ره توشه زائر ویژه حجاج بیت الله الحرام

مشخصات كتاب

‌سرشناسه : كارآموزيان، محمود، - ۱۳۳۵

عنوان و نام پديدآور : ره‌توشه زائر ويژه حجاج بيت الله الحرام: نكات علمي، تاريخي، اخلاقي و بهداشتي/ تهيه و تنظيم محمود كارآموزيان، جواد ورعي

مشخصات نشر : تهران: نشر مشعر، ۱۳۷۹.

مشخصات ظاهري : ص ۷۲

شابك : 964-6293-84-0۳۰۰۰ريال

موضوع : حج

شناسه افزوده : ورعي، جواد، . - ۱۳۲۸

رده بندي كنگره : BP۱۸۸/۸/ك‌۱۸ر۹ ۱۳۷۹

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۳۵۷

شماره كتابشناسي ملي : م‌۷۹-۱۵۱۰۶

الف: قبل از سفر

اشاره

اشاره

حجاج محترم! سلام عليكم

لطف و عنايت خاص خداوند و توجه ويژه رسول خدا صلى الله عليه و آله و اهل بيت عصمت و طهارت شامل حال شما شده تا پس از سال‌ها انتظار و آرزوى زيارت بيت‌اللَّه الحرام و مكه مكرّمه و مدينه منوّره و انجام مناسك حج، راهىِ سرزمين وحى شويد. با الهام از قرآن كريم كه تذكر و يادآورى به مؤمنان را مفيد و سودمند خوانده فذكّر فانّ الذكرى تنفع المؤمنين ⁽¹⁾

همراه و همگام با شما در همه مراحل اين سفر معنوى با هدف انجام حجّى مقبول و سعيى مشكور نكاتى را يادآورى مى‌كنيم:

سفر حجّ ايجاب مى‌كند كه از جهات مختلف خود را آماده كنيم و زاد و توشه‌اى متناسب با آن برگيريم. به

پاره‌اى از اين موارد، كه ما را در اين سفر يارى مى‌كند، اشاره مى‌نماييم:

فرصتى استثنايى‌

معمولًاتوفيق سفر حج درتمام عمر، يك مرتبه فراهم مى‌شود، از همين رو سزاوار است اين ايام زودگذر و ديرياب، مانندشب‌قدر به‌شمارآيند، لحظات‌آن‌را غنيمت دانسته آن را در مسير پاك شدن از گناهان، تطهير دل از غير خدا و بيرون راندن هوى‌ها و هوس‌ها، سپرى كنيم تا زمينه قرب به حق فراهم شود. و نيز وقت گرانبهاى خود را صرف امورى كنيم كه در سفرهاى ديگر ممكن نيست.

به گونه‌اى رفتار كنيم كه در پايان سفر دچار ندامت و پشيمانى نشويم و از اين فرصت استثنايى حداكثر استفاده را بنماييم.

سفر حج بسيار كوتاه‌تر از آن است كه تصور مى‌كنيم، لذا لازم است با دقت و برنامه‌ريزى از لحظات اين سفر معنوى بهره بجوييم.

آشنايى با اسرار حج‌

اعمال و مناسك حج مانند همه عبادات داراى اسرار

و حِكَمى است كه آشنايى با آنها ارزش عمل انسان را مضاعف مى‌كند. حاجىِ نا آشنا با اسرار و معارف حج، از ديدن صحنه‌هاى پرشكوه معنوى حج و شنيدن صداى ملايك و لبيك حق و جواب سلام پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السلام و درك بسيارى از آثار و بركات حج ناتوان و محروم خواهد بود. از اين رو شركت در جلسات آموزشى و مطالعه كتب ارزنده‌اى كه در اين زمينه منتشر شده، شما را در درك بهتر اين معارف يارى خواهد داد.

متأسفانه امروزه سفر حج در حد يك سفر زيارتى- سياحتى تنزّل كرده و بدون ترديد آشنايى ما با اسرار حج و تلاش در جهت تحقق آنها؛ اين عبادت بزرگ را در جايگاه واقعى خود قرار خواهد داد.

رسول خدا صلى الله عليه و آله در حَجَّة الوداع فرمود: «در آخرالزمان ثروتمندان امت من براى تفريح و خوشگذرانى و قشر متوسط امت من براى تجارت و خريد و فروش و فقيران امّتم براى ريا و شهرت حج بجا مى‌آورند.»

فراگيرى احكام و مناسك‌

بدون شك دستيابى به باطن و اسرار حج، بدون

آشنايى و مراعات دقيق اعمال و مناسك، كه آداب ظاهرى حج محسوب مى‌شود، امكان‌پذير نيست.

حاجى به ميهمانى خدا دعوت شده و حضور در اين ميهمانى آدابى دارد، آدابى كه صاحب‌خانه معين كرده است. روشن است كه «مهر قبولى» تنها بر «حج صحيح» زده مى‌شود و حج صحيح بارعايت دقيق اعمال و مناسك حج حاصل مى‌شود.

ابراهيم، الگوى حجّاج‌

حضرت ابراهيم عليه السلام در قرآن كريم الگو و اسوه مؤمنان و خداجويان معرفى شده است و آنچه ابراهيم را شايسته مقام امامت و اسوه بودن نموده، بنده بودن او در پيشگاه با عظمت پروردگار بود. او در بندگى خدا به مرحله‌اى رسيد كه در برابر همه دستورات الهى تسليم محض بود؛ به طورى كه در اين راه فرزندش اسماعيل را به قربانگاه برد تا در كوى دوست قربانى كند. مهم‌ترين شاخصه حج ابراهيمى و تأسى به ابراهيم خليل‌الرحمان «تسليم محض در پيشگاه الهى» بودن است و سفر حج تمرينى براى تقويت اين خصلت است.

شكر حقيقى‌

فراهم شدن زمينه براى انجام مناسك حج؛ مانند توان جسمى و قدرت مالى نعمتى از نعمت‌هاى الهى است.

بديهى است كه هر نعمتى، شكرى متناسب با خود مى‌طلبد. مهم‌ترين مرتبه شكر، پس از آشنايى با مفهوم شكر و شكرِ زبانى، شكر عملى است و آن عبارت است از بكارگيرى نعمت در همان مسيرى كه خداوند معين فرموده است. از قرآن نيز آموخته‌ايم كه شكر باعث افزايش نعمت و ناسپاسى موجب زوال آن است. لئن شكرتم لازيدنّكم و لئن كفرتم انّ عذابى لشديد. ⁽¹⁾

حج، امتحان الهى‌

همه انسان‌ها در معرض امتحانات الهى‌اند و هر امتحانى، اهداف خاصى را دنبال مى‌كند.

وسائل و برنامه‌هاى امتحانى در دنيا متفاوت بوده و مراحل امتحان، متناسب با ويژگى‌ها و موقعيت اشخاص صورت مى‌پذيرد. حج نيز از جمله برنامه‌هاى امتحانى خداوند است و «توجّه به امتحان بودن سفر حج»، به طور

طبيعى ما را براى شركت در اين امتحان و موفقيت در آن، مهيّا مى‌سازد.

اداى حقوق‌

سفر حج تمرينى براى سفر آخرت است و اعمال و مراحل گوناگون آن، گواه بر اين واقعيت است. همان‌طور كه انسان قبل از سفر آخرت خود را آماده مى‌كند، حقوق الهى همچون خمس، زكات و كفارات و حقوق مردم را ادا مى‌كند، حاجى نيز بايد قبل از سفر حج حقوقى را كه بر عهده دارد، ادا كند. اداى حقوق، آرامش و اطمينان براى انسان به ارمغان مى‌آورد و نگرانى و اضطراب را از دل مى‌زدايد.

بنابراين سفرى كه با اطمينان و آرامش آغاز شود، ثمرات مباركى خواهد داشت، به علاوه كه آرامش و اطمينان قلبى خود از نعمت‌هاى بزرگ الهى است.

حلاليت طلبى هنگام خداحافظى‌

مرحله ديگر از اداى حقوق مردم، جلب رضايت صاحبان حق است، حلاليت خواستن از دوستان و آشنايان، بستگان و همسايگان كه احياناً حق‌شان تضييع

شده، و يا در معرض غيبت، تهمت و بدگويى ما قرار گرفته‌اند، و جلب رضايت ايشان، يكى از وظايف زائر بيت‌اللَّه الحرام است. زائرى كه رضايت و خشنودى بندگان خدا بدرقه راه اوست، بدون نگرانى و با اطمينان خاطر عازم سفر خواهد شد. زائر خانه خدا از همه كس و همه چيز دل كنده و دل به خدا مى‌سپارد. خداحافظى از ديگران، آشتى دل‌ها، برطرف شدن كينه‌ها، احترام به اشخاص، جبران عواطف، توجه دل‌ها به خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت آن حضرت را به همراه دارد. از اين رو امام صادق عليه السلام سفارش فرموده: دنيا و خلق را وداع گوى.

وصيت‌

آدمى بدون خبر به دنيا آمده و بدون اطلاع قبلى نيز به سفرى دور و بى بازگشت خواهد رفت. آمادگى هميشگى براى چنين سفر ناگهانى شرط عقل است.

دفتر عمر تو انسان ورقش معدود است هر شبى يك ورق از دفتر تو نابود است

نوشتن وصيت‌نامه، از نشانه‌هاى آمادگى انسان و تعيين محل دفن از موارد ضرورى در وصيت‌نامه است.

نوشتن وصيت‌نامه تأكيدى بر اين نكته است كه سفر حج تمرينى براى سفر آخرت است.

توكل به خدا

جهان، جهانِ علل و اسباب است، قدرت مالى، توانايى جسمى، دوستان صميمى، مدير آشنا، روحانى با تجربه، هواپيماى مجهّز و ... همگى اسباب سفر حج‌اند، ولى هيچ‌كدام بدون عنايت خداوند قابل اعتماد نخواهد بود؛ چرا كه خداى سبب ساز، سبب سوز است. از اين رو بايد دل از غير خدا شست و تنها خود را در اختيار او گذاشت و همه امور را به او واگذار نمود و با نام خدا (بسم‌اللَّه) و كمك او (باللَّه) و در راه او (فى سبيل اللَّه) قدم برداشت و به سفارش امام صادق عليه السلام كه فرمود: «وَفَوِّضْ أُمُورَكَ كُلَّها الى خالِقِكَ»- يعنى: همه كارهايت را به خالقت (آفريدگار هستى) واگذار- جامه عمل پوشاند.

وداع با دنيا

زائر بيت‌اللَّه الحرام بايد با دنيا خداحافظى كند. همه چيز و همه كس را پشت سر بگذارد و به عشق دوست راهى كوى او شود. اين سفر را پايان يك زندگى و آغاز

زندگى جديدى بداند. هر نمازى كه مى‌خواند، به عنوان آخرين نماز بجا آورد كه در اين صورت نمازش حال و هواى ديگرى خواهد داشت. خود و ديگران را براى سفر آخرت تمرين دهد و آمادگى خود و ديگران را در اين زمينه بسنجد. امام صادق عليه السلام فرمود: «وَاسْتَعِدَّ اسْتِعْدادَ مَنْ لا يَرْجُو الرُّجُوعَ»؛ يعنى: آنچنان خود را آماده اين سفر بنما، بسان فردى كه اميد بازگشت و مراجعت ندارد.

توبه‌

براى ورود به حرم امن الهى و عهد بستن با خدا براى آغاز يك زندگى نو و تعهد به بندگى او بايد گذشته‌ها را جبران كرد. زائرى كه بخواهد با اولياى خدا همنشين شود در صف فرشتگان الهى با خدا و پيامبر و ائمه عليهم السلام سخن بگويد، بايد از گناهان و لغزش‌هايش توبه كند، با آب زلال توبه خود را شستشو دهد و با دلى پاك به محضر پاكان شرفياب گردد. با بار گناه و دلِ مملوّ از بغض و كينه نسبت به بندگان صالح خدا نمى‌توان از بركات اين سفر بهرمند شد.

عشق به خدا، ترس از خدا

انسان به عشق زنده است. در اين دنيا عده‌اى به خود و وابسته‌هاى خود؛ چون همسر و فرزند، وعده‌اى به طبيعت و مظاهر آن؛ چون ماه و خورشيد و دريا، و بعضى ديگر به مكان‌هاى مقدس؛ چون مسجدالحرام و حرم پيامبر و ائمه عشق مى‌ورزند، ولى حاجىِ عارف و زائرِ اهل دل؛ عاشق خداست و عشق و علاقه‌اش به امور ديگر ناشى از عشق به خداست، چون همه اين امور را مظاهر و آيات و نشانه‌هاى او مى‌داند.

حاجى از مقام عظمت و كبريايى حق خوف و خشيت دارد و همين خوف و خشيت، مايه بيدارى، حركت و توجه او به مسئوليت‌هاى سنگين‌تر است.

چنانكه در قرآن كريم مى‌فرمايد:

«همانا كسانى كه در نهان از پروردگارشان مى‌ترسند، بر ايشان آمرزش و پاداش بزرگ است.» ⁽¹⁾

زائر بيت‌اللَّه الحرام عازم زيارت خانه كسى است كه به مهر او عشق مى‌ورزد و از قهر او خائف و نگران است.

نماز اوّل وقت‌

در اسلام براى انجام همه عبادات مثل نماز، روزه، خمس، زكات، حج و جهاد زمان خاصى معين شده، انجام به موقع عبادات، به ويژه نماز نشانه احترام به امر الهى و زيبنده هر مسلمان پيرو اهل بيت عليهم السلام است، از اين رو امام صادق عليه السلام فرمود: «شيعيان ما را به انجام نماز در اول وقت آزمايش كنيد».

يك هشدار

ترك نماز در اول وقت، اگر از روى بى‌اعتنايى باشد، خطرناك و باعث سقوط انسان است. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«... بر يهود امت من سلام نكنيد، از حضرتش سؤال شد:

منظور شما چه كسى است؟ فرمود: كسانى كه صداى اذان را مى‌شنوند و به نماز اعتنا نمى‌كنند.»

اهميت قرائت در نماز

نماز در ميان عبادات، از اهميت و ارزش خاصى برخوردار بوده و شرط قبولى ساير اعمال، قبول شدن نماز است، از سوى ديگر نمازى كه بدون قرائت صحيح بجا آورده شود، باطل است و چون بطلان نماز در حج،

اعمال و مناسك حج را با مشكل روبرو مى‌كند، از اين رو حاجى قبل از سفر حج بايد نمازش را تصحيح كند و در ميان اجزا و شرايط نماز، «قرائت» اهميت ويژه‌اى دارد.

تحمّل سختى‌هاى سفر

حج در ميان عبادات به جهت محدوديت زمانى و مكانى، شرايط جوّى، شكل اعمال و مناسك، ازدحام جمعيت و لزوم جابجايى‌هاى مكرّر، با سختى‌ها و دشوارى‌هايى همراه است. چنانكه جمعى بودن سفر با همه محاسنى كه دارد، مشكلات و محدوديت‌هايى را بر مسافر تحميل مى‌كند. بر اين اساس تحمل مشكلات و دشوارى‌هاى سفر و صبر و استقامت تا پايان اعمال موجب رضايت الهى و اجر و پاداش اخروى خواهد بود؛ چرا كه اجر و پاداش الهى به ميزان سختى و آسانى اعمال متفاوت است. «أفضل الاعمال أحمزها».

از اين رو توقع آسايش و راحتى در سفر حج، دور از واقع بوده و با فلسفه حجّ ناسازگار است فلسفه حج آزمايش بندگان خدا در مراحل سخت و دشوار است تا ميزان بندگى و تسليم آنان آشكار شود.

رسيدگى به نيازمندان‌

رسيدگى به نيازمندان در تعاليم اسلامى داراى ارزش و اهميت فراوانى است. به طورى كه امام صادق عليه السلام آن را با حج مقايسه كرده و مى‌فرمايد:

برآوردن حاجت مؤمن از ده حج برتر و بالاتر است.

روشن است كه مراد حضرت، حجّ استحبابى است و چه بهتر كه زائر بيت‌اللَّه الحرام با توجه به اين توصيه اخلاقى و اجتماعى در رفع مشكلات ديگران بكوشد و دعاى خير نيازمندان را بدرقه راه خويش قرار دهد.

اگر حج، حجّ مستحبى است بايد به اين نكته توجّه كرد كه شايد وظيفه در بعضى از شرايط خاص اجتماعى، برطرف كردن نياز فقرا و مستمندان باشد و بر انجام حج مستحبى مقدّم باشد. بنابراين بايد به تكليف عمل شود.

نظم و هماهنگى‌

اسلام دو گونه عبادت دارد: فردى؛ مانند نماز شب و اجتماعى؛ مانند نماز جمعه و عيد فطر. در عبادات فردى انسان در چگونگى انجام آن تا حدودى مختار است، اما در عبادات جمعى هماهنگى با ديگران ضرورت دارد. از اين رو تك‌روى در عبادات جمعى، گذشته از اينكه

باعث انگشت‌نما شدن انسان مى‌شود، نظم و هماهنگى را نيز بر هم مى‌زند. در حالى كه نظم و هماهنگى در نمازهاى جماعتِ اهل سنت جايگاه خاصّى دارد لذا بر پيروان اهل‌بيت عليهم السلام لازم است در اين زمينه پيشتاز باشند و با شركت گسترده در نمازهاى جماعت وحدت اسلامى را به نمايش بگزارند. حج نيز از عبادات جمعى است و هماهنگى با ديگران در اين سفرِ عبادىِ جمعى، ضرورى است.

استفاده از تجارب ديگران‌

مشورت با زائرانى كه قبلًا به مكه و مدينه مشرف شده و حج بجا آورده‌اند و استفاده از تجارب سودمند آنان، براى كسى كه اولين بار عازم سفر حج است، مفيد و مغتنم است.

ترك عادت‌ها

ترك عادت سخت است، ولى محال و غيرممكن نيست. ترك عادات ناپسند در هر شرايطى پسنديده است، ولى در سفر حج كه تمرين مبارزه با نفس و بندگى خداست، از اهميت خاصى برخوردار است. از اين رو

بايد قبل از سفر حج زائر در عادات ناخوشايندى همچون سيگار كشيدن، شوخى‌هاى زننده، بى‌نظمى و ...

بازنگرى كرده و عزم خود را براى ترك آنها جزم كند تا هم باعث رنجش هم‌سفران نشود و هم از بند عادات ناپسند رها گردد، خودخواهى را از خود دور كند و به حقوق ديگران احترام بگذارد. آنچه را براى خود نمى‌پسندد براى همسفرانش نيز روا ندارد. به جاى آنكه خود را محور قرار دهد، با حسن رفتار و سلوك خويش خاطره خوشى از خود در همسفرانش بجا بگذارد.

در انديشه سفر آخرت‌

از آنجا كه سفر حج از جهات مختلف شبيه سفر آخرت است و در واقع تمرين سفر به ديار باقى است، شايسته است كه حاجى در همه مراحل سفر از آغاز تا انجام، تهيه لباس احرام و ارز و ترك دوستان و آشنايان تا حضور در حجاز و مكان‌هاى بازرسى مأموران و تا وقوف در مشعر و عرفات و ... به ياد مراحل سفر آخرت همچون رها كردن همه كس و همه چيز، سؤال و جواب با مأموران الهى و روز محشر و تنهايى و بى‌كسى در روز حساب باشد. مى‌توان در سفر حج توشه سفر آخرت را

فراهم كرد و بازگشت از سفر حج با الهام از آيه شريفه «خدايا! مرا برگردان تا عمل صالح انجام دهم» به منزله مهلتى ديگر براى انجام عمل صالح است.

حاجى، نماينده معنوى ديگران‌

گر چه فرد مستطيع براى انجام تكليف الهى راهى اين سفر مى‌شود، ولى در حقيقت او نماينده معنوى دوستان، آشنايان و همشهريان خويش است و نشانه‌اش آن است كه از او التماس دعا دارند، او نيز به ياد همه كسانى كه به دعاهاى او در سرزمين وحى چشم دوخته‌اند، به ياد گرفتارى‌هاى مسلمانان جهان، مسؤولان و خدمتگذاران نظام اسلامى، و به ياد شهيدان و حق داران و امام راحل عظيم الشأن دعا مى‌كند. به ياد دوستان و آشنايان بودن بهترين هديه براى ايشان است.

پذيرفتن عريضه و نذورات ديگران، گذشته از اينكه با مقررات دولت فعلى حجاز ناسازگار است و آن را نوعى شرك و حرام مى‌دانند، چه بسا موجب زحمت حجاج و خدشه‌دار شدن چهره جهانى تشيع باشد. از اين رو، به همان دعا و زيارت و طواف مستحبى به نيت آنان بايد اكتفا كرد. در روايات نقل شده كه گاه به خاطر حضور

يك حاجى از يك خانه، فاميل، روستا يا شهر، خداوند تبارك و تعالى همه اعضاى آن خانواده، فاميل، روستا يا شهر را مورد آمرزش قرار مى‌دهد.

فلسفه حج‌

يكى از اهداف بعثت پيامبران، آراسته شدن انسان‌ها به ارزش‌هاى اخلاقى است. دستورات دينى نيز براى تأمين همين هدف صادر شده، حج نيز از جمله عباداتى است كه اين هدف را تأمين نموده تأثير فراوانى در تهذيب و تزكيه اخلاقى انسان دارد. از سوى ديگر آراستگى به ارزش‌هاى اخلاقى در بعد فردى نيز بسيار حائز اهميت است. توجه به اين حكمت و فلسفه، قدم اوّل در رسيدن به اين مقصود است.

سفرى با طهارت‌

نظافت در مكتب ما جزو ايمان است، وضو و غسل براى رضاى پروردگار- چه واجب و چه مستحب- موجب قرب و نزديكى به خداوند است و عبادت به حساب مى‌آيد. لذا سعى كنيد در طول سفر با وضو باشيد و با طهارت به ميهمانى خداوند وارد شويد.

چه بهتر كه زائر بيت‌اللَّه الحرام سفرش را با قلبى نورانى و با بدن و لباسى پاك و پول حلال و پاكيزه آغاز كند و راهى ديار پاكان شود.

صدقه نيز باعث طهارت روح و تزكيه نفس است و بلا و گرفتارى را بر طرف مى‌كند و قدمى در راه رفع نياز فقرا و نيازمندان است.

وعده سوغاتى‌

از آنجا كه وفاى به عهد لازم بوده و بى‌اعتنايى به آن گناه است و با توجه به محدوديت‌هاى ارزى و مشكلات گمركى، نبايد وعده خريد هر چيزى را به فرزندان داد، به علاوه در صورت عدم توانايى در انجام وعده‌ها، روح لطيف فرزندان آزرده خواهد شد. اگر به طور سربسته وعده سوغاتى داده شود، بهتر است.

خواهران و حجاب برتر

پوشش براى زن از ضروريات دين است. البته پوشش اختصاص به زنان ندارد، اما زنان حجاب و پوشش خاصى دارند. فرهنگ ما ايرانيان چادر را به عنوان حجاب برتر برگزيده و لباس ملّى آنان به شمار

مى‌رود. از اين رو استفاده از چادر در سرزمين وحى از سوى زنان ايرانى نمايانگر فرهنگ دينى آنها و نشانه وقار وعظمت زن ايرانى است.

تأمين نيازهاى خانواده‌

خاطرات تلخ و شيرين در زندگىِ همه مردم وجود دارد، شايسته است كه در آستانه سفر، نيازهاى خانواده و هزينه‌هاى مورد نياز آنان تأمين شود تا خاطره خوبى از سفر حجّ در ذهن آنها باقى بماند.

ياد خدا

حاجى دل رسته از همه كس و همه چيز و دل‌بسته به حق، مانند ابراهيم خليل با زمزمه وجّهت وجهى للذى فطر السموات و الارض حنيفاً مُسلماً و ما انا من المشركين ⁽¹⁾

سفر را آغاز و با كلماتى چون «بسم اللَّه» و «باللَّه» و «فى سبيل اللَّه» و «على ملّة رسول‌اللَّه» گام‌هاى اوليه را بر مى‌دارد و جسم و جانش بر بال ملائكه به سوى مكه و مدينه پرواز مى‌كند.

ب: نكات عمومى سفر

1- لزوم مشورت در مورد كاروان مورد نظر، جهت ثبت نام و عدم امكان تغيير كاروان پس از نام‌نويسى.

2- دقت در انتخاب افرادى كه با آنان هم اتاق مى‌شويد.

3- رعايت نظم و انضباط در طول سفر و مراعات حال همسفران.

4- سعى در حفظ و نگهدارى از پول، مدارك و اثاثيه در طول سفر.

5- تهيه لباس‌هاى مناسب با توجه به وضعيت هوا.

6- به خاطر سپردن شماره كاروان، نام مدير و روحانى و عوامل خدماتى كاروان.

7- توجه وعمل به‌سفارشات مدير و روحانى كاروان.

8- تهيه به موقع پول مورد نياز براى تهيه ارز و هزينه‌هاى ديگر.

9- تماس مستمر با مدير كاروان به ويژه در روزهاى نزديك به حركت.

10- خوددارى از به همراه آوردن لباس و لوازم بيش

از حد نياز.

11- خوددارى از آوردن مدارك غير لازم مانند:

شناسنامه، دفترچه بيمه و ....

12- پرهيز از آوردن اشياء ممنوعه مانند مواد مخدر كه احتمال زندان و يا بازگرداندن شخص خاطى به ايران وجود دارد و از مدير كاروان و ستاد حج مستقر در فرودگاه در اين رابطه كارى ساخته نيست.

13- در اختيار قرار دادن شماره تلفن و آدرس ساختمان محل اسكان در مكه و مدينه و تاريخ پرواز و زمان بازگشت به خانواده.

14- عذرخواهى از عدم امكان حضور بدرقه كنندگان در فرودگاه و اكتفا كردن به بدرقه تا محل تجمع كاروان.

15- قرار دادن لباس احرام و لوازم آن در ساك دستى براى زائران مدينه بعد.

16- پرهيز از پذيرش سفارشات ديگران در مورد خريد اجناس با توجه به محدوديت‌هاى گمركى.

17- همراه داشتن كارت شناسايى ويژه زائر در طول سفر.

18- پرهيز از عكس‌بردارى و فيلم‌بردارى از اماكن زيارتى در حجاز به دليل ممنوعيت.

ج: نكات بهداشتى سفر

1- خوددارى از كشيدن سيگار در اماكن و انظار عمومى و تصميم بر ترك كلى آن.

2- استفاده از غذاى سبك و ساده در روز و نيز قبل از پرواز براى جلوگيرى از عوارض احتمالى.

3- تزريق واكسن قبل از سفر به خاطر احتمال شيوع بيمارى‌هاى مسرى در عربستان.

4- رعايت بهداشت و استفاده نكردن از ليوان‌ها و ظروف مشترك و بهره‌گيرى از ظروف يكبار مصرف و شستن دست‌ها با صابون قبل و بعد از غذا و پس از استفاده از سرويس بهداشتى.

5- استحمام و شست و شوى بدن در هر روز.

6- مصرف ميوه‌جات و سبزى و مايعات براى تأمين نيازهاى بدن.

7- مراجعه مبتلايان به بيمارى‌هاى مزمن به پزشك مخصوص و به همراه داشتن دارو به مقدار نياز.

8- پرهيز از زياده‌روى در مصرف نوشابه، چاى پر رنگ و امثال آن جهت پيشگيرى از برخى بيمارى‌ها.

9- رعايت‌پرهيز غذايى از سوى بيماران ديابتى، قلبى و گوارشى و آگاه نمودن پزشك هنگام معاينه در ايران.

10- فراگيرى روش تزريق انسولين و همراه داشتن وسائل آن از سوى افراد نيازمند به انسولين.

11- همراه داشتن لوازم بهداشت فردى مانند:

مسواك، حوله و خمير دندان.

12- تميز شستن قاشق و چنگال و ليوان همراه.

13- بيرون گذاردن سطل زباله از اتاق.

14- تميز نگاه داشتن لباس و ملافه.

15- رعايت مسائل بهداشتى ويژه توسط بانوان.

16- خوددارى بانوان از استفاده از قرص يا آمپول‌هايى كه براى به تأخير افتادن ايام عادت ماهانه تجويز مى‌شود، به خاطر شرايط جوّى عربستان و پرهيز از دلهره و اضطراب.

د: آغاز حركت‌

در فرودگاه ايران‌

1- حضور به موقع در ساعت تعيين شده.

2- همراه نداشتن اشياء ممنوعه مانند: چاقو، تيغ،

مواد اسيدى، اسپرى و امثال آن.

3- خوددارى از بردن غذاى فاسد شدنى به داخل هواپيما.

4- رعايت حال افراد سالخورده و بيمار به هنگام سوار و پياده شدن از هواپيما.

5- استفاده از دستشويى قبل از سوار شدن به هواپيما.

در داخل هواپيما

1- توجه به شماره صندلى و نشستن روى صندلى تعيين شده.

2- توجه به گفته‌هاى ميهمان‌داران.

3- خوددارى از رفت و آمد غير ضرورى.

4- همراه داشتن قرص ضدّ تهوع براى كسانى كه در مسافرت با هواپيما دچار مشكل مى‌شوند.

5- دقت در نگهدارى اثاثيه و مدارك همراه مانند:

گذرنامه، كارت واكسن و جانگذاشتن آنها در هواپيما.

6- عجله نكردن هنگام پياده شدن و مراعات حال ديگران.

در فرودگاه جدّه‌

1- حفظ آرامش روحى و خوددارى از دلهره و

اضطراب.

2- در دست داشتن گذرنامه و كارت ورودى (بطاقة الدخول) جهت تحويل به مأموران فرودگاه و بازپس گيرى آن پس از كنترل و مهر شدن.

3- در دست داشتن كارت زرد رنگ «واكسيناسيون» جهت ارائه در صورت نياز.

4- استقرار در محل تعيين شده در محوطه فرودگاه و خوددارى از پراكنده شدن.

5- كنترل بار و اثاثيه خود كه توسط عوامل خدماتى جابجا شده و مراقبت از جانماندن آنها هنگام سوار شدن به اتوبوس‌ها.

6- مراجعه به دفتر ستاد حج مستقر در فرودگاه در صورت گم شدن.

7- خوددارى از فروش اجناس، همچون انگشتر، زعفران، گز و پسته.

داخل اتوبوس‌

1- به خاطر سپردن شماره اتوبوس براى استفاده از آن در طول مسير.

2- كمك به افراد بيمار و سالخورده.

3- پرهيز از ريختن آشغال يا باقيمانده غذا و ميوه در داخل اتوبوس يا در مسير.

4- جدانشدن از زائران ديگر هنگام توقف اتوبوس در بين راه.

5- همكارى با عوامل خدماتى در طول راه.

6- رعايت حال همسفران در استفاده از وسائل خنك كننده در بين راه.

ه: تشرف به مدينه‌

مدينه شهر پيامبر صلى الله عليه و آله‌

پيامبر صلى الله عليه و آله ده سال از عمر شريف خود را در مدينه سپرى كرده و در همين شهر از دنيا رحلت و به خاك سپرده شد. همچنين تعدادى از ائمه اطهار عليهم السلام در اين شهر زيسته و از دنيا رفته‌اند. مدفن چهار امام بزرگوار شيعه امام حسن مجتبى، امام سجاد، امام باقر و امام صادق عليهم السلام و قبر مخفىِ دخت گرامى رسول خدا صلى الله عليه و آله دراين شهر است. مدينه اولين شهرى است كه به همت پيامبر صلى الله عليه و آله حكومت اسلامى در آن تشكيل و دو جنگ سرنوشت‌ساز احد و احزاب (خندق) را در تاريخ خود

ثبت كرده است و بالاخره مدينه تاريخ مجسم اسلام است و خاطرات تلخ و شيرين و عبرت‌هاى فراوانى با خود دارد.

ورود به مدينه و خاطره هجرت‌

ورود به مدينه، هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله از مكه به مدينه و استقبال بى‌نظير مردم از آن حضرت و نيز ورود اهل بيت امام حسين عليه السلام در بازگشت از سفر كربلا را در ذهن‌ها زنده مى‌كند.

در سال سيزدهم بعثت و با گسترش اسلام و توسعه روز افزون آن مشركان مكه چنان عرصه را بر پيامبر صلى الله عليه و آله و ياران او تنگ كردند كه آن حضرت. مكه را ترك گفت و على عليه السلام در بستر پيامبر صلى الله عليه و آله خوابيد تا آن حضرت به سلامت مكّه را ترك و راهى مدينه شود. مدينه با آغوش باز از پيامبر صلى الله عليه و آله استقبال كرد و با فداكارى‌ها و جانبازى‌هاى انصار و مهاجرين پايه‌هاى حكومت دينى در اين شهر، توسط پيامبر صلى الله عليه و آله بنيان‌گذارى شد. مرورى بر اين خاطرات و نيز آنچه بر پيامبر صلى الله عليه و آله و فرزندان او در اين شهر گذشته، حالت معنوى خاصى در انسان ايجاد خواهد كرد كه از ياد رفتنى نيست.

هنگام ورود

1- هنگام پياده شدن از اتوبوس‌ها توجه داشته باشيد چيزى از اثاثيه شما جا نماند؛

2- تا تقسيم اطاق‌ها و استقرار در آنها صبور و شكيبا باشيد،

3- در موسم حج به علت تراكم جمعيت و محدود بودن امكانات، محل استقرار آقايان و بانوان از هم جدا بوده و هر كدام در مكان مخصوصى مستقر مى‌شوند.

4- به همراه داشتن و يا به خاطر سپردن نشانى محل اقامت

5- رعايت حقوق و حال همسفران در اتاق مشترك و خوددارى از ايجاد سر و صدا، خنده با صداى بلند و ...

6- به هنگام عزيمت به حرم و به طور كلى خروج از محل اقامت، هم‌اتاقى‌هاى خود را آگاه كنيد.

7- رعايت نظم و نظافت در اتاق محل سكونت.

8- خوددارى از اقامه جماعت در هتل و رفتن به طرف مسجدالنبىّ يا مساجد محلّ، براى شركت در نماز جماعت اهل سنّت.

9- خوددارى از همراه بردن كليد اتاق و تعيين محلّى

براى آن.

10- مراقبت در حفظ اموال و اثاثيه ساختمان.

11- مراعات شؤونات اسلامى هنگام مراجعه به محل اسكان بانوان.

12- رفتار كريمانه و توأم با اغماض و گذشت با همسفران به هنگام مشاهده مواردى از تضييع حقوق خود.

در سطح شهر

1- خوددارى بانوان از تنها سوار شدن در ماشين‌هاى شخصى.

2- رعايت نظافت و خوددارى از ريختن زباله در سطح خيابان‌ها و معابر عمومى.

3- استفاده از لباس مناسب.

4- خوددارى از رفت و آمد در ساعات گرم روز.

5- خوددارى از نشستن در كنار خيابان يا بازگشت به محل اقامت به هنگام اوقات نماز.

6- شركت در مراسم دعاى كميل در مقابل بقيع و رعايت نظافت محيط و جمع‌آورى اشياى ريخته شده پس از پايان مراسم دعا.

شيعه و مسؤوليتى سنگين‌

وابستگى به شخصيت‌هاى بزرگى چون معصومين عليهم السلام و بهره‌مندى از نعمت هدايت آنان، مسؤوليت انسان را سنگين‌تر مى‌كند. از اين رو، خداوند خطاب به همسران پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد:

«اى همسران پيامبر! هر يك از شما گناهى آشكار كند، مجازاتش چند برابر و اگر كسى از شما كار شايسته‌اى انجام دهد، پاداشش چند برابر خواهد بود. اى همسران پيامبر صلى الله عليه و آله شما مانند ديگران نيستيد ...».

شيعه بودن با پيروى از دستورات پيشوايان معصوم عليهم السلام محقق خواهد شد و كوتاهى در عمل گناهى بزرگ و موجب خشم خدا و اولياى او خواهد بود. از اين رو قرآن كريم كسانى را كه به گفته‌هاى خود عمل نمى‌كنند، سرزنش مى‌كند در حديثى آمده است:

شخصى به پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: فلانى به همسر همسايه‌اش نگاه مى‌كند و از كارهاى حرام روگردان نيست. حضرت به خشم آمده، فرمود: او را بياوريد. آن شخص عرض كرد: اى رسول خدا! او از شيعيان شما و معتقدان به ولايت شما و على عليه السلام است. حضرت فرمود:

او دروغ مى‌گويد.

ائمه اطهار عليهم السلام از پيروان خويش مى‌خواستند كه مايه عزت و سرافرازى آنان باشند و آنان را با عمل خويش در نزد ديگران محبوب گردانند.

در احاديث براى شيعيان علائم و نشانه‌هايى ذكر شده از جمله:

برادران دينى را بر خود مقدم داشتن، مطيع خدا بودن، اهل تقوى بودن، بى‌رغبتى به دنيا، سخت كوشى، امانتدارى، شب زنده دارى، روزه دارى، وفاى به عهد، پاكيزگى مال، نماز اول وقت، پيوسته به ياد خدا بودن، فروتنى، سِرنگهدارى، سخاوت، ايثار جان و مال در راه ائمه عليهم السلام، خواندن نماز در مساجد اهل سنت، به تشييع جنازه آنان رفتن و بيماران آنها را عيادت نمودن.

مفهوم زيارت‌

ترك خانه و كاشانه به عشق ديدن خانه و صاحبخانه، ديدن قبر محبوب و شناختن قدر او، ديدن مكان و مكانت باهم، حرم و حريم را مشاهده كردن، زندگى‌نامه آنان را دانستن و زندگى خود را با آن سنجيدن، برگزيدگان خدا را شناختن و هم‌رديف ايشان گشتن، سلام كردن و جواب شنيدن، محبت خود را ديدن و لطف

آنان را نظاره نمودن، شكايت خود را مطرح كردن و شكوه‌هاى آنان را شنيدن، عصمت ايشان را مشاهده كردن و در صدد ترك گناه برآمدن، موضع‌گيرى آنها را ديدن و هم موضع‌شان شدن، صورت و سيرت آنان را باهم ديدن، شناخت كامل به جهت شباهت كامل، همگى مفهوم زيارت است و چنين زيارتى مقبول درگاه حق است.

آمادگى براى تشرّف به حرم نبوى صلى الله عليه و آله‌

1- غسل كردن.

2- پوشيدن بهترين لباس.

3- خوشبو نمودن و مسواك كردن.

4- آمادگى روحى براى حضور در محضر.

ضمناً درهاى مسجدالنبى صلى الله عليه و آله بعد از نماز عشا تا نيمه شب و هنگام نماز شب بسته مى‌باشد. زمان زيارت بانوان صبح‌ها بعد از ساعت 8 و عصرها بعد از نماز ظهر به مدت دو ساعت مى‌باشد.

در مسير زيارت‌

1- گام‌ها را آهسته برداشتن.

2- توجه كامل به رسول خدا صلى الله عليه و آله و ائمه عليهم السلام و احساس شرمندگى در محضر آنان و لطف و بزرگوارى آنان را مدّ نظر داشتن.

3- ذكر خدا را بر زبان داشتن.

ورود به حرم‌

«اذن دخول» يا اجازه ورود خواستن از خدا، ملائكه و پيامبر صلى الله عليه و آله از آداب حرم است.

اذن خداوند لازم است؛ زيرا او خالق و آفريدگار و صاحب اختيار ما است.

اذن فرشتگان لازم است؛ زيرا زائر در صف فرشتگان قرار گرفته و از مقابل فرشتگانى عبور مى‌كند كه برگرداگرد حرم مطهر در طواف نيايش‌اند و از آن حرم پاسدارى مى‌كنند.

از پيامبر نيز اجازه گرفتن ضرورت دارد؛ زيرا او بنده و فرستاده خدا و صاحب خُلق عظيم الهى است و ورود به حريم آن بزرگوار بدون اجازه او نوعى بى‌ادبى محسوب مى‌شود. اميد كه با دريافت پاسخ مثبت از آن بزرگوار شايستگى حضور در محضر شريف آن حضرت نصيبمان شود. در قرآن آمده است: پيامبر صلى الله عليه و آله به

امر الهى به زائران حرمش سلام و درود مى‌فرستد .. «هر گاه ايمان آورندگان به آيات ما نزدت آمدند، پس بگو:

سلام بر شما.» ⁽¹⁾

در محضر پيامبر صلى الله عليه و آله‌

از آنجا كه ما معتقديم پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و اهل بيت معصوم آن بزرگوار ما را مى‌بينند و سخن‌ما را مى‌شنوند و پاسخ مى‌دهند، لذا بايد ادب حضور را مراعات كنيم.

آنان وسيله تقرّب به خدايند وابتَغُوا إليهِ الوَسِيلَةِ و ما آنان را وسيله تقرب و نزديكى به خدا قرار مى‌دهيم.

قرآن كريم پيامبر خدا را فرستاده و آن حضرت را به عنوان آورنده خبر، گواه، چراغ نورانى، مژده دهنده، بيم دهنده، يادآور، دعوت كننده به حق و ... توصيف كرده است. چنانكه در ادعيه و زيارات ائمه معصوم عليهم السلام نيز به عنوان سيماى خدا، راه، ستاره‌هاى درخشان، خورشيد تابنده، ماه درخشنده، پرچم‌هاى هدايت و ... معرفى شده‌اند و همين تعابير براى اثبات «وسيله تقرّب به حق» بودن آنان كافى است.

از آنجا كه زيارت‌نامه‌ها ضمن معرفى زيارت شوندگان و بيان عملكرد و اهداف و موضع‌گيرى آنان، شيوه گفتگو، كيفيت درخواست و نوع خواست‌ها را به زائران آموزش مى‌دهند، بهتر است با دقت و تأمل خوانده شوند. اگر قبل از تشرف مرورى بر زيارت‌نامه‌ها بشود، توجه بيشترى هنگام قرائت زيارتنامه حاصل خواهد شد.

چگونه دعا كنيم؟ در حق چه كسانى دعا كنيم؟

در احاديث و روايات، شناخت خدا، انجام دقيق دستورات او، قلب پاك و دل شكسته، چشم گريان، راستگويى، كسب حلال، شكم خالى از حرام و غذاى شبهه‌ناك و ... از شرايط استجابت دعا به شمار آمده است.

همچنين گفتن بسم‌اللَّه در اول هر دعا و صلوات بر پيامبر و آل او و حمد و ستايش خدا، اعتراف به گناه، واسطه قرار دادن معصومين عليهم السلام حالت انقطاع از غير حق، خواندن دو ركعت نماز، مقدم داشتن ديگران، دعا به صورت جمعى، انتخاب وقت مناسب و ... زمينه بر آورده شدن حاجت را فراهم مى‌آورد و گناه مانع پذيرش دعا خواهد شد.

در روايات آمده كه «خويشتن را بين خود و ديگران محور قرار ده و آنچه را براى خود خوش مى‌دارى يا ناخوش، براى ديگران نيز خوش يا ناخوش بدار».

از اين رو شايسته است در حق همه اقشار بالاخص فقرا، مستضعفان، آوارگان، بيماران، قرض داران، شهدا، صلحا، انبيا، امام راحل و حق داران، و ملتمسين دعا و ... دعا كرده و با دعا براى تعجيل فرج و ظهور امام زمان عليه السلام زمينه را براى رفع همه نابسامانى‌ها فراهم سازيم.

و: نكات ضرورى در حرم نبوى‌

اشاره

با توجه به حضور مسلمانان از اقصى نقاط جهان و پيروان مكاتب مختلف و كنترل شديد زائران در اماكن عمومى و لزوم حفظ وحدت و ايجاد محبّت و جاذبه براى تشيّع، توجه و رعايت نكاتى چند ضرورت دارد:

1- شركت در نماز جماعت اهل سنت و خواندن نمازهاى مستحبى.

2- تلاوت قرآن و تدبر در آيات آن.

3- پرهيز از گذاشتن مهر يا دستمال كاغذى و هر آنچه كه سبب انگشت نما شدن و وهن شيعه مى‌شود.

4- خوددارى از صحبت كردن به هنگام اذان و ايراد خطبه‌هاى نماز جمعه.

5- خوددارى از عبور كردن از مقابل نمازگزاران.

6- پرهيز از خواندن نماز بعد از نماز جماعت صبح و عصر مسجدالنبى.

7- پرهيز از بردن كفش‌ها به داخل روضه و گذاشتن آنها روى فرش.

8- ترك نكردن مسجد هنگام برپايى نماز جماعت.

9- پرهيز از گرفتن قرآن به دست چپ و روى زمين گذاشتن آن و بيرون بردن آن از مسجد.

10- عبور نكردن از روى قرآن و قفسه‌هاى قرآنى و خوددارى از گرفتن قرآن با كفش در يك دست يا تلاوت آن به هنگام خطبه‌هاى نماز جمعه.

11- خوددارى از خواندن نماز به هنگام خطبه‌هاى نماز و خواندن نماز فرادى به هنگام جماعت.

12- خوددارى از فرستادن صلوات يا خواندن زيارت با صداى بلند يا يكديگر را به صداى بلند صدا كردن.

13- پرهيز از پشت كردن به ضريح مقدس.

14- خوددارى از ركوع و سجده رفتن قبل از امام جماعت و گفتن ذكر آنها با صداى بلند.

15- ترك نكردن مسجد به هنگام اقامه نماز ميت كه بعد از نماز واجب حرمين و با چهار تكبير «اللَّه اكبر» اقامه مى‌شود.

اذان دوم يا اقامه‌

در عربستان اذان و اقامه با فاصله و در دو نوبت از بلندگوها پخش مى‌گردد، از همين رو عده‌اى به غلط اقامه نماز را اذان دوم مى‌نامند. البته قبل از نماز صبح غير از اقامه، دو مرتبه اذان شنيده مى‌شود كه اذان اول براى انجام نماز شب است.

زيارت ائمه بقيع عليهم السلام‌

زيارت بقيع در تمامى شبانه‌روز امكان‌پذير است ليكن معمولًا بعد از نماز صبح و بعد از نماز عصر حدود دو ساعت درِ بقيع گشوده مى‌شود. البته ورود بانوان به بقيع و توقف در مقابل در هنگام باز بودن براى مردان، ممنوع است.

توصيه‌هايى درباره بقيع‌

با توجه به مقررات دولت عربستان و اعتقاداتى كه وهابيان از آن تبليغ كرده و انجام اعمالى كه در منظر ديگران موجب وهن شيعيان است، پرهيز از انجام كارهاى زير لازم و ضرورى است:

الف- انداختن پول يا عريضه بر روى قبور.

ب- برداشتن خاك، سنگ يا گندم از بقيع.

ج- بستن دخيل به نرده‌هاى اطراف بقيع و بوسيدن در و ديوار.

د- نماز خواندن در كنار بقيع.

ه- تجمع در برابر بقيع به هنگام اقامه نماز جماعت مسجدالنبى صلى الله عليه و آله.

و- عكس گرفتن يا فيلم‌بردارى.

ز- خواندن روضه‌هاى تحريك كننده و انجام حركات نامناسب با توجه به نصب دوربين‌هاى فيلم‌بردارى.

ح- خواندن دعاى توسل و زيارت عاشورا با صداى بلند.

ط- سد معبر كردن و خوابيدن يا دراز كشيدن مقابل

در بقيع.

ى- ماليدن پارچه‌هاى كفنى به نرده‌هاى اطراف بقيع براى تبرّك.

ك- روشن كردن شمع و خداى ناكرده دشنام به ديگران به خاطر اعتقادات خاص.

ل- انداختن سفره، پخش كردن و خوردن تنقلات و آجيل در مقابل بقيع.

م- ريختن آشغال مقابل در بقيع.

احُد يا صحنه امتحان‌

حضور در صحنه نبرد احد و گرفتن پند و عبرت، از اهداف زيارت شهداى احد است. زائر با ورود به ميدان نبرد احد و مطالعه دقيق دومين جنگ مهم اسلام، به تحليل علل وقايع آن مى‌پردازد و ضمن تجليل و قدردانى از شهيدانى چون حمزه سيدالشهدا و حنظله غسيل الملائكه، چهره دروغين دينداران ظاهرى و فراريان از صحنه نبرد را در طول تاريخ خواهد شناخت و نتيجه زير پا نهادن فرمان رهبرى- پيامبر صلى الله عليه و آله- و در عين حال نصرت حق را نظاره خواهد كرد.

مساجد سبعه (صحنه جنگ احزاب)

زائر با حضور در صحنه نبرد احزاب با اوج كينه دشمنان اسلام در طول تاريخ آشنا مى‌شود. از حفر خندق در ماه مبارك رمضان توسط مسلمانان با شكم گرسنه، درس مقاومت مى‌آموزد و از شكست قهرمان نامى كفر- عمرو بن عبدوَدّ- به دست تواناى امام على عليه السلام درس جوانمردى، شجاعت و اخلاص مى‌گيرد. «ضَرْبَةُ عَلِيّ يَوْمَ الخَنْدَقِ أفْضَل مِنْ عِبادَةِ الثّقَلَيْنِ» با عوامل پيروزى مسلمانان در اين جنگ؛ يعنى پيشنهاد و طرح كندن خندق توسط سلمان فارسى، تدبير و فرماندهى پيامبر صلى الله عليه و آله، فداكارى بى‌شائبه على عليه السلام و امدادهاى غيبى حق در پرتو دعا و مناجات به ويژه دعاهاى فاطمه زهرا عليها السلام آشنا مى‌شود. از صحنه نبرد خندق و پيروزى مسلمانان در مصاف با همه كفر مى‌آموزد كه تا زمانى كه پاسداران دين و ارزش‌هاى دين در صحنه حاضر باشند و از بذل جان و مال در راه خدا دريغ نورزند، نصرت الهى پشتيبان آنان بوده و بدون شك پيروز خواهند شد.

سوغات مدينه‌

بهترين سوغات مدينه پاك شدن از گناه، جواب سلام

از سوى پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه بقيع عليهم السلام شنيدن و مورد توجه آنان قرار گرفتن است. به نيابت از دوستان، آشنايان و بستگان زيارت كردن و آنان را به ياد داشتن و براى برآورده شدن حاجات‌شان دعا كردن است.

ز: توصيه‌هايى درباره خريد از بازار

اشاره

1- دقت در انتخاب كالاى مورد نظر، قيمت و بدون عيب بودن آن.

2- خوددارى از چانه زدن‌هاى حقارت‌آميز.

3- خوددارى از توقف در مقابل مغازه‌ها يا در مسير نمازگزاران مسجدالنبى يا مراجعت به محل سكونت به همراه كالاى خريدارى شده به هنگام اوقات نماز، كه موجب وهن شيعيان و انگشت‌نما شدن مى‌شود.

4- خوددارى از حمل كالاهاى حجيم با دست يا گذاشتن بر دوش.

5- خوددارى از همراه داشتن ارز بيش از حد نياز جهت پيشگيرى از سرقت‌هاى احتمالى.

6- حفظ شخصيت و رعايت شؤون و اخلاق اسلامى و غفلت نكردن از پرداخت بهاى كالا.

7- پرهيز از سپرى كردن وقت زياد در بازار و براى خريد.

8- رعايت حجاب از سوى بانوان براى مصون ماندن از وساوس شيطانى افراد بيمار دل.

موارد فرهنگى- اجتماعى‌

علاوه بر نكاتى كه در مباحث قبلى مورد اشاره قرار گرفت، توجه به نكات زير شما زائر محترم را از بروز مشكلات احتمالى مصون مى‌دارد:

1- خوددارى از دعوت زائران غيرايرانى به محل اسكان.

2- خوددارى از اهداى مواد نامرغوب در پايان سفر به فقراى مدينه.

3- پرهيز از بحث كردن با زائران غير ايرانى در صورت عدم آشنايى به زبان آنها.

4- تعيين كرايه به هنگام سوار شدن و پرداخت كامل آن.

5- دقت كامل هنگام عبور از وسط خيابان و يا چهارراه.

6- توجه به گفته‌هاى مأموران سعودى و مشاجره نكردن با آنان.

ميقات و ورود به محضر حق- آغاز عمره تمتع-

ميقات باب ورود به محضر حق‌تعالى است. محل فراموش كردن همه چيز و تنها به ياد خدا بودن است، آنسان كه حضرت موسى در وادى طور از همه تعلّقات رها شد. با كندن لباس‌هاى خود كه در دنيا پوشيده‌ايم و احياناً با آنها مرتكب گناه شده‌ايم، و انجام غسل تطهير خود از گناه، لباس احرام- كه شبيه كفن و لباسِ وداع دنياست- به تن كرده و پس از خواندن نماز، نيت احرام كرده و با گفتن «تلبيه» مُحْرِم مى‌شويم.

محرم، خود و ديگران را فراموش مى‌كند، هر چيزى كه او را متوجه خود و دنياى اطرافش كند، ترك مى‌گويد.

نگاه كردن به آيينه، استفاده از عطر و بوى خوش، زينت كردن خود و ... بر او حرام مى‌شود و تا رسيدن به مقصود- مكه مكرمه- عاشقانه لبيك مى‌گويد تا شايد خداوند به او پاسخ مثبت دهد و او را در خانه امن خويش بپذيرد. محرم ساعاتى را كه در حال احرام بسر مى‌برد، از گفتگوهاى دنيايى خوددارى كرده و به ذكر مناجات مى‌پردازد، با خود و خدايش نجوا مى‌كند و با او راز و نياز نموده و گويى جز او را نمى‌بيند. امامان معصوم عليهم السلام ما، گاه از خوف اينكه از جانب خدا ندا رسد «لالبيك» و

پاسخ منفى بشنوند، به شدت نگران بوده و از گفتن «لبيك» بر خود مى‌لرزيدند؛ چرا كه خود را در محضر با عظمت پروردگار مشاهده كرده و قصد ورود به حريم او را داشتند.

يادآورى‌هاى ميقات‌

1- قرار دادن لباس احرام در كيف دستى همراه.

2- جدا نشدن از كاروان به خاطر شلوغى و يك رنگى لباس‌ها.

3- مراجعه به‌روحانى جهت‌اطمينان‌از صحت احرام.

4- دقت در جانماندن اثاث همراه، به ويژه هنگام غسل.

5- به خاطر سپردن شماره و محل توقف اتوبوس.

ح: تشرف به مكّه‌

جايگاه شهر مكّه‌

مكه حرم امن الهى، اولين سرزمين امتحان حضرت ابراهيم عليه السلام و قربانگاه اسماعيل است. محل تولد پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، فاطمه عليها السلام و على عليه السلام است. بعثت رسول خدا،

معراج آن حضرت، نزول آيات قرآن، فتح مكه، شكسته شدن بت‌هاى جاهليت، اذان بلال بر بام كعبه از خاطرات شيرين اين شهر و آزار و اذيت پيامبر صلى الله عليه و آله و شكنجه ياران آن حضرت در دوران غربت اسلام از خاطرات بسيار تلخ آن است. نابودى سپاه ابرهه نيز از معجزات به يادماندنى مكّه و قيام حضرت مهدى (عج) از مقابل كعبه، از اميدها و آرزوهاى مسلمانان و مظلومان است.

الهام از حرم امن الهى‌

در حريم امن الهى همه موجودات از آزار و اذيت ديگران در امانند. ورود به اين مكان مقدس تمرينى است تا زائر بيت‌اللَّه الحرام مصداق حقيقى كلام پيامبر صلى الله عليه و آله شود كه فرمودند: «مسلمان كسى است كه مسلمانان ديگر از دست و زبان او در امان باشند.»

يادآورى‌هاى ويژه شهر مكّه‌

1- توجه به توصيه‌هاى روحانى كاروان براى انجام اعمال.

2- پرهيز بانوان از شكافتن صفوف نماز گزاران و عبور از ميان صف‌ها به هنگام نماز.

3- پرهيز از استلام حجر و مقام ابراهيم به هنگام شلوغى بالاخص براى بانوان.

4- پرهيز از كندن يا قيچى كردن پرده خانه كعبه.

5- پرهيز از وضو گرفتن با آب آشاميدنى منبع‌هاى موجود در مسجدالحرام.

6- پرهيز از خوابيدن در طبقات مسجدالحرام.

7- به خاطر سپردن وعده‌گاه در مسجد الحرام و مراجعه به مأموران امداد گمشدگان در مقابل ناودان طلا، كوه صفا و مقابل چاه زمزم در صورت گم شدن.

طواف‌

طواف عاشقانه طوافى است كه با پاى جسم و دل به دور خانه و صاحب خانه انجام گيرد و مانند فرشتگان اطراف عرش به تسبيح، تحميد، تكبير، تهليل و استغفار براى ديگران مشغول شود. با طواف تمرين مى‌كنيم تا در زندگى نيز بر محور خدا حركت كنيم و چيزى غير خدا را مدار و محور زندگى قرار ندهيم.

حجر الأسود، نقطه آغاز و پايان طواف‌

حجرالاسود، به منزله دست خدا و لمس آن بيعت با

او است و به اين معنى است كه از اين پس بر مدار و محور او و خانه او و خواست و اراده و رضاى او حركت خواهيم كرد.

همان طور كه طواف عمره و حج از حجر الأسود آغاز و بدان ختم مى‌شود، زندگى بر محور اراده و مشيت الهى نيز از او آغاز و به او منتهى مى‌شود انا للَّه‌و انا اليه راجعون.

بر اساس برخى روايات «حجر الأسود» ابتدا سفيد بود و در اثر استلام گنهكاران سياه گشت. قلب انسان نيز در ابتدا پاك و سفيد است و بر اثر گناه سياه و آلوده مى‌شود.

طواف، هفت دور است‌

زائر به هنگام طواف علاوه بر آنكه دعاهاى مخصوصى را زمزمه مى‌كند، به غل و زنجيرهايى كه در زندگى به دست و پاى روح خود بسته، توجه دارد و با هر گردشى به دور خانه خدا زنجيرى را از دست و پاى جان خويش مى‌گشايد تا با پايان يافتن طواف بتواند به حريم ربوبى راه يابد و پيشانى در پيشگاه دوست بر خاك بسايد.

در دور اول از حجاب كفر، در دور دوم از وجود شرك، در دور سوم از زنجير نفاق، در دور چهارم از آلودگى هوس، در دور پنجم از ديو طمع، در دور ششم از چاه عميق خودبينى و در دور هفتم از كبر و احساس بى‌نيازى رها مى‌شودو آزاد مى‌گردد. كعبه را «بيت عتيق» خوانده‌اند؛ چرا كه تنها آزادگان و ره‌يافتگان بر گرد آن طواف مى‌كنند. بايد از هر تعلّقى آزاد شد تا بتوان برگرد خانه‌اى چرخيد كه از هر تعلّق و تملّكى آزاد است.

چند نكته در طواف‌

1- توجه به توصيه‌هاى روحانى نسبت به زمان، مكان و شيوه طواف.

2- انجام طواف همانند ديگران و پرهيز از وسواس‌هاى بى‌مورد. خواندن دعاهاى هر دور- شوط-، شما را از دچار شدن به شك و ترديد در تعداد دورها باز مى‌دارد.

3- نازك نبودن لباس احرام به جهت نمايان نبودن بدن هنگام طواف.

4- خوددارى از انجام طواف مستحبى به هنگام ازدحام جمعيت.

5- حفظ آرامش و تنه نزدن به ديگران.

6- وارد حِجْر اسماعيل نشدن در حين طواف.

7- توجه به فتواى مرجع تقليد خود در مسأله محدوده طواف.

8- مراجعه به روحانى پس از اتمام طواف براى اطمينان از صحت طواف يا پرسيدن مسائل پيش آمده بدون هيچ گونه شرم و خجالت.

نماز در پشت مقام ابراهيم‌

پس از پايان طواف، حاجى در پشت مقام ابراهيم عليه السلام دو ركعت نماز بجا مى‌آورد. مستحب است در ركعت اول بعد از حمد سوره توحيد و در ركعت دوم، سوره كافرون را بخواند و بدين وسيله درس توحيد و سازش ناپذيرى با كفر و شرك را براى هميشه از قهرمان توحيد بياموزد و به او اقتدا كند.

دو نكته درباره نماز طواف‌

1- خوددارى از نماز خواندن در مسير طواف كنندگان، كه موجب آزار و اذيت آنان و برهم خوردن نماز مى‌شود.

2- خوددارى از مشاجره با مأموران سعودى و اقامه نماز در نزديكترين مكان ممكن به مقام.

در كنار زمزم‌

يكى از مستحبات بعد از نماز طواف، نوشيدن آب زمزم و نيز صفا دادن سر و صورت با آن است كه موجب شفاى امراض جسمى و روحى است. خوشا به حال آنان كه با سيراب شدن از زمزم اسماعيل، زمينه سيراب گشتن از حوض كوثر بدست امام على عليه السلام را در خود فراهم سازند.

سعى بين صفا و مروه‌

هر يك از اعمال و مناسك حج يادآور خاطره‌اى ارزشمند از زندگى ابراهيم و هاجر و فرزندش اسماعيل است. سعى بين دو كوه صفا و مروه نيز يادآور خاطره مادرى است كه در اوج تشنگى و نااميدى با عنايت به رحمت الهى، در جستجوى آب براى فرزند تشنه و بى‌رمقش ميان اين دو كوه دويد تا سرانجام زمزم براى او جوشيد.

زائر خانه خدا نيز با اميد به فضل و رحمت

الهى و نيز خوف و ترس از عواقب گناه، راه رسيدن به كمال را پيموده، حاجات خود را از خداوند مى‌طلبد.

سه نكته درباره سعى‌

1- سعى بين صفا و مروه هفت دور- شوط- است، رفتن از صفا به مروه و بازگشت از مروه به صفا هر كدام يك دور محسوب مى‌شود. از اين رو، سعى از صفا شروع و به مروه پايان مى‌پذيرد.

2- «هروله» به معناى تند راه رفتن به مردان اختصاص دارد و براى زنان مستحب نيست.

3- استراحت براى رفع خستگى هنگام سعى بلامانع است.

تقصير

تقصير- به معناى چيدن مقدارى از موى سر يا ناخن براى رضاى خدا- بعد از انجام سعى، يكى از واجبات عمره است. با انجام تقصير از احرام خارج شده و بدين وسيله مرحله اول اعمال؛ يعنى عمره تمتع به پايان مى‌رسد.

ط: آغاز حجّ تمتّع‌

احرام در مكه‌

پس از فراغت از مرحله اول اعمال، مرحله دوم؛ يعنى حج تمتع آغاز مى‌شود. معمولًا حاجيان، روز هشتم ذى‌الحجه يا شب نهم در شهر مكه مُحْرِم و سپس عازم عرفات مى‌شوند.

احرام حج تمتع مانند احرام عمره تمتع است با دو تفاوت: اول در نيت و دوم در مكان احرام. احرام عمره در ميقات بود و احرام حج در شهر مكه.

وقوف در عرفات‌

صحراى عرفات يكايك وقوف كنندگان را مى‌شناسد و از رفتار و گفتار و نيات آنان آگاه است، چنان كه امام زمان (عجّل‌اللَّه تعالى فرجه) كه حضورش در اين سرزمين قطعى است، از رفتار و نيات حجاج با خبر است.

روز عرفه براى آمرزش گناهان، همچون شب‌هاى قدر است. دعاى عرفه امام حسين عليه السلام، در اين سرزمين

روح را صفامى‌دهد. در سرزمين عرفات حجاج به ارزش هدف قيام امام حسين عليه السلام بيشتر واقف مى‌گردند. عرفات يادآور اعلان برائت از كفار و مشركان نيز هست كه به امر رسول‌خدا صلى الله عليه و آله و به وسيله على عليه السلام به مردم ابلاغ شد.

وقوف در مشعر الحرام‌

مشعر سرزمين شعور و آگاهى است. در اين سرزمين كه يادآور محشر است، براى نابودى شيطان‌ها با جمع كردن ريگ‌هاى هفت گانه رمى جمرات، آماده و مهيا مى‌شويم. تمرينى است تا خود را براى مقابله با شيطان‌هاى كوچك و بزرگ آماده كنيم.

در سرزمين منا

منا سرزمين رسيدن انسان به آرزوهاى خويش است؛ زيرا زائر خانه خدا با رمى شياطين و بريدن حلقوم طمع و پرهيز از دنياپرستى، از شرّ دشمنان درونى و بيرونى رها مى‌شود و هم رديف بندگانى مى‌گردد كه خداوند در وصفشان فرموده: «اى شيطان، تو بر بندگان من سلطه ندارى». ⁽¹⁾

سرزمين منا يادآور پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه معصومين عليهم السلام است، يادآور وصيت امام باقر عليه السلام است كه فرمود: تا ده سال در اين سرزمين براى ما گريه كنيد.

اعمال منا

رمى جمرات، حلق يا تقصير، قربانى و بيتوته، جزو اعمال واجب حج در اين سرزمين است.

نكاتى درباره منى‌

1- پرهيز از تك روى و جدا شدن از مدير و روحانى كاروان در روز اول- عيد قربان.

2- دقت در انجام اعمال با توجه به سفارش‌هاى روحانى و مدير كاروان.

3- پرهيز از پراكنده كردن مو به هنگام حلق يا تقصير.

4- استفاده از ماسك در عرفات، مشعر و منا در صورت لزوم.

5- به خاطر سپردن محل استقرار چادر.

6- مصرف مايعات بيشتر.

7- پرهيز از به همراه داشتن پول هنگام رمى جمرات.

8- همراه داشتن آب و كارت شناسايى.

9- خوددارى افراد سالخورده و ناتوان از رفتن به قربانگاه.

10- همراهى با نيروهاى خدماتى كاروان به دليل دشوارى خدمات دهى در عرفات، مشعر و منا.

طواف حج تمتع، نماز طواف، سعى‌

حاجى پاك شده از گناه در عرفات و آگاهى يافته در مشعر و پيروز در جبهه نبرد با دشمن درونى و بيرونى در منا و برپا كننده مراسم جشن پيروزى در آن سرزمين جهت طواف به مكه مى‌آيد تا خود را از بقاياى تاريكى‌هاى مانده در جان نجات بخشد. در دور اول سر و اعضا؛ همچون چشم و گوش و زبان، در دور دوم دو دست، در دور سوم شكم، در دور چهارم غريزه جنسى، در دور پنجم دو پا، در دور ششم قلب خويشتن را از گناهان پاك و در دور هفتم حركت در محور لقاى حق، سپس در مقام ابراهيم عليه السلام به تماشاى جمال محبوب مى‌نشيند و با خواندن سرود رهايى يعنى (نماز) سر بر سجده شكر مى‌گذارد. آنگاه بار ديگر سعى بين صفا و مروه را انجام مى‌دهد.

طواف نساء و نماز آن‌

آخرين قسمت اعمال حج تمتع، طواف نساء و نماز آن است. كه جز در نيت تفاوتى با طواف‌هاى قبلى ندارد.

در اين مرحله كه نقطه اوج معنوى است، در هر دورى مقامى از مقامات هفت‌گانه سلوك طى مى‌شود. در دور اول مقام «توبه»، در دور دوم منزل «ورع» و دورى از گناه و هر شبهه، در دور سوم منزل «فقر الى اللَّه»؛ يعنى احساس نياز در همه شؤون خويش به خدا، در دور چهارم وادى «زهد» و اعراض از دنيا، در دور پنجم منزل «صبر»، در دور ششم منزل «توكّل» و در دور هفتم منزل «رضا» طى مى‌شود.

بنده آن باشد كه بند خويش نيست جز رضاى خواجه‌اش در پيش نيست

با اين عمل همه چيز بر حاجى حلال مى‌گردد و مانند نوزادى كه از مادر متولد شده، از همه گناهان پاك مى‌شود. مهم آن است كه بتواند پس از انجام حج كه تمرين يك زندگى توحيدى است، در طول زندگى، اين پاكى و پاكيزگى را به عنوان بهترين ارمغان حج، پاس بدارد. آرزوى بازگشت به سرزمين وحى از آداب حج

است تا خداوند بار ديگر زيارت خانه‌اش را روزى فرمايد.

ى: بعد از حج‌

حاجى شدن و حاجى ماندن‌

انجام حج با آداب ظاهرى و باطنى نورانيتى در پى دارد كه از آن به «نور حج» تعبير شده است و تا زمانى كه صاحب آن به گناه آلوده نشده، اين نورانيت باقى است و با ارتكاب گناه از وجود آدمى رخت بر مى‌بندد. از اين رو حاجى شدن سخت است ولى حاجى ماندن سخت‌تر است.

يادآورى‌ها

1- همكارى در هنگام بار زدن و تخليه بار و پرهيز از صدمه زدن به بار ديگران.

2- دقت در نگهدارى گذرنامه، بليط و مدارك ديگر.

3- همراه نداشتن اشياء ممنوعه هنگام سوار شدن به هواپيما.

4- خوددارى از فروش اجناس اضافى.

ترك فرودگاه جدّه و ورود به فرودگاه ايران‌

به هنگام خداحافظى زائر بيت اللَّه الحرام از همه خداحافظى مى‌كرد، اينك ديگران به استقبال او مى‌آيند تا از نورانيت او بهره بگيرند. زيارت زائر خانه خدا و رسول‌خدا صلى الله عليه و آله و ائمه بقيع عليهم السلام، زيارت خانه خدا و رسول و ائمه است. حاجى نيز در پاسخ مشتاقان مى‌گويد:

گلى خوشبوى در حمام روزى رسيد از دست محبوبى به دستم

به او گفتم كه مشكى يا عبيرى كه از بوى دلاويز تو مستم

بگفتا من گِلى ناچيز بودم و ليكن مدتى با گُل نشستم

كمال همنشين در من اثر كرد وگرنه من همان خاكم كه هستم‌

وليمه حج‌

1- پرهيز از اسراف و تبذير در ميهمانى‌ها.

2- دعوت از همه اقشار و خصوصى نكردن اطعام سفر حج.

3- بيان خاطرات معنوى و توجه كمتر به امور مادى حج.

4- بيان خاطرات شيرين و فراموش كردن خاطرات تلخ.

5- نقل محاسن همسفران و چشم پوشى از ضعف‌هاى احتمالى آنان.

از رهنمودهاى حضرت امام خمينى قدس سره به زائران بيت اللَّه الحرام‌

كسى را اجابت مى‌كند و ميهمان كيست و آداب اين ميهمانى چيست.

9 .... مسؤوليت حجاج محترم در پيشگاه مقدس خداوند متعال و در مقابل ملت شريف و مجاهد در راه اسلام و تعاليم انسانى آن، بسيار خطير و بزرگ است.

عظيم مراعات و قلوب حجاج عزيز از تمام وابستگى‌هاى به غير حق آزاد و از آنچه غير دوست هست تهى و با انوار تجليات الهى منور گردد، تا اعمال و مناسك اين سير الى‌اللَّه با محتواى حج ابراهيمى و پس از آن حج محمدى آراسته گردد.