مقدمه ای بر فقه شیعه - کلیات و کتابشناسی

مشخصات کتاب

سرشناسه : مدرسی‌طباطبائی، حسین، 1320-

عنوان و نام پدیدآور : مقدمه‌ای بر فقه شیعه کلیات و کتابشناسی/ تالیف حسین مدرسی‌طباطبائی؛ ترجمه محمدآصف فکرت.

مشخصات نشر : مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1368.

مشخصات ظاهری : 447ص.

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Hossein Modarressi Tabatabai. An introduction to Shii law a bibliographical study.

یادداشت : کتابنامه: ص. [408] - 425.

موضوع : فقه جعفری -- کتابشناسی

شناسه افزوده : فکرت، محمدآصف، 1325 - ، مترجم

شناسه افزوده : آستان قدس رضوی. بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : Z7835 /الف5م‌36 1368

رده بندی دیویی : 016/297

شماره کتابشناسی ملی : م‌69-967

فهرست

یادداشتی از مؤلّف بر ترجمۀ فارسی

کتابی که برگردان فارسی آن را اکنون در دست دارید به منظور آشنا ساختن خوانندگان با کلیّاتی در باب فقه شیعی تدوین گردیده است. این نوشته در دو بخش است: در بخش نخست وصفی به اجمال از محتوای فقه و اصول فقه شیعی انجام شده، و تحوّلات آن از نظر تاریخی به اختصار مورد بحث قرار گرفته است. در بخش دوّم نام و مشخصات قسمتی از منابع فقهی که مراجعه بدان برای هر بررسی و تحقیق علمی پیرامون مسائل فقهی لازم است به دست داده شده است.

انگیزۀ اصلی تحریر این اثر در زبان انگلیسی پر کردن خلاء چشمگیری بود که در فرهنگ حقوقی غرب نسبت به نظام حقوقی شیعی وجود داشت.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران که به طرز بی سابقه‌ای افکار جهانیان به سوی مکتب تشیّع و زیر بنای فکری و محتوای فرهنگی آن جلب شد، به خاطر فقدان منابع لازم در زبانهای اروپایی در این زمینه، احساس نیاز مبرم به آثاری از این دست فزونی گرفت. خلأ معلومات در این مورد آن قدر زیاد بود که فی المثل در (کتابشناسی فقه اسلام) که توسط یکی از متخصّصان حقوق اسلامی در غرب تدوین شده و مشتمل بر نام و نشان 305 منبع از منابع فقهی اسلامی به زبان عربی است، در لیست منابع فقه شیعۀ اثنا عشری تنها دو کتاب (شرایع الاسلام و مختصر نافع) نام برده شده است. بگذریم که مذهب خوارج اباضی را نیز شاخه‌ای از تشیّع دانسته و آن را ذیل مکاتب فقه شیعه قرار داده‌اند.

این کمبود و خلأ نویسنده را که از شیفتگان نظام فقاهت و مکتب حقوقی شیعی است بر آن داشت که به عنوان نخستین گام برای معرّفی این نظام پیشرفته و

قویم و مستحکم علمی، که از دست آوردهای عظیم فکر و اندیشۀ حقوقی بشری است اثری فشرده در اختیار خوانندگان و علاقمندان مباحث حقوقی قرار دهد، که در آن خطوط اصلی این مکتب نشان داده شده و فهرستی از منابعی که یک پژوهندۀ آشنا به زبانهای شرقی می‌تواند از آنها برای یک کار تحقیقی پیرامون این مکتب استفاده کند در دسترس بگذارد. کتاب حاضر محصول آن فکر بود. امید است که برگردان فارسی آن نیز برای علاقمندان فارسی زبان این رشته از تحقیقات سودمند باشد.

حسین مدرّسی طباطبایی

قسمت اوّل ساختمان کلّی فقه شیعه

اشاره

فصل اول مکتب فقهی شیعه و مبانی آن

تشیّع به مثابۀ یک مکتب عقیدتی در اسلام، گرایشی خاصّ بر اساس یک سلسله نظرات و تحلیلات کلامی و تاریخی است. حدیث (ثقلین) که وسیلۀ محدّثان شیعی و سنّی از پیامبر روایت شده، و وی بر اساس آن مسلمانان را پس از خود به پیروی از قرآن و خاندان خویش فرا خوانده بود، همراه تعدادی دیگر از روایات نبوی، ریشۀ اصلی این گرایش را که بعدا با استدلالات کلامی و فلسفی و تاریخی تقویت گردید تشکیل می‌داد.

در مباحث مذهبی، مکتب شیعی نظرات خود را عموما از رهنمودهای بزرگان و ائمّۀ اهل بیت پیامبر الهام گرفته است. اختلاف اصلی دو مکتب فقهی سنّی و شیعی در کیفیّت تلقّی سنّت نبوی و منابع فقه است. اهل سنّت، حدیث نبوی را از طریق صحابۀ پیامبر اخذ نموده‌اند، در حالی که شیعه این حدیث را از طریق خاندان وی به دست آورده است. از سوی دیگر مذاهب فقهی اهل سنّت دنباله رو نظرات فقهی چند تن از فقهاء مدینه و عراق‌اند، لیکن مذاهب فقهی شیعی تابع نظرات امامان اهل بیت هستند که از آن میان مکتب شیعی دوازده امامی که عمده‌ترین نحلۀ شیعی است از آراء امامان دوازده گانۀ مشهور خود به خصوص امام ششم ابو عبد اللّٰه جعفر بن محمّد الصّادق پیروی می‌کند و به همین جهت به (جعفری) نیز شهرت دارد.

قرآن، حدیث، اجماع و عقل منابع فقه شیعه را تشکیل می‌دهند ⁽¹⁾.

قرآن در همین شکل و مفاد ظاهری خود حجّت، و شکل دهندۀ روح حاکم بر فقه شیعی است.

حدیث یعنی گفتار و کردار و تقریر پیامبر یا امام، باید با وسائط موثّق و معتبر رسیده باشد که البتّه در این مورد وضع مذهبی راوی تأثیری ندارد. حدیثی که وسیلۀ یک غیر شیعی راست گو نقل شده باشد به همان اندازه معتبر و مورد عمل است که حدیث شیعی راست گو.

اجماع یعنی وحدت نظر همۀ دانشمندان شیعی در یک موضوع، به خودی خود حجّت نیست لیکن گاه به تفصیلی که در کتابهای اصول فقه هست از راه آن (سنّت) به اثبات می‌رسد.

مراد از عقل به عنوان یک منبع برای حقوق شیعی ⁽¹⁾احکام قطعی عقل نظری و عقل عملی است، چنان که در خوبی عدالت و بدی ستم ⁽²⁾. در تعالیم اسلامی قاعده‌ای است که به مقتضای آن هر آن چه عقل بدان حکم کند شرع نیز برابر آن حکم خواهد نمود و از این رو، در این گونه موارد بر حکم این قاعده که (قاعدۀ ملازمه) خوانده می‌شود حکم شرعی از حکم عقلی ناشی و استنتاج خواهد شد ⁽³⁾. تلازم میان وجوب چیزی با وجوب مقدمات آن، یا میان امر به چیزی با نهی از ضدّ آن، هم چنین این که امر و نهی در یک مورد نمی‌تواند جمع شود (که همه از مسائل علم اصول فقه و منشاء آثار و احکام فقهی است) همه از قبیل همین احکام عقلی است.

از این میان، منبع دوّم یعنی احادیث وارده از پیامبر و امامان اهل بیت که مهم‌ترین منبع فقهی شیعی است در مجامیعی خاصّ گرد آوری شده و مشهورترین آنها که مرجع فقهاء است عبارت است از:

از این جمله، چهار کتاب نخست به عنوان (کتب اربعه) شناخته شده و در فنّ حدیث شیعی از اهمیّتی همانند (صحاح ستّه) نسبت به مجامیع حدیثی اهل سنّت برخوردار است. متداول ترین کتاب از فهرست بالا در مراجعات فقهی، کتاب وسائل الشیعة است که جامع احادیث چهار کتاب نخست (کتب اربعه) و بسیاری از کتابهای حدیث دیگر است، و چون منحصر به روایاتی است که در مباحث فقهی رسیده است کتاب دستی برای مراجعۀ هر فقیهی است.

استناد به روایات این مجامیع تابع وجود شرایط خاصّی است ⁽¹⁾. وثاقت و راست گویی همۀ راویان سلسله سند یک حدیث باید به ثبوت رسیده باشد. دانشی خاص به نام علم رجال که در بارۀ روات حدیث و شرح حال آنان بحث می‌کند متکفّل این کار است. احادیث از نظر مقدار اعتبار و سندیّت بر اساس ضوابط مخصوصی که در علمی دیگر به نام علم درایه مورد بحث قرار گرفته است به انواع و رده‌های مختلفی تقسیم می‌شود ⁽²⁾و بر همین اساس، بسیاری از روایات متون ذکر شده از نظر فقهاء ضعیف و غیر قابل استناد است.

استخراج احکام شرعی از منابع یاد شده بر اساس قواعد و ضوابطی که در علم اصول فقه بیان شده است به کمک استدلال عقلی و با روش تحلیل منطقی انجام می‌پذیرد که نام آن در اصطلاح اسلامی (اجتهاد) است. از نظر اصول تعالیم شیعی امکان اجتهاد همواره برای دانشمندان وجود دارد و هر فقیه الزاما باید در برخورد با مسائل، دلایل و مستندات هر مسأله را شخصا ملاحظه کرده و در مورد آن نظر بدهد. تقلید و پیروی یک مجتهد از مجتهد دیگر در مسائل شرعی حرام است.5.

فصل دوم کلیاتی در باب اصول فقه

استنباط و کشف حکم شرعی و فقهی از منابع یاد شدۀ پیش، که گاه در برخی موارد با یکدیگر متضادّ و متعارض نیز هستند دارای نظام و سیستم خاصّی است که در واقع منطق فقه است، و در اصطلاح علم اصول فقه خوانده می‌شود. این علم مجموعۀ اصول و ضوابطی کلّی است برای به دست آوردن حکم مسائل فقهی از منابع آن. بسیاری از این اصول و ضوابط از علوم دیگر مانند منطق و فلسفه و لغت و کلام گرفته شده، و برای استفاده در یک مسیر مشخص به ترتیبی خاصّ با یکدیگر ترکیب، و به شکلی ویژه منسجم گردیده‌اند.

در دوره‌های نخست اسلامی، رسائلی در این فنّ وسیلۀ شیعیان اوّلیه نوشته شده بود که یاد آن در مصادر آمده ⁽¹⁾، لیکن قدیم‌ترین اثری که در این باب از دانشمندان شیعی در دست است عبارت است از کتاب (التذکرة بأصول الفقه) تألیف شیخ مفید، محمّد بن محمّد بن النّعمان البغدادی (م 413) که کراجکی تلخیصی از آن را در کتاب کنز الفوائد خود درج نموده است ⁽²⁾.

پس از آن کتاب بزرگی در اصول فقه از شریف مرتضی علی بن الحسین الموسوی (م 436) در دست است به نام الذّریعة إلی اصول الشّریعة ⁽³⁾. کتاب مشهور شیخ الطّائفه محمّد بن الحسن الطّوسی به نام عدّة الاصول ⁽⁴⁾مشهورترین کتاب اصولی است که از آن قرن به جای مانده و مدّتها در

حوزه‌های علمی شیعی متن درسی بوده است.

یکی دیگر از مصادر اصلی فنّ از این ادوار، بخش اصول فقه از کتاب الغنیة سید ابو المکارم ابن زهره حلبی (م 585) است ⁽¹⁾. کتاب المصادر فی اصول الفقه سدید الدّین محمود حمّصی- دانشمند و متکلّم شیعی نیمۀ دوم قرن ششم به دست ما نرسیده ⁽²⁾، لیکن بندهایی از آن در کتاب السّرائر ابن ادریس هست ⁽³⁾. پس از آن معارج الاصول محقّق جعفر بن الحسن الحلّی (م 676)، و سپس آثار اصولی علامه حسن بن یوسف بن المطهّر الحلّی (م 726) مانند تهذیب الأصول، مبادی الوصول و نهایة الوصول این علم را با تحوّلاتی تازه همراه ساخت.

پس از این دوره کارهای بسیاری از جانب دانشمندان شیعی به صورت تحشیه و شرح بر آثار علامه در اصول فقه انجام گرفت، که فهرست برخی از آنها در الذریعة ⁽⁴⁾هست و از مشهورترین آنهاست شروح ضیائی و عمیدی ⁽⁵⁾که در پیشبرد علم اصول فقه نقشی قابل توجّه داشته است. شهید اوّل شمس الدّین محمّد بن مکّی العاملی (م 786) این دو شرح را در کتابی با نام جامع البین گرد آورد و خود نیز مطالبی سودمند بر آن افزود ⁽⁶⁾.

حسن بن زین الدّین العاملی فقیه مشهور آغاز قرن یازدهم (م 1011) با تألیف متنی مرتّب و پاکیزه در علم اصول فقه به عنوان مقدّمه‌ای بر کتاب معالم الدّین خود، راه را برای بحثهای متمرکز بر روی مباحث اصول فقه به شکل تحشیه و شرح گشود، و این گونه بحثها به سبب همین تمرکز و اظهار نظرها و نقد و ایرادهای دانشمندان در مورد واحد، با توجّه به اظهارات و آراء دیگر در همان جا، در پیشبرد اصول فقه بسیار مؤثّر افتاد. دقیق‌ترین نظرات علمی در این باب در قرن یازدهم وسیلۀ سلطان العلماء حسین بن رفیع الدّین محمّد مرعشی مازندرانی (م 1064) یکی از حاشیه نویسان بر معالم ابداع و اظهار گردیده است. زبده تألیف بهاء الدّین محمّد عاملی (م 1030) و وافیه تألیف عبد اللّٰه بن محمّد تونی (م 1071) از متون مشهور اصولی قرن مزبور است.

در قرن دوازدهم اخباریگری که دشمن سر سخت علم اصول فقه بود به مرور بر محیط مذهبی4.

شیعه چیره شد و پیشرفت این دانش متوقّف گردید. لیکن در ثلث اخیر آن قرن با ظهور عالم عالی قدری چون وحید بهبهانی، محمد باقر بن محمد اکمل (م 1205) و کوشش و سعی بلیغی که او در نشر و ترویج اصول و مبارزه با طرز فکر اخباری از خود نشان داد این علم احیاء شد و به سرعت رو به گسترش نهاد. شاگردان مکتب وحید هر یک به سهم خود در ترقّی و توسعۀ این دانش کوشش فراوان کردند. کتابهایی چون قوانین از ابو القاسم بن حسن گیلانی، میرزای قمی (م 1231)، فصول از محمّد حسین بن محمّد رحیم اصفهانی (م 1254)، هدایة المسترشدین از محمّد تقی بن محمّد رحیم اصفهانی (م 1248)، مفاتیح از سید محمد مجاهد کربلایی (م 1242) و ضوابط از ابراهیم بن محمّد باقر قزوینی (م 1262) از آثار شاگردان و پیروان این مکتب است.

شیخ مرتضی انصاری دانشمند و متفکّر بزرگ حقوقی این قرن (م 1281) بنای اصول فقه را تجدید کرد، و با نبوغ خود آفاق جدید و گسترده‌ای را به روی این علم گشود، و آن را به شکلی بسیار دقیق و اصولی از نو پایه ریزی نمود. مجموعۀ رسائل او در اصول فقه که به نام رسائل یا فرائد الاصول شناخته می‌شود تا کنون در حوزه‌های سنّتی فقه شیعی متن درسی است.

در مکتب علمی شیخ انصاری که تا به امروز ادامه و استمرار یافته است مبانی اصول فقه همواره مورد دقّتها و موشکافیهای دانشمندان قرار گرفته، و با ظهور متفکّرانی بزرگ چون ملا محمد کاظم آخوند خراسانی (م 1329) نگارندۀ کفایة الاصول، محمّد حسین نائینی (م 1355)، ضیاء الدین عراقی (م 1361) نگارندۀ مقالات و محمّد حسین اصفهانی کمپانی (م 1361) نگارندۀ نهایة الدرایة و با کوشش‌های فکری بسیار دقیق آنان، اینک علم اصول فقه شیعی دقیق‌ترین دانش اسلامی است که از اهمیّت بسیار برخوردار بوده و کما کان مورد بحثها و بررسیها، و در معرض تحوّلات و تکمیل و تغییر است.

چنان که گفته شد فقه شیعه چهار منبع اساسی دارد: قرآن، سنّت، اجماع و عقل. هدف اصلی علم اصول فقه نشان دادن کیفیّت استخراج احکام فقهی از منابع بالاست. با این همه، در برخی موارد احکام فقهی را نمی‌توان مستقیما از این منابع گرفت. برای چنین موارد اصول کلّی خاصّی در اصول فقه شیعه مقرّر است که اصطلاحا اصول عملیّه خوانده می‌شود. بدین طریق اصول فقه به دو بخش منقسم می‌گردد: بخشی در باب روش استنباط احکام از چهار منبع اصلی، و بخش دیگر در باب شیوه استفاده از اصول عملیّه.

در نخستین بخش اصول فقه، قواعد استدلال با قوانین مکتوب: قرآن و سنّت مورد بحث قرار

می‌گیرد. نخست مباحث الفاظ است که در باب وضع لغات و شیوۀ استعمال حقیقی و مجازی آن و موضوعات مشابه بحث می‌کند. سپس بحثهایی کلّی است پیرامون مدالیل مختلف امر و نهی، روش تطبیق قوانین کلّی با موارد استثناء (عام و خاص)، احکام مطلق و تقییدات آن (مطلق و مقیّد) و مدلولات اصلی و ضمنی قوانین (مفهوم و منطوق). سپس حجیّت منابع چهارگانۀ فقه مورد بررسی قرار می‌گیرد، و در این میان از مسائلی مانند ماهیّت فقه و احکام حقوقی که از راه عقل به دست آمده، و طرق صحیح کشف حکم شرعی نیز سخن می‌رود.

در بخش دوّم اصول فقه، اساس حجّیت و حدود اعتبار اصول عملیّه بررسی می‌شود. این اصول عبارتند از چهار اصل: براءت، احتیاط یا اشتغال، تخییر و استصحاب. این چهار اصل همۀ مواردی را که در آن حکم واقعی نامعلوم است شامل می‌شود. اگر موردی سابقه‌ای داشته و وضع پیشین آن روشن باشد، به موجب اصل چهارم (استصحاب) باید عین قانون قبلی ادامه یابد، در غیر این صورت اصل نخستین (براءت) حکم می‌کند که تکلیفی در آن مورد متوجّه شخص نیست. ولی اگر وجود اصل تکلیف مشخّص بوده، امّا کیفیّت و ماهیّت آن میان دو امر مختلف مردّد باشد بر اساس اصل دوّم (احتیاط) باید تمام محتملات را به جا آورد تا یقین به ادای تکلیف حاصل شود.

البتّه این در صورتی است که چنین کاری ممکن باشد، امّا اگر امکان انجام هر دو یا چند احتمال وجود ندارد، در این صورت مکلّف بر اساس اصل سوّم (تخییر) مخیّر است که یکی از آن دو یا چند امکان را انجام دهد.

در اصول فقه متأخّر شیعه این چهار اصل اهمیّت بسیار یافته، و کاربرد و زمینۀ شمول هر یک با دقت و ظرافت بسیار مورد بررسیها و موشکافیها قرار گرفته است. در این راه بسیاری از مفاهیم و مباحث دقیق منطقی و فلسفی به کار گرفته شده، و بسیاری از افکار نو منطقی و فلسفی در خلال و از راه این بحثها برای نخستین بار مطرح گردیده و عرضه شده است.

این بخش از اصول فقه طی قرن گذشته گسترش فراوان یافته و قسمتی بزرگ از کتابهای اصول را به خود اختصاص داده است، در حالی که در آثار دانشمندان متقدّم تا قرن دهم معمولا تنها چند صفحه یا گاه حتّی چند سطر صرف توضیح اجمالی این اصول می‌گردید.

پس از دو بخش بالا، فصلی در بارۀ تعارض قوانین وجود دارد. بیشتر مآخذ علم اصول با فصلی دیگر در احکام اجتهاد تقلید و شرایط مجتهد و مفتی پایان می‌گیرد.

آن چه در زیر می‌آید لیست کوتاهی از اهم آثار در اصول فقه متأخر شیعی از یک قرن اخیر است. این آثار مهمترین ماخذ مورد مراجعه در مکتب اصولی شیخ انصاری است که بر اساس ترتیب

تاریخی ذکر می‌گردد:

مطارح الأنظار: تقریرات درسی شیخ انصاری در بخش نخستین اصول فقه (مباحث الفاظ)، گرد آوردۀ ابو القاسم کلانتر طهرانی، تهران- 1308.

فرائد الأصول الرّسائل، از شیخ انصاری، با چاپهای متعدّد.

بحر الفوائد، شرح فرائد الأصول شیخ انصاری، از میرزا محمد حسن آشتیانی، چاپ تهران- 1300 و 1315.

محجّة العلماء، از شیخ هادی (محمد هادی بن محمد امین) طهرانی، چاپ تهران- 20/ 1318 تشریح الأصول الکبیر، از علی بن، چاپ تهران- 1316.

کفایة الأصول، از آخوند ملا محمد کاظم خراسانی، با چاپهای متعدّد.

درر الفوائد، از همو در شرح فرائد الأصول شیخ انصاری، چاپ تهران- 1315 و 1343.

المقالات الغریّة، از حاجی میرزا صادق آقا تبریزی، چاپ تبریز- 1317.

درر الفوائد، از حاج شیخ عبد الکریم حائری یزدی، با چاپهای متعدّد.

اجود التقریرات، تقریرات درس میرزا محمد حسین نائینی، گرد آوردۀ آیة اللّٰه سید ابو القاسم خوئی، چاپ تهران- 1348.

فوائد الأصول، مجموعۀ دیگری از تقریرات درسی نائینی، گرد آوردۀ محمد علی کاظمی خراسانی چاپ تهران- 1368 (ج 1- 2) و نجف 51/ 1349 (ج 3- 4).

مقالات الأصول، از آقا ضیاء الدین عراقی، چاپ نجف- 1358 (ج 1) و تهران- 1369 (ج 2) نهایة الأفکار، تقریرات درسی آقا ضیاء الدین عراقی، گرد آوردۀ محمد تقی بروجردی، چاپ نجف- 7/ 1371.

نهایة الدّرایة، از شیخ محمد حسین اصفهانی کمپانی، چاپ تهران- 1343 و 1371 الأصول علی النهج الحدیث، از همو که ناتمام مانده است، چاپ نجف- 1378 وقایة الأذهان، از شیخ محمد رضا اصفهانی، ابو المجد، چاپ 1337 نهایة الأصول، تقریرات درسی آیة اللّٰه حاج آقا حسین بروجردی، گرد آوردۀ آیة اللّٰه حسین‌علی منتظری، چاپ قم- [1377] محاضرات فی اصول الفقه، تقریرات درسی آیة اللّٰه سید ابو القاسم خوئی، گرد آوردۀ محمد اسحاق فیّاض، چاپ نجف- 1395.

مصباح الأصول، مجموعۀ دیگری از تقریرات درسی همو، گرد آوردۀ محمّد سرور به سودی چاپ نجف- 1377 و 1386.

تهذیب الأصول، تقریرات درسی امام خمینی، گرد آوردۀ جعفر سبحانی، چاپ قم- 1373 و 1382.

الرسائل، نیز از امام خمینی، چاپ قم- 1385.

اصول الفقه، از محمّد رضا مظفّر، چاپ نجف- 1387.

دروس فی علم الأصول، از سید محمد باقر صدر، چاپ بیروت- 1398.

فصل سوم رءوس مطالب فقه

اشاره

تقسیم مباحث فقهی و دسته بندی آن برای دادن یک نظم درست و اصولی به فقه، به چند نحوۀ گوناگون انجام گرفته است. در فقه سنّی معمولا مباحث فقه را به دو گروه: عبادات و معاملات تقسیم می‌نموده‌اند. غزالی دانشمند شافعی در احیاء علوم الدّین خود تمامی احکام و مقرّرات مذهبی و اخلاقی اسلامی را به چهار گروه: عبادات، عادات، منجیات و مهلکات دسته بندی کرد ⁽¹⁾، که این روش بر متون فقه شافعی ⁽²⁾تأثیر نهاده و اساس تقسیم مباحث فقهی به چهار گروه:

عبادات، معاملات، مناکحات و جنایات قرار گرفته است. در توجیه این روش دسته بندی اخیر گفته شده است که: مباحث فقه یا مربوط به امور اخروی است یا امور دنیوی، بخش نخست یعنی احکامی که برای تأمین سعادت اخروی است احکام عبادات است، و بخش دوّم که برای تنظیم زندگانی مادّی است بر سه گونه است: زیرا یا قوانینی است برای تنظیم روابط افراد بشری با یکدیگر که ابواب معاملات فقه را تشکیل می‌دهد، و یا قوانینی است که برای حفظ نوع بشر وضع شده و آن ابواب مناکحات است، و یا قوانینی که بقاء فرد و نوع بشر هر دو، وابسته بدان است و آن احکام جنائی و جزائی است ⁽³⁾.

در فقه شیعی قدیم‌ترین طرح‌ها در مراسم سلار بن عبد العزیز دیلمی (م 448)، مهذّب قاضی عبد العزیز بن برّاج (م 481) و کافی ابو الصّلاح حلبی (از میانۀ قرن پنجم) دیده می‌شود. ابو الصّلاح حلبی تکلیف شرعی را بر سه قسم می‌داند که آن را به ترتیب: عبادات، محرّمات و احکام خوانده

است. او در مبحث عبادات، جز عبادات مصطلح مشهور (نماز، روزه، حج، زکات و خمس، و جهاد) تعدادی از مباحث بخش عقود و معاملات (از قبیل نذر و عهد و وصایا) را نیز گنجانیده و دیگر ابحاث فقه را در مبحث احکام جای داده است ⁽¹⁾.

ابن برّاج در مهذّب احکام شرعی را دو بخش می‌کند. بخشی برای احکامی که مورد ابتلاء همگان است و بخشی برای احکامی که چنین نیست. احکام نوع نخست همان عبادات هستند که به همین دلیل نیز مقدّم بر دیگر ابواب فقه ذکر می‌گردند ⁽²⁾. او هیچ گونه تقسیم و تبویب خاصّ دیگری برای احکام فقهی ذکر نمی‌کند.

سلّار، فقه را به دو بخش عبادات و معاملات تقسیم کرده و بخش دوم را نیز در دو قسمت (عقود) و (احکام ⁽³⁾)، و احکام را نیز به نوبۀ خود در دو بخش: احکام جزائی و سایر احکام ⁽⁴⁾دسته بندی نمود. محقّق حلّی با الهام از این روش، کتاب شرایع خود را بر چهار بخش پایه گذاری کرد که به ترتیب ذکر: عبادات، عقود، ایقاعات و احکام بود ⁽⁵⁾.

و این روش مورد قبول و پیروی فقهاء پس از او قرار گرفت ⁽⁶⁾. شهید اول در کتاب قواعد این تقسیم را چنین توجیه علمی نمود که مباحث فقه یا مربوط به جنبه‌های روحانی و اخروی و یا مربوط به جنبه‌های زندگانی دنیوی و برای تنظیم آن است. بخش اوّل عبادات و بخش دوّم معاملات خوانده می‌شود. لیکن بخش دوّم نیز به نوبۀ خود دو تقسیم دارد، زیرا یا احکامی است که بر تعهّدات خود افراد مترتّب می‌گردد، و یا احکامی است که مربوط به تعهّدات آدمیان نیست. این نوع اخیر را احکام می‌گویند و شامل مباحث قضایی و جزائی و ارث و نظائر اینهاست. تعهّدات نیز بر دو نوع است چه برخی از آنها طرفینی است و برخی دیگر یک طرفی و قائم به شخص متعهّد. نوع اوّل را عقود و نوع دوّم را ایقاعات می‌خوانند ⁽⁷⁾. شهید همین بیان را در کتاب ذکری نیز دارد جز آن که در آن جا اساس فرق میان عبادات و سایر مباحث را بر این پایه استوار ساخته است که اعمال عبادی باید به نیّت اطاعت فرمان الهی و به منظور نزدیکی به او و به خاطر رضای او انجام پذیرد، امّاپ.

در سایر موضوعات فقهی این نیّت و نظر شرط نیست ⁽¹⁾. برخی دیگر از دانشمندان مناط فرق و امتیاز را وجود نوعی محبوبیّت و مطلوبیّت الهی و رجحان ذاتی در عبادات دانسته‌اند که در سایر موضوعات نیست ⁽²⁾.

فاضل مقداد (م 826) برای تنظیم و ترتیب موضوعات فقهی دو شیوۀ دیگر پیشنهاد نموده که هر دو از نوشته‌های شهید اوّل در کتاب قواعد ⁽³⁾الهام گرفته شده است. یکی از آن دو شیوه که خود آن را روش فلسفی دانسته بر این اساس است که بشر در راه تکامل شخصیّت انسانی خویش ناگزیر باید عوامل سودمند را فراهم کند، و عناصر زیان بخش را از مسیر خود دور نماید. عوامل سودمند به اختلاف طبیعت خود برخی نتیجۀ فوری می‌بخشند و برخی دیگر در آینده نتیجه خواهند داد.

عبادات از این قسم دوّم، و احکام و مقرّرات مربوط به ازدواج و معاملات و مسائل تغذیه و نظایر آن از قسم اوّل است. احکام جزائی نیز برای جلوگیری از عوامل زیان بخش در مسیر تکامل افراد بشر تشریع گردیده است. این بیان و تقریر چنان که می‌بینیم مباحث فقه را در سه گروه دسته بندی می‌کند.

شیوۀ دیگر که فقه را به پنج بخش تقسیم می‌کند بر این اساس است که مذاهب برای حفظ و حراست پنج عنصر بنیادی زندگی انسانها آمده‌اند و آن عبارت است از دین، جان، مال، نسب و عقل. عبادات به عنوان پشتوانۀ دین، قسمتی از احکام جزائی برای پاسداری از جان، مقرّرات ازدواج و توابع آن و برخی از احکام جزائی برای نگاهداری انساب، مقرّرات باب معاملات برای تنظیم روابط مالی و حفظ اموال، و احکام مربوط به تحریم مسکرات و مجازات شراب خواری و نظایر آن به منظور مراقبت و حراست از عقل آدمی تشریع شده، و ابواب قضاء و شهادات که مشتمل بر دستور العملها و مقرّرات و احکام قضائی است به عنوان حافظ و نگاهبان کلیّت نظام اسلامی، و ضامن اجراء درست آن طرح ریزی شده است ⁽⁴⁾.

فیض (در گذشتۀ 1090) در کتاب‌های فقهی و حدیثی خود مانند وافی و معتصم الشّیعه و مفاتیح الشّرائع ترتیب نوینی پیش گرفت و با ادغام پاره‌ای ابواب در برخی دیگر و جا به جا کردن آنها، تدوین جدیدی برای فقه و حدیث پدید آورد ⁽⁵⁾. او فقه را در دو بخش ریخت: یکی در فنّت.

عبادات و سیاسات، و دیگری در فنّ عادات و معاملات ⁽¹⁾.

یک دسته بندی دیگر روشی است که در برخی مصادر جدید پیش گرفته شده و از روش‌های تقسیم بندی حقوقی جدید متأثر است. بر اساس این روش جدید مباحث فقهی در چهار گروه رده بندی می‌شوند به شرح زیر:

1- عبادات (نماز، روزه، اعتکاف، حج، عمره و کفّارات) 2- اموال که بر دو قسم است:

أ- اموال عمومی، یعنی اموالی که به شخصی خاص متعلّق نیست و برای مصالحی عمومی و مصارفی مشخص در نظر گرفته شده است، مانند خراج، انفال، خمس و زکات. دو عنوان اخیر گر چه جنبۀ عبادی نیز دارند، لیکن جنبۀ مالی آن قویتر و بارزتر است.

ب- اموال خصوصی، یعنی اموالی که مالک یا مالکان مشخصی دارد. مقرّرات مربوط به این بخش در دو قسمت جدا مورد بررسی قرار می‌گیرد:

(یک) اسباب شرعی تملّک یا به دست آوردن حقّ خاصّ. مباحث احیاء موات، حیازت، صید تبعیّت، میراث، ضمانات و غرامات ⁽²⁾و نظایر آن در این مبحث مورد سخن قرار می‌گیرد.

(دو) احکام تصرّف در اموال. شامل مباحث بیع، صلح، شرکت، وقف، وصیّت و سایر تصرّفات و معاملات.

3- سلوک و آداب و رفتار شخصی، یعنی اعمال شخصی که ربطی به عبادات و اموال ندارد که دو گروه است:

أ- روابط خانوادگی، مناسبات دو جنس زن و مرد. مباحث نکاح و طلاق، خلع و مبارات، ظهار و لعان و ایلاء، و از این قبیل.

ب- روابط اجتماعی و مقرّرات مربوط به تنظیم رفتار فردی افراد جامعه. مقرّرات مربوط به اطعمه و اشربه، ملابس و مساکن، آداب معاشرت، احکام نذر و عهد و یمین، ذباحه، امر به معروف و نهی از منکر همه در این بند جا می‌گیرد.

4- آداب عمومی، یعنی رفتار و سلوک دستگاه‌های حکومتی و عمومی در مسائل قضاء و حکومت، و صلح و جنگ، و روابط بین المللی. ابواب و مباحث ولایت عامّه، قضا و شهادات،).

حدود، جهاد و نظایر آن در این مقوله وارد است ⁽¹⁾.

ابواب فقه که هر یک به (کتاب) تعبیر می‌شود ⁽²⁾چنان که دانستیم در موضوعات گوناگون و در مجموع، مجموعۀ وظایف یک فرد مسلمان شیعی از نظر فردی و اجتماعی است.

ترتیب وقوع این ابواب در متون فقهی مختلف است، لیکن عموما مباحث مربوط به عبادات ⁽³⁾در آغاز، مباحث معاملات در میان، و مباحث ارث و قوانین جزائی در انتها قرار می‌گیرد ⁽⁴⁾. در پاره‌ای از مآخذ فقه سنّی دلیل این پیشی و پسی‌ها، و فلسفۀ نظام حاکم بر کتب مختلف فقهی در آغاز برخی از ابواب و کتابها شرح و توضیح گردیده است ⁽⁵⁾. معمولا نویسندگان سنّی ⁽⁶⁾و شیعی ⁽⁷⁾وجه تقدّم برخی مباحث و ابواب را اهمیّت آنها و اهتمام مذهب نسبت بدانها می‌دانسته‌اند، لیکن قاضی عبد العزیز بن برّاج در آثار خود نظر می‌دهد که این پیشی و پسی‌ها نسبت به مباحث فقهی در کتب فقه به لحاظ عمومیّت مبحث است. از این رو عبادات که تکلیف همۀ مسلمانان است و در همه حال شامل آنها خواهد بود بر معاملات یا احکام قضائی و جزائی که شمول آن اختیاری یا مربوط به شرائطی خاص است مقدّم گردیده، و از میان عبادات نیز نماز که تکلیف روزانۀ هر فرد مسلمان و در واقع عمومی‌ترین تکلیف اسلامی است با شرط مقارن خود (طهارت) بر دیگر انواع پیشی گرفته است ⁽⁸⁾. ابن حمزه فقیه شیعی دیگر در قرن ششم بر همین اساس میزان عمومیّت و شمول هر یک از عبادات را سنجیده، و شرحی در این باب در مقدّمۀ کتاب وسیلۀ خود آورده است ⁽⁹⁾.

ابو الفتح محمّد بن علی بن عثمان کراجکی فقیه شیعی نیمۀ نخستین قرن پنجم در اثر فقهی خود به2.

نام بستان ابواب فقه را به ترتیب مشجّر از یکدیگر تفریع کرد که عملی ابتکاری بود و این راه را پیش از او کسی نرفته بود ⁽¹⁾.

روشن است که اختلاف نظر در مناط تقدّم و تأخّر بخش‌ها و ابواب فقه بر نحوۀ ترتیب آنها در متون فقهی تأثیر گذارده است. عامل دیگر در این مورد اختلاف نظری است که در مورد مصادیق و تعداد موضوعات هر بخش وجود دارد ⁽²⁾. از باب مثال شیخ طوسی و ابن زهره تعداد عبادات را پنج ⁽³⁾، سلار شش ⁽⁴⁾، ابو الصلاح و ابن حمزه و محقّق حلّی ده ⁽⁵⁾، و یحیی بن سعید چهل و پنج ⁽⁶⁾دانسته‌اند.

از طرف دیگر در برخی مآخذ بسیاری از ابواب را در یکدیگر ادغام کرده و تا حدّ ممکن عناوین کلّی را کاهش داده‌اند. این کار در مآخذ قدیم کمتر انجام شده و بسیاری از ابواب که می‌توانسته است در تحت عنوانی جامع مورد بحث قرار گیرد تجزیه گردیده است. از این رو مآخذ فقهی جز از نظر ترتیب ابواب، از ره گذر شمارۀ آنها نیز تفاوت‌هایی چشمگیر دارند. به عنوان مثال کتاب نهایۀ شیخ طوسی بیست و دو باب، کتاب مبسوط وی 71 باب، کتاب شرایع الاسلام محقّق حلی 52 باب، کتاب قواعد علامۀ حلی سی و یک باب، تبصرة المتعلمین او هیجده باب، اللمعة الدمشقیة شهید اول پنجاه و دو باب، دروس وی چهل و هشت باب، مفاتیح الشّرائع فیض دوازده باب و وافی که کتاب حدیث است ده باب دارد.

آن چه در زیر می‌آید شرح بسیار فشرده‌ای است از محتوای فقه شیعه بر اساس تنظیم شرایع الاسلام محقق حلّی

اشاره

با اشاره به برخی مباحث استطرادی که در پاره‌ای از ابواب فقه آمده، و برای بررسیهای دیگر نیز سودمند است:

أ- عبادات

1- کتاب طهارت. فصلی در احکام غیر مسلمانان و مباحث احکام اموات نیز در این باب مندرج است.

2- کتاب صلاة. مباحثی علمی در باب وقت نماز و قبله در این باب آمده است. هم چنین در بخش نماز جمعه بحثهایی است در باب مقام اجتماعی فقیه و وظایف او و ماهیّت حکومت اسلامی.

3- کتاب زکات. که معروفترین واجب مالی اسلامی است.

4- کتاب خمس. مالیات یک پنجم که بر اساس فقه شیعه از همۀ انواع در آمد گرفته می‌شود، و نه چنان که نظر اهل سنّت است تنها از غنائم جنگی و گنجها. بحثی در مناصب و اختیارات فقیه در این باب است. احکامی مربوط به غیر مسلمانان که در قلمرو دولت اسلامی زندگی می‌کنند نیز در این باب آمده است. چه، یکی از موارد خمس زمینهایی است که به غیر مسلمانان فروخته می‌شود.

در پایان این باب بحثی در انفال، یعنی اموال دولت اسلامی- شامل تمامی اراضی موات و ثروتهای طبیعی- آمده است.

5- کتاب صوم (روزه).

6- کتاب اعتکاف، که به عنوان یک عبادت مستحب مورد بحث قرار گرفته است، و آن عبارت از انزوا گزیدن در مسجد جامع شهر است به قصد عبادت.

7- کتاب حجّ، زیارت مکّۀ معظّمه در آخرین ماه سال قمری (ذی حجّه) با ضوابط و شرایط خاص.

8- کتاب عمره، شکل ساده‌تر زیارت مکّۀ معظّمه که در هر وقت سال می‌توان انجام داد.

9- کتاب جهاد، یعنی نبرد مقدّس، تهاجمی و تدافعی، و در مورد دوّم دفاع در برابر دشمنان خارجی یا داخلی، در این باب اقسام اراضی در سرزمین اسلامی، روابط میان حکومت اسلامی و دول غیر مسلمان، وضعیّت غیر مسلمانانی که در سرزمینهای اسلامی زندگی می‌کنند و مباحث مشابه نیز مورد بحث قرار می‌گیرد.

10- کتاب امر به معروف و نهی از منکر، قواعد و ضوابط این وظیفۀ مشترک اجتماعی در یک جامعۀ اسلامی.

ب- عقود

1- کتاب تجارت، بحث در راههای صحیح و فاسد انتقالات و معاوضات مالی، معاملات نامشروع، انواع خیار فسخ، احکام شروطی که ضمن عقد قرار داد شود و مباحث مشابه. این باب هم چنین مشتمل است بر بحثهایی در مالکیّت و نظام مالیاتی اراضی مختلف در سرزمین اسلامی، حکم کار کردن برای حکومتهای ستم کار و غیر مشروع، وضع تصرّفات آنان در بیت المال مسلمانان، (و در مآخذ متأخر فقه- از قرن گذشته به این سو- بحثی در ولایت فقیه). بحثهای فقهی در مورد موضوعاتی از قبیل موسیقی و بهرۀ وام (ربا) نیز در همین باب می‌آید.

2- کتاب رهن

3- کتاب مفلّس، در بارۀ ورشکستگی و تکلیف دولت اسلامی در برابر شخصی که دچار چنین حالتی شده و عوایدش تکافوی بدهی وی را نمی‌کند.

4- کتاب حجر، حالتی که شخص از نظر حقوقی اختیار تصرّف در مال یا فروش ما یملک خود را ندارد، چنان که در مورد صغار و مجانین.

5- کتاب ضمان، ضمانت مالی- مبحث کفالت بدنی هم در همین باب مورد بحث قرار گرفته است.

6- کتاب صلح، توافق دو شخص در موضوعی معین که جزئیّات آن روشن نیست، مانند توافق طلبکار و بدهکار بر مبلغی معیّن در موقعی که مبلغ طلب به طور دقیق مشخّص نیست.

7- کتاب شرکت.

8- کتاب مضاربه. قرار داد شرکتی که در آن سرمایه از یک شریک است و فعالیّت اقتصادی از دیگری.

9- کتاب مزارعه و مساقات. مواردی که مالک زمین، زمین خود را در برابر بخشی از محصول به رعیّت واگذار می‌کند.

10- کتاب ودیعه، حفظ مال دیگری به صورت امانت.

11- کتاب عاریه.

12- کتاب اجاره.

13- کتاب وکالت.

14- کتاب وقف و صدقات.

15- کتاب سکنی و تحبیس (وقف موقّت منافع عین).

16- کتاب هبه.

17- کتاب سبق و رمایه، مسابقات تیر اندازی و اسب و شتر دوانی، تنها موردی که شرط بندی (آن هم فقط برای شرکت کنندگان واقعی در مسابقه، نه افراد دیگر) در فقه اسلامی اجازه داده شده است.

18- کتاب وصیّت.

19- کتاب نکاح.

ج: ایقاعات

1- کتاب طلاق 2- کتاب الخلع و المباراة، دو نوع طلاق که در آن زن خود را به مناسبتی از قید نکاح آزاد می‌سازد.

3- کتاب الظّهار، که شوهر زن را به مادر خویش تشبیه می‌کند (در جوامع عرب) این بیان

تشبیه باعث لزوم کفّاره می‌شود.

4- کتاب الایلاء، که در آن سوگند شوهر باعث حرمت هم‌سرش برای مدّتی بیش از چهار ماه می‌شود، که در آن مدّت یا باید سوگندش را باطل کند یا هم‌سرش را طلاق گوید.

5- کتاب اللّعان، لعن شوهر در تأکید بر بی‌وفایی زن در حضور محکمه، و نظیر لعن از جانب زن مبنی بر کذب شوهر. تکرار لعن شوهر باعث فسخ نکاح می‌شود.

6- کتاب العتق آزاد ساختن بردگان.

7- کتاب التدبیر و المکاتبة و الاستیلاد، سه طریق برای آزاد ساختن بردگان. تدبیر با مرگ مالک برای غلام میسر است. مکاتبه عبارت از پیمان میان مالک و مملوک است. استیلاد در مورد کنیزی است که از مالک صاحب فرزند می‌شود که به خاطر آن کودک با مرگ مالک آزاد می‌شود.

8- کتاب اقرار، اقرار در مورد قرض، روابط خانوادگی و نظیر آن.

9- کتاب الجعالة، که به خاطر اجرای امری، شخصی متعهد به پرداخت مبلغی می‌شود.

10- کتاب الأیمان، سوگند یاد کردن به نام جلاله.

11- کتاب النذر، به گردن گرفتن نذر در حضور پروردگار به نیّت انجام شدن امری یا انجام نشدن آن.

د- احکام

1- کتاب الصّید و الذّباحة شکار و ذبح نمودن.

2- کتاب الاطعمة و الاشربة خوراکیها و نوشیدنیها.

3- کتاب الغصب.

4- کتاب الشّفعه، حق تقدم شریک در خرید بخش دیگر تملّک.

5- کتاب احیاء الموات، زراعی ساختن اراضی بایر. این بخش شامل بررسی فقه زمین و مطالعۀ مشترکات نیز هست، مثلا آب و مرتع.

6- کتاب اللقطة، در مورد متروکات.

7- کتاب الفرائض، در مورد میراث.

8- کتاب القضاء، در جریان امور قضائی.

9- کتاب الشهادات، در شهادت و گواهی.

10- کتاب الحدود و التّعزیرات، در قوانین کیفر و مجازات.

11- کتاب القصاص، در حق مظلومی که در مورد ظلم واقع شده در عمل به مثل.

12- کتاب الدّیات غرامت خون، پول و جز آن.

فصل چهارم ادوار فقه شیعه

اشارة

سیستم حقوقی که اکنون به نام فقه شیعه به دست ما رسیده است ادوار مختلفی را گذرانده، و به وسیلۀ شخصیّتهایی مبرّز تجدید سازمان و تکمیل شده است. شیخ الطّائفه محمّد بن الحسن الطّوسی (م 460)، محقّق جعفر بن الحسن الحلّی (م 676)، علّامه حسن بن یوسف بن المطهّر الحلّی (م 726) و صاحب المدارک، محمّد بن علی العاملی (م 1009) از این نامدارانند.

معمولا در متون فقهی، ادوار فقه شیعی را به دو دورۀ متقدّمین و متأخرین تقسیم می‌کنند ⁽¹⁾. در متون فقهی قرنهای ششم و هفتم معمولا مقصود از متقدّمین فقهای معاصر ائمّه، و متأخّرین فقهای پس از دوران حضور امام از (360 به بعد) می‌باشند ⁽²⁾. گاه نیز اصطلاح متقدّمین بر شیخ الطائفه و فقهاء مقدّم بر او ⁽³⁾، و اصطلاح متأخّرین بر دانشمندانی که پس از وی آمده‌اند اطلاق شده است ⁽⁴⁾.

هم چنان که اصطلاح (متأخّر) گاه نیز در معنای لغوی خود (یعنی دانشمندانی که (در همین اواخر) و نزدیک به زمان گفتگو پدیدار شده‌اند) به کار رفته است ⁽⁵⁾. در متون فقهی قرنهای بعد متقدّمین دانشمندان پیش از محقّق یا علامۀ حلّی، و متأخّرین فقهای پس از آنانند. در متون فقهی قرن سیزدهم معمولا اصطلاحی دیگر دارند به شکل متأخّری المتأخرین که مراد از آن در آثار قدیمتر

فقهای پس از شهید اوّل، و در آثار متأخرتر فقهائی هستند که پس از صاحب مدارک آمده‌اند ⁽¹⁾.

این ترتیب چندان دقیق نیست. ادوار فقه شیعی را در یک تقسیم دقیقتر بر اساس تحوّلات عمدۀ فقهی شاید بتوان به هشت دوره تقسیم کرد. در زیر هر یک از این ادوار به اجمال یاد، و خصوصیّات هر یک ذکر می‌شود. نام مهمترین دانشمندان تشکیل دهندۀ هر دوره و مهمترین مآخذ فقهی مربوط به آن نیز ذکر می‌گردد ⁽²⁾. شرح حال تمامی این دانشمندان با ذکر مصادر سرگذشت و فهرست آثار هر یک در کتاب روضات الجنات سیّد محمّد باقر خوانساری (چاپ هشت جلدی جدید) آمده و نظر به وضع این نوشته به رعایت اختصار از هر گونه توضیح اضافی خودداری شد ⁽³⁾.

1- دورۀ حضور امام:

معمولا چنین تصوّر می‌شود که فقه شیعی در دوران حضور امام که از زمان پیامبر آغاز شده و تا سال 260 ادامه یافت دامنه‌ای بسیار محدود داشته است، زیرا با وجود امامان و امکان دسترسی بدانان، مجالی برای فقاهت و اجتهاد آزاد حاصل نبوده و فقه این دوره در شکل سماع و نقل حدیث از امامان محصور بوده است. این تصوّر درست نیست و برای روشن شدن حقیقت امر باید چند نکته در مورد وضع و حال، و طبیعت و معتقدات جامعۀ شیعی اعصار اوّلیه توضیح گردد:

تفریع و استنتاج احکام جزئی را به عهدۀ پیروان خویش گذارده‌اند ⁽¹⁾. این نکته را گاه حتّی در پاسخ سؤالات اصحاب خویش خاطر نشان ساخته و بدانان تذکّر می‌داده‌اند که پاسخ مسألۀ ایشان با روش استدلالی و اجتهادی از اصول کلّی و مسلّم حقوقی اسلامی قابل استنتاج و استنباط است ⁽²⁾. در برخی از روایات به روشنی تمام طرز اجتهاد صحیح و روش فقه استدلالی را بر اساس سنّت شخصا پیروی نموده، و از این راه تبعیّت از این شیوه را به یاران و اصحاب خویش آموخته‌اند ⁽³⁾.

اختلافات مکتبی در مسائل کلامی موجب پیدایش گروهها و دسته‌بندیهای مختلف، و پدید6.

آمدن بحثهای حادّ میان اصحاب ائمّه گردید ⁽¹⁾. صحابۀ بزرگ هر یک برای خود گروهی مستقل داشتند ⁽²⁾و گاهی هر دسته، دستۀ دیگر را کافر می‌شمردند ⁽³⁾و کتابها در ردّ یکدیگر و به طرفداری از گروه‌های متخاصم نوشته‌اند ⁽⁴⁾. جالب است که گاهی افراد یک گروه در تمامی اصول فکری جز اصل پذیرفتن امامت ائمّه با رهبر و رئیس علمی خود اختلاف نظر پیدا می‌کردند ⁽⁵⁾.

بسیاری از شیعیانی که گرد ائمّه جمع شده بودند به کار سماع و نقل احادیث مشغول بوده و از مباحثات و مناظرات کلامی دوری می‌جستند و نظر خوشی نسبت به متکلّمان شیعی نداشتند ⁽⁶⁾متکلّمان که مورد تشویق و تحسین امامان بودند از آزارهای زبانی این افراد رنجیده می‌شدند و ائمّه آنان را تسلّی می‌دادند ⁽⁷⁾، و بدانان می‌گفتند که باید با این گروه مدارا کرد، چه، اندیشۀ آنان از درک نکات ظریف و دقیق عاجز است ⁽⁸⁾. محدّثان قم نیز با متکلّمان سخت در ستیز بودند ⁽⁹⁾، و برخی از آنان روایات بسیاری در ذمّ و طعن دانشمندان و متکلّمان می‌ساختند و به ائمّه نسبت می‌دادند ⁽¹⁰⁾

478.

کتب رجال حدیث شیعی به خصوص رجال کشی پر است از موارد اختلافات عقائدی و9.

گرایشهای گوناگون کلامی میان شیعیان در قرون اوّلیه، و درگیریها و کشمکشهای حادّی که در این مورد جریان داشت، و از هواداری ائمّه نسبت به متکلّمان و شواهد علاقۀ آنان به رشد و شکوفایی فکری شیعه.

امام رضا پیشوای هشتم شیعیان در پاسخ پیروان یونس بن عبد الرّحمن که سایر هواداران امامان آنان را کافر می‌شمردند فرمود: شما را در راه رستگاری می‌بینم ⁽¹⁾.

گروهی از اصحاب امامان حتّی معتقد بودند که آنان در مسائل فقهی مانند سایر فقهاء آن اعصار به اجتهاد آزاد شخصی (رأی) ⁽⁹⁾یا قیاس ⁽¹⁰⁾عمل می‌کنند و این نظر نیز مورد پشتیبانی و قبول گروهی از محدّثان قم بود ⁽¹¹⁾. از ابو محمّد لیث بن البختری المرادی معروف به ابو بصیر که از9.

دانشمندترین اصحاب امام صادق ⁽¹⁾بوده و روایات بسیار در ستایش او از امامان رسیده ⁽²⁾و یکی از رؤساء و سرآمدان چهارگانۀ مذهب شیعی شمرده شده است ⁽³⁾نظر غریب و سخن نادرستی در مورد علم امام در چند روایت ⁽⁴⁾نقل شده که موجب شگفتی است.

به نظر می‌رسد این گونه طرز تفکّرها در مورد امامان موجب بود که بسیاری از صحابۀ امامان گاه در مسائل علمی با آنان اختلاف نظر داشتند ⁽⁵⁾و بر سر مسائل مورد اختلاف به مناظره و بحث می‌پرداختند ⁽⁶⁾و حتّی گاه در مسائل فقهی از آنان درخواست سند و مأخذ می‌نمودند ⁽⁷⁾. در مسائلی که اصحاب خود با یکدیگر اختلاف نظر داشتند گاهی اوقات کار به منازعه می‌کشید و به ترک دوستی و قطع رابطه میان آنان برای همیشه می‌انجامید ⁽⁸⁾. در حالی که بر اساس طرز تفکّر سنّتی شیعه، به حسب قاعده باید در چنین مواردی مورد اختلاف را بر امامان عرضه می‌نمودند و از آنان می‌خواستند که واقع امر را بیان کنند چنان که شیعیان معتقد، معمولا چنین مشکلاتی را با آنان در میان می‌گذارده و کسب تکلیف می‌کردند ⁽⁹⁾.

در قرون اوّلیه، محدّثان که مخالف هر گونه استدلال عقلی بودند این گونه کشف‌های قطعی را5.

نیز در حکم قیاس می‌شمرده و عمل به آن را ناروا می‌دانستند ⁽¹⁾هم چنان که برخی از دانشمندان متأخّرتر آن را قیاس مشروع می‌خواندند ⁽²⁾1 با آن که این نوع از تحلیلات عقلی در واقع ربطی به قیاس در مفهوم سنّی آن ندارد ⁽³⁾1. به نظر می‌رسد که به خاطر مشابهت ظاهری یا تشابه اسمی، هر گونه استدلال و تحلیل عقلی در عرف مذهبی دوره‌های اوّلیه قیاس شناخته می‌شده ⁽⁴⁾1 و بدین ترتیب اصحاب الحدیث دستوراتی را که در نهی از عمل به قیاس در روایات مذهبی شیعی رسیده است شامل آن نیز می‌دانسته‌اند.

در روایات مزبور از اجتهاد آزاد شخصی یک فقیه در مسائل شرعی که آن را اصطلاحا رأی می‌خوانند نیز نهی و منع شده است. اصطلاح اجتهاد در عرف فقهی ادوار اوّلیه به معنی استدلالات غیر علمی و از جمله همین رأی به کار می‌رفته ⁽⁵⁾

672- 673 و 792- 795/ الفصول المختاره مفید: 68/ اختلاف اصول المذاهب، قاضی نعمان: 203- 228. نیز ببینید دائرة المعارف اسلامی 3: 1026/ دروس فی علم الاصول صدر 1: 55.

792- 795/ الانتصار او: 98/ دروس فی علم الاصول 1: 56- 59.

با توجّه به آن چه گذشت طبیعی است که روش‌های استدلالی و تحلیلی فقهاء شیعۀ قرون اوّلیه در نگرش سطحی محدّثان که مخالف إعمال و استفاده از استدلال و تحلیل عقلی در فقه بودند نوعی عمل به رأی و قیاس تلقّی گردد.

گروهی از صحابۀ امامان در مواردی که حکم یک مسأله در قرآن و سنّت صریحا بیان نشده است به قیاس عمل می‌نموده‌اند ⁽¹⁾

33 و 38/ مستدرک 3: 176- 177 قرب الاسناد: 157/ جامع احادیث الشیعه 1: 274- 276.

44/ بحر العلوم 3: 215 و 219/ کشف القناع: 83. نیز ببینید عدّه شیخ: 51.

از مجموع آن چه در این پنج بند گفته شد روشن گردید که در دورۀ حضور امام دو گونه فقه در جامعۀ شیعی وجود داشته است. یک جنبش استدلالی و اجتهادی و تعقّلی که در مسائل فقهی با در نظر گرفتن احکام و ضوابط کلّی قرآنی و حدیثی به اجتهاد معتقد بوده ⁽¹¹⁾1، و یک خطّ سنّت8.

سنّت‌گراتر که به نقل و تمرکز بر احادیث تکیه داشته و کاری اضافی به صورت اجتهاد متّکی بر قرآن و سنّت انجام نمی‌داده است. بندهایی که از رسائل فقهی فقهاء دورۀ حضور مانند فضل بن شاذان و یونس بن عبد الرّحمن در آثار دوره‌های بعد نقل شده است به خوبی نشان می‌دهد که کار تدوین و تجزیۀ فقه از حدیث، بر خلاف نظریّۀ متداول، از اواخر قرن دوّم و اوائل سوّم آغاز شده بوده است.

در کتابهای علم رجال حدیث شیعه ⁽¹⁾1 و سایر مآخذ ⁽²⁾1 از بسیاری از فقهاء شیعه در قرون نخست و زمان حضور امامان یاد شده است. در فهرست ابن ندیم نیز نام و فهرست آثار جمعی از آنان دیده می‌شود ⁽³⁾1. آراء و انظار برخی از ایشان و دیگر فقهاء شیعی این عهد در متون فقهی ادوار بعد نقل گردیده و مورد اعتنا و توجّه بوده است ⁽⁴⁾

نیز هدایة الطّالبین صاحب مدارک: 4 پ. نیز دیباچۀ مقابس الأنوار کاظمی که از شش تن نام می‌برد (ص 23).

2- نخستین قرن غیبت:

در دورۀ غیبت صغری (260- 329) تا اواخر قرن چهارم سه گرایش گوناگون فقهی در جامعۀ شیعی وجود داشته است:

(أ) اهل الحدیث- این گرایش دنباله رو و استمرار گرایش سنّت گرای دورۀ حضور بوده، و همّت خود را بر جمع آوری احادیث و ضبط و حفظ آن مصروف می‌داشته است. هواداران این مکتب عموما چنان که پیش‌تر دیدیم با اجتهاد به صورت یک عمل و کوشش فکری بر اساس استنباط تعقّلی میانه‌ای نداشتند و حتّی استدلالات عقلی کلامی را که برای تقویت مذهب و در حمایت از نقطه نظرهای شیعی به کار می‌رفت محکوم می‌نمودند ⁽⁵⁾1. درست حالتی که در میان پیروان مکتب اهل الحدیث سنّی وجود داشت و احمد بن حنبل- به عنوان مثال- حتّی از آن قسم کلام که در دفاع از اسلام به کار رود نیز نهی می‌نمود ⁽⁶⁾1.

فقهاء مکتب اهل الحدیث از ره گذر پیروی از احادیث به دو گروه تقسیم می‌شده‌اند:

گروهی که روایات را با اصول درست علم رجال و علم حدیث نقّادی می‌نمودند و هر روایتی را با هر کیفیّت و وضع نمی‌پذیرفتند و به روایات وارده در مسائل فقهی احاطه و اطّلاع داشتند و چه بسا قواعد و ضوابط اصول فقه را در مورد حالات مختلف ادلّه، و لو به صورت سادۀ آن می‌دانستند ⁽¹⁾1، و حتّی قسمتی از این ضوابط را که در روایات راهنمایی شده است عملا به کار می‌بستند ⁽²⁾1. با این همه به رعایت شیوۀ محافظه‌کارانه و سنّت گرای خود هر گز به فکر جدا کردن فقه از حدیث، و تدوین و ترتیب کتاب‌های فقهی مستقل بر نیامدند و از نوشتن مطالب فقهی با عباراتی جز نصّ عبارات روایات مذهبی هراس و وحشت داشتند ⁽³⁾1. نوشته‌های فقهی این گروه از محدّثان مجموعه‌ای از متون روایات بود که به ترتیب موضوعی دسته بندی شده، و گاه اسانید روایات نیز حذف گردیده بود ⁽⁴⁾1. محدّثانی چون محمّد بن یعقوب کلینی (م 329)، محمّد بن الحسن بن احمد بن الولید (م 343) و محمّد بن علی بن بابویه قمی- صدوق (م 381) از این گروه بوده‌اند ⁽⁵⁾1.

گروه دیگر طرفدار پیروی بی‌قید و شرط از احادیث بوده و با مبانی اصول فقه و قواعد جرح و تعدیل حدیثی یک سر بیگانه، و از قوانین استدلال و آداب بحث به کلّی بی‌اطّلاع بوده‌اند ⁽⁶⁾1.

تمایلات افراطی این گروه در جانبداری از احادیث، هم‌طراز گرایش افراطی حشویه در مذهب سنّی بود که از گرایش اصحاب الحدیث در همان مذهب افراطی‌تر، انحرافی‌تر و خشک‌تر بود ⁽⁷⁾1 هر چند در تألیفات متکلّمان شیعی قرن‌های چهارم و پنجم و ششم اصطلاحاتی از قبیل حشویّه ⁽⁸⁾1 و و مقلّده ⁽⁹⁾1 در کنار اصطلاحاتی چون اصحاب الحدیث ⁽¹⁰⁾1 و اخباریّه ⁽¹¹⁾

169 و 178/ سید شریف، شرح مواقف: 629 و 178/ محصول فخر رازی (به نقل کشف القناع: 203).

محدّثان در این دوره اطلاق شده است.

در کتابهای علم رجال از برخی از فقهاء این مکتب و گرایش آنان صریحا یاد شده است مانند ابو الحسین النّاشی، علی بن عبد اللّٰه بن وصیف (م 366) که گفته‌اند در فقه به روش اهل ظاهر سخن می‌گفت ⁽¹⁾1. لیکن به خاطر عدم وجود استدلال و مبنای اجتهادی در این مکتب، و نبودن هیچ گونه فکر نو و تازه‌ای در میان آنان، آراء و انظار فقهی هواداران این روش که چیزی جز مفاد احادیث مذهبی نبوده است ارزش فقهی مستقل نیافته و در متون و مآخذ مربوط بدان اعتنا نشده است ⁽²⁾1، ولی نظرات کلینی و صدوق از گروه اوّل در منابع فقهی نقل می‌شود ⁽³⁾1.

این مکتب که نخست در دورۀ حضور یکی از دو گرایش رایج در جامعۀ علمی شیعه بود در روزگار غیبت صغری اندک اندک بر مراکز علمی و محیط فکری شیعی چیره گردید و گرایش عقلی کلامی و فقهی را که بر اساس اجتهاد و استدلال متکی بود بالکلّ مغلوب ساخت. مرکز علمی قم که در آن هنگام بزرگ‌ترین و مهمترین مجمع مذهبی شیعی بود به طور کامل در اختیار این مکتب قرار داشت و فقها قمیّین همگی از محدّثان ⁽⁴⁾1، و مخالف با هر گونه استدلال و اجتهاد و تفکّر عقلانی در جامعۀ شیعی بوده‌اند. اکثریّت قاطع فقهاء شیعی در این دوره تا اواخر قرن چهارم جزء پیروان این مکتب قرار داشته‌اند ⁽⁵⁾1.

این مکتب چنان که خواهیم دید در اواخر قرن چهارم و اوائل قرن پنجم با کوشش و تلاش شیخ مفید و شاگردش شریف مرتضی در هم کوبیده شد، گر چه چند تنی به صورت پراکنده تا دوره‌های بعد از هواداران آن باقی مانده بودند ⁽⁶⁾1 لیکن دیگر هیچ گونه اثر و تأثیری در محیط علمی شیعه نداشتند.

در آثار مفید و مرتضی شیوه فقهی و اصول معتقدات هواداران این مکتب به خوبی نشان داده شده است ⁽⁷⁾1.8.

(ب) قدیمین- هم زمان با استیلاء محدّثان بر محیط علمی و مذهبی شیعه در نیمۀ دوّم قرن سوّم و قسمت عمدۀ قرن چهارم، دو شخصیّت بزرگ علمی در میان فقهاء شیعی پدیدار شده‌اند که هر یک دارای روش فقهی خاصّی بوده‌اند. نقطۀ مشترک در روش فقهی این دو، استفاده از شیوۀ استدلال عقلی است. بنا بر این کار این دو به نوعی ادامۀ فقه تحلیلی و تعقّلی دورۀ حضور امام بوده، و نخستین دورۀ فقه اجتهادی شیعی به صورت مجموعه‌ای مدوّن و مستقل شمرده می‌شود ⁽¹⁾1. مستقلّ از حدیث و جدا از آن، لیکن بر اساس آن و در چهار چوب آن، به شکل تفریع فروع از اصول به کمک استدلال عقلی و إعمال فکر و اجتهاد و نظر.

این دو شخصیّت با آن که هر یک از گروهی دیگر، و دارای روش و خطّ مشی مختلف بوده‌اند لیکن در بسیاری موارد در تصمیم گیری‌های حقوقی به نتیجۀ واحدی رسیده و نظر مشترکی اتّخاذ نموده‌اند. از این رو در مآخذ فقهی معمولا با عنوان قدیمین به آراء فقهی آنان اشاره می‌شود ⁽²⁾1. این دو عبارتند از:

1- ابن ابی عقیل، ابو محمّد حسن بن علی بن ابی عقیل العمانی الحذّاء، دانشمند نیمۀ اوّل قرن چهارم ⁽³⁾

38). پس خود از دانشمندان نیمۀ اوّل این قرن خواهد بود.

2- ابن الجنید، ابو علی محمّد بن احمد بن الجنید الکاتب الاسکافی، دانشمند میانۀ قرن چهارم ⁽⁶⁾1، نگارندۀ تهذیب الشّیعه لأحکام الشّریعة و الاحمدی فی الفقه المحمّدی ⁽⁷⁾1.ت.

چنان که دیده می‌شود این دو دانشمند تقریبا در یک زمان می‌زیسته‌اند. ابن ابی عقیل که اندکی بر ابن الجنید تقدّم زمانی دارد ⁽¹⁾1، از نظر گروه علمی در زمرۀ متکلّمان شیعی قرار داشته ⁽²⁾1 و در واقع نخستین شخصیّت در مکتب فقهی متکلّمان است که دورۀ سوم فقه شیعی را تشکیل می‌دهد و ویژگیها و روش کار آنان را پس از این خواهیم دید. او نیز مانند متکلّمان دیگر، احادیث غیر مسلّم مذهبی را- که در اصطلاح اصول فقه خبر واحد خوانده می‌شود- معتبر و حجّت نمی‌دانسته است. روش فقهی او بنا بر آن چه از آراء و فتاوای وی بر می‌آید بر قواعد کلّی قرآنی و احادیث مشهور و مسلّم استوار بود. در مواردی که قاعده‌ای کلّی در قرآن وجود داشته و در احادیث استثناهایی برای آن ذکر گردیده است وی عموم و کلّیت قاعدۀ مزبور را حفظ می‌نمود و به آن احادیث اعتنا نمی‌کرد مگر آن که آن احادیث قطعی و تردید ناپذیر باشد ⁽³⁾1. البتّه در دورۀ وی به خاطر نزدیکی به روزگار حضور امام، وضع بسیاری از احادیث روشن و مشخّص بود ⁽⁴⁾1 و نظرات امامان در اصول و مبانی بنیادی حقوقی به خاطر اختلافات روایتی دچار ابهام فراوان نشده بود، و به همین دلیل بسیاری روایات که او در کتاب خود به امامان نسبت داده مورد قبول مطلق دانشمندان شیعی پس از او قرار گرفته است ⁽⁵⁾1.

روش فقهی ابن ابی عقیل مورد احترام و تحسین دانشمندان پس از او قرار داشته ⁽⁶⁾1 و آراء حقوقی او در همۀ مآخذ شیعی نقل شده است. اما شخصیّت دوّم در این طبقه یعنی ابن الجنید اقبالی بلند نیافته، و روش فقهی وی مورد انتقاد معاصران و متأخّران از وی قرار گرفته است.

ابن الجنید نیز از متکلّمان پر اثر شیعی بوده و آثار و مؤلّفات کلامی متعدّدی داشته است ⁽⁷⁾1 از جمله کتابی در دفاع از فضل بن شاذان متکلّم مشهور شیعی قرن سوّم ⁽⁸⁾1 که چنان که پیش‌تر دیدیم از هواداران مشی تفکّر عقلانی در شیعه و از پیروان روش استدلالی و تحلیلی در فقه بود. با این همه ابن الجنید از نظر گرایش فقهی پیرو مکتب اصحاب الحدیث شمرده می‌شد ⁽⁹⁾1 چه مانند آنان3.

احادیث مذهبی غیر قطعی را حجّت می‌شمرد و بدان عمل می‌کرد. لیکن از طرف دیگر در استنباط و استخراج احکام فقهی از منابع آن، به روش تحلیلی و استدلالی عقلی معتقد بود و بر عکس محدّثان که ظاهر روایت را به تنهایی پیروی می‌کردند او گویا درک کلّی حقوقی از هر روایت را در مقایسه با اشباه و نظائر آن ملاک عمل قرار می‌داد ⁽¹⁾1. کشف قطعی علّت یک حکم که در فقه شیعی متأخّر، حجّت و معتبر شناخته شده است گویا در روش فقهی او نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته ⁽²⁾1 و پیش‌تر گفته شد که این روش حقوقی- که موجب تأسیس ضوابط و قواعد کلّی در مسائل، و بی‌نیازی از دستور و نصّ خاص حدیثی در هر مورد است- در قرون اوّلیه نوعی قیاس شمرده می‌شد ⁽³⁾

فی المثل، اساس حقوقی (تنقیح مناط) و تناسب حکم و موضوع که گاهی با إعمال آن یک قاعدۀ کلّی بسیار وسیع از حکمی خاصّ در موردی مخصوص استنباط و کشف می‌شود (عجالتا برای یک نمونه دیده شود فقه الامام جعفر الصادق مغنیه 3: 29- 40) و اکنون از پایه‌ها و ارکان اساسی فقه شیعی است.

ابن الجنید برای دفاع از خود و روش فقهی خویش کتابهایی نوشته که نام برخی از آنها مانند کشف التمویه و الالباس علی اغمار الشّیعه فی امر القیاس و اظهار ما ستره اهل العناد من الرّوایة عن ائمّة العترة فی امر الاجتهاد ⁽⁸⁾1 خود بیانگر شیوۀ او در فقه است. او در کتاب المسائل المصریّة خود نیز از روش خویش دفاع نمود ⁽⁹⁾1.4.

مفید، دانشمند معروف شیعی آغاز قرن پنجم که خود شاگرد وی بود ⁽¹⁾1 و هوش و استعداد فقهی او را می‌ستود ⁽²⁾1 با روش فقهی وی سخت به مبارزه برخاست و آن را در برخی آثار خود از قبیل المسائل الصاغانیّه ⁽³⁾1 و المسائل السرویة ⁽⁴⁾1 و دو رسالۀ خاصّ یکی در ردّ المسائل المصریّه وی با نام نقض رسالة الجنیدی إلی اهل مصر ⁽⁵⁾1 و دیگری با نام النّقض علی ابن الجنید فی اجتهاد الرّأی ⁽⁶⁾1 تخطئه نمود. شاگردان مفید نیز آراء فقهی ابن الجنید را در آثار خویش نقل نموده و آن را ردّ کردند ⁽⁷⁾1.

روش فقهی ابن الجنید- که از یک سو بر خلاف دورۀ سوّم فقه، حجّیت و اعتبار احادیث مذهبی را به عنوان منبع اساسی فقه می‌پذیرفت و از طرف دیگر عقل را به مثابۀ ابزار اساسی استنباط احکام به رسمیّت می‌شناخت- چنان که گفته شد با روش‌های تکامل یافته‌تر فقه شیعی دوره‌های بعد سازگارتر و هماهنگ‌تر بود ⁽⁸⁾1 از این رو دو قرن پس از او، آراء فقهی وی برای نخستین بار وسیلۀ ابن ادریس فقیه شیعی اواخر قرن ششم با حرمت نقل گردید ⁽⁹⁾1. سپس از نیمۀ دوّم قرن هفتم که استدلالات دقیق عقلی راه خود را در فقه شیعی بیشتر گشود آثار این دانشمند با اعجاب و تحسین و حرمت بسیار نگریسته شد. علامۀ حلّی دانشمند معروف شیعی آغاز قرن هشتم او را در عالی‌ترین رتبۀ فقاهت دانست ⁽¹⁰⁾1 و آراء فقهی او را در آثار خود نقل کرد ⁽¹¹⁾1.

فقهاء دورۀ پنجم به خصوص شهید اوّل، فاضل مقداد و ابن فهد به آراء او توجّه و اعتناء بسیار داشته و تمامی نظرات او را در مسائل مختلف فقهی در آثار خود نقل نموده‌اند. شهید دوّم از پیروان همین دورۀ فقهی در بارۀ وی می‌گوید که او در میان فقهاء قدیم شیعی از ره گذر تحقیق علمی و دقّت نظر کم نظیر بوده است ⁽¹²⁾1.2.

در هر صورت به شرحی که دیدیم کار تدوین و ترتیب مستقلّ مجموعۀ فقه شیعی، و جدا کردن آن به صورت دانشی کاملا مجزّا و ممتاز از حدیث، برای نخستین بار در این دوره و به وسیلۀ این دو دانشمند انجام گرفت ⁽¹⁾1.

(ج) مکتب واسطه- در همین دوره قشری از فقیهان صاحب فتوی ⁽²⁾1 در مراکز علمی شیعه بوده‌اند که گر چه با اجتهاد دقیق به سبک مکتب قدیمین آشنا نبوده و فقه را به صورت کاملا مستقلّ از متون روایت، و بر اساس تحلیلات دقیق حقوقی تلقی نمی‌کرده‌اند لیکن از روش محافظه‌کارانه و مقلّدانه و سنّت گرای اهل الحدیث نیز پیروی نمی‌نموده و در مسائل فقهی به نظر و اجتهاد قائل بوده‌اند و به اختصار از مکتبی متوسّط میان دو گرایش ذکر شدۀ فوق پیروی می‌کرده‌اند.

اجتهاد در این مکتب به شکل استخراج احکام جزئی‌تر از قواعد عمومی حدیثی، یا انتخاب یکی از دو طرف یا چند طرف در مورد تعارض اخبار با یکدیگر انجام می‌گرفت. روشن است که تصمیم گیری‌ها در این مورد همواره با یکدیگر برابر نبود و همین مطلب به این مکتب فقهی نوعی تحرّک ملایم و معتدل می‌بخشید که گاه در مورد برخی از مسائل مورد ابتلا، شدیدتر و جدی‌تری می‌شد. مسائل عدد در مورد ماه رمضان (یعنی این بحث که آیا تعداد روزهای ماه رمضان مانند همۀ ماه‌ها تابع شرائط نجومی است یا دارای یک میزان ثابت و تغییر ناپذیر است) از جملۀ این مسائل بود که دانشمندان این مکتب در موضوع آن اختلاف نظر داشتند و رسائل متعدّدی در ردّ یکدیگر و انتقاد از نظر مخالف خود پرداخته‌اند ⁽³⁾1.

مهمّ‌ترین شخصیّت‌های این گرایش متوسّط که از آراء آنان در برخی متون فقهی جا به جا یاد شده است عبارتند از:

1- علی بن بابویه قمی (م 329).

2- ابو الفضل محمّد بن احمد الصّابونی الجعفی، صاحب الفاخر (نیمۀ اوّل قرن چهارم).

3- جعفر بن محمّد بن قولویه قمی (م 369).

4- محمّد بن احمد بن داود بن علی قمی (م 368).8.

3- متکلّمان:

مکتب اهل الحدیث که چنانکه دیدیم در اوائل دورۀ غیبت صغری تا نیمۀ دوّم قرن چهارم بر محیط علمی و مراکز فرهنگی شیعه کاملا چیره شده و حکمروایی بلا منازع داشت، در دهه‌های اخیر قرن مزبور با پیدایش قشری جدید از متکلّمان زبر دست و نیرومند زیر فشار قرار گرفت و تحت تأثیر انتقادات شدید و کوبندۀ آنان روز به روز تضعیف شد تا جایی که تقریبا به صورت کامل از میان رفت.

شخصیّت برجسته‌ای که توانست این موفقیّت را برای گرایش کلامی و عقلی شیعی به دست آورد متکلّم و حقوق‌دان برجسته شیخ مفید، ابو عبد اللّٰه محمّد بن محمّد بن نعمان بغدادی، ابن المعلّم (م 413) بود ⁽¹⁾1. او بر احمد بن محمّد بن جنید اسکافی، محمّد بن علی بن بابویه قمی- صدوق، جعفر بن محمّد بن قولویه، احمد بن محمّد بن علی بن داود قمی و ابو الحسین علی بن وصیف النّاشی شاگردی کرده ⁽²⁾1 و بنا بر این با هر سه مکتب فقهی رایج در قرن چهارم آشنایی درست یافته بود.

او برای گشودن راه استدلال و تعقّل در کلام و فقه شیعی چاره‌ای جز انتقاد سخت و خشن از روش قشری و متحجّر اهل الحدیث در برابر خود ندید و از این رو کوشید تا با ضربات کوبنده‌ای تسلّط و حاکمیّت قشریگری را بر محیط علمی و جامعۀ مذهبی شیعه در هم بشکند، و سر انجام نیز در کار خود به طور کامل توفیق یافت. گویا یک عامل اساسی در موفقیّت او آن بود که محدّثان قم- که سردمدار و پرچمدار مکتب اهل الحدیث بودند- در مورد امامان نظرات خاصّی داشتند و نسبت دادن هر گونه امر غیر طبیعی و فوق العاده را بدانان غلوّ و انحراف مذهبی تلقی می‌نمودند ⁽³⁾1 تا آنجا که معتقد بودند اگر کسی پیامبر را مصون از فراموشی یا اشتباه بداند غالی و منحرف است ⁽⁴⁾1.

مسأله‌ای که با نام سهو النّبی در اصطلاح کلامی شیعه شناخته می‌شود و بیشتر محدّثان و اخباریان متأخّر شیعی و برخی از مجتهدان نیز در این مسأله همانند محدّثان صدر اوّل می‌اندیشیده‌اند ⁽⁵⁾1.

روشن است که این گونه نظرات برای شیعیان عادی که معمولا مقام الهی پیشوایان خود را بسی فراتر و والاتر از این حدّ می‌شناختند چندان دوست داشتنی نبود، و مفید به خصوص از این گونه

فرصت‌ها برای در هم شکستن قدرت مخالفان به نحو اکمل استفاده کرد.

او با آن که نزد صدوق درس خوانده و شاگرد وی شمرده می‌شد در چندین اثر خود او را که سر آمد قمیان ⁽¹⁾1 و رئیس محدّثان ⁽²⁾1 بود به شدّت مورد حمله قرار داد. در رسالۀ تصحیح الاعتقاد که شرح رسالۀ اعتقادات صدوق است، در مسائل سرویّه ⁽³⁾1، در رسالۀ جواب اهل الحائر و رسائل دیگر عقائد و آراء او را مورد انتقاد شدید قرار داد. به خصوص در رسالۀ اخیر با عباراتی چنان تند به او تاخت ⁽⁴⁾1 که برخی از دانشمندان در صحّت نسبت آن به مفید تردید کرده‌اند ⁽⁵⁾1 و برخی دیگر آن را به شریف مرتضی نسبت داده‌اند ⁽⁶⁾1 یا از شخصی ثالث دانسته‌اند ⁽⁷⁾1 گر چه روشن است که این رساله از مفید است ⁽⁸⁾1 و بسیاری از مطالب آن عینا همان‌هاست که در آثار دیگر وی به خصوص تصحیح الاعتقاد ⁽⁹⁾1 نیز دیده می‌شود.

از این حملات و انتقادات تند و تیز، و اعتراضات دیگر او به روش اهل الحدیث ⁽¹⁰⁾1، بر می‌آید که کار محدّثان به جایی رسیده بود که مفید برای نجات علمی و فکری شیعه چاره‌ای جز چنین خشونت و شدّت عمل در برابر آن نمی‌دید ⁽¹¹⁾1. او کتابی نیز در ردّ مکتب اهل الحدیث با نام مقابس الأنوار فی الرّد علی اهل الاخبار نگاشته بود ⁽¹²⁾1.

شریف مرتضی نیز در قلع و قمع محدّثان و مکتب آنان نقشی مهمّ داشت. او در بسیاری از آثار خود از جمله جوابات المسائل الموصلیة الثّالثة ⁽¹³⁾1 و رسالة فی الرّد علی اصحاب العدد ⁽¹⁴⁾2 و رسالة فی ابطال العمل به اخبار الآحاد ⁽¹⁵⁾2 بر آنان سخت تاخت و همگی محدّثان قم را به فساد عقیدهب.

و انحراف مذهبی متهم ساخت ⁽¹⁾2. جز آن که در بارۀ صدوق روش معتدل در پیش گرفت و حساب او را از دیگران جدا نمود.

حملات مفید و مرتضی و دیگر متکلّمان شیعی در نیمۀ نخستین قرن پنجم به زوال و انقراض مکتب اهل الحدیث انجامید ⁽²⁾2. از این کشمکش سخت میان دو مکتب شیعی در برخی از مآخذ قدیم سخن رفته ⁽³⁾2 که اصحاب الحدیث را با اصطلاح اخباریّه و گرایش متکلّمان را با اصطلاحاتی از قبیل معتزله و کلامیّه یاد کرده‌اند ⁽⁴⁾2. هم چنان که مفید و شریف مرتضی نیز از مکتب متکلّمان و محقّقان در برابر مکتب اصحاب الحدیث یاد می‌کنند ⁽⁵⁾2. لیکن در مآخذ شیعی متأخّرتر از هواداران این مکتب معمولا با اصطلاح اصولیّه تعبیر می‌شود ⁽⁶⁾2.

مفید فقه را نزد جعفر بن محمّد بن قولویه از فقهاء مکتب واسطه فرا گرفته ⁽⁷⁾2 و با سایر روشهای فقهی روزگار خود نیز چنان که دیدیم آشنایی یافته بود. لیکن به حکم گرایش کلامی خود ناگزیر شخصا شیفتۀ روش ابن ابی عقیل بود ⁽⁸⁾2 که میراث فقهی او الگوی کلّی برای مکتب متکلّمان به شمار می‌رفت.

فقه متکلّمان چنان که پیش‌تر ذیل سخن از روش فقهی ابن ابی عقیل اشاره شد بر قواعد کلّی قرآنی و احادیث مسلّم و مشهور استوار بود و روایاتی را که شیعیان از امامان خود نقل می‌کردند لیکن صحّت انتساب آن قطعی نبود (اخبار الآحاد) بی‌اعتبار می‌دانست و به جای آن بر نظریّات مشهور و متداول میان شیعه که عمل طایفه بر اساس آن بود (اجماعات) تکیه می‌نمود ⁽⁹⁾2. استنباط احکام شرعی از منابع مزبور بر اساس روش استدلالی و تحلیل عقلی انجام می‌پذیرفت که متکلّمان به).

خاطر درگیری روزمرّه با تفکّر و استدلال و بحث و مناظره، با قواعد و شیوه‌های آن به درستی آشنا و در به کار بستن آن ورزیده و ماهر بودند. با این وجود باید توجّه داشت که مکتب اهل الحدیث به خاطر آن که مدّتی طولانی بر جامعۀ علمی شیعه حکمفرمائی داشت تأثیرات بسیاری بر طرز فکر کلّی پیروان تشیّع به جای نهاد که با زوال و انحطاط خود مکتب، آن آثار از میان نرفت و به صورت اجزاء و عناصر ثابت فکر شیعی در آمد. اختلافاتی که گاه در برخی مسائل میان بینش شیعی در دورۀ حضور امام و دوره‌های متأخّرتر دیده می‌شود از همین حقیقت سرچشمه می‌گیرد. برخی دوگونگی‌ها میان مکتب متکلّمان در قرن پنجم با مکتب متکلّمان زمان حضور مانند فضل بن شاذان نیز از همین راه قابل توجیه است.

مشخّصۀ اصلی مکتب متکلّمان به شرح بالا، تأکید آنان بر عدم اعتبار احادیث به خودی خود بود. مفید ⁽¹⁾2 مرتضی ⁽²⁾

528- 555.

1- مفید، محمّد بن محمّد بن النعمان البغدادی (م 413)، نگارندۀ رسائل فقهی متعدّد و متونی هم چون المقنعه و الاعلام فیما اتّفقت علیه الامامیّة من الاحکام.

2- شریف مرتضی، علی بن الحسین الموسوی (م 436)، نگارندۀ الانتصار و المسائل النّاصریّات، و مجامیعی در سؤالات و اجوبۀ فقهی، و رسائل فقهی بسیار، و شاگرد مفید.

3- ابو الصّلاح تقی الدّین بن نجم الدّین الحلبیّ، شاگرد مرتضی (م 447)، نگارندۀ کتاب الکافی فی الفقه.

این سه دانشمند هر یک دارای ابتکاراتی مخصوص خویش هستند ⁽⁴⁾

(کشف المحجّه: 20).

سلار بن عبد العزیز دیلمی (م 448)، نگارندۀ کتاب المراسم العلویّة و الاحکام النبویّة قاضی عبد العزیز بن برّاج (م 481)، نگارندۀ کتابهای المهذّب و الجواهر و شرح جمل العلم و العمل.

ابو الحسن محمّد بن محمّد البصروی، شاگرد مرتضی و نگارندۀ کتاب المفید فی التکلیف ابو الفتح محمّد بن علی کراجکی (م 449).

4- مکتب شیخ الطّائفه:

اشاره

در مکتب متکلّمان چنان که دیدیم اساس فقه ظواهر قرآنی و احادیث مسلّم و مشهور بود و به روایات مذهبی به خودی خود به صورت منبع فقه نظر نمی‌شد.

شیخ الطّائفه محمّد بن حسن طوسی (م 460) کوشید با حفظ شکل تعقّلی و تحلیلی فقه، اعتبار این گونه احادیث را منهای قرائن و شواهد خارجی بر صحّت باز گرداند ⁽¹⁾2. او در این کار توفیق یافت و اساس نوینی برای فقه شیعی گذارد که با شیوه‌های پیشین به کلّی فرق داشت.

مکتب شیخ الطّائفه در واقع حاصل ترکیب عناصر قوام دهندۀ مکتب متکلّمان و مکتب اهل الحدیث بود. او با تألیفات فقهی متعدّد خود آفاق تازه‌ای را به روی فقه شیعی گشود. فقه تفریعی از راه یافتن صور و اشکال گوناگون یک مسأله با کتاب المبسوط او، و فقه تطبیقی از راه مقایسه میان مکتب‌های مختلف فقهی اسلامی با کتاب الخلاف وی در فقه شیعی راه یافت. شالودۀ این دو کتاب از متون سنّی گرفته شده و بدین وسیله بخشی مهمّ از معارف حقوقی سنّی به فقه شیعی انتقال یافته و موجب رشد و شکوفایی بیشتر آن گردیده است. در واقع فقه شیعی در مکتب شیخ الطّائفه از میراث فرهنگی فقهی سنی که در قرون اوّلیه روی آن بسیار کار شده بود تغذیه کرد و بسط و توسعه یافت.

این موضوع چهرۀ فقه شیعی را به طور کلّی دگرگون ساخت و عمدتا موجب پیشرفت و تحوّل و تکامل آن گردید هر چند مفاهیمی غیر شیعی را نیز داخل فقه شیعی نمود که با مبانی سنّتی آن ناهمگون بود. شیخ در این دو اثر، همه جا نظر خود را بر پایۀ مبانی فقه شیعی به شالودۀ سنّی کتاب افزوده که بیشتر شکل تحشیه به خود گرفته و گاهی نتوانسته است درست در متن فقه او هضم و جذب شود. این روش نوعی آشفتگی و نامنظّمی و عدم انسجام در میراث فقهی شیخ الطّائفه پدید آورده که بعدها به وسیلۀ محقّق حلّی اصلاح گردیده است.

شیخ در فقه سنّتی شیعی کتاب النهایه را نوشت که تا چند قرن مهمترین متن فقهی شیعی به شمار می‌رفت. جز آن کتاب الجمل و العقود و برخی آثار و رسائل فقهی دیگر از وی بر جای مانده است. تدوین دو مجموعۀ حدیثی تهذیب الاحکام و استبصار و روش‌های او در جمع میان احادیث متعارض و در برداشت‌های فقهی بر روند تکاملی فقه شیعی تأثیر گذارده است.

مکتب شیخ الطّائفه به عنوان یک دورۀ دیر پای فقهی سه قرن تمام به خوبی پایید و بر جامعۀ حقوقی و محیط علمی شیعه حکمفرما بود. جز آن که در طول این سه قرن سه مرحلۀ مختلف بر آن گذشته است این چنین:

1. پیروان شیخ

از زمان حیات شیخ الطّائفه تا یک قرن پس از مرگ او دورۀ شاگردان و پیروان اوست. در این یک قرن تمامی کسانی که بر مسند فقاهت نشستند و به تألیف و تدریس حقوق شیعی پرداختند جز نقل گفتار شیخ و شرح آن هیچ کار جدیدی نیاوردند. گویا شخصیّت شیخ چنان بر مراکز علمی شیعی سایه افکنده بود که کسی را یارای ابداع و ابتکار یا پیشنهاد طرحی جدید و نظری نو نبود. از این رو فقهاء این دوره را مقلّده می‌گویند که مقصود تقلید آنان از روش شیخ، و تبعیّت و پیروی کامل ایشان از آراء و انظار اوست ⁽¹⁾2. سدید الدّین حمّصی دانشمند مشهور شیعی در پایان قرن ششم می‌گوید پس از شیخ، شیعه هیچ فقیه مفتی و صاحب نظری نداشته و همۀ فقهای شیعی حاکی و بیان کنندۀ نظرات شیخ می‌باشند ⁽²⁾2.

مشهورترین فقهاء این دوره که نام و آثار آنان در مآخذ فقهی نقل می‌گردد عبارتند از:

ابو علی حسن بن محمّد بن حسن طوسی، فرزند شیخ (در گذشتۀ پس از 515) نگارندۀ شرح نهایه و المرشد إلی سبیل التّعبد.

نظام الدّین سلیمان بن حسن صهرشتی شاگرد شیخ و نگارندۀ اصباح الشیعه بمصباح الشّریعة علاء الدّین علی بن حسن حلبی نگارندۀ اشارة السّبق إلی معرفة الحقّ ابو علی فضل بن حسن امین الاسلام طبرسی (م 548) نگارندۀ المنتخب من مسائل الخلاف عماد الدّین محمّد بن علی بن حمزه طوسی (در گذشتۀ پس از 566) نگارندۀ الوسیله إلی نیل الفضیله قطب الدّین سعید بن هبة اللّٰه راوندی (م 573) نگارندۀ فقه القرآن و چند شرح بر نهایه قطب الدّین محمّد بن حسین کیدری بیهقی (زنده در 576) نگارندۀ الاصباح

رشید الدّین محمّد بن علی بن شهرآشوب سروی مازندرانی (م 588) نگارندۀ متشابه القرآن و مختلفه.

2. دورۀ نقد

یک قرن پس از درگذشت شیخ الطّائفه و پیروی مطلق از فتاوای او، تنی چند از فقهاء در نیمۀ دوّم قرن ششم به مخالفت با اساس کار او برخاستند و با انکار حجّیت احادیث مذهبی به خودی خود (اخبار آحاد) طرح پیشین فقه مکتب متکلّمان را احیاء کردند. شخصیّت‌های اصلی این گرایش ⁽¹⁾2 که در واقع رجعتی به فقه مفید و مرتضی بود و رواج و رونقی نیافت عبارتند از:

1- سدید الدّین محمود بن علی حمّصی رازی (در گذشتۀ پس از 573) ⁽²⁾2 2- ابو المکارم عزّ الدّین حمزة بن علی بن زهره حلبی (م 585) نگارندۀ غنیة النّزوع ⁽³⁾2 3- محمّد بن ادریس حلّی (م 598) نگارندۀ سرائر ⁽⁴⁾2 روشن‌ترین چهرۀ این گرایش همین ابن ادریس است که فقیهی ادیب بوده و با داخل کردن نکات و تدقیقات لغوی و رجالی و انساب در فقه شیعی، بدان رنگ و رونقی خاصّ بخشید که اثر مشهور فقهی او السّرائر خود بهترین نمونۀ این گونه فقه ادیبانه است. او روحی نقّاد داشت و با آراء و انظار شیخ طوسی سخت به مقابله برخاست و روش وی را در فقه به شدّت مورد انتقاد قرار داد به طوری که خشونت او در این مورد، در مآخذ متأخّرتر نوعی تجاوز از حدّ و سنّت شکنی تلقّی گردیده است ⁽⁵⁾2.

انتقادات ابن ادریس هر چند چندان موفّق نبود و هواداری نیافت لیکن چون حرکت و جنبشی، در راه خارج ساختن فقه شیعی از جمود و تحجّر بود به نوبۀ خود خدمتی شایسته به اجتهاد و سیر تکاملی فقه نمود. مشخّصۀ اصلی روش او همان روح نقد و ایراد، و اعتقاد به تفکّر آزاد، و آسیب پذیر دانستن اجتهادات و اندیشه‌هاست که در دیباچه و خاتمۀ کتاب سرائر خود بدان اشاره کرده ⁽⁶⁾2 و گویای آزاد اندیشی و روح نقد علمی اوست.

در نیمۀ اوّل و میانۀ قرن هفتم تنی چند از فقیهان صاحب نظر وجود داشته‌اند که نوآوری‌هایی داشته ⁽¹⁾2 و آراء و انظار آنان در کتاب‌های فقهی ذکر می‌شود. مشهورترین این فقهاء که در واقع پیروان نقّاد مکتب شیخ شمرده می‌شوند عبارتند از:

مهذّب الدّین حسین بن محمّد نیلی، فقیه اوائل قرن هفتم معین الدّین سالم بن بدران مصری (زنده در 629) نگارندۀ تحریر الفرائض و المعونة زین الدّین محمّد بن قاسم برزهی نیشابوری (زنده در 661) نجیب الدّین محمّد بن جعفر بن هبة اللّٰه بن نما (م 645) سدید الدّین یوسف بن مطهّر حلّی (زنده در 665) احمد بن موسی بن طاوس حلّی (م 673) مؤلّف بشری المحقّقین یحیی بن سعید حلّی (م 689) نگارندۀ جامع الشرائع و نزهة النّاظر عماد الدّین حسن بن علی طبری (زنده در 698) نگارندۀ العمدة و الفصیح المنهج و نهج العرفان‌

3. محقّق و علّامه

پیش‌تر گفته شد که میراث فقهی شیخ الطّائفه به رغم وسعت و غناء فرهنگی خود، پراکنده و فاقد پختگی و انسجام لازم بود و این مجموعۀ حقوقی نیاز مبرمی به ترتیب و تدوین داشت. بسیاری از عناصر زنده‌ای که شیخ از فقه سنّی به فقه شیعی منتقل ساخت به خاطر ناهمگونی با فقه شیعی و باقی ماندن در چهار چوب اصلی، در این سیستم جدید هضم نشد و جا نیفتاد.

برای این که فقه شیعی بتواند از این عناصر به نحوی شایسته استفاده کند طبعا می‌بایست تمامی سیستم، تحوّل یافته و به شکلی جدید با نظمی اصولی مدوّن گردد تا مطالب تازه در قالب جدید هضم و جذب شود. محقّق ابو القاسم نجم الدّین جعفر بن حسن حلّی (م 676) نگارندۀ شرایع الاسلام و معتبر و مختصر النّافع و نکت النّهایة و تألیفات فقهی دیگر این کار را به خوبی تمام انجام داد.

او فقه شیخ الطائفه را به درستی تهذیب کرد و آراء و انظار وی را در مسائل مختلف از کتابهای متعدّد او گرد آورد و مرتّب نمود، و فقه وی را به شکلی پخته و منسجم و اصولی مدوّن ساخت و اعتبار آن را که با انتقادات ابن ادریس خدشه‌دار شده بود بدان بازگرداند. او با آن انتقادات به سختی مقابله کرد و از روش و مکتب فقهی شیخ الطّائفه در برابر آن دفاع نمود.

نقش عمدۀ محقّق در فقه همین جمع و جور کردن و پیراستن و پخته ساختن فقه شیخ الطائفه

است. ترتیبی که او در فقه به وجود آورد در تکامل و به راه درست انداختن فقه شیعی نقشی اساسی داشت. شاگرد او علامه حسن بن یوسف بن مطهّر حلّی (م 726) نیز همین راه را پیمود. او در چهار چوب فقه شیخ و ترتیب محقّق کوشش پیگیری برای بسط و تنقیح فقه مبذول داشت و تألیفات فراوانی در فقه تطبیقی و تفریعی و تتبّعی و تحقیقی به جای گذارد که همه پس از او مرجع فقهاء و مآخذ اصیل و معتبر فقه شیعی بوده و هست و از آن جمله: مختلف الشّیعه، تبصرة المتعلّمین، تذکرة الفقهاء، منتهی المطلب، قواعد الاحکام، تحریر الاحکام الشرعیّه، ارشاد الاذهان، نهایة الاحکام و تلخیص المرام.

نقش مهمّ علّامه در فقه و اثر بازمانده از وی دو چیز است یکی تبسیط و توسعۀ بی‌نظیر بخش معاملات بر اساس استفاده از قواعد مشهور فنّ که بیشتر از فقه اهل سنّت گرفته شده و علّامه به خاطر آشنایی کامل با مبانی فقهی آنان توانست گسترش بی سابقه‌ای به مباحث تفریعی، و شقوق و فروع فقهی شیعی در آن ابواب دهد. دیگر آن که او به دلیل آشنایی کامل با ریاضیّات، در مباحث مربوط فقه از قواعد ریاضی بهرۀ فراوان برد و نخستین فقیه مشهور شیعی بود که ریاضیّات را در فقه آورد ⁽¹⁾2. او هم چنین با کارهای رجالی خود و تدوین و گروه‌بندی روایات از نظر وضع وثاقت ⁽²⁾2 به دقّت و درستی بنیادی فقه شیعی مدد بسیار نمود. هم چنین با تهذیب اصول فقه از راه کتابهای متعدّدی که در این فنّ نوشت کمک بسیاری به تنقیح مبانی و قواعد فقهی کرد و راه را برای استقلال کامل فقه و اصول شیعی هموار ساخت.

به هر حال فقه شیخ الطّائفه که در میانۀ قرن پنجم خود را به عنوان مکتب پیروز و غالب بر جامعۀ علمی شیعه قبولاند در نیمۀ دوّم قرن هفتم و آغاز قرن هشتم با تهذیب و تنقیح محقّق و کوشش و تبسیط علّامه به حدّ کمال خود رسید و بهترین صورت آن در آثار این دو دانشمند تجلّی کرد.

شاگردان و پیروان آن دو نیز همه در همین چهار چوب تکامل یافتۀ فقهی کار می‌کرده‌اند.

مشهورترین آنان که نام و آراء ایشان در مآخذ فقهی نقل می‌شود عبارتند از:

ابو محمّد حسن بن ابی طالب یوسفی آبی، ابن ابی زینب، نگارندۀ کشف الرموز در 672.

عمید الدّین عبد المطّلب بن محمّد حسینی اعرجی (م 754) نگارندۀ کنز الفوائد فخر المحقّقین محمّد بن حسن حلّی (م 771) نگارندۀ ایضاح الفوائد و حاشیۀ ارشادت.

5- مکتب شهید اوّل:

پیش‌تر دیدیم که فقه شیعی به مثابۀ مجموعه‌ای مستقلّ از حدیث در دورۀ دوّم فقهی پدیدار شد. متون فقهی بازمانده از آن دوره و دورۀ سوّم نمودار سبک فقه سنّتی شیعی است که شیخ الطّائفه نیز کتاب النّهایة خود را چنان که دیدیم بر همان روال نگاشت. لیکن پس از آن با ظهور کتابهای مبسوط و خلاف که به اسلوب فقه سنّی و بر شالودۀ آن تدوین شده بود تغییراتی اساسی در شکل و محتوای فقه شیعی پدید آمد.

از نظر شکل، بافت عمومی فقه شیعی به هم خورد و به صورت مخلوطی از دو سیستم در آمد.

کتابهای تفصیلی و استدلالی فقهی از این پس معمولا مباحث را به روال مآخذ سنّی طرح نموده و نخست انظار و استدلالات فقهاء سنّی را در آن مسأله نقل می‌کردند که معمولا بر نقل کتاب الخلاف مبتنی بود. سپس نوبت به آراء و استدلالات فقهاء شیعی می‌رسید. آبی شاگرد محقّق حلی و نگارندۀ کشف الرموز گویا یکی از نخستین کسان بود که از پیروی این روش دست کشید و از نقل آراء و استدلالات فقهاء سنّی در کتاب خود خودداری کرد. شاگردان علّامۀ حلّی به خصوص فخر المحقّقین فرزند او در ایضاح الفوائد این راه را تعقیب نمودند و نقل فتاوی و انظار و استدلالات فقهاء شیعی را جایگزین آراء و استدلالات فقهاء سنّی ساختند.

از نظر محتوا نیز تغییرات فقه شیعی چشمگیر و اساسی بود. تفریعات زیادی که در مبسوط انجام گرفته و الگوی فقه تفریعی شیعه گردید، و تفریعات مشابهی که بعدا در آثار علامه در بخش معاملات افزوده شد نوعا مأخوذ از فقه سنّی، و بر اساس قواعد و مبانی و اصول آن فقه بود که با فقه شیعی تطبیق داده می‌شد. از این رو آموختن مبانی فقه سنّی برای بررسی اجتهادی و تحقیقی مآخذ فقه شیعی گامی اساسی بود. شهید اوّل، شمس الدّین محمّد بن مکّی عاملی (م 786) با تنقیح قواعد و اصول بنیادی فقه شیعی در کتاب القواعد و الفوائد و دیگر آثار خود، و با به کار بستن عملی آن در متن فقه شیعی، این محتوا را نیز تغییر داد و بدان شخصیّت و هویّت مستقلّ بخشید.

شهید به کمک همین قواعد و اصول، فقه شیعی را بسیار تبسیط نمود و آفاق تازه‌ای را به روی آن گشود. او در تفریعات تحقیقی و ارزندۀ فقهی ابتکارات و نو آوری‌های بسیار دارد که فقه او را از پیشینیان خود به طور کامل مشخّص و ممتاز می‌سازد. آثار فقهی او مانند الفیه، نفلیه، القواعد و الفوائد، البیان، الدّروس الشرعیّه، غایة المراد، ذکری الشّیعه و اللّمعة الدّمشقیة از مصادر ارزندۀ فقه شیعی و نمایانگر خصوصیّات مکتب فقهی اوست.

دانشمندان پس از او تا حدود یک قرن و نیم پیرو مکتب او بوده و گر چه تازه آوریهایی داشته‌اند امّا

در اساس کار بیشتر بر شرح و بیان آراء و افکار او همّت می‌گماشته‌اند و از چهار چوب ترسیمی او پا فراتر ننهاده‌اند. مشهورترین این دانشمندان عبارتند از:

ابن الخازن، زین الدّین علی بن حسن بن خازن حائری (آغاز قرن نهم) ابن المتوّج، احمد بن عبد اللّٰه بحرانی (م 820) نگارندۀ النّهایه فی تفسیر الخمسمائة آیة فاضل مقداد، مقداد بن عبد اللّٰه سیوری حلّی (م 826) نگارندۀ کنز العرفان و التنقیح الرّائع ابن فهد، احمد بن محمّد بن فهد اسدی حلّی (م 841) و نگارندۀ المهذّب البارع و المقتصر و الموجز الحاوی و رسائل فقهی متعدّد.

شمس الدّین محمّد بن شجاع قطّان حلّی نگارندۀ معالم الدّین فی فقه آل یاسین (نیمه اوّل قرن نهم).

مفلح بن حسین صیمری (در گذشتۀ پس از 887) نگارندۀ غایة المرام و کشف الالتباس و جواهر الکلمات.

ابن هلال، علی بن محمّد بن هلال جزائری (در گذشتۀ پس از 909) ابراهیم بن سلیمان قطیفی (در گذشتۀ پس از 945) نگارندۀ ایضاح النافع شهید دوّم، زین الدین بن علی بن احمد جبعی عاملی (م 966) نگارندۀ الروضة البهیّة و روض الجنان و مسالک الافهام.

6- فقه دورۀ صفوی:

اشاره

فقه دورۀ صفوی (907- 1135) از نظر گرایش‌های حاکم بر آن و مکتب‌هایی که در طول این دو قرن و نیم بلکه تا نیم قرن پس از آن بر محیط علمی شیعی حکمفرما بود به سه بخش جدا تقسیم می‌گردد که گر چه از نظر تاریخی پس از یکدیگر به وجود آمده‌اند لیکن در سیر زمان و در ادامۀ کار، در کنار یکدیگر فعالیّت خویش را انجام داده و پیگیری می‌نموده‌اند:

1. مکتب محقّق کرکی

محقّق دوّم علی بن حسین بن عبد العالی کرکی (م 940) از شخصیّت‌های بزرگ فقه شیعه است که در سیر تکاملی آن نقشی مهم داشته و به خصوص در استوار ساختن مبانی فقه کوشش‌های اساسی نموده است.

فقه کرکی از دو نظر با فقه دوره‌های پیش‌تر فرق دارد. یکی آن که او با قدرت علمی خویش مبانی فقه را مستحکم ساخت. مشخّصه عمدۀ فقه او استدلالات قوی در هر مبحث است. او هم دلایل و براهین نظرات مخالف را به نحو عمیق و دقیق مطرح ساخته و هم نظر خود را در هر مورد با استدلال محکم به کرسی نشانده است. در مکتب‌های پیش‌تر استدلالات فقهی چنین قوی نبوده و

به خصوص در مواردی که چند استدلال برای یک مطلب آورده می‌شد استدلالات ضعیف و سطحی، فراوان به چشم می‌خورد. این نکته مخصوصا در آثار برخی از فقهاء مشهور به خوبی جلب توجّه می‌کند.

فرق و مشخّصۀ دیگر فقه کرکی، بذل توجّه خاصّ به پاره‌ای از مسائل است که تغییر سیستم حکومتی و به قدرت رسیدن شیعه در ایران به وجود آورده بود. مسائلی از قبیل حدود اختیارات فقیه، نماز جمعه، خراج و مقاسمه و نظائر آن که پیش از این تغییر به خاطر عدم ابتلاء، جای مهمّی در فقه نداشت اکنون مورد توجّه بسیار قرار می‌گرفت. کرکی شخصا این مسائل را در آثار فقهی خود مانند جامع المقاصد و تعلیق الارشاد و فوائد الشّرائع به تفصیل مورد بحث قرار داده و در برخی از آنها رسائلی مستقل نیز نوشته است.

بیشتر فقهاء و مجتهدان شیعه پس از کرکی تا پایان دورۀ صفوی متأثّر از روش فقهی او بوده‌اند چه مجموعۀ حقوقی عمیق و متین او را با استدلالات قوی و محکم در برابر خود داشته‌اند.

مشهورترین این فقیهان که نام و آراء ایشان در مآخذ فقهی نقل می‌شود عبارتند از:

حسین بن عبد الصّمد عاملی (م 984) نگارندۀ العقد الطهماسبی و رسائل فقهی دیگر عبد العالی بن علی بن عبد العالی کرکی (م 993) نگارندۀ شرح ارشاد بهاء الدّین محمّد بن حسین عاملی (م 1030) نگارندۀ مشرق الشّمسین و حبل المتین و اثنی عشریات و مجامع عباسی.

میر داماد، محمد باقر بن شمس الدین محمّد استرابادی (م 1040) نگارندۀ شارع النجاة سلطان العلماء، حسین بن رفیع الدین محمّد مرعشی (م 1064) نگارندۀ حاشیه‌ای بر الروضة البهیة محقّق حسین بن جمال الدّین محمّد خوانساری (م 1098) نگارندۀ مشارق الشموس فاضل هندی، محمّد بن حسن اصفهانی (م 1137) نگارندۀ کشف اللّثام و المناهج السویه‌

2. مکتب مقدّس اردبیلی

محقّق احمد بن محمّد اردبیلی (م 993) نگارندۀ مجمع الفائدة و البرهان و زبدة البیان در فقه روشی کاملا مستقلّ و مخصوص به خود داشت که مکتبی خاصّ به وجود آورد. مشخّصه کار او اتکاء بر فکر و اجتهاد تحلیلی و تدقیقی بدون توجّه به آراء و انظار پیشینیان بود. او اگر چه در اساس فقه تغییر و تحوّلی به وجود نیاورد لیکن دقّت‌های خاص و موشکافی‌ها، و روش آزاد و شجاعت حقوقی او مکتب وی را کاملا ممتاز ساخت.

گروهی از بهترین فقهاء این دوره پیرو روش اردبیلی و دنباله رو او هستند که مشهورترین آنها این چند نفرند:

محمّد بن علی موسی عاملی (م 1009) نگارندۀ مدارک الاحکام و هدایة الطّالبین.

حسن بن زین الدّین عاملی (م 1011) نگارندۀ معالم الدّین و منتقی الجمان.

عبد اللّٰه بن حسین شوشتری (م 1021) نگارندۀ جامع الفوائد ⁽¹⁾2 محمّد باقر بن محمّد مؤمن سبزواری، محقق (م 1090) نگارندۀ کتاب کفایة الاحکام و ذخیرة المعاد.

نام ملا محسن فیض کاشانی، محمّد بن مرتضی (م 1090) نگارندۀ الوافی و معتصم الشیعه و مفاتیح الشرائع را نیز باید به فهرست بالا افزود چه او اگر چه پیرو مکتب اخباری بود لیکن روش آزادی‌خواهانۀ مقدّس اردبیلی را می‌پسندید و در فقه اخباری خود از همین روش حقوقی پیروی می‌نمود. از این رو در بسیاری موارد که مقدّس با فقهاء پیشین شیعه اختلاف نظر دارد او نیز مانند پیروان مقدّس به خصوص سبزواری و صاحب مدارک با وی هم‌فکر است ⁽²⁾2. صاحب جواهر، محمّد حسن بن محمّد باقر نجفی، فقیه بزرگ شیعی که روش متهوّرانه و آزاد این فقیهان و بی اعتنائی آنان را به آراء و افکار پیشینیان نمی‌پسندد از فیض و سبزواری و صاحب مدارک به اتباع المقدّس تعبیر می‌کند.

علامه محمّد باقر بن محمّد تقی مجلسی (م 1110) نگارندۀ مرآة العقول و بحار الأنوار نیز به آراء و بیانات اردبیلی و صاحب مدارک علاقمند بوده و از آن دو در آثار خود بسیار نقل نموده است.

3. اخباریان

مکتب اهل الحدیث چنان که پیش‌تر دیدیم در اواخر قرن چهارم و اوائل قرن پنجم به دست متکلّمان شیعی در هم کوبیده شد. با این همه معدودی از هواداران آن در گوشه و کنار باقی ماندند که فعالیّتی نداشتند و به همین دلیل نیز کسی کاری به کار آنان نداشت. تا آن که در اوائل قرن یازدهم بار دیگر این مکتب به وسیلۀ محمّد امین استرآبادی (م 1036) با نگارش کتاب الفوائد المدنیّة تجدید حیات یافت.

زمینۀ مناسب برای احیای مکتب اهل الحدیث به مرور از اوایل قرن دهم آماده شده بود.

پیرامون نیمۀ این قرن گرایشی که خواستار آزادی بیشتر در فقه بود اندک اندک محبوبیّت می‌یافت.

شهید دوّم رساله‌ای علیه پیروی از سلف و پیشینیان بدون تحقیق در استدلالات آنان نوشت.

شاگردش حسین بن عبد الصمد عاملی، شیخ الاسلام دربار صفوی، همین راه را ادامه داد و رساله‌ای مشابه در همان موضوع نوشت که در آن ادّعا می‌شد: اجتهاد تنها راه کشف احکام شرعی نیست.

او در بیشتر آثار دیگر خود روش فقهای شیعه را مورد انتقاد قرار داد، و آنان را به خاطر تقلید از

پیشینیان ملامت کرد.

اندکی پس از او عبد النبی بن سعد جزائری روش مکتب اصولی را در کتاب الاقتصاد فی شرح الإرشاد خود (نوشته شده به سال 1015) مورد انتقاد قرار داد. میرزا حبیب اللّٰه صدر در نیمۀ اوّل همین قرن گفته بود که در زمان او دیگر مجتهدی در ایران و عراق نمانده است. مقدّس اردبیلی چنان که پیشتر اشاره شد در مواردی که اقوال فقهای پیشین با برخی از روایات مخالفت داشت هر گز تردیدی در ردّ نظرات فقهای سلف به خود راه نمی‌داد. شاگردان او مانند سیّد محمّد عاملی صاحب مدارک از همین روش پیروی کردند. ملا عبد اللّٰه شوشتری در اوایل قرن یازدهم سهم مهمّی در احیای علم حدیث داشت. حسن بن زین الدین عاملی صاحب معالم نیز در همین زمان از راه تألیفاتی مانند منتقی الجمان و تحریر طاوسی به این احیاء کمک کرد. بسیاری آثار دیگر در نیمۀ اول قرن یازدهم در علم حدیث و علوم وابسته بدان نوشته شد که بیشتر از تعلیمات ملا عبد اللّٰه شوشتری مایه می‌گرفت. موضوعاتی از قبیل حجیّت اخبار آحاد در فقه مجددا مورد بحث فقهای واقع می‌شد. ارزش منطق و فلسفه حتی بیش از این مورد تردید قرار گرفته بود. عواملی از این قبیل سهم مهمّی در پیدایش موج جدید گرایش اهل الحدیث و در توسعۀ سریع آن داشت.

این گرایش که این بار با نام سابقه دار دیگر خود اخباری شناخته می‌شد مانند سلف خویش روش اجتهاد و تفکّر تعقّلی و تحلیلی را در فقه شیعی محکوم می‌نمود و به پیروی از ظواهر احادیث مذهبی دعوت می‌کرد. امین استرآبادی در کتاب مزبور با استدلالاتی حجّیت عقلی را برای کشف حقائق مورد تردید قرار داد و اصول فقه شیعی را که بر اساس استدلالات و تحلیلات عقلی بنا گردیده است به شدّت ردّ کرد. این گرایش از نظر مبانی و معتقدات تقریبا برابر بود با گرایش افراطی‌تر مکتب اهل الحدیث که تمامی احادیث مذهبی را معتبر می‌پنداشت و قدرت نقّادی درست همان احادیث را نیز فاقد بود ⁽¹⁾2.

امین استرآبادی در استدلالات خود بر عدم اعتبار و خطپذیری منطق ارسطویی که اساس اجتهاد و استدلالات فقهای مکتب اصولی را تشکیل می‌داد تکیه می‌کرد. مهمترین مورد اختلاف میان دو گرایش اصولی و اخباری در مکتب فقهی شیعه همین مسألۀ اعتبار یا عدم اعتبار عقل در مباحث مذهبی بود، هر چند در همین زمان بسیاری از موارد اختلاف نظر دیگر نیز که بیشتر در همین رابطه بود میان دو گرایش وجود داشت.

گرایش اخباری از دهۀ چهارم قرن یازدهم در نجف و سایر مراکز علمی بین النهرین نفوذ کرد0.

و به زودی مورد پیروی بیشتر فقهاء آن سامان قرار گرفت ⁽¹⁾2. سپس در ایران نیز به مرور از میانه و نیمۀ دوّم قرن مزبور هوادارانی یافت و بسیاری از فقهاء در شهرستانهای مختلف از آن جانبداری کردند ⁽²⁾2. حوزۀ اصفهان که بزرگ‌ترین مرکز علمی شیعه در آن ادوار بود بیشتر در دست اصولیان بود هر چند مجلسی اوّل متمایل به اخباریگری بود ⁽³⁾2 و مجلسی دوّم خود می‌گوید که روش او حدّ وسطی میان اخباریان و اصولیان است ⁽⁴⁾2. زین الدّین علی بن سلیمان بن درویش بن حاتم قدمی بحرانی (م 1064) این گرایش را از ایران به بحرین برد ⁽⁵⁾2. در آن ادوار کار این گرایش هنوز به افراط زیاد نرسیده بود. با این همه درگیری میان اخباریان و اصولیان از اواخر همین قرن پدیدار گردید ⁽⁶⁾2.

اخباریگری از دهه‌های نخستین قرن دوازدهم بر همۀ مراکز علمی شیعه در ایران و عراق غلبه کرد و چند دهه فقه شیعی را در تصرّف انحصاری خود داشت. تا در نیمۀ دوم این قرن چنان که اندکی بعد خواهیم دید- مجدّدا در برابر گرایش اصولی به سختی شکست خورد و از میدان بیرون رفت. مرکز اصلی این گرایش در این دوره بحرین بود و پس از زوال اخباریگری در ایران و عراق، هم چنان در آن منطقه باقی ماند که تا به امروز در آن دیار مسلّط و متبع است.

فقهاء اخباری که در نیمۀ دوّم قرن یازدهم تا پایان قرن بعد صاحب انظاری مخصوص به خود بوده و در فقه نامبردارند تنی چند بیش نیستند که از آن میان ملا محسن فیض کاشانی و یوسف بن احمد بحرانی نگارندۀ الحدائق النّاضره (م 1186) با داشتن روشی معتدل مقامی ارجمند دارند.

محمّد بن الحسن الحرّ العاملی (م 1104) نگارندۀ وسائل الشّیعه نیز از بزرگان پیروان این روش است. نام چند تن دیگر از سرآمدان گرایش اخباری چنین است.

خلیل بن غازی قزوینی (م 1088) نگارندۀ دو شرح بر کافی نعمت اللّٰه بن عبد اللّٰه جزائری (م 1112) نگارندۀ غایة المرام و کشف الاسرار سلیمان بن عبد اللّٰه بحرانی ماحوزی (م 1121)ر.

عبد اللّٰه بن صالح سماهیجی بحرانی (م 1135)

7- مکتب وحید بهبهانی:

چنان که دیدیم مکتب اخباری در نیمۀ نخستین قرن دوازدهم بر مراکز علمی شیعه چیره شد و نظر به دشمنی سختی که آن مکتب با علم اصول فقه داشت این دانش در حوزه‌های فقه شیعه به طور کلّی متروک ماند. در بررسی تاریخ فقه شیعی در میانۀ قرن مزبور به نام هیچ فقیه اصولی مهمّی از پیروان مکاتب فقهی کرکی یا اردبیلی برخورد نمی‌کنیم. تنها یکی دو تن از این رده در گوشه و کنار شهرهای دور از مراکز علمی بوده‌اند که معمولا حوزه‌های تدریس کوچک و گم نامی داشته‌اند.

در نیمۀ دوّم قرن مزبور یک دانشمند بزرگ شیعی که دارای نبوغی خاصّ در استدلال و تحلیل و تفکّر عقلانی بود بساط مکتب اخباری را پس از سالها حکومت بلا منازع بر فقه شیعی در هم پیچید و مکتب خاصّ خود را به جای آن نشاند. این دانشمند وحید بهبهانی، محمّد باقر بن محمّد اکمل (م 1205) است که آثار و رسائل فقهی بسیاری از او در دست است از آن جمله الفوائد الحائریّة و شرحی بر مفاتیح الشّرائع فیض.

شرایط لازم برای چنین تغییر و تحوّل تا حدود زیادی وسیلۀ تنی چند از دانشمندان اخباری در میانۀ قرن دوازدهم فراهم شده بود. دانشمندانی مانند سید صدر الدین محمّد بن محمّد باقر همدانی (در گذشته پس از 1151) در شرح وافیه، شیخ یوسف بن احمد بحرانی (م 1186) در مقدمۀ حدائق، مهدی بن محمّد صالح فتونی عاملی (م 1183) در دیباچۀ نتائج الأخبار ⁽¹⁾2، محمّد بن علی مقابی بحرانی (زنده در 1169) در مقدّمۀ نخبة الأصول ⁽²⁾2 و دیگران ⁽³⁾2 به مرور برخی از استدلالات اصولیان را پذیرفته، و پاره‌ای از روشهای اخباریان را مورد نقد قرار دادند، و از روشی میانه‌تر و معتدلتر پیروی کردند. نوشتن رساله‌ها در ردّ و نقد مسلک اخباری و مبانی آن حتی پیش از میانۀ این قرن آغاز شده بود.

فقه وحید بهبهانی نخستین فقه شیعی است که قواعد اصول فقه در آن به درستی، إعمال شده و این خود مشخّصۀ اصلی آن است. وحید در تأسیس این روش فقهی و احیاء علم اصول کوشش فراوان نمود و رنج بسیار برد و مکتب علمی او که نمونۀ یک حقوق منطقی پیشرفته، با سیستم

حقوقی قوی و هماهنگ و استوار است با هیچ مکتب پیشین قابل مقایسه نیست.

وحید شاگردان و پیروان مبرّز و نخبه‌ای داشت که روش او را به درستی حفظ کردند و فقه شیعی را به سوی تکامل به پیش بردند. مشهورترین آنان عبارتند از:

محمّد مهدی بن مرتضی طباطبایی، بحر العلوم (م 1212) نگارندۀ المصابیح جواد بن محمّد حسینی عاملی (م 1226) مؤلّف مفتاح الکرامه جعفر بن خضر جناحی نجفی، کاشف الغطاء (م 1228) نگارندۀ کشف الغطاء علی بن محمّد علی طباطبایی کربلائی (م 1231) نگارندۀ ریاض المسائل ابو القاسم بن حسن گیلانی قمی (م 1231) نگارندۀ جامع الشّتات و غنائم الایّام و مناهج الاحکام.

اسد اللّٰه بن اسماعیل شوشتری کاظمی (م 1234) نگارندۀ مقابس الأنوار.

محمّد بن علی طباطبایی مجاهد (م 1242) نگارندۀ المناهل و المفاتیح.

احمد بن محمّد مهدی نراقی (م 1245) نگارندۀ مستند الشّیعه و مناهج الاحکام محمّد باقر بن محمّد نقی موسوی، حجّة الاسلام شفتی (م 1260) نگارندۀ مطالع الأنوار حسن بن جعفر کاشف الغطاء نجفی (م 1262) نگارندۀ انوار الفقاهة محمّد حسن بن محمّد باقر نجفی (م 1266) نگارندۀ جواهر الکلام‌

8- مکتب شیخ انصاری:

آخرین تحوّل اساسی که در فقه شیعی روی داده و موجب پیدایش مکتبی نو گردید تحریر و تنقیح اصولی و فقهی، و روش بسیار دقیق علمی شیخ مرتضی بن محمّد امین انصاری (م 1281) بود که چهرۀ فقه شیعه را به کلّی دگرگون ساخت.

شیخ انصاری مباحث اصول عملی اصول فقه را به میزانی شگرف تبسیط کرد و با موشکافی‌ها و دقّت‌های بی نظیر آن را به شکل فنّی بسیار ظریف در آورد و بر اساس علمی مستحکم بنیاد نهاد.

سپس فقه را به خصوص در مبحث معاملات بر همان روش اصولی تفریع نمود. نتیجتا مجموعۀ فقهی وی به شکلی چنان دقیق و ظریف درآمد که بالکلّ ناسخ ما سبق گردید. از این رو در بیشتر مباحثی که از شیخ انصاری بحثی مکتوب به جای مانده است نوشته‌ها و مآخذ پیشین در آن باب بالمرّه منسوخ است.

مکتب شیخ انصاری تا کنون بر جوامع علمی شیعه حکمفرماست و با وجود پیدایش شخصیّتهای بزرگ حقوقی در فقه شیعی، طرح کلّی که وی پایه‌ریزی کرد تا به این روزگار تغییر نکرده و

هم چنان اساس کار فقه و اصول فقه شیعی است. کتابهای او مانند رسائل در اصول، مکاسب و کتابها و رسائل گوناگون در فقه همواره مورد مراجعه و بحث و تدریس است.

مهمّ‌ترین شاگردان و پیروان مکتب او که تا کنون جریان فقهی و حقوقی شیعی را رهبری کرده‌اند عبارتند از:

حبیب اللّٰه بن محمّد علی رشتی (م 1312) نگارندۀ الالتقاطات محمّد حسن بن محمود حسینی، میرزای شیرازی (م 1312) رضا بن محمّد هادی همدانی (م 1322) نگارندۀ مصباح الفقیه محمّد کاظم بن حسین خراسانی، آخوند (م 1329) نگارندۀ حاشیه‌ای بر مکاسب محمّد کاظم بن عبد العظیم یزدی طباطبایی (م 1337) نگارندۀ العروة الوثقی و حاشیه‌ای بر مکاسب محمّد تقی بن محبّ علی شیرازی (م 1338) نگارندۀ حاشیه‌ای بر مکاسب علی بن عبد الحسین ایروانی نجفی (م 1354) نگارندۀ حاشیه‌ای بر مکاسب محمّد حسین بن عبد الرّحیم نائینی (م 1355) عبد الکریم بن محمّد جعفر حائری یزدی (م 1355) نگارندۀ کتاب الصّلاة ضیاء الدّین محمّد عراقی (م 1361) نگارندۀ شرح التبصره محمّد حسین بن محمّد حسن اصفهانی کمپانی (م 1361) نگارندۀ حاشیه‌ای بر مکاسب ابو الحسن بن محمّد موسوی اصفهانی (م 1365) مؤلّف وسیله النّجاة حسین بن علی طباطبایی بروجردی (م 1380) محسن بن مهدی طباطبایی حکیم (م 1391) نگارندۀ مستمسک العروة الوثقی و نهج الفقاهه فقهاء معاصر مکتب شیعی نیز همه از پیروان روش فقهی شیخ انصاری می‌باشند.

قسمت دوّم بخشی از اهمّ منابع فقه

اشاره

از آنجا که فقه- همدوش کلام- بیش از هر موضوع دیگری در ادبیّات مذهبی شیعی مورد بحث قرار داشته، و آثار بی‌شماری در زمینۀ آن نوشته شده است، تهیّۀ یک فهرست جامع از آثار فقهی شیعی مستلزم نوشتن مجلّداتی است. طبق معمول در سایر زمینه‌های میراث فرهنگی شیعه، بیشتر آثاری که دانشمندان شیعی در این باب نوشته‌اند از میان رفته است. بسیاری دیگر از این گونه آثار به صورت نسخ خطّی نادر در مجموعه‌های شخصی و مالکیّت خصوصی افراد است که عملا استفاده از آن را غیر ممکن ساخته است. علاوه بر این، در میان آثار بازمانده و قابل دسترسی هم تنها تعداد کمی به عنوان مأخذ در بحثهای علمی و کتب فقهی مورد استناد و توجه قرار می‌گیرد، چه، در این گونه بحثها و کتابها بیشتر به نظرات گروهی از دانشمندان نامور توجّه می‌شود که آثاری عمده در فقه به جای نهاده، و در کار خود ابتکار و نوآوری داشته‌اند. نام و معلوماتی را که در حال حاضر در باب آن گونه آثار گم شده، غیر قابل دسترسی یا غیر شایع در دست داریم، می‌توان، در مجلّدات الذّریعة یافت.

فهرستی که پس از این سطور به عنوان قسمت دوّم این اثر از نظر خوانندگان خواهد گذشت لیست منتخبی است از برخی کتابهای موجود و قابل دستیابی در زمینۀ فقه شیعه که در دو بخش تنظیم شده است: در بخش نخست اهمّ آثار فقه استدلالی- اعمّ از متون جامع و تک نگاری‌ها- که وسیله دانشمندان مشهور شیعی نوشته شده است ذکر می‌شود. بیشتر این دانشمندان کسانی هستند که در مآخذ فقهی به آثار آنان استناد و از آن نقل می‌گردد. در مورد دانشمندان قرن دوازدهم به بعد بیشتر رسائل مفردی که در مسائل مورد اهمیت نوشته‌اند ذکر شده، و از ذکر مجامیع فقهی بسیار این دوره‌ها که فهرست آنها خود کتابی حجیم خواهد شد، جز در مورد برخی آثار اهمّ خودداری شده است در بخش دوّم تعدادی از رسائل عملیّه که بیشتر به فارسی نوشته شده است به عنوان نمونه

یاد می‌شود. این هر دو بخش بر اساس ترتیب تاریخی، با توجّه به تاریخ وفات مؤلّفان تنظیم گردیده است. چند نکتۀ دیگر در این فرصت باید تذکّر داده شود:

اهم آثار در فقه استدلالی

صدوق (م 381)

1- المقنع،

چاپ تهران- 1276 (در مجموعۀ الجوامع الفقهیّة) و 1377.

چند نسخه:

آستان قدس 2620، از قرن یازدهم (فهرست 2: 126) حقوق 1/ 216 ج، مورّخ 1217 (فهرست: 478) مجلس 2/ 5852، مورّخ 1234 (فهرست 17: 263) مرعشی 1/ 2219، مورّخ 1247 (فهرست 6: 208) مجلس 1272، از قرن سیزدهم (فهرست 4: 97) دار الکتب 20034 (فهرست 3: 102)

2- الهدایة.

چاپ تهران، 1276 (در همان مجموعه) و 1377 (همراه مقنع).

چند نسخه:

نجف- مدرسۀ بروجردی مورّخ 687 (ذریعه 15: 175) لوس آنجلس 3/ 1243، مورّخ 776 (فهرست: 718) فیضیّه 2/ 1702، مورّخ 1086 (فهرست 3: 119) گوهرشاد 1601، از قرن یازدهم (فهرست: 433) مطهری 5/ 5553، مورّخ 1126 (فهرست 5: 755) الهیّات مشهد، میکرو فیلم 93 از نسخه‌ای مورّخ 1238 (فهرست 1: 230)

گوهرشاد 2/ 722، مورّخ 1244 (فهرست 1: 432) مرعشی 2/ 2219، مورّخ 1247 (فهرست 6: 208) حقوق 2/ 216 ج، از قرن سیزدهم (فهرست 4: 101- 102) برلین 1779.(SezginI. P. 548)Qu

دیوان هند 4632 (همان مأخذ و همان جا)

3- کتاب فی الفقه،

شاید ارکان شرایع الاسلام او.

نسخه:

مرعشی 12/ 3694 (فهرست 10: 95)

شیخ مفید (م 413)

4- أحکام النّساء

نسخه‌ها:

کاشانی 4، مورّخ 714 (فهرست: 47) مرعشی 1/ 243، پیش از 888 (فهرست 1: 267) مجلس 10/ 8 امام جمعۀ خوئی، از قرن یازدهم (فهرست 7: 5- 6) مرعشی 1/ 78، از قرن سیزدهم (فهرست 1: 89) حکیم 998 (فهرست 1: 36) مدینة العلم (فهرست: 281)

5- الاشراف فی عامّة فرائض أهل الاسلام،

(ببینید کنز الفوائد کراجکی: 225) نسخه‌ها:

مرعشی 4/ 243، از قرن 7- 8 (فهرست 1: 267) کاشانی (فهرست: 67) مرعشی 4/ 78، از قرن سیزدهم (فهرست 1: 90) مجلس 13/ 8 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 14)

6- الاعلام فی ما اتّفقت علیه الامامیّة من الأحکام،

چاپ نجف- 1372 نسخه‌ها:

دانشگاه 3/ 1476، مورّخ 1113 (فهرست 8: 128) نجف- صاحب الذّریعة، مورّخ 1320 (فهرست میکرو فیلم‌های دانشگاه تهران 1:

7- جوابات المسائل النیسابوریّة

نسخه:

مرعشی (ذریعه 5: 240)

8- العویص فی الفقه

نسخه‌ها:

مرعشی 12/ 243، پیش از 888 (فهرست 1: 269) مرعشی 4/ 4634، مورّخ 921 (فهرست 12: 199) دانشگاه 8/ 6963، از قرن دهم (فهرست 16: 413) پرینستون 2/ 1399 سری جدید، از قرن 10- 11 دانشگاه 1/ 1045، پیش از 1056 (فهرست 5: 1947) مرعشی 9/ 177، مورّخ 1056 (فهرست 1: 285) دانشگاه 9/ 7177، قرن یازدهم (فهرست 16: 475) مرعشی 4/ 3719، مورّخ 1180 (فهرست 10: 119) وزیری، مورّخ 1249 (نشریۀ 4: 397) ملک 2/ 2844 مرعشی 11/ 78، 2/ 3694 (فهرست 1: 93، 10: 92) گوهرشاد 1/ 1090، قرن سیزدهم (فهرست: 353) مجلس 20/ 8 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 196) گلپایگانی 2/ 2248 (فهرست 3: 208) مدینة العلم (فهرست: 281)

تلخیص. با نام (منتخب مسائل العویص) نسخه:

مجلس 4900، قرن یازدهم (فهرست 14: 96) ترجمۀ فارسی از ابو القاسم بن محمّد کاظم حسینی موسوی نسخه:

دانشگاه 1/ 4419، مورّخ 1315 (فهرست 13: 3381)

9- المسائل الّتی سألها الشیخ ابو جعفر الطوسی

نسخه:

مجلس 3/ 5643، مورّخ 728 (فهرست 17: 97)

10- المقنعة،

چاپ تبریز- 1274 چند نسخه:

آستان قدس 2618، بسیار کهن (فهرست 2: 125) آستان قدس 2619، مورّخ 955 (همان جا) ملک 5883، قرن دهم (فهرست 1: 727) فیضیّه 1272، قرن 10- 11 (فهرست 1: 269) آستانۀ قم 6004، مورّخ 1018 (فهرست: 193) امام جمعۀ زنجان، مورّخ 1050 (فهرست: 131) مطهری 2665، مورّخ 1065 (فهرست 1: 534) رضویّه 28، مورخ 1072 (فهرست: 36) دانشگاه 6696، مورّخ 1076 (فهرست 16: 335) مجلس 3288، مورّخ 1080 (فهرست 10: 911) مرعشی 236، پیش از 1084 (فهرست 1: 261) ادبیّات 3/ 24 امام جمعۀ کرمان، قرن یازدهم (فهرست: 25) مرعشی 815، قرن یازدهم (فهرست 3: 14) مجلس 3359، قرن دوازدهم (فهرست 10: 1185)

11- الموجز (الایجاز..) فی المتعة

نسخه‌ها:

آستان قدس 2427 (فهرست 2: 67) واتیکان 2/ 720 عربی (فهرست 1: 68)- تلخیص آن از محقق کرکی (م 940) نسخه‌ها:

دانشگاه 4/ 2888 (فهرست 10: 1733) ملک 4/ 804 (فهرست 5: 182)

12- رسالة فی تحریم ذبایح أهل الکتاب

نسخه‌ها:

مطهری 7/ 2533 (فهرست 4: 546) دانشگاه 21/ 6914 (فهرست 16: 398) برلین 10276، برگ 43 پ، 47 (550. Sezgin، I، P)

مرعشی 1/ 3694 (فهرست 10: 92)

13- رسالة فی الرّد علی أصحاب العدد،

چاپ قم- 1398 (ضمن درّ المنثور علی بن محمّد عاملی 2: 122- 134) چند نسخه منتخب:

مرعشی 8/ 243، 15/ 255، 8/ 78 (فهرست 1: 92، 268 و 285) مجلس 17/ 8 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 184: 185)

شریف مرتضی (م 436)

14- الانتصار،

چاپ تهران- 1276 (در مجموعۀ الجوامع الفقهیّة) و 1315، نجف- 1392.

نسخ اقدم:

مرعشی 3598، مورّخ 591 (فهرست 9: 378) آستان قدس 2234، مورّخ 594 (فهرست 2: 8) مرعشی 3649، مورّخ 897 (فهرست 10: 46) دانشگاه 3244، قرن 9- 10 (فهرست 9: 2203) وزیری 656، مورّخ 920 (فهرست 2: 564) بغداد- معهد الدّراسات الاسلامیّة العلیا 1305، مورّخ 948 (فهرست: 113) لوس آنجلس 1195 م، مورّخ 964 (فهرست: 156) پرنیستون 2/ 1279 سری جدید، مورّخ 972 آستان قدس 2699، مورّخ 983 (فهرست 5: 367) مرعشی 981، مورّخ 984 (فهرست 3: 174) دانشگاه 5377، مورّخ 987 (فهرست 15: 4226) الهیّات 77 مورّخ 993 (فهرست 1: 464)- تلخیص از نظام الدین سلیمان بن حسن صهرشتی (اواخر قرن پنجم) نسخه:

آستان قدس 2849 (فهرست 5: 490)

15- جمل العلم و العمل،

چاپ نجف- 1387 چند نسخۀ منتخب:

مرعشی 2/ 1945، مورّخ 817 (فهرست 5: 310) فیضیّه 3/ 1968، مورّخ 1023 (فهرست 3: 157) مجلس 14/ 5187، مورّخ 1234 (فهرست 16: 11- 12) دانشگاه 920، 5242 (فهرست 6: 1843، 15: 4174) دار الکتب 19908، 20037 (فهرست 1: 221)- شرح بخش فقهی کتاب از قاضی عبد العزیز بن برّاج (م 481)، چاپ مشهد- 1394.

چند نسخۀ منتخب:

دانشگاه 3/ 920، 1/ 1005 (فهرست 5: 1936) مجلس 1/ 167 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 154) آستان قدس 7859 (فهرست الفبایی: 862)

مرعشی 3/ 441 (فهرست 2: 43) حسینیّۀ شوشتریها (ذریعه 13: 178)

16- جوابات المسائل الموصلیّة

(الثّانیة، الثّالثة)، چاپ قم- 1406 (در مجموعۀ رسائل الشّریف المرتضی) نسخه‌ها:

آستان قدس 4/ 1448، مورّخ 676 (فهرست 2: 38) مجلس 3/ 2819، مورّخ 1125 (فهرست 10: 129) مدینة العلم، مورّخ 1227 (فهرست: 288) حکیم 438، مورّخ 1334 (فهرست 1: 32) نجف- صاحب الذّریعة (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه تهران (1: 574)

17- جوابات المسائل التّبانیّات،

چاپ شده در همان مجموعه.

نسخه‌ها:

به ترتیب بالا و همراه جوابات موصلیّه در همان نسخ (جز نسخۀ مجلس)

18- جوابات مسائل اهل میّافارقین،

چاپ شده در همان مجموعه.

نسخه‌ها:

به ترتیب بالا و همراه رساله‌ها، و اضافه بر آن در:

ملک 11/ 2706 دانشگاه 2144، مورّخ 983 (فهرست 9: 815) ملّی 6/ 1943 عربی، مورّخ 1085 (فهرست 10: 618)- ترجمۀ فارسی آن از محمّد حسین بختیاری کوه سرخی. چاپ شده در نامۀ آستان قدس 31: 36- 57.

19- جوابات المسائل الرّسیات

(الاولی، الثّانیه)، چاپ شده در همان مجموعه.

نسخه‌ها:

مجلس 5/ 5187 (فهرست 16: 7)

آستان قدس 2646 (فهرست 2: 134) مطهری 2/ 2533 (فهرست 5: 562) دانشگاه 10/ 6914 (فهرست 16: 398) و در مجامیع مدینة العلم و حکیم و صاحب الذّریعة به شرح بالا‌

20- جوابات المسائل الرّازیّات،

چاپ شده در همان مجموعه نسخه‌ها:

دانشگاه 4/ 2319، مورّخ 1075 (فهرست 9: 949) آستان قدس 2429 (فهرست 2: 67) مرعشی 5/ 3694 (فهرست 10: 93) و در مجامیع مدینة العلم و حکیم و صاحب الذّریعه به شرح بالا‌

21- جوابات المسائل الطرابلسیّات

(الثّانیه، الثالثه)، چاپ شده در همان مجموعه.

نسخه‌ها:

مطهری 8/ 2533، مورّخ 1101 (فهرست 5: 560) مجلس 8 و 13/ 5187 (فهرست 16: 8- 11) دانشگاه 22/ 6914، 6166 (فهرست 16: 311 و 398) و در مجامیع مدینة العلم و حکیم و صاحب الذّریعه به شرح بالا‌

22- المسائل الناصریّات،

چاپ تهران- 1276 (در مجموعۀ الجوامع الفقهیة) نسخه‌ها:

آستان قدس 2646، مورّخ 1093 (فهرست 2: 134) فیضیّه 1806، قرن یازدهم (فهرست 1: 242) ملک 1/ 2844 دانشگاه 1/ 6930، 14/ 6914 (فهرست 16: 398 و 404) مجلس 2/ 4326، 6/ 5187 (فهرست 12: 20، 16: 18) مرعشی 5/ 2219 (فهرست 6: 209) مطهری 3/ 2533، از روی نسخۀ مورّخ 574 (فهرست 5: 562)

کاشان- رضوی 1/ 73 (فهرست: 39) حقوق 4/ 216 ج (فهرست: 459) وزیری 2226 (فهرست 4: 1208) گلپایگانی 2/ 1043 (فهرست 2: 223)

23- متفرّدات الامامیّة

(110 مسأله) نسخه‌ها:

ملک 5/ 593 (فهرست 5: 93) دانشگاه 5/ 1080 (فهرست 3: 612)- ترجمۀ فارسی از محمّد صادق بن محمّد علی سرکانی (زنده در 1033) نسخه:

وزیری (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه تهران 1: 703)

24- المسائل الّتی انفردت بها الامامیّة

(9 مسأله) نسخه‌ها:

ملک 6/ 593 (فهرست 5: 94)

25- شتات الفوائد و المسائل،

مشتمل بر:

المسائل النیلیّات المسائل الرّملیّات المسائل الواسطیّات مسألة فی المسح علی الخفّین مسألة فی العمل مع السلطان مسألة فی نکاح المتعة مسألة فی الطّلاق الثلاث بلفظ واحد مسألة افتقار النکاح إلی القبول الصریح و مسائل متفرّق دیگر نسخه‌ها:

ملک 7/ 593، مورّخ 1125 (فهرست 5: 94) برلین 40. Pet، مورّخ 1149 (فهرست 4: 347) مجلس 11/ 5187، مورّخ 1234 (فهرست 16: 10) پرنیستون 2751 یهودا، قرن دوازدهم (فهرست: 137) کاشان- حسن عاطفی (نشریه 11- 12: 953) مطهری 1/ 2524 از روی نسخه‌ای مورّخ 574 (فهرست 5: 557- 559) حکیم 432 (فهرست 1: 33) نجف- صاحب الذریعه (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه تهران 1: 575/ ذریعه 20: 389)

26- مسائل پراکندۀ دیگر که در نسخه‌های زیر آمده است:

دانشگاه 6 و 7/ 1080 (فهرست 3: 613) آستان قدس 1448 (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه تهران 1: 589/ ذریعه 20: 389)

27- رسالة فی الرّد علی اصحاب العدد

رساله فی نصرة القول بالرؤیة نسخه‌ها:

آستان قدس 3/ 1448 (فهرست 2: 38) دانشگاه 4/ 1080 (فهرست 3: 612) ملک 4/ 593 (فهرست 5: 93) نجف- صاحب ذریعه (ذریعه 10: 185)

ابو الصّلاح حلبی (م 447)

28- الکافی فی الفقه،

چاپ قم- 1404 نسخه‌ها:

ملّی 2/ 863 عربی (فهرست 8: 367) مجلس 113، 3/ 67 امام جمعۀ خوئی، 3544، 1/ 4325 (فهرست 4: 84، 7: 226، 10: 1506، 12: 19)

الهیّات 1/ 452 د (فهرست 1: 302) ملک 2647 (فهرست 1: 582) آستان قدس 2540، 7857 (فهرست 2: 42، 10: 276) مرعشی 1/ 441، 3894 (فهرست 2: 42، 10: 276) گلپایگانی 1852 (فهرست 3: 80) نجف- مدرسۀ بروجردی (فهرست: 29) حکیم 1/ 96 (نشریۀ 5: 425) مفتاح 1/ 208 (فهرست: 228)

سلار بن عبد العزیز (م 448)

29- المراسم العلویّة و الاحکام النّبویّة،

چاپ تهران 1276 (در مجموعۀ الجوامع الفقهیّه)، بیروت- 1400 نسخ اقدم:

دانشگاه 701، مورّخ 675 (فهرست 5: 2014) چستربیتی 3878، مورّخ 677 (فهرست 4: 45- 46/ فهرس المخطوطات المصورة 1: 337) الهیّات مشهد 2/ 792، مورّخ 691 (فهرست 1: 284) آستان قدس 2658، مورّخ 702 (فهرست 2: 138) مرعشی 2/ 2933، قرن نهم (فهرست 10: 316) مرعشی 3/ 4634، مورّخ 921- تلخیص از محقّق حلّی (م 676) نسخه:

حکیم (ذریعه 20: 207)

شیخ طوسی (م 460)

30- الاقتصاد،

چاپ قم- 1400.

نسخه‌ها:

دانشگاه 10/ 920 (فهرست 5: 1783) و میکرو فیلم 2969 (فهرست 1: 285) ملّی 5/ 1922 عربی (فهرست 10: 593) امیر المؤمنین (یاد نامۀ شیخ طوسی 3: 622) حکیم 472 (همان جا) دار الکتب 20304 (فهرست 1: 96) مرعشی 11/ 3694 (فهرست 10: 95) لوس آنجلس 4/ 1339 م (فهرست: 725) آستان قدس 14165 (یاد داشت آقای سیّد عبد العزیز طباطبایی)

31- الجمل و العقود،

چاپ تهران- بی تاریخ (عکس نسخه‌ای مورّخ 789)، مشهد 1389، قم- 1403 (در مجموعۀ رسائل شیخ طوسی) نسخ اقدم:

الهیّات مشهد 1/ 792، مورّخ 691 (فهرست 1: 284) مجلس 10/ 4953، مورّخ 760 (فهرست 14: 229) مجلس 6/ 6342، مورّخ 763 (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه تهران 1: 777) مجلس 3082، قرن هشتم (فهرست 10: 637) پرینستون 10/ 1886 سری جدید، مورّخ 821 پرینستون 4/ 3992 یهودا، مورّخ 822 (فهرست: 148) امیر المؤمنین 1/ 512، مورّخ 828 (نشریه 5: 412) دانشگاه اصفهان 16929، مورّخ 881 (فهرست: 924) گوهرشاد 3/ 1129، مورّخ 885 (فهرست: 251) دار الکتب 19338 ب، مورّخ 898 (فهرست 1: 222) سنا (مجلس 2) 1/ 282، قرن 8- 9 (فهرست 1: 141)

32- الخلاف

مسائل الخلاف، چاپ تهران- 1370 و 1377، قم- 1376.

نسخ اقدم:

اصغر مهدوی 433، قرن 5- 6 (فهرست: 170)

مجلس 8785، قرن 6 (یاد نامۀ شیخ طوسی 3: 664) مجلس 3093، قرن 6- 7 (فهرست 10: 645) لوس آنجلس 163 م، قرن 7- 8 (فهرست: 219) تبریز- قاضی، قرن نهم (نشریه 7: 522) کاشان- آثار ملّی 199، مورّخ 977 (همان مأخذ 4: 357) دانشگاه 6283، قرن دهم (فهرست 16: 234)- تلخیص از فضل بن حسن طبرسی (م 548) با نام (المؤتلف من المختلف) نسخه‌ها:

حکیم 198، مورّخ 699 (فهرست 1: 56) و میکرو فیلم 114 الهیّات مشهد (فهرست 2: 169) ملک 1308، مورّخ 706 (فهرست 1: 744) مجلس 5143، مورّخ 959 (فهرست 15: 213)

33- المبسوط،

چاپ تهران- 1270 و 93/ 1387.

اقدم نسخ:

مرعشی 276، مورّخ 507 (فهرست 1: 304) ملک 1120، مورّخ 571 (فهرست 1: 632) حکیم 518، مورّخ 586 (نوادر مخطوطات مکتبة آیة اللّٰه الحکیم: 52) کتابخانۀ بریتانیا 3585، 57، قرن ششم (فهرست ریو: 211) لوس آنجلس 1199 م، مورّخ 600 (فهرست: 338) آستان قدس 2601، پیش از 659 (فهرست 2: 120) سنا (مجلس 2) 426، مورّخ 680 (فهرست 1: 254) مرعشی 398، 2562، 2613- همه کهن (فهرست 1: 414، 7: 147، 193)

34- المسائل الحائریّات، چاپ قم- 1403 (در مجموعۀ رسائل الشیخ الطّوسی)

. نسخه‌ها:

امیر المؤمنین، قرن دوازدهم (یاد نامۀ شیخ طوسی 3: 663) مرعشی 3/ 1519، مورّخ 1264 (فهرست 4: 320)

35- النّهایة

، چاپ تهران- 1276 (در مجموعۀ الجوامع الفقهیّة) و 3/ 1342، بیروت- 1390.

اقدم نسخ:

مرعشی 241، مورّخ 507 (فهرست 1: 265) مرعشی 1840، مورّخ 535 (فهرست 5: 226) اصغرا مهدوی 487، مورّخ 546 (فهرست: 546) دانشگاه 5467، مورّخ 548 (فهرست 16: 17) دانشگاه 6737، مورّخ 567 (فهرست 16: 348) کربلا- جعفریه، مورّخ 591 (فهرست: 437/ ذریعه 24: 404) آصفیه 10 فقه شیعه، مورّخ 608 (فهرست 2: 253) ملک 3970، مورّخ 627 (فهرست 1: 784) پرینستون 2382 یهودا، مورّخ 645 (فهرست: 137) ملّی تبریز، مورّخ 672 (نشریه 4: 315) دانشگاه میکرو فیلم 1713، از نسخه‌ای مورّخ 681 (فهرست 1: 396) مجلس 2728، مورّخ 699 (فهرست 9: 58)- ترجمۀ فارسی:

نسخه‌ها:

حقوق 328 ج، مورّخ 688 (فهرست: 57) مجلس 838، مورّخ 891 (فهرست 3: 69) دانشگاه 2/ 292، قرن 10- 11 (فهرست 3: 156) دانشگاه 1228، قرن 11 (فهرست 6: 2449) ملک 1/ 3624، مورّخ 1008 (دیپاچۀ چاپ دانش‌پژوه 96- 12) ملّی 1901 فارسی (فهرست 4: 355) 2) بخش جهاد، از محمد صادق بن محمد علی سرکانی (زنده در 1033) نسخه:

وزیری (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه تهران 1: 702)

شروح:

36- رسالة فی تحریم الفقاع،

چاپ قم- 1403 در مجموعۀ رسائل الشیخ الطوسی).

نسخه‌ها:

بادلیان 64 ف عربی (برگ 92 ب- 97 ب) حسینیّه شوشتریها 8/ 300 (فهرست: 850) حکیم 364 (یاد نامۀ شیخ طوسی 3: 627) اصفهان- روضاتی (همان مأخذ و همان جا)

37- الایجاز فی الفرائض،

چاپ نجف- 1383، قم- 1403 (در مجموعه رسائل الشیخ الطوسی) نسخه‌ها:

ملّی 9/ 1943 عربی (فهرست 10: 920) آستان قدس 6039 (فهرست 5: 372) حکیم 364 (فهرست 1: 79) حسینیّۀ شوشتریها 10/ 300 (فهرست: 850) مرعشی (یاد نامۀ شیخ طوسی 3: 624) نجف- مدرسۀ بروجردی 3/ 218، 646 (همان مأخذ و همان جا)

38- عمل الیوم و اللّیله،

چاپ قم- 1403 (در مجموعۀ الرّسائل العشر للشیخ الطوسی)

ابو یعلی محمد بن حسن بن حمزه جعفری (م 463)

39- مسائل متفرّقه

نسخه:

مجلس 28/ 8 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 352)

قاضی عبد العزیز بن برّاج (م 481)

40- الجواهر فی الفقه،

چاپ تهران- 1276 (در مجموعۀ الجوامع الفقهیّة) نسخه‌ها:

حکیم 5/ 396، 504 (فهرست 1: 169) گلپایگانی 1/ 244 (فهرست 1: 211) آستان قدس 6526 (فهرست 5: 401) مجلس 8854 (فهرست دست نویس)

41- المهذّب،

چاپ قم- 1406.

نسخه‌ها:

آستان قدس 2598، مورّخ 651 (فهرست 2: 119) آستان قدس 8031، مورّخ 732 (فهرست الفبایی: 1052) آستان قدس 7858 (همان جا) گلپایگانی 1887 (فهرست 3: 96) مجلس 3/ 3226 (فهرست 10: 809) مرعشی 2/ 441 (فهرست 2: 43) دانشگاه 1/ 920 (فهرست 5: 2077)

42- شرح جمل العلم و العمل

از شریف مرتضی م 436 (ر ک: ذیل 12)

نظام الدین صهرشتی (اواخر قرن پنجم)

43- اصباح الشیعة بمصباح الشّریعة

نسخه‌ها:

دانشگاه 7141 (فهرست 16: 464) مرعشی 1/ 3457 که شاید بخشی از این کتاب باشد (فهرست 9: 255) کاشان- حسن عاطفی (نشریه 11- 12: 954)

علاء الدّین علی بن حسن بن ابی المجد حلبی

44- إشارة السّبق إلی معرفة الحق،

چاپ تهران- 1276 (در مجموعۀ الجوامع الفقهیّة) نسخه‌ها:

حکیم 396 (فهرست 1: 53) مجلس 2/ 1272 (فهرست 4: 64) دانشگاه 9/ 920 (فهرست 5: 1776) الهیّات مشهد، میکرو فیلم 93 (فهرست 1: 230)

ابن حمزة (زنده در 566)

45- الوسیلة إلی نیل الفضیلة،

چاپ تهران- 1276 (در مجموعه الجوامع الفقهیّة)، نجف- 1400 نسخه‌ها:

دانشگاه 700، مورّخ 631 (فهرست 5: 2101) مرعشی 291، مورّخ 894 (فهرست 1: 336) ملّی 1799 عربی، قرن دهم (فهرست 10: 280) امیر المؤمنین، پیش از 1033 (نشریّه 5: 416) کربلاء- جعفریّه، مورّخ 1038 (نشریه 5: 437) سنا (مجلس 2) 124، مورّخ 1101 (فهرست 1: 64) دانشگاه 6/ 6930، قرن دوازدهم (فهرست 16: 404) ملّی 1/ 1945 عربی، 197 عربی (فهرست 7: 171، 10: 623)

حکیم 1/ 33 (نشریّه 5: 422) ملّی فارس 2/ 714 (فهرست 2: 309) آستان قدس 8070 (فهرست الفبایی: 1071) مرعشی 8/ 2219، 8/ 4332 (فهرست 6: 209، 11: 325) نوّاب 232 فقه (فهرست: 481)

قطب الدّین راوندی (م 573)

46- مسائل،

به فارسی، که بخشی از آن در فرهنگ ایران زمین 3: 263- 267 به چاپ رسیده است.

47- فقه القرآن،

چاپ قم- 9/ 1379.

چند نسخۀ منتخب:

دانشگاه 5471 (فهرست 16: 17) و میکرو فیلم 2301 (فهرست 1: 361) مرعشی 1570، 1042 (فهرست 3: 235، 4: 379) مجلس 5506 (فهرست 16: 407)

ابن زهره (م 585)

48- غنیة النّزوع،

چاپ تهران- 1276 (در مجموعۀ الجوامع الفقهیة) چند نسخۀ منتخب:

مجلس، 2 نسخه یکی مورّخ 614 (ذریعه 2/ 441/ نفائس المخطوطات العربیّة فی ایران از محفوظ: 34/ میکرو فیلمهای دانشگاه تهران 1: 729) گوهرشاد 697، قرن نهم (فهرست: 356) دانشگاه 5/ 6930، 6868 (فهرست 16: 380 و 404) مرعشی 447، 10/ 2219، 1/ 432، 4511 (فهرست 2: 35 و 51، 6: 210، 12: 87)

مطهری 2668 (فهرست 1: 487)

منتجب الدّین علیّ بن عبید اللّٰه رازی (زنده در 585)

49- العصرة فی المواسعة و المضایقة

نسخه:

مرعشی 1/ 4634، مورّخ 921 (نیز ببینید ذریعه 15: 271)

ابن شهرآشوب (م. 588)

50- متشابه القرآن- بیان المشکلات من الآیات المتشابهات،

چاپ تهران- 1369 که بخشی از آن در فقه است.

نسخه‌ها:

آستان قدس 1244، قرن دهم (یاد داشت آقای سید عبد العزیز طباطبایی) مجلس 5440، مورّخ 1079 (فهرست 7: 325)

شاذان بن جبرئیل قمی (زنده در 593)

51- ازاحة العلّة،

چاپ تهران- 1311 و 1390 (هر دو مورد در ضمن بحار الأنوار مجلسی، چاپ اول: جلد 18، قسمت دوم: 153- 156، چاپ دوم 84: 73- 85).

چند نسخۀ منتخب:

مجلس 11/ 4339، 2/ 5194، 16/ 2761 (فهرست 9: 164، 12: 42، 16: 24) آستان قدس 6045، 7187 (فهرست الفبایی: 587) ملک 5/ 1729 (فهرست 5: 348) گلپایگانی 5/ 2397 (فهرست 3: 245)

مرعشی 679 (فهرست 2: 272) دانشگاه 3/ 882 (فهرست 5: 1774- 1775)

ابن ادریس (م 598)

52- السّرائر الحاوی لتحریر الفتاوی،

چاپ تهران- 1270.

نسخ اقدم:

آستان قدس 5713، مورّخ 603 (فهرست 5: 451) مجلس 4554، مورّخ 639 (فهرست 12: 237) دانشگاه 8233، مورّخ 648 (فهرست 7: 186) مرعشی 2603، قرن 7- 8 (فهرست 7: 186) دانشگاه 6651، مورّخ 958 (فهرست 16: 326) آستانۀ قم 6336، مورّخ 958 (فهرست: 127) آستان قدس 2453، مورّخ 992 (فهرست 2: 75)

53- مسائل فی ابعاض الفقه و اجوبتها

نسخه:

حکیم 570، مورّخ 588 (فهرست 1: 28)

معین الدّین سالم بن بدران مصری (زنده در 626)

54- رسالة فی کیفیّة غسل الجنابة

نسخه:

حکیم 198 (یاد داشت آقای حسینی اشکوری)

55- المعونة فی مسائل المیراث

نسخه‌ها:

مسجد اعظم 3/ 627، 2/ 631 (فهرست: 465، 466)

نصیر الدّین محمد بن محمد بن حسن طوسی (م 672)

56- البیّنات فی تحریر المواریث

نسخه‌ها:

دانشگاه 4/ 7689 (فهرست 16: 672) ملک 2/ 1613 (فهرست 5: 307)

57- الفرائض النصیریّة جواهر الحقائق

چند نسخۀ منتخب:

مرعشی 1/ 49، مورّخ 689 (فهرست 1: 60- 61) ملّی 2/ 1247 عربی، از قرن 8 (فهرست 9: 232) مرعشی 2/ 4634، مورّخ 921 آستان قدس 2749، مورّخ 958 (فهرست 5: 470) ملّی 2/ 795 فارسی، مورّخ 963 (فهرست 2: 322) مرعشی 2/ 2264، مورّخ 975 (فهرست 6: 248) ملک 2/ 2259، مورّخ 994 (فهرست 5: 450) مسجد اعظم 5/ 631، 1/ 627 (فهرست: 464، 465) ادبیات 4/ 70 و (فهرست: 191) دانشگاه 3/ 7684 (فهرست 16: 670) مرعشی 2/ 3457 (فهرست 9: 256) آستان قدس 5711 (فهرست 5: 470)

محقّق حلّی (م 676)

58- شرایع الاسلام،

که مکرّر به چاپ رسیده است اقدم نسخ:

مجلس 466 طباطبایی، مورّخ 670 دانشگاه 702، مورّخ 673 (فهرست 5: 1928) یزد- علومی، مورّخ 689 (نشریه 4: 440) مجلس 9556، مورّخ 699 بانکیپور 920- 921، مورّخ 702 (فهرست عربی 1: 91) مرعشی 202، مورّخ 703 (فهرست 1: 232) مجلس 7717، مورّخ 707 سنا (مجلس 2) 868، پیش از 720 (فهرست 2: 79) مرعشی 3190، مورّخ 722 (فهرست 8: 411) مؤسسۀ اسماعیلی 591، مورّخ 723 (فهرست 2: 153) الهیّات مشهد 258، مورّخ 735 (فهرست 1: 154) نجف- مدرسۀ بروجردی، مورّخ 754 (فهرست: 20) حکیم 431، مورّخ 755 (نوادر مخطوطات مکتبۀ آیة اللّٰه الحکیم: 45) مرعشی 3787، مورّخ 758 (فهرست 10: 172) نوّاب 40 فقه، قرن 7- 8 (فهرست 2: 460) گوهرشاد 1029، قرن 8 (فهرست: 312) ترجمه‌ها:

داکا 373 Du (فهرست 1: 269) آصفیّه 1186

بانکیپور 1260 (فهرست فارسی: 1: 201) 2)- به فارسی، از ابو القاسم بن احمد یزدی (میانۀ قرن سیزدهم). چاپ تهران- 53/ 1346 ش.

نسخه‌ها:

دانشگاه 6603 (فهرست 16: 306) حقوق 85 ب (فهرست: 53) 3) نجات المؤمنین از محمد کاظم نسخه:

گوهرشاد 2/ 8 (فهرست: 190) 4) فصلی از وقف، از محمد حسن ادیب کرمانی نسخه:

ادبیّات 62 حکمت (فهرست: 8) 5) از محمد رضا بن محمد حسین بن عبد اللّٰه:

نسخۀ اصل:

مرعشی 4589 (فهرست 12: 159) 6) جامع جعفری، اردو، از عابد حسین بن بخشش حسین انصاری (م 1330)، چاپ لکنهو، 1333 7) روائع الاحکام، هندی، از محمد صادق کشمیری، چاپ لکنهو 1315- 17 8) فارسی، نامشخص نسخه:

لوس آنجلس 350 م (فهرست: 18) 9)،

Droit Musulman، Recuil de lois Concernant Les Musulmans schyites

، فرانسوی، از A، Querry، چاپ پاریس، 1871- 2 م.

شروح:

مجلس 5508 (فهرست 16: 409) 2) غایة المرام، از مفلح صیمری 3) فوائد الشرائع، از کرکی

4)- از حسین بن مفلح صیمری (م 933) نسخه:

دانشگاه 4/ 2621 (فهرست 9: 1496) 5)- از شهید ثانی.

8)- از داماد نسخه:

مطهری 2/ 7297 (فهرست 4: 203) 9) شرح خطبۀ شرائع، از محمد تقی بن حسن حسینی استرآبادی (اواسط سدۀ 11) نسخه:

آستان قدس 2487 (فهرست 2: 86) 10)- از محمد بن حسن شیروانی (م 1098) نسخه:

دانشگاه 7095 (فهرست 16: 455) 11) سفینۀ توفیق، فارسی، از عبد الصمد بن عاشور تبریزی (زنده در 1101) نسخه:

مسجد اعظم 3286 (فهرست: 229) 12) معتمد الانام، از محمد صادق بن محمد (اواخر سدۀ 11) نسخه‌ها:

گوهرشاد 438 (فهرست: 401) مرعشی 2811 (فهرست 8: 13) 13)- از علی بن محمد عاملی (م 1103):

نسخه‌ها:

دیوان هند 1789 (فهرست 11: 306) مطهری 4/ 2600 (فهرست 4: 204) دانشگاه 8996 (فهرست 17: 271) صاحب ذریعه (ذریعه 6: 108)

14)- از محمد صالح استرآبادی (اوائل سدۀ 12) نسخه:

مهدوی 15/ 592 (فهرست: 126) 15) فوائد المرام، نامعلوم (تحریر 1107).

نسخه:

نجف- مدرسۀ سیّد (ذریعه 16: 358- 359) 16) از جواد بن علی بن عبد العلی میسی (زنده در 1117):

نسخه:

دانشگاه 5252 (فهرست 15: 418- 419) 17) معارج الاحکام، از حسین بن محمد ابراهیم حسینی قزوینی (م 1208):

نسخه‌ها:

قزوین، حاج سید جوادی (نشریه 6: 351) مسجد اعظم 3574، 244 (فهرست: 370) فیضیّه 99، 389 (فهرست 1: 257- 259) آستان قدس 7254 (فهرست 5: 507) سلیمان خان 7 (فهرست: 21) نوّاب 250 فقه (فهرست: 477) مدینة العلم (فهرست: 116) اصفهان- دانشگاه 16650 (فهرست: 916) مرعشی 1916، 2410، 2434 (فهرست 5: 387- 388، 7: 10، 28) دانشگاه 997- 999، 10/ 6600 (فهرست 5: 2052- 2054، 16: 306) مجلس 1144 طباطبایی مطهری 2697 (فهرست 5: 594) ملک 3526 (فهرست 1: 692) وزیری 9/ 1781 (فهرست 3: 1053) قم- طبسی حائری 450 (نور علم 14: 113)

مجلس 5916 (فهرست 17: 303- 305) 19) مناهج الاحکام، از عبد العلی بن امید علی رشتی (زنده در 1225)؟

نسخه:

مرعشی 2008 (فهرست 6: 11) 20)- از محمد تقی بن احمد حسینی طالقانی (زنده در 1226)؟

نسخه:

امیر المؤمنین 1698 (ذریعه 15: 55) 21) ودایع الاحکام، از زین العابدین بن حسین طباطبایی نسخه:

حقوق 142- ب (فهرست: 502) 22) معتمد الاحکام، از خلف بن حسین بن محمد علی حائری (زنده در 1232):

نسخه: بروجردی (ذریعه 21: 212) 23) البرهان الساطع للأنام، از محمد جواد بن حسین بن حیدر عاملی (زنده در 1236):

نسخه: مرعشی 3950 (فهرست 10: 334) 24) ایضاح الاحکام، از حسین بن محمد علی اعسم نجفی (م 1237):

نسخه‌ها: حکیم 1152 (فهرست 1: 81) دانشگاه 6892 (فهرست 16: 390) آستان قدس 2242 (فهرست 2: 11) 25) کشف الظلام، از محسن بن مرتضی اعسم نجفی (م 1238):

نسخه‌ها: غرب 1/ 1100، 1107، 1222 (فهرست: 175، 289) 26) مصباح الاجتهاد، از محمد ابراهیم بن بهرام خلج خرقانی (زنده در 1243):

نسخه: آستانۀ حضرت عبد العظیم 347- 348 (فهرست: 477 27) الذّرائع، از عبد الحسین بن محمد علی اعسم نجفی (م 1247):

نسخه: آستان قدس 7659 (فهرست الفبایی: 772) 28) خصائص الاعلام، از عبد الرّحمن بن محمد صالح قزوینی (م 1250):

نسخه: مجلس 1/ 1808 (فهرست 9: 406)

29)- از علی بن جعفر نجفی آل کاشف الغطاء (م 1253):

نسخه: غرب 1101 (فهرست: 100) 30) مطالع الأنوار، از شفتی.

نسخه: باقریّه (ذریعه 18: 52- 53) 32)- از مصطفی بن محمد خوئی (زنده در 1252):

نسخه: وزیری 2310 (فهرست 4: 1244) 33) المرغوب، از محمد مهدی بن علی گیلانی (زنده در 1254).

نسخه‌ها: گوهرشاد 1233 (فهرست: 390) مرعشی 2116 (فهرست؟: 128- 129) ملّی 1894 عربی (فهرست 10: 546) ملک 2737 (فهرست 1: 662) 34) شوارع الشّرائع، از حسن بن محمد علی یزدی مدرّس (زنده در 1256):

نسخه‌ها: دانشگاه 1388، 6870 (فهرست 8: 72، 16: 386) وزیری 1/ 2083 (فهرست 4: 1154) 35) ذخیرة البضائع، از نعمت اللّٰه بن عبد اللّٰه (تحریر پیش از 1255):

نسخه: ملک 2084 (فهرست 1: 323) 36)- از ابو الحسن بن محمد هادی حسینی تنکابنی (زنده در 1255):

نسخه: بروجردی (فهرست 8، 15) 37) النّور السّاطع، نامعلوم (تحریر پیش از 1256):

نسخه: حسینیّۀ کاشف الغطاء (ذریعه 13: 331، 24: 369) 38) الفوائد، از ابراهیم لاهیجی (زنده در 1256):

نسخه: مرعشی 3954 (فهرست 10: 337) 39)- از داود بن اسد اللّٰه بروجردی (اواخر سدۀ 13) نسخه: مرعشی 1478 (فهرست 4: 269) 40) دلائل الاحکام، از ابراهیم بن محمد باقر موسوی قزوینی (م 1262):

نسخه‌ها: مجلس 4429- 4430 (فهرست 12: 118- 119) بنگال 620 (فهرست 1: 306)

موزۀ بغداد 3629 (فهرست 1: 237) آستان قدس 7652- 7654 (فهرست الفبائی: 754- 755) ملک 3025 (فهرست 1: 312) وزیری 575 (فهرست 2: 486) حقوق 189- 190 ج (فهرست 338- 339) مسجد اعظم 761 (فهرست: 178) حکیم 9 نسخه کربلاء- طعمه 4 نسخه (طعمه 2: 102- 105) زنجانی 80 (فهرست: 226) 41) کشف الابهام، از محمد علی بن مقصود علی مازندرانی کاظمی (م 1264- 1266) نسخه: صاحب ذریعه (ذریعه 17: 6- 7) 42) منهج الاجتهاد، از محمد تقی بن محمد برغانی (م 1263):

نسخه‌ها: دانشگاه 1829، 2791 (فهرست 8: 426، 10: 1642) مرعشی 1233، 2406، 2720- 2721 (فهرست 7: 7- 8، 246، 285 286) گلپایگانی 203، 207 (فهرست 1: 181، 183) فیضیّه 81، 83، 96، 102 (فهرست 1: 281- 282) حجّتیه 513 (فهرست: 92) مسجد اعظم 1604 (فهرست: 248) خیرات خان 64- 65 (فهرست: 1771) آستان قدس 1597، 6664، 7054، 7252 (فهرست 2: 119، 5:

521- 522، فهرست الفبائی: 1084) ملک 2744 (فهرست 1: 755) امیر المؤمنین (ذریعه 13: 317- 318) تبریز- قاضی (نشریه 7: 523) اصفهان- روضاتی (معلّم 5: 1712- 1713) 43) فارسی، از همان نویسنده نسخه‌ها: مرعشی 2332 (فهرست 6: 311- 312، 397)

غرب 4503 (فهرست: 49) 44)- از محمد طاهر رانکوئی حائری (زنده در 1265):

نسخه: مرعشی 2323 (فهرست 6: 302- 303) 45) جواهر الکلام، از صاحب جواهر 46)- از محمد بن حسین رضوی نسخه: آستان قدس 6493 (فهرست 5: 458) 47) حاوی المرام، از محمد باقر گلپایگانی (زنده در 1268) نسخه‌ها: حقوق 116 ج (فهرست: 327) گلپایگانی 6- 7 (فهرست 1: 70- 74) 48) نفحات الالهام، از عبد الحسین قزوینی (زنده در 1270):

نسخه: مرعشی 1517 (فهرست 4: 318) 49)- از علی خوانساری همدانی (زنده در 1270) نسخه: غرب 4721 (فهرست: 146) 50) سفینة الاحکام، از محمد صالح بن مختار رودباری (زنده در 1271):

نسخه: مرعشی 4140 (فهرست 11: 159) 51) از محمد باقر بن جعفر مراغی (زنده در 1274):

نسخه: مرعشی 3052 (فهرست 9: 201- 202) 52)- از هادی بن محمد صالح کرمانشاهی (زنده در 1280) نسخه: مجلس 5418 (فهرست 16: 327) 53) مدارک الاحکام، از مهدی قمشه‌ای اصفهانی (م 1281):

نسخه: صاحب ذریعه (ذریعه 13: 330) 54) جامع الجوامع، از حسن بن محسن اعرجی کاظمی (اواسط 13):

نسخه: مدینة العلم (فهرست: 85) 55) جامع الغرر، از محمد علی بن محمد باقر شفتی (م 1282):

نسخه‌ها: مرعشی 3/ 1995 (فهرست 5: 367) مسجد اعظم 517 (فهرست: 101) 56)- از علی بن عبد الغفّار (زنده در 1288) نسخه: مرعشی 2/ 3393 (فهرست 9: 180)

نسخه: مجلس 5426 (فهرست 16: 331) 58)- از اسد اللّٰه بن محمد باقر موسوی شفتی (م 1290):

نسخه: گلپایگانی 126 (فهرست 1: 126) 59)- از موسی بن فضل اللّٰه حسینی همدانی (زنده در 1295):

نسخه: رضویه 36 (فهرست 1: 22- 23) 60)- از محمد بن محمد حسن رضوی طوسی (زنده در 1291):

نسخه: آستان قدس 7259 (فهرست 5: 384) 61)- از جعفر حسینی سبزواری (م حدود 1292) نسخه: باقریّه (ذریعه 13: 318) 62)- از محمد بن عاشور کرمانشاهی (اواخر سدۀ 13) نسخه: مرعشی 3110 (فهرست 8: 333- 334) 63)- از علی بن خلیل تهرانی (م 1296):

نسخه: ملک 1449 (فهرست 1: 412) 64) مواهب الافهام، از محمد مهدی بن حسن قزوینی (م 1300) نسخه: حکیم 33 (نشریه 5: 433) 65) مخازن الاحکام، از محمد باقر بن زین العابدین یزدی (م حدود 1300) نسخه: حکیم 33 (نشریه 5: 433) 66)- از محمد کاظم بن علی نقی لنگرودی (اواخر سدۀ 13) نسخه: فیضیّه 1117 (فهرست 1: 158) 67) الرّسالة الرّضویّة، از رضا تبریزی (اواخر سدۀ 13) نسخه: حقوق 53 ج (فهرست: 355- 356) 68) الحقائق، از علی بن محمد صادق خواتون‌آبادی (سدۀ 12- 13):

نسخه: گلپایگانی 76 (فهرست 1: 82- 83) 69)- از محمد مهدی کجوری (م 1293):

نسخه: شیراز- وصال (نشریه 5: 292) 70)- از جمال الدین بن علی موسوی نسخه: مرعشی 292918 (فهرست 7: 122)

نسخه: وزیری 150 (فهرست 1: 183- 187) 72)- از محمد امین اهری مشکینی نسخه: مرعشی 2307 (فهرست 6: 290) 73)- از علی دزدری نسخه: مرعشی 2574 (فهرست 7: 162) 74)- از محمد بن حسن لنگرودی.

نسخه: حکیم 2057 75)- از عبد الوهاب بن احمد محلاتی نسخه: الهیّات 2/ 615 د (فهرست 1: 341) 76) دلائل الاحکام، از محمد حسین بن محمد علی طبیب تهرانی نسخه: ملک 1740 (فهرست 1: 311) 77) کاشف الابهام، از قاسم بن محمد نجفی نسخه: مرعشی 2873 (فهرست 8: 81) 78) المواهب الغرویّه، از عبد الباقی بن علی موسوی:

نسخه‌ها: گلپایگانی 391- 392 (فهرست 1: 325) 79) دقائق الافهام، نامعلوم نسخه: شیرازی (ذریعه 8: 234) 80) جامع الاحکام، از محمد بن حسن اعرجی کاظمی (م 1303):

نسخه: مدینة العلم (فهرست: 55) 81)- از عباس بن محمد حسین جصافی (م 1306) نسخه: مدینة العلم (فهرست: 83- 85) 82)- از علی بن زین العابدین (تحریر پیش از 1307) نسخه: مجلس 421 طباطبایی 83) لوامع النّکات، مجموعۀ تقریرات شیخ انصاری 84) هدایة الانام، از محمد حسین بن هاشم کاظمی (م 1308)، چاپ نجف- 1330- 1331.

نسخه‌ها: آستان قدس 8099- 8101 (فهرست الفبائی: 1074- 1076) 85) کشف القناع، از محمد رحیم بن محمد بروجردی (م 1309)

نسخه: ملک 2695 (فهرست 1: 596) 86)- از محمد حسین عرب داماد (زنده در 1310) نسخه‌ها: مجلس 9526- 9534 87) ذرایع الانام، از احمد ملایری (تحریر پیش از 1310) نسخه‌ها: مرعشی 3295 (فهرست 9: 77- 78) مسجد اعظم 2263 (فهرست: 198) 88)- از محمد علی بن محمد صادق رضوی (م 1311) نسخه: آستان قدس 6524 (فهرست 5: 490) 89) معارف الاحکام، از مهدی بن صالح طباطبایی حکیم (م 1312) نسخه: حکیم (ذریعه 21: 189) 90) شوارع الاعلام، از محمد حسین بن محمد علی شهرستانی (م 1315) نسخه: حقوق 248 ج (فهرست: 394) 91) ودایع النبوّة، از هادی تهرانی.

92)- از یوسف بن محمد رضا گیلانی (زنده در 1321) نسخه‌ها: مرعشی 1235- 1236 (فهرست 4: 34- 35) 93) مصباح الفقیه، از رضا همدانی.

98)- از مظفر بن محمد علی بن حسینی رشتی نسخه: مرعشی 1/ 1246 (فهرست 4: 44) 99) مفتاح الکلام، از محمد هاشم بن عبد اللّٰه طسوجی خوئی (م 1358)، چاپ تبریز- 1345.

100)- از محمد حسین بن هبة اللّٰه رضوی کاشانی (م 1385) نسخه: کاشان- رضوی (فهرست: 36) 101)- از رضا شیرازی

نسخه: مسجد اعظم 3588 (فهرست: 249) 102)- 123) 22 شرح نامعلوم یا نامشخّص:

(الف) فارسی، نسخه‌ها: ادبیات 44 ب (فهرست: 335) مجلس (وحید 4: 646) (ب) نسخه: فیضیه 670 (فهرست 1: 150) (ج) نسخه: وزیری 2/ 3767 (فهرست 5: 1788) (د) نسخه: ملّی 2/ 1197 عربی (فهرست 9: 186) (ه) نسخه: مجلس 10/ 81 خوئی (فهرست 7: 90) (و) نسخه: آستان قدس 1/ 555 فقه (فهرست 5: 366) (ز) نسخه: نواب 2/ 170 اصول (فهرست 470) (ح) نسخه: فیضیّه 3/ 141 (فهرست 3: 5) (ط) نسخه: حسینیّه شوشتریها 610 (فهرست: 803) (ی) نسخه: مسجد اعظم 1/ 300 (فهرست: 442) (یا) نسخه: مطهری 1/ 6683 (فهرست 4: 204) (یب) نسخه: گوهرشاد 521 (فهرست: 324) (یج) نسخه: سیمان خان 52 (فهرست: 13) (ید) نسخه‌ها: گوهرشاد 472، 487 (فهرست: 324) (یه) نسخه: استادی (فهرست: 23) (یو) نسخه: نوّاب 201 فقه (فهرست: 461) (یز) نسخه‌ها: مسجد اعظم 513، 521 (فهرست: 249) (یح) مسجد اعظم 535، 2215 (فهرست: 249) (یط) مسجد اعظم 2495 (فهرست: 250) (ک) مسجد اعظم 2060) (فهرست: 250) (کا) مسجد اعظم 686 (فهرست: 250) (کب) ملک 5/ 2776)

59- العزّیّه

نسخه‌ها:

ملک 2/ 1147، مورّخ 674 (فهرست 5: 240) استادی، مورّخ 966 (فهرست: 69) مجلس 1307، قرن دهم (فهرست 4: 92) دانشگاه 1/ 1474، قرن دوازدهم (فهرست 8: 124) مدینة العلم، مورّخ 1227 (فهرست: 289) نجف- مدرسۀ بروجردی، مورّخ 1280 (فهرست: 37) آستان قدس 205 (فهرست الفبایی: 915) مرعشی 2/ 4242 (فهرست 11: 239: 240)

60- المختصر النافع،

اشاره

چاپ هند- 1267، تهران- 1326، قاهره، 1376، نجف- 1384.

اقدم نسخ:

ملّی 1788 عربی، مورّخ 752 (فهرست 10: 371) مرعشی 506، مورّخ 787 (فهرست 2: 112) مرعشی 527، قرن- 7- 8 (فهرست 2: 132) آستان قدس 8196، مورّخ 804 (فهرست الفبایی: 995) الهیات 836 د، مورّخ 822 (فهرست 2: 84) دانشگاه 1/ 1617، مورّخ 864 (فهرست 8: 206) مرعشی 1654، مورّخ 898 (فهرست 5: 52) مرعشی 1679، قرن 8- 9 (فهرست 5: 73) دانشگاه 8176، قرن 8- 9 (فهرست 17: 47) دانشگاه 8320، قرن نهم (فهرست 17: 107)

ترجمۀ فارسی:

نسخه:

دانشگاه 2407 (فهرست 9: 1027)

نسخه‌ها:

دهخدا 252 (فهرست: 390) مشهد- الهیّات 190 (فهرست 1: 43) 3) از محمد باقر بن محمد تقی نسخه‌ها:

رضوی 2716 (فهرست 5: 384) ببلوتیکا ناسیونال 2234 (فهرست 4: 189) 4) از علاء الدّین بن محمد قمی، از سدۀ 11 نسخه:

گوهرشاد 1525 (فهرست: 91) 5) از محمد صالح بن سلطان علی فراهانی نسخه:

اصفهان- عمومی 3061 (فهرست 1: 66) 6) ناشناخته نسخه:

تهران- پروانه (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه 2: 209)

شروح و حواشی:

7)- از کرکی.

نسخه‌ها: ادبیّات 1/ 66 د (فهرست: 200)

آستان قدس 2384، 2387، 6195 (فهرست 2: 52- 54، 5: 413) مرعشی 4079 (فهرست 11: 91) اصفهان- عمومی 3090 (فهرست 1: 235) بنگال 623 (فهرست 1: 308) مسجد اعظم 587، 813 (فهرست: 147) دانشگاه 3/ 6963، 9259 (فهرست 16: 412، 17: 333) پرینستون 234 سری جدید الهیّات 4/ 225 د (فهرست 1: 262) مجلس 2/ 5240 (فهرست 16: 251) حقوق 2/ 62 د، 111 ب (فهرست: 326، 443) کاشان- رضوی (فهرست: 34) فیضیه 1672 (فهرست 1: 93) لیدن 3/ 967 وارن (فهرست 4: 116: 117) وزیری 6/ 2290 (فهرست 4: 1235) رشت 1/ 43 (فهرست: 1193) مشهد- شانه‌چی (نشریّه 5: 595) 8)- از شهید ثانی:

نسخه‌ها: دانشگاه 1095 (فهرست 5: 1869) مجلس 1/ 5340 (فهرست 16: 251) 9)- از عبد العالی کرکی نسخه: حکیم 211 (یاد داشت آقای حسینی اشکوری) 10) شرح تردّدات النافع، از علی بن ابراهیم بن سلیمان قطیفی (زنده در 995) نسخه: ملک 2/ 2604 11) غایة المرام، از صاحب مدارک 12) غرر المجامع، از نور الدین علی بن حسین موسوی عاملی (م 1061- 1068) نسخه: اصفهان- دانشگاه 16890 (فهرست: 908، نشریه 5: 300) 13) الضّیاء اللامع، از فخر الدّین بن محمد علی طریحی نجفی (م 1085) نسخه‌ها: مرعشی 1613 (فهرست 5: 15- 16)

ملّی 9/ 225 فارسی (فهرست 1: 222- 223) کاشانی 94 (فهرست: 193) 14) جامع الجوامع، نامعلوم، (مربوط اواخر قرن 12 و اوائل 13) نسخه: مرعشی 2123 (فهرست 6: 135) 15)- از محمد علی بن مؤمن (زنده در 1201) نسخه: فرهاد معتمد 147 (فهرست: 189) 16)- از وحید بهبهانی (- 1205) نسخه: ملک 4/ 97.

22)- از محمد حسین رضوی (م 1266) نسخه: آستان قدس 6741 (فهرست 5: 459) 23) مشارق الأنوار، از اورنگزیب بن محمد تقی قاجار (زنده در 1269) نسخه: مرعشی (ذریعه 21: 33) 24) طوالع اللّوامع، از محمد تقی بن عبد الرّضا موسوی خشتی (م حدود 1275) نسخه: حسینیۀ شوشتریها 800 (فهرست: 806) 25) المنافع، از محمد بن محمد علی کاشانی (م 1269) نسخه: مدینة العلم (فهرست: 77، 124- 125) 26)- از محمد کاظم بن علی نقی رشتی لنگرودی (زنده در 1281) نسخه: فیضیه 1117 (فهرست 1: 158) 27) البحر اللّامع، از محمد ابراهیم بن محمد مهدی قشلاقی (م 1288) نسخه‌ها: مرعشی 3491 (فهرست 9: 288- 289)

فیضیه 837، 893، 894 (فهرست 1: 30- 31) 28) البرهان القاطع، از علی بن رضا آل بحر العلوم (م 1298)، چاپ تهران- 1291 1292.

نسخه: دانشگاه 750 (فهرست 5: 1791) 29) الأنوار الرّضویة از محمد رضا بن اسماعیل موسوی شیرازی (م حدود 1302)، چاپ تهران- 1287) 30)- از جمال الدین بن علی موسوی (سدۀ 13) نسخه: مرعشی 2/ 2929 (فهرست 8: 120) 31) منتقد المنافع، از حبیب اللّٰه بن علی مدد کاشانی (م 1340)، چاپ تهران- 1394.

(الف) مجلس 1/ 5059 (فهرست 15: 20- 21) (ب) فارسی، ملک 2632 (فهرست 2: 204) (ج) آستانه 6386 (فهرست: 135) (د) مجلس 9067 (ه) آستانه 6331 (فهرست: 135)

61- المسائل البغدادیّة

نسخه‌ها:

آستان قدس 2655، مورّخ 987 (فهرست 2: 137) مجلس 13/ 2761، مورّخ 1116 (فهرست 9: 162) مدینة العلم، مورّخ 1227 (فهرست: 289) مسجد اعظم 3/ 768 (فهرست: 474)

62- المسائل الخواریّات المسائل الطبریّة

نسخه‌ها:

دانشگاه 1/ 5923، قرن 10- 11 (فهرست 16: 154)

دانشگاه 5/ 2319، مورّخ 1075 (فهرست 9: 494) ملّی 10/ 1943، مورّخ 1085 (فهرست 10: 620)

63- المسائل الکمالیّة

نسخه:

ملک 11: 1626، مورّخ 854 (فهرست 5: 312)

64- المسائل المصریّة

نسخه‌ها:

آستان قدس 2654، مورّخ 987 (فهرست 2: 137) مجلس 1307، قرن دهم (فهرست 4: 92) دانشگاه 2/ 5923، قرن 10- 11 (فهرست 16: 154) مجلس 12/ 2761 مورّخ 1116 (فهرست 9: 161) دانشگاه 2/ 1474، قرن دوازدهم (فهرست 8: 124) مدینة العلم، مورّخ 1227 (فهرست: 289) مسجد اعظم 2/ 768 (فهرست: 474) مرعشی 3/ 4242 (فهرست 11: 240)

65- المصطلحات الفقهیّة

نسخه:

دانشگاه 101/ 7387 (فهرست 16: 534)

66- المعتبر

چاپ تهران- 1318، قم- 1406 نسخه‌ها:

مجلس 1322، مورّخ 941 (فهرست 4: 94) آستان قدس 2834، مورّخ 956 (فهرست 5: 508) مرعشی 1029 و 1367، قرن دهم (فهرست 4: 140، 6: 35) مجلس 3294، مورّخ 1018 (فهرست 10: 915)

اصغر مهدوی 809، مورّخ 1047 (فهرست: 171) دانشگاه 6411، قرن دوازدهم (فهرست 16: 261) مرعشی 1584، مورّخ 1248 (فهرست 4: 390) مسجد اعظم 426، مورّخ 1249 (فهرست: 372) وزیری 1607 (فهرست 13: 1001) استادی (فهرست: 58)

67- نکت النّهایة،

چاپ تهران- 1276 (در مجموعۀ الجوامع الفقهیّة) نسخه‌ها:

دانشگاه 6746، قرن 8- 9 (فهرست 16: 352) آستان قدس 2665، پیش از 1037 (فهرست 2: 140) آستان قدس 2666، پیش از 1067 (همان جا) ملک 2102 (فهرست 1: 776)

68- استحباب التیاسر لأهل العراق،

چاپ تهران- 1307 (در ضمن روض الجنان شهید دوّم میانۀ صفحات 199- 200) و جز آن.

چند نسخۀ منتخب:

دانشگاه 4/ 882، 2/ 2888، 3/ 5923 (فهرست 5: 1838، 10: 1733، 16: 154) مجلس 8/ 3988، 22: 3280 (فهرست 10: 900- 901، 2165) آستان قدس 7188 (فهرست 5: 430) استادی (فهرست: 69). این رساله هم چنین در کتاب المهذّب البارع ابن فهد مندرج است.

حسن بن ابی طالب آبی (زنده در 672)

69- کشف الرّموز

نسخه‌ها:

چستربیتی 1/ 3877، مورخ 768 (فهرست 4: 45)

مرعشی 205، قرن 7- 8 (فهرست 1: 235) مرعشی 1263، قرن 8- 9 (فهرست 4: 68) گوهرشاد 1300، مورخ 913 (فهرست: 377) آستان قدس 2533، بیش از 1067 (فهرست 2: 101) مطهری 2268، مورّخ 1248 (فهرست 1: 481) دانشگاه 721 (فهرست 5: 1984) گلپایگانی (تراثنا 4: 90) حکیم (یاد داشت آقای حسینی اشکوری)

یحیی بن سعید (م 589)

70- جامع الشّرائع،

چاپ قم- 1405.

نسخه‌ها:

مسجد اعظم 425، قرن 8- 9 (فهرست: 100) حسینیّه شوشتریها، قرن 8- 9 (ذریعه 5: 61) مجلس 4775، مورّخ 913 (فهرست 13: 172) دانشگاه 2/ 1476، مورّخ 1113 (فهرست 8: 128) الهیّات 2/ 452، مورّخ 1203 (فهرست 1: 302) حقوق 3/ 216 ج، مورخ 1217 (فهرست: 419) ملک 1/ 2133، مورّخ 1233 (فهرست 5: 429) دانشگاه 2/ 1005، مورّخ 1237 (فهرست 5: 1984) پرینستون 2/ 960 سری جدید، قرن 12- 13 مسجد اعظم 424 (فهرست: 99) مجلس 2/ 4325 (فهرست 12: 19) مطهری 2660 (فهرست 1: 387، 4: 12)

71- نزهة الناظر

اشاره

که از یحیی بن سعید دانسته می‌شود و گویا از مهذّب الدّین حسین بن محمد نیلی

است که از دانشمندان همان دوره (نیمۀ قرن هفتم) بوده است (ببینید ریاض العلماء 5: 338/ ذریعه 24: 125- 126). چاپ تهران- 1318، نجف- 1386.

چند نسخۀ منتخب:

بنگال 624، مورّخ 985 (فهرست 1: 308) کاشان- رضوی 237، مورّخ 986 (فهرست: 44) مجلس 8148، مورّخ 995 (فهرست دست نویس) پرینستون 2320 یهودا، قرن دهم (فهرست: 137) مجلس 2766، مورخ 1037 (فهرست 9: 175) وزیری 5/ 110 (فهرست 1: 146) مرعشی 683، 1129، 1771، 3/ 2796 (فهرست 2: 277، 3: 302، 5: 151، 7:

72- جامع الخلاف و الوفاق بین الامامیّة و ائمّة الحجاز و العراق،

نوشته شده در 698.

نسخه:

دانشگاه 6702 (فهرست 16: 336)

ابن داود حلّی (زنده در 707)

73- عقد الجواهر فی الاشباه و النّظائر

نسخه:

مرعشی 1/ 67 (فهرست 1: 77)

74- تحصیل المنافع من کتاب النّافع

نسخه:

اصفهان- روضاتی، مورّخ 1080 (نفائس المخطوطات العربیّة فی ایران، از محفوظ: 16).

75- التّحفة السعدیّة

نسخه:

موزۀ بغداد 896، مورّخ 1011 (فهرست 1: 232)

76- المقتصر من المختصر

نسخه:

مجلس 404 طباطبایی‌

علامۀ حلّی (م 726)

77- اجوبة المسائل المهنّائیّة

چاپ قم- 1401 نسخه‌ها:

دانشگاه 1/ 1022، مورّخ 762 (فهرست 5: 2021) آستان قدس 2822، مورخ 883 (فهرست 5: 396) مجلس 4566، مورّخ 920 (فهرست 12: 259) آستان قدس 2- 2330، مورّخ 993 (فهرست 2: 36) آستان قدس 2727، مورّخ 1022 (فهرست 5: 397) گلپایگانی 1751، مورّخ 1059 (فهرست 3: 45) ملک 5210، مورّخ 1059 (فهرست 3: 45) ملک 5210 مورّخ 1059 (فهرست 1: 667) دانشگاه 4/ 1474، 3/ 2144، 6/ 2477، 1/ 5396، 59/ 6710، 2/ 8778، (فهرست 8: 126، 9: 820 و 1245، 15: 4237، 16: 342، 17: 218) حقوق 2/ 10 د (فهرست: 459)

الهیّات 4/ 246 د (فهرست 1: 266) آستان قدس 2799 (فهرست الفبائی: 689) مجلس 5192 (فهرست 16: 18) مرعشی 1128 (فهرست 4: 187) نوّاب 213 فقه (فهرست: 475) دیوان هند 1797 (فهرست 2: 309) پرینستون 1/ 960 سری جدید‌

78- أجوبة مسائل ابن زهرة

نسخه‌ها:

دانشگاه 3/ 1474، 17/ 3514 (فهرست 8: 125، 12: 2526) حکیم 548 (فهرست: 28) حقوق 1/ 178 ج (فهرست: 460) قم- طبسی حائری 3/ 93 (نور علم 14: 103)

79- أجوبة المسائل الفقهیّة

نسخه‌ها:

مجلس 2/ 5643، مورّخ 728 (فهرست 17: 97) دانشگاه 5/ 2621، مورّخ 1050 (فهرست 9: 1497)

80- إرشاد الأذهان

اشاره

، چاپ تهران- 1272، قم- 1403 به بعد (هر دو همراه مجمع الفائدة و البرهان مقدّس اردبیلی) نسخ اقدم:

آستان قدس 2222، مورّخ 701 (فهرست 2: 5) مجلس 4941، مورّخ 704 (فهرست 14: 170) مرعشی 4357، مورّخ 728 (فهرست 11: 355) مجلس 1/ 2870، مورّخ 730 (فهرست 10: 218) دانشگاه 3665، مورخ 764 (فهرست 12: 2675)

مرعشی 2805، مورّخ 830 (فهرست 8: 7) دانشگاه 722، از 737 یا بیشتر (فهرست 5: 1771) مرعشی 4408، مورخ 854 (فهرست 12: 10) طوپقاپی سرای 1082، مورّخ 863 (فهرست 2: 764) پرینستون 318 سری جدید، مورخ 865 مرعشی 961، مورّخ 866 (فهرست 3: 153) مرعشی 1487، مورّخ 870 (فهرست 4: 284) مرعشی 3363، قرن 8- 9 (فهرست 9: 134) گلپایگانی 50، قرن 8- 9 (فهرست 1: 63) دانشگاه 3560، قرن 8- 9 (فهرست 12: 2580) مجلس 1/ 4645، قرن 9 (فهرست 13: 33) ملک 2320، قرن 9 (فهرست 1: 29)

شروح و حواشی

(1) از فخر المحقّقین (2) درر النقّاد، از عبد الرحمن بن محمد عتایقی (زنده در 779) نسخه:

دانشگاه 1280 (فهرست 7، 2711) (3) غایة المراد، از شهید اوّل (4) خلاصة التّنقیح، از ابن فهد احسائی.

(5) تعلیق الارشاد، از کرکی، (6) از نور الدین علی بن عبد العالی میسی (م 938) نسخه:

امام صادق (محفوظ 2: 250) (7) الهادی إلی الرّشاد، از قطیفی.

نسخه‌ها:

ملک 2723 (فهرست 1: 801) آستان قدس 2678، 8103 (فهرست 2: 143- 144، فهرست الفبائی: 1074) اصفهان- روضاتی (ذریعه 25: 150)

(8) شرح دوّم از همان شارح نسخه:

آستان قدس 1/ 751 فقه (فهرست 5: 468، پاورقی 2) (9) از شهید ثانی نسخه‌ها:

مرعشی 3354 (فهرست 9: 131) آستان قدس 6 فقه (فهرست 2: 3- 4) استادی (فهرست: 5) (10) روض الجنان، از همان شارح (11) از حسین بن عبد الصّمد عاملی نسخه:

حکیم 1102 (12) مجمع البیان، از علی بن حسین صایغ عاملی (اواخر سدۀ 10) نسخه:

دانشگاه 2/ 4412 (فهرست 13: 3375) (13) مجمع الفائدة و البرهان، از اردبیلی.

(14) منهج السّداد، از عبد العالی کرکی نسخه:

مطهری 1/ 2486 (فهرست 1: 440، 5: 681) (15) الاقتصاد، عبد النّبی بن سعد جزائری (م 1021) نسخه‌ها:

مجلس 5886 (فهرست 17: 281) مرعشی (ذریعه 2: 268) (16) از بهاء الدین عاملی نسخه:

دانشگاه 1983 (فهرست 8: 592) (17) از جواد بن علی کرکی (اواسط سدۀ 11) نسخه:

مرعشی (ذریعه 6: 22) (18) برهان السّداد، از محمد بن احمد بن خاتون عاملی (زنده در 1039) نسخه:

اصفهان- روضاتی (فهرست 1: 377 و صفحات بعد) (19) ثمرة الجنان، از محمد بن محمود طبسی (زنده در 1058) نسخه‌ها:

الهیّات 11 ج، 96 ب (فهرست 1: 502- 503) مشهد- الهیات 106 (فهرست 1: 61- 62) (20) ذخیرة المعاد، از سبزواری (21) از ماحوزی نسخه:

نجف، جزائری (نشریه 7: 716) (22) از فاضل هندی نسخه:

گلپایگانی 1613 (فهرست 2: 107) (23) مستقصی الاجتهاد، از حسین بن محمد ابراهیم قزوینی نسخه‌ها:

بروجردی (فهرست: 38) حقوق 119 ب (فهرست: 462- 463) (24) تنقیح البیان، از نصر اللّٰه بن حسن حسینی استرآبادی (زنده در 1236) نسخه‌ها:

مطهری 2483- 2485 (فهرست 1: 438، 3: 517- 518) مجلس 2/ 4332 (فهرست 12: 23- 24) (25) منهج السّداد، از احمد بن علی مختار گلپایگانی (اواسط سدۀ 13) نسخه‌ها:

گلپایگانی 190، 276 (فهرست 1: 172، 241) مرعشی 2467، 2728 (فهرست 7: 60، 290- 291) (26) کنز الفوائد، از مؤمن اردبیلی (اواسط سدۀ 13)

نسخه‌ها:

نور بخش 125 (فهرست 1: 150- 151) اصفهان- روضاتی (فهرست 1: 244 به بعد) (27) طریق الرّشاد، از محمد کاظم بن رضا طبری (اواسط سدۀ 13) نسخه‌ها:

فیضیه 318، 506، 1096 (فهرست 1: 181) (28) نهج السداد، از محمد رضا بن محمد جعفر تبریزی (زنده در 1258) نسخه:

مرعشی 1252 (فهرست 4: 54- 55) (29) از محمد هادی بن محمد باقر شریف خوئی (زنده در 1258) نسخه:

مسجد اعظم 3291 (فهرست: 235) (30) غنیمة المعاد، از محمد صالح بن محمد برغانی (م 1275)، چاپ تهران- 1406 ج (1، 2) نسخه‌ها:

ملی 1939 عربی (فهرست 10: 419) مجلس 4438 (فهرست 12: 122) مطهری 8196 (فهرست 5: 353) نواب 214 فقه (فهرست: 463) خیرات خان 71 (فهرست: 1753) معهد 1165 (فهرست: 102) مرعشی 2449 (فهرست 7: 47) وزیری 357 (فهرست 1: 331) نجف- مدرسة السید (ذریعه 16: 71) قم- طبسی حائری 112 (نور علم 14: 104) (31) مسلک الرّاشدین، از همان نسخه‌ها:

آستان قدس 2831 (فهرست 5: 504) مرعشی 2436، 2668 (فهرست 7: 30، 247)

مجلس 8464 حجتیّه 514 (فهرست: 84) فیضیّه 951 (فهرست 1: 136) (32) از علی اکبر بن ابراهیم خوانساری (م 1271) نسخه‌ها:

گلپایگانی 160- 162 (فهرست 1: 146، 148- 150) (33) منهج الرّشاد، از محمد جعفر بن محمد ابراهیم کلباسی (م 1292) نسخه‌ها:

مسجد اعظم 667، 3555 (فهرست: 399) اصفهان- روضاتی (فهرست: 227) (34) معتضد الشّیعة، نامعلوم (تحریر 1277) نسخه:

ملک 1875 (فهرست 1: 697) (35) از محمد مهدی بن محمد ابراهیم کلباسی (م 1278) نسخه:

معهد 1470 (فهرست: 123) (36) از انصاری.

(37) از محمد حسن بن محمد صالح برغانی (زنده در 1288) نسخه:

مرعشی 1/ 3404 (فهرست 9: 187) (38) از عبد الحسین بن علی برغانی (م حدود 1290) نسخه:

مرعشی (ذریعه 13: 77) (39) از محمد باقر بن مرتضی طباطبایی یزدی (م 1298) نسخه:

مرعشی 5/ 765 (فهرست 2: 375) (40) الدّرر المنظومة، از محمد بن محمد طاهر تنکابنی (سدۀ 13) نسخه:

مجلس 8/ 1915 (فهرست 9: 571- 572) 41)- فارسی، از عبد السلام انصاری نسخه:

دانشگاه 4408 (فهرست 13: 3368) 42)- از محمد علی بن زین العابدین نوری نسخه:

وزیری 2/ 3768 (فهرست 5: 1789) 43) ذخیرة المعاد، از علی بن علی رضا یزدی مدرس (م 1316) نسخه:

مجلس 4649 (فهرست 13: 34- 38) (44- 48) شش شرح نامعلوم یا نامشخص:

(الف) دانشگاه 3/ 1643 (فهرست 8: 220) (ب) مطهری 2487 (فهرست 1: 436) (ج) فیضیّه 1090 (فهرست 1: 136) (د) فارسی، مجلس 5743 (فهرست 17: 183- 184) (ه) فارسی، زنجان (فهرست: 111- 112) (و) ملک 7/ 5806.

81- تبصرة المتعلّمین

اشاره

که مکرّر به چاپ رسیده است.

نسخ اقدم:

نواب 15 فقه، مورّخ 749 (فهرست 451) آستان قدس 2281، مورّخ 753 (فهرست 2: 22) مجلس 9/ 4953، مورخ 759 (فهرست 14: 229) امیر المؤمنین 2/ 512، مورخ 828 (نشریّه 5: 412) آستان قدس 2280، مورّخ 850 (فهرست 2: 21) آستان قدس 6432، مورّخ 878 (فهرست 5: 374) مجلس 1/ 8834، مورّخ 889 (فهرست دست نویس) مرعشی 2/ 2074، مورّخ 895 (فهرست 6: 87)

ترجمه‌ها:

سنا (مجلس 2) 2/ 1463 (فهرست 2: 276) دانشگاه 5466 (فهرست 16: 17) تبریز- ثقة الاسلام (نشریه 5: 271) 2) فارسی، از محیی بن محمد کرمانی، اوائل قرن 10 نسخه:

میکرو فیلم 3020 از نسخه‌ای در شیراز (فهرست 2: 28) 3) فارسی، نامعلوم نسخه‌ها:

معارف 1229 (فهرست: 83) مسجد اعظم 2834 (فهرست: 74) 4) فارسی، از ز. ذو المجدین، چاپ تهران- 1368- 9 5) اردو، از فیض حسین، چاپ هند (ذریعه 14: 186)- ترجمۀ منظوم، از شیخ حسین:

نسخه:

وزیری 2476 (فهرست 4: 1309)

شروح و حواشی:

الهیّات 126- 127 آل آقا (فهرست 1: 754، 756- 759) حکیم (یادداشت آقای حسینی اشکوری) مرعشی 3722، 4160 (فهرست 10: 121، 11: 176) 3) قرّة العین النّاظرة، از محمد اسماعیل بن محمد ابراهیم فدائی کزّازی (م 1263)

نسخه:

مسجد اعظم 455 4)- از محمد جعفر استرآبادی نسخه:

مرعشی 3078 (فهرست 8: 302) 5) المرشد، از محمد حسین بن علی اکبر خوانساری (زنده در 1263) نسخه:

گلپایگانی 122 (فهرست 1: 116) 6) المواهب السّنیّة، از علی بن محمد جعفر استرآبادی (م 1316) نسخه:

مرعشی 3097 (فهرست 7: 319) 7) الآیة المبصرة، از عباس بن اسماعیل قزوینی (زنده در 1311) نسخه:

گلپایگانی 2/ 306 (فهرست 1: 265) 8) اللّمعات النّیّرة، از خراسانی 9)- از حسین بن محمد حسن همدانی (زنده در 1330) نسخه:

مرعشی 3843 (فهرست 10: 228) 10)- از موسی بن جعفر کرمانشاهی (م 1340) نسخه:

کاشانی 75 (فهرست: 168) 11)- آمال المجتهدین، از نور الدّین علی بن ابو القاسم (زنده در 1337) نسخه:

4409، اصل (فهرست 12: 10) 12) التکملة، از اسماعیل بن علی نقی ارومی، چاپ تبریز- 1337- 1338.

13)- از ضیاء الدّین عراقی.

14)- از محسن بن عبد الکریم امین عاملی (م 1371)، چاپ دمشق- 1343، 1379.

82- تحریر الاحکام الشّرعیّة،

اشاره

چاپ تهران- 1314.

نسخ اقدم:

ادبیات 497 امام جمعۀ کرمان، مورّخ 699 (فهرست: 78) حضرت عبد العظیم 45، مورّخ 721 (فهرست: 63) مجلس 5218، مورّخ 724 (فهرست 16: 50) الهیّات مشهد 53، مورخ 726 (فهرست 1: 28) دانشگاه 1127، مورّخ 728 (فهرست 5: 1813) مرعشی 2631، مورّخ 731 (فهرست 7: 205) مرعشی 3751، مورّخ 735 (فهرست 10: 144) مرعشی 385، مورّخ 737 (فهرست 1: 402) ملک 1429، مورّخ 737 (فهرست 1: 109) گلپایگانی 130، مورّخ 763 (فهرست 1: 123) دانشگاه 1004، مورّخ 763 (فهرست 5: 1808) ملّی 925 عربی، مورّخ 787 (فهرست 8: 425) مجلس 4007 و 233 طباطبایی، هر دو از قرن هشتم (فهرست 11: 10)

شروح و حواشی:

1)- نامعلوم (مربوط به سدۀ 9) نسخه:

شیرازی (ذریعه 13: 141) 2)- از کرکی نسخه:

مجلس 4/ 81 خوئی (فهرست 7: 82) 3) از حسین بن عبد الصّمد عاملی نسخه:

ملّی 12/ 1943 عربی (فهرست 10: 621)

4)- نامعلوم نسخه:

مجلس 8/ 81 (فهرست 7: 81) 5) المصانع بامر قدیم الصّانع، از حسین بن محمد بجستانی خراسانی (زنده در 1256) نسخۀ اصل:

مرعشی 3952 (فهرست 10: 336)

83- تذکرة الفقهاء،

چاپ تهران- 1272 و جز آن.

نسخ اقدم:

مرعشی 3745، مورّخ 720 (فهرست 10: 141) حقوق 4 ج، مورخ 725 (فهرست: 289) تهران- فخر الدّین نصیری، مورّخ 764 (یادداشت آقای سید عبد العزیز طباطبایی) حقوق 24 ج، مورّخ 766 (فهرست: 289) حکیم 318، مورّخ 867 (فهرست 1: 111) سنا (مجلس 2)، 1117، مورّخ 867 (فهرست 2: 123) فیضیّه 441، مورّخ 870 (فهرست 1: 42) الهیات مشهد 66، مورّخ 874 (فهرست 1: 39) دار الکتب 20018، مورّخ 875 (فهرست 1: 149) تبریز- قاضی، مورّخ 890 (نشریّه 7: 513) دیوان هند 1791، قرن نهم (فهرست 2: 307) امیر المؤمنین، قرن نهم (یادداشت طباطبایی) (نسخۀ اخیر و نسخ الهیّات مشهد و فیضیه به خط یک کاتب و ظاهرا اجزاء یک دوره است).

84- تلخیص المرام

اشاره

نسخه‌ها:

مرعشی 472، مورّخ 726 (فهرست 2: 77) مجلس 5314، مورّخ 735 (فهرست 16: 228)

مجلس 4253، قرن هشتم (فهرست 11: 268) آستان قدس 2275، قرن هشتم (فهرست 2: 20) آستان قدس 2274 (همان جا) مجلس 4818 (فهرست 13: 229)

شروح:

آستان قدس 2532 (فهرست 2: 101) 2) خزائن الاحکام، از علیّ بن خلیل طهرانی (م 1296).

نسخه‌ها:

آستان قدس 7632، 7633 (فهرست الفبائی: 741)

85- قواعد الاحکام،

اشاره

چاپ تهران- 1272، 1315، 1329، 9/ 1387 (همراه ایضاح القواعد فخر المحقّقین).

نسخ اقدم:

دانشگاه 1273، مورّخ، 709 (فهرست 7: 2769) کتابخانۀ بریتانیا 7511، مورّخ 712 (فهرست ریو: 23) دانشگاه 1/ 704، مورخ 713 (فهرست 5: 1970) مدینة العلم، مورخ 713 (فهرست: 89) فیضیّه 34، مورّخ 717 (فهرست 1: 204) مرعشی 4273، مورّخ 718 (فهرست 11: 275) دانشگاه 1407، مورّخ 724 (فهرست 8: 84) دانشگاه 705، پیش از 725 (فهرست 5: 1977) مرعشی 1310، پیش از 726 (فهرست 4: 98) گوهرشاد 387، پیش از 726 (فهرست: 370) آستان قدس 3516، مورّخ 727 (فهرست 2: 95) مجلس 1/ 5643، مورّخ 728 (فهرست 17: 97) الهیّات 175 ج، مورّخ 732 (فهرست 1: 630)

مجلس 603 طباطبایی، مورّخ 737 حسینیّه شوشتریها 790، مورّخ 739 (فهرست: 808) مرعشی 1729، مورّخ 756 (فهرست 5: 116) پرینستون 529 سری جدید، مورّخ 758 مرعشی 4094، مورّخ 765 (فهرست 11: 111) نوّاب 94 فقه، مورّخ 773 (فهرست: 464) غرب 927، مورّخ 776 (فهرست: 170) حجتیه 379، قرن هشتم (فهرست: 75) فیضیّه 143، قرن هشتم (فهرست 1: 206) سلیمان خان 54، قرن هشتم (فهرست: 16) ترجمۀ فارسی، از محمد بن محمد بن عبد اللّٰه (ساختۀ پیش از 858).

نسخه:

خیرات خان 39 (فهرست: 1726)

شروح و حواشی:

دانشگاه 23/ 3514 (فهرست 12: 2527- 2528) 2) تحریر التحریر، از ضیاء الدّین عبد اللّٰه بن محمد اعرجی حلّی (زنده در 740) نسخه‌ها:

دانشگاه 2/ 704، 2/ 1192 (فهرست 5: 1864- 1865 6: 2154) 3) کنز الفوائد، از سید عمید الدین 4) ایضاح المقاصد، از فخر المحقّقین 5) جوامع الفوائد، شرح خطبة القواعد، از همان شارح.

نسخه‌ها:

حسینیۀ شوشتریها 790 (فهرست: 808) دانشگاه 1/ 1193 (فهرست 6: 2198) مجلس 1/ 2748، 1/ 5219 (فهرست 9: 118، 16: 51) آستان قدس 1/ 2529، 6307 (فهرست 2: 99، 6: 60)

پرینستون 529 سری جدید دیوان هند 1/ 1800 (فهرست 2: 310) مطهری 224 (فهرست 1: 380- 381) دار الکتب 19895 ب (فهرست 1: 204) امیر المؤمنین 55 (ذریعه 13: 224) 6) المسائل المظاهریّة، از همان شارح 7) معنی قول العلّامة فی القواعد: (علی إشکال)، از همان شارح نسخه‌ها:

دانشگاه 2/ 6340، 1/ 6369 (فهرست 16: 246، 253) 8) حواشی از همان شارح نسخه:

مرعشی 1310 (فهرست 6: 98) 9) نامعلوم (مربوط به سدۀ 8) نسخه:

مجلس 5136 (فهرست 15: 125) 10) وسیلة القاصد از ابن متوّج نسخه‌ها:

آستان قدس 2782، 5727 (فهرست 5: 528، 529) دانشگاه 35/ 2144 (فهرست 9: 828) 11)- از جمال الدّین احمد بن نجّار (م 823- 835): چاپ تهران- 1315 نسخه‌ها:

سنا (مجلس 2) 780 (فهرست 2: 59) دانشگاه 1193 (فهرست 6: 2194) وزیری 1323 (فهرست 3: 928) غرب 4584 (فهرست: 113) حضرت عبد العظیم 194 (فهرست: 463) 12) سدید الافهام، از فخر الدین احمد بن محمد سبیعی (زنده در 854) 13) شرح مسألة النّهبیّه من قواعد الاحکام از رضی الدّین عبد الملک بن اسحاق بن فتحان

قمّی (م 851- 877)، چاپ قم- 1393 (در رسالۀ خاندان فتحان تألیف نگارنده) نسخه:

مجلس 1231 طباطبایی 14)- از علی بن هلال جزائری (زنده در 909) نسخه:

مرعشی 1706 (فهرست 5: 99) 15) جامع المقاصد، از کرکی 16)- شرح دیگری از همان شارح نسخه‌ها:

دانشگاه 1193 (فهرست 6: 2198) مرعشی 944، 3984، 4523 (فهرست 3: 131، 10: 363، 12: 104) وزیری 434 (فهرست 1: 386) ملّی 1825 عربی (فهرست 10: 409- 410) 17) کشف الفوائد از قطیفی نسخه:

مجلس 5+ 2/ 81 خوئی (فهرست 7: 165، 232- 236) 18) فوائد القواعد، از شهید دوّم.

19)- از نور الدین علی بن احمد بن ابی جامع عاملی (اواخر سدۀ 10) نسخه:

غرب 75 (فهرست: 150) 20) جامع الفوائد، از عبد اللّٰه بن حسین تستری.

دانشگاه 13/ 8918 (فهرست 5: 1866) ملک 2/ 1023 (فهرست 5: 224) مجلس 2/ 1145 خوئی، 58/ 1805 (فهرست 7: 161- 162، 9: 360) آستان قدس 2358 (فهرست 2: 54) حضرت عبد العظیم 3/ 200 (فهرست: 443)

پرینستون 524 سری جدید (برگهای 21 ب- 26 ب) مرعشی 2/ 2802 (فهرست 8: 4) ملّی فارس 1/ 273 (فهرست 1: 253) 22) شرح مسألة من مسائل میراث القواعد، نامعلوم (تحریر پیش از 1040) نسخه:

مسجد اعظم 8/ 631 (فهرست: 465) 23) دلائل الاحکام، از داماد، چاپ تهران- 1401 (در مجموعۀ اثنی عشر رسالة للداماد) نسخه‌ها:

حکیم 1590 یزد- علومی 9/ 613 (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه 1: 702) 24) نامعلوم (تحریر پیش از 1070) نسخه:

دانشگاه 7252 (فهرست 16: 499) 25) فارسی و عربی، از محمد بن حسن شیروانی (م 1098) بر چند عبارت قواعد نسخه‌ها:

آستان قدس (ذریعه 14: 38) دانشگاه 25+ 18+ 16- 15/ 7008، 10- 9/ 7091 (فهرست 16: 426- 427، 480) فیضیّه 1665 (فهرست 3: 113- 114) 27)- از محمد هادی بن محمد صالح مازندرانی (م حدود 1134) نسخه‌ها:

مرعشی 4528 (فهرست 12: 108) دانشگاه 1841 (فهرست 8: 338) گلپایگانی 2113 (فهرست 3: 165) 28 کشف اللّثام، از فاضل هندی 29) منتخب الفوائد، فارسی، از ابراهیم بن سلامه نجفی (زنده در 1223) نسخه:

دانشگاه 5794 (فهرست 16: 92- 93) 30) مفتاح الکرامة، از جواد عاملی

31)- از کاشف الغطاء 32)- از صاحب مقابس نسخه:

مدینة العلم (فهرست: 126) 33) تکملة القواعد، از محمد علی بن محمد باقر هزارجریبی (م 1246) نسخه:

آستان قدس 6487 (فهرست 5: 388) 34) تکملة القواعد، از محمد حسین بن محمد علی نجفی (زنده در 1260) نسخه:

آستان قدس 6487 (فهرست 5: 388) 34) تکملة القواعد، از محمد حسین بن محمد علی نجفی (زنده در 1260) نسخه:

آستان قدس 14306 35) شوارع الانام، از محمد جعفر بن سیف الدین استرآبادی (م 1263) نسخه‌ها:

مرعشی 4022، 3073- 3074، 3885 (فهرست 8: 299، 300، 10: 270، 11: 24) فیضیه 290 (فهرست 1: 155) مطهری 1/ 2224 (فهرست 5: 145، 257) حکیم 45 (نشریه 5: 423) 36)- از مسیح بن محمد سعید تهرانی (م 1263) نسخه:

مسجد جامع 122 (فهرست: 326) 37)- از عبد الحسین بن علی برغانی (زنده در 1266) نسخه:

مرعشی (ذریعه 14: 19) 38) مناهج الاحکام، از محمد بن حسین رضوی نسخه‌ها:

آستان قدس 6713، 6741 (فهرست 5: 459) 39) نظام الفرائد، از علی بن گل محمد قارپوزآبادی زنجانی (م 1290)، چاپ تهران- 1332 نسخه‌ها:

الهیات 12 ب (فهرست 1: 682)

فیضیه 1280 (فهرست 1: 288) مرعشی 2378 (فهرست 6: 361) 40)- از فخر الدین بن مهدی بن عبد الصاحب نراقی (م 1325) نسخه‌ها:

دانشگاه 4847- 4851 (فهرست 14: 3866- 3867) 41) جوامع الکلام، از محمد رحیم بروجردی نسخه‌ها:

آستان قدس 3837- 3848 (فهرست 5: 298- 401) ملک 2151، 2354، 2363- 2377، 2616، 2634- 2635 (فهرست 1: 207- 212) 42)- از محمد حسن مظفر (م 1374)، چاپ نجف- 1378 (43) 48) هفت شرح نامعلوم یا نامشخص:

(الف) برلین 371 (فهرست 4: 240) (ب) دانشگاه 6912 (فهرست 16: 397) (ج) فیضیه 680 (فهرست 1: 155) (د) مجلس 5/ 81 امام جمعه خوئی (فهرست 7: 100) (ه) غرب 10431 (فهرست: 151) (و) دار الکتب 20308 ب (فهرست 1: 264) (ز) حسینیۀ شوشتریها 916 (فهرست: 804)

86- مختلف الشیعة،

اشاره

چاپ تهران- 4/ 1323، قم- 1403.

نسخ اقدم:

دانشگاه 707، اصل؟ (فهرست 5: 2006) مجلس 1317، مورخ 704 (فهرست 4: 91) مرعشی 1052، مورّخ 705 (فهرست 3: 241) آستان قدس 7923، مورّخ 708 (فهرست 2: 109) کاظمیّه- الامام الصّادق، مورّخ 717 (المخطوطات العربیّة فی العراق، از محفوظ: 250) مرعشی 4434، مورّخ 720 (فهرست 12: 29) مرعشی 1545، مورّخ 721 (فهرست 4: 347)

حکیم، مورخ 724 (فهرست نوادر مخطوطات مکتبة آیة اللّٰه الحکیم: 54) نجف- مدرسة الخلیلی، مورخ 725 (ذریعه 20: 219) آستان قدس 2563- 2564، مورّخ 724- 727 (فهرست 2: 109) مرعشی 1229، مورّخ 733 (فهرست 4: 30) دانشگاه 6699، مورّخ 759 (فهرست 16: 335) وزیری 1596، مورّخ 764 (فهرست 3: 997) دانشگاه 6888، مورّخ 773 (فهرست 16: 389) غرب 4591، مورّخ 787 (فهرست: 183)

شروح و حواشی:

1)- از کرکی نسخه‌ها:

آستان قدس 2363 (فهرست 2: 47) مجلس 679 طباطبایی وزیری 2095 (فهرست 4: 1163) 2)- نامعلوم (تحریر پیش از 917) نسخه:

مرعشی 7/ 2564 (فهرست 7: 153) 3)- از داماد، چاپ تهران- 1401 (در مجموعۀ اثنا عشر رسالة للدّاماد) نسخه‌ها:

آستان قدس 5194 (فهرست 5: 413) دانشگاه، میکرو فیلم 3450 (فهرست 2: 146) 4)- از رفیع الدّین محمد بن حیدر حسینی طباطبایی نائینی (م 1082) نسخه‌ها:

آستان قدس 6647 (فهرست 5: 414) مرعشی 2875 (فهرست 8: 82) 5)- نامعلوم (مربوط به سدۀ 11) نسخه:

استادی (فهرست: 16)

87- منتهی المطلب،

چاپ تبریز- 33/ 1316.

نسخ اقدم:

حکیم، اصل (نوادر مخطوطات مکتبة آیة اللّٰه الحکیم: 60) گوهرشاد 554، قرن هشتم (فهرست: 416) مدینة العلم، مورخ 972 (فهرست: 125) فیضیه 777، مورخ 974 (فهرست 1: 272) ملک 1012، مورّخ 981 (فهرست 1: 745) آستان قدس 2850، مورّخ 982 (فهرست 5: 520) مرعشی 4461، پیش از 984 (فهرست 12: 48) پاریس- کتابخانه ملّی 6658، مورّخ 989 (فهرست 2: 330) آستانۀ قم 5990، مورّخ 990 (فهرست: 177) امام جمعۀ زنجان، مورخ 997 (فهرست: 165) مسجد اعظم 1/ 3603، قرن دهم (فهرست: 363)- شرح عبارتی در مبحث اوانی از کتاب طهارت منتهی المطلب، از محمد مهدی بن هدایت اللّٰه حسینی مشهدی (م 1218 ق).

نسخه:

مجلس 5/ 1804 (فهرست 9: 321)

88- نهایة الاحکام

نسخه‌ها:

دانشگاه 6662، قرن 7- 8 (فهرست 16: 328) کاشان- آثار ملّی 433، مورّخ 853 (نشریه 4: 358) آستان قدس 2659، مورّخ 859 (فهرست الفبائی: 1063) حکیم 40، مورّخ 859 (نوادر مخطوطات مکتبة آیة اللّٰه الحکیم: 61) مجلس 8794، مورّخ 861 ملک 1928، مورّخ 883 (فهرست 1: 779) غرب 400، قرن نهم (فهرست: 202)

نوّاب 85 فقه، مورخ 960 (فهرست: 480) پرینستون 1256 سری جدید، مورّخ 1072 همدان- مدرسۀ دامغانی (نشریه 5: 384) ملک 2967، 6/ 3275 (فهرست 1: 780) غرب 477 (فهرست: 202) آستان قدس 2661 (فهرست الفبائی: 1063) مجلس 5487 (فهرست 16: 385) وزیری 531 (فهرست 2: 461) نور بخش 374 (فهرست 2: 95)

89- حواشی قواعد الاحکام،

(ر ک: ذیل قواعد به شمارۀ 85)

90- رسالة فی المواریث

نسخه:

مسجد اعظم 7/ 631 (فهرست: 465)

91- رسالة فی واجبات الحجّ

نسخه:

ملک 24/ 5712‌

ضیاء الدّین عبد اللّٰه بن محمد اعرجی حسینی حلی (زنده در 840)

92- تحریر التحریر

(ر ک: ذیل قواعد به شمارۀ 85)

سید عمید الدّین (م 754)

93- کنز الفوائد

نسخه‌ها:

مجلس 180- 181 امام جمعۀ خوئی، مورّخ 756 (فهرست 7: 337- 339) حکیم 107، مورّخ 758 (نشریّه 5: 425) مسجد اعظم 432، مورّخ 764 (فهرست: 335) مجلس 4387- 4388، مورّخ 782 (فهرست 12: 94- 95) سنا (مجلس 2) 537، قرن هشتم (فهرست 1: 343) دانشگاه 1857، مورّخ 825 (فهرست 8: 450) غرب 1075، قرن نهم (فهرست: 177) آستان قدس 2529، مورّخ 992 (فهرست 2: 99) بوهار 181 عربی، قرن دهم (فهرست: 205) گوهرشاد 194، قرن یازدهم (فهرست: 380) مطهری 2264، مورّخ 1245 (فهرست 1: 466) دانشگاه 766 (فهرست 5: 1989)

94- المسألة النّافعة

للمباحث الجامعة لأقسام الوارث شرح مناسخات الإرث شرح الفرائض النّصیریّة، چاپ تهران- 1315 (در مجموعۀ کلمات المحقّقین)، 1318 (همراه درر الفوائد آخوند خراسانی) نسخه‌ها:

ملّی 2/ 795 فارسی (فهرست 2: 323) مجلس 7/ 2719 (فهرست 9: 42- 43) گلپایگانی 2/ 2397 (فهرست 3: 245) مرعشی 3/ 2362 (فهرست 6: 345) مسجد اعظم 2/ 1551 (فهرست: 112)

فخر المحقّقین (م 771)

95- ایضاح الفوائد،

چاپ قم- 9/ 1387.

اقدم نسخ:

دانشگاه 706، مورّخ 756 (فهرست 5: 1785) دانشگاه 5237، مورّخ 759 (فهرست 15: 4172) مجلس 95 طباطبایی، مورّخ 761 مرعشی 231 و 561، هر دو از قرن هشتم (فهرست 1: 256، 2: 162) حقوق 3 ج، مورّخ 802 (فهرست: 258) نوّاب 204 فقه، مورّخ 802 (فهرست: 450) مرعشی 2606، مورّخ 847 (فهرست 7: 188) مرعشی 305، مورّخ 848 (فهرست 1: 349) آستان قدس 2229- 2230، مورّخ 853 (فهرست 2: 8) مرعشی 283، مورّخ 855 (فهرست 1: 310) مجلس 27 امام جمعۀ خوئی، مورّخ 856 (فهرست 7: 24) مرعشی 265، پیش از 858 (فهرست 1: 296) آستان قدس 7459، مورّخ 868 (فهرست 2: 612) سلیمان خان 90، مورخ 876 (فهرست: 6) عمومی اصفهان 2947، مورّخ 879 (فهرست 1: 184) ملک 1241، مورخ 885 (فهرست 1: 77)

96- حاشیة الارشاد،

حواشی او بر ارشاد الاذهان علامه و برخی تقریرات درسی اوست که وسیلۀ ظهیر الدّین علی بن یوسف نیلی تدوین شده است.

نسخه‌ها:

دانشگاه 768، مورّخ 787 (فهرست 5: 1856) دانشگاه 6929، مورّخ 947 (فهرست 16: 403) آستان قدس 2377، مورّخ 947 (فهرست 2: 50 و 5: 405 پاورقی 2)

حکیم 105، مورّخ 973 (نوادر مخطوطات مکتبة آیة اللّٰه الحکیم: 48) مجلس 1296، 4452 (فهرست 4: 71، 12: 133) مطهری 237 مشیر (فهرست 4: 140) مرعشی 2474 (فهرست 7: 65)

97- حواشی متفرّقۀ

او بر ارشاد (رک: ذیل ارشاد به شماره 80)

98- جامع الفوائد

فی شرح خطبة القواعد (رک: ذیل قواعد به شمارۀ 85)

99- معنی قول العلامة فی القواعد:

علی اشکال (رک: ذیل قواعد به شمارۀ 85)

100- المسائل الآملیّات

نسخه‌ها:

دانشگاه 2/ 1012، اصل (فهرست 5: 2015) دانشگاه 2/ 2144، قرن دهم (فهرست 9: 820)

101- مسائل بعض الأجلّة

نسخه‌ها:

دانشگاه 5/ 1474 (فهرست 8: 127) مرعشی 1/ 457 (فهرست 2: 59)

102- مسائل بعض الفضلاء

نسخه:

الهیّات 5/ 106، مورخ 1054 (فهرست 1: 235)

103- المسائل الفقهیّة

نسخه‌ها:

دانشگاه 1804، اصل (فهرست 8: 380)

دانشگاه 3/ 5396، قرن یازدهم (فهرست 15: 4237) دانشگاه 5237 (فهرست 11: 4172) حکیم 548، مورّخ 1248 (فهرست 1: 28)

104- المسائل المظاهریّة،

گرد آوری زین الدّین علی بن حسن بن مظاهر حلّی (زنده در 786).

نسخه:

دانشگاه 1/ 1192، مورّخ 818- 827 (فهرست 6: 2341)

105- المسائل النّاصریّات

نسخه:

ملک 649، اصل (فهرست 1: 667)

106- الفخریّة فی معرفة النّیّة،

چاپ تهران- 1315 (در مجموعۀ کلمات المحقّقین).

اقدم نسخ:

مجلس 7/ 4953 (فهرست 14: 228) پرینستون 1886 سری جدید مرعشی 2/ 611، 2704، 2/ 2248 (فهرست 2: 207، 6: 88 و 232) ادبیّات اصفهان (نشریّه 5: 303) آستان قدس 2432 (فهرست 2: 68)- ترجمه فارسی، از صدر الدّین تبریزی (اوائل قرن یازدهم) نسخه: دانشگاه 12/ 3382 (فهرست 11: 2382)

107- رسالة فی الحجّ المتمتع و واجباته

نسخه‌ها:

دانشگاه 3/ 1022 (فهرست 5: 1871) مرعشی 3/ 3307 (فهرست 9: 88)

عبد الرّحمن بن محمد العتائقی (زنده در 779)

108- درر النقاد،

شرح ارشاد الاذهان علامه (رک: ذیل ارشاد، به شمارۀ 80)

شهید اوّل (م 786)

109- أجوبة المسائل الفقهیّة،

گرد آوردۀ فرزند او.

نسخه‌ها:

آستان قدس 2369- 2370، مورّخ 780 (فهرست 2: 39) آستان قدس 2351، مورّخ 786 (همان جا)

110- أجوبة مسائل محمد بن مجاهد

نسخه:

حکیم 742 (فهرست 1: 29)

111- أجوبة مسائل مقداد بن عبد اللّٰه السیوری

المسائل السیّوریّه نسخه‌ها:

آستان قدس 421، 7210 (فهرست 2: 130، 5: 355) ملک 5/ 1722، 18/ 2147 (فهرست 5: 347، 437)

112- أربع مسائل فقهیّة

نسخه:

دانشگاه 2711، مورّخ 1095 (فهرست 10: 1591)

113- البیان

چاپ تهران- 1319 و 1322 اقدم نسخ:

مجلس 1/ 2750، مورّخ 822 (فهرست 9: 124) مرعشی 2/ 67، مورّخ 843 (فهرست 1: 78) نوّاب 8 فقه، قرن نهم (فهرست: 451) عمومی اصفهان 3055، مورّخ 924 (فهرست 1: 194) دانشگاه 1800، مورّخ 931 (فهرست 8: 372) مرعشی 1677، مورّخ 940 (فهرست 5: 72) حسینیّه شوشتریها 1/ 840، مورّخ 947 (فهرست: 876)

114- الدّروس الشّرعیة،

اشاره

چاپ تهران- 1269.

اقدم نسخ:

نوّاب 27 فقه، اصل؟ (فهرست: 457) سنا 807، مورّخ 785 (فهرست 2: 65) الهیّات 163 ج، مورّخ 798 (فهرست 1: 549) دانشگاه 6599، قرن هشتم (فهرست 16: 305) حکیم 1230، مورّخ 817 (یادداشت آقای حسینی اشکوری) مرعشی 1880 و 3967، هر دو مورّخ 820 (فهرست 5: 258، 10: 351) مجلس 8825، مورّخ 821 آستان قدس 4201، مورّخ 822 (فهرست 2: 58) الهیّات 13 ج، مورّخ 823 (فهرست 1: 550) مرعشی 2172، مورّخ 826 (فهرست 6: 174) تکملۀ دروس از جعفر بن احمد حلیوس حسینی (زنده در 836) نسخه‌ها:

آستان قدس 14133 (یادداشت آقای سید عبد العزیز طباطبایی) مرعشی 1/ 3156 (فهرست 8: 388)

- شروح و حواشی

1)- از حسن بن حسم (اواسط سدۀ 9) نسخه: غرب 4568 (فهرست: 123) 2) مشارق الشّموس، از حسین خوانساری 3) تکملة مشارق الشموس، از رضی الدّین محمّد بن حسین خوانساری (اواسط سدۀ 12)، چاپ تهران- 1311 نسخه‌ها: فیضیه 2/ 744 (فهرست 1: 146، 3: 19) مشهد- ادبیّات 147 فیاض (فهرست: 227) 4) إنارة الطّروس، از بهاء الدّین محمّد بن محمد باقر مختاری نائینی (م حدود 1140) نسخه: مرعشی 3/ 3382 (فهرست 9: 159) 5)- از صاحب ریاض نسخه: دانشگاه 1/ 7712 (فهرست 16: 982) 6) مشکاة الأنوار الحسینیّة، از محمد ابراهیم بن علی حائری قزوینی (زنده در 1229) نسخه‌ها: مرعشی 2872 (فهرست 8: 80) فیضیه 1431 (فهرست 1: 241) 7)- نامعلوم، نسخه: ملک 34/ 604 (فهرست 5: 108)

115- ذکری الشّیعة،

چاپ تهران- 1271 اقدم نسخ:

دانشگاه 1906، مورّخ 784 (فهرست 8: 521) امام جمعه زنجان، مورّخ 847 (فهرست: 108) ملّی 1842 عربی، مورخ 883 (فهرست 10: 421) سلیمان خان 36، مورخ 883 (فهرست: 12) الهیّات 245 ب، مورخ 909 (فهرست 1: 551) ملک 5340، مورّخ 909 (فهرست 1: 324) حاشیه از وحید بهبهانی (م 1205) نسخه: ملک 14/ 2801 حاشیه از وحید بهبهانی (م 1205)

نسخه: ملک 14/ 2801‌

116- غایة المراد،

چاپ تهران- 1271 و 1302.

اقدم نسخ:

نوّاب 1/ 262 فقه، مورّخ 770 (فهرست: 472) آستان قدس 2497، مورّخ 802 (فهرست 2: 89) همدان- همراه، مورّخ 875 (فهرست شهرستانها 3: 1693) فرهاد معتمد 131، مورّخ 917 (فهرست: 201) دانشگاه 8267، مورّخ 920 (فهرست 17: 94) مرعشی 1407، مورّخ 933 (فهرست 4: 183) مطهری 2467، مورّخ 947 (فهرست 1: 441) زنجانی 51، مورّخ 956 (فهرست: 207) دانشگاه 6739، مورّخ 960 (فهرست 16: 349)

117- اللّمعة الدّمشقیة،

اشاره

چاپ تهران- 1381.

اقدم نسخ:

آستان قدس 337 فقه، مورّخ 849 (فهرست 2: 105) مرعشی، مورخ 863 (نشریّه 6: 338) مرعشی، 1/ 2247، مورّخ 898 (فهرست 6: 231) آستان قدس 2811، مورّخ 907 (فهرست 5: 486) دانشگاه 6298، مورّخ 947 (فهرست 16: 236) دانشگاه 8217، مورّخ 948 (فهرست 17: 59) مرعشی 959، مورّخ 951 (فهرست 3: 151) آستان قدس 6207، مورّخ 958 (فهرست 2: 106، 5: 486) آستان قدس 6208، مورّخ 960 (همان جا) ملک 1054، مورّخ 967 (فهرست 1: 620) نظم لمعۀ دمشقیّه:

چاپ تهران- 1365- 1366 (در حاشیۀ روضة البهیۀ شهید ثانی) نسخه‌ها: مطهری 6156 (فهرست 3: 375) نواب 181 فقه (فهرست: 452) حکیم 1523 (فهرست 1: 103) دانشگاه 756 (فهرست 5: 1821) ملک 2565 (فهرست 1: 122) گلپایگانی 278 (فهرست 1: 242) بروجردی (ذریعه 22: 369) [محمد جعفر استرآبادی شرحی تحت عنوان ینابیع الحکمة فی شرح نظم اللّمعة بر این منظومه نوشت:

نسخه‌ها: مرعشی 3/ 1541، 2001، 3150، 3859، 4020، 4021 فهرست 4: 344، 6: 14، 8: 388، 10: 246، 11: 23- 24) حقوق 114 ج (فهرست: 507) تهران- مینوی 1 (نشریه 6: 690) 2) الهدایة المهدیّة، از عبد الکریم جرجانی (زنده در 1304) نسخه: الهیات 182 ج (فهرست 1: 694) 3) لؤلؤ الاحکام، از علی بن محمد جعفر استرآبادی [وی بعدا دو شرح بر این منظومه نوشت:

أ- کنز الدّرر الایتام نسخه: مرعشی 3096، 3862، 3878، 4713 (فهرست 8: 319، 10: 248، 264) ب- لب الاسلام:

نسخه‌ها: مرعشی 3879، 1/ 3880‌

شروح:

نسخه: حقوق 21 ب (فهرست: 384) 4) توضیح المشکلات، از محمد شفیع بن محمد حسین (اواسط سدۀ 13) نسخه: مرعشی 2408 (فهرست 7: 9- 10) 5) التحفة الرّضویة، از محمد بن معصوم رضوی قصیر (م 1255) نسخه‌ها: رضوی 7155 (فهرست 5: 460) ملک 816 (فهرست 1: 118) مسجد اعظم 755 (فهرست: 262) 6) التحفة الغرویة، از خضر بن شلال عفکاوی (م 1255) نسخه‌ها: مرعشی 2206 (فهرست 6: 199) دار الکتب (فهرست الکتب) العربیة فهرست عمومی 1: 569) مجلس 39- 45 امام جمعۀ خویی (فهرست 7: 36- 42) ملک 1/ 2891 7) کشف النّقاب، از مسیح بن محمد سعید تهرانی نسخه‌ها: نوّاب 44 فقه (فهرست: 461) مسجد جامع 122، 160- 161 (فهرست 1: 335) 8)- از محمّد بن حسین رضوی نسخه: آستان قدس 6713 (فهرست 5: 461) 9) الأنوار الغروّیة المشکاة الغرویّه، از محمد جواد بن تقی نجفی ملا کتاب (زنده در 1267) نسخه‌ها: معهد 1518 (فهرست 4: 318- 319) آستان قدس 7760- 7769 (فهرست الفبایی: 883) 11) از محمد علی شفتی (م 1282) نسخه: مرعشی 4/ 1995 (فهرست 5: 367) 12) الدّرة الحائریة، از علی نقی بن حسن طباطبایی (م 1289) نسخه: مجلس 4302 (فهرست 11: 315- 316) 13) منیة الألباب، نامعلوم (متعلق به قرن 13) نسخه: مجلس 4455 (فهرست 12: 135) 14) الغرّة الغرویّة، از ملا علی (تحریر 1303)

نسخه‌ها: بروجردی (ذریعه 16: 34) قم- طبسی حائری 395، 478 (نور علم 14: 97، 112) 15)- از محمد علی رضوی نسخه: آستان قدس 6524 (فهرست 5: 490) (16- 17) دو شرح نامعلوم یا نامشخص (الف) نسخه: مجلس 18/ 3936 (فهرست 10: 2054) (ب) نسخه: استادی (فهرست: 15، 16)

118- الألفیّة،

اشاره

چاپ تهران- 1271، 1308، 1312 و 1319، بیروت- 1403.

نسخ اقدم:

پرینستون 9/ 1886 سری جدید گوهرشاد 1/ 1129 (فهرست: 219) گلپایگانی 1/ 258 (فهرست 1: 225) مرعشی 6/ 67، 2/ 680 (فهرست 1: 80، 2: 273) الهیّات مشهد 2/ 471 (فهرست 1: 296) آستان قدس 2250، 2246، 2695 (فهرست 2: 12- 13، 5: 366) مدرسۀ نوّاب 1/ 150 فقه (فهرست: 469) آستانۀ قم 1/ 5844 (فهرست: 218) مجلس 5/ 4339 (فهرست 12: 39)

ترجمه‌های فارسی:

نسخه: ملی 1/ 1955 فارسی (فهرست 4: 422) 3) زینبیّه، ناشناخته، از قرن دهم.

نسخه: گوهرشاد 5/ 1666 (فهرست: 130) 4) ناشناخته، نوشته شده پیش از سال 1053.

نسخه: کراچی- انجمن ترقّی اردو 18: 1 (فهرست: 24)

5)- از محمد معصوم بن محمّد رضا هاشمی حسینی (زنده در 1075) نسخه: گوهرشاد 2/ 1191 (فهرست: 86) 6)- از محمد هادی بن میر لوحی حسینی (زنده در 1096) نسخه: دانشگاه 8/ 5914 (فهرست 16: 150) 7)- از احمد بن علی اصفهانی.

نسخه: مسجد اعظم 2341 (فهرست: 83) 8) فرائض یومیه، از محمّد مهدی بن محمّد باقر خوانساری (م 1324)، چاپ تهران- 1313 (ذریعه 16: 151).

9- 13) چند ترجمۀ ناشناختۀ دیگر به این شرح:

دانشگاه 7586 (فهرست 16: 642) دانشگاه 1/ 1593 (فهرست 8: 195) مرعشی 3/ 4208 (فهرست 11: 209) مسجد اعظم 3940 (فهرست: 84) ملک 5/ 1712 (فهرست 5: 344) الهیّات 5/ 551 د (فهرست 1: 395)

نظم الفیّه به شعر عربی:

نسخه: دانشگاه 2/ 4316 (فهرست 13: 3279)

شروح و حواشی:

نسخه: پرینستون 3/ 3992 یهودا (در فهرست ذکر شده است) 2) الأنوار العلیّة، از فخر الدّین احمد بن محمد السّبیعی.

نسخه: دار الکتب 20039 ب (فهرست 1: 85) 3) النّجاة، ناشناخته، نوشته شدۀ پیش از 877.

نسخه‌ها: مرعشی 3/ 611 (فهرست 2: 208) نجف- مدرسۀ بروجردی (ذریعه 24: 60)

چند نسخۀ منتخب:

مجلس 2981 (فهرست 10: 675- 677 و 1033) آستان قدس 2581 (فهرست 2: 115) مرعشی 1/ 2261 (فهرست 6: 245) آستانۀ قم 1/ 5844 (فهرست: 218) مسجد اعظم 545 (فهرست: 361) 5)- از محقّق کرکی (م 940)، چاپ تهران- 4/ 1312 (در هامش المقاصد العلیّة شهید دوّم) چند نسخۀ منتخب:

مرعشی 1/ 680، 1461 (فهرست 2: 275، 4: 258) آستان قدس 2386، 2481، 2482 (فهرست 2: 53، 84 و 86) دانشگاه 4/ 872 (فهرست 5: 1859- 1860) نجف- مدرسۀ بروجردی (ذریعه 13: 113) گلپایگانی 2/ 258 (فهرست 1: 225) آستانۀ قم 1/ 5844، 1/ 8335 (فهرست: 187 و 218) استادی (فهرست: 57) الهیّات 5/ 225 د (فهرست 1: 262) ملک 5840، 2/ 4039 (فهرست 1: 216) ملّی 1605 عربی (فهرست 10: 142) بادلیان 37 Pococke (فهرست 1: 66، 2: 570) دار الکتب 20038 (فهرست 2: 34) لوس آنجلس 2/ 1283 م (فهرست: 722) 6)- از ابراهیم بن سلیمان قطیفی (زنده در 945).

نسخه: مجلس 8/ 81 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 156- 157) 7) شرحی دیگر، از همان قطیفی.

نسخه: مجلس 13/ 81 خوئی (فهرست 7: 147- 148)

چند نسخۀ منتخب:

الهیات 844 (فهرست 1: 87) امام جمعۀ زنجان (فهرست: 164) آستان قدس 2846 (فهرست 5: 513) پرینستون 4/ 1399 سری جدید وزیری 958 (فهرست 2: 789) مرعشی 1/ 2773 (فهرست 7: 331) مسجد اعظم 1/ 245 (فهرست: 433) 9) حاشیه‌ای از شهید دوّم (جز شرح بالا) نسخه‌ها:

مجلس 7: 81 امام جمعۀ خویی (فهرست 7: 80) غرب 762 (فهرست: 93) مفتاح 249 (فهرست: 231) 10) حاشیه‌ای دیگر از شهید دوّم.

نسخه‌ها:

مرعشی 2/ 53 (فهرست 1: 63) آستان قدس 2371 (فهرست 2: 49) 11)- از نظام الدّین عبد الحی بن عبد الوهاب حسینی اشرقی گرگانی (میانۀ قرن دهم).

نسخه‌ها:

گوهرشاد 821 (فهرست: 314- 315) ملک 5/ 1712 (فهرست 5: 344) 12) الاعلام الجلیّة، از حسین بن علی اوالی هجری (زنده در 950).

نسخه‌ها:

آستان قدس 2238 (فهرست 2: 9- 10) امام جمعۀ زنجان (فهرست: 92) 13) حاشیۀ علی بن حسین بن محمد صائغ عاملی (م 980) نسخه:

مرعشی 4391 (فهرست 11: 391) 14) شرح حسین بن عبد الصمد عاملی (م 984) نسخه‌ها:

آستان قدس 2482، 2483 (فهرست 2: 84- 85) غرب 4550 (فهرست: 138) مطهری 2526 (فهرست 1: 445) فیضیّه 1/ 1600 (فهرست 3: 105) مرعشی 2/ 1968، 2828، 3614، (فهرست 5: 339، 8: 35، 10: 13) پرینستون 283 سری جدید 15) شرح عبد العلی بن محمود خادم جاپلقی (اواخر قرن دهم) به عربی.

نسخه:

پرینستون 283 سری جدید 16) شرح دیگری از همان جاپلقی، به فارسی نسخه‌ها:

گوهرشاد 1/ 978 (فهرست: 314) آستان قدس 2484 (فهرست 2: 85) 17) حاشیه صاحب مدارک (م 1009) چاپ تهران، 4/ 1312 (در حاشیه المقاصد العلیّه شهید دوّم).

نسخه‌ها:

دانشگاه 1096، 1858 (فهرست 5: 1861- 1862، 8: 458) ملک 5/ 1588، 5/ 2468 (فهرست 5: 272) مسجد جامع تهران 1/ 299 (فهرست: 377) مجلس 2/ 5960 (فهرست 17: 344) 18) شرح محمد بن نصّار حویزی (از قرن نهم- دهم) نسخه:

حکیم 2/ 22 رشتی (فهرست: 42) 19) حاشیۀ عبد اللّٰه بن حسین شوشتری (م 1021).

نسخه‌ها:

دانشگاه 6274 (فهرست 16: 231) آستان قدس 2375، 2780 (فهرست 2: 50، 5: 406) حسینیه شوشتریها 1/ 857 (فهرست: 877) 20) شرح محمد بن علی بن خاتون عاملی (زنده در 1003).

نسخه:

آستان قدس 2361 (فهرست 2: 46) 21) شرح علی بن تاج الدّین انصاری.

نسخه:

گوهرشاد 1/ 1666 (فهرست: 314) 22) شرح محمد بن نظام الدّین استرآبادی (قرن یازدهم).

نسخه‌ها:

آستان قدس 2486 (فهرست 2: 86) وزیری 5/ 3201 (فهرست: 1569) 23) شرح سلطان محمد کاشانی به فارسی.

نسخه:

آستان قدس 3841 (فهرست 2: 85) 24) حاشیۀ میر داماد (م 1040) نسخه:

آستان قدس 2758 (فهرست 5: 384) 25) حاشیۀ علی بن محمد عاملی، نگارندۀ در المنثور (م 1104).

نسخه:

کاظمیه- جوادین (ذریعه 6: 24) 26) حاشیۀ جواد بن علی بن عبد العالی میسی (زنده در 1117) نسخه:

فیضیه 1731 (فهرست 1: 73) 27) حاشیۀ محمد جعفر بن محمد باقر سبزواری (زنده در 1127) نسخه:

آستان قدس 2777 (فهرست 5: 454) 28) التّحفة الحسینیّة، ناشناخته نسخه:

آستان قدس 2287 (فهرست 2: 24) 29) حاشیۀ میرزای قمّی (م 1232 ق) مندرج در جوامع الرسائل او 30) مشکاة الوری، از محمد جعفر بن سیف الدّین استرآبادی شریعتمدار (م 1263).

نسخه‌ها:

مرعشی 2/ 3081، 3846 (فهرست: 305، 10: 203) دانشگاه 1/ 1242 (فهرست 7: 2739) محمد حسین بن محمد اسماعیل بسطامی شرحی بر این اثر به نام مصابیح الاسرار نگاشته که نسخۀ آن در مجلس 1/ 3319 (فهرست 10: 972- 973) هست.

نسخه:

آستان قدس 2317 (فهرست 6: 297) 32) شرح ضیاء الدّین حسینی.

نسخه:

آستان قدس 6439 (فهرست الفبائی: 855) 33) الجواهر المضیئة فی شرح الألفیة نسخه:

ملک 3/ 3011 (34- 45) چند شرح و حاشیۀ ناشناخته دیگر به شرح زیر:

ملک 28/ 1142 (فهرست 5: 239) ملک 1/ 3011 ملک 3/ 4039 ملک 5/ 5806 مرعشی 4/ 4696 آستان قدس 7235 (فهرست 5: 406)

حکیم 391 (یاد داشت آقای حسینی اشکوری) گوهرشاد 4/ 1666 (فهرست: 257) غرب 3/ 4809 (فهرست: 414) گوهرشاد 966 (فهرست 313- 314) فیضیّه 4/ 1415 (فهرست 3: 90) وزیری 3444 (فهرست 5: 1656) اصفهان- روضاتی (ذریعه 6: 25) آستان قدس 2779 (فهرست 5: 454)

119- رسالة فی ابداع السّفر فی شهر رمضان

نسخه‌ها:

مجلس 11/ 4566 (فهرست 12: 263) آستان قدس 7735 (فهرست الفبایی: 809) امام جمعۀ زنجان (فهرست: 137)

120- رسالة فی خلل الصّلاة،

چاپ تهران- 1322 (همراه کتاب البیان او).

121- خلاصة الاعتبار فی الحجّ و الاعتمار،

چاپ صیدا- 1384 (در ضمن معادن الجواهر سید محسن امین عاملی 1: 265- 270).

نسخه‌ها:

سنا (مجلس 2) 6/ 417 (فهرست 1: 250) تهران- محیط طباطبایی (ذریعه 7: 214)

122- مسائل تزاحم الحقوق

نسخه:

تهران- مدرّس رضوی (ذریعه 20: 340)

123- القواعد و الفوائد،

اشاره

چاپ تهران- 1308، نجف- 1399.

چند نسخۀ منتخب:

مرعشی 2579، 4694، 1152، 1659 (فهرست 3: 325، 5: 55، 7: 168).

فیضیّه 700 (فهرست 1: 208) الهیّات 2/ 121 ب (فهرست 1: 134) پرینستون 3962 یهودا (فهرست: 138) نوّاب 53- 54 فقه (فهرست: 464) دانشگاه 1011 (فهرست 5: 1980) گوهرشاد 710 (فهرست: 371) مجلس 5833 (فهرست 17: 246) غرب 620 (فهرست: 172) ادبیات 214 امام جمعۀ کرمان (فهرست: 101)

تلخیص و تنظیم:

نسخه:

آستان قدس 2313 (فهرست 2: 31- 32) 2) نضد القواعد الفقهیّة، از فاضل مقداد، چاپ قم- 1403.

نسخه‌ها:

آستان قدس 2663، 8046، 8047 (فهرست 2: 139) مرعشی 2508، 461 (فهرست 2: 67، 7: 95) دانشگاه، میکرو فیلم 2170 (فهرست میکرو فیلم‌ها 1: 394) حجّتیّه 2/ 504 (فهرست: 111) 3) تمهید القواعد، از شهید دوم، چاپ تهران- 1271.

چند نسخۀ منتخب:

مجلس 1339 (فهرست 4: 106) آستان قدس 2862 (فهرست الفبائی، 668) ملّی 1/ 1384 عربی (فهرست 9: 389)

نوّاب 11 فقه (فهرست: 453) برلین 548. Pet (فهرست 4: 248) نوادۀ شهید دوّم، شیخ علی بن محمد عاملی نگارندۀ الدّر المنثور (م 1103) بر این اثر شرحی نوشته که نسخه‌های آن در دانشگاه 1802 (فهرست 8: 375) و کتابخانۀ غرب 1/ 215 و 4320 (فهرست: 96 و 228) هست.

حواشی و شروح:

نسخه:

سامراء- مدرسۀ شیرازی (ذریعه 6: 173) 2) القلائد السنیة، از محمد بن علی حرفوشی عاملی (م 1059) که بخشی از آن در هامش همان چاپ قواعد به طبع رسیده است.

چند نسخۀ منتخب:

دانشگاه 1812، اصل (فهرست 8: 400) امیر المؤمنین، مورّخ 1108 (نشریۀ 5: 415) مرعشی 2705 (فهرست 7: 275) مسجد اعظم 677 (فهرست: 316) اصفهان- روضاتی، دو نسخه (فهرست 1: 252- 260)

124- التّکلیفیّه

نسخه‌ها:

آستان قدس 8289 (فهرست الفبائی: 666) مرعشی 2/ 1176 (فهرست 3: 347)

125- المنسک الکبیر

نسخه:

ملک 14/ 2147 (فهرست 5: 436)

ابن المتوّج (م 820)

126- الفرائض

نسخه‌ها:

مرعشی 3/ 3457، 2005، 2/ 2362 (فهرست 4: 8، 6: 343- 344، 9: 256) گلپایگانی 1/ 1993 (فهرست 3: 130) دانشگاه اصفهان 1/ 17058 (فهرست: 928)

127- کفایة الطّالبین

نسخه‌ها:

ملک 8/ 2146، 3/ 1420 (فهرست 5: 265 و 433) آستان قدس 2805، 7217 (فهرست 2: 102، 5: 482- 484) مرعشی (ذریعه 18: 93)

128- مجمع الغرائب

غرائب المسائل نسخه:

آستان قدس 2495 (فهرست 2: 88)

129- وسیلة القاصد

نسخه‌ها:

آستان قدس 2782، 5727 (فهرست 5: 528- 529)

زین الدین علی بن حسن خطّی بحرانی (اوائل قرن نهم)

130- رسالة فی خلل الصّلاة

نسخه:

ملک 15/ 2147 (فهرست 5: 436- 437)

131- الفرائض

نسخه‌ها:

مرعشی 3/ 3457، 2005، 2/ 2362 (فهرست 4: 8، 6: 343- 344، 9: 256) گلپایگانی 1/ 1993 (فهرست 3: 130) دانشگاه اصفهان 1/ 17058 (فهرست: 928)

فاضل مقداد (م 826)

132- التّنقیح الرّائع،

چاپ قم 5/ 1404.

اقدم نسخ:

آستان قدس 2271، مورّخ 821 (فهرست 2: 19) ملک 1302، مورّخ 834 (فهرست 1: 176) دانشگاه شیراز (رؤیت) مرعشی 3566، مورّخ 867 (فهرست 9: 354) سنا (مجلس 2) 1390، پیش از 916 (فهرست 2: 243) آستان قدس 2272، مورّخ 918 (فهرست 2: 19) الهیات 95، مورخ 927 (فهرست 1: 759) دانشگاه 6857، مورّخ 939 (فهرست 16: 383) مرعشی 3567، مورّخ 956 (فهرست 9: 354) مجلس 5509، مورّخ 962 (فهرست 16: 409) نواب 10 فقه، مورخ 967 (فهرست: 453) حکیم 81، مورخ 968 (نوادر مخطوطات مکتبة الحکیم: 35) مسجد اعظم 1082، مورخ 971 (فهرست: 94) گوهرشاد 269، مورخ 978 (فهرست: 244) استادی، مورخ 992 (فهرست: 10) حکیم 516، مورخ 1000 (فهرست 1: 137)

پرینستون 545، سری جدید، قرن دهم‌

133- کنز العرفان،

چاپ تهران (دو بار، بار سوّم در 5/ 1384) نجف بی تاریخ.

چند نسخۀ منتخب:

دانشگاه 5129 (فهرست 15: 4121) وزیری 634 (فهرست 2: 535) الهیّات 74 آل آقا (فهرست 1: 794) مطهری 1591 (فهرست 5: 451) ملّی تبریز 3379 (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه تهران 3: 245) مجلس 4439 (فهرست 12: 123) فیضیه 623 (فهرست 1: 222) آستان قدس 6149 (فهرست 4: 401)

134- جامع الفوائد

نسخه:

آستان قدس 2313 (فهرست 2: 31- 32)

135- نضد القواعد الفقهیة،

چاپ قم- 1403.

نسخه‌ها:

آستان قدس 2663، 8046، 8047 (فهرست 2: 139) مرعشی 2508، 461 (فهرست 2: 67، 7: 95) دانشگاه، میکرو فیلم 2170 (فهرست میکرو فیلمها 1: 394) حجتیّه 2/ 504 (فهرست: 111)

136- التحفة الناجیة فی التقرّبات الالهیّة

نسخه:

امام جمعۀ زنجان (فهرست: 141)

ابن فهد (م 841)

137- اجوبة المسائل الفقهیّة

نسخه‌ها:

ملک 1/ 1722 (فهرست 5: 347) مشهد- مدرسۀ باقریّه (ذریعه 12: 242)

138- أجوبة المسائل،

مجموعۀ سؤال و جواب‌های فقهی است از ابن فهد و مفلح بن حسن صیمری، گویا ترتیب و تنظیم فرزند صیمری- حسین بن مفلح (م 933).

نسخه:

ملک 13/ 2147 (فهرست 5: 436)

139- الفتاوی

نسخه:

ملک 5/ 3560‌

140- اللّوامع

نسخه‌ها:

آستان قدس 2633، 2637، 6537 (فهرست 2: 130- 131، 5: 487) مجلس 16/ 4566 (فهرست 12: 265) زنجانی 3/ 23 (فهرست: 198) ملک 4/ 1722 (فهرست 5: 347)

141- المسائل البحریّة

نسخه‌ها:

آستان قدس 2632 (فهرست 2: 130)

مجلس 15/ 4566 (فهرست 12: 265) ملک 3/ 1722 (فهرست 5: 347)

142- المسائل الشّامیّة الاولی

مسائل سألها الشیخ ظهیر الدّین بن الحسام العاملی نسخه‌ها:

مجلس 14/ 4566 (فهرست 12: 265) دانشگاه 7/ 6963 (فهرست 16: 413) آستان قدس 2636، 2639 (فهرست 2: 129، 131) ملک 2/ 1722، 12/ 2147 (فهرست 5: 347 و 436)

142- المحرّر

نسخه‌ها:

لوس آنجلس 6/ 93 م (فهرست: 661) آستان قدس 7919 (فهرست الفبائی: 993)

144- المقتصر

نسخه‌ها:

لوس آنجلس 1/ 930 م، مورّخ 839 (فهرست: 700) مرعشی 2524، قرن 9- 10 (فهرست 7: 110) حقوق 1/ 62 د، مورّخ 1031 (فهرست: 477) آستان قدس 2848، 8002، 2648 (فهرست 2: 135، 5: 514/ فهرست الفبائی:

145- الموجز

نسخه‌ها:

مجلس 2/ 2750، مورّخ 822 (فهرست 9: 124)

پرینستون 1/ 3992 یهودا، مورّخ 822 (فهرست: 138) وزیری 2/ 949، مورّخ 977 (فهرست 2: 779) گوهرشاد 947، مورّخ 993 (فهرست: 420) گلپایگانی 1/ 682، قرن 10- 11 (فهرست 2: 201) دانشگاه 11/ 1476، 2/ 5396 (فهرست 8: 128، 15: 4237) دیوان هند 1808 (فهرست 2: 312) آستان قدس 8028 (فهرست الفبائی: 1051)- شرح از مفلح بن حسن صیمری با نام کشف الالتباس ذیل آثار مفلح‌

146- المهذّب البارع

اقدم نسخ:

دانشگاه 6736، مورّخ 812 و تصحیح شده وسیلۀ خود مؤلّف (فهرست 16: 347) مرعشی 275، تصحیح شده وسیلۀ مؤلّف در 835 (فهرست 1: 304) آستان قدس 8034، مورّخ 854 (فهرست الفبائی: 1052) ملک 1182، مورّخ 863 (فهرست 1: 759) فیضیّه 214، قرن نهم (فهرست 1: 285) زنجانی 142، قرن نهم (فهرست: 249) دانشگاه 2372، مورّخ 916 (فهرست 9: 969) واتیکان 1717 عربی، مورّخ 226 (فهرست 2: 105) نوّاب 169 فقه، مورّخ 959 (فهرست: 480) نجف- مدرسۀ سیّد، مورّخ 969 (ذریعه 23: 293) دانشگاه 711، مورّخ 969 (فهرست 5: 2078) موزۀ بغداد 1633، مورّخ 976 (فهرست: 260) آستان قدس 2599، مورّخ 979 (فهرست 2: 120) فیضیه 369، مورّخ 982 (فهرست 1: 286) امام جمعۀ زنجان، مورّخ 991 (فهرست: 167) نوّاب 60 فقه، مورخ 991 (فهرست: 480) مرعشی 3553، قرن دهم (فهرست 9: 344)

مجلس 5510، قرن دهم (فهرست 16: 410) دانشگاه 7238، قرن دهم (فهرست، 16: 496)

147- رسالة فی أحکام عقد النّکاح

نسخه:

مجلس 5/ 2750 (فهرست 9: 126)

148- بغیة الرّاغبین

رسالة فی کثیر الشکّ نسخه:

کاظمیّه- جوادین (ذریعه 3: 132)

149- رسالة فی فقه الصلاة

نسخه:

نجف- مدرسه بروجردی (ذریعه 16: 293)

150- غایة الایجاز،

چاپ تهران- 1300.

نسخه‌ها:

پرینستون 5/ 3992 یهودا (فهرست: 149) گوهرشاد 4/ 1129 (فهرست: 354) مجلس 2/ 4645 (فهرست 13: 34) مرعشی 959 (فهرست 3: 151) دانشگاه 36/ 2144، 7/ 1015، 2/ 5876 (فهرست 5: 1951، 9: 828، 16: 387) آستان قدس 2500 (فهرست 2: 90) مسجد اعظم 4/ 2200 (فهرست: 542) ملک 29/ 1142، 1/ 1561، 3/ 5712 (فهرست 5: 239 و 290)

151- الهدایة

واجبات الصّلاة نسخه‌ها:

لوس آنجلس 4/ 1313 م (فهرست: 724) اصفهان- روضاتی (ذریعه 25: 164)

152- مسألة فی الإحباط و التّکفیر و حکم الصّوم اذا ارتدّ الصائم

نسخه:

مجلس 4/ 2750 (فهرست 9: 126)

153- رسالة فی خلل الصّلاة- السهویّه

نسخه:

سامراء- الامام المهدی (المخطوطات العربیّة فی العراق، از حسین علی محفوظ: 212)

154- کفایة المحتاج

نسخه:

لوس آنجلس 3/ 1313 م (فهرست: 724)

155- اللّمعة الجلیّة فی معرفة النیّة

نسخه‌ها:

لوس آنجلس 1/ 1313 م. (فهرست: 724) ملک 2308، 1/ 2057 (فهرست 1: 619، 5: 417) دانشگاه 6/ 879، 2/ 2312، 7/ 882، 11/ 5396 (فهرست 5: 1992- 1993، 9:

945، 15: 4238) گلپایگانی 21 (فهرست 1: 29) مرعشی 6/ 680، 1/ 3612، 7/ 3733 (فهرست 2: 274، 10: 11 و 133) آستان قدس 2553، 6207، 8221 (فهرست 2: 107، 5: 485) مفتاح 2/ 240 (فهرست: 230)

وزیری 2310 (فهرست 4: 1253) الهیّات 1/ 306 ج (فهرست 1: 205) مدینة العلم (فهرست: 100) واتیکان 1/ 720 عربی (فهرست 1: 68)

156- رسالة فی مناسک الحج

نسخه‌ها:

لوس آنجلس 2/ 1313 م (فهرست: 724) آستان قدس 2372 (فهرست 2: 49)

157- مصباح المبتدی

نسخه‌ها:

لوس آنجلس 8/ 1313 م (فهرست: 724) حسینیه شوشتریها 1/ 873 (فهرست: 878- 879) آستان قدس 2652، 2651، 6038، 13280 (فهرست 2: 136، 5: 506) کاشانی (فهرست: 252) فیضیّه 2/ 1835 (فهرست 3: 252) ملک 7/ 1626 (فهرست 5: 312) مرعشی 1/ 4150، 7/ 4079 (فهرست 11: 90 و 165) دانشگاه 7045 (فهرست 16: 438) الهیّات 2/ 583 د (فهرست 1: 336) وزیری 2/ 2456، 3/ 3201 (فهرست 5: 1300 و 1569) گلپایگانی 1/ 999 (فهرست 2: 219) مسجد اعظم 5/ 3326 (فهرست: 623)

158- شذرة النّضید

نسخه‌ها:

لوس آنجلس 6/ 1313 م (فهرست: 724)

مجلس 3/ 8834 (فهرست دست نویس)

159- مسألة فی صلاة المیّت

نسخه:

مجلس 3/ 2750 (فهرست 9: 125)

160- رسالة فی تحمّل العبادة عن الغیر و کیفیة الاستنابة

رساله إلی اهل الجزائر نسخه‌ها:

ملک 12/ 1742، 14/ 1838 (فهرست 5: 355 و 379/ ذریعه 11: 140)

161- رسالة فی نیّات الحجّ

نسخه:

ملک 23/ 5712‌

162- رسالة فی نیّات العبادات

نسخه:

مرعشی 2/ 4150 (فهرست 11: 165)

ابن فهد احسائی-

اشاره

شهاب الدّین احمد بن محمد بن فهد (م 840)

163- خلاصة التنقیح

نسخه‌ها:

حکیم 302 (نشریه 5: 424) دانشگاه 4/ 2621 (فهرست 9: 1496)

قطّان-

اشاره

شمس الدّین محمد بن شجاع حلّی (نیمۀ اول قرن نهم)

164- معالم الدّین فی فقه آل یاسین

نسخه‌ها:

دانشگاه 1821، 1157 (فهرست 5: 2056، 7: 417) مرعشی 399 (فهرست 1: 414) ملک 781 (فهرست 1: 696) عمومی رشت 227 م (فهرست: 1175)- شرح:

ذخائر المجتهدین، از ابو المجد محمد رضا بن محمد حسین مسجد شاهی اصفهانی (م 1360) نسخه:

اصفهان- روضاتی (ببینید ذریعه 10: 7 و 18)

ابراهیم بن لیث حسینی (میانۀ قرن نهم)

165- المقدمة الفرعیّة

نسخه:

پرینستون 2/ 3992 یهودا (فهرست: 149)

شمس الدّین علی تولانی نحاریری عاملی (میانۀ قرن نهم)

166- کفایة المهتدی

التولانیة نسخه‌ها:

آستان قدس 2283، 2718، 6187 (فهرست 2: 22، 5: 390)

الهیات 3/ 168 د (فهرست 1: 251) دانشگاه 1/ 1163 (فهرست 6: 2233) ملّی 1/ 1190 عربی (فهرست 9: 175) لوس آنجلس 5/ 97 م (فهرست: 663)

167- المسائل الفقهیة

مسائل ابن طیّ نسخه‌ها:

مجلس 12/ 4566 (فهرست 12: 263- 264) دانشگاه 1227، 10/ 5396 (فهرست 6: 2457- 2460 و 15: 4238) حضرت عبد العظیم 1/ 235 (فهرست: 445)

168- الدّر المنضود فی صیغ العقود

نسخه‌ها:

آستان قدس 6496 (فهرست 5: 420) الهیّات مشهد 192 (فهرست 1: 113)

فخر الدین احمد بن محمد سبیعی عاملی (زنده در 854)

169- سدید الافهام

(رک: ذیل قواعد، به شمارۀ 85)

170- [الدرّة الدّریة]

الدرّة الدّریة‌

171- الأنوار العلیّة

(رک: ذیل اللمعة الدمشقیة، به شمارۀ 117)

مفلح بن حسن بن راشد صیمری (زنده در 887)

172- غایة المرام، شرحی بر شرائع الاسلام محقّق حلّی

نسخه‌ها:

گلپایگانی 155 (فهرست 1: 143) دانشگاه 780، 7748، 8215 (فهرست 5: 1952- 1954، 16: 688، 17: 58) مشهد- شانه‌چی (نشریّه 5: 599) گوهرشاد 153، 58 (فهرست: 355) آستان قدس 2790، 6518 (فهرست 5: 468) حکیم 109 (نشریه 5: 425) مجلس 4224 (فهرست 11: 243) مسجد اعظم 23 (فهرست: 298)

173- کشف الالتباس،

شرح الموجز ابن فهد نسخه‌ها:

مرعشی 2830، 3693، 939، 1811، 4462 (فهرست 3: 127، 5: 195، 8: 36، 10: 91، 12: 49) تبریز- قاضی (نشریّه 7: 519) مجلس 3973، 5946 (فهرست 10: 2112، 17: 332) ملک 1224، 2733 (فهرست 1: 591) دیوان هند 1089 (فهرست 1: 313) دانشگاه 6788 (فهرست 16: 360)

174- التنبیه علی غرائب من لا یحضره الفقیه

نسخه:

مجلس 11/ 2761 (فهرست 9: 161)

175- رسالة فی سهو الصّلاة الیومیّة

نسخه:

مجلس 6405 (فهرست 16: 309)

176- جواهر الکلمات

نسخه‌ها:

کربلا- جعفریّه (خزائن کتب کربلا، از سلمان هادی طعمة: 31) مجلس 5/ 5405 (فهرست 16: 310) آستان قدس 6464، 2326، 2596 (فهرست 2: 34- 35، 5: 403) موزۀ ایران باستان 4329 (فهرست 203) مرعشی 2/ 2255، 3702، 2/ 133 (فهرست 1: 153، 6: 240، 10: 104) گوهرشاد 1120 (فهرست: 255) ملّی 5/ 1668 عربی (فهرست 10: 250) ملک 2862 (فهرست 1: 214) دانشگاه 3702 (فهرست 12: 2706) و میکرو فیلم 2/ 6192 (فهرست 3: 244) مسجد اعظم 2/ 3812 (فهرست: 641)

177- النّبذة العقودیّة فی الصیغ النکاحیة

نسخه:

مجلس 6/ 5405 (فهرست 16: 311)

محقّق کرکی (م 940)

178- فوائد الشّرائع،

حواشی او بر شرائع الاسلام محقّق حلی نسخه‌ها:

دانشگاه 703، 7012، 7050، 1708، 7175 (فهرست 5: 934، 16: 428، 439، 456، 474) ملک 1/ 1759، 3/ 1716، 2075، 270 (فهرست 1: 229، 5: 346، 358) مطهری 2600 (فهرست 1: 393) حجتیه 592 (فهرست: 50) نوّاب، فقه 21، 26 (فهرست: 455) حکیم 1640، 1642، 540 مرعشی 1/ 1280، 2509، 3352، 1155 (فهرست 3: 327، 4: 80، 7: 95، 9:

فیضیّه 1418، 1964 (فهرست 1: 82) وزیری 1902، 2420 (فهرست 3: 1090، 4: 1288) غرب، 4 نسخه (فهرست: 100) آستان قدس 7 نسخه (فهرست 2: 45- 46، فهرست الفبایی: 713: 730) ملی فارسی 171 (فهرست 1: 150) حاشیه از لطف اللّٰه بن عبد الکریم میسی عاملی (م 1033) نسخه: ملک 1/ 1759 (فهرست 5: 358)

179- جامع المقاصد،

اشاره

شرحی ناتمام بر قواعد الاحکام علامه حلّی، از آغاز تا کتاب نکاح، چاپ تهران- 1272 نسخه‌ها:

مجلس 4310 (فهرست 12: 4) نواب 211، 16، فقه (فهرست: 454) ملّی 1156 عربی (فهرست 9: 145) زنجانی 1/ 23 (فهرست: 198) گوهرشاد 1337، 1865 (فهرست: 249) مطهری 2538 (فهرست 1: 385) نجف- مدرسۀ بروجردی (فهرست: 13) منچستر 783 (فهرست: 1146) دیوان هند 1803 (فهرست 1: 311) هاروارد (نشریّه 9: 351) دار الکتب 19895 ب، 20306 (فهرست 1: 311) لوس آنجلس 100 م (فهرست: 186) مسجد اعظم 2170 (فهرست: 101) ملک 2/ 1759 (فهرست 5: 358)

شروح:

1)- از لطف اللّٰه بن عبد الکریم میسی عاملی (م 1033) نسخه‌ها:

زنجانی 1/ 23 (فهرست: 198) ملّی 1156 عربی (فهرست 9: 145) 2)- از ع. ط (عبد المطّلب؟)، پس از 1081 نوشته شده نسخه:

دانشگاه 2347 (فهرست 9: 959)

180- تعلیق الارشاد،

حواشی او بر ارشاد الاذهان علامه حلی نسخه‌ها:

گوهرشاد 772 (فهرست: 256) مجلس 7782، 5638، 5357، 80 خوئی (فهرست 7: 79، 16: 267، 17: 9405) الهیّات 210 آل آقا (فهرست 1: 762) آستان قدس 2376 و 6 نسخۀ دیگر (فهرست 2: 50- 52، فهرست 698- 700) دانشگاه 4166، 6893، 785، 7185، 7684 (فهرست 5: 1858- 1859، 13:

3134- 3135، 16: 390، 478، 670) بنگال 633، 634 (فهرست 1: 312- 313) گلپایگانی 41 (فهرست 1: 48) عمومی اصفهان 3073 (فهرست 1: 218) کرمانشاه- نجومی (فهرست: 265) مطهری 1/ 2600، 1/ 2488 (فهرست 1: 396- 397، 4: 141- 142) حسینیۀ شوشتریها 1/ 159 (فهرست: 837) امام صادق (ذریعه 6: 16) خیرات خان 1/ 53، 1/ 85 (فهرست 1735- 1736، 1790) حضرت عبد العظیم 2/ 130 (فهرست: 439) مرعشی 79 (فهرست 1: 97) فیضیه 1146 (فهرست 1: 72) وزیری 1291 (فهرست 3: 918) استادی (فهرست: 13) رشت 1/ 43 (فهرست: 1193)

مفتاح 228 (فهرست: 141) حکیم 1686 تربیت 36 (فهرست: 36) دار الکتب 20038 ب، 20307 ب (فهرست 1: 243، 265) مسجد اعظم 2690 (فهرست: 127) ملک 2/ 2400، 6/ 2580)

181- أجوبة المسائل الفقهیّة،

گرد آوردۀ فضل اللّٰه حسینی استرآبادی.

نسخه‌ها:

دانشگاه 43/ 2144 (فهرست 9: 829) مجلس 17/ 4566، 3/ 5340 (فهرست 12: 266، 16: 252) مطهری 3/ 6041 (فهرست 4: 110) استادی (فهرست: 68) آستان قدس 677 (فهرست الفبائی: 847) ترجمه فارسی از محمد صادق سرکانی (زنده در 1033) نسخه:

وزیری (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه تهران 1: 702)

182- أجوبة المسائل الفقهیّة

نسخه‌ها:

آستان قدس 2333- 2334 (فهرست: 2: 36- 37) دانشگاه 5- 4/ 6963 (فهرست 16: 412) حسینیّه شوشتریها (ذریعه 12: 247)

183- أجوبة المسائل الصّیمریّة

الفوائد الوافیة او المسائل الّتی ارسلها الشیخ حسین بن مفلح الصیمری نسخه‌ها:

ملک 3/ 1954 (فهرست 5: 400)

سامراء- مدرسۀ شیرازی (ذریعه 2: 89، 5: 204)

184- أجوبة مسائل

وردت فی محرم سنة 929 عن السّادة العلماء نسخه:

دانشگاه 1/ 872 (فهرست 5: 1807)

185- أجوبة مسائل مولانا یوسف المازندرانی

نسخه:

مطهری 2/ 6041 (فهرست 5: 120)

186- أجوبة المسائل الفقهیة،

گرد آوردۀ علیّ بن ابی الفتح مزرعی عاملی. چاپ صیدا- 9/ 348 (در معادن الجواهر سید محسن امین عاملی 1: 345- 351)

187- أجوبة المسائل الفقهیّة،

پاسخهای وی به سؤالات مختلف فقهی که چند مجموعه از آن در دست است:

ملک 1302 (فهرست 1: 176) 2) نسخه:

حکیم 1697 (فهرست 1: 166) 3) نسخه:

گلپایگانی 827 (فهرست 2: 8) 4) نسخه:

مطهری 2333 (فهرست 1: 409، 5: 561) 5) نسخه:

همان کتابخانه 1/ 1176 (فهرست 3: 285- 286) 6) نسخه:

دانشگاه 6/ 6963 (فهرست 16: 413)

همان کتابخانه 7/ 7177 (فهرست 16: 475) 8) نسخه:

همان کتابخانه 98/ 7387 (فهرست 16: 534) 9) نسخه:

ملک 1/ 5806 10) نسخه‌ها:

همان کتابخانه 14/ 5806 مسجد اعظم 15/ 1345، 6/ 3051 (فهرست: 510 و 611)

188- فتاوی

نسخه‌ها:

آستانۀ قم 2/ 5844 (فهرست: 219) ملّی فارس 3/ 226 (فهرست 1: 200)

189- المسموعة،

به فارسی، پاسخهای او به پرسشهای فقهی که وسیلۀ شمس الدّین محمد متقال باف گرد آوری شده است.

نسخه:

نجف- مدرسة السیّد (ذریعه 21: 25)

190- رسالة فی التقیّة

نسخه‌ها:

مجلس 10/ 4566 (فهرست 12: 263) دانشگاه 9/ 6963 (فهرست 16: 413) مسجد اعظم 5/ 351 (فهرست: 611) ملک 9/ 5806 گلپایگانی 7/ 1751 (فهرست 3: 41) پرینستون 2/ 1935 سری جدید

191- رسالة فی وجوب الطّهارة لمسّ کتاب اللّٰه

نسخه:

مدرسة خیرات خان 2/ 53 (فهرست: 1736)

192- رسالة فی ما تنجّس بعضه و اشتبه موضع النّجاسة

نسخه‌ها:

دانشگاه شیراز، اصل (در مجموعه‌ای از چهارده رسالۀ کرکی همه به خطّ او) دانشگاه 40/ 2144 (فهرست 9: 828)

193- الألفیة

نسخه‌ها:

مدینة العلم (فهرست: 67) گلپایگانی 2/ 43 (فهرست 1: 54)

194- الجعفریّة،

اشاره

چاپ تهران- 1314 و 1318 چند نسخۀ منتخب:

آستان قدس 2319، 2316، 2321، 2325 (فهرست 2: 32- 33) مجلس 546 طباطبایی، 1161 طباطبایی، 2/ 3112 (فهرست 10: 674) وزیری 1/ 952 (فهرست 2: 784) حضرت عبد العظیم 1/ 122 (فهرست: 438) دانشگاه 7/ 872 (فهرست 5: 1841- 1842) اصغر مهدوی 1/ 500 (فهرست: 120) مرعشی 1/ 680 (فهرست 2: 273) مدرسۀ نواب 18 فقه (فهرست: 454) دار الکتب 21237 (فهرست 1: 400) بانکیپور 844 (فهرست عربی 1: 84)

ترجمه‌های فارسی:

نسخه:

مجلس 1/ 3112 (فهرست 10: 673) 2) از ابو المعالی ابن بدر الدین حسن حسینی استرآبادی (زنده در 935) نسخه‌ها:

تفلیس 10/ 699 (نشریّه 8: 260) نجف- صاحب الذّریعة (ذریعه 4: 94 و 104) 3) از علی بن حسن زواری (میانه قرن دهم).

نسخه:

وزیری 2/ 2284 (فهرست 4: 1232) 4) از حسن بن غیاث استرآبادی (قرن دهم) نسخه‌ها:

مرعشی 2/ 4208 (فهرست 11: 209) الهیّات 304 د (فهرست 1: 28) 5- 7) سه ترجمۀ ناشناختۀ دیگر:

مسجد جامع تهران 4/ 313 (فهرست: 383) دیوان هند Ashburmer 121 (فهرست: 78) بانکیپور 1247 (فهرست فارسی 1: 199) به نظم عربی:

العائدیّه فی نظم الجعفریّه، از عبد الحسین بن عبد الرّضا کاظمی (زنده در 1120).

نسخه:

نجف- مدرسۀ بروجردی (ذریعه 15: 204)

شروح و حواشی:

1- حواشی خود کرکی.

نسخه‌ها:

دانشگاه 7/ 872 (فهرست 5: 1862) آستان قدس 2/ 113 فقه (فهرست 2: 34)

2- المطالب المظفّریّة فی شرح الجعفریة، از محمد بن ابی طالب موسوی استرآبادی (زنده در 940).

چند نسخۀ منتخب:

آصفیّه 146 فقه شیعه (فهرست 2: 245- 246) آستان قدس 2622، 2623، 2478، 2479، 2480، 6497 (فهرست 2: 83- 84 126- 127، 5: 506- 507) حجتیه 121 (فهرست: 86) حقوق 31 د، 320 ج (فهرست: 469) ملک 2380، 2797 (فهرست 1: 688) مجلس 33، 139 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 153) دانشگاه 1/ 2694، 6659، 8683 (فهرست 10: 1577، 16: 327، 17: 194) موزۀ بغداد 2806، 3038 (فهرست 1: 256) دیوان هند 1811 (فهرست 2: 314) 3- الغرویّة فی شرح الجعفریّة، از شرف الدین علی حسینی استرآبادی (زنده در 938).

نسخه‌ها:

آستان قدس 2499 (فهرست 2: 90) پرینستون 1/ 1935 سری جدید حکیم 58 (نشریّه 5: 423) 4- الحیدریّه فی شرح الجعفریّه، از شاه طاهر بن رضی الدّین حسینی اسماعیلی دکنی (م 952).

نسخه‌ها:

آستان قدس 2621 (فهرست 5: 455 و 507) لوس آنجلس 829 م (فهرست: 216) 5- حاشیۀ نور الدین علی بن عبد العالی میسی (م 938).

نسخه:

امام جمعۀ زنجان (فهرست: 113) 6- شرح خطبة الجعفریّه از محمد مهدی رضوی مشهدی (زنده در 954).

نسخه:

الهیّات 1/ 99 (فهرست 1: 715) 7- شرح نظام الدّین عبد الحیّ بن عبد الوهّاب حسینی اشرقی گرگانی (میانۀ قرن دهم).

نسخه:

بنگال 634 (فهرست 1: 313) 8) الفوائد العلیّة، از فاضل جواد (زنده در 1044) نسخه‌ها:

غرب 1132 (فهرست: 167) مرعشی 1712 (فهرست 5: 103- 104) مجلس 9391 (فهرست دست نویس) سامراء- مدرسۀ شیرازی (ذریعه 16: 350) اصفهان روضاتی (فهرست 1: 260) 9) الاشعّة البدریّة، از محمد اسماعیل بن محمد ابراهیم فدائی کزّازی (م 1263).

نسخه‌ها:

مسجد اعظم 3، 289، 593 (فهرست 22- 23) 10) شرح علی اکبر بن ابراهیم خوانساری (م 1271).

نسخه:

گلپایگانی 89 (فهرست 1: 92) (12- 11) ناشناخته.

نسخه‌ها:

گوهرشاد 560 (فهرست: 318) مسجد اعظم 4/ 3051 (فهرست: 611)

195- حاشیۀ تحریر الاحکام

(رک: ذیل تحریر، به شمارۀ 82)

196- حاشیۀ قواعد الاحکام

(رک: ذیل قواعد، به شمارۀ 85)

197- حاشیۀ الالفیة

(رک: ذیل الفیة، به شمارۀ 118)

198- حاشیۀ مختلف الشّیعة

(رک: ذیل مختلف، به شمارۀ 86)

199- حاشیۀ مختصر النّافع

(رک: ذیل مختصر، به شمارۀ 60)

200- النّجمیة،

در اصول عقائد و احکام نماز:

نسخه‌ها:

اصغر مهدوی 2/ 500 (فهرست: 120) آستان قدس 2746 (فهرست 5: 526) گلپایگانی 4/ 43 (فهرست 1: 54) لوس آنجلس 1051 م (فهرست: 707) شرح:

الکواکب الدّریّة، از حسین بن علی اوالی هجری (زنده در 950) نسخه:

آستان قدس 2543 (فهرست 2: 104)

201- معانی افعال الصّلاة.

نسخه:

غرب 6/ 4712 (فهرست: 380)

202- رسالة فی القبلة

نسخه‌ها:

ملّی 11/ 1493 عربی (فهرست 10: 621) دانشگاه 6/ 3597 (فهرست 15: 424)

203- رسالة فی جواز السّجود علی التّربة الحسینیّة المشویّة.

نسخه‌ها:

دانشگاه شیراز، اصل (در مجموعه‌ای از چهارده رسالۀ کرکی همه به خط خود او)

مرعشی 2/ 1280 (فهرست 4: 80) دانشگاه 1/ 2888 (فهرست 10: 1732) دار الکتب 20325 (فهرست 1: 388) قادریّه 523 (فهرست 2: 323) ملک 4/ 1954 (فهرست 5: 400)

204- رسالة فی صلاة الجمعة،

چاپ قم- 1395 (در مجموعۀ آشنایی با چند نسخۀ خطّی: 273- 283) نسخه‌ها:

آستان قدس 2423 (فهرست 2: 65) مرعشی 3/ 110، 6/ 1409 (فهرست 1: 132، 4: 187) زنجانی 2/ 23 (فهرست: 198) دانشگاه 1/ 4412 (فهرست 13: 3374) ملک 3/ 804، 31/ 1142، 2/ 1838 (فهرست 5: 182، 139 و 378) گوهرشاد 3/ 1721 (فهرست: 346) مدینة العلم (فهرست: 102) ترجمه فارسی از محمد صادق سرکانی (زنده در 1033) که میکرو فیلمی از آن در دانشگاه هست (فهرست میکرو فیلمها 1: 703)

205- رسالة فی خلل الصّلاة،

چاپ تهران- 1322 (همراه البیان شهید اوّل).

چند نسخۀ منتخب:

آستان قدس 2358، 2448، 6980 (فهرست 2: 53 و 73، 5: 418) گوهرشاد 3/ 1655 (فهرست: 296) حقوق 3/ 56 د (فهرست: 336) مجلس 8/ 6342 الهیّات 4/ 106 د (فهرست 1: 235) مطهری 4/ 2913، 4/ 8180 (فهرست 4: 64 و 395) ملّی 3/ 1190 عربی (فهرست 9: 176)

مرعشی 5/ 1003، 2/ 4709، 3/ 1466، 3/ 2261 (فهرست 3: 199، 4: 258، 6:

246، 11: 89) مسجد اعظم 7/ 3051، 5/ 3840 (فهرست: 611، 642) حسینیّه شوشتریها (ذریعه 12: 267، 14: 212) ملک 13/ 5806 پرینستون 3/ 976 سری جدید‌

206- فوائد فی صلاة المسافر

نسخه‌ها:

دانشگاه 2144، برگ 81- 86 (فهرست 9: 806) مسجد اعظم 3/ 3051 (فهرست: 611) پرینستون 3/ 1935 سری جدید‌

207- رساله فی الحج و العمرة

نسخه‌ها:

الهیّات 3/ 142 و (فهرست 1: 246) ملّی 7/ 1957 فارسی، 2/ 1190 عربی (فهرست 4/ 430، 9: 175) مجلس 9/ 4339 (فهرست 12: 41) مسجد اعظم 2/ 3051 (فهرست: 611) آستان قدس 2641 (فهرست 2: 132- 133)

208- صیغ العقود و الایقاعات،

چاپ تهران- 1315 (در کلمات المحقّقین) و 1318.

چند نسخۀ منتخب:

آستان قدس 2488، 2489، 7094، (فهرست 2: 86، 5: 465) مرعشی 3/ 680، 4/ 22، 1/ 133 (فهرست 1: 34 و 153، 2: 273) مجلس 10/ 4339، 2/ 5354 (فهرست 12: 41- 42، 16: 264) ملّی 6/ 1957 فارسی، 2/ 1956 عربی (فهرست 6: 429- 430، 10: 638) دانشگاه 2/ 5397، 10/ 6963 (فهرست 15: 4239، 16: 413)

ملک 647 (فهرست 1: 487) بنگال 645 (فهرست 1: 618)- ترجمۀ فارسی، از محمد یوسف استرآبادی (اواخر قرن سیزدهم) که چندین بار چاپ شده است.

209- انیس التّوابین،

نظرات فقهی، گرد آوردۀ حافظ کاشانی.

نسخه:

مرعشی 4/ 1003 (فهرست 3: 199)

210- قاطعة اللّجاج،

چاپ تهران- 1313 (در مجموعۀ کلمات المحقّقین).

چند نسخۀ منتخب:

شیراز- دانشگاه (در ضمن مجموعه‌ای از چهارده رساله به خطّ او) آستان قدس 2527، 2528، 2798 (فهرست 2: 99) دانشگاه 2/ 872، 7202 (فهرست 5: 1967، 16: 486) مجلس 5650 (فهرست 17: 106) ملّی 1906 عربی (فهرست 10: 566) سامراء- الامام المهدی (محفوظ 2: 212) ملک 597، 1/ 2629، 6/ 2710 (فهرست 1: 559) لوس آنجلس 4/ 1283 م (فهرست: 722) ترجمه فارسی از محمد باقر بن ابو الفتوح موسوی (اواخر قرن یازدهم).

نسخه:

تبریز- ثقة الاسلام (نشریّه 7: 532)

211- رسالة فی تحقیق البیع بشرط الخیار

نسخه:

دانشگاه 2/ 2888 (فهرست 10: 1733)

212- رسالة فی تصرّف المشتری فی زمن الخیار

نسخه:

مجلس 6/ 3333 (فهرست 10: 1130- 1131. نیز ببینید ذریعه 11: 148- 149)

213- رسالة فی شروط النکاح

نسخه:

مرعشی 4/ 680 (فهرست 2: 273)

214- رسالة فی الرّضاع،

چاپ تهران- 1313 (در مجموعۀ کلمات المحقّقین).

چند نسخۀ منتخب:

مرعشی 7/ 680، 2/ 2773 (فهرست 2: 274، 7: 332) مجلس 13/ 4566 (فهرست 12: 264) حسینیۀ شوشتریها (ذریعه 11: 192) مطهری 10/ 2533 (فهرست 5: 54) پرینستون 1399 سری جدید ملک 9/ 804، 1/ 1613، 5/ 2880، 4/ 2965، 5/ 5809 (فهرست 5: 183 و 307)

215- رسالة فی المتعة

نسخه‌ها:

دانشگاه 2144 (فهرست 9: 806) لیدن 3/ 967 Warn (فهرست 4: 117)

216- رسالة فی طلاق الغائب

نسخه‌ها:

دانشگاه شیراز، اصل (ضمن مجموعه‌ای از چهارده رسالۀ کرکی همه به خطّ او) مطهری 21/ 2919 (فهرست 5: 306)

217- رسالة فی الارض المندرسة

نسخه‌ها:

آستان قدس 2443، 7618 (فهرست 2: 69، فهرست الفبائی: 784 و 798) دانشگاه 1/ 6958 (فهرست 16: 411) مطهری 2/ 3392 (فهرست 3: 111) مجلس 8/ 3147 (فهرست 10: 725) مرعشی 3/ 1409 (فهرست 4: 186) گلپایگانی 146 (فهرست 1: 136) فیضیه 13/ 1290 (فهرست 3: 75) ملک 10/ 804، 7/ 2965 (فهرست 5: 183)

218- شرح مبحث المیراث

من المختصر النافع [ببینید: ذریعه 6: 193- 194].

نسخه‌ها:

دانشگاه 4/ 1643 (فهرست 8: 220. نیز ببینید 16: 369 و 629 برای دو نسخه محتمل دیگر شماره‌های 2/ 6817 و 2/ 7564).

219- رسالة فی العدالة

رسالة فی معرفة الکبائر نسخه‌ها:

دانشگاه 3/ 5397، 39/ 2144، 2/ 6963، 5/ 2888، 3/ 1015 (فهرست 5: 1496- 1497، 9: 828، 10: 1733، 15: 4239، 16: 412) مجلس 7/ 4339 (فهرست 12: 40) آستان قدس 3538، 7615 (فهرست 2: 90، 5: 44) مرعشی 4/ 1409 (فهرست 4: 186) ادبیّات 2/ 282 امام جمعۀ کرمان (فهرست: 43) ملک 13/ 675، 5/ 804، 1/ 1838، 8/ 2965 (فهرست 5: 145 و 182 و 378) لوس آنجلس 451 م (فهرست: 241)

ابراهیم بن سلیمان قطیفی (زنده در 945)

220- رسالة فی النیّة

نسخه:

آستان قدس 2451 (فهرست 2: 74)

221- الرّسالة النجفیّة فی سهو الصّلاة الیومیة

نسخه‌ها:

مجلس 2/ 9398، 5405 (فهرست 16: 309) آستان قدس 1449، 2448 (فهرست 2: 103) مدینة العلم (فهرست: 100) اصفهان- روضاتی (ذریعة 11: 227- 228)

222- السّراج الوهّاج،

چاپ تهران- 1313 (در مجموعۀ کلمات المحققین)

223- رسالة فی الرضاع،

چاپ تهران- 1313 (در همان مجموعه) نسخه‌ها:

دانشگاه 8/ 7043 (فهرست 16: 437) ملک 2/ 2595 آستان قدس 7622 (فهرست الفبایی: 826)

224- الهادی إلی الرشاد

(رک: ذیل ارشاد، به شمارۀ 80)

225- حاشیۀ ارشاد

(رک: ذیل ارشاد، به شمارۀ 80)

226- کشف الفوائد

(رک: ذیل قواعد، به شمارۀ 85)

227- شرح الالفیة

(رک: ذیل ألفیه، به شماره 118)

228- حاشیة الالفیة

(رک: ذیل ألفیة، به شماره 118)

محمد بن حارث منصوری بحرانی (زنده در 952)

229- السّیفیّة،

در اصول عقائد و احکام نماز نسخه:

مجلس 2/ 4339 (فهرست 12: 38)

230- رسالة فی معرفة القبلة

نسخه:

ملّی فارس 8/ 472 (فهرست 2: 66)

231- مسألة فی اشتراط استقرار الحیاة فی الذّبیحة

نسخه:

مجلس 7/ 2761 (فهرست 9: 159)

علی بن أحمد بن هلال منشار عاملی (میانۀ قرن دهم)

232- صیغ العقود و الایقاعات

نسخه:

مجلس 7185 (فهرست دست نویس)

شهید دوّم (م 966)

233- فوائد القواعد،

شرحی بر قواعد الاحکام علامه حلی نسخه‌ها:

وزیری 1585 (فهرست 3: 993) مجلس 1307 (فهرست 4: 78- 90) امام جمعۀ زنجان (فهرست: 104) مدینة العلم (فهرست: 95) اصفهان- دانشگاه 2/ 16917 (فهرست: 923) تبریز- قاضی (نشریه 7: 517) قزوین- حاج سید جوادی (نشریه 5: 343) مرعشی 1/ 4242 (فهرست 11: 239)

234- حاشیة الشّرائع،

حواشی او بر شرایع الاسلام محقّق حلّی نسخه‌ها:

مجلس 1/ 5354، 4360 (فهرست 12: 73، 16: 264) بانکیپور 847 (فهرست عربی 1: 84) تبریز- ملّی 3349 (فهرست 1: 404) نوّاب 25 فقه (فهرست: 455) شیرازی (ذریعه 6: 106- 107)

235- مسالک الافهام،

شرحی بر همان شرایع محقق که مکرّرا به چاپ رسیده است.

چند نسخۀ منتخب:

مرعشی 1328، 1205، 1621، 4444 (فهرست 4: 6، 111- 112، 5: 25- 26، 12:

دانشگاه 762، 1121 (فهرست 5: 2037- 2039) وزیری 24 (فهرست 1: 40) حضرت عبد العظیم 197 (فهرست: 476) نواب 64 فقه (فهرست: 476)

236- روض الجنان،

شرح ناتمام بر ارشاد الاذهان علامه که فقط در بخش طهارت و صلاة آن نوشته شده است، چاپ تهران- 1303 و 1307.

چند نسخۀ منتخب:

آستان قدس 2770 اصل (فهرست 5: 449) سنا (مجلس 2) 502 (فهرست 1: 293) نواب 28 فقه (فهرست: 457)

237- الرّوضة البهیّة،

اشاره

شرح اللّمعة الدّمشقیّة شهید اول که مکرّرا به چاپ رسیده است.

چند نسخۀ منتخب:

دانشگاه 709 (فهرست 5: 1908- 1916) آصفیه 11 فقه شیعه (فهرست 2: 239- 240) موزۀ بغداد 262، 276 (فهرست 1: 240- 242) آستان قدس 14856 مجلس 4886 (فهرست: 2809) آستانۀ قم 5956 (فهرست: 123) مسجد اعظم 1909 (فهرست: 210)

شروح و حواشی

آستان قدس 2354- 2356، 6517، 7142 (فهرست 2: 44، 5: 407 فهرست الفبایی: 712، 730) مجلس 2/ 3362 (فهرست 10: 1188)

وزیری 4 (فهرست 1: 4- 5) 2) شرح احمد بن محمد تونی (زنده در 1097)، چاپ تبریز- 1291 و چاپهای دیگر.

(همه در هامش الرّوضة البهیة) چند نسخۀ منتخب:

مجلس 1/ 3362 (فهرست 10: 1187) مسجد اعظم 1334 (فهرست: 133) خیرات خان 57 (فهرست: 1738) آستانۀ قم 6036 (فهرست: 107) تبریز- قاضی (نشریه 7: 513) 3- شرح عبد الحسین ابن ابو الحسن عاصی (زنده در 1081) نسخه:

مدینة العلم (فهرست: 83) 4) شرح محمد بن قاسم اصفهانی دیلماج (زنده در 1084) بخشی چاپ شده (فهرست مشار: 282) نسخه‌ها:

ملک 2/ 3568 فیضیّه (فهرست 1: 81) الهیّات 283 آل آقا (فهرست 1: 763) 5) شرح ابراهیم بن حسین مرعشی خلیفه سلطان (م 1098) چاپ تبریز 1291 و چاپهای دیگر (همه در هامش الروضة البهیه) نسخه‌ها:

مرعشی 1/ 3060 (فهرست 8: 281) دانشگاه 2/ 4107 (فهرست 13: 3085) مجلس 3/ 3362 (فهرست 10: 1188- 1189) 6) شرح فخر الدّین محمد موسوی (اواخر قرن 11؟) نسخه:

مرعشی 1/ 2016 (فهرست 6: 17) 7) شرح ابو طالب ابن میرزا بیگ موسوی فندرسکی (سدۀ 11؟)

نسخه:

دانشگاه 1/ 874 (فهرست 3: 134، 5: 1863- 1864) 8) الزّهرات الذّویة از علی بن محمد عاملی، چاپ تبریز، 1291 و چاپهای دیگر (همه در هامش الرّوضة البهیّة) نسخه‌ها:

مرعشی 1/ 4320، اصلی (فهرست 11: 313) آستانۀ قم 1/ 6202 (فهرست: 185) غرب 1/ 1085، 4511 (فهرست 135- 136، 287) الهیّات 1/ 91 د (فهرست 1: 233) آصفیّه 90- 91 فقه شیعه (فهرست 1: 241- 242) دانشگاه 6643 (فهرست 16: 324) گلپایگانی 277 (فهرست 1: 241) 9) الرّد علی اعتراضات خلیفه سلطان علی الرّوضة البهیّة، از همان نویسنده نسخه‌ها:

مرعشی 2/ 4320، اصل (فهرست 11: 313) مجلس 1295 (فهرست 4: 70- 71) الهیات 2/ 91 د (فهرست 1: 233) آستانۀ قم 1/ 6202 (فهرست: 185) دانشگاه 2/ 7725 (فهرست 16: 684) آستان قدس 144 فقه (فهرست 2: 45) 10) شرح جعفر بن عبد اللّٰه حویزی قاضی (م 1115) نسخه‌ها:

مجلس- امام جمعۀ خوئی 89 (فهرست 7: 89- 90) مطهری 2558 (فهرست 1: 396) ملک 2243 (فهرست 1: 226) دانشگاه 7039 (فهرست 16: 435) گلپایگانی 1107 (فهرست 2: 56) وزیری 1193، 1548 (فهرست 3: 889- 890، 987)

غرب 9- 28/ 188 (فهرست: 224) 12) کشف اللّسان من منطق الطّیور و الحیوان رساله در شرح لغات اطعمۀ شرح لمعه، از اسماعیل بن محمد ملک یزدی عقدائی (زنده در 1117) نسخه‌ها:

مسجد اعظم 11/ 798، 2/ 2647 (فهرست: 478 و 575) 13)- نامعلوم، پیش از 1119 تحریر شده.

نسخه:

ملک 6357 (فهرست 1: 225) 14) شرح جمال الدین خوانساری، چاپ تهران، 1272 نسخه:

مسجد اعظم 328، اصل (فهرست: 134) 15) المناهج السویّة، از فاضل هندی 16) تعلیق علی مبحث الزّوال من الرّوضة البهیّه، از احمد بن ابراهیم بحرانی.

آستان قدس 6495 (فهرست 5: 409) ادبیات 153 کرمان (فهرست 84) 19) شرح محمد رفیع بن فرج گیلانی (زنده در 1150) نسخه:

ملک 1066 (فهرست 1: 228) 20) اشارات الفقه، از صدر الدّین محمد بن محمد نصیر طباطبایی یزدی (م 1154).

نسخه:

وزیری 2/ 320 (فهرست 1: 303) 21) الابانة المرضیّة، از محمد صالح بن محمد سعید خلخالی (زنده در 1175)، چاپ تهران- 1313).

نسخه‌ها:

مرعشی 2786 (فهرست: 349- 350) دانشگاه 5830 (فهرست 16: 100) 22) شرح عبارة مشکلة فی مبحث صلاة المیّت، از حسین بن ابو القاسم خوانساری (م 1191)، چاپ اصفهان 1377 (با النّهریۀ محمد باقر خوانساری).

سنا (مجلس 2) 5/ 1135 (فهرست 1: 129) 24) شرح محمد صادق (سدۀ 12) نسخه:

غرب 77 (فهرست: 131) 25) المفردات الفارقة، از عبد القادر بن صدر الدین حسینی مازندرانی.

نسخه:

دانشگاه 2/ 2865 (فهرست 10: 1712) 26) شرح حسین قزوینی.

نسخه:

ملّی 1945 عربی (فهرست 10: 624) 27) شرح کرمانشاهی نسخه‌ها:

آستان قدس 179 فقه، 7141 (فهرست 2: 54، 5: 410) گوهرشاد 1972 (فهرست: 267) خیرات خان 56 (فهرست: 1738- 1739) مشهد- الهیات 1080، 1099 (فهرست 2: 230، 240) لوس آنجلس M 29 (فهرست: 198) 28) شرح اسماعیل بن خداداد هزار جریبی استرآبادی (زنده در 1226) نسخه‌ها:

دانشگاه 7291، 7747 (فهرست 16: 506، 688) 29) شرح عبد اللّٰه بن محمد تقی هزار جریبی تیلکی (م پیش از 1233)

نسخه:

مسجد اعظم 85 (فهرست: 133) 30) شرح محمد مهدی بن محمد جعفر موسوی (زنده در 1237) نسخه:

فیضیّه 186 (فهرست 1: 114) 31) شرح محمد جعفر بن صفر همدانی (م 1238) نسخه:

غرب 77 (فهرست 131) 32) شرح موسی بن جعفر کاشف الغطاء (م 1243) نسخه‌ها:

خیرات خان 2/ 21، 1/ 61 (فهرست: 1779- 1780، 1784) 33) شرح محمد رضا آل بحر العلوم نسخه:

حقوق 21 ب (فهرست: 384) 34) مخزن الاسرار الفقهیّة، از محمد علی هزار جریبی.

نسخه‌ها:

مرعشی 4509، 2469 (فهرست 7: 61، 12: 84) گلپایگانی 185، 404، 457 (فهرست 1: 168، 2: 163- 164) وزیری 641 (فهرست 2: 544) دانشگاه 6628 (فهرست 16: 320) آستان قدس 7924 (فهرست الفبائی: 997) خیرات خان 1/ 97 (فهرست: 1791) لوس آنجلس 944 M (فهرست: 349) 35) شرح احمد بن محمد مهدی نراقی (م 1245) نسخه:

دانشگاه 9213 (فهرست 17: 321) 36) شرح عبد اللّٰه بن محمد جعفر کرمانشاهی (زنده در 1253) نسخه:

الهیّات 7/ 819 و (فهرست 2: 21) 37) شرح علی آل کاشف الغطاء 38) فصل الخطاب الابراهیمیّة، از ابراهیم بن محمد حسین مدنی شیرازی (م حدود 1255) نسخه:

تربیت 62 (فهرست: 51) 39) رسالۀ سهله در شرح قبله، فارسی، از علی اکبر بن علی بن محمد اسماعیلی (زنده در 1255) نسخه:

دانشگاه 3703 (فهرست 12: 2707) 40) شرح مسیح بن محمد سعید تهرانی نسخه:

نواب 44 فقه (فهرست: 461) 41) شرح محمد نائینی (زنده در 1259) نسخه:

مطهری 6028 (فهرست 4: 202) 42) مجمع الآراء، از محمد جعفر استرآبادی نسخه‌ها:

مرعشی 2/ 3082، 3850 (فهرست 8: 307، 10: 236) لوس آنجلس 4/ 103 M (فهرست: 664) 43) شرح محمد رضا بن علی شریف گوگدی گلپایگانی (زنده در 1264) نسخه:

دانشگاه 1953 (فهرست 8: 568) 44) لمعات، فارسی، از محمد بن مقیم بار فروشی مازندرانی (زنده در 1264) نسخه‌ها:

مسجد اعظم 3/ 284 (فهرست: 439) فیضیّه 1559 (فهرست 2: 89) 45) اللّوامع از همان نویسنده

نسخه‌ها:

مرعشی 2401، 2717 (فهرست 7: 3: 283) 46) شرح محمد باقر گلپایگانی (زنده در 1267) نسخه:

گلپایگانی 234 (فهرست 1: 201) 47) منهاج الامّة، از نصیر الدّین بن محمد نراقی (م 1273) نسخه‌ها:

نواب 57- 59 (فهرست: 479) 48) شرح محمد جعفر بن محمد صفی آباده‌ای (م 1280) نسخه:

نجف- مدرسۀ بروجردی (ذریعه 16: 292) 49) شرح محمد ابراهیم قشلاقی نسخه:

فیضیّه 108 (فهرست 1: 114) 50) الحدیقة النجفیة، از محمد تقی بن حسین‌علی هروی اصفهانی (م 1299) نسخه‌ها:

گوهرشاد 1602 (فهرست: 288) الهیّات 269 د، 603 د (فهرست 1: 541) مرعشی 2018 (فهرست 6: 19، 20) نجف- حسینیۀ کاشف الغطاء (ذریعه 6: 390) تبریز- قاضی (همان مأخذ) 51) از جعفر کزّازی نسخه:

مسجد اعظم 812 (فهرست: 133) 52) صفاء الرّوضة، از محمد صالح بن حسن موسوی داماد (م 1301) نسخه‌ها:

مرعشی 3140 (فهرست 8: 369- 370) آستان قدس 6851 (فهرست 5: 457)

53)- از حسن بن احمد حسینی گیلانی (زنده در 1306) نسخه:

فیضیه 323 (فهرست 1: 116) 54) التعلیقة الانیقة، از محمد عباس بن علی اکبر موسوی تستری لکنهوی (م 1306)، چاپ لکنهو، 1339 (فهرست آصفیه 4: 477) 55) حدیقة الرّوضة منهاج النّجاح، از محمد علی بن احمد قراچه داغی (م 1310)، چاپ تبریز 1291 و چاپهای دیگر (همه در هامش الرّوضة البهیه) 56) از جواد بن عبد الحسین نجفی (م 1311) نسخه:

مجلس 4331 (فهرست 12: 22) 57)- از محمد علی رضوی نسخه:

آستان قدس 6587 (فهرست 5: 410) 58)- از محمد طاهر بن اسماعیل موسوی دزفولی (زنده در 1311) نسخه:

حسینیه شوشتریها (ذریعه، 13: 293- 294) 59) المقاصد العلیّه، از علی بن محمد اعرجی (زنده در 1322) نسخه:

مدینة العلم (فهرست: 120- 122) 60) منهاج النّجاة، از علی بن عبد اللّٰه علیاری (م 1327)، چاپ تبریز- 1309، 1340.

نسخه:

مرعشی (ذریعه 23: 176) 62) از محمد علی بن محمد نصیر گیلانی مدرّس (م 1334)، بخشی در تهران چاپ شده، 1323.

نسخه:

مرعشی 1/ 2078 (فهرست 6: 91)

63)- از محمد حسین بن محمد قاسم قمشه‌ای (م 1336) نسخه‌ها:

حسینیّه شوشتریها 819- 820 (فهرست: 800) 64) از حسن بن احمد حسینی کاشانی (م 1342) نسخه:

آستان قدس 7140 (فهرست 5: 411) 65) الحاشیة الرّضیّه، از امجد حسین بن منوّر علی اللّه‌آبادی (زنده در 1343)، چاپ هند- 1343 66) سراج الأمّة، از محمد حسن بن صفر علی بار فروشی (م 1345)، چاپ تهران- 1324، 1366.

67)- از مرتضی حسینی سدهی اصفهانی نسخه:

مرعشی (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه، 2: 174) 68)- از محمد جعفر بن محمد طاهر نسخه:

مجلس 271 طباطبایی 69) از عبد الغنی نسخه:

حسینیّه شوشتریها (ذریعه 14: 38) (70- 80) 11 شرح نامعلوم یا نامشخّص الف) نسخه: دانشگاه 1/ 6996 (فهرست 16: 423) ب) نسخه: ملک 2545 (فهرست 1: 225) ج) نسخه: آستان قدس 180 فقه (فهرست 2: 54- 55) د) نسخه: فیضیّه 60 (فهرست 1: 81) ه) نسخه: رضویه 2/ 49 (فهرست: 48) و) نسخه: دانشگاه 2/ 2526 (فهرست 9: 1326) ز) نسخه: فیضیه 307 (فهرست 1: 81) ح) نسخه: مرعشی 2/ 2078 (فهرست 6: 92)

ط) نسخه: مجلس 2/ 88 امام جمع خوئی (فهرست 7: 88) ی) نسخه: مسجد اعظم 3529 (فهرست: 133) یا) نسخه: همان جا 3/ 2424 (فهرست: 557)

238- أجوبة مسائل حسین بن ربیعة المدنی

نسخه:

مجلس 6/ 5192 (فهرست 16: 21)

239- اجوبة مسائل ابن فروّج

نسخه:

مجلس 5/ 5192 (فهرست 16: 21)

240- اجوبة المسائل المازحیّة

نسخه‌ها:

حقوق 5/ 228 ج (فهرست: 231) آستان قدس 160 فقه (فهرست 2: 48) مرعشی 3/ 1259 (فهرست 4: 60) ملک 10/ 1858 (فهرست 5: 388)

241- اجوبة المسائل النّجفیة

نسخه:

آستان قدس 1/ 7245 (فهرست 5: 496- 497)

242- اجوبة المسائل الشامیّة

نسخه:

آستان قدس 2/ 7245 (فهرست 5: 496- 497)

243- اجوبة مسائل شکر بن حمدان

نسخه:

دانشگاه 22/ 3414 (فهرست 12: 2527)

244- اجوبة مسائل السیّد شرف الدین السّماکی

نسخه‌ها:

دانشگاه 5/ 2099 (فهرست 8: 727) حقوق 4/ 288 ج (فهرست: 231) آستان قدس 159 فقه (فهرست 2: 48) حضرت عبد العظیم 235 (فهرست: 445) بنگال (فهرست 1: 320) حکیم (ذریعه 20: 6- 7)

245- فوائد متفرقه

نسخه:

آستان قدس 2897 (فهرست 5: 469)

246- مجموعة الافادات

الرّسائل، مجموعۀ 12 رساله که 8 رساله از آن جمله در مباحث فقهی است به اسامی زیر:

رسالة فی میراث الزّوجة رسالة فی الحبوة و احکامها رسالة فی طلاق الحائض و الغائب نتائج الافکار فی حکم المقیم فی الاسفار رسالة فی وجوب صلاة الجمعة رسالة فی حکم ما إذا تیقّن الطّهارة و النّجاسة و شکّ فی السابق منهما رسالة فی ما إذا احدث الجنب فی اثناء غسل الجنابة رسالة فی انفعال ماء البئر، چاپ تهران- 1313.

چند نسخۀ منتخب:

مجلس 265، 8/ 4471، 3/ 5354 (فهرست 12: 146، 16: 265) حقوق 228 ج (فهرست: 232، 285، 311، 328، 330، 401، 492) آستان قدس 2364- 2368 (فهرست 2: 47- 48، 141- 142) دانشگاه 2099، 8/ 3205، 1/ 6255، 7203 (فهرست 7: 272- 278، 9: 2163، 16:

228، 486) امام جمعۀ زنجان (فهرست: 140- 141) دار الکتب 19179 ب، 3326 ج (فهرست 1: 278، 381، 388، 391) لوس آنجلس 120 M، 169 M (فهرست: 667) ملک 1858 (فهرست 5: 387) حسینیۀ شوشتریها 140 (فهرست: 835- 836) باکو 140 M- 141 (نشریه 9: 242) حکیم 1656 م.

حضرت عبد العظیم 235 (فهرست: 445) مرعشی 1777، 2362، 7/ 444 (فهرست 2: 49، 5: 157- 158، 6: 346) گلپایگانی 5/ 1751 (فهرست 3: 41) مسجد اعظم 2- 1/ 3269 (فهرست: 619)

247- مسائل التلمیذ

نسخه:

نجف- مدرسۀ بروجردی (ذریعه 20: 341)

248- المختار من مواضع الخلاف فی مسائل کتاب اللّمعة الدمشقیة

نسخه:

بنگال 640 (فهرست 1: 316)

249- التّنبیه علی مسائل

ادّعی فیها الشیخ الطّوسی الاجماع مع انّه نفسه خالف فی حکم ما ادّعی الاجماع فیه، رساله فی اجماعات شیخ الطّائفة.

چاپها:

تهران- 1308 (با الالفیۀ شهید اول)، مشهد- 1392 (در مجموعۀ الذّکری الالفیّة للشّیخ الطوسی: 789- 798) نسخه‌ها:

گلپایگانی 1484 (فهرست 2: 45) دانشگاه 3/ 6369 (فهرست 16: 253) الهیّات 3/ 561 (فهرست 1: 328- 329) امیر المؤمنین 358 (نشریّه 5: 414)

250- حاشیه مختصر النّافع

(رک: ذیل مختصر، به شمارۀ 60)

251- رسالة فی النیّة

نسخه‌ها:

ملک 10/ 2395 فیضیّه 2/ 1743 (فهرست 2: 127)

252- الاقتصاد و الارشاد

نسخه‌ها:

الهیّات 538 د، 2/ 561 د (فهرست 1: 328، 460- 461) گلپایگانی 3/ 1020 (فهرست 2: 221)

253- الاسطنبولیّة فی الواجبات العینیّة

نسخه‌ها:

آستان قدس 7244، 6197، 7437 (فهرست 5: 428، الفبائی: 780) حکیم 1757 م (فهرست 1: 52) دانشگاه 4/ 1301 (فهرست 7: 2719)

254- حاشیۀ ارشاد

(رک: ذیل ارشاد، به شماره 80)

255- تمهید القواعد

(رک: ذیل قواعد، به شمارۀ 85)

256- المقاصد العلیّه،

شرح الفیّه شهید اول (رک: ذیل الفیه، به شمارۀ 118)

257- حاشیة الالفیة

(رک: ذیل الفیة، به شمارۀ 118)

258- حاشیة دیگری بر الفیة

(رک: - ذیل الفیه، به شمارۀ 118)

259- مقالة فی وجوه البحث علی صلاة الجمعة

نسخه:

دانشگاه 5/ 4412 (فهرست 13: 3375)

260- رسالة فی خلل الصّلاة

نسخه:

مجلس 8/ 580 اخوی (مجلّۀ وحید 5: 299)

261- مناسک الحجّ الکبیر

نسخه‌ها:

آستان قدس 2630، 6073 (فهرست 2: 129، 5: 514) دانشگاه 10/ 2099 (فهرست 8: 727) مرعشی 5/ 2796 (فهرست 7: 363) الهیّات 1/ 206 د (فهرست 1: 259) ملک 7/ 2395، 13/ 5712‌

262- مناسک الحجّ

نسخه‌ها:

مرعشی 2/ 3307 (فهرست 9: 87)

سنا (مجلس 2) 13/ 1229 (فهرست 2: 174) دانشگاه 1/ 7065 (فهرست 16: 443) ملک 18/ 5712 مجلس 183/ 3455 (فهرست 10: 1353- 1354) سامراء- مدرسۀ شیرازی (ذریعه 24: 441) دیوان هند 1812 (فهرست 2: 314)

263- صیغ العقود

نسخه‌ها:

کاظمیّه- جوادین (ذریعه 5: 278، 15: 109) گلپایگانی 2/ 682 (فهرست 2: 201) غرب 2/ 786 (فهرست: 276)

264- حاشیه علی کتاب الفرائض من المختصر النّافع

نسخه:

مجلس 1/ 5340 (فهرست 16: 251)

265- رسالة فی العدالة

نسخه‌ها:

مطهری 2/ 7461 (فهرست 5: 314) مرعشی 4/ 444، 4/ 1445 (فهرست 2: 48، 4: 232) دانشگاه 2/ 7019 (فهرست 16: 431) الهیّات 5/ 561 د (فهرست 1: 329)

علی بن حسین صائغ عاملی (زنده در 969)

266- مجمع البیان،

شرح ارشاد الاذهان (رک: ذیل ارشاد، به شمارۀ 80)

حسین بن عبد الصّمد عاملی (م 984)

267- مسألتان

رسالة فی حکم الحصر و البواری و حکم سهم الامام نسخه‌ها:

مرعشی 2/ 744 (فهرست 2: 345) ملّی 3/ 1943 عربی (فهرست 10: 616- 617) گلپایگانی 3/ 48 (فهرست 1: 58) مجلس 12/ 1836 (فهرست 9: 489- 491) ملک 13/ 804، 2/ 2411 (فهرست 5: 184)

268- مسائل فقهیّة

نسخه:

مطهّری 1/ 2333 (فهرست 1: 409، 5: 561)

269- التساعیة

تسع مسائل نسخه‌ها:

مجلس 53/ 1805، 48/ 4900، 3/ 5960 (فهرست 9: 356، 14: 74، 17:

344- 345) پرینستون 3/ 538 یهودا (فهرست: 149)

270- الواجبات الملکیّة

نسخه:

گلپایگانی 3/ 8 (فهرست 1: 18)

271- حاشیۀ ارشاد

(رک: ذیل شمارۀ 80)

272- شرح الألفیة

(رک: ذیل شمارۀ 118)

273- تحفة أهل الایمان

نسخه‌ها:

مجلس 9/ 1836 (فهرست 9: 487- 488) ملّی 4/ 1943 (فهرست 10: 617) گوهرشاد 2/ 1750 (فهرست: 368) گلپایگانی 1/ 48 (فهرست 1: 58) آستان قدس 7386 (فهرست الفبایی: 633)

274- قبلة عراق العجم و خراسان

نسخه‌ها:

مرعشی 4/ 744 (فهرست 2: 346) فیضیه 1/ 1679 (فهرست 3: 117) گلپایگانی 4/ 48 (فهرست 1: 58)

275- رسالة فی وجوب صلاة الجمعة

نسخه‌ها:

مجلس 11/ 1836 (فهرست 9: 489) حکیم 451 م (یادداشت آقای حسینی اشکوری) مدینة العلم (فهرست: 103)

276- رسالة فی حلیّة جوائز السلطان

نسخه‌ها:

ملّی 2/ 1943 عربی (فهرست 10: 616) حکیم 1506 مجامیع (فهرست 1: 37- 38)

277- رسالة فی الاقرار

نسخه‌ها:

دانشگاه 6/ 918 (فهرست 5: 1865- 1866) مجلس 49/ 4900 (فهرست 14: 74)

278- رسالة فی الرّضاع

نسخه‌ها:

حکیم 2226 (ذریعه 20: 6- 7) مجلس 2/ 5168، 613 طباطبایی (فهرست 15: 305) ملک 1/ 2595 فیضیّه 2/ 1430 (فهرست 3: 91)

279- رسالة فی الید و الشّیاع

نسخه:

ملک 11/ 804، 3/ 2411، 5/ 2706 (فهرست 5: 183) ملّی 9/ 1919، 1/ 1943 (فهرست 10: 583 و 615) حسینیّۀ شوشتریها 15/ 300 (فهرست: 851) نجف- صاحب الذّریعه (ذریعه 11: 153)

280- العقد الحسینی،

چاپ یزد- بی تاریخ.

چند نسخۀ منتخب:

قادریّه 500 (فهرست 2: 319) مطهری 2013 (فهرست 1: 485) ملک 12/ 804، 1/ 2411 (فهرست 5: 184) لنین‌گراد 52 (نشریه 8: 103) ملّی 1/ 1259، 1/ 1262 (فهرست 9: 245 و 250) دانشگاه 2/ 5387 (فهرست 15: 4232)

مجلس 1306 (فهرست 4: 78) وزیری 11/ 320 (فهرست 1: 305) ملّی فارس 8/ 698 (فهرست 2: 285)

عبد العالی بن علی بن عبد العالی کرکی (م 993)

281- رسالة فی البلوغ و حدّه

نسخه:

مطهری 2/ 2595 (فهرست 1: 433)

282- النظامیّة

شرح:

هادی المضلّین و مرشد المصلّین، از عبد الهادی بن رفیع الدین حسین حسینی دلیجانی (زنده در 1048) نسخه‌ها:

مرعشی 801، 1167، 2153 (فهرست 3: 1، 339، 6: 160)

283- رسالة فی الکبائر

نسخه:

مطهری 20/ 2919 (فهرست 5: 423)

284- حاشیه مختصر النافع

(رک: ذیل مختصر، به شمارۀ 60)

285- منهج السّداد

(رک: ذیل شمارۀ 80)

حسن بن علی بن عبد العالی کرکی

اشاره

(اواخر قرن دهم)

286- البلغة فی صلاة الجمعة

البلغة فی اعتبار اذن الامام فی مشروعیّة صلاة الجمعة نسخه‌ها:

مرعشی 1/ 4697 مدینة العلم (فهرست: 103)

287- الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر

نسخه‌ها:

وزیری 2077 (فهرست 4: 1150) ادبیات 12/ 120 حکمت (فهرست: 42)

مقدّس اردبیلی (م 993)

288- مجمع الفائدة و البرهان،

اشاره

شرح ارشاد الاذهان علّامه حلّی، چاپ تهران- 1274، قم- 1403 به بعد.

چند نسخۀ منتخب:

مرعشی 1852 (فهرست 5: 237- 238) مجلس 3377- 3378 (فهرست 10: 1226- 1228) دانشگاه 6717 (فهرست 16: 344) ملک 2195 (فهرست 1: 642) آستان قدس، 3 نسخه (فهرست 2: 124- 125) ملّی، 4 نسخه (فهرست 7: 49، 147، 472) گلپایگانی، 3 نسخه (فهرست 2: 159- 160) کاشان بهنیا (رهنمای کتاب 21: 695)

مؤسسۀ اسماعیلی 597 (فهرست 2: 93)

شروح:

289- زبدة البیان،

اشاره

چاپ تهران- 1368 و 1386 چند نسخۀ منتخب:

دانشگاه 1808 (فهرست 8: 394) آستان قدس 1208، 1209 (فهرست 2: 402) عمومی اصفهان 2677، 2695، 2883، 3062 (فهرست: 174) مسجد اعظم 2990، 360 (فهرست: 221) حضرت عبد العظیم 285 (فهرست: 467) برلین 1/ 717 Ldg (فهرست 4: 254) پرینستون 3 و 705 سری جدید‌

شروح و حواشی:

مطهری 3/ 4509 (فهرست 5: 498)

نسخه‌ها:

مجلس 4828 (فهرست 12: 198) نوربخش 200 (فهرست 1: 195) مرعشی 2140 (فهرست 6: 150- 151) 3)- از محمد بن عبد الفتاح تنکابنی سراب (م 1124) نسخه‌ها:

وزیری 1290 (فهرست 3: 918) اصغر مهدوی 10/ 592 (فهرست: 125) 4) تحصیل الاطمینان، از محمد ابراهیم بن محمد معصوم حسینی قزوینی (م 1149) نسخه‌ها:

مجلس 5553 (فهرست 16: 415) غرب 10198 (فهرست: 70- 71) 5) از محمد رفیع گیلانی (میانه قرن دوازدهم) نسخه:

مسجد اعظم 6/ 1239 (فهرست: 503)

290- مناسک حج، به فارسی

نسخه‌ها:

آستان قدس 2373 (فهرست 2: 49) گوهرشاد 3/ 998 (فهرست: 107) دانشگاه 6/ 878 (فهرست 6: 1870- 1871) حجّتیه 2/ 597 (فهرست: 115) مرعشی 5- 4/ 3008 (فهرست 8: 185)

291- رسالة فی الخراج،

چاپ تهران- 1313 (در مجموعة کلمات المحققین) و 1318 (در هامش درر الفوائد آخوند خراسانی) چند نسخۀ منتخب:

مطهری 4/ 1446 (فهرست 4: 364) ملّی 1889 عربی (فهرست 10: 533) دانشگاه 99/ 7387 (فهرست 16: 534)

292- رسالة مختصر فی الخراج،

همراه رسالۀ پیش چاپ شده و در همان نسخه‌ها آمده است.

293- مسألة فی الذّبح

رسالة فی کفایة بسملة الذّابح الجنب و ان قصد قرائة احدی السّور العزائم نسخه:

تبریز- قاضی (نشریه 7: 522)

294- رسالة در صلاة و صوم

(رک: ذیل شمارۀ 1085)

علی بن ابراهیم بن سلیمان قطیفی (زنده در 995)

295- شرح تردّدات النّافع

(رک: ذیل مختصر، به شمارۀ 60)

ماجد بن فلاح بن حسن شیبانی (اواخر قرن دهم)

296- رسالة فی حرمة التصرّف

فی الآجر و الحجارات المستخرجة من خرابات الکوفة و الحائر و طوس و غیرها نسخه:

مرعشی (ذریعه 11: 172)

297- رسالة فی حلّ الخراج

چاپ تهران- 1313 (در مجموعۀ کلمات المحقّقین).

نسخه:

مرعشی (ذریعه 11: 179)

298- رسالة فی وجوب الاتّجار بمال الصّغیر و استنمائه له.

نسخه:

مرعشی (ذریعه 25: 29)

299- رسالة فی الرّضاع

رسالة فی اثبات الحرمة نسبا و رضاعا نسخه‌ها:

دانشگاه 4/ 2105، 7/ 7043 (فهرست 8: 740، 16: 437)

300- رسالة فی حلّیة العنب و الزّبیب الملقیین فی الخلّ لکسب الحموضة

نسخه:

مرعشی (ذریعه 11: 177)

نور الدّین علی بن احمد بن ابی جامع عاملی (اواخر قرن دهم)

301- شرح قواعد الاحکام

(رک: ذیل قواعد، به شمارۀ 85)

عبد العلی بن محمود خادم جاپلقی (پایان قرن دهم)

302- رسالة فی صلاة الجمعة

نسخه:

دانشگاه 1/ 972 (فهرست 5: 2089- 2090)

303- رسالة فی در نماز جمعه،

به فارسی نسخه:

دانشگاه 2/ 972 (فهرست 5: 2090- 2091)

304- شرح الالفیة

(رک: ذیل الفیه، به شماره 118)

305- شرح فارسی الفیه

(ذیل همان شماره)

سید حسین مجتهد کرکی- حسین بن حسن حسینی (م 1001)

306- رسالة فی النیّة

نسخه:

مجلس 2/ 3988 (فهرست 10: 2160)

307- رسالة فی استقبال القبلة

نسخه:

مجلس 9/ 3988 (فهرست 10: 2166)

308- رسالة فی الأوانی

نسخه:

دانشگاه 45/ 2144 (فهرست 9: 832)

309- رسالة فی القبلة

ترجمۀ فارسی آن از محمد صادق سرکانی (زنده در 1033) در دست است (استادی: 68)

310- البلغة فی عدم عینیّة صلاة الجمعة

نسخه‌ها:

گلپایگانی 9/ 146 (فهرست 1: 136) مدینة العلم (فهرست: 101- 102)

311- رسالة النیّات و صیغ العقود و الایقاعات

نسخه:

ملک 3/ 1847 (فهرست 5: 384)

312- رسالة فی حکم ذبائح اهل الکتاب

نسخه:

مجلس 7/ 3988 (فهرست 10: 2165)

313- رسالة فی تنازع الزّوجین فی متاع البیت

نسخه:

مرعشی 3/ 2785 (فهرست 7: 348)

عبد اللّٰه بن خلیل (زنده در 1006)

314- شرح الفرائض النصریّة

(رک: ذیل فرائض، به شمارۀ 57)

315- رسالة فی المواریث

نسخه‌ها:

مسجد اعظم 6/ 631، 2/ 627 (فهرست: 464 و 465) آستان قدس 2757 (فهرست 5: 445) دانشگاه 7684 (فهرست 16: 670) سنا 7/ 225 (فهرست 1: 106)

علی بن محیی الدین جامعی عاملی (زنده در 1008)

316- رسالة فی المیراث

نسخه‌ها:

ادبیات 8/ 243 امام جمعۀ کرمان (فهرست: 38) وزیری 2/ 2344 (فهرست 4: 1258) فیضیّه 5/ 1484 (فهرست 3: 94)

صاحب مدارک (م 1009)

317- هدایة الطّالبین

غایة المرام، شرحی بر مختصر نافع محقق حلّی نسخه‌ها:

دانشگاه 1471، 6598 (فهرست 8: 122، 16: 304) حکیم 106 (نشریه 5: 425) جعفریه (نشریه 5: 436) فیضیّه 101 (فهرست 1: 192- 193) الهیّات 2 ب/ 54 (فهرست 1: 128) آستان قدس 7586 (فهرست 5: 461) مجلس 3370، 4641، 5310 (فهرست 10: 1213- 1215، 13: 31، 16: 226) مرعشی 546 (فهرست 2: 148) وزیری 1691 (فهرست 3: 1022) ملک 2897 (فهرست 1: 442) مسجد جامع 144 (فهرست: 332) کنگره 38 عربی (فهرست: 30- 31) شرح: از بهبهانی

نسخه: اصفهان- روضاتی (ذریعه 20: 72)

318- مدارک الاحکام،

اشاره

شرح بخش عبادات از شرایع محقق، چاپ تهران- 1268، 1274، 1298، 1322.

چند نسخۀ منتخب:

آستان قدس 7931 (فهرست 5: 496) مجلس 4202، 3374، 193 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 339، 10: 1224، 11:

(219- 220) نواب 61- 62 فقه، 97 فقه (فهرست: 475) غرب 4510 (فهرست: 184) موزۀ بغداد 2900، 3886 (فهرست 1: 253) بوهار 183 عربی (فهرست: 207) برلین 523 gdL (فهرست 6: 66) هاروارد (نشریّه 9: 380)

شروح و حواشی:

1)- از رفیع الدّین نائینی نسخه: مرعشی 3309 (فهرست 9: 90- 91) 2)- از ابراهیم بن حسین مرعشی خلیفه سلطان نسخه: مرعشی 2/ 3060 (فهرست 8: 281- 282) 3)- از محمد ابراهیم بن محمد معصوم حسینی قزوینی نسخه: غرب 233 (فهرست: 116) 4)- از محمد اسماعیل بن حسین خاجویی (م 1173) نسخه‌ها: موزۀ بغداد 205، 1036 (فهرست: 144) ملک 10 و 28/ 1606 (فهرست 5: 305- 306) 5) تدارک المدارک، از صاحب الحدائق نسخه‌ها: مجلس 2/ 47 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 43- 44) گلپایگانی 8/ 1870 (فهرست 3: 91) 6)- از بهبهانی، چاپ تهران- 1268، 1322 (هر دو با مدارک الاحکام)

نسخه‌ها: مطهری 2653 (فهرست 4: 267) ملک 2587 (فهرست 1: 246) مرعشی 4312 (فهرست 11: 303) دانشگاه 6809 (فهرست 16: 365) آستان قدس 7587 (فهرست الفبایی: 727) آستان قدس 14375 گلپایگانی 1029 (فهرست 2: 60) مسجد اعظم 454 (فهرست: 147) 7) الفذالک، از کرمانشاهی 8)- از محمد جعفر همدانی نسخه: مرعشی 2538 (فهرست 7: 122- 123) 9) کشف المدارک، از محمد رفیع گیلانی اصفهانی (زنده در 1236)، چاپ تهران- 1269 (در حاشیه درّۀ بحر العلوم)، 1322 (با مدارک الاحکام) نسخه‌ها: دانشگاه 1/ 3698 (فهرست 12: 2703) مسجد اعظم 1655 (فهرست: 332) 10)- از ضیاء الدین محمد حسینی مرعشی نسخه: مرعشی 1762 (فهرست 5: 145) 11)- از محمد جعفر استرآبادی نسخه: مرعشی 3854 (فهرست 10: 242) 12)- نامعلوم نسخه: حسینیۀ شوشتریها 2/ 192 (فهرست: 840)

319- حاشیه الألفیّة

(رک: ذیل الفیة، به شمارۀ 118)

بایزید ثانی- ابو محمد علی بن عنایت اللّٰه بسطامی (زنده در 1011)

320- معارض التّحقیق

نسخه:

مجلس 1321 (فهرست 4: 93- 94)

321- اوقات الصّلاة

نسخه:

دانشگاه 11/ 944 (فهرست 5: 1784- 1785)

322- التّحفة المرضیّة

السّلامیّة نسخه:

دانشگاه 7/ 944 (فهرست 5: 1825)

صاحب معالم (م 1011)

323- معالم الدّین،

که تنها بخشی از آغاز طهارت آن نگاشته شده است، چاپ تبریز- 1322.

چند نسخۀ منتخب:

الهیّات أ ب/ 54 (فهرست 1: 128) ملّی 2/ 436 عربی (فهرست 7: 371- 370) مسجد اعظم 415‌

324- اجوبة مسائل محمد بن جویبر المدنی

المسائل المدنیّات نسخه‌ها:

حکیم 903 م (فهرست 1: 165)

دانشگاه 6/ 7312 (فهرست 16: 510) ملک 3/ 1049، 8- 7/ 2576 (فهرست 5: 227)

325- الاثنا عشریّه

اشاره

نسخه‌ها:

ملک 1/ 574، 4/ 1561، 6/ 2625 (فهرست 5: 87 و 290) مطهری 1/ 6062 (فهرست 3: 42- 43) دانشگاه 4/ 3702 (فهرست 11: 2016) ملّی فارس 9/ 698 (فهرست 2: 286) گلپایگانی (تراثنا 4: 104)

شروح و حواشی

ملک 2/ 574 (فهرست 5: 88) آستان قدس 2729 (فهرست 5: 405) دانشگاه 12/ 918 (فهرست 5: 1855- 1856) ادبیات 3/ 14 و (فهرست: 197- 198) مجلس 6/ 3718، 1/ 5960 (فهرست 10: 1694- 1695، 17: 344) گلپایگانی (تراثنا 4: 104) مسجد جامع تهران 2/ 299 (فهرست: 377) مطهّری 1/ 7939 (فهرست 4: 139- 140) 4) الفوائد الغرویّة، از شرف الدّین علی بن حجّة اللّٰه شولستانی (زنده در 1063) نسخه‌ها:

مجلس 1/ 4944 (فهرست 17: 327- 328) آستان قدس 2509 (فهرست 2: 92) مطهری 6065 (فهرست 5: 386) مرعشی 4325 (فهرست 11: 318)

326- مناسک الحج

نسخه:

مرعشی 1/ 1691 (فهرست 5: 85)

قاضی نور اللّٰه بن شریف حسینی شوشتری (م 1019)

327- نهایة الاقدام

نسخه:

بانکیپور 1096 (فهرست، عربی 1: 108)

328- البحر الغزیر فی تقدیر الماء الکثیر

نسخه:

حکیم 4/ 152 (نشریّه 5: 427)

329- رسالة فی تحقیق ما لا تتمّ الصّلاة فیه

نسخه:

الهیات 9/ 51 د (فهرست 1: 127)

330- رسالة فی صلاة الجمعة

اللّمعة نسخه‌ها:

حکیم 5/ 375 (نشریّه 5: 427) مدینة العلم (فهرست: 103)

ملا عبد اللّٰه شوشتری (م 1021)

331- رساله در نماز جمعه،

به فارسی نسخه:

بخشی از آن در آستان قدس 4/ 7055 (فهرست 5: 488)

332- رسالة فی حقیقة الصّوم

نسخه:

ملک 6/ 804 (فهرست 5: 183)

333- رسالة فی وکیل الزّوجة

دانشگاه، میکرو فیلم 2501 (فهرست میکرو فیلمها 1: 705)

334- حاشیة الالفیّة

(رک: ذیل الفیه، به شمارۀ 118)

335- جامع الفوائد،

شرحی بر قواعد الاحکام علامه حلّی.

نسخه‌ها:

ملک 3968 (فهرست 1: 195) دانشگاه 6828 (فهرست 16: 371) تربیت 112 (فهرست: 32) ادبیات 23 کرمان (فهرست: 82) آستان قدس 6736 (فهرست 5: 392- 393)

336- الرّسائل،

مجموعۀ 20 رساله با عناوین مختلف نسخه‌ها:

آستان قدس 7055 (فهرست الفبایی: 982) نجف- شریعت (ذریعه 5: 243، 245، 302، 11: 47، 64، 149، 155، 156، 157، 15: 175، 16: 55، 18: 84، 88، 103، 24: 105، 25: 110)

عبد النّبی بن سعد جزائری

اشاره

(م 1021)

337- الاقتصاد،

شرح ارشاد الاذهان (رک: ذیل ارشاد، به شمارۀ 80)

میر فیض اللّٰه بن عبد القاهر حسینی تفرشی (م 1025)

338- الأنوار القمریة

(رک: ذیل شماره 325)

میرزا محمد بن علی حسینی استرآبادی (م 1028)

339- آیات الاحکام،

چاپ تهران- 1392 (؟) چند نسخۀ منتخب:

مطهری 2053 (فهرست 1: 86، 3: 26) آستان قدس 1436 (فهرست 2: 403) ملّی 1300 عربی (فهرست 9: 285)

ماجد بن هاشم بحرانی (م 1028)

340- الیوسفیّة

نسخه:

مرعشی 1/ 2249 (فهرست 6: 233- 234)

محمد بن حسن بن زین الدّین عاملی (م 1030)

341- رسالة فی الارض المفتوحة عنوة

نسخه:

نجف- حسینیه کاشف الغطاء 55 (ذریعه 11: 60)

342- کشف الرّموز الخفیّة

(رک: ذیل الروضة البهیة، به شمارۀ 237)

343- حاشیۀ اثنا عشریّۀ صاحب معالم

(رک: ذیل اثنا عشریه به شماره 325)

بهاء الدّین محمد عاملی (م 1030)

344- الحبل المتین

که تنها بخش طهارت، صلاة و میراث آن نوشته شده است، چاپ تهران- 1321.

نسخه‌ها:

پرینستون 110 سری جدید دانشگاه 1797، 3119، 6812، 5/ 1935 (فهرست 7: 368، 552، 11: 2073، 16: 366)

زنجانی 3 (فهرست: 190) ملک 2174، 2702 (فهرست 1: 253- 254) ملّی 781 عربی (فهرست 8: 285) ببلوتیکا ناسیونال 776 (فهرست 1: 169، 2: 129، 130) مجلس 1297 (فهرست 4: 72) آستان قدس 7182، 2855، 2732، 2733، 2735 (فهرست 5: 416) مسجد اعظم 1/ 5 (فهرست: 428) مرعشی 3975 (فهرست 10: 356)

345- مشرق الشمسین

که تنها مربوط به طهارت از آن نوشته شده است، چاپ تهران- 1321 (همراه الحبل المتین او) چند نسخۀ منتخب:

آستان قدس 2626، 2649، 2632 (فهرست 2: 128، 135) مسجد اعظم 1/ 3285 (فهرست: 620) ملک 1009 (فهرست 1: 677) مجلس 1320 (فهرست 4: 92- 93) مرعشی 80، 222 (فهرست 1: 98، 249) الهیّات 160 ج (فهرست 1: 662) ملّی 1/ 79 عربی (فهرست 7: 76- 77) سنا (مجلس 2) 125 (فهرست 1: 65) گلپایگانی 3/ 979 (فهرست 2: 216) باکو 2/ 140 M (نشریّه 9: 239) ملّی فارس 1/ 698 (فهرست 2: 282)

346- الاثنا عشریّات،

اشاره

پنج رساله در عبادات، رساله صلاة، چاپ تهران- 1309 (با تبصرة المتعلّمین علامه) نسخه‌ها:

سنا (مجلس 2) 1/ 225 (فهرست 1: 105)

حکیم 9 رشتی (فهرست: 27) دانشگاه 4/ 918، 6/ 7087، 8731 (فهرست 5: 1758- 1759، 16: 449، 17:

ترجمه:

فارسی، از صدر الدّین محمد بن محب علی تبریزی (زنده در 1013) نسخه‌ها:

مرعشی (ذریعه 4: 74) لنین‌گراد 643 A (فهرست فارسی 1: 241) دانشگاه 4- 3/ 5884، 2/ 7242 (فهرست 16: 130، 497)

شروح و حواشی:

1)- از خود شیخ، بر رسالة صلاة.

نسخه: آستان قدس 2728 (فهرست 5: 404- 405) 2) نامعلوم، در 1012 نوشته شده نسخه: دانشگاه 8/ 7087 (فهرست 16: 449)

3)- نامعلوم، پیش از 1030 نوشته شده نسخه: مرعشی 2398 (فهرست 6: 378- 379) 4) الفوائد العلیّة، از هارون بن خمیس جزائری (زنده در 1036) نسخه: آستان قدس 2509 (فهرست 2: 93، 5: 353) 5)- نامعلوم، پیش از 1042 نوشته شده نسخه: الهیّات 6/ 184 (فهرست 1: 724) 6) الأنوار البهیّة، از نور الدّین علی بن حسین موسوی عاملی (م 1068) نسخه‌ها: مرعشی 81 (فهرست 1: 99) مجلس 4670 (فهرست 13: 52- 53) 7) الفطرة الملکوتیّه، از عبد الحسیب بن احمد عاملی (زنده در 1058) نسخه: آستان قدس 2792 (فهرست 5: 471) 8)- از خاجویی نسخه: گوهرشاد 1702 (فهرست: 256) 9) از عبد الحسین بن قاسم حلّی (م 1375) نسخه: امیر المؤمنین (ذریعه 13: 62) 10)- نامعلوم نسخه: آستان قدس 2728 (فهرست الفبایی: 700)

347- جامع عباسی:

اشاره

به فارسی، در احکام عبادات که مکرّرا به چاپ رسیده.

چند نسخۀ منتخب:

مطهری 2531 (فهرست 1: 15) بادلیان، فارسی 1784 (فهرست 3: 1031- 1032) واتیکان، فارسی 15 (فهرست، فارسی: 41) لیدن 1283 شولت (فهرست 4: 178) ترجمه:

عربی، نامعلوم نسخه: خالصی (فهرست: 56)

تکمله:

نسخه‌ها:

فیضیه 17/ 847 (فهرست 3: 30) آستانۀ قم 6054 (فهرست: 192) مجلس 45 (فهرست 1: 13)

شروح و حواشی:

1)- از علاء برهان تبریزی (زنده در 1054) نسخه: آصفیه 176 فقه شیعه (فهرست 4: 481) 2)- از محمد بن علی بن خاتون عاملی (م 1057) نسخه‌ها:

ملک 1434، 5878 (فهرست 2: 499) تبریز، ملّی 3076 (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه، 2: 57)

348- أجوبة مسائل الشیخ جابر

نسخه:

دانشگاه 6/ 2621 (فهرست 9: 1497)

349- أجوبة مسائل الشیخ صالح بن حسن الجزائری

جوابات المسائل الحائریة نسخه‌ها:

دانشگاه 3/ 4316، 7/ 1130، 9/ 3598، 6/ 5873 (فهرست 5: 1797- 1798، 13:

3279، 15: 4241، 16: 117) حکیم 7/ 18 رشتی (فهرست: 39) مجلس 7/ 5192 (فهرست 16: 22) ادبیّات 11/ 120 حکمت (فهرست: 42) سنا (مجلس 2) 6/ 1245 (فهرست 2: 181) مرعشی 3/ 1691 (فهرست 5: 86)

مطهری 4/ 4510 (فهرست 2: 277) زنجان (فهرست: 89) ملک 35/ 1142 (فهرست 5: 240) ترجمه: به فارسی، از محمد صادق سرکانی نسخه: وزیری (فهرست میکرو فیلم‌های دانشگاه 2: 266)

350- جواب مسائل شاه عباس،

به فارسی نسخه‌ها:

مطهری 3/ 8150 (فهرست 3: 276) دانشگاه 11/ 7013 (فهرست 16: 429) ملّی (فهرست میکرو فیلم‌های دانشگاه 2: 266)

351- المسائل الفقهیّة

نسخه:

مجلس 10/ 2761 (فهرست 9: 160- 161)

352- المسائل المدنیّات

اجوبة مسائل علی بن شدقم نسخه‌ها:

ملک 2/ 278 (فهرست 5: 9) ملّی فارس 12/ 698 (فهرست 2: 287)

353- حاشیه علی قواعد الاحکام

(رک: ذیل قواعد، به شمارۀ 85)

354- حاشیه علی ارشاد الاذهان

(رک: ذیل ارشاد، به شمارۀ 80)

355- حاشیه علی القواعد و الفوائد

(رک: ذیل قواعد، به شمارۀ 123)

356- الکرّیة،

چاپ تهران- 1321 (همراه حبل المتین او) چند نسخۀ منتخب:

مجلس 1805، 54/ 4900 (فهرست 9: 359- 360، 14: 77) دانشگاه 7/ 4316، 2/ 8731 (فهرست 13: 3279، 17: 206) فرهنگ مشهد 38 الف (فهرست: 40- 41) ملّی 6/ 1404 عربی (فهرست 9: 417) سنا (مجلس 2) 9/ 417 (فهرست 1: 250) باکو 15/ 149 م (نشریّه 9: 239) ملک 23/ 829، 1/ 2825، 9/ 3229 (فهرست 5: 200)

357- حاشیۀ اثنا عشریّۀ صاحب معالم

(رک: ذیل اثنا عشریه به شماره 325)

358- رسالة مختصره فی فقه الصّلاة

نسخه:

بادلیان 175 عربی‌

359- رسالة فی تحقیق جهة القبلة

چند نسخۀ منتخب:

دانشگاه 4/ 821، 9/ 918، 3/ 987، 2/ 1626، 6/ 4005، 5/ 4316 (فهرست 5:

1853- 1854، 8: 210، 12: 2993، 13: 3279) مطهری 6/ 2670، 9/ 7539، 4/ 7542، 12/ 8190 (فهرست 1: 419- 420، 3: 44، 4: 133) مرعشی 4/ 104، 5/ 1003 (فهرست 1: 126، 3: 195) گلپایگانی 2/ 48، 2/ 146، (فهرست 1: 58 و 135) ملک 3/ 2880، 2/ 2965 پرینستون 2/ 151 سری جدید آستان قدس 6544 (فهرست 5: 438)

360- الحریریّة،

چاپ تهران- 1315 (در مجموعۀ کلمات المحققین) و 1318 (در هامش درر الفوائد آخوند خراسانی) نسخه:

دانشگاه 3/ 918 (فهرست 5: 1875)

361- رسالة فی استحباب السّورة فی الصلاة

نسخه‌ها:

آستان قدس 242 فقه (فهرست 2: 74) مرعشی 9/ 1003 (فهرست 3: 196)

362- رسالة فی سجود التلاوة

نسخه‌ها:

دانشگاه 5/ 7087 (فهرست 16: 449) ملک 5/ 278، 2/ 804 (فهرست 5: 9 و 182)

163- رسالة فی صلاة الجمعة

نسخه‌ها:

ملک 8/ 1023 (فهرست 5: 224) دار الکتب 20324 ب (فهرست 1: 391)

364- رسالة فی التّخییر بین القصر و الاتمام فی الاماکن الاربعة

نسخه‌ها:

دانشگاه 14/ 918 (فهرست 5: 1968) مجلس 54/ 1805، 50/ 4900 (فهرست 9: 356- 357، 14: 75)

356- مسألة فی الصّوم

نسخه‌ها:

دانشگاه 11/ 918 (فهرست 5: 1796- 1797) مجلس 57/ 1805، 53/ 4900 (فهرست 9: 358- 359، 15: 76)

366- رسالة فی منع الزّوجة نفسها عن الزّوج حتّی تقبض المهر

نسخه‌ها:

مجلس 55/ 1805، 51/ 4900 (فهرست 11: 357- 358، 14: 75- 76) دانشگاه 5/ 918 (فهرست 5: 1784) گلپایگانی 146 (فهرست 1: 136)

367- رسالة فی ذبائح اهل الکتاب،

چاپ تهران- 1315 (در مجموعۀ کلمات المحققین).

چند نسخۀ منتخب:

گلپایگانی 6/ 146، 3/ 245، 3/ 243، (فهرست 1: 136، 228، 229) دانشگاه 8/ 944، 5/ 3119، 1/ 4448، 5/ 5873 (فهرست 5: 1879- 1880، 11:

2073، 13: 3406، 16: 117) مرعشی 6/ 1003، 2/ 3667 (فهرست 3: 195، 10: 59) ملّی 1391 عربی (فهرست 9: 401) پرینستون 4/ 151 سری جدید مسجد اعظم 5/ 770 (فهرست: 475) باکو 25/ 140 م (نشریه 9: 240) ملّی فارس 6/ 698 (فهرست 2: 284)

368- شرح جواهر الفرائض

شرح الفرائض النّصیریّه‌

369- الفرائض البهائیّة،

فصل مربوط به ارث از حبل المتین اوست.

نسخه‌ها:

مرعشی 4/ 1118، 10: 2362 (فهرست 3: 289- 290، 6: 346)

370- رسالة فی المواریث

نسخه‌ها:

گلپایگانی 2/ 1114 (فهرست 2: 227) رضویه 4/ 87 (فهرست: 55) وزیری 3/ 1060 (فهرست 3: 839)

371- رسالة فی العدالة

نسخه:

دار الکتب 21230 (فهرست 1: 376)

لطف اللّٰه بن عبد الکریم میسی عاملی (م 1033)

372- الاعتکافیّة

ماء الحیاة و صافی الفرات نسخه‌ها:

آستان قدس 2244 (فهرست 2: 11) نجف- مدرسۀ بروجردی (ذریعه 19: 11- 12)

373- الوثائق و العقال

رسالة فی فسخ الزّوجة الصغیرة نکاح الولی لها بعد کبرها نسخه:

امیر المؤمنین (ذریعه 25: 26)

374- حاشیۀ جامع المقاصد

(رک: ذیل جامع المقاصد، به شمارۀ 179)

375- حاشیۀ فوائد الشّرائع

(رک: ذیل شرائع، به شمارۀ 58)

محمد امین استرآبادی (م 1036)

376- رسالة فی طهارة الخمر

نسخه‌ها:

ملک 16/ 6151 دانشگاه 12/ 1257 (فهرست 7: 2667)

میر داماد (م 1040)

337- الاعضالات العویصات

نسخه:

فیضیه 3/ 1415 (فهرست 3: 90)

378- الاثنا عشریة

عیون المسائل الفقهیّة نسخه‌ها:

پرینستون 3/ 232 سری جدید دانشگاه 859، 8/ 1837 (فهرست 5: 1760- 1761، 8: 434) حقوق 3/ 10 د (فهرست: 230- 231) اصفهان- مدرسۀ صدر (نشریّه 5: 312) تفلیس 9/ 699 (نشریه 8: 260) ملک 1/ 2259 (فهرست 5: 450)

379- حاشیه علی مختلف الشیعه

(رک: ذیل مختلف، به شمارۀ 86)

380- حاشیه علی شرائع الاسلام

(رک: ذیل شرائع، به شماره 58)

381- حاشیه علی التنقیح الرائع

(رک: ذیل تنقیح، به شمارۀ 132)

382- شارع النّجاة،

به فارسی، در احکام عبادات، چاپ تهران- 1401 (در مجموعۀ اثنا عشر رسالة للدّاماد).

چند نسخۀ منتخب:

فیضیه 2/ 1425 (فهرست 3: 90) مجلس 5/ 4553 (فهرست 12: 236- 237) دانشگاه 7074 (فهرست 16: 445)

383- رسالة فی الطّهارة و الصّلاة

نسخه‌ها:

مجلس 1/ 4553 (فهرست 12: 234) آستان قدس 2445 (فهرست 2: 73)

384- التعلیقات فی الطّهارة

نسخه:

نوربخش 400 (فهرست 2: 110- 111)

385- حاشیة علی الالفیة

(رک: ذیل الفیة، به شمارۀ 118)

386- رسالة فی صلاة الجمعة،

چاپ تهران- 1397 (در دیباچۀ چاپ قبسات او) و 1401 (در مجموعه اثنا عشر رساله للداماد)

387- اثبات السیادة لمن ینتسب إلی هاشم امّا.

نسخه:

ملّی 2360 ف (فهرست 5: 483)

388- ضوابط الرّضاع،

چاپ تهران- 1313 (در مجموعۀ کلمات المحقّقین) چند نسخۀ منتخب:

آستان قدس 2788 (فهرست 5: 467) الهیّات مشهد 219 (فهرست 1: 130) ملک 1/ 667 (فهرست 5: 136) مجلس 2724، 19/ 4900 (فهرست 9: 53- 54، 16: 61) دانشگاه 1/ 6817، 1/ 9255 (فهرست 16: 368، 17: 332) ادبیّات مشهد، 2/ 59 فیّاض (فهرست: 193)- ترجمۀ فارسی از سلطان حسین واعظ استرآبادی (زنده در 1078) نسخه: دانشگاه 5372 (فهرست 15: 4223- 4224)

389- الرّد علی ما اعترض به علی ضوابط الرّضاع

نسخه:

باکو 33/ 140 م (نشریّه 9: 241)

390- رسالة فی تنازع الزّوجین فی قدر المهر

نسخه‌ها:

مرعشی 2/ 2519 (فهرست 7: 104- 105) آستان قدس 2438، 2711 (فهرست 2: 70، 5: 426) مجلس 4/ 4553 (فهرست 12: 436) باکو 69/ 140 م (نشریه 9: 244) آستانۀ قم 3/ 8353 (فهرست: 203- 204) دار الکتب 3326 ج (فهرست 1: 401)- شرح از خود نگارنده نسخه:

آستان قدس 229 فقه (فهرست 2: 71)

391- دلائل الاحکام،

حواشی او بر قواعد علامه (رک: ذیل قواعد، به شمارۀ 85)

فاضل جواد- جواد بن سعد اللّٰه کاظمی (زنده در 1044)

392- مسالک الافهام،

چاپ تهران- 1387.

چند نسخۀ منتخب:

مرعشی 2697 (فهرست 7: 269) حکیم 129 (نشریه 5: 426) مجلس 1331 (فهرست 10: 1126) برلین 50 PM (فهرست 4: 157) دانشگاه 64 (فهرست 1: 208) الهیّات 98 ب (فهرست 1: 660) ملک 916 (فهرست 1: 669) اصفهان- روضاتی (فهرست 1: 200) مجلس 4491 (فهرست 12: 168)

393- الفوائد العلیّة

(رک: ذیل شمارۀ 194)

احمد بن زین العابدین علوی عاملی (زنده در 1044)

394- رسالة فی نجاسة الخمر

نسخه‌ها:

ملک 2/ 2134 (فهرست 5: 431) دانشگاه 3749 (فهرست 12: 2743) ادبیّات 2/ 251 امام جمعۀ کرمان (فهرست: 40)

مطهری 23/ 2916، 2/ 4506 (فهرست 1: 283)

395- بیان الحقّ و تبیان الصّدق

نسخه‌ها:

آستان قدس 2259 (فهرست 2: 15- 16) فیضیّه 1961 (فهرست 1: 36)

مرتضی بن محمد حسینی ساروی

اشاره

(زنده در 1049)

396- جمعة من مسائل الجمعة

نسخه:

مرعشی 1/ 3032 (فهرست 8: 221)

حسین بن حیدر حسینی کرکی (میانۀ قرن یازدهم)

397- رسالة فی اشتراط صحّة الصّوم الواجب بالغسل من الجنابة

نسخه:

مجلس 4865 (فهرست 13: 302- 303)

398- اصابة الحق

رسالة فی جواز شرط المرتهن الوکالة لنفسه فی بیع المرهون نسخه:

ملک (ذریعه 11: 81)

معزّ الدین محمد بن ابی الحسن موسی مشهدی زنده در 1044)

399- ذخیرة الجزاء

نسخه‌ها:

دانشگاه 1/ 4984 (فهرست 15: 4077) ملک 1/ 2024 (فهرست 5: 410) شرح:

ذخائر العقبی نسخه: دانشگاه 2/ 4984 (فهرست 15: 4077)

400- جواهر الحقائق

نسخه:

قزوین- حاج سید جوادی (نشریّه 6: 342)

401- تحفة الرّضا

نسخه:

آستان قدس 6533 (فهرست 5: 379- 381)

402- العشرة الکاملة

نسخه:

مرعشی 1/ 3630 (فهرست 10: 30)

محمد تقی بن ابو الحسن حسینی استرآبادی (میانۀ قرن یازدهم)

403- شرح خطبه الشرائع

(رک: ذیل شرائع، به شمارۀ 58)

404- مناقشات فقهیة

نسخه:

آستان قدس 2647 (فهرست 2: 135)

مراد بن علی جان تفرشی (م 1051)

405- الکریّة

نسخه:

دانشگاه 1803 (فهرست 8: 380)

406- شرح قطرة البحرین، نوشته شده پیش از 1060.

نسخه:

مرعشی 1842 (فهرست 5: 228)

محمد صادق بن محمد امین حلی شیرازی (زنده در 1057)

407- رسالة فی استحباب السورة او وجوبها

نسخه‌ها:

مرعشی 2/ 4093 (فهرست 11: 110) دانشگاه 1/ 7126 (فهرست 16: 461)

علی نقی بن محمد هاشم کمره‌ای اصفهانی (م 1060)

408- رسالة فی الصّلاة فی المغصوب

نسخه:

مجلس 5/ 3333 (فهرست 10: 1130)

409- رسالة فی ولایة الاب و الجدّ

نسخه:

مجلس 4/ 3333 (فهرست 10: 1129)

شرف الدّین علی بن حجّة اللّٰه شولستانی (زنده در 1063)

410- رسالة فی سرایة النّجاسة

نسخه:

ملک 23/ 2576‌

411- الفوائد الغرویّه

(رک: ذیل شمارۀ 325)

412- افعال حج،

به فارسی نسخه:

مجلس 1/ 3749 (فهرست 10: 1734)

عبد اللّٰه بن محمد تونی (م 1071)

413- رسالة فی نفی الوجوب العینی عن صلاة الجمعة

نسخه‌ها:

مجلس 2/ 128 امام جمعۀ خوئی 4/ 3263، 2/ 4386 (فهرست 7: 177- 178، 10:

874- 875، 12: 93) دانشگاه 1/ 2875 (فهرست 10: 1719) ملّی 1/ 1858 عربی (فهرست 10: 439) آستان قدس 2/ 11325 (یادداشت آقای سید عبد العزیز طباطبایی) ملک 5/ 3563 مرعشی 2526 (فهرست 7: 112- 113) حسینیه شوشتریها (ذریعه 15: 74- 75) لوس آنجلس 1/ 1204 م (فهرست: 715) مدینة العلم (فهرست: 102- 103)- حواشی بر آن از احمد بن محمد تونی (زنده در 1071) نسخه:

ملی 1/ 1858 عربی (فهرست 10: 439- 440)

مجلسی اوّل (م 1070)

414- اجوبۀ مسائل فقهی،

به فارسی، گرد آورده کلب علی بروجردی نسخه:

ملی 2/ 2582 فارسی (فهرست: 116)

415- حدیقة المتّقین،

فارسی، در احکام عبادات چند نسخۀ منتخب:

گلپایگانی 717 (فهرست 2: 64) مطهری 1863 (فهرست 1: 405) حجتیّه 400 (فهرست: 11) استادی (فهرست: 46) کمبریج 9/ 16 C براون (فهرست: 21)

416- مناسک حج،

به فارسی نسخه:

مرعشی 15 (فهرست 1: 27)

417- رضاعیه

چند نسخه:

دانشگاه 10/ 944 (فهرست 5: 1901- 1902) مجلس 17/ 4903، 3/ 5168 (فهرست 4: 125، 15: 305- 306) آستان قدس 6703 (فهرست 5: 445) ملک 1752، 2/ 2065 (فهرست 2: 411، 5: 418) وزیری 4/ 990 (فهرست 2: 809) فیضیه 3/ 346 (فهرست 3: 9) گلپایگانی 3/ 686، 2/ 1046 (فهرست 2: 203 و 224) مسجد اعظم 2/ 649، 6/ 1420، 3/ 3840 (فهرست: 467 و 516 و 542) مرعشی 4/ 70، 3/ 3719، 4/ 3034 (فهرست 1: 84، 8: 225، 10: 119) ملّی 3/ 1598 عربی (فهرست 10: 129)

حسن‌علی بن عبد اللّٰه شوشتری (م 1075)

418- التبیان

نسخه:

بغداد- معهد الدّراسات الاسلامیّة العلیا 1355 (فهرست: 116)

419- رساله در حرمت نماز جمعه در زمان غیبت امام

نسخه‌ها:

مجلس 5/ 4943 (فهرست 14: 198) حقوق 1/ 8 د (فهرست: 222) دانشگاه 5/ 6530 (فهرست 16: 286)

محمود بن فتح اللّٰه حسینی کاظمی (زنده در 1079)

420- رسالة فی وجوب الخمس حال استتار الامام

نسخه‌ها:

دانشگاه 5/ 1122 (فهرست 5: 1876- 1877) مرعشی 3/ 2525 (فهرست 7: 111)

رفیع الدّین محمد بن حیدر حسینی طباطبایی نائینی (م 1082)

421- اجوبۀ مسائل فقهی

به فارسی، گرد آوردۀ مهدی بن رضا حسینی نسخه:

آستان قدس 2772 (فهرست 5: 355)

422- حاشیه علی مختلف الشیعه

(رک: ذیل مختلف، به شمارۀ 86)

423- حاشیة علی مدارک الاحکام

(رک: ذیل مدارک، به شمارۀ 318)

محمد بن قاسم اصفهانی دیلماج

اشاره

(زنده در 1084)

424- حاشیة الروضة البهیّة

(رک: ذیل الروضة البهیة، به شمارۀ 237)

425- رساله در نماز جمعه،

به فارسی نسخه:

آستان قدس 6198 (فهرست: 804)

فخر الدّین بن محمد علی طریحی نجفی (م 1087)

426- الفخریة

نسخه:

مرعشی 118 (فهرست 1: 142)

427- الضّیاء اللامع:

شرح مختصر النّافع (رک: ذیل مختصر، به شمارۀ 60)

خلیل بن غازی قزوینی (م 1088)

428- رساله در حرمت نماز جمعه،

به فارسی، بخشی از شرح کافی او.

نسخه‌ها:

مسجد اعظم 1359، 1432 (فهرست: 281)

لوس آنجلس 1224 م (فهرست: 62) ملک 2/ 1920 (فهرست: 397)

محقّق سبزواری (م 1090)

429- ذخیرة المعاد،

اشاره

شرحی بر ارشاد الاذهان علامه حلّی. چاپ تهران- 4/ 1273.

چند نسخۀ منتخب:

مجلس 4197، 5056 (فهرست 11: 211- 212، 15: 18) غرب (فهرست: 126) حکیم 1997 آستان قدس 2740- 2741 (فهرست 5: 422- 423) گلپایگانی 1564 (فهرست 2: 81) فیضیّه 92 (فهرست 1: 111) آستانۀ قم 5911 (فهرست: 120)

شروح:

مرعشی 3/ 458 (فهرست 2: 61) دانشگاه 3/ 2026، 2/ 3902 (فهرست 8: 644، 12: 2891) ملک 10/ 2439، 7/ 2801 حسینیۀ شوشتریها (ذریعه 1: 70) 3) الجمع بین الاخبار المتعارضة، نیز از بهبهانی و به عنوان بخشی دیگر از شرح او بر ذخیره نسخه‌ها:

ملک 7/ 828، 5/ 1454، 6/ 1733، 8/ 2141، 21/ 2439

5 و 3/ 2801 (فهرست 5: 196 و 268 و 351 و 431)

430- کفایة الأحکام،

اشاره

چاپ تهران- 1269.

چند نسخۀ منتخب:

مجلس 4595، 2/ 4647 (فهرست 12: 295، 13: 36) الهیّات 183 آل آقا (فهرست 1: 794) دانشگاه 1991 (فهرست 8: 600) غرب 394، 1129 (فهرست: 176) ملک 1893 (فهرست 1: 603) وزیری 26، 1/ 97، 518 (فهرست 1: 41، 126، 2: 451) ملّی فارس 169 (فهرست 1: 149)

ترجمه:

هدایة الاعلام، به فارسی، از محمد علی بن محمد حسن نحوی اردکانی (زنده در 1240) نسخه: مجلس 32 طباطبایی (فهرست میکرو فیلمهای دانشگاه 2: 12)

شروح و حواشی:

1)- از جعفر بن عبد اللّٰه حویزی قاضی نسخه‌ها: آستان قدس 6475 (فهرست 5: 412) حکیم 299 مشهد- شانه‌چی (نشریه 5: 598) 2) رواشح العنایة الرّبانیّة، از حسین بن محمد بحرانی آل عصفور (م 1216) نسخه‌ها: مرعشی 2702- 2703 (فهرست 7: 272- 274) 3) نبراس الهدایة، از محمد مهدی حسینی مشهدی نسخه‌ها:

آستان قدس 5726، 6202، 8418- 8419 (فهرست 5: 523- 524، فهرست الفبایی: 1055) مجلس 5985 (فهرست 17: 360) وزیری 239 (فهرست 1: 239) 4)- از محسن اعرجی

نسخه: مدینة العلم (فهرست: 61) 5) نهایة المقتصد، از محمد جعفر همدانی نسخه: غرب 731 (فهرست: 202) 6)- از محمد بن محمد معصوم مشهدی (م 1255) نسخه‌ها:

مرعشی 2468، 3233 (فهرست 7: 61، 9: 30) مجلس 4468 (فهرست 12: 142) 7) شوارع الهدایة، از محمد ابراهیم کرباسی نسخه‌ها:

مجلس 3551 (فهرست 10: (1511- 1512) مرعشی 1917، 1924 (فهرست 5: 288، 294) گلپایگانی 189 (فهرست 1: 172) فیضیّه 233 (فهرست 1: 170) وزیری 1488 (فهرست 3: 973) مفتاح 75 (فهرست: 189)

431- حاشیة علی مسالک الافهام شهید دوم

(رک: ذیل مسالک الافهام، به شمارۀ 235)

432- خلافیّه،

به فارسی، در عبادات:

چند نسخۀ منتخب:

مرعشی 66، 1/ 528 (فهرست 1: 76- 77، 2: 133) فیضیه 330 (فهرست 3: 200) آستان قدس 2393 (فهرست 2: 56) مدرسه باقریّه (ذریعه 16: 280) ملک 1/ 1620، 2669 (فهرست 4: 864، 5: 309)

433- رسالة فی تحدید النّهار الشّرعی

نسخه‌ها:

مجلس 3/ 2761 (فهرست 9: 152) ملّی 781 عربی (فهرست 8: 337- 338)

434- رسالة فی صلاة الجمعة

نسخه‌ها:

وزیری 5/ 1980 (فهرست 3: 1116) مرعشی 2/ 3032 (فهرست 8: 222- 223) آستان قدس 7150 (فهرست 5: 435) لوس آنجلس 119 م (فهرست: 283) ملک 2/ 2706‌

435- رساله در نماز جمعه،

به فارسی نسخه‌ها:

ملک 887 (فهرست: 834) دانشگاه 8/ 4412 (فهرست 13: 3375) تربیت 2/ 34 (فهرست: 43)

436- رسالة فی الغناء

نسخه‌ها:

مطهری 13/ 8190 (فهرست 5: 352) دانشگاه 14/ 354 (فهرست 12: 2526) مسجد اعظم 795 (فهرست 12: 2526) مجلس 2/ 3263 (فهرست 10: 873- 874)

437- رسالة اخری فی الغناء

نسخه:

دانشگاه، میکرو فیلم 2/ 3563 (فهرست میکرو فیلم‌ها 2: 213)

فیض (م 1091)

438- مفاتیح الشرائع،

اشاره

چاپ بیروت، 1389 (جلد اول در طهارت و صلات)، قم- 1404.

چند نسخۀ منتخب:

کمبریج 9/ 18 C براون (فهرست: 22) الهیّات 66 ب (فهرست 1: 667) مسجد اعظم 1/ 1704 (فهرست: 496) دانشگاه، 4 نسخه (فهرست 5: 2064، 9: 869، 16: 329) مجلس، 3 نسخه (فهرست 4: 94- 95، 10: 382، 11: 282) مطهری 2603 (فهرست 1: 528) حقوق 341 ج (فهرست: 475) گلپایگانی 8 نسخه (فهرست 2: 175- 176، 3: 22، 171) فیضیّه 17 نسخه (فهرست 1: 264- 266) ملک 7 نسخه (فهرست 1: 705- 706) ملّی 5 نسخه (فهرست 7: 242، 8: 33، 9: 152- 153، 185) غرب 7 نسخه (فهرست: 194- 195) وزیری 9 نسخه (فهرست 2: 471، 538، 3: 1018، 1052، 1060) آستان قدس 24 نسخه (فهرست 2: 122- 123، 5: 510- 512، الفبائی:

1024- 1026) مسجد اعظم 21 نسخه (فهرست 376- 377، 496)

شروح و حواشی:

1)- از محمد بن محمد محسن کاشانی علم الهدی (اوائل قرن 12)

نسخه‌ها:

مطهری 2601 (فهرست 1: 398، 4: 278) تبریز- قاضی (نشریه 7: 523) 2)- از نور الدّین محمد هادی بن مرتضی کاشانی (اوائل قرن 12) نسخه‌ها:

دانشگاه 714- 715 (فهرست 5: 1940- 1942) بانکیپور 946- 949 (فهرست عربی 1: 93) الهیّات 31 ب (فهرست 1: 591) ملک 1421 (فهرست 1: 446) وزیری 970 (فهرست 2: 797) نور بخش 152 (فهرست 1: 170) آستان قدس 247- 248 فقه، 2784 (فهرست 2: 76- 77، 5: 461) مطهری 6134 (فهرست 5: 236) فیضیّه 76 (فهرست 1: 195) مجلس 5279 موقّت 3)- از محمد یوسف بن محمد علی لاهیجی (زنده در 1096) نسخه: حسینیّۀ شوشتریها (ذریعه 6: 214) 4)- از ابو الحسن بن محمد طاهر شریف فتونی عاملی (م 1138) نسخه: لوس آنجلس 1106 M (فهرست: 271) 5) فتح المفاتیح، از محمد محسن بن محمد کاشانی (زنده در 1148) نسخه: مجلس 2/ 5476 (فهرست 16: 376) 6) الذّخر الرّائع المصابیح اللوامع، از عبد اللّٰه بن نور الدّین جزائری (م 1173) نسخه‌ها: مرعشی 3550، 3980 (فهرست 9: 342- 343، 10: 360) آستان قدس 7017، 11947 (فهرست 5: 421) 7)- از محمد صالح بن محمد مؤمن استرآبادی (زنده در 1184) نسخه‌ها: دانشگاه 7664 (فهرست 16: 667) مجلس 5306 (فهرست 16: 222) مرعشی (ذریعه 14: 76)

آستان قدس 6502- 6504 (فهرست 5: 369) مرعشی 1630 (فهرست 5: 33- 34) مجلس 4425 (فهرست 12: 114) 14)- از محمد رضا استرآبادی (زنده در 1219) نسخه‌ها: گوهرشاد 1235 (فهرست: 334) آستان قدس 7253 (فهرست 5: 463) 15)- از ابو القاسم بن عباس (زنده در 1227) نسخه: آستان قدس 2813 (فهرست 5: 464) 16)- از صاحب ریاض نسخه‌ها: حقوق 11 ب (فهرست: 387)

مطهری 277 مشیر (فهرست 5: 236) پرینستون 179 سری جدید لوس آنجلس 1317 M (فهرست: 270) 17) مصابیح الظلام، از عبد اللّٰه شبّر نسخه‌ها: حسینیۀ شوشتریها 256، 325، 834 (فهرست: 804، 810) مرعشی 1079 (فهرست 3: 259- 260) آستان قدس 7948 (فهرست الفبائی: 1011) ملّی، عربی 2/ 1035، 1905 (فهرست 9: 37، 10: 565، 566) 18) المصباح السّاطع، از همان نویسنده (تلخیص شرح سابق).

نسخه‌ها: دانشگاه 717 (فهرست 5: 2045- 2046) الهیّات 6 آل آقا (فهرست 1: 800- 801) گوهرشاد 742 (فهرست: 396) حجّتیه 73 (فهرست: 85) بنگال 654 (فهرست 1: 323) تبریز- قاضی (نشریّه 7: 522) 19) نهایة المرام، از مجاهد نسخه: حقوق 266 ج (فهرست: 496- 497) 20) المصابیح المنیفة، از محمد جعفر کرمانشاهی نسخه‌ها: الهیّات 124 آل آقا (فهرست: 800) کاشان- رضوی 187 (فهرست: 43) حقوق 107 ج (فهرست: 467- 468) مرعشی 4742 (ذریعه 21: 91) 21) المصابیح، از مهدی بن علی طباطبایی (م 1260) نسخه: حقوق 243 ج (فهرست: 467) 22) مبتغی الافهام، از عبد الوهاب بن محمد صالح برغانی قزوینی (زنده در 1266) نسخه: مرعشی 3202 (فهرست 9: 4) (23- 25) سه شرح نامعلوم یا نامشخّص الف) نسخه: مرعشی 2157 (فهرست 6: 162- 163)

(ب) نسخه: دانشگاه 6709 (فهرست 16: 337) ج) نسخه: شیراز- احمدیه 264 (نشریه 5: 214)

439- معتصم الشیعة،

ناتمام نسخه‌ها:

مرعشی 217، 3478 (فهرست 1: 264، 9: 275) آستان قدس 6469 (فهرست 5: 509) بغدادی (فهرست: 178) کاشان- رضوی 191 (فهرست: 43)

440- النّخبة،

اشاره

چاپ تهران- 1303، 1324، 1328، 1330 چند نسخۀ منتخب:

وزیری 965 (فهرست 2: 794) حقوق 11 د (فهرست 1: 493) دانشگاه 1007 (فهرست 5: 2083- 2085) الهیّات (187 آل آقا (فهرست 1: 806) ملّی، عربی 2/ 1386، 1393، 1463 (فهرست 9: 395، 411، 491)

شروح و حواشی:

1- 2) دانشگاه 751، 1008 (فهرست 5: 1820) غرب 909 (فهرست: 701)

441- أجوبة المسائل الفقهیة،

پاسخ‌های فیض و رفیع الدین محمد نائینی به سؤالات زاهر نجفی.

نسخه:

ملک 25/ 1920 (فهرست 5: 339)

442- أحکام الأموات

نسخه‌ها:

دانشگاه 4/ 8230 (فهرست 17: 63) ملّی 2/ 1262 عربی (فهرست 9: 251) ملک 2/ 5747‌

443- أبواب الجنان،

به فارسی نسخه‌ها:

مطهری 2013 (فهرست 1: 351) گلپایگانی 3/ 1383 (فهرست 2: 252) آستان قدس 2422 (فهرست 2: 65) مجلس 8/ 5341 (فهرست 16: 253)

444- الشهاب الثاقب،

چاپ نجف- 1368، بیروت- 1403.

نسخه‌ها:

آستان قدس 6499 (فهرست 5: 464) دانشگاه 1/ 8230 (فهرست 17: 63) مجلس 11/ 120 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 173) ادبیات 53 امام جمعه کرمان (فهرست: 96) لوس آنجلس 3/ 1204 م (فهرست: 715) استادی، 2 نسخه (فهرست: 64)

445- ضوابط الخمس،

چاپ تهران- 1300 (در هامش غایة الایجاز ابن فهد) نسخه‌ها:

ملّی 2/ 1922 عربی (فهرست 10: 591) دیوان هند 1835 (فهرست 2: 321) دانشگاه 3/ 792 (فهرست 5: 1944) ملک 4/ 2146، 11/ 4658 (فهرست 5: 432)

446- رسالة فی حکم اخذ الاجرة علی الواجبات

نسخه‌ها:

دانشگاه 3/ 8230 (فهرست 17: 63) مرعشی 8/ 1401 (فهرست 4: 176) مجلس 10/ 3818 (فهرست 10: 1843)

447- رسالة فی الولایة علی البکر فی التزویج

نسخه‌ها:

دانشگاه 2/ 8230 (فهرست 17: 63) مجلس 11/ 3818 (فهرست 10: 1844) مرعشی 9/ 1401 (فهرست 4: 176- 177)

448- منهاج النّجاة،

در اصول عقاید نسخه:

ملّی 1/ 1922 عربی (فهرست 10: 591)

محمد سعید بن قاسم حسینی طباطبایی قهپائی (م 1092)

449- روض الجنان

نسخه:

فیضیّه 2037 (فهرست 1: 120- 121)

450- حاشیه زبدۀ البیان

(رک: ذیل زبدة، به شمارۀ 289)

حسام الدین بن جمال الدّین طریحی نجفی (زنده در 1094)

451- التبصرة الجلیّة

نسخه‌ها:

ملّی 2/ 1598 عربی (فهرست 10: 129) حکیم (یادداشت آقای حسینی اشکوری، نیز دیده شود ذریعه 3: 317)

رضی الدّین محمد بن حسن قزوینی (م 1096)

452- مسألة فی ایصال الغبار الغلیظ

نسخه:

مرعشی 1409، برگ 121 ب- 126 ر (فهرست 4: 193)

احمد بن محمد تونی (زنده در 1097)

453- حاشیة الرّوضة البهیّة

(رک: ذیل الروضة البهیّة، به شمارۀ 237)

محمد طاهر بن حسین قمّی (م 1098)

454- السلامیة

نسخه‌ها:

دانشگاه 3/ 2215 (فهرست 9: 891) امیر المؤمنین (ذریعه 12: 214) نجف- مدرسۀ سیّد (همان مأخذ 11: 199) قم- مهدی روحانی (آشنایی با چند نسخۀ خطی: 448)

455- جاء الحقّ،

به فارسی، در رد رساله خلیل قزوینی در حرمت نماز جمعه.

نسخه‌ها:

دانشگاه 2/ 974 (فهرست 5: 1184- 1185) مجلس 3/ 5470 (فهرست 16: 372)

356- رساله در نماز جمعه،

به فارسی در رد رسالۀ حسن‌علی شوشتری در حرمت نماز جمعه.

نسخه‌ها:

آستان قدس 2422 (فهرست 2: 71- 72) دانشگاه 7/ 874، 3/ 790 (فهرست 5: 2092- 2094) مجلس 5470 (فهرست 16: 371)

457- تحفة الدّارین

نسخه:

دانشگاه 15/ 3317 (فهرست 11: 2301)

محقّق خوانساری (م 1098)

458- مشارق الشموس،

شرحی ناتمام بر دروس شهید که تنها بخش طهارت آن نگاشته شده است، چاپ تهران- 1311.

چند نسخۀ منتخب:

دانشگاه 6778 (فهرست 16: 358- 359) مطهری 2308 (فهرست 1: 448) مجلس 1/ 4428 (فهرست 12: 117)

459- أجوبة المسائل،

مجموعه پاسخ‌های این دانشمند و دو فرزند او جمال الدّین و رضی الدین به سؤالات مختلف فقهی و اعتقادی.

نسخه:

آستان قدس 2644 (فهرست 2: 133)

460- رساله در خمس

نسخه:

دانشگاه 1801 (فهرست 8: 375)

461- حل شک فی کون بعض اهل البلد کافرا و اکثرهم مسلمون

نسخه‌ها:

ملک 3/ 1711 (فهرست 5: 342) دانشگاه 73/ 6710 (فهرست 16: 342)

ملا میرزا شیروانی- محمد بن حسن (م 1098)

462- اجوبۀ مسائل فقهی،

به فارسی نسخه‌ها:

فیضیه 1665 (فهرست 3: 113) دانشگاه 7008 (فهرست 16: 426- 427)

463- رساله در حبوة،

به فارسی نسخه‌ها:

فیضیّه 21/ 1665 (فهرست 3: 113) ادبیّات اصفهان (نشریّه 5: 304) دانشگاه 20/ 7008 (فهرست 16: 427)

464- رساله در صید و ذباحه،

به فارسی نسخه‌ها:

فیضیه 5/ 1665 (فهرست 3: 113) ادبیات اصفهان (نشریه 5: 304)

465- شکّیّات نماز

(رک: ذیل شمارۀ 1105)

466- رساله در احکام اموات

(رک: ذیل شمارۀ 1106)

467- حاشیه بر قواعد علامه

(رک: ذیل قواعد، به شمارۀ 85)

468- حاشیه بر شرایع

(رک: ذیل شرایع، به شمارۀ 58)

صفی الدّین بن فخر الدّین طریحی نجفی (زنده در 1100)

469- الینبوع المنبجس

فی الرّد علی من قال انّ المنجس لا ینجس نسخه‌ها:

مسجد اعظم 2/ 2702 (فهرست: 580) نجف- مدرسۀ بروجردی (ذریعه 11: 201)

علی بن محمد عاملی سبط الشّهید (م 1103)

470- الزهرات الزّویّة،

(رک: ذیل الروضة البهیة، به شمارۀ 237)

471- الرّد علی اعتراضات خلیفة سلطان علی الرّوضة البهیّة

(رک: ذیل شمارۀ بالا)

472- تنبیه الغافلین

نسخه‌ها:

مرعشی 4/ 4033 (فهرست 11: 38) دانشگاه، میکرو فیلم 1/ 3653 (فهرست میکرو فیلم‌ها 2: 212)

473- رسالة فی النذر

نسخه:

ملک 3/ 3560‌

474- حاشیة شرایع

(رک: ذیل شمارۀ 58)

475- حاشیة الالفیّه

(رک: ذیل شمارۀ 118)

476- شرح تمهید القواعد

(رک: ذیل قواعد، به شمارۀ 85)

حرّ عاملی (م 1104)

477- بدایة الهدایة،

اشاره

چاپ تهران- 1270، 1318، 1325، لکنهو- 1311.

چند نسخۀ منتخب:

ملک 2043، 2861 (فهرست 1: 88) حکیم 1670 م (فهرست 1: 88- 89) مرعشی 429، 701، 716 (فهرست 2: 33، 295، 312) آستان قدس 6609 (فهرست الفبایی: 617) گلپایگانی 1/ 1227، 2/ 1369 (فهرست 2: 237، 249) حجّتیه 178 (فهرست: 38) ملّی، عربی 2/ 1276، 1400 (فهرست 9: 266، 415- 416) پرینستون 1/ 151 سری جدید مسجد اعظم 2876 (فهرست: 42) مؤسّسۀ اسماعیلی 801 (فهرست 2: 10)- تلخیص:

نهایة البدایة از مختاری نسخه: دانشگاه 5/ 1859 (فهرست 8: 460)

ترجمه‌ها:

گوهرشاد 943 (فهرست: 195) وزیری 990، 1141 (فهرست 2: 809، 3: 871) آستان قدس 2854 (فهرست 5: 528) مطهری 2529 (فهرست 1: 553)

مرعشی 4253، 4407 (فهرست 11: 252، 12: 9) 2) کشف الدّرایة، از محمد جعفر بن سلیمان فراهی (زنده در 1114) نسخه‌ها:

آستان قدس 2810 (فهرست 5: 481) آستانۀ قم 6264 (فهرست: 155- 156) گوهرشاد 936 (فهرست: 163) مرعشی (ذریعه 18: 34: 68) 3)- از عبد اللّٰه بن علی بابا نسخه: گوهرشاد 1/ 1137 (فهرست: 87)

شروح و حواشی:

روضاتی (ذریعه 21: 36- 37) 4) السّوانح النّظریّة، از حسین آل عصفور نسخه‌ها:

الهیّات 137 آل آقا (فهرست 1: 777) دانشگاه 2924 (فهرست 16: 402) 5) أنوار الدّرایة، از عبد الحسین بن احمد اصبغی بحرانی نسخه:

وزیری 2/ 3114 (فهرست 5: 1537) 6) مصابیح الهدایة، از محمد حسن بن محمد معصوم قزوینی (م 1240) نسخه‌ها:

ملّی 1840 عربی (فهرست 10: 420) مفتاح 207 (فهرست: 291- 292)

دانشگاه 7362 (فهرست 16: 521) الهیّات 45 آل آقا (فهرست 1: 799- 800) مرعشی 1650، 2126 (فهرست 5: 49- 50، 6: 137) 7) مجاری المرام، از محمد باقر گلپایگانی نسخه: فیضیّه 1282 (فهرست 1: 1226)

478- هدایة الأمّة

چند نسخۀ منتخب:

گوهرشاد 300 (فهرست: 433) ملک 616- 617 و 6 نسخۀ دیگر (فهرست 1: 802- 804) مطهری 6186 (فهرست 5: 756) دانشگاه 6761 (فهرست 16: 355) حکیم 143 رشتی (فهرست: 159) آستان قدس 8 نسخه (فهرست الفبایی: 1077) ترجمه:

مجلس 2054 (فهرست 6: 42- 43)

479- خلاصة الابحاث

نسخه‌ها:

مجلس 9/ 4471، 1/ 109 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 115، 12: 147) ملّی 6/ 795 فارسی (فهرست 2: 395) گلپایگانی 6/ 327 (فهرست 1: 282) ملک (ذریعه 7: 209) فیضیّه 3/ 1493 (فهرست 3: 94)

480- رسالة فی حرمة شرب التتن و القهوة،

مندرج در الفوائد الطوسیّة او، چاپ قم- 1404).

چند نسخۀ منتخب:

مجلس 110/ 1805، 109/ 4900 (فهرست 9: 383- 384، 14: 104- 105) دانشگاه 4/ 1699، 3/ 9294 (فهرست 8: 251، 17: 341) ملک 2/ 1256 (فهرست 5: 253)

481- رسالة فی انّ التّصرف و الید دلیل الملکیّة

نسخه:

فیضیّه 3/ 1910 (فهرست 3: 148)

482- أرجوزة فی الزّکاة

نسخه‌ها:

ملک 10/ 2576 مجلس 3/ 11 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 9) گلپایگانی 7/ 327 (فهرست 1: 282)

483- رسالة فی صلاة الجمعة،

مندرج در الفوائد الطوسیّة او، ولی در نسخه چاپ قم- 1404 ازین کتاب که ناقص است نیامده.

مجلسی دوّم (م 1110)

484- اجوبة مسائل مولا مجد الدین تستری

نسخه:

پرینستون 388 سری جدید (برگهای 49 الف- 51 ب)

485- ایادی سبا

گردآوری محمد جعفر بن محمد طاهر خبوشانی نسخه:

مرعشی 4/ 602 (فهرست 2: 196)

486- جواب مسائل خراسان،

به فارسی، گردآوری حمید بن محمد بدلاء حسینی.

نسخه‌ها:

دانشگاه 4/ 5914 (فهرست 16: 150) مسجد اعظم 3/ 1199 (فهرست: 500)

487- جواب مسائل میرزا سید علی،

فارسی، گردآوری حمید بن محمد بدلاء حسینی نسخه‌ها:

دانشگاه 5/ 5914 (فهرست 16: 150) مسجد اعظم 4/ 1199 (فهرست: 501)

488- هدایة الاخوان،

به فارسی نسخه:

فیضیّه 1/ 1747 (فهرست 3: 128)

489- مجموعة سؤال و جواب،

به فارسی، گرد آوری محمد کاظم سبزواری نسخه:

گلپایگانی 4/ 536 (فهرست 2: 198- 199)

490- مجموعة سؤال و جواب،

به فارسی نسخه:

مرعشی 2530 (فهرست 7: 117)

491- المسائل الهندیّة،

چاپ اصفهان- 1403 (در زندگی نامۀ علامه مجلسی از م. مهدوی) نسخه:

استادی (فهرست: 35)

492- نظم اللئالی،

به فارسی، گردآوری محمد بن احمد حسینی لاهیجانی نسخه‌ها:

ملّی 2011 فارسی (فهرست 5: 11- 12) مجلس 6895 (برگهای 46 الف- 69 ب) گوهرشاد 614 (فهرست: 132) مرعشی 2535 (فهرست 7: 120)

493- سؤال و جواب فقهی،

به فارسی نسخه‌ها:

دانشگاه 6/ 5914 (فهرست 16: 150) ملک 3/ 2697‌

494- رسائل متعدد او در موضوعات مختلف،

بیشتر در عبادات نسخه‌ها:

مرعشی 15، 187، 1602، 1683، 3034، 3050، (فهرست 1: 27، 205- 217، 5: 78، 8: 225- 269) فیضیّه 1747 (فهرست 3: 128) ملّی 1854 فارسی (فهرست 4: 313- 317)

495- رسالة فی صلاة الجمعة

نسخه‌ها:

مجلس 1/ 5341 (فهرست 16: 253) دار الکتب 19179 ب (فهرست 1: 370)

سید نعمة اللّٰه جزائری (م 1112)

496- هدیّة المؤمنین

هدیّة الاخوان نسخه‌ها:

ملک 2536 (فهرست 1: 807) ملّی 1/ 1919 عربی (فهرست 10: 577)

497- مسکّن الشجون فی حکم الفرار من الوباء و الطاعون

نسخه‌ها:

دانشگاه 587 (فهرست 5: 2042- 2043) مطهری 5551 (فهرست 5: 566) ملک 1/ 721، 1868 (فهرست 1: 674، 5: 159) مرعشی 3442 (فهرست 9: 228- 229) مسجد اعظم 547 (فهرست 362)

سید ماجد بحرانی

اشاره

498- ایقاظ النّائمین

نسخه‌ها:

مطهری 3/ 8151 (فهرست 3: 230) حسینیۀ شوشتریها (ذریعه 2: 505) تلخیص از موسی بن فضل اللّٰه حسینی همدانی (اواخر قرن سیزدهم) نسخۀ اصل: فیضیّه 10/ 1960 (فهرست 3: 156)

جعفر بن عبد اللّٰه حویزی قاضی (م 1115)

499- رسالة فی الوصیّة بالنّکاح

نسخه:

ادبیات 3/ 275 امام جمعه کرمان (فهرست: 42)- حاشیة الرّوضة البهیّة (رک: ذیل الروضة البهیّة، به شمارۀ 237)- حاشیة کفایة الاحکام (رک: ذیل کفایة الاحکام)، به شمارۀ 430)

نور الدّین محمد هادی بن مرتضی کاشانی (زنده در 1116)

500- فقه المیراث

نسخه:

ملک 1/ 656 اصل (فهرست 5: 131)

501- حاشیة مفاتیح الشرائع

(رک: ذیل مفاتیح، به شمارۀ 438)

سلیمان بن عبد اللّٰه ماحوزی بحرانی (م 1121)

502- السؤال و الجواب

(6 مسأله) نسخه:

ملک 3/ 1142 (فهرست 5: 237)

503- الفتاوی السلیمانیّة

اجوبۀ مسائل عبد الکریم بن صالح التمامی نسخه:

ملک 4/ 1142 (فهرست 5: 237)

504- حاشیة ارشاد الاذهان

(رک: ذیل شماره 80)

505- تحقیق مسألة التباعد بین البئر و البالوعة

نسخه:

نجف- جزائری (نشریه 7: 716)

506- فصل الخطاب فی نجاسة اهل الکتاب و النّصاب

نسخه:

نجف- جزائری (نشریه 7: 717)

507- الفوائد السریّة،

شرحی بر اثنا عشریۀ صلاة بهاء الدین محمد عاملی نسخه:

نجف- جزائری (ذریعه 16: 342)

508- رسالة فی تحلیل التتن و القهوة

نسخه:

ملک 24/ 1142 (فهرست 5: 238)

509- واجبات الصّلاة

نسخه‌ها:

غرب 2435 (فهرست 203- 204) نجف- جزائری (ذریعه 15: 56- 57)

510- رسالة فی اوقات الصّلاة

نسخه:

حسینیۀ کاشف الغطاء 55 (ذریعه 11: 124)

511- رسالة فی افضلیّة التسبیح علی القراءة فی الرّکعتین الاخیرتین

نسخه‌ها:

ادبیّات 2/ 275 امام جمعۀ کرمان (فهرست: 42) مفتاح 5/ 244 (فهرست: 230) نجف- جزائری (نشریه 7: 716)

512- رسالة فی کیفیّة التسبیح فی الاخیرتین

نسخه:

نجف- جزائری (نشریه 7: 716)

محمد بن عبد الفتّاح تنکابنی سراب (م 1124)

513- رسالة فی فصول الاذان و الإقامة

نسخه‌ها:

دانشگاه 3/ 888 (فهرست 5: 1960- 1961) گلپایگانی 3/ 1862 (فهرست 3: 85)

514- رساله در نماز جمعه،

به فارسی، در رد رساله علی رضا تجلّی.

نسخه:

دانشگاه 1/ 4659 (فهرست 14: 3603)

515- حاشیة علی رسالة التونی

نسخه‌ها:

ملّی 2/ 1858 عربی (فهرست 10: 440) مجلس 3/ 128 امام جمعۀ خوئی (فهرست 1: 179- 180) لوس آنجلس 2/ 1204 م (فهرست: 715)

516- حاشیة زبدة البیان

(رک: ذیل زبدة، به شماره 289)

517- رسالة، رؤیة الهلال قبل الزّوال

نسخه‌ها:

دانشگاه 7/ 88، 2/ 1859، 1/ 2865، 3/ 6905، 1/ 7204 (فهرست 5: 1921، 8: 459، 10: 1712، 16: 393، 486) مرعشی 4/ 478، 12، 17/ 1490 (فهرست 2: 83، 4: 189 و 192) ادبیات 13/ 70 و (فهرست: 299- 300)

518- رساله در نذر تصدّق،

به فارسی نسخه:

دانشگاه 9/ 2091 (فهرست 8: 716)

جمال الدین محمد بن حسین خوانساری

اشاره

(م 1125)

519- حاشیة روضة البهیّة

(رک: ذیل الروضة البهیة، به شماره 237)

520- رساله در نماز جمعه،

به فارسی چند نسخۀ منتخب:

مجلس 1/ 4805، 5431، 422 طباطبایی، 1025 طباطبایی (فهرست 13:

202- 203، 16: 333) دانشگاه 2/ 2099، 3394، 3/ 4412، 4435، 3/ 4659، 2/ 6905 (فهرست 8:

726، 13: 3375، 3394، 14: 3606، 16: 393) مرعشی 4403 (فهرست 12: 5) مسجد اعظم 3907 (فهرست: 281) الهیّات مشهد (فهرست 1: 125) نواب 1/ 130 فقه (فهرست: 467) الهیّات 2/ 206 د (فهرست 1: 259) استادی (فهرست: 18) نجف- صاحب الذّریعه (ذریعه 15: 79)

521- رساله در مال ناصبی

نسخه:

تبریز- ثقة الاسلام (نشریّه 7: 522)

522- رسالة فی النّذر

نسخه:

مجلس 2/ 84 امام جمعۀ خوئی (فهرست 7: 388)

محمد صالح بن عبد الواسع حسینی خاتون‌آبادی (م 1126)

523- آداب سنیّه

نسخه:

اصفهان- روضاتی (فهرست 1: 72 به بعد)

524- التّهلیلة

رسالة فی انه هل التّهلیل مرّتان فی آخر الاقامة أو مرّة واحدة نسخه:

دانشگاه 4/ 591 (فهرست 5: 1837)

525- رسالة فی انّه هل یعتبر حکم الحاکم بثبوت الهلال

نسخه‌ها:

مجلس 3/ 3052 (فهرست 10: 499) ملّی 2/ 1919 عربی (فهرست 10: 578) تبریز- قاضی (نشریه 7: 511) نجف- مدرسه بروجردی (ذریعه 11: 230)

محمد جعفر بن محمد باقر شریف سبزواری (زنده در 1127)

526- رسالة فی التکبیرات السبع

نسخه:

مرعشی 3/ 478 (فهرست 2: 83)

527- رسالة فی حکم رویة الهلال قبل الزوال

نسخه‌ها:

دانشگاه 1866 (فهرست 8: 742) مرعشی 1/ 478 (فهرست 2: 82)

528- حاشیة الالفیّة

(رک: ذیل الفیه به شماره 118)

عبد اللّٰه بن کرم حویزی (زنده در 1132)

529- کتاب الصلاة

نسخه:

مرعشی 4651‌

احمد بن ابراهیم بحرانی

530- اجوبة مسائل سید یحیی بن سید حسین احسائی

نسخه:

پرینستون 19/ 229 یهودا (فهرست: 139)

531- اجوبة مسائل شیخ عبد الامام احسائی

نسخه:

پرینستون 21/ 229 یهودا (فهرست: 139)

532- اجوبة مسائل شیخ علی بن لطف اللّٰه بحرانی

نسخه:

پرینستون 17/ 229 یهودا (فهرست: 139)

533- اجوبة مسائل شیخ نصیر بن محمد خطّی جارودی

نسخه:

پرینستون 16/ 229 یهودا (فهرست: 139)

534- تعلیق علی مبحث الزّوال

نسخه‌ها:

دانشگاه 1/ 7524 (فهرست 16: 608) پرینستون 6/ 229 یهودا (فهرست: 138)

535- رسالة فی تحقیق غسالة النّجاسة

نسخه:

پرینستون 13/ 229 یهودا (فهرست: 139)

536- رسالة فی حکم ملاقی المتنجّس

نسخه:

پرینستون 20/ 229 یهودا (فهرست: 139)

537- المسائل الخمسة

نسخه:

مجلس 2/ 2701 (فهرست 9: 4)

538- رسالة فی جواز العدول عن کل سورة عدا الجحد و التّوحید

نسخه:

پرینستون 15/ 229 یهودا (فهرست: 149)

539- رسالة فی تحقیق مسألة الصلح علی المجهول

نسخه:

پرینستون 12/ 229 یهودا (فهرست: 139)

540- رسالة فی تملّک المهر اجمع بمجرّد العقد

نسخه:

پرینستون 9/ 229 یهودا (فهرست: 138)

541- رسالة فی ان الطلقة و الطلقتین هل تبقی بالتّحلیل او تنعدم

نسخه:

پرینستون 18/ 229 (فهرست: 139)

542- رسالة فی الدّعوی علی المیّت

نسخه:

پرینستون 10/ 229 (فهرست: 138)

محمد هادی بن محمد صالح مازندرانی درگذشته پیرامون 1134)

543- رسالة فی الاذان و الاقامة

نسخه:

مدرسۀ نوّاب 2/ 271 (فهرست: 474)

544- رسالة فی تعیین غرّة رمضان فی ما اذا غمّت شهور السنّة کلّها

نسخه‌ها:

مؤسّسۀ اسماعیلی 801 (فهرست 2: 144) دانشگاه 8/ 7203 (فهرست 16: 486)

545- رسالة فی معرفة احکام الرّضاع

نسخه‌ها:

مرعشی 14/ 1409، 2/ 3719 (فهرست 4: 190، 10، 119)

ملک 1/ 5767 نوّاب 1/ 271 فقه (فهرست: 473)

546- رسالة فی الارث

نسخه:

ملّی فارس 5/ 431 (فهرست 2: 25)

عبد اللّٰه بن صالح سماهیجی بحرانی (م 1135)

547- اجوبة المسائل سید عبد اللّٰه بن سید علوی عتیق حسین

نسخه‌ها:

برلین 8/ 505 PM (فهرست 3: 315) حسینیّۀ شوشتریها 9/ 633 (فهرست: 870) مؤسسه اسماعیلی 631 (فهرست 2: 204)

548- اجوبة مسائل شیخ سلیمان

نسخه:

برلین 15/ 505 PM (فهرست 3: 323)

549- الفاکهة الکاظمیّة

نسخه:

حسینیۀ شوشتریها (ذریعه 16: 97)

550- حل العقود

نسخه:

برلین 25/ 505 PM (فهرست 4: 211)

551- هدایة السائل

نسخه:

کاشانی 164 (فهرست: 296)

552- اللّمعة الجلیة فی تحقیق المسائل الاسماعیلیة

نسخه‌ها:

برلین 24/ 505 PM (فهرست 3: 314) حسینیۀ شوشتریها 12/ 633 (فهرست 871) نجف- مدرسۀ بروجردی (ذریعه 18: 350)

553- المسائل البهبهانیّة

نسخه:

برلین 18/ 505 PM (فهرست 3: 491)

554- المسائل الحسینیّة

برلین 26/ 505 PM (فهرست 3: 315)

555- المسائل المحمدیة

نسخه‌ها:

آستان قدس 6935 (فهرست 5: 499- 500)، ملک 1/ 2627‌