حج و عمره در قرآن و حدیث

مشخصات كتاب

سرشناسه : محمدي ري‌شهري محمد، ۱۳۲۵ - عنوان قراردادي : الحج و‌العمره في‌الكتاب و‌السنه . فارسي

عنوان و نام پديدآور : حج و عمره در قرآن و حديث / محمدي ري‌شهري با همكاري عبدالهادي مسعودي ترجمه جواد محدثي

وضعيت ويراست : ويراست ۲.

مشخصات نشر : قم موسسه علمي فرهنگي دارالحديث، سازمان چاپ و نشر ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهري : [۷۳۰] ص.: مصور، نقشه.

فروست : پژوهشكده علوم و معارف حديث ۱۲.

شابك : ۷۲۰۰۰ ريال : 978-964-493-284-7

يادداشت : فارسي - عربي.

يادداشت : چاپ قبلي: موسسه فرهنگي دار الحديث ۱۳۷۸(۶۳۱ ص).

يادداشت : چاپ سوم.

يادداشت : كتابنامه: ص. [۶۹۱] - ۷۰۴؛ همچنين به‌صورت زيرنويس.

يادداشت : نمايه.

موضوع : حج -- احاديث

موضوع : حج

موضوع : حج -- جنبه‌هاي قرآني

شناسه افزوده : مسعودي عبدالهادي ۱۳۴۳ -

شناسه افزوده : محدثي جواد، ۱۳۳۱ - مترجم

شناسه افزوده : موسسه علمي - فرهنگي دارالحديث سازمان چاپ و نشر

شناسه افزوده : موسسه علمي - فرهنگي دارالحديث پژوهشكده علوم و معارف حديث

رده بندي كنگره : BP۱۴۱/۵ /ح۲۷ م۳۲۰۴۱ ۱۳۸۶

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۲۱۸

شماره كتابشناسي ملي : ۱۶۵۰۲۸۹

اشاره

پيشگفتار

الحمد للَّه‌ربّ العالمين و الصلاة و السلام على عبده المصطفى محمّد و آله الطاهرين و خيار صحابته أجمعين!

حج، اهتمام مسلمانان را ويژه خود ساخته است و آنان كتاب‌هايى در باب آداب و اسرار آن نوشته‌اند. با اين همه، به نظر مى‌رسد كه كتاب‌خانه‌هاى مسلمانان، از وجود كتابى كه اين فريضه بزرگ الهى و مسائل مربوط به آن را از منظر احاديث شيعه و اهل سنّت بررسى كند و بر اين اساس، از منزلت والا و نقش سازنده آن سخن بگويد، بى‌بهره‌اند. از اين رو، اين كتاب- كه بخشى از دانش‌نامه ميزان الحكمة به شمار مى‌رود و به صورتى مستقل منتشر مى‌شود-، بر آن است تا اين خلأ را پر كند.

اين كتاب با بهره‌گيرى از آيات قرآن كريم و احاديثى كه محدّثان شيعه و اهل سنّت نقل كرده‌اند، بخشى از مهم‌ترين مسائلى را كه امّت اسلامى بِدان نيازمندند، با نظمى نو و شيوه‌اى تازه، بر رسيده است. اميدواريم مسلمانان سراسر جهان اسلام- بويژه حُجّاج بيت اللَّه الحرام و جوانان فرهيخته كه خواستار فهم حكمت اين فريضه الهى و آداب و اسرار و نتايج و بركات آن هستند- از آن بهره‌مند شوند و از رموز آن در جهت خودسازى و تربيت نفس، الهام گيرند.

در پايان، بر خود لازم مى‌دانم از همه برادران عزيزى كه در «پژوهشكده علوم و معارف حديث» در تدوين اين مجموعه ارجمند يارى‌ام دادند، بويژه برادر بزرگوار

حجّة الاسلام و المسلمين عبد الهادى مسعودى كه عمده كار اين كتاب بر دوش ايشان بود، سپاس فراوان بگزارم. جزاهم اللَّه عن الإسلام خيرَ الجزاء فى الدارين!

محمّدى رى‌شهرى

7 ربيع ثانى 1420

درآمد

(جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيمًا لّلنَّاسِ. ⁽¹⁾

خداوند، ج زيارت ج كعبه، آن خانه محترم خويش، را وسيله به پا داشته شدن ج مصالح ج مردم قرار داد).

حج، ميثاقى ميان بنده و پروردگار است ⁽²⁾و از بزرگ‌ترين فريضه‌هاى الهى است كه در آن، هر دو جنبه فردى و اجتماعى، به شكلى نمايان، گنجانيده شده است.

حج، تجلّى و تكرار همه صحنه‌هاى عشق‌آفرين زندگى يك انسان و يك جامعه متكامل در دنياست. حج، كانون معارف الهى است كه بايد از آن، محتواى سياست اسلام را در تمام زواياى زندگى جستجو نمود.

در جنبه فردى حج، هدف، تزكيه و رسيدن به صفا و نورانيت و پيراستگى از زخارف بى‌ارزش مادّى و فراغت با خويشتنِ معنوى و انس با خداى متعال و ذكر و تضرّع و توسّل به حضرت حق است تا آدمى به عبوديت- كه صراط مستقيم الهى به سوى كمال است- راه يابد و در آن، گام بر دارد.

در اين بخش، تنوّع فرصت‌ها و آزمون‌ها به حدّى است كه هر گاه كسى با توجّه به

آداب و فرائض حج، از آنها عبور كند، بى‌گمان، دستاوردى گران‌بها خواهد داشت:

فرصت احرام و تلبيه، فرصت طواف و نماز، فرصت سعى و هَروَله، فرصت وقوف در عرفات و مشعر و مِنا، فرصت رمى و قربانى، و فرصت ذكر اللَّه كه فضاى سرشار از روح و حيات را در همه اين مراحل، گسترده است.

مجموعه اين فرصت‌ها مى‌تواند دوره كوتاهى از رياضت شرعى و خودسازى براى هر فرد باشد و مبدأ يك تحوّل عميق در اخلاق و سلوك فردى زائر خانه خدا گردد.

اين بخش از فلسفه حج، همواره مورد توجّه عموم مسلمانان بويژه اهل مراقبت بوده و هست؛ ليكن مسئله مهم كه غالباً مورد توجّه نيست، اين است كه اهداف فردى، بخشى از فلسفه حج‌اند و بهره‌بردارى از ذخاير عظيم اين فريضه الهى، فراتر از جنبه فردى است، و آثار و بركاتى كه اين همايش عظيم مى‌تواند براى عموم مسلمانان، بلكه براى همه مردم جهان داشته باشد، بسى مهم‌تر و باارزش‌تر از بركات فردى آن است.

نكته قابل تأمّل، اين است كه قرآن كريم در تبيين فلسفه حج، عمدتاً بر اهداف اجتماعى حج و آثار و بركاتى كه براى همه مردم دارد، تأكيد نموده است.

از نظر قرآن كريم، حكمت بناى كعبه و فلسفه حج، قيام براى تأمين منافع مردم است.(جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيمًا لّلنَّاسِ)، يعنى: حج، يك حركت جمعى براى حل معضلات و تأمين نيازها و رشد و توسعه جامعه بشر است.

از نظر قرآن، مسلمانان در همايش عظيم حج بايد شاهد منافع خود باشند:

(لّيَشْهَدُوا مَنفِعَ لَهُمْ). ⁽¹⁾

، كه به گفته امام صادق عليه السلام، هم منافع دنيايى و هم منافع آخرتى را شامل مى‌شود. ⁽²⁾

منافع امّت اسلام انواع و مراتبى دارد: منافع فرهنگى، منافع سياسى، منافع اقتصادى و حتّى منافع نظامى، كه(لّيَشْهَدُوا مَنفِعَ لَهُمْ)، شامل همه انواع منافع و مراتب آن است.

كلام رهبر معظّم انقلاب اسلامى، آية اللَّه خامنه‌اى- حفظه اللَّه- در باره منافع اجتماعى حج نيز اين است:

در جنبه اجتماعى، حج در ميان همه فرائض اسلامى، بى‌همتاست؛ زيرا مظهرى از قدرت و عزّت و اتّحاد امّت اسلامى است. هيچ فريضه ديگرى، بدين سان، به آحاد مسلمان در باره مسائل امّت اسلامى و جهان اسلام درس و عبرت نمى‌آموزد و آنان را در روحيّه و واقعيت، به قدرت و عزّت و وحدت، نزديك نمى‌كند.

تعطيل اين بخش از حج، بستن سرچشمه‌اى از خيرات به روى مسلمين است كه از هيچ ره‌گذر ديگرى نمى‌توانند بِدان دست يابند. ⁽¹⁾بارى! همان طور كه احياگر حجّ ابراهيمى- محمّدى، امام خمينى رحمه الله فرموده است:

حج، به سانِ قرآن است كه همه از آن بهره‌مند مى‌شوند؛ ولى انديشمندان و غوّاصان و دردآشنايان امّت اسلامى، اگر دل به درياى معارف آن بزنند و از نزديك شدن و فرو رفتن در احكام و سياست‌هاى اجتماعى آن نترسند، از صدف اين دريا، گوهرهاى هدايت و رشد و حكمت و آزادگى را بيشتر صيد خواهند نمود و از زلال حكمت و معرفت آن تا ابد، سيراب خواهند گشت.

ولى چه بايد كرد و اين غم بزرگ را به كجا بايد برد كه حج، به سانِ قرآن، مهجور گرديده است و به همان اندازه كه آن كتابِ زندگى و كمال و جمال، در حجاب‌هاى خودساخته ما پنهان شده است و اين گنجينه اسرار آفرينش، در دل خرمن‌ها خاكِ كج‌فكرى‌هاى ما دفن شده و اين زبان انس و هدايت و زندگى و فلسفه زندگى‌ساز او، به زبان وحشت و مرگ و قبر تنزّل كرده است، حج نيز به همان سرنوشت گرفتار گشته است؛ سرنوشتى كه ميليون‌ها مسلمان، هر سال به مكّه مى‌روند و پا جاى پاى «پيامبر»

و «ابراهيم» و «اسماعيل» و «هاجر» مى‌گذارند؛ ولى هيچ كس نيست كه از خود بپرسد:

ابراهيم و محمّد 8 كه بودند و چه كردند؟ هدفشان چه بود؟ از ما چه خواستند؟

خلاصه، همه مسلمانان بايد در تجديد حيات حج و قرآن كريم و باز گرداندن اين دو به صحنه‌هاى زندگى‌شان كوشش كنند .... ⁽¹⁾تأمّل در احاديث اهل بيت:، نشان مى‌دهد كه تهى ساختن حج از جنبه‌هاى سياسى و اجتماعى، توطئه خطرناكى است كه سابقه ممتدى در تاريخ اسلام دارد و اهل بيت پيامبر خدا، با همه توان كوشيده‌اند تا مردم را از اين توطئه آگاه كنند، تا آن جا كه حجّ فاقد جنبه سياسى و اجتماعى را حجّ جاهليت ناميده‌اند.

روزى كه حج، جايگاه واقعى خود را در جهان اسلام پيدا كند و مسلمانان جهان بتوانند اين فريضه بزرگ الهى را آگاهانه و آن گونه كه شايسته است، انجام دهند، آن روز، بى‌ترديد، اسلامْ همه سنگرهاى كليدى جهان را فتح خواهد كرد و بر جهان حكومت خواهد نمود. به اميد آن روز!

اين كتاب در واقع، مبانى حجّ ابراهيمى- محمّدى را بر پايه متن كتاب و سنّت، بيان مى‌كند. در اين كتاب، تلاش شده است كه هر دو جنبه فردى و اجتماعى حج، با استفاده از متون اصلى اسلام، ارائه گردد و مهم‌ترين نكاتى كه در سفر به حرمين شريفين بايد مورد عنايت زائران خانه خدا و روضه منوّر نبوى باشد، تقديم شود.

بخش يكم: مكّه مكرّمه

اشاره

بخش يكم: مكّه مكرّمه ⁽¹⁾

فصل يكم: حرم

اشاره

فصل يكم: حرم ⁽¹⁾

1/ 1

نام‌هاى مكّه

قرآن‌

(إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِى بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لّلْعلَمِينَ؛ ⁽²⁾

همانا نخستين خانه‌اى كه براى مردم نهاده شد، همان است كه در بكّه است، [و] فرخنده و هدايت، براى جهانيان است).

(وَهذَا كِتبٌ أَنزَلْنهُ مُبَارَكٌ مُّصَدّقُ الَّذِى بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ؛ ⁽³⁾

و اين، كتابى است فرخنده كه نازلش كرديم، [و] تصديق كننده چيزى است كه پيش روى آن است و تا [مردمِ] امّ القرى را و كسانى را كه اطراف آن‌اند، بيم دهى. و كسانى كه به آخرتْ ايمان دارند، به اين [كتاب] هم ايمان دارند و نسبت به نمازشان مراقب‌اند).(وَ هُوَ الَّذِى كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ عَنْهُم بِبَطْنِ مَكَّةَ مِن م بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَ كَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا؛ ⁽⁴⁾

و اوست آن كه دست‌هاى آنان(مشركان). را از شما، و دست‌هاى شما را از آنان در وادى مكّه، پس از آن كه بر آنان پيروزتان ساخت، باز داشت و خداوند به آنچه مى‌كنيد، بيناست).

حديث‌

زيرا زمين از زير آن، گسترده شده است. ⁽¹⁾2. مشارق أنوار اليقين: كسى از امام على عليه السلام پرسيد: جايگاه مكّه نسبت به بكّه چيست؟

فرمود: «مكّه، اطراف حرم است و بكّه، جاى خانه خدا(كعبه). است».

پرسيد: چرا «مكّه» ناميده شده است؟

فرمود: «چون خداوند متعال، زمين را از زير آن، گسترده ⁽²⁾است».

پرسيد: پس چرا «بكّه» ناميده شده است؟

فرمود: «چرا كه آن، چشم جبّاران و گنهكاران را گريانده ⁽³⁾است». ⁽⁴⁾3. امام باقر عليه السلام: بكّه، جايگاه خانه خداست و مكّه، حَرَم است و اين همان سخن خداوند است كه:(مَن دَخَلَهُ و كَانَ ءَامِنًا؛ ⁽⁵⁾

هر كس وارد آن شود، ايمن است). ⁽⁶⁾4. امام صادق عليه السلام: محلّ خانه خدا «بكّه» است و آبادى، «مكّه» است. ⁽⁷⁾5. امام صادق عليه السلام: مكّه را از اين جهت، «بكّه» گفته‌اند كه مردم در آن [به هنگام طواف] به

يكديگر فشار مى‌آورند [و يكديگر را هل مى‌دهند]. ⁽¹⁾6. امام صادق عليه السلام: نام‌هاى مكّه، پنج تاست: امّ القرى، مكّه، بَكّه، بَسّاسه(يعنى نابود كننده؛ چون مردم وقتى در مكّه ظلم مى‌كردند، آنان را بيرون مى‌كرد و هلاك مى‌ساخت)، و امّ رُحْم(چرا كه هر گاه معتكف مكّه مى‌شدند، مورد رحمت، قرار مى‌گرفتند). ⁽²⁾7. علل الشرائع- به نقل از عبد اللَّه بن سنان-: از امام صادق عليه السلام پرسيدم: چرا به كعبه، بكّه گفته‌اند؟

فرمود: «به خاطر گريه مردم در اطراف آن و در خودِ آن». ⁽³⁾8. الكافى- به نقل از معاوية بن عمّار-: به امام صادق عليه السلام گفتم: در مكّه به نماز مى‌ايستم، در حالى كه در برابر من زن نشسته است يا عبور مى‌كند.

فرمود: «اشكالى ندارد. مكّه را به اين جهت، بكّه گفته‌اند كه در آن، زنان و مردان [در اثر ازدحام،] به هم مى‌خورند». ⁽⁴⁾9. امام كاظم عليه السلام- در پاسخ سؤال على بن جعفر كه پرسيد: چرا مكّه را بكّه مى‌گويند؟-:

چون مردم يكديگر را با دست‌هايشان هُل مى‌دهند و اين جز در مسجد الحرام در پيرامون كعبه نيست. ⁽⁵⁾

و نمازشان كنار خانه خدا، جز مُكاء و تصديه نبود). مُكاء، سوت كشيدن است و تصديه، كف زدن. ⁽²⁾

توضيحى درباره نام‌هاى مكّه‌

نام‌هاى مكّه در قرآن كريم

نام مكّه تنها يك بار در قرآن آمده است؛ ⁽¹⁾ولى از شهر مكّه، با نام‌ها و تعابير ديگر در چهارده آيه ياد شده است كه عبارت‌اند از: «بَكّه»، ⁽²⁾«امّ القُرى»، ⁽³⁾«البَلَد»، ⁽⁴⁾«البلد الأمين»، ⁽⁵⁾«البَلْدة»، ⁽⁶⁾«الحَرَم»، ⁽⁷⁾«قريتُك»، ⁽⁸⁾«مِن القَريَتَينِ» ⁽⁹⁾و «وادٍ غيرِ ذى زَرع» ⁽¹⁰⁾.

نام‌هاى مكّه در احاديث‌

در احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام به پنج نام از نام‌هاى اين سرزمين مقدّس، اشاره و وجه نام‌گذارى نيز بيان شده است كه عبارت‌اند از: «مكّه»، «بَكّه»، «امُّ القُرى»، «البَسّاسة» و «امّ رُحْم».

احاديث، دو وجه نام‌گذارى به «مكّه» را بيان نموده‌اند: نخست به سبب گسترده

شدنِ(مكّ). زمين از شهر مكّه و ديگر به جهت كف و سوت زدن(مُكاء). عرب جاهلى به هنگام زيارت كعبه.

و در وجه نام‌گذارى به «بكّه»، برخى احاديث به اين نكته اشاره كرده‌اند كه اين اسم، در واقع، نام محلّ كعبه است و هر گاه براى شهر مكّه به كار رود، از قرينه‌هاى سخن، مى‌توان پى برد كه مقصود اصلى گوينده، گرداگرد كعبه در مسجد الحرام است و اين، با ريشه لغوى آن نيز سازگار است؛ زيرا «بَكّ» به معناى ازدحام است كه در پيرامون كعبه رخ مى‌دهد.

وجه نام‌گذارى مكّه به ديگر نام‌ها، در احاديث باب، گذشت.

نام‌هاى مكّه نزد تاريخ‌نگاران و زبان‌شناسان‌

كمتر شهرى به اندازه مكّه شاهد اين همه بحث و نظر در تعداد نام‌ها و اشتقاق آنها نزد مورّخان و زبان‌شناسان بوده است، ⁽¹⁾تا آن جا كه برخى موّرخان، بيش از سى نام براى آن بر شمرده‌اند ⁽²⁾و گفت و گوها و نظرهاى گوناگونى ميان زبان‌شناسان در مورد اصل اشتقاق بيشتر نام‌هاى آن، بويژه «مكّه» و «بكه»، پديد آمده است؛ ⁽³⁾ولى با توجه به آنچه از احاديث اهل بيت عليهم السلام در اين بحث آمد، نياز به درازگويى و آوردن گفته‌هاى آنان نيست و تنها به ذكر برخى ديگر از نام‌هاى مهمّ مكّه بسنده مى‌كنيم، همچون:

«المَعاد»، «الصَّلاح»، «كوثى»، «الحاطمة»، «الرأس» و «القادس». ⁽⁴⁾شايد سبب فراوانى نام‌هاى مكّه، اهميّت اين شهر در نزد همه قبيله‌هاى گوناگون عرب باشد كه هر يك با نام خاصّى از اين نام‌ها، آن را مى‌شناختند.

1/ 2

فضيلت مكّه‌

قرآن‌

حرم

(رَّبَّنَا إِنّى أَسْكَنتُ مِن ذُرّيَّتِى بِوَادٍ غَيْرِ ذِى زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَوةَ فَاجْعَلْ أَفِدَةً مّنَ النَّاسِ تَهْوِى إِلَيْهِمْ وَ ارْزُقْهُم مّنَ الثَّمَرَ تِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ؛ ⁽¹⁾

پروردگارا! من [يكى] از فرزندانم را در بيابانى خشك، كنار خانه تو ساكن ساختم- پروردگارا- تا نماز بر پا دارند. پس دل‌هاى مردم را علاقه‌مند به آنان كن و از ثمرات، به آنان روزى بخش. باشد كه سپاس گويند).

(وَ قَالُوا إِن نَّتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَ لَمْ نُمَكّن لَّهُمْ حَرَمًا ءَامِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَ تُ كُلّ شَىْ‌ءٍ رّزْقًا مّن لَّدُنَّا وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَايَعْلَمُونَ؛ ⁽²⁾

و گفتند: اگر همراه تو از [نورِ] هدايت پيروى كنيم، از سرزمين خود، ربوده خواهيم شد. آيا ما حرمى ايمن را براى آنان فراهم نياورديم كه بهره‌هاى هر چيز به سوى آنان آورده مى‌شود، كه رزقى از سوى ماست؟ ولى بيشترشان نمى‌دانند).

(إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِى حَرَّمَهَا وَ لَهُ كُلُّ شَىْ‌ءٍ؛ ⁽³⁾

همانا فرمان يافته‌ام كه پروردگار اين خانه را بپرستم؛ همو كه آن را گرامى داشته است و هر چيزى براى اوست).

(لَا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ* وَ أَنتَ حِلُ‌م بِهذَا الْبَلَدِ؛ ⁽⁴⁾

سوگند به اين شهر، در حالى كه تو، در آن سكونت گزيده‌اى).

حديث‌

مكّه را هزار سال پيش از آن كه چيزى از زمين را بيافريند، آفريد و آن را پُر از فرشتگان

قرار داد و مدينه را به بيت المقدّس وصل كرد. آن گاه پس از هزار سال، در يك آفرينش، همه زمين را آفريد. ⁽¹⁾12. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: خداوند عز و جل از هر چه آفريده است، برگزيده‌اى دارد ...؛ امّا برگزيده او از سرزمين‌ها مكّه، مدينه و بيت المقدّس‌اند. ⁽²⁾13. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله- خطاب به مكّه-: من مى‌دانم كه تو، حرم امن خدايى و نزد خداى متعال محبوب‌ترينِ شهرهايى. ⁽³⁾14. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله- وقتى كه در حَزْوَره(جايى در بازار مكّه). ايستاده بود-: به خدا سوگند، تو بهترين زمين خدا و محبوب‌ترين سرزمين در نزد خدايى و اگر نبود اين كه مرا از تو بيرون كردند، بيرون نمى‌رفتم. ⁽⁴⁾15. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله- خطاب به مكّه-: چه شهر پاكى! و چه قدر نزد من محبوبى! اگر نبود كه قومم مرا از تو بيرون كردند، در جايى جز تو ساكن نمى‌شدم. ⁽⁵⁾16. امام باقر عليه السلام: كسى كه در مكّه بخوابد، همچون كسى است كه در شهرهاى ديگر به تهجّد(شب‌زنده‌دارى). مى‌پردازد. ⁽⁶⁾17. ثواب الأعمال- به نقل از ميسر-: حدود پنجاه نفر بوديم كه در خيمه، در محضر امام باقر عليه السلام نشسته بوديم. پس از سكوت طولانى ما، امام عليه السلام فرمود: «... آيا مى‌دانيد منزلت

كدام سرزمين، نزد خدا بيشتر است؟».

هيچ كس سخنى نگفت. ايشان خود، جواب خويش را داد و فرمود: «آن، مكّةُ الحَرام است كه خداوند، آن را به عنوان حرم خويش، پسنديده و خانه‌اش را در آن، قرار داده است». ⁽¹⁾18. امام صادق عليه السلام: محبوب‌ترين سرزمين نزد خداوند، مكّه است و هيچ خاكى نزد خداوند عز و جل محبوب‌تر از خاك آن و هيچ سنگى نزد خداوند عز و جل محبوب‌تر از سنگ آن و هيچ درخت و كوه و آبى نزد خداوند عز و جل محبوب‌تر از درخت و كوه و آب آن نيست. ⁽²⁾19. امام صادق عليه السلام: در سنگ‌نوشته‌اى، چنين يافتند: «منم خدا، صاحبِ بكّه كه وقتى آسمان‌ها و زمين و خورشيد و ماه را آفريدم، آن را آفريدم و هفت فرشته را بر گردِ آن گماشتم. در آب و شير، براى مردمش بركت دارد و روزىِ آن از راه‌هايى از بالا و پايينش و از تپّه مى‌آيد». ⁽³⁾20. امام صادق عليه السلام: ابراهيم عليه السلام در صحرايى در شام، فرود آمده بود .... خداوند به او وحى كرد ... و سپس فرمانش داد تا اسماعيل و مادرش را بيرون ببرد. ابراهيم عليه السلام گفت:

خدايا به كجا؟

فرمود: «به حرم من و جايگاه امنِ من و نخستين قطعه‌اى از زمين كه آفريدم و آن، مكّه است». ⁽⁴⁾

نوشت: «ماندگار شدن در كنار خانه خدا، بهتر است». ⁽²⁾ر. ك: ص 34(آنچه در مكّه مكروه است). و ص 35(آنچه در مكّه شايسته است).

1/ 3

ويژگى‌هاى مكّه‌

الف- احترام داشتن‌

1. ايمنى هر ترسانى كه وارد مكّه مى‌شود

قرآن‌

(وَ إِذْ قَالَ إِبْرَ هِيمُ رَبّ اجْعَلْ هذَا بَلَدًا ءَامِنًا وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَ تِ مَنْ ءَامَنَ مِنْهُم بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَ مَن كَفَرَ فَأُمَتّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ؛ ⁽³⁾

و آن گاه [را ياد كن] كه ابراهيم گفت: پروردگارا! اين را شهرى ايمن قرار بده و مردم آن را از ميوه‌ها روزى عطا كن؛ آنانى را كه به خدا و روز واپسين، ايمان آورده‌اند. [خداوند] گفت: «و هر كس كفر ورزد، اندكى، او را برخوردار مى‌كنم. سپس او را گرفتار عذاب دوزخ مى‌سازم و بد سرانجامى است!).

(فِيهِ ءَايتُ‌م بَيّنتٌ مَّقَامُ إِبْرَ هِيمَ وَمَن دَخَلَهُ كَانَ ءَامِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعلَمِينَ؛ ⁽¹⁾

در آن، نشانه‌هايى روشن و روشنگر است: مقام ابراهيم و هر كس وارد آن شود، ايمن خواهد بود. و حقّ خداست بر مردم، آهنگ آن خانه كردن، براى هر كس كه راهى به سوى آن داشته باشد، و البته هر كس ناسپاسى كند، همانا خداوند از جهانيان، بى‌نياز است).(أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا ءَامِنًا وَ يُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْبطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ؛ ⁽²⁾

آيا نديدند كه ما حرمى ايمن قرار داديم، در حالى كه مردم از اطرافشان ربوده مى‌شوند؟ پس آيا به باطل، ايمان مى‌آورند و به نعمت خدا، ناسپاسى مى‌كنند؟).(وَ التّينِ وَ الزَّيْتُونِ* وَ طُورِ سِينِينَ* وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ؛ ⁽³⁾

سوگند به انجير و زيتون، و طور سينا، و سوگند به اين شهر امن).

حديث‌

فرمود: «هر هراسناكى در آن ايمن است، تا وقتى كه حدّى از حدود الهى كه بايد اجرا شود، بر گردن او نباشد».

گفتم: پس آيا هر كه با خدا و پيامبرش بجنگد و در زمين فساد كند، در آن جا ايمن است؟

فرمود: «او همچون كسى است كه در راه، كمين مى‌كند و گوسفند يا چيزى را مى‌ربايد. امام، هر گونه كه بخواهد، با او رفتار مى‌كند». ⁽¹⁾26. امام صادق عليه السلام- در باره اين سخن خداوند:(مَن دَخَلَهُ و كَانَ ءَامِنًا؛ هر كه وارد آن شود، ايمن است)-: هر گاه كسى در غير حرم جنايتى مرتكب شود و سپس به حرم بگريزد، هيچ كس حق ندارد او را در حرم دستگير كند؛ ولى او را از بازار رفتن و داد و ستد و خوراك و آشاميدنى منع مى‌كنند و با او حرف نمى‌زنند. وقتى چنين كنند، اميد است كه از حرم بيرون آيد و دستگير شود. و اگر در حرم جنايتى كند، در حرم بر او حد جارى مى‌شود؛ چرا كه حرمت حرم را نگاه نداشته است. ⁽²⁾27. الكافى- به نقل از معاوية بن عمّار-: از امام صادق عليه السلام در باره مردى پرسيدم كه فردى را در غير حرم كشته، سپس وارد حرم شده است.

فرمود: «او را نمى‌كشند و به او غذا و آب نمى‌دهند، با او داد و ستد نمى‌كنند و پناهش نمى‌دهند، تا از حرم بيرون آيد. آن گاه حد بر او جارى مى‌شود».

گفتم: در باره مردى كه در حرم، مرتكب قتل و دزدى شده، چه مى‌گوييد؟

فرمود: «در حرم، با ذلّت بر او حد جارى مى‌شود؛ چرا كه حرمتى براى حرم قائل نشده و حالْ آن كه خداوند متعال فرموده است:(فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ؛ هر كس به شما تعدّى كرد، به او همان گونه تعدّى كنيد كه او به شما تعدّى كرده است)».

حضرت فرمود: «اين آن جاست كه در حرم باشد» و آن گاه فرمود: «(فَلَا عُدْوَ نَ إِلَّا عَلَى الظلِمِينَ؛ هيچ تجاوزى نيست، مگر بر ستمكاران)». ⁽¹⁾

2. ايمنى حيوانات وحشى و پرندگان در مكّه‌

فرمود: «هر كس از آدميان كه به صورت پناهنده وارد حرم شود، از خشم خدا ايمن است و هر حيوان وحشى و پرنده‌اى وارد آن شود، ايمن از آن است كه مورد هجوم يا آزار قرار گيرد، تا آن كه از حرم بيرون رود». ⁽²⁾29. امام صادق عليه السلام- آن گاه كه از ايشان در باره پرنده‌اى اهلى كه زنده وارد حرم كرده‌اند، پرسيدند-: به آن دست نزنند؛ چرا كه خداى متعال مى‌فرمايد:(مَن دَخَلَهُ و كَانَ ءَامِنًا؛ هر كه داخل آن شود، ايمن است). ⁽³⁾30. امام صادق عليه السلام- آن گاه كه از ايشان در باره آهويى پرسيدند كه وارد حرم شده است-:

آن را نگيرند و به آن دست نزنند. خداوند متعال مى‌فرمايد:(مَن دَخَلَهُ و كَانَ ءَامِنًا؛ هر كه داخل آن(حرم). شود، ايمن است). ⁽⁴⁾

3. آنچه در مكّه حرام نيست‌

سگ هار. ⁽¹⁾32. امام صادق عليه السلام: در حرم و در حال احرام، [اين چند حيوان:] افعى، شير درنده، هر مارِ خطرناك، عقرب و موش- كه فاسقك است-، كشته مى‌شوند و كلاغ و زاغ هم با سنگ، رانده مى‌شوند. پس اگر دزدانْ متعرّض تو شدند، دفاع كن. ⁽²⁾33. امام صادق عليه السلام: كشتن كك، شپش و پشه در حرم، اشكالى ندارد. ⁽³⁾نكته

از كارهاى حرام در حرم، كشتن و صيد حيوان است؛ ولى حيوانات فراوانى از اين حكم، استثنا شده‌اند كه نام آنها را مى‌آوريم و شرح و بسط احكام آن را به محلّ خود در كتاب‌هاى فقهى ارجاع مى‌دهيم. اين حيوانات، عبارت‌اند از: همه مارهاى بد، عقرب، موش، مورچه، پشه، شپش، كك، حيوانات درنده و پرندگان شكارى.

برخى احاديث، دزدى را كه به دارايى مردم و آبروى آنان دستبرد مى‌زند نيز از جمله همين بى‌حرمتان مى‌دانند. بدين ترتيب، مى‌توان به يك قاعده عمومى دست يافت كه: هر چه بر انسان دست مى‌يازد و تجاوز مى‌كند، حكم حرمت حرم، از آن برداشته مى‌شود.

پوشيده نماند كه سر بريدن چارپايانِ حلال‌گوشت براى تأمين خوراك، جايز است.

ب- آنچه انجامش در مكّه، حرام است‌

1. شكستن امنيّت‌

قرآن‌

(وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُم مّنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَ لَاتُقتِلُوهُمْ عِندَ

الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِن قتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَ لِكَ جَزَاءُ الْكفِرِينَ؛ ⁽¹⁾

و آنان(مشركان). را هر جا يافتيد، بكشيد و از همان جا كه بيرونتان كردند، بيرونشان كنيد- و فتنه، شديدتر از كشتن است- و با آنان، كنار مسجدالحرام نجنگيد تا آن كه آنان با شما در آن جا بجنگند. پس اگر آنان با شما جنگيدند، آنان را بكشيد. كيفر كافران، اين گونه است).

حديث‌

فرمود: «اشكالى ندارد كه سلاح را از شهر خود بيرون ببرد؛ ولى وقتى وارد مكّه مى‌شود، آن را آشكار نسازد». ⁽²⁾38. امام صادق عليه السلام: سزاوار نيست كه سلاحْ وارد حرم كند، مگر اين كه آن را در كيسه‌اى بگذارد يا جبا پيچيدن آن در چيزى‌ج پنهانش كند. ⁽³⁾ر. ك: وسائل الشيعة: ج 13/ ابواب مقدّمات الطواف/ الباب 18 و 19، جواهر الكلام: ج 7 ص 658.

2. ورود غير مسلمان‌

قرآن‌

(وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لّلنَّاسِ وَ أَمْنًا وَ اتَّخِذُوا مِن مَّقَامِ إِبْرَ هِيمَ مُصَلًّى وَ عَهِدْنَا إِلَى إِبْرَ هِيمَ وَ إِسْمعِيلَ أَن طَهّرَا بَيْتِىَ لِلطَّا ل فِينَ وَ الْعكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ؛ ⁽⁴⁾

و ما خانه(كعبه). را براى مردم، محلّ اجتماع و ايمن قرار داديم، و از مقام ابراهيم، جايگاه نماز برگزينيد. و به ابراهيم و اسماعيل فرمان داديم كه خانه مرا براى طواف كنندگان و معتكفان و ركوع كنندگان و سجده كنندگان، پاك سازيد).

(يأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ إِن شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ؛ ⁽⁵⁾

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! يقيناً

مشركان، نجس‌اند. پس از اين سال، به مسجد الحرام نزديك نشوند و اگر از تهى دستى بيم داشتيد، خداوند اگر بخواهد، از فضل خويش بى‌نيازتان خواهد كرد. همانا خداوند، داناى حكيم است).

حديث‌

3. شكار كردن و كندن درخت‌

گفت [م]: اى پيامبر خدا! جز گياهِ اذْخِر، كه براى تزيين و براى خانه‌هايشان است.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «جز اذخِر». ⁽¹⁾43. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: گياه حرم چيده نمى‌شود، درخت آن و خار آن، قطع نمى‌شود و شكارش رمانده نمى‌شود .... پس هر كه را ديديد كه گياه حرام را چيده يا درختش را قطع كرده يا شكارش را رمانده است، بر شما رواست كه ناسزايش بگوييد يا پشت او را در حدّى كه در حرم، حلال است، به درد آوريد. ⁽²⁾44. امام باقر عليه السلام: خداوند، حرام ساخته كه گياه حرمش چيده يا درخت آن قطع شود(مگر گياه اذخر)، يا پرنده آن صيد گردد. ⁽³⁾45. امام صادق عليه السلام: از درخت مكّه، جز درخت خرما و درخت ميوه، كنده نمى‌شود. ⁽⁴⁾46. امام صادق عليه السلام: هر چه در حرم مى‌رويد، [چيدنش] بر همه مردم، حرام است، مگر آنچه را خودت رويانده و كاشته‌اى. ⁽⁵⁾ر. ك: وسائل الشيعة: ج 12/ أبواب تروك الإحرام/ الأبواب 86، 87، 88، 90 و ج 13/ أبواب كفّارات الصيد/ الأبواب 10، 16، 21، 29، 30، 33.

4. ذبح شكار

فرمود: «سحرىِ تو، سحرىِ بدى است. آيا نمى‌دانى آنچه را زنده وارد حرم كنى، ذبح و [يا] نگه داشتن آن بر تو حرام است؟». ⁽²⁾ر. ك: الكافى: ج 4 ص 231/ باب ما يُذبح فى الحرم.

5. تملّك شى‌ء پيدا شده‌

امام عليه السلام نوشت: «آنچه را كه از قضيّه دينارها نوشتى، فهميدم. اگر نيازمندى، يك سوم آن را صدقه بده و اگر توانگرى، همه را صدقه بده». ⁽⁴⁾ر. ك: وسائل الشيعة: ج 13/ أبواب مقدّمات الطواف/ الباب 28.

ج- آنچه در مكّه مكروه است‌

1. اقامت بيش از يك سال‌

گفتم: پس چه كند؟

فرمود: «به جاى ديگر برود». ⁽¹⁾53. علل الشرائع- به نقل از أحمد بن محمّد السّيّارى-: از امام صادق عليه السلام روايت شده كه آن حضرت اقامت در مكه را پسنديده نمى‌دانست و اين به خاطر آن بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله را از اين شهر بيرون كردند و كسى كه مقيم مكّه شود، سنگ‌دل مى‌شود تا آن كه در جاى ديگرى اقامت كند. ⁽²⁾ر. ك: ص 39(هر ظلمى در آن، الحاد است)، وسائل الشيعة: ج 13/ أبواب مقدّمات الطواف/ الباب 16.

2. افراشتن ساختمان‌

3. مطالبه از بدهكار

فرمود: «نه، به او سلام نده و هراسانش مكن، تا آن كه از حرم بيرون رود». ⁽⁴⁾ر. ك: المختلف: ج 1 ص 410، الدروس: ص 372، جامع المقاصد: ج 5 ص 10، وسائل الشيعة: ج 13/ أبواب مقدّمات الطواف/ الباب 30.

نكته

على بن بابويه فرموده است: اگر بدهكار را در حرم بيابد، جايز نيست كه از او مطالبه كند، مگر آن كه در حرم به او قرض داده باشد. ⁽¹⁾علّامه حلّى در مختلف الشيعة فرموده: به نظر من اگر قرض دادن در خارج حرم بوده، مطالبه آن در حرم، كراهت دارد؛ ولى حرام نيست. ⁽²⁾شهيد در الدروس فرموده: اگر بدهكار به حرمْ پناهنده شود، مطالبه كردن از او حرام است. روايت دلالت دارد كه اگر بدهكار را در حرم يافت، و وى قصد پناهندگى به حرم نداشت، مطالبه حرام است. ⁽³⁾

د- آنچه در مكّه شايسته است‌

1. نماز گزاردن‌

در حرم خدا و حرم پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدم.

امام عليه السلام نوشت: «پيامبر خدا زياد نماز خواندن در اين دو حرم را دوست داشت.

پس تو نيز زياد نماز بخوان و تمام بخوان». ⁽¹⁾ر. ك: ص 59(فضيلت نماز گزاردن در مسجد الحرام).

2. روزه گرفتن‌

3. ختم كردن قرآن‌

4. انفاق‌

مدينه نيز حرم خدا و حرم پيامبر خدا و حرم امير مؤمنان است. نماز در آن، ده هزار برابر و يك درهم انفاق در آن، ده هزار درهم است.

كوفه هم حرم خدا و حرم پيامبر خدا و حرم امير مؤمنان است. نماز در آن، همچون هزار نماز است و يك درهم انفاق در آن، برابر هزار درهم است. ⁽¹⁾

ه- آنچه براى اهل مكّه، شايسته است‌

1. خالى گذاشتن مَطاف براى طواف واجب‌

فرمود: «براى مجاوران، طواف بهتر است؛ ولى براى اهل مكّه و ساكنان آن، نماز، برتر از طواف است». ⁽¹⁾68. قرب الإسناد- به نقل از احمد بن محمّد بن ابى نصر بَزَنطى-: از امام رضا عليه السلام پرسيدم:

براى ساكن مكّه، طواف، برتر است يا نماز؟

فرمود: «نماز». ⁽²⁾69. امام صادق عليه السلام: كسى كه يك سال در مكّه اقامت مى‌كند، طواف براى او برتر از نماز گزاردن [در مسجد الحرام] است. كسى كه دو سال ساكن مكّه خواهد بود، مخلوطى از نماز و طواف انجام دهد. و هر كه سه سال مقيم مكّه است، نماز براى او برتر از طواف است. ⁽³⁾

2. هم‌شكلى با مُحْرمان‌

و- هر ظلمى در آن، الحاد است‌

قرآن‌

(إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِى جَعَلْنهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعكِفُ فِيهِ وَ الْبَادِ وَ مَن يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادِم بِظُلْمٍ نُّذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ. ⁽¹⁾

به يقين، آنان كه كافر شدند و از راه خدا و مسجد الحرام- كه آن را براى مردم، چه معتكف عبادت و چه اهل باديه، يكسان قرار داديم-، جلوگيرى مى‌كنند و هر كس در آن، قصد الحاد به ستم داشته باشد، از عذابى دردناك به او مى‌چشانيم).

حديث‌

فرمود: «هر ستمى، الحاد است و زدن خادم بدون گناه، از همين نوع الحاد است». ⁽³⁾74. الكافى- به نقل از ابو الصباح كنانى-: از امام صادق عليه السلام در باره آيه(وَ مَن يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادِ م بِظُلْمٍ نُّذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ؛ و هر كس در آن، قصد الحاد به ظلم داشته باشد، از عذابى دردناك به او مش چشانيم). پرسيدم. فرمود: «هر ستمى كه كسى در مكّه به خود كند، چه سرقت يا ظلم به ديگرى يا هر كار ديگرى كه ستم باشد، من آن را الحاد مى‌بينم». از اين رو، امام عليه السلام از سكونت در حرم، پرهيز داشت. ⁽⁴⁾

الحاد به معناى انحراف از راه راست و طريقه حق است. در اين آيه، ظالمان، مُلحد محسوب شده‌اند و به آنان وعده عذاب داده شده است. اين به معناى سبب بودن ظلم براى الحاد است؛ زيرا ظلم، نوعى عدول عملى و انحراف از حق است؛ ولى آيه، علاوه بر اين، به حكم خاصّى اشاره دارد كه در غير حرم مكّه، جارى نيست. اين حكم، تطبيق ملحد بر هر ظالمى، چه ظلم كوچك باشد و چه بزرگ. همچنين، آيه، ظلم در مكّه را گناه كبيره مى‌شمرد و به تبع آن، عذاب دردناك را وعده مى‌دهد و در آيه، بر اين تعميم و شمول، تأكيد شده است؛ زيرا «مَنْ»، عموميّت بدلى دارد و مفعول «يُرِدْ»، حذف شده است تا هر گونه كارى را در برگيرد.

به علاوه، «الحاد» و «ظلم»، هر دو به صورت نكره و اسم جنس آورده شده‌اند تا اين اطلاق را تفهيم كنند.

پس تركيب آيه به اين شكل است كه جمله «من يرد ...»، اسم «إنّ» در صدر آيه است و باء در «بإلحاد» باء مُلابسه(همراهى). و در «ظلم»، باء سببيّت است.

1/ 4

حدود حرم

حدود حرم ⁽²⁾

مكه و اطراف آن را روشن ساخت، و تا هرجا كه نور آن ستون گسترش يافت، خداوند، آن جا را حرم قرار داد. پس امروز، محدوده حرم، جاهايى است كه فروغ ستون به آن جا رسيده است. خداوند به احترام آن خيمه و ستون، آن‌جا را حرم قرار داده است؛ چرا كه آنها از بهشت‌اند. ⁽¹⁾77. امام باقر عليه السلام: خداوند، چهار فرسخ در چهار فرسخ از حرمش را، حرام كرد كه گياهش را بچينند و درختش را قطع كنند، مگر درختِ اذخِر را. ⁽²⁾78. الكافى- به نقل از احمد بن محمّد بن ابى نصر بَزَنطى-: از امام رضا عليه السلام در باره حرم و محدوده آن پرسيدم و اين كه چرا محدوده آن، برخى نزديك‌تر و برخى دورتر است.

امام عليه السلام فرمود: «خداوند عز و جل چون آدم عليه السلام را از بهشت فرود آورد، او را بر كوه ابو قُبَيس فرود آورد. آدم، از احساس وحشت و از اين كه آنچه را در بهشت مى‌شنيد، نمى‌شنود، به پروردگارش شكايت كرد. خداوند، ياقوت سرخى را فرود آورد و در محلّ كعبه قرار داد. آدم، بر گِردِ آن، طواف مى‌كرد و نور آن، تا محدوده حرم مى‌رسيد. حدّ و حريم آن، نشانه‌گذارى شد. خداوند هم آن را حرم قرار داد. ⁽³⁾

توضيحى درباره حدود حرم ⁽¹⁾محدوده حرم در احاديث و اقوال علما، يك بَريد ⁽²⁾در يك بَريد، تعيين شده است و چون هر بريد، چهار فرسخ شرعى است ⁽³⁾، مساحت تقريبى حرم، شانزده فرسخ مربّع مى‌شود. ⁽⁴⁾اين مساحت كه اندكى از مكّه بزرگ‌تر است، به عنوان حرم امن خداوند، شناخته مى‌شود و احكام ويژه‌اى دارد.

در تعيين حدود حرم از هر طرف شهر مكّه، گفته‌هاى گوناگونى وجود دارد ⁽⁵⁾كه مشهورترين و مقبول‌ترين آنها ⁽⁶⁾، حدود حرم را اين‌گونه بيان مى‌دارد:

از طريق مدينه به فاصله سه ميلى ⁽⁷⁾مكّه، اندكى پيش از تنعيم، از طريق يمن به فاصله هفت ميل در طرف اضاة اللبن، از طريق جدّه در مُنقطَعُ الأعشاش به فاصله ده ميل، از طريق طائف در راهى كه از عَرَفه و از داخل نَمِره مى‌گذرد به فاصله يازده ميل، ⁽⁸⁾از طريق عراق بر گردنه «خَلّ» در كوه مُقطَّع به فاصله هفت ميل و از طريق جَعرانه در درّه آل عبد اللَّه بن خالد، به فاصله نُه ميل.

البته اين فاصله‌ها تقريبى است و برخى، از روى دقّت نظر، فاصله دقيق اين حدود را تا ديوار مسجد الحرام نيز محاسبه كرده‌اند و به ذراع، بيان نموده‌اند كه مقدارى با اندازه‌هاى ياد شده، متفاوت است، به طور مثال، فاسى در بيان محدوده حرم از جهت طائف از راه عرفه مى‌گويد:

از ديوار بنى شيبه [در مسجد الحرام] تا عَلَمَين- كه نشانه حدّ حرم هستند-، از طرف عرفه، سى و هفت هزار و هفده ذراع كوچك(فاصله سر انگشت تا آرنج). است. ⁽¹⁾شناخت و تعيين حدود حرم، بسيار مهم و در احكام فراوانى دخيل است و به علّت وجود انصابى كه از هر طرف به عنوان علامت بنا شده‌اند، تشخيص آن، در عمل، آسان است. اين انصاب، در همه سو، بجز سمت جدّه و جَعرانه، به دست حضرت إبراهيم خليل عليه السلام و به راهنمايى جبرئيل عليه السلام نصب گشته‌اند ⁽²⁾و در طول تاريخ، بارها تجديد بنا شده‌اند و از جمله تجديد كنندگان بناى آنها، مى‌توان به اسماعيل عليه السلام و قُصَى بن كِلاب و پيامبر صلى الله عليه و آله اشاره كرد. بعدها نيز خلفا، مكرّراً آنها را تجديد كرده‌اند ⁽³⁾.

تحقيقات معاصر نشان مى‌دهند كه اين علائم(انصاب)، هنوز پا بر جا هستند و البته انصاب يا علائم شش‌گانه، تنها محدوده حرم را در راه‌هاى ورودى آن، تعيين و تحديد مى‌كنند و انصاب و حدود همه حرم، بسيار بيشتر است ⁽⁴⁾.

1/ 5

آداب ورود به مكّه

اشاره

آداب ورود به مكّه ⁽¹⁾

حرم‌

الف- احرام‌

ب- غسل‌

چون به حرم رسيدند، جبرئيل به او گفت: اى ابراهيم! فرود آييد و پيش از آن كه وارد حرم شويد، غسل كنيد.

آن دو، فرود آمدند و غسل كردند. ⁽²⁾86. امام صادق عليه السلام: خداوند عز و جل در كتابش مى‌فرمايد:(طَهّرَا بَيْتِىَ لِلطَّا ل فِينَ وَ الْعكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ؛ ⁽³⁾

خانه‌ام را براى طواف كنندگان و پرستشگران و ركوع كنندگان و سجده‌كنندگان، پاك كنيد). پس شايسته است كه بنده جز با پاكى، وارد مكّه نشود: عرق خود را بشويد و آلودگى را بزدايد و غسل كند. ⁽⁴⁾

ج- تواضع و خشوع‌

پرسيدم: چگونه با آرامش، وارد آن شود؟

فرمود: «بدون حالت تكبّر و غرور وارد شود». ⁽¹⁾88. الكافى- به نقل از اسحاق بن عمّار-: امام صادق عليه السلام فرمود: «هيچ كس با آرامشْ وارد مكّه نمى‌شود، مگر آن كه آمرزيده مى‌شود».

گفتم: آرامش چيست؟

فرمود: «اين كه تواضع كند». ⁽²⁾89. الكافى- به نقل از ابان بن تغلب-: با امام صادق عليه السلام در راه مكّه و مدينه هم‌سفر بودم.

چون به حرم رسيد، فرود آمد و غسل كرد و كفش‌هايش را در دستان خود گرفت.

سپس پابرهنه به حرم وارد شد. من نيز مانند او كردم. فرمود: «اى ابان! هر كه از روى تواضع در برابر خدا، آن‌گونه عمل كند كه من كردم، خداونْد صد هزار گناه را از او محو مى‌كند، صد هزار حسنه براى او مى‌نويسد و صد هزار درجه براى او بنا مى‌نهد و صد هزار حاجت او را بر مى‌آورد». ⁽³⁾90. امام صادق عليه السلام: بنگريد هر گاه يكى از شما به وادى مكّه سرازير شد، جامه‌هاى پوسيده و كهنه خويش را بپوشيد؛ چرا كه هيچ كس نيست كه به وادى مكّه فرود آيد و در دلش هيچ كِبرى نباشد، مگر آن كه آمرزيده مى‌شود. ⁽⁴⁾

د- ورود از بالاى شهر

و از پايين آن خارج گشت. ⁽¹⁾92. امام صادق عليه السلام- در توصيف حجّ پيامبر خدا-: پيامبر صلى الله عليه و آله از بالاى مكّه از عَقَبه(گردنه). مدنى‌ها وارد شد و از پايين مكّه از ذى طوى، بيرون شد. ⁽²⁾93. الكافى- به نقل از يونس بن يعقوب-: به امام صادق عليه السلام گفتم: از كجا وارد مكّه شوم، در حالى كه از مدينه آمده باشم؟

فرمود: «از بالاى مكّه وارد شو و هر گاه به قصد مدينه خارج شدى، از پايين مكّه بيرون شو». ⁽³⁾ر. ك: عنوان زيرين(خروج از پايين شهر).

1/ 6

آداب خروج از مكّه‌

الف- صدقه دادن‌

ب- خروج از پايين شهر

بيرون مى‌رفت و از راه مُعَرَّس ⁽¹⁾وارد مى‌شد، و هر گاه وارد مكّه مى‌شد، از بلندىِ بالا(شمال). وارد مى‌شد و از بلندىِ پايين، خارج مى‌گشت. ⁽²⁾ر. ك: ص 46(خروج از بالاى شهر).

فصل دوم: مسجد الحرام

اشاره

فصل دوم: مسجد الحرام ⁽¹⁾

2/ 1

فضيلت مسجد الحرام‌

فرمود: «مسجد الحرام».

گفتم: سپس كدام؟

فرمود: «مسجد الأقصى».

گفتم: فاصله ميان اين دو، چه مقدار بود؟

فرمود: «چهل سال» و سپس فرمود: «هر كجا كه نماز، تو را دريافت(وقت آن رسيد)، نماز بخوان، كه زمين براى تو مسجد است». ⁽¹⁾99. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: بار نمى‌بندند مگر به سوى سه مسجد: مسجد الحرام، مسجد من و مسجد الأقصى. ⁽²⁾100. امام على عليه السلام: چهار مكان‌اند كه از قصرهاى بهشتى در دنيايند: مسجد الحرام، مسجد پيامبر، مسجد بيت المقدّس و مسجد كوفه. ⁽³⁾2/ 2

محدوده مسجد الحرام‌

⁽⁴⁾101. امام صادق عليه السلام: ابراهيم عليه السلام در مكّه بين حَزْوَره ⁽⁵⁾تا مَسعْا را خط كشيد و اين، همان خطّى بود كه ابراهيم عليه السلام رسم كرد، يعنى مسجد. ⁽⁶⁾102. تهذيب الأحكام- به نقل از حسين بن نعيم-: از امام صادق عليه السلام در باره نماز در محدوده‌اى كه به مسجد الحرام افزوده‌اند، پرسيدم. فرمود: «ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام محدوده مسجد را بين صفا و مروه معيّن كردند.

مردم هم از مسجد تا صفا حج مى‌كردند. ⁽⁷⁾

وى آنان را تشويق كرد؛ ولى آنان امتناع كردند.

او از اين مسئله دل‌تنگ شد. نزد امام صادق عليه السلام آمد و گفت: من از اينان، بخشى از خانه‌ها و آستانه‌هايشان را خواستم تا به مسجد بيفزاييم؛ ولى ندادند. اين مرا به شدّت اندوهگين ساخت.

امام صادق عليه السلام فرمود: «آيا اين تو را غمگين مى‌سازد، در حالى كه حجّت(دليلِ). تو بر آنان در اين مسئله آشكار است؟».

گفت: چگونه بر آنان استدلال آورم؟

فرمود: «به وسيله كتاب خدا».

گفت: با كجاى قرآن؟

فرمود: «اين سخن خدا:(إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِى بِبَكَّةَ). خداوند [در اين آيه] خبر داده است كه: همانا اوّلين خانه‌اى كه براى مردم نهاده شد، همان خانه‌اى است كه در مكّه است. اگر آنان پيش از كعبه در آن جا ولايت(مالكيّت). داشته‌اند، آستانه‌ها از آنِ آنان است؛ امّا اگر خانه خدا پيش از آنان بوده است، آستانه كعبه، متعلّق به آن است».

منصور، آنان را فرا خواند و با اين آيه بر آنان احتجاج كرد. به او گفتند: آنچه دوست دارى، انجام بده. ⁽¹⁾104. تفسير العيّاشى- به نقل از حسن بن على بن نعمان-: مهدى عبّاسى، چون مسجد الحرام را توسعه داد، خانه‌اى در گوشه مسجد ماند. از صاحبان آن خواست؛ ولى ندادند. در اين باره از فقيهان پرسيد. همه گفتند: سزاوار نيست چيزى را به غصب، جزء مسجد

الحرام كنند.

على بن يقطين به او گفت: اگر در اين مسئله براى موسى بن جعفر عليه السلام بنويسى، او در اين باره راه حلّ درست را خواهد گفت.

[مهدى عبّاسى] به والى مدينه نوشت كه از موسى بن جعفر بپرسد كه: در باره خانه‌اى كه مى‌خواهيم داخل در مسجد الحرام كنيم، ولى صاحب آن نمى‌دهد، راه چاره چيست؟

والى، مسئله را به موسى بن جعفر گفت.

امام عليه السلام فرمود: «آيا حتماً بايد جواب داد؟».

گفت: آرى؛ چاره‌اى نيست.

فرمود: «بنويس:" بسم اللَّه الرحمن الرحيم. اگر كعبه بر مردم وارد شده است، مردم به آستانه خانه‌هاى خود سزاوارترند و اگر مردم بر آستانه كعبه فرود آمده‌اند، كعبه به آستانه خود، سزاوارتر است"».

نامه به دست مهدى عبّاسى رسيد وى نامه را گرفت و بوسيد و سپس دستور به تخريب آن خانه داد. صاحبان آن خانه، خدمت امام كاظم عليه السلام رسيدند و از او خواستند نامه‌اى به مهدى عبّاسى بنويسد كه قيمت خانه‌هاشان را بپردازد.

امام عليه السلام به او نوشت: «چيزى به آنان بپرداز». او هم ايشان را راضى ساخت. ⁽¹⁾

توضيحى درباره حدود مسجد الحرام

توضيحى درباره حدود مسجد الحرام ⁽¹⁾

ابراهيم عليه السلام حدود مسجد الحرام را تعيين كرد؛ ⁽²⁾ولى اين حدود، در دوران جاهليت فراموش شد و مكّيان به تدريج، در حرم و درون مسجد، به خانه سازى پرداختند. ⁽³⁾با قدرت گرفتن اسلام و افزايش جمعيت مسلمانان، توسعه مسجد و بازگرداندن به حدود اوّليه آن، ضرورى نمود. نخستين توسعه، به دست پيامبر خدا انجام گرفت ⁽⁴⁾و سپس عمر در سال هفده هجرى ⁽⁵⁾و عثمان در سال 26 هجرى ⁽⁶⁾توسعه‌هاى بعدى را انجام دادند. عبد اللَّه بن زبير در سال 65 هجرى و هنگام تجديد بناى كعبه، صحن مسجد را از شمال و جنوب، گسترش داد وليد بن عبد الملك اموى نيز در سال 91 هجرى. از جنوب، آن را به ناحيه «صفا» و «باب بنى مَخزوم» رساند و در شمال، ميان «حِجر اسماعيل» و «دارُ النَّدوه» تا «دارُ شَيبة بن عثمان» را توسعه داد. ⁽⁷⁾در دوران خلافت عباسى، ابتدا منصور در سال 137 هجرى شمال و غرب مسجد را توسعه داد و آن را تا «باب بنى سهم» ⁽⁸⁾رساند و سپس مهدى‌عباسى نخست‌در سال 161 همه

خانه‌هاى باقى مانده ميان مسجد الحرام و «مَسعى» را خراب كرد و حدّ مسجد را «مَسعى» قرار داد و سپس در سال 167، مسجد را از هر سو به اندازه‌اى توسعه داد كه كعبه در وسط مسجد قرار گرفت و مسجد الحرام را از جهت شرق و غرب به حدّ اوّليه خود رساند؛ ⁽¹⁾زيرا ابراهيم عليه السلام حدّ شرقى مسجد را «مَسعى» و حدّ غربى را «حزوره» قرار داده بود و حزوره همان بازار «حَنّاطين» مى‌باشد كه حدّ غربى توسعه مسجد در روزگار مهدى عباسى است.

بر اين اساس و همان‌گونه كه از جواب امام صادق عليه السلام در دو روايت اوّل همين فصل فهميده مى‌شود، مسافت‌هاى اضافه شده، حكم مسجد الحرام را دارند؛ بلكه بخشى از آن هستند و غير مسجد، محسوب نمى‌شوند. افزون بر اين، امام كاظم عليه السلام نيز همچون امام صادق عليه السلام اين محدوده را از آغاز، جزو مسجد الحرام و ساختن منازل توسط مكّيان را غصب محدوده مسجد مى‌داند و اين موضوع، از احاديث آخر همين فصل، استفاده مى‌شود. ⁽²⁾مسجد الحرام

بعد از توسعه روزگار عبّاسيان- كه آخرينِ آنها در زمان المقتدر باللَّه است-، دو توسعه صورت گرفته در روزگار حكومت آل سعود بر عربستان در سال‌هاى 1375 و 1409 هجرى قمرى، مساحت مسجد الحرام را چند برابر كرده و از حدّ اوليه گذرانده است. لذا برخى از فقيهان، نسبت به جريان داشتن احكام ويژه مسجد الحرام بر مكان‌هاى اضافه شده اخير، احتياط مى‌كنند ولى برخى ديگر، اين احتياط را مستحب مى‌دانند؛ زيرا معتقدند همين كه مردم، آنها را جزو مسجد الحرام بدانند و در عرف، نام مسجد بر آنها بنهند، كافى است تا احكام آن، جريان يابد. ⁽³⁾

2/ 3

آداب ورود به مسجد الحرام‌

فرمود: «آرى. خداوند مى‌فرمايد:(طَهّرَا بَيْتِىَ لِلطَّا ل فِينَ وَ الْعكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ؛ ⁽³⁾

خانه‌ام را براى طواف كنندگان، عبادت كنندگان و ركوع‌كنندگان و سجده‌كنندگان، پاك سازيد). سزاوار است كه بنده، جز با طهارت، وارد خانه خدا نشود و عرق و آلودگى‌ها را شسته و پاك شده باشد». ⁽⁴⁾108. السنن الكبرى- به نقل از عطاء-: مُحرِم، از هر جا كه خواست، وارد شود. پيامبر صلى الله عليه و آله از بنى شيبه وارد شد و از درِ بنى مخزوم به سمت صفا خارج گشت. ⁽⁵⁾109. امام صادق عليه السلام- در شرح مَأزِمَين(نام محلّى ميان عرفات و مشعر كه درّه‌اى ميان دو كوه است)-: آن جا محلّى است كه بت‌ها در آن پرستيده شده‌اند و سنگى كه بت «هُبَل» را از آن تراشيدند، از آن جا آورده شد؛ بتى كه على عليه السلام وقتى بر دوش پيامبر صلى الله عليه و آله بالا رفت، آن را از بام كعبه بر زمين افكند و به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله، آن را كنار درِ بنى شيبه دفن كردند. از آن رو، ورود از درِ بنى شيبه به مسجد الحرام، سنّت گشت. ⁽⁶⁾

چون وارد مسجد الحرام شد، صدايش به گريه بلند شد. گفتم: پدر و مادرم فدايت! مردم نگاهت مى‌كنند. كمى آهسته‌تر!

فرمود: «واى بر تو، اى افلح! چرا نگريم؟ شايد خداى متعال با نظر رحمت، به من بنگرد و با اين نگاه، فردا نزد او رستگار شوم» و سپس طواف كرد. آن گاه نزد مقام آمد و ركوع كرد و چون سر از سجده برداشت، آن قدر اشك ريخته بود كه سجده‌گاهش خيس شده بود. ⁽¹⁾111. امام باقر عليه السلام: هر گاه وارد مسجد الحرام شدى و رو به روى حجر الأسود قرار گرفتى، بگو:

«گواهى مى‌دهم كه جز خداوند يكتا، معبودى نيست و شريكى ندارد و شهادت مى‌دهم كه محمّد، بنده و فرستاده اوست. به خدا ايمان آورده و به طاغوت و لات و عزّى و پرستش شيطان و عبادت هر كه جز خدا خوانده شود، كفر ورزيده‌ام».

سپس نزديك حجر الأسود برو و دست راستت بر آن بكش و بگو: «به نام خدا، و خدا بزرگ‌تر است. خدايا! اين امانت من است كه ادا كردم و اين پيمان من است كه وفا نمودم، تا نزد تو گواهى دهد كه به پيمان، وفادارم». ⁽²⁾112. الكافى- به نقل از معاوية بن عمّار-: امام صادق عليه السلام فرمود: «هر گاه وارد مسجد الحرام شدى، پابرهنه و با آرامش و وقار و خشوع وارد شو» و فرمود: «هر كس با خشوع وارد آن شود، خداوند اگر بخواهد، او را مى‌آمرزد».

گفتم: خشوع چيست؟

فرمود: «آرامش قلب. با تكبّر، وارد آن مشو. هر گاه به درِ مسجد رسيدى، بِايست و بگو:" سلام و رحمت و بركات خدا بر تو، اى پيامبر! به نام خدا و به يارى خدا و از خدا و آنچه خداوند بخواهد. سلام بر پيامبران و فرستادگان خداوند! سلام بر فرستاده

خدا! سلام بر ابراهيم و ستايش، براى خداوند، پروردگار جهانيان!".

و چون وارد مسجد شدى، دستانت را بالا بگير و رو به كعبه كن و بگو:" پروردگارا! در اين جايگاه و در آغاز مناسكم، از تو مى‌خواهم كه توبه‌ام را بپذيرى و از خطايم در گذرى و بار گناهم را فرو ريزى. ستايش، خدايى را كه مرا به خانه خويش رساند.

خدايا! گواهى مى‌دهم كه اين، خانه حرام توست و آن را محلّ تجمّع مردم و ايمن و خجسته و هدايتگر جهانيان قرار داده‌اى. خدايا! من بنده تو ام، شهر، شهر توست و خانه، خانه توست. آمده‌ام و رحمت تو را مى‌طلبم و طاعت تو را قصد مى‌كنم. مطيع فرمان تو و راضى به تقدير تو ام. از تو خواهانم، خواسته كسى كه به تو نيازمند و از كيفرت هراسان است.

خدايا! درهاى رحمتت را به رويم بگشاى و مرا در طاعت و آنچه موجب رضاى توست، به كار گير"». ⁽¹⁾113. امام صادق عليه السلام: در حالى كه بر درِ مسجد مى‌ايستى، مى‌گويى: «به نام خدا و به يارى خدا و از خدا و آنچه خدا بخواهد و بر آيين پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و بهترينِ نام‌ها از آنِ خدا و ستايش، براى خداست.

سلام بر فرستاده خدا! سلام بر محمّد بن عبد اللَّه! سلام و رحمت و بركات خدا بر تو، اى پيامبر!

سلام بر پيامبران و فرستادگان خدا! سلام بر ابراهيم، دوست خداوند! سلام بر فرستادگان! و ستايش، براى خدا، پروردگار جهانيان است.

سلام بر ما و بر بندگان شايسته خدا! خدايا! بر محمّد و دودمان محمّد، صلوات فرست و بر محمّد و دودمان محمّد، مبارك گردان و بر محمّد و دودمان محمّد، رحمت آور، آن گونه كه بر ابراهيم و خاندان ابراهيم، صلوات و بركت و رحمت فرستادى. همانا تو پسنديده و شكوهمندى.

خدايا! بر محمّد، بنده و فرستاده‌ات، و دودمان محمّد، و بر ابراهيم، دوستت، و

بر پيامبران و فرستادگانت، صلوات فرست. سلام بر فرستادگان باد! و ستايش، از آن خدا، پروردگار جهانيان است.

خدايا! درهاى رحمتت را بر من بگشاى و مرا در راه طاعت و رضاى خويش، به كار گير و تا مرا زنده مى‌دارى، پيوسته در پناه ايمان، نگهدارم باش. ستايش ذات تو، شكوهمند است.

ستايش، خدايى را كه مرا از مهمانان و زائران خود، قرار داد و مرا از آنانى قرار داد كه مساجدِ او را آباد مى‌كنند و مرا از كسانى قرار داد كه با او مناجات مى‌كنند.

خدايا! من، بنده تو و زائر تو در خانه تو ام و براى هر زائرى، بر عهده زيارت‌شده، حقّى است و تو بهترين و گرامى‌ترين كسى هستى كه به زيارتت مى‌آيند، پس- اى خدا، اى بخشنده- از تو مى‌خواهم، كه خداى يكتا و بى‌شريكى و يگانه و بى‌نيازى، و نه زاده‌اى و نه زاده شده‌اى و همتايى ندارى و محمّد- كه درود تو بر او و خاندانش باد- بنده و فرستاده توست، اى بخشنده، اى بزرگوار، اى شكوهمند، اى قدرتمند و اى باكرامت!

از تو مى‌خواهم كه نخستين هديه‌ات را براى اين زيارت من، آزادى‌ام از دوزخ قرار دهى(سه بار مى‌گويى).

خدايا! مرا از آتش برهان، با روزى حلال و پاكيزه‌ات بر من گشايش عطا كن و شرّ شياطين انس و جن و شرّ فاسقان عرب وعجم را از من دور گردان». ⁽¹⁾114. كشف الغمّة- به نقل از نضر بن كثير-: من و سفيان، خدمت امام صادق عليه السلام رسيديم. گفتم: به بيت اللَّه الحرام مى‌روم. مرا دعايى بياموز.

فرمود: «هر گاه به حرم رسيدى، دست خود را بر ديوار بگذار و بگو:" اى سبقت گيرنده بر فوت! اى شنواى صوت! اى آن كه پس از مرگ، استخوان را با گوشت مى‌پوشانى!» و آن گاه هر چه خواستى، دعا كن». ⁽²⁾

پس رو به آن كن و بگو: «ستايش، خدايى را كه به اين نعمت، ره‌نمايمان شد و اگر هدايت خدا نبود، راه نمى‌يافتيم. خداوند، منزّه است و ستايش، براى اوست و جز او، خدايى نيست و خدا بزرگ‌تر است. خداوند از آفريدگانش بزرگ‌تر است و بزرگ‌تر از هر كسى است كه از او ترسان و گريزانم. جز خدا هيچ معبودى نيست و يكتا و بى‌شريك است. پادشاهى و ستايش، از آنِ اوست، زنده مى‌كند و مى‌ميراند، و مى‌ميراند و حيات مى‌بخشد و او بر هر چيز، تواناست».

و [آن گاه] بر پيامبر و دودمان او، درود مى‌فرستى و بر پيامبران سلام مى‌دهى، همان گونه كه هنگام ورود به مسجد انجام دادى. سپس مى‌گويى: «پروردگارا! به وعده‌ات باور دارم و به پيمانت وفادارم». ⁽¹⁾2/ 4

فضيلت نماز گزاردن در مسجد الحرام‌

مسجد من، هزار نماز است و در بيت المقدّس، پانصد نماز است. ⁽¹⁾119. امام باقر عليه السلام: يك نماز در مسجد الحرام، از صد هزار نماز در مساجد ديگر برتر است. ⁽²⁾120. امام باقر عليه السلام: هر كس در مسجد الحرام يك نماز واجب بخواند، خداوند همه نمازهايى را كه از روز واجب شدن نماز بر او، خوانده است و همه نمازهايى را كه تا زمان مرگ مى‌خواند، از او قبول مى‌كند. ⁽³⁾121. امام صادق عليه السلام: در اين مسجد(مسجد الحرام)، نماز و دعا زياد بخوانيد. آگاه باشيد كه براى هر بنده، روزى‌اى است كه به سوى او سوق داده مى‌شود ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾122. الكافى- به نقل از احمد بن محمّد بن ابى نصر-: از امام رضا عليه السلام پرسيدم: كسى نماز را در خانه‌اش در مكّه به جماعت بخواند، افضل است، يا در مسجد الحرام به تنهايى بخواند؟

فرمود: «به تنهايى». ⁽⁶⁾123. عيون أخبار الرضا عليه السلام- به نقل از موسى بن سلام-: امام رضا عليه السلام عمره انجام داد. چون با كعبه وداع كرد و به درِ حنّاطين رسيد كه از آن جا خارج شود، در محوّطه مسجد، پشت كعبه ايستاد. سپس دستانش را بلند كرد و دعا نمود. آن گاه به ما توجّه كرد و فرمود: «چه جاى خوبى است براى حاجت بردن به نزد او! نماز در آن، برتر از شصت سال نماز در جاى ديگر است» و يا فرمود: «برتر از شصت ماه». ⁽⁷⁾ر. ك: ص 35(آنچه در مكّه شايسته است/ نماز گزاردن). و ص 115(بهترين جاى مسجد الحرام).

فصل سوم: خانه خدا

اشاره

فصل سوم: خانه خدا ⁽¹⁾

3/ 1

نام‌هاى خانه خدا

الف- كعبه‌

قرآن‌

(جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيمًا لّلنَّاسِ؛ ⁽²⁾

خداوند، كعبه بيت الحرام را براى استوارىِ كار مردم، قرار داد).

حديث‌

فرمود: «از آن جهت كه چهار گوش است».

به ايشان گفته شد: براى چه چهارگوش است؟

فرمود: «بدان جهت كه در مقابل" بيت المعمور" است و آن هم چهارگوش است».

به ايشان گفته شد: براى چه بيت المعمور، چهار گوش است؟

فرمود: «چون در برابر عرش است و آن، چهارگوش است».

به ايشان گفته شد: براى چه عرش، چهارگوش است؟

فرمود: «چون كلماتى كه اسلام بر آنها استوار است، چهارتاست: سبحان اللَّه، الحمد للَّه، لا إله إلّااللَّه و اللَّه أكبر». ⁽¹⁾

ب- بيت العتيق‌

قرآن‌

(ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ؛ ⁽²⁾

سپس آلودگى‌ها را از خود بزدايند، به نذر خويش وفا كنند و برگرد بيت العتيق، طواف كنند).

(لَكُمْ فِيهَا مَنفِعُ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ؛ ⁽³⁾

براى شما در [حيواناتِ] قربانى، منافعى است، تا سرآمدى معيّن. سپس جايگاه آنها، به سوى بيت العتيق است).

حديث‌

فرمود: «چون خانه‌اى است آزاد و رها شده از سلطه مردم و هيچ كس، مالك آن نيست». ⁽⁴⁾126. الكافى- به نقل از ابو حمزه ثمالى-: به امام باقر عليه السلام در مسجد الحرام گفتم: خداوند، چرا اين خانه را عتيق ناميد؟

فرمود: «هيچ خانه‌اى نيست كه خدا بر روى زمين قرار داده باشد، مگر آن كه صاحب و ساكنانى دارد كه در آن، سكونت مى‌گزينند، جز اين خانه كه جز خداى

عزوجل، صاحبى ندارد و آزاد است». ⁽¹⁾127. امام صادق عليه السلام: خداوند عزوجل در ماجراى نوح، همه زمين را زير آب برد، جز خانه خدا را. آن روز، اين خانه، «عتيق» نام نهاده شد؛ چرا كه آن روز از غرق شدن رها شد. ⁽²⁾128. امام صادق عليه السلام- آن گاه كه از ايشان پرسيده شد: چرا كعبه، بيت العتيق ناميده شد؟-: چون خداوند، آن را از توفان، آزاد كرد. ⁽³⁾

ج- بيت الحرام‌

قرآن‌

(جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيمًا لّلنَّاسِ؛ ⁽⁴⁾

خداوند، كعبه بيت الحرام را براى استوارىِ كار مردم، قرار داد).

(رَّبَّنَا إِنّى أَسْكَنتُ مِن ذُرّيَّتِى بِوَادٍ غَيْرِ ذِى زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَوةَ فَاجْعَلْ أَفِدَةً مّنَ النَّاسِ تَهْوِى إِلَيْهِمْ وَ ارْزُقْهُم مّنَ الثَّمَرَ تِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ؛ ⁽⁵⁾

پروردگارا! من [بعضى] از ذريّه خويش را در سرزمينى خشك، كنار خانه حرام تو قرار دادم- پروردگارا- تا نماز بر پاى دارند. پس، دل‌هاى مردم را شيفته آنان ساز و از ميوه‌ها روزى‌شان كن. باشد كه سپاس‌گزارى كنند).

حديث‌

فرمود: «چون بر مشركان حرام است كه وارد آن شوند». ⁽⁶⁾

توضيحى در باره نام‌هاى كعبه‌

قرآن كريم، خانه خدا را هفده بار، در چهارده آيه، ياد كرده است: دو بار با واژه «الكعبة» ⁽¹⁾، هفت بار با واژه «البيت» ⁽²⁾، يك بار با واژه «بيت» ⁽³⁾، دو بار با واژه «البيت الحرام» ⁽⁴⁾، دو بار با واژه «البيت العتيق» ⁽⁵⁾، يك بار با واژه «بيتك المحرّم» ⁽⁶⁾و دو بار با واژه «بيتى» ⁽⁷⁾.

گفتنى است كه در قرآن، مسجد الحرام نيز پانزده بار با واژه «المسجد الحرام» ⁽⁸⁾و يك بار با واژه «المسجد» ⁽⁹⁾آمده است.

3/ 2

فضيلت كعبه

اشاره

فضيلت كعبه ⁽¹⁰⁾

الف- اوّلين خانه بنا شده براى مردم‌

قرآن‌

(إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِى بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لّلْعلَمِينَ؛ ⁽¹¹⁾

يقيناً اوّلين خانه‌اى كه براى مردم

بنا شده، همان است كه در مكّه است، فرخنده و هدايتگر براى جهانيان).

(وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لّلنَّاسِ وَ أَمْنًا وَ اتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبْرَ هِيمَ مُصَلًّى وَ عَهِدْنَا إِلَى إِبْرَ هِيمَ وَ إِسْمعِيلَ أَن طَهّرَا بَيْتِىَ لِلطَّا ل فِينَ وَ الْعكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ؛ ⁽¹⁾

و زمانى را [به ياد آر] كه كعبه را محلّ گردآمدن مردم و ايمن قرار داديم. و از جايگاه ايستادن ابراهيم(مقام ابراهيم). نمازخانه بگيريد. و با ابراهيم و اسماعيل عهد كرديم كه خانه‌ام را براى طواف كنندگان، عبادت كنندگان، ركوع‌كنندگان و سجده‌كنندگان، پاكيزه سازيد).

حديث‌

فرمود: «نه؛ ولى اوّلين خانه‌اى است كه بركت، هدايت و مقام ابراهيم در آن قرار داده شد و هر كه وارد آن شود، ايمن است». ⁽⁴⁾

ب- گرامى‌ترين خانه‌ها

و زيارت آن برانگيخته و آن را جايگاه پيامبرانش و قبله‌گاه نمازگزاران ساخته است.

پس كعبه، شعبه‌اى از رضاى او و راهى به سوى آمرزش خداوند است، بر راستاى كمال نهاده شده و مجمع عظمت و شكوه است.

خداوند، آن را دو هزار سال پيش از دَحْوُ الأرض ⁽¹⁾آفريده است. پس خدايى كه پديد آورنده روح‌ها و صورت‌هاست، شايسته‌ترين كسى است كه در امر و نهى، اطاعت شود. ⁽²⁾138. امام صادق عليه السلام: خداوند عزوجل از هر چيزى، چيزى را برگزيد و از زمين، جايگاه كعبه را. ⁽³⁾139. امام صادق عليه السلام- به نقل از پدرانش عليهم السلام، در وصف كعبه-: خانه خدا در روى زمين، حجّت خدا بر بندگان اوست. ⁽⁴⁾3/ 3

ورود به كعبه و خروج از آن‌

الف- مستحب بودن ورود

خداوند از او راضى است و پاك از گناهان بيرون مى‌آيد». ⁽¹⁾142. امام باقر عليه السلام- آن گاه كه در باره ورود به كعبه از ايشان پرسيدند-: ورود به آن، ورود به رحمت خداست و بيرون آمدن از آن، خروج از گناهان است و در باقى مانده عمرش، از گناهان، مصون است و گناهان گذشته‌اش آمرزيده است. ⁽²⁾143. امام صادق عليه السلام- آن گاه كه در باره ورود به كعبه از ايشان پرسيدند-: آرى، اگر مى‌توانى، چنان كن و اگر از ازدحام بيم دارى، خود را به رنج ميفكن. ⁽³⁾144. امام صادق عليه السلام: براى كسى كه حجّ اوّل اوست، مستحب است كه به مشعر الحرام گام بگذارد و وارد كعبه شود. ⁽⁴⁾145. كتاب من لا يحضره الفقيه- به نقل از سليمان بن مهران-: به امام صادق عليه السلام گفتم: چرا براى كسى كه حجّ اوّل اوست، مستحب است وارد كعبه شود؛ ولى براى كسى كه قبلًا حج گزارده، خير؟

فرمود: «چون كسى كه حجّ اوّلش را مى‌گزارد، حجّ واجب را ادا مى‌كند و به حجّ خانه خدا فرا خوانده شده است. پس بايد وارد خانه‌اى شود كه به سوى آن، دعوت شده، تا در آن جا مورد اكرام قرار بگيرد». ⁽⁵⁾

ب- آداب ورود

آخرت از عذاب هميشگى، ايمن خواهد بود. ⁽¹⁾147. امام صادق عليه السلام: براى كسى كه حجّ اوّلش را مى‌گزارد، واجب است كه پيش از بازگشت از حج، وارد كعبه شود. پس هر گاه وارد شدى، با آرامش و وقار وارد شو. آن گاه به طرف هر يك از گوشه‌هايش برو و بگو: «خدايا! تو فرموده‌اى:(وَ مَن دَخَلَهُ و كَانَ ءَامِنًا؛ و هر كس وارد آن شود، ايمن است). پس مرا از عذاب روز قيامت، ايمن بدار».

و بين دو ستونى كه پشت سرِ هم‌اند، روى سنگ سرخ، نماز بخوان و اگر مردم زياد بودند، هر جا كه نماز خواندى، در همان جا رو به هر گوشه كن و خدا را بخوان و از او بخواه. ⁽²⁾148. امام صادق عليه السلام: هر كس با آرامش و بدون تكبّر و نخوت، وارد كعبه شود، آمرزيده مى‌شود. ⁽³⁾149. امام صادق عليه السلام: هر گاه خواستى وارد كعبه شوى، پيش از ورود، غسل كن و با كفش وارد نشو و هنگام ورود بگو: «خداوندا! تو فرموده‌اى:(وَ مَن دَخَلَهُ و كَانَ ءَامِنًا؛ و هر كس وارد آن شود، ايمن است). پس مرا از عذاب آتش، ايمن بدار».

سپس بين دو ستون، بر روى سنگ سرخ، دو ركعت نماز بخوان: در ركعت اوّل، سوره حم سجده و در ركعت دوم، به تعداد آيه‌هاى آن از [هر جاى] قرآن. و در گوشه‌هاى آن نماز مى‌خوانى و مى‌گويى: «خدايا! هر كس مهيّا و توشه‌گير و فراهم‌آور و آماده ديدار مخلوقى شود تا از پذيرايى و جايزه و احسان و عطاى او بهره‌مند شود،- اى سَرورم- مهيّا بودن و توشه‌گيرى و فراهم آورى و آمادگى من، به اميد پذيرايى و احسان و جايزه توست. پس امروز، اميدم را نااميد مكن، اى كه

خواهنده تو محروم نمى‌شود و برخوردار تو، از تو نمى‌كاهد!

امروز، نه كار شايسته‌اى به محضرت آورده‌ام و نه به اميد شفاعت كسى آمده‌ام؛ ولى در حالى آمده‌ام كه بر ستم و بدى به خويشتن معترفم. نه حجّتى دارم و نه بهانه‌اى. اى كه اين گونه‌اى، از تو مى‌خواهم كه خواسته‌ام را عطا كنى، لغزشم را ببخشايى و مرا رنجور و تهى‌دست و ناكام بر نگردانى، اى بزرگ، اى بزرگ، اى بزرگ! براى خواسته‌اى بزرگ، به تو اميد بسته‌ام. از تو مى‌خواهم- اى بزرگ- كه گناه بزرگ مرا ببخشايى. جز تو معبودى نيست».

و با كفش وارد كعبه نمى‌شوى، و آب دهان و بينى در آن نمى‌افكنى. و پيامبر خدا جز روز فتح مكّه، وارد آن نشد. ⁽¹⁾150. تهذيب الأحكام- به نقل از ذَريح-: در كعبه، در حالى كه امام صادق عليه السلام در سجده بود، شنيدم كه چنين مى‌گفت: « [خداوندا!] خشم تو را جز بردبارى‌ات بر نمى‌گرداند و جز رحمت تو پناه دهنده‌اى از عذابت نيست. نجوايى با تو نيست، جز تضرّع به درگاهت. بر من گشايشى عطا كن- اى خداى من- با آن قدرتى كه مردگان را با آن زنده مى‌كنى و آبادى‌هاى مرده را حيات مى‌بخشى و مرا- اى خداى من- از اندوه، نميران تا دعايم را اجابت كنى و اجابت را به من بشناسانى.

خدايا! تا فرصتِ پايانى‌ام، مرا عافيت، روزى كن و مرا مايه شماتت دشمن قرار مده و او را بر من مسلّط نكن. اگر تو مرا فرو نهى، كيست كه مرا رفعت بخشد؟ و اگر مرا بلند كنى، كيست كه مرا پَست كند؟ و اگر هلاكم كنى، كيست كه در باره بنده‌ات چيزى با تو بگويد، يا از كارت بپرسد؟ همانا دانسته‌ام- اى خداى من- كه نه در حكم تو، ستم است و نه در انتقامت، شتاب. كسى در انتقام، شتاب مى‌كند كه بيمِ از دست رفتن داشته باشد و ناتوان است كه نيازمند ستمگرى است و تو- اى خداى من- از

اين، پاك و والايى.

خدايا! مرا آماج بلا و هدف انتقامت قرار مده و مرا با خودم مهلت بده و از خطايم در گذر و دستم را نااميدانه به گردنم باز مگردان و پياپى بر من بلا نفرست، كه مى‌بينى ضعيف و به درگاهت نالانم و از مردم هراسان و به تو همدمم.

امروز به تو پناه مى‌آورم. پس پناهم ده. و از تو پناه مى‌خواهم. پس پناهم ده. و در گرفتارى، از تو يارى مى‌جويم. پس يارى‌ام كن. و از تو نصرت مى‌خواهم. پس نصرتم ده. و بر تو تكيه مى‌كنم. پس كفايتم كن. و از تو ايمنى مى‌جويم. پس ايمنم ساز. و از تو هدايت مى‌جويم. پس ره‌نمايى‌ام كن. و از تو رحمت مى‌خواهم. پس رحمتم كن. و از آنچه مى‌دانى، از تو آمرزش مى‌طلبم. پس مرا بيامرز. و از فضل گسترده‌ات روزى مى‌طلبم. پس روزى‌ام ده. و هيچ نيرو و توانى، جز از خداى والاى بزرگ نيست». ⁽¹⁾151. صحيح البخارى- به نقل از عبد اللَّه بن عمر-: پيامبر خدا، اسامة بن زيد، بلال و عثمان بن طلحه حَجَبى وارد كعبه شدند. پيامبر صلى الله عليه و آله در را بست و مدّتى در كعبه ماند. وقتى بلال بيرون آمد، پرسيدم: پيامبر چه كرد؟

گفت: يك ستون را سمت راست خود و ستونى را سمت چپ خود و سه ستون را پشت سر خود قرار داد- كعبه آن روز شش ستون داشت- و سپس نماز خواند. ⁽²⁾152. سنن النسائى- به نقل از عطا-: اسامة بن زيد همراه پيامبر خدا وارد كعبه شد. پيامبر صلى الله عليه و آله به بلال دستور داد كه در را ببندد. خانه كعبه آن روز، بر شش ستون استوار بود. پيامبر صلى الله عليه و آله رفت تا ميان دو ستونى كه نزديك درِ كعبه است، نشست. خدا را حمد و ثنا گفت و از او طلبيد و آمرزش خواست.

سپس برخاست و آمد تا به مقابل پشت كعبه رسيد. چهره بر آن نهاد و حمد و ثنا گفت و طلبيد و آمرزش خواست.

سپس به طرف هر يك از گوشه‌هاى كعبه رفت و با تكبير و لا إله إلّااللَّه و تسبيح و ثناى خدا و دعا و آمرزش‌خواهى، رو به روى آن قرار گرفت. آن گاه بيرون آمد و رو به كعبه، دو ركعت نماز خواند. آن گاه بر گشت و فرمود: «اين قبله است، اين قبله است». ⁽¹⁾153. الكافى- به نقل از ابو حمزه-: امام زين العابدين عليه السلام را شب، در آستانه كعبه ديدم كه نماز مى‌خواند. نماز را آن قدر طول داد كه گاهى تكيه به پاى راست خود داشت و گاهى بر پاى چپ. سپس شنيدم كه با صدايى گويا، گريان مى‌گفت: «سَرور من! آيا عذابم مى‌كنى، در حالى كه عشق تو در دل من است؟ به عزّتت سوگند، اگر چنين كنى، بين من و كسانى جمع مى‌كنى كه زمانى طولانى، من به خاطر تو با آنان دشمنى كرده‌ام!». ⁽²⁾154. الكافى- به نقل از يونس بن يعقوب-: امام صادق عليه السلام را ديدم كه داخل كعبه شد و خواست بين دو ستون برود؛ ولى نتوانست. پس پايين‌تر از آن، نماز خواند و رفت تا آن كه از مسجد بيرون شد. ⁽³⁾155. الكافى- به نقل از معاوية بن عمّار-: عبد صالح(امام كاظم عليه السلام). را ديدم كه وارد كعبه شد و بر سنگ سرخ، دو ركعت نماز گزارد. سپس ايستاد و روى به ديوارِ ميان ركن يمانى و غربى كرد. دستش را بر آن نهاد، به آن چسبيد و دعا كرد. سپس به سوى ركن يمانى رفت و به آن چسبيد و دعا كرد. سپس به طرف ركن غربى آمد و سپس خارج شد. ⁽⁴⁾

ج- آداب خروج‌

سپس فرود آمد و كنار نردبان نماز خواند، در حالى كه نردبان را سمت چپ خود قرار داده و رو به كعبه بود و ميان او و كعبه كسى حايل نبود. سپس به سوى خانه‌اش، بيرون شد. ⁽¹⁾157. الكافى- به نقل از يونس-: به امام صادق عليه السلام گفتم: وقتى وارد كعبه شدم، چه كنم؟

فرمود: «هر گاه وارد شدى، دو حلقه در را بگير. سپس برو تا به دو ستون برسى.

پس بر سنگ سرخ، نماز بخوان و چون از كعبه خارج شدى و از نردبان فرود آمدى، در سمت راست خود دو ركعت نماز بخوان». ⁽²⁾3/ 4

آغاز بناى كعبه‌

جبرئيل عليه السلام برايشان نقشه كشيد. آدم، حفر مى‌كرد و حوّا [خاك را] منتقل مى‌كرد، تا اين كه به آب رسيد. از زير آن، ندا آمد: «بس است، اى آدم!».

پس چون خانه را ساختند، خداوند به او وحى فرمود كه بر گِرد آن، طواف كند و به او گفته شد: «تو اوّلين كس هستى و اين، اوّلين خانه است».

سپس قرن‌ها گذشت، تا آن كه نوح، آن را ديدار كرد و سپس قرن‌ها گذشت تا آن كه ابراهيم، پايه‌هاى آن را بر افراشت. ⁽¹⁾159. امام باقر عليه السلام: آغاز اين خانه، چنان بود كه خداوند- تبارك و تعالى- به فرشتگان فرمود:

(إِنِّى جَاعِلٌ فِى الْأَرْضِ خَلِيفَةً؛ من در زمين، جانشين قرار مى‌دهم).

فرشتگان پاسخ دادند:(أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدّمَاءَ؛ ⁽²⁾

آيا در آن، كسى را قرار مى‌دهى كه در آن، فساد مى‌كند و خون‌ها را مى‌ريزد؟).

خداوند از فرشتگان، روى گرداند. آنها ديدند كه اين روى گردانى، از خشم خداست. پس به عرش او پناهنده شدند. خداوند به يكى از فرشتگان فرمان داد تا در آسمان ششم، در برابر عرش او خانه‌اى به نام «ضُراح» برايش بسازد. پس، آن را براى آسمانيان قرار داد و هر روز، هفتاد هزار فرشته طوافش مى‌كنند و باز نمى‌گردند و استغفار مى‌كنند.

پس چون آدم به آسمان دنيا فرود آمد، خداوند فرمانش داد كه اين خانه را- كه در مقابل آن بود- ترميم كند. پس خداوند، اين(كعبه). را براى آدم و نسل او قرار داد، همچنان كه آن خانه را براى آسمانيان قرار داده بود. ⁽³⁾160. امام باقر عليه السلام: خداوند، فرشتگان را فرمان داد كه در زمين براى او خانه‌اى بسازند، تا هر كه از فرزندان آدم گناه مى‌كند، بر گرد آن طواف نمايد- آن گونه كه فرشتگان، عرش خدا را طواف مى‌كنند- تا از آنان خشنود شود، همچنان كه از فرشتگان، راضى شد. پس در

محلّ كعبه، خانه‌اى ساختند كه زمان طوفان، بالا برده شد و اكنون در آسمان چهارم است. هر روز هفتاد هزار فرشته بر گرد آن طواف مى‌كنند و هرگز به سوى آن بر نمى‌گردند. ابراهيم عليه السلام هم بر پايه همان، كعبه را بنا نهاد. ⁽¹⁾161. علل الشرائع- به نقل از ابو خديجه-: به امام صادق عليه السلام گفتم: چرا كعبه را بيت عتيق(خانه آزاد). نام نهاده‌اند؟

فرمود: «خداى عزوجل از بهشت، حجر الأسود را براى آدم، فرود آورد. خانه كعبه، دُرّى سفيد بود. پس خداوند، آن را به آسمان، بالا برد و پايه‌اش باقى ماند و آن، در مقابل اين خانه است و هر روز، هفتاد هزار فرشته وارد آن مى‌شوند كه هرگز دوباره به سوى آن باز نمى‌گردند. خداوند به ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام فرمان داد كه كعبه را بر همان پايه‌ها بنا نهند». ⁽²⁾162. امام باقر عليه السلام: چون خداوند، آدم را از بهشت فرود آورد، فرمود: «من همراه تو خانه‌اى فرود مى‌آورم كه بر گرد آن طواف شود، آن‌چنان كه عرش من طواف مى‌شود، و نزد آن نماز خوانده شود، همچنان كه نزد عرش من نماز خوانده مى‌شود».

زمان طوفان، خانه به بالا برده شد. پيامبران، خانه خدا را حج مى‌كردند؛ ولى جاى آن را [دقيقاً] نمى‌دانستند، تا آن كه خداوند، جاى آن را براى ابراهيم عليه السلام مشخّص كرد.

او هم خانه را با [سنگِ اين] پنج كوه، بنا كرد: حِرا، ثَبير، لُبنان، طور و حِمِر. ⁽³⁾163. امام صادق عليه السلام: جايگاه كعبه، سرزمينى مرتفع و سفيد بود كه همچون خورشيد و ماه مى‌درخشيد، تا آن كه از دو فرزند آدم، يكى ديگرى را كشت. پس آن، سياه شد. چون آدم فرود آمد، خداوند همه جاى آن زمين را براى او بالا آورد، تا آن را ديد. سپس

فرمود: «همه اين، از آنِ توست».

گفت: خدايا! اين زمينِ سفيدِ درخشان چيست؟

فرمود: «آن، زمين من است». ⁽¹⁾164. امام على عليه السلام- در باره آيه(إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ؛ يقيناً اوّلين خانه‌اى كه براى مردم بنا شده، همان است كه در مكّه است)-: اوّلين خانه‌اى كه براى مردم قرار داده شد و خجسته بود و در آن هدايت و رحمت و بركت بود [، كعبه بود] و ابراهيم، نخستين كسى بود كه آن را بنا كرد. سپس قومى از عرب و از طايفه جُرهُم آن را ساختند. سپس ويران شد و قريش، دوباره آن را بنا كردند. ⁽²⁾

نكته‌اى در باره بناى كعبه‌

تاريخ بناى كعبه به درستى روشن نيست. احاديث و اقوال مورّخان در اين باره، به دو دسته كلى تقسيم مى‌شود:

دسته نخست مى‌گويند: حضرت ابراهيم عليه السلام كعبه را ساخته ⁽³⁾و پيش از ايشان، چنين بنايى وجود نداشته و خانه‌اى نيز با نام «كعبه» نداشته‌ايم.

دسته ديگر معتقدند كه: كعبه، پيش از حضرت ابراهيم عليه السلام ساخته شده و ايشان، آن را تجديد بنا كرده است. بسيارى از معتقدان به اين ديدگاه، بنيان‌گذار كعبه را حضرت آدم عليه السلام مى‌دانند. ⁽⁴⁾

براى جمع ميان دو قول، مى‌توان گفت كه كعبه توسط حضرت آدم عليه السلام و در محلّ تعيين شده از جانب خداوند، ساخته شد؛ ولى با توفان نوح، از ميان رفت. سپس با راهنمايى خداوند و به دست ابراهيم عليه السلام تجديد بنا گرديد و مراسم شكوهمند و مناسك عبادى حج نيز به وى تعليم شد.

به عبارت ديگر، ابراهيم عليه السلام نقشى هم‌پايه آدم عليه السلام در تاريخ كعبه دارد.

3/ 5

بازسازى كعبه‌

قرآن‌

(وَ إِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَ هِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَن لَّاتُشْرِكْ بِى شَيًا وَطَهّرْ بَيْتِىَ لِلطَّا ل فِينَ وَ الْقَا ل مِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ؛ ⁽¹⁾

و زمانى را [به ياد آور] كه براى إبراهيم، جايگاه خانه كعبه را آماده كرديم و [و گفتيم] كه براى من چيزى را شريك قرار مده و خانه مرا براى طواف كنندگان و قيام كنندگان [به عبادت] و ركوع و سجده كندگان، پاكيزه گردان»).(وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْرَ هِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْمعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛ ⁽²⁾

و زمانى را [به ياد آور] كه إبراهيم و اسماعيل، پايه‌هاى خانه را بالا مى‌آوردند [و مى‌گفتند:] «خداوندا! از ما بپذير. همانا تو شنواى دانايى»).

حديث‌

عبادت شوم» ....

إبراهيم، بنّايى مى‌كرد و اسماعيل به او سنگ مى‌داد و پايه‌ها را به سوى او بالا مى‌برد. چون به محلّ‌حجر الأسود رسيد، به اسماعيل گفت: براى اين جا هم سنگ بده.

اسماعيل، سنگ نيافت و متوقّف ماند. ابراهيم گفت: برو و پيدا كن.

اسماعيل رفت تا بيابد كه جبرئيل برايش حجر الأسود را آورد. اسماعيل آمد، در حالى كه ابراهيم، حجر الأسود را در جايش نهاده بود. پرسيد: اين را كه آورد؟

پاسخ داد: كسى كه به ساختنِ تو تكيه نكرده است.

خانه خدا مدّتى برپا بود تا آن كه ويران شد. عمالقه آن را ساختند. مدّتى پايدار بود، تا آن كه خراب شد. جُرهُم آن را بنا كردند. سپس باز هم ويران شد و قريش آن را ساختند. ⁽¹⁾167. الكافى- به نقل از كُلثوم بن عبد المؤمن حَرّانى-: امام صادق عليه السلام فرمود: «خداوند عزوجل به ابراهيم عليه السلام فرمان داد كه حج بگزارد و اسماعيل را هم همراه خود به حج آوَرَد و او را ساكن حرم سازد. پس هر دو، حج گزاردند .... سال بعد، خداوند به ابراهيم عليه السلام اجازه داد كه به حج برود و كعبه را بنا نهد. عرب‌ها نيز به حجّ كعبه مى‌رفتند.

كعبه خراب شده بود؛ ولى پايه‌هايش معلوم بود. چون مردم رفتند، اسماعيل سنگ‌ها را گرد آورد و آنها را داخل كعبه ريخت. چون خداوند به او اذن داد كه كعبه را بسازد، ابراهيم آمد و گفت: پسرم! خداوند، ما را به ساختن كعبه و بر آوردن آن، فرمان داده است. پس آن را آشكار كردند. آن وقت، كعبه يك رديف سنگ سرخ بود. خداوند به او وحى كرد: «بناى كعبه را بر همين پايه بگذار». پس خداوند، چهار فرشته نازل كرد كه براى او سنگ گردآورى مى‌كردند. ابراهيم و اسماعيل، سنگ‌ها را مى‌نهادند.

فرشتگان هم سنگ‌ها را نزديك مى‌آوردند، تا آن كه به دوازده ذراع رسيد. براى آن،

دو در قرار دادند: يكى براى ورود، و ديگرى براى خروج. و براى آن، آستانه(پلّه). و درگاهى از آهن قرار دادند.

كعبه عريان بود. ابراهيم، در حالى كه كعبه را به پايان رسانده بود، بيرون آمد و اسماعيل را آن جا نهاد .... همسرش كه زنى خردمند بود، به او گفت: كاش براى اين دو در، دو پرده مى‌آويختى؛ پرده‌اى از اين جا و پرده‌اى از آن جا!

اسماعيل گفت: باشد. پس براى آن دو در، دو پرده به طول دوازده ذراع درست كردند و بر دو در، آويختند. از آن خوششان آمد. همسر ابراهيم گفت: چرا براى كعبه پوشش ندوزم كه همه آن را بپوشانى؟ اين سنگ‌ها، بد منظرند. اسماعيل به او گفت:

باشد. همسر ابراهيم، شتابان به اين كار پرداخت و پشم بسيارى نزد قوم خود فرستاد و از آنان خواست كه آن را نخ بريسند».

امام صادق عليه السلام فرمود: «از همان جا اين رسم در ميان زنان رايج شد كه براى نخ‌ريسى، از يكديگر كمك بگيرند.

[امام عليه السلام در ادامه فرمود:] «آن زن، شتاب كرد و براى اين كار، كمك طلبيد. از هر قطعه‌اى كه فراغت مى‌يافت، بر كعبه مى‌آويخت. موسم حج فرا رسيد و هنوز جاهايى از كعبه بدون پوشش بود. به اسماعيل گفت: براى اين قسمت كه پوشش بِدان نرسيد، چه‌كنيم؟

پس آن را با چرمى وصله‌زده پوشاندند. در موسم حج، عرب‌ها، طبق عادت خود، به زيارت آمدند؛ ولى به چيزى نگريستند كه مايه اعجابشان بود. گفتند: سزاوار است هديه‌اى براى آن كه چنين كرده، داده شود. و قربانى و هديه، از آن جا رسم شد. هر تيره‌اى از عرب، چيزى با خود مى‌آورد، برگى و چيزهاى ديگرى، تا آن كه اشياى زيادى گرد آمد. آن وصله را كندند و پوشش كعبه را كامل نمودند و بر آن، دو در گذاشتند. كعبه آن گاه سقف نداشت. اسماعيل در آن، ستون‌هايى از چوب، مثل آنچه مى‌بينيد، قرار داد و آن را با شاخ و برگ پوشاند و گِل‌اندود كرد.

سال بعد كه عرب‌ها آمدند و بناى كعبه را ديدند، گفتند: براى آن كه چنين كرده، بايد هديه بيشترى داد. سال بعد، قربانى براى او آمد. اسماعيل نمى‌دانست آن را چه كند. خداى عزوجل به او وحى كرد كه:" قربانى را ذبح كن و حاجيان را، طعام بده" ...». ⁽¹⁾3/ 6

كعبه در جاهليت‌

قريش چنان كردند و رديف بالاى ديوار را خراب كردند. سيل را از كعبه باز گرداندند و كعبه را با پارچه‌هاى نقشدار يمانى، پوشاندند. ⁽¹⁾171. أخبار مكّة، ازرقى- به نقل از سعيد بن عمرو هُذَلى، از پدرش-: قريش را ديدم كه در جاهليت، روزهاى دوشنبه و پنجشنبه، درِ كعبه را مى‌گشودند و دربانان نزد در مى‌نشستند. هر گاه كسى بالا مى‌رفت كه دوست نداشتند وارد كعبه شود، او را پرت مى‌كردند و گاهى مى‌مُرد. با كفش وارد كعبه نمى‌شدند و اين را بزرگ مى‌شمردند و كفش‌هاى خود را زير پلّكان مى‌گذاشتند. ⁽²⁾172. صحيح البخارى- به نقل از عايشه-: از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدم: آيا ديوار هم جزء كعبه است؟

فرمود: «آرى».

گفتم: پس چرا آن را جزء كعبه و داخل آن قرار ندادند؟

فرمود: «قوم تو هزينه آن را نداشتند(پولشان نرسيد)».

گفتم: چرا درِ كعبه بلند است؟

فرمود: «قوم تو، چنين كردند تا هر كه را خواستند، وارد كنند و هر كه را خواستند، جلوگيرى كنند و اگر نبود كه قوم تو، تازه از جاهليت رسته‌اند و بيم دارم دل‌هايشان نپذيرد كه ديوار را وارد كعبه كنم و درِ كعبه را به زمين بچسبانم [چنين مى‌كردم]». ⁽³⁾173. امام صادق عليه السلام: در جاهليت، قريش، كعبه را خراب كردند و چون خواستند آن را بسازند، نتوانستند [و موانعى پيش آمد] و در دل‌هايشان هراس افتاد. يكى گفت: هر كس پاك‌ترين مال خود را بياورد و از مالى كه از راه قطع رَحِم يا حرام به دست آورده‌ايد، نياوريد. آنان نيز چنين كردند. آن گاه امكان ساختن كعبه، برايشان مهيّا شد. آن را

ساختند تا به محلّ حجر الأسود رسيدند. ميانشان گفتگو پيش آمد كه چه كسى حجر الأسود را در جاى خودش كار بگذارد. نزديك بود ميانشان شرّى پديد آيد كه به داورىِ اوّلين كسى كه از درِ مسجد وارد شود، تن دادند.

پيامبر خدا وارد شد. چون نزد آنان آمد، فرمود تا پارچه‌اى بگستردند. سپس سنگ را ميان آن نهاد. قبايل، گوشه‌هاى پارچه را گرفتند و بلند كردند. سپس پيامبر صلى الله عليه و آله سنگ را برداشت و در جايش نهاد. خدا، او را مخصوص اين كار ساخت. ⁽¹⁾

توضيحى درباره بازسازى كعبه

مورّخان نوشته‌اند كه كعبه بارها ويران شد و بارها سيل، پايه‌هاى آن را فرو ريخت. از اين رو، خانه برآمده به دست ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام، بر جا نماند؛ ليكن افراد دوره جاهلى- كه سخت دل‌بسته حفظ شكل و جاى و بنيادش بودند-، پس از هر ويرانى يا آسيبى، تا آن جا كه مقدورشان بود، مى‌كوشيدند خانه را به شكلى كه در روزگار پدران و نياكانشان داشت، بازگردانند و آن را بازسازى نمايند. لذا هيچ تغييرى در آن، راه نمى‌دادند و صورت بنا را دگرگون نمى‌كردند.

بيت اللَّه الحرام، بنايى «مكعّب» شكل است. لذا بِدان «كعبه» گفته شده است.

مورّخان، آن را چنين وصف كرده‌اند:

تا پنج سال پيش از اسلام، ديوارهاى كعبه سنگ چين بود و سنگ‌ها بى‌آن كه مَلاطى آنها را به هم بپيوندد، تا بالاى قد آدمى، روى هم چيده شده بود.

نيز گفته‌اند كه:

در عهد اسماعيل، نُه ذراع ارتفاع داشت و مسقَّف نبود و درى داشت كه به زمين چسبيده بود. نخستين كسى كه براى آن چفت گذاشت، «تُبّع» بود و سپس عبد المطّلب، درى آهنى براى آن ساخت و آن را با زرِ به دست آمده از دو آهوى زرّين [كه بر اثر حفر چاه زمزم كشف شده بود] بياراست. اين، نخستين بارى بود كه كعبه را مى‌آراستند.

وصفى كه مورّخان، اين گونه از كعبه ارائه مى‌كنند، ما را بر آن مى‌دارد تا آن را ويرانه‌اى ابتدايى و ساده تصور كنيم؛ حياطى مربع‌گونه كه ديوارهاى سنگى- بى‌هيچ

مَلاطى كه آنها را به يكديگر بپيوندد-، آن را در برگرفته‌اند و پرندگان شكارى در آن، مأوا گزيده‌اند و هيچ حائلى كف آن را از اشعه سوزان خورشيد و باران‌هايى كه بر مكّه فرود مى‌آيد و گاه به شكل آب از دهانه چاه‌ها بيرون مى‌زند، حفظ نمى‌كند. اين خانه، در حقيقت، چهار ديوارى‌اى است سنگى كه ارتفاع آن، از قامت انسان، تجاوز نمى‌كند.

پاره‌اى از مورّخان گفته‌اند كه:

عامر بن جادر ازْدى، پس از اسماعيل، نخستين كسى بود كه براى كعبه، جدار(ديوار). گذاشت. لذا «جادر(برآورنده جدار)» لقب گرفت.

باز به گفته مورّخان، در نيمه اول قرن هفتم ميلادى، يعنى پنج سال پيش از اسلام و زمانى كه پيامبر خدا، 35 ساله بود، كعبه دچار آتش سوزى شد. در اين هنگام، بر آن شدند تا خانه را بازسازى كنند و برايش سقفى چوبى بگذارند. لذا دست به كار شدند و ديوارها را- كه پيش تر نُه ذراعْ ارتفاع داشت- تا هيجده ذراع بر آوردند و سقفى بر دو رديف سه ستونه چوبى بر آن گذاشتند. همچنين درِ آن را از سطح زمين، بالاتر آوردند كه جز با پلّكان، نمى‌شد بِدان وارد شد. ديوارها را نيز با يك رديف سنگ و يك رديف چوب برآوردند. در اخبار آمده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله چون در سال فتح مكّه وارد كعبه شد، كنار ستونى ايستاد و دعا كرد. در آن هنگام، در كعبه، شش ستون بود.

مورّخان در باره دليل بازسازى كعبه گفته‌اند كه ديوارهاى سنگى- كه ملاطى نداشتند و ارتفاع آنها از قامت آدمى تجاوز نمى‌كرد-، به تدريج، از هم گسيخته بودند و سنگ‌هاى آنها هم بر زمين ريخته بود. لذا بر آن شدند تا ديوارهايش را برآورند و چون تنى چند از قريش و ديگران گنج كعبه را كه در چاهى در ميان آن قرار داشت، دزديده بودند، مردم بر مسقّف كردن آن، هم داستان شدند.

اين بناى تازه نيز- آن گونه كه از وصفش در كتاب‌هاى مورّخان بر مى‌آيد-، بنايى فاخر نبود. تنها اتاقى بود كه اينك سقفى چوبى بر شش ستون در دو رديف، آن را مى‌پوشانْد. ديوارهايش كه پيش‌تر نُه ذراعْ ارتفاع داشت و كمى بيشتر يا كمتر از قامت

آدمى‌بود، تا هيجده ذراع، بالا آمده بود. اين بار، مواد ساختمانى محكمى در اين بنا به كار رفت؛ رديفى از چوب و رديفى از سنگ و ديوارهايش در مجموع، پانزده رديف چوبى و شانزده رديف سنگى را تشكيل مى‌داد. سقف آن را نيز مسطّح كرده بودند و برايش ناودانى گذاشته بودند كه آب باران از آن، سرازير مى‌شد.

در هر حال، اين بنا از جهت مساحت، هنر، زيبايى و عظمت، با هيچ يك از معبدهاى عربى جنوب عربستان، مانند معبد «المقه» در شهر «مَأرِب» يا ديگر معابدى كه پژوهشگران به آثار و بقاياى آنها دست يافته‌اند، سنجيدنى نبود. ⁽¹⁾

3/ 7

داستان اصحاب فيل‌

قرآن‌

خانه خدا

(أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحبِ الْفِيلِ* أَلَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِى تَضْلِيلٍ* وَ أَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ* تَرْمِيهِم بِحِجَارَةٍ مّن سِجّيلٍ* فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ‌م؛ ⁽¹⁾

آيا نديدى پروردگارت، با فيل‌سواران چه كرد؟ آيا نيرنگشان را در گم‌راهى قرار نداد؟ و بر سر آنان، پرندگانى را دسته دسته فرستاد كه آنان را با سنگ‌هايى از سِجّيل زدند. پس آنان را مانند برگى خورده‌شده، قرار داد).

حديث‌

به فرمان‌روا گفتند: اين، بزرگ قريش است و مردى هوشمند و جوان مرد است. او هم احترام كرد و نزديكش ساخت. سپس به مترجم گفت: بپرس كه چه مى‌خواهد؟

[عبد المطّلب] گفت: همراهانت به شترهاى من برخورده‌اند و آنها را ربوده‌اند.

دوست دارم شترهايم را به من باز گردانى.

وى از درخواست او تعجّب كرد و گفت: آيا اين، همان است كه گفتيد بزرگ قريش است و از خِرد او ياد كرديد؟ از من نخواست از خانه‌اى كه او مى‌پرستد، باز گردم. اگر از من خواسته بود كه از ويران ساختن آن چشم بپوشم، چنان مى‌كردم.

مترجم، سخن او را به عبد المطّلب باز گفت. وى پاسخ داد: اين خانه، صاحبى دارد كه از آن، دفاع مى‌كند. من از تو خواستم شترهاى مرا باز گردانى؛ چون به آنها نياز دارم.

پس دستور داد آنها را بر گرداندند. ⁽¹⁾176. الكافى- به نقل از ابو مريم-: از امام باقر عليه السلام در باره آيه(وَ أَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ* تَرْمِيهِم بِحِجَارَةٍ مّن سِجّيلٍ؛ و بر آنان، پرندگانى را دسته دسته فرستاد كه آنان را با سنگ‌هايى از سِجّيل زدند). پرسيدم.

فرمود: «پرندگانى ساف ⁽²⁾بودند كه از سمت دريا سراغ آنان آمدند. سرهاى آنها، مثل سر درندگان و چنگال‌هايشان مانند پرندگانِ شكارى بود. هر پرنده، سه سنگ همراه داشت: دو سنگ در چنگ‌ها و يكى در منقار. با آن سنگ‌ها آن قوم را سنگباران مى‌كردند، تا آن كه پيكرهايشان آبله گرفت و بر اثر آن، كشته شدند.

پيش از آن، آبله ديده نشده بود و نيز اين كار را از پرندگان، نه پيش از آن روز و نه پس از آن، هرگز نديدند. كسانى هم كه از آن حادثه جان سالم به در برده بودند، چون به حضرموت(وادى‌اى نزديك يمن). رسيدند، خداوند سيلى فرستاد و همه را غرق كرد» و فرمود: «از پانزده سال پيش، در آن وادى، هرگز آبى ديده نشده بود!» و فرمود:

«به همين خاطر كه آنان در آن جا مُردند، نام آن جا" حضرموت(مرگ، حاضر شد)" گشت». ⁽³⁾

تاريخ حمله ابرهه به مكّه‌

ابرَهه اشرَم(ابو يَكسوم). در حدود سال 570 ميلادى(يعنى چهل سال قبل از بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله). به مكّه حمله كرد. بعضى، تاريخ حمله را سال‌هاى ديگرى دانسته‌اند؛ ولى

هيچ يك، از سال 581 ميلادى در نمى‌گذرد.

علّت حمله ابرهه، مجموعه‌اى از انگيزه‌هاى سياسى و اقتصادى و دينى بود. ابرهه ابتدا عبادتگاهى پُرشكوه در محلّ فرمان‌روايى خود در يمن ساخت تا توجّه مردم را از كعبه به آن جا معطوف كند؛ امّا اعراب، نه تنها به آن جا نرفتند، بلكه به آن اهانت كردند. همين امر، دستاويزى براى ابرهه ساخت تا با حمله به مكّه و نابود كردن آن، مركز دينى و سياسى جزيرة العرب را به پندار خود به يمن منتقل كند و دينش را حاكم و خود را فرمان‌رواى مطلق حجاز سازد.

3/ 8

آنچه در تاريخ اسلام بر كعبه گذشت‌

اشاره

عبيد اللَّه گفته است: ديوارش كوتاه بود. پس ابن زبير، آن را بنا كرد [و بالا آورد]. ⁽¹⁾178. امام صادق عليه السلام: كعبه در زمان ابراهيم عليه السلام، نُه ذراع بود و دو در داشت. عبد اللَّه بن زبير، آن را باز ساخت و ارتفاعش را هجده ذراع قرار داد. حَجّاج، آن را خراب كرد و آن را به ارتفاع بيست و هفت ذراع ساخت. ⁽²⁾

مرمّت و تجديد بناى كعبه

كعبه و مسجد الحرام، در طول تاريخ اسلام، بارها مرّمت و تجديد بنا شده‌اند. اين تعميرات، معمولًا پس از سيل‌هاى فراوان مكّه و گاه پس از جنگ‌ها، انجام گرفته است.

الف- سيل‌ها

از پيدايش اسلام تا كنون، نزديك به صد سيل به مسجد الحرام و كعبه، آسيب رسانده است كه برخى از آنها به نام‌هاى خاصّى مشهور شده‌اند، همچون: سيل «امّ نَهشَل» در خلافت عمر و «حجاف» و «المخبل» در خلافت عبد الملك بن مروان و سيل «ابن حنظله» در روزگار مأمون.

ب- جنگ‌ها

با وجود قداست و حرمت كعبه، سه حمله بزرگ به مكّه، زيان‌هاى بزرگى به كعبه وارد ساختند كه عبارت‌اند از:

حجر الأسود به دست آنان.

تعمير بيت، به خلفا و پادشاهان و اميران مختلف مكّه نسبت داده شده است، مانند: عبد اللَّه بن زبير(64 ق). و عبد الملك بن مروان(74 ق). و سلطان سليم عثمانى(960 ق). و سلطان مراد عثمانى(1040 ق). و در آخرين ساخت و ساز(1417 ق)، ⁽¹⁾به دستور فهد بن عبد العزيز، بناى دوره عثمانى، كاملًا تخريب و تخليه گرديد و بر جاى آن، بناى جديد كعبه، با همان شكل و ابعاد بناى پيشين، پى‌ريزى و با بِتُن مسلّح، ساخته شد.

فصل چهارم: نشانه‌هاى خدا در كعبه

اشاره

فصل چهارم: نشانه‌هاى خدا در كعبه ⁽¹⁾

4/ 1

مجموعه نشانه‌ها

قرآن‌

(إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِى بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لّلْعلَمِينَ* فِيهِ ءَايتُ م بَيّنتٌ مَّقَامُ إِبْرَ هِيمَ وَمَن دَخَلَهُ كَانَ ءَامِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعلَمِينَ؛ ⁽²⁾

همانا اوّلين خانه‌اى كه براى مردم قرار داده شد، همان است كه در مكّه است، فرخنده و هدايتگر براى جهانيان. در آن، نشانه‌هايى روشن است: مقام ابراهيم. و هر كس وارد آن شود، ايمن است. و براى خداست بر عهده مردم كه آن خانه را حج كنند، هر كس كه قدرت و راهى به سوى آن داشته باشد. و هر كس كفر ورزد [و ناسپاسى كند]، خداوند از جهانيان، بى‌نياز است).

حديث‌

فرمود: «مقام ابراهيم- آن جا كه بر روى سنگ ايستاد و قدم‌هاى او بر سنگ، اثر گذاشت- و حَجَر الأسود و خانه اسماعيل». ⁽¹⁾توضيح

آياتِ بيّنات(مورد اشاره در آيه پيش گفته). ⁽²⁾، به نشانه‌هاى بر جامانده از عهد قديم در مكّه گفته مى‌شود كه شامل: مقام ابراهيم، حجر الأسود و حِجْر اسماعيل است. اين سه، همان‌ها هستند كه در حديث پيشين، از آنها نام برده شده است. ⁽³⁾برخى از مفسّران، حطيم، زمزم و اركان اربعه كعبه را نيز بر سه مورد ياد شده، اضافه كرده‌اند و حتى ديگر مكان‌هاى مقدّس مكّه و حرم(مثل مشعر و عرفات). را نيز از مصاديق «آيات بيّنات» دانسته‌اند ⁽⁴⁾. علامّه سيد محمد حسين طباطبايى، در تفسير الميزان، هر سه قسمت آيه، يعنى: «مقام ابراهيم» و «مَن دخله ...» و «للَّه على الناس ...» را در مقام بيان و توضيح همان «آيات بيّناتِ» ياد شده در آغاز آيه مى‌داند. ⁽⁵⁾4/ 2

مقام ابراهيم و جايگاه آن

مقام ابراهيم و جايگاه آن ⁽⁶⁾

فرمود:(وَ اتَّخِذُوا مِن مَّقَامِ إِبْرَ هِيمَ مُصَلًّى؛ از مقام ابراهيم، جايگاه نماز بگيريد). ⁽¹⁾181. الكافى- به نقل از زراره-: به امام باقر عليه السلام گفتم: آيا حسين عليه السلام را درك كردى؟

فرمود: «آرى. به ياد مى‌آورم كه همراه او در مسجد الحرام بودم كه سيل، وارد مسجد شد و مردم، روى مقام مى‌ايستادند. برخى كه بيرون مى‌رفتند، مى‌گفتند: مقام را سيل برد. و بعضى مى‌گفتند: سر جاى خود است.

به من فرمود: فلانى! مردم چه كردند؟

گفتم: خداوند به صلاحت دارد! مردم، بيم آن دارند كه سيل، مقام را برده باشد.

فرمود: ندا بده كه خداوند، آن را نشانه قرار داده است و آن را نخواهد برد.

پس مردم، آرامش يافتند. جايگاه مقام كه ابراهيم عليه السلام آن را قرار داده بود، كنار ديوار كعبه بود. همچنان آن جا بود، تا آن كه مردم جاهليت، آن را به جايگاه امروزش منتقل كردند. چون پيامبر صلى الله عليه و آله مكّه را فتح كرد، به همان جايى برگرداند كه ابراهيم نهاده بود.

آن جا بود تا آن كه عمر بن خطّاب به حكومت رسيد. از مردم پرسيد: از شما چه كسى جايگاه قبلى آن را مى‌داند؟

مردى گفت: من جاى آن را با افسارى كه نزد من است، اندازه گرفته‌ام.

گفت: آن را بياور.

آن را آورد. پس اندازه گرفت و مقام را به همان جا برگرداند». ⁽²⁾182. امام صادق عليه السلام: چون خداوند متعال به ابراهيم عليه السلام وحى كرد كه: «مردم را به حج ندا بده»، [ابراهيم] سنگى را كه اثر گام‌هايش در آن است(مقام)، رو به روى كعبه و چسبيده به كعبه، در همان جايى كه امروز است، قرار داد. سپس بر آن ايستاد و فرمان خدا را با رساترين صدايش ندا داد. چون آن سخن را گفت، سنگ، تاب تحمّل او را نياورد و پاهايش در آن فرو رفت. پس ابراهيم، پاهايش را از سنگ بر كند.

مردم، چون افزون شدند و به شرّ و بلا گرويدند، بر آن ازدحام آوردند و تصميم گرفتند كه آن را در جايى كه امروز قرار دارد، قرار دهند تا مطاف، براى طواف كنندگان خالى شود.

چون خداوند، محمّد صلى الله عليه و آله را برانگيخت، آن را به همان جايگاهى كه ابراهيم قرار داده بود، باز گرداند.

آن همان جا بود تا اين كه پيامبر خدا از دنيا رفت و زمان ابو بكر و اوايل حكومت عمر نيز همان جا بود. سپس عمر گفت: مردم بر گرد مقام، در فشارند. كدام يك از شما جايگاهش را در جاهليت مى‌داند؟

مردى گفت: من، آن را اندازه گرفته‌ام.

گفت: اندازه پيش توست؟

گفت: آرى.

گفت: آن را بياور.

آورد. پس [عمر،] دستور داد كه مقام را به آن جا بردند و به مكانى برگرداندند كه اكنون است. ⁽¹⁾

توضيحى در باره مقام ابراهيم

توضيحى در باره مقام ابراهيم ⁽²⁾

مقام ابراهيم، از نشانه‌هاى روشن الهى و از نظر مشهور، همان سنگ معروف در نزديكى كعبه است كه هنگام بالا بردن پايه‌هاى خانه كعبه، زير پاى ابراهيم عليه السلام بوده است. در اين سنگ، اثر قدم انسان، آشكارا ديده مى‌شود و اين خود، معجزه و آيه‌اى الهى است كه پاى انسان، در يك جسم سخت، فرو رود و اثر آن نيز ساليان دراز، باقى

بماند و سيل‌ها و جنگ‌ها و غارت‌ها را پشت سر گذارد. سه تفسير ديگر نيز درباره مقام ابراهيم، از ابن عبّاس و مجاهد و عطا نقل شده است؛ ولى احاديث، همين نظر مشهور را تأييد مى‌كنند.

در باره زمان وقوع اين معجزه الهى و ايستادن ابراهيم عليه السلام بر اين سنگ، اختلاف نظر هست. بعضى آن را هنگام بناى كعبه و بالا بردن پايه‌هاى كعبه مى‌دانند و معتقدند كه حضرت ابراهيم عليه السلام بر آن مى‌ايستاده است تا بتواند قسمت بالايى ديوار كعبه را بسازد. دسته دوم مى‌گويند: حضرت ابراهيم عليه السلام هنگام اعلان حج، جهت امتثال امر(وَ أَذّن فِى النَّاسِ بِالْحَجّ)، بر روى اين سنگ ايستاد. در اين زمينه اقوال ديگرى هم وجود دارد كه از جمله آنها قول قفّال است كه مى‌گويد اين سنگ، در تمام واقعه‌هاى ذكر شده، مورد استفاده حضرت ابراهيم عليه السلام قرار گرفته است.

توضيحى درباره جايگاه مقام ابراهيم

توضيحى درباره جايگاه مقام ابراهيم ⁽¹⁾

تغيير مكان «مقام ابراهيم»، از مسلّمات تاريخ ⁽²⁾است و بسيارى از كتاب‌هاى سيره و حديث و تاريخ، آن را از مكان كنونى‌اش به كعبه نزديك‌تر و يا حتّى چسبيده به آن دانسته‌اند. ⁽³⁾بر طبق آنچه از برخى احاديث، به دست مى‌آيد، ابتدا در جاهليت، آن را از كعبه دورتر بردند و سپس پيامبر صلى الله عليه و آله آن را پس از فتح مكّه به جاى نخستينش باز گرداند؛ يعنى همان مكانى كه ابراهيم عليه السلام آن را در آن جا نهاده بود. ⁽⁴⁾سپس عمر، آن را به مكانى كه هم‌اكنون قرار دارد، انتقال داد. ⁽⁵⁾در علّت اين

انتقال، اختلاف كرده‌اند: برخى آن را به جهت سيلى مى‌دانند كه مقام را با خود بُرد، ⁽¹⁾برخى ديگر به جهت توسعه دادن مكان طواف ⁽²⁾و برخى به جهت اين كه زير پاى طواف كنندگان قرار نگيرد. ⁽³⁾4/ 3

حجر الأسود

الف- حجر الأسود، دست خدا

حجر الأسود⁽⁴⁾

ب- اصل حجر الأسود

امام باقر عليه السلام فرمود: «پس كوه ابو قُبَيس، ابراهيم عليه السلام را ندا داد:" تو نزد من، سپرده‌اى دارى". آن گاه حجر الأسود را به او داد و وى آن را در جايگاهش نهاد». ⁽¹⁾188. الخصال: امام على عليه السلام در پاسخ آن يهودى، در باره سؤالش از اوّلين سنگى كه بر روى زمين نهاده شد، فرمود: «شما مى‌گوييد: آن است كه در بيت المقدّس است و دروغ مى‌گوييد. اوّلين سنگ، آن است كه آدم، آن را از بهشت، فرود آورد».

يهودى گفت: به خدا راست گفتى. اين مطلب به املاى موسى و خطّ هارون، در دست است. ⁽²⁾189. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: در روى زمين، جز سه چيز، از بهشت نيست: نهالِ عَجْوه(نوعى خرماى خوب)، چند اوقيه(پيمانه). آبى كه هر روز از بركت بهشت در فرات مى‌ريزد، و حجر الأسود. ⁽³⁾

فرمود: «سه سنگ از بهشت فرود آمده‌اند: حجر الأسود كه به وديعت به ابراهيم سپرده شد، مقام ابراهيم و سنگ بنى اسرائيل».

امام باقر عليه السلام فرمود: «خداوند، سنگ سفيد را به ابراهيم سپرد كه سفيدتر از كاغذ بود؛ ولى در نتيجه گناهان فرزندان آدم، سياه شد». ⁽³⁾

ج- نهادن حجر الأسود در جاهليت‌

كعبه را خراب كردند. چون آن را دوباره ساختند و به محلّ حجر الأسود رسيدند، قريش در اين كه كدام يك از قبيله‌ها عهده‌دار بالا آوردن آن ركن شود، با هم در افتادند. گفتند: اوّلين كسى كه بر ما آشكار شود، او را داور قرار مى‌دهيم.

در اين لحظه، پيامبر خدا آشكار شد، در حالى كه جوان بود و پارچه‌اى راه راه بر خود، حمايل كرده بود. او را به داورى برگزيدند. او دستور داد تا حجر الأسود

را در پارچه‌اى نهادند. بزرگِ هر قبيله را طلبيد و گوشه‌اى از پارچه را به او داد و خودش بالا رفت. و حجر الأسود را [با آن پارچه] بالا آوردند و خودِ او آن را در جايش نهاد. ⁽¹⁾

د- حجر الأسود در دوران عبد الملك‌

ه- حجر الأسود در عصر قِرمَطيان‌

به سختى بيمار شدم، آن‌چنان كه بيم جان داشتم. آنچه در نظر داشتم، فراهم‌نگشت.

كسى را به نام «ابن هشام»، نايب گرفتم و به او نامه مُهر شده‌اى دادم. در نامه پرسيده

بودم كه عمرم چه قدر خواهد بود و آيا مرگ من در همين بيمارى است يا خير؟ به آن نايب گفتم: خواسته‌ام اين است كه اين نامه به دست كسى برسد كه حجر الأسود را بر جاى خودش مى‌نهد و جواب نامه گرفته شود. تو را براى اين كار، نايب گرفته‌ام.

ابن هشام گفت: چون به مكّه رسيدم و تصميم بر آن شد كه حجر الأسود را به جاى خود باز گردانند، مَبلغى به خُدّام خانه خدا دادم كه توانستم جايى باشم كه قرار دهنده حجر الأسود را بر جايش ببينم. كسى را هم از خدّام، قرار دادم كه مانع فشار مردم بر من شود.

هر كس كه مى‌خواست حجر الأسود را بر جاى خود نهد، مى‌لرزيد و قرار نمى‌گرفت. جوانى گندمگون و زيباروى آمد و آن را گرفت و در جايش نهاد كه قرار گرفت، چنان كه گويا اصلًا از جايش جدا نشده است. صداها برخاست. آن جوان خواست كه از در مسجد بيرون رود. از جايم برخاسته در پى او رفتم و مردم را از راست و چپ خود كنار مى‌زدم، تا آن جا كه پنداشتند ديوانه‌ام. مردم برايم راه مى‌گشودند و چشمم از او جدا نمى‌شد، تا آن كه از مردم، جدا شد. من در پى او شتاب مى‌كردم و او آرام مى‌رفت و من به او نمى‌رسيدم. چون به جايى رسيدم كه جز من كسى نبود كه او را ببيند، ايستاد و رو به من كرد و فرمود: «آنچه همراه دارى، بده». نامه را به او دادم. بى آن كه به آن بنگرد، فرمود: «به او بگو: از اين بيمارى، هراسى نداشته باش. مرگ تو نيز پس از سى سال خواهد بود». مدهوش شدم. توان حركت نداشتم و او مرا گذاشت و برگشت. ⁽¹⁾4/ 4

حِجْر اسماعيل و آداب آن‌

⁽²⁾198. امام صادق عليه السلام: حجر، خانه اسماعيل است و قبر هاجر و اسماعيل در آن قرار دارد. ⁽³⁾

فرمود: «نه، حتّى به اندازه چيده يك ناخن هم؛ ليكن اسماعيل عليه السلام مادرش را آن جا به خاك سپرد. چون دوست نداشت كه پا بر روى آن بگذارند، دور آن حصارى كشيد.

قبور پيامبرانى هم در آن جاست». ⁽²⁾201. امام صادق عليه السلام: در حجر، نزديك ركن سوم، دخترانِ دوشيزه اسماعيل دفن شده‌اند. ⁽³⁾202. الكافى- به نقل از ابو بلال مكّى-: امام صادق عليه السلام را ديدم كه از سمتِ درب كعبه، وارد حجر شد و به فاصله دو ذراع از كعبه به نماز ايستاد. گفتم: هيچ يك از خاندان تو را نديده‌ام كه در مقابل ناودان، نماز بخواند.

فرمود: «اين جا محلّ نماز شَبَّر و شَبير، پسران هارون عليه السلام است». ⁽⁴⁾203. كمال الدين: ابو نعيم انصارى از امام زمان عليه السلام روايت كرده است كه امام عليه السلام با اشاره به حِجر و به سمت ناودان فرمود: «امام زين العابدين عليه السلام در سجده خود در اين مكان مى‌گفت:

بنده ناچيزت، در آستان توست. نيازمندت، به آستان توست. از تو مى‌خواهم آنچه را كه جز تو بر آن، توانا نيست». ⁽⁵⁾

«خدايا! بر ناتوانى و بيچارگى من، ترحّم كن. پروردگارا! مرا از رحمت خويش، دو نصيب عطا كن و از روزىِ گسترده‌ات بر من ببار و شرّ فاسقانِ جن و انس و شرّ فاسقان عرب و عجم را از من دور كن.

خدايا! روزىِ مرا گشاده گردان و بر من سخت مگير.

خدايا! بر من رحمت آر و عذابم مكن. از من خشنود باش و بر من خشم مگير. تو شنواى دعا و نزديك و اجابت كننده‌اى». ⁽²⁾4/ 5

حَطيم‌

«ميان حجر الأسود و درِ كعبه است».

پرسيدم: چرا به آن، حَطيم مى‌گويند؟

فرمود: «چون در آن جا مردم همديگر را فشار مى‌دهند». ⁽³⁾207. الكافى- به نقل از ابوبلال مكّى-: امام صادق عليه السلام را ديدم كه بر گرد كعبه طواف كرد. سپس

ميان درِ كعبه و حجر الأسود، دو ركعت نماز خواند. گفتم: هيچ يك از شما را نديده‌ام كه اين جا نماز بخواند!

فرمود: «اين جا، همان جاست كه توبه آدم پذيرفته شد». ⁽¹⁾208. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: كنار درِ كعبه، جبرئيل، دو بار امام جماعت من شد [و من به او اقتدا كردم]. ⁽²⁾209. امام صادق عليه السلام- آن گاه كه حلبى از ايشان در باره حِجر پرسيد-: شما آن را حَطيم مى‌ناميد. آن جا محلّ گوسفندان اسماعيل بود و مادرش را آن جا دفن كرد و خوش نداشت كه پا بر آن گذاشته شود. پس دور آن را حصارى كشيد. قبر پيامبرانى هم در آن جاست. ⁽³⁾ر. ك: ص 115(بهترين جاى مسجد الحرام).

4/ 6

مُلتزَم

⁽⁴⁾ 210. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هيچ كس در اين ملتزم، چيزى از خدا نخواست، مگر آن كه اجابت شد. ⁽⁵⁾211. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: ملتزم، جايى است كه دعا در آن پذيرفته است و هيچ بنده‌اى [در ملتزم] چيزى از خدا نخواست، مگر اين كه آن را پذيرفت. ⁽⁶⁾212. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: ميان ركن و مقام، ملتزم است. هيچ دردمندى آن جا دعا نمى‌كند، مگر آن كه بهبود يابد. ⁽⁷⁾

پس گناهانم را ببخشاى. و نيازم را مى‌دانى. پس خواسته‌ام را عطا كن.

خدايا! از تو ايمانى مى‌خواهم كه همنشين دلم باشد و يقينِ راستى [مى‌خواهم] تا آن كه بدانم جز آنچه برايم نوشته‌اى، به من نخواهد رسيد، و [نيز] رضا به آنچه بر من حكم كرده‌اى.

خداوند متعال به او وحى كرد: «اى آدم! دعاهايى كردى و من اجابت كردم. اين گونه دعا را هيچ يك از فرزندانت نخواهد كرد، مگر آن كه اندوه‌ها و گرفتارى‌هايش را برطرف مى‌سازم و در باره آنچه از دست داده، كفايتش مى‌كنم و تهى‌دستى را از قلبش بيرون مى‌كنم و توانگرى را ميان دو چشمش قرار مى‌دهم و در پى تجارت هر تاجرى، براى او تجارت مى‌كنم [و به او سود مى‌دهم] و دنيا به حالتِ خوار، سراغ او مى‌آيد، هر چند خودش آن را نخواهد». ⁽¹⁾214. امام صادق عليه السلام: چون آدم، خانه خدا را طواف كرد و به ملتزم رسيد، جبرئيل عليه السلام به او گفت:

«اى آدم! در اين مكان به گناهان خويش در برابر خدا اعتراف كن» .... پس خداوند عز و جل به او وحى كرد: «اى آدم! گناه تو را آمرزيدم».

گفت: پروردگارا! براى فرزندان و ذريّه‌ام [را نيز]؟

خداوند عز و جل به او وحى كرد: اى آدم! هر يك از ذريّه تو كه اين جا بيايد و به گناهانش اقرار كند و توبه نمايد، همچنان كه تو توبه كردى، و سپس آمرزش بخواهد، او را مى‌آمرزم». ⁽²⁾

خدايا! مرا تا روزى كه برانگيخته مى‌شوند، مهلت بده)! دعاى مرا هم مستجاب كن و با من چنين و چنان كن ...». ⁽³⁾217. الكافى- به نقل از معاوية بن عمّار-: هر گاه امام صادق عليه السلام به ملتزم مى‌رسيد، به غلامانش مى‌فرمود: «از من فاصله بگيريد، تا در اين مكان، نزد پروردگارم به گناهانم اقرار كنم.

اين جا، جايى است كه هيچ بنده‌اى به گناهان خود نزد پروردگارش اعتراف نكرد و از خدا آمرزش نخواست، مگر آن كه خداوند، او را آمرزيد». ⁽⁴⁾218. امام صادق عليه السلام: هر گاه از طواف خود، فارغ شدى و به آخر كعبه- در مقابل مستجار، اندكى به ركن يمانى مانده- رسيدى، دستان خود را بر كعبه بگستر، شكم(بدن). خويش را به آن بچسبان و صورتت را بر كعبه بگذار و بگو: «خدايا! خانه، خانه توست. بنده، بنده توست و اين جا، جايگاه كسى است كه از دوزخ به تو پناه مى‌آورد».

سپس نزد پروردگار به آنچه كرده‌اى، اقرار كن. به يقين، هيچ بنده مؤمنى نيست كه

در اين جا به گناهان خود در مقابل خدا اقرار كند، مگر آن كه خدا او را مى‌آمرزد، اگر بخواهد.

و مى‌گويى: «خدايا! رحمت و گشايش و عافيت، از جانب توست. خدايا! عمل من اندك است. آن را برايم بيفزاى و آنچه را كه تو از آن آگاهى و بر مردم پوشيده است، ببخشاى».

آن گاه از آتش، به خدا پناه مى‌برى و [سپس] هر چه مى‌خواهى، براى خود دعا كن؛ سپس ركن يمانى را لمس كن و سراغ حجر الأسود برو. ⁽¹⁾ر. ك: ص 199(ادب طواف). و ص 210(دعاهاى طواف).

4/ 7

مُستَجار

مُستَجار ⁽²⁾

پروردگارا! مرا ببخشاى.

ندا آمد: «تو را بخشودم».

گفت: خدايا! فرزندانم را نيز.

ندا آمد: «اى آدم! هر يك از فرزندان تو كه سراغ من آيد و گناه خويش را اين جا آورد، گناهش را مى‌آمرزم». ⁽⁴⁾

4/ 8

ركن يمانى‌

⁽²⁾222. السنن الكبرى- به نقل از جابر بن عبد اللَّه-: پيامبر خدا، حجر الأسود را لمس كرد و بوسيد و ركن يمانى را لمس كرد و دستِ خود را بوسيد. ⁽³⁾223. المستدرك على الصحيحين- به نقل از ابن عبّاس-: پيامبر خدا، ركن يمانى را بوسيد و صورت خود را بر آن نهاد. ⁽⁴⁾224. المصنَّف، ابن ابى شيبه- به نقل از مجاهد-: پيامبر خدا، ركن يمانى را مى‌بوسيد و صورت بر آن مى‌نهاد. ⁽⁵⁾225. المستدرك على الصحيحين- به نقل از ابن عمر-: پيامبر خدا هر گاه خانه خدا را طواف مى‌كرد، در هر طواف دست بر حجر الأسود و ركن مى‌كشيد. ⁽⁶⁾226. أخبار مكّة، ازرقى- به نقل از عطاء-: به پيامبر صلى الله عليه و آله گفته شد: اى پيامبر خدا! ديده‌ايم كه زياد

بر ركن يمانى دست مى‌كشى!

فرمود: «هرگز نزد ركن يمانى نيامدم، مگر آن كه جبرئيل، كنار آن ايستاده بود و براى هر كه آن را لمس مى‌نمود، طلب آمرزش مى‌كرد». ⁽¹⁾227. صحيح البخارى- به نقل از ابن عمر-: نديدم كه پيامبر صلى الله عليه و آله از خانه خدا جز دو ركن يمانى را لمس كند. ⁽²⁾228. المصنَّف، عبد الرزاق- به نقل از ابن عمر- پيامبر خدا ركن يمانى و ركن حجر الأسود را لمس مى‌كرد و غير از اين دو را لمس نمى‌كرد. ⁽³⁾229. امام باقر عليه السلام: پيامبر خدا جز ركن حجر الأسود و ركن يمانى را لمس نمى‌كرد. سپس اين دو ركن را مى‌بوسيد و صورت بر آنها مى‌گذاشت. پدرم را نيز ديدم كه چنين مى‌كرد. ⁽⁴⁾230. سنن ابن ماجة- به نقل از حُمَيد بن ابى سَويّه-: شنيدم كه ابن هشام از عطاء بن ابى رَباح- كه كعبه را طواف مى‌كرد-، از ركن يمانى پرسيد.

عطاء گفت: ابو هريره به من گفته كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «هفتاد فرشته بر آن گماشته شده‌اند. هر گاه كسى بگويد:" خداوندا! من، بخشايش و عافيت در دنيا و آخرت را از تو مى‌خواهم. خدايا! در دنيا به ما حسنه ببخش و در آخرت به ما حسنه عطا كن و ما را از عذاب آتش نگه دار"، آنان مى‌گويند: آمين».

[ابن هشام] چون به ركن حجر الأسود رسيد، گفت: اى ابو محمّد! در باره اين ركن حجر الأسود، به تو چه [حديثى] رسيده است؟

عطاء گفت: ابو هريره نقل كرد كه از پيامبر صلى الله عليه و آله شنيده كه مى‌فرمود: «هر كس با حجر الأسود دست دهد، با دست [خداى] رحمان، دست داده [و بيعت كرده] است». ⁽⁵⁾

فرمود: «پيامبر خدا فرمود:" هرگز سراغ ركن يمانى نيامدم، مگر آن كه جبرئيل را ديدم كه پيش از من، خود را به آن چسبانده است"». ⁽⁴⁾235. امام صادق عليه السلام- آن گاه كه از كنار ركن يمانى مى‌گذشت-: در اين جا فرشته‌اى است كه شنوايىِ اهل زمين، به او داده شده است. هر كس وقتى به اين جا مى‌رسد بر پيامبر صلى الله عليه و آله صلوات بفرستد، درود او را به پيامبر مى‌رساند. ⁽⁵⁾236. امام صادق عليه السلام: خداوند عزوجل، فرشته ذِكرگويى را بر ركن يمانى مأمور ساخته كه دعاهاى شما را آمين مى‌گويد. ⁽⁶⁾ر. ك: ص 199(ادب طواف). و ص 210(دعاهاى طواف).

4/ 9

زمزم‌

الف- نام‌هاى آن‌

هاجر، به بلندى صفا رفت. سراب وادى، در نظرش درخشيد و پنداشت كه آب است. به وادى، فرود آمد و دويد. چون به محلّ سعى رسيد، [هنوز] اسماعيل از نظرش ناپديد بود.

اين بار، سراب در سوى صفا بر او جلوه كرد. باز هم در پى آب، به وادى فرود آمد و باز هم اسماعيل از نظرش ناپديد بود. دوباره به صفا باز گشت و نگاه كرد. اين كار را هفت بار انجام داد. نوبت هفتم كه او بر فراز مروه بود، به اسماعيل نگريست، در حالى كه از زير پايش آب، آشكار شده بود. [هاجر] باز گشت و ريگ‌ها را دور آن جمع كرد. چون آب در جريان بود، با آنچه اطرافش قرار داد، آب را جمع كرد. از اين

رو «زمزم» ⁽¹⁾ناميده شد. ⁽²⁾

ب- پيدايش آن‌

گفت: شما را به خداى اين بنا مى‌سپارم.

چون آب تمام شد و آن كودكْ تشنه گشت، هاجر بيرون شد، تا آن كه بر فراز صفا رفت و ندا داد: آيا در اين وادى‌ها كسى هست؟

سپس فرود آمد، تا آن كه به مروه رسيد و همان گونه ندا داد. سپس در حال بازگشت به نزد فرزندش بود كه ناگهان ديد در زير پاشنه اسماعيل، آب است. آب‌ها را جمع كرد و آب، همان جا رسوب كرد [و چشمه شد] و اگر آن را وا گذاشته بود، جارى مى‌شد. ⁽⁴⁾242. امام صادق عليه السلام: چون ابراهيم عليه السلام اسماعيل را در مكّه جا گذاشت، كودكْ تشنه شد. ميان صفا و مروه درختى بود. مادرش بيرون شد، تا آن كه بر صفا ايستاد و گفت: آيا در اين دشت كسى هست؟

كسى پاسخش را نداد. رفت تا به مروه رسيد و گفت: آيا در اين وادى، همدمى هست؟

پاسخى نشنيد. دوباره به صفا باز گشت و همان را گفت و اين كار را هفت بار انجام داد. از اين رو، خداوند آن را سنّت قرار داد.

جبرئيل، نزد هاجر آمد و پرسيد: كيستى؟

گفت: كنيز ابراهيم.

گفت: به اميد چه كسى شما را اين جا وا گذاشته است؟

گفت: اگر چنين مى‌گويى، [من نيز] به او هنگامى كه خواست برود، گفتم: اى ابراهيم! ما را به كه سپردى؟ و او گفت: به خداى عزوجل.

جبرئيل گفت: شما را به كسى سپرده است كه شما را بس است.

مردم از عبور از مكّه پرهيز داشتند؛ چون آب نبود. كودك با پاى خود به زمين زد و زمزم جوشيد. هاجر از مروه به سوى كودك باز گشت، در حالى كه آبْ جوشيده بود.

شروع كرد به جمع كردن خاك در اطراف آب، تا جارى نشود و اگر آن را واگذاشته بود، آبِ جارى مى‌شد.

چون پرندگان آب را ديدند، بر گِرد آن جمع شدند. كاروانى از يمن به قصد سفر گذشت. چون كاروانيان، پرندگان را ديدند، گفتند: پرندگان جز پيرامون آب، جمع نمى‌شوند. پس نزد آنان آمدند و به آنان آب و غذا دادند و خداوند عزوجل به اين وسيله روزىِ ايشان را جارى ساخت. مردم از مكّه عبور مى‌كردند و از طعام به آنان مى‌خوراندند و از آب، سيرابشان مى‌كردند. ⁽¹⁾243. امام على عليه السلام: در حالى كه عبد المطّلب در حِجر، خواب بود، در خواب به او گفته شد: بَرّه را حفر كن.

گفت: «بَرّه چيست؟» كه از نزد او رفت.

فردا وى باز در همان جا خوابيده بود كه در خواب، كسى نزد او آمد و گفت:

مضنونه را حفر كن.

گفت: «مَضنونه چيست؟» كه باز هم رفت.

روز بعد هم [به همان جا] بر گشت و در خوابگاهش خوابيد. باز كسى نزد او آمد و گفت: طَيْبه را حفر كن.

گفت: «طيبه چيست؟» كه باز هم رفت.

فردا كه شد، وى به خوابگاه خود بر گشت و آن جا خوابيد. كسى نزد او آمد و گفت:

زمزم را حفر كن.

گفت: «زمزم چيست؟».

گفت: نه خشك مى‌شود و نه آبش كم مى‌گردد. و آن گاه جايش را براى او توصيف كرد. [عبد المطلب] برخاست و همان جا را كه برايش توصيف كرده بود، كَند. قريش گفتند: اى عبد المطّلب! اين، چه كارى است؟

گفت: «به حفر زمزم، مأمور شده‌ام».

پس چون خاك را كنار زد و آب را ديدند، گفتند: اى عبد المطّلب! ما هم همراه تو در آن، سهمى داريم؛ چرا كه اين، چاه پدرمان اسماعيل است.

گفت: «اين، از آنِ شما نيست. تنها از آنِ من است». ⁽¹⁾

ج- فضيلت آن‌

طرف مى‌كند. ⁽¹⁾246. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: آب زمزم، شفاى دردى است كه به خاطر آن نوشيده شود. ⁽²⁾247. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: آب زمزم، بهترين آب روى زمين است. ⁽³⁾

د- نوشيدن آب آن‌

ه- اهداى آب زمزم‌

بهترين جاى مسجد الحرام‌

«كدام قطعه زمين، برتر است؟».

گفتم: خدا و پيامبرش و فرزند پيامبرش داناترند.

فرمود: «بهترين قطعه زمين، ميان رُكن و مقام است». ⁽³⁾253. ثواب الأعمال- به نقل از مَيسِر، در بيان سؤالاتى كه امام باقر عليه السلام از اصحاب خود پرسيد-:

امام عليه السلام فرمود: «آيا مى‌دانيد كدام قطعه زمين، در نزد خداوند بامنزلت‌تر است؟».

هيچ يك از ما پاسخى نگفت. خود ايشان، پاسخ خود را چنين داد: «آن، مكّه است كه خداوند، آن را به عنوان حرم خويش، پسنديده و خانه خود را در آن قرار داده است» و سپس فرمود: «آيا مى‌دانيد كه در نزد خداوند، حرمتِ كدام مكان مكّه، بيشتر است؟».

كسى از ما چيزى نگفت. باز ايشان خود، پاسخ را چنين فرمود: «آن، مسجد الحرام

است» و سپس پرسيد: «آيا مى‌دانيد حرمتِ كجاى مسجد الحرام، بيشتر است؟».

كسى از ما پاسخ نداد. خود ايشان فرمود: «ميان ركنِ حجر الأسود و مقام ابراهيم و درِ كعبه. اين جايگاه، حَطيم اسماعيل است. آن، جايى است كه اندك گوسفندانش را غذا مى‌داد و در آن، نماز مى‌خواند». ⁽¹⁾254. الكافى- به نقل از ابو عُبَيده-: از امام صادق عليه السلام پرسيدم: آيا نماز در همه جاى حرم، يكسان است؟

فرمود: «اى ابو عبيده! نماز در همه جاى مسجد الحرام، يكسان نيست. چگونه در همه جاى حرم، يكسان باشد؟».

پرسيدم: پس كدام جايش برتر است؟

فرمود: «ميان درِ كعبه و حجر الأسود». ⁽²⁾255. امام صادق عليه السلام: اگر برايت فراهم شد كه همه نمازهاى واجب و غير واجب را در حَطيم بخوانى، بخوان؛ چرا كه برترين جاى نقطه روى زمين است. ⁽³⁾256. الكافى- به نقل از زراره-: از امام عليه السلام پرسيدم: مردى در مكّه نماز مى‌خوانَد. رو به قبله مى‌ايستد؛ ولى مقام ابراهيم را پشت سر خود قرار مى‌دهد.

فرمود: «اشكالى ندارد. مى‌تواند هر جاى مسجد نماز بخواند، جلوى مقام يا پشت آن، و بهترين جا، حَطيم و حِجر و كنار مقام است و حَطيم، مقابل درِ كعبه است». ⁽⁴⁾257. الكافى- به نقل از حسن بن جَهم-: از امام رضا عليه السلام پرسيدم: كدام جاى مسجد الحرام براى نماز خواندن، برتر است؟

فرمود: «حَطيم، ميان حجر الأسود و درِ كعبه».

گفتم: در مرتبه بعد، كجا برتر است؟

فرمود: «كنار مقام ابراهيم».

پرسيدم: در مرتبه بعد، كجا؟

فرمود: «داخل حِجر».

پرسيدم: پس از آن، كجا؟

فرمود: «هر جا كه به كعبه نزديك‌تر باشد». ⁽¹⁾4/ 11

مدفن پيامبران در مسجد الحرام‌

نوح، هود، صالح و شعيب، در مكّه از دنيا رفتند و قبرهاشان ميان زمزم و حجر الأسود است. ⁽²⁾259. امام باقر عليه السلام: مابين ركن و مقام، پُر است از قبور پيامبران. آدم نيز در حرم خداى عزوجل است. ⁽³⁾260. امام صادق عليه السلام: ميان ركن يمانى و حجر الأسود، هفتاد پيامبر، مدفون‌اند. ⁽⁴⁾

تحقيقى در باره مكان‌هاى مقدّس در مسجد الحرام ⁽¹⁾1. حَطيم: بخشى از مسجد الحرام و مقدّس‌ترين مكان آن است ⁽²⁾كه حدود آن، عبارت‌اند از: ركن حجر الأسود، درِ كنونى كعبه و مقام ابراهيم. ⁽³⁾اين منطقه، پر ازدحام است و مردم براى استلام حجر و رسيدن به درِ كعبه(جهت دعا و وداع)، يكديگر را لِه مى‌كنند و از اين رو، آن را «حَطيم» ناميده‌اند؛ يعنى جايى كه به همديگر فشار مى‌آورند و يكديگر را له مى‌كنند.

برخى آن را ميان ركن و مقام ابراهيم ⁽¹⁾مى‌پندارند و بسيارى نيز آن را ميان درِ كنونى كعبه و ركن حجر الأسود ⁽²⁾مى‌دانند. احتمالًا منشأ اين قول، التزام و دعا ومناجات پيامبر صلى الله عليه و آله در اين مكان بوده است. شيعه نيز دعا كردن در اين نقطه(بين در و ركن حجر). را بويژه هنگام وداع، مستحب مى‌داند.

4/ 12

آرايش و پوشش كعبه‌

نشانه‌هاى خدا در كعبه

عمر، تصميم به اين كار گرفت و از امير مؤمنان عليه السلام در اين باره پرسيد.

فرمود: «وقتى اين قرآن بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شد، اموالْ چهار بخش بودند. اموال مسلمانان، كه آن را طبق سهم معيّن، ميان وارثان تقسيم كرد؛ غنائم، كه آن را بين مستحقّان آن، تقسيم كرد؛ خُمس، كه خدا آن را در جايى خاص قرار داد؛ و صدقات(زكات)، كه آن را هم خداوند، تعيين كرد.

آن روز، پوشش‌هاى(زيورهاى). كعبه بر كعبه بود: ولى خداوند، آن را بر همان حال وا گذاشت و از روى فراموشى نبود كه آن را واگذاشت و جايى هم از او پنهان نماند. پس بگذار همان جا كه خدا و پيامبرش قرار داده، باقى بماند».

عمر گفت: اگر تو نبودى رسوا شده بوديم. و پوشش‌ها را به همان حال گذاشت. ⁽¹⁾266. امام باقر عليه السلام: على بن ابى‌طالب عليه السلام همه ساله، از عراق، پوشش كعبه را مى‌فرستاد. ⁽²⁾ر. ك: ص 78 ح 167.

4/ 13

تبرّك جستن به پوشش كعبه‌

فرمود: «آنچه را مى‌خواهد، بفروشد و آنچه را نمى‌خواهد، هديه دهد و از آن سود ببرد و بركت آن را بطلبد».

گفتم: آيا مى‌توان با آن، مرده را كفن كرد؟

فرمود: «نه». ⁽¹⁾268. الكافى- به نقل از عبد الملك بن عُتبه-: از امام صادق عليه السلام پرسيدم: «آنچه از پوشش كعبه به دستمان مى‌رسد، آيا مى‌توانيم بخشى از آن را بپوشيم؟

فرمود: «مى‌توان براى كودكان، قرآن‌ها و بالش از آن استفاده كرد. [مى‌توانى] به خواست خدا بدين وسيله بركت بجويى». ⁽²⁾269. امام صادق عليه السلام: اشكالى ندارد كه از ديباى كعبه بر گرفت و آن را روكش قرآن يا جانماز ساخت و روى آن نماز خواند. ⁽³⁾4/ 14

فضيلت نگاه به كعبه‌

شصت رحمت براى طواف كنندگان، چهل رحمت براى نمازگزاران و بيست رحمت براى نگاه كنندگان. ⁽²⁾274. امام صادق عليه السلام: هر كس به كعبه بنگرد، پيوسته براى او حسنه نوشته مى‌شود و گناه از او محو مى‌شود، تا آن كه نگاهش را از كعبه برگيرد. ⁽³⁾275. امام صادق عليه السلام: از كمترين پاداشى كه براى نگاه به كعبه است، اين است كه خداوند براى هر نگاه، حسنه مى‌بخشد و گناهى مى‌زدايد و درجه‌اى براى او بالا مى‌برد. ⁽⁴⁾276. امام صادق عليه السلام: هر كس با معرفت به كعبه بنگرد و حق و حرمت ما را به همان گونه بشناسد كه حق و حرمت كعبه را مى‌شناسد، خداوند، گناهانش را مى‌آمرزد و او را در برابر اندوه دنيا و آخرت، كفايت مى‌كند. ⁽⁵⁾

بخش دوم: حج و عمره‌

فصل يكم: حج‌

وجوب حج و شرطهاى آن‌

قرآن‌

1/ 1

(وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعلَمِينَ؛ ⁽¹⁾

براى خداست به عهده مردم، حجّ خانه خدا، هر كس كه بتواند راهى بِدان بيابد. و هر كه كفر ورزد، همانا خداوند از جهانيان، بى‌نياز است).

حديث‌

و ولايت. ⁽¹⁾279. الكافى- به نقل از عمر بن اذَينه-: از امام صادق عليه السلام در باره اين سخن خدا پرسيدم:(وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ؛ ⁽²⁾

حج و عمره را براى خدا تمام كنيد).

فرمود: «مقصود از تماميّت اين دو، انجام آنها و پرهيز از چيزى است كه مُحرِم در اين دو، از آن پرهيز مى‌كند». ⁽³⁾280. الكافى- به نقل از عبد الرحمان بن حَجّاج-: به امام صادق عليه السلام گفتم: آيا حج بر توانگر و فقير، واجب است؟

فرمود: «حج، بر عهده همه است، چه بزرگ و چه كوچك. پس هر كه عذرى داشته باشد، خداوند او را معذور داشته است». ⁽⁴⁾281. امام صادق عليه السلام: حجّ خانه خدا، بر هر كس كه استطاعت داشته باشد، واجب است و آن(استطاعت)، همان توشه، وسيله سفر و تن درستى است و اين كه انسان چيزى داشته باشد كه براى خانواده‌اش بگذارد و نيز پس از بازگشت از حج هم، چيزى داشته باشد ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾282. امام صادق عليه السلام: هر كس حَجّة الإسلام(حج واجب). را انجام دهد، گِرهى از آتش را از

گردن خويش گشوده است. ⁽¹⁾ر. ك: ص 171(فصل دوم: تأثير در گزاردن حج و ترك آن)، وسائل الشيعة: ج 11/ أبواب وجوب الحج و شرائطه/ الباب 11- 14 و 19 و 21 و 24 و 25 و 28 و 29 و 30 و 58 و 59 و 60 و ج 1/ ص 13/ باب وجوب العبادات الخمس، جواهر الكلام: ج 6 ص 335- 342.

1/ 2

فلسفه حج‌

قرآن‌

(جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيمًا لّلنَّاسِ؛ ⁽²⁾

خداوند، كعبه، بيت الحرام، را وسيله برپايى براى مردم قرار داد).

(لّيَشْهَدُوا مَنفِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِى أَيَّامٍ مَّعْلُومتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُم مّن م بَهِيمَةِ الْأَنْعمِ فَكُلُواْ مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَا ل سَ الْفَقِيرَ؛ ⁽³⁾

مردم را براى حج فرا بخوان، كه از هر راه دورى، پياده و [سوار] بر هر شتر لاغرى، به سوى تو آيند تا منافع خويش را شاهد باشند و در روزهايى معيّن، نام خدا را بر آنچه خداوند از چارپايانْ روزى‌شان كرده است، ياد كنند. پس، از آنها بخوريد و به بيچارگانِ فقير هم بخورانيد).

حديث‌

شد، فقط براى برپايى ياد خدا. ⁽¹⁾284. امام على عليه السلام: و [خداوند،] حجّ خانه خويش را بر شما واجب كرده است؛ خانه‌اى كه آن را قبله‌گاه مردم قرار داده است. حج‌گزاران، همچون ازدحام چارپايان، به اين خانه وارد مى‌شوند و همچون روى آوردن كبوتران [به آشيانه]، مشتاقانه به سوى آن مى‌شتابند.

خداى سبحان، حج را نشانه تواضع مردم در پيشگاه عظمتش و [نشانه] پذيرش آنان نسبت به شُكوهش قرار داده است و از بندگان خويش، شنوايانى را برگزيده كه دعوت او را لبّيك گفته و سخن او را پذيرفته‌اند و در جايگاه‌هاى پيام‌آوران او ايستاده‌اند و [با طواف خويش،] شبيه فرشتگانى شده‌اند كه بر گردِ عرش خدا در طواف‌اند. در تجارت‌خانه خداپرستى، سود فراوان به دست مى‌آورند و به سوى ميعادگاهِ بخشايشِ خداوند مى‌شتابند.

خداوند متعال، حج را پرچم افراشته اسلام و پناهگاه امنِ پناهجويان قرار داده است. ⁽²⁾285. امام على عليه السلام- در خطبه قاصعه-: آيا نمى‌بينيد كه خداوند عزوجل، پيشينيان را از زمان آدم عليه السلام تا آخرين انسان‌هاى اين عالم، به وسيله سنگ‌هايى آزمود كه نه زيان مى‌رسانند و نه سود، نه مى‌بينند و نه مى‌شنوند. پس آنها را خانه خويش(بيت اللَّه الحرام). قرار داده، كه مايه استوارى مردم است.

و آن(بيت اللَّه الحرام). را در سرزمينى سنگلاخ و كم‌خاك و كلوخ، در درّه‌اى تنگ و كم‌آب، ميان كوه‌هايى خشن و ريگ‌هايى نرم و چشمه‌هايى كم‌آب و روستاهايى پراكنده و بى‌باران قرار داد، كه چارپايان در آن جا فربه نمى‌شوند.

آن گاه به آدم عليه السلام و فرزندان او فرمان داد كه رو به سوى آن آورند. پس خانه خدا، مقصدى براى سفرها و سرمنزلى براى بار انداختن آنان شد. دل‌ها از همه سو، از بيابان‌هاى خشك و به هم پيوسته و جزاير پراكنده درياها و عمق درّه‌ها، با فروتنى، لا إله إلّااللَّه‌گويان و هَروَله‌كنان به سوى آن شتافتند. غبارآلوده و ژوليده‌موى، جامه‌ها و

روبندها را برون آوردند و پشت سر افكندند و زُلف از سر تراشيدند، كه خداوند، آنان را چنين آزمود، با امتحانى بزرگ و آزمونى سخت و آزمايشى دشوار و گزينشى كارآمد و تواضعى روشن، و خداوند، آن را از روى مهربانى، سبب رحمت خويش و مايه و وسيله رسيدن به بهشت و موجب آمرزش خويش و آزمون مردم قرار داد.

و اگر خداوند متعال، خانه خود و عبادتگاه‌هايش را در ميان باغستان‌ها و نهرها و زمين‌هايى هموار و سرسبز و پرميوه و آباد و كشتزارهاى شاداب و آبادى‌هاى به هم پيوسته و دشت‌هايى خرّم و گندمزارهايى انبوه و بوستان‌هايى سرسبز و زمين‌هايى حاصلخيز و خرّم و جاده‌هايى آباد و باغ‌هايى فراوان قرار مى‌داد، پاداش، به خاطر آسانى امتحان، كم مى‌شد.

و اگر پايه‌هاى اين خانه و سنگ‌هاى بنايش از زمرّد سبز و ياقوت سرخ و با درخشش و روشنايى بود، در سينه‌ها كمتر شك پديد مى‌آمد و تلاش ابليس براى تسلّط بر دل‌ها كاسته مى‌شد و مردم نيز كمتر گرفتار شك مى‌شدند؛ ولى خداى عزوجل، بندگان خود را با شدائد گوناگون مى‌آزمايد و آنان را با مشكلات رنگارنگ، به بندگى مى‌كشد و با ناگوارى‌هاى مختلف امتحان مى‌كند، تا تكبّر را از دل‌هايشان بيرون بَرد و فروتنى را در جان‌هايشان قرار دهد و اينها را دريچه‌هايى گشوده به سوى فضل خويش و ابزارى مهيّا براى بخشايش و آزمايش خود، قرار دهد. ⁽¹⁾286. الكافى- به نقل از عيسى بن يونس-: ابن ابى العوجاء از شاگردان حسن بصرى بود.

سپس از مسير توحيد منحرف شد ....

او نزد امام صادق عليه السلام آمد و نشست ... و گفت: تا كِى اين خرمن را با پاها مى‌كوبيد و به اين سنگ، پناه مى‌آوريد و اين خانه افراشته از آجر و كلوخ را مى‌پرستيد و همچون شتران فرارى، دور اين خانه، هروله مى‌كنيد؟ هر كس در اين باره بينديشد، مى‌داند كه

اين كار را كسى غير فرزانه و بى‌انديشه بنيان نهاده است. پس بگو، كه تو، رئيس اين آيين و قلّه آنى و پدرت پايه و نظام آن است.

امام صادق عليه السلام فرمود: «خداوند، هر كس را گم‌راه و كوردل سازد، حق را برايش ناخوش مى‌دارد و [حق] به كامش گوارا نمى‌آيد و شيطان، سررشته‌دار و همنشين او مى‌شود و او را به وادىِ هلاكت مى‌كشاند و از آن بيرونش نمى‌آورد.

اين، خانه‌اى است كه خداوند به وسيله آن، بندگانش را به پرستش خود، فرا خوانده است تا در انجام آن، ميزان طاعتشان را بيازمايد. از اين رو بندگان را به بزرگداشت و زيارت آن تشويق كرده و آن را جايگاه پيامبران و قبله‌گاه نمازگزاران قرار داده است. پس آن، شعبه‌اى از رضاى خدا و راهى به سوى آمرزش اوست كه بر راستاى كمال و كانون عظمت و جلال، استوار شده است». ⁽¹⁾287. علل الشرائع- به نقل از ابان بن عثمان، با يك واسطه-: به امام باقر عليه السلام گفتم: چرا به حج، حج گفته شده است؟

فرمود: «فلانى حج كرد، يعنى: رستگار شد». ⁽²⁾288. امام باقر عليه السلام: منظور از «منافع» در آيه(لّيَشْهَدُوا مَنفِعَ لَهُمْ؛ تا شاهد منافعى براى خودشان باشند)، عفو است. ⁽³⁾289. الكافى- به نقل از سَلَمَة بن مُحرِز-: نزد امام صادق عليه السلام بودم كه مردى به نام ابو الوَرد آمد و به امام صادق عليه السلام گفت: رحمت خدا بر تو باد! كاش بدن خويش را از كجاوه [و رنج سفر،] آسوده مى‌ساختى!

امام صادق عليه السلام فرمود: «اى ابو الوَرد! من دوست دارم شاهد" منافعى" باشم كه خداى متعال فرموده است:(لّيَشْهَدُوا مَنفِعَ لَهُمْ؛ تا شاهد منافعى براى خود

باشند). همانا هيچ كس در حج حضور نمى‌يابد، مگر آن كه خداوند، او را سود مى‌بخشد. شما، آمرزيده بر مى‌گرديد؛ ولى ديگران، خانواده و ثروتشان حفظ مى‌شود». ⁽¹⁾290. الكافى- به نقل از ربيع بن خَيثَم-: امام صادق عليه السلام را در حالى ديدم كه به شدّت بيمار بود و ايشان را داخل تخت روان، دور كعبه طواف مى‌دادند. پس هر گاه به ركن يمانى مى‌رسيد، دستور مى‌داد تا او را بر زمين بگذارند. پس دستش را از دريچه آن تخت روان، بيرون مى‌آورد و بر زمين مى‌كشيد و سپس مى‌فرمود: «بلندم كنيد».

چون اين كار را چند بار، در هر دور انجام داد، به ايشان گفتم: فدايت شوم، اى پسر پيامبر! اين كار برايتان دشوار است.

فرمود: «از خداوند شنيده‌ام كه مى‌فرمايد:(لّيَشْهَدُوا مَنفِعَ لَهُمْ؛ تا شاهد منافعى براى خودشان باشند).

پرسيدم: منافع دنيا، يا منافع آخرت؟

فرمود: «همه [آنها]». ⁽²⁾291. امام رضا عليه السلام- در پاسخ سؤال‌هاى محمّد بن سنان نوشت-: علّت حج، ورود به [ميهمان‌سراى] خداى متعال و طلب افزايش و بيرون آمدن از گناهان است و براى آن كه از گذشته توبه كند و عمل از سر گيرد. و نيز در حج، خرج كردنِ ثروت‌ها و رنج و خستگى و باز داشتن بدن‌ها از خواسته‌ها و لذايذ و در عبادت، به خدا نزديك شدن و فروتنى و كرنش و مذلّت [در پيشگاه حق] و بيرون آمدن در گرما و سرما و ايمنى و ترس است، به صورت حركتى پيوسته. نيز در حج، براى همه مردم، منافعى است و شوق و كشش و بيم به سوى پروردگار سبحان است.

و [در حج،] رها كردن سنگ‌دلى و بُخل و غفلت و نااميدى است و تجديد حقوق

و باز داشتن جان‌ها از فساد و سود بردن هر كه در شرق و غرب و خشكى و درياست:

چه حج‌گزار و چه تاجر و وارد كننده كالا و فروشنده و خريدار و كاسب و بينوايى كه حج نمى‌گزارند، و همچنين رفع نيازهاى مردم اطراف و جاهايى است كه مى‌توانند در آن جا گرد آيند، تا منافع خويش را شاهد باشند. ⁽¹⁾292. علل الشرائع- به نقل از هشام بن حكم-: از امام صادق عليه السلام پرسيدم: به چه علّت، خداوند بندگان را مكلّف ساخته كه حج بگزارند و كعبه را طواف كنند؟

فرمود: «خداوند، مردمان را آفريد... و به آنان آنچه را كه فرمان‌بردارى در دين است و مصلحت آنان در كار دنيايشان است، فرمان داد. پس در حج، گرد آمدن از شرق و غرب را قرار داد تا يكديگر را بشناسند و هر كدامشان كالاهاى تجارتى را از شهرى به شهرى ببرند تا از اين رهگذر، كرايه دهنده و شتربان، سود ببرند و تا آن كه نشانه‌هاى پيامبر خدا و اخبار او شناخته و ياد شوند و فراموش نگردند. و اگر هر قومى به شهرهاى خودشان و آنچه در آنهاست، اتّكا مى‌كردند، هلاك مى‌گشتند و شهرها ويران مى‌شدند و جذبِ كالا و سود بردن‌ها از بين مى‌رفت و از خبرها آگاه نمى‌شدند. اين است علّت حج!». ⁽²⁾293. امام صادق عليه السلام: تا وقتى كعبه برپاست، دين هم برپاست. ⁽³⁾294. فاطمه عليها السلام: خداوند، ايمان را براى پاك شدن از شرك،... و حج را به خاطر جلوه‌بخشى دين، واجب ساخته است. ⁽⁴⁾

1/ 3

فضيلت حج‌

الف- پاسخ دادن به دعوت ابراهيم عليه السلام‌

قرآن‌

(وَ أَذّن فِى النَّاسِ بِالْحَجّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَ عَلَى كُلّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلّ فَجّ عَمِيقٍ؛ ⁽¹⁾

ميان مردم، اعلام حج كن تا مردم، پياده و سوار بر هر مركب لاغر، از هر راه دورى بيايند).

حديث‌

ابراهيم عليه السلام گفت: آگاه باشيد! پروردگارتان خانه‌اى برگزيده و شما را فرمان داده است كه آن را زيارت كنيد.

پس، هر چيزى كه نداى او را شنيد، از سنگ و تپّه و خاك، پاسخ داد: لَبَّيكَ اللَّهُمَّ لَبَّيك. ⁽³⁾297. قرب الإسناد- به نقل از على بن جعفر-: از امام كاظم عليه السلام علّت وجوبِ لبّيك گفتن

را پرسيدم.

فرمود: «چرا كه ابراهيم عليه السلام، آنگاه كه خداوند- تبارك و تعالى- فرمود:(وَ أَذّن فِى النَّاسِ بِالْحَجّ يَأْتُوكَ رِجَالًا؛ ⁽¹⁾

در ميان مردم، نداى حج برآور تا پياده به سوى تو آيند)، ندا داد و به گوش مردم رساند. پس مردم از هر سوى، لبّيك‌گويان روى آوردند. از اين جهت،" لبّيك گفتن" فريضه شد». ⁽²⁾ر. ك: ص 184(معناى لبّيك).

ب- جهاد ناتوانان‌

آن، جهاد ضعيفان است و ما ضعيفانيم"». ⁽⁴⁾300. امام حسين عليه السلام: مردى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: من ترسو و ضعيفم.

فرمود: «بشتاب به سوى جهادِ بدون خار؛ يعنى حج». ⁽⁵⁾301. صحيح البخارى- به نقل از عايشه-: همسران پيامبر صلى الله عليه و آله از ايشان در باره جهاد پرسيدند.

فرمود: «حج، خوب جهادى است!». ⁽¹⁾302. صحيح البخارى- به نقل از عايشه دختر طلحه-: عايشه گفت: اى پيامبر خدا! ما بهترين عمل را جهاد مى‌دانيم. آيا به جهاد نرويم؟

فرمود: «خير؛ ولى بهترين جهاد، حجّى نيكوست». ⁽²⁾303. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: حج، از قبيل جهاد است و هر آنچه خرج كنيد، هفتصد برابر مى‌شود. ⁽³⁾ر. ك: ص 317(فضيلت عمره).

ج- برترين اعمال، پس از جهاد

فرمود: «ايمان به خدا و پيامبرش».

گفته شد: سپس چه كارى؟

فرمود: «جهاد در راه خدا». گفته شد: سپس چه كارى؟

فرمود: «حجّ نيكو». ⁽⁴⁾305. امام صادق عليه السلام: هيچ راهى از راه‌هاى خدا برتر از حج نيست، مگر آن كه كسى با شمشير قيام كند و در راه خدا بجنگد تا به شهادت برسد. ⁽⁵⁾

خداوند، جان‌ها و اموال مؤمنان را در مقابل بهشت، مى‌خرد)؟- تا آخر آيه-.

امام زين العابدين عليه السلام فرمود: «بعدش را هم بخوان:(التلِبُونَ الْعبِدُونَ الْحمِدُونَ؛ ⁽²⁾

توبه‌كنندگان، عبادتگران و ...). تا به آخر آيه رسيد. آن گاه فرمود: «هر گاه اينان را [با اين اوصاف] ديدى، آن روز، جهاد همراه ايشان، برتر از حج است». ⁽³⁾

د- برترى آن بر نماز و روزه‌

و پدرم مى‌فرمود: «و چه كسى برتر از مردى است كه با خانواده‌اش مى‌آيد و در حالى كه مردم در عرفات، در چپ و راستْ وقوف كرده‌اند، آنها را به حج مى‌آورد و همراه آنان از خداوند متعال، مسئلت مى‌كند». ⁽⁵⁾

ه- برترى آن بر صدقه‌

پس پيامبر خدا رو به كوه ابو قُبَيس كرد و فرمود: «اگر به اندازه كوه ابو قُبَيس، طلاى سرخ داشتى و آن را در راه خدا انفاق مى‌كردى، هرگز به پاداشى نمى‌رسيدى كه حج‌گزار مى‌رسد». ⁽²⁾310. علل الشرائع- به نقل از عبد الرحمان بن ابى عبد اللَّه-: به امام صادق عليه السلام گفتم: برخى از اين قصّه‌پردازان مى‌گويند كه هر گاه كسى يك بار حج رود، سپس [به جاى دوباره حج كردن] صدقه بدهد و صله رحم انجام دهد، برايش بهتر است.

فرمود: «دروغ گفته‌اند. اگر مردم چنين كنند، حج تعطيل مى‌شود. خداى متعال، اين خانه را مايه برپايى براى مردم قرار داده است». ⁽³⁾توضيح

از روايت اخير و روايات ديگر ⁽⁴⁾، فهميده مى‌شود كه برترى حج بر صدقه، در جايى

است كه به خاطر سختى و رنج حج، به صدقه رو آورده شود و اين همايش عظيم، تعطيل يا تضعيف گردد. پس اكنون كه خواستارانِ حج، فزون‌تر از ظرفيت مكان‌هاى مقدّس‌اند و مسئله پيش گفته پيش نمى‌آيد، صدقه، بسى برتر از حج استحبابى است.

شاهد اين معنا، روايت ابو بصير از امام باقر عليه السلام است كه مى‌فرمايد:

اگر هزينه زندگى خانواده‌اى مسلمان را بپردازم، سيرشان سازم، آنها را بپوشانم و از مردمْ بى‌نيازشان گردانم، نزد من، محبوب‌تر از آن است كه حج بگزارم و حج بگزارم و حج بگزارم تا ... هفتاد حج. ⁽¹⁾روشن است كه اين سنجش‌ها و ترجيح‌ها، ميان حجّ مستحب و صدقه مستحب(انفاق). است و نه ميان حجّ واجب و صدقه مستحب؛ چون هيچ مستحبّى نمى‌تواند جاى واجب را بگيرد يا از آن، بالاتر باشد.

و- فضيلت خرج كردن در راه حج‌

داده شود. ⁽¹⁾

ز- شايستگى قرض كردن براى حج‌

من مردى بدهكارم. آيا وام بگيرم و به حج بروم؟

فرمود: «آرى! حج، بهتر، قرض را ادا مى‌كند». ⁽³⁾

ح- حضور همه ساله امام زمان عليه السلام در حج‌

گفت: آرى و آخرين بارى كه ايشان را ديدم، كنار خانه خدا بود، در حالى كه مى‌گفت: «خدايا! آنچه را به من وعده داده‌اى، محقّق ساز».

محمّد بن عثمان گفت: و ايشان- كه درود خدا بر او باد- را ديدم كه در مستجار به پرده‌هاى كعبه، در آويخته و مى‌گويد: «خدايا! انتقام مرا از دشمنانت بگير». ⁽¹⁾321. كمال الدين- به نقل از ابو محمّد، حسن بن وَجناء-: پس از عمره چهارمين حج- از پنجاه و چهار حجّى كه به جا آوردم- زير ناودان، در حال سجده و مشغول تضرّع(ناليدن). در دعا بودم كه كسى مرا تكان داد و به من گفت: «اى حسن بن وجناء! برخيز».

ايستادم و زنى لاغر و زردچهره ديدم كه به نظرم چهل ساله و بيشتر مى‌آمد. او جلوتر راه مى‌رفت و من چيزى از او نمى‌پرسيدم، تا اين كه به خانه خديجه عليها السلام در آمد. در آن جا اتاقى بود كه درش وسط ديوار قرار داشت، با پله‌هايى چوبى كه از آن بالا مى‌رفتند.

آن زن، بالا رفت. صدايى به گوشم آمد كه: «حسن! بيا بالا».

بالا رفتم و دمِ در ايستادم. صاحب الزمان عليه السلام به من فرمود: «اى حسن! خيال كردى از چشم من پنهانى؟ به خدا سوگند، هيچ وقتى از حجّ تو نبوده است، مگر اين كه من همراه تو بوده‌ام» و شروع كرد به شمردن آن اوقات براى من. پس با صورت به زمين افتادم. سپس احساس كردم دستى بر من قرار گرفت. برخاستم. به من فرمود: «اى حسن! در مدينه، ملازم خانه جعفر بن محمّد عليهما السلام باش و فكر آب و غذا و لباس مباش».

سپس نوشته‌اى به من داد كه در آن «دعاى فرج» و صلوات بر ايشان بود و فرمود:

«با اين دعا مرا بخوان و اين گونه بر من صلوات بفرست و جز به دوستان خاصّ من، به

كسى مده. همانا خداوند، توفيقت خواهد داد». ⁽¹⁾322. الغيبة، طوسى- به نقل از محمّد بن احمد انصارى-: [در مكّه] كنار مستجار بودم. گروهى حدود سى نفر مرد نيز بودند و جز محمّد بن قاسم علوى، هيچ يك از آنان، مُخلِص(شيعه). نبود.

در حالى كه ما در اين شرايط در روز ششم ذى حجّه سال 293 بوديم، جوانى از طواف بيرون آمد كه دو جامه احرام بر تن داشت و كفش‌هايش در دستش بود. چون او را ديديم، از هيبت او همه ما بدون استثنا برخاستيم. او بر ما سلام كرد و ميان ما نشست و ما پيرامون او بوديم. سپس به راست و چپ نگاه كرد و گفت: «آيا مى‌دانيد [امام] صادق عليه السلام در دعاى الحاح چه مى‌گفت؟».

گفتيم: چه مى‌گفت؟

فرمود: «مى‌گفت:" پروردگارا! تو را به نامى مى‌خوانم كه آسمان و زمين به سبب آن نام، برپاست و به وسيله آن، ميان حق و باطل را جدا مى‌كنى و با آن، پراكنده‌ها را گِرد مى‌آورى و با آن، گِردآمده‌ها را مى‌پراكنى و با آن، عدد ريگ‌ها و وزن كوه‌ها و اندازه درياها را مى‌شمارى. تو را مى‌خوانم كه بر محمّد و دودمان محمّد درود فرستى و براى من در كارم گشايشى قرار دهى"».

سپس برخاست و وارد طواف شد. با برخاستن او، ما نيز برخاستيم تا آن كه برگشت. از يادمان رفت كه حال او را يادآور شويم و بگوييم كه او كيست و چيست، تا فردا همان وقت كه باز از طواف به طرف ما آمد. مثل ديروز براى او برخاستيم و در جاى خود، ميان ما نشست. نگاهى به راست و چپ كرد و گفت: «آيا مى‌دانيد امير مؤمنان، پس از نماز واجب، چه مى‌گفت؟».

گفتيم: چه مى‌گفت؟

فرمود: «چنين مى‌گفت:" صداها به سوى تو بلندند و دعوت‌ها(دعاها). به سوى تواند و چهره‌ها براى تو خاشع‌اند و گردن‌ها براى تو فرو افتاده‌اند و داورى در كارها، با توست. اى بهترين سؤال‌شده و اى بهترين بخشنده! اى راستگو، اى آفريدگار! اى آن كه در وعده خلاف نمى‌كند! اى آن كه به دعا فرمان دادى و وعده اجابت فرمودى! اى آن كه گفت:(ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُمْ؛ ⁽¹⁾

مرا بخوانيد تا پاسختان گويم)! اى آن كه گفت:

(وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِى عَنّى فَإِنّى قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِى وَلْيُؤْمِنُواْ بِى لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ؛ ⁽²⁾

هر گاه بندگانم از تو در باره من پرسيدند، يقيناً من نزديكم، دعاى دعا كننده را هر گاه كه مرا بخواند، پاسخ مى‌دهم. پس مرا اجابت كنند و به من ايمان آورند. باشد كه راه رشد بيابند)! اى آن كه گفت:(يعِبَادِىَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَاتَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ و هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ؛ ⁽³⁾

اى بندگان من كه بر خودتان اسراف كرده‌ايد! از رحمت خدا نوميد نشويد. همانا خداوند، همه گناهان را مى‌آمرزد، [كه] او آمرزنده مهربان است). به فرمانم و پذيرايم. اينك اين منم، اسرافكارى در برابرت و تويى گوينده اين سخن كه(لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا؛ از رحمت خدا مأيوس نشويد. همانا خداوند، همه گناهان را مى‌آمرزد)"».

آن گاه پس از اين دعا به راست و چپ نگريست و گفت: «آيا مى‌دانيد كه امير مؤمنان در سجده شكر چه مى‌گفت؟».

گفتيم: چه مى‌گفت؟

فرمود: «چنين مى‌گفت:" اى آن كه بخشش زياد، او را جز وسعت و عطا نمى‌افزايد! اى آن كه گنجينه‌هايش بى‌پايان است! اى آن كه گنجينه‌هاى آسمان‌ها و زمين، از آنِ اوست! اى آن كه گنجينه‌هاى آنچه ريز و درشت است، براى اوست! بدكارى من، مانع نيكوكارى تو نمى‌شود. تو با من، آن مى‌كنى كه شايسته آنى، كه تو

اهل بخشش و سخاوتى و [اهلِ] بخشايش و گذشتى.

پروردگارا! اى خدا! با من، آن مكن كه من شايسته آنم، كه همانا من شايسته كيفرم و مستحقّ آنم و دليل و عذرى هم نزد تو ندارم. با همه گناهانم نزد تو مى‌آيم و به آنها اقرار مى‌كنم، تا از من در گذرى و تو به آنها داناتر از منى. با هر گناهى كه مرتكب شده‌ام و هر خطايى كه بر دوش كشيده‌ام و هر زشتى كه انجام داده‌ام، به سوى تو باز مى‌گردم.

پروردگارا! ببخشاى و رحم كن و از آنچه مى‌دانى، در گذر. تو قدرتمندترين و بزرگوارترينى» و برخاست و وارد طواف شد. با برخاستن او، ما نيز برخاستيم.

فردا در همان وقت، باز آمد. ما مثل گذشته براى آمدنش برخاستيم. در ميانْ نشست و نگاهى به راست و چپ افكند و با دستش به حِجر اشاره كرد و گفت: «زين العابدين عليه السلام در سجده‌اش در همين جا، يعنى زير ناودان مى‌گفت:" بنده ناچيزت، در آستان توست. بيچاره‌ات، در پيشگاه توست. نيازمندت، در درگاه توست.

خواهنده‌ات، در آستان توست. از تو چيزى مى‌خواهد، كه جز تو كسى بر آن، توانا نيست"».

سپس به راست و چپ نگاه كرد و از ميان ما نگاهى به محمّد بن قاسم افكند و فرمود: «اى محمّد بن قاسم! تو- اگر خدا بخواهد-، بر راه مستقيم هستى» و محمّد بن قاسم، معتقد به ولايت بود. سپس برخاست و وارد طواف شد. هيچ يك از ما نبود، مگر آن كه دعايى را كه او خواند، در دل گرفت و به خاطر سپرد و فراموش كرديم كه در باره او صحبت كنيم، مگر در آخر روزى.

ابو على محمودى به ما گفت: اى گروه! آيا او را مى‌شناسيد؟ او به خدا سوگند، صاحب الزمان شماست.

گفتيم: اى ابو على! از كجا دانستى؟

او گفت كه هفت سال [در مكّه] مانده است و از پروردگارش خواسته كه صاحب

الزمان عليه السلام را ببيند. گفت: يك روز، غروب عرفه، همان مرد را ديدم كه همان دعايى را كه فرا گرفته بودم، مى‌خواند.

پرسيدم: اين، از كيست؟

گفت: «از مردم است».

گفتم: از كدام مردم؟

گفت: «از مردم عرب».

گفتم: از كدام تيره عرب؟

گفت: «از با شرافت‌ترين آنها».

گفتم: آنان كيان‌اند؟

گفت: «بنى هاشم».

گفتم: از كدام بنى هاشم؟

گفت: «از آنان كه برترين و برجسته‌ترين و درخشان‌ترين نسب را دارند».

گفتم: از كيان؟

گفت: «از آن كه فرق سر [دشمن] را شكافت و [به محرومان] طعام خورانيد و آن گاه كه مردم در خواب بودند، به نماز ايستاد».

[ابو على] گفت: دانستم كه او علوى است و به خاطر علوى بودن، به او علاقه پيدا كردم. سپس او را در برابر خودم گُم كردم و نفهميدم چگونه رفت. از مردمى كه اطراف او بودند، پرسيدم: آيا اين علوى را مى‌شناسيد؟

گفتند: آرى، همه ساله با ما پياده به حج مى‌آيد.

گفتم: سبحان اللَّه! به خدا سوگند، نشانِ پياده‌روى بر او نمى‌بينم. و غمگين و دل‌گرفته از فراق او، به مزدلفه آمدم و آن شب را خوابيدم. در خواب، پيامبر خدا را ديدم كه فرمود: «اى احمد! خواسته‌ات را ديدى؟».

گفتم: او كيست، سَرور من؟

فرمود: «آن را كه ديشب ديدى، صاحب الزمانِ تو بود».

چون اين را از او شنيديم، او را سرزنش كرديم كه چرا ما را نياگاهانيد!

او گفت تا زمانى كه با ما در اين باره سخن گفت، اين مسئله را فراموش كرده بود. ⁽¹⁾1/ 4

دشوارى حج‌

حج را وا نگذار، در حالى كه توان انجام دادن آن را دارى. آيا نمى‌بينى كه موهايت ژوليده مى‌گردد و پوست بدنت در آن، چركين مى‌شود و نگاه به زنان، در آن ممنوع است؟

ما كه در اين جاييم و نزديك هستيم و همواره آب نيز داريم، رسيدن به حج، برايمان جز با مشقّت، ممكن نيست. شما كه در شهرهاى دوردست هستيد، وصفتان چگونه است!

نه شاه و نه رعيّت، جز با رنج و زحمت، به حج نمى‌توانند رسيد: جايگاه غذا و آبخورى و نيز آب و هوا تغيير مى‌كند و كسى را ياراى جلوگيرى از آن نيست و اين، است سخن خداوند كه:(وَ تَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَّمْ تَكُونُوا بلِغِيهِ إِلَّا بِشِقّ الْأَنفُسِ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ؛ ⁽²⁾

بارهايتان را به شهرى مى‌برند كه جز با رنجورى جان‌ها، توان رسيدن به آن

را نداريد. قطعاً پروردگارتان، دلسوز و مهربان است)"». ⁽¹⁾1/ 5

پاداش حج‌

«بنايى ساختيد. پس ويرانش نكنيد. گناهان گذشته شما بخشوده شد. براى آينده، كار نيك انجام دهيد». ⁽⁵⁾

پس از او، كسى است كه تنها خانواده و مالش حفظ مى‌شوند. ⁽¹⁾329. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كس براى حج و عمره از خانه‌اش بيرون آيد، با هر گامى كه بر مى‌دارد و مى‌گذارد، گناهان از بدنش مى‌ريزند، آن گونه كه برگ از درخت، فرو مى‌ريزد. و چون وارد مدينه شود و با سلام، با من مصافحه كند، فرشتگانْ با سلام، با او مصافحه مى‌كنند و چون به ذو الحُلَيفه وارد شود و غسل كند، خداوند او را از گناهانْ پاك مى‌كند و چون دو جامه نو بپوشد، خداوند حسنات را براى او تازه مى‌كند و چون بگويد: «لبّيك اللّهمّ لبّيك»، خداى عزوجل هم با «لبّيك و سعديك» در پاسخ مى‌گويد: «كلامت را مى‌شنوم و به تو مى‌نگرم». و چون وارد مكّه شود و طواف و سعى ميان صفا و مروه كند، خداوند خيرات را براى او پيوسته مى‌دارد.

و چون در عرفاتْ وقوف كنند و صداى ناله‌ها به نيازها بر آيد، خداوند به آنان بر فرشتگانِ هفت آسمان مباهات كرده، مى‌گويد: «اى فرشتگانم و ساكنان آسمان‌هايم! آيا به بندگانم نمى‌نگريد كه از هر درّه عميق [و راه دورى]، ژوليده و غبارآلود نزد من آمده‌اند و پول‌ها خرج كرده و بدن‌ها به رنج افكنده‌اند به عزّت و شُكوهم سوگند، بدكارشان را به خاطر نيكوكارشان خواهم بخشيد و از گناهان، مانند روزى كه مادرانشان آنان را زادند، بيرونشان خواهم آورد».

و چون رمى جمره كنند و سرها بتراشند و كعبه را زيارت كنند، يك منادى از دل عرش، ندا مى‌دهد: «باز گرديد كه بخشوده شده‌ايد و كار، از سر گيريد». ⁽²⁾330. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله- به مردى از انصار-: بدان! وقتى كه تو، روى به راه حج نهادى و بر مركب خويش سوار شدى و بسم اللَّه گفتى و مركبت تو را به حركت آورد، هر گامى كه مركب

تو بر مى‌دارد و هر قدمى كه مى‌گذارد، خداوند براى تو حسنه‌اى مى‌نويسد و گناهى مى‌زدايد.

پس چون احرام بستى و لبّيك گفتى، با هر لبّيك، خداوند براى تو ده حسنه مى‌نويسد و ده گناه از تو محو مى‌كند.

وقتى خانه خدا را هفت بار طواف كردى، نزد خداوند، پيمان و يادى خواهى داشت كه از آن پس، خدا شرم مى‌كند تو را عذاب كند.

وقتى كنار مقامِ ابراهيم نماز خواندى، خداوند به پاداش آن، ثواب دو هزار ركعت نماز مقبول برايت مى‌نويسد.

و چون ميان صفا و مروه هفت بار سعى‌كردى، پاداش تو نزد خدا، مثل پاداش كسى است كه از ديار خود، پياده به حج آمده و همچون پاداش كسى كه هفتاد برده مؤمن آزاد كرده است.

و چون تا غروب آفتاب در عرفات، وقوف كردى، اگر گناهانت به اندازه ريگ‌هاى صحرا و كف‌هاى دريا باشد، خداوند [همه] آنها را مى‌بخشايد.

وقتى سنگ‌ريزه بر جمرات زدى، خداوند به پاداش هر سنگ، در باقى‌مانده عمرت ده حسنه مى‌نويسد، و چون سر را تراشيدى، خداوند در مقابل هر مو، حسنه‌اى در باقى‌مانده عمرت مى‌نويسد.

و چون قربانى‌ات را سر بريدى يا شترت را نحر كردى، براى هر قطره خون آن، در بازمانده عمرت حسنه‌اى دارى.

و چون هفت بار گِرد خانه خدا طواف كردى و دو ركعت نماز نزد مقام ابراهيم خواندى، فرشته‌اى بزرگوار بر دوش تو مى‌زند و مى‌گويد: «گناهان گذشته‌ات آمرزيده شدند. از هم اكنون تا صد و بيست روز آينده، اعمالت را از سر گير». ⁽¹⁾

چون اعمالش را به پايان رساند، خداوند گناهانش را مى‌آمرزد و در چهار ماهِ ذى حجّه، محرّم، صفر و ربيع الأوّل، حسنات او نوشته مى‌شوند؛ ولى گناهانش ثبت نمى‌شوند، مگر آن كه گناه كبيره‌اى مرتكب شود. پس از گذشت اين چهار ماه، او مثل مردم ديگر است. ⁽¹⁾332. امام صادق عليه السلام: بنده مؤمن، وقتى به قصد حج از خانه‌اش بيرون مى‌آيد، خود و مركبش گامى بر نمى‌دارند، مگر اين كه خداوند، حسنه‌اى براى او مى‌نويسد، گناهى را از او محو مى‌كند و درجه‌اى را برايش مى‌افزايد.

و چون در عرفات وقوف كند، اگر گناهانش به اندازه دانه‌هاى خاك هم باشد، چون برگردد، مثل روزى كه مادرش او را به دنيا آورده، [پاك و بى‌گناه] خواهد بود و به او گفته مى‌شود: «اعمالت را دوباره از سر گير».

خداوند مى‌فرمايد:(فَمَن تَعَجَّلَ فِى يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى؛ ⁽²⁾

كسى كه عجله كند و ذكر خدا را در دو روز انجام دهد، گناهى بر او نيست و كسى كه تأخير افكند [و در سه روز انجام دهد]، گناهى بر او نيست، براى آن كس كه تقوا پيشه كند). ⁽³⁾333. امام صادق عليه السلام: حُجّاج، سه گونه از حج باز مى‌گردند: يك گروه، از آتش، نجات مى‌يابند.

گروهى از گناهانشان پاك مى‌شوند، مانند روزى كه از مادر زاده شده‌اند. و گروهى هم

تنها خانواده و مالشان حفاظت مى‌شوند. اين، كمترين چيزى است كه حج‌گزار آن را با خود مى‌آورد. ⁽¹⁾334. الأمالى، صدوق- به نقل از مُشمَعِل اسدى-: سالى به حج رفته بودم. در بازگشت، خدمت امام صادق عليه السلام رسيدم. پرسيد: «از كجا مى‌آيى، مشمعل؟».

گفتم: فدايت شوم! به حج رفته بودم.

فرمود: «آيا مى‌دانى حج‌گزار، چه پاداشى دارد؟».

گفتم: از شما مى‌آموزم.

فرمود: «هر گاه بنده، هفت بار دور اين خانه را طواف كند و دو ركعت نماز طواف بخواند و ميان صفا و مروه سعى كند، خداوند شش هزار حسنه براى او مى‌نويسد و شش هزار گناه او را مى‌بخشايد و شش هزار درجه بر او مى‌افزايد و شش هزار حاجت دنيايى او را بر مى‌آورد و به همين اندازه براى آخرتش ذخيره مى‌كند».

گفتم: فدايت شوم! اينها پاداش بسيارى است!

فرمود: «آيا به چيزى بيشتر و بالاتر از اين، آگاهت كنم؟».

گفتم: آرى.

فرمود: «اداى حاجتى از يك مؤمن، برتر است از حجّى و حجّى و حجّى» و تا ده حج بر شمرد. ⁽²⁾335. امام صادق عليه السلام: چون موسى عليه السلام حج گزارد، جبرئيل عليه السلام نازل شد. موسى عليه السلام به او گفت: اى جبرئيل!... كسى كه با نيّتى صادق و خرجى پاك [و حلال]، اين خانه را زيارت كند، چه پاداشى دارد؟

جبرئيل عليه السلام به سوى خدا باز گشت. خداوند وحى فرمود كه: «به او بگو: او را در

ملكوت اعلا، همراه پيامبران، صدّيقان، شهيدان و صالحان قرار مى‌دهم و اينان چه همراهان خوبى‌اند!». ⁽¹⁾336. امام صادق عليه السلام: كسى كه در قبر است، آرزو دارد كه در مقابل دنيا و آنچه در آن است، يك حج مى‌داشت. ⁽²⁾1/ 6

فضيلت پيوسته به حج رفتن‌

الف- تشويق به حج گزاردن همه ساله‌

گفتم: فدايت شوم! خانواده(عيالمندى).

فرمود: «اگر بميرى، چه كسى به خانواده‌ات رسيدگى مى‌كند؟ به خانواده‌ات سركه و روغن زيتون بخوران؛ ولى همه ساله آنان را به حج ببر». ⁽³⁾338. امام صادق عليه السلام- به عيسى بن ابى منصور-: اگر بتوانى كه نان و نمك بخورى، ولى همه ساله به حج بروى، چنين كن! ⁽⁴⁾339. الكافى- به نقل از ابو همام-: به امام رضا عليه السلام گفتم: كسى قرض دارد. چيزى به دستش مى‌رسد. آيا با آن، قرضش را بدهد، يا به حج برود؟

فرمود: «با بخشى، قرضش را بدهد و با بخشى ديگر، به حج برود».

گفتم: تنها به اندازه مخارج حج است.

فرمود: «يك سال قرضش را بدهد، يك سال به حج برود».

گفتم: اگر اين مال، از سوى حكومت داده شود، چه؟

فرمود: «برايتان اشكالى ندارد». ⁽¹⁾340. كتاب من لا يحضره الفقيه: امام صادق عليه السلام فرمود: «چه چيزى مانع آن است كه همه ساله حج كنيد؟».

گفته شد: پولمان نمى‌رسد.

فرمود: «آيا كسى از شما نمى‌تواند كه اگر برادرش به حج مى‌رود، پول يك قربانى همراهش كند و دستور دهد كه از طرف او هفت دور گِرد كعبه طواف كند و از طرف او قربانى كند و چون روز عرفه شد، جامه‌هاى [احرامش] را بپوشد و آماده شود و به مسجد برود و پيوسته در دعا باشد، تا خورشيد، غروب كند؟». ⁽²⁾

ب- دعا براى توفيق حج گزاردن همه ساله‌

خداوندا! از تو مى‌خواهم در آن فرمان حتمى- كه شب قدر، تقدير مى‌كنى و رقم مى‌زنى؛ تقديرى كه برگشت و دگرگونى ندارد- مرا نيز از حُجّاج خانه‌ات كه حجّشان پذيرفته، تلاششان سپاس‌شده، گناهانشان بخشوده و بدى‌هايشان پوشانده شده است، بنويسى و در آنچه حكم و تقدير مى‌كنى، اين را نيز قرار بده كه عمرم را در اطاعت خود دراز كنى، روزىِ مرا بر من بيفزايى و امانت و قرض مرا از سوى من ادا كنى. بپذير، اى پروردگار جهانيان!». ⁽³⁾

ج- نتايجِ پيوسته حج‌گزاردن‌

فرمود: «اى منصور! هر كس چهار بار حج بگزارد، هرگز فشار قبر به او نمى‌رسد». ⁽¹⁾354. الخصال- به نقل از ابو بكر حضرمى-: به امام صادق عليه السلام گفتم: پاداش كسى كه پنج بار به حج برود، چيست؟

فرمود: «كسى كه پنج بار به حج برود، خداوند هرگز عذابش نمى‌كند». ⁽²⁾355. امام صادق عليه السلام: كسى كه ده بار به حج برود، خداوند هرگز از او حساب نمى‌كشد. ⁽³⁾356. امام صادق عليه السلام: هر كس بيست بار حج بگزارد، دوزخ را نخواهد ديد و دم و بازدم جهنّم را نخواهد شنيد. ⁽⁴⁾357. امام كاظم عليه السلام: هر كس چهل بار حج بگزارد، به او مى‌گويند: «هر كس را مى‌خواهى، شفاعت كن» و درى از درهاى بهشت براى او گشوده مى‌شود و او و كسانى كه شفاعتشان كرده، از آن وارد مى‌شوند. ⁽⁵⁾358. امام صادق عليه السلام: هر كس پنجاه حج بگزارد، خداوند در بهشت جاودان براى او شهرى مى‌سازد با صد هزار قصر، در هر قصرى، يك حورى از حوريان بهشتى و هزار همسر، و از همراهان پيامبر صلى الله عليه و آله در بهشت قرار مى‌گيرد. ⁽⁶⁾359. امام رضا عليه السلام: هر كس بيش از پنجاه بار حج بگزارد، همچون كسى است كه پنجاه حج با

محمّد و اوصيا- كه درود خدا بر آنان باد- انجام داده است و از كسانى خواهد بود كه خداى عزوجل هر جمعه او را ديدار مى‌كند و از كسانى خواهد بود كه وارد بهشت برينى مى‌شوند كه خداوند، خودش با دست [قدرت] خود، آن را آفريده است و نه چشمى آن را ديده و نه آفريده‌اى از آن آگاه شده است.

و هيچ كس نيست كه زياد حج انجام دهد، جز آن كه خداوند عز و جل در مقابل هر حجّى براى او شهرى در بهشت مى‌سازد كه در آن غرفه‌هايى است و در هر غرفه‌اى، يكى از حوريان بهشتى و با هر حورى، سيصد كنيز كه مردم هرگز به كسانى با حُسن و زيبايى آنان، نگاه نكرده‌اند. ⁽¹⁾

د- معناى پيوسته حج رفتن‌

ه- ناپسندىِ پيوسته حج نرفتن براى كسى كه مى‌تواند

روزى‌اش را وسعت دادم و تن‌درستى به او بخشيدم، ولى هر پنج سالْ يك بار، به زيارت من نيايد، محروم است». ⁽¹⁾364. امام صادق عليه السلام: كسى كه پنج سال بر او بگذرد و به زيارت خانه خدا نرود، در حالى كه توانگراست، قطعاً شخصى «محروم» است. ⁽²⁾365. امام صادق عليه السلام: خداوند- تبارك و تعالى- مى‌فرمايد: «بنده‌اى كه وسعت روزى به او دادم، ولى هر چهار سال يك بار به زيارت من نيايد، محروم است». ⁽³⁾

و- هشدار به آن كه تصميم حجّ دوباره ندارد

آن گاه كه كوهِ ثافل را در سمت راست، پشت سر گذاريم

از اين پس، تا ساليانى

براى حج و عمره باز نخواهيم گشت، تا زنده‌ايم

خدا هم او را پيش از اجلش، گرفتار مرگ ساخت». ⁽⁶⁾

1/ 7

پاداش نيّت حج داشتن‌

آنان مى‌گويند: خوب بگرديد.

مى‌گردند و او را نمى‌يابند. آن گاه مى‌گويند: «خدايا! اگر مانع او از حج، قرض است، قرضش را ادا كن و اگر بيمارى است، شفايش بخش و اگر تنگ‌دستى است، توانگرش ساز و اگر حبس است، نجاتش بده و اگر كارى است، كارش را انجام بده».

مردم براى خود دعا مى‌كنند؛ ولى آن فرشتگان براى جاماندگان از حج، دعا مى‌كنند. ⁽¹⁾369. الكافى- به نقل از زياد قندى-: به امام كاظم عليه السلام گفتم: من گاهى در مسجد الحرام مى‌نشينم و به مردم مى‌نگرم كه مشغول طواف‌اند و اندوهگين مى‌شوم [كه خودم، توفيق طواف ندارم].

فرمود: «اى زياد! عيبى ندارد. مؤمن، هر گاه از خانه‌اش به نيّت حج بيرون آيد، همواره در حال طواف و سعى محسوب مى‌شود، تا آن كه باز گردد». ⁽²⁾1/ 8

پاداش كسى كه در مسير حج مى‌ميرد

1/ 9

پاداش حج‌گزار

الف- باريافته خداوند

آورنده عمره. ⁽¹⁾376. امام على عليه السلام: حج‌گزار و عمره‌گزار، ميهمان خدايند و بر خداست كه ميهمان خويش را گرامى بدارد و با آمرزش خويش، او را پاداش دهد. ⁽²⁾377. امام حسن عليه السلام: سه نفر، در پناه خدايند: ... و مردى كه براى حج يا عمره بيرون آيد و جز براى خدا بيرون نيامده باشد. او از ميهمانان خداوند است، تا آن كه به خانواده‌اش باز گردد. ⁽³⁾378. امام زين العابدين عليه السلام- در رسالة الحقوق-: حقّ حج، آن است كه بدانى حج، در آمدن به آستان پروردگارت و گريز از گناهانت به سوى اوست، و پذيرش توبه و اداى تكليفى كه خداوند بر تو واجب ساخته، به واسطه آن است. ⁽⁴⁾379. امام صادق عليه السلام: حج‌گزار و عمره‌گزار، ميهمان خدايند. اگر چيزى از او بخواهند، عطا مى‌كند و اگر او را بخوانند، پاسخشان مى‌دهد و اگر شفاعت كنند، شفاعتشان را مى‌پذيرد و اگر سكوت كنند [و چيزى نخواهند] خداوند، خود به بخشش مى‌آغازد و در مقابل هر درهم، هزار هزار درهم پاداش مى‌گيرند. ⁽⁵⁾

ب- ميهمان خداى سبحان‌

اهل آن، همسايگان من‌اند و زائرانش، ميهمانان من. آن [جا] را با آسمانيان و زمينيان، آباد مى‌كنم. گروه گروه، ژوليده و غبارآلود، به زيارت آن مى‌آيند و با تكبير و لبّيك‌گويى، به درگاه خداوند مى‌نالند.

پس هر كه به قصد زيارت آيد و جز آن نيّتى نداشته باشد، مرا ديدار كرده و او ميهمان من است و بر من نازل شده و سزاوار است كه با كرامت‌هاى خود به او هديه دهم. ⁽¹⁾381. الأمالى، صدوق- به نقل از خالد بن رِبعى-: امير مؤمنان براى كارى كه داشت، وارد مكّه شد. باديه‌نشينى را ديد كه به پرده‌هاى كعبه درآويخته و چنين مى‌گويد: اى صاحب خانه! خانه، خانه تو و ميهمان، ميهمان توست و هر ميهمانى از ميهمانى‌اش بهره‌اى دارد. پس امشب نصيب مرا، آمرزشم قرار ده. پس امير مؤمنان به اصحابش فرمود:

«آيا سخن باديه‌نشين را مى‌شنويد؟».

گفتند: آرى.

فرمود: «خداوند، بزرگوارتر از آن است كه ميهمانش را رد كند». ⁽²⁾382. امام صادق عليه السلام: ميهمان خداوند، كسى است كه به حج و عمره برود.

او تا به خانه‌اش برگردد، ميهمان خداست. ⁽³⁾383. امام صادق عليه السلام- در عرفات-: خدايا!... من ميهمان تو ام. پس بهره‌ام را در اين شب، بهشت قرار ده. ⁽⁴⁾384. امام صادق عليه السلام- در پاسخ كسى كه از ايشان پرسيد: چرا روزه در ايّام تشريق، مكروه است؟-: چرا كه اين گروه، زائران خدا و در ميهمانى اويند و سزاوار نيست كه

ميهمان، نزد كسى كه به زيارتش رفته و او را ميهمان كرده است، روزه بگيرد. ⁽¹⁾

ج- در ضمانت خداوند

فرمود: «البتّه خداوند، جانشين او در كارهايى است كه او به آنها رسيدگى مى‌كرد؛ نه در حوادثى كه اگر حاضر هم بود، نمى‌توانست آنها را دفع كند». ⁽¹⁾ر. ك: ص 160(پاداش كسى كه در مسير حج مى‌ميرد).

د- دعايش مستجاب است‌

اجابتشان مى‌كند و اگر از او آمرزش بخواهند، مى‌بخشدشان. ⁽¹⁾ر. ك: ص 161(باريافته خداوند). و ص 315(پاداش يارى رساندن به خانواده حج‌گزار).

1/ 10

آثار حج‌

الف- پاكى‌

كسى كه در دو روز، عجله كند، گناهى بر او نيست). ⁽⁶⁾. ⁽⁷⁾402. امام صادق عليه السلام: كسى كه با اخلاص و به خاطر خدا حج كند و قصد ريا و شهرت‌طلبى نداشته باشد، حتماً خدا او را مى‌آمرزد. ⁽⁸⁾403. امام صادق عليه السلام- در بيان فضيلت حج-: بنده، از خانه‌اش خارج مى‌شود. پس خير نصيب او مى‌گردد تا وقتى به مسجد الحرام مى‌رسد. طواف واجب را انجام مى‌دهد و

سپس به نزد مقام ابراهيم باز گشته، دو ركعت نماز طواف را مى‌خواند. آن گاه فرشته‌اى مى‌آيد و سمت چپ او مى‌ايستد. پس چون باز گشت، [فرشته] دستش را بر شانه‌هاى او مى‌زند و مى‌گويد: «فلانى! گذشته‌هايت، آمرزيده شدند؛ امّا در باره آينده، بكوش». ⁽¹⁾

ب- بى‌نيازى‌

مى‌زدايند و گناه را مى‌شويند. ⁽¹⁾409. امام زين العابدين عليه السلام: حج و عمره برويد، تا تن‌درست شويد و روزى‌هايتان وسعت يابد و مخارج خانواده‌تان تأمين شود. ⁽²⁾410. الكافى- به نقل از اسحاق بن عمّار-: به امام صادق عليه السلام گفتم: من، خود را آماده كرده‌ام كه هر سال، خود يا كسى از خانواده‌ام با مال من به حج برود.

فرمود: «آيا بر اين كار، مصمّم هستى؟».

گفتم: آرى.

فرمود: «اگر چنين كنى، مژده باد كه مالت زياد خواهد شد ⁽³⁾». ⁽⁴⁾411. تفسير العيّاشى- به نقل از اسحاق بن عمّار-: امام صادق عليه السلام فرمود: «حج‌گزار، هرگز گرفتار املاق نمى‌شود».

گفتم: املاق چيست؟

فرمود: «ورشكستگى [و تنگ‌دستى]». ⁽⁵⁾ر. ك: ص 156(نتايجِ پيوسته حج گزاردن).

ج- نور

ر. ك: ص 247 ح 645 و ص 252 ح 661 و ص 317(فضيلت عمره)، بحار الانوار: ج 99 ص 259 ح 37.

د- خير دنيا و آخرت‌

فصل دوم: تأخير در گزاردن حج و ترك آن‌

هشدار نسبت به ترك حج‌

2/ 1

گفتم: ميان من و قومى، داد و ستد و كارهايى بوده و اميدوارم كه در آن، خيرى باشد.

فرمود: «نه، به خدا! خداوند در آن براى تو خيرى قرار نمى‌دهد».

سپس فرمود: «هيچ بنده‌اى از زيارت اين خانه محروم نمى‌شود، مگر به خاطر گناهى، و آنچه خداوند مى‌بخشايد، بيشتر است». ⁽¹⁾ر. ك: ص 176(هشدار نسبت به تعطيل كردن خانه خدا).

2/ 2

ويژگى ترك كننده حج

الف- كافر است‌

قرآن‌

ويژگى ترك كننده حج ⁽²⁾

(وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعلَمِينَ؛ ⁽³⁾

براى خدا بر عهده مردم است كه هر كس مى‌تواند، حجّ خانه خدا كند، و هر كه كفر ورزد، همانا خداوند از جهانيان، بى‌نياز است).

حديث‌

إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعلَمِينَ؛ ⁽¹⁾

براى خداست بر عهده مردم، حجّ خانه خدا، براى كسى كه راهى به آن داشته باشد، و هر كس كفر ورزد، خداوند از جهانيان، بى نياز است).

اى على! هر كس حج را آن قدر تأخير بيندازد تا مرگش فرا رسد، خداوند در روز قيامت، او را يهودى يا نصرانى برمى‌انگيزد. ⁽²⁾420. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: هر كس ره‌توشه و مركبى داشته باشد كه او را به خانه خدا برساند، ولى حج نرود، فرقى نيست كه يهودى بميرد، يا نصرانى(مسلمان نمى‌ميرد).

اين، بِدان جهت است كه خداوند در قرآن مى‌فرمايد:(وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا؛ ⁽³⁾

براى خدا بر عهده مردم است كه هر كس مى‌تواند، حجّ خانه خدا كند). ⁽⁴⁾421. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: كسى كه حاجتى آشكار، يا حاكمى ستمگر، يا بيمارى بازدارنده‌اى او را از حج باز ندارد، ولى بى آن كه حج انجام دهد، از دنيا برود، مى‌خواهد يهودى بميرد و مى‌خواهد نصرانى بميرد! ⁽⁵⁾422. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: اى مردم! خداوند، حج را بر كسى كه قدرت و راهى بر آن داشته باشد، واجب ساخت و هر كس [حجّ واجبش را] انجام ندهد، به هر حالى كه مى‌خواهد،

بميرد: يهودى، مسيحى و يا مجوس، مگر آن كه بيمارى‌اى داشته باشد كه نگذارد، يا حاكم ستمگرى مانع شود. آگاه باشد كه او را در شفاعت من، بهره‌اى نيست و بر حوض من وارد نمى‌شود! هشدار! آيا رساندم؟ ⁽¹⁾

ب- ترك كننده دستور اسلام است‌

آيا به شما خبر دهيم كه زيانكارترين افراد، كيان‌اند؟)-: آنان كسانى‌اند كه حجّ واجب را به تأخير مى‌اندازند و امروز و فردا مى‌كنند [تا از دست برود]. ⁽⁵⁾

ج- هنگام مرگ، خواستار بازگشت به زندگى است‌

پرسيدند-:

(أصّدّق)، يعنى: صدقه دهم. و(وَ أَكُن مّنَ الصلِحِينَ؛ از صالحان باشم)، يعنى: حج به

جا آورم. ⁽¹⁾427. سنن الترمذى: ابن عبّاس گفت: كسى كه ثروتى دارد كه او را به زيارت خانه خدا مى‌رساند، يا زكات را بر او واجب مى‌كند، ولى اقدام نكند، هنگام مرگ [از كسانى خواهد بود كه] درخواست مى‌كند دوباره برگردد [تا جبران كند].

مردى گفت: اى ابن عبّاس! از خدا بترس. تنها كفّار خواستار بازگشت مى‌شوند.

گفت: در اين باب، بر شما از قرآن مى‌خوانم:(يأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لَاتُلْهِكُمْ أَمْوَ لُكُمْ وَ لَاأَوْلدُكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّهِ؛ اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! اموال و اولادتان شما را از ياد خدا باز ندارند)،(وَ أَنفِقُوا مِن مَّا رَزَقْنكُم مّن قَبْلِ أَن يَأْتِىَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ... وَ اللَّهُ خَبِيرُ م بِمَا تَعْمَلُونَ؛ ⁽²⁾

و از آنچه به شما روزى داده‌ايم، انفاق كنيد، پيش از آن كه مرگ يكى از شما فرا رسد و بگويد: «پروردگارا! چرا مرا مدّت كمى به تأخير نينداختى، تا صدقه دهم و از صالحان باشم؟» و هر كس اجلش فرا رسد، هرگز خدا [آن را] به تأخير نمى‌افكند، و خدا به آنچه مى‌كنيد، آگاه است). ⁽³⁾

د- روز قيامت، نابينا برانگيخته مى‌شود

هر كه در اين دنيا كوردل باشد، در آخرت هم كوردل و گم‌راه‌تر خواهد بود). پرسيدم. فرمود: «مقصود، كسى است كه حجّ واجب خود را با امروز و فردا كردن، به تأخير مى‌اندازد، تا اين كه مرگش فرا مى‌رسد». ⁽⁵⁾

در روز قيامت، او را نابينا برمى‌انگيزيم)».

پرسيدم: سبحان اللَّه! نابينا؟

فرمود: «آرى، خداوند او را نسبت به راه حق نابينا كرده است». ⁽²⁾430. امام صادق عليه السلام: [آيه](وَ مَن كَانَ فِى هذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِى الْأَخِرَةِ أَعْمَى وَ أَضَلُّ سَبِيلًا؛ هر كه در اين دنيا كوردل باشد، در آخرت هم كوردل و گم‌راه‌تر خواهد بود). در باره كسانى نازل شده كه حج را آن قدر به تأخير مى‌اندازند تا اين كه حج‌ناكرده مى‌ميرند. پس او نابينايى است كه نسبت به فريضه‌اى از واجباتِ الهى كور شده است. ⁽³⁾2/ 3

هشدار نسبت به تعطيل كردن خانه خدا

باشد، كه اگر زيارتِ خانه خدا ترك شود، مهلت داده نخواهيد شد. ⁽¹⁾434. الكافى- به نقل از سَدير-: در حضور امام باقر عليه السلام خانه خدا را ياد كردم. فرمود: «اگر يك سال آن را ترك كنند، مهلت داده نخواهند شد». ⁽²⁾435. الكافى- به نقل از حسين احمَسى-: امام صادق عليه السلام فرمود: «اگر مردم حج را ترك كنند، در نزول عذاب، مهلتى به آنان داده نمى‌شود» يا كه فرمود: «عذاب بر آنان فرود مى‌آيد». ⁽³⁾436. امام صادق عليه السلام: همانا خداوند، به سبب شيعيانى از ما كه حج مى‌گزارند، عذاب را از آنان كه حج نمى‌كنند، دفع مى‌كند. اگر همه بر ترك حج همدستى كنند، همه هلاك مى‌شوند. ⁽⁴⁾437. امام صادق عليه السلام: اگر مردم، حج را ترك كنند، قطعاً بر امام، واجب است كه مردم را- چه بخواهند و چه نخواهند- به حجْ وادار كند؛ چرا كه اين خانه، براى حج قرار داده شده است. ⁽⁵⁾438. امام صادق عليه السلام: اگر مردم، حجّ خانه خدا را ترك كنند، وظيفه زمامدار است كه آنان را به حج و اقامت نزد خانه خدا وادار كند ... و اگر پول نداشتند، از بيت المال مسلمانان، خرج آنان را بپردازد. ⁽⁶⁾ر. ك: ص 171(هشدار نسبت به ترك حج).

فصل سوم: واجبات حج‌

كلّيات واجبات حج‌

3/ 1

و طواف حج، واجب است و دو ركعت نماز طواف حج، نزديك مقام ابراهيم، واجب است؛ و پس از آن، سعى بين صفا و مروه، واجب است و طواف نساء، واجب است و دو ركعت نماز طواف نساء در نزديكى مقام ابراهيم، واجب است؛ و پس از آن، سعى بين صفا و مروه نشود و وقوف در مشعر، واجب است و قربانى- براى كسى كه حج تمتّع مى‌كند- واجب است. وقوف در عرفات، واجب است و سر تراشيدن و رمى جمرات، سنّت است. ⁽²⁾

توضيح

در احاديث، به اعمالى كه با دستور مستقيم خداوند، واجب شده‌اند، «فريضه» گفته مى‌شود و آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله واجب كرده است، «سنّت» ناميده مى‌شود و در مقام عمل و انجام وظيفه، هيچ يك، قابل ترك نيستند.

گفتنى است «سنّت»، خود، دو معنا دارد و افزون بر سنّت واجب، سنّت مستحب(مَندوب). نيز داريم. ⁽¹⁾3/ 2

واجبات عمره تمتّع‌

3/ 2- 1

احرام‌

احرام

الف- حكمت احرام‌

همچنين در احرام، بزرگداشت خداى عزوجل و خانه او و فروتنى براى حاجيان است، آن گاه كه مى‌خواهند به سوى خدا بروند و بر او وارد شوند، در حالى كه به پاداش او اميدوار، از كيفرش بيمناك و به سوى او روان‌اند و با فروتنى و تواضع و

خضوع، روى به سوى او مى‌كنند. ⁽¹⁾

ب- ميقات‌هاى احرام

ب- ميقات‌هاى احرام ⁽²⁾

و سزاوار نيست كسى از ميقات‌هاى پيامبر خدا روى گردان شود. ⁽³⁾444. امام صادق عليه السلام: از تماميّت حج و عمره، آن است كه از ميقات‌هايى احرام ببندى كه پيامبر خدا تعيين كرده است و جز با حالت احرام، از آنها نگذرى. همانا [پيامبر صلى الله عليه و آله] براى اهل عراق، «وادى عقيق» ⁽⁴⁾را، ميقات قرار داد- با آن كه آن هنگام، هنوز عراق نبود- و براى مردم يمن، «يَلَملَم» را معيّن ساخت و براى طائفيان، «قَرن المنازل» را و براى اهل مغرب(شاميان)، «جُحفه» را- كه همان «مَهيَعه» است- و براى اهل مدينه، «ذو الحُلَيفه» را، و هر كه خانه‌اش پشت اين ميقات‌ها به طرف مكّه باشد، منزلش ميقات اوست. ⁽⁵⁾445. صحيح البخارى- به نقل از ابن عبّاس-: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله براى اهل مدينه، «ذو الحُلَيفه» را ميقات قرار داد و براى شاميان، «جُحفه» را و براى اهل نجد، «قرن المنازل» را و براى اهل يمن، «يَلَملَم» را. اين ميقات‌ها براى آنان و كسانى هستند كه بر اين مكان‌ها وارد مى‌شوند. و هر كس كه از اينها به مكّه نزديك‌تر باشد، از هر جا كه حركت كند، [همان جا ميقاتش است] حتّى اهل مكّه [ميقاتشان] از مكّه است. ⁽⁶⁾

ج- چگونگى احرام‌

خدايا! حج و عمره‌ام را به كمال برسان. بار الها! من مى‌خواهم طبق كتاب تو و سيره پيامبرت با عمره تمتّع، به حج بروم. پس اگر مانعى از اتمام حجّم جلوگيرى كرد، همان جا مرا از احرام، خارج ساز.

خدايا! اگر حج نصيبم نشد، پس عمره را قسمتم ساز. براى تو، موى و پوستم، گوشت و خونم، استخوان و مغز و عصبم را نسبت به زنان و لباس‌ها و بوى خوش، حرام مى‌كنم و با اين كار، رضايت تو و سراى آخرت را مى‌جويم».

اگر هنگام احرام، اين را يك بار هم بگويى، كافى است. پس بر پا خيز و كمى راه برو. وقتى زمين در برابرت هموار شد- چه پياده باشى يا سواره-، لبّيك بگو. ⁽¹⁾

[اين را] اگر مى‌خواهى، در هنگام برخاستن بگو و اگر مى‌خواهى، تأخير بينداز، تا بر مركبت سوار شوى و رو به قبله كنى. ⁽¹⁾448. امام صادق عليه السلام: وقتى از سوى عراق، به «عقيق» يا به يكى از اين ميقات‌ها رسيدى و به خواست خداوند، خواستى احرام ببندى، موهاى زير بغل خود را بچين، ناخن‌هايت را بگير، موى شرمگاهت را بزداى، از موى شاربت بر چين و فرقى نمى‌كند كه از كدام يك آغاز كنى. سپس مسواك بزن و غسل كن و دو جامه احرام بپوش و چنان كن كه فارغ شدنت از اينها، هنگام ظهر باشد و اگر ظهر نشد، عيبى ندارد، جز اين كه دوست دارم اين كار، در صورت اختيار، هنگام ظهر باشد. ⁽²⁾449. تهذيب الأحكام- به نقل از حمّاد بن عيسى-: از امام صادق عليه السلام در باره آمادگى براى احرام پرسيدم. فرمود: «ناخن گرفتن، چيدن شارب و تراشيدن موى شرمگاه». ⁽³⁾

د- لبّيك گفتن در احرام‌

فرمود: «به خاطر اين كه [كلمه] اجابت است. موسى عليه السلام پروردگارش را چنين جواب داد». ⁽⁴⁾

فرمود: «وقتى مردم احرام ببندند، خداوند متعال ندايشان مى‌دهد و مى‌گويد:" اى بندگان و كنيزان من! شما را بر آتشْ حرام خواهم كرد، آن گونه كه شما به خاطر من احرام بستيد".

آن گاه مردم در مقام اجابت خداوند عز و جل كه آنان را ندا داد، مى‌گويند: «لبّيك! اى خدا، لبّيك». ⁽¹⁾452. امام عسكرى عليه السلام- به نقل از پدران خود، از امير مؤمنان، از پيامبر صلى الله عليه و آله-: پروردگارمان ندا داد: «اى امّت محمّد!» و همه آنان، در حالى كه در صُلب پدران و رَحِم مادرانشان بودند، پاسخ دادند: «لبّيك! اى خدا، لبّيك! لبّيك! تو شريكى ندارى. لبّيك! همانا ستايش و نعمت و فرمان‌روايى، از آنِ توست. تو شريكى ندارى. لبّيك!». پس خداوند عز و جل، همين پاسخ را، شعار حج قرار داد. ⁽²⁾ر. ك: ص 135(پاسخ دادن به دعوت ابراهيم).

مى‌آوردند. سوار آن مى‌شد و چون شتر به حركت مى‌افتاد، پيامبر صلى الله عليه و آله لبيك‌هاى چهارگانه را چنين مى‌گفت: «لبّيك، اى خدا، لبّيك! لبّيك! تو شريكى ندارى. ستايش و نعمت و فرمان‌روايى، از آنِ توست. شريكى براى تو نيست». ⁽¹⁾455. امام صادق عليه السلام: پيامبر خدا چون لبّيك گفت، فرمود: «لبّيك! اى خدا، لبّيك! لبّيك! تو شريكى ندارى. لبّيك! همانا ستايش و نعمت و فرمان‌روايى، از آنِ توست. تو شريكى ندارى. لبّيك! اى صاحب والايى‌ها، لبّيك!».

ايشان «اى صاحب والايى‌ها!» را زياد مى‌فرمود و هر گاه به سواره‌اى بر مى‌خورد، يا به بالاى تپّه‌اى مى‌رسيد، يا به دشتى سرازير مى‌شد و [نيز] آخر شب و پس از نمازها لبّيك مى‌گفت. ⁽²⁾456. السنن الكبرى- به نقل از خُزَيمة بن ثابت-: هر گاه پيامبر صلى الله عليه و آله از لبيك‌گويى فارغ مى‌شد، از خداوند، رضوان و آمرزش، مى‌طلبيد و از آتش دوزخ به رحمتش پناه مى‌برد. ⁽³⁾457. امام صادق عليه السلام: لبّيك‌گويى، چنين است كه بگويى: «لبّيك! اى خدا، لبّيك! لبّيك! تو شريكى ندارى. لبّيك! همانا ستايش و نعمت و پادشاهى، از آنِ توست. شريك ندارى. لبّيك! لبّيك، اى صاحب والايى‌ها، لبّيك! لبّيك، اى فراخواننده به خانه امن، لبّيك! لبّيك، اى آمرزنده گناهان، لبّيك! اى شايسته لبّيك‌گويى، لبّيك! لبّيك، اى صاحب شُكوه و بزرگوارى، لبّيك! لبّيك، آغاز و بازگشت، به سوى توست، لبّيك! لبّيك، تو بى‌نيازى و ديگران به تو محتاج‌اند، لبّيك! لبّيك، ديگران از تو بيم دارند و به تو مشتاق‌اند، لبّيك! لبّيك، اى خداى حق، لبّيك! لبّيك، اى صاحب نعمت و بخششِ نيكوى زيبا، لبّيك! لبّيك، اى برطرف سازنده گرفتارى‌هاى بزرگ، لبّيك!

لبّيك، منم بنده‌ات و فرزند دو بنده‌ات، لبّيك! لبّيك، اى بزرگوار، لبّيك!».

اينها را پس از هر نماز واجب يا مستحب، هنگام برخاستنِ مركبت، هنگامى كه به بلندى مى‌رسى، هنگامى كه در دشتْ سرازير مى‌شوى، آن گاه كه به سواره‌اى مى‌رسى، يا آن گاه كه از خواب بر مى‌خيزى و در سحرگاهان، مى‌گويى و تا مى‌توانى، زياد بگو و آشكار بگو. اگر بخشى از اين لبّيك را نگويى، زيانى ندارد؛ ليكن گفتن همه آن، بهتر است و بدان كه چهار لبّيكى كه در اوّل بود، ضرور است و اين [چهار تكبير]، توحيدند و پيامبران نيز اين گونه لبّيك گفته‌اند. «صاحب والايى‌ها» را زياد بگو؛ چرا كه پيامبر خدا آن را زياد مى‌گفت.

اوّلين كسى كه لبّيك گفت، ابراهيم عليه السلام بود. فرمود: «خداوند، شما را به حجّ خانه خويش فرا مى‌خواند» و او را با لبّيك، پاسخ دادند. پس هيچ كس در صلب مردان و شكم زنان كه پيمان وفادارى بسته بود، نماند، مگر اين كه با لبّيك، پاسخ گفت ⁽¹⁾. ⁽²⁾3. ثواب لبيك‌گويى

و- آداب لبّيك گفتن‌

كسى گفت: لبّيك نمى‌گويى؟

فرمود: «مى‌ترسم خداوند در پاسخ من بگويد: «لا لبّيك و لا سعديك»! و چون

لبّيك گفت، بيهوش شد و از مركبش افتاد. اين حالت، همچنان به او دست مى‌داد، تا آن كه حجّش را به پايان برد. ⁽¹⁾464. الخصال- به نقل از مالك بن انس-: سالى با امام صادق عليه السلام به حج رفتم. هنگام احرام، چون بر مركبش قرار گرفت، هر چه مى‌خواست لبّيك بگويد، صدايش در گلو مى‌شكست و نزديك بود كه از مركبش بيفتد.

گفتم: اى پسر پيامبر! بگو. ناچار بايد لبّيك بگويى.

فرمود: «اى پسر ابو عامر! چگونه جرئت كنم و بگويم" لبّيك اللّهمّ لبّيك"، در حالى كه بيم دارم خداى متعال به من بگويد:" لا لبّيك و لا سعديك!؟». ⁽²⁾2. زياد لبّيك گفتن

و هر گاه سوار يا پياده شدى، و هر گاه به دشتى سرازير شدى يا بر فراز تپّه‌اى بر آمدى يا سواره‌اى ديدى و در هنگام سحر، اين لبّيك را آشكارا بگو. ⁽⁴⁾3. بلند گفتن لبّيك(براى مردان)

حج است. ⁽¹⁾468. مسند ابن حنبل- به نقل از سائب بن خلّاد-: جبرئيل عليه السلام به حضور پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد و گفت:

«عَجّاج و ثَجّاج باش!».

عجّ، لبّيك گفتن و ثجّ، قربانى كردن شتر است. ⁽²⁾469. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله: [خداوند] از حج، چهار چيز را بر گزيده است: لبيك گفتن، قربانى كردن، احرام و طواف. ⁽³⁾470. الكافى- به نقل از حريز در حديثى كه سند آن را به پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام رسانده است-: وقتى پيامبر خدا احرام بست، جبرئيل عليه السلام نزد ايشان آمد و گفت: به اصحابت به «عجّ» و «ثجّ» دستور بده.

عجّ، بلند گفتن لبّيك و ثجّ، قربانى كردن شتر است. ⁽⁴⁾471. امام صادق عليه السلام: اگر پياده بودى، صدايت را به «لا إله إلّااللَّه» و لبّيك گفتن از مسجد [شجره]، بلند كن و اگر سواره بودى، وقتى مركبت تو را به بيابان بَيداء رساند. ⁽⁵⁾472. امام صادق عليه السلام: خداوند عزوجل چهار چيز را از زنان برداشته است: بلند لبّيك گفتن،

سعى كردن با حالت هروله ميان صفا و مروه، وارد كعبه شدن و دست كشيدن به حجر الأسود. ⁽¹⁾473. امام صادق عليه السلام: بلند لبّيك گفتن، بر زنان، لازم نيست. ⁽²⁾4. نگفتن لبّيك با ديدن خانه‌هاى مكّه

و- مُحرَّمات احرام‌

قرآن‌

(يأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لَاتَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنتُمْ حُرُمٌ وَمَن قَتَلَهُ مِنكُم مُّتَعَمّدًا فَجَزَاءٌ مّثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مّنكُمْ هَدْيَا م بلِغَ الْكَعْبَةِ أَوْكَفرَةٌ طَعَامُ مَسكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَ لِكَ صِيَامًا لّيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انتِقَامٍ* أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ

مَتعًا لَّكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرّ مَادُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِى إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ)؛ ⁽¹⁾

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! در حالى كه مُحرِميد، شكار را مكشيد، و هر كس از شما عمداً آن را بكشد، بايد از چارپايان، نظير آنچه كشته است، كفّاره‌اى بدهد، كه [نظير بودنِ] آن را دو عادل از ميان شما تصديق كنند، و به صورت قربانى به كعبه برسد. يا كفّاره‌اى كه [با آن،] مستمندان را خوراك بدهد، يا معادلش روزه بگيرد، تا سزاى زشتكارى خود را بچشد. خداوند از آنچه در گذشته واقع شده، عفو كرده است؛ ولى هر كس تكرار كند، خدا از او انتقام مى‌گيرد و خداوند، توانا و صاحب انتقام است. صيد دريا و مأكولات آن براى شما حلال شده است تا براى شما و مسافران، بهره‌اى باشد، و [لى] صيد بيابان، مادام كه مُحرِميد بر شما حرام گرديده است. و از خدايى كه نزد او محشور مى‌شويد، پروا داريد).

حديث‌

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «پيراهن، شلوار، شب‌كلاه، عمامه و چكمه نپوشيد، مگر كسى كه نعلين ندارد، چكمه بپوشد و آنها را از پايين قوزك پا قطع كند. لباسى را كه زعفران و وَرْس به آن خورده است، نپوشيد. زن مُحرِم، صورت خويش را نپوشاند و دستكش به دست نكند». ⁽²⁾

از بوهاى خوش، چهار چيز بر تو حرام است: مشك، عنبر، وَرس ⁽¹⁾و زعفران.

علاوه بر اين، براى مُحرم، روغن‌هاى خوش‌بو مكروه است، مگر كسى كه ناچار باشد با روغن زيتون و مثل آن مداوا كند. ⁽²⁾478. امام صادق عليه السلام: هرگز در حالى كه در احرامى، و تا وقتى هم كه در حرم، بيرون از احرامى، شكار را حلال مدان. مُحرِم و غير مُحرِم را هم به محلّ شكار، راه‌نمايى مكن كه آن را صيد كنند و به سوى آن، اشاره هم مكن كه به خاطر اشاره‌ات، آن را حلال شمرند [و شكار كنند]؛ چرا كه در اين شكار، بر عهده كسى كه عمداً انجام دهد، قربانى است. ⁽³⁾479. امام صادق عليه السلام: در حال احرام خود، از هر نوع شكار خشكى(غير پرنده). بپرهيز و از آنچه ديگرى شكار كرده، مخور و به شكار، اشاره مكن كه ديگرى آن را صيد كند. ⁽⁴⁾480. امام صادق عليه السلام: مُحرِم، نه ازدواج مى‌كند و نه به ازدواج كسى در مى‌آيد و نه خواستگارى مى‌كند و نه گواه ازدواج مى‌شود و اگر هم ازدواج كند، ازدواجش باطل است. ⁽⁵⁾481. امام صادق عليه السلام: در حالى كه مُحرِم هستى، به آينه نگاه نكن؛ زيرا اين، نوعى زينت است و زن در حال احرام، سرمه سياه نكشد، كه آن هم زينت است. ⁽⁶⁾482. الكافى- به نقل از عبد اللَّه بن مغيره-: از امام كاظم عليه السلام در باره [رفتن در] سايه براى مُحرِم

پرسيدم.

فرمود: «براى آن كسى كه به خاطر او احرام بسته‌اى، قربانى كن».

گفتم: من گرمايى هستم و گرما براى من طاقت‌فرساست.

فرمود: «آيا نمى‌دانى كه خورشيد، گناهانِ مُحرمان را پنهان مى‌كند؟». ⁽¹⁾ر. ك: وسائل الشيعة: ج 12 ص 415 ح 565/ ابواب تروك الإحرام.

توضيحى درباره محرّمات احرام

مُحرّمات احرام، 24 چيز هستند كه نوزده مورد آنها مشترك بين مرد و زن است، يكى مختص به زنان است و چهار مورد نيز مخصوص به مردان است.

موارد مشترك:

آنچه به مردان، اختصاص دارد:

آنچه ويژه زنان است:

ز- آنچه براى مُحرم، جايز نيست‌

واجبات حج

فرمود: «در پارچه سياه، احرام نبندد و مُرده را با آن، كفن نكند». ⁽¹⁾484. الكافى- به نقل از حمّاد بن عيسى-: امام صادق عليه السلام فرمود: «اگر كسى مُحرم را صدا زد در پاسخ،" لبّيك" نگويد، تا آن كه از احرام، در آيد».

پرسيدم: پس چه بگويد؟

فرمود: بگويد «يا سَعد!». ⁽²⁾485. امام صادق عليه السلام: عيبى ندارد كه مُحرم، به حمّام برود، ولى كيسه نكشد. ⁽³⁾486. امام صادق عليه السلام: براى مُحرم، «احتباء» ⁽⁴⁾مكروه است و در مسجد الحرام نيز مكروه است. ⁽⁵⁾487. الكافى- به نقل از على بن جعفر، از برادرش امام كاظم عليه السلام-: وى روايت كرده كه از ايشان(امام كاظم عليه السلام). پرسيدم: آيا كُشتى گرفتن براى مُحرم، رواست؟