احکام حجاب و عفت در گلستان مرجعیت

مشخصات کتاب

سرشناسه : احمدی جلفایی، حمید، ۱۳۵۷-

عنوان و نام پدیدآور : احکام حجاب و عفت در گلستان مرجعیت.../ حمید احمدی جلفائی.

مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۲.

مشخصات ظاهری : ۱۶۷ص.

فروست : آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر؛ ۷۳.

شابک : ۷۵۰۰ریال: 9646401937 ؛ ۸۰۰۰ریال ( چاپ دوم )

یادداشت : چاپ دوم: بهار ۱۳۸۴.

یادداشت : کتابنامه: ص. ۱۶۵ - ۱۶۷؛ همچنین به‌صورت زیرنویس.

موضوع : حجاب -- فتواها

موضوع : فتواهای شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۱۸۳/۹/الف‌۳۵۶الف‌۳ ۱۳۸۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۴۲۲

شماره کتابشناسی ملی : م‌۸۲-۳۰۱۹۷

اشارة

دیدگاههای حضرات عظام: امام خمینی، مرحوم گلپایگانی، مرحوم اراکی، مرحوم خوئی، خامنه‌ای، بهجت، تبریزی، صافی، سیستانی، مکارم، فاضل لنکرانی، اردبیلی، صانعی.

احمدی جلفایی، حمید، 1357 ـ

احکام حجاب و عفت در گلستان مرجعیت / حمید احمدی جلفائی. -- قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، 1382.

167ص. -- (آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر؛ 73)

7500 ریال: ISBN 964-6401-93-7

فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا.

کتابنامه: ص. 165 - 167؛ همچنین به صورت زیرنویس.

3الف356الف/9/183BP3422/297

کتابخانه ملی ایران30197-82م

مشخصات کتاب

نام کتاب:احکام حجاب و عفت، در گلستان مرجعیت

نویسنده:حمید احمدی جلفائی

ناشر:زائر ـ آستانه مقدّسه قم

لیتوگرافی:بیان ـ قم

چاپخانه:توحید ـ قم

حروفچینی:فیض اللّه ـ قم

تیراژ:2000 نسخه

نوبت و سال چاپ:اول / زمستان 1382

قیمت:750 تومان

شابک:7-93-6401-964

کلیه حقوق نشر برای آستانه مقدّسه قم محفوظ است

مرکز پخش: قم ـ میدان شهداء (چهار راه بیمارستان)

تلفن 7742519 ـ ص. پ.: 3597 ـ 37185

«آنچه از امر ولایت مُفْهَم است بر دو پایه دین زن مستحکم است

حکم اوّل عفّت و دوّم حجاب غیر این زن را تکامل مبهم است»

احمدی (خاک)

تقدیم به:

عفیفه مکرّمه و محتجبه مطهّره، طاهره بتول و بضعه رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ، بانوی عصمت و الگوی حجاب و عفّت، حضرت فاطمه زهرا ـ سلام اللّه و صلواته علیها.

و

آخرین پیک هدایت، منجی أهل طهارت، سفینه نجات، آب حیات، محیی احکام قرآنی، احیاگر فرائض آسمانی، نور چشمان فاطمه أطهر، یوسف دلهای منتظر، حضرت ابا صالح المهدی ـ روحی و ارواح العالمین له الفداء ـ .

فهرست

فهرست ··· 5

فصل اول: اصل مسأله «حجاب و عفّت» و اعتقاد به آن ··· 19

(الف) فتاوا و استفتائات کلّی ··· 21

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 23

فصل دوم: احکام مربوط به بلوغ دختران و پسران (سنّ شرعی جهت رعایت حجاب و عفّت) ··· 29

(الف) فتاوا پیرامون سنّ بلوغ و نشانه‌های آن ··· 31

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 34

فصل سوم: احکام مربوط به محارم زن و متفرّقات آن ··· 37

(الف) کسانی که بواسطه شیر بر انسان مَحرم می‌شوند ··· 39

(ب) کسانی که بواسطه ازدواج بر انسان مَحرم می‌شوند ··· 42

(ج) منظور از سنّ تمییز در روابط زن و مرد برای بچّه‌ها ··· 44

(د) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 45

فصل چهارم: احکام مربوط به محدوده حجاب و پوشش ··· 49

(الف) محدوده پوشش بدن و موی زن در میان نامحرمان ··· 51

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 54

فصل پنجم: احکام مربوط به کیفیّت و شرایط لباس زن ··· 65

(الف) شرایط کلی لباس و پوشش زن در مواجهه با نامحرمان ··· 67

(ب) فتاوا و استفتائات در خصوص «چادرزن» ··· 73

(ج) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 77

فصل ششم: احکام مربوط به عفّت چشم برای زن ··· 85

(الف) فتاوا و استفتائات کلّی عفّت چشم برای زن ··· 87

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 92

فصل هفتم: احکام مربوط به عفّت زن در دهان و گفتار ··· 95

(الف) فتاوا و استفتائات کلّی پیرامون عفّت زن در زبان ودهان ··· 97

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 99

فصل هشتم: احکام مربوط به عفّت زن در آرایش و زینت ··· 105

(الف) فتاوا و استفتائات کلی ··· 107

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 109

فصل نهم: احکام مربوط به عفّت زن در اختلاط با نامحرمان ··· 117

(الف) فتاوا و استفتائات کلی ··· 119

(ب) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 122

فصل دهم: احکام مربوط به عفّت زن در خلوت با نامحرم ··· 127

فتاوا و استفتائات کلّی ··· 129

پیرامون عفّت زن در خلوت ··· 129

فصل‌یازدهم: احکام‌مربوط‌به‌عفّت‌زن‌درلمس‌وتماس‌بانامحرم··· 133

(الف) فتاوا واستفتائات‌کلی‌پیرامون‌عفّت‌زن‌درتماس‌ولمس ··· 135

(ب) فتاوا واستفتائات‌کلّی‌پیرامون‌دست‌دادن‌زن‌بامردنامحرم ··· 137

(ج) فتاوا و استفتائات کلی پیرامون مراجعه به پزشک نامحرم ··· 139

(د) فتاوا و استفتائات کلی پیرامون مراجعه زن به عکّاس مرد ··· 142

(هـ) پرسشهای جانبی و تکمیلی ··· 144

فصل دوازدهم: مسائل متفرّقه مربوط به حجاب و عفّت زن ··· 149

(الف) ترک خودنمایی و عفّت در رفتار و کردار اجتماعی ··· 151

[تکمیلات] ··· 152

(ب) برخی‌ازفتاواواستفتائات‌پیرامون‌فعالیت‌های‌اجتماعی‌زنان··· 154

(ج) احکام مربوط به رقص زنان ··· 156

[تکمیلات] ··· 158

[تتمّه] ··· 159

فصل پایانی: منابع و مآخذ کتاب ··· 163

پیشگفتار

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، و به نستعین.

«ای زن به تو از فاطمه اینگونه خطاب است ارزنده‌ترین زینت زن حفظ حجاب است»

یکی از مهمترین مسائلی که از ضروریات و شعائر اساسی دین مبین اسلام محسوب می‌شود، و در روایات مربوط به آخرالزمان چهره بسیار نامطلوبی برای آن ترسیم شده است مسأله «حجاب و عفّت زنان» در جامعه و یا در میان نامحرمان می‌باشد. و عواقب بسیار وخیمی همچون: ضعف روحیه ایمان و تقوا، شهوت سالاری، تسلّط ظالمین بر ممالک اسلامی، کاهش برکات آسمانی، افزایش مرگهای ناگهانی و زودهنگام، نبود امنیّت لازم برای زنان حتّی از دست محارم و پدران و برادران خود، و غیره، همگی از پیامدهای منفی آن در آیات و روایات اسلامی معرفی شده‌اند.

متأسّفانه ما از دیرباز، در کشور خودمان هم شاهد یک حرکت منفی در این خصوص بوده و هستیم، و مخصوصا در سالهای اخیر، این انحطاط، شتاب بسیار زیادی به خود گرفته است، بگونه‌ای که هر روزش بدتر از دیروز دیده می‌شود، و روز به روز زنان و دختران ایرانی از این آرمان مهمّ علوی و فاطمی علیهماالسلام فاصله می‌گیرند.

به نظر ما مهمترین عواملی را که می‌توان در این حرکت منفی از همه عوامل دیگر مؤثّرتر دانست و بلکه در تاریخ حجاب و عفّت کشور ما، همچون سایر کشورهای مسلمان می‌توان آنها را بوضوح دید، و در بسیاری از اخبار و روایات اسلامی هم تقریبا اشاره‌هایی به آنها شده است، عبارتند از:

با بررسی تاریخی این مسأله در ایران و همچنین در بسیاری از کشورهای اسلامی دیگر همچون: مصر، الجزایر، ترکیه و... بوضوح می‌بینیم که حدأقل تا دوره محمّد شاه قاجار در ایران، مسأله حجاب و عفّت در غالب این کشورها در کاملترین شکل خود یعنی در قالب چادر و نقاب و روبند رایج بوده است.

اوّلین انگیزه‌ای که از این دوره به بعد دشمنان خارجی را متوجّه مبارزه با حجاب و عفّت در کشورهای اسلامی نمود، یافتن بازارهایی مناسب برای فروش تولیدات پوشاک آنها بود، آنها برای اینکه بتوانند انواع تولیدات خود را در این کشورها به فروش برسانند ناچار بودند این التزام به چادر و نقاب را در میان زنان و دختران ایرانی در هم شکنند و آنها را به تنوّع طلبی در امر پوشش، مخصوصا از نوع غربی و

اروپائی عادت دهند.

بعدها علاوه بر این مسأله، متوجّه عظمت تأثیر این ارزش‌های اسلامی در قوام سیاسی و اجتماعی و اقتصادی ممالک متدین و مخصوصا اسلامی شدند، و با انگیزه‌ها و اهداف جامعتر و حسّاستری وارد مبارزه با این مقدّسات شدند، خواه با سیاستهای تبلیغی ـ القائی و ترویجی ـ و خواه با مبارزات علنی در قالب طرحهایی همچون رفع حجاب و کشف حجاب.

یکی از جاسوسان انگلیسی بنام «مستر همفر» که در دوره ناصرالدین شاه مرتبط با همین موضوع در ایران فعالیّت می‌کرد در گزارشی به اربابان خود چنین می‌نویسد:

«در مسأله بی‌حجابی زنان باید کوشش فوق العاده‌ای به عمل آوریم تا زنان مسلمان به بی‌حجابی و رها کردن چادر مشتاق شوند، باید با استفاده شواهد و دلایل تاریخی اثبات کنیم که پوشیدگی زن از دوران بنی‌عبّاس متداول شده و مطلقا سنّت اسلام نیست، مردم همسران پیامبر را بدون حجاب می‌دیده‌اند، و زنان صدراسلام در تمام شئون زندگی دوش به دوش مردان فعالیّت داشته‌اند... پس از آنکه حجاب با تبلیغات وسیعی از میان رفت، وظیفه مأموران ما آن است که جوانان را به عشق بازی و روابط نامشروع با زنان تشویق کنند و بدین وسیله فساد را در

جوامع اسلامی گسترش دهند...».⁽¹⁾

و اکنون هم این مبارزات در گسترده‌ترین شکل خود در جوامع اسلامی و حتّی ایران، با سوء استفاده از موقعیّت بسیاری از روشنفکران و مسئولین کج فهم داخلی انجام می‌گیرد، و این فعالیّت‌های زیرزمینی و مدرن بر علیه حجاب و عفّت اسلامی روز به روز در انواع برنامه‌ها و سیاستها و گفتارهای برخی از نهادها و مسئولین و صاحبان گفتار و قلم، مخصوصا در انواع برنامه‌ها و ترویجات رسانه‌های گروهی ما مثل تلویزیون، سینما، ادارات، دانشگاهها و... چهره آشکارتری بخود می‌گیرند، و همه اینها، علاوه بر تبلیغات منفی و مستقیم دیگر آنها هستند که از طریق شبکه‌های غیر قانونی و اینترنت و... بر پیکره فرهنگ اسلامی تحمیل می‌کنند.

آری، امروزه همه دشمنان اسلام به این موضوع و آرمان اسلامی بعنوان یک نماد اساسی برای دین اسلام و علی الخصوص انقلاب اسلامی ایران و همچنین بعنوان رمز هویّت ممالک اسلامی و موجب استحکام آنها نگاه می‌کنند، و بهتر از خود ما می‌دانند که چگونه تضعیف آن در این کشورها هویّت اسلامی و حتّی سیاسی و اقتصادی آنها را به خطر انداخته و نفوذ پذیر خواهد نمود؛ اخیرا «ریون کرکت» صهیونیست که مسئول سابق شبکه جاسوسی سیاه در ایران بود چنین گفته است:

«چادر، نمادی است که وجود انقلاب را در سر هر چهار راه به نمایش می‌گذارد، با چادر می‌توان این احساس را

پدیدآورد که انقلاب اسلامی هنوز زنده و جاوید است».⁽¹⁾

اما افسوس که این نماد اسلام و انقلاب و این شعار مهمّ اسلامی را که دشمنان اسلام نتوانستند با چوب و چماق نابودش کنند، عده‌ای به اسم دفاع از اسلام و انقلاب و جوانان و با انواع ترفندها و روشنفکر مآبی‌ها و شعارها و ترویجات و مغالطات توانستند آن را درهم بکوبند و آن را امری بسیار قابل تسامح جلوه دهند و بالاخره زنان و دختران مسلمان را روز به روز با حجاب و عفّت واقعی اسلامی و موازین آن بیگانه‌تر سازند!

هر نهادی و یا هر مسئولی برای خودش یک مرجع تقلید شده و هرچه دلش می‌خواهد عمل و یا ترویج می‌کند، و روز به روز اصل حجاب و عفّت و شاخه‌های اساسی آن را در اذهان مردم و خصوصا زنان و دختران ایرانی مشتبه و تسامح بار جلوه می‌دهد و... .

سیاستها و تبلیغات و ترویجات وزارت ارشاد و فرهنگ، گاها نه تنها مشوّق به سمت این ارزشها نیست، بلکه معارض با آنها هم

هست؛ نظام آموزشی ما از سطوح ابتدائی گرفته تا سطوح عالیه از هرگونه تأثیرگذاری مثبت در این خصوص تقریبا خالی است، اختلاطهای موجود در دانشگاهها و برخی از ادارات ما به اوج خود رسیده‌اند و روز به روز دامنه زیادتری پیدا می‌کنند (این در حالی است که امروزه بسیاری از کشورهای خارجی و حتّی غیر اسلامی متوجّه عواقب منفی این اختلاطها شده‌اند و حرف از جداسازی می‌زنند)، و سیما و سینمای کشور ما که گویا اصلاً بویی از اسلام و ارزشهای اسلامی در این خصوص به دماغش نرسیده است و...!

چشمهای نامحرمان را به سمت خود جذب نموده است نه تنها احساس شرم و غیرت نکند و بلکه برخود ببالد، اللّه اکبر!

امّا همگان می‌دانیم آنگاه که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم دار فانی را وداع می‌گفتند دو امانت بسیار مهمّ را برای رهایی مردان و زنان مسلمان از انواع فتنه‌ها و گمراهیها معرفی فرمودند و آنها را تا روز قیامت دو عنصر کافی و دو حجّت معتبر و منجی در همه مسائل مربوط به انسان اعلام کردند: قرآن کریم، و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام .

امّا آنگاه که امام معصوم علیه‌السلام در پس پرده غیبت باشد و دسترسی به او ناممکن باشد وظیفه ما مسلمانان چیست؟ و از کجا باید مسائل و احکام مورد نیاز خود را بفهمیم و عمل کنیم؟ قرآن کریم که بنابر فرمایش خودش، قابل فهم و درک بصورت دقیق و کامل برای همه نیست، و مفسّران اصلی و عالمان به بطون آن همان امامان معصوم علیهم‌السلام هستند، و بدون کشف امام در بسیاری از مسائل بشری،

علی الخصوص در حوادث و پیامدهای جدید، پای بشر خواهد لنگید؟! چرا که به اعتقاد ما مسلمانان، تحریف معنوی و مفهومی قرآن کریم علی رغم تحریف لفظی آن در هر زمانی امکان پذیر است، و اگر آن موازین حقیقت و معنا و آن راسخان در کتاب حاضر نباشند معانی قرآن به هر سمتی قابل تحریف و انحراف هستند، و در بین نظرات و آراء و مغالطاتِ بسیاری از انسانهای مریض و گمراه ممکن است حقیقت و مطلوب واقعی قرآن کریم زیر سؤال برود و بالأخره خلاف رضایت خداوند و قرآن و اهل بیت علیهم‌السلام عمل شود، و «تفسیر به رأی» مشخّص‌ترین عبارت در این خصوص است که در روایات اسلامی هم بشدّت تقبیح شده است؛ اینکه هر کسی ایده و عقیده شخصی خودش را که ممکن است ریشه در هر یک از لجنزارهای هوسبازی و شهرت دوستی و شهوت طلبی داشته باشد در پشت آیات قرآن و مخصوصا متشابهات آن کتمان کند و موجب گمراهی خیل کثیری از بندگان الهی گردد!

اینجاست که آخرین نماینده این ناوگان هدایت، حضرت مهدی علیه‌السلام ، خود چاره‌ای برای این مشکل اندیشیده است و وعده فرموده است که در صورت عمل به این دستور، مسلمانان می‌توانند راه گمراهی را مسدود کنند، آنجا که می‌فرماید:

«وَأَمَّا الْحَوادِثُ الْواقِعَةُ فَارْجِعُوا فِیها إِلی رُواةِ یعنی: و امّا در حوادث و وقایع و مسائل خود (برای تشخیص حلال از حرام) در زمان غیبت، به راویان حدیث و علما و مراجع دین

رجوع کنید، آنها حجّت من بر شما هستند، و من حجّت خدا بر آنها هستم.

آری، مراجع عظام شیعه امروزه در بسیاری از مباحث مربوط به حجاب و عفّت زن، حکم اسلامی را از آیات و روایات اسلامی بیرون کشیده و آنها را در قالب فتاوا و استفتائات در اختیار مردم قرار داده‌اند، ولی متأسّفانه، حتّی در داخل کشور خودمان هم امروزه عمل به این فتاوا که از احکام مسلّم دینی هستند روز به روز کمرنگ‌تر می‌شود، و هر کسی و یا هر نهادی برای خودش مجتهدی شده، و حکم می‌دهد و عمل می‌کند، و بالأخره اذهان و افکار مردان و زنان مسلمان و مخصوصا نسل جوان در این خصوص، بازیچه دست برخی از بیانات و قلمهای بیمار شده‌اند!

ما در این نوشته مختصر احکام مربوط به حجاب و عفّت یک زن مسلمان را از نظر مراجع معاصر که هر یک از زنان و دختران مسلمان در هر درجه و مقامی که باشند، موظّفند در شرایط فعلی از یکی از آنها تقلید کنند جمع نموده‌ایم و آنها را با فصول و ابواب و دسته‌بندیهای منظّم و مفید به همه بانوان مسلمان و ایرانی تقدیم می‌کنیم، تا مبادا عدّه‌ای عذر آورده و بگویند ما از این احکام دینی بی‌اطّلاع بودیم و نمی‌دانستیم، و یا خدای نکرده فریب یک عدّه افکار بیمار و عنود که معمولاً ریشه در قدرت دوستی و شهوت پرستی و جاه دوستی و یا حتّی کفر و شرک آنها دارد را بخورند و از مسیر رضایت حق تعالی و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام منحرف شوند.

امید که این زحمت مختصر بتواند در این منظور مؤثّر باشد، و موجبات عنایت و رضایت حضرت منتظر ـ روحی و ارواح العالمین له الفداء ـ را برای حقیر و شما خوانندگان گرامی فراهم کند!

در خاتمه مقدّمه از زحمات برادر محترم آقای «علی عبّاس پورخویی» در طبع و نشر این کتاب کمال تشکّر را دارم.

ربّ تقبّل سعیی و عملی، بحقّ محمّد و علی

حمید احمدی جلفائی

فصل اول:اصل مسأله «حجاب و عفّت»

(الف)

فتاوا و استفتائات کلّی

(الف)

فتاوا و استفتائات کلّی

امام خمینی رحمه‌الله :

اصل حکم حجاب از ضروریّات است، و منکر آن حکم منکر ضروری را دارد، و منکر ضروری محکوم به کفر است، مگر اینکه معلوم باشد منکر خدا یا رسول نیست.⁽¹⁾

آیة‌اللّه خامنه‌ای:

اصل حجاب ضروری دین محسوب است، ولی بعضی فروع آن ممکن است ضروری نباشد، و بی‌اعتنایی به اصل حجاب و عدم رعایت آن معصیت و گناه است.⁽²⁾

آیة‌اللّه بهجت:

بی‌اعتنایی به حجاب گناه است و داشتن حجاب واجب است.⁽³⁾

آیة‌اللّه تبریزی:

اصل حجاب برای زنان از ضروریات دین است و حکم کسانی که به آن بی‌اعتنایی نمایند، حکم بی‌اعتنایی به سایر تکالیف دینی است.⁽⁴⁾

آیة‌اللّه صافی:

اصل وجوب حجاب فی‌الجمله از ضروریات اسلام است و منکر آن مرتد است، ولی بی‌اعتنایی به آن با عدم انکار وجوب آن باعث فسق است.⁽¹⁾

آیة‌اللّه سیستانی:

اصل حجاب از مسلّمات شریعت است و در قرآن آمده است، ولی کسانی که توجّه به وضوح آن ندارند، انکار آنها مستلزم انکار نبوّت نیست، و بی‌اعتنایی عملی گناه است.⁽²⁾

آیة‌اللّه مکارم:

حجاب از ضروریات دین است، ولی انکار آن برای کسانی که از ضروری بودن آن آگاهی ندارند موجب ارتداد نمی‌شود.⁽³⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

اصل لزوم حجاب برای زن از ضروریات اسلام است، هر چند بعضی از جزئیات آن از ضروریات نیست.⁽⁴⁾

آیة‌اللّه صانعی:

حجاب ظاهرا جزء ضروریّات دین است... .⁽⁵⁾

(ب)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال (1): آیا مرد می‌تواند و اختیار دارد که همسر خود را مجبور به برداشتن چادر و رفع حجاب بنماید یا نه؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

چون بر زن حجاب واجب است، بر مرد جایز نیست او را اجبار به بی‌حجابی و خلاف شرع نماید، و بر زن هم واجب نیست اطاعت شوهر در معصیت خدا که (لا طاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِی مَعْصِیَةِ الْخالِقِ). بطور کلّی مرد باید از داشتن چنین همسری با عفّت و نجابت شکر خداوند متعال را بجا آورد، در این زمان که مفاسد اختلاط زن و مرد در روشهای غیر انسانی، زن را ـ اگر چه آزادی شمرده می‌شود ـ به انحطاط اخلاقی گرفتار کرده و از آزادی حقیقی و ارزش انسانی یک زن محروم کرده و روز به روز در همه نقاط دنیا آثار شوم اوضاع و روابط نامشروع کنونی زن توسعه پیدا می‌کند، و چون از تعالیم نجات بخش اسلام که مرد و زن را در مسیر عالی‌ترین کمالات مخصوص به خود قرار داده منحرف شده‌اند و راهی برای جبران این همه خسارات معنوی پیدا نمی‌کنند اینگونه زنان مؤمنه و ملتزم به تعالیم اسلام باید مورد تقدیر باشند، و شهامت آنها در این موقع که بسیاری از مردها و زنها در برابر هجوم کالاهای فساد اجانب خود باخته شده و حقارت و

کمبودهایی را که در خود احساس می‌کنند به داروئی که بر درد می‌افزاید و شدّت می‌دهد جبران می‌کنند غیر قابل وصف می‌باشد، و در اجتماعی که خروج از سنن اسلامی و شرف و عفّت، تقدّم و به جلو رفتن شمرده می‌شود، زنانیکه ملتزم به احکام خدا باشند و با قدرت و با ایمان به خدا در برابر تمام مظاهر دروغ و مخرّب مقاومت دارند و احساس ناراحتی نمی‌کنند و اگر چه تنها بمانند ثابت و پایدارند در درگاه خداوند و در نظر اولیاء اسلام و هر کسی که ارزشهای واقعی انسانی را می‌شناسد قدر و افتخارشان زیاد است. خداوند متعال این بانوان را در جامعه مسلمان زیاد کند، و شخصیّت اسلامی آنها را حفظ فرماید، و از عهده امتحانات ـ که در اخبار اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام از آن خبر داده شده ـ پاک و خالص بیرون آورد. من انتظار دارم که شوهر یک بانوی محترمه مسلمان نیز اینگونه توقّعات را از او نداشته باشد، و اگر تا حال هم چنین توقّعی بوده از این تاریخ به بعد به احترام تعالیم و آداب اسلامی در روش خود تجدیدنظر نماید، إن شاء اللّه مأجور خواهند بود.⁽¹⁾

سؤال (2): برخی از مادران، فرزندان دختر خود را که به بلوغ شرعی نرسیده‌اند با سروپای برهنه در خیابانها و مجالس در حضور نامحرمان می‌آورند، مستدعی است وظیفه والدین را در قبال فرزندان خود بفرمایید، و این بی‌اعتنایی چه صورت دارد؟

جواب آیة‌اللّه بهجت:

تمرین اطفال بر وظایف شرعیّه به عهده والدین است.

جواب آیة‌اللّه تبریزی:

پوشش بر دختران نابالغ واجب نیست؛ لکن وظیفه والدین است که دخترانشان را به پوشش اسلامی عادت دهند و فرزندانشان را با احکام اسلامی تربیت نمایند.

جواب آیة‌اللّه صافی:

کار صحیحی نیست و والدین موظّف‌اند دختر را از کودکی به رعایت حجاب و گریز از نامحرم عادت دهند و اگر در این امر مسامحه کنند و دختر را نسبت به نامحرم بی‌تفاوت نمایند، شریک در معاصی دختر هستند. در حدیث وارد شده است که در مجلسی که حضرت رضا علیه‌السلام تشریف داشتند و عدّه‌ای نیز حضور داشتند، دختر بچّه‌ای وارد شد، حضّار در مجلس یکی یکی دختر را مورد نوازش قرار دادند، تا رسید به حضرت رضا علیه‌السلام ، آن حضرت از سنّ دختر سؤال کردند؛ گفته شد: پنج سال دارد؛ حضرت دختر را از خود دور کرد و رفتاری که دیگران کرده بودند ننمودند؛ و اعمال آن بزرگوار باید برای زن مسلمان سرمشق باشد.

جواب آیة‌اللّه سیستانی:

بر غیر بالغ، پوشیدن واجب نیست، ولی [بر] پدر و مادر لازم است که فرزند خود را به رعایت آداب و شئون اسلامی وادار نمایند و در تربیت صحیح شرعی آنان بکوشند.

جواب آیة‌اللّه مکارم:

بر پدر و مادر لازم است فرزندان خود را به مسائل اسلامی از زمان طفولیّت آشنا کنند.

جواب آیة‌اللّه فاضل لنکرانی:

بر پدر و مادر است که فرزندان خود را با آداب و رسوم اسلامی و وظایف شرعی آشنا کنند و چنانچه موارد مذکور موجب تهییج و مفسده شود، اگر چه بچّه ممیّز نباشد، باید آنان را بپوشانند و حفظ کنند تا جامعه آلوده و بی‌بند و بار نشود.⁽¹⁾

سؤال (3): اگر مردی زنش را به حجاب اسلامی ملتزم نکند آیا فاسق محسوب می‌شود؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

در صورتی که امر به معروف و نهی از منکر او تأثیر دارد ولی اهمیّت نمی‌دهد و امر و نهی نمی‌کند فاسق است.⁽²⁾

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

اگر مرد می‌تواند مانع بی‌حجابی زنش باشد و از بی‌مبالاتی مانع نشود فاسق است. ولی اگر منع می‌کند و علاقه‌مند به محجّبه بودن اوست لیکن زنش به حرف او گوش نمی‌کند فاسق محسوب

نمی‌شود.⁽¹⁾

سؤال (4): اگر کسی خود را مسلمان بداند و در مصاحبه تلویزیونی رسما اعلام نماید که در اسلام حجاب واجب نیست، و منکر حجاب بعنوان ضروری دین شود، آیا از نظر اسلامی چه حکمی دارد، و وظیفه مسلمین در این زمینه چیست؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

چنین حرفی تحقیقا بی‌اساس و ناشی از ناآگاهی یا عناد با فرائض الهی است، و عمل چنین انسانی مردود و احیانا موجب استحقاق تعزیر است، ولی صرف انکار یکی از ضروریات دین تا بازگشت به انکار رسالت یا به تنقیص دین مبین اسلام نکند موجب ارتداد و کفر نیست.⁽²⁾

سؤال (5): کسانی که وجوب حجاب یا وجوب روزه و یا حرمت شراب یا غیر آن را که از ضروریّات دین هستند انکار کنند، و نگویند که این احکام شرعی ثابت نیستند، و بلکه بعد از تسلیم شدن در برابر این احکام و علم به صدور آنها، آنها را ردّ می‌کنند، آیا این انکار همان انکار کلّ رسالت است یا جزء آن، و آیا از دین خارج می‌شوند اینگونه افراد؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه خوئی:

ترجمه: اگر انکار کننده متوجّه باشد که این مسائل جز ضروریّات هستند بگونه‌ای که انکارش منجر به انکار اصل رسالت شود کافر شده است، ولی اگر متوجّه نباشد کافر نیست. واللّه العالم.⁽¹⁾

سؤال (6): آیا حجاب جزء ضروری دین است یا جزء ضروری مذهب؟ و حکم افراد بی‌اعتنا به آن چیست؟ و رفت و آمد با اینگونه افراد به چه صورت می‌باشد؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

حجاب ظاهرا جزء ضروریات دین است، و وظیفه، برابر آن ارشاد است و نصیحت با همه شرایط نهی از منکر که در رساله‌های عملیّه نوشته شده؛ و رفت و آمد اگر موجب ترویج بی‌حجابی نباشد و خود شخص هم تحت تأثیر قرار نگیرد مانعی ندارد.⁽²⁾

فصل دوم:احکام مربوط به بلوغ دختران

(الف)

فتاوا پیرامون سنّ بلوغ و نشانه‌های آن

امام خمینی رحمه‌الله :

نشانه بالغ شدن یکی از سه چیز است: اوّل: روئیدن موی درشت زیر شکم بالای عورت. دوّم: بیرون آمدن منی. سوّم: تمام شدن پانزده سال قمری در مرد و تمام شدن نه سال قمری در زن.⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

عینا مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله (تنها اختلاف در ترتیب شمارش سه نشانه).⁽²⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی:

عینا مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

مرحوم آیة‌اللّه خوئی:

عینا مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

آیة‌اللّه بهجت:

هر یک از این سه نشانه به تنهایی علامت بلوغ و رسیدن به حدّ

تکلیف شرعی است: 1. روئیدن موی درشت در زیر شکم بالای عورت. 2. بیرون آمدن منی، در خواب یا بیداری، با اختیار یابی اختیار. 3. تمام شدن 15 سال قمری در مرد و تمام شدن نه سال قمری در زن.⁽¹⁾

آیة‌اللّه تبریزی:

عینا مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

آیة‌اللّه صافی:

عینا مطابق با نظر مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی.⁽³⁾

آیة‌اللّه سیستانی:

نشانه بلوغ در دختر تمام شدن نه سال قمری است و در پسر یکی از سه چیز است: اوّل ـ روئیدن موی درشت در زیر شکم بالای عورت. دوّم ـ بیرون آمدن منی. سوّم ـ تمام شدن پانزده سال بنابر مشهور.⁽⁴⁾

آیة‌اللّه مکارم:

مطابق با نظر مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی.⁽⁵⁾

آیة‌اللّه فاضل لنکرانی:

مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽¹⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

مطابق با نظر حضرت امام رحمه‌الله .⁽²⁾

آیة‌اللّه صانعی:

نشانه بالغ شدن یکی از چهار چیز است: 1. روییدن موی درشت زیر شکم «بالای عورت»؛ 2. بیرون آمدن منی، هر چند گفته می‌شود که منی از زن خارج نمی‌شود؛ 3. دیدن خون حیض در زن؛ 4. چنانچه هیچ یک از علایم مذکور محقّق نشد، ملاک تمام شدن 15 سال قمری در مرد و تمام شدن سیزده سال قمری در زن.⁽³⁾

(ب)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال ⁽¹⁾: آیا پسری که قبل از پانزده سالگی محتلم شده، حکم به بلوغ او می‌شود؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

با احتلام، حکم به بلوغ او می‌شود زیرا احتلام شرعا از نشانه‌های بلوغ است.(1)

سؤال (2): تعدادی از دانش‌آموزان دختر و پسر مؤسّسه ما طبق تاریخ تولّدشان به سنّ بلوغ رسیده‌اند و بر اثر مشاهده اختلال در حافظه و ضعف آن، مورد معاینات پزشکی قرار گرفتند تا هوش و حافظه آنان آزمایش شود، نتیجه آن بررسی‌ها اثبات عقب‌ماندگی ذهنی آنان از یک سال پیش یا بیشتر بود، ولی بعضی از آنان را نمی‌توان مجنون محسوب کرد زیرا در حدّی هستند که مسائل اجتماعی و دینی را درک می‌کنند، آیا تشخیص این مرکز مانند تشخیص پزشکان اعتبار دارد و برای آن دانش آموزان ملاک است؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

معیار توجّه تکالیف شرعی به انسان این است که او شرعا بالغ و از

نظر عرف عاقل باشد، ولی درجات درک و هوش معتبر نیست و در این رابطه تأثیری ندارد.⁽¹⁾

سؤال (3): آیا دیدن خونی که دارای صفات حیض است توسّط دختر قبل از اتمام نه سالگی علامت بلوغ اوست؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

این خون علامت شرعی بلوغ دختر نیست و حکم حیض را ندارد هر چند صفات آن را داشته باشد.⁽²⁾

فصل سوم:احکام مربوط به

(الف)

کسانی که بواسطه شیر بر انسان

مَحرم می‌شوند

امام خمینی رحمه‌الله :

اگر زنی بچّه‌ای را با شرایطی که در مسأله (2474)⁽¹⁾گفته خواهد شد شیر دهد، آن بچّه به این عدّه مَحرم می‌شود:

اوّل: خود آن زن و آن را مادر رضاعی می‌گویند.

دوّم: شوهر زن که شیرمال اوست و آن را پدر رضاعی می‌گویند.

سوّم: پدر و مادر آن زن هر چه بالا روند، اگر چه پدر و مادر رضاعی او باشند.

چهارم: بچّه‌هایی که از آن زن به دنیا آمده‌اند، یا به دنیا می‌آیند.

پنجم: بچّه‌های اولاد آن زن هر چه پائین روند، چه از اولاد او به دنیا آمده، یا اولاد او آن بچّه‌ها را شیر داده باشند.

ششّم: خواهر و برادر آن زن اگر چه رضاعی باشند. یعنی بواسطه شیر خوردن، با آن زن خواهر و برادر شده باشند.

هفتم: عمو و عمّه آن زن اگر چه رضاعی باشند.

هشتم: دایی و خاله آن زن اگر چه رضاعی باشد.

نهم: اولاد شوهر آن زن که شیر مال آن شوهر است هر چه پائین روند، اگر چه اولاد رضاعی او باشند.

دهم: پدر و مادرِ شوهرِ آن زن که شیرمال آن شوهر است، هر چه بالا روند.

یازدهم: خواهر و برادرِ شوهری که شیرمال او است اگر چه خواهر و برادر رضاعی او باشند.

دوازدهم: عمو و عمه و دایی و خاله شوهری که شیر مال او است هر چه بالا روند، اگر چه رضاعی باشند... .⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله ، با اندکی اختلاف در الفاظ.⁽³⁾

مرحوم آیة‌اللّه خوئی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

آیة‌اللّه بهجت: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽¹⁾

آیة‌اللّه تبریزی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

آیة‌اللّه صافی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

آیة‌اللّه سیستانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

آیة‌اللّه مکارم: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁵⁾

آیة‌اللّه اردبیلی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁶⁾

آیة‌اللّه صانعی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁷⁾

آیة‌اللّه فاضل لنکرانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁸⁾

(ب)

کسانی که بواسطه ازدواج بر انسان

مَحرم می‌شوند

امام خمینی رحمه‌الله :

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

مرحوم آیة‌اللّه خوئی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁵⁾

آیة‌اللّه بهجت: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله ، با اندکی اختلاف در

الفاظ.⁽¹⁾

آیة‌اللّه تبریزی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

آیة‌اللّه صافی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

آیة‌اللّه سیستانی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

آیة‌اللّه مکارم: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁵⁾

آیة‌اللّه فاضل لنکرانی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁶⁾

آیة‌اللّه اردبیلی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁷⁾

آیة‌اللّه صانعی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁸⁾

(ج)

منظور از سنّ تمییز

در روابط زن و مرد برای بچّه‌ها

امام خمینی رحمه‌الله :

سنّی که بچّه در آن وقت روابط بین مرد و زن را درک می‌کند.⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه گلبایگانی:

سنّی که بچّه در آن سنّ خوب و بد را در خصوص روابط بین زن و مرد درک کند.⁽²⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی:

مطابق با نظر مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی.⁽³⁾

آیة‌اللّه خامنه‌ای:

منظور از خوب و بد چیزی است که عرف آن را خوب یا بد می‌داند و باید در این رابطه، شرایط زندگی کودک و عادات و آداب و سنّت‌های محلّی هم ملاحظه شود و امّا سنّ تمییز، به تبع اختلاف اشخاص در استعداد و درک و هوش، مختلف است.⁽⁴⁾

(د)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال ⁽¹⁾: اشخاصیکه در یک خانه و [یا] یک طبقه عمارت باشند، ولی اقوام هستند و هیچگونه خطری از جهت ریبه و غیرها در کار نیست و همیشه با هم نشست و برخواست دارند و از لحاظ خورد و خواب و خرید لوازم منزل مخلوط هستند دست و صورت باز و از حیث حجاب محجوب نیستند و چون از این حیث برایشان دشوار است آیا ترخیص هست و یا باید مثل خارج منزل وظیفه نامحرم که اجنبیّه باید از اجنبی مستور باشد در اینجا هم جاری شود؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

دلیلی بر تفاوت حکم بین غیر محارم به نظر نرسیده است.(1)

سؤال ⁽²⁾: زنِ پدر زن به داماد محرم است یا خیر؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

اگر زنِ پدر زن مادرِ زنِ انسان نباشد به او محرم نیست.(2)

سؤال ⁽¹⁾: زنِ پدرِ رضاعی محرم است یا نه؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

بلی، محرم است.⁽²⁾

سؤال (4): آیا عروس خواهر و عروس برادر بر انسان محرم است یا نه؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

عروس خواهر و عروس برادر به برادر با این عنوان محرم نیست، مگر بعنوان دیگر؛ مثل اینکه عروس خواهر یا برادر، برادر زاده یا خواهر زاده باشد.⁽³⁾

سؤال (5): آیا مادر زن می‌تواند جلو دامادِ خود بدون روسروی و یا با پای بی‌پوشش باشد؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

مادر زن به داماد خود محرم است. بنابراین بودن مادر زن نزد داماد بدون روسروی و جوراب مانعی ندارد و مادر زن حکم مادر را دارد.(3)

سؤال (6): دیدن موی سر یا مصافحه کردن با خواهر زن، بدون قصد لذّت و ریبه چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

حرام است و خواهر زن نامحرم است.⁽¹⁾

سؤال (7): آیا نامزدهایی که شیرینی نامزدی خورده‌اند ولی صیغه عقد نخوانده‌اند، محرم یکدیگرند؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

بدون اجراء عقد محرمیّت حاصل نمی‌شود.⁽²⁾

توجّه:

جزئیات مربوط به مسائل محرم و نامحرم بیش از این است که در رساله‌های عملیّه آمده‌اند و لازم است ملاحظه شوند.

فصل چهارم:احکام مربوط به

(الف)

محدوده پوشش بدن و موی زن

در میان نامحرمان

امام خمینی رحمه‌الله :

زن باید بدن و موی خود را از مرد نامحرم بپوشاند، بلکه احتیاط واجب آن است که بدن و موی خود را از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد را می‌فهمد و به حدّی رسیده که مورد نظر شهوانی است بپوشاند.⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

زن باید بدن و موی خود را از مرد نامحرم بپوشاند بلکه احتیاط واجب آن است که از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد را می‌فهمد و از نگاه کردن، تحریک و تهییج شهوت او عادتا ممکن باشد بدن و موی خود را بپوشاند.⁽²⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی:

زن باید بدن و موی خود را از مرد نامحرم بپوشاند ولی پوشاندن صورت و دستها از مچ به پائین واجب نیست و احتیاط واجب آن است که بدن و موی خود را از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد

را می‌فهمد و به حدّی رسیده که موردِنظر شهوانی است بپوشاند.⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه خوئی:

زن باید بدن و موی سر خود را از مرد نامحرم بپوشاند، و بهتر آن است که بدن و موی خود را از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد را می‌فهمد بپوشاند.⁽²⁾

آیة‌اللّه بهجت:

زن باید بدن و موی خود را از مرد نامحرم بپوشاند اگر چه کمک به حرام و قصد لذّتی در بین نباشد، بلکه احتیاط واجب آن است که از پسر غیر بالغ که خوب و بد را می‌فهمد نیز خود را بپوشاند.⁽³⁾

آیة‌اللّه تبریزی: عینا مطابق با فتوای مرحوم آیة‌اللّه خوئی.⁽⁴⁾

آیة‌اللّه صافی: عینا مطابق با فتوای مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی.⁽⁵⁾

آیة‌اللّه سیستانی:

زن باید موی سر و بدن (غیر از صورت و دستها) خود را از مرد نامحرم بپوشاند، و احتیاط لازم آن است که بدن و موی خود را از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد را می‌فهمد و احتمال می‌رود که نگاهش به بدن زن موجب تحریک شهوتش شود بپوشاند، ولی زن می‌تواند صورت و دستهایش را تا مچ از مرد نامحرم نپوشاند مگر در

صورتیکه بترسد به حرام بیفتد یا بقصد مبتلا کردن مرد به نگاه حرام باشد که نپوشانیدن در این دو صورت جائز نیست.⁽¹⁾

آیة‌اللّه مکارم:

واجب است زن بدن و موی خود را از نامحرم بپوشاند و احتیاط مستحبّ آن است که از پسر نابالغ که خوب و بد را می‌فهمد و به حدّی رسیده که موردِنظر شهوانی است مستور دارد، ولی پوشانیدن صورت و دستها تا مچ واجب نیست.⁽²⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

زن باید بدن و موی خود را از مرد نامحرم بپوشاند، بلکه احتیاط آن است که بدن و موی خود را از پسری هم که بالغ نشده ولی خوب و بد را می‌فهمد و به حدّی رسیده که ممکن است به قصد لذّت نگاه کند بپوشاند، لکن پوشاندن صورت و دستها تا مچ اگر به قصد نشان دادن به مردها و لذّت بردن آنها نباشد لازم نیست، هر چند خوب است، ولی بنابر احتیاط قدمهای خود را بپوشاند.⁽³⁾

آیة‌اللّه صانعی: عینا مطابق با فتوای امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

آیة‌اللّه فاضل لنکرانی: عینا مطابق با فتوای امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁵⁾

(ب)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال ⁽¹⁾: پوشاندن صورت و دستها برای زنان چه احکامی دارد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

بنابر احتیاط واجب زن باید صورت و دستهای خود را هم از نامحرمان بپوشاند.⁽³⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: تقریبا مطابق با نظر حضرت امام

خمینی رحمه‌الله .⁽¹⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه خوئی: تقریبا مطابق با نظر مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی.⁽²⁾

جواب آیة‌اللّه بهجت:

پوشاندن دست و صورت مطلقا بنابر احتیاط لازم است.⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه صافی:

دست و صورت بنابر احتیاط واجب باید پوشیده شود.⁽⁴⁾

سؤال (2): چنانچه نپوشاندن وجه و کفّین (صورت و دستها تا مچ) فسادی برای زن در جامعه ببار آورد آیا پوشاندن وجه و کفّین واجب می‌شود یا نه؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

در فرض سؤال واجب است.⁽⁵⁾

سؤال (3): در صورتی که زن می‌داند مرد نامحرم به قصد لذّت به صورت و دستهای معمولی زینت نشده او نگاه می‌کند، در این فرض پوشاندن صورت و دستها لازم است یا نه؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله : واجب است.⁽¹⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: واجب است.⁽²⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: واجب است.⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

در فرض مذکور، باید حتّی وجه و کفّین خود را هم بپوشاند.⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه تبریزی:

بلی در این صورت بنابر احتیاط پوشاندن لازم است.⁽⁵⁾

جواب آیة‌اللّه فاضل لنکرانی:

بلی پوشاندن آن لازم است.⁽⁶⁾

سؤال (3): نپوشاندن قدمها برای زنان و رو و پشت آن از مردان نامحرم چه حکمی دارد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

جایز نیست.⁽⁷⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽¹⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظرامام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظرامام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

سؤال ⁽⁴⁾پوشیدن جوراب نازک و بدن نما برای خانم‌ها در بیرون از منزل و انظار نامحرمان چه صورت دارد؟ و بیرون گذاشتن موهای سر از چادر و مقنعه توسط خانم‌ها در دید نامحرمان چگونه است؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله : اشکال دارد.(4)

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁵⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁶⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه خوئی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁷⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

پوشانیدن بدن از نامحرمان بر زن واجب است و چنین جورابهایی برای حجاب شرعی واجب، کفایت نمی‌کند و پوشیدن تمام موی سر

در برابر نامحرمان واجب است.⁽¹⁾

جواب آیة‌اللّه بهجت: حرام است.⁽²⁾

جواب آیة‌اللّه تبریزی: جایز نیست.⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه صافی: حرام است.⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه سیستانی: جایز نیست.⁽⁵⁾

جواب آیة‌اللّه مکارم: بدون شک جایز نیست.⁽⁶⁾

جواب آیة‌اللّه فاضل لنکرانی: حرام است.⁽⁷⁾

جواب آیة‌اللّه اردبیلی: حرام است.⁽⁸⁾

سؤال (5): آیا نپوشاندن قسمتهایی از بدن مثل: زیر چانه، گردن، گوشها، سینه، دستها تا بازو برای زن جایز است؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله : جایز نیست.⁽⁹⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽¹⁰⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽¹⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

سؤال (6): کسی که قصد ازدواج دارد آیا می‌تواند جهت اطلاع از خصوصیّات دختر به او نگاه کند و آیا نگاه، منحصر به صورت و دستها و قسمتی از موهای اوست، یا سایر اعضای بدن غیر از عورت را نیز می‌تواند نگاه کند، و آیا از روی لباس نازک باید باشد؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: جهت ازدواج یکمرتبه بصورت نگاه کردن برای زن و مرد بدون قصد ریبه و التذاذ جایز است.⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه اردبیلی: نگاه کردن به نامحرم حرام است، و اگر بخواهد بدن یک زن را برای ازدواج ببیند می‌تواند با اجازه زن صیغه بخوانند ولی فقط حقّ نگاه را داشته باشند.⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه بهجت:

نگاه کردن مرد به صورت زنی که می‌خواهد با او ازدواج کند جایز است به شرط آنکه: بداند که مانع شرعی از ازدواج با او نیست، و احتمال هم بدهد که زن ازدواج او را قبول می‌کند، و احتمال هم بدهد که با این نگاه کردن اطلاع تازه‌ای پیدا می‌کند. و با این شرایط نگاه

کردن فقط برای این مرد جایز است، اگر چه چند مرتبه باشد، بلکه چنین نگاه کردنی برای جلوگیری از نزاع بعد از عقد مستحب نیز هست و اجازه زن هم در آن لازم نیست. و بنابر اظهر نگاه کردن به مو و محاسن دیگر آن زن هم با همین شرایط جایز است و وجهی دارد که زن هم بتواند به مردی که می‌خواهد با او ازدواج کند با شرایطی که گفته شد نگاه کند.⁽¹⁾

جواب آیة‌اللّه صانعی:

کسی که قصد ازدواج دارد بدون ریبه می‌تواند به غیر از عورتین به بدن دختر مورد نظر نگاه کند، به شرط اینکه نگاه کردن برای دست یافتن به اطمینان باشد و قصد جدّی برای ازدواج باشد. و باز به شرط اینکه احتمال توافق در کار باشد. با شرایط مذکور، نیز احتیاط این است که به وجه و کفّین و مو و محاسن اکتفا نماید.⁽²⁾

سؤال (7): امروزه در شهرهای بزرگ بیرون بودن مقداری از موی سر امری عادی شده، آیا می‌توان از این رو که این مقدار از موی سر عرفا بیرون است به آن نگاه کرد، همانند برخی از قبائل که موی سر زنان آنها معمولاً مقداری در معرض دید است؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

نمی‌توان در این گونه موارد حکم به جواز نمود، و باید در عمل و

فتوا احتیاط کرد.⁽¹⁾

سؤال (8): وضو گرفتن زن آنجا که نامحرم او را ببیند چگونه است؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

نباید آنجا وضو بگیرد، چنانچه گرفت وضو صحیح است ولی گناه کرده است.⁽²⁾

سؤال (9): نمایان بودن زیرگلو و مقداری از مو و برآمدگی‌های سینه و قسمتهای از پائین بدن برای هنرپیشه‌های زن چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

زن همه بدنش عورت می‌باشد، «وإنَّ النِّسآءَ عَوْرَةٌ»، و بر زن واجب است که تمام بدن را بپوشاند. و تنها موضعی که وجوب ستر آن و عدمش مورد اختلاف بین فقها است گردی صورت است و دستان تا مچ، هر چند تحقّق احتیاط به نظر همه آنان پوشانیدن آنها هم می‌باشد.⁽³⁾

سؤال (10): آیا مراجعه زن به پزشک مرد در صورتیکه بتواند پزشک زن در آن رشته بیابد جایز است؟ البتّه با توجّه به اینکه غالبا به او نگاه شده و گاهی هم از او معالجه به عمل می‌آید؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁵⁾

جواب آیة‌اللّه بهجت: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁶⁾

سؤال (11): آیا مرد می‌تواند به زن نامحرم آمپول بزند که مستلزم نگاه به بدن اوست و اگر در رگ زده شود چه طور؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

در صورت اضطرار و یا نبودن آمپول زن هم جنس و یا محرم اشکالی ندارد.⁽⁷⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽¹⁾

سؤال (12): مراجعه زن به مراکزی که مرد متصدّی اینکارهاست در اموری مثل گرفتن خون و آزمایشهای آن، سونوگرافی و...، با وجود مراکزی که می‌تواند در آنها با زن آن امور را انجام دهد و با نا محرم و نگاه و احیانا لمس او مواجه نشود چه حکمی دارد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله : حرام است.⁽²⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: حرام است.⁽³⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: حرام است.⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: حرام است.⁽⁵⁾

فصل پنجم: احکام مربوط به

(الف)

شرایط کلی لباس و پوشش زن

در مواجهه با نامحرمان

امام خمینی رحمه‌الله :

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

مرحوم آیة‌اللّه اراکی:

مرحوم آیة‌اللّه خوئی:

آیة‌اللّه خامنه‌ای:

آیة‌اللّه بهجت:

آیة‌اللّه تبریزی:

آیة‌اللّه صافی:

آیة‌اللّه سیستانی:

تقریبا در خصوص لباس شهرت و لباس مخصوص مردها فتاوای ایشان با نظرات مرحوم آیة‌اللّه خوئی موافق است.⁽¹⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

آیة‌اللّه مکارم:

پوشیدن لباسهای تنگ و چسبان و همچنین لباسهای زینتی اشکال دارد.⁽³⁾

(ب)

فتاوا و استفتائات در خصوص «چادرزن»

امام خمینی رحمه‌الله :

برترین پوشش و حجاب برای زن مسلمان چادر است.⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

مرحوم آیة‌اللّه اراکی: چادر بهترین نوع پوشش و حجاب است.⁽¹⁾

آیة‌اللّه خامنه‌ای:

آیة‌اللّه بهجت:

چادر حجاب پسندیده است.⁽⁴⁾

آیة‌اللّه تبریزی:

آیة‌اللّه صافی:

را می‌پوشاند، خانمهای مسلمان باید آداب و سنن اسلامی را در لباس پوشیدن مراعات کنند و از تجدّدگرایی مضرّ پرهیز کنند.⁽¹⁾

آیة‌اللّه سیستانی:

چادر حجاب بهتر است و سزاوار نیست زنهای مؤمن بدون چادر خارج شوند.⁽³⁾

آیة‌اللّه مکارم:

بی‌شک، چادر حجاب برتر است.⁽⁴⁾

آیة‌اللّه صانعی:

چادر بهترین وسیله پوشش برای بانوان است.⁽⁵⁾

آیة‌اللّه فاضل لنکرانی:

(ج)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال ⁽¹⁾: آیا پوشیدن لباسی که برای تزیین، قسمتهایی از آن تور دوزی شده برای زنها جایز است؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

اگر زینت محسوب شود جائز نیست.(1)

سؤال ⁽²⁾: آیا ازدواج با زن مسلمان بی‌چادر حرام است، منظور اینکه در صورتی که این امر انجام شد مرد فعل حرام کرده است یا نه؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

با احتمال آنکه بواسطه ازدواج با او ممکن است او را ارشاد و از معصیت بازداشت مانعی ندارد.(2)

سؤال (3): آیا برای زنان پوشیدن مدلهای خارجی مینی رُوب و ماکسی رُوب و غیره، که اکنون در ایران معمول شده در زیر چادر می‌پوشند، و یا شلوارهای تقریبا مردانه که از زیر چادر بیرون می‌آید اشکال دارد یا نه؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

اطوار و کردار و رفتار زنان مسلمان که امروز به متابعت کفّار تماما محرّک شهوات جوانان و موجب انحراف آنان از حیاء و حجاب و عصمت و عفّت است، و طرز لباس و زینت کردن که حتّی باعث تجاوز محارم به محارم می‌شود ضربه بزرگی است که دانسته یا ندانسته به اسلام وارد شده، فإنّا للّه وانا الیه راجعون. در این زمان اگر کسی بتواند متعلّقین و منسوبین خود را به مواعظ و نصایح وادار به حجاب و عصمت و عفّت و رفتار موافق با دستورات شرع و عمل به واجبات و مستحبّات و ترک محرّمات و مکروهات بنماید، فی الحقیقة حکم جهاد فی سبیل اللّه است...⁽¹⁾.

سؤال (4): آیا پوشیدن لباسهای تنگ که حجم و برآمدگیهای بدن زن را مشخص می‌کند، و یا لباسهای محرّک در عروسیها و غیره چه حکمی دارند؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

اگر زن از نگاه مردان نامحرم بدور باشد و مفسده‌ای بر آن مترتّب نشود اشکالی ندارد، و الاّ جایز نیست.⁽²⁾

سؤال (5): در حال حاضر برای مقابله با تهاجمات فرهنگی دشمنان بر علیه مملکت اسلامی چه کاری بر زن واجب است؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

مهمترین واجبات زن حفظ حجاب اسلامی و دوری از لباسهایی است که تقلید از غرب محسوب می‌شود و دشمنان آنها را برای هجوم به فرهنگ می‌خواهند.⁽¹⁾

سؤال (6): معیار لباس شهرت چیست؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

لباس شهرت لباسی است که پوشیدن آن برای شخص، بخاطر رنگ یا کیفیّت دوخت یا مندرس بودن آن و علل دیگر مناسب نیست، بطوریکه اگر آن را در برابر مردم بپوشند توجه آنان را به خود جلب نموده و انگشت نما می‌شود.⁽²⁾

سؤال (7): آیا دختران می‌توانند لباسی که رنگ آن مایل به آبی پر رنگ است بپوشند؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

فی نفسه اشکال ندارد، به شرطی که منجر به جلب توجّه دیگران

و ترتّب مفسده نشود.⁽¹⁾

سؤال (8): آیا پوشیدن چیزی که مخصوص زنان است توسّط مردان و بر عکس، در خانه بدون قصد تشبّه به جنس مخالف جایز است؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

تا زمانی که آن را به عنوان لباس برای خود انتخاب نکرده باشند، اشکال ندارد.⁽²⁾

سؤال (9): نظر جنابعالی در مورد پوشیدن لباسهایی که عکس یا علامت مربوط به کشورهای غربی روی آن نقش بسته است چیست؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

استفاده از این گونه لباسها که ترویج فرهنگ غیر مسلمین مهاجم بر مسلمین است اشکال دارد.⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه تبریزی:

برای مؤمن سزاوار نیست لباسی بپوشد که او را از زیّ مؤمنین خارج کند.⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه صافی:

مسلمین از این گونه لباسها استفاده نکنند.⁽¹⁾

جواب آیة‌اللّه مکارم:

هرگاه سبب ترویج فرهنگ بیگانگان گردد اشکال دارد.⁽²⁾

جواب آیة‌اللّه فاضل لنکرانی:

بهتر است از این نوع لباسها استفاده نکنند.⁽³⁾

سؤال (10): آرایش زنان در خیابانها و بیرون گذاشتن مقداری از موها و پوشیدن جوراب بدن نما و لباسهای محرّک چه صورت دارد؟

جواب آیة‌اللّه مکارم:

بدون شک جایز نیست.⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه صافی:

حرام است.⁽⁵⁾

جواب آیة‌اللّه فاضل لنکرانی:

حرام است.⁽⁶⁾

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

اگر بدن نما باشد و نامحرم ببیند حرام است.⁽¹⁾

سؤال (11): عدّه‌ای همراه با تبلیغات فرهنگی دشمن، در روزنامه‌ها و سخنرانی‌هایشان می‌گویند: چادر مشکی برای بانوان مکروه است، و باید پوشش جدید، مانند مانتو و کت و دامن با رنگهای متنوع، جایگزین چادر مشکی شود، آیا چنین حرف و اقدامی صحیح است یا نه؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

این صحبت صحیح نیست، و بهترین حجاب، پوشش چادر است و چادر سیاه، هم بی‌اشکال است و کراهت ندارد.⁽²⁾

جواب آیة‌اللّه بهجت:

این اقدام باطل است، چادر حجاب پسندیده است.⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه تبریزی:

زن باید بدن خود را در غیر وجه و کفّین، از نامحرم بپوشاند، و نیز باید زینت خود را بپوشاند، و لباسی که زینت حساب می‌شود باید آن را هم بپوشاند، و با چادر بهتر می‌تواند بدن و زینت را بپوشاند، وچادر سیاه، مثل عبای سیاه کراهت ندارد.⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه صافی:

نظریه مذکور صحیح نیست و مفاسد بسیار دارد. متأسّفانه در این زمان عدّه‌ای اصرار بر آشکار شدن مفاتن زن و خروج او از ستر و عفاف، که حافظ شخصیّت و ارزش و متانت اوست دارند، و مع الأسف می‌خواهند این امر را اسلامی جلوه دهند، در حالیکه بر خلاف اسلام است.⁽¹⁾

جواب آیة‌اللّه سیستانی:

چادر حجاب بهتر است و سزاوار نیست زنهای مؤمن بدون چادر خارج شوند.⁽²⁾

سؤال (12): در نمایشهایی که در مدارس داده می‌شود، آیا جائز است دختران لباس مردانه بپوشند، یا خود را به واسطه گریم به شکل مرد درآورند؟

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

اگر مقابل مرد نامحرم باشد جائز نیست.⁽³⁾

سؤال (13): پوشیدن لباسهای جذّاب و تحریک کننده، در عروسیهایی که نامحرم می‌بیند چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

استفاده و پوشیدن لباس مهیّج در منظر نامحرم حرام است، چه عروس باشد و داماد، یا غیر عروس و داماد.⁽¹⁾

سؤال (14): اخیرا در میان برخی از جوانان مدل مو و لباسهایی از آنها مد شده است که از کشورهای اروپائی و بلاد بیگانه ارائه می‌گردد، نظر به اینکه پوشیدن این لباسها و خود اینگونه آرایش کردن، عرفا از مصادیق تشبّه به کفّار است، آیا شرعا حرام است یا حلال؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

چون ترویج فرهنگ معاندین و محاربین و دشمنان اسلام است حرام و غیر جائز می‌باشد.⁽²⁾

فصل ششم: احکام مربوط به

(الف)

فتاوا و استفتائات کلّی عفّت چشم برای زن

(الف)

فتاوا و استفتائات کلّی عفّت چشم برای زن

امام خمینی رحمه‌الله :

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

عینا مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁵⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی:

مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه خوئی:

آیة‌اللّه خامنه‌ای:

آیة‌اللّه بهجت:

آیة‌اللّه تبریزی:

آیة‌اللّه صافی:

در دو مسأله اوّل عینا مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁵⁾

آیة‌اللّه سیستانی:

سرودستها و ساق پاها که نگاه کردن زن به این جاها اگر بدون لذت و خوف وقوع در حرام باشد اشکال ندارد.⁽¹⁾

آیة‌اللّه مکارم:

آیة‌اللّه فاضل لنکرانی:

در دو مسأله اول و سوّم عینا مطابق با نظرات آیة‌اللّه مکارم شیرازی.⁽⁶⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

صورت و دستها که معمولاً آن را نمی‌پوشانند در صورتی که بدون قصد لذّت باشد.⁽¹⁾

آیة‌اللّه صانعی:

در دو مسأله اول عینا مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

(ب)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال ⁽¹⁾: آیا جایز است زن برای تزریق آمپول و یا سایر عملیات پزشکی، بدون قصد لذّت به بدت مرد نامحرم نگاه کند؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

جایز نیست، مگر در مواردی که ضرورت باشد.(1)

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

سؤال (2): آیا نگاه کردن به تصویر مردان و عکسهای نامحرمان جایز است؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

نگاه زن به عکس مرد نامحرم، اگر از روی لذت نباشد، و خوف

وقوع در حرام در بین نباشد جائز است، چه آن مرد را بشناسد و چه نشناسد، و چه از محارم او باشد چه از غیر محارم.⁽¹⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

سؤال ⁽³⁾: نگاه کردن به زن اجنبیّه حرام است ولی در موقع ازدواج با زن چه دائم و چه انقطاعی می‌شود او را نگاه کرد یا نه؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

سؤال (4): نگاه کردن دختران به دبیر مرد، پسران به دبیر زن چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

هر چند نظر به صورت بدون لذّت بردن و بدون ترتّب مفسده ظاهرا جایز می‌باشد لکن کمال دقّت بر اکتفا به ضرورت لازم است.⁽¹⁾

فصل هفتم: احکام مربوط به

(الف)

فتاوا و استفتائات کلّی

پیرامون عفّت زن در زبان ودهان

امام خمینی رحمه‌الله :

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

تقریبا مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی:

زن اگر با قصد انداختن نامحرم به حرام با او حرف بزند، چه از

اموری سخن بگوید که سبب افتادن او در حرام باشد، و چه بصورت تهییج کننده با او سخن بگوید تا در قلبش شهوت تولید شود، مثلاً از مسائل شهوت انگیز سخن بگوید حرام است.⁽¹⁾

آیة‌اللّه خامنه‌ای:

تقریبا مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

آیة‌اللّه مکارم:

زن نباید لحن صدای خود را (در گفتگو با نامحرمان) طوری کند که هوس‌انگیز باشد.⁽³⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

(ب)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال ⁽¹⁾: اگر زن به هنگام تکلّم با نامحرمان اگر چه از امور عادّی و معمولی حرف بزند، صدایش را نازک و کلامش را نرم کند بگونه‌ای که موجب تحریک قلب نامحرم گردد، حرام است؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

بلی، حرام است.(1)

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق نظر امام رحمه‌الله .⁽²⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق نظر امام رحمه‌الله .⁽³⁾

سؤال (2): مردی معمولاً با زن نامحرم از روی شهوت و لذّت حرف می‌زند، آیا زن با اینکه می‌داند خودش در حرام نمی‌افتد می‌تواند با او حرف بزند؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

جایز نیست.⁽⁴⁾

سؤال ⁽¹⁾: حکم اذان یا تکبیر یا صلوات زن در نزد نامحرمان چگونه است؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

صرف شنیدن صدای نامحرم حرام نیست، و هیچ منع شرعی از صلوات یا تکبیر زنان در نزد مردان وجود ندارد، مگر آنکه به مفسده‌ای بینجامد.⁽²⁾

سؤال ⁽³⁾: آیا زن می‌تواند در مقابل نامحرمان قرآن را با ترتیل یا غیر آن قرائت کند؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

اشکالی ندارد، بشرطی که موجب تحریک نامحرمان نبوده و مفسده‌ای در پی نداشته باشد.⁽⁴⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

بشرطی که تحریک کننده و موجب مفسده‌ای نباشد اشکالی ندارد، ولی زنان جوان قرآن را اصلاً در مقابل نامحرم نخوانند.(3)

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق نظر امام خمینی رحمه‌الله .(4)

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق نظر مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی.⁽¹⁾

سؤال (5): گفتگوی زن با مرد نامحرم چه حکمی دارد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

سؤال (6): زن نامحرمی نسبت فامیلی با مردی دارد آیا می‌توانند بدون قصد لذّت با هم صحبت کنند در حالیکه همدیگر را نگاه نکنند یا نه؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

بدون قصد التذاذ، و با وجود حاجت (ضرورت) عرفی، مانعی ندارد.⁽⁴⁾

سؤال (7): اگر کسی بمیرد، و مجلس عزای مردانه و زنانه در یک حیاط تشکیل شود، چنانچه زنی با سواد در مجلس عزای زنانه قرآن و روضه و مصیبت و نوحه بخواند که صدای او را بعض مردها که در آنجا هستند بشنوند چه صورت دارد؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

با اینکه خداوند متعال می‌فرماید: «فَاسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرآءِ حِجابٍ»⁽¹⁾، خوب است که مجلس زنانه طوری باشد که کاملاً مراعات عفّت بشود.⁽²⁾

سؤال (8): شرکت بانوان صاحب نظر در میزگردهای علمی در کنار مردان و سخنرانی آنها در برابر زنان و مردان نامحرم با رعایت عفّت و حجاب اسلامی چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

با وجود صلاحیّت علمی، و رعایت جهات شرعی اشکال ندارد.⁽³⁾

سؤال (9): سلام دادن به زن چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

لازم است که به زنان بی‌حجاب سلام داده نشود، تا سلام دادن موجب ترویج ترک حجاب نشود. در غیر اینصورت سلام دادن به زن حرام نیست.⁽¹⁾

فصل هشتم: احکام مربوط به

(الف)

فتاوا و استفتائات کلی

امام خمینی رحمه‌الله :

هر چه در نظر عرف مردم زینت محسوب می‌شود اظهار آن در برابر نامحرم جایز نیست.⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

آیة‌اللّه تبریزی:

بر زن جایز نیست در مقابل نامحرمان زینتی داشته باشد مگر زینتهایی مثل سرمه و انگشتر.⁽⁵⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

نمایان می‌شود در جایی که نامحرم باشد اشکال دارد، همچنین پوشیدن لباس رنگین و چشمگیر در صورتی که برای زن زینت حساب شود و نامحرم او را ببیند محلّ اشکال است.⁽¹⁾

آیة‌اللّه صانعی:

آرایش نمودن زن در انظار عمومی و نامحرمان جایز نمی‌باشد.⁽⁴⁾

(ب)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال ⁽¹⁾: مراد از زینت و آرایش زن چیست؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

هر چیزی که عرفا زینت محسوب شود، و در عرف مردم بر آن زینت اطلاق کند.(1)

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

سؤال (2): اگر زن در چشم خود سرمه بگذارد، نه با هدف زینت و آرایش و بلکه بخاطر فوائد پزشکی که سرمه دارد، آیا در این مورد زن باید آن را از نامحرم بپوشاند؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

اگر عرفا زینت حساب شود واجب است آن را بپوشاند چه با قصد

زینت باشد چه نباشد.⁽¹⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه صانعی: آرایش نمودن و خود را در دَیْدن مردان بیگانه قرار دادن که موجب فساد در جامعه گردد حرام می‌باشد.⁽⁵⁾

سؤال (3): زنانی که ابروان خود را می‌چینند، آیا برای رعایت حجاب کامل موظّفند ابروهای خود را بپوشانند یا اشکالی ندارد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

اگر درنظر عرف مردم زینت محسوب می‌شود واجب است پوشانده شود.⁽⁶⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

واجب است.⁽¹⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه صانعی:

سؤال (4): اگر در صورت و یا دستهای زن آرایش و یا زینت باشد، آیا پوشاندن آن همانگونه که در بین نامحرمان غیر فامیل و غریبه واجب است در بین خویشاوندان نامحرم هم واجب است؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

بلی، فرقی نمی‌کند.⁽¹⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

سؤال ⁽⁵⁾: آیا سرمه کشیدن، یا ابروچیدن، انگشتر عقیق، ساعت، عینک طبّی زیبا، برای زنان زینت حساب می‌آید که پوشش آنها لازم باشد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

هر چه در نظر عرف مردم زینت محسوب می‌شود اظهار آن در برابر نامحرم جایز نیست.(5)

سؤال (6): من زنی هستم که حلقه ازدواج را دستم می‌کنم در حالیکه قصد زینت هم از آن ندارم، بلکه بخاطر یادآوری ازدواج خود و نشان دادن وفاء به شوهرم می‌باشد، آیا پوشاندن آن از نامحرم واجب است؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

هر نوع انگشتری، زینت حساب می‌شود و پوشاندن آن از نامحرم واجب است.⁽¹⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

سؤال (7): آیا عطر زدن و خوشبو نمودن زن با انواع خوشبو کننده‌ها، در صورتی که بوی آن به مشام نامحرم می‌رسد اشکال شرعی دارد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

خوشبو نمودن اشکالی ندارد، ولی اگر خوشبو نمودن زن خود را موجب فساد و تحریک شهوت نامحرمان گردد جایز نیست.⁽⁵⁾

جواب آیة‌اللّه تبریزی:

عطرهایی که موجب جلب توجه نامحرمان به زن می‌شود در بین نامحرمان جایز نیست، مگر اینکه در خانه خودش زده ولی بوی آن در خارج هم به ناچار مانده است.⁽⁶⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

اگر خوشبو نمودن با قصد جلب توجّه نامحرمان باشد اشکال دارد.⁽¹⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

اگر موجب جلب نظر نامحرم یا منشأ خوف از افتادن در فتنه و فساد باشد جائز نیست و گر نه حرمت شرعی ندارد.⁽³⁾

سؤال (8): آرایش زن برای غیر شوهرش در بعض از مجالس زنانه مثل عروسیها و یا غیره چه حکمی دارد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

اگر نامحرم نبیند اشکالی ندارد.⁽⁴⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁵⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁶⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁷⁾

سؤال (9): پوشیدن زن کفشهایی را که دارای صدا هستند و هنگام راه رفتن صدای پای آنها را نامحرمان می‌شنوند چه حکمی دارند؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

اگر مفسده‌ای به دنبال داشته باشند اشکال شرعی دارند.⁽¹⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

تا زمانی که باعث جلب توجّه و ترتّب مفسده نشده است فی نفسه اشکال ندارد.⁽²⁾

سؤال (10): آیا حنای دست زن را اگر نامحرم ببیند چه صورت دارد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

باید از نامحرم مستور کند.⁽³⁾

سؤال (11): آیا پوشیدن لباسی که برای تزیین، قسمتهایی از آن تور دوزی شده برای زنها جایز است؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

اگر زینت محسوب شود جایز نیست.⁽⁴⁾

سؤال (12): آیا پوشیدن کفش سیاه برّاق توسط زن مؤمن جائز است؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

اشکال ندارد، مگر آنکه رنگ و شکل آن باعث جلب توجّه نامحرم و یا انگشت‌نما شدن او شود.⁽¹⁾

سؤال (13): اگر در مراسم ازدواج، عروسی با حجاب کامل باشد و تنها صورت ایشان بیرون باشد، عکس و فیلم‌برداری بوسیله برادر شوهر و یا نامحرم دیگر از نظر شرعی چه حکمی دارد؟ در ضمن اگر عکسِ زن بدون حجاب را محرمی بردارد آیا دادن فیلم به عکّاس نامحرم جهت ظهور و چاپ اشکالی دارد؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

در مراسم ازدواج، اگر عروسی آرایش کرده باشد که معمولاً هم چنین است، عکس برداری و فیلم بوسیله نامحرم خلاف است و نباید انجام گیرد و عکسی که بوسیله محرم گرفته می‌شود ظاهر کردنش بوسیله نامحرم، اگر باعث فساد و آبروریزی نباشد مانعی ندارد.⁽²⁾

فصل نهم: احکام مربوط به

(الف)

فتاوا و استفتائات کلی

امام خمینی رحمه‌الله :

رفتن زن به اماکن و مجامعی که می‌داند در آنها مردانی هستند که عمدا و با قصد لذّت به او نگاه می‌کنند جایز نیست.⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

مرحوم آیة‌اللّه خوئی:

آیة‌اللّه خامنه‌ای:

اشکالی ندارد که زنان در مراکز آموزشی جهت تعلیم و تعلّم وارد شوند، ولی بر زنان و دختران واجب است که حجاب اسلامی را کاملاً مراعات نمایند، و همچنین بر مردان واجب است که از نگاه کردن به آنچه که حرام است بپرهیزند، و همچنین باید از اختلاطی که خوف فتنه و فساد در آن است دوری کنند.⁽²⁾

آیة‌اللّه بهجت:

اختلاط زن و مرد در مراکز و مجامع عمومی، به شکلی که در معرض فساد و گناه قرار بگیرند جائز نیست.⁽³⁾

آیة‌اللّه تبریزی:

بر مسلمانان واجب است مدرسه‌هایی را مهیّا کنند که دختران جوان در آنها بدون اختلاط با پسران بتوانند درس بخوانند.⁽⁴⁾

آیة‌اللّه صافی:

تأسیس مدارس مختلط اعمّ از ابتدائی و عالی و تدریس در آن مدارس و فرستادن فرزندان به آن مدارس و همکاری با آنها جائز

نیست.⁽¹⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

(ب)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال ⁽¹⁾: راه رفتن مرد با یک زن نامحرم چه حکمی دارد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

اگر با قصد لذّت باشد و یا احتمال وقوع در حرام باشد جائز نیست.(1)

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

سؤال (2): زنیکه می‌خواهد به تحصیل خود ادامه دهد که بعدها شغلی حلال انتخاب کند، ولی فعلاً ادامه تحصیل ملازم با این است که با نامحرم روبرو شود، مثلاً نزد مرد درس بخواند، یا اینکه با مردها در یک جا باشند همچو تحصیل، جایز است یا خیر؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

ادامه تحصیل در رشته‌های حلال اشکالی ندارد. و لیکن تستّر از

اجانب [یعنی: نامحرمان] و خودداری از اختلاط با آنها لازم است، و اگر ادامه تحصیل مستلزم اختلاط با اجانب باشد، و مفاسد دینی و اخلاقی در برداشته باشد ترک کند.⁽¹⁾

سؤال ⁽²⁾: شرکت دختران و بانوان با مردان در ارگانهای انقلابی مانند جهاد سازندگی، بنیاد شهید، سپاه پاسداران و... و انجام امور محوّله و نشست با هم که ناچار از تماس و برخورد با هم می‌باشند مشروع است؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

با رعایت وظایف شرعیه در امور مذکور مانع ندارد، ولی از اختلاط و تماسّ⁽³⁾زیاد با نامحرم اجتناب شود.(3)

سؤال ⁽⁴⁾: نامه نوشتن به نامحرم ومطرح کردن مسائل تهییج کننده جنسی در آن برای همدیگر چه حکمی دارد؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: جایز نیست.(4)

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی:

اجتناب از هر عملی که موجب مفسده باشد حرام است.⁽⁵⁾

سؤال (5): آیا برای زنان، شرکت در مراسم استقبال و خوش آمدگویی و تقدیم دسته گل که توسّط وزارت خانه‌ها و ادارات دولتی و غیر آنها ترتیب داده می‌شود جایز است؟ و آیا صحیح است که شرکت آنان را در این مراسم این‌گونه توجیه کنیم که هدف ما نشان دادن حرّیت و احترام زن در جوامع اسلامی است؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

دعوت از زنان برای مشارکت در مراسم استقبال و خوش آمدگویی به مهمانان خارجی وجهی ندارد و در صورتی که موجب فساد و ترویج فرهنگ غیر اسلامی شود جایز نیست.⁽¹⁾

سؤال (6): اشتغال و کارکردن زنانی که در ادارات کار می‌کنند و اغلب با نامحرم سروکار دارند در این مکانها چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

کارکردن زن در اداره شرعا جایز است، ولی باید با نامحرم تماس نامشروع نداشته باشد، و اگر بدون تماس نامشروع ممکن نباشد کارکردن در ادارت جایز نیست.⁽²⁾

جواب آیة‌اللّه صانعی:

با رعایت کامل حجاب و پای بند بودن به موازین شرعی مانعی

ندارد.⁽¹⁾

سؤال (7): لطفا ضوابط شرعی اشتغال بانوان در اجتماع را بیان کنید؟

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

اگر اشتغال آنان موجب خلاف شرع نباشد، مانند رابطه با نامحرم و مخالفت با شوهر و نظایر اینها، اشکال ندارد.⁽²⁾

سؤال (8): به نظر حضرتعالی معیار اساسی برای جواز روابط زن و مرد در عرصه هنر و سینما چیست؟

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

روابط زن و مرد اگر موجب تماس باشد یا مهیّج باشد یا موجب مفاسد اجتماعی باشد جایز نیست.⁽³⁾

سؤال (9): آیا جایز است برای امور آموزشی در دانشگاه، پسران و دختران جوان در کنار یکدیگر و یا عدّه‌ای از پسران جوان پشت سر دختران جوان بنشینند؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

دوری کردن از این گونه اعمال در حدّ توان، مخصوصا در نظام جمهوری اسلامی لازم است، بلکه در کنار یکدیگر قرار گرفتن (که

زمینه تهمت و مفاسد را آماده می‌سازد) حرام می‌باشد.⁽¹⁾

سؤال (10): دختری دارم که به تکلیف رسیده، هنگامیکه پسر عمو و دایی یا ارحام نامحرم دیگر به منزل ما می‌آیند، در صورتی که خودم یا مادرش یا برادرش حضور داریم با حجاب اسلامی کامل می‌آید و از آنها احوالپرسی می‌کند، و گاهی هم می‌نشیند و با آنها صحبت می‌کند آیا این رفتار او اشکال شرعی دارد؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

چون شنیدن صدای زن بیگانه [یعنی: نامحرم] و کلام او برای مرد بیگانه و نامحرم حرام نیست، و ترک آن هم بر زن واجب نیست، بنابر این گفتگو به آن ترتیب که ذکر شده و با رعایت حدود حجاب اسلامی فی حدّ نفسه حرام نمی‌باشد.⁽²⁾

سؤال (11): شبیه خوانی برای اهل بیت علیهم‌السلام چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

شبیه خوانی فی حد نفسه حرام نیست، لکن نسبت دروغ، و اخلاط زن و مرد، و ایذاء افراد در همه جا حرام است و باید از آن اجتناب کرد.⁽³⁾

فصل دهم: احکام مربوط به

فتاوا و استفتائات کلّی

پیرامون عفّت زن در خلوت

امام خمینی رحمه‌الله :

اگر مرد و زن نامحرم در محلّ خلوتی باشند که کسی در آنجا نباشد و دیگری هم نمی‌تواند وارد شود چنانچه بترسند که به حرام بیفتند باید از آنجا خارج شوند.⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

اگر مرد و زن نامحرم در محلّ خلوتی باشند که کسی در آنجا نیست و دیگری هم نمی‌تواند وارد شود حرام است چه به ذکر خدا مشغول باشند یا به صحبت دیگر، خواب باشند یا بیدار، و نمازشان هم در آنجا صحیح نیست ولی اگر طوری باشد که کسی دیگر بتواند وارد شود، یا بچه‌ای که خوب و بد را می‌فهمد در آنجا باشد اشکال ندارد.⁽²⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی: عینا مطابق با فتوای مرحوم آیاللّه گلپایگانی.⁽³⁾

مرحوم آیة‌اللّه خوئی:

ماندن مرد و زن نامحرم در محلّ خلوتی که کسی در آنجا نیست و

دیگری هم نمی‌تواند وارد شود در صورتیکه احتمال فساد برود حرام است، ولی اگر طوری باشد که کسی دیگر بتواند وارد شود، یا بچه‌ای که خوب و بد را می‌فهمد در آنجا باشد یا احتمال فساد نرود اشکال ندارد.⁽¹⁾

آیة‌اللّه تبریزی: عینا مطابق با فتوای مرحوم آیة اللّه خوئی.⁽²⁾

آیة‌اللّه صافی: عینا مطابق با فتوای مرحوم آیة اللّه گلپایگانی.⁽³⁾

آیة‌اللّه سیستانی:

ماندن مرد و زن نامحرم در محلّ خلوتی که کسی در آنجا نیست در صورتیکه احتمال فساد برود حرام است، هر چند طوری باشد که کس دیگر بتواند وارد شود، و اگر احتمال فساد نرود اشکال ندارد.⁽⁴⁾

آیة‌اللّه مکارم:

احتیاط واجب آن است که مرد و زن نامحرم در محلّ خلوتی که کسی در آنجا نیست و دیگری هم نمی‌تواند وارد شود نمانند، حتّی اگر در آنجا نماز بخوانند نماز آنها اشکال دارد.⁽⁵⁾

آیة‌اللّه فاضل لنکرانی:

عینا مطابق با فتوای مرحوم آیة‌اللّه خویی.⁽⁶⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

آیة‌اللّه صانعی:

مطابق با فتوای امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

فصل یازدهم: احکام مربوط به

(الف)

فتاوا و استفتائات کلی

پیرامون عفّت زن در تماس و لمس

امام خمینی رحمه‌الله :

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁵⁾

آیة‌اللّه بهجت:

دست زدن مرد به بدن زن نامحرم یا دست زدن زن به بدن مرد نامحرم مثل نگاه کردن حرام است، و دست زدن مرد به صورت و دستهای زن نامحرم و بالعکس نیز بنابر اظهر جایز نیست.⁽¹⁾

(ب)

فتاوا و استفتائات کلّی

پیرامون دست دادن زن با مرد نامحرم

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

دست دادن با نامحرم جایز نیست مگر از روی لباس، و بدون آنکه دست او را بفشارد، و قصد التذاذ و احتمال وقوع در فساد هم نباشد.⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه خوئی:

دست دادن با نامحرم از روی لباس و بدون ریبه و شهوت اشکال ندارد.⁽²⁾

آیة‌اللّه خامنه‌ای:

دست دادن با زن نامحرم اگر موجب لمس دستان او باشد جایز نیست.⁽³⁾

آیة‌اللّه تبریزی: موافق با نظر مرحوم آیة‌اللّه خویی.⁽⁴⁾

آیة‌اللّه مکارم: حرمت مصافحه با زنان نامحرم از مسلّمات فقه شیعه است، و غربیها اصرار دارند فرهنگ خود را به ما تحمیل کنند، و

استعلال فکری و فرهنگی را از ما بگیرند. در این زمینه روایات زیادی در منابع شیعه و اهل سنّت آمده که صراحت در تحریم دارند، از جمله پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم می‌فرماید: هرکس با زن نامحرمی مصافحه کند به غضب خداوند گرفتار خواهد شد و خود آن حضرت نیز به هنگام بیعت با زنان به آنها دست نداد. و فرقی میان مسلمان و غیر مسلمان و معتقد به حجاب و غیر معتقد، و در ملأ عام و غیر آن نیست، هر چند در مورد زنان مسلمان و در ملأ عام حرمت آن شدیدتر است.⁽¹⁾

آیة‌اللّه فاضل لنکرانی:

مصافحه اجنبی با اجنبیّه و بالعکس حرام بیّن است، و این مطلب از مسلّمات فقه اسلام است و در ملأ عام حرمت شدیدتر دارد و نیز فرقی نمی‌کند زن معتقد به حجاب باشد یا نباشد.⁽²⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

دست دادن با زن نامحرم جایز نیست، مگر اینکه از روی پوشش و لباس باشد، و لیکن از فشار دادن دست باید اجتناب شود.⁽³⁾

آیة‌اللّه صانعی:

مصافحه با نامحرم اگر موجب لمس بدن نامحرم شود حرام است.⁽⁴⁾

(ج)

فتاوا و استفتائات کلی

پیرامون مراجعه به پزشک نامحرم

امام خمینی رحمه‌الله :

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظرات امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

آیة‌اللّه اراکی:

معالجه کند نباید او را نگاه کند.⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه خوئی: در مسأله اوّل مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

آیة‌اللّه بهجت:

آیة‌اللّه تبریزی:

در مسأله اول عینا مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁶⁾

آیة‌اللّه صافی: در مسأله اول عینا مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁷⁾

آیة‌اللّه مکارم:

اگر طبیب و پرستار مرد ناچار باشد دست به بدن زن بزند یا طبیب و پرستار زن دست به بدن مرد بزند باید دستکش یا مانند آن در دست

داشته باشد، ولی در صورت ضرورت و ناچاری اشکالی ندارد.⁽¹⁾

آیة‌اللّه فاضل لنکرانی:

در مسأله اول مطابق با فتوای امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

در مسأله اول مطابق با فتوای امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

آیة‌اللّه صانعی:

در مسأله اوّل مطابق با فتوای امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

(د)

فتاوا و استفتائات کلی

پیرامون مراجعه زن به عکّاس مرد

امام خمینی رحمه‌الله :

عکس برداشتن مرد از زن نامحرم حرام نیست ولی اگر برای عکس برداشتن مجبور شود که حرام دیگری انجام دهد مثلاً دست به بدن او بزند نباید عکس او را بردارد، و اگر زن نامحرمی را بشناسد در صورتی که آن زن متهتّک نباشد نباید به عکس او نگاه کند.⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

مرد نباید عکس زن نامحرم را بیندازد، و اگر زن نامحرمی را بشناسد نباید به عکس او مخصوصا در مواردی که معرض هتک و فساد باشد نگاه کند.⁽²⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی:

تقریبا مطابق با فتوای امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

مرحوم آیة‌اللّه خویی:

مرد نباید عکس زن نامحرم را بیندازد، و اگر زن نامحرمی را

بشناسد بنابر احتیاط نباید به عکس او نگاه کند.⁽¹⁾

آیة‌اللّه تبریزی:

مطابق با فتوای مرحوم آیة‌اللّه خوئی.⁽²⁾

آیة‌اللّه صافی: عینا مطابق فتوای مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی.⁽³⁾

آیة‌اللّه مکارم شیرازی:

عکس برداشتن مرد از زنان نامحرم حرام نیست، مگر اینکه ناچار باشد که به بدن او غیر از صورت و دستها نگاه کند.⁽⁴⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

گرفتن فیلم و عکس توسّط مرد از زن نامحرم حرام نیست، ولی اگر برای عکس برداشتن مجبور شود که عمل حرام دیگری انجام دهد، مثلاً دست به بدن او بزند یا نظر او به صورت زینت شده زن یا به سایر بدن او بیفتد، نباید عکس او را بردارد، و اگر مرد، زن نامحرمی را بشناسد در صورتی که آن زن متهتّک نباشد ـ یعنی عفیف و نجیب باشد ـ نباید به کس او نگاه کند.⁽⁵⁾

آیة‌اللّه صانعی:

مطابق با فتوای آیة‌اللّه اردبیلی.⁽⁶⁾

(هـ)

پرسشهای جانبی و تکمیلی

سؤال ⁽¹⁾: زنی هستم که باید روزانه یک آمپول تزریق کنم، در نزدیکیهای خانه ما درمانگاهی است که در آن آمپول زن مردی وجوددارد، ولی درمانگاه دوری هم وجوددارد که آمپول زنِ زن در آنجا وجوددارد، ولی راهش دور است و باید ماشین سوار شد، آیا آمپول زدن در نزد آن مرد در درمانگاه نزدیک جایز است؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

جایز نیست مگر در موارد اضطرار.(1)

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

سؤال (2): در شهر ما هم طبیب مردی است و هم طبیب زنی، ولی طبیب مرد تخصّص بیشتری دارد، آیا زن می‌تواند به او مراجعه کند؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

اگر طبیب زن توانایی بر درمان نداشته باشد اشکالی ندارد به طبیب مرد رجوع شود.⁽¹⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

سؤال (3): بوسیدن دختران نامحرم که به سنّ بلوغ نرسیده‌اند بدون قصد شهوانی چه حکمی دارد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

احتیاط واجب آن است که مرد، دختر نامحرمی را که شش سال دارد نبوسد و او را بغل نکند و به سینه نچسپاند و در دامنش ننشاند.⁽⁵⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با جواب امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁶⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با جواب امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁷⁾

سؤال ⁽¹⁾: آیا انسان می‌تواند غیر از زنش، سایر محارم خود را بدون قصد لذت و ترس از وقوع در حرام ببوسد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

با شرایط مذکور اشکالی ندارد.⁽²⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با جواب امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با جواب امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با جواب امام خمینی رحمه‌الله .(4)

سؤال ⁽⁵⁾: دست دادن با زنان نامحرم پیر و مسنّ چه حکمی دارد؟

جواب مرحوم آیة‌اللّه خوئی:

بدون فاصله شدن پارچه‌ای و یا حائل دیگری جائز نیست.(5)

جواب آیة‌اللّه تبریزی: موافق با نظر مرحوم آیة‌اللّه خوئی.⁽⁶⁾

سؤال (6): در برخی از کشورها وقتی کسی وارد مجلس می‌شود رسم

است تا به همه اهل مجلس حتّی زنان دست دهد، و اگر این کار را نکند نوعی غریب‌انگاری و یا بدبینی به زن و تحقیر آنها تلقّی می‌شود، آیا می‌توان برای رفع این توهّم با زنان آن مجالس دست داد؟

جواب آیة‌اللّه تبریزی:

جایز نیست، و این کار بر مسلمانان گناه است، چون دست ندادن با نامحرم از شعائر دین است و حفظ آن به هر نوعی واجب است.⁽¹⁾

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

بدون پوشش نظیر دستکش و امثال آن اشکال دارد هر چند خلاف ادب یا خلاف احترام شمرده شود.⁽²⁾

سؤال (7): آیا دست دادن با خواهر زن از نظر شرعی موجب گناه است؟

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

اشکال دارد و جایز نیست.⁽³⁾

سؤال (8): دست دادن زنان با افرادی چون پسر عمو و پسر خاله و دیگر فامیل از نظر شرعی چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

جایز نیست.⁽⁴⁾

سؤال (9): مراجعه آقایان به دندان‌پزشک زن جهت کندن دندان و یا پر کردن و امثال آن چه حکمی دارد؟ با توجه به اینکه دندان پزشک مرد وجود دارد ولی این مراجعه به علّت اقتصادی است؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

با وجود دندان‌پزشک مرد مراجعه به دندان پزشک زن غیر جایز است مگر آنکه پزشک ماهرتر و بهتر باشد.⁽¹⁾

سؤال (10): لمس و نظر جنس مخالف برای آموزش دانشجویان پزشکی در شرایط خاصّ چه صورت دارد؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

تا بشود باید پرهیز کرد، و به اندازه نیاز بسنده کرد، آن هم با توجّه به نیاز نظام علمی جمهوری اسلامی به آن، به هر حال همیشه باید متوجّه خطر گناه بود و از ریبه و التذاذ پرهیز نمود.⁽²⁾

فصل دوازدهم: مسائل متفرّقه مربوط به

(الف)

ترک خودنمایی

و عفّت در رفتار و کردار اجتماعی

امام خمینی رحمه‌الله :

هرگونه خودنمایی زن برای انداختن نامحرمان در حرام و بالعکس، حرام است.⁽¹⁾

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽²⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

آیة‌اللّه خامنه‌ای: هرکاری که موجب جلب توجّه نامحرم می‌شود باید پرهیز نمود.⁽⁴⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

حرکات و خودنمایی مهیّج زنان مسلمان در برابر نامحرم جایز نیست.⁽⁵⁾

[تکمیلات]

سؤال ⁽¹⁾: خندیدن زنان و دختران با صدای بلند در خیابان و یا انجام برخی حرکات دیگر که موجب جلب توجّه نامحرمان می‌شود چگونه است؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

از هر کاری که موجب جلب توجّه نامحرم می‌شود باید پرهیز نمود.(1)

جواب آیة‌اللّه بهجت:

هر کاری که معرضیّت ریبه و یا فتنه در آن است جایز نیست.⁽²⁾

جواب آیة‌اللّه تبریزی:

زن عفیف این کار را نمی‌کند، بلکه اگر معرض تهییج شهوت برای یکی از طرفین باشد حرام است.⁽³⁾

جواب آیة‌اللّه صافی:

مخالف نصّ قرآن است: «وَلا یَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ» و جایز نیست.⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه مکارم:

اشکال دارد و هنگام ضرورت نباید از مکالمات عادی تجاوز کنند. و بهتر است زنان و دختران مسلمان از این گونه کارها بپرهیزند و اگر منشأ فسادی شود جایز نیست.⁽¹⁾

جواب آیة‌اللّه فاضل لنکرانی:

بطور کلّی دختران و زنان باید در مقابل مردان نامحرم به نحوی لباس بپوشند و راه بروند و صحبت کنند که موجب توجّه و نگاه سوء و تهییج مردان نشوند و اگر کردند گناه بزرگ است.⁽²⁾

(ب)

برخی از فتاوا و استفتائات پیرامون

فعالیت‌های اجتماعی زنان

سؤال ⁽¹⁾: آیا بانوان می‌توانند آموزش فنون نظامی ببینند یا خیر؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

آموزش نظامی برای بانوان با مراعات کامل وظایف شرعیّه مانع ندارد، و اگر موقوف است به اینکه نامحرم آنها را آموزش دهد احتراز نمایند.(1)

سؤال ⁽²⁾: مستدعی است نظر مبارک خود را در مورد ورزش بانوان در اماکن و معابر عمومی بیان فرمائید. در ضمن بفرمائید تماشای این نوع برنامه‌ها از تلویزیون چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

اگر برجستگی‌های بدن نمایان نباشد، و حرکات محرّک و مهیّج و مخالف شئون اخلاقی بانوان نباشد مانعی ندارد، اما چنانچه این رعایت نشود جایز نیست.(2)

سؤال (3): آیا ورزش بانوان ایرانی در برابر چشمان مردان و زنان خارجی جایز است؟

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

حرکات و خودنمایی مهیّج زنان مسلمان در برابر نامحرم جایز نیست.⁽¹⁾

(ج)

احکام مربوط به رقص زنان

امام خمینی رحمه‌الله :

مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی:

رقص مطلقا [چه رقص مرد و چه رقص زن] حرام است، مگر رقص زن برای شوهرش.⁽²⁾

مرحوم آیة‌اللّه اراکی:

رقص مطلقا حرام است. و احتیاط واجب آن است که زن حتّی در مجالس زنانه و مرد در مجالس مردانه و همچنین زن برای شوهرش مطلقا از رقصیدن پرهیز کند.⁽³⁾

آیة‌اللّه خامنه‌ای:

آیة‌اللّه بهجت:

رقصیدن زن [حتّی] در مجالس زنان و یا مرد در مجالس مردان اشکال دارد، و احتیاط واجب در ترک است.⁽³⁾

آیة‌اللّه اردبیلی:

رقص زن برای مرد و بالعکس، و همچنین رقص زن برای زن و مرد برای مرد، و حتّی رقص زن برای شوهرش احتیاطا خالی از اشکال نیست.⁽⁴⁾

[تکمیلات]

سؤال ⁽¹⁾: آیا رقص زن برای شوهرش یامرد برای همسرش حرام است؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

اگر رقص زن برای شوهرش یا برعکس، همراه ارتکاب حرامی نباشد اشکال ندارد.(1)

سؤال ⁽²⁾: ایجاد مراکزی برای آموزش رقص چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

ایجاد مراکز تعلیم و ترویج رقص با اهداف نظام اسلامی منافات دارد.(2)

سؤال ⁽³⁾: رقص کودک ممیّز در مجالس زنان یا مردان، اعمّ از اینکه پسر باشد یا دختر، چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

کودک غیر بالغ چه پسر و چه دختر تکلیفی ندارند، ولی سزاوار نیست افراد بالغ او را تشویق به رقص کنند.(3)

[تتمّه]

سؤال ⁽¹⁾: خیّاط مردانه برای زنان چه حکمی دارد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

اگر لباس بدهد از روی آن اندازه‌بگیرد و اندام او را اندازه نگیرد اشکال ندارد.(1)

سؤال ⁽²⁾: استمناء (یعنی اینکه مرد و یا زن با هر طریقی غیر از جماع، مثل: فکر کردن در قضایای جنسی، رفتن به مکانهای شهوانی، دیدن تصاویر و فیلمها و صحنه‌های مبتذل، موسیقی‌های مبتذل، نگاه به نامحرمان، بازی با آلات جنسی خود و غیره موجب خارج شدن منی از خود شود) چه حکمی دارد؟

جواب امام خمینی رحمه‌الله :

استمناء با هر طریقی صورت گیرد از گناهان کبیره است و دوری از آن واجب است.(2)

جواب مرحوم آیة‌اللّه گلپایگانی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽³⁾

جواب مرحوم آیة‌اللّه اراکی: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽⁴⁾

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای: مطابق با نظر امام خمینی رحمه‌الله .⁽¹⁾

سؤال ⁽²⁾: فیلمبرداری و عکاسی از برخی مجالس عروسی که بعلّت لاابالی‌گری، مسائل محرم و نامحرم رعایت نمی‌شود، توسّط عکّاس زن که شغلش اینکار است چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه خامنه‌ای:

مراعات کامل حجاب اسلامی در برابر نامحرم در هر حال لازم است و فیلمبرداری از مجالس زنانه یا از مجالس مختلط اگر مستلزم نظر حرام و موجب اشاعه فساد و ترتّب مفاسد باشد جائز نیست.⁽³⁾

سؤال (4): گاهی برای جذّاب بودن برنامه‌ها، زن و مرد نامحرم یا محرم، با سیمایی زیبا و صدایی دلربا، عواطف و احساسات خود را ابراز می‌دارند و با یکدیگر مزاح می‌کنند و این برنامه برای دیگران پخش می‌شود، این کار چه حکمی دارد؟

جواب آیة‌اللّه اردبیلی:

اینگونه برنامه‌ها گذشته از حرمت شرعی، از نظر اجتماعی هم خالی از فساد نیست.(3)

سؤال (5): استفاده هنرجویان رشته هنر از عکسها و مجلاّت خارجی که بدن زن و مرد را عریان نشان می‌دهد چه حکمی دارد؟ با توجّه به اینکه بعضی از اساتیدشان تأکید دارند که برای به دست آوردن تجربه هنری لازم است؟

جواب آیة‌اللّه صانعی:

نباید نگاه کرد چون مفسده دارد و حرام است. و برای تجربه هنری باید راه دیگر و مشروع پیدا کرد و نیاز به تجربه، مُسوّغ و مجوّز حرام نمی‌باشد.⁽¹⁾

فصل پایانی

منابع و مآخذ کتاب

احکام علاقات المرأة مع الرجل ··· سیّد مسعود المعصومی (1 جلد)

احکام بانوان ··· محمّد وحیدی خراسانی (1 جلد)

احکام ازدواج ··· عبد الرحیم موگهی (1 جلد)

برنامه کامپیوتری معجم 3 ··· مرکز کامپیوتری علوم اسلامی (2 CD)

حجاب شناسی ··· حسین مهدی زاده (1 جلد)

العروة الوثقی ··· سید محمّد کاظم الیزدی (2 جلد)

مسائل جدید از دیدگاه علماء و مراجع تقلید ··· سید محسن محمودی (2 جلد)

تحریر الوسیلة ··· امام خمینی رحمه‌الله (2 جلد)

رساله توضیح المسائل ··· امام خمینی رحمه‌الله (1 جلد)

استفتائات ··· امام خمینی رحمه‌الله (1 جلد)

رساله توضیح المسائل ··· سید محمدرضا گلپایگانی (1 جلد)

مجمع المسائل ··· سید محمدرضا گلپایگانی (3 جلد)

إرشاد السائل ··· سید محمدرضا گلپایگانی (1 جلد)

مختصر الأحکام ··· سید محمدرضا گلپایگانی (1 جلد)

هدایة العباد ··· سید محمدرضا گلپایگانی (1 جلد)

توضیح المسائل ··· شیخ محمد علی اراکی (1 جلد)

کتاب النکاح ··· مرحوم آیة‌اللّه خوئی (2 جلد)

صراط النجاة ··· میرزا جواد تبریزی (3 جلد)

اجوبة الاستفتائات ··· سید علی خامنه‌ای (2 جلد)

توضیح المسائل ··· شیخ محمد تقی بهجت (1 جلد)

جامع المسائل ··· شیخ محمد تقی بهجت (1 جلد)

صراط النجاة ··· میرزا جواد تبریزی (3 جلد)

توضیح المسائل ··· میرزا جواد تبریزی (1 جلد)

هدایة العباد ··· شیخ لطف اللّه صافی (2 جلد)

توضیح المسائل ··· شیخ لطف اللّه صافی (1 جلد)

با جوانان ··· شیخ لطف اللّه صافی (1 جلد)

الفتاوی المیسرة ··· سید علی سیستانی (1 جلد)

توضیح المسائل ··· سید علی سیستانی (1 جلد)

المسائل المنتخبة ··· سید علی سیستانی (1 جلد)

توضیح المسائل ··· شیخ ناصر مکارم (1 جلد)

توضیح المسائل ··· شیخ فاضل لنکرانی (1 جلد)

توضیح المسائل ··· موسوی اردبیلی (1 جلد)

استفتائات ··· موسوی اردبیلی (1 جلد)

توضیح المسائل ··· آیة‌اللّه صانعی (1 جلد)

مجمع المسائل ··· آیة‌اللّه صانعی (1 جلد)