عاشورا ریشه ها انگیزه ها رویدادها و پیامدها

مشخصات كتاب

سرشناسه : داودي، سعيد، 1343 -

عنوان و نام پديدآور : عاشورا ريشه‌ها، انگيزه‌ها، رويدادها، پيامدها / محققان سعيد داودي، مهدي رستم نژاد؛ زيرنظر مكارم شيرازي.

وضعيت ويراست : [ ويراست2؟].

مشخصات نشر : قم: انتشارات امام علي‌بن ابي طالب (ع)، 1387.

مشخصات ظاهري : 784 ص.

شابك : 60000 ريال : 978-964-533-067-3

يادداشت : پشت جلد به انگليسي: .Ashura: roots, motives, events & consecuences

يادداشت : چاپ قبلي: مدرسه امام علي‌بن ابيطالب (ع)، 1384(624ص.).

يادداشت : چاپ پنجم.

يادداشت : كتابنامه: ص.[ 777]- 784؛ همچنين به صورت زيرنويس.

يادداشت : نمايه.

موضوع : حسين‌بن علي (ع)، امام سوم، 4 - 61ق.

موضوع : واقعه كربلا، 61ق. -- فلسفه

موضوع : واقعه كربلا، 61ق. -- علل

موضوع : شعر مذهبي -- قرن 14

شناسه افزوده : رستم‌نژاد، مهدي، 1342 -

شناسه افزوده : مكارم شيرازي، ناصر، 1305 -، ناظر

رده بندي كنگره : BP41/5/د2ع2 1387

رده بندي ديويي : 297/9534

شماره كتابشناسي ملي : 1638059

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

عاشورا ريشه‌ها، انگيزه‌ها، رويدادها، پيامدها

محققان سعيد داودي، مهدي رستم نژاد؛ زيرنظر مكارم شيرازي.

فهرست

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

مقدمه چاپ پنجم‌

در پى استقبال خوانندگان از اين كتاب، كه موجب شد- بحمداللَّه- در مدت دو سال، سه بار تجديد چاپ شود، نياز به نگاهى دوباره و رفع پاره‌اى از نواقص ضرورى به نظر مى‌رسيد. به ويژه آنكه در طى اين دو سال، پيشنهادها و نقطه‌نظرهايى نيز از خوانندگان و انديشمندان براى تكميل اين كتاب مطرح شد؛ از جمله آنكه پيشنهاد شد بخش‌هاى مربوط به اصحاب امام حسين عليه السلام به صورت گسترده‌ترى مورد بحث قرار گيرد و همچنين حوادث پس از كربلا: اسارت خاندان اهل‌بيت عليهم السلام، حضور آنان در كوفه و شام، بررسى نقطه نظرات ورود اهل‌بيت عليهم السلام به كربلا در اربعين، و مراجعت آنان به مدينه نيز تدوين گردد، تا خوانندگان را از مراجعه به ديگر كتاب‌ها تا حدّ زيادى بى‌نياز سازد. ما نيز با استقبال از اين پيشنهادهاى ارزشمند، خواسته‌هاى صاحب‌نظران را عملى كرده و در نتيجه بيش از يكصد صفحه ديگر بر اين كتاب افزوده شد.

در پايان لازم مى‌دانيم از انديشمند توانا و مخلص جناب حجت الاسلام والمسلمين حاج شيخ احمد قدسى سپاس ويژه‌اى داشته باشيم كه با دقت فراوان از ابتدا تا انتهاى كتاب را مطالعه كرده، ملاحظاتى را يادداشت و در اختيار ما قرار داده‌اند كه در تجديدنظر مورد توجه قرار گرفت.

از همه اين عزيزان و انديشمندان تشكّر و سپاسگزارى نموده، توفيق بيش از پيش آنان را از خداوند بزرگ مسألت داريم و همچنان از نقطه نظرات ديگر انديشمندان وهمه خوانندگان گرامى استقبال مى‌نماييم.

سعيد داودى- مهدى رستم‌نژاد

فروردين 1387

ربيع الاول 1429

عاشورا حماسه بزرگ تاريخ‌

اشاره

مراسم عزادارى عاشوراى حسينى كه هر سال باشكوه‌تر و فراگيرتر از سال قبل، در ميان «اشك و آه» عاشقان مكتب سالار شهيدان برگزار مى‌شود، نبايد ما را از روح حماسى آن غافل سازد.

اگر يك نگاه اجمالى- ولى با دقّت- به تاريخ كربلا از روز نخست تا امروز بيفكنيم، شاهد تغيير فاحشى در برداشت‌هاى پيرامون اين مكتب از اين تاريخ خواهيم بود.

در آغاز، عاشورا به صورت يك حماسه ظهور كرد؛ سپس فقط به صورت يك حادثه غم‌انگيز توأم با اشك و آه درآمد، و در قرن اخير بار ديگر چهره آغازين خود را بازيافت، يعنى در ميان سيل اشك و آه عاشقان مكتب حسينى، روح حماسى خود را نيز آشكار ساخت و توده‌هاى مسلمين را به حركت درآورد.

شعارهاى انقلابى «هيهات منّا الذلّة» و «إنّ الحياة عقيدة و جهاد» كه برگرفته از تاريخ كربلا بود، در كنار اشعار پر اشك و آه محتشم:

در بارگاه قدس كه جاى ملال نيست سرهاى قدسيان همه بر زانوى غم است

جنّ و ملك بر آدميان نوحه مى‌كنند گويا عزاى اشرف اولاد آدم است

چرخشى را در افكار خطبا و شعرا و مدّاحان پديد آورد و ضمن عزادارى با ارزش سنّتى- كه هرگز نبايد فراموش شود- ابعاد حماسه كربلا نيز تشريح گرديد. اين حماسه مخصوصاً در انقلاب اسلامى و برنامه‌هاى حزب اللَّه جنوب لبنان و اخيراً در عاشوراها و اربعين‌هاى عراق نقش بسيار مؤثّرى ايفا كرد، و نداى «كلّ أرض، أرض

كربلا» و «كلّ يوم عاشورا» در فضاى كشورهاى اسلامى طنين انداز شد.

آرى! به حق عاشورا يك حماسه بود، زيرا آن روز كه امام حسين عليه السلام مى‌خواست مكه را به قصد عراق ترك گويد، فرمود:

«مَنْ كَانَ فِينا باذِلًا مُهْجَتَهُ وَ مُوَطِّناً عَلى لِقاءِ اللَّهِ نَفْسَهُ فَلْيَرْحَلْ مَعَنا؛ هر كس آماده جانبازى و شهادت و لقاءاللَّه است، با من حركت كند». ⁽¹⁾

در نزديكى كربلا تأكيد ديگرى بر آن نهاد و فرمود:

«الا وَ إِنَّ الدَّعِىَّ ابْنَ الدَّعِيِّ قَدْ تَرَكَني بَيْنَ السِّلَّةِ وَ الذِّلَّةِ، هَيْهَاتَ مِنَّا الذِّلَّة؛ ناپاك زاده، فرزند ناپاك زاده مرا در ميان شمشير و ذلّت مخيّر ساخته، به استقبال شمشيرها مى‌روم و هرگز تن به ذلّت نمى‌دهم». ⁽²⁾

و ياران حسين عليه السلام در شب عاشورا اين سند را امضا كرده و گفتند: اگر يك بار نه، هفتادبار، بلكه هزاربار كشته شويم و زنده شويم، بازهم دست ازيارى تو برنمى‌داريم. ⁽³⁾

فرزند شجاع آن حضرت عليه السلام، على اكبر عليه السلام در مسير كربلا با جمله «اذَنْ لا نُبالي بِالْمَوْتِ؛ چون برحق هستيم از شهادت باك نداريم» ⁽⁴⁾، بر اين حماسه صحّه نهاد.

ياران آن حضرت هر كدام در رجزهايشان در صحنه قتال عاشورا، روح تسليم‌ناپذيرى خود را در برابر دشمن، در قالب الفاظ ريختند و دشمن را در شگفتى فرو بردند.

خواهرش زينب كبرى عليها السلام در كنار پيكر خونين برادر زانو زد و پيكر خونين را با دو دست خود از زمين بلند كرد و گفت: «خداوندا اين قربانى را از ما، (خاندان پيامبرت) قبول فرما!». ⁽⁵⁾07

در خطبه آتشين شير زنِ ميدانِ كربلا در كوفه، با صراحت آمده است: «گريه مى‌كنيد و ناله سر مى‌دهيد، بخدا بسيار بگرييد و كمتر بخنديد، لكّه ننگى بر دامان شما نشست كه با هيچ آبى پاك نمى‌شود. شما چگونه اجازه داديد سلاله پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله وپناهگاه شما در مشكلات كشته شود و چراغ فروزان جامعه شما را خاموش كنند؟!» ⁽¹⁾

و در پاسخ ابن زياد، آن مرد سفّاك بى‌رحم و خطرناك، با يك دنيا شجاعت فرمود:

«ما رَأَيْتُ إِلّا جَميلًا؛ جز خوبى (و شجاعت و عظمت) در كربلا نديدم». «هؤُلاءِ قَوْمٌ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْقَتْلَ، فَبَرزُوا إلى مَضَاجِعِهِمْ ...؛ آنها گروهى بودند كه شهادت در سرنوشت‌شان رقم زده شده بود و به آرامگاه ابدى خود شتافتند و به زودى در دادگاه عدل الهى در برابر آنها ظاهر خواهى شد». ⁽²⁾

و در خطبه آتشين ديگرش در شام در برابر يزيد گفت: «اگر حوادث سخت روزگار، مرا در شرايطى قرار داد كه مجبور شوم با تو صحبت كنم، من تو را موجودى كوچك و بى‌مقدار مى‌دانم و در خور هر گونه توبيخ و سرزنش .... آنچه در توان دارى انجام ده؛ ولى هرگز نمى‌توانى نور ما را خاموش كنى و آثار ما را محو نمايى!». ⁽³⁾

و سخنان فراموش نشدنى كه در خطبه‌هاى امام سجّاد عليه السلام در شام و در نزديكى مدينه آمده است، هر كدام بيانگر روح حماسى اين واقعه بزرگ تاريخ است.

در طول تاريخ نيز، بسيارى از شعراى اهل‌البيت عليهم السلام كوشيدند تا روح حماسى عاشورا را در اشعار خود زنده نگه دارند.

دعبل، شاعر شجاع و با صفا، قصيده معروف خود را با اين بيت آغاز كرد:

مَدارِسُ آياتٍ خَلَتْ مِنْ تَلاوَةٍ وَ مَنْزِلُ وَحْىٍ مُقْفِرِ الْعَرَصاتِ

«خانه‌هاى شما اى آل‌محمد صلى الله عليه و آله مدارس آيات خدا بود كه دشمنان نور تلاوت قرآن را در آن خاموش كردند و محلّ نزول وحى الهى بود كه اكنون از همه چيز تهى گشته است». ⁽⁴⁾47

شعراى معاصر ما نيز رنگ و آب تازه‌اى به آن بخشيدند و با اشعارى از اين دست راه شعراى اهل‌البيت عليهم السلام را ادامه دادند:

إنْ كَانَ دينُ مُحَمَّدٍ لَمْ يَسْتَقِمْ إِلَّا بِقَتْلي يا سُيُوفُ خُذيني

«اگر دين محمّد جز با شهادت من (و رسوايى دشمن) استوار نمى‌شود، اى شمشيرها به سراغ من آييد». ⁽¹⁾

يا به گفته شاعرى ديگر، به عنوان زبان حال سالار شهيدان كربلا:

قِفْ دُونَ رَأْيِكَ في الْحَياةِ مُجاهِداً إِنَّ الْحَياةَ عَقيدَةٌ وَ جِهادٌ

«براى حفظ مكتب و عقيده خود در زندگى بايست و جهاد كن كه زندگى حقيقى چيزى جز عقيده و جهاد نيست». (البتّه مخاطب مسلمانان و پيروان مكتب اهل‌بيت عليهم السلام هستند).

امروز دشمنان اسلام براى محو و نابودى اين آيين پاك كه مزاحم منافع نامشروع آنهاست، مى‌كوشند مراسم عزاى حسينى را از محتوا خالى كنند و روح حماسى آن را بگيرند و درس‌هايى كه در جاى جاى اين حماسه بزرگ تاريخى نهفته است، به فراموشى بسپارند.

بر خطباى آگاه، مدّاحان با هدف، نويسندگان شجاع و بيدار لازم است كه در حفظ محتواى اين حماسه بزرگ تاريخ بكوشند و از آن براى نجات ملّت‌هاى مظلوم جهان عموماً و مسلمين ستمديده خصوصاً بهترين درس‌ها را بگيرند.

بهترين روش براى مطالعه تاريخ

اشاره

بسيارى از مردم- و حتّى دانش آموختگان- عادت دارند حوادث تاريخى را

جداى از يكديگر مطالعه كنند كه در اين صورت ممكن است بسيارى از پرسش‌ها براى آنها بدون پاسخ بماند.

در حالى كه تاريخ، سلسله حوادثى است كه مانند حلقه‌هاى زنجير به هم پيوسته است؛ هر حادثه بزرگ يا كوچك امروز، ريشه‌اى در گذشته و آثارى در آينده دارد، وهر قدر حادثه بزرگ‌تر باشد، ريشه‌ها پيچيده‌تر، و آثار فزون‌تر خواهد بود.

كتابهايى كه حوادث خونبار عاشوراى حسينى را شرح مى‌دهد، غالباً به صورت يك حادثه غم‌انگيز و جدا از ديگر حوادث تاريخى از آن ياد كرده‌اند، هر چند در همان محدوده داد سخن داده باشند.

ولى اگر ريشه اين حادثه عظيم را در گذشته تاريخ اسلام و حتّى در عصر جاهليّت بررسى كنيم و آثار و ثمرات آن را در قرون بعد و حتّى امروز مورد توجّه دقيق قرار دهيم، عاشورا عظمت و مفهوم ديگرى پيدا مى‌كند و جزء جزء اين حادثه معنى مى‌شود و پاسخ بسيارى از پرسش‌هاى مربوط به آن آشكارتر مى‌گردد.

به دنبال پيشنهاد و آمادگى دو تن از فضلاى دانشمند، جوان و با ذوق حوزه علميّه، حجج اسلام آقايان سعيد داودى و مهدى رستم نژاد، جهت تدوين كتابى در ارتباط با قيام امام حسين عليه السلام، فكر كردم خوب است اين كتاب، بر اساس همين تفكّر درباره قيام سالار شهيدان نوشته شود كه از ريشه‌ها و انگيزه‌ها شروع شود، سپس به بيان اصل وقايع از منابع معروف و معتبر بپردازد و سرانجام به بيان آثار گسترده و ثمرات مهمّ آن ختم گردد، تا همه قشرها- به ويژه نسل جوان فرهيخته- با عمق اين حادثه بزرگ تاريخ اسلام آشناتر شده، و عظمت آن را با تمام وجود خود درك كنند.

توفيق الهى شامل حال شد و با آمادگى اين عزيزان براى انجام اين كار بزرگ، راهكارها به آنها ارائه گرديد و در مسير راه پيوسته بر كار آنها نظارت شد و آنان نيز، بحمداللَّه به خوبى از عهده اين مهم برآمدند و كتاب حاضر كه در موضوع خود كم نظير است، به رشته تحرير درآمد.

كتابى است كاملًا مستند و شامل تحليل‌هاى منطقى و كاربردى كه مطالعه آن براى همه قشرها- إن‌شاء اللَّه- مفيد و سودمند است.

و اين مى‌تواند سرآغازى باشد براى تلاش بيش‌تر در اين زمينه؛ چرا كه عاشورا تعلّق به همه اعصار و قرون دارد.

اميدوارم خوانندگان عزيز بتوانند با مطالعه آن، بيش از پيش عارف به حق شهيدان كربلا و مخصوصاً سالار شهيدان، شوند و از آن در زندگى خود الگو بگيرند وحماسه‌هاى عاشورا در وجودشان نقش بندد و بر عزّت و سربلندى و شهامتشان بيفزايد.

قم- حوزه علميّه

ناصر مكارم شيرازى

خرداد ماه 1384- ربيع الثانى 1426

سخن آغازین

هرگز نميرد آنكه دلش زنده شد به عشق ثبت است بر جريده عالم دوام ما

تاريخ بشر حوادث تلخ و شيرين بى‌شمارى را به ياد دارد و تاريخ‌سازان فراوانى را در دل خويش پرورش داده است، ولى كمتر حادثه‌اى را همانند حادثه عاشوراى سال 61 هجرى با پى آمدهاى گسترده‌اش به خود ديده و كمتر تاريخ‌سازانى همچون تاريخ سازان كربلا را به ياد مى‌آورد.

اين حادثه همچون سكّه‌اى داراى دو روى كاملًا متفاوت و متمايز از يكديگر است؛ يك روى آن، خيانت، بى‌وفايى، ناجوانمردى، ستمگرى، پليدى، قساوت، بى‌وفايى، بى‌رحمى و مهمان‌كشى؛ و روى ديگر آن، وفادارى، جانبازى، جوانمردى، شهامت، ستم‌ناپذيرى، صبر، تسليم در برابر قضاى الهى و عبوديّت حق در عالى‌ترين درجه آن است.

هر چند تاريخ، حوادثى دردناك‌تر از اين حادثه را به خود ديده و كشته‌هاى به مراتب بيش‌ترى را شاهد بوده و قيام‌هاى خونين و حق‌طلبانه فراوانى را در حافظه خود به ياد دارد؛ ولى آنچه كه سبب امتياز نهضت عاشورا شده، نكاتى چند است كه در ديگر حوادث مشابه تاريخ يا وجود نداشته، و يا به اين اندازه پر رنگ نبوده و يا همه اين امتيازات را يك جا در خود جاى نداده است.

مهم‌ترين نكته‌هاى برجسته اين قيام از اين قرار است:

1- اهداف و انگيزه‌هاى خالص الهى

عنصر نيّت و انگيزه الهى در قيام امام حسين عليه السلام بسيار ممتاز است. آن حضرت فقط و فقط براى رضاى خدا و احياى دين حق دست به قيام زد و هرگز هيچ عنصر دنيوى و جاه‌طلبانه در قيام او دخالت نداشت؛ جاى جاى تاريخ كربلا گواه اين مدّعاست. از اين رو، امام عليه السلام در اين نهضت همواره به وظيفه الهى خويش مى‌انديشيد و نتيجه را به خدا واگذار كرد. اين حقيقت بارها در كلمات، سيره و رفتار امام حسين عليه السلام جلوه‌گر شده است (در اين كتاب بارها به شواهد اين مطلب اشاره شده است).

2- كشته شدن حجّت خدا توسّط مردمى به ظاهر مسلمان

ويژگى ديگر اين حادثه آن است كه در اين ماجرا، نه فقط يك انسان مؤمن وحق‌طلب، بلكه امامى معصوم، پنجمين فرد از اصحاب كساء و فرزند فاطمه زهرا عليها السلام دختر رسول خدا صلى الله عليه و آله، به دست مردمى كه خود را از امّت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى‌دانستند به گونه‌اى دردناك و بى‌سابقه به شهادت رسيد.

كشتن امام حسين عليه السلام با آن همه عظمت معنوى و اصل و نسب خانوادگى، در روز روشن و در آن صحنه، كار ساده‌اى نبود كه تاريخ بتواند آن را فراموش كند.

هر چند كشتن هر انسان مؤمن و هر نفس محترمى جرم بزرگى است، ولى به يقين كشتن مردى كه حجّت خدا بر روى زمين و امام عصر خويش است و براى مبارزه با ظلم و ستم به پا خاسته، آن هم به آن شيوه بسيار ناجوانمردانه، گناه سنگينى است كه نمى‌توان از كنار آن به سادگى گذشت.

چه زيبا سروده است محتشم كاشانى؛ آنجا كه مى‌سرايد:

ترسم جزاى قاتل او چون رقم زنند يك باره بر جريده رحمت قلم زنند

ترسم كزين گناه، شفيعان روز حشر دارند شرم، كز گنه خلق دم زنند

اخبار و رواياتى كه درباره تحوّلات آسمان و زمين و گريه آسمانيان و فرشتگان پس از شهادت جانسوز آن حضرت در منابع شيعه و سنّى نقل شده است به اين حقيقت گواهى مى‌دهد. ⁽¹⁾

دردآورتر آن است كه مردمى كه ادّعاى مسلمانى داشتند و به ظاهر نماز مى‌خواندند و قرآن تلاوت مى‌كردند، تكبير گويان به جنگ با جگرگوشه پيغمبرشان برخاستند⁽²⁾

وَ یُکَبِّرُونَ بِأَنْ قُتِلْتَ، وَ إِنَّما قَتَلُوا بِکَ التَّکْبِیرَ وَ التَّهْلیلَا

«هنگامی که تو را کشتند، تکبیر گفتند، ولی در حقیقت با کشتن تو تکبیر و تهلیل (لا إله إلّااللَّه) را کشتند». (بحارالانوار، ج 45، ص 244)

3- ياران همراه امام عليه السلام

هر چند گروهى كه همراه امام حسين عليه السلام در حادثه كربلا به شهادت رسيدند، جمعيّت اندكى بودند؛ ولى نگاهى گذرا به زندگى آنان و كلمات و رفتارهايى كه از آن گروه به يادگار مانده است، نشان مى‌دهد كه افرادى مؤمن، وفادار، فداكار و پاكباخته بوده‌اند. گواه روشن اين حقيقت، سخن امام عليه السلام در شب عاشورا در وصف ياران خويش است كه فرمود:

«فَإِنِّي لا أَعْلَمُ أَصْحاباً أَوْلَى وَ لا خَيْراً مِنْ أَصْحابِي، وَ لَاأَهْلَ بَيْتٍ أَبَرَّ وَ لَا أَوْصَلَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي؛ من يارانى بهتر از اصحاب خود سراغ ندارم و اهل‌بيتى نيكوكارتر و به وظيفه خويشاوندى پاى‌بندتر از اهل بيتم نمى‌شناسم». ⁽³⁾

4- ذلّت ناپذيرى عاشوراييان

امام حسين عليه السلام و ياران همراه او، در اوصاف گوناگونى ممتاز بودند، ولى يكى از عالى‌ترين خصيصه‌هايى كه در آنان وجود داشت، ذلّت‌ناپذيرى و نستوهى آنان بود.

دشمن هر چه تلاش كرد كه آنان را به تسليم وادار كند و يا حتّى سخنى از آنان در تأييد خلافت يزيد بشنود، موفّق نشد. حسرت شنيدن يك كلمه حاكى از پشيمانى يا ضعف را بر دل دشمن باقى گذاشتند!

شعار «هَيْهاتَ مِنَّا الذِّلَّةَ» ⁽¹⁾

و همچنين كلام ماندگار «وَاللَّهِ لَاأُعْطِيكُمْ بِيَدِي إِعْطاءَ الذَّلِيلِ، وَ لَاأَفِرُّ فَرارَ الْعَبيدِ؛ به خدا سوگند نه به شما دست ذلّت مى‌دهم و نه همچون بردگان فرار خواهم كرد» ⁽²⁾براى هميشه بر تارك تاريخ مى‌درخشد!

ابن ابى‌الحديد معتزلى در كتاب خود- به مناسبت شرح خطبه 51 نهج‌البلاغه- بحثى را با عنوان «أُباةُ الضَّيْمِ وَ أَخْبارُهُمْ» (سرگذشت ستم‌ناپذيران) مطرح مى‌كند و جمعى از ستم‌ناپذيران را در تاريخ اسلام نام مى‌برد. وى در ابتداى اين بحث مى‌نويسد:

«سَيِّدُ أَهْلِ الْإِباءِ الَّذي عَلَّمَ النَّاسَ الْحَمِيَّةَ وَ الْمَوْتَ تَحْتَ ظِلالِ السُّيُوفِ، إِخْتِياراً لَهُ عَلَى الدَّنِيَّةِ، أَبُوعَبْدِاللَّهِ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِىِّ بْنِ أَبِي‌طالِبٍ عَلَيْهِمَا السَّلامُ؛ عُرِضَ عَلَيْهِ الْأمانُ وَ أَصْحابُهُ فَأَنِفَ مِنَ الذُّلِّ؛ بزرگ و پيشواى ستم‌ناپذيران جهان كه درس غيرت و برگزيدن مرگ در سايه شمشيرها را بر ذلّت و خوارى به مردم جهان داد، حسين بن على- عليهما السلام- بود. بر او و يارانش امان عرضه كردند، ولى آنان تن به ذلّت ندادند». ⁽³⁾

نه تنها امام حسين عليه السلام بلكه تمام يارانى كه با او در عاشوراى 61 هجرى كشته

شدند، در اوجى از عزّت نفس و نستوهى شربت شهادت را نوشيدند. ردّ امان‌نامه «شمر» توسّط حضرت ابوالفضل العباس عليه السلام ⁽¹⁾نمونه‌اى از اين حقيقت است.

دشمن بدن‌هاى آنان را مثله و قطعه قطعه كرد، ولى نتوانست از عزّت و سربلندى و عظمت روحى آنان چيزى بكاهد. آن شاعر عرب چه زيبا اين حقيقت را ترسيم كرده است:

قَدْ غَيَّرَ الطَّعْنُ مِنْهُمْ كُلَّ جارِحَةٍ إِلَّا الْمَكارِمَ فِي أَمْنٍ مِنَ الْغِيَرِ

«ضربه‌ها (ى نيزه و شمشير) تمام بدن آنان را دگرگون ساخت؛ ولى عظمت روحى و بزرگوارى آنان را هرگز دستخوش تغيير نكرد».

5- مظلوميّت، در ابعاد مختلف

مظلوميّت امام حسين عليه السلام و يارانش در يك بُعد نبوده است؛ بلكه ابعاد گوناگونى از مظلوميّت در حادثه كربلا ديده مى‌شود: دعوت كردن امام و بى‌وفايى نسبت به آن حضرت، كشتن مهمان، بستن آب به روى آن حضرت و ياران و زنان و كودكان اهل‌بيت او، جنگ نا برابر سى‌هزار نيروى مجهّز در برابر 72 تن، كشتن كودك شيرخوار، حمله به كودكان و زنان، آتش زدن خيمه‌ها، تاختن اسب بر پيكر شهدا، سرها را بالاى نيزه بردن، جلوگيرى از دفن پيكر شهيدان، اسارت زنان و كودكان آل پيغمبر صلى الله عليه و آله و گرداندن آنها در شهرهاى مختلف و جهات ديگر مظلوميّت، همه از ويژگى‌هاى اين حادثه است كه آن را از حوادث مشابه ديگر جدا مى‌سازد.

ابعاد مظلوميّت اهل‌بيت عليهم السلام در آن روز چنان بود كه گاه دشمن بى‌رحم نيز مى‌گريست؛ از جمله در آنجا كه زينب كبرى عليها السلام خطاب به «عمربن سعد» فرمود:

«يا عُمَرَ بْنَ سَعْدٍ! أَيُقْتَلُ ابُوعَبْدِاللَّهِ وَ أَنْتَ تَنْظُرُ إِلَيْهِ؛ اى عمر سعد! ابوعبداللَّه را مى‌كشند و تو نظاره مى‌كنى؟!»

در آن حال، اشك عمر سعد سرازير شد و بر چهره زشت و ناپاك او فرو غلتيد به گونه‌اى كه از شرم، صورت از زينب عليها السلام برگرداند. ⁽¹⁾

به گفته موسيوماربين آلمانى: «مصائبى كه حسين عليه السلام در راه احياى دين جدّش برخود وارد ساخت، بر شهيدان پيش از او برترى‌اش داد و بر هيچ يك از گذشتگان چنين مصائبى وارد نشده است ... در تاريخ دنيا، هجوم اين گونه مصائب مخصوص حسين عليه السلام است». ⁽²⁾

6- قدرت تأثيرگذارى

از ديگر امتيازات اين حماسه بزرگ، قدرت تأثيرگذارى آن در افكار عمومى مسلمانان، بلكه آزادمردان جهان در طول تاريخ است.

به جرأت مى‌توان گفت كه اين بُعد از قيام عاشورا در طول تاريخ بى‌نظير است.

يعنى نمى‌توان قيام و نهضتى را در عالم پيدا كرد كه تا اين اندازه الگو و اسوه آزادمردان و سبب حركت و جوشش مبارزان در برابر ظالمان و ستمگران، آن هم از زمان وقوع حادثه تا عصر حاضر باشد.

به تعبير ديگر: اين نهضت يك نهضت فرا زمانى و فرامكانى است. نفوذ نهضت عاشورا در طول و عرض و عمق شگفت‌آور است. (: طول زمان، عرض و گستره جغرافيايى زمين، عمق و نفوذ ژرف در جان آزادگان جهان).

به يقين، كمتر نهضتى را- همانند نهضت حسينى- مى‌توان يافت كه از همان روز شكست، فاتح وپيروز باشد و از همان روز مغلوب شدن غالب گردد و از همان ساعت كه دشمن، كار مخالف خود را تمام شده مى‌ديد، كار خودش به پايان رسيده باشد.

توماس كارلايل ⁽³⁾مى‌نويسد: «بهترين درسى كه از تراژدى كربلا مى‌گيريم، اين

است كه حسين و يارانش ايمان استوار به خدا داشتند. آنها با عمل خود روشن كردند كه تفوّق عدد در جايى كه حق با باطل روبه‌رو مى‌شود، اهمّيّت ندارد و پيروزى حسين با وجود اقليّتى كه داشت، باعث شگفتى من است». ⁽¹⁾

كشتن اين پاك‌مردان نه تنها كمكى به تثبيت حكومت فرزندان ابوسفيان نكرد، بلكه در سقوط آنان تسريع نمود و سرنگونى آنان را شتاب فزاينده‌اى بخشيد.

اعتراضات فردى و گروهى مردم و قيام‌هاى خونين پس از عاشورا، همگى از قدرت تأثيرگذارى اين انقلاب خونين و پيروزى واقعى عاشوراييان حكايت دارد (در بخش پنجم اين كتاب، بيش‌تر در اين باره سخن خواهيم گفت).

عبّاس محمود عقّاد ⁽²⁾نويسنده معاصر مصرى مى‌نويسد:

«يزيد را در داستان كربلا برنده مطلق و كامياب و پيروزمند بر حريف خويش مى‌بينيم و حسين را در آن روز- بر عكس- مغلوب و شكسته خورده مى‌نگريم؛ ولى پس از مدّت كوتاهى علائم و نشانه‌ها با وضع شگفت‌آميزى جابجا مى‌شود و در كفه‌هاى سنجش، دگرگونى حيرت‌آورى پديدار مى‌گردد؛ تا آنجا كه كفه زيرين، بر فراز آسمان مى‌رود و كفه فرازمند، به زمين فرود مى‌آيد و شگفتا كه اين حقيقت به قدرى روشن و آشكار است كه جاى هيچ سخنى را در تشخيص كفه‌هاى سود و زيان، براى هيچ نظاره‌گرى باقى نمى‌گذارد». ⁽³⁾

از جلوه‌هاى ديگر نفوذ و تأثير اين حادثه غم‌انگيز آن است كه پس از قرن‌ها، ميليون‌ها علاقمند به آن حضرت، هر سال در ايّام محرّم و به خصوص در تاسوعا و عاشوراى حسينى، به عزادارى براى آن حضرت و يارانش، و تجليل و تكريم از آنان مى‌پردازند و در اين راه هزينه‌هاى سنگينى مى‌كنند و زحمات و رنج‌ها را به جانف)

مى‌خرند و كودك و جوان و پير، زن و مرد مشتاقانه به راه اقامه هر چه باشكوه‌تر عزاى حسينى بر مى‌خيزند.

دشمنت كشت، ولى نور تو خاموش نگشت آرى آن جلوه كه فانى نشود، نور خداست‌

كتاب حاضر

هر چند درباره نهضت حسينى و قيام خونين عاشورا، كتاب‌هاى فراوانى در طول تاريخ نوشته شد، ولى از آنجا كه عمق اين حادثه فراتر از آن است كه فكر مى‌كنيم و بررسى ابعاد اين قيام هر زمان درس‌هاى تازه‌اى به ما مى‌آموزد و نويسندگان معاصر را به تدوين كتاب‌هاى تازه‌اى واداشته كه بسيار ارزشمند است؛ ولى احساس مى‌شود همچنان جاى بحث و بررسى و تحليل پيرامون اين انقلاب بزرگ حسينى باقى است و مى‌توان با نگاهى تازه، از آن درس‌هاى تازه‌اى گرفت.

به همين منظور، از محضر مرجع عاليقدر و نويسنده بزرگ اسلامى حضرت آية اللَّه العظمى مكارم شيرازى (مدّ ظلّه العالى)- كه انديشه و قلم وى آثار پربركتى را براى جهان اسلام به همراه داشته- خواسته شد كه اگر مصلحت بداند كتابى در اين باره تدوين شود. معظّم‌له ضمن استقبال از اين پيشنهاد، فرمودند: درباره عاشورا و قيام امام حسين عليه السلام كتاب‌هاى فراوانى نوشته شده است، بنابراين نياز است كتابى با ابتكارات تازه و مطالبى نوين به رشته تحرير درآيد، لذا در اين باره بايد بيش‌تر انديشيده شود.

پس از مدّتى معظّم‌له ما را دعوت كرد و فرمود: طرح تازه‌اى براى بررسى قيام امام حسين عليه السلام به خاطرم رسيده كه چهارچوب‌هاى آن تدوين شده و اگر مطابق آن به تدوين مطالب بپردازيد، كتاب پرمحتوا و نوينى خواهد شد.

پس از بيان سرفصل‌هاى طرح توسّط مرجع عاليقدر، ملاحظه شد- همان‌طور كه از معظّم‌له انتظار مى‌رفت- طرحى نو و ابتكارى در اين باره انديشيده شده است كه

حقيقتاً مى‌تواند خلأى را در اين رابطه پر كند.

برابر رهنمود ايشان، شروع به تحقيق و تدوين كتاب با استفاده از منابع مهم و معتبر شيعه و اهل‌سنّت كرديم و هر قسمتى كه آماده مى‌شد، نخست براى يكديگر بازخوانى كرده و پس از اصلاحات، آن را به محضر معظّم‌له تحويل مى‌داديم. ايشان نيز با دقّت آنها را مى‌خواند و اصلاحاتى ارزنده را در نوشته‌هاى ما انجام مى‌داد؛ نكاتى را بر آن مى‌افزود و تذكّراتى براى تكميل مطالب ارائه مى‌فرمود. بدين سان كتاب حاضر نوشته شده است.

جالب آن كه شروع برنامه و ارائه طرح اوّليه كتاب، در روز اربعين 1423 هجرى قمرى بود و تدوين كتاب نيز- بدون هيچ برنامه‌ريزى قبلى- در اربعين سال 1426 (11/ 1/ 1384) به پايان رسيد.

اين كتاب از شش بخش تشكيل شده است:

بخش اوّل: شخصيّت امام حسين و فلسفه عزادارى

بخش دوم: ريشه‌هاى قيام عاشورا

بخش سوم: انگيزه‌هاى قيام عاشورا

بخش چهارم: رويدادهاى قيام عاشورا

بخش پنجم: آثار و پى‌آمدهاى قيام عاشورا

بخش ششم: بخشى از اشعار برگزيده

اميدواريم اين «بضاعت مزجاة» مورد قبول حضرت حق و پذيرش مولاى ما حضرت اباعبداللَّه الحسين عليه السلام قرار گرفته و ذخيره‌اى براى روز قيامت ما گردد.

اللهُمَّ ارْزُقْنا شَفاعَةَ الْحُسَيْنِ يَوْمَ الْوُرُودِ، وَثَبِّتْ لَنا قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَكَ مَعَ الْحُسَيْنِ وَأَصْحابِ الْحُسَيْنِ، الَّذينَ بَذَلُوا مُهَجَهُمْ دُونَ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ‌السَّلامُ.

آمين يا ربّ العالمين

سعيد داودى- مهدى رستم نژاد

اربعين سال 1426 برابر با 11/ 1/ 1384

بخش اول: شخصيت امام حسين عليه السلام و فلسفه عزادارى‌

اشاره

اشاره:

در اين بخش نكاتى در ارتباط با ولادت امام حسين عليه السلام، عظمت و شخصيّت آن حضرت و عزادارى و شيوه‌هاى آن را مورد بررسى قرار مى‌دهيم.

اوّل: ولادت امام حسين عليه السلام

مطابق نقل برخى از مورّخان آن حضرت در سه شنبه، يا پنج شنبه پنجم شعبان سال چهارم هجرى بدنيا آمده است. ⁽¹⁾ولى مطابق برخى ديگر از نقل‌ها ولادت امام حسين عليه السلام در سال سوم هجرى روز سوم شعبان بوده است. ⁽²⁾

مرحوم علّامه مجلسى پس از نقل اين اختلافات معتقد است كه: «مشهورتر آن است كه ولادت آن حضرت سوم شعبان است». ⁽³⁾

به دستور رسول خدا صلى الله عليه و آله نام آن حضرت را حسين عليه السلام ناميدند، كه به گفته برخى از مورّخان: «مردم آن محيط پيش از آن با نام حسن و حسين آشنا نبودند تا فرزندان خود را به اين دو اسم نامگذارى كنند و اين دو نام از جانب خداوند بر پيامبر صلى الله عليه و آله وحى شد،

تا آن حضرت بر فرزندان على عليه السلام و فاطمه عليها السلام اين نام‌ها را بنهد». ⁽¹⁾

جلال الدّين سيوطى (از علماى معروف اهل سنّت در قرن دهم) نقل كرده است كه: «حسن و حسين دو نام از نام‌هاى اهل بهشت است و مردم عرب پيش از اين، اين دو نام را بر فرزندان خويش نمى‌نهادند». ⁽²⁾

دوم: شخصيّت ممتاز آن حضرت

اشاره

امام حسين عليه السلام در ميان جامعه اسلامى و مسلمانان در همان زمان، داراى شخصيّت خاصّى بود؛ چرا كه فرزند فاطمه زهرا عليها السلام بود و از اين رو فرزند رسول خدا نيز ناميده مى‌شد. اين دو بزرگوار (حسن و حسين) به سبب محبّت ويژه رسول خدا و كلمات ارزشمندى كه حضرت درباره آنان فرموده بود، مورد توجّه ويژه همه مسلمين قرار داشتند. در اينجا به نمونه‌هايى از كلمات و برخوردهاى محبّت‌آميز رسول خدا صلى الله عليه و آله با آن حضرت توجّه مى‌كنيم:

«الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ سَيِّدا شَبابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ؛ حسن و حسين سرور جوانان بهشتند». ⁽³⁾

خود را به پشت سر او و دست ديگر را به زير چانه او نهاد و لب‌هاى مباركش را بر لب‌هاى حسين قرار داد، بوسه زد و فرمود:

«حُسَينٌ مِنّي وَ أَنَا مِنْ حُسَينٍ أَحَبَّ اللَّهُ مَنْ أَحَبَّ حُسَيناً؛ حسين از من است و من از حسينم. هر كس حسين را دوست دارد، خداوند وى را دوست مى‌دارد». ⁽¹⁾

و گاه رسول خدا بر منبر خطبه مى‌خواند و با ديدن حسن و حسين عليهما السلام از منبر فرود مى‌آمد و در برابر چشم همگان آنها را در آغوش مى‌گرفت و به آنان محبّت مى‌كرد (تا جايگاه آن دو را به همگان بفهماند)؛ ⁽³⁾و گاه در پاسخ اين سؤال كه كدام يك از افراد خانواده، نزد شما محبوبتر است؟ مى‌فرمود: «حسن و حسين» و همواره آن دو را مى‌بوييد و به (سينه) خويش مى‌چسبانيد. ⁽⁴⁾

امام حسين عليه السلام در زمان خلفاى سه گانه

امام حسين عليه السلام به سبب شخصيّت ممتاز و نسب برجسته‌اش، در زمان خلفاى سه گانه مورد احترام دستگاه خلافت بود، تا آنجا كه انتقادات سخت آن حضرت را با بردبارى تحمّل مى‌كردند و سعى در حفظ حرمت وى داشتند.

در برخى از كتب اهل سنّت آمده است كه: روزى خليفه دوم بر منبر، خطابه مى‌خواند كه حسين عليه السلام خطاب به وى فرمود: «از منبر پدرم فرود آى و بر منبر پدر

خويش بنشين!». عمر با خونسردى پاسخ داد: «پدرم كه منبرى ندارد!». آنگاه حسين عليه السلام را در كنار خويش نشاند (و به او اظهار محبت كرد). ⁽¹⁾

همين ماجرا با تفاوت‌هايى در كتب شيعه نيز نقل شده است. ⁽²⁾

در زمان عثمان نيز، در چند ماجرا حضور امام حسين عليه السلام ثبت شده است كه هر كدام به گونه‌اى نشان احترام و عظمت آن حضرت ميان عموم مسلمانان و مراعات حريم آن حضرت از سوى دستگاه حاكميّت بود.

امام حسين عليه السلام همراه پدر بزرگوارش اميرمؤمنان عليه السلام و برادر ارجمندش امام حسن عليه السلام در مسير هدايت مسلمين و دفاع از مظلومان حضور سازنده‌اى داشت و گاه خشم خليفه سوم را بر مى‌انگيخت، ولى به هرحال، از روى ناچارى حرمتش را مراعات مى‌كردند.

در ماجراى بدرقه ابوذر- آن هنگام كه عثمان وى را به سرزمين ربذه تبعيد كرد و همگان را از بدرقه و همراهى ابوذر ممنوع ساخت- امام حسين عليه السلام همراه پدر و برادرش در مراسم بدرقه حاضر شدند و سخنانى با اين مضمون براى تقويت ابوذر و تسلّاى خاطر وى بيان كرد؛ فرمود: «عموجان! خداوند تواناست كه اين اوضاع را دگرگون سازد و هر روز در كار تازه‌اى است. اين گروه دنياى خويش را از تو دريغ داشتند و تو دين خود را از (دستبرد) آنان بازداشتى! پس چقدر تو از دنياى آنان بى نيازى؛ ولى آنان به دين تو سخت نيازمندند، صبر پيشه كن! چرا كه خير در صبر و شكيبايى است و شكيبايى نشانه شخصيّت است». ⁽³⁾1)

امام حسين عليه السلام به وظيفه خويش- بدون توجّه به تهديدات مخالفان- عمل مى‌كرد و در عين حال مورد تعرّض دستگاه خلافت قرار نمى‌گرفت، آنگونه كه ابوذر و عمّار و عبداللّه بن مسعود، مورد تعرّض و ضرب و شتم عثمان و عمّال وى قرار گرفتند، زيرا افكار عمومى سخت با اين كار مخالف بود.

امام حسين عليه السلام در زمان خلافت امير مؤمنان على عليه السلام

امام حسين عليه السلام در زمان خلافت پدر بزرگوارش، همراه آن حضرت در جنگ‌هايش عليه ناكثين و قاسطين و مارقين شركت مؤثّر داشت ⁽¹⁾در جنگ جمل فرماندهى جناح چپ سپاه اميرمؤمنان عليه السلام به عهده وى بود ⁽²⁾، و در جنگ صفّين، چه از راه سخنرانى‌هاى پرشور و تشويق ياران على عليه السلام براى شركت در جنگ و چه در مسير پيكار با قاسطين حضور فعّال داشت. ⁽³⁾در ماجراى حكميّت نيز يكى از شاهدان اين ماجرا از طرف على عليه السلام بود. ⁽⁴⁾

امام حسين عليه السلام در دوران امام حسن عليه السلام

امام حسين عليه السلام پس از شهادت پدرش اميرمؤمنان عليه السلام در كنار برادرش امام حسن عليه السلام كه امام و پيشواى زمان خود بود، قرار گرفت و به هنگام حركت نيروهاى امام مجتبى عليه السلام به سمت شام، همراه آن حضرت بود و هنگامى كه امام حسن عليه السلام با پيشنهاد صلح از سوى معاويه مواجه شد، در اين باره، با امام حسين عليه السلام و عبداللَّه بن

جعفر به گفتگو پرداخت ⁽¹⁾و پس از انعقاد پيمان صلح، همراه برادرش به مدينه بازگشت و در همانجا اقامت گزيد. ⁽²⁾

تكريم و تعظيم فوق العاده مردم

امام حسين عليه السلام به سبب آنچه كه از اصالت خانوادگى، عظمت روحى و محبوبيّتش نزد رسول خدا، برخوردار بود، مورد محبّت و احترام خاصّ همه اقشار مسلمين قرار داشت؛ به عنوان نمونه:

1- روزى ابن عبّاس (صحابى جليل القدر) زمام مركب حسن و حسين عليهما السلام را گرفته و با آنان همراه شده بود. شخصى معترضانه به وى گفت: آيا تو- با آن‌كه سنّت از اين دو جوان بيشتر است ⁽³⁾- زمام مركب آنان را مى‌گيرى؟

ابن عباس در پاسخ گفت: اين دو تن، فرزندان رسول خدا هستند؛ و اين كار مايه افتخار وسعادت من است! «إِنَّ هذَيْنِ إِبْنا رَسُولِ‌اللَّهِ، أَوَ لَيْسَ مِنْ سَعادَتِي أَنْ آخُذَ بِرِكابَيْهِما». ⁽⁴⁾

2- ماجراى دوم از ابوهريره است كه روزى مشاهده كرد، حسين عليه السلام به سبب خستگى در راهى نشسته، نزديك آمد و با گوشه لباسش خاك از قدم‌هاى مبارك آن حضرت پاك كرد. وقتى كه امام عليه السلام پرسيد: چرا چنين مى‌كنى؟ پاسخ داد:

«دَعْنِي! فَوَاللَّهِ لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مِنْكَ ما أَعْلَمُ لَحَمَلُوكَ عَلى رِقابِهِمْ؛ با من كارى نداشته باش! به خدا سوگند! اگر آنچه كه من از (عظمت و منزلت) تو مى‌دانم، مردم آگاه بودند، تو را بر شانه‌هاى خويش سوار مى‌كردند!». ⁽⁵⁾

3- هنگامى كه مسلمانان امام حسن و امام حسين عليهما السلام را در مسير حج پياده مى‌ديدند، همگى به احترام، از مركب‌هاى خود پياده مى‌شدند وپياده راه مى‌پيمودند، تا آنجا كه آن بزرگواران براى اين‌كه مسلمانان به زحمت نيفتند، مسير خويش را از جمعيّت جدا مى‌كردند، تا مسلمين بتوانند سوار بر مركب‌هاى خويش شوند. ⁽¹⁾

هنگامى كه به طواف خانه خدا مى‌رفتند، به سبب ازدحام مردم جهت زيارت و تبرّك جستن به آن دو وجود مقدّس، تحت فشار شديد قرار مى‌گرفتند. ⁽²⁾

جمع‌بندى

امام رسول خدا صلى الله عليه و آله و چه پس از آن حضرت، تا زمان خلافت معاويه همواره مورد احترام مسلمانان و خلفا قرار داشت، چرا كه وى علاوه بر امتيازات انسانى و عظمت روحى و معنوى و كرامت و بزرگوارى، فرزند رسول خدا صلى الله عليه و آله و مورد محبت فوق العاده او بود، ولى در زمان معاويه و سپس يزيد وضع دگرگون شد. هرچند ما معتقديم ريشه‌هاى جريان خونين كربلا را بايد از «سقيفه» پى‌جويى كرد (كه در جاى خود بازگو خواهد شد)، امّا ترديدى نيست كه عصر معاويه و پس از آن، زمان حكومت يزيد، با دوران پيش از آنان تفاوت بسيار داشت و اگر تا قبل از زمامدارى معاويه، ماجراى شهادت مظلومانه امام حسين عليه السلام و اسارت خاندانش براى مردم بازگو مى‌شد، كسى آن را باور نمى‌كرد.

آرى؛ كسى باور نمى‌كرد كه محبوب قلب رسول خدا صلى الله عليه و آله و جگرگوشه صدّيقه كبرا عليها السلام توسّط گروهى كه خود را مسلمان و از امّت محمّد صلى الله عليه و آله مى‌خواندند، مورد تعرّض و بى‌حرمتى قرار گيرد، چه رسد به اين‌كه غريبانه، مظلومانه و لب تشنه در سرزمين نينوا به شهادت برسد و فرزندان و بانوان حرمش به اسارت روند.

با شروع حكومت اموى، بى حرمتى‌ها از سوى معاويه و عمّالش نسبت به ساحت مقدّس اميرمؤمنان عليه السلام و فرزندانش حسن و حسين عليهما السلام و ترويج سبّ و لعن آنان به صورت علنى آغاز شد و زمينه‌هاى فاجعه خونين كربلا به گونه‌اى شتابان فراهم گرديد و آن حسين عزيزى كه اين همه مورد محبّت رسول خدا صلى الله عليه و آله و مسلمين بود، حتّى مأوايى در تمام آن سرزمين پهناور اسلامى نداشت. (در بخش‌هاى آينده به طور مشروح بحث آن خواهد آمد).

سوم: نقش ائمّه اطهار عليهم السلام در احياى ياد و نام امام حسين عليه السلام

اشاره

در آيات متعدّدى از قرآن مجيد بر لزوم زنده نگه داشتن ياد پيامبران الهى و شخصيّت‌هاى برجسته تاريخ و بازگويى سرگذشت عبرت‌انگيز و درس‌آموز آنان تأكيد شده است. مطالعه اين دسته از آيات كه معمولًا با جملاتى نظير: «وَاتْلُ عَلَيْهِمْ، وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ» آغاز مى‌شود به خوبى مى‌رساند كه غرض از يادآورى و احياى ياد و خاطره برگزيدگان الهى، بيان بيوگرافى و شرح نام و مسائل شخصى آنان نيست، بلكه همواره در اين گونه از آيات اشاره شده است كه دليل زنده نگه داشتن ياد آنان وجود صفات نيكو و خصلت‌هاى پسنديده و روش‌هاى الهى و انسانى در آنان است.

در آيات ذيل مى‌خوانيم:

«وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيّاً»؛ در اين كتاب ابراهيم را ياد كن، كه او بسيار راستگو و پيامبر (خدا) بود. ⁽¹⁾

«وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَ كانَ رَسُولًا نَبِيّاً»؛ و در اين كتاب از موسى ياد كن، كه او مخلص و رسول و پيامبرى والا مقام بود. ⁽²⁾

«وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ»؛ و در اين كتاب از

اسماعيل ياد كن، كه او در وعده‌هايش صادق بود. ⁽¹⁾

«وَاذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَ إِسْحقَ وَ يَعْقُوبَ اولِى الْأَيْدِى وَ الْابْصارِ»؛ و به خاطر بياور بندگان ما ابراهيم و اسحق و يعقوب را، كه داراى دستها (ىِ نيرومند) و چشم‌ها (ىِ بينا) بودند. ⁽²⁾

همان‌گونه كه ملاحظه مى‌شود در اين آيات به جنبه‌هاى شخصى و خانوادگى و امور معمول زندگى آنان اشاره‌اى نشده است، بلكه از صلاحيّت‌ها و فضايل اخلاقى و برنامه‌هاى سازنده آنان سخن به ميان آمده است، و اين به خوبى نشان مى‌دهد لزوم زنده نگهداشتن ياد و خاطره اينان، به جهت وجود اين صفات و ملكات پسنديده است و ذكر نام و نشان آنان هيچ موضوعيّت و خصوصيّتى ندارد، بلكه هر كس داراى چنين برجستگى‌هاى انسانى و الهى باشد، زنده نگهداشتن ياد و خاطره او از وظايف انسانى ودينى است.

از اين رو مى‌بينيم امامان معصوم عليهم السلام در زنده نگهداشتن ياد و نام شهيدان كربلا، به عنوان كامل‌ترين الگوهاى فداكارى و ايثار در راه نجات امّت، به خصوص سالار شهيدان اباعبداللَّه الحسين عليه السلام در مناسبت‌هاى مختلف سعى و تلاش فراوانى نمودند و هيچ فرصتى را در زنده نگهداشتن يادشان فروگذار نكردند.

بى ترديد، احياى نام و ياد اين مردان بزرگ، الهام بخش بوده و به زندگى انسان‌ها جهت مى‌دهد و روح فداكارى و ايثار را زنده كرده و آدمى را در برابر مشكلات و حوادث سخت، مقاوم و استوار مى‌سازد. ذكر اين صالحان و طرح فضايل اخلاقى و روح حماسى‌شان باعث مى‌شود كه هر قوم و ملّتى- به خصوص مسلمين- از آنها الگو گرفته و به آنان تأسّى و اقتدا كنند.

***45

روش‌هاى ائمّه عليهم السلام در زنده نگهداشتن عاشورا و عاشوراييان

اشاره

امامان اهل‌بيت عليهم السلام در تلاش براى زنده نگهداشتن ياد امام حسين عليه السلام از شيوه‌هاى گوناگونى استفاده مى‌كردند، از جمله:

1- برپايى مجالس سوگوارى

علقمه حضرمى نقل مى‌كند كه امام باقر عليه السلام در روز عاشورا براى امام حسين عليه السلام در خانه‌اش اقامه عزا مى‌كرد.

«... ثُمَّ لَيَنْدِبُ الْحُسينَ عليه السلام وَ يَبْكِيهِ وَ يَأْمُرُ مَنْ فِي دارِهِ مِمَّنَ لا يَتَّقِيهِ بِالْبُكاءِ عَلَيْهِ ... وَلْيَعُزِّ بَعْضُهُمْ بَعْضاً بِمُصابِهِمْ بِالْحُسَيْنِ عليه السلام؛ امام باقر عليه السلام بر امام حسين مى‌گريست و به افرادى كه در خانه بودند و از آنان تقيّه نمى‌كرد، مى‌فرمود: بر آن حضرت سوگوارى كنند ... و به آنان مى‌فرمود در مصيبت حسين عليه السلام به يكديگر تسليت بگويند». ⁽¹⁾

بركاتى كه امروز از مجالس سوگوارى آن حضرت نصيب امّت اسلام شده و مى‌شود بر كسى پوشيده نيست. آثار فرهنگى و تربيتى وآموزشى اين سنّت ماندگارِ ائمّه اطهار عليهم السلام آنقدر زياد است كه قسمت اعظم فرهنگ شيعى به طور مستقيم يا غير مستقيم از آن متأثّر است.

2- يادآورى مصايب آن حضرت عليه السلام در مناسبت‌هاى مختلف

در حديثى مى‌خوانيم امام صادق عليه السلام به داود رقّى فرمود:

«إِنِّي ما شَرِبْتُ ماءً بارِداً إِلَّا وَ ذَكَرْتُ الْحُسَينَ عليه السلام؛ من هرگز آب سرد ننوشيدم مگر اين كه به ياد امام حسين عليه السلام افتادم». ⁽²⁾

در روايتى ديگر مى‌خوانيم وقتى كه منصور دوانيقى درِ خانه امام صادق عليه السلام را آتش زد، آن حضرت در منزل حضور داشت و آتش را خاموش كرده و دختران و بانوان وحشت زده‌اش را آرام نمود. فرداى آن روز تعدادى از شيعيان براى احوالپرسى خدمت امام عليه السلام شرفياب شدند. امام عليه السلام را گريان و اندوهگين يافتند، پرسيدند: اين همه اندوه و گريه از چيست؟ آيا به دليل گستاخى و بى حرمتى آنان نسبت به شما است؟ امام عليه السلام پاسخ داد:

«لا، وَ لكِنْ لَمَّا أَخَذَتِ النَّارُ ما فِي الدِّهْلِيزِ نَظَرْتُ إِلى نِسائِى وَ بَناتِى يَتَراكَضْنَ فِي صَحْنِ الدَّارِ مِنْ حُجْرَةٍ إِلَى حُجْرَةٍ وَ مِنْ مَكانٍ إِلى مَكانٍ هذا وَ أَنَا مَعَهُنَّ فِي الدَّارِ فَتَذَكَّرْتُ فِرارَ عِيالِ جَدِّىَ الْحُسَيْنِ عليه السلام يَوْمَ عاشُورا مِنْ خَيْمَةٍ إلى خَيْمَةٍ وَ مِنْ خِباءٍ إلى خِباءٍ؛ امام فرمود: هرگز براى اين گريه نمى‌كنم، بلكه گريه من براى اين است كه وقتى آتش زبانه كشيد، ديدم بانوان و دختران من از اين اطاق به آن اطاق و از اين جا به آن جا پناه مى‌برند با اين‌كه (تنها نبودند و) من نزدشان حضور داشتم، با ديدن اين صحنه به ياد بانوان جدّم حسين عليه السلام در روز عاشورا افتادم كه از خيمه‌اى به خيمه ديگر و از پناهگاهى به پناهگاه ديگر فرار مى‌كردند (و مردان آنها همه شهيد شده بودند)». ⁽¹⁾

3- گريستن و گرياندن

از مؤثّرترين تدابير ائمّه اطهار عليهم السلام براى احياى نهضت عاشورا گريه بر امام حسين عليه السلام است. امام سجّاد عليه السلام در طول دوران امامتش پيوسته سوگوار قصّه عاشورا

بود و در اين مصيبت آن قدر گريست كه از «بكّائين عالم» (بسيار گريه كنندگان) لقب داده شد. ⁽¹⁾

آن حضرت مى‌فرمود: «إِنِّى لَمْ اذْكُرْ مَصْرَعَ بَنى‌فاطِمَةَ إِلّا خَنَقَتْنِى الْعَبْرَةُ؛ هر زمان كه به ياد قتلگاه فرزندان فاطمه (كربلا) مى‌افتم، اشك گلوگيرم مى‌شود». ⁽²⁾

گريه‌هاى امام عليه السلام كه در هر مناسبتى به آن اقدام مى‌كردند باعث بيدارى عمومى و مانع از فراموش شدن نام و ياد شهيدان عاشورا شد.

امامان بزرگوار شيعه نه تنها خود در عزاى سالار شهيدان مى‌گريستند، بلكه همواره مردم را به گريستن بر امام حسين عليه السلام تشويق و ترغيب مى‌كردند.

در روايتى از امام رضا عليه السلام آمده است:

«فَعَلى مِثْلِ الْحُسَيْنِ فَلْيَبْكِ الْباكُونَ، فَإِنَّ الْبُكاءَ عَلَيْهِ يَحُطُّ الذُّنُوبَ الْعِظامَ؛ پس بر همانند حسين عليه السلام بايد گريه كنندگان گريه كنند، چرا كه گريه بر آن حضرت گناهان بزرگ را مى‌ريزد». ⁽³⁾

به موازات ثوابهاى عظيمى كه براى گريستن در روايات آمده است، براى گرياندن و حتّى «تباكى» (حالت گريه به خود گرفتن) ثوابهاى زيادى ذكر شده است.

در روايتى در ارتباط با گريه بر مظلوميّت اهل بيت عليهم السلام مى‌خوانيم:

«... مَنْ بَكى وَ أَبْكى واحِدَاً فَلَهُ الْجَنَّةُ، وَ مَنْ تَباكى فَلَهُ الْجَنَّةُ؛ هر كس بگريد و (حتّى) يك تن را بگرياند، پاداشش بهشت است و هر كس حالت اندوه و گريه به خود بگيرد پاداش او بهشت است». ⁽⁴⁾

***88

4- تشويق شاعران به مرثيه‌سرايى

شاعرانى كه مصايب امام حسين عليه السلام را به شعر درآورده و در مجالس و محافل مى‌خواندند، همواره مورد لطف خاصّ و عنايت ويژه ائمّه معصومين عليهم السلام قرار داشتند. شعراى بنامى چون «كُمَيت اسدى»، «دِعبل خُزاعى»، «سيّد حِمْيرى» و ... به عنوان (شاعران اهل بيت) با تشويق ائمّه اطهار عليهم السلام از موقعيّت‌هاى اجتماعى بلندى در بين مردم برخوردار بودند.

هارون مكفوف (يكى از ياران امام صادق عليه السلام) مى‌گويد: به محضر آن حضرت شرفياب شدم، فرمود: «برايم مرثيه بخوان. برايش خواندم. فرمود: «لا، كَما تَنْشِدُونَ وَ كَما تَرْثِيهِ عِنْدَ قَبْرِهِ؛ اين گونه نمى‌خواهم، آن گونه كه در كنار قبر آن حضرت عليه السلام مرثيه مى‌خوانيد، بخوان» و من خواندم:

أُمْرُرُ عَلى جَدَثِ الْحُسَيْنِ فَقُلْ لَأَعْظُمِهِ الزَّكِيَّةِ

«از كنار قبر حسين عليه السلام گذر كن و به آن استخوان‌هاى پاك او بگو ...»

ديدم آن حضرت به گريه افتاد، سكوت كردم، ولى فرمود: ادامه بده، ادامه دادم.

فرمود: «باز هم بخوان» خواندم تا به اين بيت رسيدم:

يا مَرْيَمُ قُومي وَانْدُبِي مَوْلاكِ وَ عَلَى الْحُسَينِ فَاسْعَدي بِبُكاكِ

«اى مريم! برخيز و بر مولاى خود ندبه كن و با گريه‌ات بر حسين عليه السلام رستگارى طلب كن».

ديدم امام صادق عليه السلام گريه كرد و بانوان، شيون سر دادند. وقتى آرام شدند، حضرت فرمود:

«يا أَبا هارُونَ مَنْ أَنْشَدَ فِى الْحُسَيْنِ فَأَبْكى عَشْرَةً فَلَهُ الْجَنَّةُ؛ اى ابوهارون! هركس بر امام حسين عليه السلام مرثيه بخواند و ده نفر را بگرياند، پاداش او بهشت است». ⁽¹⁾

5- اهمّيّت به تربت امام حسين عليه السلام

دشمنان اسلام از بنى‌اميّه و بنى‌عبّاس با تمام توان، تلاش مى‌كردند تا قيام امام عليه السلام و ياران پاكباخته‌اش به دست فراموشى سپرده شود و مردم از آن سخنى نگويند و حتّى اثرى از قبر آن امام همام به جاى نماند.

از اين رو، برخى از خلفاى عبّاسى بارها به ويران كردن قبر آن حضرت اقدام كردند. ⁽¹⁾ولى از آن سو ائمّه اطهار عليهم السلام درهر فرصتى براى مقابله با اين جريان بپا خواستند و تربت آن حضرت را قطعه‌اى از خاك بهشت، مايه شفاى دردها، و موجب بركت زندگى دانسته‌اند.

در روايتى از امام موسى بن جعفر عليهما السلام مى‌خوانيم:

«لا تَأْخُذُوا مِنْ تُرْبَتي شَيْئاً لِتَبَرَّكُوا بِهِ، فَإِنَّ كُلَّ تُرْبَةٍ لنا مُحَرَّمَةٌ إِلَّا تُرْبَةُ جَدِّى الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِىٍّ عليهما السلام فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَها شِفاءً لِشِيعَتِنا وَ أَوْلِيائِنا؛ از تربت من چيزى براى تبرّك بر نداريد، زيرا همه تربت‌ها جز تربت جدّم امام حسين عليه السلام (خوردنش) حرام است. خداوند- عزّ و جلّ- آن را براى شيعيان و دوستان ما شفا قرار داده است!». ⁽²⁾

در حالات امام سجّاد عليه السلام آمده است كه در پارچه‌اى تربت امام حسين عليه السلام را نگه مى‌داشت.

«فَكانَ إِذا حَضَرَتْهُ الصَّلاةُ صَبَّهُ عَلى سَجَّادَتِهِ وَ سَجَدَ عَلَيْهِ؛ هرگاه وقت نماز مى‌رسيد، آن (تربت) را روى سجّاده‌اش مى‌ريخت و بر آن سجده مى‌كرد». ⁽³⁾

مجموع رواياتى كه در مورد تربت امام حسين عليه السلام وارد شده است، مى‌رساند كه

استفاده از بركت آن تربت پاك، از نخستين روز ولادت، با بازكردن كام نوزاد با آن آغاز شده و تا واپسين لحظات حيات و قراردادن تربت در قبر، به پايان مى‌رسد. ⁽¹⁾همچنين ساختن مهر و تسبيح با تربت كربلا و همراه داشتن آن و خوردن مقدار بسيار كمى (مثلًا به اندازه يك عدس در آب حل كند و بخورد) از آن به قصد شفا و باز كردن افطار در روز عيد فطر با آن مورد ترغيب و توصيه ائمّه اطهار عليهم السلام بوده است. ⁽²⁾

6- اهتمام ويژه به زيارت مرقد امام حسين عليه السلام

ائمّه اطهار عليهم السلام گذشته از آن‌كه خودشان به زيارت قبر امام حسين عليه السلام مى‌رفتند، با بيان پاداش‌هاى عظيم براى زيارت آن حضرت، شيعيان را براى رفتن به كربلا تشويق و بسيج مى‌كردند و خاطره آن شهيدان پرافتخار را زنده نگه داشته، ضربات سنگينى را برپيكر كفر و عناد و دشمنان اهل‌بيت عليهم السلام وارد مى‌كردند.

از امام صادق عليه السلام چنين نقل شده است:

«ما مِنْ احَدٍ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِلَّا وَ هُوَ يَتَمَنَّى أَنَّهُ زارَ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلىٍّ عليهما السلام لِما يَرى لَما يُصْنَعُ بِزُوَّارِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِىٍّ عليهما السلام مِنْ كَرامَتِهِمْ عَلَى اللَّهِ؛ هر كسى در روز قيامت، آرزو مى‌كند كه از زائران قبر امام حسين عليه السلام باشد، از فزونى آنچه از كرامت آنان (زائران قبر آن حضرت) نزد خداوند مشاهده مى‌كند». ⁽³⁾

و نيز از امام صادق عليه السلام روايت شده است:

«مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَكُونَ عَلى مَوائِدِ نُورٍ يَوْمَ الْقِيامَةِ، فَلْيَكُنْ مِنْ زُوَّارِ الْحُسَيْنِ

بْنِ عَلِىٍّ عليهما السلام؛ هر كس دوست دارد روز قيامت در كنار سفره‌هاى نور الهى بنشيند، بايد از زائران امام حسين عليه السلام باشد». ⁽¹⁾

حتّى در برخى از روايات زيارت مكرّر آن حضرت توصيه شده است.

امام ششم عليه السلام مى‌فرمايد:

«مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى اللَّهِ يَوْمَ الْقِيمَةِ، وَ تَهَوَّنَ عَلَيْهِ سَكْرَةُ الْمَوْتِ، وَ هَوْلُ الْمُطَّلَعِ، فَلْيَكْثُرْ زِيارَةَ قَبْرِ الْحُسَينِ عليه السلام؛ هر كس دوست دارد در قيامت نظر به رحمت‌هاى الهى كند و سختى جان كندن بر او آسان شود و هول و هراس قيامت از او برطرف گردد، مرقد امام حسين عليه السلام را بسيار زيارت كند». ⁽²⁾

چهارم: تاريخچه سوگوارى بر مظلوميّت امام حسين عليه السلام

اشاره

عظمت مصيبت و مظلوميّت خامس آل‌عبا به گونه‌اى بود كه گريه و سوگوارى همواره قرين نام آن حضرت بوده و هست؛ همان‌گونه كه آزادگى و شجاعت و دفاع از دين و ارزش‌هاى اسلامى با نام حسين عليه السلام عجين شده است.

سنگينى اين حادثه همه اهل اسلام را متأثّر ساخت، و حتّى برعرشيان و ساكنان آسمان و زمين نيز سنگين آمد. ⁽³⁾

و همچنين در اوّلين زيارت مطلقه امام حسين عليه السلام (در مفاتيح الجنان) چنين آمده است: وَاقْشَعَرَّتْ لَهُ اظِلَّةُ الْعَرْشِ وَبَكى لَهُ‌جَميعُ الْخَلايِقِ وَبَكَتْ لَهُ السَّمواتُ السَّبْعُ وَالْأَرَضُونَ السَّبْعُ

تاريخچه سوگوارى و اشك ريختن بر مظلوميّت سيّد الشهدا عليه السلام را در سه قسمت- به طور گذرا- پى‌گيرى مى‌كنيم.

1- گريه بر امام حسين عليه السلام پيش از تولّد آن حضرت

در روايات مى‌خوانيم، برخى از انبياى الهى- هزاران سال قبل از تولّد امام كربلا با خبر مى‌شدند، بر مظلوميّت آن حضرت اشك مى‌ريختند.

در روايتى آمده است: هنگامى كه جبرئيل كلماتى را به حضرت آدم عليه السلام براى توبه تعليم مى‌داد، و او خدا را به پنج تن مقدّس مى‌خواند، وقتى كه به نام حسين عليه السلام رسيد قلبش شكست و اشكش جارى شد، به جبرئيل گفت: نمى‌دانم چرا وقتى كه نام پنجمى (حسين عليه السلام) را مى‌برم قلبم مى‌شكند و اشكم جارى مى‌شود؟

جبرئيل گفت: «بر او مصيبتى خواهد گذشت كه همه مصايب در برابر آن كوچك خواهد بود. او تشنه كام، غريبانه، تنها و بدون يار و ياور به شهادت خواهد رسيد».

جبرئيل برخى ديگر از مصايب آن حضرت و خاندانش را براى آدم عليه السلام بيان كرد، تا آنجا كه هر دو تن همچون مادرِ فرزند مرده‌اى بر حسين عليه السلام گريستند، (فَبَكى آدَمُ وَجَبْرَئِيلُ بُكاءَ الثَّكْلى). ⁽¹⁾

هنگامى كه خداوند براى موسى عليه السلام از مظلوميّت امام حسين عليه السلام سخن گفت و ماجراى شهادت مظلومانه آن حضرت و اسارت بانوان حرمش و گرداندن سرهاى شهدا در شهرها را بازگو نمود، موسى عليه السلام نيز گريست. ⁽²⁾

زكريّاى پيامبر عليه السلام نيز، وقتى كه نام‌هاى پنج تن مقدّس را از جبرئيل آموخت، هنگامى كه نام حسين عليه السلام را بر زبان جارى مى‌ساخت، بغض گلويش را مى‌گرفت و اشكش جارى مى‌شد. به خداوند عرضه داشت:

خدايا! چرا وقتى نام آن چهار تن (محمّد، على، فاطمه و حسن عليهم السلام) را مى‌برم غم و اندوهم زايل مى‌شود، ولى هنگامى كه نام حسين عليه السلام را بر زبان مى‌آورم، اشكم جارى

مى‌گردد و اندوه و غم مرا فرا مى‌گيرد؟

خداوند بخشى از مصايب امام حسين عليه السلام را براى زكريا شرح داد، و زكريّا پس از شنيدن آن، به مدّت سه روز از مسجد بيرون نيامد و مردم را نيز اجازه نداد به محضرش برسند و در تمام اين مدّت بر مصيبت امام حسين عليه السلام گريه مى‌كرد و بر او مرثيه مى‌سرود. ⁽¹⁾

در روايتى نقل شده است كه اميرمؤمنان عليه السلام فرمود: «حضرت عيسى بن مريم عليه السلام همراه با حواريّون از كربلا مى‌گذشتند كه آن حضرت شروع به گريستن كرد وحواريّون نيز با او گريستند. وقتى كه حواريّون سبب گريه را پرسيدند، حضرت عيسى عليه السلام فرمود: در اين مكان فرزند پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و فاطمه زهرا عليها السلام كشته خواهد شد». ⁽²⁾

2- گريه بر امام حسين عليه السلام پس از ولادت

اشاره

پس از ولادت امام حسين عليه السلام نيز از همان شروع ولادت و پس از آن، رسول خدا صلى الله عليه و آله و على عليه السلام و فاطمه زهرا عليها السلام هنگامى كه از رنج‌ها و مظلوميّت آينده حسين عليه السلام آگاه مى‌شدند، بر او مى‌گريستند.

گريه رسول خدا صلى الله عليه و آله

در روايتى مى‌خوانيم: پس از ولادت امام حسين عليه السلام رسول خدا صلى الله عليه و آله به منزل فاطمه عليها السلام آمد و به اسماء فرمود: فرزندم را بياور! اسماء نيز حسين عليه السلام را در پارچه‌اى سفيد قرار داد و به نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آورد. رسول اكرم صلى الله عليه و آله در گوش راست

حسين عليه السلام اذان و در گوش چپ وى اقامه گفت و سپس وى را در آغوش گرفت و گريست.

اسماء مى‌گويد: به حضرت عرض كردم: پدر و مادرم فداى تو باد، چرا گريه مى‌كنى؟

فرمود: به خاطر اين فرزندم گريانم.

عرض كردم: او كه هم اكنون متولّد شده است (و جاى شادى و خوشحالى است، نه اندوه).

فرمود:

«تَقَتُلُهُ الْفِئَةُ الْباغِيَةُ مِنْ بَعْدِي، لا أَنالَهُمُ اللَّهُ شَفاعَتِي؛ وى را پس از من گروهى ستمكار به شهادت مى‌رسانند كه هرگز خداوند شفاعتم را نصيب آنان نخواهد ساخت».

آنگاه فرمود:

«يا أَسْماءُ لا تُخْبِرِي فاطِمَةَ بِهذا فَإِنَّها قَرِيبَةُ عَهْدٍ بِوِلادَتِهِ؛ اى اسماء! فاطمه را از اين ماجرا آگاه مساز؛ چرا كه او تازه صاحب اين فرزنده شده است». ⁽¹⁾

گريه على عليه السلام بر مظلوميّت امام حسين عليه السلام

ابن عبّاس مى‌گويد: من با اميرمؤمنان عليه السلام در مسير رفتن به صفّين همراه بودم؛ هنگامى كه به نينوا رسيديم، با صداى بلند به من فرمود: اى ابن عبّاس! آيا اين مكان را مى‌شناسى؟ عرض كردم: نه، نمى‌شناسم.

فرمود: اگر آن گونه كه من اين سرزمين را مى‌شناسم، تو نيز مى‌شناختى، از آن نمى‌گذشتى جز آن كه همانند من گريه كنى.

آنگاه امام عليه السلام مدّتى طولانى اشك ريخت، تا آنجا كه اشك‌ها از محاسن مباركش بر

سينه‌اش سرازير شد و من نيز همراه او گريستم. امام عليه السلام در همان حال فرمود: واى! واى! آل ابوسفيان را با من چه كار؟ مرا با آل حرب (از اجداد يزيد) چه كار؟ همان‌ها كه حزب شيطان و اولياى كفرند. اى اباعبداللَّه! صبر پيشه كن! چرا كه به پدرت نيز از اين گروه همان (ستم‌ها) مى‌رسد كه به تو مى‌رسد. (أَوِّهِ أَوِّهِ مالِي وَ لِآلِ أَبِي سُفْيانَ؟ مالِي وَلِآلِ حَرْبٍ حِزْبِ الشَّيْطانِ؟ وَ أَوْلِياءِ الْكُفْرِ؟ صَبْراً يا أَباعَبْدِاللَّهِ فَقَدْ لَقِىَ أَبُوكَ مِثْلَ الَّذِي تَلْقى مِنْهُمْ). ⁽¹⁾

سوگوارى فاطمه زهرا عليها السلام

هنگامى كه رسول خدا عليه السلام خبر شهادت امام حسين عليه السلام و مصايب آن حضرت را به دخترش حضرت فاطمه عليها السلام داد، زهرا عليها السلام به شدّت گريست و آنگاه پرسيد: اين ماجرا چه زمانى اتّفاق خواهد افتاد؟

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: زمانى كه نه من باشم، نه تو و نه على. فاطمه عليها السلام با شنيدن اين سخن گريه‌اش شديدتر شد. آنگاه رسول خدا وى را از برپايى عزا و سوگوارى توسّط مردان و زنان امّت، بر شهداى كربلا و رنج‌هاى زنان اهل‌بيت عليهم السلام آگاه ساخت و پاداش اين گريه‌ها را بيان فرمود. ⁽²⁾

3- گريه و سوگوارى بر امام حسين عليه السلام پس از شهادت

اشاره

سرانجام، آن حادثه‌اى كه از ابتداى خلقت ماجرايش براى اولياى الهى گفته شده بود، اتّفاق افتاد. به يقين، ماجرايى كه پيش از وقوعش دل‌ها را به درد آورده و اشك‌ها را جارى ساخته بود، هنگامى كه در روز عاشوراى سال 61 هجرى روى داد، شعله‌اى بر جان‌ها زد و سوگ و ماتم را قرين خويش ساخت. همراه با درس‌هاى بزرگ آزادگى

و آرمان خواهى و دفاع از شرف و اعتقاد تا پاى جان، عمق فاجعه به اندازه‌اى بود كه از روز عاشورا مراسم سوگوارى و اشك و ماتم بر آن حضرت و ياران پاكبازش آغاز شد و همچنان ادامه دارد و تا واپسين لحظات عمر دنيا ادامه خواهد داشت. چرا كه به فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله:

«إِنَّ لِقَتْلِ الْحُسَيْنِ حَرارَةً فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لا تَبْرَدُ أَبَداً؛ به يقين شهادت حسين، حرارتى در دل مؤمنان ايجاد خواهد كرد، كه هرگز خاموش نخواهد شد». ⁽¹⁾

در اين قسمت نمونه‌هايى از گريه و سوگوارى بر آن حضرت را پس از شهادت، از نظر خواننده عزيز مى‌گذرانيم:

حتّى دشمن بر او گريست

هنگامى كه زنان حرم نبوى صلى الله عليه و آله چشم‌شان بر شهدا افتاد، فرياد و ضجّه سردادند و آنگاه زينب شروع به ندبه و ناله كرد و با صداى محزونى صدا زد:

«وا مُحَمَّداه صَلَّى عَلَيْكَ مَلِيكُ السَّماءِ، هذا حُسَيْنٌ مُرَمَّلٌ بِالدِّماءِ، مُقَطَّعُ الْأَعْضاءِ وَ بَناتُكَ سَبايا؛ اى محمد! درود خداوند بر تو باد. اين حسين (توست كه) به خون آغشته است و پيكرش قطعه قطعه شده و (اين هم) دخترانت هستند كه اسير شده‌اند».

زينب كبرى عليها السلام همچنان در مصيبت برادرش و ديگر شهدا، سخن گفت و ندبه سر داد تا آنجا كه نقل شده است:

«فَأَبْكَتْ وَاللَّهِ كُلَّ عَدُوٍّ وَ صَدِيقٍ؛ به خدا سوگند! دوست و دشمن را به گريه آورد». ⁽²⁾

سوگ و ماتم در بارگاه يزيد

پس از آن‌كه كاروان اسيران را به كوفه و شام بردند، با خطبه‌هاى افشاگرانه امام زين العابدين عليه السلام و زينب كبرى عليها السلام، اوضاع شهر شام برگشت و با جوّ ايجاد شده بر ضدّ دستگاه خلافت اموى، يزيد چاره‌اى جز اظهار ندامت و فرافكنى نداشت. در چنان شرايطى، زنان حرم حسينى در «شام» مراسم عزا و ماتم برپا كردند، تا آنجا كه حتّى زنان خاندان اموى نيز در آن شركت نمودند و اين برنامه تا سه روز ادامه داشت. ⁽¹⁾

برنامه سوگوارى همسر امام حسين عليه السلام

در روايتى از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «هنگامى كه امام حسين عليه السلام به شهادت رسيد، همسر او (به نام رباب) ⁽²⁾براى آن حضرت مجلس ماتمى برپا كرد، خود گريه مى‌كرد و زنان و خادمانش نيز با او همصدا مى‌شدند». ⁽³⁾

مراسم سوگوارى در محضر امام باقر و امام صادق عليهما السلام

برپايى مراسم سوگوارى امام حسين عليه السلام در حضور امام باقر عليه السلام پيش از اين گذشت، ⁽⁴⁾امّا در مورد حضرت امام صادق عليه السلام گاه برخى از شعراى اهل بيت كه به

محضر امام عليه السلام مى‌رسيدند، آن حضرت از آنان مى‌خواست در رثاى حسين بن على عليه السلام اشعارى بخوانند و گاه خود آن شاعران از امام عليه السلام اجازه مى‌گرفتند تا اشعارى در رثاى سيد الشهداء عليه السلام بخوانند. در پاره‌اى از موارد امام عليه السلام به خانواده خويش مى‌فرمود: پشت پرده بنشينند و آن اشعار را بشنوند و در واقع، محفلى از دوستان خالص اهل‌بيت عليهم السلام براى عزاى سالار شهيدان بر پا مى‌شد.

داستان ابوهارون مكفوف را پيش از اين آورده‌ايم و اينك نمونه‌اى ديگر را نقل مى‌كنيم.

عبداللّه بن غالب مى‌گويد: به محضر امام صادق عليه السلام شرفياب شدم و در حضور آن حضرت مرثيه‌اى در باره امام حسين عليه السلام خواندم. هنگامى كه به يك بيت حسّاس از آن مرثيه رسيدم، صداى زنى را از پشت پرده شنيدم كه با گريه فرياد زد: «يا ابتاه؛ پدرجان!». ⁽¹⁾

مراسم سوگوارى در محضر امام رضا عليه السلام

از دِعبل خُزاعى (شاعر معروف اهل بيت عليهم السلام) نقل شده است كه من در ايّام شهادت امام حسين عليه السلام به محضر امام رضا عليه السلام شرفياب شدم. ديدم آن حضرت محزون واندوهگين نشسته و يارانش نيز گرد آن حضرت نشسته‌اند. هنگامى كه مرا ديد فرمود: «خوش آمدى اى دعبل! آفرين بر كسى كه با دست و زبانش ما را يارى مى‌كند!».

سپس در كنار خويش براى من جا باز كرد و مرا كنارش نشاند. آنگاه به من فرمود: اى دعبل! دوست دارم امروز براى ما مرثيه بخوانى؛ چراكه اين ايّام روزهاى اندوه ما اهل بيت عليهم السلام و ايّام شادمانى دشمنان ما- به ويژه بنى‌اميّه- است. (سپس امام عليه السلام

مطالبى را در پاداش گريه كردن و گرياندن در مصيبت اهل‌بيت عليهم السلام به خصوص مصائب امام حسين عليه السلام بيان كرد).

آنگاه امام رضا عليه السلام برخاست و پرده‌اى ميان ما و حرمسراى خويش زد و خانواده‌اش را پشت پرده نشاند، تا آنان نيز براى مصيبت جدّشان امام حسين عليه السلام گريه كنند. ⁽¹⁾سپس به دعبل فرمود اشعار خود را بخوان و وى نيز مرثيه‌اى را در ماتم امام حسين عليه السلام و اهل بيتش خواند كه قسمتى از آن چنين است:

أَفاطِمُ لَوْ خِلْتِ الْحُسَيْنَ مُجَدَّلًا وَ قَدْ ماتَ عَطْشاناً بِشَطِّ فُراتِ

إِذاً لَلَطَمْتِ الْخَدَّ فاطِمُ عِنْدَهُ وَ أَجْرَيْتِ دَمْعَ الْعَيْنِ فِي الْوَجَناتِ

أَفاطِمُ قُومِي يَا ابْنَةَ الْخَيْرِ وَ انْدُبِي نُجُومَ سَماواتٍ بِأَرْضِ فَلاتِ

بَناتُ زِيادٍ فِي الْقُصُورِ مَصُونَةْ وَ آلُ رَسُولِ اللَّهِ مُنْهَتِكاتِ

وَ آلُ زِيادٍ فِي الْحُصُونِ مَنِيعةٌ وَ آلُ رَسُولِ اللَّهِ فِي الْفَلَواتِ

سَأَبْكِيهِمْ ما ذَرَّ فِي الْأَرْضِ شارِقُ وَ نادى مُنادِى الْخَيْرِ لِلصَّلَواتِ

وَ مَا طَلَعَتْ شَمْسٌ وَ حانَ غُرُوبُها وَ بِاللَّيْلِ أَبْكيهِمْ وَ بِالْغَدَواتِ

«اى فاطمه! اگر پيكر به خاك و خون غلطيده حسين را كه تشنه كام كنار شطّ فرات به شهادت رسيده به خاطر آورى در آن هنگام اى فاطمه كنار آن پيكر، به چهره‌ات طپانچه مى‌زنى و اشك چشمانت را بر رخسارت سرازير مى‌سازى اى فاطمه‌اى دختر بهترين مردم، برخيز! و بر ستارگان آسمان‌ها در آن صحراى خشك ناله بزن (چرا گريان نباشم وقتى كه به خاطر آورم) دختران زياد در قصرهاى خويش درامانند؛ ولى حريم خاندان رسول خدا دريده شده است. در حالى كه آل زياد در دژهاى محكمى آسوده‌اند فرزندان رسول خدا در صحراهاى خشك و سوزان سرگردانند. آرى! تا آن زمان كه خورشيد در عالم پرتو افشانى مى‌كند و نداى مؤذّنى براى نماز بلند است و7)

مادامى كه خورشيد طلوع و غروب مى‌كند و به هنگام شبانگاهان و صبح گاهان بر آنان مى‌گريم». ⁽¹⁾

سوگوارى در كنار مزار شهداى كربلا

از برخى از فرازهاى تاريخ بر مى‌آيد كه شيعيان گاه و بيگاه در مناسبت‌ها (تا آنجا كه شرايط را مساعد مى‌ديدند) كنار مزار آن حضرت در كربلا مراسم سوگ و ماتم برپا مى‌داشتند و ائمّه عليهم السلام نيز از اين عمل شادمان مى‌شدند و آنان را تشويق مى‌كردند. به عنوان نمونه:

عبداللّه بن حمّاد بصرى مى‌گويد: امام صادق عليه السلام به من فرمود: «به من خبر رسيده كه در نيمه شعبان گروهى از ساكنين اطراف كوفه و ديگر نقاط، بر مزارامام حسين عليه السلام در كربلا گردهم مى‌آيند و زنانى نيز براى آن حضرت نوحه‌گرى مى‌كنند، و از اين جمعيّت گروهى قرآن مى‌خواند و گروهى ديگر حوادث كربلا را بازگو مى‌كنند و جمعى نوحى گرى كرده و برخى نيز مرثيه مى‌خوانند».

گفتم: فدايت شوم، من نيز بخشى از آنچه را مى‌فرماييد، ديده‌ام.

امام عليه السلام فرمود: سپاس خداوندى راكه در ميان مردم گروهى را قرار داد كه به سوى ما مى‌آيند و براى شهداى ما مرثيه مى‌خوانند و دشمنان ما را كسانى قرار داد كه گروهى از خويشاوندان (و دوستان ما) و ديگر مردم، آنان را بى اعتبار كرده و كار آنان را زشت و ناپسند مى‌شمرند. ⁽²⁾

كوتاه سخن اين كه: مراسم سوگوارى براى امام حسين عليه السلام و ياران باوفايش به ويژه در ايّام محرّم و عاشوراى حسينى از گذشته، تاكنون ادامه داشته و شيعيان و علاقمندان به سالار شهيدان، در همه جاى عالم، به شيوه‌هاى گوناگون همه ساله در مصيبت آن حضرت به ماتم مى‌نشينند و ضمن يادآورى فداكارى و جانبازى حسين بن على عليه السلام و يارانش در مظلوميّت آنان نيز اشك مى‌ريزند.

پنجم: فلسفه گريه و عزادارى براى امام حسين عليه السلام

اشاره

به يقين، تأكيد و توصيه‌اى كه در روايات نسبت به برپا نمودن مجالس عزا و گريه بر مصائب امام حسين عليه السلام وارد شده است، نسبت به هيچ يك از امامان معصوم عليهم السلام حتّى وجود مقدّس پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله وارد نشده است. گويا در اين مسئله سرّى نهفته است كه ائمّه اطهار عليهم السلام اين همه آن را مورد تأكيد و سفارش قرار داده‌اند.

بيان روايات در وعده ثواب‌هاى عظيم اين مجالس به گونه‌اى است كه عدّه‌اى آن را اغراق‌آميز دانسته و منكر آن شده‌اند و منشأ آن را «غُلات» دانسته و گفته‌اند: «ثواب بايد با عمل تناسب داشته باشد، چگونه ممكن است عمل كوچكى مانند گريه بر امام حسين عليه السلام اينقدر پاداش عظيم داشته باشد؟!».

عدّه‌اى هم در نقطه مقابل آن، جنبه افراط را پيموده و معتقد شده‌اند، همين كه انسان بر امام حسين عليه السلام بگريد، هر چند به قدر بال مگسى باشد اهل نجات است، حتّى اگر در باتلاق گناه و فساد فرو رفته باشد. در نگاه اينان همه دروغ‌گويى‌ها، خيانت‌ها، ظلم‌ها و حق كشى‌ها با قطره اشكى شسته مى‌شود!

مطمئنّاً هيچ يك از اين دو ديدگاه كه در دو طرف افراط و تفريط واقع شده‌اند، نمى‌تواند صحيح باشد. اين گونه اظهار نظرها از كسانى عنوان مى‌شود كه نتوانستند براى اين روايات و وعده ثواب‌هاى فوق العاده سوگوارى، تحليل صحيح و جامعى ارائه دهند و در واقع از درك فلسفه عزادارى عاجز ماندند.

نخست تحليل‌هاى نادرست و نقد آنها را به صورت گذرا بيان مى‌كنيم، سپس به سراغ تحليل منطقى مسأله مى‌رويم.

1- حسن ذاتى گريه

عدّه‌اى با توجه به آثار مثبت جسمانى و روانى گريه و تأثير آن در پالايش روح و روان انسان مدّعى شدند سرّ تأكيد ائمّه عليهم السلام نسبت به برپايى مجالس عزا به خاطر حسن ذاتى گريه است، زيرا «اظهار تأثّر» به وسيله گريه از نشانه‌هاى طبيعى و تعادل عاطفى آدمى است. اشخاصى كه كمتر گريه مى‌كنند و نمى‌توانند بدين وسيله غم‌ها، و افسردگى‌هاى خويش را تخليه كنند و عقده‌هاى درونى خويش را بگشايند، از روان متعادل و سلامت جسمى و روحى خوبى برخوردار نيستند. به همين جهت روانشناسان معتقدند: «زن‌ها از مردها عقده كمترى دارند، زيرا آنان زودتر مشكلات روحى خويش را به وسيله «گريه» بيرون مى‌ريزند و كمتر آن را در درون خويش پنهان مى‌دارند و اين امر يكى از رموز سلامت آنان مى‌باشد». ⁽¹⁾و نيز معتقدند گريه فشارهاى ناشى از عقده‌هاى انباشته در درون انسان را مى‌كاهد و درمان بسيارى از آلام و رنج‌هاى درونى انسان است. در حقيقت اشك چشم به منزله سوپاپ اطمينانى است كه در شرايط بحرانى موجب تعادل روح آدمى مى‌گردد.

به عقيده اينان به خاطر همين حُسن ذاتى گريه بود كه يعقوب عليه السلام براى دورى فرزندش سالها اشك از ديدگان جارى ساخت و رسول خدا صلى الله عليه و آله در مرگ فرزندش- ابراهيم ⁽²⁾- و صحابى جليل القدرش عثمان بن مظعون به سختى گريست. ⁽³⁾همچنين به هنگام مرگ جمعى از صحابه و يارانش و در شهادت عمويش حضرت حمزه گريان

شد و بانوان مدينه را جهت گريستن بر حمزه دعوت كرد. ⁽¹⁾و به همين دليل بود كه حضرت زهرا عليها السلام در رحلت جانگداز رسول خدا صلى الله عليه و آله شبانه روز مى‌گريست ⁽²⁾وحضرت على بن الحسين عليهما السلام در شهادت پدر بزرگوارش ساليان دراز گريان بود. ⁽³⁾

و لكن هر چند آثار مثبت گريه در پالايش روح انسان و حتّى تكامل آن و ديگر فوايد طبّى آن، قابل انكار نيست، ولى چنين تحليلى هرگز نمى‌تواند سرّ اين همه تأكيد و سفارش ائمّه اطهار عليهم السلام براى گريستن بر امام حسين عليه السلام و وعده ثواب‌هاى فراوان آن باشد. اين تحليل يك اشتباه بزرگ است، هر كس روايات اسلامى را در اين زمينه بخواند، مى‌داند هدف مهمّ ديگرى در كار بوده است.

2- درك ثواب و رسيدن به شفاعت اهل بيت عليهم السلام

در اين تحليل مردم براى استفاده از ثواب و رسيدن به شفاعت ائمّه اطهار عليهم السلام مجالس عزا به پا كرده و بر آنان مى‌گريند.

ضعف و سستى اين تحليل نيز به خوبى روشن است؛ زيرا فرض ثواب براى عملى، فرع وجود حكمت و مصلحت در نفس آن عمل است. تا عملى داراى مصلحت و حكمتى معقول نباشد ثوابى در بر نخواهد داشت. در اين مبحث ما به دنبال فلسفه عزادارى يعنى مصلحت و حكمت اين عمل هستيم. طبعاً سخن از ثواب كه در رديف معلولات حكم است نه علل آن، در اين مرحله جايى ندارد.

به علاوه، آيا ممكن است در طول تاريخ احساسات ميليون‌ها انسان را فقط به خاطر تحصيل ثواب تحريك كرد و آنان را گرياند؟ راستى اگر عشقى در كار نباشد و

كانون دل، مالامال از محبّت و شور نباشد، آيا اين وعده مى‌تواند عواطف و احساسات را برانگيزد؟! ⁽¹⁾

3- تشكّر از امام حسين عليه السلام

در اين تحليل امام حسين عليه السلام خود را فدا كرد تا گناهان امّت بخشوده شود و امام كفّاره گناهان امّت باشد. نظير اعتقاد باطلى كه مسيحيان نسبت به حضرت مسيح عليه السلام دارند و مى‌گويند مسيح عليه السلام با تن دادن به صليب باعث پاك شدن گناهان پيروان خود شد و آنان را رستگار كرد.

معتقدان اين تحليل با تمسك به تعابيرى چون «يا بابَ نِجاةِ الْأُمَّةِ» چنين برداشت كردند كه امام حسين عليه السلام نيز با استقبال از شهادت موجب بخشوده شدن گناهان فاسقان و فاجران امّت و در نتيجه سبب نجات آنان شده است. در عوض امّت با برپايى مجالس عزا از امام تشكّر و سپاسگزارى كرده و مستحقّ رستگارى مى‌شود.

اين تحليل نيز با هيچ يك از اصول و مبانى مسلّم دينى سازگار نيست و موجب شده است عدّه‌اى گمان كنند كه امام حسين عليه السلام با شهادت خود و فرزندانش، گناهكاران را در برابر عذاب الهى بيمه كرده است. به تعبير ديگر: امام عليه السلام و يارانش كشته شدند تا ديگران در انجام هر گناه و جنايتى آزاد باشند و در واقع تكليف الهى از آنان ساقط گردد.

همين پندار سبب شده است كه عدّه‌اى گمان كنند هر كس بر امام حسين عليه السلام گريه كند، هر قدر در فساد و تباهى غوطه‌ور باشد و حتّى نسبت به ضروريّات دين پايبند نباشد، مورد عفو و بخشش قرار گرفته و اهل نجات خواهد بود.

نفوذ اين پندار غلط تا جايى بوده است كه حتّى سلاطين جبّار و ستمگرى كه حكومتشان بر پايه‌هاى ظلم و بى عدالتى استوار بود و دستشان به خون بى گناهان آلوده بوده، در ايّام عزادارى آن حضرت مجالس عزا به پا كنند و يا خود پابرهنه در دستجات عزادارى به سر و سينه بزنند، و آن را مايه نجات خود بدانند!

هيچ كس نمى‌تواند شفاعت را انكار كند، ولى شفاعت حساب و كتاب و شرايطى دارد.

تحليل صحيح در فلسفه عزادارى

اشاره

در اين قسمت به تحليل‌هاى صحيح و منطقى در موضوع فلسفه عزادارى در چهار عنوان اشاره مى‌شود:

1- حفظ مكتب اهل بيت عليهم السلام

اشاره

به اعتراف دوست و دشمن، مجالس عزاى امام حسين عليه السلام عامل فوق العاده نيرومندى براى بيدارى مردم است و راه و رسمى است كه آن حضرت آن را به پيروان خود آموخته تا ضامن تداوم و بقاى اسلام باشد.

اهمّيّت برپايى اين مجالس و رمز تأكيد ائمّه اطهار عليهم السلام بر حفظ آن، آنگاه روشن‌تر مى‌شود كه ملاحظه كنيم شيعيان در عصر صدور اين روايات به شدّت در انزوا به سر مى‌بردند و تحت فشارهاى گوناگون حكومت امويان و عبّاسيان چنان گرفتار بودند كه قدرت بر انجام كوچكترين فعّاليّت و حركت سياسى واجتماعى نداشتند و چيزى نمانده بود كه به كلّى منقرض شوند ولى مجالس عزاى امام حسين عليه السلام آنان را نجات داد و در پناه آن، تشكّل و انسجام تازه‌اى يافتند و به صورت قدرتى چشمگير در صحنه جامعه اسلامى ظاهر شده و باقى ماندند.

به همين دليل، برپايى اين مجالس در روايات به عنوان «احياى امر اهل‌بيت عليهم السلام»

تعبير شده است. امام صادق عليه السلام در مورد اين گونه مجالس فرمودند:

«إِنَّ تِلْكَ الْمَجالِسَ أُحِبُّها فَأَحْيُوا أمْرَنا؛ اين گونه مجالس (شما) را دوست دارم، از اين طريق مكتب ما را زنده بداريد!». ⁽¹⁾

امام خمينى قدس سره بنيانگذار نظام جمهورى اسلامى در تعبير جامعى مى‌فرمايد:

«همه ما بايد بدانيم كه آنچه موجب وحدت بين مسلمين است، اين مراسم سياسى، مراسم عزادارى ائمّه اطهار عليهم السلام به ويژه سيّد مظلومان و سرور شهيدان حضرت اباعبداللَّه الحسين عليه السلام است كه حافظ ملّيّت مسلمين به ويژه شيعيان ائمّه اثنى‌عشر- عليهم صلوات اللّه و سلّم- مى‌باشد». ⁽²⁾

حتّى غير مسلمانان هم به اين امر اعتراف دارند

«ژوزف فرانسوى» در كتاب «اسلام و مسلمانان» ضمن اشاره به اندك بودن شمار شيعيان در قرون اوّليّه اسلام، به خاطر عدم دست رسى آنان به حكومت، و ظلم و ستم حاكمان بر آنان و قتل و غارت اموالشان در تحليل جالبى مى‌نويسد:

«يكى از امامان شيعه، آنان را دستور تقيّه داد تا جانشان از گزند بيگانگان محفوظ باشد و همين امر باعث شد كه شيعيان كم كم قدرت پيدا كنند و اين بار دشمن بهانه‌اى نيافت تا به واسطه آن شيعيان را بكشد و اموالشان را غارت نمايد. شيعيان مجالس و محافل مخفيانه‌اى را تشكيل دادند و بر مصائب حسين عليه السلام گريه مى‌كردند. اين عاطفه و توجّه قلبى در دلهاى شيعيان استحكام يافت و كم كم زياد شد و پيشرفت كردند ...

بزرگترين عامل اين پيشرفت برپا كردن عزادارى حسين عليه السلام مى‌باشد كه ديگران را به سوى مذهب شيعه دعوت مى‌كند ... هر يك از شيعيان در حقيقت مردم را به سوى مذهب خود مى‌خوانند بى آن‌كه مسلمانان ديگر متوجّه بشوند. بلكه خود شيعيان هم

(شايد) به فايده‌اى كه در اين كارهايشان وجود دارد متوجّه نيستند و گمان مى‌كنند تنها ثواب اخروى كسب مى‌كنند». ⁽¹⁾

«ماربين» مورّخ آلمانى نيز در كتاب «سياست اسلامى» مى‌گويد:

«من معتقدم رمز بقا و پيشرفت اسلام و تكامل مسلمانان به سبب شهيد شدن حسين عليه السلام و آن رويدادهاى غم‌انگيز مى‌باشد و يقين دارم كه سياست عاقلانه مسلمانان و اجراى برنامه‌هاى زندگى‌ساز آنان به واسطه عزادارى حسين عليه السلام بوده است». ⁽²⁾

2- بسيج توده‌ها

ائمّه اطهار عليهم السلام با تأكيد بر برگزارى مراسم عزادارى حسينى عليه السلام، برنامه آن حضرت را «محورى» براى وحدت مردم قرار دادند. به گونه‌اى كه امروزه در ايّام شهادتش ميليونها انسان با اختلاف طبقات و نژاد و مذهب در هر كوى و برزن به عزادارى آن حضرت بپاخاسته و گرد بيرق حسينى اجتماع مى‌كنند.

هر ملّتى براى بقا و موفّقيّت خويش محتاج به عامل وحدت و اجتماع است. بدون شك بهترين عامل وحدت پيروان اهل بيت عليهم السلام كه با كمترين زحمت و كمترين هزينه مى‌تواند توده‌هاى ميليونى را حول يك محور جمع كند، همين مراسم عزادارى حسينى است. به يقين اگر ملّتى از چنين قدرتى برخوردار باشد كه بتواند در كوتاهترين فرصت و با كمترين تبليغات، نيروهاى متفرّق خويش را گردآورى كرده و سازماندهى كند، مى‌تواند هر مانعى را از سر راه پيشرفت خود بردارد.

در واقع ائمّه اطهار عليهم السلام با ترغيب مردم به اقامه مجالس حسينى از پراكندگى نيروها جلوگيرى به عمل آوردند و توده‌هاى متفرّق را بسيج كردند و با ايجاد وحدت و يكپارچگى در ميان آنها قدرت عظيمى را به وجود آوردند.

حركت خودجوش ميليونى مردم مسلمان ايران در نهضت شكوهمند انقلاب اسلامى در ماه محرّم و صفر به ويژه روزهاى تاسوعا و عاشورا كه لرزه بر اندام طاغوتيان مى‌انداخت سرّ تأكيد ائمّه اطهار عليهم السلام بر محور قراردادن امام حسين عليه السلام را روشن‌تر مى‌كند.

چه بسا اگر ما شاهد آزادسازى چنين انرژى‌هاى ذخيره شده در اين مجالس در انقلاب نبوديم، شايد ما هم راز تأكيد ائمّه اطهار عليهم السلام بر اقامه اين مجالس را كمتر درك مى‌كرديم.

«ماربين آلمانى» در اثر خود مى‌نويسد:

«بى اطّلاعى بعضى از تاريخ نويسان ما موجب شد كه عزادارى شيعه را به جنون و ديوانگى نسبت دهند؛ ولى اينان گزافه گفته و به شيعه تهمت زده‌اند. ما در ميان ملل و اقوام، مردمى مانند شيعه پرشور و زنده نديده‌ايم، زيرا شيعيان به واسطه بپا كردن عزادارى حسينى سياست‌هاى عاقلانه‌اى را انجام داده و نهضت‌هاى مذهبى ثمر بخشى را بوجود آورده‌اند». ⁽¹⁾

همين نويسنده آلمانى مى‌گويد:

«هيچ چيز مانند عزادارى حسينى نتوانست بيدارى سياسى در مسلمانان ايجاد كند». ⁽²⁾

سپس براى مقابله با اين فرهنگ مى‌گويد: «ما تصميم گرفتيم با حمايت‌هاى مالى از برخى سخنرانان و مدّاحان و برگزار كنندگان اصلى اين گونه مراسم، عقايد و بنيان‌هاى شيعه و فرهنگ شهادت را سست و متزلزل كنيم». (روزنامه جمهورى اسلامى، شماره 7203- 5/ 3/ 83- ص 16، با تلخيص)

مخالفت دشمنان اسلام با اقامه اين مجالس و تلاش آنها در جهت به تعطيلى كشاندن آن، حتّى اقدام آنان بر انهدام قبر امام حسين عليه السلام و مانع شدن از زيارت قبر آن حضرت ⁽¹⁾، خود شاهد ديگرى است كه حكومت‌ها تا چه اندازه از اين نيروى عظيم وحشت داشته و دارند.

امروزه وحشتى كه در دل دشمنان دين از برپايى اين مجالس افتاده است بر كسى پوشيده نيست، تا جايى كه گاه با وارد كردن اتّهامات ناروا بر شيعيان از طريق وابستگان داخلى خويش و گاه با برانگيختن ديكتاتورهاى دست نشانده خويش، امثال رضاخان، و گاه با بى‌محتوا ساختن چنين مجالسى، براى ريشه كن كردن شعائر حسينى تلاش كرده و مى‌كنند.

با نگاهى گذرا به تاريخ اسلام بعد از حادثه كربلا مى‌بينيم اين مجالس و پيام‌هاى عاشورايى تا چه اندازه سرمشق قيام‌هاى مجاهدان راه خداوند در مقابل گردنكشان و طاغوتيان بوده است.

براستى اگر از اين مجالس همه مسلمين به نحو شايسته‌اى بهره بردارى مى‌كردند و با اين عامل قوى، پليدى‌ها و آلودگى‌هاى اجتماعى محيط خويش را پاكسازى مى‌نمودند، آيا ستمگران مى‌توانستند بر سرزمين‌هاى اسلامى سلطه پيدا كنند؟ و آيا 37

اگر با احياى اين مجالس، پيام و حماسه عاشورا همواره زنده مى‌ماند، دست چپاولگران براى غارت ثروت‌هاى كشورهاى اسلامى به سوى آنان دراز مى‌شد؟

3- خودسازى و تربيت دينى (الگوپذيرى)

مجالس عزاى امام حسين عليه السلام مجالس تحوّل روحى و مركز تربيت و تزكيه نفس است. در اين مجالس مردمى كه با گريه بر مظلوميّت امام حسين عليه السلام آن حضرت را الگو قرار مى‌دهند، در واقع زمينه تطبيق اعمال و كردار خويش و همرنگى و سنخيّت خود را با سيره عملى آن حضرت فراهم مى‌سازند.

تأثير عميق اين مجالس به قدرى است كه افراد زيادى در اين مجالس، دگرگونى عميقى يافته و تصميم بر ترك گناه و معصيت مى‌گيرند، و چه بسا اشخاص گمراهى كه با شركت در اين مجالس تنبّه حاصل كرده و راه نجات را پيدا مى‌كنند.

اين مجالس به آدمى درس عزّت، آزادگى، ايثار، فداكارى و درس تقوى و اخلاق مى‌آموزد. اين مجالس مهد پرورش انسان‌هاى حق طلب و عدالت‌گستر و شجاع است.

اضافه بر اين، در طول تاريخ اين جلسات به مثابه كلاس‌هاى درس براى توده‌هاى مردم بوده است و آنان را با معارف و حقايق دينى، تاريخ، رجال، احكام و موضوعات گوناگون ديگر آشنا مى‌كرده است، و يكى از مؤثّرترين پايگاه‌هاى خودسازى و تهذيب نفوس و تربيت اخلاق بوده است.

ماربين آلمانى در اين زمينه مى‌گويد:

«مادامى كه اين روش و خصلت (برپايى مجالس سوگوارى) در ميان مسلمانان وجود دارد هرگز تن به خوارى نمى‌دهند و تحت اسارت كسى نمى‌روند ... شيعيان در

حقيقت از اين راه به همديگر درس جوانمردى و شجاعت تعليم مى‌دهند». ⁽¹⁾

ائمّه اطهار عليهم السلام با گشودن اين باب، و تشويق مردم به شركت در اين محافل در واقع همه را به تحصيل و تربيت در اين دانشگاه حسينى دعوت كردند.

شور و هيجان جوانان بسيجى در جبهه‌هاى نبرد در جنگ تحميلى هشت ساله به ويژه در شبهاى عمليّات و لحظه شمارى آنان براى فداكارى و ايثار و نيل به شهادت، گواه روشنى بر تأثيرعميق مجالس حسينى است.

اين است كه اگر اين مجالس را «مجالس تأسّى و الگوپذيرى» بناميم بيراهه نرفته‌ايم.

مرحوم فيض كاشانى در كتاب «محجّة البيضاء» در توضيح حديث پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله «عِنْدَ ذِكْرِ الصَّالِحينَ تَنْزِلُ الرَّحْمَةُ؛ به هنگام ياد صالحان رحمت الهى نازل مى‌شود». با اشاره به مسئله تأثيرپذيرى انسان از محيط اجتماعى و الگوهاى شايسته، در بيان علّت نزول رحمت به هنگام ياد صالحان، مى‌نويسد:

«چون ذكر صالحان و طرح صلاحيّت‌هاى اخلاقى آنان باعث مى‌شود كه انسان از آنها الگو بگيرد و با تحت تأثير واقع شدن، به آنها تأسّى و اقتدا كند و زمينه صلاحيّت و برخوردارى از رحمت پروردگار را براى خود فراهم سازد». ⁽²⁾

ثقة الاسلام كلينى رحمه الله و شيخ الطايفه شيخ طوسى رحمه الله در حديث معتبر از امام صادق عليه السلام روايت كرده‌اند:

«قالَ: قالَ لِي أبي: يا جَعْفَرُ أَوْقِفْ مِنْ مالي كَذا وَ كَذا النَّوادِبَ يَنْدُبَنِي عَشْرَ سِنِينَ بِمِنى أَيَّامَ مِنى؛ پدرم به من فرمود: اى جعفر! مقدارى از مالم را (پس از وفاتم) براى برپايى مجلس سوگوارى برايم در ايّام حج در منى اختصاص بده». ⁽³⁾58

صاحب جواهر در «كتاب طهارت» در بيان حكمت و فلسفه اين وصيّت امام باقر عليه السلام بيانى دارد كه مفادش چنين است:

«چون برپايى مجالس عزادارى و سوگوارى ائمّه عليهم السلام باعث شناخت فضايل اخلاقى آنان و در نتيجه «اقتداء و تأسّى» مردم به آن بزرگان است». ⁽¹⁾لذا احياى نام و بزرگداشت خاطره آنان حركتى پسنديده و عملى مطلوب است.

4- تجليل از مجاهدت امام عليه السلام و تعظيم شعائر

اساساً سوگوارى در مرگ اشخاص يك نوع تعظيم و احترام به آنان و رعايت موقعيّت و شخصيّت‌شان محسوب مى‌شود؛ پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد:

«مَيِّتٌ لابَواكِيَ عَلَيْهِ، لا إِعْزازَ لَهُ؛ مرده‌اى كه گريه كننده‌اى نداشته باشد عزّتى ندارد!». ⁽²⁾

مخصوصاً سوگوارى در مرگ مردان الهى، از مصاديق بارز تعظيم شعائر الهى بوده و تجليل از عقيده و راه و رسم و مجاهدت و تلاش آنان محسوب مى‌شود. از اين رو، رسول خدا صلى الله عليه و آله هنگام بازگشت از جنگ احد وقتى كه مشاهده كرد خانواده‌هاى شهداى قبيله «بنى اشهل» و «بنى ظفر» براى شهيدان خود گريه مى‌كنند، ولى عموى بزرگوارش حضرت حمزه گريه كننده‌اى ندارد، فرمود:

«لكِنَّ حَمْزَةُ لابَواكِيَ لَهُ الْيَوْمَ؛ امّا امروز حمزه، گريه كننده‌اى ندارد!». ⁽³⁾

زنان مدينه با شنيدن اين سخن در خانه حضرت حمزه اجتماع كرده و به سوگوارى پرداختند و بدين وسيله شخصيّت عظيم حضرت حمزه مورد تجليل

وتكريم قرار گرفت.

و نيز آنگاه كه خبر شهادت جعفر طيّار در جنگ موته به مدينه مى‌رسد، پيامبر صلى الله عليه و آله براى گفتن تسليت نخست به خانه جعفر رفت، سپس به خانه فاطمه زهرا عليها السلام آمد، و آن بانوى بزرگ را در حال گريه و سوگوارى ديد، فرمود:

«عَلى مِثْلِ جَعْفَرٍ فَلْتَبْكِ الْبَواكِي؛ به راستى براى شخصيّتى چون جعفر بايد گريه كنندگان گريه كنند!». ⁽¹⁾

قرآن كريم در مورد گروهى از قوم موسى كه راه تباهى و فساد را در پيش گرفتند و سرانجام در اثر نفرين آن حضرت به هلاكت رسيدند، آنان را لايق تجليل و گريه ندانسته و مى‌فرمايد:

«فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ وَمَا كَانُوا مُنظَرِينَ»؛ نه (اهل) آسمان بر آنان گريستند و نه (اهل) زمين!»⁽²⁾

از اين تعبير به خوبى استفاده مى‌شود كه لياقت گريه ديگران را نداشتن نوعى حقارت و بى ارزشى است.

از اين رو، در سفارش‌هاى ائمّه اطهار عليهم السلام مى‌بينيم كه مى‌فرمودند: چنان در ميان مردم منشأ آثار خير و بركت باشيد كه بر مرگتان بگريند و از شما تجليل كنند!.

اميرمؤمنان عليه السلام فرمود:

«خالِطُوا النَّاسَ مُخالَطَةً إِن مِتُّمْ مَعَها بَكَوْا عَلَيْكُمْ وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَيْكُم؛ با مردم آنچنان معاشرت كنيد كه اگر بميريد بر مرگ شما اشك بريزند و اگر زنده بمانيد به شما عشق بورزند». ⁽³⁾

بنابراين، اقامه عزادارى براى امام حسين عليه السلام آن شخصيّت ممتاز و بى نظيرى كه 10

خود از خاندان عصمت و طهارت بود و از اولياى الهى و امامان معصوم است، علاوه بر تجليل از مقام شامخ آن امام همام، از مصاديق روشن تعظيم شعائر الهى است كه:

«وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ»؛ هر كس شعائرالهى را بزرگ دارد، اين كار نشانه تقواى دلهاست. ⁽¹⁾

چگونه چنين نباشد و حال آن كه صفا و مروه با اين كه مكانى بيش نيستند، تنها چون ياد و ذكر الهى در آنجا زنده مى‌شود، از شعائر الهى شمرده است؟

«إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ»؛ صفا و مروه از شعائر (و نشانه‌هاى) خداست. ⁽²⁾

به يقين، امام حسين عليه السلام كه تمام هستى خويش را يكجا با خداوند معامله كرد و با تمام اهل‌بيت عليهم السلام و فرزندان در قربانگاه عشق قدم نهاد و مخلصانه از همه چيزش در راه خدا گذشت، از عظيم‌ترين شعائر الهى است و برپايى مجالس عزا براى آن حضرت، تعظيم يكى از بزرگترين شعائر الهى محسوب مى‌شود.

ششم: شيوه‌هاى عزادارى

اشاره

همان‌گونه كه در فصل‌هاى گذشته از نظر خوانندگان محترم گذشت، اصل عزادارى و سوگوارى بر امام حسين عليه السلام و ياران باوفايش مورد سفارش و تأكيد اولياى دين بوده است. شيعيان و علاقمندان به سرور آزادگان حسين بن على عليه السلام نيز در طول تاريخ، از سوگوارى و عزادارى براى آن حضرت غافل نبوده‌اند.

امروز نيز در هر نقطه‌اى از جهان كه مسلمانان آگاه به ماجراى كربلا حضور دارند، حدّاقل در دهه نخست محرّم و به ويژه روزهاى تاسوعا و عاشورا به خيل عزاداران حسينى مى‌پيوندند و به اندازه توان خود، ابراز ارادت مى‌كنند.

در اين قسمت شيوه‌هاى مطلوب عزادارى را به طور فشرده يادآور مى‌شويم.

1- گريه كردن

از شيوه‌هاى معمول در عزادارى و سوگوارى، اشك ريختن است كه به طور طبيعى هر انسانى در غم فراق عزيزى اندوهگين مى‌شود و اشك مى‌ريزد.

در روايات مى‌خوانيم هنگامى كه ابراهيم فرزند رسول خدا صلى الله عليه و آله از دنيا رفت، آن حضرت در مرگ او گريست و هنگامى كه برخى از اصحاب معترضانه از آن حضرت سبب گريه را پرسيدند، فرمود:

«تَدْمَعُ الْعَيْنُ، وَ يُوجَعُ الْقَلْبُ، وَ لا نَقُولُ ما يُسْخِطُ الرَّبَّ؛ چشم مى‌گريد و قلب به درد مى‌آيد، ولى بر زبان سخنى كه موجب خشم خدا شود، جارى نمى‌سازيم». ⁽¹⁾

همچنين نقل شده است وقتى كه صحابى جليل القدر «عثمان بن مظعون» از دنيا رفت، رسول خدا صلى الله عليه و آله مدّتى طولانى بر او گريه كرد. ⁽²⁾و در شهادت جعفر بن ابى طالب و زيد بن حارثه نيز بسيار گريست. ⁽³⁾

همچنين در تاريخ مى‌خوانيم پس از رحلت رسول اكرم صلى الله عليه و آله مسلمانان به شدّت گريه و ندبه كردند و نقل شده است: «هنگامى كه پيامبر رحلت كرد، كوچك و بزرگ، در مرگ آن حضرت داغدار شدند و بسيار بر او گريستند؛ ولى در ميان همه مردم و خويشاوندان، هيچ كس حزن و اندوهش از حضرت زهرا عليها السلام بيشتر نبود. حزن او پيوسته افزايش و گريه او شدّت مى‌يافت».⁽⁴⁾

گريه كردن بر مصائب امام حسين عليه السلام نيز از شيوه‌هاى معمول عزادارى است و مورد سفارش نيز قرار گرفته است.

امام رضا عليه السلام فرمود:

«فَعَلى مِثْلِ الْحُسَيْنِ فَلْيَبْكِ الْباكُونَ؛ بر همانند حسين بايد گريه كنندگان، گريه كنند». ⁽¹⁾

رواياتى كه ترغيب به گريه بر ابى عبداللّه عليه السلام دارد، فراوان است كه برخى از آنها در فصل‌هاى گذشته آمده است.

البتّه نبايد فراموش كرد كه اين گريه‌ها جنبه شخصى ندارد، و در واقع اعلام جنگ و ستيز با ظالمان وستمگران مى‌باشد.

2- تباكى

«تباكى» به معناى آن است كه انسان به خود حالت گريه بگيرد، چرا كه گاه ممكن است برخى از علاقمندان به سبب پاره‌اى از شرايط، اشك از چشمانشان جارى نشود، ولى اين نبايد سبب عدم شركت در محافل و مجالس حسينى گردد، چرا كه در اين صورت مى‌توان با «تباكى» و حالت غم و اندوه و گريه به خود گرفتن، به خيل عزاداران پيوست و از پاداش معنوى آن نيز برخوردار شد، در اين كار نيز نشانه ظلم ستيزى و مبارزه با ظالمان است، چرا كه هدف امام حسين عليه السلام چيزى جز اين نبود.

روايت فضيلت «تباكى» نيز پيش از اين گذشت.

3- لباس مشكى بر تن كردن

مرسوم و معمول ميان مردم آن است كه در غم مرگ عزيزان، لباس سياه بر تن مى‌كنند و اين رنگ لباس را، علامت ماتم و عزا مى‌دانند. بنابراين، يكى از راه‌ها و

شيوه‌هاى مطلوب عزادارى براى خامس آل عبا، پوشيدن لباس سياه در سالروز شهادت آن حضرت يا ايّام محرّم است.

در تاريخ مى‌خوانيم: هنگامى كه حسين بن على عليه السلام به شهادت رسيد، زنان بنى هاشمى لباس‌هاى سياه و خشن پوشيدند. ⁽¹⁾

در برخى از روايات نيز آمده است: هنگامى كه (بر اثر خطابه‌ها و افشاگرى‌هاى امام سجّاد عليه السلام و حضرت زينب عليها السلام) يزيد به خاندان هاشمى اجازه داد در دمشق عزادارى كنند، زنان هاشمى و قرشى لباس سياه بر تن پوشيدند و به مدّت هفت روز براى امام حسين عليه السلام و شهداى كربلا عزادارى كردند. ⁽²⁾

لازم به يادآورى است كه هر چند فقها بر اساس روايات به كراهت لباس سياه به خصوص در نماز فتوا داده‌اند، ولى پوشيدن آن براى عزاى امام حسين عليه السلام كراهتى ندارد و شايد رجحان نيز داشته باشد، زيرا جنبه تعظيم شعائر بر آن غلبه دارد

4- تشكيل مجالس سوگوارى

تشكيل مجالس سوگوارى و محافل عزادارى براى ابى عبداللّه الحسين عليه السلام از شيوه‌هاى معمول اقامه عزاست؛ علاقمندان به مكتب حسينى با برپايى چنين مجالسى، از اهداف عالى و ارزشمند قيام امام حسين عليه السلام آگاه مى‌شوند و بر مصائب آن حضرت ويارانش اشك مى‌ريزند و اين مجالس همواره وسيله مهمّى براى بيدارى و آگاهى توده‌هاى مردم بوده است.

امام صادق عليه السلام به يكى از يارانش به نام «فضيل» فرمود: آيا تشكيل مجلس مى‌دهيد و با يكديگر (پيرامون معارف دينى و فضايل اهل بيت عليهم السلام) گفتگو مى‌كنيد؟

فضيل پاسخ داد: آرى.

امام عليه السلام فرمود:

«إِنَّ تِلْكَ الَمجالِسَ أُحِبُّها، فَأَحْيُوا أَمْرَنا، فَرَحِمَ اللَّهُ مَنْ أَحْيا أَمْرَنا؛ چنين مجالسى را دوست مى‌دارم. مكتب ما را زنده نگه داريد؛ خداوند رحمت كند كسى را كه مكتب ما را احيا كند».

سپس امام عليه السلام ادامه داد: «هر كس كه (مصائب) ما را يادآورد و يا نزد او از ما يادى شود و اشك از ديدگانش سرازير گردد، هر چند اندك باشد، خداوند گناهانش را بيامرزد». ⁽¹⁾

5- نوحه سرايى

نوحه‌سرايى به صورت خواندن اشعار سوزناك و پرمعنى در مصائب امام حسين عليه السلام و يارانش مى‌باشد و سبب تحريك احساسات وعواطف مسلمين و تبيين حوادث و خاطرات عاشورا است، شيوه‌اى معمول و مرسوم در عزادارى است. اين شيوه، ريشه در عصر ائمّه عليهم السلام دارد.

امامان اهل بيت عليهم السلام با تشويق نوحه سرايان و مرثيه خوانان، آنان را به سرودن اشعار و نوحه سرايى و بيان حوادث كربلا و فجايع بنى‌اميّه ترغيب كرده و پاداش فراوانى را براى چنين اعمالى ذكر مى‌كردند. ⁽²⁾

اميرمؤمنان عليه السلام و حضرت زهرا عليها السلام نيز پس از رحلت پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله اشعارى را در رثاى آن حضرت سرودند. ⁽³⁾

برخى از دانشمندان اهل سنّت نيز اشعارى را از زهراى مرضيّه عليها السلام در فراق پدر بزرگوارش نقل كرده‌اند.

«حاكم نيشابورى» مى‌نويسد: هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله را به خاك سپردند،

فاطمه عليها السلام خطاب به «انس» فرمود:

«يا أَنَسُ أَطابَتْ أَنْفُسُكُمْ أَنْ تَحْثُوا التُّرابَ عَلى رَسُولِ اللَّهِ؛ اى انس آيا قلبتان رضايت داد كه بر بدن رسول خدا خاك بريزيد؟».

سپس ادامه داد:

يا أَبَتاهُ أَجابَ رَبّاً دَعاهُ يا أَبَتاهُ مِنْ رَبِّهِ ما أَدْناهُ

يا أَبَتاهُ جَنَّةُ الْفِرْدَوْسِ مَأْواهُ يا أَبَتاهُ إِلى جِبْرَئِيلَ أَنْعاهُ

«پدر جان اى آن‌كه دعوت پروردگارش را اجابت كردى؛ پدر جان اى آن‌كه به پروردگار خويش نزديك (و ملحق) شدى.

پدرجان! بهشت برين جايت باد؛ پدرجان! رحلت تو را به جبرئيل خبر مى‌دهم». ⁽¹⁾

همچنين «امّ‌سلمه» در محضر رسول خدا صلى الله عليه و آله در مرگ پسرعمويش، نوحه سرايى كرد و با حزن و اندوه اشعارى را خواند. ⁽²⁾

امام باقر عليه السلام به فرزندش امام صادق عليه السلام سفارش كرد كه مقدارى از مالم را وقف كن براى آن‌كه به مدّت ده سال جمعى از نوحه سرايان در «منا» برايم نوحه سرايى كنند. ⁽³⁾

6- به سر و سينه زدن

به سر و سينه زدن در عزا و مصيبت بزرگى همچون مصائب امام حسين عليه السلام امرى عادى و طبيعى است. همان‌گونه كه متعارف است مردم در مرگ عزيزترين عزيزان

خويش به سر و سينه مى‌زنند. هر چند لازم است از كارهاى موهن و نادرست پرهيز شود.

متأسّفانه بعضى از عوام دست به كارهاى زننده‌اى مى‌زنند كه اثر منفى در شكوه و عظمت مراسم حسينى دارد و بايد عقلاى قوم آنها را با زبان خوب از اين گونه اعمال زننده باز دارند.

نقل شده است هنگامى كه زنان و فرزندان خاندان هاشمى را از شام به سمت مدينه حركت دادند؛ در ميان راه از راهنماى قافله خواستند آنها را به كربلا ببرد، تا تجديد ديدارى با شهيدان كربلا شود. هنگامى‌كه به آن سرزمين رسيدند، مشاهده كردند كه جابر بن عبداللّه انصارى و جمعى از بنى‌هاشم براى زيارت قبر حسين عليه السلام به كربلا آمده‌اند. اين دو قافله وقتى با يكديگر ملاقات كردند، ديدارشان همراه با اندوه، گريه و بر سر و صورت زدن بود و به اين ترتيب ماتمى جانسوز در آن سرزمين برپا كردند. ⁽¹⁾

هر چند در روايات- تا آنجا كه ما جستجو كرديم- درباره سينه زدن بر مصائب اهل‌بيت عليهم السلام مطلبى يافت نشده است؛ ولى تعبير به «لطم» ظاهراً شامل سينه زنى نيز مى‌شود.

7- تعطيلى كسب و كار

اشاره

از نمودهاى روشن ماتم‌زدگى و عزادار بودن، دست كشيدن از كسب و كار وتعطيل كردن بازارهاست. در ارتباط با ترك تلاش و كوشش دنيوى در روز عاشورا روايتى نيز وارد شده است.

امام رضا عليه السلام فرمود:

«مَنْ تَرَكَ السَّعْىَ فِي حَوائِجِهِ يَوْمَ عاشُورا قَضَى اللَّهُ لَهُ حَوائِجَ الدُّنْيا

وَالْآخِرَةِ وَ مَنْ كانَ يَوْمُ عاشُورا يَوْمَ مُصِيبَتِهِ وَ حُزْنِهِ وَ بُكائِهِ، جَعَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَوْمَ فَرَحِهِ وَ سُرُورِهِ؛ هر كس در روز عاشورا تلاش و كوشش دنيوى را رها سازد، خداوند حوايج دنيا و آخرت او را برآورده كند و هر كس كه روز عاشورا را روز مصيبت و اندوه و گريه قرار دهد، خداوند روز قيامت را براى وى روز شادى و سرور قرار خواهد داد». ⁽¹⁾

تذكّرات لازم

هر چند عزادارى خامس آل‌عبا عليه السلام از افضل قُربات است و سبب احياى مكتب حسينى و بقاى شريعت مى‌شود، ولى بر مؤمنين لازم است اين عمل ارزشمند را با امور موهن و زننده و ناپسند آلوده نسازند.

از سرودن اشعار نامناسب و سبك و دور از شأن اهل‌بيت عليهم السلام يا كفرآميز و غلوگونه اجتناب ورزند و از اختلاط زن و مرد در تشكيل محافل و مجالس و دسته‌ها پرهيز نمايند و از قمه زدن و حركاتى كه موجب وهن شيعه در جهان است و بهانه به دست دشمن مى‌دهد و ضرر و زيان بر بدن وارد مى‌كند، دورى كنند و سخنرانان محترم آداب عزادارى صحيح را به مؤمنين و مدّاحان گوشزد نمايند و خود نيز در جهت تبيين اهداف قيام ابى‌عبداللّه الحسين عليه السلام و ترويج عقايد ناب محمّدى و تقويت اعتقادات اصيل اسلامى و اخلاق حسنه و ايثار و فداكارى تلاش كنند و در ذكر مصائب اهل بيت عليهم السلام فقط از منابع معتبر استفاده كنند و از بيان امورى كه با عزّت و سربلندى امام‌حسين عليه السلام سازگار نيست، خوددارى ورزند و صحنه گردانى مجالس آن حضرت را به دست افراد بدنام، يا نادان نسپارند و صالحان و آگاهان زمام مجالس را به دست گيرند.

بانوان محترم نيز ضمن شركت در مجالس امام حسين عليه السلام شأن و وقار و متانت

خويش را حفظ نمايند و با شيوه‌اى كه مناسب يك زن مسلمان و علاقمند به مكتب حسينى است، در مجالس و محافل عزادارى شركت كنند وخداى ناكرده اين امر مهمّ دينى را با پوشش نادرست و حركات ناپسند، به گناه آلوده نسازند كه مسئوليّت بسيار سنگينى دارد.

جوانان عزيز- كه سرمايه‌هاى اصلى چنين مجالسى هستند- مجالس امام حسين عليه السلام مخصوصاً ايّام محرّم و تاسوعا و عاشوراى حسينى را غنيمت بشمارند و با حضور گسترده‌تر و آگاهانه، بر آگاهى‌هاى معنوى و دينى خويش بيفزايند و در جهت ترويج مكتب حسينى و آشناساختن ديگران با اين حماسه جاويدان الهى كوشش نمايند.

توصيه‌هاى چهارده‌گانه آية اللَّه العظمى مكارم شيرازى- مدّ ظلّه- به هيئت‌هاى مذهبى و مدّاحان محترم

در آستانه حلول ماه محرّم الحرام 1426 قمرى و برپايى ايّام سوگوارى سيّد و سالار شهيدان حضرت اباعبداللَّه الحسين عليه السلام، همايشى تحت عنوان «همايش عظيم عاشوراييان» در شهر مقدّس قم برگزار شد كه در اين همايش حضرت آية اللَّه العظمى مكارم شيرازى (مدّ ظلّه) ضمن روشن ساختن ابعاد عظيم حادثه عاشورا، برنامه چهارده مادّه‌اى را براى مدّاحان عزيز و هيئت‌هاى مذهبى ارائه كردند كه در محافل مذهبى و رسانه‌ها انعكاس گسترده‌اى داشت و مورد توجّه عالمان و انديشمندان، مدّاحان مخلص و هيئت‌هاى مذهبى قرار گرفت. به سبب اهميّت اين تذكّرات، همه آن موارد را به طور فشرده نقل مى‌كنيم:

1- سخنان اين عزيزان بايد برگرفته از مدارك معتبر (كتاب و سنّت) باشد و شأن و مقام امام حسين عليه السلام و شهداى والا مقام كربلا در محتواى اشعار به طور كامل حفظ

شده و اهداف اين قيام عظيم براى عموم مردم تبيين گردد.

2- از مطرح ساختن مسائلى كه بوى غلوّ درباره ائمّه دين عليهم السلام و ساير بزرگان مى‌دهد، اجتناب گردد.

3- از آنجا كه مدّاحى تركيبى از علم و هنر است، بايد آموزش‌هاى لازم به مدّاحان محترم از سوى پيش كسوتان آگاه، ارائه شود.

4- از چراغ سبز نشان دادن نسبت به گناه به سبب عزادارى، در مجالس وعظ و مدّاحى اجتناب شود و به تقوا و ديندارى توصيه گردد.

5- به عزاداران محترم توصيه شود كه از در آوردن پيراهن و لخت شدن خوددارى نمايند.

6- سينه زنى و زنجيرزنى از شعائر حسينى است، ولى از آسيب رساندن و مجروح ساختن بدن خوددارى شود.

7- وعّاظ و مدّاحان محترم مراعات وقت نماز را نموده و در وقت نماز برنامه‌اى جز اقامه نماز نداشته باشند.

8- آهنگ مدّاحان محترم نبايد به آهنگ‌هاى مجالس لهو و فساد شباهت داشته باشد.

9- هيأت‌هاى محترم عزادارى توجّه كنند كه بازيچه دست سياست‌هاى مرموز قرار نگيرند.

10- از بيان مصائب سخت اهل‌البيت عليهم السلام، حتّى الامكان پرهيز شود و به اشاره و اجمال از آن بگذرند.

11- مجالس به گونه‌اى طولانى نشود كه موجب خستگى و دلزدگى مردم- به ويژه جوانان- گردد.

12- احترام به پيشكسوتان در اين مجالس حفظ شود.

13- تقويت نظام جمهورى اسلامى، رهبرى و مراجع بايد مدّ نظر قرار گيرد

وعشق به امام زمان (عجّل اللَّه تعالى فرجه الشريف) در همه مجالس به عنوان اساسى‌ترين مطلب، زنده نگه داشته شود.

14- وعّاظ و مدّاحان محترم بايد متخلّق به اخلاق حضرت امام حسين عليه السلام و يارانش باشند، تا سخنان آنها بر دل نشيند و به مصداق «كُونُوا دُعاةً لِلنَّاسِ بِغَيْرِ الْسِنَتِكُمْ» همه شنوندگان از آنها الگو بگيرند.

به يقين، اين مراسم عظيم (با شرايط فوق) خارى در چشم دشمنان اسلام و سبب تقويت اسلام و مسلمين است.

پناهگاه ستمديدگان

جالب اين‌كه مجالس حسينى در طول تاريخ پناهگاه خوبى براى جوامعى كه تحت ستم قرار گرفته بودند، محسوب مى‌شد؛ نه تنها در انقلاب اسلامى ايران، مردم حدّاكثر بهره بردارى را از مجالس حسينى كرده و با شور و هيجان اين مجالس، پاسخ دندان‌شكنى به نيروهاى اهريمنى دادند، بلكه در استقلال عراق و پاكستان و ... نيز همين مسأله مطرح بود.

در كلام معروفى از گاندى، رهبر استقلال هندوستان، مى‌خوانيم: من زندگى امام حسين عليه السلام آن شهيد بزرگ اسلام را به دقّت خوانده‌ام و توجّه كافى به صفحات كربلا نموده‌ام و بر من روشن شده است كه اگر هندوستان بخواهد يك كشور پيروز گردد، بايستى از سرمشق امام حسين عليه السلام پيروى كند. ⁽¹⁾

ولى اين در صورتى است كه نيّت‌ها خالص باشد و رقابت‌هاى مخرّب جاى خود را به همكارى سازنده دهد و اين مجالس كانون وحدت گردد و نشانه‌هاى ايثار و فداكارى در آن ظاهر شود.

از آنجا كه مسأله اجراى عدالت و ظلم ستيزى منحصر به جهان اسلام نيست، تعليماتى را كه امام حسين عليه السلام در كربلا به نسل بشر داد، مى‌تواند راهگشاى تمام امّت‌ها گردد.

براى حفظ جاذبه و اصالت اين مراسم بايد آن را از هر گونه خرافه پيراست و اجازه نداد افراد ناآگاه با افكار كوچك خود، چهره نادرستى از اين مراسم ترسيم كنند و از عظمت آن بكاهند و اهداف مقدّس آن را زير سؤال برند.

بخش دوم: ريشه‌هاى قيام عاشورا

اشاره

اشاره:

حوادث تاريخى را نمى‌توان جداى از يكديگر مورد مطالعه قرار داد؛ چرا كه در اين صورت نمى‌توان براى همه پرسش‌هاى آن حوادث، پاسخى در خور يافت.

در حقيقت، يك حادثه تاريخى از پيوند سلسله حوادثى- همچون حلقه‌هاى به هم پيوسته زنجير- پديد مى‌آيد. هر حادثه، چه كوچك و چه بزرگ، ريشه‌اى در گذشته دارد، همان‌گونه كه آثار و پى‌آمدهايى در آينده خواهد داشت.

طبيعى است كه حادثه هر چه پيچيده‌تر و بزرگ‌تر باشد، ريشه‌يابى آن نياز به دقّت و پى‌جويى بيشترى دارد.

حادثه بزرگى همچون حادثه عاشورا نيز از اين قاعده مستثنا نيست؛ نمى‌توان آن را فقط در ظرف تحقّقش، يعنى سال 61 هجرى، مورد تحليل و بررسى قرار داد؛ چرا كه در اين صورت پرسش‌هاى بى‌پاسخ فراوانى براى يك تحليل‌گر باقى مى‌ماند.

پرسشى از اين دست كه چگونه مى‌توان باور كرد، امّت اسلامى، فرزند پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، تنها بازمانده خمسه طيّبه و جگرگوشه فاطمه زهرا عليها السلام را به آن صورت فجيع به شهادت برساند؛ به كودك و پير و جوان و زن و مرد اين خانواده رحم نكند؛ جمعى را از دمِ تيغ بگذراند و جمعى ديگر را به اسارت برد و از هيچ ستمى در حقّ آنان دريغ نورزد.

از اين رو لازم است، براى شناسايى ريشه‌هاى حادثه محرّم سال 61 هجرى و علل و عوامل اصلى تشكيل دهنده آن، سال‌ها به عقب برگرديم. بلكه حوادث سال‌ها پيش از ظهور اسلام و تولّد پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را- هر چند به صورت فشرده- مورد بررسى و مطالعه قرار دهيم.

چرا كه در سال‌هاى نسبتاً طولانى، حوادثى دست به دست هم داده است كه هر يك در پيدايش آن حادثه بزرگ سهمى بسزا داشته‌اند.

حادثه‌هايى كه چون حلقه‌هاى زنجير به يكديگر متّصل شده و نمى‌توان آنها را ناديده گرفت، يا از هم جدا كرد.

ريشه‌هاى اين حادثه عظيم را در هشت فصل مورد بررسى قرار مى‌دهيم.

1 دشمنى ديرينه بنى‌اميّه با بنى‌هاشم

اشاره

با اين‌كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله خود از قبيله قريش بود ولى واقعيّت‌هاى تاريخى نشان مى‌دهد كه سر سخت‌ترين دشمنان اسلام نيز از همين قبيله برخاسته‌اند و از هيچ كوشش و تلاشى در كارشكنى و عداوت عليه پيامبر صلى الله عليه و آله و فرزندانش فروگذار نكردند. خصوصاً پس از رحلت پيامبر عظيم الشأن اسلام صلى الله عليه و آله چنان حوادث تلخ و دردناكى به بار آوردند كه تاريخ اسلام هرگز آن را فراموش نخواهد كرد.

دو تيره بنى‌هاشم و بنى‌اميّه كه خونين‌ترين برخوردها بين آنان رخ داده است، از همين قبيله بودند. مطالعه و بررسى جنگ‌هاى صدر اسلام گوياى اين واقعيّت است كه بنى‌هاشم هيچ‌گاه مورد تعرّض قرار نگرفتند، مگر آن‌كه سردمدار متعرّضين از طايفه بنى‌اميّه بوده است و در هيچ جنگى دست به قبضه شمشير نبردند جز آن‌كه دودمان بنى‌اميّه در طرف مقابل آن قرار داشتند.

مهمترين اختلافات اين دو طايفه به چند امر بر مى‌گردد:

الف) ريشه‌هاى تاريخى

«عبد مناف» جدّ سوم پيامبر اسلام، با اين‌كه به خاطر خصلت‌هاى نيكو و اخلاق پسنديده از موقعيّت خاصّى در دلها برخوردار بود، ولى هرگز در صدد رقابت با برادر خود «عبدالدّار» در به چنگ آوردن مناصب عالى كعبه نبود. حكومت و رياست طبق

وصيّت پدرش «قُصىّ» با برادر وى «عبدالدّار» بود. ولى پس از فوت اين دو برادر فرزندان آنان در تصدّى مناصب با يكديگر به نزاع پرداختند.

دو تن از فرزندان عبد مناف به نام‌هاى هاشم و عبدشمس دو برادر دو قلوى به هم چسبيده بودند كه هنگام تولّد، انگشت هاشم به پيشانى برادرش عبدشمس چسبيده بود. موقع جدا كردن خون زيادى جارى شد و مردم آن را به فال بد گرفتند. ⁽¹⁾

در تاريخ فرزندان هاشم به «بنى‌هاشم» و فرزندان عبد شمس به «بنى‌اميّه» شناخته مى‌شوند.

جوانمردى و كرم هاشم و بذل و بخشش‌هاى وى در بهبود وضع زندگى مردم و گام‌هاى برجسته او در بالا بردن بازرگانى مكّيان و پيمانى كه در اين رابطه با امير غسّان بست، و همچنين پى‌ريزى مسافرت قريش در تابستان به سوى شام و در زمستان به سوى يمن، محبوبيّت فوق العاده‌اى را برايش به ارمغان آورده بود.

«اميّه» فرزند عبدشمس- برادرزاده هاشم- از اين همه موقعيّت و عظمت و نفوذ كلمه عمويش در ميان قبايل مختلف رشك مى‌برد و از اين‌كه نمى‌توانست خود را در دل مردم جاى كند، به بدگويى از عمويش رو آورد؛ ولى اين بدگويى‌ها بيشتر بر عظمت و بزرگى هاشم افزود.

سرانجام «اميّه» كه در آتش حسادت مى‌سوخت، عموى خود را وادار كرد تا به اتّفاق يكديگر نزد كاهنى (از دانايان عرب) بروند تا هر كدام مورد تمجيد او قرار گرفت، زمام امور را به دست گيرد. اصرار «اميّه» موجب شد تا هاشم با دو شرط پيشنهاد برادرزاده‌اش را بپذيرد.

اوّل آن‌كه: هر كدام كه محكوم شدند صد شتر در ايّام حج قربانى كند.

دوم: شخص محكوم تا ده سال مكّه را ترك گفته و جلاى وطن نمايد.

پس از اين توافق به نزد كاهن «عُسفان» (محلّى در نزديكى مكّه) رفتند، ولى16

برخلاف انتظار اميّه، تا چشم كاهن به هاشم افتاد زبان به مدح و ثناى وى گشود. اين بود كه «اميّه» طبق قرار قبلى مجبور شد تا ده سال مكّه را ترك كند و در شام اقامت گزيند. ⁽¹⁾

اين قضيّه علاوه بر آن‌كه ريشه دشمنى‌هاى اين دو طايفه را به خوبى روشن مى‌كند، علل نفوذ امويان را در منطقه شام نيز مشخّص مى‌سازد كه چگونه روابط ديرينه امويان با شام مقدّمات حكومت آنها را در دوره‌هاى بعد فراهم ساخت.

«ابن ابى‌الحديد» در شرح نهج البلاغه داستان ديگرى را نقل مى‌كند كه از فاصله و اختلاف اين دو تيره در زمان جاهليّت بيشتر پرده بر مى‌دارد.

اختلافاتى كه ناشى از بزرگى و عظمت چشم‌گير بنى‌هاشم از يك سو، و تحمّل حقارت و بدنامى بنى‌اميّه از طرف ديگر است.

مطابق اين نقل، يزيد فرزند معاويه در حضور پدرش، از آباء و اجداد خويش به نيكى ياد كرد و بر عبداللَّه‌بن‌جعفر فخر مى‌فروخت. (لازم به ذكر است، معاويه فرزند ابوسفيان فرزند حرب فرزند اميّه فرزند عبد شمس فرزند عبد مناف است).

عبداللَّه در پاسخ يزيد گفت: «به كداميك از نياكانت بر من مباهات مى‌كنى، آيا به حرب، همو كه بر ما پناه آورد و در پناه خاندان ما زيست، يا به اميّه، آن كسى كه غلام خانگى ما بود و يا به عبد شمس آن كه تحت تكفّل و حمايت ما زندگى مى‌كرد؟»

معاويه كه تا آن لحظه ساكت نشسته بود، با زيركى خاصّى اين منازعه لفظى را پايان داد ولى چون با پسرش يزيد تنها شد سخنان عبداللَّه بن جعفر را مورد تأييد قرار داد و در توضيح آن سخنان گفت: «اميّه به مدّت ده سال به خاطر قراردادى كه با عبدالمطلب بسته بود در خانه وى به بندگى و غلامى پرداخت و عبد شمس نيز به علّت فقر و تهى دستى، همواره چشم به دست برادرش هاشم دوخته بود». ⁽²⁾ص)

ابن ابى الحديد در جاى ديگر از استادش «ابوعثمان» نقل مى‌كند كه در دوران جاهليّت سران بنى‌اميّه- با وجود همه حرص و ولعى كه براى به چنگ آوردن مناصب عالى و جايگاه ممتاز اجتماعى از خود نشان مى‌دادند- همواره از اين مناصب دور بودند و مناصبى چون پرده دارى كعبه، رياست دارالندوه و سقايت و پذيرايى حجّاج عمدتاً در اختيار بنى‌هاشم و ديگر تيره‌هاى قريش بود. ⁽¹⁾

به يقين اين وضع در روحيّه آنها اثر مى‌گذاشت، و آتش حسد را در دل‌هاى آنها شعله‌ور مى‌ساخت.

ب) امتيازات ويژه بنى هاشم

1- آراستگى به علم و فضيلت

فاصله و اختلاف بنى‌اميّه با بنى‌هاشم تنها ريشه در اين مسائل ظاهرى و بيرونى نداشت، بلكه برخوردارى خاندان بنى‌هاشم از معنويّت آشكار، آنان را در چنان سطحى قرار داد كه همواره مورد حسادت و بغض رقيبان خود از بنى‌اميّه قرار داشتند؛ سرانجام آنان به جايگاهى رسيدند كه درخت «نبوّت» و «امامت» در خاندان آنان غرس شد و خانه‌هايشان محلّ آمد و شد فرشتگان الهى گرديد و علوم و معارف از آنان سرچشمه گرفت.

حضرت على عليه السلام در سخنان جامعى مى‌فرمايد:

«أَيْنَ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّهُمُ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ دُونَنا كَذِباً وَ بَغْياً عَلَيْنا، أَنْ رَفَعَنَا اللَّهُ وَ وَضَعَهُمْ وَ أَعْطانا وَ حَرَمَهُمْ وَ أَدْخَلَنا وَ أَخْرَجَهُمْ، بِنا يُسْتَعْطَى الْهُدى وَ يُسْتَجْلَى الْعَمى، إِنَّ الأَئِمَّةَ مِنْ قُرَيْشٍ غُرِسُوا فِي هذَا الْبَطْنِ مِنْ هاشِمٍ، لا تَصْلُحُ عَلى سِواهُمْ وَ لا تَصْلُحُ الْوُلاةُ مِنْ غَيْرِهِمْ؛ كجايند كسانى كه ادّعا مى‌كردند آن‌ها راسخان در علمند نه ما، و اين ادّعا را از طريق دروغ و ستم نسبت

به ما مطرح مى‌نمودند. (آنها كجا هستند تا ببيند كه) خداوند ما را برترى داد و آنها را پايين آورد؛ به ما عطاكرد و آنها را محروم ساخت؛ ما را (در كانون نعمت خويش) داخل نمود و آنها را خارج ساخت. مردم به وسيله ما هدايت مى‌يابند و از نور ما نابينايان روشنى مى‌جويند. به يقين امامان از قريش هستند و درخت وجودشان در سرزمين اين نسل از هاشم غرس شده است، اين مقام در خور ديگران نيست و زمامداران غير از آنها شايستگى ولايت وامامت را ندارند». ⁽¹⁾

2- پاكى و تقوا و اصالت خانوادگى

اصالت خانوادگى و طهارت حَسَب و نَسَب طايفه‌اى كه آيه تطهير در شأن سران و بزرگان آنان نازل مى‌شود، نيازى به شرح و بيان ندارد؛ ولى در مقابل آن، زندگى ننگين زنان و مردان بنى‌اميّه به قدرى زبانزد خاصّ و عام شده بود كه با وجود اين كه آنان بعدها ده‌ها سال با اختناق و سركوب زمام امور مسلمين را در دست داشتند، نتوانستند آن رسوايى‌ها را از خاطره‌ها محو سازند. زنانى كه رسماً داراى پرچم خاص! بوده، و درِ خانه‌هايشان به روى هر مرد بيگانه‌اى باز بوده است. انسان‌هايى كه چند نفر در تعيين نسبشان با هم درگير مى‌شدند و هر كدام خود را پدر آنها مى‌دانستند. ⁽²⁾

اميرمؤمنان عليه السلام در اشاره‌اى پر معنى در يك جمله كوتاه به همين نكته اشاره كرده، در جواب نامه معاويه مى‌فرمايد:

«وَ أَمَّا قُولُكَ: «إِنّا بَنُو عَبْدِ مَنافٍ» فَكَذلِكَ نَحْنُ وَ لكِنْ لَيْسَ أُمَيَّةُ كَهاشِمٍ وَ لا حَرْبٌ كَعَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ لا أَبُوسُفْيانَ كَأَبِي طالِبٍ وَ لا الْمُهاجِرُ كَالطَّلِيقِ وَ لَا الصَّرِيحُ كَاللَّصِيقِ؛ و امّا سخن تو به اين‌كه ما همه فرزندان عبدمناف هستيم. آرى (به

حسب ظاهر) چنين است؛ ولى هرگز اميّه مانند هاشم، و حرب چون عبدالمطلب و ابوسفيان مانند ابوطالب نيست و هرگز مهاجران چون اسيران آزاد شده و فرزندان صحيح النسب چون منسوب شده به پدر نيستند!». ⁽¹⁾

ابن ابى الحديد در توضيح جمله «وَ لَا الصَّرِيحُ كَاللَّصِيقِ» براى پرده‌پوشى مى‌نويسد: «منظور امام اين است كه آن كسى كه از روى اعتقاد و اخلاص اسلام آورده است مانند كسى كه از روى ترس يا براى به دست آوردن دنيا و غنايم، اسلام آورده است، نيست». ⁽²⁾

ولى علّامه مجلسى ضمن مردود دانستن اين سخن مى‌نويسد: كلمه «لصيق» به حسب ظاهر اشاره به نسب بنى‌اميّه دارد و ابن ابى الحديد براى حفظ آبروى معاويه خود را به نادانى زده است، حتّى برخى از دانشمندان تصريح كرده‌اند كه «اميّه» از نسل عبد شمس نبوده، بلكه وى غلام رومى بوده است كه عبد شمس او را فرزندخوانده خود قرار داد، و در زمان جاهليّت هرگاه كسى مى‌خواست غلامى را به خود نسبت دهد وى را آزاد كرده و دخترى از عرب را به همسرى وى درآورده و بدين ترتيب آن غلام به نسب وى ملحق مى‌گشت.

آنگاه علّامه مجلسى نتيجه مى‌گيرد و مى‌گويد:

بنابراين، بنى‌اميّه اساساً از قريش نيستند، بلكه منسوب به قريش مى‌باشند. ⁽³⁾

3- شايستگى‌هاى فردى

بنى‌هاشم علاوه بر فضايل معنوى و اخلاقى كه در رفتار و كردارشان آشكار بود، همچون جوانمردى، سخاوت، ايثار، از خودگذشتگى و زهد و وارستگى؛ از زيبايى‌هاى ظاهرى چون حسن صورت و فصاحت و بلاغت فوق‌العاده نيز

برخوردار بودند و اين جمال وكمال در مقابل زندگى آلوده بنى‌اميّه به سختى آرامش درونى آنان را بر هم مى‌زد، و آتش حسد را در درونشان شعله‌ور مى‌ساخت.

حضرت على عليه السلام در پاسخ به سؤالى پيرامون ويژگى‌هاى هر يك از طوايف قريش، در بيان فرق بين فرزندان عبد شمس- كه بنى‌اميّه از آنها هستند- و بنى‌هاشم چنين مى‌فرمايد:

«وَ أَمَّا نَحْنُ فَأَبْذَلُ لِما فِي أَيْدِينا، وَ أَسْمَحُ عِنْدَ الْمُوتِ بِنُفُوسِنا، وَ هُمْ أَكْثَرُ وَ أَمْكَرُ وَ أَنْكَرُ وَ نَحْنُ أَفْصَحُ وَ أَنْصَحُ وَ أَصْبَحُ؛ امّا ما «طايفه بنى‌هاشم» از همه طوايف قريش نسبت به آنچه در دست داريم بخشنده‌تريم و به هنگام بذل جان از همه سخاوتمندتريم، آن‌ها (بنى‌اميّه) پر جمعيّت و مكّار و زشت‌اند و ما فصيح‌تر و دلسوزتر و زيباتريم!». ⁽¹⁾

شعله‌ور شدن آتش اختلافات با ظهور اسلام

هنگامى كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله دعوت خود را در مكّه آغاز كرد اتّفاقاً قدرت سياسى واقتصادى شهر بيشتر در اختيار دودمان بنى‌اميّه بود.

سران اين تيره از راه تجارت و رباخوارى، مال‌هاى فراوانى اندوخته بودند و علاوه بر آن با نگاهبانى خانه كعبه و پذيرايى زائران، براى خويش نوعى سلطه دينى نيز به دست آورده بودند. به همين جهت هنگام حج وقتى كه حاجيان از عرفات حركت مى‌كردند قريش از مزدلفه بار مى‌بست. چرا كه اعتقاد داشتند بايد كعبه را با جامه پاك طواف كرد و جامه وقتى پاك است كه آن را از يكى از طوايف قريش بگيرند! و اگر آنان به كسى جامه نمى‌دادند طواف كننده ناچار بود، برهنه طواف كند! ⁽²⁾

در واقع قريش در سايه همين رياست و سلطه دينى، قوانينى را از سوى خود وضع

مى‌كردند و ديگر قبايل عرب نيز به آن تن مى‌دادند.

ولى با ظهور اسلام حشمت ظاهرى قريش در هر دو جبهه- اشرافيّت مادّى و رياست دينى- مورد تهديد جدّى قرار گرفت.

نخستين دعوت پيامبر اسلام در يكتاپرستى و اداى شهادتين خلاصه مى‌شد. ولى آرام آرام در كنار اين دعوت به ظاهر ساده، درخواست‌هاى ديگرى در زمينه عدالت اجتماعى و مساوات مردم در پيشگاه خدا و سپردن ولايت كعبه به پرهيزگاران عنوان شد. درخواستى كه با منافع و موقعيّت اجتماعى سران قريش- به ويژه رؤساى بنى‌اميّه چون ابوسفيان و ابوجهل- سخت ناسازگار بود.

دقّت در نخستين آيات سوره «همزه» كه در اوايل بعثت نازل شده است، مى‌رساند اسلام تا چه ميزان براى مال اندوزان و زورمندان ظالم، تهديد جدّى به شمار مى‌آيد.

«وَيْلٌ لِّكُلِّ هُمَزَةٍ لُّمَزَةٍ* الَّذِى جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُ* يَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ* كَلَّا لَيُنْبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ* وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحُطَمَةُ ...»؛ واى بر هر عيب جوى هرزه زبان! همان كسى كه مال فراوان جمع كرده و شماره كرده است.

مى‌پندارد كه مال دنيا عمر ابديش خواهد بخشيد. چنين نيست! بلكه به يقين، به آتشى پرتاب مى‌شود و چه مى‌دانى چيست آتش سوزان!

اين زنگ‌هاى خطر چيزى نبود كه در گوش سران استثمارگر قريش خوشايند باشد.

از سوى ديگر نفوذ روزافزون پيامبر صلى الله عليه و آله در ميان قشر ضعيف يا متوسّط جامعه كه تا پاى جان در راه ايمان خود ايستادگى مى‌كردند، قريش را متوجّه اين خطر ساخت كه سلطه دينى آنان نيز به موازات سلطه اقتصادى آنها در برابر قوانين اسلام مورد تهديد قرار گرفته است.

اين بود كه به يك باره بغض و كينه‌هاى ديرينه آنان تركيد، به خصوص اين‌كه منافع نامشروع و موقعيّت اجتماعى خويش را در معرض نابودى مى‌ديدند. لذا با تمام

قدرت به مبارزه با اين آيين تازه برخاستند. آنان بى آن‌كه بدانند چه مى‌كنند به تلاش وسيع و گسترده‌اى دست زدند: تحريك قبايل مختلف بر ضدّ پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، پيمان با قبيله‌هاى يهودى ساكن مدينه و برانگيختن آنان بر ضدّ پيامبر و بالاخره راه اندازى جنگ‌هاى خونين و توطئه‌هاى گوناگون ديگر، ولى هيچ يك از اين تلاش‌ها نتيجه‌اى نبخشيد.

آنان با امضاى پيمان صلح حديبيّه- در سال ششم- مى‌پنداشتند با جلوگيرى پيامبر صلى الله عليه و آله از ورود به مكّه وى را خوار كردند و سلطه خودشان را بر مكّه بيمه كردند؛ غافل از اين كه در واقع با امضاى اين پيمان به حكومت رسمى خويش بر حجاز پايان دادند و به صورت ضمنى به حكومت رسمى پيامبر صلى الله عليه و آله در يثرب اعتراف كردند، و طبيعى بود با اين اعتراف، پيمان‌هايى كه با قبايل ديگر بسته بودند، متزلزل شود.

از آن سال، تا سال هشتم هجرى، سران قبايل ديگر حجاز در انتظار پايان اين نزاع و كشمكش به سود اسلام و پيامبر صلى الله عليه و آله بودند كه سرانجام با تسليم شدن مكّه، حشمت قريش به يكباره فرو ريخت.

در واقع قريش، با پذيرش اين شكست، هم رياست و سلطه دينى خويش را از دست دادند و هم موقعيّت اجتماعى و قدرت اقتصادى خود را.

ولى فراموش نكنيم در تمام طول اين مبارزه سخت و دامنه‌دار، سرپرستى جنگ‌ها و ديگر توطئه‌ها بر ضدّ پيامبر و مسلمين با ابوسفيان- رئيس طايفه بنى‌اميّه- بود.

وى و دودمانش كه بيش از هر گروهى اشرافيّت مادّى و معنوى خويش را از كف داده بودند، هنگامى به اسلام گرويدند كه جز آن چاره‌اى ديگر نداشتند.

به علاوه تصوّر كردند درِ تازه‌اى براى برخوردارى از مطامع دنيا به روى آنان گشوده شده است كه اگر بتوانند بر اين موج سوار شوند به مقصود خود نايل مى‌شوند، لذا سودجويانه ومنفعت طلبانه به اسلام تن دادند. ⁽¹⁾ولى از آنجا كه تمام امتيازات دوره6)

جاهلى خود را از دست داده بودند و با قبول عنوان «طُلَقا» (آزادشدگان از بند اسارت در روز فتح مكّه) شكست و خوارى سختى را متحمّل شده بودند به شدّت كينه پيامبر صلى الله عليه و آله و بنى‌هاشم را علاوه بر كينه‌هاى موروثى سابق در دل گرفتند. اين بود كه پس از تسليم شدن نيز، لحظه‌اى از توطئه‌هاى پنهان و آشكار خود دست برنداشتند.

بنابراين، تعجّب نمى‌كنيم اگر ببينيم حادثه خونين كربلا به دست همين طايفه رقم خورده است و يزيد پس از داستان كربلا با صراحت از انتقام گرفتن از بنى‌هاشم سخن گفت (كه در فصل بعد مى‌آيد).

2 انتقام دشمنان اسلام از شكست‌هاى زمان رسول‌خدا صلى الله عليه و آله

اشاره

يكى ديگر از ريشه‌هاى ماجراى خونين كربلا، انتقامى بود كه بنى‌اميّه از شكست‌هاى خود در زمان رسول خدا عليه السلام مى‌گرفتند.

با ظهور اسلام، مشركان قريش به مخالفت برخاستند و انواع كارشكنى‌ها، فشارها و آزارها را نسبت به رسول خدا عليه السلام روا داشتند. در اين ميان بنى‌اميّه به ويژه بزرگ آنان ابوسفيان- نيز از هيچ گونه مخالفتى با رسول خدا صلى الله عليه و آله دريغ نورزيدند.

پس از هجرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله نيز آزار آنان بر ضدّ رسول خدا ادامه داشت، تا آن‌كه در سال دوم هجرى، شكست سختى را از مسلمانان در جنگ معروف بدر متحمّل شدند. در اين نبرد، هفتاد تن از قريش به هلاكت رسيدند. ⁽¹⁾در ميان كشته شدگان چند تن از خويشان معاويه نيز ديده مى‌شدند كه از جمله آنان «عتبه» جدّ مادرى معاويه (پدر هند) و «وليد بن عتبه»، دايى معاويه و «حنظله» برادر معاويه بودند. ⁽²⁾

در جنگ بدر سه تن از فرزندان ابوسفيان شركت داشتند، حنظله كه كشته شد. عمرو كه اسير گشت و معاويه كه از مهلكه گريخت. وى چنان فرار كرد كه وقتى به مكه رسيد، پاهايش ورم كرده بود و تا دو ماه خود را معالجه مى‌كرد. (سيره ابن هشام، ج 2، ص 294)

هر چند در سال سوم هجرى در جريان جنگ «احد» حمزه و جمعى ديگر از مسلمانان به شهادت رسيدند و رهبرى مشركان در اين نبرد به عهده ابوسفيان بود، ولى بنى‌اميّه همچنان كينه «بدر» را در دل داشته و در پى انتقام از اسلام بودند.

ابوسفيان كه پس از آن، جنگ‌هاى ديگرى را بر ضدّ رسول خدا صلى الله عليه و آله رهبرى مى‌كرد و تا زمان فتح مكّه ايمان نياورده بود، در برابر لشكر عظيم اسلام كه براى فتح مكّه (سال هشتم هجرى) اطراف مكّه را گرفته بودند، تاب مقاومت نياورد و تسليم شد و به ظاهر اسلام آورد و به همراه او، پسرش معاويه نيز- به ظاهر- مسلمان شد. امّا به شهادت قراين واضح، هرگز اسلام آنان واقعى و از روى رغبت نبود.

امام على عليه السلام در چند جاى نهج البلاغه به اين نكته اشاره دارد كه ابوسفيان و معاويه و فرزندان آنان هرگز از روى رغبت اسلام را نپذيرفتند. از جمله در نامه 17 خطاب به معاويه مى‌فرمايد:

«وَ كُنْتُمْ مِمَّنْ دَخَلَ فِي الدِّينِ: إِمَّا رَغْبَةً وَ إِمَّا رَهْبَةً؛ شما از كسانى بوديد كه داخل اين دين شديد؛ امّا اين كار، يا براى دنيا بود و يا از ترس».

همچنين در نامه 16 مى‌فرمايد:

«فَوَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ، وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ، مَا أَسْلَمُوا وَ لكِنِ اسْتَسْلَمُوا، وَ أَسَرُّوا الْكُفْرَ، فَلَمَّا وَجَدُوا أَعْوانَاً عَلَيْهِ أَظْهَرُوهُ؛ سوگند به آن كسى كه دانه را شكافت و انسان را آفريد، آنان (معاويه و عمرو عاص و هم دستان آنان) اسلام را نپذيرفتند، بلكه در ظاهر تسليم شده بودند و كفر را در سينه پنهان داشتند؛ امّا هنگامى كه ياورانى بر ضدّ اسلام يافتند، آنچه را پنهان كرده بودند، آشكار ساختند».

نقش اميرمؤمنان على عليه السلام در شكست مشركان قريش

بى ترديد نقش على عليه السلام در شكست مشركان قريش، نقشى اساسى و انكارناپذير بود و در جنگ‌هاى ديگر سهم بسزايى در شكست جبهه كفر داشت و همين سبب شد

كه مشركان قريش كينه‌اى عظيم از آن حضرت در دل بگيرند.

در اين ميان بنى‌اميّه كه تلاش‌هاى گسترده آنان بر ضدّ اسلام، با پايمردى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و شجاعت على عليه السلام و ساير مسلمانان نافرجام ماند و جمعى از خويشان آنان در جنگ‌هاى گوناگون به دست آن حضرت به هلاكت رسيدند، منتظر فرصتى جهت انتقام‌گيرى از بنى‌هاشم بودند.

با پيروزى اسلام و در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله جرأت درگيرى و انتقام گرفتن را نداشتند، امّا هنگامى كه بر امور مسلّط شدند، كينه‌هاى خويش را آشكار ساختند.

نگرانى رسول خدا عليه السلام

رسول اكرم صلى الله عليه و آله با توجّه به همه شرايط و با آن‌كه بارها مقام و موقعيّت على عليه السلام را براى مسلمانان بيان فرمود و در روز غدير خم در ميان هزاران نفر آن حضرت را به امامت منصوب كرد و بارها نيكى به اهل بيت خود را به مسلمانان توصيه فرمود؛ ولى همواره نگران كينه‌هاى قريش در حقّ على عليه السلام و خاندان او بود.

عالم بزرگ اهل سنّت «طبرانى» در «معجم الكبير» نقل مى‌كند كه: روزى رسول خدا صلى الله عليه و آله به على عليه السلام نظر افكند و اشك ريخت. وقتى از او پرسيده شد چرا گريه مى‌كنى؟ آن حضرت خطاب به على عليه السلام فرمود:

«ضَغائِنُ فِي صُدُورِ قَوْمٍ لَا يُبْدُونَها لَكَ حَتَّى يَفْقِدُونِي؛ (گريه من) براى كينه‌هايى است كه در درون گروهى (نسبت به تو) وجود دارد، كه آن را پس از من آشكار خواهند ساخت». ⁽¹⁾

على عليه السلام نيز نگران حسن و حسين عليهما السلام بود

اميرمؤمنان عليه السلام نيز به خوبى مى‌دانست، قريش كه جمعى از آنان به ظاهر اسلام آورده بودند، همواره منتظر فرصتى براى انتقام بودند؛ امّا با وجود شخص على عليه السلام زمينه كافى براى اجراى همه مقاصد خويش نمى‌يافتند؛ ولى در كمين نشسته بودند كه با تسلّط كامل بر اوضاع، انتقام شكست‌هاى زمان اسلام را از آنان بگيرند.

در سخنى كه «ابن‌ابى‌الحديد» از آن حضرت نقل مى‌كند، اين نگرانى به خوبى نمايان است. او مى‌نويسد: اميرمؤمنان عليه السلام به خداوند عرضه مى‌دارد:

«اللَّهُمَّ إِنِّي اسْتَعْدِيكَ عَلى قُرَيْشٍ؛ فَإِنَّهُمْ أَضْمَرُوا لِرَسُولِكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ضُرُوباً مِنَ الشَّرِّ وَالْغَدْرِ، فَعَجَزُوا عَنْها؛ وَ حُلْتَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَها؛ فَكانَتِ الْوَجْبَةُ بِي، وَ الدَّائِرَةُ عَلَىَّ. اللَّهُمَّ احْفَظْ حَسَنَاً وَ حُسَيْناً، وَ لا تُمَكِّنْ فَجَرَةَ قُرَيْشٍ مِنْهُما ما دُمْتُ حَيّاً، فَإِذا تَوَفَّيْتَنِي فَأَنْتَ الرَّقِيبُ عَلَيْهِمْ، وَ أَنْتَ عَلى كُلُّ شَىْ‌ءٍ شَهِيدٌ؛ خداوندا! من از تو براى پيروزى بر قريش كمك مى‌جويم؛ چرا كه آنان كسانى بودند كه انواع توطئه‌ها و نيرنگ‌ها را درباره پيامبرت در نظر داشتند، ولى از اجراى آن ناتوان ماندند و تو مانع اجراى مقاصد آنها شدى؛ سپس همه هياهوها متوجّه من شد و توطئه‌ها بر ضدّ من بسيج گرديد. پروردگارا! حسن و حسين را حفظ فرما و تا زمانى كه من زنده‌ام امكان دستيابى و توطئه فاجران قريش را نسبت به آنان فراهم مساز و هنگامى كه مرا از ميان آنان برگرفتى، تو خود مراقب آنانى و تو بر هر چيز گواهى». ⁽¹⁾

از سخنان معاويه آثار كينه وانتقام آشكار است

هر چند از اعمال و رفتار معاويه در زمان سلطه بر كشور اسلامى مى‌توان به خوبى

دشمنى او را با اسلام، قرآن و رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله استنباط كرد؛ ⁽¹⁾ولى تاريخ گاه سخنانى از وى را ثبت كرده است، كه به صراحت از دشمنى او با رسول خدا صلى الله عليه و آله وتلاش او براى محو نام آن حضرت حكايت دارد.

مورّخ معروف «مسعودى» مى‌نويسد: از «مطرف بن مغيره» فرزند «مغيرة بن شعبه» (يار مورد اعتماد معاويه) نقل شده است كه من با پدرم «مغيره» به شام آمديم و پدرم هر روز نزد معاويه مى‌رفت و با او سخن مى‌گفت و بر مى‌گشت و از عقل و هوش او تعريف مى‌كرد. شبى از نزد معاويه برگشت، ولى بسيار اندوهگين بود، به گونه‌اى كه از خوردن شام خوددارى كرد. من تصوّر كردم مشكلى درباره خانواده ما پيدا شده است. پرسيدم: چرا امشب اين همه ناراحتى؟ گفت: من امشب از نزد خبيث‌ترين مردم بر مى‌گردم. گفتم: چرا؟ گفت: براى اين‌كه با معاويه خلوت كرده بودم، به او گفتم: مقام تو بالا گرفته، اگر عدالت را پيشه‌سازى و دست به كار خير بزنى بسيار بجاست. مخصوصاً به خويشاوندانت از بنى‌هاشم نيكى كن و صله رحم بجا آور، آنان امروز خطرى براى تو ندارند.

ناگهان (او منقلب و عصبانى شد و) گفت: ابوبكر به خلافت رسيد و آنچه بايد انجام بدهد، انجام داد؛ امّا هنگامى كه از دنيا رفت، نام او هم فراموش شد؛ فقط گاهى مى‌گويند: ابوبكر! سپس عمر به خلافت رسيد و ده سال زحمت كشيد! او نيز هنگامى كه از دنيا رفت، نامش هم از ميان رفت؛ فقط گاهى مى‌گويند: عمر! بعد از آنها برادرمان عثمان به خلافت رسيد و كارهاى زيادى انجام داد! ولى هنگامى كه از دنيا رفت، نام او هم از ميان رفت؛ ولى اخوهاشم (اشاره به رسول اكرم است) هر روز پنج مرتبه، نام او را (بر مأذنه‌ها) فرياد مى‌زنند و مى‌گويند: «أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ» با اين حال، چه عمل و نامى از ما باقى مى‌ماند، اى بى مادر! سپس گفت: «وَاللَّهِ إِلَّا دَفْناً دَفْناً؛ به خدا سوگند!40

چاره‌اى نيست جز اين كه اين نام را براى هميشه دفن كنم!!». (1)

اين ماجرا به خوبى از برنامه‌هاى معاويه و كينه او از اسلام و رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله حكايت دارد. از اين رو، وى هرگز از دشمنى با خاندان رسول خدا صلى الله عليه و آله و ياران اهل‌بيت عليهم السلام دست نكشيد و جنايات بى‌شمارى را در حقّ آنان مرتكب شده كه نمونه‌هاى روشن آن رواج سبّ و لعن على و فرزندانش، به شهادت رساندن امام حسن عليه السلام و حجر بن عدى و ياران حجر و بسيارى ديگر است.

يزيد و انتقام كشته‌هاى بدر

يزيد بن معاويه كه در فساد و بى دينى شهره آفاق بود و جنايت عظيم كربلا به دستور او صورت گرفت و ننگ كشتن فرزند رسول خدا صلى الله عليه و آله و پاره تن فاطمه زهرا عليها السلام را براى خود خريد و صفحه جنايت‌بار حكومت اموى را با اين ماجرا سياهتر و تاريك‌تر ساخت، بارها از انتقام از رسول خدا صلى الله عليه و آله و كشته‌هاى بدر سخن به ميان آورده است، كه چند نمونه از آن را ذيلًا ملاحظه مى‌كنيد:

1- مورد نخست، مربوط به آنجايى است كه يزيد در قصر خود در محلّى مُشرف بر «جيرون» (2) نشسته بود و از آنجا ورود سرهاى مقدّس و كاروان اسيران اهل‌بيت عليهم السلام را مشاهده مى‌كرد. در همان حال شنيدند كه اين اشعار را زمزمه مى‌كند:

«لَمَّا بَدَتْ تِلْكَ الْحُمُولُ وَ أَشْرَقَتْ تِلْكَ الشُّمُوسُ عَلى رُبى جِيروُنِ

نَعِبَ الْغُرابُ فَقُلْتُ صِحْ اوْ لَا تَصِحْ فَلَقَدْ قَضَيْتُ مِنَ الْغَرِيمِ دُيُونِي»

«هنگامى كه آن قافله پديدار شد، و آن خورشيدها (سرهاى شهدا) بر بلنديهاى جيرون تابيد، در آن زمان كلاغى فرياد كشيد. من گفتم: فرياد بزنى يا نزنى، من كه طلب خود را از بدهكارانم گرفتم!». ⁽¹⁾

در اين اشعار به صورت كنايه روشن‌تر از تصريح از انتقام خونهاى اجداد و اقوام خود در جنگ‌هاى اسلامى سخن مى‌گويد؛ مقصودش اين است كه طلبِ خود يعنى خون‌هاى جاهليّت را از رسول خدا صلى الله عليه و آله گرفتم!

2- مورد ديگر آنجاست كه سرهاى مقدّس شهيدان كربلا را وارد مجلس يزيد ساختند، يزيد در حالى كه باچوبدستى خود بر لب و دندان امام حسين عليه السلام مى‌زد، اين اشعار را مى‌خواند:

لَعِبَتْ هاشِمُ بِالْمُلْكِ فَلَا خَبَرٌ جاءَ وَ لَا وَحْىٌ نَزَلْ

لَيْتَ أَشْياخِي بِبَدْرٍ شَهِدُوا جَزَعَ الْخَزْرَجُ مِنْ وَقْعِ الْأَسَلْ

لَأَهَلُّوا وَاسْتَهَلُّوا فَرَحاً وَ لَقالُوا يا يَزِيدُ لَاتَشَلْ

فَجَزَيْناهُ بِبَدْرٍ مَثَلًا وَ أَقَمْنا مِثْلَ بَدْرٍ فَاعْتَدَلْ

لَسْتُ مِنْ خِنْدِفٍ إِنْ لَمْ أَنْتَقِمْ مِنْ بَنِي أَحْمَدَ ما كانَ فَعَلْ ⁽²⁾

«فرزندان هاشم (رسول خدا) با سلطنت بازى كردند، و در واقع نه خبرى (از سوى خدا) آمده بود و نه وحيى نازل شده!

كاش بزرگان من كه در جنگ بدر كشته شده بودند، امروز مى‌ديدند كه قبيله خزرج چگونه از ضربات نيزه به زارى آمده است!

در آن حال، از شادى فرياد مى‌زدند و مى‌گفتند: اى يزيد دستت درد نكند!).

امروز كيفر ماجراى بدر را به آنان داديم و همانند بدر با آنان معامله كرديم و در نتيجه برابر شديم!

من از فرزندانِ «خِنْدِفْ» ⁽¹⁾نيستم اگر از فرزندان احمد (رسول اكرم) انتقام نگيرم». ⁽²⁾

همچنين نقل شده است كه يزيد در همان جلسه در حالى كه بر لب و دندان ابى‌عبداللّه الحسين عليه السلام مى‌نواخت، مى‌گفت: «يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ؛ امروز روزى است در برابر روز بدر». ⁽³⁾

از اين عبارات به خوبى كفر يزيد و عدم ايمان او به مبانى اسلام آشكار مى‌شود.

وى در پى انتقام از خاندان رسول خدا صلى الله عليه و آله بود و مى‌خواست انتقام كشته شدگان از طايفه خويش را كه در برابر اسلام و قرآن قد علم كردند و شمشير كشيدند و با دفاع مسلمانان به هلاكت رسيدند، از رسول خدا صلى الله عليه و آله بگيرد. او و پدر و جدّش هيچگاه به قرآن و رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله ايمان نياورده بودند. بلكه در برابر انقلاب عظيم اسلامى و لشكر اسلام و پيروزى‌هاى پى در پى مسلمانان تاب مقاومت نداشتند. از اين رو، به ظاهر مسلمان شدند و منافقانه به تلاش خويش ادامه دادند وآن روز كه بر اريكه قدرت تكيه زدند و رقيبى براى خويش نمى‌ديدند، در پى احياى سنّت جاهلى برآمدند و به خونخواهى خويشان خويش برخاستند.23

سخنانى از ديگر امويان

ماجراى انتقام از رسول خدا صلى الله عليه و آله و اميرمؤمنان عليه السلام به عنوان اهداف نبرد خونين عاشورا علاوه بر آن‌كه توسّط يزيد بيان شد، از سوى افراد ديگر از بنى‌اميّه نيز بر زبان جارى شد.

1- وقتى كه امام حسين عليه السلام، روز عاشورا در برابر سپاه يزيد قرار گرفت و فرمود:

براى چه مرا مى‌كشيد؟ آيا حقّى را ترك كرده‌ام؟ يا سنّتى را تغيير داده‌ام؟ جمعى پاسخ دادند: جنگ ما با تو به علّت بغض و كينه‌اى است كه از پدرت على داريم؛ چرا كه او در جنگ بدر و حنين اجداد ما را كشته است. ⁽¹⁾

2- همچنين پس از شهادت امام حسين عليه السلام سعيد بن عاص اموى كه آن روز حاكم مدينه بود، بر منبر رفت و با اشاره به قبر پيامبر صلى الله عليه و آله گفت: «يَوْمٌ بِيَوْمِ بَدْرٍ؛ امروز در برابر روز بدر!». انصار از اين سخن ناراحت شدند و به وى اعتراض كردند. ⁽²⁾

در يك جمع بندى به روشنى مى‌توان دريافت كه يكى از ريشه‌هاى ماجراى خونين كربلا، كينه‌هاى متراكم شده در دل امويان و انتقام آنان از شكست‌هاى خويش در زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله بود. در واقع، آنان مى‌خواستند از اسلام و رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله انتقام بگيرند و آن شكست‌ها را جبران كنند.

اين قسمت را با سخنى از يكى از نويسندگان معاصر اهل سنّت به پايان مى‌بريم.

عبدالكريم خطيب در كتاب خود به نام «على بن ابى‌طالب» پس از نقل شجاعت و رشادت‌هاى على عليه السلام در جنگ‌هاى زمان پيامبر صلى الله عليه و آله و نقش انكارناپذير آن حضرت در نابودى سران شرك و كفر مى‌نويسد:

«على عليه السلام در ميان همه مسلمانان نسبت به مشركان شديدتر و سخت‌گيرتر بود و

جمعى از فرزندان، پدران و خويشاوندان آنان را به هلاكت رساند و همين سبب كينه آنان نسبت به وى شد. اين كينه در جان مشركان قريش، پس از آن‌كه مسلمان شدند نيز وجود داشت ... تا آن‌كه پس از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله، قريش، پير و جوان و كودكان بنى‌هاشم را از دم شمشير خود گذراندند و زنان آنان را به اسارت برده و آواره ساختند».

سپس مى‌افزايد:

«وَ كَأَنَّما تَثْأَرُ بِهذا لِقَتْلاها فِي بَدْرٍ وَ أُحُدٍ، وَ حَسْبُنا أَنْ نَذْكُرَ مَصْرَعَ الْحُسَيْنِ وَ آلِ بَيْتِهِ فِي كَرْبَلاءَ، وَ ما تَلا ذلِكَ مِنْ وَقائِعَ؛ گويا آنان با اين كار خويش مى‌خواستند انتقام كشته‌هاى خود را در بدر و احد بگيرند و براى نمونه كافى است كه به خاك و خون افتادن حسين و خاندانش در كربلا و حوادث (اسارت زنان اهل‌بيت) پس از آن را ذكر كنيم». ⁽¹⁾

***ص)

3 توطئه در سقيفه (نقش سقيفه در پايه ريزى حكومت امويان)

اشاره

«بنى‌اميّه» كه سالها، بزرگترين جنگ‌ها و توطئه‌ها را در عصر پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله بر ضدّ اسلام به راه انداخته بودند، سرانجام با پذيرش شكستى تلخ به عنوان «طُلَقا» (آزادشدگان پيامبر) در ميان مسلمانان با خوارى و بدنامى روزگار مى‌گذراندند. آنان هنگام رحلت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از هيچ اعتبار و وجهه‌اى برخوردار نبودند تا بتوانند چون دو دهه گذشته در مقابل موج جديد اسلام بپا خيزند.

ولى با حادثه‌اى كه پس از رحلت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله در جريان سقيفه اتّفاق افتاد و در نتيجه دست «بنى‌هاشم» از حكومت اسلامى و مديريّت جامعه نوبنياد و پرتلاطم آن روز كوتاه شد، شرايطى فراهم گشت كه در نهايت به سلطه قطعى بنى‌اميّه بر جامعه اسلامى انجاميد.

بگذاريد اين سخن را از معتبرترين منابع اهل سنّت يعنى «صحيح بخارى» بشنويم:

آن روز گروهى از انصار در سقيفه گردهم آمده بودند تا براى مسلمانان اميرى انتخاب كنند. آنان درصدد بودند سعد بن عباده انصارى- رئيس قبيله خزرج- را به عنوان امير برگزينند؛ ولى «ابوبكر» با برافراشتن پرچم فضيلت قريش گروه انصار را شكست داد. وى با اين سخن كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «پيشواى مسلمانان بايد از قريش

باشد» ⁽¹⁾با تكيه بر اصل امتياز قريش بر ساير اقوام عرب بر آنان غلبه كرد. اصلى كه اسلام با آن مبارزه كرد؛ و پيامبر تنها زعامت و پيشوايى امّت را در اهل‌بيت عصمت و طهارت عليهم السلام قرار داده بود.

اخبار و رواياتى كه پيرامون گفت‌وگوهاى آن روز در سقيفه، امروز در دست ما است گوياى اين واقعيّت است كه معيار انتخاب خليفه در آن جمع عمدتاً حول محور «قرشى» بودن مى‌چرخيد.

ابن ابى الحديد در ذيل خطبه 26 نهج البلاغه مى‌گويد:

«عمر به انصار گفت: «به خدا سوگند! عرب هرگز به امارت و حكومت شما راضى نمى‌شود، زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله از قبيله شما نيست. ولى عرب قطعاً از اين‌كه مردى از طايفه پيغمبر حكومت كند امتناع نخواهد كرد. كيست كه بتواند با ما در حكومت و ميراث محمّدى معارضه كند، حال آن‌كه ما نزديكان و خويشاوند او هستيم؟». ⁽²⁾

در روايت ابن اسحاق چنين آمده است:

«شما به خوبى مى‌دانيد كه اين جماعت از قريش داراى چنين منزلت و مقامى است كه ديگر اقوام عرب آن را ندارند و اقوام عرب جز بر مردى از قريش متّفق القول نخواهند شد».

و در بيان ابوبكر نيز آمده است: «قوم عرب جز قريش را به خلافت رسول خدا صلى الله عليه و آله نخواهد شناخت». ⁽³⁾

مفهوم اين سخن آن است كه آنچه شرط لازم براى زمامدارى مسلمانان است،4.

شايستگى و تقوى و فضيلت نيست، بلكه آنچه كه بايد جانب آن را رعايت كرد و محترم شمرد «شرافت قبيله‌اى» است كه آن هم تنها در قريش خلاصه مى‌شود؛ چون اين قريش بود كه در زمان جاهليّت از اشرافيّت دينى و مالى برخوردار بوده است، به گونه‌اى كه ساير اقوام تنها زيربار فرمانى مى‌رفتند كه قريش آن را وضع كند، و اين قريش بود كه سرنوشت حجاز را در آن زمان در دست داشت. بنابراين، پس از پيامبر صلى الله عليه و آله نيز اين قريش است كه حق دارد زمام امور مسلمانان را به دست گيرد و بر همگان حكمرانى كند.

اين مهمترين برگ برنده‌اى بود كه ابوبكر و دستيارانش در آن روز توانستند با طرح آن بر جمع كثير انصار غلبه كنند.

جمع بندى حوادث نيم قرن اوّل اسلام نشان مى‌دهد آنچه در «سقيفه» اتّفاق افتاد تنها شكست انصار در مقابل امتيازطلبى قريش نبود، بلكه اصلى در آنجا بنا نهاده شد كه زنجيروار باب مسائل و مشكلات ديگر را بر جهان اسلام گشود.

مهمترين پيامدهاى سقيفه را مى‌توان در سه مطلب خلاصه كرد:

الف) شكسته شدن حرمت پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام

يكى از مهمترين پيامدهاى سقيفه، شكسته شدن حرمت پيامبر صلى الله عليه و آله بود. در سقيفه سخنان صريح پيامبر صلى الله عليه و آله در نصب على عليه السلام براى خلافت و رهبرى امّت به فراموشى سپرده شد و ابّهت حضرت در ميان امّت شكسته شد.

طبيعى بود كه اهل‌بيت پيامبر صلى الله عليه و آله و مؤمنان راستين زير بار اين خواسته ناروا نروند و در نتيجه با مقاومت دستگاه خلافت مواجه شوند كه اين خود به شكسته شدن بيشتر حرمت خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله دامن مى‌زد و آن را در ميان امّت رسميّت مى‌بخشيد.

دستگاه خلافت كه جايگاه خويش را با برافروختن آتش تعصّب قبيله‌اى به چنگ آورده بود، براى حفظ آن جايگاه تا بدانجا پيش رفت كه به خانه وحى و رسالت

يورش برد. چيزى كه تا چند صباح قبل از آن، حتّى به مخيّله هيچ مسلمانى خطور نمى‌كرد.

مى‌دانيم كه پس از داستان سقيفه تعدادى از بزرگان اسلام از بيعت با ابوبكر امتناع كرده بودند. آنان كه افرادى چون زبير، عبّاس بن عبدالمطلّب، عتبة بن ابولهب، سلمان فارسى، ابوذر غفارى، عمّار بن ياسر، مقداد بن اسود، براء بن عازب و ابىّ بن كعب در جمع آنان ديده مى‌شدند همگى در منزل حضرت فاطمه عليها السلام جمع شده بودند.

«ابن عبد ربّه» دانشمند معروف اهل سنّت نقل مى‌كند:

«ابوبكر، عمر را فرستاد و به او گفت: اگر آنان از بيعت امتناع كردند با آنان بجنگ! وى با مشعلى از آتش به خانه حضرت فاطمه زهرا عليها السلام آمد تا آن را بسوزاند. فاطمه عليها السلام جلو آمد و گفت: اى زاده خطّاب! آيا آمدى تا خانه ما را بسوزانى؟ گفت: آرى. مگر آن‌كه چون بقيّه امّت با ابوبكر بيعت كنيد!». ⁽¹⁾

همچنين در تاريخ طبرى آمده است:

«عمر بن خطاب به منزل على عليه السلام آمد، در حالى كه طلحه و زبير و مردانى از مهاجرين در آنجا گردآمده بودند. آنگاه به آنان گفت: به خدا سوگند! خانه را بر سرتان بسوزانم يا اين‌كه براى بيعت كردن از آن خارج شويد». ⁽²⁾

طبرى در تاريخش (ج 2، ص 619) نيز آن را روايت كرده است و نيز در الامامة و السياسة، ج 1، ص 36 و مروج الذهب، ج 2، ص 301 آمده است

«بلاذرى» نيز در «انساب الاشراف» نقل مى‌كند: حضرت زهرا عليها السلام رو به عمر بن خطّاب كرد و فرمود:

«يَابْنَ الْخَطَّابِ! أَتُراكَ مُحْرِقاً عَلَىَّ بابِي؟ قالَ: نَعَمْ وَ ذلِكَ أَقْوى فِيما جاءَ بِهِ أَبُوكِ؛ اى فرزند خطّاب! آيا مى‌خواهى در خانه مرا آتش بزنى؟ پاسخ داد: آرى.

(مصلحت) اين كار براى آنچه پدرت آورده مهم‌تر است». ⁽¹⁾

دامنه اين هتك حرمت‌ها كه ريشه در سقيفه داشت تا بدانجا كشيده شد، كه وقتى اميرمؤمنان عليه السلام را براى بيعت نزد ابوبكر آورده بودند، آن حضرت فرمود: اگر بيعت نكنم شما چه مى‌كنيد؟ گفتند: به آن خدايى كه جز او معبودى نيست، سرت را از بدنت جدا خواهيم كرد! ⁽²⁾

پرواضح بود كه اين حرمت شكنى‌ها، آن هم از سوى كسانى كه سال‌ها محضر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را مستقيماً درك كرده، و از اين جهت براى خويش وجهه و اعتبارى كسب نموده بودند، مى‌توانست تا چه ميزان مورد سوء استفاده فرصت طلبانى چون «بنى‌اميّه» قرار گيرد، و آينده اسلام را در كابوس حوادث دردناكى فرو برد و نتايج شومى را براى آيندگان به بار آورد.

ب) تبديل شدن خلافت (عهد) الهى به امرى بشرى

دومين نتيجه روشنى كه از سقيفه به دست آمد تبديل شدن خلافت الهى، كه اعتبارش از نصّ و تعيين مستقيم خداوند و رسولش نشأت مى‌گرفت، به يك امر

عادى بشرى بود، آن هم به گونه‌اى كه مى‌توان سرنوشت مسئله‌اى با اين اهمّيّت را در يك مشاجره كوتاه ميان انصار و تنى چند از قريش، بدون حضور بزرگان اسلام، با تكيه بر عصبيّت قومى و قبيله‌اى تعيين كرد.

در نظام اجتماعى، اگر اصلى شكسته شود، يا قانونى به نفع طايفه خاصّى رقم خورد، ديگر هيچ تضمينى وجود ندارد كه اصل‌هاى ديگر شكسته نشود.

درست به همين دليل، پس از سقيفه، انتخاب زمامدار و خليفه از هيچ قانون معيّنى پيروى نكرد. تكليف مسأله‌اى با اين اهمّيّت روزى در ميان مشاجره بين انصار و تعداد انگشت شمارى از قريش رقم خورد، و روز ديگر به وصيّت خليفه اوّل و انتخاب شخصى او و ديگر بار به شوراى شش نفره سپرده شد.

جالب است بدانيم همين هرج و مرج و بى ثباتى در انتخاب خليفه، بهانه‌اى شد كه آن را معاويه براى نامزدى يزيد براى خلافت مطرح سازد.

وى خطاب به مردم چنين گفت:

«اى مردم! شما مى‌دانيد كه پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت و كسى را جانشين خود قرار نداد، مسلمانان خود به سراغ ابوبكر رفته و وى را انتخاب كردند. ولى ابوبكر در وقت وفاتش طبق وصيّتى خلافت را به عمر واگذار نمود. عمر هم در زمان مرگش آن را به شوراى شش نفرى محوّل كرد.

پس چنان‌كه مى‌بينيد ابوبكر در تعيين خليفه كارى كرد كه پيامبر صلى الله عليه و آله آن كار را انجام نداده بود. عمر هم كارى كرد كه ابوبكر نكرده بود. هر يك مصلحت مسلمانان را ديدند و عمل كردند. امروز هم من مصلحت مى‌بينم كه براى يزيد بيعت بگيرم و از اختلافات در ميان امّت جلوگيرى نمايم!». ⁽¹⁾

آرى، اين محصولِ نهال شومى بود كه در سقيفه غرس شده بود. به نظر عجيب و طنزآلود مى‌رسد كه رداى خلافت بر اندام فردى چون يزيد قرار گيرد!!12

ج) به قدرت رسيدن بنى‌اميّه در شام (تبديل خلافت به پادشاهى)

شايد حاضران در سقيفه از ابتدا فكر نمى‌كردند چيزى كه آنها تصويب مى‌كنند، پس از يكى دو دهه ديگر، تبديل به يك حكومت سلطنتى موروثى خواهد شد.

حكومت بنى‌اميّه پديده‌اى نبود كه يك روزه در دنياى اسلام سر برآورده باشد، بلكه اين حكومت طىّ ساليانى با حمايت‌هاى پيدا و پنهان خلفا پا به عرصه وجود گذاشت.

خلافت كه عهدى الهى بود، در سقيفه به زمامدارى فردى از قريش تنزّل يافت و در ادامه راه، به حكومت سلطنتى بنى‌اميّه در شام انجاميد. حكومتى كه عشرت‌طلبى و زراندوزى، برترين آمال او بود و حاكميّت اسلامى را به امپراطورى و پادشاهى موروثى تبديل كرده بود.

آن روز كه بذر برترى‌جويى قبيله‌اى در سقيفه پاشيده مى‌شد، ابوسفيان و دودمانش با اين‌كه به حسب ظاهر از مسلمانان محسوب مى‌شدند، ولى به علّت سابقه بسيار ننگينشان در به راه انداختن جنگ‌ها و دشمنى‌ها عليه اسلام و مسلمين در وضعيّتى نبودند كه بتوانند از فرصت استفاده كنند و چون دوران گذشته، ديگر قبايل را به زير فرمان آورده و آنان را عليه دين نوبنياد بسيج كنند.

ولى از اين كه مى‌ديدند تيره‌هاى بى نام و نشان قريش چون «تَيْم» و «عدى» توانسته بودند با تكيه بر اصل امتيازطلبى قريش، در قدم نخست انصار را كنار زده و در مرتبه بعد سخنان صريح پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله را در ارتباط با خلافت و وصايت اميرمؤمنان على عليه السلام ناديده گرفته و راه ديگرى بپيمايند؛ در دل شادمان بودند. چه اين‌كه اين امتياز مى‌توانست مقدّمه امتيازهاى ديگرى باشد و همين هم شد كه بالاخره ديگ طمع سران بنى‌اميّه نيز براى به چنگ آوردن حكومت به جوش آمد!

ابوسفيان خود به اين نكته اعتراف كرده، مى‌گويد:

«إِنَّ الْخِلافَةَ صارَتْ فِي تَيْمٍ وَ عَدِيٍّ حَتَّى طَمِعْتُ فِيها؛ خلافت از آن هنگام كه

به‌دست دو طايفه تيم و عدى (قبيله ابوبكر و عمر) افتاد من نيز در آن طمع كردم!». ⁽¹⁾

پر واضح بود كه شخصى چون ابوسفيان كه تا آخرين نفس در مقابل پيامبر خدا صلى الله عليه و آله كوتاه نيامده بود، در برابر انسانهايى چون ابوبكر و عمر كه آنان را از رده‌هاى پايين قوم قريش مى‌دانست ⁽²⁾، هرگز كوتاه نخواهد آمد.

ولى هنگامى كه ماجراى سقيفه اتّفاق افتاد ابوسفيان در مدينه حضور نداشت. پس از مراجعت، چون از قضايا باخبر شد، ابتدا به منظور فتنه‌جويى به نزد اميرمؤمنان عليه السلام رفت ولى چون جوابى نشنيد به سوى ابوبكر و عمر شتافت.

عمر به ابوبكر گفت: ابوسفيان نزد ما مى‌آيد، وى مرد خطرناكى است بهتر است زكات اموالى را كه جمع آورى كرده است، به خود او ببخشى تا سكوت كند! ⁽³⁾

با اين نقشه عمر، دوره همزيستى مسالمت‌آميز ابوسفيان با دستگاه خلافت اسلامى فرا رسيد ولى اسناد تاريخى نشان مى‌دهد كه واقعيّت بسيار فراتر از يك حق سكوت معمولى و بى ارزش بوده است. ⁽⁴⁾

«وَ قَدْ أَخْبَرَكَ اللَّهُ عَنِ الْمُنافِقِينَ بِما أَخْبَرَكَ، وَ وَصَفَهُمْ بِما وَصَفَهُمْ بِهِ لَكَ، ثُمَّ بَقُوا بَعْدَهُ، فَتَقَرَّبُوا إِلى ائِمَّةِ الضَّلالَةِ، وَ الدُّعاةِ إِلَى النَّارِ بِالزُّورِ وَ الْبُهْتانِ، فَوَلَّوْهُمُ الْأَعْمالَ وَ جَعَلُوهُمْ حُكَّاماً عَلى رِقابِ النَّاسِ، فَأَكْلُوا بِهِمُ الدُّنْيا؛ خداوند شما را از وضع منافقان آنچنان كه بايد آگاه ساخته و چنان كه لازم بوده اوصاف آنان را براى شما بر شمرده است. (اين منافقان) پس از پيامبر نيز به زندگى خود ادامه دادند و خود را با دروغ و بهتان (و نيرنگ) به پيشوايان گمراه و دعوت كنندگان به آتش دوزخ نزديك ساختند. آنان نيز كارها را به دست اينها سپردند و آنها را برگرده مردم سوار كردند و به وسيله اينان به خوردن دنيا مشغول شدند». (نهج البلاغه، خطبه 210)

در آن سال، ابوبكر لشكرى را به سركردگى يزيد- فرزند ابوسفيان و برادر معاويه-0)

براى جنگ با روميان به سوى شام گسيل مى‌دارد. پرچمدار اين سپاه كسى جز معاويه- فرزند ديگر ابوسفيان- نيست. وى كه پس از مرگ برادرش به عنوان فرمانده لشكر برگزيده مى‌شود در دوره خلافت عمر به ولايت آن ديار نيز منصوب مى‌گردد.

جالب آن‌كه معاويه براى تصدّى اين جايگاه حتّى منتظر حكم خليفه نمى‌ماند بلكه خود رأساً ا قدام مى‌كند و پس از مدّتى حكم رسمى خليفه هم به وى ابلاغ مى‌گردد.

ظاهر شدن دودمان بنى‌اميّه و فرزندان ابوسفيان در دستگاه خلافت و ولايت، آن هم با آن سرعت پس از رحلت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در منطقه‌اى بسيار دورتر از مركز خلافت اسلامى، از اتّفاقات پررمز و راز تاريخ اسلام است.

اتّفاقى كه به وسيله آن شالوده حكومت استبدادى و موروثى بنى‌اميّه در شام و سپس در سراسر دنياى اسلام آن روز، ريخته شد.

رمز و راز مماشات عمر با معاويه!

شگفت‌آورتر آن كه بررسى‌هاى تاريخى نشان مى‌دهد خليفه دوم با وجود همه سخت‌گيرى‌هايى كه نسبت به عمّال و فرمانداران خود داشت، از فاحش‌ترين اشتباهات معاويه چشم‌پوشى مى‌كرد و با اين‌كه مى‌ديد معاويه بساط پادشاهى و سلطنت پهن كرده و بر ضدّ حكومت اسلامى در منطقه پهناور شام آشيانه فساد بنا نموده است، هرگز درصدد اصلاح آن، حتّى به صورت يك تذكّر خشك و خالى هم برنيامد! و اين راستى عجيب است.

«عمر» در حساب‌رسى و سخت‌گيرى از عمّال و فرماندارانش تا بدانجا جدّى بود كه «خالد بن وليد» را كه «شمشير خدا» لقب گرفته بود، به جرم دست‌اندازى به بيت‌المال مسلمين از فرماندهى عزل كرد. ⁽¹⁾

«محمّد بن مسلمه انصارى» را به جانب «عمرو بن عاص» كه فرماندارى مصر را به عهده داشت روانه ساخت تا به حساب و كتاب وى رسيدگى كند و در صورت تخلّف، اموالش را مصادره نمايد. نماينده خليفه در مصر بدون آن‌كه به طعام آماده «عمرو» دست بزند نصف دارايى او را مصادره كرد و با خود به مدينه آورد. ⁽¹⁾

و آنگاه كه «ابوهريره» از طريق نامشروع به بيت المال مسلمين خيانت كرد، اندوخته‌اش را به بيت المال بازگرداند و با شلّاق بر پشت و بدن وى نواخت و با خشونت به وى خطاب كرد و گفت: «مادرت «اميمه» تو را جز براى خرچرانى نزاييده است!». ⁽²⁾

سيره و رفتار عمر چنان بود كه همه ساله دارايى و اموال فرمانداران و عمّالش را با دقّت تمام رسيدگى مى‌كرد و در صورت عزل هر يك، دارايى‌هاى آنان را مصادره مى‌كرد. ⁽³⁾

ولى با اين همه سخت‌گيرى‌ها چه رازى در طرز رفتار وى با معاويه نهفته بود كه در مقابل خيانت‌ها و بدعت‌هاى زشت او هرگز واكنش جدّى از خود نشان نداد؟

در حالى كه عزل معاويه و قراردادن فرد شايسته‌اى به جاى وى، براى عمر در آن زمان بسيار آسان بود، امّا چنان با وى مماشات مى‌كرد كه سبب حيرت و اعجاب همه محقّقان بى طرف امّت است.

كارهاى ضدّ دينى پيدا و پنهان معاويه هيچگاه از ديدگاه عمر پنهان نبود. او خود به هنگام ديدن معاويه مى‌گفت: «وى كسراى عرب است!» ⁽⁴⁾ولى در عمل وى را براى86

طرد حاكميّت اسلامى و استقرار نظام پادشاهى، آزاد و مطلق العنان گذاشته بود، و قلمرو وسيعى از سرزمين كشورهاى سوريّه، فلسطين، اردن و لبنان امروزى را به وى ارزانى داشت و او را بر مال و جان و ناموس مسلمانان مسلّط كرد.

روزى كه عمر به دمشق پا نهاد، موكب عظيم و پرطمطراق معاويه را در ميان صدها محافظ و نگهبان مشاهده كرد، ولى تنها به يك پرسش ساده و اجمالى بسنده كرد و ديگر هيچ مخالفت جدّى از خليفه ديده نشد. ⁽¹⁾

حتّى آن وقت كه شنيد معاويه خود را نخستين پادشاه عرب ناميده است، چندان حسّاسيّتى از خود بروز نداد، و آنگاه كه خورجين پر از پول را از ابوسفيان گرفت، با آن كه مى‌دانست آن پول‌ها را فرزندش معاويه از بيت المال مسلمين به پدرش داده است، از اين خيانت آشكار بر نياشفت!. ⁽²⁾

حيرت انگيزتر آن‌كه به نقل «ابن‌ابى‌الحديد» در شرح نهج البلاغه، عمر هنگام مرگ كه از شدّت درد به خود مى‌پيچيد به اهل شورى چنين گفت:

«پس از من اختلاف نكنيد و از تفرقه بپرهيزيد، چه اين‌كه اگر با يكديگر اختلاف كنيد معاويه وارد عمل مى‌شود و حكومت را از چنگ شما خواهد ربود!». ⁽³⁾

راستى چرا خليفه تا آنجا دست معاويه را در تثبيت موقعيّت دودمان بنى‌اميّه در شام بازگذاشت كه حال قدرت وى را به رخ اهل شورى مى‌كشد؟!

آيا منظور خليفه از تقويت بنى‌اميّه در شام اين بود كه قدرت بنى‌هاشم را مهار كند؟

و در صورت بروز هر گونه تحرّك و قيامى از سوى بنى هاشم، آنان را با قدرتِ دشمنان ديرينه اسلام، يعنى بنى‌اميّه سركوب نمايد؟!

آرى! ممكن است راز اصلى اين همه مدارا و مماشات در همين نكته نهفته باشد!

در واقع، خليفه با به حكومت رساندن بنى‌اميّه در شام، ضريب امنيّت خويش را87

بالا برده و خود را در مقابل قيام‌هاى احتمالى فرزندان پيامبر صلى الله عليه و آله از بنى‌هاشم بيمه كرده بود و از دودمان بنى‌اميّه به عنوان سپر حفاظتى خويش در مقابل طوفان خشم بنى‌هاشم استفاده كرده بود و به همين جهت، به آنان مجال مى‌داد تا با خاطرى آسوده پايه‌هاى حكومت استبدادى خويش را در آن منطقه پهناور و ثروتمند، محكم و استوار سازند. حكومتى كه خون فرزندان پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و سالار شهيدان اباعبداللّه الحسين عليه السلام را به ناحق به زمين ريخت و فجايعى را در اسلام مرتكب شد كه هرگز از خاطره‌ها محو نخواهد شد.

اين جريان در زمان عثمان كه خود نيز از بنى‌اميّه بوده است، شتاب بيشترى يافت (كه در فصل بعد به آن پرداخته مى‌شود).

اين جاست كه عمق اين كلام كه «قُتِلَ الْحُسَيْنُ يَوْمَ السَّقِيفَةِ؛ امام حسين عليه السلام در همان روز سقيفه به شهادت رسيد» بيشتر آشكار مى‌شود.

مرحوم محقّق اصفهانى در دو بيت بسيار جامع و پر معنى به همين نكته اشاره كرده، مى‌گويد:

وَ ما رَماهُ إِذْ رَماهُ حَرْمَلَةُ وَ إِنَّما رَماهُ مَنْ مَهَّدَ لَهُ

سَهْمٌ أَتى مِنْ جانِبِ السَّقِيفَةِ وَ قَوْسُهُ عَلى يَدَىْ خَلِيفةِ

«آن هنگام كه حرمله تير مى‌انداخت (و حلقوم على اصغر را نشانه مى‌گرفت) اين حرمله نبود كه تير مى‌انداخت، بلكه اين تير را كسى رها كرده است كه چنين بسترى را براى حرمله آماده ساخته بود! اين تيرى است كه از سوى سقيفه رها شده و كمانش در دستان خليفه بود!». ⁽¹⁾

***ه)

4 شوراى انتصابى عمر، و به قدرت رسيدن عثمان

اشاره

چهارمين نكته‌اى را كه مى‌توان از ريشه‌هاى ماجراى كربلا شمرد، ماجراى تشكيل شوراى انتصابى از سوى عمر بود كه زمينه‌ساز به قدرت رسيدن عثمان و در نتيجه تقويت جبهه اموى شد.

فشرده ماجراى تشكيل اين شورا و به قدرت رسيدن عثمان چنين است:

زمانى كه عمر به وسيله مردى به نام «فيروز» كه كنيه‌اش «ابولؤلؤ» بود، به سختى مجروح شد و خود را در آستانه مرگ ديد، چنين گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله تا هنگام مرگ از اين شش نفر راضى بود: على، عثمان، طلحه، زبير، سعدبن ابى وقاص و عبد الرّحمان بن عوف. لذا امر خلافت بايد به مشورت اين شش نفر انجام شود، تا يكى را از ميان خود انتخاب كنند. آن گاه دستور داد تا هر شش نفر را حاضر سازند، سپس نگاهى به آنها كرد و گفت: همه شما مايل هستيد بعد از من به خلافت برسيد؛ آنها سكوت كردند.

دوباره جمله را تكرار كرد. زبير پاسخ داد: ما كمتر از تو نيستيم، چرا به خلافت نرسيم!

عمر در ادامه براى هر يك از شش تن عيبى شمرد. از جمله به طلحه گفت:

پيامبر صلى الله عليه و آله از دنيا رفت، در حالى كه به خاطر جمله‌اى كه بعد از نزول «آيه حجاب» گفته‌اى از تو ناراضى بود ⁽¹⁾و به على عليه السلام گفت: تو مردم را به راه روشن و طريق صحيح

به خوبى هدايت مى‌كنى؛ تنها عيب تو اين است كه بسيار مزاح مى‌كنى!

عمر در بر شمردن عيب عثمان چنين گفت:

«كَأَنِّي بِكَ قَدْ قَلَّدَتْكَ قُرَيْشُ هذَا الْأَمْرَ لِحُبِّها إِيَّاكَ، فَحَمَلْتَ بَنِي امَيَّةَ وَ بَنِي أَبِي مُعِيطٍ عَلى رِقابِ النَّاسِ، وَ آثَرْتَهُمْ بِالْفَىْ‌ءِ، فَسارَتْ الَيْكَ عِصابَةٌ مِنْ ذُؤبانِ الْعَرَبِ، فَذَبَحُوكَ عَلى فِراشِكَ ذَبْحاً؛ گويا مى‌بينم كه خلافت را قريش به دست تو داده‌اند و بنى‌اميّه و بنى ابى‌معيط را بر گردن مردم سوار مى‌كنى و بيت المال را در اختيار آنان مى‌گذارى و (بر اثر شورش مسلمين) گروهى از گرگان عرب تو را در بسترت سر مى‌برند!». ⁽¹⁾

سرانجام ابوطلحه انصارى را خواست و فرمان داد كه پس از دفن او با پنجاه تن از انصار، اين شش نفر را در خانه‌اى جمع كنند، تا براى تعيين جانشين او به مشورت بپردازند؛ هرگاه پنج نفر به كسى رأى دهند و يك نفر در مخالفت پافشارى كند، گردن او را بزنند و همچنين در صورت توافق چهار نفر، دو نفر مخالف را به قتل برسانند، و اگر سه نفر يك طرف و سه نفر طرف ديگر بودند، آن گروهى را كه عبدالرّحمان بن‌عوف در ميان آنهاست، مقدّم دارند و بقيّه را اگر در مخالفت پافشارى كنند، گردن بزنند و اگر سه روز از شورا گذشت و توافقى حاصل نشد، همه را گردن بزنند، تا مسلمانان خود شخصى را انتخاب كنند!

سرانجام طلحه كه مى‌دانست با وجود على عليه السلام و عثمان خلافت به او نخواهد رسيد، و از اميرمؤمنان على عليه السلام دل خوشى نداشت، جانب عثمان را گرفت، در حالى كه زبير حقّ خود را به على عليه السلام واگذار كرد. سعد بن ابى وقّاص حقّ خويش را به پسر عمويش عبدالرّحمان بن عوف داد. بنابراين، شش نفر در سه نفر خلاصه شدند:

على عليه السلام، عبدالرّحمان و عثمان.86

عبدالرحمان نخست رو به على كرد و گفت: با توبيعت مى‌كنم كه طبق كتاب خدا و سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله و روش ابوبكر و عمر رفتارى كنى. على عليه السلام در پاسخ گفت: مى‌پذيرم، ولى طبق كتاب خدا و سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله و نظر خودم عمل مى‌كنم. عبدالرحمان رو به عثمان كرد و همان جمله را تكرار نمود. عثمان آن را پذيرفت. عبدالرحمان سه بار اين جمله را تكرار كرد و همان جواب را شنيد. لذا دست عثمان را به خلافت فشرد. اين جا بود كه على عليه السلام به عبدالرّحمان فرمود: «به خدا سوگند! تو اين كار را نكردى، مگر اين كه از او انتظار دارى؛ همان انتظارى كه خليفه اوّل و دوم از يكديگر داشتند؛ ولى هرگز به مقصود خود نخواهى رسيد!». ⁽¹⁾

در اينجا چند نكته قابل توجّه است:

اوّل: نحوه تشكيل شوراى شش نفره به گونه‌اى بود كه پيش بينى شده بود، خلافت به على عليه السلام نرسد؛ چرا كه طلحه از قبيله «تَيْم» و پسر عموى عايشه بود. يعنى از همان قبيله‌اى كه ابوبكر به آن تعلّق داشت و آنان تمايلى به على عليه السلام نداشتند.

سعد بن ابى وقّاص نيز مادرش از بنى‌اميّه بود و دايى‌ها و نزديكانش در جنگ‌هاى اسلام در برابر كفر و شرك، به دست على عليه السلام كشته شده بودند و به همين سبب، او حتّى در زمان خلافت على عليه السلام نيز با آن حضرت بيعت نكرد و عمر بن سعد، جنايتكار بزرگ حادثه كربلا و عاشورا فرزند اوست. بنابراين، كينه‌توزى او نسبت به على عليه السلام مسلّم بود و به همين دليل، وى نيز به على عليه السلام متمايل نبود. شخص ديگر عبدالرّحمان بن عوف است كه وى نيز داماد عثمان بود؛ چرا كه شوهر «امّ‌كلثوم» خواهر عثمان بود.

در نتيجه، فقط زبير كه به على عليه السلام علاقه داشت، جانب آن حضرت را مى‌گرفت و بقيّه آراء به نفع عثمان ريخته مى‌شد.70

على عليه السلام در خطبه شقشقيّه (خطبه سوم نهج البلاغه) همين ماجرا را به گونه‌اى فشرده بيان كرده است. فرمود:

«فَصَغا رَجُلٌ مِنْهُمْ لِضِغْنِهِ وَ مالَ الْآخَرُ لِصِهْرِهِ، مَعَ هَنٍ وَ هَنٍ؛ سرانجام يكى از آنها (اعضاى شورا) به خاطر كينه‌اش از من روى برتافت و ديگرى خويشاوندى را بر حقيقت مقدّم داشت و به خاطر داماديش به ديگرى (عثمان) تمايل پيدا كرد، علاوه بر جهات ديگر كه ذكر آن خوشايند نيست». ⁽¹⁾

علاوه بر آن، عمر به صراحت معايبى براى طلحه و سعد بن ابى وقاص و عبدالرّحمان بن عوف برشمرد، كه در واقع عدم شايستگى آنان را به خلافت مى‌رساند.

درباره طلحه گفت: رسول خدا در ماجراى آيه حجاب به خاطر سخنى كه گفته بودى از تو ناراضى بود. ⁽²⁾

به سعد بن ابى وقاص گفت: تو مرد جنگ هستى كه به درد خلافت و رسيدگى به امور مردم نمى‌خورى. ⁽³⁾

به عبدالرّحمان بن عوف نيز گفت: تو مردى ضعيف هستى و مرد ضعيفى همانند تو، شايسته اين جايگاه نيست. ⁽⁴⁾

او با اين سخنان گويا به اين افراد فقط حقّ رأى مى‌داد، كه از ميان على عليه السلام و عثمان يكى را برگزينند؛ امّا با يك چينش حساب شده، كفه ترازو را به نفع عثمان سنگين‌تر كرد.

شايد بر همين اساس بود كه صاحب نظران سياسى از قبل پيش بينى مى‌كردند كه حكومت به على عليه السلام نخواهد رسيد وآن حضرت را از شركت در جلسه شورا منع86

مى‌كردند.

بنابر نقل طبرى، ابن عبّاس به على عليه السلام گفت: وارد اين شورا مشو! اميرمؤمنان عليه السلام پاسخ داد: نمى‌خواهم از جانب من مخالفتى صورت پذيرد.

ابن عبّاس گفت: «إِذاً تَرى ما تَكْرَهُ؛ دراين صورت آنچه را كه خوشايند تو نيست، خواهى ديد». ⁽¹⁾

اميرمؤمنان على عليه السلام براى آن‌كه خود را شايسته خلافت و امامت مى‌دانست، لازم ديد در آن جلسه شركت كند و با استدلال، حقّانيّت خويش را به اثبات رساند و همين اقدام را نيز كرد؛ امّا بار ديگر آن نقشه مرموزانه كار خود را كرد و مردم از رهبرى على عليه السلام بى‌بهره شدند.

علاوه بر آن، على عليه السلام نمى‌خواست به ايجاد شكاف و مخالفت متّهم شود، و تا نگويند اگر حضرت در آن مجلس شركت مى‌كرد، حقّش را به وى مى‌دادند، از اين رو مولا عليه السلام مصلحت را به حضور در آن شورا ديد.

دوم: جاى تعجّب نيست كه عمر شورايى آن چنانى تنظيم كند كه محصول آن به هر حال خلافت عثمان باشد؛ چرا كه عثمان نيز براى رسيدن عمر به خلافت- پس از ابوبكر- خدمتى بزرگ به وى كرد.

«ابن‌اثير» مورّخ معروف مى‌گويد: ابوبكر در حال احتضار، عثمان را احضار كرد تا وصيّتى در امر خلافت بنويسد. به او گفت: بنويس: «بسم اللّه الرّحمن الرّحيم اين وصيتى است كه ابوبكر به مسلمانان نموده است امّا بعد ...».

ابوبكر در همين حال بيهوش شد، ولى عثمان خودش اين جمله‌ها را نوشت:

«امّا بَعْدُ فَإِنِّي قَدِ اسْتَخْلَفْتُ عَلَيْكُمْ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَ لَمْ آلُكُمْ خَيْراً؛ من عمر بن خطّاب را خليفه بر شما قرار دادم و از هيچ خير و خوبى براى شما فروگذار8)

نكردم!».

هنگامى كه عثمان اين جمله را نوشت، ابوبكر به هوش آمد و گفت: بخوان و او خواند. ابوبكر تكبير گفت! و سپس افزود: من تصوّر مى‌كنم (اين كه عجله كردى و خلافت را به نام عمر نوشتى براى اين بود كه) ترسيدى اگر من به هوش نيايم و بميرم مردم اختلاف كنند. عثمان گفت: آرى! چنين بود. ابوبكر در حقّ او دعا كرد! ⁽¹⁾

راستى چه خدمتى از اين بالاتر؟!

پيامدهاى خلافت عثمان و نقش آن در تحكيم قدرت بنى‌اميّه

اشاره

با انتخاب عثمان ⁽²⁾به خلافت، بنى‌اميّه كه دشمنى آنان با اسلام و رسول خدا صلى الله عليه و آله از همان آغاز آشكار بود، قدرت يافتند و زمينه‌هاى انتقام از آل رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله فراهم شد.

قدرت در خاندانى قرار گرفت كه در تمامى جنگ‌ها بر ضدّ رسول خدا صلى الله عليه و آله به طور مستقيم يا غير مستقيم مشاركت داشتند و قدرت و نفوذ رسول خدا را امرى دنيوى و چيزى همانند سلطنت و حكومت مى‌دانستند، نه ناشى از رسالت و نبوّت. به همين خاطر، پس از قدرت يافتن عثمان، ابوسفيان روزى خطاب به عثمان گفت:

«صارَتْ إِلَيْكَ بَعْدَ تَيْمٍ وَ عَدِيٍّ فَأَدِرْها كَالْكُرَةِ، وَاجْعَلْ أَوْتادَها بَنِي أُمَيَّةَ، فَإِنَّما هُوَ الْمُلْكُ وَ لَاأَدْرِي ما جَنَّةٌ وَ لا نارٌ؛ اين خلافت پس از قبيله تيم (ابوبكر) و عدى (عمر) به تو رسيده است. اكنون آن را همچون توپ (ميان قبيله خودت) بگردان و پايه‌هاى آن را بنى‌اميّه قرار ده! (اين نكته را بدان كه) فقط مسأله، فرمانروايى است (نه خلافت اسلامى) من كه بهشت و دوزخى را نمى‌شناسم!».

اين سخن به اندازه‌اى زشت و ناپسند بود كه عثمان نيز از آن بر آشفت و به

ابوسفيان تندى كرد. ⁽¹⁾

همچنين در تاريخ آمده است در همان ايّام، ابوسفيان به قبر جناب حمزه عليه السلام لگد زد و گفت: اى ابوعماره! مسأله‌اى كه ديروز بر سر آن شمشير كشيده بوديم، امروز به دست كودكان ما رسيده و با آن بازى مى‌كنند: (يا أَبا عُمارَةِ! إِنَّ الْأَمْرَ الَّذِي اجْتَلَدْنا عَلَيْهِ بِالسَّيْفِ، أَمْسى فِي يَدِ غِلْمانِنَا الْيَوْمَ يَتَلَعَّبُونَ بِهِ). ⁽²⁾

ولى متأسّفانه عثمان بنى‌اميّه را از مناصب حكومتى دور نكرد و با دادن پست‌هاى مختلف و اموال فراوان به آنان، عملًا در مسير تقويت جبهه بنى‌اميّه كوشيد!

كارهايى كه در زمان عثمان سبب تقويت جبهه نفاق و تضعيف اسلام و مؤمنان گرديد فراوان است و ما در اينجا بخش‌هايى از آن را بازگو مى‌كنيم:

1- مناصب كليدى در اختيار امويان

اشاره

سرزمين شام كه از قبل در اختيار معاويه قرار داشت، در زمان خلافت عثمان نيز، همچنان در اختيار او بود و معاويه بيش از گذشته در جهت تقويت پايه‌هاى امارت خويش مى‌كوشيد. اين سخن براى محقّقان غير متعصّب آشكار است كه معاويه كسى بود كه هرگز اسلام را باور نكرد. به تعبير دانشمند معروف معاصر، ويل دورانت:

«معاويه در كار دنيا ورزيده بود و به دين پايبند نبود. دين را پليسى كم خرج مى‌دانست كه نمى‌بايد ميان او و تمتّع از لذّات دنيا حايل شود!». ⁽³⁾

عثمان، وليد بن عقبة بن ابى‌معيط برادر مادرى خويش ⁽¹⁾را والى كوفه ساخت.

وليد كسى است كه آيه «إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا»؛ «هرگاه شخص فاسقى خبرى براى شما نقل كند، تفحّص و بررسى كنيد» ⁽²⁾درباره او نازل شده است. علّامه امينى ادّعاى اجماع آگاهان به تأويل و تفسير قرآن را بر اين شأن نزول نقل مى‌كند. ⁽³⁾

وليد كسى است كه به گفته مسعودى، پيامبر صلى الله عليه و آله وى را اهل دوزخ دانسته است. ⁽⁴⁾

وى به هنگام فرماندارى كوفه خلاف‌كاريهاى زيادى انجام مى‌داد كه يكى از آنها نوشيدن خمر بود. روزى با همان حال براى نماز صبح حاضر شد و نماز صبح را چهار ركعت خواند. ⁽⁵⁾

پس از عزل وليد- به سبب اعتراض همگانى و ايجاد جوّ بدبينى ميان مسلمين- عثمان «سعيدبن‌عاص» (يكى ديگر از امويان) را فرماندار كوفه ساخت. از وى نيز امورى زشت در آنجا سرزد. ⁽⁶⁾

سعيد بن عاص از سرِ غرور و استبداد و بهره‌گيرى همه جانبه از امارت كوفه، آن شهر را «بستان قريش!» ناميد كه مورد اعتراض «مالك اشتر» قرار گرفت. ⁽⁷⁾

فرماندار ديگر عثمان «عبداللّه بن عامر بن كريز» است كه پسر دايى عثمان بود. وى پس از عزل «ابو موسى اشعرى» توسّط خليفه، والى بصره شد. عبداللَّه فقط 25 سال داشت! كه فرماندار اين شهر بزرگ شد.65

وى فردى رفاه طلب، خوشگذران و اهل ريخت و پاش بود. شيوه حكومتى وى مورد اعتراض مسلمانان قرار گرفت؛ ولى عثمان به اعتراضات ترتيب اثرى نداد. ⁽¹⁾

يكى ديگر از فرمانداران عثمان از قبيله بنى اميّه، «عبداللّه بن ابى سرح» برادر رضاعى عثمان بود. وى از سوى عثمان والى مصر شد.

درباره وى نوشته‌اند: او از دشمنان سرسخت رسول خدا صلى الله عليه و آله بود كه آن حضرت را مورد استهزا قرار مى‌داد و از اين رو، رسول خدا فرمود: خون او هدر است، هر چند به پرده خانه كعبه چسبيده باشد.

به همين دليل، وى مدّتى فرارى بود، تا آن‌كه پس از مدّتى به مكّه آمد و به عثمان پناهنده شد و عثمان نيز او را پنهان نمود. آنگاه وى را در فرصتى مناسب نزد رسول خدا آورد و براى او شفاعت كرد. رسول اكرم صلى الله عليه و آله پس از سكوتى او را عفو كرد. پس از آن‌كه عثمان به اتّفاق عبداللّه خارج شد، رسول خدا فرمود: اين سكوت من براى آن بود كه كسى برخيزد و او را گردن بزند ....

او پس از آن‌كه به ظاهر اسلام آورد، مرتدّ شد.

عبداللّه بن ابى سرح به هنگام فرماندارى مصر، با ستم و بيدادگرى با مردم رفتار مى‌كرد و همين سبب شكايت مصريان از وى نزد عثمان شد. ⁽²⁾

مروان بن حكم مشاور عالى عثمان

از ديگر امويان كه نقش بسزايى در تصميم‌گيرى‌هاى عثمان داشت، مروان بن حكم بود.

عثمان در سال‌هاى نخستين حكومت خويش، عموى خود «حَكَم بن ابى العاص» و پسرش «مروان بن حكم» را كه طريد (تبعيدى) رسول خدا صلى الله عليه و آله بودند، به مدينه بازگرداند.

«ابن قتيبه» و «ابن عبد ربّه» و «ذهبى» كه همگى از معاريف اهل سنّت هستند، مى‌گويند: از جمله امورى كه مردم بر عثمان انتقاد داشتند، اين بود كه «حكم بن ابى العاص» را نزد خود جاى داد، در حالى كه ابوبكر و عمر حاضر به اين كار نشدند! ⁽¹⁾

عثمان «حَكَم» را مقرّب خويش ساخت و جبّه خز (لباس گرانقيمت) بر او پوشانيد و جمع آورى زكات طايفه «قضاعه» را بر عهده او گذاشت و آنگاه همه آن مبلغ را- كه سيصد هزار درهم بود- به وى بخشيد.

مهمتر از آن، بزرگداشت «مروان بن حكم» است. ⁽²⁾مروان كه پسر عموى خليفه بود، مورد توجّه ويژه عثمان قرار داشت. وى را به دامادى خويش انتخاب كرد و آنگاه او رابه عنوان معاون و مشاور عالى خود برگزيد.

محقّقان مى‌گويند: هر چند خلافت به ظاهر در دست عثمان قرار داشت، ولى نفوذ مروان به گونه‌اى بود كه چنين به نظر مى‌رسيد، عثمان فقط به اسم خليفه است! و خليفه واقعى مروان است! ⁽³⁾

على عليه السلام نيز با اشاره به اين واقعيّت و نفوذ و سلطه مروان در دستگاه خلافت و تأثيرپذيرى عثمان از وى، خطاب به عثمان فرمود:

«اما رَضِيتَ مِنْ مَرْوانَ وَ لا رَضِىَ مِنْكَ إِلَّا بِتَحَرُّفِكَ عَنْ دِينِكَ، وَ عَنْ عَقْلِكَ مِثْلُ جَمَلَ الظَّعِينَةِ يُقادُ حَيْثُ يُسارُ بِهِ؛ تو از مروان راضى نمى‌شوى و او از تو خشنود نمى‌شود؛ جز آن‌كه دين و عقلت را به انحراف بكشاند و (تو در برابر او) همانند شترى هستى كه او را به هر سو بخواهند مى‌كشند!». ⁽⁴⁾د»

در ماجراى شكايت و تظلّم مردم از فرمانداران عثمان و مراجعه آنان به مدينه و وعده‌هاى عثمان به رسيدگى به دادخواهى آنان، و سپس پيمان‌شكنى خليفه، نقش مروان بسيار آشكار است كه در منابع معتبر تاريخى به آن پرداخته شده است.

او چنان نفوذى در دستگاه خلافت عثمان داشت كه اجازه نمى‌داد مردم به حدّاقل خواسته‌هاى مشروع خويش دست يابند و پيوسته عثمان را به مجازات دادخواهان تشويق مى‌كرد. تا آنجا كه همسر عثمان (نائله) از شوهرش مى‌خواهد به سخنان مروان توجّهى نكند؛ چرا كه نائله معتقد بود مروان و ديگر افراد بنى‌اميّه عاقبت عثمان را به كشتن خواهند داد! ⁽¹⁾

آرى؛ عثمان بسيار قبيله و خويشاوندان خود را دوست مى‌داشت و از اين رو، آنان را بر جان و مال مردم مسلّط ساخت و رياست و امارت بسيارى از شهرهاى اسلامى را به آنان سپرد. دلبستگى عثمان به بنى‌اميّه به قدرى است كه گفته است:

«لَوْ أَنَّ بِيَدِي مَفاتِيحَ الْجَنَّةِ لَأَعْطَيْتُها بَنِي أُمَيَّةَ حَتَّى يَدْخُلُوها مِنْ عِنْدِ آخِرِهِمْ؛ اگر كليدهاى بهشت در اختيارم باشد تمام آن را به بنى‌اميّه مى‌بخشم تا همگى وارد بهشت شوند». ⁽²⁾

2- روان شدن سيل اموال به سوى بنى‌اميّه

كار ديگرى كه در زمان عثمان سبب تقويت جبهه نفاق، به ويژه بنى‌اميّه شد، بخشش‌هاى عجيب و بى حساب عثمان نسبت به اين گروه بود كه سبب تقويت مالى آنان گرديد كه ذيلًا به بخشى از آن اشاره مى‌شود:

1- به مروان بن حكم خمس غنايم آفريقا را بخشيد كه مبلغ آن 500 هزار دينار (مثقال طلا) بوده است و مبلغ يكصد هزار درهم (نقره) ديگر از بيت المال به او بخشيد كه مورد اعتراض زيد بن ارقم كليددار بيت المال قرار گرفت.

2- مبلغ دويست هزار نيز به ابوسفيان بخشيد.

3- از غنايم جنگ ديگرى در آفريقا مبلغ يكصد هزار دينار به عبداللّه بن ابى سرح (برادر رضاعى خود) بخشيد.

4- مبلغ سيصد هزار درهم به حارث بن حكم (برادر مروان بن حكم) بخشيد.

5- به سعيد بن عاص اموى مبلغ يكصد هزار درهم بخشيد.

6- به عبداللَّه بن خالد اموى مبلغ سيصد هزار درهم بخشيد و به گفته يعقوبى:

عثمان دختر خويش را به تزويج عبداللَّه درآورد و آنگاه مبلغ 600 هزار درهم به وى عنايت كرد!

7- ابوموسى اشعرى (والى بصره ⁽¹⁾) مقدار فراوانى از اموال عراق را براى عثمان فرستاد كه وى نيز همه را ميان بنى‌اميّه تقسيم كرد.

اين بخشش‌ها غير از اموال فراوانى بود كه عثمان براى خود اندوخته بود. در تاريخ آمده است كه وقتى عثمان كشته شد، ميليون‌ها درهم و بيش از 500 هزار دينار براى خود ذخيره كرده بود و يك‌هزار شتر و يك‌هزار برده و تعداد زيادى اسب و اموال ديگرى نيز براى خود اندوخته بود! ⁽²⁾

آرى؛ اين بخشش‌هاى بى حساب و كتاب بود كه مورد اعتراض مردم قرار گرفت و63

در نهايت به شورش عمومى انجاميد.

اميرمؤمنان على عليه السلام درباره دوران حكومت عثمان و سوء استفاده خاندان وى از بيت المال مى‌فرمايد:

«وَ قامَ مَعَهُ بَنُو أَبِيهِ يَخْضِمُونَ مالَ اللَّهِ خِضْمَةَ الْإِبِلِ نِبْتَةَ الرَّبيعِ؛ بستگان پدرى‌اش (بنى اميّه) به همكارى او برخاستند و همچون شتر گرسنه‌اى كه در بهار به علفزار بيفتد و با ولع عجيبى گياهان را ببلعد، به خوردن اموال خدا مشغول شدند». ⁽¹⁾

در واقع، عثمان با چنين امتيازاتى، طبقه جديد اشرافى و ممتاز را پديد آورد كه ره‌آورد آن شورش‌هاى مردمى و آثار و پيامدهايى بود كه سالها دامان اسلام را گرفت.

به هرحال، بنى‌اميّه در زمان عثمان هم داراى قدرت و فرمانروايى شدند و هم از ثروت سرشارى بهره‌مند گرديدند و بى ترديد اين امتيازات سبب قدرت حزب نفاق، در مقابله با اسلام راستين و مكتب نبوى صلى الله عليه و آله گرديد.

اين فصل را با سخنى از «جرج جرداق» نويسنده معروف معاصر، به پايان مى‌بريم.

وى درباره تقويت بنى‌اميّه توسّط عثمان مى‌نويسد:

«وَ جَعَل [عثمان] فى ايديهم مفتاحَ بيتِ الْمال، و سيفَ السّلطان؛ عثمان، هم كليد بيت المال و هم شمشير سلطان را در دستان بنى‌اميّه قرار داده بود!». ⁽²⁾

***24

5 توطئه‌ها در عصر اميرمؤمنان عليه السلام

اشاره

از جمله عواملى كه در تحقّق حادثه كربلا تأثير بسزايى داشت، توطئه‌هايى بود كه توسّط معاويه در زمان حكومت على عليه السلام صورت پذيرفت.

معاويه كه از مدّت‌ها پيش براى رسيدن به كرسى خلافت كمين كرده بود، براى نيل به اين هدف از هر وسيله‌اى سود مى‌جست.

با بررسى شواهد تاريخى مى‌توان به وضوح دستان آلوده وى را در پشت صحنه همه حوادث آن دوران كه از قتل عثمان شروع شده بود، مشاهده كرد.

حوادثى كه هر يك به تقويت جبهه اموى و تسلّط آنان بر دنياى اسلام از يك سو، و تضعيف و غربت اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام از سوى ديگر انجاميد.

اينك تصوير فشرده‌اى از نقش ويرانگر معاويه در آن حوادث مهم:

1- ترك حمايت از عثمان

به كارگمارده شدن عناصر اصلى بنى‌اميّه در دوره عثمان بر همه مناصب كليدى در بلاد و ولايات و سازماندهى آنان در رده‌هاى بالاى حكومتى در سراسر قلمرو اسلامى آن روز و تلقّى خليفه نسبت به بيت المال كه مى‌تواند چون ملك شخصى خويش آن را مصرف كند يا به نزديكان و بستگان خود ببخشد، بستر مناسبى براى شكل‌گيرى حكومت سلطنتى خودكامه و موروثى معاويه شد.

عثمان در پاسخ به كسانى كه به بذل و بخشش‌هاى بى حساب و كتاب وى از بيت‌المال اعتراض داشتند، مى‌گفت:

«فَإِنَّ الْأَمْرَ إِلَىَّ، أَحْكُمُ فِي هذَا الْمالِ بِما أَراهُ صَلاحاً لِلْأُمَّةِ، وَ إِلَّا فَلِماذا كُنْتُ خَلِيفَةً؛ اختيار بيت المال در دست من است و هر چه را كه براى امّت صلاح بدانم انجام مى‌دهم و گرنه من چه خليفه‌اى هستم؟». ⁽¹⁾

روشن است كه به عقيده وى صلاح امّت عبارت است از:

اهداى فدك به مروان، بازگردندان حكم بن ابى العاص و مروان- تبعيدى پيامبر صلى الله عليه و آله- به مدينه، و سپردن مسندى از حكومت به وى، اعطاى دويست هزار درهم به ابوسفيان، اعطاى صد هزار درهم به مروان، تقسيم خراج عراق بين بنى‌اميّه و بذل و بخشش‌هاى بى حساب و كتاب ديگر به ارقاب و نزديكان خويش. ⁽²⁾(اين بحث در قسمت قبل مشروحاً گذشت).

بديهى است اين وضعيّت نمى‌توانست چندان دوام داشته باشد. ثروت‌اندوزى و جنايات خويشاوندان عثمان بالاخره مسلمانان ناراضى را برآشفت و شورش و انقلاب بلاد مختلف اسلامى را فرا گرفت. به ويژه مدينه- مركز خلافت اسلامى- مدّتها در تب و تاب اين شورش مى‌سوخت.

عثمان كه تصوّر مى‌كرد در آن شرايط بحرانى، معاويه در يارى وى كمترين ترديدى به خود راه نمى‌دهد، و از هيچ فرصتى در كمك رسانى به وى دريغ نخواهد كرد، با ارسال نامه‌اى از او يارى طلبيد و تأكيد كرد تا با شتاب جنگجويان شام را با هر وسيله‌اى كه ممكن است به سوى مدينه گسيل دارد.

ولى معاويه كه به خوبى اوضاع را تحت نظر داشت و از عمق تنفّر و بيزارى مردم نسبت به خليفه باخبر بود، در اين انديشه بود كه با از ميان رفتن خليفه، قدمى به كرسى15

خلافت نزديك‌تر خواهد شد. اين بود كه روزها و هفته‌ها در فرستادن نيروى كمكى به سوى مدينه تعلّل ورزيد و اين عمل خويش را چنين توجيه مى‌كرد كه صحابه با عثمان مخالفند و من از مخالفت با صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله اجتناب مى‌كنم!

ابن ابى الحديد به نقل از بلاذرى- مورّخ معروف قرن سوم- مى‌نويسد: «هنگامى كه عثمان از معاويه كمك خواست معاويه «يزيد بن اسد قسرى» را با گروهى سرباز به سوى مدينه روانه ساخت، ولى به وى فرمان داد وارد مدينه نشود، بلكه در سرزمين «ذاخشب» كه سرزمينى است به فاصله يك شب از مدينه، توقّف كند و منتظر دستور بعدى بماند.

اين بود كه سپاه مذكور طبق مأموريّت در بيرون مدينه رحل اقامت افكند و آنقدر درنگ كرد تا عثمان كشته شد و چون آب از آسياب افتاد، به دستور معاويه بدون آن‌كه هيچ كارى انجام داده باشند، به شام بازگشتند». ⁽¹⁾

بلاذرى بر اين باور است كه در واقع معاويه مى‌خواست عثمان در اين انقلاب و شورش كشته شود تا وى بتواند به نام عموزادگى و خونخواهى وى، مدّعى خلافت گردد. ⁽²⁾

استاد شهيد مرتضى مطهّرى در اين مورد مى‌نويسد:

« [معاويه] آن روزى كه تشخيص داد از مرده عثمان بهتر مى‌تواند بهره بردارى كند تا از زنده او و خون زمين ريخته عثمان بيشتر به او نيرواب

مى‌دهد تا خونى كه در رگ‌هاى عثمان حركت مى‌كند، براى قتل او زمينه چينى كرد و در لحظاتى كه كاملًا قادر بود كمك‌هاى مؤثّرى به او بدهد و جلو قتل او را بگيرد، او را در چنگال حوادث تنها گذاشت!». ⁽¹⁾

حضرت على عليه السلام خود در دو مورد از نهج البلاغه به اين نكته تصريح مى‌كند. يكى در نامه 28 نهج البلاغه آنجا كه در نامه‌اى به معاويه خطاب مى‌كند كه: «كداميك از من و تو بيشتر با وى (عثمان) دشمنى كرديم و راه‌هايى را كه به كشته شدن او منتهى مى‌شد، هموار نموديم؟ آن كسى كه بى دريغ درصدد يارى او برآمد ... يا آن كسى كه عثمان از او يارى خواست ولى او با دفع الوقت كردن، موجبات مرگش را فراهم ساخت؟».

و ديگر در نامه 37 آنجا كه خطاب به معاويه مى‌فرمايد:

«فَإِنَّكَ إِنَّما نَصَرْتَ عُثْمانَ حَيْثُ كانَ النَّصْرُ لَكَ وَ خَذَلْتَهُ حَيْثُ كانَ النَّصْرُ لَهُ؛ تو آنجا كه يارى عثمان به سودت بود او را يارى كردى و آنجا كه نياز به يارى تو داشت وى را تنها گذاشتى!».

جستجو در شواهد و قراين تاريخى آن دوران نشان مى‌دهد معاويه براى رسيدن به خلافت چشم به حادثه مدينه و قتل عثمان دوخته بود، تا رقيب نيرومندى چون عثمان از ميان برداشته شود و زمينه براى خلافت وى هموار گردد.

ولى پس از قتل عثمان، آنچه كه وى در سر مى‌پروراند اتّفاق نيفتاد. بلكه مردم با تمام وجود و يك صدا به بيعت با اميرمؤمنان عليه السلام روى آوردند و اين بود كه به فكر نقشه‌هاى شيطانى ديگر افتاد.

2- جنگ جمل يا رويارويى غير مستقيم معاويه با امام عليه السلام

مراسم بيعت مردم و انقلابيون با اميرمؤمنان عليه السلام با شور و هيجان خاصّى انجام شد.

آن حضرت پس از آن‌كه ابتدائاً- بنا به مصالحى ⁽²⁾- از پذيرش اين مسئوليت استنكاف

ورزيد، در مقابل اصرار بيش از حدّ مردم، با يك شرط حاضر شد در آن اوضاع بحرانى، زمام امور را به دست گيرد:

لغو كلّيه امتيازات طبقاتى كه از زمان خليفه دوم شروع شده بود و تساوى حقوق همه افراد در برابر قانون اسلام و بيت المال.

«مغيرة بن شعبه» پس از بيعت با على عليه السلام به آن حضرت رو كرد و گفت:

«امروز را درياب! بگذار معاويه بر سر كار و حكومتش بماند. بگذار عبداللّه بن عامر- پسردايى عثمان و فرماندار بصره- به حكومتش ادامه دهد. كارگزاران بنى‌اميّه را رها كن بر سر كارشان بمانند تا همگى با تو بيعت كنند. پس از آن هر كس را خواستى بركنار كن». على عليه السلام لحظه‌اى درنگ كرد و فرمود: «من در دينم از راه حيله وارد نمى‌شوم و در كارم پستى راه نمى‌دهم». ⁽¹⁾

در تاريخ طبرى آمده است: مغيره به على عليه السلام عرض كرد: «معاويه آدم گستاخى است، مردم شام از وى اطاعت مى‌كنند. به علاوه تو براى بقاى وى بر سر قدرت، دليل دارى و آن اين‌كه عمر پيش از تو، اين ولايت (شام) را به وى داده بود».

على عليه السلام در پاسخ فرمود:

«وَاللَّهِ لا أَسْتَعْمِلُ مُعاوِيَةَ يَوْمَيْنِ أَبَداً؛ به خدا سوگند! حتّى دو روز هم او را در اين پست (به ناحق) باقى نمى‌گذارم». ⁽²⁾

عدالت‌جويى شگفت‌انگيز على عليه السلام ايجاب مى‌كرد كه ثروت‌هاى كلانى كه عمّال بنى‌اميّه در دوران حكومت عثمان به ناحق به چنگ آورده بودند، مصادره كرده و به بيت‌المال برگرداند.

اين بود كه آن حضرت در روز دوم حكومت خويش به طور رسمى اعلام كرد:61

«وَاللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزُوِّجَ بِهِ النِّساءُ وَ مُلِكَ بِهِ الْاماءُ لَرَدَدْتُهُ؛ به خدا سوگند! اگر اموال بيت‌المال را بيابم كه مهر زنان شده و يا كنيزانى خريده باشند، آن را به بيت‌المال بر مى‌گردانم». ⁽¹⁾

هنگامى كه اين خبر به عمرو بن عاص رسيد، بلافاصله به معاويه پيغام داد: «هر كارى از دستت ساخته است، انجام ده. زيرا در غير اين صورت فرزند ابوطالب اموالت را از تو جدا مى‌كند، همان‌گونه كه پوست از عصا جدا مى‌شود!». ⁽²⁾

روح تساوى‌طلبى على عليه السلام و عدم وجود كمترين اثرى از انعطاف و نرمش در مقابل توقّع نابجاى افراد سرشناسى چون طلحه و زبير، آنان را پس از گذشت چند ماه از بيعت با على عليه السلام به اين نتيجه رساند كه به نقل طبرى مى‌گفتند:

«ما لَنا مِنْ هَذَا الْأَمْرِ إِلَّا كَلَحْسَةِ الْكَلْبِ أَنْفَهُ؛ بهره ما از اين كار (حكومت علوى) به اندازه بهره‌اى است كه سگ از ليسيدن بينى‌اش مى‌برد!». ⁽³⁾

درست در همين زمان كه امثال طلحه و زبير از رسيدن به هر مقام و امتيازى در حكومت على عليه السلام به كلّى مأيوس مى‌گشتند، معاويه در شام زيركانه اوضاع «مدينه» را زير نظر داشت. او كه به خوبى روحيّه دنياپرستى طلحه و زبير را مى‌شناخت و از اشتياق شديد آنان براى رسيدن به حكومت با خبر بود، دست به توطئه‌اى ديگر زد. او پنهانى براى آنان نامه‌اى نوشت و سعى كرد با پاشيدن بذر طمع خلافت در دلهايشان، آنها را به جنگ با امام وادار نمايد. ⁽⁴⁾

هنگامى كه اين نامه به زبير رسيد، خوشحال شد و طلحه را بدان آگاه ساخت. آن دو در خيرخواهى معاويه در حقّ خويش ترديدى نداشتند. از اين رو تصميم گرفتند به مخالفت با على عليه السلام برخيزند. (بحارالانوار، ج 32، ص 5 و شرح نهج البلاغه ابن‌ابى الحديد، ج 1، ص 231)

طرح معاويه به زودى اثر كرد و آنان مغلوب حيله‌هاى وى شدند. اين بود كه به بهانه زيارت خانه خدا جهت خداحافظى به نزد على عليه السلام آمدند. حضرت پس از اخذ مجدّد بيعت، به آنان اجازه مسافرت داد و سپس به ياران خود فرمود: «به خدا سوگند هدف آنان از اين مسافرت، زيارت خانه خدا نيست بلكه زيارت را بهانه ساخته‌اند و هدفى جز پيمان‌شكنى و بى‌وفايى ندارند». ⁽¹⁾

بالاخره آنان به مكّه شتافتند تا زير پرچم مخالفت با على عليه السلام كه عايشه برافراشته بود با ديگر سران بنى‌اميّه گردهم آيند.

بدون شك، معاويه به خوبى مى‌دانست كه با اميرمؤمنان عليه السلام نه در سابقه و نه در فضايل، نمى‌تواند رقابت كند. او مى‌انديشيد نتيجه اين جنگ هر چه باشد به نفع او است، چرا كه اگر امام شكست بخورد او به نتيجه دلخواه رسيده، و اگر طلحه و زبير از ميان بروند، باز دو تن از نيرومندترين رقباى او در خلافت از ميدان خارج مى‌شوند.

در هر دو حالت او مى‌تواند گامى بلند به سوى كرسى خلافت بردارد!

فايده ديگر جنگ جمل براى معاويه آن بود كه وى به تنهايى جرأت و جسارت شوريدن عليه خليفه وقت، على عليه السلام را نداشت. لذا مى‌بايست افراد معروف ديگرى چون عايشه و طلحه و زبير اين راه را براى او هموار كنند تا وى بتواند به راحتى در آن گام نهد.

در واقع او مى‌انديشيد براى اغفال مردم سطحى‌نگر لازم است افرادى چون طلحه و زبير كه روزى طبق وصيّت خليفه دوم، همرديف على عليه السلام از اعضاى شوراى شش67

نفره تعيين خليفه وقت بودند، در اين راه سدّشكنى نمايند، تا راه شوريدن بر ضدّ خليفه مسلمين براى امثال معاويه بازگردد.

از سوى ديگر، بنى‌اميّه كه با على عليه السلام عداوتى ديرينه داشتند و منتظر فرصتى بودند تا بر ضدّ حكومت آن حضرت بپاخيزند، با ترغيب و تحريك معاويه، از هر كوى و برزن، در مكّه گرد عايشه اجتماع كردند. فرمانداران و واليان دوران عثمان كه يكى پس از ديگرى، توسّط اميرمؤمنان معزول مى‌شدند با ثروت‌هاى هنگفت به سوى عايشه شتافتند. مروان بن حكم- داماد و مشاور خاصّ عثمان- نيز در اين جمع حضورى فعّال داشت.

مورّخ معروف «طبرى» از «زُهَرى» نقل مى‌كند كه «عبداللّه بن عامر»- پسر دايى عثمان و فرماندار بصره از طرف عثمان- پس از آن كه حضرت على عليه السلام وى را عزل نمود با يك دنيا ثروت به مكّه گريخت تا در زير پرچم عايشه بر ضدّ حكومت على عليه السلام وارد عمل شود.

«يعلى بن اميّه»- فرماندار عثمان در يمن- نيز پس از عزل شدن از طرف على عليه السلام با ثروتى كلان به سوى عايشه شتافت. ⁽¹⁾

بدين ترتيب، ساز و برگ نظامى و هزينه سنگين جنگ جمل از ثروت‌هاى بادآورده عمّال بنى‌اميه كه در دوران عثمان از بيت المال غارت كرده بودند، تأمين شد.

اين است كه اگر جنگ جمل را رويارويى غير مستقيم معاويه با حكومت اميرمؤمنان عليه السلام بدانيم سخنى به گزاف نگفته‌ايم.

3- جنگ صفّين، يا رويارويى مستقيم معاويه با امام عليه السلام

تحقيق پيرامون اتّفاقات و حوادث زنجيره‌اى آن دوران نشان مى‌دهد كه معاويه

پس از هر حادثه مهم، گامى بلند به سوى خلافت و حكومت بر تمام قلمرو اسلامى بر مى‌داشت. وى روزى با تعلّل در يارى رساندن به عثمان، زمينه قتل او را فراهم ساخت، و اين مانع بزرگ را از سر راه خلافت خود برداشت؛ روز ديگر با تحريك طلحه و زبير و ديگر عمّال بنى‌اميّه نقش پشت صحنه جمل را بازى كرد و باعث قتل آن دو رقيب اصلى خود شد. اين بار به فكر اجراى نقشه‌اى بسيار خطرناك و ويرانگر افتاد.

او كه از يك سو، عنوان مظلوميّت عثمان ⁽¹⁾و ادّعاى خونخواهى وى را دستاويز خود قرار داده و از ديگر سو، راه شوريدن بر ضدّ خليفه مسلمين پس از جنگ جمل باز شده بود، به جنگ مستقيم با امام عليه السلام برخاست. و انبوهى از شاميان را كه حدود بيست سال تحت تربيت او در يك جهالت و بى خبرى وحشتناكى به سر مى‌بردند بر ضدّ امام عليه السلام بسيج كرد.

دشت پهناور صفّين ميدان رويارويى سپاهيان امام عليه السلام و معاويه بود و نبرد ماه‌ها طول كشيد، و چنان‌كه مى‌دانيم در واپسين ساعات نبرد، آن هنگامى كه ستون‌هاى لشكر امام عليه السلام با دلاورى‌هاى مردانى چون «مالك اشتر» در اعماق جبهه شام نفوذ كرده بود و مى‌رفت تا نماينده تمام عيار دوران جاهليّت براى هميشه از بين برود و حكومت عدل علوى سراسر قلمرو اسلام را در برگيرد، ناگهان با طرح شيطانى «عمرو بن عاص» قرآن‌ها بر سر نيزه‌ها قرار گرفت و به يك باره سرنوشت جنگ به نحو ديگرى رقم خورد.

مردانى كه ماه‌ها دليرانه در كنار على عليه السلام ايستادگى كرده و خود را تا آستانه پيروزى رسانده بودند، در مقابل اين نيرنگ شوم، عرصه را بر امام تنگ كردند. در نتيجه، كار به64

داستان داورى و حكميّت كشيده شد و چون داور شام عمرو بن عاص آن فريبكار كهنه كار، داور عراق ابوموسى اشعرى را فريب داد، اين شكست زشت را ننگى بزرگ براى خويش دانستند؛ ولى براى جبران آن، به ننگ بزرگترى تن دادند و با بهانه تراشى‌هاى ابلهانه، از سپاه امام كناره‌گيرى كردند و بدين ترتيب دسته بزرگى به نام «خوارج» در اسلام ظهور كرد.

گروهى كه جهالت و نادانى آنان از سويى و نيرنگ و خدعه‌هاى معاويه از سوى ديگر، شكاف بين مسلمانان را عميق‌تر كرد و آتش فتنه جنگ ديگرى را به نام «جنگ نهروان» شعله‌ور ساخت.

4- ايجاد رعب و وحشت در قلمرو حكومت علوى

معاويه پس از بازگشت از جنگ صفّين براى تضعيف موقعيّت امام عليه السلام نقشه جديدى طرّاحى كرد. وى با اعزام سپاهيان غارتگر و خونخوار خود به گوشه و كنار سرزمين‌هاى تحت حكومت امام عليه السلام، ناامنى وسيعى را براى مسلمانانِ بى دفاع از عراق و يمن و حجاز به وجود آورد.

سپاهيان اعزامى معاويه كه به سرزمين‌هاى بدون سرباز و نگهبان حمله مى‌كردند و هرگاه در مقابل سپاهيان مسلّح امام قرار مى‌گرفتند، مى‌گريختند، دستور داشتند تا در قلمرو حكومت امام عليه السلام بكشند، بسوزانند، غارت كنند و هر چه آبادى و آبادانى مى‌ديدند آن را به ويرانه تبديل نمايند!

افراد خونخوار مزدورى چون «بسر بن ارطاة»، «نعمان بن بشير»، «سفيان بن عوف» و «عبداللَّه بن‌مسعده» مأموريت داشتند تا به فرمان معاويه، امنيّت و آرامش را از سرزمين‌هاى اسلامى بگيرند و با اين ترفند مردم را از حكومت آن حضرت مأيوس سازند.

در تمام اين مدّت اميرمؤمنان عليه السلام هر قدر مردم عراق و مخصوصاً كوفه را به دفاع از

كيان اسلام و مسلمين دعوت مى‌كرد، كمتر گوش شنوايى وجود داشت.

هنگامى كه «سفيان بن عوف» به شهر انبار حمله كرد و تعدادى از مردان و زنان بى گناه را بيرحمانه به قتل رساند، امام عليه السلام در واكنشى شديد نسبت به اين اعمال وحشيانه به سربازان بى اراده خويش خطاب كرد و فرمود:

«أَلا وَ إِنِّي قَدْ دَعَوْتُكُمْ إِلى قِتالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَيْلًا وَ نَهاراً وَ سِرّاً وَ إِعْلاناً وَ قُلْتُ لَكُمْ: أُغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ يَغْزُوكُمْ ... فَتَواكَلْتُمْ وَ تَخاذَلْتُمْ حَتَّى شُنَّتْ عَلَيْكُمُ الْغاراتُ وَ مُلِكَتْ عَلَيْكُمُ الْأَوْطانُ؛ آگاه باشيد! من شب و روز، پنهان و آشكار، شما را به مبارزه با اين گروه (معاويه و حاكمان شام) فراخواندم و گفتم پيش از آن كه آنها با شما نبرد كنند؛ با آنها بجنگيد ... امّا شما هر كدام، مسئوليّت را به گردن ديگرى افكنديد، و دست از يارى هم برداشتيد، تا آن كه مورد هجوم پى در پى دشمن واقع شديد و سرزمين‌هايتان از دست رفت». ⁽¹⁾

«بُسر بن ارطاة» يكى از خونخوارترين فرستادگان معاويه بود. وى حتّى به زنان و كودكان خردسال هم رحم نمى‌كرد.

ابوالفرج اصفهانى- مورّخ مشهور- در كتاب اغانى مى‌نويسد:

«معاويه، بُسر را بعد از داستان حكميّت به قلمرو حكومت امام عليه السلام فرستاد و به وى فرمان داد تا در شهرهاى مختلف گردش كند و هر كس از شيعيان و ياران امام را يافت، بكشد و اموالشان را غارت كند و حتّى به زنان و كودكانشان رحم نكند». ⁽²⁾

وقتى كه اميرمؤمنان عليه السلام قساوت‌ها و بى رحمى‌هاى اين مرد را شنيد با اين عبارت وى را نفرين كرد:

«بارالها! از او دينش را بازستان و عقلش را قبل از مرگش زايل كن!».

دعاى امام به اجابت رسيد و او قبل از مرگش عقل خود را از دست داد و با نكبت و40

خوارى طعم مرگ را چشيد. ⁽¹⁾

با دقّت در آن بخشى از كلمات امام در نهج البلاغه، كه به سختى از بى انضباطى و سستى مردم كوفه مى‌نالد و دردناك‌تر از آن، اين كه براى خويش طلب مرگ مى‌كند؛ مى‌يابيم كه اين كلمات بيشتر مربوط به همين دوره است كه با توطئه‌هاى معاويه و عمّالش، ناامنى و غارتگرى بخش‌هاى وسيعى از قلمرو حكومت امام عليه السلام را فراگرفته بود.

در واقع، لشكر امام عليه السلام به اين نتيجه رسيده بود كه در صورت اجابت خواسته امام عليه السلام، طبق نظر آن حضرت، مى‌بايست به تمام قيد و بندهاى اخلاقى و انسانى پايبند باشد. اگر پيروز شوند حق ندارند اموال كسى از افراد ظاهراً مسلمان را به غنيمت بگيرند و يا زن و فرزندانشان را به اسارت گيرند و يا آزادانه همه چيز را ويران كنند و غارت نمايند. تنها چيزى كه جنگ براى آنها به ارمغان مى‌آورد همان خطر مرگ بود، بدون آن‌كه (به ظاهر) هيچ منفعت مادّى برايشان داشته باشد. اين بود كه جز تعداد اندكى از ياران امام عليه السلام كه داراى انگيزه الهى بودند كسى به فريادهاى آن حضرت پاسخ نگفت.

در مقابل، مردم شام به طور كامل از معاويه اطاعت مى‌كردند، زيرا آنان آزاد بودند هر كس را بكشند. دختران و زنان را اسير كنند و هر مالى كه به چنگشان مى‌آمد، براى خويش بگيرند. اين آزادى مطلق، غرايز و اميال حيوانيشان را ارضا مى‌كرد، لذا با دل و جان، گوش به فرمان معاويه بودند.

وقوع سه جنگ ويرانگر در كمتر از چهار سال، به علاوه ايجاد ناامنى و آشوب در اقصى نقاط سرزمين اسلامى آن روز، اشراف ناراضى را كه مى‌ديدند سفره آنان از همراهى با على عليه السلام چرب و شيرين نمى‌شود، و با تيزبينى دريافته بودند كه آينده از آن معاويه خواهد بود، برآن داشت تا پنهانى با معاويه وارد معامله شوند. اين بود كه با5)

نامه‌هاى ذلّت‌بار از حاتم بخشى‌هاى وى برخوردار شدند و معاويه نيز با استناد به آن نامه‌ها وانمود مى‌كرد، مردم عراق از وى مى‌خواهند تا براى سامان دادن به كارهايشان به آنجا رود.

دوران غربت قرآن و به حاشيه رانده شدن خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله فرا رسيده بود؛ همه عوامل براى حاكميّت بلامنازع معاويه بر قلمرو اسلامى فراهم شده بود. تنها مانع بسيار مهم، شخص اميرمؤمنان على عليه السلام بود كه او نيز در صبح نوزدهم ماه مبارك رمضان سال چهلم هجرى به دست يكى از دست پرورده‌شدگان سياهكارى‌هاى معاويه ضربت شهادت نوشيد و در شب بيست و يكم شبانه و پنهان، دفن شد.

دفن غريبانه و مخفيانه اين حاكم بزرگ اسلامى و الهى و پنهان ماندن قبر آن حضرت در سالهاى طولانى حكايت از عمق جنايات معاويه و بنى‌اميّه و غربت اسلام راستين و اهل بيت پيامبر عليهم السلام داشت.

6 شكل‌گيرى توطئه‌ها در عصر امام مجتبى عليه السلام

اشاره

ششمين نكته‌اى كه مى‌تواند از ريشه‌هاى ماجراى كربلا شمرده شود، و بر زمينه‌سازى چنان حادثه‌اى تأثيرگذار باشد، توطئه‌هايى است كه در عصر امام حسن عليه السلام اتّفاق افتاد و سبب تقويت «جبهه اموى» شد.

به عبارت ديگر: مجموعه‌اى از توطئه‌ها و حوادث كه پى‌آمد بسيار شومى را به دنبال داشت و آن سلطه كامل معاويه بر همه بلاد اسلامى بود.

فشرده اين توطئه‌ها و حوادث از اين قرار است:

1- فريب خوردن برخى از فرماندهان لشكر امام حسن عليه السلام توسّط معاويه

امام حسن عليه السلام پس از شهادت پدر بزرگوارش خطبه‌اى خواند و مردم را براى جنگ بر ضدّ ياغيان شامى بسيج كرد. آن حضرت «عبيداللّه بن عبّاس» را به فرماندهى بخشى از لشكر خود منصوب ساخت و او را روانه جبهه نبرد كرد.

عبيداللَّه بن عبّاس كسى بود كه دو فرزند خردسالش در زمان على عليه السلام توسّط «بسر بن ارطاة» فرمانده خونريز معاويه به شهادت رسيدند. ⁽¹⁾

معاويه كه از ماجرا مطّلع شد، نامه‌اى خطاب به عبيداللّه بن عبّاس نوشت و از او

خواست تا دست از امام عليه السلام بردارد و به او ملحق شود و در مقابل اين كار، يك ميليون درهم بگيرد و نصف آن را هم نقداً پرداخت كرد؛ عبيداللَّه نيز فريب خورد و با جمعى از لشكريانش شبانه به معاويه پيوست و صبح‌گاهان لشكريان ديدند، بى‌فرمانده شده‌اند. ⁽¹⁾

2- تضعيف موقعيّت امام عليه السلام توسّط منافقان و عوامل معاويه

در همان حال كه امام عليه السلام براى نبرد با معاويه آماده مى‌شد و لشكر خود را به سمت جبهه نبرد روانه مى‌ساخت، توسّط گروهى از لشكريان خود مورد تعرّض قرار گرفت؛ اين حركات موذيانه و مانند آن كه بدون ترديد بى ارتباط با عوامل نفوذى معاويه و دسيسه‌هاى او نبود، سبب تضعيف روحيّه لشكر و پراكندگى آنان، و چنان كه خواهد آمد در نهايت نيز منجر به صلح تحميلى معاويه شد.

نفوذ عوامل معاويه در ميان لشكر آن حضرت به قدرى شديد شد كه مورّخان مى‌نويسند: يك بار امام حسن عليه السلام توسّط يكى از نيروهاى خودى در حال نماز با خنجر مورد تعرض قرار گرفت ⁽²⁾و بار ديگر برخى از سپاهيانش سجّاده از زيرپاى حضرت كشيدند. ⁽³⁾

و گاه برخى از بزرگان لشكر امام عليه السلام به معاويه نامه نوشتند كه حاضرند امام مجتبى عليه السلام را دست بسته تحويل دهند و يا او را به قتل برسانند. ⁽⁴⁾

3- صلح تحميلى

در حالى كه معاويه براى نبرد بر ضدّ امام حسن عليه السلام آماده مى‌شد و نيروهاى گسترده‌اى را فراهم مى‌ساخت؛ جمعى از ياران بى وفاى امام عليه السلام به صراحت از ترك جنگ سخن مى‌گفتند.

مورّخ معروف اهل سنّت، ابن اثير در كتاب «اسد الغابة» نقل مى‌كند كه امام مجتبى عليه السلام براى مردم خطبه خواند و آنان را به جهاد و نبرد با معاويه و غارتگران شام دعوت كرد؛ و در عين حال از آنها سؤال فرمود: شما چه مى‌خواهيد؟ اگر آماده جهاد و شهادتيد، دست به شمشير بريد و اگر زندگى و زنده ماندن را دوست داريد، با صراحت بگوييد!

گروه زيادى در پاسخ امام عليه السلام فرياد زدند: «أَلْبَقيَّةَ أَلْبَقيَّةَ؛ ما زندگى و ماندن را مى‌خواهيم!». ⁽¹⁾

در همين خطبه امام عليه السلام تفاوت روحيّه مردم را در زمان شركت آنها در جنگ صفّين و روحيّه آنان را در زمان خويش بيان كرده، مى‌فرمايد:

«وَ كُنْتُمْ فِي مُنْتَدَبِكُمْ إِلى صِفّينَ وَ دِينُكُمْ أَمامَ دُنْياكُمْ فَأَصْبَحْتُمُ الْيَوْمَ وَ دُنْياكُمْ أَمامَ دِينِكُمْ؛ آن روز كه به سوى صفّين رهسپار بوديد، دين شما پيشواى دنياى شما بود؛ ولى امروز دنياى شما پيشواى دين شماست. (بر اساس منافع دنيوى حركت مى‌كنيد و انگيزه دينى نداريد)». ⁽²⁾

به هر حال، در چنين شرايطى كه امام احساس تنهايى مى‌كرد و جز عدّه‌اى اندك از اهل‌بيت رسول خدا صلى الله عليه و آله و ياران خاصّ، حاضر به همراهى نبودند، آن حضرت با

معاويه صلح كرد. ⁽¹⁾

در تاريخ يعقوبى نيز آمده است: «فَلَمَّا رَأَى الْحَسَنُ أَنْ لَا قُوَّةَ بِهِ وَ أنّ أَصْحابَهُ قَدِ افْتَرَقُوا عَنْهُ فَلَمْ يَقُومُوا لَهُ، صالَحَ مُعاوِيَةَ؛ هنگامى كه امام حسن عليه السلام مشاهده كرد نيرويى براى او نمانده و يارانش از او فاصله گرفتند و همراهى نكردند، با معاويه صلح كرد». (تاريخ يعقوبى، ج 2، ص 215)

شيخ مفيد در ارشاد مى‌نويسد: «امام عليه السلام چاره‌اى جز صلح نداشت، چرا كه ياران او نسبت به جايگاه امام بصيرت كافى نداشتند و سياست‌هاى او را به فساد و تباهى مى‌كشاندند و به وعده‌هاى خويش وفا نمى‌كردند و بسيارى از آنان، ريختن خون آن حضرت را مباح مى‌شمردند و آماده تسليم امام عليه السلام به دشمنانش بودند واز سويى ديگر، پسرعمويش نيز وى را تنها گذاشت و به دشمن پيوست (و در يك جمله) بسيارى از آنان به زندگى زودگذر دنيا علاقمند بودند و نسبت به آخرت و پاداش اخروى بى‌رغبت: (وَ مَيْلُ الْجُمْهُورِ مِنْهُمْ إِلَى الْعاجِلَةِ، وَ زُهْدُهُمْ فِي الْآجِلَةِ). ⁽²⁾

در واقع، امام عليه السلام يا بايد به جنگى روى مى‌آورد كه اميدى به پيروزى در آن نبود، اهل بيت و اصحاب خاصّ خويش را در حالى به كشتن مى‌داد، كه نتيجه‌اى براى اسلام نداشت؛ زيرا معاويه با فريبكاريهايش مسئوليّت جنگ را به عهده امام مى‌انداخت و مردم نيز تحت تأثير ظواهر فريبنده معاويه قرار داشتند.

و يا آن‌كه براى حفظ مصالح اسلام، صلح كند تا پرده‌هاى فريب را از چهره معاويه كنار بزند؛ باطن حكومت اموى را براى مردم آشكار سازد و عدم پايبندى آنها را به تعهّدات دينى و سنّت نبوى صلى الله عليه و آله به اثبات رساند.

امام مجتبى عليه السلام پس از هفت ماه خلافت ⁽³⁾، بر اثر توطئه‌هاى معاويه و بى وفايى و ضعف ياران، زمامدارى را طبق صلح‌نامه‌اى به معاويه واگذار كرد، تا هدف دوم محقّق شود.61

سرانجام توطئه‌هاى دشمنان و ضعف ياران امام عليه السلام و نفوذ منافقين در سپاه اسلام موجب صلح آن حضرت و واگذارى امور به معاويه شد و با قدرت يافتن معاويه وخلافت رسمى وى، جبهه اموى به قدرتى همه جانبه تبديل شد و از آن پس، بازگشت به عصر جاهليّت و برانداختن ارزش‌هاى الهى و سنّت نبوى صلى الله عليه و آله به طور بنيانى سرعت گرفت و گسترش يافت.

در فصل بعد خلافكارى‌هاى معاويه و مبارزه او را با تعليمات اسلام پى‌گيرى خواهيم كرد.

7 دوران خلافت معاويه

اشاره

دوران بيست ساله خلافت معاويه ⁽¹⁾را مى‌توان از مهمترين عوامل زمينه‌ساز ماجراى كربلا دانست. در اين دوران حوادثى اتّفاق افتاد كه مقدّمات پديد آمدن ماجراى كربلا را فراهم ساخت.

در واقع، اين دوران از دو زاويه به فرايند حادثه كربلا كمك كرد: از يك سو، ستم‌ها، قتل‌ها و غارت‌ها، بدعت‌ها و دين‌ستيزى‌هاى معاويه، شكل‌گيرى ماجراى عاشوراى سال 61 هجرى را براى امويان و انتقام آنان از اسلام آسان مى‌كرد و از سوى ديگر حوادث دوران او، به ويژه زمينه سازى براى خلافت فرزند فاسدش يزيد، عكس العمل شديدى را از سوى مسلمانان به ويژه اهل بيت رسول خدا صلى الله عليه و آله به رهبرى امام حسين عليه السلام به همراه داشت.

اين عكس العمل‌ها با شروع خلافت يزيد و اصرار او براى بيعت گرفتن از همه مسلمين و رسميّت بخشيدن به همه خلاف كارى‌هايش شديدتر شد؛ تا آن جا كه- در پى يك سلسله حوادث- به عاشوراى سال 61 منتهى گرديد.

خلاف كارى‌ها، بدعت‌ها و حوادث سخت و دردناك دوران معاويه فراوان است كه عمده آن‌ها به طور فشرده به شرح زير است:

1- نقض صلحنامه امام مجتبى عليه السلام

همان‌گونه كه در بخش گذشته آمد، امام حسن عليه السلام به سبب شرايط دشوار، به صلح با معاويه تن داد، و از وى براى امور زير پيمان گرفت:

«در قنوت نمازها اميرمؤمنان عليه السلام را سبّ ننمايد! و متعرّض شيعيان نشود، امنيّت آنها را تأمين كند و حقوق هر صاحب حقّى را به وى بدهد».

معاويه نيز همه اين موارد را پذيرفت و بر انجام آن تعهّد بست و سوگند ياد كرد؛ ولى پس از امضاى صلح نامه وقتى روز جمعه وارد «نُخَيْله» (منزلگاهى نزديك كوفه) شد، پس از نماز، خطبه‌اى براى مردم خواند و چنين گفت:

«إِنِّى وَاللَّهِ مَا قَاتَلْتُكُمْ لِتُصَلُّوا وَ لَالِتَصُومُوا، وَ لَالِتَحِجُّوا وَ لَالِتُزَكُّوا، إِنَّكُمْ لَتَفْعَلُونَ ذلِكَ، وَ لكِنِّي قَاتَلْتُكُمْ لِأَتَأَمَّرَ عَلَيْكُمْ! ... أَلا وَ إِنِّي كُنْتُ مُنّيتُ الْحَسَنَ أَشْيَاءَ، وَ أَعْطَيْتُهُ أَشْيَاءَ، وَ جَمِيعُهَا تَحْتَ قَدَمَىَّ لا أَفي بِشَىْ‌ءٍ مِنْهَا لَهُ؛ به خدا سوگند! من براى اين با شما نجنگيدم كه نماز بگزاريد و روزه بگيريد و حج به جا آوريد و زكات دهيد! اين امور را خودتان انجام مى‌دهيد! هدف من از پيكار با شما اين بود كه بر شما فرمانروايى كنم (و به قدرت دست يابم). آگاه باشيد! من در (صلح نامه) امورى را به حسن عليه السلام وعده دادم و تعهّداتى كردم، امّا (بدانيد) همه آن پيمان‌ها و تعهّدات را زير پا انداخته و به هيچكدام از آنها وفا نخواهم كرد!».

پس از آن داخل كوفه شد واز مردم بيعت گرفت، و آنگاه خطبه‌اى براى مردم خواند و نسبت به اميرمؤمنان على عليه السلام و همچنين امام حسن عليه السلام بدگويى كرد. ⁽¹⁾

بدين صورت، معاويه در قدم اوّل حاكميّت خويش، نخست هدف خود را از آن همه تلاش‌ها و كشتارها به صراحت بيان كرد. او هرگز مانند يك فرمانده مسلمان

براى خدا (فى سبيل اللَّه) نجنگيد و رسيدن به فرمانروايى را انگيزه خويش قرار داد و همچنين با صراحت از پيمان‌شكنى و ناديده انگاشتن پيمان نامه صلح سخن گفت؛ در حالى كه وفاى به عهد و پيمان حدّاقل چيزى است كه از يك مسلمان انتظار مى‌رود.

او با ناسزاگويى به اميرمؤمنان عليه السلام- پرچمدار توحيد وعدالت- و به امام حسن عليه السلام كه از اهل بيت رسول خداست و پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله وى و برادرش را «سرور جوانان اهل بهشت» ناميد، همه اصول اوّليه پيمان‌هاى اخلاقى، دينى و انسانى را زير پا گذاشت و باطن خويش را براى مردم آشكار ساخت.

2- نصب منافقان در پست‌هاى حسّاس

اشاره

طبيعت حكومت معاويه اقتضا مى‌كند كه براى پيشبرد مقاصد نامشروع خود از افراد فاسد استفاده كند. اين امر موجب مى‌شد تا هر چه سريع‌تر مردم از تعاليم عادلانه و حيات بخش اسلام فاصله گرفته و حكومت جبّار وى نيز به اهداف خويش نزديك‌تر گردد و صداى مخالفان را در گلو خفه سازد.

حضرت اميرمؤمنان على عليه السلام در يك پيش‌بينى شگفت‌آور از اين واقعه خبر داد:

«وَ لكِنَّنِي اسى أَنْ يَلِىَ أَمْرَ هذِهِ الْأُمَّةَ سُفَهَاؤُها وَ فُجَّارُها فَيَتَّخِذُوا مالَ اللَّهِ دُوَلًا وَ عِبادَهُ خَوَلًا وَالصَّالِحِينَ حَرْباً وَالْفاسِقِينَ حِزْباً؛ من از اين اندوهناكم كه سرپرستى حكومت اين امّت به دست اين بى‌خردان و نابكاران (بنى‌اميّه) افتد. بيت المال را به غارت ببرند، آزادى بندگان خدا را سلب كنند وآنها را برده خويش سازند، با صالحان نبرد كنند و فاسقان را همدستان خود قرار دهند». ⁽¹⁾

اين عبارت كوتاه و پر معناى اميرمؤمنان عليه السلام مى‌رساند كه حضور افراد فاسد وتبهكار در پايگاه‌هاى اصلى يك حكومت، بيانگر فساد وانحراف آن نظام و حكومت است، چنانچه حضور مردان صالح و درست‌كار در دستگاه حكومت، نشانه

سلامت و درستى آن است.

به تصريح مورّخان، تقريباً در هيچ يك از سرزمين‌هاى تحت امر اموى حتى يك فرد صالح و امين در رأس امور قرار نداشت. در واقع كارگزاران اصلى حكومت معاويه، انسان‌هاى طمّاع و هوس‌رانى بودند كه به طمع رسيدن به آمال شيطانى و اغراض مادّى، تن به اين كار داده بودند.

ناگفته پيداست به كارگيرى افراد منحرف و مفسد كه علناً تظاهر به فسق و فجور مى‌كردند تا چه ميزان مى‌توانست به عادى سازى منكرات در جامعه منجر شده و ارزش‌هاى معنوى جامعه را به خطر اندازد.

دستگاه عريض و طويل حكومتى معاويه توسّط افرادى اداره مى‌شد كه تمام هوش و ذكاوت خويش را جهت آباد كردن دنياى نامشروع خود به كار گرفته بودند.

دنياپرستان وهوس بازانى چون «عمرو بن عاص»، «مغيرة بن شعبه» و «زياد بن ابيه» كه از مشهورترين حيله‌گران عرب محسوب مى‌شدند ⁽¹⁾، به طمع رياست و مقام در دام‌هاى فريب و نيرنگ معاويه گرفتار آمده بودند، دينشان را دادند و در مقابل، حكومت بخشى از سرزمين اسلامى را به تناسب ظرفيّت و حساسيّت، از آنِ خود كردند.

در واقع معاويه با توجّه به شناختى كه از روحيّات مردم هر منطقه داشت با زيركى و شيطنت خاص، يكى از اين كارگزاران توطئه‌پرداز خويش را بر آن سامان مى‌گماشت و بدين ترتيب چهره جامعه دينى را به طور كلّى تغيير داد و بذر فساد و تباهى و بى دينى را در اطراف و اكناف جهان اسلام پاشيد.

مصر را مادام العمر در اختيار «عمروعاص» يعنى عقل منفصلِ خود قرار داد؛ عراق را به ستمگرى خون آشام چون «زياد» و مدينه وحجاز را به كينه توزى چون «مروان»80

سپرد، ⁽¹⁾و جز اين‌ها از چهره‌هاى سفّاك و خونريزى چون ضحّاك بن قيس، سعيد بن عاص، بسر بن ارطاة و ديگران براى سركوب و اختناق استفاده كرد و هرگاه خطرى را احساس مى‌كرد با سرعت به تعويضى حساب شده دست مى‌زد.

هنگامى كه «عبداللّه»- فرزند عمروبن عاص- از طرف معاويه به حكومت كوفه منصوب شد، مغيرة بن شعبه به معاويه گفت: «كوفه را به عبداللّه و مصر را به پدرش «عمروعاص» داده‌اى و خود را در ميان دو آرواره شير قرار داده‌اى!!».

معاويه با شنيدن اين سخن بلافاصله «عبداللّه» را عزل و «مغيرة بن شعبه» را به جاى وى منصوب كرد. ⁽²⁾

در اين قسمت به طور اجمال ضمن معرّفى برخى از كارگزاران اصلى حكومت معاويه، گوشه‌هايى از زندگانى ننگين و جنايت بارشان را بازگو مى‌كنيم.

عمرو بن عاص (والى مصر)

«عمرو عاص» تقريباً سى و چهار سال، قبل از بعثت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله متولّد شد.

پدرش «عاص بن وائل» از دشمنان سرسخت اسلام بود كه قرآن مجيد در نكوهش او مى‌فرمايد: « «إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ»؛ دشمن تو بريده نسل و بى عقب است». ⁽³⁾

مادرش- طبق نقل مورّخان- بدنام‌ترين زن در «مكّه» بود. به گونه‌اى كه وقتى كه «عمرو» متولّد شد، پنج نفر مدّعى پدرى او بودند، ولى مادرش ترجيح داد كه او را فرزند «عاص» بشمرد. چرا كه هم شباهتش به او بيشتر بود و هم «عاص» بيشتر از ديگران به او كمك مالى مى‌كرد.

ولى ابوسفيان، همواره مى‌گفت: من ترديد ندارم كه «عمرو» فرزند من است و از

نطفه من منعقد شده است. ⁽¹⁾

«عمروبن عاص» در مكّه از دشمنان سرسخت پيامبر اسلام بود.

هنگامى كه جمعى از مسلمانان مكّه بر اثر فشار شديد مشركان قريش به «حبشه» مهاجرت كردند، وى از طرف بت‌پرستان با شخص ديگرى به نام «عماره» مأموريّت يافت به حبشه برود و اگر بتواند «جعفر بن ابى‌طالب» رئيس مهاجران را به قتل برساند و يا حكومت حبشه را بر ضدّ آنها بشوراند.

ولى به اعتقاد بعضى از مورّخان، هنگامى كه پيشنهاد قتل «جعفر» را به نجاشى دادند «نجاشى» سخت برآشفت و به آن‌ها هشدار داد. «عمرو» كه چنين انتظارى نداشت، اظهار كرد: «من نمى‌دانستم محمّد صلى الله عليه و آله چنين مقامى دارد، هم اكنون مسلمان مى‌شوم»، و با اين گفته به ظاهر مسلمان شد. ⁽²⁾

مرحوم «علّامه امينى» در شرح حال «عمروبن عاص» مى‌گويد:

«ما هيچ ترديدى نداريم كه او هرگز اسلام و ايمان را نپذيرفته بود، بلكه هنگامى كه در حبشه خبرهاى تازه‌اى از پيشرفت پيامبر صلى الله عليه و آله در حجاز به گوش او رسيد و از سوى ديگر حمايت صريح «نجاشى» را نسبت به مسلمانان حبشه مشاهده كرد، به ظاهر اسلام آورد و هنگامى كه به حجاز بازگشت منافقانه در ميان مسلمانان مى‌زيست». ⁽³⁾

سال‌ها بدين گونه سپرى شد تا هنگامى كه در عهد «عمربن خطّاب» تمام شامات در اختيار معاويه قرار گرفت. «عمروعاص» مأمور فتح مصر شد و پس از فتح آن منطقه، تا چهارسال از دوران عثمان والى مصر بود، ولى پس از آن بين «عمرو» و «عثمان» اختلافاتى پيش آمد و از حكومت مصر معزول شد و با خانواده‌اش به «فلسطين» منتقل گشت.26

هنگامى كه «معاويه» در شام بر ضدّ اميرمؤمنان عليه السلام شورش كرد، از «عمروعاص» دعوت به همكارى نمود، او پس از تأمّل و مشورت با نزديكانش، سرانجام دعوت معاويه را به شرط واگذارى حكومت مصر پذيرفت ⁽¹⁾و گفت:

مُعاوِىَ لَاأُعْطِيكَ دِيني وَ لَمْ أَنَل بِهِ مِنْكَ دُنْيَا فَانْظُرَنْ كَيْفَ تَصْنَعُ

«اى معاويه! دينم را به تو نمى‌دهم كه در مقابل آن به دنيا هم نرسم، بنگر كه چه بايد بكنى؟!». ⁽²⁾

حضرت على عليه السلام طىّ سخنانى به همين نكته اشاره كرده، مى‌فرمايد:

«إِنَّهُ لَمْ يُبايِعْ مُعاوِيَةَ حَتَّى شَرَطَ أَنْ يُؤتِيَهُ أَتِيَّةً وَ يَرْضَخَ لَهُ عَلى تَرْكَ الدِّينِ رَضِيخَةً؛ او حاضر نشد با معاويه بيعت كند، مگر اين‌كه عطيه و پاداشى از او بگيرد (و حكومت مصر را براى او تضمين نمايد) و در مقابل از دست دادن دينش، رشوه اندكى دريافت نمايد!». ⁽³⁾

و نيز در نامه‌اى به عمرو عاص فرمود:

«إِنَّكَ قَدْ جَعَلْتَ دِينَكَ تَبَعاً لِدُنْيَا امْرِئٍ ظاهِرٍ غَيُّهُ ... فَاذْهَبْتَ دُنْيَاكَ وَ آخِرَتَكَ؛ تو دين خود را براى دنياى كسى (معاويه) فروختى كه گمراهى وى آشكار است ... هم دنيا را از دست دادى و هم آخرت را». ⁽⁴⁾

آرى «عمرو» در دام فريبنده دنياطلبى گرفتار شد، و پس از آن تمام قدرت فكرى خويش را در شيطنت به كار گرفت. يكى از معروفترين نقشه‌هاى شيطانى او، داستان سرِ نيزه كردن قرآن‌هاست كه در جنگ «صفّين» هنگامى كه لشكر «معاويه» در آستانه شكست قرار گرفت، او با يك نيرنگ عجيب، لشكر او را از شكست حتمى نجات39

داد؛ دستور داد قرآن‌ها را بر سر نيزه كنند و بگويند ما همه پيرو قرآنيم و بايد به حكميّت قرآن، تن در دهيم و دست از جنگ بكشيم.

اين نيرنگ چنان در گروهى از ساده لوحان از لشكر اميرمؤمنان على عليه السلام مؤثّر افتاد كه به طور كلّى سرنوشت جنگ را تغيير داد.

«معاويه» به پاس جنايات بى‌شمار و طرّارى‌هاى اين وزير حيله‌گرش، مصر را مادام العمر به وى بخشيد.

ولى عجبا! كه حكومت سراسر نيرنگ و فريب اين جرثومه فساد دوام چندانى نداشت. چند صباحى نگذشته بود كه با پيدا شدن آثار و نشانى‌هاى مرگ، لرزه بر اندامش افتاد و با حسرت و پشيمانى فراوان در كام مرگ فرو رفت.

به گفته «يعقوبى» مورّخ معروف، هنگامى كه مرگ او فرا رسيد، به فرزندش گفت:

اى كاش پدرت در غزوه «ذات السلاسل» (در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله) مرده بود! من كارهايى انجام دادم كه نمى‌دانم در نزد خداوند چه پاسخى براى آنها دارم. آن‌گاه نگاهى به اموال بى‌شمار خود كرد و گفت: اى كاش به جاى اينها، مدفوع شترى بود، اى كاش سى سال قبل مرده بودم! دنياى معاويه را اصلاح كردم و دين خودم را بر باد دادم! دنيا را مقدّم داشتم و آخرت را رها نمودم، از ديدن راه راست و سعادت نابينا شدم، تا مرگم فرا رسيد. گويا مى‌بينم كه معاويه اموال مرا مى‌برد و با شما بدرفتارى خواهد كرد.

يعقوبى مى‌افزايد: هنگامى كه «عمروعاص» مرد، معاويه اموالش را مصادره كرد، و اين اوّلين مصادره اموالى بود كه توسّط معاويه نسبت به اطرافيانش انجام پذيرفت. ⁽¹⁾

زياد بن ابيه (والى بصره و كوفه)

وى در آغاز از خطرسازترين و ناسازگارترين دشمنان براى معاويه به حساب مى‌آمد. مادرش- سميّه- از جمله زنانى بود كه معروف است بالاى خانه‌اش در

جاهليّت پرچم سرخى كه خاصّ زنان بدكار بود برافراشته بود و از آنجا كه كنيز حرث بود، وى را به ازدواج غلام رومى‌اش- عبيد- در آورده بود. هنگامى كه «زياد» متولّد شد به درستى مشخّص نبود پدر واقعى او كيست، به همين جهت با اين‌كه به حسب ظاهر، پدرش عبيد- غلامى رومى- بود، وى را «زياد ابن ابيه» (زياد فرزند پدرش!) مى‌ناميدند.

ولى تيزهوشى و سخنورى و بى‌باكى «زياد» وى را زبانزد خاص و عام كرده بود و رفته رفته به فرد سرشناسى تبديل شده بود تا جايى كه بعدها در دوران حكومت امام اميرمؤمنان عليه السلام از طرف آن حضرت به حكومت سرزمين پهناور فارس منصوب شد، شايد به اين منظور كه جذب دستگاه معاويه نشود.

ولى بارها از طرف معاويه مورد تهديد يا تطميع قرار گرفت، امّا زياد در مقابل وى مقاومت كرد، حتّى پس از صلح امام حسن عليه السلام با اين‌كه تمام سرزمين‌هاى اسلامى به زير فرمان معاويه قرار گرفت، تنها قسمت باقيمانده، فارس بود كه همچنان زير نفوذ حكومت اموى نرفت.

معاويه با طرح نقشه‌اى عجيب «مغيرة بن شعبه»- دوست ديرين زياد- را نزد وى فرستاد تا از طريق پيشنهاد «برادر خليفه بودن!» وى را به گردن نهادن در برابر حكومت اموى وادار نمايد.

نقشه معاويه كارگر افتاد. زياد با خود انديشيد دراين صورت (برادر معاويه شدن) به يكى از قدرتمندترين مردان عرب تبديل شده و از اين پس، پدرش نه يك غلام رومىِ گمنام، كه ابوسفيان رئيس قبيله قريش خواهد بود و ديگر از رنج بردگى و حقارت و غيرعرب بودن نژادش رهايى خواهد يافت ⁽¹⁾، اين بود كه مغلوب اين توطئه شد و به سوى دمشق رهسپار گرديد.44

بدين ترتيب، وى در دام هزار رنگ معاويه گرفتار آمد و يكى از كارگزاران حكومت اموى گرديد و ساليان دراز تمام قدرت خود را صرف تحكيم پايه‌هاى سلطنت ننگين معاويه نمود.

ابن اثير- مورّخ مشهور- مى‌نويسد:

«قضيّه ملحق ساختن زياد به ابوسفيان، اوّلين حكمى بود كه به صورت علنى بر خلاف شريعت مقدّس اسلام اعلام گرديد. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرموده بود:

«الْوَلَدُ لِلْفَرَاشِ وَ لِلْعاهِرِ الْحَجَرُ؛ فرزند به همسر ملحق مى‌شود و سهم زناكار سنگ‌سار شدن است». ⁽¹⁾

در واقع «زياد» با اين كار، ننگ زنازادگى خويش را مى‌خريد. شيخ محمّد عبده از «احمد عبّاس صالح» نقل مى‌كند كه وى پس از اظهار شگفتى از ماجراى الحاق زياد به ابوسفيان مى‌گويد:

«شگفت‌آورتر آن كه شهادت به رابطه نامشروع «ابوسفيان» با «سميّه»، كه زنى شوهردار بود، در يك مجلس علنى و رسمى صورت گرفت و زياد هم از آن احساس شرمندگى نكرد، چرا كه وى- ميان امتياز برادرى با خليفه! و رسوايى و ننگ زنازادگى- برادرى را پذيرفت تا از منافع آن بهره‌مند شود!». ⁽²⁾

اين اتّفاق در دنياى اسلام به شدّت بازتاب منفى پيدا كرد، و شاعران زبردست عرب با سرودن اشعارى تند و هجوآميز، از آن به عنوان ننگى بزرگ بر دامن بنى‌اميّه ياد كردند. ⁽³⁾27

پس از اين حادثه، برگ ديگرى از زندگى «زياد» ورق خورد و وى كه تا ديروز دشمن سرسخت معاويه بود براى تحكيم حكومت معاويه به خونخوارترين چهره تاريخ مبدّل شده بود. فردى كه شنيدن نام وى، وحشت و مصيبت را براى مردم به ارمغان مى‌آورد.

ابن ابى الحديد- دانشمند مشهور معتزلى- در شرح نهج البلاغه‌اش مى‌نويسد:

«معاويه، حكومت كوفه و بصره را به «زياد بن ابيه» سپرد و او شيعيان على عليه السلام را از زير هر سنگ و كلوخ بيرون مى‌كشيد و به قتل مى‌رسانيد». ⁽¹⁾

به جرأت مى‌توان ادّعا كرد، يكى از عواملى كه موجب شد تا كوفيان با ورود «عبيداللّه بن زياد» به كوفه، با سرعتى شگفت‌آور از حمايت «مسلم بن عقيل» دست بكشند، همين ترس و وحشتى بود كه پدر سنگ دل و بى رحمش- زياد- در دل كوفيان ايجاد كرده بود.

اين بود چهره واقعى يكى ديگر از زمينه‌سازان حادثه دلخراش كربلا.

مغيرة بن شعبه (والى كوفه)

«مغيره» بنا به تصريح مورّخان، يكى از مشهورترين حيله‌گران جهان عرب بود ⁽²⁾و بيشتر عمر خويش را در فسق و فجور سپرى كرده است. ⁽³⁾

ابن ابى الحديد از استادش- مداينى- نقل مى‌كند كه «مغيره» در دوران جاهليّت از زناكارترين مردم بوده است و اين عمل زشت را در عهد عمر، زمانى كه والى بصره بود، نيز مرتكب شد. ⁽⁴⁾

وى با اين‌كه تقريباً هفت سال قبل از بعثت متولّد شده بود ولى تا اندكى پيش از صلح حديبيّه (سال ششم هجرى) مشرك باقى مانده بود. پس از آن نيز، بعد از آن كه به قتل و كشتار بى‌رحمانه‌اى دست زده بود، به مدينه پناه آورد و جان خود را به حسب ظاهر با اسلام آوردن حفظ كرد، ولى مورد استقبال پيامبر صلى الله عليه و آله و مسلمانان قرار نگرفت. ⁽¹⁾

«ابن ابى الحديد» در اين باره مى‌نويسد:

«وَ كَانَ إِسْلَامُ الْمُغَيْرَةِ مِنْ غَيْرِ اعْتِقادِ صَحِيحٍ وَ لَاإِنَابَةٍ وَ نِيَّةٍ جَمِيلَةٍ؛ اسلام آوردن مغيره از روى اعتقاد صحيح و با نيّت صادق نبوده است». ⁽²⁾

بررسى زندگى سراسر نكبت‌بار مغيره خود بهترين گواه است كه وى هرگز طعم ايمان را نچشيده بود.

در حافظه تاريخ هيچ نقطه روشنى از زندگى وى در محضر پيامبر صلى الله عليه و آله ثبت نشده است، ولى پس از ارتحال پيامبر عظيم الشأن صلى الله عليه و آله به سختى در تحكيم حكومت خلفا كوشيد، تا جايى كه در حادثه يورش به خانه حضرت زهرا عليها السلام و به آتش كشيدن آن، حضورى چشمگير داشت.

امام حسن مجتبى عليه السلام در حضور معاويه و سران نابكار بنى‌اميّه در خطابى به مغيره فرمود:

«أَنْتَ ضَرَبْتَ فَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله حَتَّى أَدْمَيْتَهَا وَ أَلْقَتْ ما فِي بَطْنِها؛ تو همان كسى هستى كه حضرت فاطمه عليها السلام دختر پيامبر خدا را چنان زدى كه بدنش خونين شد و فرزندى را كه در رحم داشت، سقط كرد». ⁽³⁾

وى در زمان خلافت «عمر» به عنوان والى بصره برگزيده شد، ولى پس از مدّتى به40

جرم زناى محصنه از حكومت آنجا معزول گشت، ولى خليفه، اجراى حدّ الهى يا حدّاقل تعزير را نسبت به وى مصلحت ندانست، ⁽¹⁾بلكه به عكس پس از مدّتى او را به حكومت كوفه منصوب كرد؛ ولى اين لكّه ننگ از دامنش پاك نشد.

«ابن‌ابى الحديد» در اين باره مى‌نويسد:

«وَ كَانَ عَلِىٌّ بِعْدَ ذلِكَ يَقُولُ: إِنْ ظَفَرْتُ بِالْمُغَيْرَةِ لَأَتْبَعْتُهُ الْحِجَارَةَ؛ حضرت على عليه السلام مى‌فرمود: اگر من بر مغيره دست يابم او را سنگ‌سار مى‌كنم». ⁽²⁾

امام حسن مجتبى عليه السلام در خطابش به «مغيره» در حضور معاويه و جمعى ديگر فرمود:

«أَنْتَ الزَّانِي قَدْ وَجَبَ عَلَيْكَ الرَّجْمُ؛ تو همان زناكارى هستى كه مستحقّ سنگ‌سار شدن مى‌باشى». ⁽³⁾

در دوران معاويه، «مغيره» از جايگاه ويژه‌اى برخوردار شد و مدّت‌ها ولايت كوفه و اطراف آن را به عهده داشت و هرگز از سبّ و لعن على عليه السلام در خطبه‌هاى نماز جمعه و در حضور جمع، چشم‌پوشى نمى‌كرد.

يكى از مصيبت‌بارترين جنايات مغيره به جوش آوردن ديك طمع معاويه نسبت به طرح ولايت عهدى يزيد بوده است كه اوّل بار توسّط وى به معاويه پيشنهاد داده شد و بنا به گفته خودش: «پاى معاويه را در ركابى قرار داده‌ام كه جولانگاهش بر امّت محمّد صلى الله عليه و آله بسيار طولانى است و رشته كار اين امّت را چنان از هم گسستم كه ديگر قابل جمع كردن نيست». ⁽⁴⁾56

«مغيره» در طول حكومت خويش در كوفه جنايات بى‌شمارى را مرتكب شد و مطابق ميل و تأكيد معاويه از شكنجه و آزار شيعيان و هواداران اميرمؤمنان عليه السلام لحظه‌اى كوتاه نيامد و در مقابل اعتراض «حُجر بن عدى»- مجاهد نستوهى كه در راه دفاع از حريم ولايت به شهادت رسيد- گفته بود:

«اى حُجر! در سرزمينى كه من والى آن هستم آشوب به پا مى‌كنى؟! إِتَّقِ السُّلْطانَ، إِتَّقِ غَضَبَهُ وَ سَطْوَتَهُ؛ از سلطان بترس، از خشم و قدرت او بپرهيز». ⁽¹⁾

ولى «حُجر» على‌رغم اين تهديدها در دفاع از مكتب اهل‌بيت عليهم السلام از پاى ننشست و سرانجام در همين راه شربت شهادت نوشيد.

سمرة بن جندب (جانشين زياد در بصره)

با اين كه معاويه، نسبت به فرزندان پيامبر صلى الله عليه و آله- امام حسن و امام حسين عليهما السلام- و نيز نسبت به صدها صحابى با سابقه، كمترين توجّهى نداشت، بلكه موجبات آزار و قتل آنان را فراهم مى‌ساخت، در عين حال براى آن‌كه گفتار و كردارش به نوعى مورد قبول عامّه و پذيرش مردم قرار گيرد؛ مجبور بود براى توجيه كارهاى خود به استخدام افراد دنياپرستى تن دهد كه عنوان صحابى پيامبر صلى الله عليه و آله را با خود يدك مى‌كشيدند، تا بتواند با دامن زدن به اين تفكّر كه صحابى پيامبر بودن مساوى با حق گفتن و حق بودن است، خلاف‌كارى‌هاى خويش را توجيه نمايد.

در همين راستا معاويه، افرادى چون «ابوهريره» و يا حتّى كسانى مثل «سمرة بن جندب» كه هيچ سابقه روشنى در اسلام نداشتند تنها به بهانه درك زمان پيامبر صلى الله عليه و آله جذب مى‌كند و آنان را در خدمت جعل احاديث به نفع خود به كار مى‌گيرد.

روحيّه اسلام ستيزى و حق‌ناپذيرى «سمره» را مى‌توان در داستان «حديث لاضرار» بدست آورد.

خلاصه داستان چنين است: «سمره» براى سركشى به يك درخت خرما كه متعلّق به او بود، بدون اجازه وارد «بُستان» يكى از انصار مى‌شد. مرد انصارى كه با خانواده‌اش آنجا زندگى مى‌كرد از وى تقاضا كرد تا پيش از ورود به منزل اجازه بگيرد، ولى سمره نپذيرفت. نزاع آنان بالا گرفت و مرد انصارى شكايت خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله برد. پيامبر صلى الله عليه و آله «سمره» را احضار فرمود و به او پيشنهاد كرد آن درخت را به چند برابر قيمتش بفروشد ولى سمره امتناع ورزيد. پيامبر صلى الله عليه و آله درختى را در بهشت به جاى آن به او وعده داد، ولى سمره همچنان سماجت كرد و زيربار نرفت.

اينجا بود كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به مرد انصارى دستور داد تا درخت را از ريشه درآورد وپيش روى سمره بيفكند و فرمود: «لَا ضَرَرَ وَ لَاضِرارَ فِي الْإِسْلامِ». ⁽¹⁾

براى آگاهى بيشتر از مدارك و محتواى اين قاعده مراجعه شود به: القواعد الفقهيّة تأليف آية اللَّه العظمى ناصر مكارم شيرازى، ج 1، ص 29 به بعد

«ابن ابى الحديد» به نقل از استادش «ابوجعفر» مى‌نويسد:

«سمره» با گرفتن چهارصد هزار درهم از معاويه حاضر شد اين حديث را جعل كند كه آيه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْري نَفْسَهُ ...» (بقره، 207)، كه در مورد حضرت على عليه السلام نازل شده است؛ در شأن ابن ملجم است. ⁽²⁾(مشروح اين روايت به زودى خواهد آمد).

كوتاه سخن اين كه «معاويه» از وجود «سمره» در دستگاه خويش سود بسيار برد و او نيز از معاويه پاداش خوش خدمتى‌هايش را مى‌گرفت و سرانجام به عنوان جانشين زياد در بصره برگزيده شد، و اين مرد تاريك دل، در بصره هزاران نفر را به جرم دين‌دارى و عشق و ارادت به اهل‌بيت پيامبر صلى الله عليه و آله به قتل رساند.

طبرى- مورّخ معروف- نقل مى‌كند كه «محمّد بن سليم» از «ابن سيرين» پرسيد: آيا «سمره» كسى را به قتل رسانده است؟30

پاسخ داد:

«هَلْ يُحْصى مَنْ قَتَلَ سَمُرَةُ ابْنُ جُنْدَبٍ؟ إِسْتَخْلَفَهُ زِيادُ عَلَى الْبَصْرَةِ وَ أَتَى الْكُوفَةَ فَجاءَ وَ قَدْ قَتَلَ ثَمانِيَةَ آلافٍ مِنَ النَّاسِ؛ آيا مى‌شود تعداد كشته شدگان به دست سمره را به شماره درآورد؟! «زياد» او را به جانشينى خويش در بصره قرار داد و وى هشت هزار تن را به قتل رساند».

طبرى مى‌افزايد: «زياد» از سمره پرسيد: آيا نترسيدى در اين ميان، بى‌گناهى را كشته باشى؟! پاسخ داد: اگر دوبرابر اين تعداد را نيز مى‌كشتم، باكى نداشتم. ⁽¹⁾

مردى به نام «ابوسوار عدوى» مى‌گويد: «سمره» فقط از قوم من در يك سپيده‌دم چهل و هفت تن از جمع‌آورى كنندگان قرآن را به قتل رساند. ⁽²⁾

با اين‌كه «سمره» براى رسيدن به منافع مادّى حاضر به هر جنايتى بود و ساليان درازى در دستگاه حكومت معاويه به توجيه جنايات وى و سران بنى‌اميّه اشتغال داشت، ولى حكومتش بر بصره بيش از شش ماه دوام نيافت، هنگامى كه حكم عزلش از جانب معاويه صادر شد، از روى خشم گفت:

«لَعَنَ اللَّهُ مُعاوِيَةَ! وَ اللَّهِ لَوْ اطَعْتُ اللَّهَ كَما اطَعْتُ مُعاوِيَةَ ما عَذَّبَنِي ابَداً؛ خدا لعنت كند معاويه را! به خدا سوگند! اگر آن گونه كه از معاويه اطاعت كردم، از خداوند اطاعت مى‌نمودم هرگز مرا گرفتار عذاب نمى‌كرد». ⁽³⁾

3- بستر سازى‌هاى فرهنگى براى پيشبرد اهداف شوم خويش

اشاره

معاويه براى پيشبرد اهداف خويش و تثبيت حكومت اموى و محو تدريجى آثار اسلام، نياز به انجام مقدّمات وايجاد بسترهاى مناسب فرهنگى داشت. او مى‌بايست

فرهنگ جديدى را از اسلام به جامعه اسلامى عرضه كند، تا در پرتو آن، امور سياسى خود را پيش ببرد. از اين رو، دست به حركات مختلف و شگردهاى گوناگونى زد كه بخشى از آنها به شرح زير است:

الف) جلوگيرى از تفسير قرآن

محو ظاهرى الفاظ قرآن در جامعه اسلامى براى معاويه ممكن نبود، ولى از آن‌جا كه وجود قرآن با تفسير صحيح و فهم درست آيات آن، مانع خودكامگى‌هاى او بود، از دانشمندان امّت اسلامى مى‌خواهد از تفسير و تأويل صحيح آن بپرهيزند. ماجراى گفتگوى معاويه با ابن عبّاس در اين زمينه شنيدنى است:

در سفرى كه معاويه درايّام خلافت خويش به مدينه داشت، به ابن عبّاس برخورد كرد، وقتى كه او را ديد، گفت: اى ابن عبّاس! ما به همه سرزمين اسلامى نامه نوشتيم كه كسى حق ندارد از مناقب على و خاندانش چيزى را نقل كند پس تو نيز زبانت را نگه‌دار و چيزى مگو!

ابن عبّاس گفت: آيا ما را از خواندن قرآن نهى مى‌كنى؟

معاويه گفت: هرگز!

ابن عبّاس گفت: پس ما را از تفسير و تأويل آن باز مى‌دارى؟

معاويه گفت: آرى!

ابن عبّاس: بنابراين ما فقط بايد قرآن بخوانيم، ولى از مقصود آن چيزى نپرسيم!

آنگاه ادامه داد: كدام يك بر ما واجب‌تر است، خواندن قرآن، يا عمل كردن به آن؟

معاويه: عمل به قرآن!

ابن عبّاس: چگونه به قرآن عمل كنيم در حالى كه نمى‌دانيم خدا چه امرى را قصد كرده است (بنابراين، بدون فهم آيات نمى‌شود به آن عمل كرد).

معاويه: اشكالى ندارد، شما تأويل و تفسير آيات را از كسانى بپرسيد كه مطابق

تفسير و تأويل تو و اهل‌بيت تو تفسير نمى‌كنند!

ابن عبّاس: قرآن بر اهل بيت ما (رسول خدا و خاندان پاكش عليهم السلام) نازل شده است، آنگاه تفسير آن را از آل ابوسفيان بپرسيم؟! ...

معاويه كه پاسخى نداشت با نهايت گستاخى به ابن عبّاس گفت:

قرآن بخوانيد و تفسيرش كنيد؛ ولى آنچه را كه از آيات قرآن درباره شما (اهل‌بيت رسول خدا عليهم السلام) نازل شده است را روايت نكنيد؛ و غير آن را براى مردم نقل كنيد ...

آنگاه افزود: اگر ناچار از نقل چنين آياتى مى‌باشى، آن را پنهانى نقل كن كه كسى آن را آشكارا از شما نشنود. ⁽¹⁾

معاويه نمى‌خواهد مردم از حقايق قرآن مخصوصاً آنچه مربوط به اهل‌بيت عليهم السلام بود، آگاه شوند؛ وى به دنبال تفسير قرآن و بيان مصاديق و شأن نزول آيات مطابق «تفسير اموى» است! و حتّى بيان آن را از مردى همانند ابن عبّاس كه آشناى به تفسير و تأويل آيات است، بر نمى‌تابد؛ چرا كه آگاهى از حقايق قرآن، بزرگترين مانع خودكامگى‌هاى او و حكومت اموى است و بهترين راه براى چنين هدفى، در جهل نگه‌داشتن مردم است؛ همان گونه كه سال‌ها مردم شام را در بى‌خبرى از حقيقت قرآن و اسلام نگه‌داشت و حدّاكثر استفاده را از ناآگاهى آنان در پيشبرد مقاصد خويش برد.

ب) ترويج مذهب جبر

معاويه براى پيشبرد اهداف خويش عقيده جبر را ميان مسلمانان ترويج مى‌كرد.

نقل شده است كه معاويه مى‌گفت: «عمل و كوشش هيچ نفعى ندارد، چون همه كارها به دست خداوند است». ⁽²⁾

اين سخن معاويه نه از روى اعتقاد، بلكه براى تحميل خلافت خود بر مردم بود؛

چنان كه از او نقل شده است كه مى‌گفت:

«هذِهِ الْخِلافَةُ أَمْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ قَضاءٌ مِنْ قَضاءِ اللَّهِ؛ خلافت من يكى از فرمان‌هاى خداست و از قضا و قدر پروردگار مى‌باشد!». ⁽¹⁾

در واقع ترويج اين عقيده براى جلوگيرى از اعتراض و قيام مردم بود. بدين معنا كه آنچه امروز اتّفاق مى‌افتد، خواست خداست و مقاومت در برابر قضا و قَدَر الهى بى‌فايده است.

معاويه با اين ترفند، بذر سستى و بى‌اثر بودن تلاش‌هاى معترضانه را در جامعه منتشر مى‌ساخت و آن‌ها را وادار به پذيرش كارهاى خلاف خويش مى‌كرد.

ج) تحريم ذكر فضايل على عليه السلام و جعل حديث درباره ديگران

معاويه براى جلوگيرى از نفوذ معنوى اهل‌بيت رسول خدا صلى الله عليه و آله- و به ويژه اميرمؤمنان على عليه السلام- به مقابله با نشر فضايل آن حضرت عليه السلام پرداخت؛ از يك سو چنان بر شيعيان و علاقمندان آن حضرت سخت مى‌گرفت كه كسى جرأت بيان فضايل مولا عليه السلام را پيدا نكند، و از سوى ديگر دستور داد، براى خلفاى گذشته، به ويژه عثمان به نقل (و جعل) فضايل بپردازند و براى ناقلان اين فضايل جوايز فراوانى در نظر گرفت.

ابن ابى الحديد معتزلى در اين باره مى‌نويسد:

«معاويه به واليان شهرها نامه نوشت و طىّ بخش نامه‌اى به همه آنان ابلاغ كرد كه:

علاقمندان عثمان و آنان كه فضايل و مناقبش را نقل مى‌كنند، از مقرّبان دستگاه حكومتى قرار داده و مورد اكرام و احترام ويژه قرار دهند و اگر كسى روايتى را در

فضيلت وى نقل كرد، علاوه بر نام او، نام پدر و خويشاوندانش را بنويسيد، تا به همه آنان جايزه و پاداش دهم!

اين بخش نامه اجرا شد و در نتيجه جوايز و پاداش‌هاى فراوانى ميان مردم سرازير گرديد و چند سالى به همين منوال گذشت، تا آن كه بار ديگر نوشت: «احاديث در فضايل و مناقب عثمان فراوان شد! از اين پس از مردم بخواهيد تا در فضايل ديگر صحابه- به ويژه آن دو خليفه- به نقل حديث بپردازند و در برابر هر حديثى كه در فضيلت على عليه السلام نقل شده است، بانقل همان فضايل براى ديگر صحابه به مقابله با فضايل على عليه السلام بپردازند!».

ابن ابى الحديد مى‌افزايد:

«معاويه چنان بر شيعيان على عليه السلام سخت گرفت كه اگر مردى از شيعيان اميرمؤمنان عليه السلام مى‌خواست حديثى را درباره آن حضرت و يا از آن حضرت براى افراد مورد اعتماد نقل كند، از او پيمان‌هاى مؤكّد مى‌گرفت و او را سوگند مى‌داد كه اين ماجرا را پنهان نگه دارد، سپس حديث را براى وى مى‌گفت.

اين سخت‌گيرى‌ها و آن بذل و بخشش‌هاى معاويه جهت نشر فضايل خُلفا- به ويژه عثمان- سبب شد كه احاديث دروغين فراوان شود و هر كس براى كسب متاع دنيا حديثى در فضيلت افراد مورد نظر معاويه نقل كند». ⁽¹⁾

اين دانشمند بزرگ اهل سنّت در جاى ديگر از كتابش مى‌نويسد:

«بنى‌اميّه از آشكار شدن فضايل على عليه السلام جلوگيرى كردند، و هر كس روايتى را دراين باره نقل مى‌كرد، مجازات مى‌كردند؛ تا آنجا كه اگر كسى مى‌خواست روايتى را از آن حضرت- حتّى روايتى كه مربوط به فضيلت وى نبود، بلكه درباره احكام دينى بود- نقل كند، جرأت نداشت، نام آن حضرت را ببرد، بلكه مى‌گفت: «عن ابى زينب»ر)

يعنى ابوزينب چنين گفته است!». ⁽¹⁾

داستان جعل فضايل براى خلفاى گذشته و حتّى براى خود معاويه و بيان آن در منبرها و مكتب خانه‌ها را مرحوم طبرسى نيز در احتجاج نقل مى‌كند. ⁽²⁾

ابن ابى الحديد از يكى از بزرگان علم حديث نقل مى‌كند كه: «بيشترين احاديث جعلى و دروغين در فضايل صحابه، در عصر حاكميّت بنى‌اميّه ساخته و ترويج شد؛ هدف حديث‌سازان اين بود كه با كوبيدن بنى‌هاشم به حاكمان بنى‌اميّه نزديك شوند (و به مال و مقام دست يابند)». ⁽³⁾

دستگاه خلافت معاويه به اين مقدار نيز اكتفا نكرد، بلكه به يكى از حديث سازان، مقدار فراوانى پول داد، تا شأن نزول برخى از آيات را به نفع دشمنان اميرمؤمنان عليه السلام و به ضرر آن حضرت تحريف كند!

معروف است معاويه مبلغ چهارصد هزار درهم به «سمرة بن جندب» (يكى از حديث سازان) داد، تا اعلام كند كه اين دو آيه درباره على عليه السلام نازل شده است:

«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِى قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ* وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِى الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَايُحِبُّ الْفَسَادَ»؛ ⁽⁴⁾

و از مردم كسانى هستند كه گفتار آنان در زندگى دنيا مايه اعجاب تو مى‌شود، و خدا را بر آنچه در دل دارند، گواه مى‌گيرند،05

در حالى كه آنان سرسخت‌ترين دشمنانند. آنان هنگامى كه روى بر مى‌گردانند (و از نزد تو خارج مى‌شوند) در راه فساد در زمين مى‌كوشند و زراعت‌ها و چهارپايان را نابود مى‌سازند؛ (با اين كه مى‌دانند) خدا فساد را دوست نمى‌دارد. ⁽¹⁾

در حالى كه اين آيه مطابق سخن مفسّران درباره «اخنس بن شريق» منافق نازل شده است، كه در عصر رسول خدا صلى الله عليه و آله دست به جناياتى زد. ⁽²⁾

وى همچنين اعلام كرد آيه 207 سوره بقره كه مى‌فرمايد:

«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ»؛ «برخى از مردم جان خويش را به خاطر خشنودى خدا مى‌فروشند». در وصف ابن ملجم (قاتل اميرمؤمنان عليه السلام) نازل شده است، (در حالى كه اين آيه درباره على عليه السلام در ماجراى ليلة المبيت نازل شده بود). ⁽³⁾

تمام اين تلاش‌ها براى آن بود كه خطّ فضيلت علوى مورد ترديد مسلمانان قرار گيرد، و بغض و كينه جانشين آن شود تا در پناه آن، معاويه خطّ سياه اموى را كه از سرچشمه جاهلى سيراب مى‌شد، ترويج كند و به اهداف دنياطلبانه خويش برسد.ه)

د) ترويج ناسزاگويى به على عليه السلام

معاويه به پرده پوشى فضايل على عليه السلام و ترويج فضايل ساختگى ساير خلفا و بعضى از صحابه اكتفا نكرد، بلكه به سبّ و ناسزا گويى آن حضرت روى آورد و آنچه را كه پيش از آن، ميان مردم شام سنّت ساخته بود، به ساير بلاد اسلامى نيز گسترش داد و به سبّ و لعن اميرمؤمنان عليه السلام در محافل و مجالس و برفراز منبرها و در خطبه‌هاى نماز جمعه فرمان داد.

مرحوم علّامه امينى با استناد به منابع معتبر اهل سنّت مى‌نويسد:

«معاويه پيوسته اصرار داشت كه رواياتى در نكوهش مقام اميرمؤمنان على عليه السلام جعل كند و اين كار را آن قدر ادامه داد كه كودكان شام با آن خو گرفتند و بزرگ شدند و بزرگسالان به پيرى رسيدند. هنگامى كه پايه‌هاى بغض و عداوت نسبت به اهل‌بيت عليهم السلام در قلوب ناپاكان محكم شد، سنّت زشت لعن و سبّ مولا على عليه السلام را به دنبال نمازهاى جمعه و جماعت و بر منابر، در همه جا، حتّى در محل نزول وحى يعنى مدينه رواج داد. ⁽¹⁾

«جاحظ» نقل مى‌كند كه معاويه در پايان خطبه نماز، با كلماتى زشت ⁽²⁾، على عليه السلام را مورد سبّ و لعن قرار مى‌داد و آنگاه همين جملات را طىّ بخش نامه‌اى به همه بلاد اسلامى فرستاد، تا خطباى جمعه! نيز هماهنگ با او اين گونه آن حضرت را لعن نمايند. ⁽³⁾

همچنين نقل شده است كه معاويه در قنوت نماز خويش على، حسن و حسين عليهم السلام را لعن مى‌كرد. ⁽⁴⁾

ابن ابى الحديد معتزلى مى‌نويسد: «به دستور معاويه خطبا در هر آبادى و بر فراز منبرها، على عليه السلام را لعن مى‌كردند و به او و خاندان پاكش ناسزا مى‌گفتند». ⁽¹⁾

طبرى (مورّخ معروف) مى‌نويسد: «وقتى كه معاويه، مغيرة بن شعبه را والى كوفه ساخت، به وى گفت:

«لا تَتَحَمَّ عَنْ شَتْمِ عَليٍّ وَ ذَمِّهِ؛ از ناسزاگويى و مذمّت نسبت به على پرهيز نكن!». ⁽²⁾

اصرار معاويه بر اين كار تا آنجا بود كه وقتى در مراسم حج شركت كرد و وارد مدينه شد، تصميم داشت، بر منبر رسول خدا صلى الله عليه و آله، على عليه السلام را لعن كند. به او گفتند:

«سعد بن ابى وقّاص» در اينجا حضور دارد و از اين كار ناخشنود خواهد شد؛ بنابراين، خوب است پيش از آن، با وى مشورت كنى.

معاويه قصد خويش را با وى در ميان گذاشت. سعد گفت: اگر چنين كنى، من ديگر به مسجد پيامبر نخواهم آمد. معاويه كه چنين ديد تا زمانى كه سعد زنده بود در آنجا اقدام به لعن نكرد. ⁽³⁾

در كتاب «صحيح مسلم» (از كتاب‌هاى معروف و معتبر اهل سنّت) آمده است:

معاويه به سعد بن ابى وقّاص گفت: چرا ابوتراب (على عليه السلام) را ناسزا نمى‌گويى؟ سعد در پاسخ گفت: به خاطر سه جمله‌اى كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله در عظمت على عليه السلام شنيده‌ام كه اگر يكى از آنها در حقّ من بود، از داشتن شتران سرخ مو (كنايه از اموال فراوان است) برايم بهتر بود.

آنگاه سعد بن ابى وقّاص آنها را نقل كرد. ⁽⁴⁾

الف) در جريان تبوك كه على عليه السلام را در مدينه به جاى خود گذاشت، خطاب به وى فرمود: «أَما تَرْضى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسى إِلَّا أَنَّهُ لَانُبُوَّةَ بَعْدِي؛ آيا خشنود نيستى كه جايگاه تو در نزد من همانند هارون نسبت به موسى باشد (با اين تفاوت) جز آن‌كه بعد از من نبوّتى نيست».

ب) در جنگ خيبر بعد از آن‌كه ديگران نتوانستند قلعه خيبر را بگشايند فرمود: «لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ؛ پرچم را به دست مردى خواهم داد كه خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش نيز او را دوست مى‌دارند». آنگاه پرچم را به دست على عليه السلام داد وفتح و پيروزى حاصل شد.

ج) وقتى كه (در ماجراى مباهله) آيه 61 سوره آل عمران «فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ ...» نازل شد، رسول خدا صلى الله عليه و آله، على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام را فرا خواند و فرمود: «اللَّهُمَّ هؤُلاءِ أَهْلِي؛ خداوندا! اينان خاندان من هستند (كه مشمول اين آياتند)». (صحيح مسلم، كتاب فضائل الصحابة، باب فضايل على بن ابى طالب، حديث سوم، با تلخيص)

معاويه كينه‌توز عجيبى بود و شايد كمتر كسى در كينه‌توزى به پاى او مى‌رسيد تا آنجا كه درخواست بزرگان اسلام و حتّى برخى از بنى‌اميّه را جهت ترك اين عمل زشت و نفرت‌انگيز رد مى‌كرد و همچنان به كار خويش ادامه مى‌داد.

علّامه مجلسى نقل مى‌كند: در ملاقاتى كه ابن عبّاس با معاويه داشت، به وى گفت:

اى معاويه! تو على را مى‌شناسى و سابقه او را در اسلام مى‌دانى و به فضل و مقام وى آگاهى؛ اكنون كه وى از دنيا رفته است، دستور بده بر منبرهايتان به وى ناسزا نگويند.

معاويه با وقاحت تمام درخواست وى را رد كرد. ⁽¹⁾

ابوعثمان جاحظ مى‌گويد: گروهى از بنى‌اميّه با توجّه به آثار منفى اين كار- به معاويه گفتند: تو به آنچه خواستى رسيدى، ديگر از لعن على دست بردار! پاسخ داد: نه به خدا سوگند! بايد آن قدر اين كار ادامه يابد، تا كودكان با آن بزرگ شوند و بزرگسالان با آن پير گردند و هيچ كس فضيلتى براى على نگويد! ⁽²⁾

به هر حال، با اين برنامه، لعن على عليه السلام و خاندان وى به صورت يك سنّت درآمد و هفتاد هزار منبر در عصر امويين در سراسر كشور اسلامى نصب شد و بر فراز آن‌ها، على عليه السلام را لعن مى‌كردند. ⁽³⁾6)

اين برنامه تا زمان عمربن عبدالعزيز ادامه داشت و آثار منفى آن هر روز آشكارتر مى‌شد؛ تا آن كه وى در زمان خلافت خويش (سال 99 هجرى) طىّ بخش‌نامه‌اى به همه بلاد اسلامى دستور لغو اين سنّت زشت را صادر كرد. ⁽¹⁾

آرى؛ بنى‌اميّه براى كتمان سابقه زشت خود و جلوگيرى از نشر فضايل على عليه السلام و در نتيجه گرايش مردم به «خطّ علوى» به سبّ و لعن آن حضرت روى آوردند. در واقع، آنان ادامه حكومت جنايت‌بار خويش را بر پايه چنين سنّتى استوار مى‌ديدند.

اين نكته‌اى است كه «مروان بن حكم» بدان تصريح كرده است.

در تاريخ مى‌خوانيم كه وقتى از «مروان حكم» سؤال شد كه چرا شما على را سبّ و لعن مى‌كنيد؟ و اين كار چه نفعى براى شما دارد؟ پاسخ داد:

«لَا يَسْتَقِيمُ لَنَا الْأَمْرُ إِلَّا بِذَلِكَ؛ حكومت ما جز با اين كار سامان نمى‌يابد». ⁽²⁾

آنان با طرح و گسترش چنين حركت زشت و ناجوانمردانه‌اى، آزار، كشتن و اسارت خاندان هاشمى را براى مزدوران خويش امرى ساده و حتّى مورد رغبت و پسنديده مى‌ساختند و در پناه آن به اهداف شوم دنياطلبانه خويش دست مى‌يافتند.

4- به شهادت رساندن امام حسن مجتبى عليه السلام

معاويه مى‌دانست كه با وجود امام حسن عليه السلام نمى‌تواند به سادگى به اهداف شوم دراز مدّت خويش و تثبيت خلافت در خاندان اموى دست يابد؛ مخصوصاً كه در پيمان نامه صلح او با امام مجتبى عليه السلام آمده بود كه معاويه پس از خويش، كسى را براى

خلافت معرّفى نكند و كار آن را به مسلمين بسپارد. ⁽¹⁾

از اين رو، معاويه براى برداشتن موانع از سر راه خويش و هموارساختن سلطنت يزيد فاسد، دست به جنايت ديگرى زد و امام مجتبى عليه السلام را به شهادت رساند. ولى براى در امان ماندن از پى‌آمد چنين جنايت بزرگى، مخفيانه و با مسموم ساختن آن حضرت، به چنين عملى اقدام كرد.

مطابق نقل جمعى از مورّخان شيعه و سنّى، معاويه به همسر امام حسن عليه السلام كه دختر اشعث بن قيس ⁽²⁾بود، پيام داد كه اگر وى حسن بن على عليه السلام را مسموم سازد، او را به همسرى پسرش يزيد درخواهد آورد. معاويه براى جلب اعتماد «جعده دختر اشعث» مبلغ يكصد هزار درهم نيز براى وى فرستاد. دختر اشعث نيز پذيرفت كه همسر خود حضرت امام مجتبى عليه السلام را مسموم سازد و به شهادت برساند (هر چند معاويه، وى را هرگز به همسرى يزيد در نياورد!). ⁽³⁾

مورّخ معروف «ابوالفرج اصفهانى» مى‌نويسد: معاويه مى‌خواست براى فرزندشَ)

يزيد از مردم بيعت بگيرد؛ ولى وجود امام حسن عليه السلام و سعد بن ابى وقّاص كار را براى او مشكل مى‌ساخت، از اين رو، هر دوتن را مسموم ساخت. ⁽¹⁾

تأسّف‌بارتر آن‌كه، وقتى خبر شهادت امام حسن عليه السلام به شام رسيد، معاويه و ديگر درباريان جنايتكارش خوشحال شدند و به سجده افتادند. ⁽²⁾

به هر حال، ترديدى نيست كه معاويه براى رسيدن به اهداف شوم خود، سعى مى‌كرد همه موانع را از سر راه خود بر دارد و مسير را براى «خلافت موروثى آل امية» هموار سازد كه يكى از موانع مهم، حضور امام حسن مجتبى عليه السلام با آن همه شايستگى‌ها و عظمت فردى و خانوادگى بود. از اين رو، دست خود را به‌اين جنايت عظيم آلوده ساخت و به واسطه زنى دنياپرست- به خيال خويش- به هدفش نائل شد.

5- كشتن شيعيان به بهانه‌هاى گوناگون

اشاره

معاويه بعد از تثبيت قدرت خويش و پس از مسموم ساختن امام مجتبى عليه السلام برخلاف مفاد صلح‌نامه ⁽³⁾و بر خلاف تمام اصول انسانى و دينى به كشتار وسيع شيعيان اميرالمؤمنين على عليه السلام دست زد؛ تا با از ميان برداشتن مخالفان، راه را براى خودكامگى‌هايش هموارتر سازد.

ابن ابى الحديد با اشاره به اين دوران مى‌نويسد: «فشارها بر شيعيان ادامه داشت، تا آنگاه كه امام حسن عليه السلام به شهادت رسيد؛ پس از آن، سختى‌ها و فشارها بر شيعيان افزايش يافت، به گونه‌اى كه هر شيعه، از كشته شدن و يا تبعيد و آواره شدن بيمناك بود». ⁽⁴⁾

امام باقر عليه السلام با اشاره به فضاى تاريك و وحشت بار عصر معاويه مى‌فرمايد:

«وَ كَانَ عِظَمُ ذلِكَ وَ كِبَرُهُ زَمَنَ مُعاوِيَةَ بَعْدَ مَوْتِ الْحَسَنِ عليه السلام فَقُتِلَتْ شِيعَتُنا بِكُلِّ بَلْدَةٍ وَ قُطِّعَتِ الْأَيْدِي وَ الْأَرْجُلُ عَلَى الظِّنَّةِ وَ كَانَ مَنْ يُذْكَرُ بِحُبِّنَا وَ الْإِنْقِطاعِ إِلَيْنَا سُجِنَ أَوْ نُهِبَ مَالُهُ أَوْ هُدِّمَتْ دارُهُ؛ بيشترين وبزرگترين فشارها بر شيعيان در عصر معاويه، پس از شهادت امام حسن عليه السلام بود. در آن زمان در هر شهرى شيعيان ما كشته مى‌شدند و دست‌ها و پاهايشان با اندك گمان و بهانه‌اى قطع مى‌شد. شدّت سخت‌گيرى به حدّى بود كه اگر كسى از دوستى ما ياد مى‌كرد، زندانى مى‌شد و اموالش مصادره مى‌گرديد و يا خانه‌اش ويران مى‌گشت». ⁽¹⁾

در اين هنگام، معاويه فرماندارى كوفه را به «زياد بن ابيه» ⁽²⁾سپرد؛ وى كه شيعيان على عليه السلام را به خوبى مى‌شناخت، به تعقيب آنان پرداخت و بسيارى از افرادسرشناس و مؤثّر از دوستان على عليه السلام را به قتل رساند. شدت سخت‌گيرى و جنايت «زياد» را ابن ابى الحديد معتزلى اين گونه ترسيم مى‌كند:

«زياد، شيعيان على عليه السلام را زير هر سنگ و كلوخى (در هرمكانى) يافت به قتل رساند؛ آنها را دچار ترس و وحشت ساخت و دست و پاى آنان را قطع كرد و چشم‌هاى آنها را از حدقه بيرون آورد، آنان را به دار آويخت و گروهى از آنان را از سرزمين عراق آواره ساخت، تا جايى كه هيچ فرد سرشناسى از شيعيان در عراق نماند». ⁽³⁾8)

جنايات «زياد» در نامه امام حسين عليه السلام به معاويه نيز آمده است؛ در بخشى از نامه آن حضرت مى‌خوانيم:

«ثُمَّ سَلَّطْتَهُ عَلى اهْلِ الْإِسْلامِ، يَقْتُلُهُمْ وَ يَقْطَعُ أَيْدِيَهُمْ وَ أَرْجُلَهُمْ مِنْ خِلافٍ، وَ يُصَلِّبُهُمْ عَلى جُذُوعِ النَّخْلِ؛ آنگاه زياد را بر مسلمانان مسلّط ساختى و او نيز آنان را به قتل مى‌رساند و دست و پاى آنان را به عكس يكديگر (به طرز وحشتناك) قطع مى‌كند و آنان را بر دار اعدام مى‌آويزد». ⁽¹⁾

شهادت حُجر بن عدى

شهادت حُجر بن عدى ⁽²⁾

از جنايات عظيمى كه دراين مدّت توسّط عمّال معاويه انجام گرفت و بسيارى از مورّخان شيعه و سنّى آن را نقل كرده‌اند، شهادت «حُجر بن عدى» و ياران گرانقدرش بود. اينان از مردان شايسته و به زهد و تقوا و ايمان شناخته شده بوده‌اند و فقط به جرم پيروى از على عليه السلام و ايستادگى در برابر ناسزاگويى‌هاى «زياد» نسبت به آن حضرت به طرز فجيعى به شهادت رسيدند، كه فشرده آن چنين است:

زمانى كه «مغيرة بن شعبه» از سوى معاويه حاكم كوفه شد، به دستور معاويه در

خطبه‌ها و سخنرانى‌ها نسبت به على عليه السلام دشنام و ناسزا مى‌گفت. در اين ميان «حُجر بن عدى» در برابر او ايستادگى مى‌كرد واز فضايل على عليه السلام مى‌گفت، و معاويه را رسوا مى‌ساخت. «حُجر» كه مردى با نفوذ و از شخصيّت‌هاى معروف كوفه بود، با بيانش توطئه‌هاى مغيره را خنثى مى‌ساخت.

جمع زيادى از مردم كوفه نيز با وى همراهى مى‌كردند و به مخالفت با سخنان «مغيره» مى‌پرداختند. مغيره كه ترس داشت دست خويش را به خون آنان آلوده سازد، تحمّل مى‌كرد؛ ولى هميشه «حُجر» را از پى‌آمد سخنانش مى‌ترساند و مى‌گفت همه حاكمان مانند من تحمّل نخواهند كرد و در برابر تو شدّت عمل به خرج خواهند داد.

مغيره در سال 51 هجرى به هلاكت رسيد و آنگاه معاويه «زياد» را كه والى بصره بود، با حفظ سِمَت، به ولايت كوفه منصوب كرد. «زياد» نيز همانند ديگر واليان جور و به دستور معاويه بر فراز منابر و در سخنرانى‌ها به سبّ و بدگويى على عليه السلام مى‌پرداخت كه با مخالفت «حُجر» مواجه مى‌شد.

«حُجر بن عدى» و يارانش كه تحمّل اين ناسزاگويى‌ها را نداشتند، در برابر دستگاه ستمگر معاويه و «زياد» ايستادگى كردند و از افشاى حاكم شام و آل ابوسفيان خوددارى نمى‌كردند و به تهديدات «زياد» ستمگر اعتنايى نداشتند.

سرانجام زياد، آنها را دستگير كرد و همراه با نامه‌اى در مذمّت و بدگويى از آنان به شام روانه ساخت.

حجر و يارانش را در «مرج عذرا» (منطقه‌اى در نزديكى دمشق) نگه داشتند، تا حكم آنان از سوى معاويه صادر شود.

از ميان اين گروه كه چهارده تن بودند، هفت تن با وساطت بعضى به نزد معاويه نجات يافتند؛ ولى حُجر به همراه شش تن از يارانش كه مقاومت مى‌كردند- به جرم ديندارى و محبّت به على عليه السلام- به طرز فجيعى به شهادت رسيدند. ⁽¹⁾86

در كتاب كنز العمّال (از كتاب‌هاى معروف اهل سنّت) آمده است كه حُجر به هنگام شهادت چنين وصيّت كرد:

«لَا تُطْلِقُوا عَنِّي حَدِيداً وَ لَاتَغْسِلُوا عَنِّي دَمَاً وَ ادْفِنُونِي فِي ثِيابِي، فَإِنِّي لاقٍ مُعاوِيَةَ بِالْجادَّةِ وَ إِنِّي مُخاصِمٌ؛ غل و زنجير را از دست و پايم باز نكنيد و خونم را نشوييد و مرا در پيراهنم دفن كنيد! چرا كه مى‌خواهم به اين صورت معاويه را در قيامت براى دادخواهى در پيشگاه خدا ديدار كنم». ⁽¹⁾

قبر جناب حجر و يارانش امروزه در منطقه «مرج عذرا»، در نزديكى دمشق معروف و مشهور است و زيارتگاه گروه زيادى از مسلمانان مى‌باشد.

شهادت حُجر بن عدى و يارانش چه در همان زمان و چه پس از آن، مورد اعتراض شديد مردم قرار گرفت و از آن به عنوان لكّه ننگى در زندگى معاويه ياد مى‌شد.

امام حسين عليه السلام در نامه‌اى به معاويه به شهادت حُجر و يارانش اشاره مى‌كند و مى‌فرمايد:

«أَلَسْتَ قَاتِلَ حُجْرٍ، وَ أَصْحابَهُ الْعابِدِينَ الُمخْبِتِينَ، الَّذِينَ كَانُوا يَسْتَفْظِعُونَ الْبِدَعَ، وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ، وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَقَتَلْتَهُمْ ظُلْماً وَ عُدْواناً، مِنْ بَعْدِ ما أَعْطَيْتَهُمُ الْمَواثِيقَ الْغَلِيظَةَ، وَ الْعُهُودِ الْمُؤَكَّدَةَ، جُرْأَةً عَلَى اللَّهِ وَاسْتِخْفَافاً بِعَهْدِهِ؛ (اى معاويه!) آيا تو همان نيستى كه حجر و يارانش را كه عابد و در برابر خدا متواضع بودند، به قتل رساندى؟ آنان كه از بدعت‌ها بيزار بودند؛ امر به معروف و نهى از منكر مى‌كردند؛ ولى تو آنان را از روى ستم و عداوت- پس از پيمان‌هاى محكم (در عدم تعرّض به آنان)- كشتى و اين عمل را از روى15

نافرمانى در برابر خداوند و سبك شمردن پيمان او انجام دادى». ⁽¹⁾

عايشه نيز در ملاقاتى با معاويه به وى گفت: چرا حُجر و يارانش را كشتى؟ معاويه پاسخ داد: مصلحت امّت را در آن ديدم!!! عايشه گفت: از رسول خدا شنيدم كه درباره آنان مى‌فرمود:

«سَيُقْتَلُ بِعَذْراءَ نَاسٌ، يَغْضِبُ اللَّهُ لَهُمْ وَ أَهْلُ السَّماءِ؛ به زودى در منطقه «عذراء»، مردمانى كشته مى‌شوند كه خداوند و آسمانيان به خاطر آنان خشمگين مى‌شوند». ⁽²⁾

از «حسن بصرى» نقل شده است كه مى‌گفت: معاويه چهار عمل زشت انجام داد كه هر يك از آنها به تنهايى جرم و جنايت بزرگى محسوب مى‌شود و براى تبهكارى معاويه كافى است ... يكى از آن چهار مورد، كشتن حُجر بن عدى بود. سپس دو بار گفت:

«وَيْلًا لَهُ مِنْ حُجْرٍ وَ أَصْحابِ حُجْرٍ؛ واى بر وى (معاويه) از ماجراى حُجر و ياران حُجر!». ⁽³⁾

ماجراى شهادت حجر به قدرى مظلومانه بود كه خود معاويه نيز- به ظاهر- از پى‌آمد اخروى آن وحشت داشت!

در كامل ابن اثير به نقل از ابن سيرين آمده است كه معاويه به هنگام مرگ مى‌گفت:

«يَوْمِي مِنْكَ يا حُجْرُ طَوِيلٌ؛ اى حُجر! روزى طولانى (براى محاكمه نزد خدا) با تو خواهم داشت». ⁽⁴⁾

شهادت عمرو بن حَمِق

از ديگر شخصيّت‌هاى بزرگ اسلامى كه توسّط معاويه به شهادت رسيد، جناب

«عمرو بن حَمِق خُزاعى» است.

وى از اصحاب رسول گرامى خدا صلى الله عليه و آله بود و مطابق نقل محدّثان و مورّخان روزى با مقدارى شير رسول خدا صلى الله عليه و آله را سيراب كرد، آن حضرت در حقّ وى چنين دعا كرد:

«اللَّهُمَّ مَتِّعْهُ بِشَبابِهِ؛ خدايا او را از جوانى‌اش بهره‌مند ساز!» عمرو نيز به بركت اين دعا، هشتاد سال بر او گذشت، ولى موى سپيدى در سر و رويش ديده نشد». ⁽¹⁾

وى از شيعيان خاصّ اميرمؤمنان عليه السلام بود. امام كاظم عليه السلام هنگامى كه حواريّون و ياران ويژه اميرمؤمنان عليه السلام را بر مى‌شمارد، از عمرو بن حمق نيز نام مى‌برد. ⁽²⁾

اميرمؤمنان عليه السلام در جنگ صفّين پس از اعلام آمادگى و وفادارى خالصانه عمرو، به وى فرمود:

«لَيْتَ أَنَّ فِي جُنْدِي مِائَةٌ مِثْلُكَ؛ كاش در ميان لشكريانم يكصد نفر همانند تو بودند». ⁽³⁾

عمرو بن حمق به سبب عشق و ارادت به على عليه السلام مورد بُغض معاويه قرار داشت، تا آن كه معاويه در زمان خلافت خويش، وى را مورد تعقيب قرار داد. عمرو از شهر خويش گريخت؛ ولى معاويه با وقاحت تمام همسرش «آمنه» را به مدّت دو سال در زندان دمشق حبس كرد، تا آن‌كه عمّال معاويه عمرو را در منطقه «موصل» دستگير كردند؛ ⁽⁴⁾و او را به طرز فجيعى به شهادت رساندند و سرش را براى زياد و او نيز براى معاويه فرستاد!ند

مورّخان نوشته‌اند: نخستين سرى كه در اسلام شهر به شهر گردانده شد، سرِ «عمروبن حمق خُزاعى» بود!

ابن سعد در طبقات به نقل از شعبى (از بزرگان تابعين) مى‌نويسد: «أَوَّلُ رَأْسٍ حُمِلَ فِى الْإِسْلامِ رَأْسُ عَمْرِو بْنِ الحَمِقِ». ⁽¹⁾

به دستور معاويه سر بريده «عمرو» براى همسرش در زندان فرستاده شد. مأموران سنگدل حاكم شام، سر آن شهيد را به دامن آمنه انداختند و آمنه نيز كلماتى آتشين و با حزن و اندوه در فراق شوهرش بيان كرد. ⁽²⁾

امام حسين عليه السلام در نامه‌اش به معاويه به شهادت عمروبن حمق اشاره كرده و از آن بزرگمرد به عظمت ياد مى‌كند و مى‌فرمايد:

«أَوَ لَسْتَ بِقاتِلِ عَمْرِو بْنِ الْحَمِقِ، الَّذِي أَخْلَقَتْ وَ أَبْلَتْ وَجْهَهُ الْعِبادَةُ؛ آيا تو قاتل عمروبن حمق نيستى؛ همان مردى كه كثرت عبادت چهره‌اش را فرسوده كرده بود». ⁽³⁾

آرى؛ معاويه با كشتن شيعيان على عليه السلام به ويژه افراد بانفوذ و ايجاد ترس و وحشت ميان آنان، در پى انتقام از اميرمؤمنان على عليه السلام و در واقع انتقام از اسلام راستين برآمد، تا بتواند به «خطّ اموى» استحكام بيشترى ببخشد و راه را براى خودكامگى‌هايش هموارتر سازد.

***ت)

6- تنگناى اقتصادى مخالفان

يعقوبى- مورّخ مشهور- از حضرت رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله روايت كرده است، كه فرمود:

«اذَا بَلَغَ بَنُو أَبِي الْعَاصِ ثَلثِينَ رَجُلًا جَعَلُوا مَالَ اللَّهِ دُوَلًا وَ عِبَادَهُ خَوَلًا وَ دِينَهُ دَخَلًا؛ آنگاه كه فرزندان ابوالعاص (پسر اميّه) به سى تن برسند، بيت المال را در انحصار خود قرار مى‌دهند و بندگان خدا را برده خويش، و دين خداوند را مايه فريب مى‌سازند». ⁽¹⁾

اين سه اصل پايه‌هاى حكومت‌هاى استبدادى است كه حكومت بنى‌اميّه بر اساس آن شكل گرفته است.

معاويه كه در سال‌هاى اوّل حكومتش با سياستى مزوّرانه پا به ميدان نهاد و با بذل و بخشش‌هاى فراوان و تظاهر به بردبارى و چشم‌پوشى از دشمنانش، سعى در به سازش كشاندن آنان داشت و به هر شكل مى‌خواست همگان در برابر حكومت او سر تسليم فرود آورند و يا حدّاقل سكوت كنند؛ پس از استحكام پايه‌هاى حكومتش سيماى واقعى خويش را نمايان ساخت و شديدترين فشارهاى اقتصادى را بر مردم بى‌نوا روا داشت.

وى با اين كه ثروت‌هاى عمومى و دارايى‌هاى كشور اسلام را به رايگان تقديم مواليان و نزديكان خويش مى‌كرد، با وضع مقرّرات سنگين اقتصادى نسبت به مخالفان خويش، چنان عرصه را بر آنان تنگ كرده بود كه بسيارى از مردم با فقر و فلاكت دست و پنجه نرم مى‌كردند.

او اين كار را براى اين انجام مى‌داد تا احدى به فكر قيام بر ضدّ او نيفتد. ⁽²⁾

اين سياست در دوران يزيد نيز ادامه يافت تا جايى كه نسبت به افرادى چون

«عبداللّه بن عبّاس» نيز اعمال مى‌شد. عبداللَّه در نامه‌اى به يزيد به همين نكته اعتراض كرده، مى‌نويسد:

«فَلَعَمْرِي مَا تُؤْتِينَا مِمَّا فِي يَدَيْكَ مِنْ حَقِّنَا إِلَّا الْقَلِيلَ وَ إِنَّكَ لَتَحْبِسُ عَنَّا مِنْهُ الْعَرِيضَ الطَّويلَ؛ به جانم سوگند! تو از حقوق ما جز مقدار ناچيزى به ما ندادى و تمام آن را خود برداشتى!». ⁽¹⁾

معاويه كه براى تصاحب اموال مردم مسلمان خيز برداشته بود هر روز دستورى صادر مى‌كرد.

يك روز فرمان داد تمام اراضى مربوط به پادشاهان ساسانى كه در اطراف كوفه قرار داشت، تصرّف شود. در پى اين فرمان، تمام آن سرزمين‌هاى وسيع و آباد جزء اموال خصوصى او قرار گرفت. درآمد اين زمين‌ها در هر سال تا 5 ميليون درهم مى‌رسيد.

روز ديگر فرمان داد، بصره و املاك آباد اطراف آن را به اين سرزمين‌ها اضافه كنند.

در مرحله سوم دستور داد: هدايايى كه رعاياى ايرانى در ايّام نوروز و مهرگان به پادشاهان ساسانى مى‌پرداختند، از اين به بعد به دستگاه خلافت بپردازند. ⁽²⁾

منطق معاويه بر اين اساس بود كه مى‌گفت: زمين از آن خداست و وى خليفه خدا! لذا هر طورى كه ميلش باشد عمل مى‌كند. او مى‌گفت:

«الْأَرْضُ للَّهِ وَ أَنَا خَلِيفَةُ اللَّهِ فَمَا آخُذُ مِنْ مَالِ اللَّهِ فَهُوَ لِي وَ مَا تَرَكْتُهُ كَانَ جائِزاً لِي؛ زمين از آن خدا است و من هم خليفه او، پس اگر در مالى تصرّف كنم، متعلّق به من است و اگر تصرّف نكنم باز مجاز به تصرّف آنم». ⁽³⁾

بر اساس منطق معاويه ولايات و شهرها به صورت تبعيض‌آميزى اداره مى‌شد. در حالى كه مردم شام- بهترين مدافعان حكومت معاويه- در امنيّت و رفاه به سر برده و79

ارزاق عمومى به وفور و با قيمتى مناسب در اختيارشان قرار مى‌گرفت و هر گاه و بى‌گاه از بذل و بخشش‌هاى بى‌دريغ معاويه بهره‌مند بودند؛ مردم شهرهاى ديگر تحت فشار سخت‌ترين تنبيهات اقتصادى قرار داشتند.

خصوصاً شهر كوفه كه پايگاه اصلى شيعيان و دوست‌داران اميرمؤمنان عليه السلام بود، با وضع بسيار دردناكى روبرو بود. مغيرة بن شعبه- والى كوفه- ارزاق عمومى را از مردم كوفه دريغ مى‌داشت. اين سياست تبعيض‌آميز معاويه تا دهها سال پس از وى نيز ادامه يافت؛ تا آن‌جا كه عمر بن عبدالعزيز- به اصطلاح عادل‌ترين آنان!- در حالى كه بر حقوق شاميان ده دينار افزوده بود بر اهل عراق هيچ نيافزود! ⁽¹⁾

غصب زمين‌هاى آباد بلاد اسلامى، تنها به كوفه و بصره خلاصه نشد. بلكه پس از آن معاويه بر زمين‌هاى يمن و شام و بين النهرين نيز دست انداخت و سرزمين‌هايى كه در گذشته عنوان خالصه و تيول داشت، از چنگ صاحبان آنها درآورد و در تصرّف خويش قرار داد.

وى حتّى از دو شهر مقدس مكّه و مدينه نيز صرف نظر نكرد؛ هر سال مقدار زيادى خرما و گندم از اين دو شهر به عنوان ماليات و خراج مى‌گرفت و «فدك» را كه متعلّق به فرزندان رسول خدا صلى الله عليه و آله بود جزء تيول مروان بن حكم قرار داد! ⁽²⁾

«ابن عبد ربّه» مى‌نويسد:

در دوران حكومت معاويه هيچ بودجه‌اى از بيت المال براى شهر مقدّس مدينه اختصاص نمى‌يافت ⁽³⁾، چه اين‌كه در اين شهر بزرگانى زندگى مى‌كردند كه همه از سران مخالفان حكومت اموى بودند.58

واليان منصوب معاويه، مردم اين سامان را مجبور كردند تا با بهاى ناچيزى املاك خويش را بفروشند و بسيارى از زمين‌هاى اطراف مدينه را به اجبار به تصرّف دستگاه حكومت درآوردند.

به حكم معاويه، گاه مروان بن حكم و گاه نيز سعيد بن عاص بر مدينه حكومت مى‌كرد و هر دو در تضعيف اقتصادى مردم مدينه خصوصاً بزرگان قوم از هيچ كوششى دريغ نمى‌كردند. ⁽¹⁾

معاويه كه مبارزه با علويان و هواخواهان مكتب علوى را وجهه نظر خويش قرارداده بود، در بخشنامه‌اى به همه عمّال خويش اعلام كرد:

«انْظُرُوا إِلَى مَنْ قَامَتْ عَلَيْهِ الْبَيِّنَةُ أَنَّهُ يُحِبُّ عَلِيّاً وَ أَهْلَ بَيْتِهِ فَامْحُوهُ مِنَ الدِّيوَانِ وَ أَسْقِطُوا عَطَاءَهُ وَ رِزْقَهُ؛ مواظب باشيد هر كه ثابت شد كه از شيعيان على عليه السلام و اهل بيت او است اسم او را از دفتر بيت المال حذف كنيد و حقوق و مزاياى او را قطع نماييد». ⁽²⁾

اين همه سخت‌گيرى از جانب معاويه براى آن بود كه وى همواره از شيعيان احساس خطر عظيمى مى‌كرد و لذا با قساوت تمام به اين گونه اعمال ننگين و شرارت‌بار دست مى‌زد.

ابن ابى الحديد، از امام باقر عليه السلام نقل مى‌كند كه شرايط چنان سخت شده بود كه اگر كسى از دوستى ما ياد مى‌كرد زندانى مى‌شد و اموالش مصادره مى‌گرديد و يا خانه‌اش ويران مى‌گشت. ⁽³⁾

فشارها چنان زياد و فراگير شده بود كه «شعبى» مى‌گويد:

«مَا نَدْري مَا نَصْنَعُ بِعَلِىِّ بْنِ أبي طَالِبٍ، إِنْ أَحْبَبْنَاهُ إِفْتَقَرْنَا وَ إِنْ ابْغَضْنَاهُ43

كَفَرْنَا؛ نمى‌دانيم با على عليه السلام چه كنيم؟ اگر او را دوست بداريم، (چنان بر ما سخت مى‌گيرند كه) فقير و نيازمند مى‌شويم و اگر او را دشمن بداريم، كافر مى‌شويم». ⁽¹⁾

7- بدعت‌ها

معاويه براى پيشبرد اهداف خويش و تحكيم پايه‌هاى مقام و موقعيّت خود، كه سخت به آن علاقه داشت، به احكام اسلامى نيز دست‌اندازى كرد و بدعت‌هايى را در دين پديد آورد كه از مهم‌ترين آن‌ها انحراف خلافت اسلامى از مسير صحيح خود و تبديل آن به سلطنت استبدادى و موروثى، مخصوصاً انتخاب فرزند آلوده و ناصالحش براى ولايت‌عهدى بود.

اين خطر به قدرى جدّى و مهم بود كه امام حسين عليه السلام در جمع عدّه زيادى از صحابه و انصار و فرزندان آنها در منى، با آن‌كه جاسوسان معاويه همه جا مراقب اوضاع بودند، در اين باره فرمود:

«فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يَنْدَرِسَ هَذَا الْحَقُّ وَ يَذْهَبَ؛ من بيم آن دارم كه (در اثر اعمال معاويه) دين اسلام فرسوده گشته و به طور كامل ريشه‌كن گردد». ⁽²⁾

معاويه خود تصريح مى‌كرد كه خلافت را نه با محبّت و دوستى مردم و نه رضايت آن‌ها از حكومت او، بلكه با شمشير به دست آورده است. ⁽³⁾

بنابراين، دليلى ندارد كه خواسته‌هاى ملّت مسلمان را رعايت كند.

«جاحظ» مى‌گويد:

«معاويه آن سال را كه به قدرت رسيد «عام الجماعة» ناميد، در حالى كه آن سال «عام الفرقة و القهر و الغلبة» بود، سالى كه امام به سلطنت و نظام كسرايى تبديل شد و

خلافت پيامبر صلى الله عليه و آله غصب شد و قيصرى گرديد». ⁽¹⁾

معاويه خود را اوّلين «ملك» (شاه) مى‌خواند. ⁽²⁾

«سعيد بن مسيّب» مى‌گفت: معاويه اولين كسى بود كه خلافت را به سلطنت تبديل كرد. ⁽³⁾

«ابوالاعلى مودودى» در كتاب «خلافت و ملوكيّت» چند ويژگى براى تفاوت نظام سلطنتى معاويه با خلافت پيش از وى برشمرده است.

نخست: دگرگونى روش تعيين خليفه. خلفاى پيشين، خود براى كسب خلافت قيام نمى‌كردند، ولى معاويه در پى آن بود با هر وسيله‌اى كه شده بر مسند خلافت تكيه زند.

دوم: دگرگونى در روش زندگى خلفا و استفاده از روش پادشاهى روم و ايران.

سوم: چگونگى مصرف بيت المال. زيرا در دوران معاويه بيت المال به صورت ثروت شخصى او و دودمان او درآمد و كسى نمى‌توانست درباره حساب و كتاب بيت‌المال از حكومت وى بازخواست كند.

چهارم: پايان آزادى ابراز عقيده و امر به معروف و نهى از منكر. اين روش از عهد معاويه با كشتن «حجر بن عدى» آغاز شد.

پنجم: پايان آزادى دستگاه قضايى اسلام.

ششم: خاتمه يافتن حكومت شورايى.

هفتم: ظهور تعصّبات نژادى و قومى.

هشتم: نابودى برترى قانون، بر خواسته‌هاى شخصى. ⁽⁴⁾1)

«ابن‌ابى‌الحديد» پس از نقل سخنانى در مورد خلاف‌كارى‌ها و بدعت‌هاى معاويه، مى‌گويد:

«اعمال خلاف و آشكاراى «معاويه» از قبيل: پوشيدن حرير، استعمال ظروف طلا و نقره، جمع آورى غنايم براى خود، اجرا نكردن حدود الهى و مقرّرات اسلام درباره اطرافيان و كسانى كه مورد علاقه‌اش بودند، ملحق كردن «زياد» به خود و او را برادر خود خواندن، با اين‌كه پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرموده بود: «أَلْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَ لِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ؛ فرزند به همسر ملحق مى‌شود و سهم زناكار سنگسار شدن است». كشتن «حُجربن عدى» و ياران پاك او، توهين به ابوذر و او را سوار بر شتر برهنه كردن و فرستادنش به مدينه، ناسزا گفتن به «اميرمؤمنان على عليه السلام» و «امام حسن عليه السلام» و «ابن عبّاس» بر روى منابر، وليعهد قراردادن «يزيد» شراب‌خوار و قمارباز و ... همه و همه دليل بر كفر و الحاد او است». ⁽¹⁾

معاويه در بدعت‌گزارى هيچ حدّ و مرزى قائل نبود و به اعتراض ديگران نيز وقعى نمى‌نهاد.

«ابودرداء» مى‌گويد:

«به معاويه گفتم از پيغمبر صلى الله عليه و آله شنيدم هر كسى از ظروف طلا و نقره بياشامد آتش جهنّم درونش را فرا خواهد گرفت». معاويه گفت:

«أَمَّا أَنَا فَلَا أَرَى بِذَلِكَ بَأْساً؛ امّا من براى آن ايرادى نمى‌بينم!!».

«ابودرداء» پاسخ داد: عجبا! من از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى‌كنم تو رأى شخصى خود را اظهار مى‌كنى! من ديگر در سرزمينى كه تو هستى نخواهم ماند!». ⁽²⁾

مرحوم علّامه امينى در كتاب نفيس «الغدير» با ذكر اسناد و مدارك روشن بدعت‌ها و فجايعى را كه شخص معاويه انجام داده جمع آورى كرده است؛ در اين‌جا فهرست21

آن از نظر خوانندگان عزيز مى‌گذرد و شرح و تفصيل منابع آن را مى‌توانند در «الغدير» جلد يازدهم مطالعه كنند.

اين مرد محقّق مى‌نويسد:

«نخستين كسى كه آشكارا به شرب خمر و خريدن آن اقدام كرد، معاويه بود.

نخستين كسى كه در محيط اسلام فحشا را اشاعه داد، معاويه بود.

نخستين كسى كه ربا را حلال شمرد، معاويه بود.

نخستين كسى كه ازدواج با دو خواهر را در يك زمان اجازه داد، معاويه بود.

نخستين كسى كه سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله را در باب ديات تغيير داد، معاويه بود.

نخستين كسى كه لبّيك را (در مراسم زيارت خانه خدا) ترك كرد، معاويه بود.

نخستين كسى كه از اجراى حدود الهى سرباز زد، معاويه بود.

نخستين كسى كه اموالى را براى جعل حديث اختصاص داد، معاويه بود.

نخستين كسى كه به هنگام بيعت با مردم بيزارى از على عليه السلام را شرط مى‌كرد، معاويه بود.

نخستين كسى كه سرِ يكى از اصحاب پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله (عمرو بن حَمِق) را جدا كرده و در شهرها گردش داد، معاويه بود.

نخستين كسى كه خلافت پيامبر صلى الله عليه و آله را به سلطنت مبدّل ساخت، معاويه بود.

نخستين كسى كه به دين خدا اهانت كرد و فرزند فاجرش را به خلافت برگزيد، معاويه بود.

نخستين كسى كه دستور داد مدينه پيامبر صلى الله عليه و آله را غارت كنند، معاويه بود.

نخستين كسى كه سبّ و ناسزاگويى به على عليه السلام را رواج داد، معاويه بود.

نخستين كسى كه خطبه نماز عيد را (بر خلاف دستور پيامبر صلى الله عليه و آله) بر نماز عيد مقدّم داشت، تا بتواند قبل از متفرّق شدن مردم، ضمن خطبه خود، على عليه السلام را سبّ كند،

معاويه بود». ⁽¹⁾

اين تنها بخشى از فجايع معاويه در زمينه تغيير احكام الهى و نقض سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله و زير پا نهادن دستورات خدا بود و اگر كسى تمام تاريخ زندگانى او و ساير بنى‌اميّه را بررسى كند، باز هم به نمونه‌هاى بيشترى دست مى‌يابد و به راستى اگر حكومت اين ظالمان بيگانه از اسلام ادامه مى‌يافت، به يقين چيزى از اسلام باقى نمى‌ماند و اين سخن با مدارك گسترده‌اى كه در دست است، جاى انكار ندارد! و ما تعجّب مى‌كنيم چرا بعضى اصرار دارند چشم بر هم نهند و با اين همه فجايع، باز معاويه و بنى‌اميّه را بستايند؛ براستى شگفت‌آور است! انصاف كجاست؟! ⁽²⁾

8- تحميل بيعت يزيد بر مردم

طبق نوشته «ابن عبد ربّه» معاويه هفت سال تمام به منظور آماده سازى افكار عمومى براى بيعت با يزيد تلاش كرد ⁽³⁾و براى رسيدن به اين مقصود از همه وسايل فريب و نيرنگ سود جست و از هيچ فرصتى چشم پوشى نكرد.

معاويه، از هر كسى بهتر مى‌دانست كه مردم بعد از وى هرگز با فرد فرومايه‌اى چون يزيد بيعت نخواهند كرد. از اين رو لازم ديد هر چه از دستش بر مى‌آيد پيشاپيش انجام دهد. اين بود كه با حيله و تزوير مدّعيان آينده خلافت، چون امام حسن مجتبى عليه السلام، سعد بن ابى وقاص و ديگران را يكى پس از ديگرى از ميان برداشت. ⁽⁴⁾

وى حتّى از عبدالرّحمان- فرزند خالد بن وليد، از همسنگران جاهلى خويش- نيز

نگذشت و چون از شاميان شنيد كه او را براى خلافت آينده مناسب مى‌دانند، وى را توسّط طبيب مخصوص خويش به قتل رساند. ⁽¹⁾

جمعى از مورّخان چون يعقوبى و ابن اثير ⁽²⁾، بر اين باورند كه اوّلين بار طرح ولايت‌عهدى يزيد به صورت رسمى توسط «مغيرة بن شعبه» كليد زده شد. معاويه بنا داشت مغيره را از حكومت كوفه عزل كند و سعيد بن عاص را به جايش منصوب نمايد، ولى مغيره پس از اطّلاع از اين تصميم، به سرعت خود را به شام رساند و براى تحكيم موقعيّت خويش، ولايت‌عهدى يزيد را به معاويه پيشنهاد داد و افزود كه راضى كردن مردم كوفه با من.

معاويه كه مقصود اصلى مغيره را دريافت، گفت، به كوفه بازگرد و به اين كار بپرداز!

پس از آن معاويه در نامه‌اى به «زياد» حاكم بصره نوشت:

«مغيره مردم كوفه را به بيعت يزيد فراخوانده است، تو شايسته‌ترى كه نسبت به پسر برادرت! اين كار را انجام دهى! هنگامى كه نامه‌ام به دست تو رسيد مردم بصره را جمع كن و از آن‌ها براى يزيد بيعت بگير!».

وقتى كه نامه معاويه به زياد رسيد، در شگفتى فرو رفت و به معاويه چنين پيام داد:

«يزيد مردى است كه با سگ‌ها و ميمون‌ها بازى مى‌كند و جامه‌هاى رنگارنگ مى‌پوشد و پيوسته شراب مى‌نوشد و شب را با ساز و آواز مى‌گذراند، اگر مردم را به بيعت وى بخوانم به ما چه خواهند گفت؟ در حالى كه هنوز مردانى چون عمر و عبداللّه بن زبير در ميانشان هستند. يزيد را وادار كه يكى دو سال به اخلاق اينان درآيد! شايد بتوان در آن صورت مردم را به اين56

بيعت راضى كرد».

معاويه از شنيدن اين پيام خشمگين شد و گفت:

واى بر پسر عبيد! شنيده‌ام در گوشش خوانده‌اند كه وى پس از من امير است؛ به خدا سوگند! او را به مادرش سميّه و پدرش عبيد باز مى‌گردانم. ⁽¹⁾

طبيعى بود كه «زياد» در مقابل ابطال هويّت و شناسنامه جعلى‌اش! چاره‌اى جز تسليم نداشت.

بدين ترتيب، معاويه و كارگزاران وى وارد كار سخت و دشوارى شده بودند، معاويه با هر زحمتى كه بود از گوشه و كنار مملكت، سران و بزرگان قبايل را به دمشق فرا مى‌خواند و با تهديد، يا بخشيدن پول‌هاى هنگفت و گاه با دادن امتيازات ديگر چون فرمانروايى و حكمرانى، آنان را به بيعت با يزيد وادار مى‌كرد.

سال‌ها طول كشيد تا همه بلاد اسلامى- جز مكّه و مدينه- به بيعت تحميلى يزيد تن دادند. تنها اين دو شهر- مخصوصاً مدينه- همچنان دست نخورده باقى مانده بود.

حضور افراد ذى نفوذى چون امام معاويه در ابتدا به مروان بن حكم- والى وقت مدينه- دستور داد تا از مردم آن شهر بيعت بگيرد؛ ولى مردم مدينه اعتنايى به اين امر نكردند، عبدالرحمان- فرزند خليفه اوّل- در جمع مردم با صراحت گفت: مروان و معاويه دروغ مى‌گويند، آن‌ها مى‌خواهند حكومت را تبديل به پادشاهى كنند كه هر شاهى مُرد، شاه ديگر (پسرش) جانشين وى گردد. ⁽²⁾

سرانجام اعتراض شديد امام‌حسين عليه السلام مروان را در انجام اين مأموريت ناكام ساخت.

معاويه چاره‌اى نديد جز اين‌كه شخصاً به اين دو شهر مقدّس سفر كند و مردم آن06

سامان را به بيعت تحميلى با يزيد مجبور نمايد. اين بود كه با تعداد زيادى از نظاميان و گارد مخصوص خويش به حجاز سفر نمود.

«ابن قتيبه» در كتاب «الامامة و السياسة» داستان اين سفر و سخنان عتاب‌آميز معاويه را در مدينه با حسين بن على عليه السلام و ديگر سرشناسان به تفصيل نقل كرده است.

وى مى‌نويسد:

«معاويه فرمان داد مردم را به مسجد فراخوانند و چون مردم جمع شدند برخاست و در مورد شايستگى و لياقت يزيد براى خلافت سخن راند و گفت: تمام مسلمانان در كلّيّه بلاد اسلامى جز شما مردم مدينه با يزيد بيعت كردند، من براى اهمّيّت اين شهر آن را به تأخير انداخته‌ام و اگر در امّت اسلامى كسى را بهتر از يزيد مى‌شناختم به خدا سوگند براى او بيعت مى‌گرفتم!».

دراين لحظه امام حسين عليه السلام برخاست و سخن وى را قطع كرد و فرمود:

«به خدا سوگند! كسى را كه پدرش از پدر يزيد و مادرش از مادر وى و خودش از خود او بهتر و شايسته‌تر است كنار نهادى و يزيد را مطرح ساختى!».

معاويه گفت: «گويا خودت را مى‌گويى؟»

امام عليه السلام فرمود: آرى.

گفت: امّا سخن تو كه مادرت از مادر يزيد بهتر است سخن به حقّى است. چه اين‌كه فاطمه عليها السلام دختررسول خدا صلى الله عليه و آله است و كسى در دين و سابقه به پاى وى نخواهد بود، و امّا اين‌كه مى‌گويى پدرت از پدر يزيد بهتر است، خدا پدر يزيد را بر پدر تو پيروز كرد!!

امام فرمود: «اين جهالت و نادانى براى تو بس است كه دنياى زودگذر را بر آخرت جاويدان برگزيده‌اى».

معاويه ادامه داد: امّا اين‌كه مى‌گويى خودت از يزيد بهتر هستى به خدا سوگند! يزيد براى امّت محمد صلى الله عليه و آله از تو بهتر و شايسته‌تر است!!

امام عليه السلام فرمود: اين دروغ و بهتانى بيش نيست، آيا يزيد شراب‌خوار و عشرت‌پيشه از من بهتر است؟! ⁽¹⁾

بنابر نقل «ابن اثير» معاويه مدّتى در مدينه ماند تا سرانجام با تهديد صريح در حالى كه نظاميان با شمشيرهاى آخته و آماده اطراف مردم را در مسجد گرفته بودند، از آنان- غير از آن چهار تن- بيعت گرفت و سپس به سوى شام رهسپار گرديد. ⁽²⁾

با اين‌كه معاويه به حسب ظاهر از مردم شهرهاى مختلف براى يزيد بيعت گرفت و يزيد را به عنوان جانشين انتخاب كرد، ولى اين عمل به عنوان يكى از كارهاى بسيار زشت معاويه در خاطره تاريخ باقى ماند.

زشتى اين انتخاب تا آنجا بود كه- همچنان‌كه گذشت- حتّى در باور فردى چون «زياد» نمى‌گنجيد و به همين جهت به معاويه گفت، چگونه مردم را به بيعت فرد شراب‌خوار و ميمون‌باز دعوت كنيم؟

«ابن اثير» از «حسن بصرى» نقل مى‌كند كه گفت: معاويه چهار عمل انجام داد كه هر يك از آن‌ها براى تباهى او كافى بود، و آن‌گاه يكى از آن‌ها را چنين مى‌شمارد:

«وَاسْتِخْلَافُهُ بَعْدَهُ إِبْنَهُ سِكِّيراً خِمِّيراً يَلْبِسُ الْحَرِيرَ وَ يَضْرِبُ بِالطَّنَابِيرِ؛ جانشين كردن فرزند بسيار مست و شراب‌خوار خود را كه لباس حرير مى‌پوشيد و به ساز و آواز مشغول بود». ⁽³⁾

به گفته يعقوبى- مورّخ مشهور- هنگامى كه به عبداللّه بن عمر پيشنهاد شد با يزيد بيعت كند، گفت:8)

«با كسى كه ميمون باز و سگ باز و شراب‌خوار و داراى فسق آشكار است، بيعت كنم، در اين صورت به خداوند چه پاسخى بدهم؟». ⁽¹⁾

به هرحال، علاقه فردى معاويه به فرزندش يزيد و بقاى خلافت در خاندان اموى سبب چنين بيعت تحميلى گرديد. در نتيجه ضربت كارى ديگرى به جامعه اسلامى و شريعت نبوى صلى الله عليه و آله از اين طريق وارد شد.

سيّد قطب، نويسنده و دانشمند معروف مصرى مى‌نويسد:

«تعيين يزيد براى خلافت يك ضربه كارى به قلب اسلام و به نظام اسلامى و هدف‌ها و مقاصد آن بود». ⁽²⁾

***81

8 حكومت جنايت‌بار يزيد

اشاره

آخرين حلقه حوادثى كه به ماجراى خونين كربلا ختم شد، بدست گرفتن خلافت توسّط يزيد بن معاويه بود.

حوادثى كه از سقيفه شروع شد و هر دوره‌اى بيش از گذشته سبب تقويت «جبهه اموى» و منافقان گرديد، در نهايت كار را به آن‌جا رساند كه با نهايت تأسّف خلافت مسلمين به دست يزيد فاسد، شراب‌خوار و هوس‌باز افتاد.

او با غرور و خودخواهى در پى بيعت گرفتن و به رسميّت بخشيدن حكومت فاسد خويش برآمد و در مسير اجراى اهداف خود، دست به هر جنايتى مى‌زد. به گفته «مسعودى» مورّخ معروف: «سيره يزيد، همان روش فرعون بود؛ بلكه بايد گفت فرعون در ميان مردم، بيش از يزيد به عدالت رفتار مى‌كرد». ⁽¹⁾

در اين قسمت، براى آشنايى با افكار و عقايد و اعمال يزيد، كارنامه سياه او را كمى بررسى مى‌كنيم.

ولادت و تربيت يزيد

يزيد در سال 25 يا 26 هجرى زاده شد و مادر وى «ميسون» نام داشت؛ معاويه «ميسون» را در حالى كه يزيد را در شكم داشت، طلاق داد و «ميسون» وى را در زمانى

كه همسر معاويه نبود، به دنيا آورد. ⁽¹⁾

برخى از نويسندگان معتقدند: يزيد نزد دايى‌هاى خود در باديه پرورش يافت و قبيله مادرش پيش از اسلام مسيحى بودند و هنوز حال و هواى دوران مسيحيّت در سر آنان بود و از اين رو، يزيد بيش از آن كه تربيت او اسلامى باشد، تربيت مسيحى داشت؛ بنابراين، پرده‌درى وى نسبت به ارزش‌هاى اسلامى امر غريبى نبود. ⁽²⁾

شايد از اين روست كه يزيد در اشعار خويش- به هنگامى كه مى‌خواهد شراب بنوشد- چنين مى‌سرايد:

وَ إِنْ حَرُمَتْ يَوْماً عَلَى دِينِ أَحْمَدَ فَخُذْهَا عَلَى دِينِ الْمَسِيحِ بْنِ مَرْيَمَ

«اگر نوشيدن شراب در دين اسلام حرام است؛ آن را مطابق دين مسيح بنوش!». ⁽³⁾

دولت روم در دربار بنى‌اميّه نفوذ داشت و برخى از مسيحيان روم در دربار شام به عنوان مستشار حضور داشتند. مورّخان تصريح مى‌كنند كه به هنگام حركت امام حسين عليه السلام به سوى كوفه، يزيد به توصيه «سَرْجون» رومى «عبيداللّه زياد» را كه والى بصره بود (با حفظ سِمَت) به حكومت كوفه نيز منصوب كرد. سرجون اين توصيه را به نقل از معاويه به يزيد نمود. ⁽⁴⁾

«ابوالفرج اصفهانى» درباره هم‌نشينان يزيد مى‌گويد: «در طليعه نديمان يزيد، شاعرى مسيحى به نام «اخطل» قرار داشت. اين دو تن با هم شراب مى‌نوشيدند و ساز و آواز مى‌شنيدند و يزيد وى را در سفرها به همراه خود مى‌برد. پس از مرگ يزيد و انتقال خلافت به مروانيان، اخطل در دوران خلافت عبدالملك مروان، از نزديكان او1)

قرار گرفت و هر زمان مى‌خواست، نزد او مى‌رفت، در حالى كه گردنبند طلا در گردن داشت و قطرات خمر از موى صورتش مى‌چكيد». ⁽¹⁾

افكار، انديشه‌ها و رفتارهاى ضدّ دينى يزيد

آنچه را كه تاريخ از افكار و انديشه‌هاى اين عامل فساد و تباهى و رفتارهاى او نقل مى‌كند، همه حكايت از فسق و فجور و رفتارهاى الحادى دارد.

قاضى نعمان مصرى مى‌نويسد:

روزى رسول خدا صلى الله عليه و آله به معاويه نظر افكند و فرمود:

«أَىُّ يَوْمٍ لِأُمَّتِي مِنْكَ، وَ أَىُّ يَوْمِ سُوءٍ لِذُرِّيَّتِي مِنْكَ مِنْ جَرْوٍ يَخْرُجُ مِنْ صُلْبِكَ، يَتَّخِذُ آيَاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ يَسْتَحِلُّ مِنْ حُرْمَتِي مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ؛ امّت من چه روز (سختى) از تو خواهند داشت؟ و خاندان من از فرزندى كه از صلب تو خارج مى‌شود، روز بدى را در پيش دارد! همان فرزندى كه آيات خدا را به استهزا مى‌گيرد و آن‌چه را كه خداوند از حريم من حرام كرده، وى حلال مى‌شمارد». ⁽²⁾

اشعار كفرآميز يزيد و سخن‌گفتن از انتقام از پيامبر و يادآورى كشتگان مشرك در جنگ بدر و كشتن امام حسين عليه السلام در برابر آنان، همگى از عدم اعتقاد او به دين اسلام حكايت دارد. ⁽³⁾

وى در زمان خلافت پدرش به مى گسارى و هوسرانى مشغول بود، معاويه تصميم گرفت براى ساختن سابقه‌اى دينى، وى را به جهاد بر ضدّ «روميان» بفرستد؛ از اين رو، او را به فرماندهى لشكرى براى جنگ با روميان اعزام كرد و «سفيان بن عوف غامدى» را نيز در اين مسير با وى همراه ساخت. يزيد در اين سفر جهادى! معشوقه

خود «امّ كلثوم» را نيز به همراه داشت. در اين سفر لشكريان يزيد كه گروهى از لشكرش وارد روم شده بودند، به تب و آبله گرفتار شدند؛ ولى يزيد در همان حال در منزلى به نام «دير مُرّان» (محلى در نزديك دمشق) در كنار «امّ كلثوم» به استراحت و هوسرانى مى‌پرداخت. وقتى از اين حادثه با خبر شد (با بى‌اعتنايى به آنچه بر لشكريانش اتّفاق افتاد)، چنين سرود:

مَا إِنْ أُبَالِي بِمَا لَاقَتْ جُمُوعُهُمْ بِالْغَذْقَذَوُنَةِ مِنْ حُمَّى وَ مِنْ مُومٍ

إِذَا اتَّكَأْتُ عَلَى الْأنمَاطِ فِي غُرَفٍ بِدير مُرَّانَ عِنْدِي أُمِّ كُلْثُومٍ!

«من باكى ندارم از اين كه آن جمعيّت در منطقه غذقذونه (ناحيه‌اى در نزديك سرزمين روم) دچار تب و آبله شدند؛ آنگاه كه من در «دير مرّان» در ميان غرفه‌ها بر بالش‌ها تكيه زده‌ام و امّ كلثوم را در كنار خود دارم!». ⁽¹⁾

در زمان خلافت كوتاهش دربار يزيد، مركز فساد و فحشا و گناه بود و آثار آن در جامعه نيز گسترش يافته بود؛ به گونه‌اى كه به گفته «مسعودى» در دوران حكومت كوتاه وى، حتّى در محيط مقدّسى همچون مكّه و مدينه جمعى به نوازندگى و استعمال آلات لهو و لعب مى‌پرداختند. ⁽²⁾

هنگامى كه گروهى از مردم مدينه به سرپرستى «عبداللّه بن حنظله غسيل الملائكه» براى آگاهى از افكار و عقايد و اعمال يزيد به شام سفر كردند و برگشتند، عباراتى در معرّفى يزيد گفته‌اند كه از عمق فاجعه‌اى كه مسلمين گرفتار آن شده بودند، حكايت مى‌كند.

«ابن اثير» در كتاب خويش نقل مى‌كند، آنان گفتند:

«ما از نزد مردى آمديم كه دين ندارد، شراب مى‌نوشد، طنبور مى‌نوازد، نوازندگان به نزد وى به لهو و لعب مشغولند، با سگ‌ها بازى مى‌كند، با جمعى از دزدان67

شب‌نشينى دارد». ⁽¹⁾

ديگرى گفت: «به خدا سوگند! وى شراب مى‌نوشد و به گونه‌اى مست مى‌شود كه نماز را نيز ترك مى‌كند!». ⁽²⁾

«ابن جوزى»، دانشمند معروف اهل سنّت از قول «عبداللّه بن حنظله» نقل مى‌كند، كه گفت:

«وَاللَّهِ مَا خَرَجْنَا عَلَى يَزِيدَ حَتَّى خِفْنَا أَنْ نُرْمَى بِالْحِجَارَةِ مِنَ السَّمَاءِ! إِنَّهُ رَجُلٌ يَنْكِحُ الْأُمُّهَاتِ، وَ الْبَنَاتِ وَالْأَخَوَاتِ وَ يَشْرِبُ الْخَمْرَ وَ يَدَعُ الصَّلَاةَ؛ ما در حالى از نزد يزيد بيرون آمديم كه خوف آن داشتيم كه (بر اثر گناهان فراوان وى) از آسمان سنگ بر سر ما ببارد، او مردى است با مادران و دختران و خواهران نيز زنا مى‌كند؛ وى شراب مى‌نوشد و نماز نمى‌خواند». ⁽³⁾

مى‌گسارى وى به طور علنى و سرودن اشعارى در حال مستى و دهن كجى به ارزش‌هاى اسلامى در آن حالت، از صفحات تاريك زندگى يزيد است.

«سبط بن جوزى» در «تذكرةالخواص» مى‌نويسد، وى در حال مستى چنين مى‌سرود:

«ياران هم پياله من! برخيزيد و به نغمه‌هاى خوانندگان گوش فرا دهيد. پياله‌هاى شراب را پى در پى سر بكشيد و بحث‌هاى علمى را كنار بگذاريد. نغمه‌هاى ساز و آواز (به گونه‌اى مستم مى‌كند كه) مرا از شنيدن صداى اذان باز مى‌دارد و من خمره‌هاى شراب را با حوران بهشتى معاوضه كردم. (و لذّات مستى را بر وعده‌هاىست

الهى ترجيح مى‌دهم!)». ⁽¹⁾

مَعْشَرَ النِّدْمَانِ قُومُوا وَاسْمَعُوا صَوْتَ الْأَغَانِي

وَاشْرَبُوا كَأْسَ مُدَامٍ وَاتْرُكُوا ذِكْرَ الْمَعَانِي

شَغَلَتْنِي نَغْمَةُ الْعِيدَانِ عَنْ صَوْتِ الْأَذَانِ

وَ تَعَوَّضْتُ عَنِ الْحُورِ خُمُوراً فِي الدِّنَانِ

(تذكرة الخواص، ص 261)

در تاريخ آمده است كه پس از شهادت امام حسين عليه السلام يزيد براى تشكّر از «ابن زياد» وى را به شام دعوت كرد و بساط باده‌نوشى را پهن كرد و در حالى كه «ابن زياد» در كنار وى نشسته بود، خطاب به باده به دستان و ساقيان سرود:

إِسْقِنِي شَرْبَةً تَروِّي مُشَاشِي ثُمَّ مِلْ فَاسْقِ مِثْلَهَا ابْنَ زِيَادِ

صَاحِبِ السِّرِّ وَالْأَمَانَةِ عِنْدِي وَ لِتَسْدِيدِ مَغْنَمِي وَ جِهَادِي

«اى ساقى! به من شرابى بنوشان كه جان مرا سيراب كند؛ سپس جامى از شراب پر كن و به ابن زياد بنوشان. همو كه راز دار و امانت‌دار من است. آن كس كه كار جهاد و غنيمت من به دست او استحكام يافت!».

آنگاه به نوازندگان دستور داد كه بنوازند. ⁽²⁾

يزيد به قدرى دلبسته شراب بود كه حتّى در زمان پدرش در سفر حج هنگامى كه وارد مدينه شد، در آنجا نيز بساط شراب را گستراند! ⁽³⁾

امام حسين عليه السلام در نامه معروف خود به معاويه، به شراب‌خوارى يزيد اشاره مى‌كند؛ آن حضرت در شمردن خلاف كارى‌هاى وى فرمود:

«وَ أَخْذُكَ النَّاسَ بِبَيْعَةِ إِبْنِكَ، غُلَامٌ مِنَ الْغِلْمَانِ، يَشْرِبُ الشَّرَابَ، وَ يَلْعَبُ بِالْكِعَابِ؛ (از خلاف كارى‌هاى ديگرت) بيعت گرفتن از مردم براى پسرك جوانت24

مى‌باشد، همان كه شراب مى‌نوشد و قمار بازى مى‌كند». ⁽¹⁾

مجموعه فسادهاى اخلاقى و انجام كارهاى سبك و جلف توسّط- به اصطلاح- خليفه مسلمين! (يزيد بن معاويه) در عبارت كوتاهى از ابن كثير- مورّخ و دانشمند متعصّب و معروف اهل سنّت- چنين آمده است:

«وَ قَدْ رُوِيَ أَنَّ يَزِيدَ كَانَ قَدِ اشْتَهَرَ بِالْمَعَازِفِ وَ شُرْبِ الْخَمْرِ وَ الْغِنَا وَ الصَّيْدِ وَ اتِّخَاذِ الْغِلْمَانَ وَ الْقِيَانَ وَ الْكِلَابَ وَ النِّطَاحَ بَيْنَ الْكِبَاشِ وَ الدِّبَابِ وَ الْقُرُودِ؛ وَ مَا مِنْ يَوْمٍ إِلَّا يُصْبِحُ فِيهِ مَخْمُوراً وَ كَانَ يَشُدُّ الْقِرْدَ عَلَى الْفَرَسِ مُسْرِجَةً بِحِبَالٍ وَ يَسُوقُ بِهِ وَ يَلْبِسُ الْقِرْدَ قَلَانِسَ الذَّهَبِ وَ كَذَلِكَ الْغِلْمَانَ وَ كَانَ إِذَا مَاتَ الْقِرْدُ حَزَنَ عَلَيْهِ؛ يزيد به نوازندگى، شراب‌نوشى، خوانندگى، شكار، به خدمت گرفتن غلامان و كنيزان خنياگر، سگ‌بازى و به جان هم انداختن قوچ‌ها، چهارپايان و بوزينه‌ها شهرت داشت. هر بامدادان مست و مى زده بر مى‌خاست. او بوزينه‌اى را بر پشت اسب زين شده‌اى سوار مى‌كرد و مى‌گرداند و بر بوزينه و غلامان، كلاه‌هاى زرّين مى‌پوشانيد و هنگامى كه بوزينه‌اش مرد، بر او اندوهگين شد». ⁽²⁾

او را ميمونى بود كه «ابوقيس» نام داشت و همدم او بود! هنگامى كه آن ميمون بر اثر حادثه‌اى مرد، يزيد در مرگ او بسيار اندوهگين شد و دستور كفن و دفن وى را صادر كرد! و به شاميان فرمان داد كه به وى در اين مصيبت بزرگ! تغريب بگويند و خود نيز اشعارى در سوگ «ابوقيس» سرود! ⁽³⁾

***82

جنايات يزيد

اشاره

يزيد در مدّت كوتاه خلافت خويش كه سه سال و چند ماه بيشتر طول نكشيد، جنايات بزرگى مرتكب شد كه هر يك از آن‌ها به تنهايى براى رسوايى و ننگ وى و خاندانش كافى است. از ميان آن‌ها به سه جنايت مهم اشاره مى‌شود:

1- فاجعه خونين كربلا

مهمترين جنايتى كه به دستور يزيد در ابتداى حكومت وى انجام شد، ماجراى خونين كربلاى سال 61 هجرى و شهادت امام حسين عليه السلام و ياران پاكباخته و با ايمان او و به اسارت بردن زنان و كودكان حريم نبوى صلى الله عليه و آله به دست عمّال وى مى‌باشد.

يزيد در ابتداى حكومت خويش نامه‌اى به «وليد بن عتبه»- والى مدينه- نوشت و از وى خواست به هر قيمتى كه شده از امام حسين عليه السلام، عبداللّه بن عمر و عبداللّه بن زبير براى او بيعت بگيرد. ⁽¹⁾

مطابق نقل «ابن عثم» هنگامى كه يزيد از خوددارى امام حسين عليه السلام و عبداللّه بن زبير آگاه شد، نامه ديگرى به وليد نوشت و در آن تأكيد كرد كه در صورت امتناع حسين عليه السلام از بيعت، سرش را براى من بفرست، تا جوايز فراوانى نصيب تو شود. ⁽²⁾

با امتناع امام عليه السلام از بيعت و حركت به سمت مكّه و كوفه، در نهايت كار به حادثه كربلا ختم شد.

ماجراى خونين كربلا و جنايات لشكريان يزيد و سرداران سپاه او در اين واقعه در كتاب‌هاى شيعه و سنّى به طور مشروح آمده است و حتّى ميان غير مسلمانان نيز مورد

بحث و بررسى قرار گرفته است و كتاب‌هاى فراوانى در اين زمينه نوشته شده است.

مشروح اين ماجرا در بخش چهارم (بخش رويدادها) خواهد آمد.

2- كشتار وسيع مردم مدينه

اين فاجعه در ذى حجّه سال 63 هجرى واقع شد ⁽¹⁾و به واقعه «حرّه» نيز معروف است. ⁽²⁾

پس از حادثه خونين كربلا و آگاهى مردم از ماهيّت يزيد و پليدى و خباثت وى، و اعلام قيام و جهاد از سوى «عبداللّه بن حنظله غسيل الملائكه» و برخى ديگر از صاحب نفوذان، انقلاب خونينى در مدينه آغاز شد.

مردم مدينه نخست با عبداللّه بن حنظله تا پاى جان بيعت كردند و آنگاه «عثمان بن محمد بن ابوسفيان»، والى مدينه را بيرون كردند. بنى‌اميّه در منزل مروان بن حكم اجتماع كردند و همگى در آن جا محبوس شدند.

مردم مدينه يزيد را از خلافت خلع كرده و به بدگويى و سبّ و لعن وى پرداختند.

يزيد كه از ماجرا مطّلع شد، لشكر عظيمى فراهم ساخت و فرماندهى آن را به عهده مردى خونريز به نام «مسلم بن عقبه» گذاشت. ⁽³⁾

اين فرمانده سفّاك، پس از محاصره مدينه، مقاومت آنان را درهم شكست و به قتل و غارت مدينه پرداخت و كشتار وسيعى را در اين شهر به راه انداخت.

ابن اثير مى‌نويسد: مسلم بن عقبه، مدينه را سه روز بر لشكريانش مباح ساخت كه هرگونه بخواهند در آن عمل كنند. آنان به كشتار وسيع مردم پرداخته و اموال آنان را نيز غارت كردند. ⁽¹⁾

ابن قتيبه مى‌نويسد: يكى از سربازان شامى به منزل زنى وارد شد كه كودكى شيرخوار داشت، سرباز از او اموالى را طلب كرد، زن اظهار داشت: هر چه مال در خانه داشتم، همه را به غارت بردند.

سرباز سنگدل يزيدى طفل شيرخوار را از دامن مادر جدا كرد و در برابر چشم او چنان سرش را به ديوار كوبيد كه مغزش متلاشى شد. ⁽²⁾

مسلم بن عقبه وقتى بر مردم مسلّط شد، از آنان به عنوان بردگان يزيد بيعت مى‌گرفت كه اختيار اموال و خانواده آن‌ها به دست يزيد مى‌باشد كه هرگونه بخواهد در آن‌ها تصرّف كند. هر كس امتناع مى‌ورزيد، كشته مى‌شد. ⁽³⁾

لازم به يادآورى است كه به سبب نفوذ فاجعه عظيم كربلا در افكار عمومى، يزيد دستور داده بود، در اين ماجرا متعرّض امام على بن الحسين عليه السلام و خاندانش نشوند و آن‌ها را از اين نحوه بيعت مستثنا دانست

در اين فاجعه از بزرگان مهاجر و انصار هزار و هفتصد تن و از ساير مسلمين ده هزار تن به قتل رسيدند. ⁽⁴⁾

ابن ابى الحديد مى‌نويسد: لشكريان شام، مردم مدينه را سر بريدند، آن‌گونه كه قصّاب، گوسفند را سر مى‌برد. چنان خون‌ها ريخته شد، كه قدم‌ها در ميان آن‌ها فرو مى‌رفت؛ فرزندان مهاجر و انصار و مجاهدان بدر را به قتل رساند و از آن‌ها كه باقى ماندند، به عنوان بردگان براى يزيد بيعت گرفت. ⁽⁵⁾59

مورّخان نوشته‌اند كه از بس مسلم بن عقبه خون بى گناهان را ريخت به «مُسرف» (خونريز بى حدّ و حصر) معروف شد. ⁽¹⁾

دراين فاجعه به زنان مسلمان نيز بى‌حرمتى شد و جمعى از آنان مورد تجاوز قرار گرفتند. ⁽²⁾

ياقوت حموى در «معجم البلدان» مى‌نويسد: در اين فاجعه مسلم بن عقبه، زنان را نيز بر سربازان خويش مباح ساخت. ⁽³⁾

سيوطى (دانشمند معروف اهل سنّت) نقل مى‌كند كه حسن بصرى از اين فاجعه ياد كرد و گفت: به خدا سوگند! هيچ كس از آن حادثه نجات نيافت (يا كشته و يا زخمى شد و يا مورد آزار و توهين قرار گرفت)؛ گروه زيادى از صحابه و ديگر مسلمانان در آن ماجرا به قتل رسيدند؛ مدينه غارت شد و هزار دختر مورد تجاوز قرار گرفت!!

سپس از روى تأسّف و اندوه گفت: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ».

آنگاه ادامه داد: اين در حالى است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مَنْ أَخَافَ أَهْلَ الْمَدِينَةِ أَخَافَهُ اللَّهُ وَ عَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلَائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ؛ هر كس اهل مدينه را بترساند؛ خداوند او را مورد خوف و خشم خود قرار خواهد داد و لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر او باد!». ⁽⁴⁾

براى آگاهى بيشتر از واقعه حرّه و كشتار عظيم مردم رجوع كنيد به: تاريخ طبرى، ج 4، ص 370- 381؛ كامل ابن اثير، ج 4، ص 111- 121 و انساب الاشراف، ج 5، ص 337- 355

3- آتش زدن كعبه

لشكر يزيد پس از غارت مدينه براى نبرد با عبداللّه بن زبير به سوى مكّه حركت كرد. مسرف بن عقبه در بين راه به هلاكت رسيد. ⁽¹⁾

وى به هنگام مرگ، به سفارش يزيد، «حصين بن نمير» را به فرماندهى لشكر انتخاب كرد. لشكريان شام مكّه را محاصره كردند و ابن زبير را كه به مسجد الحرام پناهنده شده بود، مورد حمله قرار دادند. آنان با منجنيق، حرم الهى را آتش باران كردند كه در نتيجه پرده‌ها و سقف كعبه آتش گرفت و سوخت.

مورّخان نوشته‌اند كه اين آتش سوزى در سوم ربيع الاوّل سال 64 هجرى واقع شده است.

محاصره و درگيرى شاميان با عبداللّه بن زبير و طرفدارانش ادامه داشت، تا آن‌كه خبر مرگ يزيد به شاميان رسيد و پس از آن، آن‌ها متفرّق شدند و به شام بازگشتند. ⁽²⁾

آرى؛ يزيد در مدّت كوتاه خلافتش، هر سالى را با جنايتى بزرگ سپرى كرد و به جان و مال و ناموس مسلمين دست تعرّض دراز كرد و از همه عظيم‌تر، جنايت بزرگ عاشوراى سال 61 هجرى را پديد آورد.

اين بحث را با جمله‌اى از «ذهبى»- دانشمند معروف اهل سنّت- به پايان مى‌بريم؛ وى در معرّفى يزيد مى‌نويسد:

«كَانَ نَاصِبِيًّا، فَظّاً، غَلِيظاً، جِلْفاً، يَتَنَاوَلُ الْمُسْكِرَ، وَ يَفْعَلُ الْمُنْكَرَ، إِفْتَتَحَ دَوْلَتَهُ بِمَقْتَلِ الشَّهِيدِ الْحُسَيْنِ، وَ اخْتَتَمَهَا بِوَاقِعَةِ الْحَرَّةِ؛ يزيد ناصبى (دشمن على و

خاندانش)، خشن، تندخو و بى ادب بود. مسكرات مى‌نوشيد و مرتكب منكرات مى‌شد. دولت وى با كشتن حسينِ شهيد آغاز و با واقعه حرّه (مدينه) پايان يافت». ⁽¹⁾

نفرين تمام نفرين كنندگان جهان بر او باد!

***83

بخش سوم: انگيزه‌هاى قيام عاشورا

اشاره

اشاره:

آنچه كه همه اعمال و رفتار و گفتار انسان را روح مى‌بخشد، نيّت و انگيزه اوست.

نيّت و انگيزه به همه كارها رنگ و جهت مى‌دهد و بر تمامى تلاش‌ها سايه مى‌افكند.

انگيزه‌هاى مادّى و نيّت‌هاى الهى، تأثيرهاى متمايزى در تلاش‌هاى انسان مى‌گذارند، نتايج متفاوتى به بار مى‌آورند و نمودهاى مختلفى را از خود بروز مى‌دهند.

كسانى كه در تلاش خويش، غير خدا را مى‌جويند، از همه ابزارهاى مشروع و نامشروع و مقدّمات روا و ناروا، براى رسيدن به اهدافشان بهره مى‌گيرند، ولى جامع همه اين تلاش‌ها، رسيدن به مقصد دنيوى و نيل به اهداف مادّى به هر قيمتى است.

ولى هنگامى كه انگيزه تلاش انجام وظيفه الهى، خشنودى حقّ و جلب رضايت خداوند باشد، آن زمان همه مقدّمات، ابزارها و افراد همراه، رنگ و بوى ديگرى دارند؛ سود و زيان، نفع و ضرر، كاميابى و ناكامى نيز معناى ديگرى پيدا مى‌كند.

سرباز جبهه حق و عامل به وظيفه الهى، زمانى خود را كامياب و خوشبخت مى‌بيند كه توانسته باشد وظيفه عبوديّت و بندگى خويش را به نحو احسن انجام دهد و هيچ كس و هيچ انگيزه‌اى جز نگاه به حضرت دوست و تكاپو براى جلب محبّت پروردگار، توجّه او را جلب نكرده باشد و اگر غير از اين بيانديشد و يا عمل كند، خود

را ناكام و زيان ديده مى‌داند.

با اين مقدّمه به سراغ انگيزه‌هاى قيام عاشورا مى‌رويم.

در ارتباط با اهداف و انگيزه‌هاى قيام امام حسين عليه السلام تحليل‌گران، تفسير و تحليل‌هاى مختلفى ارائه داده‌اند و برخى از اين تحليل‌ها كه عمدتاً از سوى مستشرقان و يا ناآگاهان از حقيقت دين و جوهره اسلام ارائه شده است، دور از واقعيّت مى‌باشد و با مبانى اعتقادى امام حسين عليه السلام ناسازگار است.

برخى از تحليل‌ها نيز، يك جانبه و با نگاه به پاره‌اى از كلمات آن حضرت است و همه جانبه نيست.

امّا بهترين راه اين است كه به سراغ سخنان و خطبه‌هاى خود آن حضرت- به طور جامع- برويم و با استفاده از كلمات سالار شهيدان، انگيزه‌هاى آن حضرت را جستجو كنيم.

1 احياى آيين خدا و نجات اسلام از چنگال بدعت‌ها

به يقين نهضت خونينى همچون نهضت كربلا و استقبال امام حسين عليه السلام از همه حوادث شكننده آن و پذيرش شهادت خود، ياران و فرزندان و اسارت زنان و كودكانش، نمى‌تواند مسأله ساده‌اى باشد.

بايد مطمئن بود كه آن امام بزرگوار و ياران گرانقدرش به دنبال هدفى مهم بودند كه تقديم جان و مال و پذيرش هر نوع سختى و آزار را براى آنان سهل و آسان مى‌كرد.

هدفى كه والاتر از سرمايه‌هاى زندگى مردانى همچون حماسه‌سازان كربلا بود.

قبلًا گذرى به آيات قرآن مى‌افكنيم تا در يابيم خداوند در چه زمانى چنين اجازه‌اى را به مسلمانان مى‌دهد و براى رسيدن به چه هدفى، بذل جان و مال را لازم مى‌شمرد.

در جاى جاى قرآن كريم از قتال «فى سبيل اللَّه» سخن به ميان آمده است و به مجاهدان راه خدا بشارت‌ها داده و از آنان تجليل شده است. ⁽¹⁾ياد مردان خداپرستى را كه همراه جمعى از پيامبران در راه خدا كشته شدند، گرامى داشته ⁽²⁾و از شهيدان راه خدا به عظمت ياد كرده است. ⁽³⁾

در واقع قدر مشترك اين آيات، تجليل از جهادى است كه هدف آن، تقويت دين خدا و اعلاى كلمه حق باشد «وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِىَ الْعُلْيَا».⁽¹⁾

آرى؛ آنجا كه آيين خدا به خطر افتد و خطر سلطه شرك و كفر و ظلم و الحاد بر جامعه اسلامى احساس شود، تقديم جان و مال و مقام، كارى است والا و پر ارزش.

در واقع، آيين خدا كه راهگشاى همه انسان‌ها به سوى سعادت جاويدان است به قدرى مهم است كه مردانى همچون امام حسين عليه السلام و ياران با ايمانش براى نجات آن از سلطه منافقان و دشمنان حق، هستى خويش را مخلصانه تقديم مى‌كنند.

به تعبير امام خمينى قدس سره: «اسلام آن قدر عزيز است كه فرزندان پيغمبر، جان خودشان را فداى اسلام كردند. حضرت سيد الشهداء عليه السلام با آن جوان‌ها، با آن اصحاب، براى اسلام جنگيدند و جان دادند و اسلام را احيا كردند». ⁽²⁾

اميرمؤمنان على عليه السلام در روايتى مى‌فرمايد:

«فَإذا نَزَلَتْ نازِلَةٌ فَاجْعَلُوا أَنْفُسَكُمْ دُونَ دِينِكُمْ؛ هنگامى كه حادثه‌اى پيش آمد (كه دين يا جان شما را تهديد مى‌كند) جان خويش را فدا كنيد، نه دينتان را». ⁽³⁾

تاريخ به خوبى گوياى اين حقيقت است كه از عصر استيلاى بنى‌اميّه بر بلاد اسلامى، زحمات رسول خدا صلى الله عليه و آله و تلاش مجاهدان صدر اسلام در نشر آيين خدا به تاراج رفت؛ ارزش‌هاى اسلامى زير پا گذاشته شد؛ بدعت و فسق و فجور رايج گشت.

سخن از محو نام رسول اللَّه صلى الله عليه و آله به ميان آمد و تبعيض و بى‌عدالتى، ستم و بيدادگرى، شكنجه و آزار مؤمنان، شاخصه اين حاكميّت بود كه در بخش گذشته شرح آن، با مدارك متقن گذشت.

خطّ انحراف از اسلام ناب كه از ماجراى سقيفه آغاز شد، در عصر استيلاى معاويه شدّت گرفت، ولى تلاش معاويه بر آن بود كه با حفظ ظواهر دينى و در پس پرده نفاق، 2

به مقاصد خويش برسد. هر چند، هر قدر سلطه او قوى‌تر مى‌شد، جسارت و عقده گشايى‌هاى وى نيز، آشكارتر مى‌گشت؛ ولى با اين حال، همچنان عناوينى همچون «خال المؤمنين»، «صحابى رسول اللَّه» و «كاتب وحى» را يدك مى‌كشيد، تا آنجا كه در نظر بسيارى از مردم عامى، امام حسين عليه السلام و معاويه هر دو صحابى پيامبر بودند و اختلاف اين دو با يكديگر- به اصطلاح- مربوط به اختلاف در قرائت از دين و درگيرى دو صحابى در نحوه برداشت از قرآن و سنّت بود!

از اين رو، امام حسين عليه السلام در اواخر عمر معاويه، مبارزه خود را به گونه‌اى علنى آغاز مى‌كند و با سخنرانى معروفش در سرزمين منا، در جمع گروهى از صحابه و تابعين و فرزندان آنان به افشاگرى عملكرد معاويه مى‌پردازد و زمينه يك قيام را فراهم مى‌كند (شرح اين سخنرانى در بخش آينده خواهد آمد).

همچنين نامه‌هايى كه آن حضرت به معاويه مى‌نويسد و با شجاعت تمام به نكوهش او مى‌پردازد، ⁽¹⁾همگى از اين حقيقت حكايت دارد كه امام عليه السلام مبارزه خود را آغاز كرده است؛ هر چند بر اساس پايبندى به صلح برادرش امام حسن عليه السلام دست به قيام مسلّحانه نمى‌زند، ولى روشن است كه امام عليه السلام قيام بزرگى را در نظر دارد و منتظر است پس از معاويه بدان اقدام كند.

امام حسين عليه السلام در پاسخ نامه جمعى از مردم كوفه كه براى همراهى و قيام، اعلام آمادگى كرده‌اند، نوشت:

«... فَالْصِقُوا بِالْأَرْضِ، وَ أخْفُوا الشَّخْصَ، وَ اكْتُمُوا الْهَوى، وَ احْتَرِسُوا مِنَ الْأَظِنَّاءِ مادامَ ابْنُ هِنْدَ حَيّاً، فَانْ يَحْدُثْ بِهِ حَدَثٌ وَ انَا حَىٌّ يَأْتِكُمْ رَأْيِي؛ اكنون حركتى انجام ندهيد، و از آشكار شدن، دورى نماييد و خواسته خويش پنهان كنيد و از حركات شك برانگيز- تا زمانى كه فرزند هند (معاويه) زنده است- پرهيز نماييد. اگر او مرد و من زنده بودم، تصميم خود را به شما اعلام خواهم كرد». ⁽²⁾66

معاويه با آن‌كه از اين ماجراها مطّلع بود و گاه امام عليه السلام را تهديد مى‌كرد، ولى از اقدام عملى و درگير شدن با آن حضرت پرهيز داشت، امّا روشن بود كه اين وضع پس از مرگ معاويه ادامه نخواهد يافت.

پس از مرگ معاويه شرايط تغيير كرد؛ چرا كه از سويى، يزيد به فسق و فجور و بى‌دينى شهره بود و از انجام هيچ گناهى حتّى به صورت علنى پروا نمى‌كرد، و از سوى ديگر، يزيد هيچ سابقه‌اى (هر چند به صورت ظاهر) در اسلام نداشت؛ جوانى خام، ناپخته و هوسران بود؛ به همين دليل، ميان صحابه و فرزندان آنان نيز داراى هيچ‌گونه امتياز و مقبوليّتى نبود و از سوى سوم، گروه زيادى از مردم كوفه براى همراهى با امام عليه السلام اعلام آمادگى كرده بودند.

امام عليه السلام مى‌ديد اگر از اين فرصت براى افشاى چهره واقعى بنى‌اميّه و يارى دين خدا استفاده نكند، ديگر نامى از اسلام و قرآن و رسول‌خدا صلى الله عليه و آله باقى نخواهد ماند.

امام حسين عليه السلام با هدف احياى دين خدا قيام و حركت خويش را آغاز كرد؛ در مرحله نخست- اگر ممكن است- با تشكيل حكومت اسلامى و در غير اين صورت، با شهادت خود و يارانش به مقصود بزرگ خود برسد.

به هر حال، مى‌بايست دين از دست رفته و سنّت فراموش شده رسول‌خدا صلى الله عليه و آله را زنده كرد و چه كسى سزاوارتر از فرزند رسول خداست كه پيش گام چنين حركتى شود.

امام حسين عليه السلام نخست با اين جمله:

«وَ عَلَى الْإِسْلامِ السَّلامُ اذْ قَدْ بُلِيَتِ الْأُمَّةُ بِراعٍ مِثْلَ يَزِيدَ؛ زمانى كه امّت اسلامى گرفتار زمامدارى مثل يزيد شود، بايد فاتحه اسلام را خواند». ⁽¹⁾

تصريح كرد كه با وجود خليفه‌اى همچو يزيد، فاتحه اسلام خوانده است و ديگر اميدى به بقاى دين خدا در حكومت يزيد نمى‌رود.24

همچنين در نامه‌اى به جمعى از بزرگان بصره به بدعت‌هاى موجود در جامعه اشاره كرده، و هدفش را از قيام بر ضدّ حكومت يزيد، احياى سنّت و مبارزه با بدعت‌ها معرّفى مى‌كند. مى‌فرمايد:

«وَ انَا ادْعُوكُمْ الى كِتابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه و آله فَانَّ السُّنَّةَ قَدْ امِيتَتْ وَ انَّ الْبِدْعَةَ قَدْ احْيِيَتْ، وَ انِ اسْتَمِعُوا قَوْلي وَ تُطِيعُوا امْرِي، اهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ؛ من شما را به كتاب خدا و سنّت پيامبرش فرا مى‌خوانم؛ چرا كه (اين گروه) سنّت پيامبر را از بين برده و بدعت (در دين) را احيا كردند. اگر سخنانم را بشنويد و فرمانم را اطاعت كنيد، شما را به راه راست هدايت مى‌كنم». ⁽¹⁾

آن‌گاه كه در مسير كربلا با «فرزدق» ملاقات مى‌كند، به روشنى از بدعت‌ها و خلاف‌كارى‌هاى حاكمان شام و قيام براى نصرت دين خدا سخن مى‌گويد:

«يا فَرَزْدَقُ انَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَزِمُوا طاعَةَ الشَّيْطانِ، وَ تَرَكُوا طاعَةَ الرَّحْمانِ، وَ أَظْهَرُوا الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ، وَ ابْطَلُوا الْحُدُودَ، وَ شَرِبُوا الْخُمُورَ، وَ اسْتَأْثَرُوا فِي امْوالِ الْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينَ، وَ انَا اوْلى مَنْ قامَ بِنُصْرَةِ دِينِ اللَّهِ وَ اعْزازِ شَرْعِهِ، وَ الْجِهادِ فِي سَبِيلِهِ، لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِىَ الْعُلْيا؛ اى فرزدق! اينان گروهى‌اند كه پيروى شيطان را پذيرفتند و اطاعت خداى رحمان را رها كردند و در زمين فساد را آشكار ساختند و حدود الهى را از بين بردند، باده‌ها نوشيدند و دارايى‌هاى فقيران و بيچارگان را ويژه خود ساختند و من از هر كس به يارى دين خدا و سربلندى آيينش و جهاد در راهش سزاوارترم. تا آيين خدا پيروز و برتر باشد». ⁽²⁾

تعبيراتى با اين مضمون، در كلمات و خطابه‌هاى امام حسين عليه السلام بسيار ديده مى‌شود، كه در بخش آينده قسمت مهمّى از آنها خواهد آمد؛ اين مطلب را با جمله ديگرى از آن حضرت پايان مى‌دهيم:18

امام عليه السلام در خطبه‌اى كه در مسير كربلا در جمع لشكريان حرّ ايراد كرد، فرمود:

«الا تَرَوْنَ الَى الْحَقِّ لا يُعْمَلُ بِهِ، وَ الَى الْباطِلِ لا يُتَناهى عَنْهُ، لِيَرْغَبَ الْمُؤْمِنُ فِي لِقاءِ رَبِّهِ حَقّاً حَقّاً؛ آيا نمى‌بينيد به حق عمل نمى‌شود و از باطل جلوگيرى نمى‌گردد، در چنين شرايطى بر مؤمن لازم است راغب ديدار پروردگارش (شهادت) باشد». ⁽¹⁾

امام حسين عليه السلام با اين كلمات هم هدف خويش را از قيام و حركتش بيان مى‌كند و هم آمادگى خويش را براى شهادت در طريق مبارزه با باطل و احياى دين خدا اعلام مى‌دارد.

بنابراين، روشن است كه يكى از اهداف مهمّ قيام امام حسين عليه السلام احياى دين خدا، مبارزه با بدعت‌ها و مفاسد دستگاه بنى‌اميّه و رهايى اسلام از چنگال منافقان و دشمنان خدا بود و در اين راه موفّقيّت بزرگى نصيب آن حضرت شد، هر چند آن حضرت و ياران باوفايش به شهادت رسيدند، ولى تكانى به افكار خفته مسلمين دادند و لرزه بر اندام حكومت جبّاران افكندند، در نتيجه اسلام را زنده ساختند و از اضمحلال دستاوردهاى نهضت نبوى صلى الله عليه و آله جلوگيرى كردند و مسلمانان را از حيرت و گمراهى نجات دادند.

در زيارت معروف اربعين مى‌خوانيم:

«وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فيكَ لِيَسْتَنْقِذَ عِبادَكَ مِنَ الْجَهالَةِ وَحَيْرَةِ الضَّلالَةِ؛ او (حسين) خون پاكش را در راه تو نثار كرد، تا بندگانت را از جهالت و حيرت گمراهى نجات دهد».

همچنين در روايتى از امام صادق عليه السلام آمده است: پس از شهادت امام حسين عليه السلام وقتى كه ابراهيم بن طلحة بن عبيداللَّه، خطاب به امام سجاد عليه السلام گفت:81

«يا عَلِىَّ بْنَ الْحُسَيْنِ مَنْ غَلَبَ؟؛ اى على بن الحسين! چه كسى (در اين مبارزه) پيروز شد؟!»

امام عليه السلام فرمود:

«اذا ارَدْتَ أَنْ تَعْلَمَ مَنْ غَلَبَ وَ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلاةِ فَاذِّنَ ثُمَّ اقِمْ؛ اگر مى‌خواهى بدانى چه كسى (يزيد يا امام حسين عليه السلام) پيروز شده است، هنگامى كه وقت نماز فرا رسيد، اذان و اقامه بگو (آن‌گاه ببين چه كسانى ماندند و چه كسانى رفتند)». ⁽¹⁾

امام چهارم عليه السلام مى‌خواهد بگويد، هدف حكومت يزيد محو نام رسول‌خدا صلى الله عليه و آله بود، ولى امام حسين عليه السلام با شهادتش از اين كار جلوگيرى كرد، به هنگام اذان و اقامه همچنان نام محمد صلى الله عليه و آله كه نشانه بقاى مكتب اوست برده مى‌شود (و هر قدر زمان مى‌گذرد اين حقيقت آشكارتر مى‌شود).

به گفته شاعرى با اخلاص:

اى ياد تو در عالم، آتش زده بر جان‌ها هر جا ز فراق تو چاك است گريبان‌ها

اى گلشن دين سيراب با اشك محبّانت از خون تو شد رنگين هر لاله به بستان‌ها

بسيار حكايت‌ها گرديده كهن امّا جانسوز حديث تو، تازه است به دوران‌ها

در دفتر آزادى، نام تو به خون ثبت است شد ثبت به هر دفتر، با خون تو عنوان‌ها

اين‌سان كه تو جان دادى، در راه رضاى حق آدم به تو مى‌نازد، اى اشرف انسان‌ها

قربانى اسلامى با همّت مردانه اى مفتخر از عزمت همواره مسلمان‌ها77

2 اصلاح امّت، امر به معروف و نهى از منكر

با آن‌كه به حسب ظاهر عواملى چون امتناع امام حسين عليه السلام از بيعت با يزيد و يا پاسخ به دعوت كوفيان، در تحقّق اين قيام خونين بى تأثير نبود، ولى در عين حال در كلمات امام عليه السلام، به طور مكرّر از اصلاح امّت و دو فريضه مهمّ امر به معروف و نهى از منكر به عنوان يكى از انگيزه‌هاى اساسى اين نهضت بزرگ ياد شده است.

دو فريضه‌اى كه قرآن هلاكت و انقراض اقوام پيشين را به سبب فراموش كردن آن معرّفى كرده، مى‌فرمايد:

«فَلَوْلَا كَانَ مِنْ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُوْلُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ»؛ چرا در قرون (و اقوام) پيش از شما دانشمندان صاحب قدرتى نبودند كه از فساد در زمين جلوگيرى كنند. ⁽¹⁾

همچنين درباره آن گروه از بنى‌اسرائيل كه مورد لعن پيامبرانى چون حضرت داود و عيسى عليهما السلام قرار گرفتند، مى‌فرمايد:

«كَانُوا لَايَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُّنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ»؛ (چون) آنان از اعمال زشتى كه انجام مى‌دادند يكديگر را نهى نمى‌كردند، چه بدكارى انجام مى‌دادند. ⁽²⁾

در حقيقت اين بى‌تفاوتى و سازشكارى آنان بود كه موجب تشويق افراد گناهكار مى‌شد، و در نهايت به هلاكت همگان انجاميد.

در آيه‌اى ديگر خداوند اجراى اين اصل را به صورت گسترده از ويژگى‌هاى امّت اسلامى به عنوان «امّت برتر» دانسته، مى‌فرمايد:

«كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ»؛ شما بهترين امّتى بوديد كه به سود انسان‌ها آفريده شديد (چه اين‌كه) امر به معروف مى‌كنيد و نهى از منكر، و به خدا ايمان داريد. ⁽¹⁾

نكته جالب توجّه در اين آيه آن است كه دليل بهترين امّت بودن را «امر به معروف و نهى از منكر و ايمان به خدا» مى‌شمرد. و جالب‌تر اين‌كه «امر به معروف و نهى از منكر» را بر «ايمان به خدا» مقدّم مى‌دارد تا بيانگر اين معنى باشد كه بدون اين دو فريضه، ريشه‌هاى ايمان به خدا نيز در دلها سُست مى‌شود و پايه‌هاى آن فرو مى‌ريزد و به تعبير ديگر ايمان به خدا بر آن دو فريضه استوار مى‌گردد. ⁽²⁾همان‌گونه كه اصلاح همه امور جامعه بر آن دو استوار است.

امام باقر عليه السلام مى‌فرمايد:

«إنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْىِ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرِيضَةٌ عَظِيمَةٌ بِها تُقامُ الْفَرائِضُ وَ تَأْمَنُ الْمَذاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَكاسِبُ وَ تَرُدُّ الْمَظالِمُ وَ تُعْمَرُ الْأَرْضُ وَ يَنْتَصِفُ مِنَ الْأَعْداءِ وَ يَسْتَقِيمُ الْأَمْرُ؛ امر به معروف و نهى از منكر دو فريضه بزرگ الهى است كه بقيّه فرايض با آن‌ها بر پا مى‌شوند و به وسيله اين دو، راه‌ها امن مى‌گردد و كسب و كار مردم حلال مى‌شود و حقوق افراد تأمين مى‌گردد و در سايه آن زمين آباد و از دشمنان انتقام گرفته مى‌شود و در پرتو آن همه كارها روبه راه مى‌گردد». ⁽³⁾38

اميرمؤمنان على عليه السلام نيز در بيانى نورانى فرمودند:

«قِوامُ الشَّريعَةِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْىُ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ إقامَةِ الْحُدُودِ؛ قوام شريعت بر پايه امر به معروف و نهى از منكر و اقامه حدود الهى استوار است». ⁽¹⁾

از اين روايات پر معنى به خوبى استفاده مى‌شود كه اگر در جامعه‌اى اين دو فريضه، يعنى مسئوليّت همگانى در برابر فساد به فراموشى سپرده شود، پايه‌هاى شريعت در هم شكسته و رفته رفته اصل دين از بين مى‌رود. و امور جامعه به فساد و تباهى كشيده مى‌شود.

اين است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله احياء كنندگان امر به معروف و نهى از منكر را نماينده خدا در زمين و جانشين پيامبر و كتاب معرّفى مى‌كنند. (مَنْ امَرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهى عَنِ الْمُنْكَرِ فَهُوَ خَلِيفَةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ خَلِيفَةُ رَسُولِ اللَّهِ وَ خَلِيفَةُ كِتابِهِ). ⁽²⁾

على عليه السلام در تبيين جايگاه بسيار مهمّ اين دو فريضه در مقايسه آن با ساير فرايض مى‌فرمايد:

«وَ ما أَعْمالُ الْبِرِّ كُلُّها وَ الْجِهادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْىِ عَنِ الْمُنْكَرِ إِلَّا كَنَفْثَةٍ فِى بَحْرٍ لُجِّىٍّ؛ تمام كارهاى نيك، حتّى جهاد در راه خدا، در برابر امر به معروف و نهى از منكر چون آب دهان است در برابر يك درياى پهناور». ⁽³⁾

از اين تعبير به خوبى استفاده مى‌شود كه تا چه اندازه اين موضوع در اسلام از اهمّيّت و ارزش بى‌نظيرى برخوردار است.

حضرت على عليه السلام در سخن ديگرى به مراحل سه گانه امر به معروف و نهى از منكر اشاره كرده، مى‌فرمايد:

«أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ، إِنَّهُ مَنْ رَأى عُدْواناً يُعْمَلُ بِهِ وَ مُنْكَراً يُدْعى الَيْهِ فَأَنْكَرَهُ74

بِقَلْبِهِ فَقَدْ سَلِمَ وَ بَرِئَ، وَ مَنْ أَنْكَرَهُ بِلِسانِهِ فَقَدْ اجِرَ، وَ هُوَ افْضَلُ مِنْ صاحِبِهِ، وَ مَنْ أَنْكَرَهُ بِالسَّيْفِ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِىَ الْعُلْيا، وَ كَلِمَةُ الظَّالِمِينَ هِىَ السُّفْلى، فَذلِكَ الَّذِي اصابَ سَبِيلَ الْهُدى، وَ قامَ عَلَى الطَّريقِ، وَ نَوَّرَ فِي قَلْبِهِ الْيَقِينُ؛ اى مؤمنان! هر كس ببيند ستمى صورت مى‌گيرد و مردم را به سوى كار زشتى دعوت مى‌كنند، اگر تنها در دلش آن را انكار كند سالم مانده و گناهى بر وى نيست (به شرط آن‌كه بيشتر از آن نتواند) و كسى كه آن را با زبانش انكار كند، پاداش الهى نصيب او شده و مقامش از اوّلى برتر است و آن كس كه براى اعتلاى نام خدا و سرنگونى ظالمان با شمشير به مبارزه برخيزد، او كسى است كه به راه راست هدايت يافته و بر جاده حقيقى گام نهاده و نور يقين در دلش تابيده است!». ⁽¹⁾

به راستى امام حسين عليه السلام را بايد قهرمان اين ميدان دانست. آن حضرت علاوه بر امر به معروف قلبى و زبانى، عمل به آن را نيز به منتهاى اوج خود رساند و بالاترين مرحله عملى آن را انجام داد، و با شجاعتى وصف‌ناپذير به همگان اعلام كرد:

«أَيُّهَا النَّاسُ! فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ يَصِبرُ عَلى حَدِّ السَّيْفِ، وَ طَعْنِ الْأَسِنَّةِ، فَلْيَقُمْ مَعَنا وَ إِلَّا فَلْيَنْصَرِفْ عَنا؛ اى مردم! هر كس از شما در برابر تيزى شمشير و زخم نيزه‌ها شكيبا است، با ما بماند و الّا از ما جدا شود!!». ⁽²⁾

مطابق روايات قيام با شمشير (در جاى خود) عالى‌ترين و پرفضيلت‌ترين مرحله از مراحل امر به معروف و نهى از منكر است كه امام حسين عليه السلام به آن اقدام كرد.

اميرمؤمنان پس از بيان مراحل سه گانه امر به معروف و نهى از منكر (قلبى، زبانى و عملى)، فرمود:

«وَ افْضَلُ مِنْ ذلِكَ كُلِّهِ كَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمامٍ جائِرٍ؛ امّا از همه مهم‌تر سخن به06

حقّى است كه در برابر پيشواى ستمگرى گفته شود». ⁽¹⁾

امام حسين عليه السلام نه تنها با سخنانش به افشاى جنايات بنى‌اميّه پرداخت كه با شمشير بر ضدّ آنان به مبارزه برخاست و تا پاى جان ايستادگى كرد و اين حركت خويش را «امر به معروف و نهى از منكر و اصلاح امور جامعه» ناميد و در بيان و سخنان خويش، به طور مكرّر از اين فريضه بزرگ ياد كرد، و با صراحت، يكى از انگيزه‌هاى حركتش را احياى همين امر مهم شمرد.

اكنون به مهمترين بخش از سخنان آن حضرت و يارانش، در اين مورد گوش جان مى‌سپاريم.

1- آن حضرت دو سال قبل از هلاكت معاويه، در ميان جمع زيادى از مهاجرين و انصار در سرزمين مقدّس «منا»، طىّ يك خطابه بسيار مهم، سرشناسان جامعه اسلامى آن روز را به سبب مسامحه و سهل‌انگارى نسبت به فريضه امر به معروف و نهى از منكر در اصلاح امور جامعه، مورد ملامت و سرزنش قرار داد و فرمود: چرا از نكوهشى كه خداوند نسبت به علماى يهود فرموده است پند نمى‌گيريد؟ آنجا كه فرمود:

«لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمْ السُّحْتَ»؛ چرا علماى يهود، مردم را از سخنان گناه آلود و خوردن حرام نهى نمى‌كردند. ⁽²⁾(از فساد و تباهى جامعه جلوگيرى نمى‌كردند).

آنگاه امام عليه السلام در ادامه چنين فرمود:

«وَ إِنَّما عابَ اللَّهُ ذلِكَ عَلَيْهِمْ، لِأَنِّهُمْ كانُوا يَرَوْنَ مِنَ الظَّلَمَةِ الَّذِينَ بَيْنَ63

اظْهُرِهِمُ الْمُنْكَرَ وَ الْفَسادَ، فَلا يَنْهَوْنَهُمْ عَنْ ذلِكَ؛ خداوند تنها از اين جهت بر آنها عيب مى‌گيرد كه آنها با چشم خود شاهد زشتكارى و فساد ستمكاران بودند ولى (هيچ عكس‌العملى نشان نمى‌دادند و) آنان را نهى نمى‌كردند».

سپس در مورد اهمّيّت و عظمت اين دو فريضه فرمود:

«اذا ادِّيَتْ وَ اقِيمَتْ، إِسْتَقامَتِ الْفَرائِضُ كُلُّها هَيِّنُها وَ صَعِبُها؛ هرگاه فريضه امر به معروف و نهى از منكر به درستى انجام شود و اقامه گردد، فرايض ديگر اعمّ از آسان و دشوار انجام خواهد شد». ⁽¹⁾

اين خطابه بسيار مهمّ امام عليه السلام در آن شرايط خفقان‌بار و در آن جمع كثير، نشان مى‌دهد كه امام منتظر فرصتى بود تا اين فريضه الهى را در حدّ اعلا جامه عمل بپوشاند.

همان‌گونه كه در نامه‌اى به معاويه مى‌نويسد:

«اى معاويه! به خدا سوگند از اين‌كه الان با تو نبرد نمى‌كنم، مى‌ترسم در پيشگاه الهى مقصّر باشم». ⁽²⁾

در احتجاج طبرسى (ج 2، ص 89، ح 164) آمده است: «ما ارِيدُ لَكَ حَرْباً وَ لَاعَلَيْكَ خِلافاً، وَايْمُ اللَّهِ إِنِّي لَخائِفٌ لِلَّهِ فِي تَركِ ذلِكَ ...» همچنين رجوع كنيد به: بحارالانوار، ج 44، ص 212

يعنى من دنبال فرصت مناسبى هستم تا با تو بستيزم.

2- بعد از هلاكت معاويه، زمانى كه امام عليه السلام از سوى والى مدينه به بيعت با يزيد فراخوانده شد، امام عليه السلام به شدّت بر آشفت و آن را مردود شمرد و شبانگاه به سوى روضه شريف نبوى رفته به راز و نياز پرداخت و در آن نيايش خالصانه به درگاه الهى چنين عرضه داشت:

«اللَّهُمَّ هذا قَبْرُ نَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله وَ أَنَا ابْنُ بِنْتِ نَبِيِّكَ وَ قَدْ حَضَرَنِي مِنَ الْأَمْرِ12

ما قَدْ عَلِمْتَ، اللَّهُمَّ إِنِّي احِبُّ الْمَعْرُوفَ وَ انْكِرُ الْمُنْكِرَ ...؛ خداوندا! اين قبر پيامبر تو محمّد صلى الله عليه و آله و من هم فرزند دختر او هستم، از آنچه براى من پيش آمده تو آگاهى، خداوندا! من معروف را دوست داشته و از منكر بيزارم!». ⁽¹⁾

در واقع امام عليه السلام انگيزه‌هاى اصلى قيام خويش را در اين جمله كوتاه، آن هم در كنار مرقد پاك جدّ بزرگوارش صلى الله عليه و آله در مقدّس‌ترين مكان‌ها بيان داشت و آن را به سينه تاريخ سپرد.

3- شايد بتوان صريح‌ترين و رساترين تعبير امام عليه السلام در تبيين انگيزه اصلى قيامش را جمله‌اى دانست كه در وصيّت نامه آن حضرت به برادرش محمّد حنفيّه آمده است.

آن حضرت پس از آن‌كه انگيزه‌هايى چون هوى و هوس و كسب مقام را از قيام خود دور دانست، چنين نوشت:

«وَ إِنَّما خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْإِصْلاحِ فِي أُمَّةِ جَدِّي، ارِيدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهى عَنِ الْمُنْكَرِ، وَ اسِيرَ بِسِيرَةِ جَدِّي وَ أَبِي عَلِىِّ بْنِ أَبِي طالِبٍ؛ من تنها به انگيزه اصلاح در امّت جدّم بپا خاستم، مى‌خواهم امر به معروف و نهى از منكر كنم و به روش جدّم و پدرم على بن ابى طالب عليه السلام رفتار نمايم!». ⁽²⁾

امام عليه السلام در اين عبارات كوتاه و گويا در همان آغاز راه، هدف حركت الهى خويش را بيان مى‌كند كه قصدش كشورگشايى و به چنگ آوردن مال و مقام دنيا نيست، بلكه هدفش فقط اصلاح جامعه اسلامى و احياى امر به معروف و نهى از منكر است.

4- بعد از آن‌كه مسلم بن عقيل عليه السلام- سفير آن حضرت در كوفه- توسّط نيروهاى ابن زياد با مكر و حيله دستگير شد و به مجلس او وارد گشت و او، مسلم را متّهم به فتنه‌انگيزى ساخت، آن حضرت در پاسخ گفت:

«ما لِهذا آتَيْتُ، وَ لكِنَّكُمْ أَظْهَرْتُمُ الْمُنْكَرَ، وَ دَفَنْتُمُ الْمَعْرُوفَ ... فَأَتَيْناهُمْ لِنَأْمُرَهُمْ29

بِالْمَعْرُوفِ، وَ نَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ؛ من براى اين چيزها كه تو مى‌گويى به كوفه نيامدم، بلكه شما منكرات و زشتى‌ها را ظاهر و معروف و خوبى‌ها را دفن كرده‌ايد ... پس ما به پا خواستيم تا مردم را به معروف دعوت كنيم و از منكرات دور سازيم». ⁽¹⁾

5- هنگامى كه امام عليه السلام با سپاهِ «حرّ» رو به رو گشت و بى‌وفايى كوفيان آشكار شد و امام عليه السلام خود را با شهادت مواجه ديد در ميان اصحاب خويش برخواست و طىّ سخنانى چنين فرمود:

«أَلا تَرَوْنَ أَنَّ الَحَقَّ لا يُعْمَلُ بِهِ، وَ أَنَّ الْباطِلَ لا يُتَناهى عَنْهُ، لِيَرْغَبَ الْمُؤْمِنُ فِي لِقاءِ اللَّهِ مُحِقّاً؛ آيا نمى‌بينيد به حق عمل نمى‌شود و از باطل جلوگيرى نمى‌گردد، در چنين شرايطى بر مؤمن لازم است (قيام كند و) شيفته ملاقات پروردگار (و شهادت) باشد». ⁽²⁾

از اين سخن امام عليه السلام استفاده مى‌شود كه در چنين شرايطى از جان بايد گذشت يعنى در مرحله‌اى كه خطر، كيان دين و مذهب را تهديد مى‌كند، وجود ضررهاى مالى و جانى نمى‌تواند مانع امر به معروف و نهى از منكر، گردد.

6- طبق نقل مورّخان آنگاه كه حرّ مانع حركت امام شد، امام عليه السلام در نامه‌اى به بزرگان كوفه نوشت:

«... فَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و آله قَدْ قالَ فِي حَياتِهِ: مَنْ رَأى سُلْطاناً جائِراً مُسْتَحِلًاّ لِحُرُمِ اللَّهِ، ناكِثاً لِعَهْدِ اللَّهِ، مُخالِفاً لِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ، يَعْمَلُ فِي عِبادِ اللَّهِ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ، ثُمَّ لَمْ يُغَيِّرْ بِفِعْلٍ وَ لا قَوْلٍ، كانَ حَقِيقاً عَلَى اللَّهِ أَنْ يُدْخِلَهُ مَدْخَلَهُ؛ شما مى‌دانيد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در زمان حياتش فرمود: هر كس سلطان ستمگرى را ببيند كه حرام خدا را حلال شمرده و پيمان خدا را شكسته، با سنّت پيامبر مخالفت مى‌ورزد و در ميان بندگان خدا به ظلم و ستم رفتار مى‌كند ولى با او به مبارزه37

عملى و گفتارى برنخيزد، سزاوار است كه خداوند او را در جايگاه آن سلطان ستمگر (جهنّم) وارد كند». ⁽¹⁾

امام عليه السلام با اين سخنان ضمن گوشزد كردن وظايف همه قشرهاى مردم، خصوصاً بزرگان كوفه، عزم جزم خويش را براى اصلاح امور و مبارزه كامل با خودكامگان و ستمگران بنى‌اميّه اعلام مى‌دارد، و اين مبارزه را مشروط به حمايت آنها هم نمى‌كند و آماده است جان گرامى خويش را در اين راه نيز فدا كند و لذا ما امروز در برابر مرقد آن حضرت ايستاده، و مى‌گوييم:

«أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ أَقَمْتَ الصَّلاةَ وَ اتَيْتَ الزَّكاةَ وَ أمَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَيْتَ عَنِ الْمُنْكَرِ؛ من شهادت مى‌دهم كه تو نماز را بپا داشتى و زكات را ادا كردى و امر به معروف كرده و نهى از منكر را بجا آوردى». ⁽²⁾

نكته قابل توجّه آن است كه اين گواهى، گواهى در محكمه قضا و در حضور قاضى و داور نيست بلكه به اين معنى است كه من به اين حقيقت اذعان دارم كه نهضت تو، نهضت امر به معروف و نهى از منكر و اصلاح جامعه اسلامى بود.

***رث

3 تشكيل حكومت اسلامى و مبارزه با ستمگران

اشاره

انبيا و اولياى الهى در طول تاريخ براى پيشبرد اهداف مقدّس خويش، درصدد تشكيل حكومت برآمدند؛ چرا كه بدون شك با تشكيل حكومت، بهتر مى‌توان مردم را به سوى ارزش‌هاى معنوى و انسانى سوق داد و در راه بسط عدالت اجتماعى كوشيد و فرامين الهى را به صورت ضابطه‌مند اجرا كرد و به برقرارى عدل و دفع ظلم و شرك و بيدادگرى كمك نمود.

همچنين بسيارى از احكام الهى است كه بدون تشكيل حكومت نمى‌توان آنها را اجرا كرد و يا- لا اقل- به طور مطلوب تحقّق نمى‌يابد.

از اين رو، پيامبران پيشين تا آنجا كه شرايط اجازه مى‌داد، درصدد تشكيل حكومت دينى بودند و پيامبر بزرگ اسلام صلى الله عليه و آله نيز در نخستين فرصت، اقدام به تشكيل حكومت اسلامى در مدينه كرد و خود شخصاً رهبرى اين حكومت را به عهده گرفت.

آن حضرت براى ادامه خطّ حاكميّت صالحان- به فرمان الهى- در روز عيد غدير خم، على عليه السلام را به جانشينى خود و امامت مردم پس از خويش منصوب كرد. از اين رو، در روايات ما، از ولايت و رهبرى، به عظمت ياد شده است، از جمله در روايت معروف امام باقر عليه السلام مى‌خوانيم:

«بُنِيَ الْإِسْلامُ عَلَى خَمْسَةِ أَشْياءَ: عَلَى الصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ وَ الحَجِّ وَ الصَّوْمِ وَ

الْوِلايَةِ؛ اسلام بر پنج اصل اساسى بنيان نهاده شده است: بر نماز، زكات، حج، روزه و ولايت».

آنگاه در پاسخ به اين سؤال كه از اين پنج اصل كدام‌يك برتر است، مى‌فرمايد:

«أَلْوِلايَةُ أَفْضَلُ، لِأَنَّها مِفْتاحُهُنَّ، وَ الْوالِي هُوَ الدَّلِيلُ عَلَيْهِنَّ؛ ولايت از همه چيز برتر است؛ چرا كه ولايت (و تشكيل حكومت اسلامى) كليد بقيّه است و والى (امام) راهنماى مردم نسبت به آن چهار امر مهم مى‌باشد». ⁽¹⁾

آرى؛ با تشكيل حكومت دينى و پذيرش حاكمان صالح به خوبى مى‌توان به اجراى احكام الهى كمك كرد و اصول، اخلاق و احكام شريعت را تحقّق عينى بخشيد.

متأسّفانه پس از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله رهبرى امّت اسلامى در جايگاه اصلى خويش قرار نگرفت و اميرمؤمنان على عليه السلام را از خلافت دور نگه داشتند؛ ولى آن حضرت هر زمان كه فرصتى دست مى‌داد، بر حقّ حاكميّت خويش پاى مى‌فشرد، و خود را سزاوارتر از همه به خلافت اسلامى مى‌شمرد.

سرانجام آن حضرت در سال 35 هجرى در يك بيعت عمومى به خلافت ظاهرى رسيد و در مسير اقامه قسط و عدل و احياى ارزش‌هاى دينى تلاش كرد، ولى زخم‌هاى بر جاى مانده از دوران گذشته و حوادث سخت و شكننده دوران خلافت و در نهايت شهادت مولا عليه السلام، سبب شد كه على عليه السلام به تمام اهداف والاى خويش دست نيابد.

توطئه‌هاى معاويه چه در عصر اميرمؤمنان على عليه السلام و چه در عصر خلافت كوتاه امام حسن عليه السلام و تلاش‌هاى جبهه نفاق براى «تضعيف خطّ علوى» و ناآگاهى جمعى از مردم و دنيازدگى گروه ديگر، بار ديگر سنگ آسياى خلافت را از محورش خارج ساخت و اين بار دشمنان قسم خورده حاكميّت اسلام راستين، بر اريكه قدرت قرار گرفتند!د)

امام حسين عليه السلام كه شايسته و وارث حاكميّت نبوى و علوى و رهبر معنوى امّت اسلامى بود، براى احياى ارزش‌هاى اسلامى و بسط قسط و عدل و مبارزه با ستمگران به هدف تشكيل حكومت اسلامى به پا خاست، به اين قصد كه اگر ممكن شود با تشكيل حكومت اسلامى و گرنه با شهادت خويش و يارانش، چهره واقعى بنى‌اميّه را آشكار سازد و به ريشه‌كن ساختن درخت ظلم و كفر و نفاقشان بپردازد و اسلام و امّت مظلوم اسلامى را يارى كند.

امام حسين عليه السلام در خطبه‌اى با صراحت هدف از تلاش و تكاپوى خويش را چنين بيان مى‌كند:

«اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ مَا كَانَ مِنَّا تَنافُساً فِي سُلْطانٍ، وَ لا الِتماساً مِنْ فُضُولِ الْحُطامِ، وَ لكِنْ لِنَرَىَ الْمَعالِمَ مِنْ دِينِكَ، وَ نُظْهِرَ الْإِصْلاحَ فِي بِلادِكَ، وَ يَأْمَنَ الْمَظْلُومُونَ مِنْ عِبادِكَ، وَ يُعْمَلُ بِفَرَائِضِكَ وَ سُنَّتِكَ وَ أَحْكامِكَ؛ خداوندا! تو مى‌دانى كه آنچه از ما (در طريق تلاش براى بسيج مردم) صورت گرفت، به خاطر رقابت در امر زمامدارى و يا به چنگ آوردن ثروت و مال نبود، بلكه هدف ما آن است كه نشانه‌هاى دين تو را آشكار سازيم و اصلاح و درستى را در همه بلاد بر ملا كنيم تا بندگان مظلومت آسوده باشند و فرايض و سنّت‌ها و احكامت مورد عمل قرار گيرد». ⁽¹⁾

امام خمينى قدس سره در سخنى در تبيين همين مطلب مى‌گويد: «... آنهايى كه خيال مى‌كنند حضرت سيّد الشهدا براى حكومت نيامده، خير [اين سخن صحيح نيست بلكه] اينها براى حكومت آمدند، براى اين‌كه بايد حكومت دست مثل سيّد الشهدا باشد، مثل كسانى كه شيعه سيّد الشهدا هستند، باشد». ⁽²⁾هر چند امام عليه السلام مى‌دانست سرانجام در اين راه شهيد مى‌شود. 3

در جاى ديگر مى‌گويد: «زندگى سيّد الشهدا، زندگى حضرت صاحب الزمان عليه السلام، زندگى همه انبياى عالم، همه انبيا از اوّل، از آدم تا حالا همه اين معنا بوده است كه در مقابل جور، حكومت عدل درست كنند». ⁽¹⁾

با اين مقدّمه اكنون براى اثبات اين مطلب (قيام براى تشكيل حكومت اسلامى و مبارزه با ستمگران) به سراغ سخنان و سيره آن حضرت مى‌رويم.

نگاهى به گذشته

اگر به زندگى اباعبداللَّه الحسين عليه السلام نگاه كنيم به خوبى در مى‌يابيم كه آن حضرت از نوجوانى فقط اهل‌بيت عليهم السلام را شايسته خلافت اسلامى مى‌دانست.

در تاريخ مى‌خوانيم: «روزى عمر بر منبر رسول خدا صلى الله عليه و آله خطبه مى‌خواند و در خطبه خويش گفت: من به مؤمنان از خودشان سزاوارترم!

امام حسين عليه السلام كه در گوشه مسجد نشسته بود- خطاب به عمر- فرياد زد:

از منبر پدرم رسول خدا صلى الله عليه و آله پايين بيا! اين منبر پدر تو نيست (كه بر فراز آن قرار گرفته‌اى و اين گونه ادّعاها مى‌كنى!).

عمر گفت: اى حسين! به جانم سوگند قبول دارم كه اين منبر پدر توست، نه پدر من، ولى بگو چه كسى اينها را به تو ياد داده است؟ پدرت على بن ابى‌طالب؟!

حسين عليه السلام فرمود: اگر من مطيع فرمان پدرم باشم به جانم سوگند او هدايت كننده است و من هدايت شده او خواهم بود. او بيعتى بر گردن مردم از زمان رسول خدا صلى الله عليه و آله دارد كه آن را جبرئيل از ناحيه خداوند نازل كرد و جز منكر كتاب خدا، اين مطلب را انكار نمى‌كند. مردم آن را با قلب خويش شناختند (و دانستند حق با پدرم است) ولى با زبان آن را انكار كردند؛ واى بر منكران حقوق ما اهل‌بيت! ...

عمر گفت: اى حسين! هر كس حقّ پدرت را انكار كند، لعنت خدا بر او باد! (ولى

من بى تقصيرم چرا كه) مردم ما را امير ساختند و ما نيز پذيرفتيم و اگر پدرت را امير مى‌كردند، ما اطاعت مى‌كرديم!

امام حسين عليه السلام پاسخ داد: اى پسر خطّاب! كدام مردم تو را بر خويش امير ساختند، پيش از آن‌كه تو ابوبكر را بر خود (و مردم) امير قرار دهى. وى نيز بدون حجّت و دليلى از پيامبر صلى الله عليه و آله و بدون رضايت آل محمّد عليهم السلام تو را بر مردم امير ساخت. آيا رضايت شما دو نفر، همان رضايت (خدا و) پيامبر است؟! ...

عمر كه پاسخى نداشت، خشمگين از منبر فرود آمد و به همراه جمعى نزد على عليه السلام رفت و از حسين عليه السلام شكايت كرد ...». ⁽¹⁾

امام حسين عليه السلام در تمام دوران خلافت پدر بزرگوارش اميرمؤمنان عليه السلام و برادرش امام حسن عليه السلام براى تقويت حكومت اسلامى در كنار آن بزرگواران حضور داشت و با دشمنان حكومت اسلامى مبارزه مى‌كرد.

سخن امام حسين عليه السلام در برابر معاويه

هنگامى كه معاويه براى گرفتن بيعت جهت يزيد برآمد و به شهرها سفر كرد؛ در مدينه نيز اجتماعى براى معرّفى و بيعت براى يزيد تشكيل داد و گفت:

به خدا سوگند! اگر من در ميان مسلمين كسى بهتر از يزيد را سراغ داشتم، براى او بيعت مى‌گرفتم!!

امام أُمّاً وَ نَفْساً؛ به خدا سوگند! تو كسى را كه از يزيد از جهت پدر، مادر و شايستگى‌ها و ارزش‌هاى فردى و صفات انسانى بهتر است، كنار گذاشتى!».

معاويه گفت: گويا خودت را مى‌گويى؟

فرمود: آرى!

معاويه خاموش شد. ⁽¹⁾

مطابق روايت ديگرى امام عليه السلام فرمود:

«أنَا وَاللَّهِ أَحَقُّ بِهَا مِنْهُ، فَإِنَّ أَبِي خَيْرٌ مِنْ أَبِيهِ، وَ جَدِّي خَيْرٌ مِّنْ جَدِّهِ، وَ أُمِّي خَيْرٌ مِّنْ أُمِّهِ وَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ؛ به خدا سوگند! من از او (يزيد) به خلافت سزاوارترم؛ چرا كه پدرم از پدرش و جدّم از جدّش و مادرم از مادرش بهتر است و خودم نيز از او بهترم!». ⁽²⁾

از اين كلمات صريح، به خوبى روشن مى‌شود كه امام حسين عليه السلام در آن زمان فقط خود را شايسته خلافت مى‌دانست و معتقد بود شخصى همانند او- با آن عظمت خانوادگى و معنوى- بايد زمام امور مسلمين را به دست گيرد.

تلاش امام حسين عليه السلام براى تشكيل حكومت اسلامى در زمان يزيد

اشاره

پس از مرگ معاويه و به خلافت رسيدن يزيد، شرايط براى مبارزه با ستمگران و تشكيل حكومت اسلامى- بيش از زمان گذشته- فراهم شده بود و آن حضرت در اين مسير اقداماتى را در پيش گرفت:

الف) ترك بيعت با يزيد (و اعلام عدم شايستگى او براى خلافت)

با توجّه به اين كه امام حسين عليه السلام يزيد را هرگز شايسته اين جايگاه رفيع نمى‌دانست و خود را به حق شايسته‌ترين فرد براى امر خلافت مى‌ديد، با يزيد بيعت نكرد و حكومت او را به رسميّت نشناخت.

از اين رو، هنگامى كه خبر مرگ معاويه به مدينه رسيد و آن حضرت توسّط والى

مدينه احضار شد، امام عليه السلام در پاسخ به عبداللَّه بن زبير كه پرسيد چه خواهى كرد؟

فرمود: «هيچ گاه با يزيد بيعت نخواهم كرد، چرا كه امر خلافت پس از برادرم حسن عليه السلام تنها شايسته من است». (إِنِّي لَاأُبايِعُ لَهُ أَبَداً، لِأَنَّ الْأَمْرَ إِنَّما كانَ لِي مِنْ بَعْدِ أَخِي الْحَسَنِ). ⁽¹⁾

همچنين به والى مدينه نيز فرمود:

«إِنَّا أَهْلُ بَيْتِ النُّبُوَّةِ، وَ مَعْدِنُ الرِّسالَةِ، وَ مُخْتَلِفُ الْمَلائِكَةِ ... وَ يَزيدُ رَجُلٌ فاسِقٌ شارِبُ الْخَمْرِ، قاتِلُ النَّفْسِ الُمحَرَّمَةِ، مُعْلِنٌ بِالْفِسْقِ، وَ مِثْلِي لا يُبايِعُ لِمِثْلِهِ؛ ما از خاندان نبوّت و معدن رسالت و جايگاه رفيع رفت و آمد فرشتگانيم ... در حالى كه يزيد مردى است، فاسق، مى‌گسار، قاتل بى‌گناهان؛ او كسى است كه آشكارا مرتكب فسق و فجور مى‌شود. بنابراين، هرگز شخصى همانند من، با مردى همانند وى بيعت نخواهد كرد». ⁽²⁾

همچنين امام عليه السلام در پى اصرار «مروان بن حكم» براى بيعت با يزيد، با قاطعيّت فرمود:

«وَ عَلَى الْإِسْلامِ ألسَّلامُ إِذْ قَدْ بُلِيَتِ الْأُمَّةُ بِراعٍ مِثْلَ يَزِيدَ، وَ لَقَدْ سَمِعْتُ جَدِّي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و آله يَقُولُ: الْخِلافَةُ مُحَرَّمَةٌ عَلى آلِ أَبِي سُفْيانَ؛ هنگامى كه امّت اسلامى به زمامدارى مثل يزيد گرفتار آيد، بايد فاتحه اسلام را خواند! من از جدّم رسول خدا شنيدم كه مى‌فرمود: خلافت بر خاندان ابوسفيان حرام است!». ⁽³⁾

در واقع امام عليه السلام با اين جمله، عمق فاجعه زمامدارى يزيد را بيان مى‌كند و با استشهاد به كلام رسول خدا صلى الله عليه و آله تصدّى خلافت توسّط فرزندان ابوسفيان را حرام مى‌شمارد.84

در سخن ديگرى كه آن حضرت خطاب به برادرش محمّد حنفيّه مى‌فرمايد، بار ديگر بر عدم بيعت با يزيد- به هر قيمتى- تأكيد مى‌ورزد و مى‌فرمايد:

«يا أَخِي! وَاللَّهِ لَوْ لَمْ يَكُنْ فِي الدُّنْيا مَلْجَأٌ وَ لا مَأْوَى، لَما بايَعْتُ يَزيدَ بْنَ مُعاوِيَةَ؛ اى برادر! به خدا سوگند! اگر در هيچ نقطه‌اى از دنيا، هيچ پناهگاه و جاى امنى نداشته باشم هرگز با يزيد بن معاويه بيعت نخواهم كرد». ⁽¹⁾

ب) تصريح به شايستگى خود براى خلافت

امام حسين عليه السلام علاوه بر آن‌كه يزيد را شايسته اين جايگاه والا نمى‌دانست، به شايستگى خود نسبت به امر ولايت و حاكميّت اسلامى تصريح مى‌كند. در واقع امام عليه السلام با اين جملات در مسير تشكيل حكومت اسلامى و به عهده گرفتن خلافت مسلمين حركت مى‌كند.

امام حسين عليه السلام در خطبه‌اى كه پس از نماز عصر در جمع لشكريان «حرّ» خواند، فرمود:

«أَيُّهَا النَّاسُ! أَنَا ابْنُ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله وَ نَحْنُ أَوْلى بِوِلايَةِ هذِهِ الْأُمُورِ عَلَيْكُمْ مِنْ هؤُلاءِ الْمُدَّعِينَ ما لَيْسَ لَهُمْ؛ اى مردم! من فرزند دختر رسول خدايم، ما به ولايت اين امور بر شما (و امامت مسلمين) از اين مدّعيان دروغين سزاوارتريم». ⁽²⁾

همه اينها علاوه بر مواردى است كه امام حسين عليه السلام در حيات معاويه- آنگاه كه مسأله ولايتعهدى يزيد مطرح شد- به شايستگى خويش بر امر خلافت تأكيد ورزيد (كه پيش از اين گذشت).

ج) پاسخ به دعوت كوفيان

از نمودهاى تلاش امام حسين عليه السلام براى تشكيل حكومت اسلامى، پاسخ به دعوت

كوفيان جهت پذيرش رهبرى قيام بر ضدّ حكومت نامشروع يزيد است.

همچنين فرستادن امام عليه السلام سفير و نماينده خود، جناب مسلم بن عقيل رحمه الله را به كوفه براى ارزيابى دعوت آنان و بسيج نيروها و گرفتن بيعت از مردم، حكايت از عزم امام عليه السلام جهت تشكيل حكومت اسلامى و الهى دارد.

با توجّه به اين‌كه كوفه مركز علاقمندان و شيعيان على‌بن‌ابى‌طالب عليه السلام بود، تصميم امام‌

كوفه به محضر امام عليه السلام

پس از مرگ معاويه و به دنبال يك گردهمايى در منزل «سليمان بن صرد خزاعى» جمعى از بزرگان كوفه نامه‌اى به محضر امام عليه السلام نوشته و براى پذيرش رهبرى آن حضرت جهت برپايى نهضتى همگانى اعلام آمادگى كردند.

مضمون نامه را كه نام چهارتن از بزرگان شيعه، يعنى سليمان بن صرد، مسيّب بن نجبه، رفاعة بن شدّاد و حبيب بن مظاهر و گروهى ديگر از شيعيان در آن آمده، چنين است:

«خداى را سپاس مى‌گوييم كه (معاويه) آن دشمن ستمكار و كينه‌توز را نابود ساخت، همو كه بدون رضايت امّت بر گرده آنان سوار شد و اموال آنها را غصب كرد و خوبان آنان را كشته و به نابكاران ميدان داد ...

اينك ما، امام و پيشوايى نداريم؛ به سوى ما بيا! بدان اميد كه خداوند به بركت وجود تو همه ما را بر محور حق گردآورد.

نعمان بن بشير (والى كوفه) در دارالاماره است و ما با او در نماز جمعه و اجتماعات عمومى حاضر نمى‌شويم (و به او اعتنايى نداريم) و اگر با خبر شويم كه به

سوى ما مى‌آيى، او را از كوفه بيرون كرده و به شام ملحقش مى‌سازيم». ⁽¹⁾

پاسخ امام عليه السلام و اعزام مسلم به كوفه

به دنبال نامه‌هاى متعدّد مردم كوفه و اعلام آمادگى براى پذيرش رهبرى امام عليه السلام، آن حضرت نامه‌اى در پاسخ به آنان نوشت، سپس پسرعمويش مسلم بن عقيل را به آن شهر فرستاد. نامه امام عليه السلام چنين است:

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. مِنَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِىٍّ، إِلَى الْمَلَإِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُسْلِمِينَ. أَمَّا بَعْدُ: فَإِنَّ هانِئاً وَ سَعِيداً قَدِما عَلَىَّ بِكُتُبِكُمْ- وَ كانا آخِرَ مَنْ قَدِمَ عَلَىَّ مِنْ رُسُلِكُمْ- وَ قَدْ فَهِمْتُ كُلَّ الَّذِي اقْتَصَصْتُمْ وَ ذَكَرْتُمْ، وَ مَقالَةَ جُلِّكُمْ: «أَنَّهُ لَيْسَ عَلَيْنا إِمامٌ فَأَقْبِلْ، لَعَلَّ اللَّهُ أَنْ يَجْمَعَنا بِكَ عَلَى الْهُدى وَ الْحَقِّ». وَ قَدْ بَعَثْتُ إِلَيْكُمْ أَخِي وَ ابْنَ عَمِّي وَ ثِقَتِي مِنْ أَهْلِ بَيْتِي مُسْلِمَ بْنِ عَقِيلٍ وَ أَمَرْتُهُ أَنْ يَكْتُبَ إِلَىَّ بِحالِكُمْ وَ أَمْرِكُمْ وَ رَأْيِكُمْ.

فَانْ كَتَبَ إِلَىَّ: أَنَّهُ قَدْ أَجْمَعَ رَأْىُ مَلَئِكُمْ، وَ ذَوِي الْفَضْلِ وَ الْحِجى مِنْكُمْ، عَلَى مِثْلِ ما قَدِمَتْ عَلَىَّ بِهِ رُسُلُكُمْ وَ قَرَأْتُ فِي كُتُبِكُمْ، أَقْدِمُ عَلَيْكُمْ وَشيكاً إِنْ شاءَاللَّهُ. فَلَعَمْرِي مَا الْإِمامُ إِلَّا الْعامِلُ بِالْكِتابِ، وَ الْآخِذُ بِالْقِسْطِ، وَ الدائِنُ بِالْحَقِّ، وَ الْحابِسُ نَفْسَهُ عَلى ذاتِ اللَّهِ وَ السَّلامُ».

«به نام خداوند بخشنده مهربان؛ از حسين بن على عليه السلام به بزرگان از مؤمنان و مسلمانان! هانى و سعيد همراه نامه‌هايتان به سوى من آمدند- و اين دو تن آخرين كسانى بودند كه نامه‌هايتان را آوردند- محتواى همه نامه‌هايتان (به طور فشرده) اين

بود كه: «امام و پيشوايى نداريم، به سوى ما بيا! اميد است كه خداوند به وسيله تو ما را بر محور حقّ و هدايت گردآورد». اكنون من، برادر، پسر عمو و شخص مورد اعتماد از خاندانم- مسلم بن عقيل- را به سوى شما مى‌فرستم؛ به او فرمان دادم كه تصميم و برنامه‌ها و افكارتان را براى من بنويسد.

هر گاه به من اطّلاع دهد كه بزرگان و خردمندان شما؛ با آنچه كه در نامه‌هايتان ذكر شده، همراه و هماهنگند؛ به زودى به سوى شما خواهم آمد. ان‌شاءاللَّه

(در پايان نامه اضافه فرمود:) به جانم سوگند! امام و پيشوا تنها كسى است كه به كتاب خدا عمل كند و عدل و داد را بر پا دارد، دين حق را پذيرفته و خود را وقف راه خدا كند». ⁽¹⁾

اين نامه به خوبى گوياى اين حقيقت است كه امام عليه السلام در مسير قيام براى سرنگونى حكومت پليد اموى و تشكيل حكومت اسلامى گام بر مى‌داشت. از اين رو، براى ارزيابى اوضاع، نخست نماينده‌اى آگاه و مورد اعتماد را به آن شهر اعزام مى‌كند، تا از حقيقت امر آگاه شود و با بسيج نيروها و آمادگى شيعيان در اين راه قدم بردارد.

جمله پايانى سخن امام عليه السلام نيز تأكيدى است بر شايستگى خود جهت امامت و رهبرى و عدم لياقت حاكم شام- كه نه به كتاب خدا عمل مى‌كند و نه عدل و داد را بر پا مى‌دارد و نه خود را وقف راه خدا مى‌كند- كه اين خود قرينه‌اى است بر عزم امام جهت پذيرش امامت و خلافت مسلمين و برپايى عدل و داد.

امام عليه السلام همچنين در نامه‌اى كه همراه با اعزام مسلم عليه السلام خطاب به او مرقوم مى‌دارد، بار ديگر بر بسيج نيروها و آماده سازى مردم تأكيد مى‌ورزد. در اين نامه مى‌خوانيم:

«... وَادْعُ النَّاسَ إِلَى طاعَتِي، وَ اخْذُلْهُمْ عَنْ آلِ أَبِي‌سُفْيانَ، فَإِنْ رَأَيْتَ النَّاسَ مُجْتَمِعِينَ عَلَى بَيْعَتِي فَعَجِّلْ لي بِالْخَيْرِ، حَتّى أَعْمَلَ عَلَى حَسَبِ ذلِكَ إِنْ‌شاءَاللَّهُ تَعالى؛ ... (چون به كوفه رسيدى) مردم را به پيروى از من دعوت كن و آنان را از81

حمايت آل ابى‌سفيان بازدار. اگر مردم متّفقاً بيعت كردند، مرا با خبر ساز تا برابر آن عمل كنم». ⁽¹⁾

پراكنده ساختن مردم از حمايت خاندان ابوسفيان و فراخوانى مردم به اطاعت امام عليه السلام و يكپارچگى آنان براى بيعت و همراهى، همه و همه نشان از تهيّه ساز و كارهاى مناسب جهت تشكيل حكومت دارد.

پس از ورود مسلم عليه السلام به كوفه و بيعت گروه زيادى از مردم با وى و اعلام آمادگى آنان براى جانبازى و همراهى با امام عليه السلام و انعكاس آن به محضر امام عليه السلام توسّط فرستادگان جناب مسلم، امام حسين عليه السلام از مكه عازم كوفه مى‌شود. ⁽²⁾

امام عليه السلام در گفتگويى با ابن عبّاس مى‌فرمايد:

«وَ هذِهِ كُتُبُ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَ رُسُلُهُمْ، وَ قَدْ وَجَبَ عَلَىَّ إِجابَتُهُمْ وَ قامَ لَهُمُ الْعُذْرُ عَلَىَّ عِنْدَاللَّهِ سُبْحانَهُ؛ اينها نامه‌ها و فرستادگان كوفيان است. بر من لازم است دعوت آنان را پاسخ دهم، چرا كه حجّت الهى بر من تمام شده است». ⁽³⁾

همچنين به عبداللَّه بن زبير فرمود:

«أَتَتْنِي بَيْعَةُ أَرْبَعِينَ أَلْفاً يَحْلِفُونَ لِي بِالطَّلاقِ وَ الْعِتاقِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ؛ بيعت چهل هزار تن از مردم كوفه كه در وفادارى به طلاق و عتاق ⁽⁴⁾سوگند خورده‌اند، به دستم رسيده است». ⁽⁵⁾

امام عليه السلام در ملاقات با عبداللَّه بن مطيع- هنگامى كه از علّت خروج حضرت از مكّه49

سؤال مى‌كند- به صراحت مى‌فرمايد:

«إِنَّ أَهْلَ الْكُوفَةِ كَتَبُوا إِلَىَّ يَسْأَلُونَنِي أَنْ أَقْدِمَ عَلَيْهِمْ لِما رَجَوْا مِنْ احْياءِ مَعالِمِ الْحَقِّ وَ اماتَةِ الْبِدَعِ؛ مردم كوفه نامه نوشتند و از من خواستند كه به سوى آنان بروم، بدان اميد كه (با تشكيل حكومت اسلامى) نشانه‌هاى حق زنده و بدعت‌ها نابود شود». ⁽¹⁾

به هر حال، با توجّه به شواهد تاريخى- كه بخشى از آن گذشت و قسمتى از آن در بخش رويدادها خواهد آمد- يكى از اهداف قيام امام حسين عليه السلام تشكيل حكومت اسلامى و در واقع بازگرداندن خلافت اسلامى به جايگاه اصلى خويش بود، تا در پناه آن عدل و داد گسترش يابد، حق احيا شود و باطل و پليدى و بدعت‌ها نابود گردد.

پشتيبانى و اعلام آمادگى مردم كوفه و تأكيد و اصرار آنان بر اين امر، حجّت را بر امام عليه السلام تمام كرد كه بايد با نيروى چند ده هزار نفرى بر ضدّ حاكم غاصب و فرمانرواى ستمگرى مانند يزيد قيام كند و از اين رو به سمت كوفه آمد و قبل از آن نيز توسّط سفير خويش جناب مسلم از همراهى كوفيان با خبر شد.

قيام براى تشكيل حكومت اسلامى با آگاهى از شهادت

اكنون جاى طرح اين سئوال است كه آيا امام حسين عليه السلام از شهادت خويش و يارانش در مسير حركت به سوى كوفه و قيام بر ضدّ يزيد، آگاه بود، يا خير؟ و اگر از اين امر مطّلع بود، آگاهى به شهادت با قيام و برنامه ريزى براى تشكيل حكومت اسلامى چگونه سازگار است؟

بر اساس شواهد تاريخى جاى هيچ ترديدى نيست كه امام حسين عليه السلام از فرجام قيام خويش آگاه بود و با يقين به شهادت، نهضت خويش را آغاز كرد و شواهد روشن آن در همين كتاب آمده است ولى در اين قسمت نخست به بخشى از شواهد مزبور كه

علم و آگاهى امام عليه السلام به شهادت خويش را تأييد مى‌كند، اشاره كرده سپس به پاسخ پرسش فوق مى‌پردازيم.

لازم به ذكر است روايات و اخبارى كه از طريق شيعه و اهل سنّت از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در موضوع شهادت امام حسين عليه السلام نقل شده است به اندازه‌اى مشهور بود كه ابن عبّاس مى‌گويد:

«ما كُنّا نَشُكُّ أهْلَ الْبَيْتِ وَ هُمْ مُتَوافِرُونْ أنَّ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِىٍّ عليه السلام يُقْتَلُ بِالطَّفِّ؛ مااهل بيت همگى ترديدى نداشتيم كه امام حسين عليه السلام در سرزمين طف (كربلا) به شهادت خواهد رسيد». ⁽¹⁾

چنان‌كه از مفاد اين روايت استفاده مى‌شود، نه تنها امام، بلكه عموم اهل بيت حتّى از محلّ شهادت آن حضرت با اطّلاع بودند.

علّامه مجلسى در بحارالانوار هفتاد و يك روايت در اين باره نقل كرده است! ⁽²⁾

نمونه‌هايى كه به دنبال مى‌آيد تنها بخش كوچكى از آن است كه از زبان خود آن حضرت نقل شده است.

1- امام عليه السلام در آغاز حركتش در مدينه در خطاب به بنى هاشم چنين نوشت:

«انَّ مَنْ لَحِقَ بي مِنْكُمُ اسْتُشْهِدَ، وَ مَنْ تَخَلَّفَ لَمْ يَبْلُغِ الْفَتْحَ؛ هر كس از شما به من بپيوندد به شهادت مى‌رسد و هر كس بماند به پيروزى نخواهد رسيد». ⁽³⁾

2- هنگامى كه يكى از برادرانش خبر شهادت امام را از زبان امام حسن عليه السلام نقل كرد، امام حسين عليه السلام در پاسخ وى فرمود:3)

«حَدَّثَنى أبى أنَّ رَسُولَ اللهِ أخْبَرَهُ بِقَتْلِهِ وَ قَتْلى، وَ أنَّ تُرْبَتى تَكوُنُ بِقُرْبِ‌تُرْبَتِهِ فَتَظُنُّ أنَّكَ عَلِمْتَ ما لَمْ أَعْلَمْهُ؛ پدرم نقل كرده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله او را از كشته شدن پدرم و من با خبر ساخته است و فرمود كه تربت من نزديك تربت پدرم خواهد بود، تو فكر مى‌كنى چيزى را مى‌دانى كه من نمى‌دانم؟». ⁽¹⁾

3- شبيه همين مطلب در گفتگوى آن حضرت با برادرش محمّد حنفيّه در مكّه عنوان مى‌شود. آنگاه كه محمّد حنفيّه پيشنهاد كرد امام عليه السلام از رفتن به عراق خوددارى كند، فرمود:

«آتانى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله بَعْدَ ما فارَقْتُكَ فَقالَ: يا حُسَيْنُ! اخْرُجْ فَإنَّ اللَّهَ قَدْشاءَ أَنْ يَراكَ قَتيلًا؛ بعد از آن‌كه از تو جدا شدم رسول خدا صلى الله عليه و آله را در خواب ديدم كه فرمود: اى حسين! حركت كن، زيرا خداوند خواسته است تو را كشته ببيند». ⁽²⁾

4- نمونه ديگر، سخنى است كه امام هنگام اعزام مسلم به وى فرمود: من تو را به سوى اهل كوفه روانه ساختم، خداوند آن گونه كه خود دوست دارد و مى‌پسندد كارت را سامان دهد.

آنگاه امام افزود:

«أرْجو أنْ اكُونَ انَا وَ انْتَ فى دَرَجَةِ الشُّهَداءِ؛ اميدوارم كه من و تو در جايگاه شهدا قرار گيريم». ⁽³⁾

اين سخن گوياى اين حقيقت است كه امام عليه السلام براى خود و يارانش راه شهادت را برگزيده است و همين را آرزو مى‌كند.

5- عجيب آن‌كه آن حضرت در پاسخ مردى از اهل كوفه، با اشاره به نامه‌هاى مردم كوفه، آنان را قاتل خويش معرّفى كرده، مى‌فرمايد:96

«هذِهِ كُتُبُ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِلَىَّ، وَ لا أَراهُمْ إِلَّا قاتِلي؛ اين نامه‌هاى مردم كوفه است ولى من آنان را جز قاتل خود نمى‌دانم». ⁽¹⁾

6- صريح‌تر از همه اين‌ها سخنانى است كه امام عليه السلام در جمع مردم مكّه قبل از حركت به سوى عراق ايراد كرد و چنين فرمود:

«... وَ خُيِّرَلِي مِصْرَعٌ أَنَا لاقِيهِ، كَأَنّى بِأَوْصالي تَتَقَطَّعُها عُسْلانُ الْفَلَواتِ بَيْنَ النَّواوِيسِ وَ كَرْبَلا، فَيَمْلَأَنَّ مِنّي أَكْراشاً جَوْفاً وَ أَجْرَبَةً سَغَباً، لا مَحيصَ عَنْ يَوْمٍ خُطَّ بِالْقَلَمِ؛ براى من «شهادت گاهى» اختيار شده است كه من به آن خواهم رسيد. گويا مى‌بينم كه گرگ‌هاى بيابان‌هاى عراق ميان نواويس (قبرستان يهود در نزديكى كربلا) و كربلا بند بند مرا جدا كرده و شكم‌ها و جيب‌هاى خالى خود را (با كشتن من و دريافت جوايز) پر مى‌كنند. از روزى كه با دست قضا و قدر الهى نوشته شده، چاره‌اى نيست». ⁽²⁾

با ملاحظه اين سخن و نمونه‌هاى فراوان ديگر از اين دست، شكّى باقى نمى‌ماند كه امام نه تنها از اصل كشته شدن خويش آگاهى داشت، بلكه دقيقاً از محلّ شهادت و نيز قاتلان خود با اطّلاع بوده است.

اينك با توجّه به اين كه امام عليه السلام از سرانجام اين حركت آگاه بود، اين سؤال مطرح مى‌شود كه چگونه اطمينان امام به شهادت با حركت آن حضرت براى دستيابى به حكومت اسلامى قابل جمع است؟ يعنى چگونه مى‌شود امام عليه السلام هم سرانجام كار را بداند و به شهادت خويش و يارانش يقين داشته باشد و در عين حال به قصد تشكيل حكومت اسلامى قيام كند؟

پاسخ به اين سؤال به اندازه‌اى اهمّيّت دارد كه برخى از نويسندگان را كه نتوانستند35

بين «اداى وظيفه» و «آگاهى از نتيجه» وفق دهند، بر آن داشت تا به طور كلّى آگاهى امام از فرجام كار را انكار كنند! و تمام ادلّه تاريخى و روايى را كه در اين موضوع وارد شده است، زير سؤال برند!

غافل از آن‌كه نتيجه كار نمى‌تواند تعيين كننده وظيفه مردان الهى باشد. در فرهنگ دين، آنچه مهم است تشخيص وظيفه و عمل به آن است و امّا رسيدن به نتيجه دلخواه، در مرحله دوم قرار دارد.

تعاليم قرآن و اسلام و سيره معصومين عليهم السلام گوياى اين واقعيّت است كه جمع بين «وظيفه» و «نتيجه» هر چند اولويّت دارد، ولى «عمل به وظيفه» مقدّم بر «رسيدن به نتيجه» مى‌باشد.

به عبارت ديگر: بر هر فرد با ايمانى لازم است در مسير انجام وظيفه گام نهد، هر گاه به نتيجه مطلوب برسد چه بهتر؛ و اگر نرسد نفس اين كار كه وارد مسير انجام وظيفه شده، خود مطلوب مهمّى است كه مى‌تواند افراد بهانه‌جو را به كار وادارد. زيرا بسيار مى‌شود كه بهانه‌جويان به بهانه اين كه حصول نتيجه مشكوك است، از انجام وظيفه و رسيدن به نتيجه باز مى‌مانند.

اين است كه امام عليه السلام در كنار سخنانى كه با صراحت از شهادت خويش و يارانش ياد مى‌كند، در عين حال از انگيزه‌هاى الهى حركت خويش نيز به عنوان وظيفه الهى و تكليف دينى، سخن به ميان مى‌آورد و حتّى مى‌فرمايد: «بى‌وفايى ياران و كمى نفرات مرا از تكليفم باز نمى‌دارد».

آن حضرت در روز عاشورا پيش از آغاز جنگ به همين نكته اشاره كرده، مى‌فرمايد:

«أَلا قَدْ أَعْذَرْتُ وَ أَنْذَرْتُ، الا إِنِّي زاحِفٌ بِهذِهِ الْأُسْرَةِ عَلى قِلَّةِ الْعِتادِ وَ خَذَلَةِ الْأَصْحابِ؛ آگاه باشيد! كه من حجّت را تمام كردم و از عاقبت شوم مخالفانِ حق، خبر دادم. آگاه باشيد! كه من با همين خانواده، با وجود نداشتن سپاه و بى‌وفايى

ياران، جهاد خواهم كرد». ⁽¹⁾

آرى، امام عليه السلام درصدد اداى وظيفه است و نداشتن سپاه و كمى ياران، خللى در عزم او وارد نمى‌كند. اين است كه امام با وجود اين كه كاملًا از عاقبت امر آگاه بود، با انگيزه تشكيل حكومت اسلامى قيام كرد و اين درست به حكم «عمل به وظيفه» بوده است.

سيره امامان معصوم عليهم السلام همواره طبق «تكليف دينى» و «عمل به وظيفه» بوده است. آنان از اين منظر در هرحال احساس پيروزى مى‌كردند. و به تعبير قرآن به «إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ؛ يكى از دو نيكى» ⁽²⁾- شهادت يا پيروزى- مى‌رسيدند.

چه پيروز مى‌شدند و چه شهيد مى‌شدند، هر دو صورت براى آنان پيروزى بود.

بر همين مبنا است كه امام حسين عليه السلام مى‌فرمايد:

«إِنْ نَزَلَ الْقَضاءُ بِما نُحِبُّ فَنَحْمَدُ اللَّهَ عَلى نَعْمائِهِ، وَ هُوَ الْمُسْتَعانُ عَلى أَداءِ الشُّكْرِ، وَ إِنْ حالَ الْقَضاءُ دُونَ الرَّجاءِ، فَلَمْ يَعْتَدُّ مَنْ كانَ الْحَقُّ نِيَّتَهُ وَ التَّقْوى سَريرَتَهُ؛ اگر قضاى الهى بر آنچه مى‌پسنديم نازل شود، خداوند را بر آن نعمت سپاسگزاريم و براى شكرگزارى از او يارى مى‌طلبيم و اگر تقدير الهى ميان ما و آنچه به آن اميد داريم مانع شود، (و به شهادت برسيم) پس كسى كه نيّتش حق و درونش تقوا باشد از حق نگذشته (و به وظيفه خود عمل كرده است)». ⁽³⁾

حركت امام عليه السلام يكى از جلوه‌هاى باشكوه «عمل به وظيفه» بود، نتيجه هر چه بود فرقى نمى‌كرد، لذا مى‌فرمايد:

«أَرْجُو أَنْ يَكُونَ خَيْراً ما أَرادَ اللَّهُ بِنا، قُتِلْنا أَمْ ظَفِرْنا؛ اميدواريم آنچه خداوند براى ما مقرّر فرموده خير باشد، چه كشته شويم، چه پيروز گرديم!». ⁽⁴⁾97

با اين بيان روشن است كه هيچ منافاتى بين آگاهى از سرانجام كار (شهادت) و عمل به وظيفه (قيام براى تشكيل حكومت اسلامى) نيست.

در پايان، يادآورى اين نكته نيز ضرورى است كه وجود انگيزه تشكيل حكومت در اين قيام مقدّس، به معنى دستيابى عملى و بالفعل به آن حكومت در همان برهه از زمان نيست، بلكه شهادت آن حضرت زمينه‌ساز كوتاه شدن دست بازماندگان دوران جاهليّت از حكومت اسلامى در آينده بود و اين واقعيّتى است كه امام به دنبال آن بود.

به علاوه انگيزه‌هاى حركت امام عليه السلام منحصر به اين يك هدف نبود، اهداف ديگرى نيز در تحقّق اين حركت مقدّس دخيل بوده كه در مباحث گذشته به آنها اشاره شد.

بخش چهارم: رويدادهاى قيام عاشورا

اشاره

1 از مدينه تا كربلا

اشاره

اشاره:

اين بخش در دو قسمت مورد بررسى قرار مى‌گيرد.

قسمت نخست (از مدينه تا كربلا) به حوادث مربوط به امام‌حسين عليه السلام از عصر معاويه تا شهادت آن حضرت در كربلا اختصاص دارد. در اين سير تاريخى، از يك سو، رويدادها و حوادثى مورد توجّه است كه از روح مبارزه و نستوهى آن حضرت و يارانش حكايت دارد و از سوى ديگر، به سلسله ماجراهايى پرداخته مى‌شود كه از پى يكديگر به عاشوراى سال 61 هجرى و شهادت اباعبداللَّه الحسين عليه السلام و ياران پاك‌باخته آن حضرت منجر گرديد.

در قسمت دوم، (از كربلا تا مدينه) به حوادث مربوط به خاندان اهل‌بيت عليهم السلام پس از حركت از كربلا و حضور در كوفه، شام، بازگشت مجدّد به كربلا و مراجعت به مدينه پرداخته خواهد شد.

لازم به يادآورى است كه در ذيلِ نقل اين رويدادها، عمدتاً نكاتى در تحليل و يا تجليل از آن رويداد آمده است.

1- خواستگارى امّ كلثوم

مرحوم بحرانى در كتاب «عوالم» چنين نقل مى‌كند: معاويه به مروان- كه استاندار حجاز بود- نامه‌اى نوشت و از وى خواست «امّ كلثوم» دختر «عبداللَّه بن جعفر» را براى فرزندش يزيد خواستگارى كند. مروان به سراغ عبداللَّه بن جعفر رفت و جريان خواستگارى را با او در ميان گذاشت.

عبداللَّه گفت: اختيار «امّ كلثوم» به دست من نيست؛ بلكه به دست آقاى ما حسين عليه السلام است كه دايى اين دختر است.

موضوع را به اطلاع امام حسين عليه السلام رساندند؛ فرمود: «از خداوند طلب خير مى‌كنم؛ خدايا اين دختر را به آنچه مايه خشنوديت از آل محمّد است موفّق بدار!»

(روز موعود فرا رسيد) و مردم در مسجد رسول خدا صلى الله عليه و آله اجتماع كردند؛ مروان نيز آمد و كنار امام حسين عليه السلام نشست و گفت: امير مؤمنان! (اشاره به معاويه است!) به من فرمان داده است كه «امّ كلثوم» را براى «يزيد» خواستگارى كنم و مهريه او را مطابق خواسته پدرش قرار دهم، به هر مقدار كه باشد! همراه با آشتى ميان دو قبيله (بنى هاشم و بنى‌اميّه) و نيز اداى ديون پدرش.

[سپس خطاب به امام حسين عليه السلام گفت:] بدان! كسانى كه به خاطر وصلت شما با يزيد به حال شما غبطه مى‌خورند، بيشترند از كسانى كه به يزيد به سبب وصلتش با شما غبطه بخورند. (آنگاه گفت:) مايه شگفتى است كه چگونه يزيد براى كسى مهريه قرار مى‌دهد و حال آن كه وى در شأن و منزلت همتايى ندارد و مردم با توسّل به روى او طلب باران مى‌كنند. اى اباعبداللَّه! سخنم را با نظر مثبت پاسخ بگو!

امام حسين عليه السلام فرمود:

«الْحَمْدُلِلَّهِ الَّذى اخْتارَنا لِنَفْسِهِ، وَارْتَضانا لِدِينِهِ وَاصْطَفانا عَلى خَلْقِهِ، وَ انْزَلَ عَلَيْنا كِتابَهُ وَ وَحْيَهُ، وَ ايْمُ اللَّهِ لا يَنْقُصُنا احَدٌ مِنْ حَقِّنا شَيْئاً إِلَّا انْتَقَصَهُ مِنْ حَقِّهِ، فى عاجِلِ دُنْياهُ وَ آخِرَتِهِ، وَ لا يَكُونُ عَلَيْنا دَوْلَةٌ الّا كانَتْ لَنَا الْعاقِبَةُ وَ لَنَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ.

يا مَرْوانُ قَدْ قُلْتَ فَسَمِعْنا.

امَّا قَوْلُكَ: مَهْرُها حُكْمُ أَبِيها بالِغاً مابَلَغَ، فَلَعَمْري لَوْ ارَدْنا ذلِكَ ما عَدَوْنا سُنَّةَ رَسُولِ اللَّهِ في بَناتِهِ وَ نِسائِهِ وَ اهْلِ بَيْتِهِ وَ هُوَ ثِنْتا عَشَرَةَ أُوقِيَةً، يَكُونُ ارْبَعَمِأَةٍ وَ ثَمانِينَ دِرْهَماً.

وَ أَمَّا قَوْلُكَ: مَعَ قَضاءِ دَيْنِ ابيها، فَمَتى كُنَّ نِسائُنا يَقْضِينَ عَنَّا دُيُونَنا؟ وَ امَّا صُلْحُ ما بَيْنَ هذَيْنِ الْحَيَّيْنِ، فَإِنَّا قَوْمٌ عادَيْنا كُمْ فِى اللَّهِ، وَ لَمْ نَكُنْ نُصالِحُكُمْ لِلدُّنْيا، فَلَعَمْرِي فَلَقَدْ اعْيىَ النَّسَبُ فَكَيْفَ السَّبَبُ.

وَ أَمَّا قَوْلُكَ: الْعَجَبُ لِيَزيدَ كَيْفَ يَسْتَمْهِرُ؟ فَقَدِ اسْتَمْهَرَ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنْ يَزيدَ، وَ مِنْ أَبِ يَزيدَ وَ مِنْ جَدِّ يَزيدَ.

وَ أَمَّا قَوْلُكَ: انَّ يَزيدَ كُفْوُ مَنْ لا كُفْوَ لَهُ، فَمَنْ كانَ كُفْوُهُ قَبْلَ الْيَوْمِ فَهُوَ كُفْوُهُ الْيَوْمَ ما زادَتْهُ امارَتُهُ في الْكَفاءَةِ شَيْئاً.

وَ أَمَّا قَوْلُكَ: بِوَجْهِهِ يُسْتَسْقَى الْغَمامُ، فَانَّما كانَ ذلِكَ بِوَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله.

وَ أَمَّا قَوْلُكَ: مَنْ يَغْبِطُنا بِهِ أَكْثَرُ مِمَّنْ يَغْبِطُهُ بِنا، فَانَّما، يَغْبِطُنا بِهِ أَهْلُ الْجَهْلِ، وَ يَغْبِطُهُ بِنا أَهْلُ الْعَقْلِ.

فَأشْهِدُوا جَميعاً انّى قَدْ زَوَّجْتُ امَّ كُلْثُومَ بِنْتَ عَبْدِاللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ مِنْ ابْنِ عَمِّهَا الْقاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ؛ عَلى ارْبَعَمِائَةٍ وَ ثَمانِينَ دِرْهَماً، وَ قَدْ نَحَلْتُها ضَيْعَتى بِالْمَدِينَةِ» أو قال «أرْضى بِالْعَقِيقِ، وَ إِنَّ غَلَّتَها فِى السَّنَةِ ثَمانِيَةُ آلافِ دينارٍ، فَفيها لَهُما غِنًى انْ‌شاءَ اللَّهُ».

«ستايش مخصوص خداوندى است كه ما را براى خويش اختيار نمود و براى دينش انتخاب كرد و ما را بر خلقش برگزيد و كتاب و وحى خود را بر (خاندان) ما نازل فرمود. به خدا سوگند! هر كس حقّى از ما را كم بگذارد، خداوند در دنيا و آخرت حقّش را كم خواهد گذاشت و هر كس بر ما- براى مدّتى- سلطه يابد، بايد بداند كه عاقبت كار، از آنِ ما خواهد بود و اين مطلب را به زودى خواهيد دانست.

سپس فرمود: اى مروان! تو سخن گفتى و ما شنيديم (و اكنون ما مى‌گوييم و تو بشنو:).

امّا اين‌كه گفتى مهريّه اين دختر، مطابق خواسته پدرش- هر چند زياد باشد- خواهد بود؛ به

جانم سوگند! ما هرگز از سنّت رسول خدا در مهريّه دختران، همسران و اهل بيتش تجاوز نخواهيم كرد. كه (مهر السنّة است) همان دوازده «اوقيه» (واحدى است در وزن) كه برابر با 480 درهم است.

و امّا اين‌كه گفتى: ديون پدرش را نيز ادا خواهيم نمود؛ (اى مروان!) از چه زمانى زنان ما ديون ما را ادا مى‌كردند (كه امروز چنين شود؟!).

و امّا در مورد مسأله صلح ميان اين دو قبيله، بايد بگويم كه ما با شما در راه خدا و براى خدا دشمنى كرده‌ايم و لذا حاضر نيستيم به خاطر دنيا با شما مصالحه كنيم!

به جانم سوگند! (براى سازش با شما) از قرابت نسبى (بنى هاشم با بنى اميّه) كارى ساخته نيست؛ تا چه برسد به قرابت سببى (پيوند زناشويى).

و امّا آن سخنت كه گفته‌اى: تعجّب مى‌كنم چگونه يزيد مهريّه قرار مى‌دهد؛ پاسخ آن اين است كه كسى كه از يزيد و پدر و جدّش بهتر است، مهريّه قرار مى‌داد (چه برسد به يزيد!).

و امّا پاسخ اين سخنت كه گفتى: يزيد كفو و همتايى ندارد اين است كه آن كس كه قبل از امروز كفوّ او بوده، همين امروز نيز كفو اوست بدون آن‌كه فرمانروايى وى چيزى بر شأن او بيفزايد.

و امّا آن سخنت كه درباره يزيد گفته‌اى با توسّل به روى وى طلب باران مى‌شود، اين تنها به بركت چهره رسول خدا بوده است (نه يزيد).

و امّا اين كه گفته‌اى: كسانى كه به خاطر وصلت با يزيد، به حال ما غبطه مى‌خورند، بيشتر از كسانى هستند كه به حال يزيد به جهت وصلتش با ما غبطه خواهند خورد؛ پاسخش آن است كه فقط نادانان به خاطر وصلت ما با يزيد، به حال ما غبطه مى‌خورند، ولى عاقلان و خردمندان، به حال يزيد به سبب وصلتش با ما غبطه خواهند خورد.

(سرانجام امام عليه السلام پس از سخنانى فرمود:) «همگى شاهد باشيد كه من «امّ كلثوم» دختر «عبداللَّه بن جعفر» را به ازدواج پسر عمويش «قاسم بن محمّد بن جعفر» درآوردم! و مهريّه‌اش را 480 درهم قرار دادم و زمين حاصلخيزم را در مدينه نيز به اين دختر بخشيدم».- يا اين‌كه فرمود:- «مزرعه‌ام را در سرزمين عقيق به وى بخشيدم كه درآمد آن سالانه 8 هزار دينار است و همين

مزرعه براى زندگى اين دو كافى است، ان‌شاء اللَّه!». ⁽¹⁾

اين سخنان تيرى بود كه بر قلب ناپاك يزيد خصوصاً، و بنى اميّه عموماً، نشست و نقشه‌اى را كه براى فريب مردم، از طريق نزديكى به بنى هاشم، كشيده بودند نقش بر آب كرد.

بنى اميّه افراد منفور و آلوده‌اى بودند كه مى‌خواستند از طريق انتساب به بنى هاشم در ميان مردم كسب آبرويى كنند وپايه‌هاى قدرت شيطانى خود را از اين طريق تقويت نمايند؛ يك نمونه آن جريان خواستگارى امّ كلثوم- دختر عبداللَّه بن جعفر- بود.

ولى امام حسين عليه السلام به موقع اقدام فرمود و تير آنها به سنگ خورد، و ساحت مقدّس بنى هاشم با انتساب به بنى اميّه آلوده نشد.

2- وحشت از نام على عليه السلام

معاويه، مروان بن حكم را والى مدينه قرار داد و به او فرمان داد كه براى جوانان قريش سهميّه‌اى از بيت المال قرار دهد؛ او نيز چنين كرد.

امام سجّاد، على بن الحسين عليه السلام مى‌گويد: من به نزد او رفتم (تا حقّ خود را از بيت المال بگيرم) مروان به من گفت: نامت چيست؟

گفتم: على بن الحسين.

پرسيد: نام برادرت چيست؟

گفتم: على!

گفت: على و على؟! پدرت چه منظورى دارد كه نام همه فرزندانش را على مى‌گذارد؟ سپس سهميّه مرا مشخص كرد. وقتى كه به نزد پدرم بازگشتم و ماجرا را

بازگو نمودم؛ پدرم فرمود:

«وَيْلي عَلَى ابْنَ الزَّرْقاءِ دَبَّاغَةِ الْأُدُمِ، لَوْ وُلِدَ لي مِائَةٌ لَأَحْبَبْتُ أَنْ لا اسَمِّىَ أَحَداً مِنْهُمْ إِلّا عَليّاً؛ واى بر پسر زن زاغ چشمى كه پوست‌ها را دبّاغى مى‌كرد، من اگر يكصد فرزند داشته باشم، دوست دارم جز «على» نامى ديگر براى آنان انتخاب نكنم». ⁽¹⁾

آرى دشمنان اسلام و اهل بيت عليهم السلام مى‌خواستند نام «على» از اذهان مردم فراموش شود، ولى فرزندان على عليه السلام سعى داشتند اين نام هر چه پررنگ‌تر در سينه‌ها نقش بندد، به همين دليل امام حسين عليه السلام نام «على» را براى همه فرزندانش برگزيده بود، تا خارى در چشم دشمنان باشد.

3- افتخار شما فقط فاطمه است!

مرحوم طبرسى در احتجاج نقل كرده است كه روزى مروان بن حكم به امام حسين عليه السلام گفت: اگر افتخارتان به فاطمه عليها السلام نبود، ديگر چه چيزى داشتيد كه با آن بر ما افتخار كنيد؟!

امام حسين عليه السلام كه پنجه قدرتمندى داشت، گلوى مروان را گرفت و آن را به شدّت فشار داد و آنگاه عمامه‌اش را بر گردنش پيچيد تا آنجا كه مروان سست شد و بر زمين افتاد؛ آنگاه وى را رها كرد. سپس به جماعتى از قريش رو كرد و فرمود:

«انْشِدُكُمْ بِاللَّهِ إِلّا صَدَّقْتُمُوني إِنْ صَدَقْتُ، أَتَعْلَمُونَ أَنَّ فِي الْارْضِ حَبِيبَيْنِ كانا أَحَبَّ إِلى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله مِنّي وَ مِنْ أَخي؟ أَوْ عَلى ظَهْرِ الْارْضِ ابْنُ بِنْتِ نَبىٍّ غَيْري وَ غَيْرُ أَخي؟

قالُوا: اللَّهُمَّ لا.

قالَ: وَ إِنّي لا اعْلَمُ أَنَّ فِي الْارْضِ مَلْعُونُ ابْنُ مَلْعُونٍ غَيْرُ هذا وَ أَبِيهِ طَريدَىْ رَسُولِ اللَّهِ، وَاللَّهِ ما بَيْنَ جابَرْسٍ وَ جابَلْقٍ أَحَدِهِما بِبابِ الْمَشْرِقِ وَ الْآخَرِ بِبابِ الْمَغْرِبِ رَجُلانِ مِمَّنْ

يَنْتَحِلُ الْاسْلامَ أَعْدى لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِأَهْلِ بَيْتِهِ مِنْكَ وَ مِنْ أَبِيكَ إِذْ كانَ. وَ عَلامَةُ قَوْلي فيكَ أَنَّكَ: إِذا غَضِبْتَ سَقَطَ رِداؤُكَ عَنْ مَنْكَبِكَ».

«شما را به خدا سوگند مى‌دهم كه اگر راست مى‌گويم، سخنم را تصديق كنيد. آيا در زمين كسى را مى‌شناسيد كه از من و برادرم (امام حسن عليه السلام) نزد رسول خدا محبوبتر باشند؟ و آيا بر روى زمين، كسى جز من و برادرم، فرزند دختر پيامبر وجود دارد؟ همگى پاسخ دادند: نه، هرگز!».

سپس فرمود: «به يقين در روى زمين ملعون پسر ملعونى را غير از اين مرد (مروان) و پدرش (حَكَم) نمى‌شناسم كه رسول خدا صلى الله عليه و آله اين دو تن را (به خاطر نفاقشان) طرد كرد. (آنگاه رو به مروان كرد و فرمود:) به خدا سوگند! در ميان مشرق و مغرب از ميان كسانى كه ادّعاى اسلام مى‌كنند، پر عداوت‌تر از تو و از پدرت نسبت به خدا و رسولش و اهل بيتش نمى‌شناسم و نشانه اين سخنم آن است كه تو هر گاه خشمگين مى‌شوى، ردايت از شانه‌هايت فرو مى‌افتد!».

راوى مى‌گويد: وقتى كه مروان خشمگين شد و از آن مجلس برخاست، تكانى خورد و ردايش از شانه‌اش فرو افتاد! ⁽¹⁾

بنى اميّه اصرار داشتند افتخارات اهل بيت عليهم السلام به فراموشى سپرده شود، و اگر نتوانند، لا اقل آن را محدود سازند كه نمونه آن را در حديث بالا مشاهده كرديم. ولى امام حسين عليه السلام با بيان منطقى خود، اين مرد لجوج اموى يعنى «مروان» را كه از دشمنان سرسخت اهل بيت بود بر سر جاى خود نشاند و نشان داد گرچه وجود فاطمه زهرا عليها السلام از بزرگترين افتخارات اهل‌بيت عليهم السلام است ولى افتخارات آنها فراتر و گسترده‌تر از آن است.

4- مصادره اموال معاويه

در حديثى آمده است كه امام حسين عليه السلام اموالى را كه از يمن براى معاويه مى‌بردند،

مصادره كرد و در پى آن به معاويه نوشت:

«مِنَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِىٍّ إِلى مُعاوِيَةِ بْنِ أَبِي سُفْيانَ، امَّا بَعْدُ: فَانَّ عيراً مَرَّتْ بِنا مِنَ الْيَمَنِ تَحْمِلُ مالًا وَ حُلَلًا وَ عَنْبَراً وَ طيباً إِلَيْكَ، لِتُوَدِّعَها خَزائِنَ دِمَشْقَ، وَ تَعُلَّ بِها بَعْدَ النَّهَلِ بِبَنى أَبيكَ، وَ انِّى احْتَجْتُ إِلَيْها فَاخَذْتُها وَ السَّلامُ؛ از حسين بن على عليه السلام، به معاوية بن ابى سفيان؛ امّا بعد! گذر كاروانى به ما افتاد كه از يمن همراه با اموال، پوشاك، عنبر و عطريّات، به سوى تو مى‌آمد، تا آنها را در خزانه دمشق جاى دهى و فرزندان پدرت را با آن سير كنى. من بدانها نياز داشتم، از اين رو آنها را تصرّف كردم. والسلام». ⁽¹⁾

معاويه با شنيدن اين خبر سخت برآشفت؛ به خصوص اين كه فزونى اموال بنى هاشم را خطرى براى خود مى‌ديد ولى چاره‌اى جز سكوت نداشت.

5- ملاقات با حسين ممنوع!

بلاذرى دانشمند معروف اهل سنّت نقل مى‌كند: وليد بن عتبه (فرماندار مدينه) مانع ملاقات مردم عراق با امام حسين عليه السلام شده بود. امام عليه السلام به وليد فرمود:

«يا ظالِماً لِنَفْسِهِ، عاصياً لِرَبِّهِ، عَلامَ تَحُولُ بَيْني وَ بَيْنَ قَوْمٍ عَرَفُوا مِنْ حَقّي ما جَهِلْتَهُ أَنْتَ وَ عَمُّكَ؟!؛ اى كسى كه به خويشتن ستم نموده، و پروردگارت را نافرمانى كرده‌اى! چرا مانع ملاقات من با مردمى مى‌شوى كه قدر و منزلت مرا مى‌شناسند، در حالى كه تو و عمويت (معاويه) نسبت به آن جايگاه جاهليد؟».

وليد در پاسخ گفت: اى كاش حلم و بردبارى ما در برابر تو، سبب نشود كسانى غير از ما نسبت به تو دست به كار جاهلانه‌اى بزنند. تندى‌هاى زبانت را مى‌بخشم تا زمانى كه دست به اقدامى نزنى؛ كه در آن صورت كارى مخاطره‌آميز انجام داده‌اى و اگر مى‌دانستى كه پس از ما چه بر تو خواهد گذشت (چرا كه همه مثل من بردبار نيستند)

همين گونه كه امروز ما را دشمن مى‌دارى، دوست خواهى داشت!! ⁽¹⁾

آرى؛ بنى اميه مى‌دانستند كه اهل‌بيت عليهم السلام عموماً و امام حسين عليه السلام خصوصاً، در درون دلهاى مردم جاى دارند و ارتباط آنها با مردم پايه‌هاى حكومت متزلزل آنها را متزلزل‌تر مى‌سازد، لذا با هر وسيله‌اى اين رابطه را قطع مى‌كردند.

آرى؛ آنها از ملاقات مردم با امام حسين عليه السلام وحشت داشتند، و انواع مزاحمت‌ها را براى مسلمانان پاكباز كه عاشقان اهل‌بيت عليهم السلام بودند، روا مى‌داشتند؛ ولى امام حسين عليه السلام با شمشير زبان بر آنها مى‌تاخت و رابطه را برقرار مى‌ساخت.

6- برخورد شديد امام حسين عليه السلام با معاويه

مرحوم طبرسى در كتاب احتجاج چنين نقل مى‌كند: «هنگامى كه معاويه «حُجر بن عدى» و يارانش، آن مردان شجاع و پاكباز از شيعيان على عليه السلام را به شهادت رساند، در همان سال براى مراسم حج رهسپار حجاز شد. وقتى كه امام حسين عليه السلام را ملاقات كرد به آن حضرت گفت:

اى اباعبداللَّه! آيا به تو خبر رسيده كه ما با «حُجر» و ياران و پيروانش و شيعيان پدرت چه كرديم؟!

امام فرمود: «وَ ما صَنَعْتَ بِهِمْ؟؛ با آنها چگونه رفتار كرديد؟».

گفت: آنان را كشتيم و كفن كرديم و بر آنان نماز گذارديم!!

امام عليه السلام تبسّم تلخى كرد و فرمود:

«خَصْمُكَ الْقَوْمُ يا مُعاوِيَةُ، لكِنَّنا لَوْ قَتَلْنا شيعَتَكَ ما كَفَّنَّاهُمْ وَ لا صَلَّيْنا عَلَيْهِمْ وَ لا قَبَّرْناهُمْ، وَ لَقَدْ بَلَغَنى وَقيعَتُكَ في عَليٍّ وَ قِيامُكَ بِبُغْضِنا، وَ اعْتِراضُكَ بَني هاشِمَ بِالْعُيُوبِ، فَإِذا فَعَلْتَ ذلِكَ فَارْجِعْ إِلى نَفْسِكَ، ثُمَّ سَلْهَا الْحَقَّ عَلَيْها وَ لَها ... فَإِنَّكَ وَاللَّهُ لَقَدْ أَطَعْتَ فِينا

رَجُلًا ما قَدِمَ إِسْلامُهُ، وَ لا حَدَثَ نِفاقُهُ، وَ لا نَظَرَ لَكَ فَانْظُرْ لِنَفْسِكَ اوْ دَعْ؛ اى معاويه آنان با تو دشمن بودند، (ولى مسلمان خالص بودند) امّا اگر ما پيروان تو را به قتل برسانيم نه آنان را كفن مى‌كنيم و نه بر آنان نماز مى‌خوانيم و نه آنان را به خاك مى‌سپاريم (چرا كه آنان را مسلمان نمى‌دانيم!).

به من خبر رسيده كه تو نسبت به پدرم على عليه السلام دشمنى مى‌ورزى (و ناسزا مى‌گويى) و به دشمنى با ما برخاسته‌اى و نسبت به بنى هاشم عيب جويى مى‌كنى. هر زمان كه چنين اعمالى انجام مى‌دهى، به خويشتن مراجعه كن، سپس از وجدان خود حق را بپرس (و عيوب خود را بنگر) خواه به ضرر تو باشد يا به نفع تو ...

به خدا سوگند! تو در دشمنى با ما، از مردى (عمرو عاص) اطاعت كردى كه سابقه‌اى در اسلام ندارد، نفاق او تازگى نداشته و قصد خيرى براى تو ندارد. به هر حال، يا خودت براى خويش چاره‌اى بينديش و يا اين كارها را رها كن!». ⁽¹⁾

معاويه مى‌خواست با اين سخن قدرت نمايى كند، و امام را تهديد نمايد و شيعيان على عليه السلام را تحقير كند؛ ولى امام عليه السلام چنان پاسخى به او داد كه دهانش بسته شد. در ضمن به يكى از ريشه‌هاى مهمّ بدبختى او، يعنى اطاعت از عمر و عاص، اشاره فرمود.

7- نامه شديد اللحن امام حسين عليه السلام به معاويه

امام حسين عليه السلام در پاسخ نامه معاويه ⁽²⁾نوشت:

«أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ جاءَنِي كِتابُكَ تَذْكُرُ فِيهِ أَنَّهُ انْتَهَتْ إِلَيْكَ عَنّى امُورٌ لَمْ تَكُنْ تَظَنُّنِى بِها ...

وَانَّ الْحَسَناتِ لا يَهْدي لَها وَ لا يُسَدِّدُ إِلَيْها إِلَّا اللَّهُ تَعالى، وَ أَمَّا ما ذَكَرْتَ أَنَّهُ رُقِىَ إِلَيْكَ

عَنِّي، فَإِنَّما رَقَّاهُ الْمُلاقُّونَ الْمَشَّاءُونَ بِالَّنمِيمَةِ، الْمُفَرِّقُونَ بَيْنَ الْجَمْعِ، وَ كَذِبَ الْغاوُونَ الْمارِقُونَ، ما أَرَدْتُ حَرْباً وَ لا خِلافاً، وَ إِنّي لَاخْشَى اللَّهَ فِي تَرْكِ ذلِكَ مِنْكَ وَ مِنْ حِزْبِكَ الْقاسِطيِنَ الُمحِلِّينَ، حِزْبِ الظَّالِمِ، وَ أَعْوانِ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ.

أَلَسْتَ قاتِلَ حُجْرٍ وَ أَصْحابِهِ الْعابِدِينَ الُمخْبِتِينَ الَّذِينَ كانُوا يَسْتَفْظِعُونَ الْبِدَعَ، وَيَأْمُروُنَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ؟! فَقَتَلْتَهُمْ ظُلْماً وَ عُدْواناً مِنْ بَعْدِ ما أَعْطَيْتَهُمُ الْمَواثيقَ الْغَلِيظَةَ، وَ الْعُهُودَ الْمُؤَكَّدَةَ جُرْأَةً عَلَى اللَّهِ وَ اسْتِخْفافاً بِعَهْدِهِ.

أَوَ لَسْتَ بِقاتِلِ عَمْرِو بْنِ الْحَمِقِ الَّذِي أَخْلَقَتْ وَ أَبْلَتْ وَجْهَهُ الْعِبادَةُ؟ فَقَتَلْتَهُ مِنْ بَعْدِ ما أَعْطَيْتَهُ مِنَ الْعُهُودِ ما لَوْ فَهِمَتْهُ الْعُصْمُ نَزَلَتْ مِنْ شَعَفِ الْجِبالِ.

أَوَ لَسْتَ الْمُدَّعى زياداً فِي الْإِسْلامِ، فَزَعَمْتَ انَّهُ ابْنُ ابي سُفْيانَ، وَ قَدْ قَضى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله: «أَنَّ الْوَلَدَ لِلْفِراشِ وَ لِلْعاهِرِ الْحَجَرَ». ثُمَّ سَلَّطْتَهُ عَلى أَهْلِ الْاسْلامِ يَقْتُلُهُمْ وَ يُقَطِّعُ أَيْدِيَهُمْ وَ أَرْجُلَهُمْ مِنْ خِلافٍ، وَ يُصَلِّبُهُمْ عَلى جُذُوعِ النَّخْلِ؟

سُبْحانَ اللَّهِ يا مُعاوِيَةُ! لَكَأَنَّكَ لَسْتُ مِنْ هذِهِ الْامَّةِ، وَ لَيْسُوا مِنْكَ أَوْ لَسْتَ قاتِلَ الْحَضْرَمِيَّ الَّذِي كَتَبَ إِلَيْكَ فيهِ زِيادُ أَنَّهُ عَلى دينِ عَلىٍّ كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ، وَ دينُ عَلىٍّ هُوَ دينُ ابْنُ عَمِّهِ صلى الله عليه و آله الَّذي أَجْلَسَكَ مَجْلِسَكَ الَّذي أَنْتَ فيهِ، وَ لَوْ لا ذلِكَ كانَ أَفْضَلُ شَرَفِكَ وَ شَرَفِ آبائِكَ تَجَشُّمَ الرِّحْلَتَيْنِ: رِحْلَةَ الشِّتاءِ وَالصَّيْفِ، فَوَضَعَهَا اللَّهُ عَنْكُمْ بِنا مِنَّةً عَلَيْكُمْ، وَ قُلْتَ فيما قُلْتَ: لا تَرُدَّنَّ هذِهِ الْأُمَّةَ في فِتْنَةٍ. وَ إِنّي لا أَعْلَمُ لَها فِتْنَةً أَعْظَمَ مِنْ إِمارَتِكَ عَلَيْها.

وَ قُلْتَ فيما قُلْتَ: انْظُرْ لِنَفْسِكَ وَ لِدِينِكَ وَ لِامَّةِ مُحَمَّدٍ. وَ إِنّي وَاللَّهِ ما أَعْرِفُ افْضَلَ مِنْ جِهادِكَ، فَإِنْ أَفْعَلْ فَإِنَّهُ قُرْبَةٌ إِلى رَبِّي، وَ إِنْ لَمْ أَفْعَلْهُ فَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِدينى، وَ أَسْأَلُهُ التَّوْفيقَ لِما يُحِبُّ وَ يَرْضى.

وَ قُلْتَ فيما قُلْتَ: مَتى تَكِدْنِي أَكِدْكَ، فَكِدْني يا مُعاوِيَةُ فيما بَدالَكَ، فَلَعَمْري لَقَديماً يُكادُ الصَّالِحُونَ، وَ إِنّي لَارْجُوا أَنْ لا تُضِرَّ، إِلّا نَفْسَكَ وَ لا تَمْحَقُ إِلّا عَمَلَكَ، فَكِدْني ما بَدالَكَ، وَاتَّقِ اللَّهَ يا مُعاوِيَةُ! وَاعْلَمْ أَنَّ لِلَّهِ كِتاباً لا يُغادِرُ صَغيرَةً وَ لا كَبيرَةً إِلّا أَحْصاها، وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِناسٍ لَكَ قَتْلَكَ بِالظَّنَّةِ، وَ أَخْذَكَ بِالتُّهْمَةِ، وَ إِمارَتِكَ صَبيّاً يَشْرَبُ الشَّرابَ،

وَيَلْعَبُ بِالْكِلابِ، ما أَراكَ إِلّا قَدْ أَوْبَقْتَ نَفْسَكَ، وَأَهْلَكْتَ دِينَكَ، وَ أَضَعْتَ الرَّعِيَّةَ وَالسَّلامُ».

امّا بعد! نامه تو به دستم رسيد كه در آن يادآور شده‌اى: از جانب من به تو اخبارى رسيده است كه گمان نمى‌كردى من دست به چنين كارهايى بزنم، البتّه فقط خداست كه انسان‌ها را به سمت خوبى‌ها هدايت كرده و موفّق مى‌گرداند، و امّا اين‌كه گفته‌اى چنين اخبارى از جانب من به تو رسيده، بايد بگويم: گزارش اين گونه خبرها كار چاپلوسان سخن‌چين و تفرقه‌انداز است؛ گزارش گران گمراه بى‌دين دروغ گفته‌اند.

من در حال حاضر، قصد جنگ و درگيرى با تو را ندارم (به خاطر پيمان صلحى كه ميان تو و برادرم امام حسن عليه السلام امضا شده است) و براى ترك مبارزه با تو و با حزب ستمكارت- كه حرام خدا را حلال شمرده‌اند، همان گروه ستم پيشه و ياران شيطانِ رانده شده- از خداى خود بيمناكم!

آيا تو قاتل حُجر بن عدى و يارانش نيستى؟ همان‌ها كه عابدان خداترس بودند؛ بدعت‌ها بر آنان گران بود، امر به معروف و نهى از منكر مى‌كردند. تو آنها را- پس آن‌كه امان دادى و عهد و پيمان‌هاى محكم بستى (كه آزارى به آنها نرسانى)- از روى بيدادگرى و د شمنى كشتى! و اين جز به خاطر نافرمانى در برابر خداوند و سبك شمردن پيمان الهى نبود.

آيا تو قاتل «عمرو بن حَمِق» نيستى؟ همان مردى كه عبادت فراوان چهره‌اش را فرسوده كرده بود. او را نيز پس از پيمان‌هاى عدم تعرّض به قتل رساندى، پيمان‌هايى كه اگر آهوان بيابان آن را در مى‌يافتند از بلنداى كوه‌ها به زير مى‌آمدند!

آيا تو همان كس نيستى كه در اسلام (براى نخستين بار) «زياد» را (به پدرت) نسبت داده‌اى و او را فرزند ابوسفيان خواندى ⁽¹⁾در حالى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين حكم كرد كه: «فرزند از آن شوهر است و براى زناكار جز سنگسار شدن، نصيبى نيست!».

پس از آن‌كه زياد را به ابوسفيان ملحق كردى، اين مرد آلوده را بر مسلمانان مسلّط ساختى كهود

آنها را به قتل برساند و دست و پايشان را قطع كرده و آنها را بر شاخه‌هاى نخل به دار بياويزد!

سبحان اللَّه! اى معاويه گويا تو از امّت اسلامى نيستى و اين مردم نيز از تو نيستند!

(اى معاويه!) آيا تو قاتل «حضرمى» نيستى؟ همان كسى كه زياد (والى كوفه) در باره او به تو نوشت كه وى بر دين على عليه السلام است. (بدان كه) دين على عليه السلام، همان دين پسر عمّش رسول خدا صلى الله عليه و آله است؛ همان پيامبرى كه تو را به جايگاه امروزى رسانده است! و اگر اين جايگاه را بدست نمى‌آوردى، چه افتخارى داشتى؟ برترين قدر و منزلت تو و پدرانت، همان تحمّل رنج كوچ‌هاى زمستانه و تابستانه بود، ⁽¹⁾خداوند بر شما منّت نهاد و آن زحمت‌ها را از دوش شما به بركت ما (خاندان نبوّت) برداشت.

(سپس افزود:) در گفته‌هايت خطاب به من چنين آمده بود كه: «اين امّت را در فتنه و آشوب ميانداز!» (پس بدان كه) من براى امّت اسلامى فتنه‌اى بزرگتر از فرمانروايى تو سراغ ندارم!

از جمله سخنانت خطاب به من اين بود كه: «ملاحظه خودت و دينت و امّت محمّد را بنما (و از مخالفت و قيام بر ضدّ من بر حذر باش)!».

به خدا سوگند! من كارى را برتر از جهاد با تو سراغ ندارم؛ پس اگر چنين كارى كنم، مايه تقرّب و نزديكى من به پروردگار خواهد بود و اگر دست به كارى نزنم، از خداوند (براى ترك جهاد) استغفار مى‌كنم و از او- در آنچه را دوست دارد و بدان خشنود است- طلب توفيق مى‌نمايم.

همچنين به من گفته‌اى: «هر گاه تو نقشه‌اى بر ضدّ من طرح كنى، من نيز چنين مى‌كنم».

اى معاويه! هر چه مى‌توانى بر ضدّ من توطئه كن؛ به جانم سوگند! هميشه تاريخ، صالحان مورد توطئه و آزار قرار مى‌گرفتند. من اميدوارم دسيسه‌هايت جز به خودت آسيب نرساند، و جز كار و تلاشت را تباه نسازد، پس هر چه به خاطرت مى‌رسد، درباره من فروگذار نكن!

اى معاويه! تقواى الهى پيشه كن و بدان كه براى خداوند كتاب (و محلّ ثبت اعمالى است كه)ند

هيچ عمل كوچك و بزرگى را فروگذار نمى‌كند و همه آنها را شماره خواهد كرد.

و بدان كه خداوند فراموش نمى‌كند كه تو چه افرادى را با يك پندار و بهانه به قتل رسانده‌اى و با اتّهامات واهى دستگير كرده‌اى؟

همچنين جوانكى شرابخوار و سگ باز را (اشاره به يزيد است) به ولايت عهدى خود رسانده‌اى. با اين كار، خودت را خوار كرده و دينت را نابود ساخته و مردم را تباه كرده‌اى! والسلام. ⁽¹⁾

اين نامه شجاعانه و متين و حساب شده امام عليه السلام آن هم در زمانى كه ظاهراً قدرتى در دست ندارد، در برابر سلطان ستمگر و جبّارى همچون معاويه كه همه چيز را در دست داشت، نامه‌اى كه گوشه‌هايى از تاريخ ننگين بنى اميّه را افشا مى‌كند و به نقد آن مى‌پردازد، نشان مى‌دهد كه امام عليه السلام حتّى در زمان قدرت معاويه نيز دست از وظيفه امر به معروف و نهى از منكر بر نمى‌داشت و با صراحت حكومت معاويه را غير اسلامى بلكه غير انسانى، معرّفى مى‌كرد.

امام عليه السلام در اين نامه به سه بخش از كارنامه سياه معاويه اشاره مى‌كند كه هر كدام از ديگرى شرم‌آورتر است:

نخست، ريختن خون افراد پاكباز و با تقوا و با ايمانى كه از بهترين الگوهاى جهاد و ظلم ستيزى بودند، مانند «حجر بن عدى» و «عمرو بن حمق»، و ديگر زنده كردن يك سنّت زشت جاهلى و مخالفت با قانون مسلم اسلامى «الولد للفراش و للعاهر الحجر»؛ و ديگر، سپردن پست‌هاى كليدى كشور اسلامى به افراد بدنام و بى آبرو و بى شخصيّت.

امام عليه السلام در اين نامه جهاد با دستگاه فرعونى معاويه را از آرزوهاى مهمّ خويش مى‌شمرد، و از تهديدهاى او كمترين هراسى به خود راه نمى‌دهد.61

8- همان نامه به روايت ديگر

مطابق روايتى ديگر، سالار شهيدان امام حسين عليه السلام در پاسخ نامه معاويه چنين نوشت:

«أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنى كِتابُكَ، تَذْكُرُ انَّهُ قَدْ بَلَغَكَ عَنّى امُورٌ أَنْتَ لِي عَنْها راغِبٌ، وَ أَنَا بِغَيْرِها عِنْدَكَ جَدِيرٌ، فَإِنَّ الْحَسَناتِ لا يَهْدي لَها، وَ لا يُسَدِّدُ إِلَيْها إِلّا اللَّهُ.

وَ امَّا ما ذَكَرْتَ أَنَّهُ انْتَهى إِلَيْكَ عَنّي، فَانَّهُ انَّما رَقاهُ إِلَيْكَ الْمُلّاقُونَ الْمَشَّاؤُنَ بِالَّنميمِ، وَ ما أُريدُ لَكَ حَرْباً وَ لا عَلَيْكَ خِلافاً، وَ ايْمُ اللَّهِ إِنّي لَخائِفٌ لِلَّهِ فِي تَرْكِ ذلِكَ ...

أَلَسْتَ الْقاتِلَ حُجْراً أَخا كِنْدَةٍ وَ الْمُصَلِّينَ الْعابِدينَ الَّذينَ كانُوا يُنْكِرُونَ الظُّلْمَ وَ يَسْتَعْظِمُونَ الْبِدَعَ، وَ لا يَخافُونَ فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لائِمٍ، ثُمَّ قَتَلْتَهُمْ ظُلْماً وَ عُدْواناً مِنْ بَعْدِ ما كُنْتَ أَعْطَيْتَهُمُ الْأَيْمانَ الْمُغَلَّظَةَ، وَ الْمَواثيقَ الْمُؤَكَّدَةَ، وَ لا تَأْخُذَهُمْ بِحَدَثٍ كانَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُمْ، وَ لا بِاحِنَّةٍ تَجِدُها في نَفْسِكَ.

أَوَ لَسْتَ قاتِلَ‌عَمْرِو بْنِ الْحَمِقِ صاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله الْعَبْدِ الصَّالِحِ الَّذي أَبْلَتْهُ الْعِبادَةُ، فَنَحَلَ جِسْمُهُ، وَ صَفَرَتْ لَوْنُهُ، بَعْدَ ما أَمَّنْتَهُ وَ أَعْطَيْتَهُ مِنْ عُهُودِ اللَّهِ وَ مَواثيقِهِ ما لَوْ أَعْطَيْتَهُ طائِراً لَنَزَلَ إِلَيْكَ مِنْ رَأْسِ الْجَبَلِ ثُمَّ قَتَلْتَهُ جُرْأَةً عَلى رَبِّكَ وَ اسْتِخْفافاً بِذلِكَ الْعَهْدِ.

أَوَ لَسْتَ الْمُدَّعِي زِيادَ بْنَ سُمَيَّةَ الْمُولُودِ عَلى فِراشِ عُبَيْدِ ثَقيفٍ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ابْنُ أَبيكَ، وَ قَدْ قالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله «ألْوَلَدُ لِلْفِراشِ وَ لِلْعاهِرِ الْحَجَرُ»، فَتَرَكْتَ سُنَّةَ رَسُولِ اللَّهِ تَعَمُّداً وَ تَبَعْتَ هَواكَ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ، ثُمَّ سَلَّطْتَهُ عَلَى الْعِراقَيْنِ، يَقْطَعُ أَيْدِي الْمُسْلِمِينَ وَ أَرْجُلَهُمْ، وَ يَسْمَلُ أَعْيُنَهُمْ وَ يُصَلِّبُهُمْ عَلى جُذوُعِ النَّخْلِ، كَأَنَّكَ لَسْتَ مِنْ هذِهِ الْأُمَّةِ، وَ لَيْسُوا مِنْكَ.

أَوَ لَسْتَ صاحِبَ الْحَضْرَمِيِّينَ الَّذينَ كَتَبَ فيهِمُ ابْنُ سُمَيَّةَ أَنَّهُمْ كانُوا عَلى دِينِ عَلىٍّ صَلَواتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَكَتَبْتَ إِلَيْهِ: أَنِ اقْتُلْ كُلَّ مَنْ كانَ عَلى دينِ عَلىٍّ، فَقَتَلَهُمْ وَ مَثَّلَ بِهِمْ بِأَمْرِكَ، وَ دينُ عَلِىٍّ عليه السلام وَاللَّهِ الَّذي كانَ يَضْرِبُ عَلَيْهِ أَباكَ وَ يَضْرِبُكَ، وَ بِهِ جَلَسْتَ مَجْلِسَكَ الَّذِي جَلَسْتَ، وَ لَوْ لا ذلِكَ لَكان شَرَفُكَ وَ شَرَفُ أَبيكَ الرِّحْلَتَيْنِ.

وَ قُلْتَ فيما قُلْتَ: «انْظُرْ لِنَفْسِكَ وَ لِدِينِكَ وَ لِامَّةِ مُحَمّدٍ، و اتَّقِ شَقَّ عَصا هذِهِ الْأُمَّةِ وَ أَنْ تَرِدَهُمْ إِلَى فِتْنَةٍ». وَ إِنّى لا أَعْلَمُ فِتْنَةً أَعْظَمَ عَلى هذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ وِلايَتِكَ عَلَيْها، وَ لا أَعْلَمُ نَظَراً لِنَفْسى وَ لِدِيني وَ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله عَلَيْنا أَفْضَلَ مِنْ أَنْ أُجاهِدَكَ فَانْ فَعَلْتُ فَإِنَّهُ قُرْبَةٌ إِلَى اللَّهِ، وَ إِنْ تَرَكْتُهُ فَإِنّي أَسْتَغْفِرُاللَّهَ لِذَنْبي، وَ أَسْأَلُهُ تَوْفيقَهُ لِارْشادِ أَمْرِي.

وَ قُلْتَ فيما قُلْتَ: «إِنّي إِنْ أنْكَرْتُكَ تُنْكِرْنِي، وَ انْ أكِدْكَ تَكِدْني». فَكِدْني ما بَدالَكَ، فَانِّي أَرْجُوا أَنْ لا يَضُرَّنِي كَيْدُكَ فيَّ، وَ أَنْ لا يَكُونَ عَلى أَحَدٍ أَضَرَّ مِنْهُ عَلى نَفْسِكَ، لِانَّكَ قَدْ رَكِبْتَ جَهْلَكَ، وَ تَحَرَّصْتَ عَلى نَقْضِ عَهْدِكَ، وَ لَعَمْري ما وَفَيْتَ بِشَرْطٍ، وَ لَقَدْ نَقَضْتَ عَهْدَكَ بِقَتْلِكَ هؤُلاءِ النَّفَرِ الَّذينَ قَتَلْتَهُمْ بَعْدَ الصُّلْحِ وَ الْأيْمانِ وَالْعُهُودِ وَ الْمَواثيقِ، فَقَتَلْتَهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونُوا قاتَلُوا وَ قَتَلُوا وَ لَمْ تَفْعَلْ ذلِكَ بِهِمْ إِلّا لِذِكْرِهِمْ فَضْلَنا، وَ تَعْظيمِهِمْ حَقَّنا، فَقَتَلْتَهُمْ مَخافَةَ أَمْرٍ. لَعَلَّكَ لَوْ لَمْ تَقْتُلْهُمْ مِتَّ قَبْلَ أَنْ يَفْعَلُوا أَوْ ماتُوا قَبْلَ أَنْ يُدْرِكُوا.

فَأَبْشِرْ يا مُعاوِيَةُ بِالْقِصاصِ، وَ اسْتَيْقِنْ بِالْحِسابِ، وَ اعْلَمْ أَنَّ لِلَّهِ تَعالى كِتاباً «لَايُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا»، ⁽¹⁾

وَ لَيْسَ اللَّهُ بِناسٍ لِاخْذِكَ بِالظَّنَّةِ، وَ قَتْلِكَ أَوْلِياءَهُ عَلَى التُّهَمِ، وَ نَفْيِكَ أَوْلِياءَهُ مِنْ دُورِهِمْ إِلى دارِ الْغُرْبَةِ، وَ أَخْذِكَ النَّاسَ بِبَيْعَةِ ابْنِكَ غُلامٍ حَدَثٍ، يَشْرَبُ الْخَمْرَ، وَ يَلْعَبُ بِالْكِلابِ، لا أَعْلَمُكَ إِلّا وَ قَدْ خَسِرْتَ نَفْسَكَ، وَ بَتَرْتَ دينَكَ، وَ غَشَشْتَ رَعِيَّتَكَ، وَ أَخْزَيْتَ أَمانَتَكَ، وَ سَمِعْتَ مَقالَةَ السَّفيهِ الْجاهِلِ، وَ أَخَفْتَ الْوَرِعَ التَّقِىَّ لِأَجْلِهِمْ وَ السَّلامُ».

نامه تو به دستم رسيد؛ يادآور شده‌اى كه درباره من خبرهايى به تو رسيده است كه از من انتظار آن را نداشتى (و براى تو ناخوشايند بود)».

البتّه تنها خداوند است كه انسان را به سمت كارهاى نيك هدايت كرده و به انجام آن موفق مى‌كند.

امّا اين‌كه گفته‌اى: گزارش‌هايى درباره من به تو رسيده. اين نوع گزارش‌ها كار چاپلوسان سخن چين است.49

و من اكنون آهنگ جنگ و درگيرى با تو را ندارم؛ ولى به خدا سوگند كه در ترك اين عمل از خداوند بيمناكم! ...

آيا تو قاتل «حُجر كندى» و جمعى از نمازگزاران عبادت پيشه نيستى؟ همان‌ها كه ظلم را ناخوش داشتند و بدعت‌ها را بزرگ شمردند، و در مسير رضاى خدا از هيچ ملامت و سرزنشى نترسيدند؟

تو آنها را پس از سوگندهاى غليظى كه ياد كرده‌اى و پيمان‌هاى محكمى كه بر عدم تعرّض به آنان بسته‌اى، و اين كه آنها را به خاطر اختلافى كه ميان تو و آنان وجود داشت، و كينه‌اى كه در دل نسبت به آنان داشتى آزار ندهى، با ستم و عداوت هر چه تمامتر به قتل رسانده‌اى!

مگر تو نبودى كه عمرو بن حمق، صحابى رسول خدا را- آن عبد صالحى كه عبادت فراوان، وى را فرسوده و بدنش را نحيف و رنگ رخسارش را دگرگون كرده بود- به قتل رساندى؟ آن هم پس از آن‌كه به وى امان داده بودى. چنان پيمان و ميثاقى كه اگر به پرندگان آسمان مى‌دادى، از بالاى كوه‌ها نزد تو فرود مى‌آمدند! ولى تو با نافرمانى پروردگارت و سبك شمردن آن پيمان‌ها، او را به قتل رسانده‌اى.

مگر تو نبودى كه زياد بن سميّه را- همان كس كه در حباله نكاح غلام ثقيف بود- فرزند پدرت (ابوسفيان) خوانده‌اى؟ در حالى كه رسول خدا فرمود: «فرزند متعلّق به مردى است كه زن در حباله نكاح اوست؛ و براى زناكار جز سنگسار شدن نصيبى نيست». ولى تو سنّت رسول خدا را عمداً ترك كرده‌اى و از هواى نفس خود- بدون توجّه به دستورات الهى- پيروى نموده‌اى.

سپس او را بر كوفه و بصره مسلّط ساختى؛ و او نيز- براى خوش خدمتى به تو- دست و پاى مسلمانان را بريده، چشم‌هاى آنان را كور مى‌كند و آنان را به دار مى‌كشد. گويا تو از اين امت نيستى و آنها نيز از تو نيستند!

مگر تو نبودى كه دستور دادى حضرمى‌ها را- همان‌ها كه پسر سميّه درباره آنان نوشت كه از دوستان و پيروان على عليه السلام هستند- به قتل برساند و به او نوشتى كه هر كس كه پيرو على است را به قتل برسان!

او نيز به فرمان تو آنها را كشت و بدن آنان را قطعه قطعه كرد!

(اى معاويه) به خدا سوگند! دين على همان (دينى) است كه آن حضرت به خاطر آن، بر ضدّ پدرت (ابوسفيان) و تو شمشير مى‌زد و به بركت همان دين است كه تو در اين جايگاه نشسته‌اى و اگر اين آيين نبود، منزلت تو و پدرت همان سفرهاى (پر مشقّت) تابستانه و زمستانه (براى تحصيل مقدارى از مال دنيا) بود.

همچنين به من گفته‌اى كه: «مراقب خودت و دينت و امّت محمّد باش و از ايجاد تفرقه و فتنه ميان امّت اسلامى بپرهيز!» ولى به يقين! من بزرگترين فتنه را براى اين امّت فرمانروايى تو مى‌دانم! و كارى براى خويش و براى دين خود و امّت محمّد برتر از جهاد با تو سراغ ندارم!

پس اگر دست به جهاد بزنم مايه تقرّب به خداوند است و اگر (به خاطر شرايط خاص) آن را ترك كنم، از خداوند طلب مغفرت مى‌كنم و از او مى‌خواهم كه مرا براى درستى كارم توفيق دهد.

از جمله به من نوشته‌اى كه: «اگر مرا انكار كنى، تو را انكار خواهم كرد و اگر با من از درِ دسيسه درآيى، من نيز چنين خواهم نمود»!

(با صراحت مى‌گويم) هر چه مى‌توانى درباره من مكر و حيله بكار ببر؛ من اميدوارم كه حيله تو آسيبى به من نرساند و فريب و توطئه‌ات، بيش از هر كسى به خودت زيان رساند؛ چرا كه تو بر مركب جهل خويش سوار شده‌اى و بر نقض عهد و پيمان تلاش مى‌كنى. به جانم سوگند! تو هرگز به پيمان‌هاى خود وفادار نبوده‌اى و با كشتن آن مؤمنان پاكباز- پس از آن همه سوگندها و پيمان‌هاى مؤكّد- بى اعتبار بودن پيمان‌هايت را روشن ساختى.

آنان را- بدون آن‌كه دست به جنگ و پيكارى بر ضدّ تو بزنند و كسى را كشته باشند- به قتل رساندى. و اين كار را با آنان فقط به اين خاطر كردى كه فضايل ما را بازگو مى‌كردند و حقّ ما را بزرگ مى‌شمردند.