورده‌ايم؛ زيرا همان طور كه خواهيم گفت احتمال مى‌رود كه مقصود از آن دو، يك چيز باشد.

(4) شيخ صدوق به سند خود از محمّد بن مسلم و او هم از امام محمّد باقر عليه السّلام نقل كرده است كه فرمود:

و من علامات خروجه عليه السّلام... و صيحة من السّماء فى شهر رمضان⁽¹⁾

و از جمله نشانه‌هاى ظهور... صدايى است آسمانى در ماه رمضان.

همچنين وى از حرث بن مغيره روايت نموده است كه حضرت صادق عليه السّلام فرمود:

الصيحة الّتى فى شهر رمضان تكون ليلة الجمعة لثلاث و عشرين مضين من شهر رمضان⁽²⁾

صدايى [آسمانى] در شب جمعه بيست و سوم ماه رمضان بر خواهد خاست.

(2) نيز شيخ صدوق از عمر بن حنظله نقل كرده است كه شنيدم امام صادق عليه السّلام مى‌فرمود:

قبل قيام القائم خمس علامات محتومات... و الصّيحة.⁽³⁾

پيش از آن كه قائم بپاخيزد، پنج نشانه حتمى چهره خواهد نمود... و [از جمله] صدا.

مانند اين حديث را نعمانى آورده است، با اين تفاوت كه حضرت در آنجا مى‌فرمايد:

... و الصّيحة فى السّماء.⁽⁴⁾

... و صدايى از آسمان.

(3) همو در كتابش از داود دجاجى و او هم از امام محمّد باقر عليه السّلام روايت زير را نقل مى‌كند:

از امير المؤمنين عليه السّلام درباره آيه «فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ» * سؤال شد. فرمود:

انتظروا الفرج من ثلاث! فقيل يا أمير المؤمنين، ما هنّ؟! فقال:... و الفزعة فى شهر رمضان.

فقيل: و ما الفزعة فى شهر رمضان؟ فقال: أو ما سمعتم قول اللّه عزّ و جلّ فى القرآن: «إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ» هى آية تخرج الفتاة من خدرها توقظ النائم و يفزع اليقظان.⁽⁵⁾

پس از وقوع سه نشانه، فرج را انتظار كشيد. پرسيدند: يا امير المؤمنين آن سه چيستند؟ فرمود:... و هراسى در ماه رمضان. گفتند: هراس در ماه رمضان چيست؟ فرمود: شنيده‌ايد سخن خداى عز و جل را كه در قرآن فرمود: «اگر بخواهيم، معجزه‌اى از آسمان بر آنان فرود مى‌آوريم، تا در برابر آن، گردن ايشان خاضع گردد» اين واقعه دختران را از پس پرده بيرون مى‌آورد و خفته را بيدار و بيدار را به وحشت مى‌اندازد.

(4) نيز نعمانى از عبد اللّه بن سنان و او هم از حضرت صادق عليه السّلام نقل كرده است:

و فزعة فى شهر رمضان توقظ النائم و تفزع اليقظان، و تخرج الفتاة من خدرها.⁽⁶⁾

و هراس و ترسى در ماه رمضان [روى مى‌دهد] كه خفته را بيدار و بيدار را وحشت زده و دختران جوان را از پس پرده خارج مى‌سازد.

(5) نعمانى در حديث ديگرى از ابو بصير و او هم از امام محمّد باقر عليه السّلام نقل مى‌كند كه فرمود:

الصّيحة لا تكون إلاّ فى شهر رمضان شهر اللّه و هى صيحة جبرئيل إلى هذا الخلق... إذا4.

اختلف بنو فلان فيما بينهم، فعند ذلك فانتظروا الفرج. و ليس فرجكم إلاّ فى اختلاف بنى فلان. فإذا اختلفوا فتوقّعوا الصّيحة فى شهر رمضان و خروج القائم. إنّ اللّه يفعل ما يشاء...⁽¹⁾

آن صدا فقط در ماه رمضان - ماه خدا - خواهد بود. آن صداى جبرئيل خطاب به مردم است... هنگامى كه بين [طايفه] بنى فلان اختلاف درگيرد، در آن وقت منتظر فرج باشيد و فرج شما جز در [هنگام] اختلاف بنى فلان نيست. پس در آن زمان آماده شنيدن صدا در ماه رمضان و ظهور قائم باشيد. خداوند هر آنچه را بخواهد انجام مى‌دهد.

شايد از مهم‌ترين دلايل روايى وقوع صداى آسمانى، نامه‌اى باشد كه امام مهدى عليه السّلام به نايب خاص چهارم خويش نوشت و در پايان هم از مرگ او خبر داد.

امام عليه السّلام در آنجا مى‌فرمايد:

ألا فمن ادّعى المشاهدة قبل خروج السّفيانى و الصّيحة، فهو كذّاب مفتر.⁽²⁾

آگاه باش از اين پس و پيش از خروج سفيانى و صداى [آسمانى] هر كس ادعاى مشاهده نمايد، دروغگويى افترابند است.

قندوزى در ينابيع المودة برخى از اين اخبار را آورده است.

براى فهم اين صداى آسمانى مى‌توان چند احتمال را مطرح ساخت:

(2) احتمال نخست: صدا و هول و هراس هر دو به يك معنى‌اند؛ صدايى بس عظيم كه از شدت هول و هراس آن خفته بيدار مى‌شود، بيدار وحشت زده مى‌گردد و دختران جوان از پس پرده‌ها بيرون مى‌آيند. اين صدا با معجزه پديد مى‌آيد و نيز از جنس كلمه نيست كه معنا داشته باشد، بلكه صدايى است هم چون رعد و يا انفجار.

اما در برخى روايات آمده است كه آن صدا، صداى جبرئيل امين خطاب به مردمان است؛ زيرا صداى آن فرشته ارجمند - ناگزير - داراى معنا مى‌باشد.

(3) احتمال دوم: مراد از صدا، صداى جبرئيل است. سبب آن هم از مقوله معجزه مى‌باشد زيرا صداى يكى از فرشتگان بزرگ الهى است كه امرى فرا طبيعى است. اين صدا در هر دو احتمال، امرى اعجازآميز مى‌باشد كه به جهت مصالح معينى پديد مى‌آيد. مهم‌ترين اين مصلحت‌ها، بيدار باشى است نسبت به نزديك بودن ظهور تا آن كه مخلصان و مسلمانان براى استقبال از آن حضرت آمادگى روحى پيدا نمايند.

(4) احتمال سوم: مقصود از «صدا» و «هول و هراس» معانى طبيعى است، نه اعجازى؛ در نتيجه «هول و هراس» (- فزعه) تعبيرى است از ترس فراگيرى كه - به طور مثال - به سبب نگرانى از جنگ يا بيمارى واگيرى به وجود مى‌آيد و مراد از «صدا» (- صيحه) صداى مهيبى است كه از انفجار بمب يا موشك يا شكسته شدن ديوار صوتى توسط هواپيماها و يا انفجار در برخى زرادخانه‌هاى اتمى و...

به گوش‌ها خواهد رسيد.

اين احتمال، از دلالت روايات و سياق كلى آنها بسيار دور است؛ به ويژه با استدلال به آيه شريفه7.

«إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ» ⁽¹⁾كه اين آيه در روايتى بر «صدا و صيحه» نيز تطبيق شده است (علاوه بر تطبيق آن بر «هول و هراس» كه پيش از اين آورديم.)

اين روايت را آيت‌اللّه صافى و قندوزى از حضرت امام صادق عليه السّلام نقل كرده‌اند. راوى مى‌گويد:

... فتلوت هذه الآية: إن نشأ ننزّل عليهم من السّماء آية... فقلت: أ هي الصّيحة؟ قال: نعم. لو كانت الصّيحة، خضعت أعناق أعداء اللّه عزّ و جلّ.⁽²⁾

آيه «إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ...» را تلاوت كردم، سپس از حضرت پرسيدم: آيا اين آيه درباره صدا و صيحه است؟ فرمود: آرى وقتى پديد آيد، گردن دشمنان خداى عز و جل فرو افتد و خاضع شود.

خاضع شدن دشمنان خدا، نتيجۀ حادثه‌اى ساده هم چون صداى انفجار موشك يا هواپيما نيست بلكه در نتيجه اتفاقى تكوينى و بى‌سابقه صورت مى‌پذيرد كه در آن عنصر اعجاز وجود دارد.

(2) شايد تفسير آيه مذكور، گاهى به «صدا و صيحه» و گاهى هم به «هول و هراس»، احتمال اول را تقويت نمايد. و حتى با احتمال دوم نيز همخوانى داشته باشد و ترسى كه در دل دشمنان خدا جاى مى‌گيرد حاصل هراسى باشد كه از صداى جبرئيل امين پديد مى‌آيد. اين صدا بزرگترين مژده به مؤمنان است كه: هان روز رهايى نزديك است.

از اين رو اين صدا بسيار مورد توجه قرار مى‌گيرد، خفته بيدار مى‌شود، شخص بيدار وحشت زده و دختران جوان با حيا و پرده‌نشين بيرون خواهند گريخت. گفتنى است روايات از دختران جوانى كه با حيا هستند ياد كرده است و نه از غير آنها.

از سياق اين روايات، خصوصا آنجا كه مى‌فرمايد: «... پس انتظار صدا و قيام قائم را دارند» پيداست كه اين صدا كمى پيش از ظهور برخواهد خاست.

(3)

3. ندا

درباره اين نشانه، سه دسته روايت وجود دارد:

الف) رواياتى كه به طور اجمال وجود ندا و حتمى بودن آن را بيان مى‌كنند:

⁽³⁾صدوق به سند خود از ميمون البان و او هم از امام صادق عليه السّلام نقل كرده است: خمس قبل قيام القائم... و المنادى ينادى من السّماء.⁽⁴⁾

پنج نشانه پيش از ظهور قائم پديد مى‌آيد... و ندادهنده‌اى از آسمان.

(5) شيخ مفيد به سند خود از ابو حمزه ثمالى نقل مى‌كند:

قلت لأبى جعفر عليه السّلام: خروج السّفيانى من المحتوم؟ قال: نعم؛ و النّداء من المحتوم(4)

به حضرت باقر عليه السّلام عرض كردم: آيا خروج سفيانى حتمى است؟ فرمود: آرى، و ندا هم

حتمى است.

نعمانى هم به سند خود از عبد اللّه بن سنان روايت كرده است كه امام صادق عليه السّلام فرمود:

النّداء من المحتوم...⁽¹⁾

ندا امرى حتمى است.

ب) رواياتى كه از دو گونه ندا سخن مى‌گويد: نداى حق و نداى باطل كه يكى پس از ديگرى روى خواهد داد:

⁽²⁾صدوق به سند خود از ميمون البان و او هم از امام باقر عليه السّلام نقل كرده است كه فرمود: ينادى مناد من السّماء: أنّ فلان بن فلان هو الإمام باسمه. و ينادى إبليس - لعنه اللّه - من الأرض، كما نادى برسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله ليلة العقبة.(2)

ندادهنده‌اى از آسمان ندا مى‌دهد كه فلان بن فلان امام است و اسمش را هم مى‌آورد. ابليس ملعون نيز از زمين ندا مى‌كند، همان طور كه در شب پيمان عقبه، به رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله ندا كرد.

⁽³⁾نعمانى روايتى طولانى از ابو بصير و او هم از امام باقر عليه السّلام نقل مى‌كند كه فرمود: ينادى مناد من السّماء باسم القائم، فيسمع من بالمشرق و من بالمغرب. لا يبقى إلاّ استيقظ و لا قائم إلاّ قعد و لا قاعد إلاّ قام على رجليه فزعا من ذلك الصوت. فرحم اللّه عبدا اعتبر بذلك الصّوت فأجاب. فإنّ الصّوت صوت جبرئيل الروح الأمين. و قال عليه السّلام:

الصّوت فى شهر رمضان فى ليلة جمعة، ليلة ثلاث و عشرين، فلا تشكّوا فى ذلك، و اسمعوا و أطيعوا. و فى آخر النّهار صوت ابليس اللعين ينادى: ألا إنّ فلانا قتل مظلوما ليشكّك النّاس و يفتنهم. فكم ذلك اليوم من شاكّ متحيّر قد هوى فى النار. فإذا سمعتم الصّوت فى شهر رمضان، فلا تشكّوا فيه إنّه صوت جبرئيل و علامة ذلك ينادى باسم القائم و اسم أبيه عليهما السّلام، حتّى تسمعه العذراء فى خدرها، فتحرّض أباها و أخاها على الخروج... فاتّبعوا الصّوت الأوّل و إيّاكم و الأخير أن تفتنوا به...(3)

ندادهنده‌اى از آسمان نام قائم را مى‌برد آن طور كه همه اهل شرق و غرب جهان آن را مى‌شنوند. از هراس و وحشت آن صدا، خفتگان بيدار و همه ايستادگان نشسته و همه نشستگان بپا مى‌خيزند. خداوند رحمت خويش را شامل حال بنده‌اى كند كه به آن صدا توجه نموده، پاسخش را بدهد؛ چون آن صدا، صداى جبرئيل روح الامين است. آن صدا در شب جمعه بيست و سوم ماه رمضان به گوش خواهد رسيد پس شك به دل راه مدهيد و به آن گوش فرا دهيد و اطاعت كنيد. در آخر روز ابليس لعين ندا مى‌دهد: آگاه باشيد فلانى مظلومانه كشته شد تا مردم را به فتنه و شك در اندازد و چه بسيارند شك‌كنندگان سرگردانى كه در دوزخ فرو مى‌غلتند. پس اگر آن صدا را در ماه رمضان شنيديد در آن ترديد نكنيد؛ صداى جبرئيل است. نشانه‌اش هم آنست كه به نام قائم و پدرش عليهما السّلام ندا مى‌دهد. اين صدا را4.

حتى دوشيزگان پرده‌نشين خواهند شنيد و پدران و برادرانشان را به بيرون رفتن از خانه (به دنبال آن صدا) وامى‌دارند... از صداى نخست پيروى نماييد و از صداى دوم حذر، مبادا كه در فتنه افتيد....

سيوطى از نعيم بن حماد روايت كرده است كه امام على بن ابى طالب عليه السّلام فرمود:

إذا نادى مناد من السّماء: إنّ الحقّ فى آل محمّد عليهم السّلام. فعند ذلك يظهر المهدىّ على أفواه النّاس، و يشربون حبّه، و لا يكون لهم ذكر غيره.⁽¹⁾

هرگاه اين ندا از آسمان برخاست كه: «حق با آل محمّد عليهم السّلام است» در آن هنگام نام مهدى بر سر زبان‌ها افتد، مردم از دوستى او سيراب شوند و جز او را ياد نكنند.

⁽²⁾سيوطى همچنين از نعيم بن حماد نقل كرده است كه امام محمّد باقر عليه السّلام فرمود: ينادى مناد من السّماء: إنّ الحقّ فى آل محمّد. و ينادى مناد من الأرض: إنّ الحقّ فى آل عيسى - أو قال: العبّاس شك فيه - و إنّما الصّوت الأسفل كلمة الشّيطان و الصّوت الأعلى كلمة اللّه العليا.(2)

ندايى از آسمان بر مى‌خيزد كه «حق با آل محمّد است» و ندايى از زمين كه «حق با آل عيسى يا آل عباس است». (شك از راوى است) صداى پايين، از شيطان است و صداى بالا از خداوند بلند مرتبه.

قندوزى، بخشى از اين روايت را در ينابيع المودة آورده است.

ج) رواياتى كه از نداى به نام قائم عليه السّلام بدون پرداختن به نداى باطل، خبر مى‌دهند:

⁽³⁾صدوق به سند خود از محمّد بن مسلم روايت كرده است كه امام محمّد باقر عليه السّلام فرمود: و من علاماته: خروج السّفيانى... و مناد ينادى باسمه و اسم أبيه.(3)

از نشانه‌هاى ظهور، خروج سفيانى و... ندادهنده‌اى است كه به نام او (قائم عليه السّلام) و پدرش ندا مى‌دهد.

⁽⁴⁾نعمانى به سند خود از ابو بصير نقل كرده است كه به حضرت صادق عليه السّلام عرض كردم: جعلت فداك، متى خروج القائم؟ فقال: يا أبا محمّد، إنّا أهل بيت لا نوقّت... و لا يخرج القائم حتّى ينادى باسمه فى جوف السّماء فى ليلة ثلاث و عشرين من شهر رمضان، ليلة جمعة. قلت: بم ينادى؟ قال: باسمه و اسم أبيه. ألا أنّ فلان بن فلان قائم آل محمّد، فاسمعوا له و أطيعوه. فلا يبقى شىء من خلق اللّه فيه الرّوح، إلاّ سمع الصّيحة. فتوقظ النائم و يخرج إلى صحن داره، و تخرج العذراء من خدرها. و يخرج القائم ممّا يسمع، و هى صيحة جبرئيل عليه السّلام.(4)

فدايت شوم، ظهور قائم در چه زمانى است؟ فرمود: اى ابا محمّد، ما اهل بيت وقتى را [براى ظهور] تعيين نمى‌كنيم... قائم ظهور نمى‌كند مگر آن كه در شب جمعه بيست و سوم ماه رمضان مناديى در4.

آسمان به اسم او ندا در دهد. پرسيدم: چه چيزى را ندا مى‌دهد؟ فرمود: نام قائم و پدرش را اين گونه مى‌برد: «آگاه باشيد فلان بن فلان قائم آل محمّد است. به سخنش گوش فرا دهيد و اطاعتش نماييد».

[در آن حال] هيچ چيز از آفريده‌هاى خدا كه در آنها روح دميده شده نخواهد بود مگر آن كه آن صدا را مى‌شنود. آن چنان كه شخص خفته، بيدار مى‌شود و به حياط خانه‌اش مى‌رود و نيز دوشيزگان از سرا پرده‌ها بيرون مى‌روند. آن صدا، صداى جبرئيل است.

نعمانى به سند خود از محمّد بن مسلم روايت كرده است كه حضرت صادق عليه السّلام فرمود:

ينادى مناد من السّماء باسم القائم، فيسمع ما بين الشرق إلى الغرب. فلا يبقى راقد إلاّ قام و لا قائم إلاّ قعد و لا قاعد إلاّ قام على رجليه من ذلك الصّوت. و هو صوت جبرئيل، الرّوح الأمين.⁽¹⁾

مناديى از آسمان به نام قائم صدا مى‌زند و بى‌درنگ همه اهل شرق و غرب جهان آن را مى‌شنوند؛ در نتيجه خفته‌اى نيست مگر آن كه برمى‌خيزد و مى‌ايستد و ايستاده‌اى نيست جز آن كه مى‌نشيند و هيچ نشسته‌اى نيست مگر آن كه مى‌ايستد. اين صدا، صداى جبرئيل روح الامين است.

⁽²⁾همچنين ابو بصير روايت كرده است كه امام صادق عليه السّلام فرمود: إنّ القائم صلوات اللّه عليه، ينادى اسمه ليلة ثلاث و عشرين...(2)

بى‌ترديد در شب بيست و سوم ماه رمضان، به نام قائم - كه درود خدا بر او باد - ندا داده مى‌شود...

(3) از مجموع اين اخبار و اخبار گذشته به دست مى‌آيد كه روايات «صدا و صيحه»، «هول و هراس» و «ندا»، هر سه دسته به مفهومى مشترك و رويدادى واحد اشاره مى‌كنند و در حقيقت، تعارضى بين آنها نيست. هر چند شيوه‌هاى بيان خبر، گوناگون مى‌باشد.

براى اين سخن در خود اين اخبار، قراينى وجود دارد:

الف) صيحه و ندا، به طور مستفيض هر دو به جبرئيل نسبت داده شده است.

ب) زمان وقوع آن دو در شب جمعه بيست و سوم ماه رمضان مى‌باشد.

ج) همه آنها (صيحه، هول و هراس و ندا) موجب جلب توجه فراوان خواهند شد.

د) صيحه و ندا از نشانه‌هاى حتمى ظهور هستند.

(4) در نهايت با حمل مطلق بر مقيد و نيز مجمل بر مفصل به نتايج زير مى‌رسيم:

دسته سوم از اخبار پيرامون ندا (ندا به اسم قائم عليه السّلام و پدرش) از آن نظر كه اخبار «صيحه» و «هول و هراس» در آن است، خاص‌ترين تمام اين روايات مى‌باشد؛ در نتيجه مى‌تواند مفسر و شارح آنها باشد. همچنين اوصاف ديگرى كه در اين اخبار آمده مانند: حتمى بودن و زمان آن، ويژگى ندا نيز مى‌باشد.

هرگاه اين فهم كلى حاصل شود، اخبارى كه بر اين مفهوم مشترك دلالت مى‌كند، متواتر - بلكه بيشتر از حد تواتر - خواهد بود؛ زيرا اخبار ندا به تنهايى مستفيض است و هرگاه آن را به اخبار «صدا و صيحه» و «هول و هراس» بيفزاييم، متواتر خواهند شد.

در اينجا دو پرسش را به همراه پاسخ آن طرح مى‌نماييم:

(2) پرسش نخست: محتواى آن ندا چيست؟

روايات به اين پرسش به دو شكل پاسخ داده‌اند:

در واقع با لحاظ يكى از توجيهات زير، بين اين دو روايت تعارضى باقى نمى‌ماند:

الف) اگر فرض نماييم هر دو مضمون داراى دليل كافى براى اثبات باشد، در اين صورت بهتر آنست كه قائل به ندايى شويم كه شامل هر دو مضمون باشد و آن چنين است: «همانا حق با آل محمّد است و بى‌شك امام شما فلان بن فلان است» و منافاتى بين اين دو امر وجود ندارد.

ب) شكل دوم به شكل اول بازمى‌گردد و عملا آن چه در خارج روى مى‌دهد تنها شكل اول است و شكل دوم در نتيجه شرايط خاص تاريخى مطرح شده است.

ج) اگر فرض كنيم بين دو ندا تعارض وجود دارد در اين صورت شكل نخست قابل قبول و صورت دوم مردود است؛ زيرا شمار اخبارى كه بر شكل اول دلالت مى‌كند بسيار است؛ اما تعداد اخبار شكل دوم، اندك.

(3) پرسش دوم: آيا اخبار ناظر بر نداى باطل براى اثبات آن كافى است؟

پاسخ: در اينجا دو مقدمه مى‌آوريم تا شايد بتوان از آنها براى اين پرسش، پاسخى منفى فراهم آورد.

مقدمه اول: شمار اخبار نداى باطل، بسيار كمتر از اخبارى است كه از نداى حق سخن مى‌گويد.

مقدمه دوم: اگر طبق برداشت مشهور و متداول از اين اخبار كه مطابق با ظهور ابتدايى آنها نيز هست، نداى باطل را امرى اعجازآميز و ماوراءالطبيعه‌اى بدانيم، در اين صورت بايد بپذيريم كه اين معجزه به نفع پيروان باطل اتفاق افتاده است و اين امرى محال است زيرا بر خداى حكيم روا نيست كه مردم را فريفته، به سوى فتنه و انحراف براند.⁽¹⁾

هرگاه اين دو مقدمه پذيرفته شود بايد اين اخبار را رد نمود؛ زيرا شمارشان اندك است و از7.

طرفى دلالت بر محال دارند؛ در نتيجه، قبول مضمون آنها نيز محال است.

البته اگر در مقدمه دوم مناقشه نموده و ندا را به طور عموم يا ندا باطل را به طور خاص، حمل بر معنايى طبيعى و غير اعجازى نماييم، مى‌توان آن اخبار را پذيرفت. ولى اين امر همچنان كه خواهيم آورد قابل مناقشه خواهد بود.

هرگاه به دنبال فهم عالى‌ترى از اين دو ندا باشيم، با احتمالى طبيعى و نيز احتمالاتى اعجازى روبرو خواهيم شد.

احتمال اول: مقصود از جبرئيل و ابليس، به طور مجازى ياران حق و ياران باطل باشد. در اين صورت جبرئيل، كنايه از خود مهدى عليه السّلام است كه نداى او نداى حق است و ابليس هم كنايه از دشمنان ايشان و به طور كلى انسان‌هاى منحرف مى‌باشد. مراد از گسترش صدا و پراكنده شدن آن در شرق و غرب عالم نيز، پخش آن توسط رسانه‌هاى جمعى مانند راديو و تلويزيون مى‌باشد و اگر در روايات آمده كه آن صدا از آسمان است به لحاظ آن است كه امواج اين رسانه‌ها از فضا عبور مى‌كند.

با اين وجود، طبيعى است تصور نماييم از طريق همين ابزار مدرن نيز جبهه هواداران حضرت مهدى عليه السّلام از موضوع آگاه شوند.

تأثيرگذارى نداى حق در دنيا و بيدار باشى كه در سطح جهان ايجاد مى‌نمايد، به دليل بلند بودن صداى آن نيست، بلكه به دليل اهميت مضمون و محتواى آن است. اعلان عمومى واقعه ظهور براى نخستين بار و ارائه مفهوم روشنى از انقلاب جهانى امام مهدى عليه السّلام به مسلمانان بلكه به تمامى انسان‌هايى كه در انتظار منجى به سر مى‌برند، بدون شك بازتاب‌هاى مختلفى در سطح جهان خواهد داشت.

اين احتمال گرچه روشن و منطقى است اما داراى برخى اشكالات است از جمله اينكه: از سياق اين اخبار برمى‌آيد نداى حق و نداى باطل تنها پيش از ظهور و نه پس از آن رخ خواهد داد و اين مطلب با اين احتمال منافات دارد زيرا اين احتمال ناظر به دعوت‌هاى حق و باطلى است كه پس از ظهور مطرح مى‌شوند.

(2) احتمال دوم: مطابق ظاهر روايات بر آن شويم كه اين دو نداى قبل از ظهور امام عليه السّلام رخ مى‌دهند ولى از راه طبيعى و غير اعجازى؛ مانند رسانه‌هاى جديد تبليغاتى.

علّت پيدايش اين دو ندا، وجود دو جنبش متخاصم در جهان اسلام است كه يكى از آنها بر حق است و به اسلام صحيح فرا مى‌خواند و ديگرى با فريب مردم و شبهه‌افكنى در بين آنها به باطل دعوت مى‌كند. تأييد و تصديق انقلاب حق‌طلبانه امام عليه السّلام در آغاز آن چنان است كه تأثير فراوانى در ميان مردم بجاى مى‌گذارد تا آنجا كه زنان، پدران و برادرانشان را بر يارى اين حركت تشويق مى‌نمايند؛ اما اين روند چندان دوام نمى‌آورد و در مقابل آن، جنبشى باطل با اعلان صريح مواضعش، مردم را نسبت به اسلام دچار شك و شبهه مى‌نمايد. يكى از شعارهايش چنين است: «فلانى مظلومانه كشته شد» و منظور از كشته (البته خدا داناتر است) همان كسى است كه به دست حركت حق‌طلبانه نخست كشته شده است. لذا حركت دوم از مظلوميت او داد سخن در مى‌دهد.

(3) شايد اين تعبير كه نداى حركت نخست، از آسمان به گوش مى‌رسد و نداى جنبش دوم از زمين

برمى‌خيزد، بيانگر حرمت نداى اول و بر حق بودن آن و نيز بطلان و بى‌ارزشى نداى دوم باشد.

بايد گفت اين احتمال (احتمال دوم) صحيح نيست زيرا روشن است كه آن حركت بر حق در واقع دعوتى است به سوى مبادى حق و عدالت و نه ندايى به نام قائم و پدرش؛ (همان طور كه در شمارى از روايات آمده است) بنابراين از زاويه اين احتمال، ندا به اسم قائم و پدرش بدون تفسير باقى خواهد ماند.

اين احتمال نيز كه مراد از لفظ قائم، رهبر حركتى حق‌طلبانه باشد هر چند كه دامنه نهضتش هم جهانى نباشد، احتمال نادرستى است زيرا اخبار به روشنى اظهار مى‌دارند كه او قائم آل محمّد عليه السّلام مى‌باشد و مهدى هموست و حتى در بعضى روايات جمله «الصلاة و السلام عليه» نيز وجود دارد و اين چيزى است كه جز بر مهدى موعود عليه السّلام بر كس ديگرى منطبق نمى‌گردد.

احتمال سوم: اين احتمال كه با ظاهر اخبار و سياق كلى آن‌ها همخوانى دارد عبارت از آنست كه:

ندا به حق را كه به اسم قائم و پدرش مى‌باشد، به صورتى اعجازى بدانيم و آن را از جمله مقدمات براى آمادگى روحى در زمان نزديك به ظهور قائم عليه السّلام تلقى نماييم. اين امر، پيش درآمد بس بزرگى براى روز ظهور خواهد بود و نام آن رهبر بزرگ را مشخص خواهد نمود و كافى است كه بعد از واقعه ظهور كه چندان پس از اين ندا به تأخير نخواهد افتاد، گفته شود: اين رهبر بزرگ همان كسى است كه منادى به نامش ندا سر داد و آن معجزه عظيم، فرمان به اطاعت از اين رادمرد الهى مى‌داد.

اين معجزه، تأثيرى بس عميق در پيروزى و گسترش دعوت امام عليه السّلام بر جاى خواهد نهاد. قبلا دانستيم كه روز ظهور، عصاره و نتيجه تلاش‌هاى پيامبران و اوصيا و صلحا و شهداست؛ اين همان غرض و الا از آفرينش انسان است؛ در نتيجه مايه شگفتى نيست كه خداى تعالى با چنين معجزاتى، ظهور منجى موعود را مقدمه‌چينى نمايد.

(2) هم چنان كه دانستيم، بر اين گفته اخبار متواترى تأكيد مى‌نمايند و به دليل مؤثر بودن آن در هدايت انسان‌ها، با قانون معجزات هم منافاتى ندارد. در اين صورت ناگزير بايد تسليمش شد و به درستى آن اعتراف نمود. اين صدا در شب بيست و سوم ماه رمضان كه احتمال ليلة القدر بودن آن بيشتر است بر خواهد خاست. آن شب برترين شب سال است و مسلمين در آن شب اقبال بيشترى به معنويات داشته، آمادگى آنها براى پذيرش امور قدسى و مفاهيم ناب دينى بسيار بيشتر است.

توجه و عنايت فوق‌العاده به اين ندا و ترس و هراس از آن، از سه عامل سرچشمه مى‌گيرد:

الف) بلندى صدا و گستره شعاع آن به طورى كه همه مردم دنيا آن را خواهند شنيد.

ب) جنبه اعجازى آن كه امكان تفسير مادى‌اش را - تقريبا - از بين برده است.

ج) محتواى آن، كه بس مهم است و اشاره به رهبرى دارد كه زمين را از عدل و داد لبريز خواهد ساخت، همان‌طور كه از ستم و بيداد آكنده شده باشد.

(3) در اينجا مايلم ملاحظاتى را درباره اين ندا يادآور شوم:

انديشه ضرورت اعلان خبر ظهور را رد كرد و ناصحيح شمرد و شايد بتوان گفت اعلان خبر ظهور، كمى قبل از وقوع آن، صحيح‌تر به نظر مى‌رسد؛ زيرا اگر ندا و ظهور، هر دو در يك زمان پديد آيند، بى‌ترديد آن ندا منطبق بر حضرت مهدى عليه السّلام خواهد شد و در اين صورت امام عليه السّلام كه در گام نخست حركت جهان خويش مى‌باشد و هنوز فرماندهى‌اش تثبيت نگشته، هدف حملات نيروهاى مخالف در سطح جهان قرار خواهد گرفت و اين بر خلاف ضمانت‌هايى است كه پس از اين درباره پيروزى آن بزرگ‌مرد خواهيم آورد.

ولى هرگاه اين ندا پيش از ظهور رخ دهد، ديگر چنين اتفاقى نخواهد افتاد؛ زيرا حركت حضرت مهدى عليه السّلام در نگاه دشمنان لزوما بر آن ندا منطبق نخواهد شد و جز مؤمنان و مردمان منطقه‌اى كه امام از آنجا حركت خويش را آغاز كرده است، كسى متوجه اين امر نخواهد شد. اين سخن با ضمانت‌هايى كه براى پيروزى امام عليه السّلام خواهيم گفت، تناسب بيشترى دارد.

اگر فرض اين باشد كه ندا به نام امام مهدى عليه السّلام هم‌زمان با ظهور، پيروزى او را با اشكال مواجه مى‌سازد، بايد گفت به طور قطع چنين اتفاقى نخواهد افتاد و ندا كمى پيش از ظهور رخ خواهد داد و اين امر، با ويژگى بيداركنندگى آن سازگارى بيشترى دارد.

(2) 2. رويداد ندا پيش از زمان ظهور، به معناى وقوع آن در عصر غيبت است و اين ندا با غيبتى كه در فاصله زمانى بين ندا و ظهور وجود دارد، منافاتى ندارد؛ زيرا معناى حقيقى غيبت، عبارتست از جهل مطلق مردم نسبت به حقيقت شخص امام عليه السّلام هر چند كه مردم او را مى‌بينند و با وى معاشرت مى‌كنند بدون آنكه او را به حقيقتش كه حضرت مهدى عليه السّلام است بشناسند. و روشن است كه اين وضعيت با تحقق ندا تغييرى نمى‌كند مگر آن كه خود ايشان پرده از شخصيت حقيقى خويش بردارد و آن ندا را بر خود تطبيق نمايد.

(3) 3. در پاسخ به اين پرسش كه دوره زمانى بين ندا و ظهور چه مدت مى‌انجامد؟ بايد گفت روايات گذشته بر وقوع ندا در شب بيست و سوم ماه رمضان دلالت دارند.⁽¹⁾و چه بسا اين، همان ماهى باشد كه در آن خورشيد و ماه گرفتگى به شكلى غير معمول اتفاق مى‌افتد و يا ماه رمضان ديگرى كه نسبتا به آن نزديك باشد. گفتنى است كه اين تعيين وقت در روايات ندا، مستفيض بوده و قابليت اثبات تاريخى را دارد. ولى اين تعيين وقت در روايات خسوف و كسوف به حد استفاضه نمى‌رسد.

(4) پس از اين خواهيم آورد كه برخى روايات، رويداد ظهور را در عصر روز دهم محرم الحرام (- روز عاشورا) مى‌دانند. در صورتى كه بتوانيم كوتاهى زمان بين واقعه ندا و ظهور را مستدلا بيان نماييم در آن صورت بايد گفت آن محرمى كه ظهور در آن روى مى‌دهد، همان محرمى است كه پس از رمضانى كه ندا در آن رخ مى‌دهد، قرار دارد و در هر سال قمرى، بين آنها سه ماه فاصله است در نتيجه، در صورت سى روز بودن ماه رمضان، فاصله بين اين دو رويداد سه ماه و هفده روز خواهد شد.

اين فاصله زمانى براى هشيار كردن مؤمنان و گرد آمدنشان جهت استقبال از حضرت بقية اللّه عليه السّلام كفايت مى‌كند.د.

4. بارندگى‌هاى پى‌درپى

طبرسى به نقل از عبد الكريم الخثعمى روايتى را از حضرت صادق عليه السّلام آورده كه ايشان در آنجا از حضرت مهدى عليه السّلام سخن گفته و در ضمن آن فرموده است:

زمان قيام او كه فرا رسد، در ماه جمادى الآخر و ده روز از ماه رجب، چنان بارانى ببارد كه كسى مانند آن را نديده باشد.⁽¹⁾

⁽²⁾شيخ مفيد مى‌نويسد: خبرهايى درباره نشانه‌هاى ظهور امام مهدى عليه السّلام به دست ما رسيده است. (سپس تعدادى از آنها را آورده تا آنجا كه مى‌گويد:) اين امر به بيست و چهار باران پياپى پايان مى‌پذيرد و در نتيجه زمين پس از مرگش زنده مى‌شود و بركات آن بر همه معلوم مى‌گردد.(2)

⁽³⁾شيخ طوسى به سند خود از سعيد بن جبير نقل كرده است: در آن سالى كه مهدى ظهور نمايد، بيست و چهار باران مى‌بارد كه آثار و بركاتش ديده خواهد شد.(3)

پنهان نماند كه حكمت اين بارندگى، آمادگى براى ظهور به واسطه طراوت و شادابى زمين و فراوانى محصولات كشاورزى است. خود اين بارش‌ها، معجزه‌آسا نيست بلكه مدت و ميزان بارندگى، اعجازآميز مى‌باشد. در اينجا به برخى نقاط ضعف و كاستى در اين روايت اشاره مى‌كنيم:

الف) ضعف سندى: روايات طبرسى و مفيد هر دو مرسل مى‌باشند و سخنى كه شيخ طوسى از سعيد بن جبير نقل كرده، از امام معصوم عليه السّلام نيست؛ در نتيجه صلاحيت اثبات تاريخى را ندارد.

ب) شمار اندك: اگر چه روش ما در اين كتاب پذيرش خبر واحد است اما در روايات معجزات، معتقد به اصل «سخت‌گيرى سندى» هستيم.

بنابراين، روايات اندكى باقى مى‌ماند كه آن هم براى اثبات تاريخى كافى نيست. حتى اگر مرسل هم بود، باز به حد كفايت نمى‌رسيد.

ج) در اين روايات سخن از باران‌هاى بسيار عظيم و سيل‌آسا نيست زيرا اين مقدار باران در چنين زمانى (24 باران در يك يا دو ماه) در سرزمين‌هايى نيز كه بارش متوسطى دارند اتفاق مى‌افتد چه رسد به سرزمين‌هاى پرباران. با اين اوصاف نمى‌توان اين باران‌ها را نشانه‌اى براى ظهور دانست زيرا «نشانه ظهور» بايد از امرى مهم و قابل توجه خبر دهد؛ حال آن كه اين باران‌ها، چنين نيست.

د) در اين روايات دربارۀ مكان بارندگى‌ها سخنى به ميان نيامده است.

(4) در مجموع مى‌توان گفت اين باران‌ها در سرزمين‌هاى اسلامى خاورميانه خواهد باريد. در اين منطقه از هر دو نوع آب و هوا يافت مى‌شود، به طور مثال: ايران و لبنان، سرد و بارانى است و مناطقى همچون حجاز و نجف عموما خشك و بيابانى. شايد بتوان در مورد مكان اين بارش‌ها دو نظر داد:

كمى قبل‌تر، از عدم صلاحيت اين روايات جهت اثبات تاريخى آگاه شديم. در اين صورت، بسيارى از حوادث نشانه‌هاى نزديك كه در روايات آمده نيز غير قابل اثبات مى‌باشد، زيرا آنها نيز در شكل اين حوادث و علايم، وضعيتى بهتر از روايات اين حادثه (باران) ندارند از اين رو بهتر آنست كه علم آن را به اهلش واگذاريم.

تا اينجا سخن از نشانه‌هاى طبيعى و تكوينى ظهور بود كه ارتباطى با جوامع بشرى ندارد و دانستيم كه بااهميت‌ترين و روشن‌ترين آنها دو نشانه است: 1 - ندا به اسم قائم و پدرش عليهما السّلام. 2 - خورشيد و ماه گرفتگى و اگر به روش خويش در پالايش روايات پايبند باشيم بايد بگوييم به جز اين دو مورد، ساير نشانه‌ها قابليت اثبات تاريخى ندارند.

فصل دوم نشانه‌هاى اجتماعى

1. دجّال

اشاره

در كتاب گذشته به طور مبسوط درباره دجال سخن گفتيم و برداشتى جديد و متناسب با اوصاف و ويژگى‌هاى آن در روايات ارائه كرديم و از آن رو كه برخى اخبار، آمدنش را نزديك به واقعه ظهور دانسته‌اند و از نشانه‌هاى نزديك به حساب مى‌آيد، در اين كتاب نيز قدم‌هاى ديگرى را براى فهم بيشتر اين نشانه برخواهيم داشت.

الف) دجال و امت اسلامى

در اين باره علماى عامه، هم چون مسلم و بخارى و نيز بعضى علماى اماميه رواياتى را نقل كرده‌اند:

مسلم به سند خود از حذيفه نقل كرده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

لأنا أعلم بما مع الدجّال منه. معه نهران يجريان، أحدهما: رأى العين ماء أبيض، و الآخر رأى العين نار تأجّج. فأما أدركن أحد، فليأت النّهر الّذى يراه نارا، و ليغمض، ثمّ ليطأطئ رأسه فيشرب منه، فإنّه ماء بارد. و إنّ الدجّال ممسوح العين، مكتوب بين عينيه: كافر.

يقرؤه كاتب و غير كاتب.⁽¹⁾

من به آنچه همراه دجال است از خود او آگاه‌ترم. با او دو نهر جارى است: يكى به نظر مى‌رسد آبى سفيد باشد و ديگرى آتشى شعله‌ور. هر كس او را بيابد به سمت نهر آتشين برود و چشم فرو بندد، سپس سرش را خم كند و از آن بنوشد كه آبى خنك است. دجال چشمى معيوب دارد و بين دو چشمانش نوشته شده است: «كافر» و هر با سواد و بى‌سوادى آن را مى‌خواند.

(4) در حديث ديگرى مسلم از نواس بن سمعان روايت كرده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله درباره دجال فرمود:

إنّه خارج خلّة بين الشّام و العراق. فعاث يمينا و عاث شمالا،... فيدعوهم فيؤمنون به و يستجيبون له. فيأمر السّماء فتمطر، و الأرض فتنبت. فتروح عليهم سارحتهم أطول ما

كانت ذرا و أسبغه ضروعا و أمده خواصر. ثمّ يأتى القوم، فيدعوهم فيردّون عليه قوله.

فينصرف عنهم. فيصبحون ممحلين، ليس بأيديهم شىء من أموالهم...⁽¹⁾

از ميان شام و عراق خروج مى‌كند و به چپ و راست [زمين] گردش مى‌نمايد... مردم را به خود مى‌خواند آن‌ها هم مى‌پذيرند. به آسمان فرمان مى‌دهد: ببار؛ پس مى‌بارد و به زمين مى‌گويد: برويان، پس مى‌روياند. در آن هنگام دام‌هاى آنها بهتر از هر زمانى مى‌خورند و به تناسب آن شير مى‌دهند. پس به نزد قومى مى‌آيد و به سوى خود مى‌خواندشان اما آنها او را تكذيب مى‌كنند، وى بر مى‌گردد [در حالى كه همه اموال آنها را با مكر و حيله مى‌برد] و آنها صبح مى‌كنند در حالى كه چيزى در بساط ندارند.

بخارى از انس بن مالك روايت كرده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يجيء الدجّال حتّى ينزل فى ناحية المدينة، ثمّ ترجف المدينة ثلاث رجفات؛ فيخرج إليه كلّ كافر و منافق.⁽²⁾

دجال به ناحيه‌اى از شهر مى‌آيد، سپس آن شهر سه بار خواهد لرزيد و به دنبال آن هر كافر و منافقى به سوى او خواهند رفت.

(2) صدوق به سند خود از امير مؤمنان عليه السّلام روايت كرده است كه آن حضرت درباره دجال چنين فرمود:

ينادى بأعلى صوته يسمع ما بين الخافقين... يقول: إلىّ أوليائى. أنا الّذى خلق فسوّى و قدّر فهدى أنا ربّكم الأعلى. و كذب عدوّ اللّه. إنّه أعور يطعم الطّعام و يمشى فى الأسواق. و إنّ ربّكم ليس بأعور و لا يطعم الطعام و لا يمشى فى الأسواق، و لا يزول، تعالى اللّه عن ذلك علوّا كبيرا. ألا و إنّ أكثر أتباعه يومئذ أولاد الزنا، و أهل الطّيالسة الخضر...⁽³⁾

با بانگ بلندى كه در مشرق و مغرب جهان به گوش مى‌رسد، فرياد بر مى‌آورد... و مى‌گويد:

«دوستان من به سوى من آييد. من همان خدايى‌ام كه آفريد و هماهنگى بخشيد و اندازه‌گيرى كرد و هدايت نمود. من پروردگار والاى شمايم.» آن دشمن خدا، دروغ مى‌گويد زيرا او يك چشم است، غذا مى‌خورد و در بازارها راه مى‌رود ولى پروردگار شما اين‌چنين نيست و فناپذير نيست. آگاه باشيد بيشتر پيروان او در آن زمان، زنازادگان و پوشندگان طيلسان‌هاى سبز مى‌باشند.

(3) در كتاب گذشته درباره دجال دو احتمال را مطرح ساختيم. يكى همان برداشت مشهور كه او را شخصى با طول عمر زياد معرفى مى‌كند كه در آخر الزمان خواهد آمد تا مردم را گمراه سازد. و تعداد كمى از اخبار نيز بر اين معنى دلالت مى‌كند.⁽⁴⁾احتمال ديگر آن است كه دجال در حقيقت بيانگر سطحى از تمدن و ايدئولوژى باشد كه با اسلام و ايمان به خدا دشمنى مى‌ورزد. ما در آن كتاب7.

مستدلا احتمال نخست را به چالش كشيده و رد نموديم و به ناچار آن قليل احاديث را هم به كنارى نهاده، از احتمال دوم دفاع كرديم و اثباتش نموديم.

اكنون ما از وضعيت تمدن كاملا مادى زمان خويش آگاهى داريم و به خوبى مى‌دانيم كه اين تمدن چگونه توانسته با دو ابزار دانش و نظامى‌گرى به جوامع اسلامى يورش برد و سخن خويش را با رساترين صدا از طريق ابزارهاى رسانه‌اى مدرن به گوش جهانيان برساند و هوادارانش را به سوى خود بخواند، همانان كه به عظمت و چيرگى او ايمان آورده و در دام وسوسه‌هايش گرفتار آمده‌اند.

نيز مى‌بينيم كه چگونه اين تمدن مسلط، ثروت و امكانات مادى را ارزانى پيروانش ساخته است.

(2) دجّال كه نماد اين تمدن است، خواهد آمد و به شهرى وارد خواهد شد و در جايى كه جلب توجه نكند، منزل خواهد گزيد. ممكن است آنجا سفارتخانه، مركز فرهنگى مسيحيان، مدرسه و يا بيمارستانى باشد. اما پس از گذشت شبان و روزانى «آن شهر سه بار خواهد لرزيد». اين تعبير روايى، كنايه از سختى‌ها و رنج‌هايى است كه جوامع آن روز گرفتارش خواهند شد و در اين فرآيند آزمايش است كه «هر كافر و منافقى به سوى او خواهد رفت» و عملا در اين امتحان شكست خواهد خورد.

(3) اينكه در روايت، بيشتر پيروان دجال، پوشندگان طيلسان‌هاى سبز معرفى شده‌اند شايد بدين معنى باشد كه آنها ثروتمندان صاحب قدرتى هستند كه در جوامع اسلامى از نفوذ اجتماعى برخوردارند.

ممكن است مقصود از اينكه در روايات از آنها به فرزندان زنا ياد شده يكى از دو معنى زير باشد:

(4) تنها تمدن مادى دوران ما چنين نيست بلكه همه تمدن‌هاى مادى و غير الهى در طول تاريخ چنين‌اند. بنابراين مفهوم دجال شامل تمام تمدن‌هاى مادى در طول تاريخ مى‌باشد.

اگر دجال، معاصر دوران ظهور حضرت مهدى عليه السّلام باشد و يا كمى قبل از ظهور به عنوان نشانه نزديك پديد آيد، بدان معنى است كه تمدن مادى تا آن زمان دوام خواهد آورد. تداوم اين تمدن موجب تعميق هر چه بيشتر امتحان‌هاى الهى خواهد شد تا آن كه سرانجام به نتيجه مطلوب خويش برسد.

سرانجام حضرت مهدى و مسيح عليهما السّلام، دجال را خواهند كشت و بر تمدن مادى، نقطه پايان خواهند گذاشت و روزگار ظلم و ستم و كژى به سر خواهد رسيد و بامداد عدالت و انصاف و رفاه خواهد دميد.

(5)

ب) ارتباط دجال و مسيح عليه السّلام

مسلم حديثى را از نواس بن سمعان روايت كرده كه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله درباره دجال فرموده است:

إذا بعث اللّه المسيح ابن مريم، فينزل عند المنارة البيضاء شرقىّ دمشق، واضعا كفّيه على أجنحة ملكين... فيطلبه حتّى يدركه بباب لدّ، فيقتله. ثمّ يأتى عيسى بن مريم قوم قد عصمهم اللّه منه فيمسح عن وجوههم، و يحدّثهم بدرجاتهم فى الجنّة...⁽¹⁾

تا آن كه خداوند مسيح بن مريم را بر انگيزد، پس او در كنار مناره سفيد در شرق دمشق فرود مى‌آيد در حالى كه كف دستانش را بر روى بال‌هاى دو فرشته قرار داده است... سپس به جستجوى دجال بر مى‌خيزد تا آن كه او را در دروازه لدّ مى‌يابد و مى‌كشد. آنگاه گروهى به نزد او مى‌آيند كه خداوند آنها را از شر دجال در امان نگه داشته است. عيسى دست بر چهره‌هايشان مى‌كشد و با آنان از درجاتشان در بهشت سخن مى‌گويد...

در حديث ديگرى از مسلم نقل شده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يخرج الدّجّال فى أمّتي... فيبعث اللّه عيسى بن مريم، كأنّه عروة بن مسعود، فيطلبه فيهلكه.

ثمّ يمكث الناس سبع سنين ليس بين اثنين عداوة...⁽²⁾

دجال در ميان امت من پديدار مى‌شود... پس خداوند مسيح بن مريم را بر انگيزد، گويى كه عروة بن مسعود است، او به دنبال دجال مى‌رود و به قتلش مى‌رساند. سپس در ميان مردم هفت سال درنگ مى‌نمايد و ديگر خصومتى باقى نخواهد ماند.

(2) در منابع اهل سنت، اخبار ديگرى به همين مضمون وجود دارد. اين منابع تنها به يادآورى ارتباط دجال و مسيح عليه السّلام و حادثه قتل او به دست مسيح عليه السّلام اكتفا كرده‌اند.

به طور منطقى بايد پيش از كشته شدن دجال، نبردى پرنشيب‌وفراز بين او و مسيح عليه السّلام درگيرد.

پيروزى مسيح عليه السّلام در اين جنگ قطعى است و به كشته شدن دجال منتهى خواهد شد. اين پيروزى با معجزه به دست نخواهد آمد؛ زيرا پيشتر گفتيم روش دعوت الهى تا ضرورت ايجاب نكند بر معجزه استوار نيست. وگرنه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله سزاوارتر بود كه براى پيروزى بر قريش از معجزه استفاده نمايد و يك شبه كار آنها را يكسره سازد و بر همه جهان سيطره يابد. از اين روست كه در مسير پيروزى حضرت مهدى عليه السّلام از معجزات سخنى نمى‌گوييم مگر در موارد خاصى كه براى آن جايگزين و بديلى طبيعى يافت نشود.

(3) در اخبار آمده است دجال در دمشق كشته خواهد شد. اثبات تاريخى اين موضوع، آسان نيست؛ اما در صورت اثبات معلوم مى‌شود كه آن سرزمين، صحنه مهم حضور و پايگاه اصلى دجال است و با برداشتى كه از دجال داريم، قتل او در دمشق به معنى دگرگونى آن شهر از انحراف و كفر به ايمان مى‌باشد. پس از اين، اخبارى درباره حضور گروهى از مؤمنين آزموده در دمشق خواهيم آورد.

(4) هرگاه انحراف و ظلم در جامعه‌اى رو به فزونى نهد، همين امر موجب تعميق روزافزون اخلاص و ايمان در وجود مؤمنان خواهد شد. لذا در آن اخبار از مؤمنان حاضر در دمشق به «اوليا و أبدال» تعبير شده است؛ اينها همان كسانى‌اند كه عيسى بن مريم عليه السّلام به نزدشان مى‌رود و دست بر چهره‌هايشان مى‌كشد و از مقاماتشان در بهشت با آنان سخن مى‌گويد.1.

از ظاهر اين روايت چنين بر مى‌آيد كه او پس از كشتن دجال به نزد آنها مى‌رود و آنها با او در كشتن دجال مشاركت نخواهند كرد. «او پس از كشتن دجال، به نزد مخلصان دمشق مى‌رود و به آنها مژده بهشت مى‌دهد.» از سويى ديگر ظاهر حديث همكارى آنان را با عيسى در كشتن دجال يا جنگيدن با او رد نمى‌كند زيرا شايد مقامات بهشتى كه شايستگى آن را پيدا مى‌كنند تا حد زيادى حاصل اين همكارى و مشاركت باشد.

ج) ارتباط دجال و حضرت مهدى عليه السّلام

در اين باره در منابع اماميه - و نه منابع اهل سنت - رواياتى وارد شده است:

شيخ صدوق به سند خود از نزال بن سبره نقل مى‌كند كه او گفت: امير مؤمنان عليه السّلام براى ما سخنرانى مى‌فرمود. پس از آن كه شكر و ثناى الهى را به جاى آورد و بر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و خاندانش درود فرستاد، فرمود:

سلونى قبل أن تفقدونى - ثلاثا - فقام إليه صعصعة بن صوحان. فقال: يا أمير المؤمنين متى يخرج الدّجّال؟ فقال له: أقعد فقد سمع اللّه كلامك و علم ما أردت... يقتله اللّه عزّ و جلّ بالشّام على عقبة تعرف بعقبة أفيق، لثلاث ساعات مضت من يوم الجمعة على من يصلّى عيسى بن مريم خلفه...⁽¹⁾

از من سؤال كنيد پيش از آن كه از دستم بدهيد (و اين سخن را سه بار تكرار فرمود) صعصعه بن صوحان بسوى او رفت و عرض نمود: اى امير مؤمنان دجال كى خروج مى‌كند؟ فرمود:

بنشين، خداوند سخنت را شنيد و از منظورت آگه گشت... (تا آنجا كه پس از خطابه‌اى طولانى فرمود:) خداوند او را پس از گذشت سه ساعت از روز جمعه، در گردنه‌اى به نام «افيق» در شام، به دست كسى كه عيسى بن مريم پشت سرش نماز مى‌خواند، خواهد كشت...

همان‌طور كه در اخبار مستفيض رسيده و مى‌دانيم، عيسى عليه السّلام پشت سر حضرت مهدى عليه السّلام نماز خواهد خواند.

⁽²⁾در صحيح بخارى و مسلم آمده است: كيف بكم إذا نزل عيسى بن مريم فيكم و إمامكم منكم.(2)

چگونه خواهيد بود زمانى كه عيسى بن مريم در ميان شما فرود آيد در حالى كه امام شما (حضرت مهدى عليه السّلام) از خود شماست.

(3) صدوق نيز به سند خود از مفضل بن عمر نقل كرده است كه امام صادق عليه السّلام فرمود:

إنّ اللّه تبارك و تعالى خلق أربعة عشر نورا قبل خلق الخلق بأربعة عشر ألف عام؛ فهى أرواحنا. فقيل له: يا بن رسول اللّه، و من الأربعة عشر؟ فقال: محمّد و علىّ و فاطمة و الحسن و الحسين، و الأئمّة ولد الحسين، آخرهم القائم الّذى يقوم بعد غيبة فيقتل الدّجّال و

يطّهر الأرض من كلّ جور و ظلم.⁽¹⁾

خداوند تبارك و تعالى چهارده نور را چهارده هزار سال پيش از آفرينش مخلوقات آفريد.

آنها ارواح ما [اهل بيت] مى‌باشد. سؤال شد: اى رسول خدا آن چهارده تن كيانند؟ فرمود:

محمّد، على، فاطمه، حسن، حسين و امامان از فرزندان حسين عليه السّلام. آخرين آنها قائم است كه پس از غيبت ظهور مى‌كند، دجال را مى‌كشد و زمين را از هر جور و ستمى پاك مى‌سازد.

از امام زين العابدين عليه السّلام نقل شده است:

... و منّا رسول اللّه و وصيّه و سيّد الشّهداء و جعفر الطيّار فى الجنّة، و سبطا هذه الأمّة، و المهدىّ الّذى يقتل الدّجّال.⁽²⁾

... رسول خدا از ماست. وصى او، [حمزه] سيد الشهدا و جعفر طيار از ماست و نيز دو سبط اين امت از ماست، مهدى [هم] از ماست كه دجال را خواهد كشت.

مايه شگفتى است كه در صحاح اهل سنت احاديثى درباره ارتباط بين مسيح عليه السّلام و دجال و نيز مسيح و امام مهدى عليهما السّلام آمده ولى از ارتباط امام مهدى عليه السّلام و دجال خبرى وارده نشده است.

(2) از سويى ديگر بنا بر روايات اهل سنت، نزول مسيح عليه السّلام پس از ظهور حضرت مهدى عليه السّلام خواهد بود، در نتيجه عامل اصلى نابودى دجال خود امام عليه السّلام مى‌باشد كه با برنامه‌ريزى بر ضد او وارد عمل مى‌شود؛ اما اينكه گمان بريم امام عليه السّلام با او نخواهد جنگيد و نبرد با او را تا زمان نزول مسيح عليه السّلام از آسمان به تعويق مى‌اندازد، گمانى است باطل؛ زيرا چنين كارى مخالف با تكليف الهى او در هدايتگرى مردم جهان و مبارزه با كفر و كژى است.

⁽³⁾اين سخن برزنجى نيز كه حضرت مهدى عليه السّلام و يارانش با دجال خواهند جنگيد ولى در محاصره دجال قرار گرفته و شكست خواهند خورد،(3) باطل است؛ زيرا به دليل ضروريات دين و تواتر روايات و نيز براهين عقلى، امام مهدى عليه السّلام از سوى پروردگار يارى مى‌شود تا همه جهان را فتح كند و بشريت را زير پرچم حق و عدل گرد آورد. (4) به اين ترتيب، آن كه ضربه نهايى و خردكننده را بر فرق دجال و نظام او فرود خواهد آورد حضرت مهدى عليه السّلام است. آرى مى‌توان فرض كرد كه مسيح عليه السّلام نيز در كشتن دجال در ضمن يكى از دو احتمال زير با امام همكارى نمايد:

احتمال اول: مسيح دجال را به طور مستقيم و حضرت مهدى عليه السّلام او را با واسطه مى‌كشد. در اينجا امام عليه السّلام نقش فرماندهى و آمريت دارد و مسيح يكى از رهبران اصلى در نظام حكومتى حضرت مهدى عليه السّلام است. اين احتمال با هر دو تفسيرى كه قبلا درباره دجال كرديم سازگارى دارد.

احتمال دوم: مسيح عليه السّلام وقتى فرود مى‌آيد كه امام عليه السّلام ظهور فرموده و در حال نبرد با دجال مى‌باشد. در آن زمان ايشان ادامه اين مأموريت را به او مى‌سپارد.

(5) بين اين دو احتمال منافاتى نيست؛ در نتيجه مى‌توان به سادگى بين احاديثى كه مسيح عليه السّلام را قاتل5.

دجال مى‌داند و رواياتى كه حضرت مهدى عليه السّلام را كشنده او مى‌داند، جمع نمود.

2. يأجوج و مأجوج

اشاره

نشانه‌اى است كه در قرآن كريم خبرش آمده و تفسيرهاى مختلفى از آن شده است كه تقريبا با يكديگر توافقى ندارند؛ حتى برخى از مفسرين براى آن اوصاف عجيب و غريبى آورده‌اند. ما بى‌آن كه بخواهيم وارد جزئيات شويم، به دنبال آنيم كه ميزان ارتباط اين امر را با واقعه ظهور دريابيم.

در كتاب گذشته برخى اخبار را درباره يأجوج و مأجوج آورديم و گفتيم كه آيات قرآن كريم به ضميمه روايات، بيانگر آنند كه خروج يأجوج و مأجوج پيش از ظهور امام عليه السّلام است؛ ولى در نيافتيم كه خود قرآن كريم آيا ظهور در اين معنى دارد يا خير؟ اگر هم داشته باشد، امرى احتمالى است و قابليت اثبات تاريخى ندارد.⁽¹⁾

⁽²⁾در آن كتاب روايتى را از مسلم درباره اين گروه آورديم كه بخشى از آن را در اينجا تكرار مى‌نماييم: ... ثمّ يسيرون حتّى ينتهوا إلى جبل الخمر، و هو جبل بيت المقدّس، فيقولون: لقد قتلنا أهل الأرض، هلمّ فلنقتل من فى السّماء. فيرمون بنشابهم إلى السّماء، فيردّ اللّه عليهم نشابهم مخضوبة بالدّم...(2)

... پس به حركت خود ادامه مى‌دهند تا به كوه خمر در بيت المقدس مى‌رسند. سپس مى‌گويند: مردم روى زمين را كشتيم، بياييد اهل آسمان را نيز بكشيم. آنگاه تيرهاى خود را به سوى آسمان پرتاب نمايند؛ در نتيجه خداوند آن تيرها را در حالى كه آغشته به خون هستند به سوى خودشان بر مى‌گرداند...

⁽³⁾ابن ماجه به نقل از ابو سعيد خدرى از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله روايت كرده است كه فرمود: تفتح يأجوج و مأجوج، فيخرجون، كما قال اللّه تعالى: و هم من كلّ حدب ينسلون. فيعمّون الأرض و ينحاز منهم المسلمون، حتى تصير بقيّة المسلمين فى مدائنهم و حصونهم، حتّى إنّهم ليمرّون بالنّهر فيشربونه، حتى ما يذرون فيه شيئا. فيمرّ آخرهم على أثرهم، فيقول قائلهم: هؤلاء أهل الأرض قد فرغنا منهم، و لننازلنّ أهل السّماء. حتّى أنّ أحدهم ليهزّ حربته إلى السّماء فترجع مخضبة بالدّم. فيقولون: قد قتلنا أهل السّماء. فبينما هم كذلك إذ بعث اللّه دوابّا كنغف الجراد، فتأخذ بأعناقهم، فيموتون موت الجراد، يركب بعضهم بعضا. فيصبح المسلمون لا يسمعون لهم حسّا. فيقولون: من رجل يشرى نفسه و ينظر ما فعلوا؟ فينزل منهم رجل قد وطّن نفسه على أن يقتلوه، فيجدهم موتى. فيناديهم: أ لا أبشروا، فقد هلك عدوّكم. فيخرج النّاس و يخلّون سبيل مواشيهم. فما يكون لهم رعى إلاّ لحومهم، فتشكر عليها كأحسن ما شكرت من نبات أصابته قطّ.(3)

راه يأجوج و مأجوج گشوده مى‌شود و همان‌طور كه خداوند فرموده است: «آنها از هر پشته‌اى مى‌تازند.»، در همه جاى زمين حاضر مى‌شوند و مسلمانان از آن‌ها كناره مى‌گيرند و به شهرها و دژهاى خود مى‌روند. يأجوج و مأجوج از نهرى مى‌گذرند و همه آن را مى‌نوشند تا آن كه خشك شود. گروهى ديگر كه از آنجا مى‌گذرند مى‌گويند: قبلا در اينجا آب بوده است.

[پس] بر اهل زمين پيروز شده و مى‌گويند: كار مردم زمين را تمام كرديم. حال بايد با اهل آسمان بجنگيم. يكى از آنها تيرى به آسمان مى‌افكند امّا خون‌آلود به سوى آنها بر مى‌گردد.

پس مى‌گويند: اهل آسمان را كشتيم. در اين حال خداوند جانورانى هم چون كرم را پديد مى‌آورد كه گردن آنها را مى‌گيرند و مانند انبوهى از ملخ‌هاى مرده بر روى يكديگر مى‌افتند.

صبحگاهان مسلمانان صدايى از آنها نمى‌شنوند. مى‌گويند: چه كسى فداكارى مى‌كند و از آنها خبرى مى‌آورد؟ مردى اظهار آمادگى مى‌كند و [وقتى مى‌رود] مى‌بيند همه آنها مرده‌اند.

پس مسلمانان را صدا مى‌زند: بشارت باد شما را، دشمنانتان هلاك شدند. مردم از خانه‌هاشان خارج مى‌شوند و راه را براى چارپايانشان باز مى‌كنند آنها نيز از گوشت بدن كشته‌ها تغذيه مى‌كنند، چنان كه گويى از گياهان تناول مى‌كنند.

مسلم و بخارى از زينب بنت جحش روايت كرده‌اند:

إنّ النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله استيقظ من نومه و هو يقول: لا إله إلاّ اللّه، ويل للعرب من شرّ قد اقترب. فتح اليوم من ردم يأجوج و مأجوج مثل هذه. و عقد سفيان بيده عشرة. قلت: يا رسول اللّه، أ فنهلك و فينا الصّالحون؟ قال: نعم، إذا كثر الخبث.⁽¹⁾

پيامبر صلّى اللّه عليه و آله لا اله الاّ اللّه گويان از خواب بيدار گشته و فرمود: واى بر عرب از شرى كه نزديك مى‌شود. يأجوج و مأجوج چنين يورش مى‌آورند. آنگاه انگشتان دو دست خود را در يكديگر فرو برد. عرض كردم: اى رسول خدا، آيا همگى هلاك مى‌شويم در حالى كه در ميان ما انسان‌هاى صالحى نيز وجود دارند؟ فرمود: آرى، هنگامى كه پليدى فراوان گردد.

⁽²⁾ابو داود به سند خود از حذيفه غفارى نقل كرده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: لن تقوم السّاعة حتّى يكون قبلها عشر آيات:... و خروج يأجوج و مأجوج.(2)

قيامت برپا نمى‌شود مگر آن كه پيش از آن ده نشانه پديد آيد:... و [از جمله] خروج يأجوج و مأجوج.

(3) شايسته است درباره اين اخبار نكاتى را بيان نماييم:

نكته اول: از آن رو كه اين اخبار دلالت صريح و آشكارى بر مقصود ندارند، ناچاريم برداشتى رمزى و غير صريح از آنها داشته باشيم. ذيلا مواردى را كه مانع فهم صريح اين اخبار است مى‌آوريم:

(4) 1. وجود ضعف در برخى از معانى اين اخبار كه باعث عدم كارايى آنها در اثبات تاريخى است. به طول مثال خبرى كه مسلم آورده و ما آن را در تاريخ گذشته نقل نموديم، دلالت دارد كه در زمان پراكنده شدن يأجوج و مأجوج، حضرت عيسى عليه السّلام در بين مسلمانان است اما ساير اخبار به اين9.

مطلب نپرداخته‌اند. گويى بر اين معنى (كه او در آن زمان در بين مسلمانان است) دلالتى ندارند حال آن كه وجود عيسى عليه السّلام چيز كمى نيست كه بتوان نسبت به آن بى‌اعتنا بود.

بر اساس روايت مسلم، نابودى يأجوج و مأجوج با دعاى مسيح عليه السّلام و يارانش تحقق پيدا مى‌كند و نيز نابودى اجساد آنها چنين است. در حالى كه ساير اخبار در اين باره خاموشند و حتى خبر ابن ماجه دلالت دارد كه آنها با اراده مستقيم الهى نابود مى‌شوند. همان طور كه در خبر مسلم آمده است بارانى خواهد آمد و بوى تعفن آنها را از زمين خواهد شست. اين واقعه پس از نابودى اجسادشان مى‌باشد. ساير روايات نسبت به اين موضوع ساكتند. در خبر مسلم آمده است كه پرندگانى اجساد آنها را به هركجا بخواهند مى‌برند اما در خبر ابن ماجه آمده است گوسفندانى گوشت [جسد] آنها را مى‌خورند و بهتر از زمانى كه از گياهان تغذيه مى‌كنند، چاق مى‌شوند.

(2) 2. شمارى از وقايعى كه در اين اخبار آمده، ظاهرا حمل بر معجزه مى‌شوند اما با قانون معجزات منافات دارد از جمله:

(3) - كارهاى خود يأجوج و مأجوج، مانند آشاميدن آب درياچه طبريه تا آن كه تمام شود (خبر مسلم) يا نوشيدن از نهر آب تا آن كه خشك شود (خبر ابن ماجه). معنى اين خبرها هر قدر هم جمعيت آن‌ها زياد و بدن‌هايشان تنومند و عمرشان طولانى باشد، آن چنان روشن نيست و بيشتر به افسانه مى‌ماند.

البته اگر اين اخبار را با نگاهى رمزى و تأويلى بنگريم، بيشتر آنها به حقيقت مى‌پيوندند در آن صورت اين اشكالات، به برداشت مشهور از اين احاديث وارد مى‌شود و نه به معانى حقيقى آنها.

(4) نكته دوم: براى آن كه دريافت دقيقى از يأجوج و مأجوج (با نگاهى رمزى و تأويلى) پيدا نماييم لازم است مقدمتا بدانيم بشريت بر اساس تقدير كلى الهى، دو مرحله كاملا متمايز را از لحاظ بينش اعتقادى تجربه كرده است:

الف) رويكردى كه به طور كلى ارتباط جهان را با آفريننده منكر است و مى‌توان آن را ماديت محض يا الحاد تام ناميد.

ب) رويكردى كه جهان را به وجود آفريننده‌اش ربط مى‌دهد.

هر كدام از اين دو رويكرد، زير بخش‌هايى دارد كه بسته به اختلاف سطح عقلى و تمدنى جامعه بشرى، متفاوت مى‌باشد.

مى‌توان گفت بشريت در طول عمر خود، در نتيجه تلاش‌هاى انبيا و تعاليم انسان‌هاى صالح، در بيشتر مواقع با رويكرد دوم (با سطوح متفاوتش) زندگى نموده است.

هر چند بسيارى به فساد و انحراف گرفتار شده‌اند اما به هر روى دست از آفريدگار نشسته‌اند.

قرآن كريم از زبان مشركان قريش مى‌فرمايد: ما نَعْبُدُهُمْ إِلاّ لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللّهِ زُلْفى ⁽¹⁾

ما آنها (بت‌ها) را جز براى اينكه ما را هر چه بيشتر به خدا نزديك گردانند، نمى‌پرستيم.

پس آنان به رغم افراط در جانب كفر، به آفريننده ايمان دارند و از همين رو در ذيل رويكرد دوم مى‌گنجند.

در گذر تاريخ براى رويكرد اول - كه زمام سرنوشت و اداره انسان را به دست خود او مى‌دهد - نمونه قابل توجهى نمى‌يابيم جز در دو دوره:

دوره اول: الحاد ساده و ابتدايى كه به شكل خاصى در مورد يأجوج و مأجوج نمود داشته است.

دوره دوم: الحاد پيشرفته و ماديت مدرن با انواع مختلف آن.

⁽²⁾خطر و ضرر ملحدان نخستين، نسبت به دارندگان رويكرد دوم (الحاد پيشرفته) امر روشنى است به خصوص نسبت به ملت‌هايى كه پيرو پيامبران بوده‌اند. مهم‌ترين اين خطرات، آسيب‌هاى اجتماعى و اقتصادى و قتل و غارت‌هايى است كه قبايل نخستين و بدوى نسبت به جوامع مؤمن روا مى‌داشته‌اند. از اين روى اراده خداوند بر اين قرار گرفت كه با ظهور رهبرى بزرگ و توانا، يعنى اسكندر ذو القرنين، آن جبهه فتنه و الحاد به شكست كشيده شود.

(3) مردم ستمديده از حملات يأجوج و مأجوج به اين رهبر بزرگ شكايت كردند:

قالُوا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَ بَيْنَهُمْ سَدًّا. (2)

گفتند: اى ذو القرنين، يأجوج و مأجوج سخت در زمين فساد مى‌كنند، آيا (ممكن است) مالى را در اختيار تو قرار دهيم تا ميان ما و آنان سدى قرار دهى؟

(4) اين رهبر بزرگ توانست دعوت پروردگار را در زمين منتشر سازد و فعاليت‌هاى آن جماعت فاسد را بسيار محدود نمايد و جامعه بشرى را بر عهد سابقش كه اقرار به آفريدگارى خداوند است برگرداند؛ البته ملحدينى نيز در گوشه و كنار زمين به صورت پراكنده باقى ماندند. عملكرد ذو القرنين، دو شكل اصلى داشت:

اول: ساختن سدى از آهن و مس تا مانع از آن شود كه قبايل بدوى و ملحد دست به حملات نظامى بزنند.

دوم: ساختن سدى معنوى در اجتماع مؤمنان و ايجاد و تقويت نيروى اراده در آنان بر ضد4.

انحراف و فساد.

شايد بتوان با دريافت ژرف‌ترى از قرآن كريم، آن سد را سدى معنوى انگاشت كه حق و باطل را از هم جدا مى‌سازد و آهن و مس هم تعبيرى باشد از مايه‌هاى اصلى آن معنويت. ذو القرنين كمك مالى آنها را نپذيرفت و گفت: «ما مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ. ⁽¹⁾» «آنچه پروردگارم به من در آن تمكن داده، (از كمك مالى شما) بهتر است» كه مراد او سلطنت و هدايت الهى هر دو بود. سدى كه او ساخت، آن قدر بزرگ و با عظمت بود كه مى‌توانست مانع هجوم و نفوذ آن قوم شرور شود. «فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَ مَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً.» ⁽²⁾«آنها نتوانستند از آن [مانع] بالا روند و نتوانستند آن را سوراخ كنند.» رويكردهاى الحادى همواره دنبال نشر عقايد خود و نفوذ در سد ايمانى و غلبه بر نيروى اراده و اخلاص مؤمنان بوده‌اند؛ ولى سد ذو القرنين آن قدر مستحكم بود كه مانع تأثيرگذارى آن‌ها مى‌شد.

به هر روى، ذو القرنين نيز نتوانست آن ملحدان را به طور كامل از بين ببرد؛ بلكه آنان هر چند ضعيف، ولى به اندازه توان خود به صورتى تأثيرگذار در اجتماع باقى ماندند. «وَ تَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً» ⁽³⁾«و در آن روز آنان را رها مى‌كنيم تا موج‌آسا بعضى با برخى درآميزند و [همين كه] در صور دميده شود، همه آنها را گرد خواهيم آورد.» در برنامه الهى تقدير بر آن نبود كه آنها ريشه كن شوند تا آن كه امكان شركت آنها در فرآيند آزمايشى كه قبلا از آن سخن گفتيم، وجود داشته باشد. لذا تنها بايد به فرو ريختن شكوه آنان با ساخته شدن سدى در روى زمين يا در دل مؤمنان، اكتفا مى‌شد. به همين خاطر، اين رويكرد در تاريخ باقى ماند تا پس از گذشت حدود سه هزار سال، براى بار دوم از دامان ماديت مدرن سر برآورد. البته اين بار اين رويكرد الحادى، بدوى نيست بلكه رويكردى پيشرفته، پيچيده و فلسفى‌نماست كه شعارهاى پرزرق‌وبرقى دارد و داراى چنان نيرو و قدرت بازدارندگى است كه حتى نمى‌توان به فكر ستيز با آن افتاد، چه رسد كه بتوان آن را نابود كرد و اين توضيح و تفسير حديثى است كه پيشتر آورده‌ايم: «دست كسى به كشتن آنها نمى‌رسد».

(2) سد ذو القرنين كه اكنون خراب شده، با سطح عقلى، فرهنگى و نظامى آن دوران تناسب داشته و براى اين زمان كافى نيست. «حَتّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ هُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ.» ⁽⁴⁾«تا وقتى كه يأجوج و مأجوج (راهشان) گشوده شود و آنها از هر جهتى بتازند» و ماديت مدرن، اين چنين همه‌جاگير و منتشر شده است.

تمدن مادى هم‌زمان با سيطره‌اش بر كل جهان، بر ثروت سرزمين‌هاى اسلامى و منابع طبيعى آن نيز چنگ‌اندازى مى‌كند.

(3) به تعبير روايات، در آن روزگار «آب درياچه‌ها و رودها را مى‌آشامند»؛ يعنى قدرت‌هاى سلطه‌گر از اين منابع طبيعى به نفع خود بهره مى‌برند و مانع استفاده صاحبان آنها مى‌شوند. نتيجه6.

اين كارها، فقر و قحطى در اين سرزمين‌هاى استعمار زده است. در آن زمان كار به آنجا مى‌كشد كه به تعبير روايات «براى آن مردم قحطى زده سر گاوى بسيار ارزشمندتر از يكصد دينار براى شما مردم اين روزگار خواهد بود».

نسل‌هاى آينده خواهند گفت: «قبلا در اينجا آب بوده است.» زيرا آنها از تاريخ آگاهى دارند و مى‌دانند كه آنجا قبلا منطقه‌اى حاصلخيز بوده است.

اما مسلمانان مخلص به خاطر ترس از زوال ايمان خود از آنها دورى مى‌جويند و از همدستى با آنان خوددارى مى‌ورزند.

وقتى تمدن ملحد مادى، سيطره خود را بر زمين گسترش داد، چشم طمع به آسمان مى‌دوزد و مى‌گويد: «كار اهل زمين را يكسره ساختيم، اكنون بايد به جنگ با اهل آسمان برويم» اينك در زمان ما چنين اتفاقى افتاده است. تمدن مادى پس از آن كه زمين را در قبضه خويش گرفته به جنگ فضايى رو آورده است. و براى اين كار از نزديكترين سيارات شروع كرده و به دنبال ساير سيارات مى‌باشد.

«پس تيرهايشان را به آسمان پرتاب مى‌كنند و خداوند تيرهاى آغشته به خون آنها را برمى‌گرداند» اين امر به معناى رمزى آن، اكنون در چارچوب چوب برنامه پرتاب ماهواره‌ها و فضاپيماها اتفاق افتاده است.

(2) شگفت اينكه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نمى‌توانسته اين پيشگويى‌هاى راستين را براى مردم عصر خويش جز با بيانى كنايى و تأويلى روشن نمايد. معناى برگشت تيرهاى آغشته به خون آن است كه تلاش آنها نتيجه مى‌دهد و اثر مطلوبش را بر جاى مى‌نهد. همان طور كه آلت قتاله در اثر كشتن آغشته به خون مى‌شود، رهاورد سفرهاى فضايى نيز اكتشافات مورد نظر دانشمندان است؛ مانند آوردن خاك از كره ماه و... در روايات آمده است تيرهايى كه از آسمان بازمى‌گردد آغشته به خونى جوشنده و فراوان است. با توجه به اين كه تيرهاى معمولى خونى مى‌شود ولى ديگر از آنها خون نمى‌جوشد؛ مقصود از اين موارد، بيان موفقيت سفرهاى فضايى و گستره نتايج و انتشار آن در جهان مى‌باشد.

(3) هرگاه صاحبان آن تمدن، با دانش و مدنيت خويش بر اين امر فائق آيند، دچار غرور و استكبار شده مى‌گويند: «بر اهل زمين چيره شديم و بر اهل آسمان برترى يافتيم» و هر تمدنى دچار غرور شود و در فرآيند آزمايش الهى شكست بخورد، ناچار بايد حكم به شكست كامل آن داد. اين همان قانون الهى است كه در قرآن كريم از آن ياد شده است:

... تا آنگاه كه زمين پيرايه خود را برگرفت و آراسته گرديد و اهل آن پنداشتند كه آنان بر آن قدرت دارند، شبى يا روزى فرمان [ويرانى] ما آمد و آن را چنان دريده كرديم كه گويى ديروز وجود نداشته است. اين گونه نشانه‌ها [ى خود] را براى مردمى كه انديشه مى‌كنند به روشنى بيان مى‌كنيم.⁽¹⁾

(4) همان طور كه ذو القرنين مهم‌ترين نقش را در ستيز با ماديت بدوى داشت، امام مهدى عليه السّلام نيز مهم‌ترين نقش را در نبرد با ماديت مدرن ايفا خواهد كرد؛ از اين رو در تعدادى از رواياتى كه مى‌آوريم، حضرت مهدى عليه السّلام با ذو القرنين مقايسه شده است.4.

مسيح عليه السّلام نيز تحت فرماندهى حضرت مهدى عليه السّلام مشاركت فعالى در اين زمينه خواهد داشت و شايد هم چنان كه از بعضى اخبار استفاده مى‌شود، بتوان گفت هلاكت يأجوج و مأجوج به سعى و تلاش آن جناب مربوط مى‌شود.

چگونگى مرگ آنها

براى پاسخ به اين سؤال، دو احتمال را مى‌توان مطرح ساخت:

مسلم روايت كرده است: خداوند كرم‌هايى بر گردن‌هايشان قرار مى‌دهد. ابن ماجه نيز آورده است كه در اين حال خداوند جانورانى را هم چون كرم‌ها بر مى‌انگيزد كه گردن آنها را بگيرند و از مرده‌هاى آنان پشته بسازند.

مناسب تر آن است كه آن كرم‌ها (- نغف)⁽¹⁾

. ر. ك: اقرب الموارد، ذيل ماده نغف.

⁽²⁾2. مقصود از مرگ، مرگ كفر و انحراف مى‌باشد و نه مرگ طبيعى. بزرگترين مأموريتى كه حضرت مهدى و مسيح عليهما السّلام به آن اقدام مى‌ورزند، همين مأموريت است. اگر كفر، قاتل ايمان است و بدتر از مرگ بدن‌هاست «وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ» (2) پس ايمان هم قاتل كفر است كه برترين شكل حيات مى‌باشد. بدين ترتيب تفسير اخبار گذشته كه مرگ همه آنها به سرعت و در فاصله زمانى بسيار نزديك روى مى‌دهد، روشن مى‌گردد. اين بر طبق احتمال دوم، نتيجه و حاصل تلاش‌هاى بسيارى است كه به سبب عدالت‌ورزى عدالت‌ورزى و تربيت بشر جهت سيطره بر جهان صورت گرفته است و اين دليل بر موفقيت حتمى و سريع آن تلاش‌ها در روز موعود است.

دستاوردهاى صنعتى و علمى بر جاى مانده از آن تمدن الحادى و مادى، بسيار عظيم است و همين، تأثير زيادى در پشتيبانى از دولت عدل جهانى و تثبيت ريشه‌هاى تربيت صحيح در جامعه بشرى خواهد داشت.

ولى موضع‌گيرى حضرت مهدى و مسيح عليهما السّلام با موضع‌گيرى ذو القرنين تفاوت خواهد داشت.

ذو القرنين سدى ساخت اما طبق برنامه كلى الهى آن اقوام منحرف در آن سوى سد زندگى كردند و نابود نشدند اما حضرت مهدى عليه السّلام به دنبال ريشه كن نمودن هرگونه انحراف و كفر و گمراهى خواهد بود تا آن كه زمين را از عدل و داد لبريز سازد همان طور كه از جور و ستم آكنده شده است.

(3) نكتۀ سوم: تفاوت يأجوج و مأجوج و دجال: چگونه مى‌توانيم يأجوج و مأجوج را به تمدن

مادى تفسير نماييم در حالى كه دجال را نيز اين گونه تفسير كرده‌ايم؟ با توجه به آن كه تعدد اسامى، دليل بر تعدد حقايق آنها مى‌باشد، آيا درست است كه هر دو را به يك معنى بدانيم؟

مى‌توان به اين پرسش، جواب‌هايى داد كه هر كدام به تنهايى پاسخى كامل است:

⁽¹⁾مؤيد اين سخن كه دجال در اصل مسلمانى است كه بعدا به دامن كفر و انحراف مى‌غلتد و مردم را به همان سو دعوت مى‌نمايد و براى اثبات انديشه‌هاى خود، آنها را فريب داده و با به‌كارگيرى مفاهيم تحريف شده اسلامى سعى دارد به منافع شخصى و نتايج باطلى برسد، حديثى است كه ابو داود از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نقل كرده كه آن حضرت فرمود: من سمع الدجّال فلينأ عنه. فو اللّه إنّ الرّجل ليأتيه و هو يحسب أنّه مؤمن، فيتبعه ممّا يبعث به من الشّبهات.⁽²⁾

هر كه صداى دجال را شنيد از او دور شود. به خدا سوگند هر كس به نزدش رود گمان مى‌كند او مؤمن است در نتيجه فريبش را خورده و از شبهه‌هاى او پيروى مى‌نمايد.

البته پاسخهاى ديگرى نيز وجود دارد كه نيازى به آوردن همه آنها نيست.

(3) البته برخى اخبار پراكنده شدن آن اقوام را پس از ظهور مى‌دانند، از جمله حديثى كه حاكم از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آورده و در آن سخن از نزول مسيح و حكمرانى مسلمانان و كشتار يهوديان توسط آنان به ميان آمده و در ادامه مى‌فرمايد:

مسلمانان پيروز مى‌شوند، صليب‌ها را مى‌شكنند، خوك‌ها را مى‌كشند و قانون جزيه را اجرا مى‌نمايند. در اين حال است كه خداوند يأجوج و مأجوج را پديدار خواهد ساخت...(2)

هرگاه مواردى هم چون: شكستن صليب و... را تعبير ديگرى از برپايى دولت عدل جهانى1.

حضرت مهدى عليه السّلام بدانيم، از اين حديث استفاده مى‌شود كه خروج يأجوج و مأجوج پس از تأسيس اين دولت است.

در حديث ديگرى كه مسلم نقل كرده، پس از يادآورى نزول مسيح عليه السّلام آمده است:

فبينما هو كذلك، إذ أوحى اللّه إلى عيسى أنّى قد أخرجت عبادا لى لا يدان لأحد بقاتلهم، فحرّز عبادى إلى الطّور و يبعث اللّه يأجوج و مأجوج، و هم من كلّ حدب ينسلون.⁽¹⁾

در آن حال، خداوند به عيسى وحى مى‌كند كه بندگانى را پديد آورده‌ام كه دست كسى به كشتن آن‌ها نمى‌رسد، پس بندگانم را به كوه ببر و خداوند يأجوج و مأجوج را بر مى‌انگيزد كه از هر سو پراكنده مى‌شوند.

هرگاه اثبات نماييم كه نزول مسيح عليه السّلام پس از ظهور حضرت مهدى عليه السّلام است و نيز پراكنده شدن يأجوج و مأجوج بعد از نزول مسيح عليه السّلام مى‌باشد - همان‌طور كه خبر فوق آن را تأييد مى‌كند - در اين صورت پراكنده شدن آنها پس از ظهور حضرت خواهد بود.

⁽²⁾از دو زاويه مى‌توان به اينگونه روايات اشكالاتى وارد ساخت: الف) دسته‌اى از اخبار، با اين گونه اخبار در تعارض مى‌باشد و از آنها استفاده مى‌شود كه يأجوج و مأجوج پيش از ظهور خواهند آمد. بهترين دليل آنست كه در آن اخبار آمده مسلمانان از پيروزى يأجوج و مأجوج به هراس مى‌افتند اين بدان معنى است كه مسلمانان از آنها در خوف هستند و از مبارزه با آنها ناتوانند و اين ترس تنها مى‌تواند در دوره قبل از ظهور معنا داشته باشد زيرا پس از واقعه ظهور ديگر ترس جايى ندارد چون در آن زمان پيروزى قطعى است و امنيت استقرار يافته است. خداوند مى‌فرمايد:

وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً. (2)

خدا به كسانى از شما كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‌اند، وعده داده است كه حتما آنان را در اين زمين جانشين (خود) قرار دهد؛ همان گونه كه كسانى را كه پيش از آنان بودند جانشين (خود) قرار داد، و آن دينى را كه برايشان پسنديده است به سودشان مستقر كند، و بيمشان را به ايمنى مبدل گرداند، (تا) مرا عبادت كنند و چيزى را با من شريك نگردانند.

پس در اين صورت پراكنده شدن يأجوج و مأجوج كه اسباب نگرانى و هراس مسلمانان مى‌شود، پيش از ظهور كه مسلمانان نيروى قابل توجهى ندارند، اتفاق مى‌افتد.

(3) اشكال: از اين اخبار بر مى‌آيد كه به رغم وجود مسيح عليه السّلام در ميان مسلمانان، آنها در نگرانى و ترس به سر مى‌برند و او مأمور است تا از آنها در برابر تجاوزات يأجوج و مأجوج دفاع نمايد. در نتيجه اگر نزول مسيح پس از ظهور باشد - همان طور كه گذشت - در اين صورت حمله يأجوج و مأجوج نيز پس از ظهور خواهد بود.5.

پاسخ: از اين روايت استفاده مى‌شود كه عيسى بن مريم عليه السّلام پيش از ظهور نزول مى‌كند يعنى در زمانى كه مسلمانان دچار نابسامانى و ضعف هستند و فتنه‌ها در بين آنها بيداد مى‌كند. اين نظريه را در بخش دوم همين كتاب مورد مناقشه قرار خواهيم داد و اينك به همين اندازه بسنده مى‌كنيم كه اخبارى وجود دارد كه نزول مسيح عليه السّلام را پس از ظهور مى‌داند.

در اين صورت به ناچار بايد پراكنده شدن يأجوج و مأجوج را پيش از زمان ظهور حضرت مهدى عليه السّلام و نزول مسيح عليه السّلام بدانيم و دست از دلالت اين خبر به همين مقدار مى‌كشيم و اين مطابق با يكى از احتمالاتى است كه كمى پيش با آن آشنا شديم.

ب) وجود تعارض‌هاى ديگر: به زودى رواياتى را در مورد حوادث پس از ظهور خواهيم آورد كه هيچ كدام اشاره‌اى به موضوع يأجوج و مأجوج ندارند. و از آن جهت كه از رهگذر قرآن كريم و سنت دانسته‌ايم كه آنها ناچار روزى پراكنده خواهند شد، پس حتما آن زمان، قبل از واقعه ظهور است و در نتيجه بايد از تمامى رواياتى كه پراكنده شدن آنها را پس از نزول مسيح عليه السّلام مى‌داند، صرف نظر كرد.

لازم به يادآورى است هيچ تعارضى بين اخبار يأجوج و مأجوج و بين رواياتى كه بيانگر حوادث پس از ظهور مى‌باشد، وجود ندارد. بر طبق ديدگاه ما همه آن عجايبى كه براى آنها نقل شده منتفى است. در واقع اين دو طايفه، نماد جهان مادى هستند و حضرت مهدى عليه السّلام هم طبق روايات بر كل جهان سيطره پيدا خواهد كرد.

مطابق ديدگاه ما حضرت مهدى عليه السّلام در ابتداى ظهور شريفش، به دنبال نابودى يأجوج و مأجوج و يا تمدن مادى پيش از ظهور خواهد بود و اين مفهوم در اخبار وقايع پس از ظهور نيامده است. اين يعنى تغيير عنوان در اين اخبار و عدم اشاره به نام يأجوج و مأجوج. و اين به معنى وجود اشكال در ديدگاه ما نيست.

(2)

3. سفيانى

از جمله نشانه‌هاى اجتماعى ظهور كه منابع اماميه بر آن تأكيد فراوان دارند، شورش سفيانى است؛ ولى روايات اهل سنت - بر خلاف دجال - تا حدود زيادى آن را وانهاده‌اند. سفيانى نماد حركتى انحرافى با گستره نفوذ فراوان در ميان جامعه مسلمين مى‌باشد. آنچه براى ما در اين كتاب اهميت دارد آنست كه به موضوع سفيانى به عنوان مسئله‌اى كه پيش از ظهور، واقع مى‌شود بنگريم، به نحوى كه واقعه ظهور رخ مى‌دهد اما سفيانى هم چنان دنبال كار خويش است و به دعوت خود ادامه مى‌دهد، (همان طور كه ظاهر روايات هم آن را تأييد مى‌نمايند). اينك پيرامون چند محور به اين بحث مى‌پردازيم:

(3) محور اول: نقل رواياتى درباره سفيانى شيخ صدوق از ابو منصور بجلى نقل كرده است كه وى نام سفيانى را از امام صادق عليه السّلام پرسيد. آن حضرت در پاسخ فرمود:

و ما تصنع باسمه؟ إذا ملك كور الشّام الخمس: دمشق و حمص و فلسطين و الأردن و قنّسرين، فتوقّعوا الفرج. قلت: يملك تسعة أشهر؟ قال: لا، و لكن يملك ثمانية أشهر لا

يزيد يوما.⁽¹⁾

با نام او چه كار دارى؟ هرگاه او بر مناطق پنج‌گانه شام: دمشق، حمص، فلسطين، اردن و قنسرين حكومت پيدا كرد، منتظر فرج باشيد. پرسيد: آيا دوره حكومت او نه ماه است؟ فرمود: خير، بلكه هشت ماه است و نه يك روز بيشتر.

نعمانى از امام محمّد باقر عليه السّلام حديث طولانى آورده است كه در بخشى از آن مى‌فرمايد:

لا بدّ لبنى فلان من أن يملّكوا فإذا ملكوا ثمّ اختلفوا تفرّق ملكهم أو تشتّت أمرهم. حتّى يخرج عليهم الخراسانىّ و السّفيانىّ. هذا من المشرق و هذا من المغرب. يستبقان إلى الكوفة كفرسى رهان. هذا من هنا و هذا من هنا. حتّى يكون هلاك بنى فلان على أيديهما.

أما أنّهم لا يبقون منهم أحدا. ثمّ قال: خروج السّفيانىّ و اليمانىّ و الخراسانىّ فى سنة واحدة، فى شهر واحد، كنظام الخرز، يتبع بعضه بعضا...⁽²⁾

ناگزير فرزندان فلانى به حكومت خواهند رسيد. هرگاه چنين شد و سپس اختلاف كردند، سلطه آنها از هم خواهد پاشيد تا آن كه خراسانى و سفيانى بر آنها خروج خواهند كرد يكى از مشرق و ديگرى از مغرب، هر دو مانند اسب مسابقه به سوى كوفه مى‌شتابند، يكى از اين طرف، يكى از آن طرف؛ تا آن كه به دست آنها فرزندان فلانى به هلاكت مى‌رسند. سپس فرمود: خروج سفيانى، يمانى و خراسانى در يك سال و يك ماه است، هم چون دانه‌هاى تسبيح كه يكى پس از ديگرى مى‌آيد.

(2) نعمانى به سند خود از حارث و او هم از امير مؤمنان عليه السّلام نقل كرده است كه فرمود:

و إذا كان ذلك، خرج السّفيانىّ فيملك قدر حمل امرأة، تسعة أشهر. يخرج بالشّام، فينقاد له أهل الشّام إلاّ طوائف من المقيمين على الحقّ، يعصمهم اللّه من الخروج معه. و يأتى المدينة بجيش جرّار، حتّى إذا انتهى إلى بيداء المدينة خسف اللّه به. و ذلك قول اللّه عزّ و جلّ فى كتابه: و لو ترى إذ فزعوا فلا فوت و أخذوا من مكان قريب.⁽³⁾

هرگاه چنين شد، سفيانى خروج مى‌كند و به قدر مدت باردارى زنى، يعنى نه ماه حكومت مى‌كند. در شام سر به شورش بر مى‌دارد و همه مردم آنجا، غير از پيروان حق كه خداوند آنها را حفظ مى‌نمايد، به او ملحق مى‌شوند. سپس با لشكرى انبوه به مدينه مى‌آيد و وقتى كه آن لشكر به منطقه بيدا مى‌رسد، خداوند آنها را در زمين فرو مى‌برد. و اين [مصداق] سخن خداوند در قرآن كريم است كه: «اى كاش مى‌ديدى هنگامى را كه [كافران] وحشت زده‌اند [آنجا كه راه] گريزى نمانده است و از جايى نزديك گرفتار آمده‌اند.»

(3) نيز نعمانى به سندش از محمّد بن مسلم از امام محمّد باقر عليه السّلام روايت كرده است كه فرمود:

السّفيانىّ أحمر أصفر أزرق، لم يعبد اللّه قطّ، و لم ير مكّة و لا المدينة قطّ. يقول: يا ربّ ثارى و النّار، يا ربّ ثارى و النّار.⁽⁴⁾4.

سفيانى فردى است سرخ روى، سرخ موى و چشم آبى كه هرگز خدا را عبادت نكرده و مكه و مدينه را نديده است. او چنين مى‌گويد: پروردگار من! انتقام! آنگاه آتش! پروردگار من! انتقام! آنگاه آتش!.

شيخ طوسى از بشر بن غالب نقل كرده است كه حضرت فرمود:

يقبل السّفيانىّ من بلاد الرّوم منتصرا، فى عنقه صليب.⁽¹⁾

سفيانى از روم پيروزمندانه خواهد آمد در حالى كه صليبى به گردن دارد.

⁽²⁾نيز همو از امام صادق عليه السّلام حديثى آورده كه فرمود: كأنى بالسّفيانىّ - أو لصاحب السّفيانىّ - قد طرح رحله فى رحبتكم بالكوفة، فنادى مناديه: من جاء برأس شيعة علىّ، فله ألف در هم. فيثب الجار على جاره، و يقول: هذا منهم.

فيضرب عنقه و يأخذ ألف درهم.(2)

گويا سفيانى - يا همكار سفيانى - را مى‌بينم كه اردوگاه خود را در كوفه برپا كرده است و منادى‌اش ندا مى‌دهد: هر كه سر شيعه‌اى را بياورد، هزار درهم پاداش خواهد گرفت. پس همسايه بر همسايه‌اش حمله برده و خواهد گفت: اين از آنها (شيعيان) است، پس گردنش را مى‌زند و هزار درهم جايزه مى‌گيرد.

⁽³⁾شايد مهم‌ترين رواياتى كه شورش سفيانى و جنگ‌هاى او را بيان كرده است، دو روايت زير باشد: الف) شيخ طوسى از قول عمار ياسر آورده است:

إنّ دولة أهل بيت نبيّكم فى آخر الزّمان و لها إمارات... و يظهر ثلاثة نفر بالشّام كلّهم يطلب الملك: رجل أبقع و رجل أصهب و رجل من أهل بيت أبى سفيان، يخرج من كلب، و يحضر النّاس بدمشق، و يخرج أهل الغرب إلى مصر. فإذا دخلوا فتلك إمارة السّفيانى و يخرج قبل ذلك من يدعو لآل محمّد، و تنزل الترك الحيرة. و تنزل الرّوم فلسطين. و يسبق عبد اللّه عبد اللّه حتّى يلتقى جنودهما بقرقيسيا على النّهر و يكون قتال عظيم. و يسير صاحب المغرب فيقتل الرّجال و يسبى النّساء. ثمّ يرجع فى قيس حتّى ينزل الجزيرة السّفيانىّ. فيسبق اليمانىّ، و يحوز السّفيانىّ ما جمعوا. ثمّ يسير إلى الكوفة فيقتل أعوان آل محمّد و يقتل رجلا من مسميهم. ثمّ يخرج المهدىّ على لوائه شعيب بن صالح. و إذا رأى أهل الشّام قد اجتمع أمرها على ابن أبى سفيان، فالحقوا بمكّة. فعند ذلك تقتل النّفس الزكيّة، و أخوه بمكّة ضيعة. فينادى مناد من السّماء: أيّها النّاس، أميركم فلان. و ذلك هو المهدىّ الّذى يملأ الأرض قسطا و عدلا كما ملئت ظلما و جورا.(3)

دولت اهل بيت پيامبر شما در آخر الزمان برپا مى‌شود و آن نشانه‌هايى دارد... تا آنجا كه مى‌گويد: سه نفر در شام بپا خواهند خواست و هر سه خواهان حكومتند: يكى از آنها سياه و8.

سفيد و ديگرى سرخ و سفيد است و سومى هم از تبار ابو سفيان مى‌باشد. او از قبيله كلب (كه محلى است واقع در بين صيدا و بيروت) خروج مى‌نمايد و مردم را در دمشق فرا مى‌خواند.

غربى‌ها به مصر يورش مى‌برند. ورود آنها به مصر نشانه آمدن سفيانى است. پيش از اين، كسى قيام مى‌كند كه مردم را دعوت به پيروى از آل پيامبر مى‌نمايد. ترك‌ها در حيره و روميان در فلسطين فرود مى‌آيند. در آن هنگام عبد اللّه (دجّال) قيام مى‌كند و در نهر قرقيسيا (محلى در كنار رود فرات) به لشكر ترك و روم مى‌رسد و جنگ سختى در مى‌گيرد و پادشاه مغرب همه جا را زير پا مى‌گذارد. مردان را مى‌كشد و زنان را اسير مى‌كند آنگاه به قيس (منطقه‌اى در غرب رود نيل) بر مى‌گردد. سفيانى در جزيره (محلى بين فرات و دجله) فرود مى‌آيد. و شخصى يمنى نيز خروج مى‌كند. هر چه را شخص يمنى و سلطان مغرب به غنيمت برده‌اند، سفيانى از آنها مى‌گيرد و سپس به كوفه مى‌رود و ياوران آل پيامبر را به قتل مى‌رساند و مردى از ناموران آنها را مى‌كشد. در آن هنگام، مهدى قيام مى‌كند. فرمانده لشكر او مردى به نام شعيب بن صالح است. وقتى ديدند مردم شام با پسر ابو سفيان بيعت كردند، همه با او به مكه مى‌روند در آن وقت نفس زكيه به قتل مى‌رسد. برادر وى نيز در مكه است ولى به او دسترسى پيدا نمى‌كنند. آنگاه صدايى از آسمان شنيده مى‌شود كه مى‌گويد: اى مردم! امير شما فلانى است و او همان مهدى است كه زمين را از عدل و داد لبريز مى‌سازد همان طور كه از جور و ستم آكنده شده باشد.

ب) نعمانى به سند خود از جابر جعفى و او نيز از امام محمّد باقر عليه السّلام در ضمن حديثى طولانى روايت كرده است كه فرمود:

يختلفون عند ذلك على ثلاث رايات، راية الأصهب و راية الأبقع و راية السّفيانىّ. فيلتقى السّفيانىّ بأبقع فيقتتلون. فيقتله السّفيانىّ و من تبعه، و يقتل الأصهب. ثمّ لا يكون له همّة إلاّ الإقبال نحو العراق. و يمرّ جيشه بقرقيسيا، فيقتتلون بها، فيقتل بها من الجبّارين مائة ألف.

و يبعث السّفيانىّ جيشا إلى الكوفة، و عدّتهم سبعون ألفا، فيصيبون أهل الكوفة قتلا و صلبا و سبيا. فبينما هم كذلك، إذا أقبلت رايات من خراسان، و تطوى المنازل طيّا حثيثا، و معهم نفر من أصحاب القائم. ثمّ يخرج من موالى أهل الكوفة فى ضعفاء، فيقتله امير جيش السّفيانىّ بين الحيرة و الكوفة. و يبعث السّفيانىّ بعثا إلى المدينة، فينفر المهدىّ عليه السّلام منها إلى مكّة. فيبلغ أمير جيش السّفيانىّ أنّ المهدىّ قد خرج إلى مكّة. فيبعث جيشا على أثره، فلا يدركه حتّى يدخل مكّة خائفا يترقّب على سنّة موسى بن عمران. و ينزل أمير جيش السّفيانىّ البيداء، فينادى مناد من السّماء: يا بيداء أبيدى القوم، فيخسف بهم، فلا يفلت منهم إلاّ ثلاثة نفر....⁽¹⁾

در اين هنگام سه گروه پرچمدار - كه با هم اختلاف دارند - بيرون خواهند آمد: پرچم اصهب، پرچم ابقع و پرچم سفيانى. سفيانى با ابقع برخورد نموده و پيكار مى‌نمايد. او ابقع و9.

يارانش را مى‌كشد و اصهب را نيز به قتل مى‌رساند. آنگاه آهنگ عراق مى‌كند. سپاه او از قرقيسيا مى‌گذرد در آنجا اقدام به جنگ كرده و از ستمكاران صد هزار نفر را مى‌كشد و لشكرى به سوى كوفه مى‌فرستد كه تعداد آنان هفتاد هزار نفرند. آنها براى اهل كوفه كشتار و اسارت را همراه خواهد برد. در اين هنگام است كه پرچم‌هايى از سوى خراسان بيرون مى‌آيد و منازل را به سرعت طى خواهد كرد. عده‌اى از اصحاب قائم همراهشان هستند.

آنگاه مردى از مواليان كوفه با جمعى از بينوايان آن شهر خروج خواهد نمود و فرمانده سپاه سفيانى او را بين حيره و كوفه خواهد كشت. سفيانى گروهى را به مدينه مى‌فرستد و در پى بى‌آن، مهدى عليه السّلام به سوى مكه مى‌رود. خبر به فرمانده لشكر سفيانى مى‌رسد. او لشكرى را به تعقيب حضرت مى‌فرستد ولى به او نمى‌رسند؛ تا آن كه حضرت ترسان و منتظر، به سنت موسى بن عمران، وارد مكه مى‌شود. فرمانده سپاه سفيانى به بيدا مى‌رسد. در اين هنگام ندا كننده‌اى از آسمان ندا مى‌دهد: «اى بيدا، اين قوم را نابود كن.» پس زمين آنان را در خود مى‌گيرد و جز سه تن كسى از آنان باقى نمى‌ماند.

اين حديث در ادامه به شرح حوادث ظهور مى‌پردازد كه آن را در بخش دوم همين كتاب خواهيم آورد.

محور دوم: بررسى صلاحيت اين اخبار براى اثبات تاريخى.

در اين اخبار نقاط ضعفى وجود دارد كه در زير مى‌آيد:

1 - خبرى كه شيخ طوسى از عمّار بن ياسر روايت كرده، سخن شخص معصوم نيست. هر چند عمّار از زلال دانش آن بزرگواران سيراب گشته است ولى به هر روى، معصوم نيست؛ زيرا در آغاز سخن مى‌گويد: دولت اهل بيت پيامبر شما... در واقع گوينده خودش را از معصومين عليهم السّلام به حساب نياورده است. پس گوينده اين سخن نمى‌تواند معصوم باشد. بدين ترتيب خبر فوق شايستگى اثبات تاريخى را ندارد و صحتش متوقف به قرائن، يا اشتراك نقل آن با اخبار ديگر و يا تحقق آن خبر در عالم خارج مى‌باشد.

اين اشكال در مورد خبرى كه شيخ از بشر بن غالب روايت كرده نيز وارد است؛ زيرا ظاهرا گوينده خبر خود بشر بن غالب است، لذا شايستگى اثبات تاريخى را ندارد.

(2) 2 - خبر عمار، ترتيب زمانى ندارد و حوادث آن از نظر زمانى پس و پيش است. در خبر او، منظور از آمدن ترك‌ها به حيره، تسلط عثمانى‌ها بر عراق و مراد از آمدن روم به فلسطين نيز جنگ‌هاى صليبى مى‌باشد و صاحب مغرب - ترجيحا - ابو عبد اللّه شيعى است. با مراجعه به متون تاريخى معلوم مى‌شود كه وقايع بيان شده در اين حديث، بر عكس واقعيت تاريخى‌اش روايت شده است.

وقتى بيان حوادث گذشته در اين حديث اين‌چنين در هم و آشفته باشد، چه بسا اخبار وقايع پس از ظهور نيز چنين باشد.

(3) 3 - بين مضامين اين خبرها نوعى درهم‌ريختگى و عدم انسجام وجود دارد؛ مانند:

الف) در خبرى آمده است كه مدت حكومت سفيانى نه ماه است اما خبر ديگرى به صراحت آن را رد كرده و مدت حكومت او را هشت ماه مى‌داند.

ب) درباره زمان خروج سفيانى در برخى اخبار آمده است نابودى دولت بنى فلان (كه ظاهرا مقصود آن بنى عباس است) به دست او مى‌باشد كه در اين صورت بايد گفت شورش سفيانى در گذشته‌هاى دور به وجود آمده و به پايان رسيده است.⁽¹⁾در حالى كه در ساير اخبار موضوع سفيانى با مسأله فرو رفتن لشكريان در بيدا مرتبط است و نيز حضرت مهدى عليه السّلام او را خواهد كشت. معناى اين سخن آن است كه حركت سفيانى تاكنون اتفاق نيفتاده است.

ج) در بعضى اخبار آمده كه سفيانى مسيحى است و بر گردنش صليبى آويزان است. اما در برخى ديگر از او به عنوان مسلمانى ياد شده است كه همتش را صرف ريشه كن ساختن شيعيان امام على عليه السّلام مى‌نمايد و معمولا يك مسيحى چنين اهتمامى ندارد.

د) ناهمخوانى اخبار در نام بردن از فرماندهان موجود در پيش از ظهور. به طور مثال در برخى اخبار جز اسم سفيانى نيامده، يا در برخى تنها نام خراسانى و سفيانى آمده است. در روايات ديگر به اسم چند فرمانده برخورد مى‌كنيم: ابقع، اصهب، سفيانى و يمانى. از موارد ديگر ناهماهنگى اخبار در مورد شهر كوفه مى‌باشد. در برخى آمده كه سفيانى به آن شهر مسلط شده و در آنجا مستقر مى‌گردد اما در بعضى ديگر آمده كه خراسانى آنجا را به تصرف خود در مى‌آورد.

برخى اخبار، خاستگاه قيام سفيانى را دمشق معرفى مى‌نمايد در حالى كه خبرى ديگر مى‌گويد سفيانى از روم خواهد آمد.

البته عدم انسجام بين اخبار با اندكى تأمل و بررسى قابل حل است و پس از اين به برخى از آنها خواهيم پرداخت.

⁽²⁾محور سوم: تلاش براى فهم صريح و غير تأويلى رويدادهايى كه اين اخبار دربارۀ آنها سخن گفته‌اند: محل قيام سفيانى شام است و نه روم؛ ولى درباره خبرى كه خاستگاه قيام او را روم معرفى كرده است، بعدا در آنجا كه از ارتباط سفيانى و دجال سخن مى‌گوييم بحث خواهيم كرد.

دمشق در آينده، صحنه جنگ‌هاى مسلحانه داخلى بين گروه‌هاى سه‌گانه‌اى خواهد بود كه همگى از راه حق منحرفند و هر كدام حكومت را براى خود مى‌خواهند. در روايات از عقايد آنها به روشنى ياد نشده است. شايد بتوان گفت اختلاف رنگ آنها، حاكى از اختلاف موجود در بين آنها است.

(3) اولى: ابقع؛ دومى: اصهب؛ و سومى: سرخ زرد آبى كه همان سفيانى است و در اين درگيرى، پيروزى از آن اوست. وى بر شام تسلط پيدا مى‌كند و همه مردم شام، جز عده اندكى از مؤمنان مخلص كه در روايات از آنها به اوليا و أبدال ياد شده، از او پيروى خواهند كرد. سفيانى بر پنج منطقه سيطره پيدا مى‌كند: دمشق، حمص، فلسطين، اردن و قنسرين(2) هنگامى كه حكومتش تثبيت شد به طمع مى‌افتد تا عراق را نيز به اشغال نظامى خود در آورد؛ در نتيجه با سپاهى روانه آنجا مى‌شود. درر.

بين راه با نيروهايى كه حاكمان عراق براى مقابله با او فرستاده‌اند درگير مى‌شود و در منطقه قرقيسيا⁽¹⁾نبردى سهمگين در مى‌گيرد و از هر دو سپاه گمراه، نزديك به يكصد هزار نفر كشته مى‌شوند. در روايات از اين دو سپاه، به «فاسقان منحرف» تعبير شده است. در پى اين درگيرى، منطقه از شر خطرناكترين فرماندهان نظامى كه احتمال مى‌رود در هنگام ظهور در برابر امام عليه السّلام جبهه‌گيرى نمايند، رهايى مى‌يابد. به هر حال پس از اين نبرد، سفيانى پيروزمندانه وارد عراق مى‌شود و در منطقه جزيره⁽²⁾به نبرد با يمانى رو مى‌آورد و پيروز مى‌شود. سپس به كوفه مى‌رود و در كشتار و به اسارت در آوردن مردم آنجا، سنگ تمام مى‌گذارد و شيعيان و گروهى از خاندان رسول صلّى اللّه عليه و آله را مى‌كشد.

همان‌طور كه قبلا در حديثى آورديم، او فرستاده‌اى را به ميان مردم مى‌فرستد كه ندا دهد: هر كس سر يكى از شيعيان على عليه السّلام را بياورد، هزار درهم جايزه مى‌گيرد. در نتيجه همسايه به همسايه‌اش حمله مى‌برد و مى‌گويد: اين از شيعيان است. پس گردنش را مى‌زند و سر او را به نيروهاى سفيانى تحويل مى‌دهد و هزار درهم جايزه مى‌گيرد.

(2) ضمنا شورشى محدود در كوفه روى خواهد داد ولى سرانجام آن جز شكست نخواهد بود.

سفيانى رهبر آن قيام را در بين حيره و كوفه دستگير كرده و خواهد كشت.

در برخى اخبار آمده است خون‌هاى فراوانى بين حيره و كوفه بر زمين مى‌ريزد كه اشاره به همين واقعه دارد. معلوم مى‌شود كه فرمانده اين نهضت در آنجا داراى پايگاه مهمى است، به طورى كه سفيانى نمى‌تواند به سادگى آنجا را تصرف نمايد.

(3) او پس از تحكيم پايه‌هاى قدرتش در عراق، طمع مى‌كند به سرزمين‌هاى مقدس حجاز نيز يورش برد. به اين منظور لشكر عظيمى را براى تصرف مدينه گسيل مى‌دارد. در بيشتر روايات آمده است خود سفيانى همراه اين لشكر نيست. حضرت مهدى عليه السّلام پس از آگاهى از اين موضوع به مكه مى‌رود. اين خبر را جاسوسان سفيانى به او اطلاع مى‌دهند. او نيرويى را فراهم آورده، براى كشتن امام و يارانش راهى مكه مى‌نمايد. از ظاهر اخبار چنين پيداست كه نيروهايى كه به مكه رهسپار مى‌شوند بخشى از نيروهايى هستند كه به مدينه اعزام شده‌اند.

(4) به نص قرآن كريم، مكه حرم امن الهى است و امام مهدى عليه السّلام كه ذخيره خداوند براى روز موعود و مايه هدايت جهانيان است، نه تنها كشته نخواهد شد بلكه مشمول حمايت‌هاى الهى نيز خواهد گرديد. از اين رو به اعجاز الهى آن نيروى نظامى در منطقه بيدا در زمين فرو رفته، نابود خواهد شد و جز دو يا سه نفر از آنها كه خبر حادثه را به مردم مى‌رسانند، كسى باقى نخواهد ماند. البته در اينجا كار سفيانى به پايان نمى‌رسد بلكه حكومتش كه به گستردگى سرزمين‌هاى سوريه، عراق، اردن، فلسطين و منطقه وسيعى از شبه جزيره عربستان است، تا مدت كمى پس از فرو رفتن سپاهيانش در سرزمين بيدا برقرار خواهد ماند و حضرت مهدى عليه السّلام پس از ظهور به همراه يارانش به عراق رفته، با او خواهد جنگيد و به هلاكتش خواهد رسانيد.

(5) در اينجا تنها اخبارى را آورده‌ايم كه خبرى معارض و مخالف با آن وجود نداشته باشد. تنها دوت.

خبر هست كه قابل مناقشه مى‌باشد؛ يكى خبر عمار بن ياسر و ديگرى خبر بشر بن غالب كه هيچ‌كدام معصوم نيستند. اينك برخى اشكالات را طرح كرده، به نقد آنها مى‌پردازيم:

اشكال اول: نوع تحركات نظامى سفيانى كه در اخبار آمده، به شيوه جنگ‌هاى قديمى - مثلا در دوره عباسيان - است كه در آن دوره قوانين بين المللى و مرزهاى تعريف شده بين كشورها وجود نداشته است. در حالى كه پس از پيدايى تمدن جديد بشرى و ايجاد نهادهاى بين المللى، ديگر نمى‌توان شاهد چنين لشكركشى‌هايى بود.

(2) براى پاسخ به اين اشكال تنها به دو جواب بسنده مى‌نماييم:

الف) ارزش نهادن به قانون و به دنبال آن به رسميت شناختن سازمان ملل و نيز مرزهاى جغرافيايى، همگى برخاسته از منافع دولت‌هاست و نه چيزى بيشتر از آن؛ زيرا هرگاه فرد يا دولتى اندكى از منفعت خود چشم‌پوشى كند، ديگران هم متقابلا ممكن است چنين كنند، در نتيجه منافع افراد يا دولت‌ها خيلى بهتر حفظ مى‌شود.

ولى هنگامى كه فرد يا دولتى بتواند بر ديگران تسلط پيدا كند و هيچ‌گونه امتيازى به آنها ندهد و از منفعت خويش اندكى هم چشم‌پوشى نكند در اين صورت او و قانون، روبروى هم قرار گرفته، يكديگر را نقض مى‌نمايند. از اين روست كه نه قوانين جهانى و نه سازمان ملل و نه ديوان بين المللى داورى، هيچ يك مانع تجاوز و دست‌اندازى دولت‌هاى زورگو بر ملت‌هاى ضعيف نخواهد بود و اين چيزى است كه امروزه شاهد آن هستيم و شورش سفيانى بالاتر از اين تجاوزات و اشغالگرى‌ها نيست.

ب) ممكن است حركت سفيانى در چارچوبى قانونى، هم چون قراردادى بين المللى يا عضويت در اتحاديه و يا سازمانى بين المللى باشد. بدين ترتيب اين اشكال كه ظاهر اخبار بيانگر آنست كه در هنگام ورود سفيانى به حجاز هيچ مقاومتى عليه ارتش او صورت نمى‌گيرد رفع مى‌شود؛ زيرا اين رويداد مى‌تواند نتيجه توافقاتى بين سفيانى و حاكم حجاز و يا دست‌كم ضعف و سستى آن حاكم در برابر ارتش اشغالگر سفيانى باشد.

(3) اشكال دوم: از ظاهر برخى اخبار كه پيش از اين آورديم معلوم مى‌شود حضرت مهدى عليه السّلام قبل از ظهور شريفش براى سفيانى شناخته شده است و روشن است كه هدف اصلى سفيانى در اعزام نيرو به حجاز، كشتن امام عليه السّلام مى‌باشد. از آن روست كه ايشان به سنّت موسى بن عمران عليه السّلام در زمان فرار به مدين، هراسان از مدينه به مكه مى‌گريزد و فرو رفتن لشكر سفيانى در سرزمين بيدا، مايه نجات او مى‌شود.

(4) ظاهر اين خبر با فلسفه غيبت امام ناسازگار است، لذا بايد دلالت اين خبر را رد نمود و بر غيبت امام تا پيش از ظهور پاى بفشاريم.

البته مناسب است دوباره يادآور شويم كه امام عليه السّلام در طول غيبت شريفش مردم را مى‌بيند و مردم هم او را مى‌بينند اما با نام اصلى‌اش او را نمى‌شناسند؛ بلكه با اسم مستعار او آشنا هستند. در اين صورت شايد سفيانى هم او را اين گونه مى‌شناسد و خبرهاى مهدى را با اين ويژگى دنبال مى‌كند و حتى نيروهايش را براى قتل آن مهدى كه با آن اوصاف و اسم مستعار مى‌شناسد، گسيل مى‌دارد. اگر

در اخبار از او به نام مهدى ياد شده به اعتبار شخصيت حقيقى اوست و اگر هم دشمنانش در زمين فرو مى‌روند به اين اعتبار است. ولى سفيانى نمى‌داند كه او واقعا به دنبال قتل خود حضرت مهدى عليه السّلام است، و مردم نيز اين موضوع را نمى‌دانند زيرا مردم هم امام را با نام اصلى‌اش نمى‌شناسند.

اشكال سوم: در زنجيره حوادث دوران پيش از ظهور، برخى گسست‌ها وجود دارد كه روايات از آنها به روشنى سخن نگفته‌اند و به طور طبيعى نيز ترميم آن حلقه‌ها مشكل است.

در زير بعضى از اين موارد را مى‌آوريم:

نقش اين گروه در عراق نظامى است و يا فرهنگى؟ موضع سفيانى كه عراق در تصرف اوست در برابر آنها چگونه است؟ نقش يمانى چيست؟ نظامى و يا فرهنگى؟ شمار افراد سپاهى كه براى دستگيرى امام عليه السّلام رهسپار مكه مى‌شوند چه مقدار است؟ آيا زيادند يا كم؟

در بعضى اخبار از آنها به «جيش» تعبير شده است كه به تعداد بسيار زيادى نيروى نظامى گفته مى‌شود. اين برداشت را برخى اخبار ديگر تأييد مى‌كند؛ در آنجا آمده كه آنها هشتاد هزار نفرند.⁽¹⁾در خبرى ديگر از آن نيروهاى اعزامى، تعبير به «بعث» شده كه به معنى گروهى نسبتا كم شمار است؛⁽²⁾اما بيشتر روايات از آنها تعبير به «جيش» كرده‌اند.

(2) محور چهارم: در كتاب گذشته از خبر خروج پرچم‌هاى سياه از خراسان چنين استفاده كرديم كه مقصود نهضت ابو مسلم خراسانى است كه حكومت بنى اميه را ساقط نمود و زمينه برپايى حكومت بنى عباس را فراهم آورد.⁽³⁾

شايد گمان شود آن خراسانى نيز كه در اين كتاب از او ياد مى‌كنيم همان ابو مسلم خراسانى باشد.

البته اگر بتوانيم از «بنى فلان» در خبرى كه از نعمانى نقل كرديم، بنى اميه، و نه بنى عباس را استنباط نماييم در اين صورت اين گمان صحيحى خواهد بود؛ اما اين برداشت از چند جهت خدشه‌پذير است:

(3) 1 - قبلا خبرى از حضرت باقر عليه السّلام آورديم كه: «... ناچار بايد بنى فلان به حكومت برسند. وقتى چنين شد، خراسانى بر آنها خروج مى‌كند و نابودشان مى‌سازد.»

اگر امام باقر عليه السّلام را معاصر دولت بنى اميه بدانيم، ديگر نمى‌توانيم بنى فلان را به بنى اميه تفسير نماييم زيرا در اين صورت اين خبر بى‌معنى خواهد شد. پس بايد مراد از بنى فلان حكومتى باشد كه در زمان امام باقر عليه السّلام برپا نشده باشد و روشن است كه ابو مسلم دولت عباسيان را تأسيس نموده، نه آنكه نابودش كرده باشد.

(4) 2 - اين خبر تقريبا صراحت دارد كه جنبش سفيانى و خراسانى معاصر يكديگرند و از طرفى7.

قطعى است كه سفيانى تاكنون خروج نكرده است؛ در نتيجه نهضت خراسانى نيز هنوز آغاز نشده است. پس حركت خراسانى ربطى به قيام ابو مسلم نخواهد داشت.

به اين ترتيب حركتى را كه در اخبار «پرچم‌هاى سياه» به آن اشاره نموديم، غير از نهضتى است كه در اين اخبار آورديم و به رهبرى خراسانى مى‌باشد.

در اين صورت ديگر نمى‌توانيم اخبار پرچم‌هاى سياه را به اخبار خراسانى ضميمه نماييم و خبرى مستفيض و يا متواتر بدست آوريم؛ چون اين دو رويداد از يكديگر جدا هستند. البته اين به معنى عدم شايستگى آنها براى اثبات تاريخى نيست بلكه هر كدام از اين دو دسته خبر، در حد خود از قابليت اثبات تاريخى برخوردارند.

محور پنجم: به مدد اين اخبار و اخبار ديگر، ثابت مى‌شود كه موضوع «فرو رفتن لشكرى در زمين» كه به طور مستفيض در منابع شيعه و سنى آمده، تنها مربوط به لشكر سفيانى است كه در پى كشتن امام مهدى عليه السّلام مى‌باشد.

به اين ترتيب بر عكس محور قبلى به نتيجه مهمى مى‌رسيم و آن اينكه خواهيم توانست با ضميمه كردن اخبار مستفيض «فرو رفتن در زمين» (اخبار خسف) به اخبار مستفيض سفيانى (هر چند در اخبار خسف از سفيانى به صراحت نامى برده نشده است) به خبرى متواتر برسيم.

(2) محور ششم: كشته شدن سفيانى به دست حضرت مهدى عليه السّلام

در اين باره اخبار بسيارى رسيده است از جمله:

در اسعاف الراغبين آمده است:

إنّ السّفيانىّ يبعث إليه من الشّام جيشا، فيخسف بهم بالبيداء فلا ينجوا منهم إلاّ المخبر.

فيسير إليه السّفيانىّ بمن معه، و يسير إلى السّفيانى بمن معه، فتكون النّصرة للمهدىّ، و يذبح السّفيانىّ.⁽¹⁾

سفيانى، سپاهى را از شام به دنبال امام عليه السّلام مى‌فرستد اما اين سپاه در منطقه بيدا در زمين فرو مى‌رود و جز شخصى كه خبر آن واقعه را مى‌رساند كسى از آنها زنده نمى‌ماند. سفيانى به همراه باقيمانده نيروهايش به سوى امام عليه السّلام حركت مى‌كند اما آن حضرت پيروز شده، سفيانى را خواهد كشت.

(3) علامه مجلسى حديث بلندى را از جابر جعفى نقل كرده است كه امام محمّد باقر عليه السّلام در قسمتى از آن درباره حوادث پس از ظهور مى‌فرمايد:

ثمّ يأتى الكوفة فيطيل فيها المكث ما شاء اللّه أن يمكث، حتّى يظهر عليها، ثمّ يسير حتّى يأتى العذراء هو و من معه و قد ألحق به ناس كثير و السّفيانىّ يومئذ بوادى الرّملة. حتّى التقوا و هو يوم الإبدال، يخرج أناس كانوا مع السّفيانىّ من شيعة آل محمّد و يخرج ناس كانوا مع آل محمّد إلى السّفيانىّ، فهم من شيعته حتى يلحقوا بهم. و يخرج كلّ ناس إلى8.

رايتهم و هو يوم إلا بدال. قال أمير المؤمنين عليه السّلام: يقتل يومئذ السّفيانىّ و من معه.⁽¹⁾

مهدى عليه السّلام وارد كوفه شده و تا هر وقت خدا بخواهد در آنجا مى‌ماند. سپس همراه يارانش به روستاى «عذراء» (در دمشق) مى‌رود و در آنجا مردمان زيادى به او مى‌گروند. سفيانى در آن روز در منطقه «رمله» اردو زده است. تا اينكه آنها يكديگر را ملاقات مى‌كنند. آن روز، روز إبدال (جا به جايى افراد) است. گروهى از لشكر امام خارج شده و به لشكر سفيانى مى‌پيوندند و گروهى نيز از لشكريان سفيانى به لشكر امام ملحق مى‌شوند. امير مؤمنان مى‌فرمايد: در آن روز سفيانى و يارانش همگى كشته خواهند شد.

در خبر طولانى ديگرى كه علامه مجلسى از عبد الاعلى حلبى آورده است، امام محمّد باقر عليه السّلام مى‌فرمايد:

يكون لصاحب هذا الأمر غيبة... فيدعو إلى كتاب اللّه و سنّة نبيّه صلّى اللّه عليه و آله، فيعطيه السّفيانىّ من البيعة سلما، فيقول له كلب - و هم أخواله - ما هذا؟ ما صنعت؟ و اللّه ما نبايعك على هذا أبدا... فيقول: ما أصنع فيقولون: استقبله!... فيستقبله. ثم يقول له القائم صلّى اللّه عليه: خذ حذرك، فإنّنى أدّيت إليك، و أنا مقاتلك، فيصبح، فيقاتلهم. فيمنحه اللّه أكتافهم. و يأخذ السفيانى أسيرا. فينطلق به يذبحه بيده...⁽²⁾

صاحب اين امر را غيبتى است... [حضرت مهدى عليه السّلام پس از برخورد با سپاه سفيانى] او را به كتاب خدا و سنت پيامبرش دعوت مى‌نمايد [و بين آن دو گفتگويى در مى‌گيرد] در نتيجه سفيانى با امام بيعت مى‌كند. دايى‌هاى او - كه از قبيله كلب هستند - به وى اعتراض كرده مى‌گويند: اين چه كارى بود كردى؟ به خدا سوگند، هرگز در اين امر با تو بيعت نخواهيم كرد... سفيانى مى‌گويد: پس چه كنم؟ به او مى‌گويند: با او به جنگ! [او هم بيعتش را مى‌شكند] سپس امام به او مى‌فرمايد: سلاحت را برگير كه فردا صبح با تو خواهم جنگيد. فردا صبح امام با آنان پيكار خواهد كرد و بر آنها پيروز شده و سفيانى را به اسارت گرفته و به دست خويش خواهد كشت.

(2) اخبار بالا منافاتى با اخبار گذشته و نيز با برداشت كلى ما از آن اخبار ندارد، چون فضاى كلى آنها يكى است. از اين رو شايسته است در اينجا منحصرا به حوادث ديگرى بپردازيم كه اين اخبار از آنها سخن گفته‌اند.

(3) مركز حكومت سفيانى از شام به عراق منتقل مى‌شود و شكست سپاه او در مأموريت عراق، مانع از اين كار نخواهد شد. از اين روست كه حضرت مهدى عليه السّلام هنگام ورود به عراق با نظام جبار سفيانى مواجه خواهد شد. البته آن چنان كه پيداست سفيانى علاقه‌اى به درگيرى ندارد، زيرا اين كار را موجب ايجاد مشكلاتى طاقت‌فرسا براى خود ارزيابى مى‌نمايد. به اين ترتيب امام عليه السّلام با آرامش وارد عراق شده و به عنوان رهبرى مردمى تا زمانى كه خدا بخواهد در كوفه درنگ مى‌نمايد، تا اينكه برايش نيرو و امكانات كافى براى در دست گرفتن حكومت و درگيرى مستقيم با سفيانى فراهم آيد.9.

امام عليه السّلام طبق قوانين اسلامى، نخست عقايد ناب اسلامى را بر سفيانى عرضه خواهد نمود و در صورت عدم پذيرش، به نبرد با او خواهد پرداخت.

به دليل روحيه مجامله و تعارفى كه سفيانى در برابر حضرت مهدى عليه السّلام دارد، به حقانيت امام گواهى داده و با ايشان بيعت مى‌نمايد اما نزديكانش به او شديدا اعتراض كرده و از وى مى‌خواهند كه به يك رويارويى تمام عيار بر ضد امام دست زند.

شايد اين حالت روحى كه از سفيانى بيان شد، فرصتى را پديد آورد كه مؤمنانى كه در سپاه سفيانى هستند به سپاه حضرت مهدى عليه السّلام بپيوندند و از سوى ديگر، فاسقان اهل كوفه كه در فرآيند آزمايش الهى مردود شده‌اند، به سپاه سفيانى ملحق شوند. اين ماجرا پيش از قطعى شدن جنگ روى مى‌دهد.

وقتى سفيانى در برابر اعتراض اطرافيان نزديكش عقب‌نشينى مى‌كند، موضعى انفعالى در برابر حضرت مهدى عليه السّلام پيدا مى‌نمايد. امام عليه السّلام او را به جنگ تهديد مى‌كند. سفيانى ناچار به مقاومت عليه امام مى‌شود. بين دو سپاه جنگ در مى‌گيرد. پيروزى نصيب امام مى‌شود و حكومت سفيانى پايان مى‌پذيرد. وى اسير مى‌شود و امام او را مى‌كشد. بدين ترتيب امام عليه السّلام نه تنها بر عراق بلكه بر تمام مناطق زير نفوذ سفيانى (شام و اردن و فلسطين) تسلط پيدا مى‌نمايد. از اينجاست كه جبهه نبرد جهانى گشوده مى‌شود. در بخش دوم كتاب به اين موضوع خواهيم پرداخت.

(2) محور هفتم: در اينجا تلاش مى‌نماييم تا برداشتى رمزى و تأويلى را از سفيانى ارائه كنيم. اين برداشت آنگاه امكان‌پذير است كه دو شرط اساسى را لحاظ نماييم:

1 - عمل به ظاهر اخبار ناممكن باشد و نتوان از آن برداشت مستقيم و روشنى داشت، چون قراينى بر نادرستى آن برداشت ظاهرى وجود دارد. اين همان چيزى است كه در مورد دجال و يأجوج و مأجوج با آن روبرو بوديم؛ زيرا نسبت دادن معجزه به آنها - كه از ظاهر اخبار استفاده مى‌شود - امرى محال است چون آنها بر باطلند.

2 - تا حد امكان اين برداشت‌هاى رمزى و تأويلى به ظواهر اخبار نزديك باشد تا بتوان تصويرى فراگير، كامل و قابل اتكا را از مجموع ظواهر و مفاهيم موجود در اخبار به دست داد؛ به نحوى كه خبرى فروگذار نشود مگر آن كه شاذّ باشد و اصولا قابل اثبات تاريخى نباشد.

(3) موضوع سفيانى، فاقد شرط اول است زيرا پس از بررسى اخبارى كه درباره وى وارد شده، معلوم مى‌شود كه هيچ گونه معجزه و خارق عادتى در مورد او جز در مورد فرو رفتن در زمين بيدا كه آن هم براى دفاع از جبهه حق مى‌باشد وجود ندارد.

همين طور اين اخبار به اوضاع بشريت در روزگار فتنه و آزمايش‌ها اشاره مى‌كند كه در آن زمان افكار مختلف و نيروهاى در حال جنگ و حاكمان ستمگر فراوانند و دفاع‌كنندگان از حق اندك. همه اينها كه بر شمرديم ويژگى اصلى دوران معاصر ماست و در اين صورت، اين اخبار تصويرى مخالف با انسان‌هاى معمولى ارائه نمى‌دهد تا آن كه ظاهر آن را رد نموده به دنبال برداشت رمزى و تأويلى از آنها باشيم.

(4) در اين صورت لزومى ندارد كه از اين اخبار برداشت رمزى داشته باشيم و بلكه تنها آنچه كه

امكان‌پذير است در نظر گرفتن ويژگى‌ها و اوصافى است كه درباره سفيانى وارد شده و كنار نهادن مواردى است كه مى‌توان به كنارى نهاد. در صورتى كه تمام آن ويژگى‌ها يا برخى را به كنارى نهيم، برداشتى كه در تاريخ گذشته از آن سخن گفتيم، صحيح مى‌باشد كه عبارت از آن است كه سفيانى نماد تفكرى منحرف در جهان اسلام است كه همه جنبش‌ها و ديدگاه‌هاى غير صحيحى كه به دروغ خود را به اسلام منتسب مى‌كنند و گستره تاريخى آن از زمان سقوط عباسيان تا زمان ظهور است، در ذيل آن مى‌گنجند.

هرگاه شمارى از ويژگى‌هاى سفيانى را كه روايات بر آن اتفاق نظر دارند در نظر آوريم، مفهوم پردامنه‌اى كه از سفيانى در ذهن داريم تنگ تر شده و تنها بر يك معنا منطبق مى‌گردد. نگارنده مايل است مفهوم سفيانى را برابر با آخرين حكومت منحرف در منطقه در زمان قبل از ظهور، بداند.

مى‌توان براى اين حكومت، ويژگى‌هاى زير را بر شمرد:

1 - قرار گرفتن سوريه و عراق، زير سلطه يك دولت و يا دو دولت همسو.

2 - كينه اين حكومت نسبت به پيروان حق.

3 - اعزام سپاهى براى مقابله با حضرت مهدى عليه السّلام و يا بر ضد گروهى از پيروان مخلص حق كه آن حضرت هم با نام و عنوانى مستعار در ميان آنهاست.

4 - فرو رفتن اين سپاه در زمين.

(2) حضرت مهدى عليه السّلام حكومت سفيانى را از بين خواهد برد زيرا وقتى امام عليه السّلام وارد عراق مى‌شود به ناچار با دولت سفيانى روبرو مى‌گردد و اين حاكم اگر همان سفيانى معروف باشد طبيعتا با امام در عراق به مقابله بر خواهد خاست و در نهايت امام نابودش خواهد ساخت و بدين ترتيب دوره آخرين حاكم منحرف و ستمگر در منطقه به سر خواهد رسيد. اما ويژگى‌هاى ديگر او را هم چون ناميدنش به عثمان بن عنبسه، خروجش از وادى يابس، خصوصيات جسمانى، سلطه او بر اردن و فلسطين و جزئياتى درباره مواضع نظامى وى را بايد با برداشتهاى رمزى و تأويلى نگريست و علم به آن را به اهلش سپرد. البته اخبارى كه درباره اين ويژگى‌ها وارد شده است تا حدود زيادى شايستگى اثبات تاريخى را دارد.

(3) از رهگذر اين برداشت، ارتباط سفيانى با دجال نيز روشن مى‌شود. قبلا هم ثابت كرده‌ايم اينها دو موضوع جدا از يكديگر هستند.⁽¹⁾در برداشت مشهور و متداول از سفيانى و دجال، مطابق ظهور ابتدايى روايات، آن‌ها را از يكديگر به طور كامل جدا مى‌دانسته‌اند. از اين رو در ديدگاه آنان، مسيح نزول مى‌كند و در دمشق دجال را به قتل مى‌رساند بدون آن كه سفيانى در جهان حاضر باشد و مهدى ظهور مى‌فرمايد و با سفيانى به نبرد مى‌پردازد بدون آن كه دجال در دنيا وجود داشته باشد.

(4) اما هنگامى كه دانستيم ظهور حضرت مهدى عليه السّلام و نزول مسيح عليه السّلام در يك زمان است تا آنجا كه مسيح عليه السّلام براى بزرگداشت و تكريم امت اسلامى پشت سر امام مهدى عليه السّلام به نماز مى‌ايستد، در اين صورت بطلان اين رويكرد مشهور و قديمى روشن خواهد شد و ناگزير بايد دجال و سفيانى راد.

معاصر يكديگر دانسته و بپذيريم كه بين آن دو، نوعى ارتباط وجود دارد. اگر دجال را عبارت از تمدن مدرن مادى و سفيانى را آخرين حاكم منحرف و ستمگر در مشرق زمين بدانيم، ديگر بر ما سخت نخواهد بود كه به تصور درستى از ارتباط بين آن دو برسيم.

4. نفس زكيّه

رفتن نفس زكيّه به مكه و به شهادت رسيدنش، مقارن با ظهور حضرت مهدى عليه السّلام است. در كتاب گذشته درباره او سخن گفتيم⁽¹⁾و اخبارى را آورديم كه كشته شدن او را از امور حتمى مى‌دانست.

در تاريخ گذشته نتوانستيم يك احتمال را درباره نفس زكيه (بر اساس روش خود در اثبات تاريخى) رد نماييم و آن اينكه نفس زكيه همان محمّد بن عبد اللّه بن الحسن بن الحسن بن على بن ابى طالب مى‌باشد كه در دوره نخستين عباسى كشته شده است؛ در نتيجه ديگر نبايد منتظر حادثه كشته شدن نفس زكيه در آينده بود.

ولى اينك در پى آنيم كه اين موضوع را به شكلى جديد بررسى نماييم. براى اين منظور از روش «سخت‌گيرى سندى» دست شسته، خبر موثق را نيز هر چند قرينه‌هايى خارجى هم بر درستى‌اش اقامه نشود، مى‌پذيريم.

⁽²⁾پيرامون نفس زكيه در حول چند محور زير به بحث و بررسى مى‌پردازيم: محور اول: ارائه اخبارى پيرامون اين موضوع كه جز اندكى را در كتاب گذشته نياورده‌ايم:

شيخ مفيد از امام محمّد باقر عليه السّلام و نيز شيخ طوسى و صدوق از امام جعفر صادق عليه السّلام حديثى را با الفاظ نزديك به يكديگر روايت كرده‌اند. مفيد نقل كرده است:

ليس بين قيام القائم و قتل النّفس الزّكية أكثر من خمس عشرة ليلة.(2)

بين ظهور قائم و كشته شدن نفس زكيه، بيش از پانزده شب فاصله نيست.

همچنين در الارشاد⁽³⁾سخن از علامات ظهور حضرت مهدى عليه السّلام رفته است كه از جمله آنها «كشته شدن مردى هاشمى در بين ركن و مقام» مى‌باشد.

(3) مجلسى از سيد على بن عبد الحميد به سند خود از ابو بصير و او هم از حضرت امام محمّد باقر عليه السّلام در ضمن حديثى طولانى آورده است:

يقول القائم عليه السّلام لأصحابه: يا قوم، إنّ أهل مكّة لا يريدوننى، و لكنّى مرسل إليهم لأحتجّ عليهم بما ينبغى لمثلى أن يحتجّ عليهم. فيدعو رجلا من أصحابه، فيقول له: امض إلى أهل مكّة، فقل: يا أهل مكّة! أنا رسول فلان إليكم، و هو يقول: إنّا أهل بيت الرّحمة و معدن الرّسالة و الخلافة، و نحن ذريّة محمّد و سلالة النبيّين. و إنّا قد ظلمنا و اضطهدنا و قهرنا و ابتزّ منّا حقّنا، منذ قبض نبيّنا إلى يومنا هذا. فنحن نستنصركم فانصرونا. فإذا تكلّم هذا

الفتى بهذا الكلام، أتوا إليه فذبحوه بين الركن و المقام. و هى النفس الزكيّة...⁽¹⁾

قائم به اصحابش مى‌گويد: اى قوم! اهل مكه مرا نمى‌خواهند ولى من مأمورم تا آن چنان كه شايسته همچو منى است براى آنان اقامه حجت و دليل نمايم. سپس مردى از اصحابش را فرا خوانده و به او مى‌گويد: اين پيغام را به اهل مكه برسان و به آنها بگو: ما اهل بيت رحمت و معدن رسالت و خلافتيم، ما ذريه محمّد صلّى اللّه عليه و آله و از نسل پيامبرانيم. از زمانى كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از دنيا رحلت كرد به ما ظلم شد و ستمكاران بر ما مسلط گشتند و حق ما را ربودند. ما از شما يارى مى‌خواهيم شما نيز ما را يارى رسانيد. در نتيجه هنگامى كه آن جوانمرد اين سخن را به اهل مكه برساند به سويش هجوم برده، بين ركن و مقام او را مى‌كشند و او همان نفس زكيه است.

نيز مجلسى از الكافى به سندش از يعقوب سراج و او هم از امام صادق عليه السّلام اين حديث را درباره حضرت مهدى عليه السّلام آورده است:

و يستأذن اللّه فى ظهوره: فيطّلع على ذلك بعض مواليه. فيأتى الحسنىّ فيخبره الخبر، فيبتدر الحسنىّ إلى الخروج، فيثب عليه أهل مكّة، فيقتلونه و يبعثون برأسه إلى الشّام، فيظهر عند ذلك صاحب الأمر...⁽²⁾

مهدى براى ظهورش از خداوند اذن مى‌گيرد سپس كسى از دوستدارانش از اين موضوع آگاه مى‌شود و اين خبر را به حسنى مى‌رساند وى (پس از شنيدن اين خبر) خروج كرده، اما اهل مكه بر او يورش برده، به قتلش مى‌رسانند و سر او را به شام مى‌فرستند. در آن زمان است كه صاحب الامر ظهور مى‌كند...

(2) راوندى روايت كرده است:

أنّ النّفس الزّكيّة هو غلام من آل محمّد اسمه محمّد بن الحسن يقتل بلا جرم. فإذا قتل فعند ذلك يبعث اللّه قائم آل محمّد.⁽³⁾

نفس زكيه، جوانى از خاندان پيامبر است، اسم او محمّد بن الحسن است و بى‌گناه كشته مى‌شود. آنگاه كه چنين شد، خداوند قائم آل محمّد عليه السّلام را برمى‌انگيزد.

(3) آيت‌اللّه صافى نيز در منتخب الاثر مضمون اين خبر را مسلّم دانسته است.

آيت‌اللّه صافى از شيخ طوسى به سند او از سفيان بن ابراهيم حريرى نقل مى‌كند كه او از پدرش شنيده كه مى‌گويد:

النّفس الزّكيّة غلام من آل محمّد، اسمه محمّد بن الحسن، يقتل بلا جرم و لا ذنب. فإذا قتلوه لم يبق لهم فى السّماء عاذر و لا فى الأرض ناصر. فعند ذلك يبعث اللّه قائم آل محمّد...⁽⁴⁾

نفس زكيه، جوانى از آل محمّد است. اسمش محمّد بن الحسن است و بدون هيچ جرم و گناهى او را مى‌كشند. وقتى چنين كنند ديگر براى آنها نه آمرزنده‌اى در آسمان خواهد ماند و5.

نه ياورى در زمين. در آن هنگام است كه خداوند قائم آل محمّد عليه السّلام را بر مى‌انگيزد.

به زودى پس از پالايش اين روايات، برداشتى نو از آنها ارايه خواهم نمود.

محور دوم: در اينجا تلاش خواهيم كرد كه به برداشت صحيحى از مجموعه اين روايات در صورت صحت و نيز قابليت آنها براى اثبات تاريخى، برسيم. برداشت ما از اين روايات تكميل‌كننده برداشت كلى است كه از روايات سفيانى بيان نموديم.

هنگامى كه حضرت مهدى عليه السّلام و ياران خاصش به سبب تهديد سپاه اعزامى از سوى سفيانى از مدينه به مكه مى‌روند، يارى آنها بر مردم مكه واجب مى‌شود زيرا آنها به عنوان يك مسلمان، مكلف به يارى مؤمنان مظلومى هستند كه دشمن ظالمى هم چون سفيانى دارند.

ولى مردم مكه به دليل اختلاف مذهبى با امام عليه السّلام و يا به خاطر هراس از هيمنه و سلطه جابرانه سفيانى، او را يارى نمى‌كنند. درباره عمق اين ترس در دل مردم مكه كافى است خبرى را يادآور شويم كه از تصرف حجاز توسط سفيانى بدون هيچ مقاومت نظامى سخن مى‌گويد. اين اتفاق، برخاسته از ترس و وحشتى عميق است كه سفيانى در دل مردم كاشته. اهل مكه چون دنبال منافع شخصى خود هستند، از زير بار مسئوليت الهى خويش شانه خالى مى‌نمايند. امام عليه السّلام كه از عدم آمادگى آنها براى يارى‌اش آگاه است به ياران خاصش مى‌فرمايد: اى قوم، مكيان مرا نمى‌خواهند ولى من كسى را به سوى آنها مى‌فرستم تا آن چنان كه شايسته همچو منى است بر ايشان اقامه حجت و دليل نمايم.

(2) امام با اين كار با آنها اتمام حجت مى‌نمايد تا ديگر كسى باقى نماند كه پيامش به او نرسيده باشد.

از اين رو ايشان به فكر مى‌افتد كسى را به سوى مردم مكه بفرستد تا اين پيام را به آنها ابلاغ نمايد.

حضرت يكى از اصحابش را كه مردى هاشمى و از مخلصين آزموده است فرا مى‌خواند و پيامى شفاهى به او مى‌دهد تا در مسجد الحرام بين ركن و مقام آن را به گوش مردم مكه برساند.

(3) لازم است يادآورى نماييم وقتى او مى‌گويد: من فرستاده فلانى به سوى شمايم... دليلى وجود ندارد كه او حتما اسم امام عليه السّلام را بياورد و شنوندگان هم بفهمند كه مراد او حضرت مهدى عليه السّلام است بلكه احتمالا از امام با نام شناخته‌شده‌اش در بين مردم آن روزگار، ياد مى‌كند.

پس از ابلاغ پيام، مكيان كمر به قتل او مى‌بندند و بين ركن و مقام به شهادتش مى‌رسانند. احتمالا سر او را نيز از بدن جدا ساخته و براى اعلام وفادارى به سفيانى، به شام مى‌فرستند. البته اين روايت، مركز دولت سفيانى را شام مى‌داند در حالى كه پيش از اين دانستيم مركز دولت او در آن زمان نه در شام، بلكه در عراق خواهد بود. البته روايت بالا را مى‌توان چنين توجيه نمود كه در آن هنگام (در زمان قتل نفس زكيه) سفيانى مركز دولتش را در عراق ترك مى‌كند و به دلايلى به شام سفر مى‌نمايد و مدتى بعد دوباره به عراق بازمى‌گردد.

(4) به هر روى وقتى اهل مكه مرتكب چنين جنايتى مى‌شوند، در واقع شمارى از احكام و ضروريات دين را ناديده مى‌انگارند، مانند: پايمال كردن حرمت بيت اللّه الحرام كه قرآن كريم آن را حرم امن مى‌داند و نيز كشتن فرد مؤمن بدون هيچ جرم و گناهى و همچنين سرباز زدن از يارى حق‌جويى مظلوم. آنگاه كه چنين شد خداوند بر اهل زمين خشم گيرد و در نتيجه فرمان به ظهور

حضرت مهدى عليه السّلام دهد تا حق مظلومان بستاند و ستمكاران را شكست دهد. فرستاده امام عليه السّلام كسى نيست جز همان نفس زكيه كه بين ركن و مقام كشته خواهد شد. و فاصله بين شهادت او و ظهور، بيش از پانزده شب نخواهد بود.

اين تصويرى كلى بود كه اخبار از آن دوره تاريخى ترسيم مى‌كنند و با چشم‌پوشى از اشكالات ناچيز كه بعدا درباره‌اش سخن مى‌گوييم، تا حد زيادى بى‌عيب و نقص مى‌باشد. با اين وصف ديگر نيازى به تأويل اين اخبار نيست؛ زيرا رمزى دانستن اخبار هنگامى رواست كه دليلى بر ناصواب بودن معناى صريح و غير رمزى در دست نباشد.

البته اگر بخواهيم اين برداشت به درجه اثبات تاريخى برسد، بايد اخبار صحيح بوده، صلاحيت اثباتى تاريخى را نيز داشته باشد كه به زودى درباره‌اش به بحث خواهيم نشست.

(2) محور سوم: بيان اشكالات اين برداشت كلى به همراه نقد و پاسخ به آنها.

(3) اشكال نخست: چگونه يك مرد تنها، مى‌تواند با مردم يك شهر به شكلى طبيعى و نه اعجازى، سخن گويد؟

پاسخ به اين سؤال بسيار ساده است؛ زيرا به آسانى مى‌توان با بهره‌گيرى از سيستم‌هاى صوتى پيشرفته، با حاضران در مسجد الحرام سخن گفت و آنها نيز در كمتر از يك ساعت خبر را به ديگرانى كه در مسجد الحرام حضور ندارند، برسانند. ممكن است سؤال شود كه نفس زكيه چگونه مى‌تواند چنان جمعيتى را در مسجد الحرام گرد هم آورد و نيز چگونه سيستم‌هاى صوتى را در اختيار مى‌گيرد؟

پاسخ: تا به حال هرگاه از نفس زكيه سخنى به ميان آورده‌ايم از او به عنوان يكى از ياران ويژه امام مهدى عليه السّلام در اواخر دوره غيبت كبرى ياد كرده‌ايم و از شخصيت اجتماعى او سخنى نگفته‌ايم. در حالى كه نيابت از امام عليه السّلام در رساندن پيام او، چيز كمى نيست و بايد شخص نايب داراى قابليت‌هاى فكرى و اجتماعى بالايى باشد و اين بعد اجتماعى بى‌گمان در گزينش او از سوى امام مؤثر مى‌باشد.

او يا سخنورى مشهور است و يا داراى مسئوليتى در جامعه اسلامى است كه اين امكان براى او در مسجد الحرام فراهم مى‌آيد. به ويژه آن كه او در زمانى براى مردم ايراد سخن مى‌نمايد كه تجمع حاضران پس از مناسك حج به هم نخورده است.

با توجه به رواياتى كه روز ظهور را دهم محرم الحرام مى‌داند، هرگاه پانزده شب را از آن كم كنيم، زمان سخنرانى نفس زكيه روز بيست و پنجم ذى حجه خواهد بود؛ يعنى حدود ده روز پس از پايان مراسم حج.

(4) اشكال دوم: او چگونه امام عليه السّلام را با نام حقيقى‌اش در عصر غيبت خواهد شناخت و از طرف ايشان پيامى را به مكه خواهد برد؟

به سادگى مى‌توان پاسخ داد كه هرگاه امام عليه السّلام مصلحت ببيند، مى‌تواند شخصيت حقيقى خود را براى هر كسى آشكار سازد. اما اگر اشكال شود كه چون مصلحت غيبت بالاتر از هر مصلحت ديگرى است پس امام شخصيت واقعى خود را براى هيچ كس - هر چند انسان صالحى باشد - افشا

نمى‌نمايد،⁽¹⁾مى‌توان پاسخ‌هاى زير را ارائه كرد:

1 - راز مقدم بودن مصلحت غيبت بر هر مصلحت ديگرى، حفظ جان امام مهدى عليه السّلام و فراهم شدن مقدمات ظهور آن حضرت در روز موعود است. در نتيجه مصلحت حفظ جان امام عليه السّلام براى ظهور در روز موعود، بر هر مصلحت ديگرى مقدم است. اما در مورد نفس زكيه بايد گفت كه اساسا مصلحت ظهور امام و روز موعود، منوط به آن است كه وى امام را بشناسد و يكى از مقدمات ظهور ايشان را فراهم آورد.

(2) 2 - قبلا نيز گفته‌ايم اين امكان وجود دارد كه هر مؤمن توفيق يافته‌اى كه از عرصه آزمايش الهى سر بلند بيرون آمده باشد و شايستگى شركت در مأموريت‌هاى عصر ظهور را كسب كرده باشد، در عصر غيبت به ديدار حضرت مهدى عليه السّلام نايل گردد؛ زيرا او با چنين ويژگى‌هاى روحى، تهديدى براى امام محسوب نمى‌شود.

بسيارى از روايات معصومين عليهم السّلام و نيز حكاياتى كه از ديدار با آن سرور نقل شده، بيانگر آن است كه بسيارى از اهل معرفت كه امام عليه السّلام را با عنوان حقيقى‌اش مى‌شناسند، در عصر غيبت به محضرش شرفياب مى‌شوند. و روشن است كه اين موضوع سبب مى‌شود آنان براى به عهده گرفتن پست‌هاى فرماندهى در سپاه امام عليه السّلام در روز موعود آماده‌تر گردند. از سياق روايت فرستادن نفس زكيه به مكه، پيداست كه اين مرد از آن افراد خاصى است كه امام عليه السّلام آنها را در نزد خود گرد مى‌آورد و شخصيت حقيقى خود را به آنها معرفى مى‌نمايد از اين رو اشكالى ندارد نفس زكيه امام عليه السّلام را با عنوان حقيقى‌اش بشناسد.

در اينجا بايد ملاحظه نمود كه نفس زكيه حتى اگر امام عليه السّلام را هم حقيقتا بشناسد، لزومى ندارد كه در سخنرانى‌اش از او نامى ببرد، بلكه احتمالا به پيروى از خود امام از نام مستعار آن حضرت در جامعه ياد مى‌كند.

(3) 3 - احتمال دارد نفس زكيه از حقيقت امام عليه السّلام كه او را به مكه اعزام مى‌دارد بى‌خبر باشد، بلكه او مى‌رود تا پيامى را كه از طرف فلانى صادر شده به مردم برساند و در سخنرانى‌اش هم از او نام مى‌برد.

همين اندازه براى اقامه حجت در برابر مردم كافى است.

همچنين در تحليل كشته شدن نفس زكيه بايد گفت دليلى ندارد كه آنها او را تنها به دليل آن كه پيام رسان مهدى عليه السّلام است بكشند؛ بلكه ممكن است او را به دليل محتواى پيامش بكشند. هر چند حضرت مهدى عليه السّلام با نام و عنوان اصلى‌اش نيز مورد خشم و كينه آنهاست؛ در نتيجه نه با نفس زكيه از در سازش در خواهند آمد و نه پيامش را خواهند شنيد.

(4) اشكال سوم: اين برداشت كلى كه از زنجيره حوادث تاريخى بيان شد، با اين استدلال كه اگر شرايط ظهور تحقق يابد بى‌ترديد امام ظهور خواهند فرمود، منافات دارد.

مطابق اين اخبار، دو چيز سبب ظهور است: تهديد سفيانى به قتل حضرت مهدى عليه السّلام و كشته شدن نفس زكيه. حال كداميك را سبب ظهور بدانيم؟9.

پاسخ: اين دو سبب، هر دو صادقند و با يكديگر منافاتى ندارند. در واقع كشته شدن نفس زكيه و تهديد امام عليه السّلام از سوى سفيانى از جمله نتايج تحقق شرايط ظهور مى‌باشد.

برنامه كلى الهى در پيش از ظهور، نتايجى را به دنبال دارد كه در كتاب گذشته به آن پرداخته‌ايم.

در اينجا دو مورد مهم آن را يادآورى مى‌نماييم:

الف) وجود تعداد كافى از انسان‌هاى مخلص و آزموده براى نبرد عادلانه جهانى به رهبرى حضرت مهدى عليه السّلام⁽¹⁾. هرگاه اين شرط تحقق يابد، روز موعود چهره مى‌نمايد و ظهور امام واقع خواهد شد.

ب) تمايل افراطى بسيارى از مسلمانان به پيروى از انديشه‌هاى غير اسلامى و نافرمانى از دستورات اسلام.

هر چه زمان مى‌گذرد، نتايج آزمايش‌هاى الهى آشكارتر مى‌شود و دو نتيجه فوق، به شكلى گسترده‌تر رخ مى‌نمايد. در يك سو نيروهاى حق رو به فزونى مى‌نهد و در جانب ديگر، ظلم و انحراف بيداد مى‌كند تا آنجا كه جريان انحراف و فساد در جامعه اسلامى نسبت به بديهى‌ترين احكام اسلام، نافرمان گردد و منكر ضروريات دين شود و حريم شريعت را طبق با منافع و اميال شخصى خود تفسير نمايد.

با اين حساب، اين دو نتيجه كه از روايات استفاده مى‌شود، كاملا طبيعى خواهد بود و در نتيجه موضع امام عليه السّلام نسبت به سفيانى جز مخالفت و انكار - تا حدودى كه براى ايشان در حال غيبت امكان دارد - نيست. اين امر باعث مى‌شود كه سفيانى عكس العمل خويش را با اعزام سپاه و تهديد امام عليه السّلام به قتل نشان دهد. اما موضع نفس زكيه در برابر سفيانى از سخنرانى‌اش معلوم است. در حقيقت اين سخنرانى خود نوعى ابراز مخالفت نسبت به سفيانى است و نتيجه‌اش هم كشته شدن او در مسجد الحرام مى‌باشد.

(2) اشكال چهارم: ممكن است كسى گمان برد بنا بر سياق روايات، سبب ظهور حضرت مهدى عليه السّلام خشم آن حضرت نسبت به دو رويداد بالاست (تعقيب و تهديد به قتل توسط سفيانى و نيز كشته شدن نفس زكيه)

پاسخ: اين گمان صحيحى نيست چون هر كس انديشه مهدوى را باور دارد مى‌داند كه آن حضرت ذخيره خداوند براى اصلاح همه جهان است و براى او مصالح شخصى مطلقا اهميتى ندارد، در نتيجه چگونه مى‌توان اين دو رويداد را سبب ظهور امام عليه السّلام دانست؟

در حقيقت اين وقايع نه تنها خشم حضرت بلكه غضب خداوند متعال را نيز بر خواهد انگيخت؛ زيرا نشان از پايمال شدن ضروريات دين دارد اما واقعه ظهور هرگز به خاطر انتقام از اين حوادث نيست؛ زيرا مأموريت حضرت مهدى عليه السّلام بسيار گسترده‌تر و عميق‌تر از اين موضوع محدود - هر چند با اهميت - مى‌باشد.

تمام سخن آن است كه زمان ظهور، نزديك به زمان وقوع اين دو حادثه است و اين دو ارتباطى باد.

ظهور ندارند مگر به اندازه‌اى كه بيانگر تحقق شرايط ظهور و هم چون نشانه‌اى براى آن باشند. اين امر موجب هشيارى مخلصين آزموده نسبت به نزديك بودن واقعه ظهور است.

اين مسأله در واقع يكى از تفاوت‌هاى جوهرى و اساسى بين شرايط ظهور و نشانه‌هاى آن مى‌باشد.⁽¹⁾

محور چهارم: تلاش براى پالايش اخبار نقل شده در محور اول، از لحاظ قابليت يا عدم قابليت آنها براى اثبات تاريخى.

در اينجا چند نكته را بر مى‌رسيم:

(2) نكته اول: اين روايات، غير مستفيض و نسبتا اندك مى‌باشند؛ بر خلاف رواياتى كه در مورد سفيانى يا دجال وجود دارد كه البته ما همه آنها را نيز نياورده‌ايم.

البته مى‌توان تعداد اندك اين روايات را در صورت هماهنگى در مضمون يا داشتن سند مورد اطمينان و نيز شرط ندانستن استفاضه در اثبات تاريخى، ناديده انگاشت و آنها را قابل اثبات تاريخى دانست.

شايد به نظر رسد اخبار نفس زكيه، مستفيض مى‌باشد؛ ولى حق آنست كه وقتى به مجموع اخبار نفس زكيه مى‌نگريم كه در آنها كشته شدن او از امور حتمى و نيز از نشانه‌هاى ظهور قائم دانسته شده است، در اين صورت مستفيض بودن اين اخبار احتمالى است؛ ولى مجموع اين اخبار، تنها كشته شدن نفس زكيه را آن هم به طور اجمال ثابت مى‌نمايد و لذا مشكل ما را حل نمى‌كند زيرا مى‌توان اين روايات را بر محمّد بن عبد اللّه حسنى، ملقب به نفس زكيه تطبيق نمود. اما اخبارى كه از جزئيات سخن مى‌گويد يا آن كه توضيح مى‌دهد كه شخص ديگرى به اين لقب وجود دارد كه در آينده كشته خواهد شد، مستفيض نيست؛ گرچه اين عدم استفاضه نيز هم چنان كه در بالا گفتيم ضررى وارد نمى‌سازد.

(3) نكته دوم: به اين دسته از روايات اشكالاتى وارد است:

1 - برخى روايات از معصوم نيست. مانند: خبرى كه شيخ طوسى از سفيان بن ابراهيم حريرى نقل كرده و يا خبر آيت‌اللّه صافى در منتخب الاثر.

2 - شمارى از روايات، مرسل هستند. مانند خبر الارشاد و خبر الخرائج و الجرايح.

3 - برخى از روايات، مرفوع مى‌باشد. روايتى كه مجلسى نقل كرده و دربردارنده سخنان نفس زكيه است، چنين مى‌باشد.

4 - برخى روايات در دلالت خود، نارسا هستند. مانند خبرى كه در الارشاد آمده و از جمله نشانه‌هاى ظهور را، كشته شدن مردى هاشمى در بين ركن و مقام بر مى‌شمارد. اين خبر به طور دقيق معلوم نمى‌نمايد كه آيا اين مرد هاشمى، همان نفس زكيه محمّد بن الحسن است كه در اخبار ديگر از او ياد شده؟ هر چند به گمان قوى، اين مرد هاشمى همان نفس زكيه است زيرا بعيد مى‌نمايد كه قبل از ظهور دو نفر در بين ركن و مقام به قتل رسند چون بيت اللّه الحرام در نزد مسلمانان از تقدس ود.

احترامى فراوان برخوردار است.

همچنين است خبر دوم مجلسى كه به صراحت از نفس زكيه نام نبرده و فقط مى‌گويد: «... پس حسنى اقدام به خروج مى‌نمايد...» انطباق اين روايت نيز بر او قطعى نيست.

5 - وجود تعارض بين برخى از اين روايات. در پاسخ به اين سؤال كه آيا نفس زكيه همان فرستاده حضرت مهدى عليه السّلام است يا خير؟ خبر نخستى كه از مجلسى نقل كرديم پاسخ مثبت مى‌دهد اما خبر دومى كه از او نقل نموديم آن را نفى مى‌نمايد. در اين روايت آمده است كه «... حسنى اقدام به خروج مى‌نمايد...» و آشكار است كه او در اينجا از امام عليه السّلام رخصت نطلبيده است چه رسد به آن كه پيامى هم از جانب امام عليه السّلام داشته باشد.

نكته سوم: بيان برخى نقاط قوت اين اخبار:

1 - اين خبر كه: «فاصله زمانى بين كشته شدن نفس زكيه و ظهور قائم، پانزده شب است» بر اساس روش ما در اين كتاب، خبرى موثق و قابل اثبات تاريخى است. اين روايت را شيخ مفيد از ثعلبة بن ميمون از شعيب حداد از صالح بن ميثم (جمال) و او هم از حضرت امام محمّد باقر عليه السّلام نقل كرده است. همه اين راويان، شخصيت‌هايى مورد وثوق، ارجمند و بزرگى هستند كه در اينجا مجالى براى نقل سخن درباره عظمت آنها نيست.

اين روايت را شيخ طوسى نيز از فضل بن شاذان از حسن بن على بن فضال از ثعلبه و... كه از دانشمندان مورد اعتماد و اطمينان هستند، نقل كرده است. بنابراين، مناقشه‌اى كه در كتاب گذشته در مورد سند اين حديث داشتيم بر اساس روش «سخت‌گيرى سندى» بود كه در آن كتاب به آن پايبند بوديم اما در اينجا از اين روش پيروى نمى‌كنيم.

2 - خبر دومى نيز كه از علامه مجلسى نقل كرديم مورد وثوق مى‌باشد و راويان آن عبارتند از:

كلينى از محمّد بن يحيى از احمد بن محمّد از ابن محبوب از يعقوب مهراج از امام صادق عليه السّلام كه همگى آنها اشخاصى ارجمند و مورد وثوق هستند.

3 - مى‌توان از مجموع اين اخبار و نيز از سخنان امثال راوندى، آيت‌اللّه صافى و ابراهيم حريرى كه موضوع نفس زكيه را از مسلمات بر شمرده‌اند، دريافت كه اتفاق نظر و يا شهرت پردامنه‌اى وجود دارد كه كشته شدن نفس زكيه اندكى قبل از ظهور در بين ركن و مقام خواهد بود و اين غير از كشته شدن حسنى است كه همين لقب را دارد.

(2) البته نقطه قوت سوم از چند جهت قابل خدشه است:

الف) وجود شهرت يا اتفاق نظرى بيشتر از آنچه در اخبار آمده ثابت نشده است و سخنان راوندى و صافى و جز آنها تنها با تكيه بر اين اخبار بيان شده است.

ب) اين شهرت - در صورت اثبات - احتمال يكى دانستن ماجراى كشته شدن نفس زكيه را با حسنى كه قبلا ذكر او رفت، منتفى مى‌سازد؛ اما ويژگى‌هايى كه درباره نفس زكيه شمرده‌ايم، درباره حسنى ثابت نشده است از قبيل اينكه او فرستاده حضرت مهدى عليه السّلام به سوى مردم و مأمور به سخنرانى در بين آنهاست. و حتى سبب كشته شدن او در بين ركن و مقام نيز ناشناخته است.

گذشته از همه اينها گرچه نقطه قوت سوم شايستگى اثبات تاريخى را ندارد ولى مى‌توان آن را

مورد توجه قرار داد.

اينها گزيده‌اى بود از حوادث اجتماعى كه بر اساس روايات در پيش از ظهور رخ خواهد داد.

مسائل پراكنده ديگرى نيز وجود دارد كه به دليل نارسايى در اثبات تاريخى به آن نپرداختيم. البته درباره جزئيات اوضاع جهانى، اندكى پيش از ظهور كه زمينه‌ساز پيروزى‌هاى امام پس از دوران ظهور مى‌باشد، در بخش بعدى سخن خواهيم گفت.

بخش دوم حوادث دوران ظهور و برپايى دولت جهانى امام مهدى عليه السّلام تا وفات آن حضرت

اشاره

گفتار اول معناى ظهور و چگونگى آن و نيز حوادثى كه از هنگام ظهور تا آغاز حركت امام عليه السّلام به سوى عراق روى مى‌دهد

اشاره

مقدمه

هنگامى كه برنامه كلى الهى براى عصر غيبت به ثمر نشست و شمارى كافى از مؤمنان مخلص براى فتح عادلانه جهان پديد آمدند، دو امر بسيار مهم ممكن مى‌گردد:

الف) حفاظت از جان آن حضرت از راه‌هاى معمولى - و نه معجزه‌آسا - امكان‌پذير مى‌شود. اين در حالى است كه پرده غيبت كنار رفته و او براى همگان شناخته شده است. ياران مخلص آن حضرت نيز، هر خطرى را - به يارى خداوند - از او دور خواهند ساخت.

بدين ترتيب ديگر نيازى به غيبت در هر دو شكل آن، چه اعجازى⁽¹⁾و چه طبيعى⁽²⁾نيست و هرگاه نيازى به اصل غيبت نباشد، ديگر حاجتى نيز به تداوم آن نخواهد بود؛ زيرا استمرار دورۀ غيبت، مانع از تحقق هدف الهى در روز موعود خواهد شد و از آن رو كه تحقق بخشيدن به اين هدف به فرمان پروردگار بر امام مهدى عليه السّلام واجب است، پس بر آن حضرت روا نيست ديگر در پس پرده غيبت باقى بماند.

ب) با اين تعداد از ياران اخلاص‌گزار، فتح جهان به شيوه‌اى عادلانه امكان‌پذير خواهد شد. در طول تاريخ، پيامبران، اوليا و مصلحان نتوانستند اين مأموريت سترگ را به انجام رسانند و بر اساس برنامه كلى الهى، تنها توانستند به سهم خود براى زمينه‌سازى آن حادثه بزرگ قدم‌هايى بردارند؛ ولى به بار نشستن اين شجره طيبه، منوط به ظهور آن حضرت است.

(2) به اين ترتيب چون فتح جهان با اين تعداد از مؤمنان مخلص امكان‌پذير است، در نتيجه اقدام به آن واجب مى‌گردد. اين وجوب، برخاسته از تكليفى اسلامى است كه در هر زمان و مكانى جارى است و از دو امر تشكيل يافته:

1 - طبق مفاهيم و احكام جهاد كه در كتاب و سنت آمده است، فتوحات اسلامى به هر مقدار ممكن، واجب مى‌باشد؛ حتى اگر جهانگشايى به معنى كامل آن نيز ميسر گردد، ناگزير آن را هم بايد واجب دانست.

2 - انجام هر تكليفى در اسلام - از جمله وجوب گشودن سرزمين‌ها - بستگى به پديد آمدن مقدمات آن دارد؛ در نتيجه هرگاه شخص مكلف، بر انجام تكليف توانا باشد، عمل به آن نيز بر او

واجب مى‌گردد و در صورت كوتاهى و سستى مجازات مى‌شود؛ مگر آن كه از انجام تكليف ناتوان باشد، كه در آن صورت مسئوليت از دوش وى ساقط مى‌گردد؛ زيرا خداوند بيش از توان كسى بر او بار نمى‌نهد.

هنگامى كه اين مطلب معلوم شد مى‌توان دريافت كه چون شمارى كافى از مؤمنان واقعى، يار و مددكار پيامبر و امامان معصوم عليهم السّلام نبوده‌اند، تكليفى هم نداشته‌اند. در شرايطى كه آن بزرگواران مى‌زيسته‌اند، امكان فتح جهان جز با معجزه وجود نداشته است. در حالى كه دعوت الهى در طول تاريخ بر پايه معجزه شكل نگرفته است. هر يك از آنان به اندازه توان خود، كارهايى تأثيرگذار براى برپا داشتن حق انجام داده‌اند؛ به طور مثال اگر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله با همان تعداد از پيروان فداكارش مى‌توانست بخشى از مناطق زمين را به تصرف خود در آورد، انجام اين كار بر او واجب مى‌بود. و از آن رو كه ايشان در سطح بالايى از مسئوليت‌پذيرى قرار داشته، بايد گفت كه تكليف خود را نيز به بهترين صورت انجام داده است.

(2) در اين ميان بر اساس برنامه كلى الهى، تنها امام حجة بن الحسن عليه السّلام است كه شمارى كافى از مؤمنان مخلص، او را براى فتح جهان يارى خواهند داد و تكليف انجام اين مأموريت بزرگ متوجه او مى‌گردد. البته اين تكليف تنها متوجه ايشان نيست بلكه در صورت تحقق شرايط، همه انسان‌ها نيز مكلف خواهند بود. هر چند كسى كه بالاترين مسئوليت را در پيروى از دستور الهى و انجام آن دارد، خود امام عليه السّلام و ياران آن بزرگوار مى‌باشد و بديهى است كافران و منحرفانى كه عدالت مهدوى با منافع شخصى آنها سازگار نيست، از پذيرش مسئوليت و انجام تكليف الهى سرباز مى‌زنند.

همچنين لازم است همگان با تمام توان با انقلاب جهانى حضرت ولى عصر عليه السّلام همسو شده و در صورت توانايى به جهاد نظامى در ركاب آن امام اقدام ورزند وگرنه بر آنهاست كه دست‌كم خود را با قوانين انقلاب مهدوى هماهنگ ساخته و از آنها پيروى نمايند.

فصل اول معنا و چگونگى ظهور و نحوه اطلاع امام عليه السّلام از زمان آن

ظهور، دو معنى نزديك به هم دارد كه مطابق برداشت اماميه، هر دو نسبت به امام مهدى عليه السّلام صادق است و بر اساس فهم غير اماميه تنها يكى از آن معانى بر ايشان صدق مى‌كند. همچنين ظهور معناى سومى نيز دارد كه مى‌آيد.

(2) معناى نخست: ظهور يعنى از پس پرده بيرون آمدن. هرگاه امام عليه السّلام حجاب غيبت را كنار زند و خود را به مردم نمايانده و بشناساند، ظهور اتفاق افتاده است. اين برداشت، ويژه اماميه است كه معتقد به غيبت آن حضرت مى‌باشند.

(3) معناى دوم: مراد از ظهور، اعلام موجوديت يك انقلاب (در اصطلاح جديد) و يا قيام به شمشير (در اصطلاح قديم) است. اين معنى در نگاه اماميه و غير اماميه نسبت به امام مهدى عليه السّلام صادق است؛ زيرا همه بر اين باورند كه آن حضرت بزرگترين رهبر انقلابى بر ضد ظلم و بيداد مى‌باشد.

(4) معناى سوم: مراد از ظهور، پيروزى و چيرگى است. اين معنا هنگامى درست است كه حكومت جهانى حضرت بقية اللّه عليه السّلام استقرار يافته و تثبيت شود. در اينجا ما را با اين معنى كارى نيست؛ در نتيجه، «ظهور» در لحظات آغازينش منحصر به دو معناى نخست است.

هنگامى كه از معناى نخست ظهور سخن مى‌گوييم نيازمنديم كه از چگونگى روى دادن آن نيز پرسش نماييم. همان طور كه وقتى به ظهور، به عنوان انقلابى جهانى مى‌نگريم، نيازمنديم كه دربارۀ شيوۀ اطلاع امام عليه السّلام از زمان ظهور و راه آگاه شدن ايشان از به ثمر نشستن برنامه كلى الهى، به بحث و بررسى بپردازيم.

(5) محور نخست: چگونگى ظهور پس از غيبت

زمانى كه از اين زاويه به واقعه ظهور مى‌نگريم، دو معنى نزديك به يكديگر را مى‌يابيم كه يكى عملى است و ديگرى نظرى، و هر دو هم بر آن حضرت صدق مى‌كند:

1 - معناى عملى: اينكه مردم امام عليه السّلام را در آغاز ظهور ببينند و آن حضرت خود را به آنها معرفى نموده و يارى و پشتيبانى بخواهد. در اين باره در همين بخش به تفصيل سخن خواهيم گفت.

2 - معناى نظرى: بر طرف شدن غيبتى كه امام آن را به عنوان يك روش برگزيده است؛ در اين صورت شخصيت امام آشكار شده و مردمان او را خواهند شناخت. در اينجا ديگر تفاوتى نمى‌كند كه معتقد به نظريه مخفى بودن شخص امام باشيم و يا قايل به نظريه مخفى بودن نام و عنوان حقيقى آن حضرت.

اگر به نظريه نخست⁽¹⁾معتقد باشيم، ظهور يعنى بر طرف شدن معجزه و آشكار شدن جسم مبارك امام در برابر ديدگان مردم؛ علاوه بر اينكه در اينجا هم ضرورى است كه امام عليه السّلام، خود را به آنها شناسانده، از حقيقت خويش آگاهشان سازد. زندگى نهانى حضرت ولى عصر عليه السّلام به جهت حفظ جان او از گزند دشمنان و حوادث ناگوار مى‌باشد تا آن كه زنده بماند و رهبرى انقلاب جهانى را در روز موعود بر عهده گيرد. هرگاه آن روز فرا رسد ديگر تداوم اين زندگى مخفيانه، دليلى نخواهد داشت.

⁽²⁾اگر هم به نظريه دوم(2) معتقد باشيم، ظهور بدان معنى است كه امام عليه السّلام پرده از روى نام و عنوان حقيقى خويش بردارد و به روشنى و صراحت، خود را به مردم بشناساند و با شيوه‌اى كه بعدا خواهيم گفت، بر اين امر دليل و حجت بياورد. در نتيجه به طور يقين ثابت مى‌شود شخصى كه فلان اسم را داشت و فلان كار را مى‌كرد، همان مهدى موعود عليه السّلام است كه از هم اكنون مأموريت‌هاى بزرگش را خود شخصا پى مى‌گيرد. اين نظريه را برخى روايات تأييد مى‌نمايند. در آنها آمده است كه پس از ظهور، عده‌اى از مردم مى‌گويند: ما اين شخص را پيش از اين ديده بوديم.

(3) در اينجا خوب است يادآور شويم آنچه پيشتر درباره آگاهى سفيانى از تحركات امام مهدى عليه السّلام و نيز تعقيب آن حضرت در عصر غيبت از مدينه به مكه بيان شد، در صورت درست بودن نظريه نخست، ديگر موضوعيت نخواهد داشت و تنها در صورتى معنادار است كه نظريه دوم را بپذيريم.

به اين ترتيب در مى‌يابيم شخصى كه سپاه سفيانى به تعقيبش مى‌پردازد و به همين سبب هم به زمين فرو مى‌رود، و اقدام نفس زكيه هم موجب پيدا شدن پايگاهى اجتماعى براى او نمى‌گردد، همان شخصى است كه به مسجد الحرام خواهد رفت و شخصيت حقيقى خود را آشكار خواهد ساخت و براى اهدافش بر ضد سفيانى و ديگر طاغوت‌هاى ستمگر از مردم طلب يارى و فداكارى خواهد نمود.

(4) محور دوم: امام عليه السّلام چگونه از وقت ظهور خويش آگاه مى‌شود؟ا.

اگر از زاويه نگاه فرد غير شيعى به اين موضوع بنگريم، از طرح اين سؤال بى‌نياز خواهيم بود؛ زيرا امام مهدى عليه السّلام نيز هم چون هر رهبر انقلابى ديگرى براى آغاز حركتش شرايط مختلف را بررسى و امكان موفقيت خود را ارزيابى مى‌نمايد. ولى اين موضوع در مورد ايشان و رهبران ساير انقلاب‌ها از دو جهت تفاوت دارد:

الف) آن رهبران، اوضاع و احوال اجتماعى و شرايط و فرصت‌ها را از دريچه تنگ منافع شخصى خويش مى‌نگرند؛ در حالى كه امام عصر عليه السّلام از زاويه مصالح والاى اسلامى - كه ضامن رهايى بشر از ظلمات و رسيدن به نور است - به اوضاع و احوال جهانى نظر مى‌افكند.

ب) از سوى خداوند متعال به آن حضرت الهام مى‌شود و دست الهى، هدايتگر آن بزرگ مرد است؛ همان‌طور كه ابن عربى⁽¹⁾و جز او بر آنند. البته ابن عربى براى اثبات اين موضوع، نه از قرآن كريم و روايات، بلكه از كشف صحيح دليل مى‌آورد.

ما در كتاب گذشته، اين امر را مطابق انديشه اماميه ثابت كرده‌ايم؛ اما بر اساس ديدگاه غير اماميه، اثبات آن تقريبا ناممكن مى‌باشد؛ زيرا آگاهى از زمان نتيجه‌دهى شرايط ظهور در برنامه الهى، مخصوص خداوند است و از اين روست كه ميلاد امام مهدى عليه السّلام (طبق ديدگاه غير اماميه) در زمانى رقم خواهد خورد كه رشد و شكل‌بندى شخصيت ايشان، هم‌زمان با به ثمر نشستن برنامه الهى و فراهم آمدن شرايط ظهور باشد. در نتيجه هرگاه زمان ظهور فرا برسد، آن حضرت با هوشمندى ويژه خويش، اين امر را دريافته و مى‌فهمد كه شمارى كافى از ياران مؤمن در انتظار اويند تا نبرد سرنوشت‌ساز جهانى را آغاز نمايد.

(2) اين پرسش از منظر اماميه، پرسش درستى است زيرا اگر با نگاهى سطحى به روزهاى غيبت بنگريم و آن را در برابر زمان ظهور بنهيم، در مى‌يابيم اين روزها با يكديگر تفاوتى ندارند، مگر آن كه دانشى افزون‌تر يا هوشيارى خاصى در اين باره براى امام عليه السّلام پديد آيد. شكى نيست اين آگاهى براى امام غايب پيش خواهد آمد و خداوند بلند مرتبه با حكمت ازلى و برنامه كلى‌اش اين امكان را پديد خواهد آورد كه او از زمان ظهورش آگاه گردد تا بتواند هدف عالى ظهور را تأمين نمايد. تحقق اين هدف، منوط به آن آگاهى است و در نتيجه علم امام به اين موضوع ضرورى خواهد بود. پرسشى كه در اينجا باقى مى‌ماند آن است كه آگاهى امام عليه السّلام از زمان ظهور چگونه است؟ آيا از راه اعجاز است و يا اينكه با روشى طبيعى است؟ براى پاسخ به اين سؤال، چند احتمال را بر اساس روايات اماميه بررسى مى‌نماييم كه مى‌توان همگى آنها را در صورت مستدل بودن، قابل اثبات تاريخى دانست.

(3) احتمال نخست: شايد امام مهدى عليه السّلام روايتى را از پدران معصومش عليهم السّلام در دست دارد كه در آن پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله از زمان ظهور او خبر داده است.

براى اين روايت احتمالى مى‌توان چند صورت را در نظر گرفت كه هر يك خود احتمال مستقلىد.

به شمار مى‌رود:

صورت اول: در آن روايت ساعت، روز و سال ظهور به طور مشخص تعيين شده باشد.

صورت دوم: در آن روايت از حادثه يا حوادث معينى معاصر با واقعه ظهور مانند: كشته شدن نفس زكيه، فرو رفتن لشكر سفيانى در زمين و يا... خبر داده شده باشد.

صورت سوم: در آن روايت از نسل خاصى با نام آنها چه يك نفر و چه بيشتر و نيز كارهايشان ياد شده باشد و موعد ظهور، زمان مشخصى از عمر آن‌ها باشد.

... و صورت‌هاى ديگرى كه احتمال همه آنها مى‌رود. هر چند اين توقع كه نصى در قرآن كريم يا رواياتى درباره زمان ظهور وجود داشته باشد، بى‌جاست زيرا نص در جايى وارد مى‌شود كه به منظور ابلاغ به مردم باشد ولى در اين مورد كه مخصوص شخص امام مهدى عليه السّلام است، ورود نص، بى‌معنا است.

با اين وجود، احتمال نخست را بايد هم چنان در نظر داشت. اين احتمال بيانگر يكى از فرق‌هاى اساسى بين اماميه و غير اماميه است.

زيرا در تصور غير اماميه نمى‌گنجد كه پس از سپرى شدن دورۀ صدر اسلام، در نزد شخصى روايتى باشد، بى‌آن كه آن روايت، زبان به زبان نقل شده و در منابع روايى آمده باشد.

(2) احتمال دوم: آگاهى امام عليه السّلام از زمان ظهور، به شيوه‌اى اعجازآميز باشد؛ به اين ترتيب كه هرگاه خداوند به حكمت ازلى خويش، فرصت را براى ظهور و پيروزى انقلاب جهانى مناسب ببيند، نوعى معجزه را در برابر ديدگان امام پديد آورد تا آن حضرت از فرا رسيدن زمان ظهور شريفش آگاه گردد.

اين امر مى‌تواند به يكى از دو شيوه زير و يا هر دوى آنها صورت پذيرد:

(3) شيوه اول: راوندى روايت كرده است كه امام موسى بن جعفر عليه السّلام فرمود:

إذا كان وقت خروجه، انتشر العلم بنفسه، فناداه العلم: أخرج يا ولىّ اللّه؛ أقتل أعداء اللّه. و له سيف اللّه إذا حان وقت خروجه اقتلع السّيف من غمده فناداه السّيف: اخرج يا ولىّ اللّه فلا يحلّ لك أن تقعد عن أعداء اللّه.⁽¹⁾

وقتى زمان ظهور فرا رسد، آن پرچم (پرچم رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله) به اهتزاز در خواهد آمد و به او خطاب نمايد: اى ولىّ خدا، ظهور نما و دشمنان خدا را بكش. [همچنين] براى امام عليه السّلام، شمشيرى از سوى خداى متعال است كه هرگاه زمان ظهور فرا رسد، از نيام خارج شده و به آن حضرت چنين گويد: اى ولىّ خدا خروج نما، [زين سپس] بر تو حرام است كه در برابر دشمنان خدا ساكت بنشينى.

اين شيوه كه در اين روايت آمده، صراحت بيشترى در آگاهى اعجازآميز امام مهدى عليه السّلام از زمانت.

ظهور دارد؛ البته در صورتى كه آن را بر معنايى رمزى حمل نكنيم.

اشكال‌هاى اين شيوه:

1 - رواياتى از اين دست، اندك بوده و همگى آنها نيز مرسل مى‌باشند. به همين دليل، نمى‌توان به آنها اعتماد كرد.

2 - اين شيوه با قانون اعجاز ناسازگار است زيرا هرگاه جايگزينى طبيعى وجود داشته باشد، ديگر جايى براى معجزه باقى نمى‌ماند و پيداست براى معجزاتى از اين قبيل كه در اخبار آمده، جايگزين وجود دارد. در نتيجه، آگاهى امام عليه السّلام از زمان ظهور، منحصر در اين معجزه‌ها نيست و مى‌توان احتمال اول و سوم را كه به امور طبيعى و غير اعجازى مى‌پردازند، برگزيد.

3 - تصورى كه از جنگ در اين شيوه وجود دارد، مبتنى بر مفاهيمى كهن و قديمى است. مانند اينكه سلاح امام عليه السّلام در زمان ظهور، شمشير است و فرماندهى او نيز به مدد پرچمى بزرگ خواهد بود. روشن است كه روش‌ها و ابزار با گذشت زمان تغيير خواهد كرد.

اشكال: ما كه در بخش‌هاى بعدى شمشير را بر هر سلاحى، و پرچم را بر فرماندهى معنوى حمل خواهيم نمود، پس چرا هم اينك اين حمل معنايى را انجام ندهيم؟

پاسخ: برخى اخبار ديگر را مى‌توان بر اين معانى حمل نمود و حتى برخى از آنها در اين معانى صراحت دارند. اما اين گونه اخبار مرسل را نمى‌توان بر اين معانى بار كرد؛ زيرا روشن است كه در رهبرى معنوى، كلام و سخن گفتن - هر چند اعجازآميز - وجود ندارد. همان طور كه بسيار بعيد است بتوان شمشير را بر توپ و موشك حمل كرد و گفت آنها به سخن در خواهند آمد.

⁽¹⁾شيوه دوم: امام مهدى عليه السّلام، زمان ظهور خويش را به الهام الهى در مى‌يابد. صدوق از عمر بن أبان بن تغلب روايت كرده است كه حضرت صادق عليه السّلام فرمود:

... فإذا أراد اللّه عزّ و جلّ إظهار أمره، نكت فى قلبه نكتة فظهر⁽²⁾

... هرگاه خداوند اراده فرمايد كه امر خويش را آشكار نمايد، چيزى به دل او مى‌اندازد تا آن كه ظهور كند.

(3) كلينى به سند خود از على السائى روايت كرده است كه امام موسى بن جعفر عليه السّلام فرمود:

مبلغ علمنا على ثلاثة وجوه: ماض و غابر و حادث. فأمّا الماضى فمفسّر، و أمّا الغابر فمزبور، و أمّا الحادث فقذف فى القلوب و نقر فى الأسماع و هو أفضل علمنا و لا نبىّ بعد نبيّنا.(2)

دانش ما در سه جهت امتداد دارد: گذشته و آينده و پديد شونده؛ اما گذشته براى ما تفسير شده است و آينده نيز نوشته شده؛ اما پديد شونده (حادث)، از راه الهام به دل و تأثير درم.

گوش مى‌باشد و آن بهترين دانش ماست (زيرا از اسرار امامت است) و پيامبرى بعد از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نيست (يعنى با وجود همه علومى كه داريم، پيامبر نيستيم).

نيز كلينى به سند خود از مفضل بن عمر نقل كرده است:

قلت لأبى الحسن عليه السّلام عن أبى عبد اللّه عليه السّلام أنّه قال: إنّ علمنا غابر و مزبور، و نكت فى القلوب و نقر فى الأسماع فقال: أمّا الغابر فما تقدم من علمنا و أمّا المزبور فما يأتينا و أمّا النكت فى القلوب فإلهام و أمّا النّقر فى الأسماع فأمر الملك.⁽¹⁾

به امام موسى بن جعفر عليه السّلام عرض كردم: [فرزند شما] امام صادق عليه السّلام فرموده است: دانش ما يا مربوط به گذشته است، يا نوشته شده و يا وارد شده در دل و تأثيرگذار در گوش. امام موسى بن جعفر عليه السّلام فرمود: دانش گذشته مربوط به امور پيشين است كه مى‌دانيم، و دانش نوشته شده مربوط به آينده است كه هنوز نيامده؛ اما آنچه به دل وارد مى‌شود، الهام است و آنچه در گوش تأثير مى‌گذارد، امر فرشته است.

آنچه در اين دو روايت مورد نظر ماست - گذشته از نكات عميقى كه دارد - اين است كه «وارد شدن به دل» در روايت دوم، به «الهام» تفسير شده و در روايت اول به «افكندن در دل‌ها»؛ و تصريح شده كه اين برترين دانشى است كه به آن بزرگواران عليهم السّلام مى‌رسد.

اين سخن در مورد همه امامان معصوم عليهم السّلام از جمله حضرت مهدى عليه السّلام صادق است. بنابراين، زمان ظهور به ايشان الهام مى‌شود.

(2) در كتاب گذشته، روايتى آورديم به اين مضمون كه هرگاه امام معصوم اراده نمايد چيزى را بداند، خداوند آن را به او مى‌فهماند. اين قبيل روايات، مضمون اخبار بالا را تأييد مى‌كند. بى‌شك امام مهدى عليه السّلام در طول دوران غيبت، خواستار آن بوده است كه زمان ظهورش را بداند، از اين رو خداوند متعال هم اين خواسته را از راه الهام يا ساير روش‌هايى كه در روايات آمده اجابت مى‌فرمايد.

اگر از معناى اعجازآميز «وارد شدن خبرى در دل» چشم‌پوشى نماييم، خواهيم توانست آن را بر معانى طبيعى حمل نماييم. در اينجا دو مورد از اين معانى را مى‌آوريم:

الف) معناى احساسى و عاطفى: انحراف تأسف بارى كه مسلمانان گرفتار آن شده‌اند، خشم امام عليه السّلام را بر مى‌انگيزد و همين موجب پديد آمدن حالتى در قلب مباركش مى‌شود كه او را به ظهور فرا مى‌خواند.

(3) البته اين به تنهايى نمى‌تواند توجيهى كافى براى ظهور باشد؛ زيرا خشم مقدس امام، تا زمانى كه عصر انحراف به سر نيامده همواره پابرجاست و آن حضرت نيازمند است كه از پيروزى انقلابش در هنگام ظهور به نحوى آگاه و مطمئن گردد و اين چيزى است كه در احتمال اول و سوم به آن پرداخته شده است.).

ب) معناى عقلى: يعنى آگاهى امام عليه السّلام به فراهم آمدن شرايط ظهور و كامل شدن نشانه‌هاى آن.

اين معنى، به احتمال سوم كه به زودى مى‌آيد بازمى‌گردد و هرگاه مقصود از خبر گذشته، همين معنى باشد خود دليلى است بر درستى احتمال سوم و دلالت بر معناى اعجازى ندارد. به هر روى، اين خبرى كه تكيه‌گاه احتمال دوم بود، رواياتى مورد اعتماد و وثوق ندارد و حديث ديگرى نيز كه هم مضمون با آن باشد نيافتيم؛ در نتيجه قابليت اثبات تاريخى را ندارد. بدين ترتيب اين احتمال به دليل كاستى‌هاى فراوان، مردود مى‌باشد.

(2) احتمال سوم: امام مهدى عليه السّلام با فرزانگى و فراست مخصوص به خود، كه از پدران ارجمندش به ارث برده، زمان ظهور را تشخيص مى‌دهد.

اينك ضمن بيان برخى نكته‌ها، به اثبات اين احتمال خواهيم پرداخت.

(3) نكته اول: مهم‌ترين شرايط ظهور به طور خلاصه چنين است:

1 - وجود رهبرى پيشرو كه مأموريت‌هاى بزرگ روز ظهور و گسترش عدالت در جهان را به انجام رساند.

2 - وجود قانونى عدالت محور و برنامه‌اى عادلانه و كامل كه عهده‌دار حل مشكلات جوامع بشرى گردد و بيداد و ستم را در همه صورت‌هاى آن ريشه كن سازد.

3 - وجود شمارى كافى از مؤمنان مخلص براى فتح عادلانه جهان و تأسيس حكومت عدل.

4 - بلوغ و پختگى فكرى و فرهنگى افراد امت اسلامى تا آنجا كه بتوانند شيوه‌هاى جديدى را كه امام مهدى عليه السّلام در دولت جهانى‌اش در پيش مى‌گيرد، به طور كامل درك نمايند.

5 - انحراف آشكار و بى‌سابقه از آداب و سنن اسلامى و بى‌توجهى به بديهى‌ترين احكام شرعى.

6 - نااميدى و سرخوردگى افكار عمومى جهانيان از راه حل‌هاى بشرى براى رفع مشكلات جهان.

همه اين شرايط و شرايط ديگرى كه در اينجا نياورديم، همگى در نتيجه برنامه كلى الهى، كمى قبل از ظهور رخ خواهد داد و واقعه ظهور از فراهم آمدن اين شرايط پرده بر مى‌دارد.

(4) نكته دوم: براى آشنايى با علم امام معصوم شيوه‌هايى كلى وجود دارد كه در جوامع روايى اماميه از آنها ياد شده و مى‌توان دانش امام را به مدد آنها توضيح داد؛ مانند: «الهام و تأثير در گوش» و يا اين قاعده كه «هرگاه امام معصوم اراده كند چيزى را بداند، خداوند او را آگاه فرمايد» و يا اين سخن كه «كارهاى بندگان هر جمعه به محضر امام مهدى عليه السّلام عرضه مى‌شود».

در اينجا ما در پى اثبات اين شيوه‌ها نيستيم بلكه قصد داريم از همه اين روش‌ها عبور نموده تا اين بحث، شكلى طبيعى و معمولى به خود بگيرد. گرچه ممكن است منافاتى هم بين شيوه طبيعى و روش اعجازى وجود نداشته باشد.

(5) نكته سوم: هرگاه از اين روش‌هاى كلى گذر كرديم و با حفظ برداشت شيعى خود از مهدويت و

نيز با فهم غيبت مطابق با نظريه‌اى كه امام عليه السّلام را در بين مردم مى‌داند بى‌آن كه او را بشناسند، نتيجه مى‌گيريم كه مهدى موعود عليه السّلام شخصى است با عمرى طولانى كه با نسل‌هاى پى‌درپى بشرى هم عصر بوده و براى برپا ساختن عدالت كامل در عرصه گيتى ذخيره گرديده است؛ او در عصر غيبت با مردم بى‌آن كه بشناسندش در ارتباط است و از آنها و افكارشان با خبر و از رنج‌ها و آرزوهايشان آگاه است.

وقتى برداشت ما از امام مهدى عليه السّلام چنين شد، به روشنى درخواهيم يافت كه آن حضرت به طور طبيعى و نه اعجازى، به همه اين امور علم دارد. در نتيجه لازم نيست تصور نماييم امام نابغه‌اى استثنايى مى‌باشد، زيرا شخصى كه نبوغ سرشار دارد تنها به برخى از مسائل فوق آگاهى پيدا مى‌كند و از احاطه كامل به همه آنها ناتوان است؛ اما آن حضرت داراى ويژگى‌هاى برجسته و امتيازات منحصر به فرد است و از همه حوادث و جزئيات آنها آگاه مى‌باشد. ايشان با عنايتى خاص، احوالات مردم را در طول زمان پى‌گيرى مى‌نمايد؛ به ويژه آن كه بيش از هر كس ديگرى شوق دارد تا از زمان ظهور شريفش آگاه گردد.

(2) البته امام عليه السّلام تنها به دانستن حوادث و جزئيات آنها بسنده نمى‌كند بلكه از سوى خداوند متعال مأمور است تا در ساختن جامعه شايسته و دور ساختن مشكلات و بلايا از امت اسلامى مشاركت ورزد.⁽¹⁾بدين ترتيب ايشان مانند نوابغ نيست كه صرفا از رويدادها آگاه باشد بلكه علاوه بر آگاهى، در متن آن حوادث نيز قرار دارد. و اين گونه علم، برترين نوع آگاهى و جزئى‌ترين و دقيق‌ترين شكل دانش مى‌باشد.

(3) با اين بيان، چگونگى علم به شرايط شش‌گانه ظهور را در مى‌يابيم. در اينجا مناسب است دربارۀ هر كدام به طور جداگانه توضيحى ارائه نماييم:

الف) درباره شرط نخست بايد گفت امام مهدى عليه السّلام خود را همان رهبرى مى‌داند كه مأموريت اصلاح جهان را دارد.

ب) در مورد شرط دوم بايد گفت امام عليه السّلام اصول شريعت را از طريق پدرانش دريافت مى‌نمايد؛ هر چند همان طور كه گفته‌ايم برخى شناخت‌هاى ديگر را از راه‌هاى طبيعى و نه اعجازى به دست مى‌آورد.

ج) دربارۀ شرط سوم كه پديد آمدن شمارى كافى از ياران و طرفداران است، بايد گفت امام عليه السّلام از همان راه بالا، از به حد نصاب رسيدن آن ياران چه از نظر تعداد و چه از نظر سطح اخلاص و ايمان آگاه خواهد شد؛ در اينجا نيز ايشان همواره به جستجو و بررسى اين مورد مى‌پردازد. اين شرط نسبت به ديگر شروط، نقطه قوتى دارد كه در كتاب گذشته به آن اشاره كرديم؛ خلاصۀ آن اين است كه: امام مهدى عليه السّلام كسانى را كه در فرآيند آزمايش به طور كامل موفق گرديده‌اند، گرد آورده و خود را3.

به آنها مى‌شناساند. براى اين امر دلايل متعددى وجود دارد؛ مهم‌ترين آنها اين است كه آنچه مانع شناخت ما از آن حضرت مى‌شود، گناهان و انواع قصور و تقصيرهاى ماست؛ هرگاه اين موانع برطرف گردد، تشرف به محضر امام به آسانى ممكن مى‌شود و مسلم است كه اين توفيق، تنها نصيب اخلاص‌گزاران درجه اول خواهد شد.⁽¹⁾بدين ترتيب شناخت امام از اين مخلصان آزموده شده و تعداد آنها و نيز ژرفاى اخلاصشان، شناختى مستقيم و عينى است. اما شناخت او از موفق‌شدگان در آزمون الهى كه از لحاظ اخلاص در رتبه‌هاى بعدى قرار دارند، نيز از راه طبيعى است كه پيش از اين درباره آن سخن گفته‌ايم.

د) در مورد شرط پنجم، شواهد فراوانى وجود دارد. بارزترين آنها، كشته شدن نفس زكيه و تعقيب امام عليه السّلام توسط سپاهى است كه در زمين فرو مى‌رود. ممكن است شواهد ديگرى نيز در نزد حضرت موجود باشد كه در روايات نيامده است.

دربارۀ شرط چهارم و ششم هم روشن است كه از راه طبيعى قابل شناسايى مى‌باشند.

در اينجا خوب است اشاره كنيم كه چهار مورد از شش شرط گفته شده، در دو سطح قابل اثبات مى‌باشند:

سطح اول: تشخيص نظرى؛ مانند اينكه وجود چه تعداد از افراد مخلص براى نبرد جهانى كفايت مى‌كند؟ ظرفيت‌هاى عقلى و قابليت‌هاى فكرى امت اسلامى بايد چه مقدار باشد تا قوانين جديد دولت مهدوى را درك نمايند؟ مسلمانان تا چه حدى به كژى و انحراف دچار مى‌شوند و كافران تا كجاى پرتگاه هولناك كفر سقوط مى‌كنند؟ چند درصد از انسان‌ها بايد از راه‌حل‌هاى بشر ساخته نااميد گردند؟ و...؟

⁽²⁾سطح دوم: تشخيص عملى و پاسخ به اين سؤال كه آيا امور فوق، تحقق خارجى پيدا كرده است يا خير؟ زمانى كه از شناخت و آگاهى امام زمان عليه السّلام از نتايج برنامه الهى سخن مى‌گوييم، منظور ما همين سطح است. امام عليه السّلام به مدد روش عام اعجازآميز، از موارد سطح اول آگاه مى‌شود. البته اگر از اين روش گذر كرده و معجزه را دخالت نداديم بايد گفت علم امام به سطح اول، ناشى از دو گونه دانايى و اطلاع است:

1 - آگاهى از حوادثى كه بر نسل‌هاى بشرى گذشته و نيز اطلاع از قوانين تاريخ كه در طول قرنها هم عصرى با نسل‌هاى متعدد بشرى به دست آورده است.(2)

2 - شناخت حضرت از مفاهيم و قوانينى كه در دولت جهانى اعلان مى‌فرمايد. فرض اين است كه اين دانش براى آن حضرت، حد اقل از زاويه قوانين كلى و روش‌هاى عمومى، وجود دارد.د.

امام مهدى عليه السّلام با وجود اين دو گونه آگاهى، مى‌تواند به روشنى از سطح اول اطلاع حاصل نمايد.

به هر حال احتمال سوم كه اطلاع بر فراهم آمدن شرايط ظهور را براى امام عليه السّلام ممكن مى‌داند، صحيح مى‌باشد و با اين وجود، ديگر مانند روش اول از احتمال دوم نيازى به معجزه در اين مورد ندارد بلكه در اين صورت مخالف قانون معجزات مى‌باشد.

فصل دوم زمان ظهور

در اين باره مى‌توان در چند سطح سخن گفت و سپس به نقد و گزينش آنها پرداخت:

(2) سطح اول: تعيين زمان دقيق ظهور به روز و ماه و سال، كه البته راهى به دانستن آن نيست و در هيچ متن دينى از آن ياد نشده بلكه بر عكس، روايات فراوانى بر نفى توقيت و لعن تعيين‌كنندگان وقت، وارد شده است.

پيش از اين دانستيم نهان بودن زمان دقيق ظهور، خود يكى از حلقه‌هاى زنجيره برنامه الهى است كه فرصتى را براى پيروزى امام مهدى عليه السّلام و يارانش در مأموريت جهانى فراهم مى‌آورد؛ زيرا اصل غافل‌گيرى از مهم‌ترين علل پيروزى ايشان مى‌باشد.

(3) سطح دوم: تعيين زمان ظهور به طور اجمال؛ مانند اين كه بگوييم: زمان ظهور وقتى است كه خداوند اراده فرمايد؛ يا هنگامى است كه شرايط آن فراهم آيد؛ يا زمانى است كه نشانه‌هاى نزديك آن واقع گردد و يا... همه اين امور درست است؛ ولى خواسته ما را تأمين نمى‌نمايد.

(4) سطح سوم: به دست آوردن تاريخ ظهور به طور اجمال و يا تفصيل از برخى واژه‌هاى قرآن كريم يا، از طريق قوانين علم حروف كه برخى از حكما و صوفيه با آن آشنايند و بر آنند كه به مدد اين علم مى‌توان به حقايق ناشناخته، آگاهى پيدا كرد.

گروهى از عالمان مسلمان، براى تعيين زمان ظهور از اين قوانين بهره برده‌اند. يكى از آنان محى الدين بن عربى است كه چنين سروده است:

إذا دار الزّمان على حروف ببسم اللّه فالمهدىّ قاما

و يخرج بالحطيم عقيب صوم ألا فاقرأه من عندي السّلاما⁽¹⁾

هرگاه چرخ روزگار به حروف بسم اللّه رسد، مهدى قيام كرده و پس از ماه رمضان از حطيم (مساحت ميان حجر الأسود و مقام ابراهيم) ظاهر خواهد شد. اگر او را ديدى از جانب من

سلامش رسان.

وى در اينجا كوشيده است زمان ظهور را از حروف تشكيل‌دهندۀ «بسم اللّه» كشف نمايد.

شيخ عبد الرحمن بسطامى نيز گفته است:

و يخرج حرف الميم من بعد شينه بمكّة نحو البيت بالنّصر قد علا

فهذا هو المهدىّ بالحقّ ظاهر سيأتى من الرّحمن للخلق مرسلا⁽¹⁾

حرف ميم در مكه و در كنار بيت اللّه الحرام با پيروزى ظاهر خواهد شد. اين مهدى است كه به حق از سوى خداوند رحمان به جانب خلق فرستاده شده است.

فهم اين رمزها - در صورت درستى آن - جز براى كسى كه به خوبى با شيوۀ استخراج آنها آشناست، ناممكن مى‌باشد. پردامنه‌ترين تلاشى كه در اين زمينه مشاهده مى‌شود، توضيحى است كه علامه مجلسى به دنبال نقل روايتى از امام محمّد باقر عليه السّلام آورده است.

⁽²⁾ابو لبيد گويد: حضرت باقر عليه السّلام به من فرمود: يا أبا لبيد، إنّ فى حروف القرآن المقطّعة لعلما جمّا. إنّ اللّه تعالى أنزل «الم، ذلِكَ الْكِتابُ» فقام محمّد صلّى اللّه عليه و آله حتّى ظهر نوره و ثبتت كلمته و ولد يوم ولد، و قد مضى من الألف السّابع مائة سنة و ثلاث سنين. ثمّ قال: و تبيانه فى كتاب اللّه فى كتاب اللّه فى الحروف المقطّعة، إذا عددتها من غير تكرار، و ليس من حروف مقطّعة حرف ينقضى إلاّ و قيام قائم من بنى هاشم عند انقضائه. ثمّ قال: الألف واحد و اللاّم ثلاثون و الميم أربعون، و الصّاد تسعون، فذلك مائة و احدى و ستّون. ثمّ كان بدء خروج الحسين بن علىّ عليه السّلام الم اللّه... فلمّا بلغت مدّته قام قائم ولد العبّاس عند «المص» و يقوم قائمنا عند انقضائها ب «الر». فافهم ذلك و عه و اكتمه.(2)

اى ابو لبيد در حروف مقطعۀ قرآن دانش سرشارى است. وقتى خداوند «الم ذلك الكتاب» را نازل فرمود، محمّد صلّى اللّه عليه و آله قيام كرد تا آنجا كه نور وجودش آشكار گشت و سخنانش در دل مردمان جاى گرفت. هنگام ولادت او هفت هزار و صد و سه سال از زمان هبوط آدم عليه السّلام بر كره خاك مى‌گذشت. سپس فرمود: وقتى حروف مقطعه قرآن را بدون تكرار شمارش كنى، اين مطلب را مى‌يابى. هيچ يك از اين حروف نمى‌گذرد جز اين كه يكى از بنى هاشم در موقع گذشتن آن قيام مى‌كند. آنگاه فرمود: «الف» يك، «لام» سى، «م» چهل و «المص» نود مى‌باشد كه جمعا صد و شصت و يك مى‌شود. بعد از آن ابتداى قيام امام حسين عليه السّلام «الم اللّه...» بود؛ وقتى مدت او به سر رسيد، قائم بنى عباس در زمان «المص» قيام مى‌كند و چون آن بگذرد، قائم ما در «الر» قيام مى‌كند. پس آن را درياب و در خاطر بسپار و از دشمنان پوشيده دار.

(3) علامه مجلسى پس از نقل اين روايت، سخنى طولانى مى‌آورد و برخى از تعيين اوقات در اين2.

روايت هم چون بعثت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را مطابق با واقع مى‌داند. در اينجا بخش‌هايى از توضيحات وى را كه مربوط به امام مهدى عليه السّلام است مى‌آوريم:

اينكه فرمود: «قائم در الر قيام مى‌كند» چند احتمال در آن مى‌رود:

1 - از اخبارى باشد كه «بدا» در آن راه دارد و تحقق آن مشروط به شرطى است كه چون تحقق نپذيرفته، معنى خبر هم كه مشروط آن باشد، متحقق نگرديده است. چنان كه اخبار اين گفتار بر آن دلالت دارد.

(2) 2 - «الر» در اصل «الم» بوده و به اشتباه «الر» نوشته شده و مبدأ تاريخ آن نيز، زمان آشكار شدن نبوت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله يعنى نزديك بعثت آن حضرت است؛ مانند «الم». و مقصود از قيام قائم هم، قيام امام زمان عليه السّلام به امر امامت در خفا و پنهان است؛ زيرا امامت آن حضرت در سال 260 هجرى به وقوع پيوست. پس هنگامى كه يازده سال قبل از بعثت را نيز بر آن بيفزاييم با عدد «المر» موافق خواهد بود.

(3) 3 - مقصود، همۀ «الر» هايى است كه در قرآن ذكر شده است؛ زيرا «الر» در ابتداى پنج سوره قرآن آمده و جمع كل اعداد آن هزار و يكصد و پنجاه و پنج است. مؤيد اين سخن آن است كه وقتى امام عليه السّلام «الم» را ذكر فرمود، چون مقصودش يكى از آن‌ها بود، لفظ اللّه را هم با آنها آورد تا بفهماند كه فقط ابتداى يك سوره منظور بوده [و آن هم سورۀ آل عمران است كه آغاز آن «الم اَللّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ» مى‌باشد] ولى «الر» اين طور نيست؛ چه همه مكررات، مورد نظر بوده است.

(4) 4 - مراد آن حضرت گذشتن تمام حروف مقطعه قرآن است كه از «الر» شروع مى‌شود ولى منظور اصلى، حذف اعداد «المص» است و بنا بر اول، جمع همه اعداد، هزار و ششصد و نود و شش مى‌شود.⁽¹⁾و بنا بر دوم، هزار و پانصد و بيست و پنج. و بر اساس حساب مغاربه، بنا بر شمارش اول، دو هزار و سيصد و بيست و پنج مى‌شود و بنا بر شمارش دوم، دو هزار و يكصد و نود و چهار. اين گونه حساب كردن با قانون كلى كه آن حضرت بيان كردند، هماهنگى بيشترى دارد؛ زيرا ايشان فرمود: با گذشت مدت هر حرفى از حروف مقطعه قرآن، دولتى از بنى هاشم پديد مى‌آيد اما دولت آل محمّد عليهم السّلام آخرين همه دولت‌هاست. ولى اين محاسبه ازه.

جهت لفظ بعيد است و ما هم آن را نمى‌پسنديم.

علامه مجلسى در ادامه مى‌نويسد:

اين بود آنچه در شرح و حلّ اين روايت مشكل به نظرم آمد. پس آن را درياب و شكر نعمت را به جاى آر. از خداوند مى‌خواهم كه از لغزش من در گفتار و كردار درگذرد.

(2) احتمالات ديگرى نيز وجود دارد كه ايشان نياورده است و ما در اينجا برخى از آنها را مى‌آوريم:

1 - «قائم در زمان سپرى شدن المص با الر قيام مى‌كند»؛ يعنى زمانى كه رقم المص به پايان مى‌رسد، الر را حساب مى‌كنيم. در نتيجه هرگاه رقم آن به سر رسد، قيام قائم عليه السّلام حتمى است. پس اگر دانستيم كه ارزش المص، صد و شصت و يك است، ارزش تمامى «الر» ها در قرآن كريم كه پنج مورد مى‌باشد، هزار و صد و پنجاه و پنج مى‌شود، و مجموع اين دو، هزار و سيصد و شانزده. اين همان تاريخ هجرى است كه هشتاد سال قبل به پايان رسيده و حضرت ولى عصر عليه السّلام هم در آن تاريخ ظهور نفرموده است.

با اين وجود ناگزير بايد اين رقم را تاريخ پس از ولادت آن حضرت به حساب آوريم. تاريخ ولادت آن حضرت 255 هجرى است. پس در مجموع هزار و پانصد و هفتاد و يك مى‌شود؛ يعنى امام مهدى عليه السّلام پس از صد و هفتاد و پنج سال ديگر ظهور خواهد فرمود.⁽¹⁾

(3) 2 - مقصود از «الر»، ارزش اسم‌هاى حروف آن است؛ يعنى: الف لام را (با صرف نظر از همزه كه علماى حروف، به حساب نمى‌آورند) كه در مجموع سيصد و هشتاد و سه مى‌باشد. هرگاه اين عدد را در پنج ضرب نماييم، حاصل آن هزار و نهصد و پانزده خواهد شد. اگر اين عدد را تاريخ ميلادى بينگاريم بايد گفت كه در اين تاريخ امام عليه السّلام ظهور نفرموده است و اگر آن را تاريخ هجرى بدانيم يا آن را از تاريخ ولادت حضرت به حساب آوريم و يا ارزش «المص» را به آن بيفزاييم، تاريخ نسبتا دورى خواهد شد.

(4) 3 - مقصود، مرتبه بالاترى از اسما حروف كلمه «الر» باشد كه ارزش مجموع آن، هفتصد و سى و شش مى‌شود و هرگاه ارزش المص را نيز به آن بيفزاييم، هشتصد و نود و هفت خواهد شد. اين تاريخى است كه حضرت در آن تاريخ، ظهور نفرموده است و هنگامى كه عدد 255 (سال تولد امام عليه السّلام) را به آن اضافه نماييم، هزار و صد و پنجاه و دو خواهد شد كه در اين تاريخ نيز ظهور رخ نداده است. هرگاه ارزش كلمه الر را در پنج ضرب نماييم، عدد سه هزار و ششصد و هشتاد به دست خواهد آمد كه با اضافه نمودن ارزش المص، سه هزار و هشتصد و چهل و يك خواهد شد. هر دوى اين تاريخ‌ها، از زمان ما بسيار دور است. اين عدد را نيز مى‌توان از زمان هجرت يا ولادت محاسبه نمود.

(5) حال اگر در كنار اين احتمالات، پاى حساب مغاربه را نيز به ميان آوريم - همان‌طور كه علامهم]

مجلسى بر آن است - احتمالات بيشترى چهره مى‌نمايد و زمان حقيقى ظهور - آن چنان كه خداوند در برنامه كلى خويش اراده نموده - در هاله‌اى از ابهام باقى مى‌ماند. به هر روى، اين خبر داراى كاستى‌هاى زير است:

الف) راوى آن ابو لبيد مخزومى است كه علماى رجالى او را توثيق ننموده‌اند؛ در نتيجه خبر ضعيفى است كه شايستگى اثبات تاريخى ندارد.

ب) راويان بين ما و او ناشناس مى‌باشند و نامى از هيچ‌كدامشان در ميان نيست؛ به عبارت ديگر اين خبر مرسل مى‌باشد.

ج) تفسير حروف مقطعه قرآن كريم به پيشگويى حوادث آينده، بنا بر حساب جمل تنها يكى از وجوه تفسيرى اين حروف است كه برخى روايات از جمله خبر ابو لبيد بر آن دلالت دارد. وگرنه اخبار ديگرى نيز وجود دارد كه اين حروف را به گونه‌اى ديگر تفسير نموده‌اند. اين اخبار، مضمون خبر ابو لبيد را رد كرده، آن را از قابليت اثبات تاريخى ساقط مى‌نمايند.

در اينجا مناقشات ديگرى نيز هم چون عدم وجود دليل بر درستى علم حروف وجود دارد كه ناگزير بايد كاوش در آن را به اهلش وانهاد.

سطح چهارم: تكيه بر رواياتى كه به روز و ماه ظهور اشاره دارد بى‌آنكه به سال وقوع آن بپردازد.

مناسب است اين بحث را در چند محور سامان دهيم:

⁽¹⁾محور اول: شناخت اين گونه روايات و تلاش براى بهره‌بردارى تاريخى از آنها. اين روايات زياد بوده و مى‌توان از زواياى متعدد از آنها استفاده تاريخى برد:

(3) الف) تعيين سال ظهور به طور اجمال:

طبرسى به نقل از ابو بصير آورده است كه امام صادق عليه السّلام فرمود:

لا يخرج القائم إلاّ فى وتر من السّنين: سنة إحدى أو ثلاث أو خمس أو سبع أو تسع.⁽²⁾

قائم جز در سال فرد، ظهور نمى‌كند؛ سال يكم يا سوم يا پنجم يا هفتم و يا نهم.

(4) ب) تعيين ماه و روز ظهور:

طبرسى از ابو بصير نقل كرده است كه حضرت صادق عليه السّلام فرمود:

ينادى باسم القائم فى يوم ستّ و عشرين من شهر رمضان و يقوم فى يوم عاشوراء و هو اليوم الّذى قتل فيه حسين بن علىّ عليه السّلام...(2)

در روز بيست و ششم ماه رمضان به نام قائم ندا داده مى‌شود. [سپس] او در روز عاشورا كه روز كشته شدن حسين بن على عليه السّلام است، قيام مى‌نمايد...

شيخ طوسى از ابو بصير روايت كرده است كه حضرت صادق عليه السّلام فرمود:ن.

إنّ القائم صلوات اللّه عليه ينادى اسمه ليلة ثلاث و عشرين، و يقوم يوم عاشوراء، يوم قتل فيه حسين بن علىّ عليه السّلام.⁽¹⁾

بى‌گمان در شب بيست و سوم [ماه رمضان] به اسم قائم - كه درود خدا بر او باد - ندا داده مى‌شود و او در روز عاشورا كه روز كشته شدن حسين بن على عليه السّلام است، قيام مى‌كند.

ج) تعيين اسم آن روز (از ايام هفته):

شيخ طوسى به نقل از على بن مهزيار آورده است كه حضرت باقر عليه السّلام فرمود:

كأنّى بالقائم يوم عاشوراء، يوم السّبت...⁽²⁾

گويا در روز عاشورا كه شنبه روزى است، قائم را مى‌بينم...

شيخ صدوق هم به نقل از ابو بصير از حضرت صادق عليه السّلام روايت كرده است كه:

يخرج القائم يوم السّبت، يوم عاشوراء، يوم الّذى قتل فيه الحسين عليه السّلام.⁽³⁾

قائم در روز شنبه‌اى كه مصادف با عاشوراست ظهور مى‌كند؛ روزى كه حسين - سلام خدا بر او باد - كشته شده است.

(2) محور دوم: قابليت اين اخبار براى اثبات تاريخى.

پس از بررسى اين گونه روايات در مى‌يابيم اخبارى كه از ظهور امام عليه السّلام در سال‌هاى فرد سخن مى‌گويد و نيز رواياتى كه روز شنبه را روز ظهور مى‌داند، گذشته از تعداد اندك، راويانى ناشناخته و نيز ضعيف را در زنجيره سندى خود دارد؛ بر خلاف رواياتى كه ظهور را در روز دهم محرم الحرام مى‌داند كه تعدادشان زياد و قابل اثبات تاريخى است.

(3) محور سوم: تلاش براى شناخت حكمت تعيين روز عاشورا (دهم محرم) براى رويداد ظهور.

در اين باره ضمن دو نكته به بحث و بررسى مى‌پردازيم:

(4) نكته اول: به نظر ما مقصود اصلى از تعيين اين روز، دو چيز است:

1 - اين روز، روز شهادت جدّ حضرت ولى عصر عليه السّلام، امام حسين عليه السّلام مى‌باشد و قيام امام حسين عليه السّلام و انقلاب امام مهدى عليه السّلام در حفظ اسلام از فراموشى و نابودى اشتراك دارند. در حقيقت، قيام حسينى از مقدمات انقلاب مهدوى و پديد آمدن روز موعود مى‌باشد. قيام حسينى، بخشى از برنامه كلى الهى است براى آماده‌سازى معنوى و شكوفايى اخلاص و بيدارى در ميان امت اسلامى با هدف پديد آمدن شمارى كافى از مجاهدان مؤمن براى نبرد عدالت مدار جهانى به فرماندهى امام مهدى عليه السّلام.

از سوى ديگر انقلاب جهانى حضرت مهدى عليه السّلام، به نوعى خونخواهى حضرت سيد الشهدا عليه السّلام و دفاع از آن امام مظلوم است؛ زيرا هر دو امام در هدف خويش كه اجراى عدالت و براندازى بساط).

ستم و كفر مى‌باشد، همداستان هستند. در اين باره رواياتى وجود دارد كه پس از اين خواهد آمد.

نام و ياد حضرت سيد الشهدا عليه السّلام در ميان امت اسلامى و همه آزادگان جهان در همه ادوار تاريخى، زنده و تپنده بوده و روح حماسه و جانفشانى و اخلاص را در كالبد بشريت دميده است.

بهترين فرصتى كه مى‌توان از امام حسين عليه السّلام و اهداف والاى او سخن گفت روز دهم محرم الحرام، روز عاشوراست. از اين رو بايد پذيرفت كه تعيين اين روز براى ظهور، طرحى حكيمانه و حساب شده است.

نكته دوم: در اخبار ندا و نيز در روايات تعيين وقت كه پيش از اين آورديم، آمده است ندايى كه به اسم مهدى عليه السّلام است در ماه رمضان خواهد بود. در آن ماه افراد به طور معمول به طاعت پروردگار نزديك تر و از نافرمانى او دورترند و چه بسا ندا در شب بيست و سوم ماه رمضان كه شب قدر است، روى دهد؛ آن شب، جايگاه ويژه‌اى در آن ماه داشته، بهترين زمان براى عبادت و راز و نياز با پروردگار است.

(2) اگر ظهور در روز دهم ماه محرم اتفاق افتد، فاصله زمانى بين واقعه ندا و رويداد ظهور، حدود يكصد و هفت روز خواهد بود. هر چند در روايات تصريح به اين عدد نشده است اما نمى‌توان احتمال داد كه ندا در ماه رمضان يك سال و ظهور در ماه محرم چند سال بعد رخ دهد. حتى اين احتمال نيز نمى‌رود كه بين آن دو يك سال فاصله باشد (يعنى پس از يك سال و سه ماه و هفت روز.)

شايد بتوان با استفاده از روايات، مهم‌ترين دليل دنبال هم آمدن اين دو رويداد را آن دانست كه «ندا» براى بيدار باش و اعلان قريب الوقوع بودن ظهور به مردم مى‌باشد. اين ندا گواه آن است كه ظهور به زودى رخ خواهد داد و اگر نبود مصلحت بزرگى كه در تأخير آن تا روز دهم محرم وجود دارد و حكمتى كه در آن روز نهفته است، بهتر بود كه مى‌پذيرفتيم روزهاى اندكى پس از رويداد ندا، ظهور امام عليه السّلام محقق مى‌گردد.

(3) مى‌توان تصور نمود كه در اين فاصله، اوضاع و احوال امت اسلامى و ميزان تأثيرگذارى واقعۀ ندا در بين آنان و همچنين بازتاب‌هاى مورد انتظار و نيز واكنش ياران مخلص و شايسته امام مهدى عليه السّلام چگونه خواهد بود. حقيقت آن است كه هر مؤمنى كه از بوته آزمايش الهى سر بلند بيرون آمده باشد، در ندايى كه به نام امام مهدى داده مى‌شود، نخستين شراره‌هاى آتشفشان ظهور را خواهد ديد و خود را براى يارى امام و مشاركت در بنيانگذارى دولت عدل جهانى آماده خواهد ساخت.

ياران امام عليه السّلام به شيوه معمولى به مكه مى‌روند به طورى كه نه شكى را برانگيزند و نه نگاهى را به خود جلب نمايند. آنها هم چون ساير مسلمانان به حج خواهند رفت و بدين ترتيب از مرزهاى

جغرافيايى، عبور مى‌نمايند⁽¹⁾و طبق برنامه حكيمانه الهى به هنگام ظهور در مكه خواهند بود. همه ياران امام عليه السّلام از تمام نقاط جهان اين چنين به مكه وارد مى‌شوند تا آن كه تعدادشان به شمارى كافى براى آغاز نبرد عادلانه جهانى برسد. آنها به همراه مردم حج خواهند گزارد و در حالى كه هر لحظه انتظار ظهور را مى‌كشند (البته اگر از روايات توقيت آگاه نباشند)، آن رويداد مبارك تا پس از ايام حج به تأخير مى‌افتد؛ حاجيان به كشورهاى خود بازمى‌گردند اما ياران مخلص كه چشم انتظار ظهورند هم چنان در آن شهر مقدس باقى مى‌مانند. آنها بى‌آن كه با كسى دربارۀ مأموريت خويش سخنى بگويند، ناچار مى‌شوند تا زمانى كه شايد هم به طور دقيق آن را ندانند، در آنجا بمانند. آنها هسته مركزى و كادر اصلى ارتش رهايى‌بخش مهدوى‌اند.

بنا بر برخى روايات كه در فصل آينده خواهيم آورد، حضور آنان در شهر مكه با موانعى قانونى روبرو مى‌شود تا آنجا كه اين موضوع، مايه بحث و اختلاف در بين مسئولان آن شهر مى‌گردد. اين كشمكش تا روز عاشورا كه روز ظهور است، ادامه خواهد داشت.

بدين ترتيب فرصت كافى براى رفتن ياران امام عليه السّلام به مكه آن هم به شكل طبيعى و نه اعجازى وجود دارد و از اين رو رواياتى كه از ظاهر آنها چنين بر مى‌آيد كه اين سفر به طور اعجازى انجام مى‌گيرد، مخالف با قانون معجزات و نيازمند فهم و برداشت جديدى است كه در فصل بعدى به آن خواهيم پرداخت.

(2) محور چهارم: بيان برخى اشكالات و پرسش‌هايى كه درباره توقيت مورد نظر در بحث قبلى مطرح مى‌باشد و تلاش براى پاسخ به آنها.

اشكال اول: دشمنان امام در برابر رويداد ندا چه موضعى خواهند گرفت؟ به نظر مى‌رسد آنها بتوانند در فاصله زمانى بين ندا و ظهور، آمادگى مقابله با حركت امام عليه السّلام را به طور كامل كسب نموده و با شروع آن، در نطفه سركوبش نمايند. با اين وصف، امام مهدى عليه السّلام چگونه از اين دام مى‌رهد؟

به اين اشكال مى‌توان در چند سطح پاسخ داد:

(3) سطح اول: دليلى وجود ندارد كه آن ندا به گوش همه برسد بلكه چون امرى معجزه‌آسا است ممكن است شعاع و گستره آن طبق مصالح الهى، تنها محدود به يك منطقه باشد و يا فقط به گوش عده‌اى از مردم برسد.

اين مطلب با ظاهر اخبارى كه مى‌گويد: «مناديى از آسمان به نام قائم ندا مى‌كند و همه اهل مشرق و مغرب آن را مى‌شنوند» يا «كسى از آفريده‌هاى خداوند كه در او روحى دميده شده، باقى نمى‌ماند مگر آن كه آن صدا را مى‌شنود» ناسازگار است. مگر آن كه اين روايات را خاص گروهى از افراد يا».

يك منطقه بدانيم؛ چون تعميم آن به همه مردم مى‌تواند براى امام عليه السّلام در آغاز ظهور خطر آفرين باشد.

اما واكنشى را كه در اخبار صيحه از آن سخن رفته است مانند اينكه «شخص خفته، بيدار و فرد بيدار، وحشت زده مى‌شود» مى‌توان مختص شنوندگان صيحه دانست. البته آن بخش از روايت كه نتيجه صيحه را فروتن شدن دشمنان خداوند مى‌داند، صراحت دارد كه آنان نيز صدا را مى‌شنوند و در عين حال تصريح مى‌كند كه آنها نمى‌توانند در برابر آن مقاومتى نمايند.

سطح دوم: يقينا دليلى نداريم كه محتواى اين ندا، دعوت آشكار براى يارى امام مهدى عليه السّلام باشد تا براى ايشان خطرى بيافريند. بلكه به تصريح روايات تنها اسم امام عليه السّلام و نام پدر آن بزرگوار آورده مى‌شود. در نتيجه ندا چنين مضمونى خواهد داشت: «امام شما محمّد بن الحسن عليهما السّلام است» يا:

«محمّد بن الحسن عليهما السّلام حجت پروردگار است»؛ بدون هيچ اشاره‌اى به اهداف او و نيز واقعه ظهور و حتى اينكه او همان مهدى موعود است.

مؤمنان نيز آن حضرت را تنها با توجه به سابقه ذهنى خود و استدلال‌هاى كلامى و... خواهند شناخت و اين گونه شناخت نيز براى دشمنان منتفى است.

(2) سطح سوم: اگر فرض كنيم ابر قدرت‌ها نيز آن صدا را بشنوند، يا خبرش به آنها برسد و يا به هر شكل ديگرى از محتواى پيام آگاه شوند، باز هرگز نخواهند توانست آن چنان كه شايسته است آن رويداد را درك نمايند. بلكه آن را ادعايى دروغ و يا عملى خرابكارانه از سوى بعضى دولت‌ها يا گروه‌ها قلمداد كرده كه از طريق برخى راديوها يا ايستگاه‌هاى تلويزيونى و يا يكى از ماهواره‌هاى ويژه برنامه‌هاى راديويى پخش شده است و در اين صورت نيازى به جبهه‌گيرى و مقابله با آن نمى‌بينند.

(3) سطح چهارم: دليلى وجود ندارد كه وضعيت كنونى جهان تا هنگام واقعۀ ندا و ظهور، به همين صورت ادامه پيدا كند بلكه حتى دلايلى وجود دارد كه به استناد آنها، تمدن‌ها و ابر قدرت‌ها پيش از ظهور، از صحنه روزگار محو خواهند شد.

با اين حساب، براى امام عليه السّلام در هيچ نقطه از جهان دشمنى اصلى كه در آغاز انقلاب جهانى به مقابله با آن برخيزد، وجود نخواهد داشت؛ هر چند ندا را هم بشنوند و بفهمند. اين موضوع را در فصلى ديگر بررسى خواهيم كرد.

(4) سطح پنجم: گذشته از پاسخ‌هاى بالا كه در چهار سطح مطرح گرديد، بهتر است آنچه را كه در خلال سخن از اخبار ندا آورديم، در اينجا نيز تكرار نماييم و آن اينكه ظهور امام عليه السّلام كه بيش از يكصد روز پس از واقعۀ ندا روى خواهد داد، از سوى افكار عمومى هرگز منطبق بر آن ندا نخواهد شد، مگر وقتى كه جنبش مهدوى آن چنان نيرومند گردد كه بتواند در برابر هر تهاجمى، پايدارى ورزد.

اشكال دوم: به نظر مى‌رسد تعيين زمان براى واقعۀ ظهور آن طور كه گفته شد، با انتظار مستمر ظهور امام در هر روز و لحظه ناسازگار باشد؛ زيرا با تعيين روز عاشورا، انتظار ظهور در ساير

روزهاى سال بى‌معنى مى‌گردد. يا به طور مثال تعيين سال‌هاى فرد، موجب آن مى‌شود كه ديگر كسى به انتظار ظهور حضرت در سال‌هاى زوج نباشد. در حالى كه اگر چنين نباشد، مردم در هر لحظه چشم انتظار ظهور خواهند بود و بدين ترتيب بركات فراوانى نصيب آنها خواهد گرديد.⁽¹⁾

به اين اشكال مى‌توان در چند سطح پاسخ داد:

سطح اول: تقريبا عموم مردم از اين موعدهاى زمانى اطلاعى ندارند؛ از اين رو همواره منتظر ظهور خواهند ماند. البته اين پاسخ چندان كاملى نيست زيرا مفهوم آن اين است كه هر كس از اين موعدهاى زمانى آگاه باشد و يا امثال كتاب حاضر را مطالعه نمايد، ديگر هر لحظه ظهور را انتظار نخواهد كشيد.

(2) سطح دوم: اين موعدهاى زمانى يا برخى از آنها، هر چند با ادله‌اى كه قابليت اثبات تاريخى را دارند، ثابت مى‌شود اما اثبات تاريخى چيزى است و يقين پيدا كردن چيزى ديگر؛ به طور مثال سخن ابن اثير در كتاب الكامل براى اثبات تاريخى كافى است اما به هر حال نمى‌توان به درستى آن يقين پيدا كرد.

ما نيز اين اخبار را نه از خود معصومين عليهم السّلام بلكه از راويان آنها شنيده‌ايم. پس صدور اين روايات از آن حضرات، ظنى است ولى شايستگى اثبات تاريخى را دارند. در نتيجه هرگاه اين موعدهاى زمانى، ظنى باشد احتمالات ديگرى نيز مى‌تواند مطرح شود. به طور مثال: طبق اخبار ظنّ داريم كه امام مهدى عليه السّلام در روز عاشورا ظهور خواهد فرمود؛ در عين حال اين احتمال را نيز مى‌دهيم كه اين اتفاق در آخرين روز سال رخ دهد. بدين ترتيب، زلال انتظار در همه روزهاى سال جريان پيدا مى‌كند.

(3) سطح سوم: ظهور امام در هر روز ديگرى يا هر سالى، چه فرد و چه زوج و يا در هر لحظه، يك احتمال صرف نيست بلكه دلايلى از ميان اخبار نيز دارد؛ مانند اين روايت كه: «مثل امام، مثل قيامت است و جز خدا آن را به موقع خود آشكار نمى‌سازد و به ناگهان روى مى‌دهد.» و يا بيان نورانى حضرت بقية اللّه عليه السّلام خطاب به شيخ مفيد كه فرمود: «فإنّ أمرنا بغتة فجأة» يعنى: «امر [ظهور] ما يكباره و ناگهانى است.»

در اين صورت، هم تعيين موعد زمانى اثبات‌پذير است و هم مطلق دانستن و عدم تعيين موعد زمانى؛ و بين اين دو تعارضى وجود ندارد زيرا به هر حال ظهور امام در يكى از اين زمان‌هاى معين، مى‌تواند مصداقى براى آن اطلاق باشد. پس ادله اطلاق، عرفا و عقلا ايجاب مى‌نمايد كه همواره چشم انتظار ظهور باشيم.

(4) سطح چهارم: اگر فرض نماييم صدور اين اخبار از سوى امامان معصوم عليهم السّلام قطعى باشد، باز مضمون آنها احتمالى و غير قطعى باقى خواهد ماند و احتمال نسخ و پديد آمدن بدا در آنها مى‌رود؛د.

زيرا در برخى روايات آمده است كه احتمال دارد در هر امر محتومى، بدا حاصل شود. به طور مثال شورش سفيانى كه در شمارى از روايات امرى حتمى معرفى شده، ممكن است مشمول قانون «بدا» گردد.

نعمانى به سند خود از عبد الملك بن اعين نقل نموده است:

كنت عند أبى جعفر عليه السّلام فجرى ذكر القائم عليه السّلام. فقلت له: أرجو أن يكون عاجلا و لا يكون السّفيانىّ. فقال: لا و اللّه! إنّه لمن المحتوم الّذى لا بدّ منه⁽¹⁾.

نزد امام محمّد باقر عليه السّلام بودم كه سخن از قائم عليه السّلام به ميان آمد. عرض كردم: اميدوارم كه ظهور به زودى محقق شود و سفيانى نيايد. امام فرمود: نه به خدا سوگند! آمدن سفيانى حتمى است و گزيرى از آن نيست.

⁽²⁾با اين همه، دربارۀ سفيانى احتمال بدا مى‌رود. داود بن القاسم جعفرى در روايتى آورده است: كنّا عند أبى جعفر محمّد بن علىّ الرّضا عليه السّلام؛ فجرى ذكر السّفيانىّ و ما جاء فى الرّواية من أنّ أمره من المحتوم، فقلت لأبى جعفر عليه السّلام: هل يبدو للّه فى المحتوم؟ قال: نعم. قلنا له: فنخاف أن يبدو للّه فى القائم! فقال: إنّ القائم من الميعاد، و اللّه لا يخلف الميعاد.(2)

نزد امام محمّد جواد عليه السّلام بوديم كه سخن حتمى بودن [شورش] سفيانى به ميان آمد. عرض كردم: آيا در امور حتمى نيز بداء حاصل مى‌شود؟ فرمود: آرى. گفتيم: مى‌ترسيم كه در ظهور قائم، بدا پيش آيد! فرمود: [ظهور] قائم، از وعده‌هاى الهى است و خداوند خلف وعده نمى‌كند.

(3) در نتيجه هرگاه پديد آمدن بدا در امور حتمى امكان‌پذير باشد، ناگفته حال موعدهاى زمانى غير حتمى معلوم است. وقتى كه اين احتمال وجود دارد ديگر نمى‌توان به موعدى خاص تكيه كرد و با اين حساب مطابق روايات اطلاق كه آورديم، انتظار امرى هميشگى خواهد بود.

(4) اشكال سوم: آيا اخبار تعيين روز و ماه نيز مشمول اخبار نفى توقيت مى‌شوند؟ اگر چنين باشد ناگزير بايد آن اخبار را دروغ دانست.

در پاسخ بايد گفت چنين نيست و هر دو دسته از اخبار قلمرو خاص خود را داشته، يكديگر را رد نمى‌نمايند. مهم‌ترين دليل، وجود قرينه‌هايى در خود روايات نفى توقيت مى‌باشد. آنچه در اين روايات مورد تكذيب قرار گرفته، تنها شمارۀ سال است و نه ماه و روز و نام هفتگى آن؛ مانند روايتى كه نعمانى از ابو حمزه ثمالى آورده است كه امام باقر عليه السّلام در آن مى‌فرمايد:ن.

يا ثابت! إنّ اللّه كان قد وقّت هذا الأمر فى سنة السّبعين. فلمّا قتل الحسين عليه السّلام اشتدّ غضب اللّه فأخّره إلى أربعين و مائة. فلمّا حدّثناكم بذلك أذعتم و كشفتم قناع السّتر. فلم يجعل اللّه لهذا الأمر بعد ذلك عندنا وقتا. يمحو اللّه ما يشاء و يثبت و عنده أمّ الكتاب. قال أبو حمزة: فحدّثت بذلك أبو عبد اللّه الصّادق عليه السّلام، فقال: قد كان ذلك.⁽¹⁾

اى ثابت! خداوند اين امر (ظهور) را در سال هفتاد هجرى قرار داده بود اما چون حسين عليه السّلام به شهادت رسيد، غضب الهى شدت گرفت و تا سال يكصد و چهل هجرى اين امر به تأخير افتاد. ما نيز كه اين خبر را به شما داديم، آن را فاش ساختيد و با ديگران در ميان گذاشتيد؛ در نتيجه خداوند پس از اين براى ظهور، زمانى را در نزد ما معلوم نفرموده است. «خدا آنچه را بخواهد محو يا اثبات مى‌كند، و اصل كتاب نزد اوست.» ابو حمزه مى‌گويد: اين سخن حضرت باقر عليه السّلام را به فرزندش امام صادق عليه السّلام عرضه داشتم، ايشان فرمود: همين طور است [كه پدرم فرمود.]

روايات ديگرى هم به اين مضمون وجود دارد كه از آنها به روشنى مى‌توان فهميد آنچه خداوند دستور به تكذيب آن داده، فقط سال ظهور مى‌باشد و نه چيز ديگرى.

البته اين اخبار از برخى زواياى ديگر، پرسش‌هايى را بر مى‌انگيزد كه در اينجا مجال پرداختن به آنها نيست.7.

فصل سوم سخنرانى امام عليه السّلام در بين ركن و مقام و بيعت با آن حضرت

ضمن چند محور اين موضوع را مورد بحث و بررسى قرار مى‌دهيم:

⁽¹⁾محور اول: رواياتى كه از ظهور امام مهدى عليه السّلام در بين ركن و مقام سخن مى‌گويد و اماميه و اهل سنت، هر دو آن را نقل كرده‌اند. ابو داود از ام سلمه، همسر پيامبر روايت كرده است كه آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يكون اختلاف عند موت خليفة. فيخرج رجل من أهل المدينة هاربا إلى مكّة، فيأتيه ناس من أهل مكّه فيخرجونه و هو كاره فيبايعونه بين الرّكن و المقام. و يبعث إليه بعث من أهل الشّام، فيخسف بهم بالبيداء بين مكّة و المدينة. فإذا رأى النّاس ذلك أتاه أبدال الشّام و عصائب أهل العراق فيبايعونه [بين الرّكن و المقام]...⁽²⁾

هنگام مرگ خليفه‌اى، اختلاف روى مى‌دهد. در پى بى‌آن مردى از اهل مدينه، به مكه مى‌گريزد اما گروهى از مردم مكه گرد او جمع مى‌شوند و او را دعوت به بيعت مى‌كنند، در حالى كه او خود اظهار تمايل نمى‌كند، [سر انجام] آنها با او در بين ركن و مقام بيعت مى‌نمايند. نيرويى نظامى از شام به سوى او گسيل مى‌شود اما در منطقه بيدا كه بين مكه و مدينه است در زمين فرو مى‌روند. وقتى مردم اين حادثه را ببينند، گروهى از مؤمنان واقعى شام و جماعتى از اهل عراق به سوى او مى‌روند و [در بين ركن و مقام] بيعت مى‌نمايند.

(3) سيوطى از طبرانى و حاكم از ام سلمه نقل كرده‌اند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يبايع لرجل بين الرّكن و المقام عدّة أهل بدر. فيأتيه عصائب أهل العراق و أبدال اهل الشّام، فيغزوه جيش من أهل الشّام حتّى إذا كانوا بالبيداء خسف بهم.(2)

گروهى كه تعدادشان به شمار جنگاوران بدر است با مردى در بين ركن و مقام بيعت مى‌كنند.

به دنبال آن جماعتى عراقى و مؤمنانى واقعى از اهل شام به سوى او مى‌آيند. در پى بى‌آن ارتشى از شاميان به جنگ با او مى‌آيند تا آن كه در بيدا، زمين آنان را در خود فرو مى‌برد.

همچنين سيوطى از نعيم بن حماد و او هم از قتاده روايت كرده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يخرج المهدىّ من المدينة إلى مكّة، فيستخرجه النّاس من بينهم فيبايعونه بين الرّكن و المقام، و هو كاره.⁽¹⁾

مهدى از مدينه به مكه مى‌رود و مردم او را دعوت به خروج مى‌نمايند و با او - در حالى كه به اين كار تمايلى ندارد - در بين ركن و مقام بيعت مى‌كنند.

⁽²⁾شيخ مفيد از ابو بصير نقل كرده است كه حضرت صادق عليه السّلام در ضمن حديثى مى‌فرمايد: لكأنّى فى يوم السّبت، العاشر من المحرّم قائما بين الرّكن و المقام....(2)

⁽³⁾گويا در روز شنبه، دهم ماه محرم، او را مى‌بينم كه بين ركن و مقام ايستاده است.... شيخ طوسى از على بن مهزيار نقل كرده است كه حضرت باقر عليه السّلام فرمود:

كأنى بالقائم يوم عاشوراء، يوم السّبت، قائما بين الرّكن و المقام....(3)

گويا قائم را در روز شنبه، روز عاشورا مى‌بينم كه بين ركن و مقام ايستاده است...

⁽⁴⁾نعمانى از ابو بصير روايت كرده است كه امام صادق عليه السّلام در حديثى مى‌فرمايد: فإذا تحرّك متحرّك فاسعوا إليه و لو حبوا. و اللّه لكأنى أنظر إليه بين الرّكن و المقام....(4)

پس هرگاه حركت كننده‌اى به حركت در آمد به سويش بشتابيد هر چند به صورت سينه‌خيز باشد. سوگند به خدا، گويى او را بين ركن و مقام مى‌بينم....

(5) محور دوم: رواياتى درباره سخنرانى امام مهدى عليه السّلام در بين ركن و مقام:

نعمانى به سند خود از جابر بن يزيد جعفى، حديثى طولانى را از حضرت باقر عليه السّلام نقل كرده كه در بخشى از آن آمده است:

و القائم يومئذ بمكّة قد أسند ظهره إلى البيت الحرام مستجيرا فينادى: يا أيّها النّاس، إنّا نستنصركم اللّه و من أجابنا من النّاس فإنّا اهل بيت نبيّكم محمّد و نحن أولى النّاس باللّه و بمحمّد صلّى اللّه عليه و آله. فمن حاجّنى فى آدم، فأنا أولى الناس بآدم. و من حاجّنى فى نوح، فأنا أولى النّاس بنوح. و من حاجّنى فى إبراهيم، فأنا أولى النّاس بإبراهيم. و من حاجّنى فى محمّد، فأنا أولى النّاس بمحمّد. و من حاجّنى بالنبيّين، فأنا أولى النّاس بالنبيّين. أ ليس اللّه يقول فى محكم كتابه: «إِنَّ اللّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ‌2.

عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ، ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ» ⁽¹⁾فأنا بقيّة من آدم و ذخيرة من نوح و مصطفى من إبراهيم و صفوة من محمّد صلّى اللّه عليهم أجمعين. ألا و من حاجّنى فى كتاب اللّه، فأنا أولى النّاس بكتاب اللّه. ألا و من حاجّنى فى سنّة رسول اللّه، فأنا أولى النّاس بسنّة رسول اللّه. فأنشد اللّه من سمع كلامى اليوم لمّا بلغ منكم الشّاهد الغائب. و أسألكم بحقّ اللّه و بحقّ رسوله و بحقّى، فإنّ لى عليكم حقّ القربى من رسول اللّه، إلاّ أعنتمونا و منعتمونا ممّن يظلمنا. فقد أخفنا و ظلمنا و طردنا من ديارنا و أبنائنا، و بغى علينا و دفعنا عن حقّنا، فافترى أهل الباطل علينا. فاللّه اللّه فينا لا تخذلونا و انصرونا ينصركم اللّه...⁽²⁾

آن روز قائم در مكه، به ديوار بيت اللّه الحرام تكيه مى‌زند و صداى خويش چنين بلند مى‌نمايد: اى مردم، ما براى [رضاى] خدا از شما يارى مى‌طلبيم. ما خاندان پيامبر شماييم و ما نزد خدا و رسولش مقرب‌تريم. پس اگر كسى در مورد آدم با من بحث و مناقشه نمايد [بداند كه] من نزديك‌ترين مردم به آدم هستم و اگر درباره نوح احتجاج نمايد [بداند كه] من نزديك‌ترين انسان‌ها به نوح مى‌باشم و اگر در مورد ابراهيم محاجه نمايد [بداند كه] من نزديك‌ترين خلايق به ابراهيم هستم و هر كس درباره محمّد صلّى اللّه عليه و آله با من محاجه كند [بداند كه] من نزديك‌ترين مردم به محمّد هستم و اگر با من درباره پيامبران احتجاج نمايند [بدانند كه] من نزديك‌ترين انسان‌ها به پيامبرانم. آيا خداوند در قرآن نمى‌فرمايد كه: «به يقين، خداوند، آدم و نوح و خاندان ابراهيم و خاندان عمران را بر مردم جهان برترى داده است. فرزندانى كه بعضى از آنان از [نسل] بعضى ديگرند و خداوند شنواى داناست». [بدانيد كه] من بازماندۀ آدم و ذخيره نوح و برگزيده‌اى از سلالۀ ابراهيم و برگزيده [خاندان] محمّد صلّى اللّه عليه و آله - كه درود خدا بر آنها باد - هستم.

هر كس با من در مورد كتاب خدا بحث و مناقشه نمايد [بداند كه] من نزديك‌ترين مردم به كتاب خدايم. هر كسى در مورد سنت رسول خدا با من احتجاج نمايد [بداند كه] من نزديك‌ترين انسان‌ها به سنت رسول خدا هستم. شما را به خدا سوگند مى‌دهم هر كس امروز سخن مرا مى‌شنود به ديگران نيز برساند. شما را به حق خداوند و به حق رسول او و به حق من - چرا كه حق من بر شما، [همان] حق اهل بيت رسول خداست - سوگند مى‌دهم كه ما را يارى كنيد و از ما در برابر ستمگران حمايت كنيد كه به ما ستم شده است و از سرزمين‌هايمان رانده شده‌ايم و حق ما از ما ستانده شده و اهل باطل به ما دروغ بسته‌اند. پس خدا را [در مورد ما در نظر بگيريد] و ما را خوار نسازيد [بلكه] يارى نماييد تا خدايتان0.

ياورى فرمايد.

علامه مجلسى از فضل بن محبوب و او هم از راويان ديگر نقل نموده است كه حضرت باقر عليه السّلام فرمود:

و القائم يومئذ بمكّة عند الكعبة مستجيرا بها يقول: أنا ولىّ اللّه، أنا أولى باللّه و بمحمّد صلّى اللّه عليه و آله.

فمن حاجّنى فى آدم، فأنا أولى بآدم. و من حاجّنى فى نوح، فأنا أولى النّاس بنوح. و من حاجّنى فى إبراهيم، فأنا أولى النّاس بإبراهيم. و من حاجّنى فى النبيّين فأنا أولى النّاس بالنبيّين. إنّ اللّه تعالى يقول: «إنّ اللّه اصطفى آدم و نوحا و آل إبراهيم و آل عمران على العالمين ذرية بعضها من بعض و اللّه سميع عليم.» فأنا بقيّة آدم و ذخيرة نوح و مصطفى إبراهيم و صفوة محمّد. ألا و من حاجّنى بكتاب اللّه، فأنا أولى بكتاب اللّه. و من حاجّنى فى سنّة رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله، فأنا أولى النّاس بسنّة رسول اللّه و سيرته و أنشد اللّه من سمع كلامى، لمّا يبلغ الشاهد الغائب.⁽¹⁾

قائم در آن روز در مكه و در كنار كعبه بانگ برمى‌آورد: من ولىّ خدايم، من نزديكتر از همه به خدا و محمّد صلّى اللّه عليه و آله هستم پس هر كسى با من دربارۀ آدم عليه السّلام بحث و محاجه نمايد [بداند كه] من نزديكترين افراد به آدم هستم و اگر درباره نوح با من احتجاج كند. [بداند كه] من نزديك‌ترين انسان‌ها به نوح مى‌باشم و اگر در مورد ابراهيم محاجه نمايد [بداند كه] من نزديك‌ترين خلايق به ابراهيم هستم و هر كس درباره پيامبران با من احتجاج كند [بداند كه] من نزديك‌ترين مردم به پيامبرانم. خداوند بلند مرتبه مى‌فرمايد: «به يقين خداوند، آدم و نوح و خاندان ابراهيم و خاندان عمران را بر مردم جهان برترى داده است. فرزندانى كه بعضى از آنها از [نسل] بعضى ديگرند و خداوند شنواى داناست.» پس [بدانيد كه] من باقى‌ماندۀ آدم و ذخيره‌اى از نوح و برگزيده‌اى از ابراهيم و برگزيده‌ترين از خاندان محمّد صلّى اللّه عليه و آله مى‌باشم. هان [بدانيد كه] هر كس با من در مورد كتاب خدا احتجاج نمايد من نزديكترين افراد به كتاب خدايم و اگر كسى دربارۀ سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله با من بحث و محاجه كند [بداند كه] من نزديكترين مردم به سنت رسول خدا و سيره او مى‌باشم. هر كه سخن مرا شنيد سوگندش مى‌دهم كه آن را به ديگران نيز برساند.

⁽²⁾طبرسى از مفضل بن عمر نقل كرده است كه حضرت صادق عليه السّلام فرمود: إذا أذن اللّه تعالى للقائم بالخروج، صعد المنبر فدعا النّاس إلى اللّه عزّ و جلّ و خوّفهم باللّه و دعاهم إلى حقّه، على أن يسير فيهم بسيرة رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و يعمل فيهم بعمله...(2)

هرگاه خداوند به قائم اذن ظهور دهد، از منبر بالا رود و مردم را به خداوند و ترس از او31

فرا خواند و آنها را به حق خودش دعوت نمايد (متذكر گردد) براى آن كه به سيرۀ پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در ميان آنان رفتار نمايد و راه و رسم پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را در پيش گيرد...

علامه مجلسى از امام على بن الحسين عليه السّلام نقل كرده است كه فرمود:

فيقوم هو بنفسه فيقول: أيّها النّاس، أنا فلان بن فلان؛ أنا ابن نبىّ اللّه. أدعوكم إلى ما دعاكم إليه نبىّ اللّه. فيقومون إليه ليقتلوه، فيقوم ثلاث مائة أو نيّف على الثّلاث مائة فيمنعونه.⁽¹⁾

او خود [پس از كشته شدن نفس زكيه] بپاخاسته و مى‌گويد: اى مردم، من فلانى پسر فلانى هستم. من فرزند پسر رسول خدايم. شما را به آنچه پيامبر فرا خواند دعوت مى‌نمايم. [در اين هنگام] گروهى به او حمله‌ور مى‌شوند كه به قتلش رسانند اما سيصد نفر يا سيصد و اندى نفر به يارى او قيام كرده، مانع از آن كار مى‌شوند.

⁽²⁾همچنين ابو بصير از حضرت باقر عليه السّلام نقل كرده است كه فرمود: إنّه يأتى المسجد الحرام فيصلّى فيه عند مقام إبراهيم أربع ركعات و يسند ظهره إلى الحجر الأسود؛ ثمّ يحمد اللّه و يثنى عليه و يذكر النبى صلّى اللّه عليه و آله و يصلّى عليه و يتكلّم بكلام لم يتكلّم به أحد من النّاس...(2)

او به مسجد الحرام مى‌آيد و چهار ركعت نماز در نزد مقام ابراهيم به جاى مى‌آورد. سپس به حجر الاسود تكيه مى‌زند و حمد و ستايش خداى را به‌جا مى‌آورد و از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ياد نموده و بر او درود مى‌فرستد و سخنى مى‌گويد كه هرگز كسى چنين سخنى نگفته است...

(3) محور سوم: بيان نكاتى پيرامون اين احاديث:

نكته اول: روايات حضور امام مهدى عليه السّلام در آغاز ظهور در بين ركن و مقام، به دليل فراوانى و كثرت، شايستگى اثبات تاريخى را دارد.

بى‌ترديد رواياتى كه دربارۀ سخنرانى امام عليه السّلام در آن مكان وجود دارد، بيش از اين را ثابت نمى‌كند كه آن حضرت در آغاز ظهور يك سخنرانى ايراد مى‌فرمايد ولى براى اينكه از مضمون آن مطمئن شويم، بايد يك يك راويان اين اخبار را مورد شناسايى قرار داده و از موثق بودن آنها اطمينان حاصل نماييم. يا آن كه اين سخنرانى در تمام اين اخبار، با مضمون واحدى تكرار شده باشد؛ در اين صورت، اين روايات قابليت اثبات تاريخى را خواهد داشت.

دربارۀ خبر اول كه از نعمانى نقل گرديد بايد گفت سند شيخ نعمانى تا حسن بن محبوب از سه طريق است:

(4) طريق اول: احمد بن محمّد بن سعيد كه مى‌گويد محمّد بن الفضل و سعدان ابن اسحاق بن سعيد و احمد بن الحسين بن عبد الملك و محمّد بن احمد بن الحسن، همگى از قول حسن بن محبوبن.

گفته‌اند...

طريق دوم: ثقة الاسلام محمّد بن يعقوب الكلينى از على بن ابراهيم از پدرش (ابراهيم بن هاشم) نقل كرده كه محمّد بن يحيى بن عمران براى من حديث كرد كه احمد بن محمّد بن عيسى از على بن محمّد و كسان ديگرى نقل كرده‌اند كه همگى از سهل بن زياد شنيده‌ايم كه حسن بن محبوب گفت...

(2) طريق سوم: كلينى (يا احمد بن محمّد بن سعيد) گفته است كه عبد الواحد بن عبد اللّه الموصلى از قول ابو على احمد بن محمّد بن [ابى] ياسر [ناشر] براى ما حديث كرده است كه حسن بن محبوب گفت...

(3) حسن بن محبوب نيز به نوبه خود از عمر بن ابى المقدام و او هم از جابر بن يزيد جعفى و وى نيز از امام باقر عليه السّلام اين روايت را نقل كرده است.

اين راه‌هاى سه‌گانه براى اثبات تاريخى كافى است. حسن بن محبوب از دانشمندان مورد وثوق و بلند مرتبه مى‌باشد. از عمر بن مقدام نيز ستايش شده و درباره‌اش سخن ناروايى شنيده نشده است؛ اما جابر بن يزيد از اصحاب خاص امام باقر عليه السّلام و امام صادق عليه السّلام مى‌باشد كه گروهى به وثاقت او گواهى داده‌اند و عده‌اى نيز بر آنند كه وى در دوران پيرى، دچار اختلال حواس شده است. با اين وجود گفتنى است كه روزگار پيرى او، در زمان حضرت صادق عليه السّلام بوده است در حالى كه خبر فوق را جابر پيش از آن روزگار و از امام باقر عليه السّلام روايت كرده است. در اين صورت مى‌توان آن را قابل اثبات تاريخى دانست.

(4) راوى خبر دوم كه از بحار الانوار نقل گرديد، على بن عبد الحميد است. او اين خبر را از كتاب فضل بن شاذان، روايت مى‌كند و او هم از ابن محبوب، تا آن كه حديث را به حضرت باقر عليه السّلام مى‌رساند. اين خبر با توجه به مرفوع بودن و نياوردن راويان ميانى، قابليت اثبات تاريخى ندارد.

البته بسيارى از مضامين اين خبر، با خبر گذشته يكى است و ازاين‌جهت قابل اثبات تاريخى مى‌باشد.

(5) نكته دوم: امام عليه السّلام در آغاز ظهور به كنار كعبه مى‌رود و در حالى كه پشت به آن كرده، در برابر مردم مى‌ايستد و براى اولين بار با آنان سخن مى‌گويد.

مكان ايستادن امام، بين ركن و مقام است. ركن يكى از زواياى چهارگانه كعبه مى‌باشد و هر ركنى به اسم سرزمينى است كه اهل آن، بدان سوى نماز مى‌گزارند. ركنى كه در زاويه شمالى قرار دارد، ركن عراقى مى‌باشد. ركن يمانى در زاويه جنوبى و نيز ركن شامى در زاويه غربى كعبه واقع گرديده است؛ اما ركن شرقى بدان جهت كه حجر الاسود در آنجا نصب شده، به ركن اسود نامبردار است.

مراد از مقام نيز، مقام ابراهيم خليل عليه السّلام مى‌باشد كه قطعه زمين نسبتا كوچك و مربع شكلى است كه ضريح شكيلى آن را احاطه كرده و در چند مترى ديوار شرقى كعبه قرار دارد.

(6) وقتى گفته مى‌شود «ركن»، مقصود همان ركن اسود است كه حجر الاسود در آنجا قرار دارد و

عمل طواف نيز از آنجا آغاز مى‌شود. هرگاه كسى پشت به مقام ابراهيم و رو به كعبه كند، در سمت چپ او ركن اسود و در سمت راستش ركن عراقى قرار دارد.

در كعبه نيز در همين ضلع شرقى و نزديك به ركن اسود واقع شده است. از اين رو مى‌توان گفت در كعبه، بين ركن و مقام قرار دارد. فاصله اين در تا ركن اسود، حدود نيم متر مى‌باشد. مقام نيز در مقابل در كعبه و در فاصله چند مترى آن واقع گرديده است.

بدين ترتيب قطعه زمينى كه از جلوى در كعبه تا مقام ابراهيم امتداد دارد، در واقع بين ركن و مقام است. در همين نقطه، امام عليه السّلام پشت به كعبه مى‌ايستد و رو به مردم نخستين سخنرانى را ايراد مى‌فرمايد.

(2) در برخى روايات آمده است «آن حضرت پشت به ديوار كعبه و حجر الاسود تكيه مى‌زند». در اين صورت چنين به نظر مى‌رسد كه امام به ديوارى كه بين در كعبه و ركن اسود است و طول آن حدود نيم متر مى‌باشد تكيه مى‌زند. اين تصور، هم با وقوف آن جناب بين ركن و مقام سازگارى دارد و هم با تكيه زدن ايشان به ديوار كعبه و حجر الاسود؛ چرا كه حجر الاسود در آن حالت به شانه راست امام عليه السّلام بسيار نزديك است.

(3) نكته سوم: ارتباط سخنان امام عليه السّلام با برنامه كلى الهى:

اين سخنرانى در پايان برنامه كلى الهى (در دوران پيش از ظهور) ايراد مى‌گردد و بيانگر نتايج آن برنامه مى‌باشد. از اين رو گزارش و تابلويى كامل است از آنچه شايسته است در آن ساعت دربارۀ نتايج آن برنامه اعلان گردد.

(4) اين مطلب از چند جهت قابل بررسى است:

1 - از آن برنامه كلى چنين بر مى‌آيد كه «روز موعود» چيزى نيست جز نتيجه تلاش‌هاى بشر از آغاز پيدايش. و خط پيامبران و اوليا و شهدا و صالحان نيز در همان مسير قرار دارد و همگى بسترسازان تحقق آن روز مى‌باشند.

بر اين اساس، امام مهدى عليه السّلام رهبر و پيشواى روز موعود و بنيانگذار عدالت كامل در جهان مى‌باشد و در اين صورت سزاست كه بگويد: من باقى مانده آدم، بهترين فرزند نوح، برگزيده نسل ابراهيم و برگزيده‌ترين [از خاندان] محمّد صلّى اللّه عليه و آله هستم.

(5) 2 - هسته مركزى آن برنامه، به طور ويژه بر تربيت بعد فرماندهى آن ذخيره انقلاب جهانى متمركز شده است.⁽¹⁾اينك آن برنامه به ثمردهى نشسته و رهبر كامل، روبروى مردم ايستاده تا فرماندهى‌اش را عملى ساخته و تحقق بخشد.

او بهترين انسان‌ها در زمانه خويش است بلكه پس از صدر اسلام، برترين آنهاست، و منطقى است كه نزديك‌ترين مردمان به پيامبران و فرستادگان الهى باشد. او در ساحت علم و عمل و عدالتد.

از هر انسان ديگرى به آنها نزديكتر است.

از اينجاست كه مى‌شنويم چنين مى‌گويد:

هر كسى با من دربارۀ آدم عليه السّلام بحث و محاجه نمايد [بداند كه] من نزديكترين افراد به آدم هستم و اگر درباره نوح با من محاجه كند [بداند كه] من نزديك‌ترين انسان‌ها به نوح مى‌باشم و اگر در مورد ابراهيم محاجه نمايد [بداند كه] من نزديك‌ترين خلايق به ابراهيم هستم و هر كس با من در مورد محمّد صلّى اللّه عليه و آله احتجاج كند [بداند كه] من نزديكترين افراد به محمّد صلّى اللّه عليه و آله هستم و [در يك كلمه] هر كه با من درباره پيامبران محاجه كند [بداند كه] من نزديك‌ترين مردم به پيامبران هستم.

(2) 3 - در خلال برنامه كلى الهى آزمايش و امتحان‌ها به نتيجه مى‌رسد. انحراف و گمراهى انسان‌ها به اوج خود مى‌رسد و زمين از ستم و بيداد لبريز مى‌گردد. از سويى ديگر ايمان مؤمنان نيز عمق و ژرفاى بيشترى پيدا مى‌كند.⁽¹⁾به همين جهت امام مهدى عليه السّلام در بخشى از سخنان خود مى‌فرمايد:... و ما ترسانده شديم، از شهر و ديارمان رانده گشتيم، از حقمان محروم مانديم و اهل باطل بر ما افترا بستند و...

(3) نكته چهارم: در آن سخنرانى برخى مسائل مربوط به برنامه‌هاى آينده كه در برنامه كلى الهى براى دوران پس از ظهور مندرج است، مطرح خواهد شد.

در چند بخش به اين مطلب مى‌پردازيم:

1 - فرمانبردارى از امام عليه السّلام و يارى رساندن به او براى تحقق عدالت كامل در سراسر جهان لازم است. چرا كه ايشان در آن سخنرانى مى‌فرمايد: خدا را خدا را دربارۀ ما [در نظر بگيريد]، ما را خوار نكنيد، ياريمان كنيد تا خداوند ياريتان كند.

نخستين كسانى كه به يارى امام عليه السّلام مى‌شتابند، همان مخلصان آزموده‌اى هستند كه تعداد آنها براى فتح عادلانه جهان كافى است.

(4) 2 - امام مهدى عليه السّلام در آن سخنرانى وعده مى‌دهد با عمل به سيره و شيوۀ پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و نيز عمل به علم خويش، طرحى عادلانه و كامل را در دولت جهانى‌اش در اندازد.

مراد از سيرۀ پيامبر صلّى اللّه عليه و آله، قوانين و مفاهيم كلى است كه خاستگاه رفتارهاى رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله مى‌باشد، و نه تمامى ويژگى‌ها و جزء به جزء رفتارهاى ايشان؛ زيرا روشن است كه برخى اختلافات در رفتارهاى آن دو بزرگوار وجود دارد. به طور مثال امام مهدى عليه السّلام دشمن فرارى از ميدان جنگ را تعقيب و دستگير مى‌نمايد و يا آن كه به علم خود قضاوت مى‌كند نه به گواهى شهود. در اين موارد، سيرۀ پيامبر صلّى اللّه عليه و آله چيز ديگرى است. بدين ترتيب اين امور و مانند آن در صورت اثبات، استثنايى استم.

بر آن بخش از سخنرانى امام كه وعده مى‌فرمايد به سيره رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله عمل خواهد كرد.

3 - امام عليه السّلام، تفسير و عمل به كتاب خدا و سنت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را عهده دار مى‌شود؛ زيرا او شايسته‌ترين فرد براى اين كار و داناترين شخص به جزئيات كتاب و سنت است.

نكته پنجم: در روايت آمده است «امام عليه السّلام بر منبرى نشسته، سخنرانى خواهد نمود.» اگر مقصود منبرى باشد كه در آن زمان براى امام در بين ركن و مقام قرار داده مى‌شود كه بحثى نيست، اما اگر مراد منبرى است كه هم اكنون در مسجد الحرام قرار دارد و از مقام ابراهيم عليه السّلام به خانه كعبه دورتر است، نمى‌توان جلوس امام بر روى آن را، وقوف در بين ركن و مقام دانست؛ از اين رو اين روايت با رواياتى كه بر حضور امام در زمان سخنرانى در بين ركن و مقام تأكيد دارند، در تعارض مى‌باشد.

بدين ترتيب بايد اين روايات را بر آن روايات مقدم دانست و نتيجه گرفت كه امام عليه السّلام بر منبر كنونى نخواهد نشست بلكه در بين ركن و مقام حضور پيدا مى‌كند، هر چند روى منبر ديگرى باشد.

(2) نكته ششم: از روايت گذشته استفاده مى‌شود كه امام عليه السّلام سخن را با بيان نام حقيقى خود و پدر بزرگوارش آغاز مى‌نمايد. اين در حالى است كه ساير روايات در اين باره سكوت كرده‌اند. اگر امام عليه السّلام خودش را با نام حقيقى به مردم معرفى ننمايد - همان طور كه بيشتر روايات اين گونه‌اند - در اين صورت با يك نقطه ضعف و يك نقطه قوت روبرو مى‌باشيم:

(3) نقطه قوت: دشمنان امام عليه السّلام او را با نام حقيقى نخواهند شناخت و به طور طبيعى نخواهند توانست نهضت جهانى را در نقطه آغازينش به شكست بكشانند.

نقطه ضعف: اين امر موجب مى‌گردد كه مردم ايشان را نشناسند و مؤمنان نيز يارى‌اش ندهند و به سخنانش توجهى نكنند.

اينكه امام مهدى عليه السّلام، اسم حقيقى‌اش را بيان نكند به اين معناست كه هم چنان در غيبت به سر مى‌برد و با نام مستعار و نه حقيقى، با مردم روبرو شده است. در حالى كه مى‌دانيم امام عليه السّلام در آن هنگام ظهور كرده و ديگر توجيهى براى پنهان نمودن نام اصلى خود ندارد.

اما اگر اين فرض نيز را بپذيريم كه آن حضرت نام حقيقى خويش را به مردم اعلام مى‌فرمايد، در اين صورت، اين فرض نيز يك نقطه قوت و يك نقطه ضعف خواهد داشت:

(4) نقطه قوت: امام با معرفى شخصيت حقيقى خود، پرده غيبت را كنار مى‌زند؛ زيرا ديگر ادامه آن وضعيت بر او حرام است.

نقطه ضعف: در حالى كه امام نياز فراوان به حمايت و يارى دارد، دشمنان او را شناخته و در پى مقابله با وى بر مى‌آيند.

شايد بتوان از مجموع اين روايات به فرضيه‌اى رسيد كه علاوه بر داشتن هر دو نقطه قوت بالا، نقاط ضعف آن را نيز نداشته باشد. آن فرضيه اين است: امام عليه السّلام اسم حقيقى خود و پدر بزرگوارش را يادآور مى‌شود اما اشاره‌اى به اين كه او همان مهدى موعود است، نمى‌فرمايد.

بدين ترتيب پرده غيبت كنار مى‌رود و شخصيت حقيقى حضرت آشكار مى‌شود در عين حال از دشمنانش نيز در امان مى‌ماند. به اين ترتيب نقطه قوت نخست، حاصل و نقطۀ ضعف دوم بر طرف مى‌شود.

مؤمنان مخلص و آزموده‌اى كه در حلقۀ نخست ياران امام عليه السّلام مى‌باشند و نيز آنانى كه در درجه دوم از درجات چهارگانه اخلاص قرار دارند،⁽¹⁾همگى خواهند فهميد كه او همان مهدى موعود است و تصديقش خواهند نمود. اما ديگران كه شامل دشمنان آن حضرت و نيز مسلمانان بى‌طرف و حتى جمعيت بسيارى از هم مذهبان امام عليه السّلام مى‌باشند، آن حقيقت بزرگ را جز به مقدارى كه مصلحت الهى اقتضا نمايد و خود امام عليه السّلام تشخيص دهد، نخواهند شناخت.

از روايات بيش از اين استفاده نمى‌شود كه امام مهدى به طور كامل از خود و پدرش نام مى‌برد، همان طور كه در واقعه «ندا» چنين مى‌شود و در هيچ كدام تصريح به اينكه او همان مهدى موعود است، نمى‌شود.

(2) نكته هفتم: ارتباط اين سخنرانى با تصور اماميه از امام مهدى عليه السّلام.

بديهى است حضور در بين ركن و مقام و ايراد سخنرانى در برابر مردم، چيزى نيست كه تنها ويژه امام معصومى باشد كه شيعه او را قبول دارد، بلكه شامل آن «مهدى» هم مى‌شود كه ديگران به آن اعتقاد دارند؛ حتى مى‌تواند شامل هر انسان صاحب نفوذ ديگرى نيز بشود. تنها آنچه مهم است در درجه نخست، محتواى سخنرانى و در درجه بعدى، نتايج آن مى‌باشد.

مهم‌ترين نتيجه عبارت است از فتح جهان و بنيان نهادن دولت عدل جهانى. در برنامه كلى الهى، مهدى موعود داراى چنين ويژگى است.

(3) اكنون لازم است محتواى سخنرانى را بر تصور ديگرى از مهدى تطبيق نماييم؛ اگر چه مى‌دانيم مضامين آن سخنرانى به طور كامل بر تصور اماميه از مهدى عليه السّلام منطبق مى‌باشد.

از آن ديدگاه، مهدى مى‌تواند به برخى مسائل در اين سخنرانى، تصريح نمايد:

1 - مردم را به سوى خداوند فرا خواند و از او بترساند.

2 - آنها را به حق اهل بيت پيامبر عليهم السّلام سوگند دهد؛ زيرا او خود، فرزند فاطمه زهرا عليه السّلام و امام حسين عليه السّلام مى‌باشد.

3 - از ظلم و ستمى كه بر مؤمنان و مخلصان در دوران پيش از ظهور رفته است، ياد كند.

4 - از مردم براى يارى حق تقاضاى كمك نمايد.

5 - به آنان وعده دهد در صورت تصرف يك منطقه يا بيشتر و تثبيت امور، قانون عادلانه اسلامى را كه بر آمده از قرآن كريم و سنت نبوى است، اجرا نمايد.

(4) در اينجا مراد از كتاب خدا و سنت پيامبر، مرتبه‌اى است كه انديشه اسلامى در نتيجه برنامهد.

گذشته الهى تا آن زمان به آن رسيده است و البته اين مهدى هرگز نمى‌تواند گام‌هاى اساسى در جهت رشد و تعالى اين انديشه و ارائه برداشتى متكامل از كتاب و سنت، بردارد.

اين مهدى همان طور كه در تاريخ گذشته نيز آورديم⁽¹⁾بيش از يك فرد معمولى كه در محدوده برنامه سابق الهى به بالاترين درجه اخلاص و آگاهى رسيده است، نيست و امكان ندارد چنين شخصى رهبرى دولتى جهانى را عهده دار شود. او نمى‌تواند در مورد كتاب و سنت برداشتى عميق تر از آنچه كه تفكر اسلامى در دورۀ او به آن درجه رسيده، ارائه كند. وى نخواهد توانست برداشتى متناسب با دولتى عدالت‌گرا و جهانى از قرآن كريم و سنت نبوى عرضه نمايد. از اين رو چنين شخصى نخواهد توانست به مضامينى كه در سخنرانى حضرت - بنا به نقل روايات - وجود دارد، لب بگشايد؛ در نتيجه:

1 - هيچ‌گاه نمى‌تواند مدعى شود كه او از هر كس ديگرى - حتى از رهبران فكرى اسلامى كه انديشه اسلامى را تا آن زمان، بدان سطح رسانده‌اند - به كتاب خدا و سنت پيامبر اولويت دارد؛ زيرا چنين ادعايى تنها شايسته كسى است كه داراى فهم كاملى از اين دو امر مقدس باشد؛ به طورى كه تربيت بشريت را در كوتاه مدت و سعادت برين او را در درازمدت تأمين نمايد.

(2) 2 - او ذريۀ نوح عليه السّلام و از نسل ابراهيم عليه السّلام و فرزند پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نيست؛ و حتّى اخلاص و الا و كامل وى نمى‌تواند جاى اين رابطه نسبى را پر نمايد. در آنجا كه از نتايج برنامه كلى الهى سخن گفتيم، آورديم كه در آن روز مخلصان و مؤمنانى كه در اين سطح باشند، كم نيستند.

(3) 3 - او نزديك‌ترين مردم به پيامبران نيست؛ زيرا نزديك‌ترين شخص به پيامبران، رهبرى است كه براى به ثمر نشاندن تلاش‌هاى انبيا و پياده نمودن عدالت كامل در جهان، ذخيره شده است.

اما كسى كه اين كار را به عهده گيرد، بى‌آن كه حركتى پيروزمندانه را سامان دهد يا آن كه شايستگى رهبرى نهضتى جهانى را داشته باشد، نمى‌تواند متصف به «اولويت و نزديكى به پيامبران» شود.

(4) 4 - با اين اوصاف، هرگز درباره او نمى‌توان گفت كه «سخنانى بر زبان جارى مى‌سازد كه كسى بيان ننموده است» زيرا اين ويژگى به طور كامل مختص فردى است كه براى رهبرى جهانى شايستگى دارد و وارث خط پيامبران است؛ همو كه از هر شخص ديگرى به كتاب خدا و سنت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نزديك تر است. آرى تنها چنين شخصى است كه سخنان جديد مى‌گويد و برداشت‌هايى را با روش‌هاى جديد و عادلانۀ تربيتى كه تا پيش از ظهور به ذهن كسى نرسيده است، ارائه خواهد نمود.

(5) محور چهارم: اقتضاى منطقى زنجيرۀ دعوت الهى كه امام مهدى عليه السّلام از بزرگترين حلقه‌هاى آن مى‌باشد، آن است كه ايشان در آغاز ظهور براى اثبات درستى ادعاى خود - كه او همان مهدى موعود است و زمين را از عدل و داد پر مى‌سازد - معجزه بياورد؛ چه در غير اين صورت هر شخصد.

جسورى مى‌تواند بين ركن و مقام بايستد و چنين سخنانى را ايراد نمايد. به ويژه آن كه متن اين سخنرانى نيز در منابع روايى آمده و در دسترس همگان است.

پس چگونه مى‌توان ادعاى مهدويت را از چنين شخصى به صرف حضور در آن مكان پذيرفت؟ در بحث نبوت هم چنين است؛ زيرا راستگو شمردن شخص مدعى پيامبرى، تا زمانى كه ادعاى او با دليلى قطعى همراه نباشد، كار خردمندانه‌اى نيست و هم از اين روست كه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله با آوردن معجزاتى - و در رأس آنها قرآن كريم - به احتجاج با منكران برخاست.

در تاريخ گذشته آورديم حضرت ولى عصر عليه السّلام در ملاقات‌هايى كه با برخى افراد در دوران غيبت دارد، شخصيت حقيقى خود را به آنها معرفى كرده و براى اين منظور از معجزه استفاده مى‌نمايد. در غير اين صورت، شناخت آن بزرگوار يا تأييد اين ادعا كه او همان مهدى موعود است، ناممكن مى‌گردد.

(2) در همان جا گذشت كه معجزه، بى‌حساب و كتاب نيست بلكه قانونى كلى دارد و آن اين كه:

معجزه براى اقامه دليل (در صورت عدم وجود دليل) و يا تكميل آن (در صورت ناقص بودن دليل) مى‌باشد و بسيار روشن است كه آوردن معجزه توسط امام عليه السّلام پس از ظهور، براى اثبات درستى ادعاى اوست و بدين وسيله خواهد توانست به اجراى كامل عدالت در جهان دست يازد.⁽¹⁾

بديهى است تا زمانى كه واقعيت امام ثابت نشود، او نخواهد توانست مؤمنان را گرد خويش آورد و به هدف والاى خود جامه عمل پوشاند.

بدين ترتيب امام عليه السّلام بايد در همان آغاز، معجزه‌اى آشكار بياورد تا به روشنى تمام، حقانيت خويش را در برابر جهانيان به اثبات رساند. هر چند در روايات مربوط به مراحل آغازين ظهور، هيچ اشاره‌اى به اقامه معجزه از سوى امام عليه السّلام نشده است.

(3) از چند جهت مى‌توان پاسخ‌هايى را براى اين مطلب فراهم ساخت:

1 - امام عليه السّلام در آغاز ظهور، اصولا نيازى به آوردن معجزه ندارد. اين به دليل تحقق پيشگويى‌هايى است كه در نزديكى ظهور پديدار مى‌شود كه مهم‌ترين آنها عبارت است از: خورشيد و ماه گرفتگى در زمانى غير طبيعى، فرو رفتن لشكريانى كه مأمور به كشتن وى هستند در بيابان بيدا و نيز نداى آسمانى كه به صراحت نام او را به گوش مردم مى‌رساند.

(4) اما اين احتمال كه شخص حيله‌گرى پس از فرو رفتن لشكريان در بيدا، كشته شدن نفس زكيه و نداى آسمانى، با سوء استفاده از اين موقعيت در روز دهم محرم به مسجد الحرام برود و در بين مردم با همان مضامينى كه در روايات آمده به ايراد سخن بپردازد، بسيار دور از ذهن است؛ زيرا او يا همان جا كشته مى‌شود و يا دستگير مى‌گردد و نقشه‌اش نقش بر آب مى‌شود و هرگز نخواهد توانست شمارى كافى از ياوران را براى نبرد سرنوشت‌ساز جهانى فراهم آورد.2.

بنابراين اگر براى كسى اين امكان فراهم آيد، بى‌ترديد او مهدى موعود است.

2 - طبق ديدگاه اماميه، در دنيا كم نيستند مؤمنان مخلصى كه شخص امام مهدى عليه السّلام را مى‌شناسند و براى شناخت آن حضرت نيازمند معجزه نمى‌باشند؛ زيرا آنان در طول دوران غيبت يك يا چند بار به شرف ديدار آن امام نايل گرديده‌اند. آنها مخلصان درجه اول و برخى از مخلصان درجه دوم مى‌باشند.

اينان به نوعى واسطه‌هاى بين امام عليه السّلام و مردم در دوران غيبت هستند و ممكن است هم اينان (با چشم‌پوشى از هر امر ديگرى) گواهان صادقى براى شناساندن امام عليه السّلام در روز موعود به مردم باشند.

در جايى كه از مجموع رفتار و سخنان آن بزرگوار، راستى و عظمت اهداف او ثابت شود، ديگر نيازى به آوردن معجزه نيست.

(2) 3 - امام عليه السّلام نيازى به آوردن معجزه ندارد بلكه او مى‌تواند با تكيه بر سطحى عالى از انديشه، عقايد و مفاهيمى كه اعلان خواهد نمود، به اثبات اهميت و درستى اهدافش بپردازد؛ زيرا اساسا معجزه براى قانع ساختن افكار ساده و غير پيچيده بشرى است، در حالى كه اين مقصود در زمان اعلان سطح جديدى از تفكر، به شكل عميق‌ترى تأمين خواهد گرديد. در نتيجه رويكرد به معجزه، امرى غير ضرور خواهد بود.

مى‌توان مطالبى را كه امام مهدى عليه السّلام در آغاز ظهور شريفش مطرح خواهد ساخت، به دو سطح تقسيم نمود:

(3) سطح اول: بياناتى كه امام عليه السّلام در سخنرانى خويش مى‌آورد؛ چه آن بخش‌هايى كه ما از روايات شنيده‌ايم و چه آن قسمت‌هايى كه نشنيده‌ايم؛ زيرا دليلى وجود ندارد كه سخنانى كه حضرت در آغاز ظهور در كنار كعبه ايراد مى‌نمايد به همان مقدارى باشد كه در روايات آمده، بلكه امكان دارد مطالب ديگرى را هم بيان فرمايد ولى چون متناسب با فهم مردم در زمان صدور آن روايات نبوده، به آنها اشاره نشده باشد.

ترديدى نيست كه همان مقدار نيز كه در روايات آمده، براى اقامه برهان كافى است.

(4) سطح دوم: پاسخ به پرسش‌هايى كه از سوى پرسشگران حق جو، مطرح مى‌گردد.

در اين باره شيخ كلينى روايتى را به سند خود از مفضل بن عمر نقل مى‌كند. وى مى‌گويد از حضرت صادق عليه السّلام شنيدم كه فرمود:

لصاحب هذا الأمر غيبتان: إحداهما يرجع منها إلى أهله، و الأخرى يقال: هلك فى أىّ واد سلك. قلت: فكيف نصنع إذا كان كذلك؟ قال: إذا ادّعاها مدّع فاسألوه عن أشياء يجيب فيها مثله.⁽¹⁾

براى صاحب اين امر، دو غيبت است: در نخستين آنها به سوى خانواده‌اش بازمى‌گردد و در).

غيبت ديگر مردم مى‌گويند: در جايى كه ره سپرد، از دنيا رفت. عرض كردم: اگر چنان شد، ما چه كنيم؟ فرمود: هرگاه كسى ادعاى امامت كرد، سؤالاتى از او بپرسيد كه مثل امام معصوم جواب دهد [و اگر پاسخ درستى نداد، او امام نيست.]

البته اين موضوع آن قدر روشن و واضح است كه نيازى به آوردن دليل از روايات نيست زيرا طبيعى است كه بتوان از مدعيان دانشورى يا پرهيزگارى و يا هر دوى آنها، سؤالات مختلفى كرد تا راستگويى آنها ثابت گردد و براى پرسشگران شكّى باقى نماند.

اينك شما خواننده گرامى درباره سؤالى كه مايليد در هنگام ظهور امام عليه السّلام از ايشان بپرسيد، انديشه نماييد.

در نتيجه مى‌توان گفت امام عليه السّلام براى اثبات حقانيت خود در آغاز ظهور، از اين دو سطح آغاز مى‌نمايد، اما پس از گذشت دوران ابتدايى ظهور، سطح و قلمروهاى فكرى جديدى پديد مى‌آيد كه بسيار فراوانند.

(2) 4 - از هر آنچه گفته‌ايم چشم پوشيده، فرض نماييم امام مهدى عليه السّلام پس از ظهور، بلا فاصله نيازمند به آوردن معجزه است تا درستى ادعايش ثابت گردد. بى‌ترديد آن حضرت مطابق ديدگاه اماميه و غير اماميه بر اين امر تواناست و البته اين اعجازآفرينى در چارچوب قانون معجزات روى خواهد داد؛ زيرا در مسير برپايى حق و عدل و هدايت قرار دارد. با چشم‌پوشى از سه مورد قبل، بايد گفت تنها راهى كه به اثبات راستى و حقانيت امام عليه السّلام مى‌انجامد، همين راه معجزه است و هرگاه برپايى حق موكول به پديدار شدن معجزه باشد، خداوند آن را ايجاد مى‌نمايد و در اينجا فرقى بين پيامبر و امام نيست.

بر اين اساس هرگاه قواعد كلى اسلامى، به وجود آمدن معجزه را اقتضا نمايد، همين امر براى پديد آمدن آن كافى است و اگر در روايات از آن سخنى نرفته است، دليل بر نبودن آن نيست.

(3) مناسب است در اينجا سبب مطرح نشدن موضوع معجزه را در روايات بررسى نماييم:

معجزه را مى‌توان به دو بخش خاص و عام تقسيم نمود؛ معجزه عام نيز به معجزۀ معمولى و مشهور و معجزۀ علمى بخش‌پذير است.

منظور از معجزه خاص، امر خارق‌العاده‌اى است كه بين امام معصوم عليه السّلام و شخصى ديگر يا بين او و عده‌اى محدود رخ مى‌دهد؛ مانند اينكه امام عليه السّلام از نيت و انگيزه نهانى آنها خبر دهد يا پيش از آن كه پرسشى نمايند، پاسخ دهد و يا آن كه از امورى خبر دهد كه طبق قوانين شناخته شده جهان آفرينش، آگاهى از آنها ناممكن است.

(4) مراد از معجزۀ عام، امر خارق‌العاده‌اى است كه در برابر چشمان مردم به نمايش درآيد و تفاوت اصلى‌اش با معجزه خاص آن است كه در اين معجزه پيچيدگى وجود ندارد و عموم مردم را قانع مى‌سازد ولى معجزه خاص، كافى است كه متناسب با سطح فكرى شخصى كه امام معصوم براى او

معجزه مى‌آورد باشد و او را قانع سازد؛ هر چند كه ممكن است براى ديگران قانع‌كننده نباشد و يا اساسا آنها اعجازى بودنش را در نيابند.

معجزه عام به دو بخش تقسيم مى‌گردد:

الف) معجزات معمولى كه به صورتى خارق‌العاده و سريع به وجود مى‌آيد و عموم مردم آن را ديده و فوق طبيعى بودنش را مى‌فهمند. معجزات پيامبران بيشتر از اين نوع بوده است و هدف از آن، ايجاد بيشترين ميزان اقناع روانى و عقلى در ميان مردمانى است كه توانايى تحليل عميق رويدادها را ندارند؛ تبديل عصا به اژدها و شكافته شدن دريا و زنده ساختن مردگان و دونيم كردن ماه و... از اين قبيل است.

ب) معجزات علمى كه تنها با دقت‌ورزى و باريك‌انديشى مى‌توان پى به وجود آنها برد و شايد يك فرد معمولى به سرعت نتواند اعجاز آنها را دريابد. روشن‌ترين نمونه اين نوع معجزه، قرآن كريم است كه مهم‌ترين معجزه پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله مى‌باشد. شايد معجزات امام مهدى عليه السّلام نيز از اين نوع معجزات علمى باشد.

(2) تفاوت بين اين دو نوع معجزه را مى‌توان چنين خلاصه نمود:

1 - در نوع اول، همگان به سرعت متوجه آن مى‌گردند اما در نوع دوم، اين توجه و التفات نيازمند گذشت زمان است.

2 - نوع اول، متناسب با جوامع ابتدايى مى‌باشد.

3 - هدف از معجزه نوع اول، نتيجه‌گيرى‌هاى واضح و آشكار است؛ هر چند براى تحقق آن بايد در نظام تكوين، شمارى از خلاف آمد عادت‌ها اتفاق بيفتد. در نوع دوم چنين نيست بلكه تنها در يك مورد، يا در مواردى كاملا محدود، خرق عادت صورت مى‌گيرد. مانند آن كه ميزان نيروى جاذبه در نقطۀ خاصى از زمين مثلا براى مدت يك هفته، به نصف تقليل يابد يا آنكه در منطقه‌اى معين، سرعت نور كمتر از حدّ معمول شود، يا... اصل اين اتفاقات را افراد معمولى، احساس نمى‌كنند مگر پس از آن كه تحقق آنها را در عالم واقع مشاهده نمايند. همچنين يك فرد معمولى نخستين بار كه آيه‌اى از قرآن كريم را مى‌شنود، معجزه بودن آن را در نمى‌يابد.

4 - نوع دوم از معجزات تا نسل‌هاى پى‌درپى بشرى و يا تا پايان دنيا ماندگار مى‌باشد؛ همان‌طور كه در مورد قرآن كريم اين‌چنين است.

(3) اما معجزه نوع اول، تنها در محدوده‌اى از زمان رخ مى‌دهد و امكان تداوم آن وجود ندارد. اين از جمله تفاوت‌هاى بين معجزات پيامبران پيشين و معجزۀ جاويد پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله است.

تا اينجا با سه نوع معجزه آشنا شديم؛ معجزات خاص و معجزات عام (كه خود به معجزات معمولى و معجزات علمى تقسيم مى‌شود)؛ ولى آنچه در اخبار مطرح گرديده است تنها معجزات عام معمولى است. اين بدان دليل است كه عموم مردم اين معجزه را درك مى‌كنند و متناسب با سطح

فهم و فرهنگ نسلى است كه اين معجزه در زمان آنها اتفاق افتاده و يا خبرش به آنها رسيده است.

همچنين روشن است كه نپرداختن روايات به معجزات علمى، به دليل ناهمخوانى آنها با سطح فكرى و فرهنگى مردمان زمان صدور اين روايات مى‌باشد. اين به آن مى‌ماند كه با مردم آن دوره، از هواپيما و موشك‌هاى هدايت شونده سخن گفته مى‌شد.

اشكال: پس در اين صورت معجزه علمى قرآن كريم كه در ميان ما وجود دارد بالاتر از سطح فكرى جامعه نيست.

پاسخ اول: اصولى كه اعجاز قرآن كريم بر آنها ابتنا يافته و براى اجتماع معاصر ما قابل فهم مى‌باشد عبارت است از سطح ادبى و بلاغى قرآن كريم. در حالى كه اصولى كه معجزات علمى بر اساس آنها پديد آمده و براى آن مثال زديم، به يكباره قابل فهم و درك نيست.

پاسخ دوم: درست است كه اينك ما با اصول اعجاز قرآن كريم آشنا هستيم و آن را مى‌شناسيم اما اصل معجزه بودن قرآن و نيز اين كه معجزه‌اى جاويدان مى‌باشد و تشريح ويژگى‌هاى آن، به تدريج و با گذشت زمان روشن شده است.

نخست قرآن با تحدى ديگران به آوردن مثل و مانند براى خود، معجزه بودنش را اعلام نمود و سپس در كلام پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله از آن ويژگى مهم پرده برداشته شد؛ بعدا نيز انديشمندان اسلامى به شرح و توضيح ويژگى‌هاى اعجازآميز آن پرداختند.

(2) وقتى وضع قرآن كريم با وجود روشن بودن اصول آن چنين باشد، پس تكليف معجزه‌هايى كه اصول آنها روشن نيز نيست چگونه خواهد بود؟

بدين ترتيب احتمال نمى‌رود كه در روايات، سخنى از معجزه علمى به عنوان روش اصلى در معجزات عصر ظهور به ميان آمده باشد. همچنين دليل نپرداختن روايات به معجزات خاص، از اين هم روشن‌تر است زيرا معمولا ديگران نمى‌توانند معجزه بودن آن را حتى اگر هم روى دهد، يكباره دريابند چه رسد به آن كه تنها خبر آن معجزات (توسط احاديث) به آنها برسد.

(3) اشكال: اين امكان وجود داشته كه در روايات به برخى از معجزات خاص به طور اجمال اشاره مى‌شد؛ پس چرا چنين نشده است؟

پاسخ: چون اين نوع معجزه محدوده‌اى شخصى دارد، موارد بسيار اندك و غير قابل توجهى از آنها در روايات آمده است و تمركز اخبار، بيشتر بر روى مهم‌ترين و فراگيرترين كارهاى امام عليه السّلام و ويژگى‌هاى حكومت و اصحاب آن حضرت قرار دارد.

(4) در اين صورت آنچه از روايات انتظار مى‌رود، بيان معجزات معمولى و متداولى است كه امام مهدى عليه السّلام نيز هم چون پيامبران و امامان گذشته بايد ارائه نمايد، در حالى كه آن حضرت اين نوع معجزه را نخواهد آورد زيرا متناسب با جامعۀ دوران ظهورش نبوده، تنها با جوامع گذشته بشرى همخوانى دارد.

در احاديث، از معجزاتى كه امام عصر عليه السّلام خواهد آورد، يادى نشده است زيرا از سطح تفكر و بينش مردمان زمان صدور اين اخبار بالاتر بوده و آن جوامع، تنها با معجزات معمولى آشنا بوده‌اند.

محور پنجم: در برخى اخبار آمده است امام مهدى عليه السّلام از روستايى با نام «كرعه»⁽¹⁾ظهور مى‌كند.

اين روايت با آنچه در اين فصل آمد كه حضرت در مكه و در بين ركن و مقام ظهور مى‌كند، ناسازگار است. گنجى پس از نقل اين حديث و حسن دانستن آن مى‌افزايد: ابو الشيخ اصفهانى در العوالى و ابو نعيم در مناقب المهدى آن را روايت كرده‌اند.⁽²⁾

(2) سيوطى آورده است كه ابو نعيم و ابو بكر بن مقرى در المعجم از ابن عمرو نقل كرده‌اند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يخرج المهدىّ من قرية يقال لها كرعة.⁽³⁾

مهدى عليه السّلام از روستايى كه به آن كرعه گفته مى‌شود، ظهور مى‌كند.

(3) اربلى نيز از كتاب اربعين حديث حافظ ابو نعيم به سند خود از عبد اللّه بن عمر نقل كرده است كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يخرج المهدىّ من قرية يقال لها كرعة.⁽⁴⁾

مهدى عليه السّلام از روستايى كه به آن كرعه گفته مى‌شود، ظهور مى‌كند.

(4) ابن طاووس از كتاب الفتن سليلى به سندش از عبد اللّه بن عمر آورده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يخرج المهدىّ من قرية يقال لها كرعة.⁽⁵⁾

مهدى عليه السّلام از روستايى كه به آن كرعه گفته مى‌شود، ظهور مى‌كند.

چگونه مى‌توان بين اين روايات و روايت پيشين سازگارى داد؟ براى پاسخ به اين پرسش از چند زاويه به بحث و بررسى مى‌پردازيم:

(5) 1 - اين خبر، شايستگى اثبات تاريخى را ندارد، زيرا راوى آن عبد اللّه بن عمر است. ولى در روايت سيوطى و گنجى با لفظ عبد اللّه بن عمرو آمده است كه اشتباه در نگارش است و در واقع راوى اين حديث، عبد اللّه بن عمر مى‌باشد. حتى اگر راوى شخصى غير از عبد اللّه بن عمر نيز باشد باز شايستگى اثبات تاريخى را ندارد؛ زيرا وى شخصى ناشناخته است. اگر كسى بپرسد با وجود آن كه اين روايت در چند منبع روايى و از طريق گروهى از راويان نقل گرديده، پس چرا شايستگى اثبات تاريخى را ندارد؟ در پاسخ مى‌گوييم: همه آن راويان، اين سخن را به عبد اللّه بن عمر يا عبد اللّه بن عمرو مى‌رسانند كه در بالا وضع اين دو را شرح داديم.4.

در نتيجه رواياتى كه از ظهور امام مهدى عليه السّلام در مكه و در بين ركن و مقام سخن مى‌گويند، يگانه و بدون معارض باقى مى‌مانند.

2 - اگر اين روايت را شايسته اثبات تاريخى بدانيم، شايد بتوان ناهمخوانى آن را با روايات ديگر بر اساس برخى احتمالات بر طرف نمود:

⁽¹⁾احتمال نخست: ظهور امام عليه السّلام بر اساس نظريه «پنهان بودن شخص حضرت» نخست در كرعه و سپس بر اساس نظريه «پنهان بودن نام و عنوان واقعى حضرت» در مكه اتفاق مى‌افتد. طبق برداشت مشهور از غيبت امام عليه السّلام، جسم ايشان از ديد مردم نهان است و مطابق اين احتمال هرگاه ظهور فرا رسد، جسم حضرت در «كرعه» از نهانگاه خارج شده و مردم او را خواهند ديد اما نخواهند شناخت. تا آنگاه كه به مكه رسد و در بين ركن و مقام بايستد و نام خود و پدرش را اعلان نمايد. در اينجاست كه نام و عنوان حضرت براى مردم آشكار گشته، او را خواهند شناخت.

(3) احتمال دوم: اگر نظريه «پنهان بودن نام و عنوان امام عليه السّلام» را هم چنان كه در تاريخ گذشته نيز بر آن بوديم،⁽²⁾بپذيريم، جمع بين اين روايات چنين خواهد شد: وقتى امام مهدى عليه السّلام از كرعه ظهور فرمايد، حقيقت خود را براى مردم آشكار مى‌سازد يعنى آنها را از نام خود و پدرش آگاه خواهد ساخت اما دست به اقدامى نمى‌زند تا به مكه رسد و بين ركن و مقام قرار گيرد.

(4) احتمال سوم: «كرعه» به طور مجازى يا رمزى، تعبير ديگرى از خود «مكه مكرمه» باشد.

در اين صورت «قرية» دانستن مكه، اشكالى ندارد زيرا در چند آيه از قرآن كريم اين تعبير دربارۀ مكه به كار رفته است.

اين احتمالات خالى از اشكال و خدشه نيست ولى چون اين روايت قابليت اثبات تاريخى را ندارد، بيش از اين وارد جزئيات آن نمى‌شويم.

3 - حتى اگر ما شايستگى اثبات تاريخى اين روايت را بپذيريم و احتمالات سه‌گانه بالا را در مورد جمع اين روايت با روايات ديگر نفى نماييم، باز بين اين روايت و روايات ظهور امام عليه السّلام در مكه و مسجد الحرام و بين ركن و مقام ناسازگارى وجود دارد. اين روايات را اماميه و غير اماميه نقل نموده‌اند و در قابليت اثبات تاريخى بر روايت ديگر، تقدم و اولويت دارند.

(5) محور ششم: پس از آن كه امام عليه السّلام سخنرانى‌اش را به پايان مى‌رساند، شروع به گرفتن بيعت از ياران و هوادارانش مى‌نمايد. رواياتى چند بر اين مطلب گواهى مى‌دهند كه مهم‌ترين آنها را در اينجا مى‌آوريم:

(6) شيخ صدوق به سند خود از أبان بن تغلب روايت كرده است كه حضرت صادق عليه السّلام فرمود:

إنّ أوّل من يبايع القائم عليه السّلام، جبرئيل عليه السّلام...(2)).

نخستين بيعت‌كننده با قائم عليه السّلام، جبرئيل عليه السّلام مى‌باشد...

نعمانى از ابو بصير و او نيز از حضرت باقر عليه السّلام نقل كرده است كه فرمود:

لكأنّى أنظر إليه بين الرّكن و المقام يبايع النّاس...⁽¹⁾

گويى او را مى‌بينم كه بين ركن و مقام با مردم بيعت مى‌نمايد...

نعمانى روايات ديگرى را نيز به همين مضمون نقل كرده است.⁽²⁾

(2) شيخ طوسى به سند خود از على بن مهزيار روايت نموده كه حضرت باقر عليه السّلام فرمود:

كأنّى بالقائم يوم عاشوراء يوم السّبت قائما بين الرّكن و المقام، بين يديه جبرئيل ينادى:

البيعة للّه. فيملؤها عدلا كما ملئت ظلما و جورا.⁽³⁾

گويا قائم را در روز عاشورا - كه شنبه روزى است - مى‌بينم كه بين ركن و مقام ايستاده و پيشاپيش او جبرئيل ندا مى‌دهد: بيعت [كنيد] براى خدا. پس او زمين را از عدل پر مى‌سازد همان طور كه از ستم و بيداد لبريز گرديد.

(3) طبرسى از مفضل بن عمر و او نيز از امام صادق عليه السّلام حديثى را روايت مى‌كند كه آن حضرت پس از نقل مضمون سخنرانى امام مهدى عليه السّلام، مى‌فرمايد:

فيبعث اللّه عزّ و جلّ جبرئيل، حتّى يأتيه و يسأله و يقول له: إلى أىّ شىء تدعو؟ فيخبره القائم، فيقول جبرئيل: فأنا أوّل من يبايع، ثمّ يقول له: مدّ كفّك، فيمسح على يده و قد وافاه ثلاثمائة و بضعة عشر رجلا، فيبايعونه....⁽⁴⁾

خداوند جبرئيل را بر مى‌انگيزد. او به نزد مهدى رفته، مى‌پرسد: به چه چيزى دعوت مى‌كنى؟ قائم پاسخش را مى‌دهد. پس جبرئيل مى‌گويد: من نخستين بيعت‌كنندگانند، دستت را دراز كن. پس دست بر دستش مى‌كشد. آنگاه سيصد و اندى نفر به نزدش مى‌آيند و بيعت مى‌نمايند...

(4) دربارۀ مضمون و محتواى اين بيعت، رواياتى رسيده است كه در زير تعدادى از آنها را مى‌آوريم:

نعمانى از ابو بصير نقل كرده است كه امام صادق عليه السّلام فرمود:

يبايع الناس على كتاب جديد، على العرب شديد.⁽⁵⁾

با مردم بر اساس كتاب جديدى كه بر عرب سخت مى‌آيد، بيعت خواهد كرد.

(5) همو از ابو بصير نقل مى‌كند كه حضرت باقر عليه السّلام فرمود:

لكأنى أنظر إليه بين الرّكن و المقام يبايع النّاس بأمر جديد و كتاب جديد و سلطان جديد1.

من السّماء.⁽¹⁾

گويى مى‌بينمش كه بين ركن و مقام با امرى جديد و كتابى جديد و نيرويى جديد و آسمانى با مردم بيعت مى‌نمايد.

آيت‌اللّه صافى در منتخب الاثر از كشف الاستار حاجى نورى و آن هم از عقد الدرر جمال الدين مقدسى و الفتن ابو صالح و او نيز از امير المؤمنين عليه السّلام نقل كرده است كه آن حضرت فرمود:

أنّه يأخذ البيعة عن أصحابه على أن لا يسرقوا و لا يزنوا و لا يسبوا مسلما و لا يقتلوا محرما و لا يهتكوا حريما محرّما و لا يهجموا منزلا و لا يضربوا أحدا إلاّ بالحقّ و لا يكنزوا ذهبا و لا فضّة و لا برّا و لا شعيرا و لا يأكلوا مال اليتيم، و لا يشهدوا بما لا يعلمون و لا يخرّبوا مسجدا و لا يشربوا مسكرا و لا يلبسوا الخزّ و لا الحرير و لا يتمنطقوا بالذّهب و لا يقطعوا طريقا و لا يخيفوا سبيلا و لا يحبسوا طعاما من برّ أو شعير و يرضون بالقليل و يشمّون الطّيب و يكرهون النّجاسة و يأمرون بالمعروف و ينهون عن المنكر و يلبسون الخشن من الثّياب و يتوسّدون التّراب على الخدود و يجاهدون فى اللّه حقّ جهاده و يشترط على نفسه لهم: أن يمشى حيث يمشون و يلبس كما يلبسون و يركب كما يركبون، و يكون من حيث يريدون و يرضى بالقليل و يملأ الأرض - بعون اللّه - عدلا كما ملئت جورا، يعبد اللّه حقّ عبادته، و لا يتّخذ حاجبا و لا بوّابا⁽²⁾

او از يارانش بيعت مى‌گيرد كه هرگز دزدى نكنند، زنا ننمايند، مسلمانى را دشنام ندهند، بى‌گناهى را نكشند، پرده حرمت انسان‌ها را ندرند، خانه‌اى را ويران نسازند، كسى را به ناحق نزنند، طلا و نقره و گندم و جو را نيندوزند، مال يتيمى را نخورند، بدانچه نمى‌دانند گواهى ندهند، مسجدى را خراب نسازند، مست كننده‌اى نخورند، خز و حرير نپوشند، در برابر سيم و زر سر فرود نياورند، راهزنى نكنند، در راه‌ها رعب و ترس نيافرينند، گندم و جو را احتكار نكنند، به كم [دنيا] قناعت نمايند، طرفدار پاكى باشند و از پليدى گريزان، به نيكى فرمان دهند، از زشتى‌ها بازدارند، لباس خشن و زبر بر تن كنند، از خاك براى خويش بالش سازند و در راه خدا آن چنان كه شايسته است جهاد نمايند.

امام عليه السّلام نيز بر خويشتن تعهداتى را مى‌پذيرد: از راه آنها برود، همان طور بپوشد كه آنها مى‌پوشند، هر آنچه آنان سوار مى‌شوند، سوار شود، آن گونه كه آنان مى‌خواهند باشد، به كم [دنيا] راضى و قانع باشد، زمين را - به يارى خدا - از عدل بياكند همان طور كه از ستم لبريز گشته است، خدا را به حقيقت عبادت كند و براى خود نگهبان و دربانى نگمارد.

(2) رواياتى وجود دارد كه دلالت مى‌كند امام عليه السّلام با بى‌ميلى بيعت مى‌نمايد. اين مضمون در منابع8.

اهل سنت به شكل گسترده‌ترى از منابع اماميه آمده است:

ابو داود به سند خود از ام سلمه همسر پيامبر روايت كرده است كه آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

يكون اختلاف عند موت خليفة، فيخرج رجل من أهل المدينة هاربا إلى مكّة فيأتيه ناس من أهل مكّة فيخرجونه و هو كاره، فيبايعونه بين الرّكن و المقام...⁽¹⁾

هنگام مرگ خليفه‌اى، اختلاف پيش مى‌آيد؛ سپس مردى از اهل مدينه به مكه مى‌گريزد.

آنگاه گروهى از مردم مكه با او در بين ركن و مقام بيعت مى‌كنند در حالى كه او تمايلى به آن كار ندارد...

اين روايت را ابن حجر⁽²⁾، قندوزى⁽³⁾و صبان⁽⁴⁾نقل كرده‌اند.

(2) روايت جالبى را سيوطى در اين باره از نعيم بن حماد و او هم از ابن مسعود نقل كرده است:

... فيطلبونه فيصيبونه بمكّة فيقولون له: أنت فلان بن فلان؟ فيقول: لا، بل أنا رجل من الأنصار، حتى يفلت منهم، فيصفونه لأهل الخير و المعرفة به، فيقال: هو صاحبكم الّذى تطلبونه و قد لحق بالمدينة فيطلبونه بالمدينة فيخالفهم إلى مكّة، فيطلبونه بمكّة فيصيبونه. فيقولون: أنت فلان بن فلان، و أمّك فلانة ابنة فلان، و فيك آية كذا و كذا. و قد أفلت منّا مرة، فمدّ يدك نبايعك. فيقول: لست بصاحبكم، حتّى يفلت منهم. فيطلبونه بالمدينة، فيخالفهم إلى مكّة. فيصيبونه بمكّة عند الرّكن، و يقولون له: إثمنا عليك، و دماؤنا فى عنقك إن لم تمدّ يدك نبايعك. هذا عسكر السّفيانىّ قد توجّه فى طلبنا، عليهم رجل من حرام. فيجلس بين الرّكن و المقام. فيمدّ يده فيبايع له. فيلقى اللّه محبّته فى صدور الناس فيصير مع قوم أسد بالنهار رهبان بالليل.⁽⁵⁾

به جستجوى آن حضرت در مكه مى‌پردازند؛ پس [او را ديده] و مى‌پرسند: آيا شما فلانى پسر فلانى هستى؟ مى‌گويد: نه، من مردى از انصار هستم تا آن كه از آنها جدا مى‌شود. آنها اوصاف او را براى اهل اطلاع بر مى‌شمرند. آنها مى‌گويند: او همان محبوب شماست كه در جستجويش هستيد و اكنون رهسپار مدينه گشته است. در پى او به مدينه مى‌روند ولى او به مكه بازمى‌گردد، به دنبال او به مكه مى‌آيند و او را در مكه مى‌يابند و مى‌پرسند: شما فلانى فرزند فلانى هستى و مادر تو فلانى دختر فلان است و درباره شما اين نشانه‌ها آمده است و شما را يك بار از دست داديم، اكنون دستتان را بدهيد تا با شما بيعت كنيم. مى‌گويد: من صاحب الأمر شما نيستم آنگاه از ايشان جدا مى‌شود و آنها او را در مدينه مى‌جويند ولى5.

بر عكس خواسته آنها به مكه رفته است از اين رو به مكه مى‌آيند و حضرت را در كنار ركن مى‌يابند و مى‌گويند: اگر دستت را ندهى كه با تو بيعت كنيم، گناه ما و خون‌هاى ما به گردن توست زيرا ارتش سفيانى در تعقيب ماست و مردى حرام‌زاده بر آنها فرماندهى مى‌كند، آنگاه حضرت بين ركن و مقام مى‌نشيند و دست خود را جهت بيعت به آنان مى‌دهد و با وى بيعت مى‌كنند و خداوند محبت و عشق او را در دل مردم مى‌افكند و با گروهى كه شيران روز و زاهدان شب‌اند همراه مى‌شود.

سيوطى همچنين از شهر بن حوشب نقل كرده است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

سيكون فى رمضان صوت... حتّى يهرب صاحبهم، فيؤتى بين الرّكن و المقام فيبايع و هو كاره. و يقال له: إن أبيت ضربنا عنقك!!... يرضى به ساكن السّماء و ساكن الأرض.⁽¹⁾

در ماه رمضان صدايى بر خواهد خاست... تا آن كه مولايشان مى‌گريزد، ولى به ما بين ركن و مقام آورده مى‌شود و با او بيعت صورت مى‌گيرد در حالى كه او خود اظهار تمايل نمى‌كند. به او گفته مى‌شود: اگر سرپيچى كنى گردنت را مى‌زنيم!!!... اهل آسمان و زمين از او خرسند و راضى خواهند شد.

⁽²⁾تفسير اين عدم تمايل را اماميه چنين نقل كرده است: نعمانى به سند خود از عبيد بن زرارة و او هم از حضرت صادق عليه السّلام روايت كرده است كه فرمود:

ينادى باسم القائم فيؤتى و هو خلف المقام، فيقال له: قد نودى باسمك، فما تنتظر؟ ثمّ يؤخذ بيده فيبايع. قال: قال لى زرارة: الحمد للّه. قد كنّا نسمع أنّ القائم عليه السّلام يبايع مستكرها فلم نكن نعلم وجه استكراهه. فعلمنا أنّه استكراه لا إثم فيه.(2)

به نام قائم ندا مى‌شود پس در پشت مقام [ابراهيم] به او گفته مى‌شود: به اسم تو ندا در داده شد، چرا منتظرى؟ آنگاه دست او را مى‌گيرند و با او بيعت مى‌كنند. زراره در اينجا مى‌گويد:

شكر خدا را كه فهميديم چرا از بيعت ناخشنود است چون قبلا اين را شنيده بوديم اما دليلش را نمى‌دانستيم. حالا دانستيم كه در اين ناخشنودى، گناهى نيست.

(3) رواياتى كه گذشت، مهم‌ترين روايات دربارۀ موضوع بيعت بود؛ اما در اينجا لازم است نكاتى را بيان نماييم:

نكته اول: بيعت يعنى پيمان بستن براى فرمانبرى و اين كار يعنى سپردن رياست و اختيار در امور عمومى به رهبرى كه با او بيعت شده و برايش بذل مال و جان شود.

بيعت در اسلام، امرى مشروع تلقى شده است. براى مثال اصحاب پيامبر صلّى اللّه عليه و آله با آن حضرت بيعت رضوان را انجام دادند. در ستايش اين كار قرآن كريم چنين مى‌فرمايد:0.

لَقَدْ رَضِيَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً .⁽¹⁾

به راستى خدا هنگامى كه مؤمنان، زير آن درخت با تو بيعت مى‌كردند از آنان خشنود شد و آنچه در دل‌هايشان بود بازشناخت و بر آنان آرامش فرو فرستاد و پيروزى نزديكى به آنها پاداش داد.

بيعت ميان مردم و حاكمان، پيش از اسلام نيز رواج داشته است و اسلام پس از آن كه به آن رنگ دينى بخشيده، آن را پذيرفته است. اين براى آن است كه بيعت تأثير فراوانى در رابطه بين مردم و حاكمان دارد و پيوستگى روحى و معنوى آنان را تحكيم مى‌بخشد.

البته بيعت، اثرى كاملا فقهى يا قانونى در اسلام ندارد زيرا پيروى از حاكم اسلامى در هر حال واجب است چه بيعت صورت بگيرد و چه نگيرد. همان طور كه بيعت نكردن نيز آنگاه كه افراد، حاكم را باور داشته و بر انجام خواسته‌هاى او جدى باشند، به معنى تمرد و خروج بر حاكم نيست بلكه بيعت نكردن، زمانى به معناى تمرد است كه سرپيچى از فرمان حاكم را به دنبال داشته باشد.

(2) آرى اگر حاكم اسلامى فرمان به بيعت دهد يا آن كه براى استقبال از بيعت‌كنندگان جلوس كند، (همان كارى كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كرد و امام مهدى عليه السّلام نيز چنان خواهد كرد) بر همه لازم است بيعت نمايند و در غير اين صورت از دو جهت گناهكارند:

1 - بى‌توجهى به فرمان حاكم اسلامى كه واجب الاطاعة است.

2 - دستور حاكم به بيعت، بدين معنى است كه او پذيرش ولايت و حاكميتش را منوط به بيعت مى‌داند؛ پس اگر كسى از بيعت سرباززند، در حقيقت ولايت او را نپذيرفته و از فرمانش سرپيچى كرده است.

از اين رو به اقتضاى قواعد فقهى، بيعت بر هر مكلفى واجب مى‌باشد.

آرى اگر مهلت فرمان به سر آمد و كسى كه بيعت نكرده، خواست كه پيمان ولايت بندد، از لحاظ فقهى تنها كافى است قصد خود را اعلام نمايد و ديگر ضرورتى به انجام تشريفات خاصّ (دست در دست نهادن) وجود ندارد. همۀ اينها در مورد امام مهدى عليه السّلام به گاه ظهور شريفش، صادق است.

(3) نكته دوم: چه كسانى با امام عليه السّلام در بين ركن و مقام بيعت مى‌نمايند؟

الف) جبرئيل امين، كه مطابق آموزه‌هاى اسلامى يكى از چهار فرشته بزرگ الهى است. بيعت او با امام عليه السّلام مى‌تواند دو معنى داشته باشد:

(4) معناى نخست: معنايى رمزى و تأويلى، كه به درجه بالاترى از تأييد امام عليه السّلام از سوى خداوند و مبارك بودن نهضت و دعوت جهانى آن حضرت بر مى‌گردد و اگر از جبرئيل نام برده شده بدان جهت است كه وى از نظر گاهى برين و كامل، نماد و نماينده حق است. او پيام‌آور وحى از سوى خداوند8.

براى رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله است. البته معناى نخست را نمى‌توان درست دانست، مگر زمانى كه از يافتن معنايى روشن براى آن نااميد گرديم.

معناى دوم: اين بيعت معنايى معمولى دارد و جبرئيل هم مانند ديگر افراد به اين كار اقدام مى‌ورزد؛ بدين ترتيب كه به هيئت مردى در آيد و با آن حضرت بيعت نمايد. اين كار دو فايده دارد:

1 - جلب توجه مردم به لزوم بيعت با امام عليه السّلام در بين ركن و مقام؛ چون آنها از اين امر غافلند و بيعت جبرئيل با امام عليه السّلام باعث توجه و هوشيارى گروهى محدود از مردم خواهد شد و بيعت اين گروه اندك، توجه ديگران را كه در آن ساعت در مسجد الحرام حاضرند جلب خواهد كرد.

2 - اين كار موجب حمايت و پشتيبانى از نهضت نو پاى امام عليه السّلام خواهد شد.

(2) البته تا وقتى كه جبرئيل براى حاضران در مسجد الحرام شناخته شده نباشد، اين حمايت و پشتيبانى باز تاب اجتماعى نخواهد داشت و به سختى مى‌توان پذيرفت كه چنين شناختى در آنجا اتفاق افتد. بلكه تنها راه آن، گذشت زمان و گسترده شدن نهضت امام عليه السّلام و فتوحات آن حضرت مى‌باشد. همين اندازه نيز براى تأييد و پشتيبانى از آن نهضت به مقدار نياز تدريجى‌اش، كافى است.

شايد بيعت جبرئيل با امام مهدى عليه السّلام فايده ديگرى نيز داشته باشد و آن تأييد حقانيت امام عليه السّلام و راستگويى اوست. اين سخن در مورد كسى كه جبرئيل را در زمان بيعت يا دقايقى بعد بشناسد، درست مى‌باشد؛ زيرا اين بيعت نيز در كنار ديگر دلايل مهمى هم چون: خورشيد و ماه گرفتگى، كشته شدن نفس زكيّه، فرو رفتن لشكر سفيانى در زمين و همچنين محتواى خطبه امام عليه السّلام، از دلايل محكم بر راستگويى امام مهدى عليه السّلام است ولى همان طور كه گفتيم شناخت جبرئيل در آنجا براى هر كسى ميسور نخواهد بود.

اما فايده شناخت جبرئيل پس از پايان بيعت، تأييد هر چه بيشتر نهضت مهدوى است.

در مورد بيعت جبرئيل برخى پرسش‌ها وجود دارد كه در نكته بعدى به آن خواهيم پرداخت.

(3) ب) كسانى كه در مرحله اول با امام بيعت مى‌كنند، ياران خاص آن حضرت‌اند كه او را در زمان غيبت كبرى نيز مى‌شناخته‌اند. پيش از اين گفتيم در ميان مردمان هر دوره‌اى، شمار اندكى از مؤمنان، به حقيقت امام عليه السّلام و مكان او آگاهى دارند و در اين باره رواياتى نيز وجود دارد.⁽¹⁾طبيعتا اين افراد به همراه ديگر مخلصان مؤمنى كه خود ثمرات عملى برنامه كلى الهى مى‌باشند، در زمان سخنرانى امام عليه السّلام در مسجد الحرام حاضرند و شايد با وعده قبلى در اين اجتماع گرد آمده‌اند و براى شناخت شخص امام مهدى عليه السّلام، نياز به هيچ دليلى ندارند. بدين ترتيب آنها پس از جبرئيل نخستين بيعت‌كنندگان و مدافعان از آن حضرت براى رفع خطر سوء قصد به جان ايشان در زمان سخنرانى مى‌باشند.

(4) روايتى كه در ميان روايات سخنرانى امام عليه السّلام، از مجلسى نقل كرديم بر اين معنا دلالت مى‌كند.4.

ج) ساير اخلاص‌گزاران و پيروزمندان در آزمايش الهى كه در مكه حضور دارند و بى‌صبرانه ظهور را انتظار مى‌كشند، گروه بعدى هستند كه بيعت خواهند كرد. در فصل آينده از چگونگى گرد آمدن آنها و ديگر ويژگى‌هايشان سخن خواهيم گفت. آنان نيز همان مأموريت‌هاى گروه قبلى را انجام مى‌دهند. با اين تفاوت كه در دوران غيبت كبرى به شرف ملاقات آن حضرت نايل نشده‌اند.

د) ديگرانى كه شاهد آن منظره و رويداد هستند، سر انجام به طور كامل قانع شده، فروتنانه با امام بيعت خواهند كرد. اينان نماد و نماينده درجات دوم و سوم از درجات چهارگانه مخلصانى هستند كه پيشتر درباره‌شان سخن گفتيم.

نكته سوم: پرسش‌هايى در مورد بيعت جبرئيل با امام مهدى عليه السّلام:

پرسش اول: جبرئيل در مراتب كمال، برتر از حضرت مهدى عليه السّلام است، پس چگونه فروتنانه با ايشان بيعت مى‌نمايد؟

براى اين پرسش جواب‌هاى متعددى وجود دارد كه دو مورد از آنها را مى‌آوريم:

1 - دليلى وجود ندارد كه جبرئيل برتر از امام مهدى عليه السّلام است؛ زيرا بدون ترديد انسان صالح و كمال يافته برتر از فرشته مى‌باشد. چه فرشته همان ارزش اخلاقى را كه يك انسان صالح در اطاعت از خداى بزرگ دارد، ندارد. فرشتگان يا اصلا اختيارى نداشته، در كارهايشان مجبورند و يا داراى اختيارند ولى اطاعت از خدا موافق با ميل و خواسته آنهاست. بر خلاف شخص صالحى كه در اطاعت خدا مختار است و براى آن سختى‌هاى بى‌شمار فردى و اجتماعى را متحمل مى‌شود. او با اين وجود، اطاعت از خدا را پيشه خود ساخته و روشن است كه اين اطاعت، ارزش والاترى از اطاعت فرشته دارد و كمال اين بسيار بالاتر از آن است.

آنچه گفته شد تنها در مورد يك انسان صالح و كمال يافته در مقايسه با فرشته‌اى از فرشتگان خداست و روشن است كه اين تفاوت، بين فرشتگان الهى و پيامبران و اوليا به مراتب عميق تر است.

پس هرگاه مهدى موعود عليه السّلام برتر از جبرئيل باشد، ازاين‌جهت مانعى براى بيعت جبرئيل با او وجود ندارد.

2 - بيعت جبرئيل تنها خضوعى ساده در برابر امام مهدى عليه السّلام نيست؛ بلكه احترامى حقيقى به آن امام، و ستايش از مأموريت جهانى است كه ايشان بر عهده دارد.

(2) پرسش دوم: رهاورد اين بيعت براى جبرئيل چيست؟

پاسخ اول: او براى اطاعت فرمان پروردگار و نه مصلحت شخصى، اقدام به بيعت مى‌نمايد.

پاسخ دوم: حرمت نهادن به حق و تقديس پيشواى روز موعود، كمالى است كه فايده‌اش به خود جبرئيل بر مى‌گردد و اين امر با بيعت كردن محقق مى‌گردد.

پاسخ سوم: اين بيعت داراى مصلحت‌هايى كلى است كه به انسان برمى‌گردد و از اين رو در برنامه كلى الهى براى پس از ظهور، مندرج گرديده و همين مصلحت براى بيعت جبرئيل كافى است.

پرسش سوم: موضوع بيعت جبرئيل با امام مهدى عليه السّلام با اين موضوع كه آن حضرت از بيعت ناخشنود است، سازگارى ندارد؛ زيرا كسانى كه امام را به بيعت مجبور مى‌كنند انسان‌هاى گرفتار در بند ظلم و ستم‌اند و در اين ميان جبرئيل هيچ نسبتى با آنان ندارد. پس چگونه بين رواياتى كه اين دو انديشه را بيان مى‌كنند مى‌توان جمع نمود؟

پاسخ: ما از اين اجبار، معناى خاصى را كه متضمن اشتياق مظلومان براى بر طرف شدن ستم از آنان و تواضع امام عليه السّلام در خصوص پذيرش اين بيعت مى‌باشد، برداشت مى‌كنيم و اين برداشت با بيعت جبرئيل با امام عليه السّلام نه تنها منافاتى ندارد بلكه همخوانى نيز دارد و جبرئيل خود از امام عليه السّلام در خواست بيعت خواهد كرد.

⁽¹⁾پرسش چهارم: در بعضى روايات آمده است هنگام وفات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله جبرئيل گفت هرگز به زمين باز نخواهد گشت. ⁽²⁾على بن عيسى الإربلى از امام باقر عليه السّلام روايت كرده است: أتى جبرئيل إلى رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله يعوده. فقال: السّلام عليك يا محمّد. هذا آخر يوم أهبط فيه إلى الدّنيا.⁽³⁾

جبرئيل به نزد پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آمد و گفت: سلام بر تو اى محمّد. امروز آخرين روزى است كه به دنيا فرود مى‌آيم.

(4) همو از عطاء بن يسار نقل كرده است:

إنّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله، لمّا حضر أتاه جبرئيل، فقال: يا محمّد الآن أصعد إلى السّماء، و لا أنزل إلى الأرض أبدا.(2)

رحلت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كه فرا رسيد، جبرئيل به نزدش آمد و گفت: اى محمّد، اينك به آسمان خواهم رفت و ديگر هرگز به زمين فرود نخواهم آمد.

(5) نيز از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده است:

لمّا حضرت النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله الوفاة... فعند ذلك قال جبرئيل: يا محمّد، هذا آخر هبوطى إلى الدّنيا، إنّما كنت أنت حاجتى فيها.(3)

زمانى كه وفات پيامبر فرا رسيد... در آن هنگام جبرئيل گفت: اى محمّد، اين آخرين بارى است كه به دنيا فرود مى‌آيم. چون تو تنها مقصود من در دنيا بودى.

(6) پاسخ اول: اين روايات در حقيقت مشروط به قيدى مخفى است. گويى جبرئيل گفته: اين آخرين روزى است كه به زمين فرود مى‌آيم و تا هنگامى كه فرمان الهى يا مصلحتى عمومى و يا خواسته پيامبر به اين امر تعلق نگيرد، به دنيا باز نخواهم گشت. ولى اگر يكى از اين موارد پيش آيد، به دنيا بازن.

خواهم گشت.

مى‌دانيم رواياتى كه از فرود آمدن جبرئيل در زمان ظهور مهدى موعود عليه السّلام سخن مى‌گويند، بر بعضى از امور فوق و يا همه آنها دلالت مى‌كنند؛ زيرا جايگاه امام مهدى عليه السّلام از آن نظر كه بزرگترين پياده‌كننده اهداف برنامه كلى الهى است، با اين امور مناسبت دارد.

وجود اين قيد ضمنى در سخن جبرئيل آن قدر روشن است كه نيازى به استدلال ندارد و سخن ديگر جبرئيل كه گفت: «هرگز به زمين بازنمى‌گردم» خبرى واحد است و مى‌توان با دلالت روايات ديگر، آن را به كنارى نهاد. علاوه بر آن كه در روايات ديگرى از فرود آمدن جبرئيل در مناسبت‌هاى مختلف پس از وفات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله تا پايان عمر بشريت سخن رفته است.

پاسخ دوم: در اين روايات قيد ديگرى نيز وجود دارد و آن اينكه جبرئيل گفته است: «تنها مقصود من در دنيا تو بودى» از اين سخن بر مى‌آيد كه نزول جبرئيل به دنيا به دليل ملاقات با رسول خدا و تحقق مصالح عمومى و خواسته‌هاى حكيمانه آن حضرت بوده است. در نتيجه هرگاه بدانيم خود پيامبر، مؤيد امام مهدى عليه السّلام بوده، ضرورت وجود و هدف كلى او را قبول دارد، همان طور كه به ظهور او بارها بشارت داده، در اين صورت نزول جبرئيل به همراه امام مهدى عليه السّلام منطبق با خواست پيامبر صلّى اللّه عليه و آله خواهد بود و اگر جبرئيل در زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به خواست آن حضرت فرود مى‌آمد شايسته است كه براى امام مهدى عليه السّلام نيز به همين خاطر نزول فرمايد.

(2) پاسخ سوم: مى‌توان اخبار نزول جبرئيل را با هدف او كه «رساندن وحى به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله» است مقيد ساخت. چنان كه گويى جبرئيل گفته است: هرگز براى «رساندن وحى» به زمين فرود نخواهم آمد.

اين قيد گرچه با ظاهر اخبار مخالف است اما با طبيعت مأموريت جبرئيل موافقت دارد. همان‌طور كه با صرف نظر از دو پاسخ قبلى، اخبار نزول او با امام عليه السّلام پذيرش اين قيد را ايجاب مى‌نمايد.

(3) پاسخ چهارم: اگر از پاسخ‌هاى بالا درگذريم، ناهمخوانى كاملى بين روايات نزول جبرئيل و اخبار مخالف آن وجود دارد. در اين صورت مى‌توانيم اخبار مخالف را به آسانى و با يكى از دو روش زير به كنارى نهيم:

(4) روش اول: پذيرش اخبار نزول جبرئيل در زمان ظهور امام مهدى عليه السّلام به دليل كثرت آنها و صحيح‌تر بودن سندشان. كثرت آنها را مى‌توان با مراجعه به منابع روايى فهميد و صحت سند آنها را نيز مى‌توان از مرسل بودن اخبار سه‌گانه‌اى دريافت كه اربلى برايشان سندى نياورده است.

يكى از آنها حديث مرسلى از عطاء بن يسار است كه او تنها راوى شناخته شده از سلسلۀ راويان مى‌باشد و باقى، همه ناشناخته‌اند و اين امر در صحيح دانستن اين روايت كافى نيست. پس چگونه مى‌توان دو روايت ديگرى را كه حتى يكى از راويانش نيز ناشناخته است، پذيرفت؟

اين بر خلاف روايات نزول جبرئيل با امام مهدى عليه السّلام است كه همگى داراى سند و راويان شناخته شده مى‌باشد.

روش دوم: تعارض آن اخبار با رواياتى كه بر نزول جبرئيل پس از وفات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله تا پايان عمر بشر دلالت دارد. نمى‌توان اين روايات فراوان را كه در مجموع، مستفيض مى‌باشند به خاطر آن اخبار سه‌گانه به كنارى نهاد. در نتيجه آن سه خبر، قابليت اثبات تاريخى را ندارند.

رواياتى مبنى بر نزول مكرر جبرئيل در زمان امامان معصوم عليهم السّلام وجود دارد؛ مانند نزول جبرئيل در زمان قيام امام حسين عليه السّلام و هنگام تولد امام مهدى عليه السّلام و مناسبت‌هاى ديگر. بدين ترتيب اخبار مخالف با نزول جبرئيل پس از وفات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله، از قابليت اثبات تاريخى ساقط مى‌شوند.

(2) نكته چهارم: در رواياتى كه از محتواى بيعت خبر مى‌دهند، دو شيوه براى بيعت بيان شده است كه هر دو با اصول كلى اسلامى سازگار است.

(3) شيوه اول: امام عليه السّلام با اصحابش بر اساس كتابى جديد و امرى جديد و نيرويى جديد بيعت خواهد نمود و اين در حقيقت بيانگر سطح نوينى از بيدارى اسلامى است كه تا پيش از ظهور شناخته شده نبوده است. از اين بيعت مى‌توان يكى از سه معناى زير را دريافت:

(4) معناى نخست: اينكه از ظاهر لفظ بفهميم امام عليه السّلام در حال بيعت مى‌گويد: من و شما بر اساس كتابى جديد و امرى جديد و نيرويى جديد با يكديگر بيعت مى‌كنيم؛ ولى اين معنى با توجه به آنچه خواهيم گفت تا حدودى دور از ذهن است؛ زيرا كتاب جديد و نيروى جديد واژه‌هايى نامفهوم براى مردم آن روزگار مى‌باشد و تنها پس از اقدامات عملى امام عليه السّلام معناى آنها روشن خواهد شد و بديهى است بيعت بر اساس تعابيرى نامفهوم به جاى استفاده از مفاهيمى روشن و انگيزه‌بخش براى فداكارى، به مصلحت نيست.

(5) معناى دوم: مراد امام عليه السّلام از امر جديد، نيروى جديد و كتاب جديد، نتيجه اين بيعت مى‌باشد كه موجب پيروزى حق و تحقق عدالت در همه جهان است. در نتيجه بيعت بر اين امور يعنى نتيجه دهى آنها در طول زمان.

ولى اين معنا با ظاهر اخبار مخالف است و با برداشتى كه در معناى سوم خواهد آمد بسيار فاصله دارد.

(6) معناى سوم: امام مهدى عليه السّلام با اصحابش بنا بر شروط خاصى به همراه جزئيات آن، بيعت مى‌نمايد و نماد اين جزئيات، در واقع همان كتاب، نيرو و امر جديد است كه البته ايشان از آنها به صراحت ياد نمى‌كند؛ زيرا معناى آن براى مردم ناشناخته است (مطابق معناى اول). هم چنان كه بيان كامل شروط آن را نيز به آينده وانمى‌گذارد (مطابق معناى دوم)؛ بلكه در آن بيعت از امورى ياد مى‌كند كه در واقع همان كتاب جديد و امر جديد است.

جزئيات مسائلى كه امام عليه السّلام در آن بيعت بيان مى‌فرمايد، در روايات ديگرى كه پيشتر آورديم آمده است. البته كتاب جديد و امر جديد همان جزئياتى است كه در شيوه دوم خواهيم آورد و غير از آن چيز ديگرى نيست. در اين صورت محتواى هر دو شيوه با مضمون بيعت يكى مى‌باشد.

شيوه دوم: امام عليه السّلام با يارانش بر اساس شروطى كه جزئيات آن معلوم است بيعت مى‌نمايد. در حقيقت اين جزئيات مهم‌ترين احكام اسلامى مى‌باشد كه فهرست بلندى از آنها را پيش از اين در ضمن روايتى آورديم. البته آن شرطهاى مفصل، برخى پرسشها را در دل خود دارد كه در اينجا به طرح و نقد آنها مى‌پردازيم:

(2) پرسش اول: امام عصر عليه السّلام چگونه همۀ آن شروط را براى تك‌تك بيعت‌كنندگان بيان خواهد فرمود چون اين كار زمان زيادى را مى‌طلبد؟

پاسخ: روشن است كه نيازى به تكرار آن شروط نيست؛ زيرا امام آن را يك بار براى حاضران در آنجا بيان خواهد نمود و در هر بيعتى تنها به آن توجه مى‌دهد.

(3) پرسش دوم: احكامى كه در آن فهرست طولانى آمده است، احكام جديدى نيست؛ بلكه احكام شناخته شده اسلامى در زمان پيش از ظهور است. پس چه‌سان مى‌گوييم كتابى جديد و امرى جديد؟ پاسخ اول: احتمال دارد در روايتى كه از مضمون بيعت با فهرست بلندى از احكام خبر داده، احكام جديد حذف شده باشد؛ زيرا بيان آنها در اين روايت به معنى اعلان آنها در پيش از ظهور مى‌بود. در حالى كه بيان اين احكام به طور كامل به خود امام مهدى عليه السّلام سپرده شده است تا آنها را پس از ظهور بيان فرمايد.

پاسخ دوم: در اين فهرست مواردى وجود دارد كه مى‌تواند حكمى جديد به حساب آيد، هر چند اصول آن در پيش از ظهور شناخته شده است؛ مانند اين سخن كه «به كم [دنيا] خرسندند، طرفدار پاكى‌اند، لباس خشن مى‌پوشند و از خاك براى خود بالش مى‌سازند.» زيرا اين احكام پيش از ظهور نيز به طور مستحب مطرح بوده اما پس از آن كه امت اسلامى آزمايش‌هاى دشوارى را در عصر پيش از ظهور از سر گذراند و همين ابتلائات موجب بر آمدن ايمان و الا و اخلاص ژرف در گروه بسيارى از آنان گرديد، اين قابليت پديد مى‌آيد كه آنها پايبند به اين احكام و امثال آن گردند؛ در نتيجه حكم آن از استحباب به وجوب تغيير نمايد. اين وجوب، نمونه‌اى است از جهت‌گيرى‌هاى مهم كتاب جديدى كه حضرت بقيّة اللّه عليه السّلام خواهد آورد.

(4) پرسش سوم: اين احكام دشوار، چگونه بر مردمان عصر ظهور واجب مى‌شود؟

پاسخ اول: دليلى نداريم كه اين احكام شامل همه افراد امت اسلامى گردد؛ بلكه تنها در روايات آمده است كه امام عليه السّلام آن احكام را با اصحابش شرط خواهد كرد و بديهى است كه آنها از اخلاص‌گزاران درجه اول مى‌باشند و در سطحى قرار دارند كه آن را عملى مى‌سازند.

پاسخ دوم: اشكالى ندارد كه اين احكام و امثال آن شامل همه افراد امت شود زيرا در نتيجه آزمايش‌هاى طولانى مدت، امت اسلام به كمالى و الا رسيده است و همان طور كه توقعات از هر فردى با افزايش اخلاص و كمال‌يافتگى وى بالا مى‌رود، در مورد امت اسلامى نيز چنين است.

گفتنى است اعلان چنين احكامى، تدريجى خواهد بود. اين كار نخست در حلقه محدودى از

افرادى كه با امام عليه السّلام بيعت مى‌نمايند مطرح مى‌گردد و اعلان همگانى آن در زمانى است كه مصلحت ايجاب نمايد.

پرسش چهارم: با توجه به اينكه جبرئيل نخستين بيعت‌كننده است، آيا اين احكام در مورد او نيز صدق مى‌كند؟

پاسخ: بديهى است پاسخ منفى مى‌باشد؛ زيرا بيعت او نه از آن روست كه وى عضوى از دولت امام مهدى عليه السّلام مى‌باشد بلكه اين بيعت براى مصالح ديگرى است كه گوشه‌هايى از آن را بيان كرديم.

علاوه بر اينكه اين احكام، ويژه انسان‌هاست و جبرئيل فرشته است و نه انسان. در روايت آمده است كه «او از اصحابش بيعت مى‌گيرد» و جبرئيل اگر چه از اصحاب اوست اما واژه «اصحاب»، بر آن برگزيدگان امتحان داده‌اى كه شمارشان براى فتح جهان كافى است، صدق مى‌كند و مى‌دانيم كه همه آنها انسانند و نه فرشته.

(2) نكته پنجم: پيشتر در روايتى آورديم كه امام عصر عليه السّلام شرطهايى را براى خود و يارانش قرار مى‌دهد. ايشان رهبرى است كه زندگى معمولى و به دور از تجمل و تشريفاتى دارد. از اين رو بر خود شرط مى‌كند كه «از راه مردم برود، جامه‌اى همسان جامه آنها بپوشد، مركبى هم چون مركب آنها سوار شود و به كم [دنيا] راضى و خرسند گردد».

(3) پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و على ابن ابى طالب عليه السّلام نيز در دوران حكومت خود چنين بوده‌اند. اين على است كه در نامه‌اى مى‌نويسد:

فو اللّه ما كنزت من دنياكم تبرا، و لا ادّخرت من غنائمها و فرا، و لا أعددت لبالى ثوبى طمرا... و لو شئت لاهتديت الطّريق إلى مصفّى هذا العسل و لباب هذا القمح، و نسائج هذا القزّ. و لكن هيهات أن يغلبنى هواى، و يقودنى جشعى إلى تخيّر الأطعمة، و لعلّ بالحجاز أو اليمامة من لا طمع له فى القرص و لا عهد له بالشّبع... أ أقنع من نفسى بأن يقال:

أمير المؤمنين، و لا أشاركهم فى مكاره الدّهر، أو أكون لهم أسوة فى جشوبة العيش....⁽¹⁾

به خدا سوگند، از دنياى شما پاره زرى نيندوخته‌ام و از غنايم آن مالى ذخيره نكرده‌ام و به جاى اين جامه كه اينك كهنه شده است، جامه‌اى ديگر آماده نساخته‌ام... اگر بخواهم مى‌توانم به عسل مصفا و مغز گندم و جامه‌هاى ابريشمين، دست يابم. ولى هيهات كه هواى نفس بر من غلبه يابد و آزمندى مرا به گزينش طعام‌ها بكشد و حال آنكه، در حجاز يا در يمامه بينوايى باشد كه به يافتن قرص نانى اميد ندارد و هرگز مزه سيرى را نچشيده باشد... آيا به همين راضى باشم كه مرا امير المؤمنين گويند و با مردم در سختى‌هاى روزگارشان مشاركت نداشته باشم؟ يا آن كه در سختى زندگى مقتدايشان نشوم؟

پس رواست فرزند آن امام نيز كه رهبر و امير دولت عدل جهانى است، اين چنين باشد؛ زيراى.

همسطحى حاكم مسلمان با فقيرترين افراد ملّت، اصلى مسلّم و اسلامى است.

درباره امورى كه حضرت بقية اللّه عليه السّلام بر خود شرط مى‌نمايد، پرسش‌هايى مطرح است كه به همراه پاسخش مى‌آوريم:

پرسش نخست: چرا شرطهايى را كه امام عليه السّلام بر اصحابش مى‌نهد بر خود شرط نمى‌كند، در حالى كه اين شرطها به طور طبيعى تكليف همه مسلمانان از جمله خود اوست؟ و چرا شرطهايى را كه بر يارانش مى‌نهد بسيار بيشتر از مواردى است كه بر خود شرط مى‌نمايد؟ حال آن كه اگر ملاك فزونى تكليف، ژرفاى ايمان و درجه اخلاص افراد باشد، مناسب‌تر آن بود كه اين نسبت بر عكس مى‌شد؛ چه بديهى است كه ايمان و اخلاص امام موعود عليه السّلام، هرگز قابل مقايسه با يارانش نيست.

پاسخ: شمول همه احكام براى شخص امام، بى‌معنى است زيرا برخى از آنها تناسبى با مقام امامت ندارد؛ مانند لزوم فرمانبرى از حاكم عادل؛ زيرا در آن روزگار خود حضرت حاكم است. يا احكامى كه عهده‌دار تربيت مردمان متوسط الحال مى‌باشد؛ در حالى كه مى‌دانيم شأن امام بسيار بالاتر از اينهاست. در نتيجه امثال چنين احكامى نمى‌تواند شامل حال وى گردد. با اين وجود بيشتر احكام، شامل امام عليه السّلام نيز مى‌شود و از آن نظر كه اجراى آن توسط حضرت بديهى است، ديگر نيازى به شرط كردن وجود ندارد؛ زيرا وقتى او اين شروط را بر اصحابش مى‌نهد، چگونه مى‌تواند خود پايبند به آنها نباشد؟

(2) خلاصه آن كه شرطهايى كه امام عليه السّلام بر خود و اصحابش مى‌نهد، هر دو براى او لازم‌الاجراست جز آن كه آن امور نيازى به شرط كردن ندارد. او تنها شرطهايى را براى خود بيان مى‌فرمايد كه مخصوص يك رهبر عادل در اسلام است. علاوه بر اينكه مأموريت ويژۀ خود را نيز كه به خاطر آن در غيبت به سر برده است، به عنوان يك شرط بيان مى‌فرمايد و آن اينكه زمين را از عدل و داد پر كند همان طور كه از ستم و جور لبريز شده باشد.

هر چند امام عليه السّلام به اين امور آگاهى داشته و اراده جدى بر اجراى آنها دارد اما با بيان آنها در برابر اصحاب، به روشنگرى پرداخته و انتظارات آنها را از خود برمى‌شمارد.

ايشان با اين كار، دورنمايى از روشى را كه در آينده در پيش خواهد گرفت، در برابر چشمان آنها مى‌نهد.

(3) پرسش دوم: از جمله امورى كه امام عليه السّلام بر خود شرط مى‌كند اين است كه «بخواهد هر چه را كه اصحابش بخواهند» در حالى كه بنا بر ضرورت دينى، اجراى اصول اسلامى، منوط به خواست مردم نيست و مشخصا به اراده خداوند و مقتضيات عدالت كامل و مصالح كلى بستگى دارد و امام عليه السّلام پياده كنندۀ اين اصول است و نه مجرى خواست ديگران؛ پس چگونه اين شرط را بر خود مى‌نهد؟

پاسخ: آرى اگر اين شرط به معنى پيروى امام عليه السّلام از اصحاب در امر قانون‌گذارى و اجراى آن باشد، ناگزير شرط باطلى است. در نتيجه بايد از اين شرط، برداشت ديگرى داشت:

برداشت نخست: خواسته اصحاب امام عليه السّلام، جز عدل مطلق و پر شدن زمين از دادگرى نيست. در نتيجه خواسته آنها، همان خواسته اوست.

⁽¹⁾برداشت دوم: در اين شرط اشاره‌اى است به امورى هم چون تأسيس بنگاه‌ها و مؤسسات، مالكيت بخش‌هايى از زمين يا اشتغال در كارهاى عمومى و مانند آن كه از نظر فقهى به خواست و علايق مردم در دولت اسلامى بستگى دارد. در نتيجه معناى اين شرط، آن است كه امام عليه السّلام از اين خواسته‌ها راضى است و خواسته‌هاى آنان را تا جايى كه خللى به عدل و مصالح كلى وارد نسازد، برآورده مى‌سازد.

⁽²⁾برداشت سوم: امام عليه السّلام نه تنها اين نيازها بلكه همه خواسته‌هاى شخصى اصحاب خود و مؤمنان را برآورده مى‌سازد. اين اتفاق در حكومت عدل جهانى خواهد افتاد و ما در آنجا كه از نظام عدل جهانى سخن مى‌گوييم، به اين مطلب خواهيم پرداخت. ⁽³⁾محور هفتم: چگونه سلام گفتن به امام مهدى عليه السّلام در هنگام بيعت و پس از آن. ابن صباغ از حضرت باقر عليه السّلام روايت كرده است:

فإذا خرج أسند ظهره إلى الكعبة... فأوّل ما ينطق هذه الآية: بقيّة اللّه خير لكم إن كنتم مؤمنين. ثمّ يقول: أنا بقيّة اللّه و خليفته و حجّته عليكم. فلا يسلّم عليه إلاّ قال: السّلام عليك يا بقيّة اللّه فى الأرض...⁽⁴⁾

... هنگامى كه قائم ظهور كند، تكيه به ديوار كعبه زند... اول سخنى كه مى‌گويد اين آيه است:

بقيه اللّه براى شما بهتر است، اگر ايمان داشته باشيد. پس مى‌گويد: من بقية اللّه و جانشين و حجت او بر شما هستم. در آن هنگام هر مسلمانى بر او چنين سلام كند: سلام بر تو اى بقية اللّه در زمين (5) آيت‌اللّه صافى روايت كرده است: شيوۀ سلام كردن به قائم آن است كه بگويند:

السّلام عليك يا بقيّة اللّه فى أرضه.(2)

(6) صدوق به سند خود از محمّد بن مسلم ثقفى آورده است كه از امام باقر عليه السّلام شنيدم كه فرمود:

القائم منّا منصور بالرّعب مؤيّد بالنّصر... فإذا خرج أسند ظهره إلى الكعبة...(3)

قائم ما با ترس (كه در دل دشمنان مى‌افتد) يارى مى‌شود... سپس به هنگام ظهور تكيه به كعبه مى‌زند و...

شبلنجى از حضرت باقر عليه السّلام برخى نشانه‌هاى ظهور را روايت كرده است از جمله اينكه:

إذا تشبّه الرجال بالنساء...(4)2.

وقتى مردان به شكل زنان درآيند و شبيه آنان شوند...

و در ادامه حديث مى‌فرمايد: هرگاه قائم ظهور نمايد، تكيه به ديوار كعبه زند.

آيت‌اللّه صافى از شيخ طوسى به سند خود از جابر و او هم از حضرت باقر عليه السّلام روايت كرده است:

من أدرك منكم قائمنا، فليقل حين يراه: السّلام عليكم يا أهل بيت النّبوّة و معدن العلم و موضع الرّسالة.⁽¹⁾

هر يك از شما كه قائم عليه السّلام را درك نمود، به او چنين گويد: سلام بر شما خاندان نبوت و كان دانش و جايگاه رسالت و پيامبرى.

⁽²⁾شيخ حر عاملى به سندش از عمر بن زاهر و او هم از امام صادق عليه السّلام نقل كرده است: سأله رجل عن القائم يسلّم عليه بإمرة المؤمنين؟ قال: لا، ذاك اسم سمّى اللّه به أمير المؤمنين، لم يسمّ به أحد قبله و لا يسمّى به أحد بعده إلاّ كافر. قلت: جعلت فداك، كيف يسلّم عليه؟ قال: تقول: السّلام عليك يا بقيّة اللّه فى أرضه. ثمّ قرأ: بقيّة اللّه خير لكم إن كنتم مؤمنين.(2)

مردى از ايشان پرسيد آيا به قائم عليه السّلام با نام امير المؤمنين سلام مى‌شود؟ فرمود خير؛ اين نامى است كه پروردگار بر على بن ابى طالب عليه السّلام نهاده است و كسى پيش و پس از او نامبردار به آن نيست، مگر شخص كافر. مرد پرسيد: فدايت گردم، پس چگونه بر او سلام مى‌كنند؟ فرمود:

مى‌گويى السلام عليك يا بقية اللّه فى ارضه. پس اين آيه را تلاوت نمود: بقية اللّه خير لكم ان كنتم مؤمنين.

شيخ حر عاملى مى‌گويد: احاديث با اين مضمون فراوان است؛ اما در باب زيارات اضافاتى پيدا كرده است كه احتياط در ترك آنهاست.

(3) روايتى ديگر وجود دارد كه منبع آن را به خاطر ندارم اما مضمونش چنين است:

إنّ المهدىّ عليه السّلام إذا ظهر لم يلقّب بأمير المؤمنين، فإنّه لقب خاصّ بأمير المؤمنين علىّ بن ابى طالب عليه السّلام، بل يقال له: السّلام عليك يا بقيّة اللّه فى أرضه.

(4) مهدى عليه السّلام آنگاه كه ظهور فرمايد ملقب به امير المؤمنين كه لقب ويژه علىّ بن ابى طالب است نخواهد شد، بلكه به او گفته مى‌شود: السلام عليك يا بقية اللّه فى ارضه.

مقصود از بقية اللّه آن است كه حضرت مهدى عليه السّلام تنها باقى مانده نسل انبيا و اوليا و صلحايى است كه زمينه را براى ظهور ايشان فراهم كرده و براى پياده شدن حكومت عدل، ايثار و جانفشانى نموده‌اند. در نتيجه، وجود شريف آن حضرت عظيم‌ترين ثمرۀ تلاش آن ارجمندان و بهاى گران گفتار و كردار آنهاست.8.

اضافه نمودن واژه «بقية» به «اللّه» بدان خاطر است كه آن رادمرد، نمونه كامل عدالت پروردگار و دعوت بر حق اوست.

اما اين كه گفته شده «بقية اللّه در زمين خدا» (بقية اللّه فى ارضه) بدان خاطر است كه امام عليه السّلام حكومت عدل جهانى را در همه نقاط كرۀ زمين برپا خواهد نمود و پيداست كه «زمين خدا» يعنى همه كره زمين و هيچ منطقه‌اى از آن بيرون نيست.

فصل چهارم ياران امام عليه السّلام، مليت، تعداد و چگونگى گرد هم آمدن آنها

اشاره

دربارۀ ياران امام عليه السّلام در چند محور بحث خواهيم نمود:

(2)

محور نخست: بيان رواياتى دربارۀ ياران آن حضرت و ويژگى‌ها و اوصاف آنان.

اين روايات، بسيار زياد بوده و عامه و اماميه آن را نقل كرده‌اند. در اينجا برخى از آنها را مى‌آوريم:

(3) مسلم از عبد اللّه بن مسعود روايت كرده كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود:

إنّى لأعرف أسماءهم و أسماء آبائهم و ألوان خيولهم. هم خير فوارس على ظهر الأرض يومئذ، (أو من خير فوارس على ظهر الأرض يومئذ.)⁽¹⁾

من به نام آنها و پدرانشان و رنگ اسب‌هايشان [از هر كس ديگرى] آگاه‌ترم. آنها در آن روزگار بهترين سواران روى زمين هستند. (يا از بهترين سواران روى زمين در آن روزگارند)

(4) ابو داود به سند خود از ام سلمه همسر پيامبر نقل كرده است كه آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله فرمود: