احکام فقهی - اجرایی حج

مشخصات كتاب

سرشناسه : فلاح‌زاده محمدحسين ۱۳۳۹-

عنوان و نام پديدآور : احكام فقهي - اجرايي حج محمدحسين فلاح‌زاده

مشخصات نشر : تهران : مشعر ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهري : ۱۱۸ ص : مصور؛ ۱۲×۲۰ س‌م.

شابك : ۶۰۰۰ ريال 9645400090

وضعيت فهرست نويسي : فاپا

موضوع : حج -- راهنماي آموزشي

موضوع : حج -- فتواها.

موضوع : فتواهاي شيعه -- قرن ۱۴.

رده بندي كنگره : BP۱۸۸/۸/ف۸الف۲۶ ۱۳۸۵

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۳۵۷

شماره كتابشناسي ملي : م‌۸۵-۱۶۵۱۱

پيشگفتار

اهميّت مسائل فقهىِ عمره و حج، بر كسى پوشيده نيست و بى‌شك درستى و نادرستى اعمال زائران بيت اللَّه الحرام بستگى به انطباق و عدم انطباق آن‌ها با احكام و مناسك عمره و حج دارد، هرچند صحّت اعمال، مقدمه رسيدن به روح حجّ و مراتب معنوى آن است ولى به تعبير حضرت امام خمينى قدس سره «مراتب معنوى حجّ جز با عمل مو به مو به مناسك حاصل نخواهد شد.» ⁽¹⁾

بى‌شك عوامل اجرايى كاروان‌هاى عمره و حج و مسؤولان فرهنگى آن‌ها نقش به‌سزايى در اين زمينه دارند و كمك و هدايت و راهنمايى آنان تأثير عميقى در حسن عمل زائران خواهد داشت، لذا آشنايى اين عزيزان با احكام فقهى عمره و حج، ضرورى‌تر و مسائل مربوط به چگونگى عملكرد آنان، از ظرافت بيشترى

برخوردار است كه بايد مورد توجه و عنايت ويژه قرار گيرد.

نوشته حاضر، كه تقديم شما عزيزان مى‌شود، با اين انگيزه آماده شده و در چهار بخش سامان يافته است:

گفتنى است بخشى از اين نوشته، چند سال پيش در جمع مديران و معاونان كاروان‌هاى حج استان قم ارائه و در فصلنامه «ميقات حج» (شماره 12) چاپ و منتشر شده و بخش ديگرى نيز سال گذشته، در نشريه «آزموده‌ها»، شماره ششم، كه معاونت امور روحانيون بعثه مقام معظّم رهبرى تهيه و منتشر مى‌كند، آمده است.

اميد است اين مجموعه براى حضرات آقايان روحانيون محترم كاروان‌ها و در جهت هدايت بهتر زائران، مفيد باشد و از ارائه نظريه‌ها و پيشنهادهاى اصلاحى و تكميلى دريغ نفرمايند.

... رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ.

حوزه علميه قم- تابستان 1385

محمّدحسين فلاح‌زاده‌

بخش اوّل: راهنماى فقهى، اجرايى عمره و حج (ويژه روحانيان كاروان‌ها)

راهنماى فقهى- اجرايى عمره و حج‌

توجه و عنايت به فراگيرى احكام و مناسك عمره و حج و دقّت در امر آموزشِ آن به زائران و نظارت بر صحّت اعمال آنان، از وظايف اصلى و مهم روحانيون كاروان‌ها است و بديهى است براى رسيدن به اين هدف و عمل به اين وظيفه، شناخت مسائل جديد و شيوه‌هاى درست انتقال آن‌ها به زائران و راهنمايى آنان هنگام انجام اعمال، كارى ضرورى است.

در اين بخش، برخى از تجربيات آموزشى- فقهى عمره و حج، براى استفاده و بهره‌مندى روحانيون كاروان‌ها تقديم مى‌شود:

ياد آورى نكته‌هاى پيش از سفر

در جلساتى كه پيش از سفر برگزار مى‌شد، يادآورى نكات زير ضرورى است:

1- زائران، نماز خود را بر روحانى كاروان و عالمِ آشنا به مسائل

حج در محل، عرضه كنند تا اگر اشكالى دارند، برطرف شود.

2- براى حسابرسى خمس و پرداخت وجوه شرعى، به دفتر مرجع تقليدِ خود، يا نماينده او مراجعه كنند و در اين باره اقدام نمايند و تنها كسانى كه باقى مى‌مانند يا شخصاً تمايل به حسابرسى نزد شما دارند، اقدام فرماييد.

مردم در حسابرسى خمس، سه دسته هستند:

گروه نخست؛ بايد تمام اموال و طلب‌ها و بدهى‌هاى آن‌ها محاسبه شود و پس از كسر بدهى‌ها، اموال باقى‌مانده به سه دسته تقسيم گردد:

الف) اموالى كه خمس آن را بايد بپردازند، مانند: پول نقد، مواد مصرفى، (مثل برنج، روغن، چاى و ...) و به فتواى برخى از فقها، سرمايه كسب.

ب) اموالى كه خمس ندارد، مانند: ارث، ديه و به فتواى برخى از فقها، هبه و جهيزيه.

ج) اموالى كه بايد مصالحه شود، مانند: اجناس مورد نياز زندگى، كه از سال‌هاى گذشته در گروه اموال مؤونه قرار گرفته و وضع آن از لحاظ تعلّق خمس معلوم نيست كه از درآمد سال بوده يا نه.

گروه دوم؛ بايد براى مدتى كه حسابرسى نكرده و خمس نپرداخته‌اند، مانند گروه اول عمل شود.

گروه سوم؛ اگر در ميان سال خمسى مشرّف مى‌شوند و چيزى از خمس سال گذشته بر عهده آن‌ها نيست و نپرداخته‌اند، چيزى از بابت خمس بر آن‌ها واجب نمى‌شود، ليكن اگر پولى براى خريد سوغاتى دارند و در اثناى سفر، به سال خمسى مى‌رسد، سوغاتىِ خريدارى شده، كه تحويل افراد نشده و نيز باقيمانده پول خمس دارد.

حكم خمس پول ثبت نام‌

اشاره

س) هم اكنون كسانى كه قصد تشرف به حج يا عمره را دارند، بايد براى حفظ نوبت، مبلغ مقرّرى را به بانك بسپارند كه اين مبلغ مطابق قرارداد مضاربه است و سودى نيز به آن تعلّق مى‌گيرد و زمانى كه پس از حدود سه سال، نوبت تشرّف آن‌ها فرا مى‌رسد، اصل پول و سود آن را دريافت مى‌كنند و به سازمان حجّ و زيارت مى‌سپارند و به عمره يا حجّ مشرف مى‌شوند.

حال با توجه به اين‌كه سپردن پول به بانك، مقدمه رفتن به حج يا عمره است و چنانچه كسى اين پول را به بانك نسپارد نوبتى را براى رفتن به عمره يا حجّ نخواهد داشت و اكنون طريق رفتن به حج نيز همين است، آيا به اصل پول و سود آن خمس تعلّق مى‌گيرد يا نه؟

ج)* آيت اللَّه تبريزى: در فرض سؤال چنانچه بر اصل پول، سال بگذرد؛ يعنى از وقت به دست آوردن پولى كه به بانك سپرده‌اند، سال گذشته، بايد خمس آن را بپردازد و نسبت به مقدارى كه زيادتر از اصل پول به آن‌ها مى‌دهند، اگر در همان سال به حج يا عمره بروند، چيزى بر آن‌ها نيست. واللَّه العالم.

شرايطش انجام شود و پرداخت سود، طبق قرارداد بايد در موقع تحويل اصل پول پرداخت شود، سود مذكور از منافع سال وصول است كه اگر در همان سال صرف مؤونه شود خمس ندارد و اگر باقى بماند آن هم خمس دارد. و اللَّه العالم.

و در عمره نيز اگر به‌طور متعارف يك مرتبه يا در چند سال يك مرتبه باشد، پولى كه به حساب ريخته است خمس ندارد امّا سودى كه مى‌گيرد، از ارباح آن سالى است كه آن را تحويل مى‌گيرد و اگر تا آخر سال خمسى خود آن را در مخارج لازم زندگى خود خرج كرد، خمس ندارد و اگر بماند و سال بر آن

بگذرد خمس دارد.

3- چگونگى وصيت نامه نوشتن را به زائران آموزش دهيد، به ويژه در مورد شرايط وصى و وصيت مالى، كه بيش از ثلث نباشد و نوشتن نماز و روزه‌هاى قضا در وصيت‌نامه.

4- استحباب كوتاه نكردن موى سر و صورت در عمره مفرده از يك ماه پيش از سفر و در عمره تمتّع از اوّل ذى‌قعده و اگر نشد از اوّل ذى‌حجه.

5- كاروان‌هاى مدينه بعد، چون در آغاز ورود به جدّه عازم جُحفه مى‌شوند و بايد لباس احرام بپوشند، به زائران خود؛ اعم از مرد و زن، يادآورى كنند كه لباس‌هاى احرام خود را پيش از سفر وارسى كنند كه معطر نباشد و آن را جدا از اشياى خوشبو بگذارند، چون در ميقات، اگر با چنين لباسى مواجه شدند، نمى‌توانند آن را بپوشند.

6- در مورد لباس احرامِ بانوان، ياد آورى مى‌شود كه نازك و بدن نما نباشد، حتى به قدرى ضخيم باشد كه در فصل گرما كه بر اثر عرق كردن، لباس به بدن مى‌چسبد، بدن نما نشود.

7- خانم‌ها مى‌توانند براى جلوگيرى از عادت ماهيانه، قرص‌هاى مخصوص استفاده كنند، به شرط آن‌كه براى آن‌ها ضررى نداشته باشد.

8- به خانم‌هايى كه ممكن است لازم شود پيش از ميقات با نذر محرم شوند و شوهرهايشان همسفر آن‌ها نيستند، گفته شود كه اجازه نذر را از شوهر بگيرند؛ چون برخى از فقها اجازه را به‌طور مطلق

شرط مى‌دانند.

9- شرايط نيابت، به‌طور واضح و صريح براى زائران گفته شود و افرادى كه نايب هستند، حتى‌المقدور شناسايى و وجود شرايط آن‌ها لحاظ شود تا پس از سفر و هنگام اعمال، به مشكل برخورد نكنند؛ به خصوص كسانى كه از نماز صحيح معذورند، يا نايب‌اند و خود مستطيع هستند، چون در برخى موارد نيابتشان صحيح نيست و به فتواى برخى از فقها وقتى كه به ميقات رسيدند و استطاعت طريقى نيز حاصل شد، بايد براى خودشان حج به‌جا آورند و نيز خدمه كاروان‌ها كه گاهى ممكن است در هنگام اعمال عمره يا حج، مشكلى براى كاروان پيش آيد كه ناگزير بايد اعمال معذور را انجام دهند و به فتواى برخى از فقها، عذر طارى هم مُخلّ نيابت است.

10- چون احتمال دارد هواپيما نزديك نماز و يا در هنگام نماز باشد، يادآورى چند نكته به زائران ضرورى است:

الف) حتى المقدور هنگام ورود به سالن انتظار، با طهارت باشند تا اگر فرصتى به دست آمد، نماز را بتوانند سريع بخوانند و سوار هواپيما شوند.

ب) چنانچه نماز را بايد در اثناى سفر و در هواپيما بخوانند، پيش از سوار شدن، تحصيل طهارت كنند تا در هواپيما به راحتى بتوانند به وظيفه خود، كه خواندن نماز است، عمل كنند.

ج) چگونگى خواندن نماز در هواپيما نيز توضيح داده شود، و

آن بدين‌گونه‌است كه: در صورت امكان بايد به‌حالت ايستاده، با مراعات قبله و ساير شرايط خوانده شود و چنانچه به حالت ايستاده ممكن نبود، به حالت نشسته و در صورت امكان رو به قبله نماز خوانده شود و هر مقدار از شرايط نماز كه ممكن بود بايد مراعات كنند و چنانچه نماز در هواپيما با مراعات شرايطى كه گفته شد خوانده شود نماز صحيح است.

11- چگونگى نماز با اهل سنّت در مكّه و مدينه، به زائران آموزش داده شود؛ چون در بدو ورود به مدينه يا مكّه، در نماز جماعت شركت مى‌كنند و آشنا به مسائل نيستند و گاهى دچار سر درگمى مى‌شوند و نكات قابل ذكر در اين خصوص عبارت‌اند از:

الف) اذان صبح و ظهر آن‌ها با اذان ما تفاوت دارد و تنها اذان مغرب كمى زودتر گفته مى‌شود.

ب) صبح‌ها پيش از اذان صبح اذانى براى نماز شب گفته مى‌شود.

ج) در هر شبانه روز يازده اذان و اقامه گفته مى‌شود كه يك اذان براى نماز شب و پنج اذان و پنج اقامه نيز براى نمازهاى واجب يوميه گفته مى‌شود.

د) بين اذان و اقامه معمولًا چند دقيقه فاصله است كه زائران مى‌توانند نافله يا قرآن بخوانند.

ه) در قرائت سوره حمد «بسم اللَّه ...» را آهسته مى‌گويند.

و) پس از حمد، بخشى از قرآن را مى‌خوانند كه گاه سوره كامل

است و گاه نيست.

ز) معمولًا در نماز صبح روز جمعه، امام جماعت پس از حمد، سوره سجده‌دار مى‌خواند و پس از آن همگى به سجده رفته سپس بر مى‌خيزند و قرائت را ادامه مى‌دهند كه در اين صورت زائران سعى كنند پيش از نماز صبح، نماز خودشان را به صورت فرادى بخوانند.

ح) در برخى مواقع، قنوت را پس از ركوع انجام مى‌دهند، كه به‌جاى آوردن قنوت به همراه آنان پس از ركوع، مشكلى پيش نمى‌آورد.

ط) در حال قرائت، بيشتر اهل سنّت، دست‌بسته نماز مى‌خوانند كه پيروان مكتب اهل‌بيت نبايد مانند آنان دست بسته به نماز بايستند.

ى) نمازگزاران پس از اتمام حمدِ امام جماعت، همگى «آمين» مى‌گويند كه نبايد گفته شود؛ مى‌توانند «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ».

ك) پس از ركوع توقّف طولانى دارند كه نمازگزارن نيز بايد مراعات كنند و با عجله به سجده نروند، بلكه منتظر تكبير مكبّر باشند.

ل) پس از دو سجده، بدون جلسه استراحت مى‌ايستند كه بايد جلسه استراحت به‌جاى آورند، هرچند بسيار كوتاه.

م) برخى از اهل‌سنّت هنگام خواندن تشهّد، انگشت سبابه را

تكان مى‌دهند كه اين كار لزومى ندارد.

ن) پس از قرائت ركعت دوم، پيش از ركوع، قنوت نمى‌گيرند، كه زائران نيز قنوت نخوانند، چون مستحب است و در هر حال ترك آن اشكال ندارد.

ص) برخى از مذاهب اهل سنّت، بعد از نماز صبح و نماز عصر، خواندن نماز مستحب را جايز نمى‌دانند، هرچند در فقه شيعه نيز كراهت دارد (بجز نمازهاى خاص) لذا تذكّر داده شود كه در آن وقت نافله نخوانند و چنانچه نماز صبح نخوانده‌اند يا به فتواى مرجعشان بايد مجدداً بخوانند، پيش از نماز جماعت بخوانند.

ع) پس از نماز جماعت مسجد النّبى و مسجد الحرام، كمى صبر كنند، تا اگر اعلان شد كه نماز ميّت خوانده مى‌شود، نماز ميّت بخوانند و بلافاصله پس از نماز جماعت مشغول نماز ديگر نشوند و محلّ خود را ترك نكنند.

12- در نماز ميّت چهار تكبير مى‌گويند و تكبير پنجم را هنگام گفتن «السَّلامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ» مى‌گويند، مى‌توان گفت. در ضمن نماز ميت مختصر را به زائران آموزش دهيد.

13- لزوم سجده بر ما يصحّ السّجود (چيزهايى كه سجده بر آن‌ها صحيح است) و در هتل‌ها، مشاعر و جاهاى ديگر موجود است (بجز در نماز جماعت يا در جاهايى كه امكان ندارد) يادآورى شود. چون برخى از زائران تصوّر مى‌كنند در طول سفر، مهر

گذاشتن جايز نيست يا مجازند بر فرش و امثال آن سجده كنند.

14- هرگز زائرى را به تصحيح نماز يا حسابرسى خمس يا پرداخت آن وادار نكنيد كه اثر نامطلوب دارد، افزون بر اين‌كه وظيفه شرعى روحانى، بيان مسائل نماز و خمس و دعوت آن‌ها به عمل به واجبات است نه اجبار آنان به اين امور.

15- چنانچه حسابرسى خمس زائرى انجام شد، براى پرداخت آن بهتر است او را به دفتر يا بعثه مرجع تقليدش راهنمايى كنيد تا خودش بپردازد. چنانچه درخواست كرد كه شما اين زحمت را متقبل شويد در آن صورت قبول آن ثواب خواهد داشت.

16- كسانى كه مدينه قبل هستند، در جلسات ايران، تنها فهرستى از اعمال عمره بگويند و از بيان مسائل جزئى و اختلاف فتاوا بپرهيزند.

در مدينه منوره‌

1- بهترين وقت برگزارى جلسات آموزشى كاروان، عصرها از ساعت 5 تا 6 و شب‌ها ميان نماز مغرب و عشا است، هرچند به مقتضاى زمان و مكانِ جلساتِ ديگر كاروان‌ها و نظر زائران، ممكن است اوقات ديگرى نيز مناسب باشد.

2- حتى المقدور جلسات آموزشى از 40 تا 50 دقيقه تجاوز نكند و بهتر است مطالب هر جلسه در بردارنده سه بخشِ تاريخ اماكن، مناسك، اسرار و معارف باشد.

3- در اوّلين جلسه، مدت اقامت و كيفيت نماز (قصر يا اتمام) يادآورى شود و اين نكته قابل توجه است كه رفتن به احُد و قُبا و ديگر اماكن مقدس مدينه، كه زائران را به زيارت آن‌ها مى‌برند ضررى به قصد اقامه ده روز نمى‌زند.

4- درباره اماكن تخيير و تمام خواندن نماز، هنگام شركت در نماز جماعت ظهر، عصر، عشا توضيح داده شود.

اماكن تخيير جاهايى است كه مسافر مى‌تواند نمازهاى چهار ركعتى را به صورت تمام يا شكسته بخواند و آن اماكن عبارت‌اند از:

1- مسجد الحرام، 2- مسجد النبى صلى الله عليه و آله، 3- مسجد جامع كوفه، 4- حرم امام حسين عليه السلام

فتاواى فقها نسبت به اماكن تخيير در مكّه و مدينه، چنين است:

5- مجدداً كيفيت اقتدا در نماز جماعت اهل سنت و نكات آن يادآورى شود.

6- تذكر داده شود كه مسجد النبى صلى الله عليه و آله تنها قسمت مسقف آن است و محوطه اطراف آن، كه با نرده‌هاى آهنى محصور شده، حكم

مسجد ندارد.

7- به بانوان يادآورى شود كه ورود شان به مسجد النبى صلى الله عليه و آله و مسجد الحرام و توقّف در ساير مساجد در ايام عادت جايز ⁽¹⁾نيست.

8- مناسب است اوقات نمازهاى يوميّه و نماز شب به زائران يادآورى شود تا برنامه‌ريزى بهترى براى شركت در نمازهاى جماعت و رسيدن به فضيلت نماز اول وقت داشته باشند.

9- خواندن نماز تحيّت در مساجد مستحب است ولى مى‌توان زائران را راهنمايى كرد چنانچه نماز قضا داشته باشند مى‌توانند نماز قضا بخوانند و نيز اگر نماز واجب ادايى بخوانند، كفايت از نماز تحيت مى‌كند.

10- از آنجا كه نماز خواندن در قبرستان، به فتواى برخى از اهل‌سنّت حرام است، زائران را از خواندن نماز در كنار بقيع و داخل آن، برحذر داريد.

11- براى پركردن اوقات فراغت زائران و استفاده معنوى بهتر از آن، زائران را براى خواندن نماز قضا راهنمايى كنيد و نكات ذيل را نيز به آنان تذكر دهيد:

الف) نماز قضا را بايد هر چه زودتر خواند و نبايد مسامحه شود.

ب) نماز قضا وقت معينى ندارد، بلكه در هر وقت از شبانه‌روز مى‌توان آن را به‌جا آورد.

ج) نماز قضا را به جماعت مى‌توان خواند و هماهنگى ميان نمازِ امام جماعت و مأموم در نوع نماز، تعداد ركعات و قصر و اتمام لازم نيست.

د) مسافر مى‌تواند نمازهاى قضاى غير سفر را به‌جا آورد و بايد تمام بخواند.

ه) نماز قضا را بايد به همان شيوه ادا به جا آورد؛ يعنى اگر وظيفه قصر بوده، به صورت قصر و اگر تمام بوده به صورت تمام و پسرها و مردها بايد حمد و سوره نماز قضاى صبح، مغرب و عشا را بلند بخوانند.

و) كسى كه براى ميت نماز قضا مى‌خواند بايد مطابق وظيفه خودش عمل كند؛ مثلًا اگر نمازگزار مرد است و براى ميتى كه زن است نماز مى‌خواند، بايد حمد و سوره نمازهاى جهرى را بلند بخواند.

12- چگونه خواندن برخى از نمازهاى مستحب كه از اهميت بيشترى برخوردار است به زائران آموزش داده شود؛ مثل نافله‌هاى يوميه، نماز شب، نماز غفيله، نماز حضرت جعفر، نماز زيارت، نماز حضرت ولى عصر (عج) و نماز حاجت.

13- چنانچه زائر در مدينه منوره، قصد عشره و ده روز ماندن داشته باشد، مى‌تواند روزه قضا بگيرد و اگر روزه قضا ندارد، مى‌تواند سه

روز روزه مستحب براى برآمدن حاجت به‌جا آورد و اگر روزه قضا دارد روزه مستحب او صحيح نيست ولى چنانچه مسافر است (كه روزه قضا صحيح نيست)، چون مكلّف به قضا نيست، اين سه روز روزه مستحب را مى‌تواند به‌جا آورد ولى روزه ديگرى صحيح نيست و اين روزه از موارد استثناى عدم صحت روزه در سفر است و به نظر برخى از فقها، احتياط آن است كه روزهاى چهارشنبه، پنج‌شنبه و جمعه باشد.

14- به زائران تذكر داده شود كه اعمال عمره و حج دقيق است ولى دشوار نيست و با ذكر اين مطلب و چهار نكته‌اى كه گفته خواهد شد اضطراب و دلهره در انجام اعمال را از آنان برطرف نمايند كه اضطراب وترس درانجام اعمال، موجب مشكلات زياد خواهد شد.

ديگر بپرسيد كه الحمد للَّه‌هميشه روحانيون كاروان‌ها در مسجد الحرام و مشاعر مقدس، حضور دارند. اين نكته‌ها به زائران مدينه بعد، بايد در ايران گفته شود.

15- به كسانى كه با تلاش هم نتوانستند نماز خود را تصحيح كنند گوشزد شود: نماز طواف را به يكى از افرادى كه مى‌شناسند و همراه ايشان است نيابت دهند، در ضمن خودشان هم بايد نماز را بخوانند.

و حتّى المقدور روزهاى آخر، پيش از رفتن به ميقات، اين امر كنترل شود كه نايب‌هايشان مشخص شده باشد، اين عمل در مورد كاروان‌هاى مدينه بعد، در ايران صورت گيرد.

16- خانم‌هايى كه در ايام عادت هستند، پيش از رفتن به ميقات، بايد وظيفه خود در مورد احرام را بدانند، لذا پيشنهاد مى‌شود جلسه جداگانه‌اى براى خانم‌ها گذاشته شود و يادآورى شود كه خواهران معذور، حتماً پيش از حضور در ميقات اطلاع دهند تا با نذر در مدينه محرم شوند و چون اين مسأله اختصاص به ميقات شجره دارد، براى كاروان‌هاى مدينه بعد نيز يادآورى شود كه اگر در حال عادت هستند، هرچند در ميقات مشكلى ندارند ولى براى بقيه اعمال بايد صبر كنند تا پاك شوند.

17- موارد احتياط وجوبىِ مراجع تقليد را بشناسند و زائران را براى رجوع به فتواى مساوى يا فالاعلم راهنمايى كنند، ضمن اين‌كه اجبارى در اين مسأله نباشد، مثل:

18- به زائران گوشزد شود كه پيش از رفتن به ميقات، لباس احرام خود را وارسى كنند كه معطر نباشد، حاشيه آن دوخته نباشد (به فتواى برخى از فقها لباس احرامى كه حاشيه‌اش دوخته است، اشكال دارد)، پاك و تميز باشد، چون ممكن است در ميقات به اين مشكلات برخورد كنند و در آنجا فرصت تعويض آن نباشد.

19- زيارت و نماز آن را مى‌توانند به نيابت از ديگران به‌جا آورند.

20- چنانچه در روضةالنّبى يا ديگر اماكن مقدس ازدحام بود يا امكان توقف نبود مى‌توانند نمازهاى مستحب را در حال ايستاده يا نشسته يا با ركوع و سجودِ اشاره‌اى و حتى در حال راه رفتن بخوانند.

21- خواندن نماز قضا به نيابت از كسانى كه از دنيا رفته‌اند يا خواندن نماز مستحب‌براى‌آن‌ها و نيز براى افرادى كه زنده هستند و اهداى ثواب به ايشان يادآورى شود.

از ميقات تا حرم‌

1- در صورت امكان، به ويژه خانم‌ها در هتل غسل احرام كنند و لباس احرام بپوشند؛ چون ممكن است در ميقات فرصت اين اعمال را نيابند، البته زائران ضمن اين‌كه راهنمايى مى‌شوند، مجبور به اين كار نشوند، ليكن چون به فتواى برخى از فقها، پس از غسل تا احرام نبايد در ميقات بخوابند يا مبطلات وضو از آن‌ها سر بزند و مردان نبايد لباس دوخته بپوشند، لذا يادآورى اين مطلب نيز مناسب است.

هرچند به فتواى برخى از فقها، تنها خوابيدن ناقض است و ساير نواقض وضو ناقض اين غسل نيست.

2- در روزهايى از سال كه هوا گرم است، به‌خصوص در ايام عمره، كه ميقات خلوت است و فرصت بيشترى هم وجود دارد و غسل در ميقات براى زائران ممكن است، لذا مى‌توان آن‌ها را راهنمايى كرد كه چنانچه بخواهيد مى‌توانيد در ميقات غسل كنيد.

3- در برخى از موارد و براى برخى از زائران، پيشنهاد يك غسل مافى‌الذمه مناسب است؛ چون در برخى موارد پيش آمده كه غسل واجب؛ مانند جنابت يا غسل مسّ ميّت بر عهده زائر بوده و از آن خبر نداشته و پس از اعمال متوجّه شده است.

4- پيش از رفتن به مسجد شجره، زائران را نسبت به جغرافياى مسجد، محل وضو و غسل توجيه نماييد كه به راحتى بتوانند اعمال

را انجام دهند و زائرى گم نشود و كسى در محوطه ميان وضوخانه و مسجد مُحرم نشود.

5- به زائران ياد آورى شود كه هنگام پاسخ دادن به لبيك‌ها، آن‌ها را با صداى بلند نگويند؛ چون ضرورتى ندارد و مزاحمت به ديگران است.

6- اگر وقت احرام مصادف با نماز جماعتِ مسجد شجره شد، لازم است زائران را به شركت در نماز جماعت راهنمايى كنيد تا از تكرار لبيك به صورت دسته جمعى و با صداى بلند بپرهيزند.

7- مسائلى كه درباره احرام در مسجد گفته شد، مخصوص مسجد شجره است و در ساير مواقيت، مسجد خصوصيت ندارد، و احرام در ميقات، صحيح است و بردن زائران به داخل مسجد لازم نيست، هرچند از جهاتى بهتر است كه افراد غير معذور در داخل مسجد محرم شوند.

8- در سفر عمره، پيش از رفتن به ميقات، چنانچه زائران، كودك يا كودكان خود را همراه دارند، در مورد احرام آن‌ها و كيفيت اعمالشان توضيح داده شود و نسبت به احرام كودكان توصيه و تشويق نشوند، چون احرام آن‌ها مشكلاتى به همراه دارد. گفتنى است كه:

الف) كودكِ پسر بايد ختنه شده باشد.

ب) هر كدام از اعمال را مى‌تواند بايد خودش به‌جا آورد و بقيه را كمكش كنند يا از طرف او انجام دهند.

ج) لباس احرامش تا پايان اعمال بايد پاك باشد.

د) در حال طواف بايد با طهارت باشد.

ه) در حال طواف و سعى بايد بيدار باشد.

و) در حال طواف شانه چپ كودك بايد به طرف كعبه باشد.

9- كسانى كه نياز به تلقين لبيك دارند شناسايى شوند تا در ميقات جداى از جمع براى آن‌ها لبيك‌ها گفته شود.

10- چنانچه زائران نماز واجب را در مسجد مى‌خوانند؛ مثلًا نماز مغرب و عشا را و پس از آن محرم مى‌شوند، به استحباب احرام پس از نماز عمل شده، بلكه محرم شدن پس از نماز واجب ادا يا قضا از نماز مستحب افضل است.

11- چون مشهور فتواى فقها لزوم احرام در داخل مسجد شجره است، بجز بانوان معذور همه را به داخل مسجد ببريد تا محرم شوند و احتياط احرام در مسجد قديم نيز قابل ارجاع به فالاعلم است.

12- هر چند به زبان آوردن نيّت احرام و ساير اعمال واجب نيست ولى برخى از فقها مستحب دانسته‌اند و نيز قصد ترك محرّمات را نيز عده‌اى لازم شمرده‌اند، اگر براى احرام عمره تمتع اين‌گونه گفته شود مناسب است:

«به قصد شروع اعمال عمره تمتّع و انجام آن‌ها و ترك محرّمات احرام، محرم مى‌شوم به احرام عمره تمتّع ... قربةً الى‌اللَّه»

13- براى گفتن لبيك، چون برخى از فقها «وصل به سكون» و «وقف به حركت» را خلاف احتياط مى‌دانند و بعضى نيز گفتن لبيك پنجم را لازم نمى‌دانند، اگر لبيك به سه صورت گفته شود و زائران جواب بدهند و به همين سه بار نيز اكتفا شود، كافى است:

الف) بار اول جمله به جمله، هر چند با وقف به حركت و وصل به سكون و همراه با لبيك پنجم.

ب) بار دوم به همين شيوه بدون لبيك پنجم.

ج) بار سوم با مراعات وقف به سكون و وصل به حركت.

14- چون با توسعه اخير مدينه منورّه و نزديك شدن شهر به مسجد شجره، خارج بودن مسجد شجره از حد ترخص مشكوك است، لذا كسانى كه در مدينه منوّره با قصد عشره نماز را تمام مى‌خوانند، در آنجا نيز نمازشان تمام است و مى‌توانند براى عمل به احتياط، به صورت جمع بخوانند. ⁽¹⁾ولى كسانى كه قصد عشره نداشتند، نمازشان شكسته است.

15- چون به فتوا يا احتياط برخى از فقها، در شب سوار ماشين مسقف شدن جايز نيست. وجه جمع ميان فتاوا به اين است كه مقلّدان مراجعى كه عدم جواز را مبنى بر احتياط مى‌دانند، به فتواى جواز ساير مراجع عمل كنند و مقلّدان مراجعى كه فتوا به عدم جواز

مى‌دهند؛ چنانچه ناچار به استفاده از ماشين مسقف هستند، كفاره بدهند.

و چنانچه مقلّدى بخواهد به احتياط مرجع خود عمل كند و چاره‌اى جز سوار شدن به ماشين مسقف نداشته باشد، بايد بنابر احتياط كفاره بدهد.

16- كسانى كه نسبت به استطاعت خود براى حج به يقين نرسيده‌اند، هر چند وظيفه آن‌ها حجّ واجب نيست ولى مى‌توان آن‌ها را راهنمايى كرد كه به نيّت وظيفه فعليّه مُحرم شوند تا اگر بعداً معلوم شد كه مستطيع بوده‌اند، اعمال انجام شده كافى باشد.

17- پيش از حركت از ميقات، در داخل اتوبوس‌ها از زائران پرسيده شود كه آيا همه آن‌ها در داخل مسجد شجره، به نيت احرامِ عمره، لبيك گفته‌اند يا نه و اگر كسى نگفته يا شك دارد كه گفته است يا نه، همانجا بتواند به مسجد برود و مُحرم شود.

در ميقات جُحفه نيز در مورد احرام سؤال شود تا پيش از حركت و بيرون رفتن از ميقات، نسبت به احرام تمام زائران اطمينان حاصل شود.

برخى از محرمات احرام نيز تذكر داده شود؛ مانند نگاه در آينه، زدودن مو از بدن و استفاده از عطر و صابون و اشياى خوشبو و پوشاندن سر براى مردان و صورت براى بانوان و حرام بودن زن و مرد بر يكديگر. و نيز استحباب تكرار تلبيه تا نزديك مكّه، عدم لزوم بيدار بودن در ميان راه، چون برخى از زائران تصوّر مى‌كنند كه

نبايد بخوابند.

18- گاهى ياد آورى در مورد نگاه به آينه در اتومبيل ضرر بيشترى دارد، چون معمولًا حركت زائران در شب است و توجهى به آينه ندارند و اگر بى‌توجه نگاهشان به آينه بيفتد اشكال ندارد و يادآورى آن گاهى سبب نگاه كردن مى‌شود. ولى نسبت به محل اسكان و هتل، چون غالباً در سالن انتظار، راهروها، و دستشويى‌ها آينه وجود دارد، بهتر است در بدو ورود به محل اسكان، تذكر داده شود.

19- بهتر است آقايان بر صندلى‌هاى جلوى اتوبوس و خانم‌ها بر صندلى‌هاى عقب آن بنشينند و همسران كنار يكديگر نباشند.

20- در ميقات يا در ميان راه و در بدو ورود به مكّه، زمان رفتن براى اعمال تعيين و اعلان شود.

21- بسيار مناسب است زمان رسيدن به مسجد تنعيم و لحظات ورود به محدوده حرم، به زائران يادآورى گرديده و دعاى كوتاه ورود به حرم خوانده شود. همچنين بهتر است مسجد تنعيم و منطقه شهداى فخ به آن‌ها نشان داده شود.

22- از آنجا كه تعداد لباس احرام آقايان حداقل دو تكه است و بيشتر از آن در صورتى كه شرايط لباس احرام را داشته باشد بى‌اشكال است، در فصل سرما به آنان يادآورى شود كه پوشيدن بيش از دو جامه احرام اشكال ندارد.

و نيز كشيدن پتو بر روى خود براى جلوگيرى از سرما، اشكال

ندارد، ولى آقايان آن را بر سر و خانم‌ها بر صورت نيندازند.

البته اگر دوخته باشد، آقايان نبايد بر دوش خود بيندازند و دوخته بودن حواشى آن، به فتواى برخى از فقها، بى اشكال است.

23- كسى كه براى عمره تمتع محرم شده، وقتى خانه‌هاى مكّه را ببيند، نبايد لبيك بگويد، لذا اين مسأله، هنگام رفتن به مكّه تذكر داده شود كه پس از آن تلبيه نگويند.

24- هنگام ورود به منطقه حرم‌ها؛ مثلًا تنعيم به زائران توجّه داده شود و دعاى آن نيز براى زائران خوانده شود.

اعمال عمره تمتّع‌

1- اگر زمان ورود به مكّه پس از نيمه شب است، زائران را براى انجام اعمال نبريد، مگر كسانى كه سرحال و جوان‌اند و آمادگى كامل دارند؛ چون با حالت خستگى و خواب آلودگى؛ اولًا ممكن است در بين طواف يا سعى خوابشان ببرد، افزودن بر اين‌كه انجام دادن اين اعمال با حالت خستگى، حلاوت آن را از بين مى‌برد و حال توجه و دعا را نيز از آن‌ها مى‌گيرد و بهتر است افراد توانمند را پس از صرف صبحانه حدود ساعت شش و نيم يا هفت، (آنهم با لحاظ مسأله استظلال در شهر مكّه) براى اعمال به مسجد الحرام ببريد.

2- سعى كنيد زائران را در فرصتى براى اعمال به مسجد الحرام

ببريد كه در اثناى عمل به نماز جماعت و شستشوى مسجد برخورد نكنند. يادآورى مى‌شود كه فرصت نماز مغرب تا عشا و ظهر تا عصر و عصر تا مغرب كوتاه است ولى فرصت نماز صبح تا نماز ظهر و نماز عشا تا صبح زياد است و شستشوى مسجد نيز بيشتر در وقت خلوت مطاف، مثل ساعت يك بامداد صورت مى‌گيرد.

3- چنانچه در اثناى طواف يا سعى، نماز جماعت برگزار شده تا آخرين فرصت امكان به طواف يا سعى خود ادامه دهند تا اگر ممكن شد طواف يا سعى را به پايان برسانند كه براى پس از نماز نماند.

4- در جلسه اول مكّه، مطالب زير به زائران گفته شود:

الف) هر كس نسبت به اعمالى كه انجام داده، سؤال يا شبهه‌اى دارد، بپرسد تا وظيفه‌اش مشخص شده و مطابق آن عمل كند.

ب) وضع نماز قصر يا تمام در مكّه و كيفيت جمع بين فتاوا، همان‌طور كه در بخش مدينه گذشت، يادآورى شود.

ج) چنانچه در عمره كمتر از ده روز در مكّه مى‌مانند مسافر هستند و در حج، چنانچه پيش از اعمال حجّ و رفتن به عرفات حداقل ده روز در مكّه اقامت دارند نمازشان تمام است و بالتبع در عرفات، مشعر الحرام و منا و پس از بازگشت به مكّه نيز تمام است و چنانچه پيش از رفتن به عرفات كمتر از ده روز در مكّه اقامت دارند، مسافر هستند و معلوم است كه در مشاعر مقدس نيز نماز شكسته است و پس از اعمال و بازگشت به مكّه اگر

حداقل ده روز در مكّه اقامت دارند نماز تمام و گرنه مسافر هستند.

د) اعمال مستحب مكّه، مثل تلاوت و ختم قرآن، طواف مستحب، نماز در مسجد الحرام و البته تلاوت (با حكم خاص نه مطلق تلاوت) اختصاص به مكه دارد نه مشاعر.

ه) كارهاى حرام بين دو احرام، پس از تقصير عمره تمتع تا احرام حج، كه عبارت‌اند از:

5- استظلال در شهر مكّه و نيز عرفات و منا، به‌جز مراجعى كه جايز مى‌دانند و آيت‌اللَّه زنجانى كه جايز نمى‌دانند، بقيه آقايان؛ مانند حضرات آيات بهجت، تبريزى، خامنه‌اى، خويى و سيستانى احتياط واجب دارند.

6- چنانچه پس از طواف اذان گفته شد يا وقت اذان نزديك بود، سعى را شروع نكنيد و اعمال مكّه و عمره مفرده، اگر پس از سعى اذان گفته شد، نزديك وقت نماز بود كه فرصت براى اتمام آن باقى نيست، طواف نساء را شروع نكنيد و چنانچه در بين اعمال به نماز برخورد كرديد، بايد زائران را توجيه كرد كه در نقطه‌اى مشخص

طواف و سعى خود را قطع كنند و جاى آن را به خاطر بسپارند و از همان نقطه‌اى كه طواف يا سعى را رها مى‌كنند در نماز جماعت شركت كنند و سپس ادامه دهند و آن را به اتمام برسانند و چنانچه فاصله زياد نشود طواف و سعى صحيح است ولى با فاصله زياد نسبت به اكتفا به آن، تفصيل ميان تمام شدن نصف طواف، نظر مرجع بايد لحاظ شود.

7- جزئيات مسائل شك در تعداد دورهاى طواف و سعى كمتر گفته شود چون همين امر سبب شك بيشتر خواهد شد و به طور كلى گفته شود كه اگر شك و شبهه يا سؤالى پيش آمد، با ترديد ادامه ندهيد و حتماً حكم مسأله را بپرسيد و سپس مطابق وظيفه عمل كنيد و تنها اين مسأله تذكر داده شود كه اگر شك در تعداد دورهاى طواف يا سعى پيش آيد و پاى نقيصه در ميان باشد، مبطل طواف و سعى است.

8- اين مسأله نيز يادآورى شود، چنانچه در عملى اشكالى به نظرتان رسيد يا مشكل پيش آمد، با اعاده كل اعمال عمره مشكل حل نشده و وظيفه تمام نخواهد شد، بلكه بايد مورد اشكال مشخص و چنانچه نياز به اصلاح، تكميل يا اعاده بود، عمل شود.

9- مسجد الحرام حياط وسط (كه كعبه در آن قرار دارد) و شبستان‌هاى اطراف است، مسعى و محوطه اطراف مسجد كه سنگفرش شده و با ديوارهاى نرده‌اى محصور است جزو مسجد نيست و احكام مسجد را ندارد.

10- هروله براى زنان مستحب نيست و چنانچه سهواً انجام دادند مبطل سعى نيست و برنگردند و نيز مردان اگر هروله را فراموش كردند، براى به‌جا آوردن آن بر نگردند.

11- تقصير مكانِ معينى ندارد ولى مرسوم است كه بر فراز مروه تقصير مى‌كنند. ياد آورى اين نكته لازم است كه سمت چپ مروه قسمتى افزوده شده و مى‌توانيد زائران را به آن قسمت هدايت كنيد تا مزاحمتى براى ديگران نباشد و بانوان بتوانند به دور از چشم نامحرمان تقصير كنند.

12- وظيفه حائض در عمره تمتع و عمره مفرده متفاوت است:

الف) در عمره تمتع اگر تا پيش از رفتن به عرفات پاك نمى‌شود وظيفه او به حجّ افراد تبديل مى‌شود و با همان احرام بايد به عرفات برود و نمى‌تواند براى طواف و نماز نايب بگيرد.

ب) در عمره مفرده اگر نمى‌تواند تا زمان پاك شدن در مكّه بماند، بايد براى طواف و نماز نايب بگيرد و سعى و تقصير را خودش به‌جا آورد.

13- كسانى كه براى نماز طواف عمره يا طواف زيارت نايب مى‌گيرند، اولًا بايد خودشان نماز طواف را بخوانند، ثانياً بايد پس از نماز، خود و نايب به سعى برود، به لحاظ آن‌كه ترتيب مراعات شود ولى همزمان بودن يا تقدم و تأخر نماز او با نايب اشكالى ندارد.

14- كسانى كه با ويلچر در طبقه دوم طواف داده مى‌شوند و بايد نايب نيز بگيرند، لازم است ترتيب را مراعات كنند و در صورتى كه

خود فرد بتواند نماز را در صحن مسجد بخواند، قابل نيابت نيست و در اين صورت نماز طواف بايد پس از هر دو طواف باشد.

استفتاى طواف معذورين‌

اشاره

س) افراد ناتوان كه قبلًا با صندلى چرخدار (ويلچر) يا سبد (تخت روان) طواف داده مى‌شدند، در سال جارى از طواف در صحن مسجد الحرام منع شده‌اند و حتى ممكن است كسى نباشد تا فرد ناتوان را بر دوش خود حمل كند و طواف بدهد يا همين كار نيز ممنوع شود و چنين افرادى بايد در طبقه دوم يا پشت بام مسجد الحرام طواف داده شوند. آيا چنين طوافى كفايت مى‌كند يا نه، وظيفه آنان چيست؟

است و احوط آن است كه خودش هم در همان طبقه دوم طواف نمايد.

15- نماز جماعت استداره‌اى در مسجد الحرام به فتواى برخى از فقها اشكال دارد، بايد مأمومين در جهتى بايستند كه پشت سر امام جماعت باشد يا روبه‌روى امام جماعت نباشد، لذا توجه داشته باشيد كه امام جماعت مسجد الحرام در نماز صبح، مغرب و عشا نزديك مقام ابراهيم يا نزديك در كعبه به نماز مى‌ايستد و در نماز ظهر و عصر، در فصل گرما (بجز در نماز جمعه) در نقطه مقابل، روبه‌روى مستجار، داخل شبستان كنار اتاقِ مؤذنان به نماز مى‌ايستد.

16- كسانى كه از مكّه به مسجد تنعيم، براى احرام عمره مفرده مى‌روند، پس از بازگشت از تنعيم به مسجد الحرام، نسبت به استظلال در شب و در شهر مكّه، سه دسته‌اند:

الف) مقلّدان فقيهى هستند كه استظلال در شب و در شهر مكّه (هر دو) را جايز نمى‌داند؛ اينان نمى‌توانند حتى در شب، با ماشين سقف دار از تنعيم بيايند.

ب) مقلدان فقيهى هستند كه استظلال در شهر مكّه را جايز

مى‌داند؛ اين دسته مى‌توانند شب يا روز ماشين مسقف سوار شوند و فرقى بين اين‌كه استظلال در شب را جايز بدانند يا ندانند نيست.

ج) مقلدان فقيهى مى‌باشند كه استظلال در شهر مكّه را جايز نمى‌داند ولى استظلال در شب را قائل نيست؛ اينان مى‌توانند در شب، از تنعيم با ماشين مسقف به مسجد الحرام بروند.

يادآورى مى‌شود، اكثر مراجع تقليد كه استظلال در شب و در شهر مكّه را جايز نمى‌دانند، فتواى صريح ندارد، بلكه احتياط فرموده‌اند.

17- بايد توجه داشت كه به فتواى برخى از فقها، اگر عمره در ماه قبل انجام شده باشد و در ماه جديد و لو با يك روز فاصله از حرم خارج شود؛ مثلًا به عرفات برود، چون عرفات خارج حرم است، بايد براى آمدن به مكّه مجدداً محرم شود.

18- سعى ميان صفا و مروه بايد بين الجبلين باشد و به شهادت اهل اطلاع، ستون‌هاى گنبد صفا روى كوه است و قسمت شيب‌دار روى مروه و آخرين در خروجى آن در سمت راست روى كوه است.

بنابراين، امروزه مردم سعى را از كوه تا كوه انجام مى‌دهند و زدن پاشنه پا به روى صخره ضرورتى ندارد و اين مسأله مربوط به زمانى بوده كه از پايين كوه حركت مى‌كردند، بدين معنى كه در كنار صفا اگر رو به مروه مى‌ايستادند، همين كه پاشنه پايشان به صفا متصل مى‌شد و در نهايت همين كه نوك انگشت پايشان به مروه مى‌رسيد

كفايت مى‌كرد و ضرورتى نداشت كه از كوه بالا بروند، ولى امروزه به‌طور طبيعى بخشى از كوه را بالا مى‌روند.

19- روبه‌روى حجرالأسود براى پوشاندن خط تيره مقابل حجرالأسود، روى زمين را چسب زده‌اند كه اين قسمت چسب خورده، به عرض حدود چهار متر تا آخر مسجد امتداد دارد كه خواندن نماز بر اين‌ها سجده بر سنگ نخواهد بود كه بايد زائران را به اين نكته توجه داد.

20- با توجه به محو شدن خط تيره مقابل حجرالأسود، براى نيّت آغازِ طواف، اگر به زائران گفته شود كه از چند متر جلوتر قصدشان اين باشد كه از مقابل حجرالأسود طواف را شروع و به همان جا ختم شود، اشكال ندارد و لازم نيست متوجه باشند كه كدام نقطه به‌طور دقيق مقابل حجرالأسود است.

21- براى آغاز طواف، هرگز زائران را از مقابل حجرالأسود يا نزديك آن، به داخل صف طواف كنندگان نبريد كه موحب اذيّت و مزاحمت براى طواف كنندگان است بلكه در هر نقطه‌اى از مطاف مى‌توانيد وارد جمعيت شويد و بدون نيّت طواف به راه خود ادامه دهيد تا به نقطه آغاز آن برسيد و نيز در پايان طواف براى رفتن به محل نماز طواف (پشت مقام ابراهيم) آرام آرام بدون نيّت طواف، همراه جمعيت به راه خود ادامه دهيد تا به راحتى بتوانيد از صف طواف كنندگان خارج شويد.

22- در حال سعى، برخى از زائران ايرانى به خصوص جوان‌ها

هنگام ازدحام جمعيت براى آن‌كه سريع‌تر مسير را بپيمايند، از كنار جمعيت و نرده‌هاى وسط حركت مى‌كنند و گاهى براى عبور دادن خود از فشار جمعيت متمايل به راست يا چپ مى‌شوند و به صورت كج به راه خود ادامه مى‌دهند، اين مقدار از سعى به نظر بسيارى از فقها اشكال دارد.

23- ممكن است هنگام ازدحام، افراد ناتوان را، كه با ويلچر سعى مى‌كنند، در طبقه همكف راه ندهند و آن‌ها را به طبقه دوم يا پشت بام مسجد الحرام راهنمايى كنند، بايد توجه داشت چون طبقه دوم و پشت بام بالاتر از صفا و مروه است، سعى در آنجا كافى نيست، بلكه اين افراد بايد براى سعى نايب بگيرند.

24- برخى از زائران تا پاسى از بامداد (پس از نصف شب) در مسجد الحرام مى‌مانند و به جهت خستگى و دير خوابيدن، براى نماز صبح بيدار نمى‌شوند، تذكر اين مسأله لازم است كه چنانچه اين امور مستحب‌سبب ترك‌واجب شود، هيچ‌گونه ثوابى‌نخواهد داشت.

25- اوقات اذان‌هاى شش‌گانه يوميه مكّه به زائران گفته شود، تا در انجام فرايض دچار مشكل و اشتباه نشوند. اگر فاصله اذان تا اقامه براى هر نماز هم گفته شود مناسب است. گفتنى است، اذان صبح و ظهر كه گفته مى‌شود، مطابق وقت شرعى است ولى اذان مغرب، هنگام غروب آفتاب است نه ذهاب حمره مشرقيه.

و اذان اول صبح، كه حدود يك ساعت پيش از طلوع فجر گفته مى‌شود براى نماز شب است.

26- چگونگى به‌جاى آوردن طواف مستحب براى خود و ديگران را به زائران تعليم دهيد و نيز بر تلاوت قرآن و عبادت در مكّه به‌ويژه در مسجدالحرام و استفاده بهتر از اوقات فراغت تأكيد كنيد.

27- هرچند تلاوت قرآن در هر حال و در هر جا مستحب است ولى تأكيد بر ختم قرآن در مكّه مربوط به شهر مكّه است و شامل عرفات، مشعر و منا نمى‌شود. پس اگر شخصى مقيّد باشد به اين استحباب عمل كند، بايد تمام تلاوت را در مكّه- هرچند در هتل انجام دهد.

28- چون جهت قبله در شهر مكّه، در هر سوى آن تفاوت دارد، حتى گاهى در يك هتل، در بخش‌هاى مختلف آن نيز متفاوت است و بدين سبب تشخيص قبله براى زائران مشكل مى‌شود، مناسب است جهت قبله يادآورى شود و چنانچه در هتل علامت مشخص وجود ندارد، علامت‌هايى جهت قبله نصب شود.

29- در برخى از هتل‌ها سنگ توالت‌ها رو به قبله يا پشت به آن است كه با كمى انحراف در نشستن مشكل حل مى‌شود. هرچند اگر زائران متوجه نباشند مرتكب گناهى نخواهند شد.

اعمال حج‌

1- محل احرام حج، شهر مكّه است. بسيارى از فقها؛ مانند امام خمينى قدس سره تمام شهر مكّه فعلى را براى احرام كافى مى‌دانند و برخى

ديگر مى‌فرمايند: به احتياط واجب احرام حج بايد در مكّه قديم انجام شود. در اين مورد با هماهنگى مدير كاروان، مقلّدان آن مراجع، در صورت تمايل، مى‌توانند كمى زودتر به مسجد الحرام بروند و در آنجا محرم شوند تا مشكلى پيش نيايد، چون اگر در روز هشتم ذى‌حجّه، حتى پيش از آن هم محرم شوند، اشكال ندارد.

بنابراين، در صورت لزوم مى‌توان آن‌ها را در وقت خلوت به مسجد الحرام برد تا محرم شوند، هر چند در احتياط واجب عمل به فتواى فالأعلم نيز ممكن است.

2- كسانى كه بايد اعمال مكّه را پيش از وقوف به‌جاى آورند، لازم است شناسايى شوند و تا وقت تنگ نشده، اقدام كنند و چنانچه تا رفتن به عرفات فاصله‌اى نيست، حتماً به آنان يادآورى شود كه در اين فاصله محرم هستيد و بايد از محرّمات احرام پرهيز كنيد.

3- پس از محرم شدنِ زائران به احرام حجّ، به‌جاى آوردن طواف مستحب خلاف احتياط است و چون گاهى بين احرام حجّ و حركت به سوى عرفات- مخصوصاً براى كسانى كه اعمال را جلو مى‌اندازند- فاصله‌اى وجود دارد ممكن است زائران، طواف مستحب به‌جاى آورند، تذكر اين نكته نيز مناسب است.

گفتنى است در موارد زير، به‌جاى آوردن طواف مستحب خلاف احتياط است:

الف) پس از احرام عمره، پيش از طواف.

ب) پس از احرام حجّ، پيش از رفتن به عرفات.

ج) پس از اعمال منا و پيش از طواف زيارت.

د) بين طواف و نماز طواف و در اين مورد، خواندن نماز ديگر غير از نماز طواف نيز خلاف احتياط است.

4- وقوف به عرفات از ظهر روز نهم آغاز مى‌شود. بنابراين، زمان حركت به سوى عرفات، به‌گونه‌اى بايد تنظيم شود كه حجّاج قبل از ظهر در عرفات حاضر باشند و رفتن شب عرفه و استفاده از خنكى هوا و نبود مشكل استظلال وقت مناسبى است.

5- چون در وقت وقوف (از ظهر تا مغرب) حاجيان بايد در صحراى عرفات باشند و از حدود آن خارج نشوند، بنابراين، نسبت به حدود عرفات، كه امروزه با تابلوهاى بزرگ زرد رنگ مشخص شده است، توجيه شوند و حتى‌المقدور از تردد در جاهاى مختلف عرفات نيز بپرهيزند كه احتمال گم شدن آن‌ها زياد است و در صورت گم شدن، ممكن است از اعمال باز بمانند.

لازم به يادآورى است، تابلوهاى مشاعر مقدس به رنگ‌هاى زير است:

عرفات زرد رنگ

مشعر الحرام (مزدلفه) بنفش

منا آبى

6- هر چند مستحب است نماز مغرب و عشا در مشعر الحرام خوانده شود، ولى به جهت آن‌كه امروزه بر اثر ازدحام جمعيت و

حركت كُندِ اتوبوس‌ها ممكن است دير وقت به مشعر الحرام برسيد، توصيه مى‌شود نماز مغرب و عشا را در عرفات بخوانيد و سپس حركت كنيد.

7- از لحظات حساس در مدت فعاليت روحانيون كاروان‌ها، حركت از عرفات تا منا است.

در سال‌هاى اخير به سبب وجود راه‌هاى متعدد، نرسيدنِ به موقع تا مشعر الحرام بسيار بعيد است، ليكن به جهت عدم تدبير برخى از مديران و روحانيون، گاهى اتفاق افتاده است كه برخى از كاروان‌ها پس از اتمام وقتِ وقوف به مشعر رسيده‌اند.

بايد دانست كه فاصله عرفات تا مشعر الحرام در طرق متعدد از چهار تا شش كيلومتر است، بنابراين، اگر از دورترين راه هم به سمت مشعر برويد، فاصله آن بيش از شش كيلومتر نيست. پس، اگر در ميان راه، دچار مشكلى شديد و نتوانستيد با ماشين حركت كنيد، مى‌توانيد پياده به راه خود ادامه دهيد تا از وقوف در مشعر باز نمانيد و براى رسيدن به مشعر نيز حتماً بايد تابلوهاى به رنگ بنفش كه بر آن‌ها جمله «بداية مزدلفه» نوشته شده پشت سر بگذاريد.

8- براى نيّتِ وقوف در مشعر الحرام، لازم نيست زائران هنگام طلوع فجر بيدار باشند، بلكه اگر از سر شب قصد اين را داشته باشند كه از طلوع فجر تا طلوع آفتاب را به قصد وقوف و به عنوان يكى از اعمال حجّ در آنجا باشند كفايت مى‌كند، لذا بهتر است در آغاز ورود به مشعر الحرام و استقرار حجّاج، اين نكته را به آن‌ها توجه

دهيد و يادآورى كنيد كه از اين لحظه تصميم داشته باشيد كه از طلوع فجر به نيت وقوف در اينجا باشيد.

9- از آنجا كه برخى از مراجع معظم تقليد، ماندن پيش از طلوع فجر در مشعر الحرام به نيت طاعت الهى را واجب مى‌دانند، بهتر است در عرفات يا پيش از رسيدن به مشعر يا در بدو ورود به مشعر اين نكته نيز به زائران يادآورى شود كه از هم اكنون در اينجا مى‌مانيم به قصد طاعت الهى و از طلوع فجر تا طلوع آفتاب نيز به قصد وقوف و به عنوان يكى از اعمال حجّ در اين سرزمين هستيم، ان شاء اللَّه.

10- يكى از مستحبات شب عيد در مشعر الحرام، جمع‌آورى ريگ‌هايى است كه به جمرات زده مى‌شود، ولى لازم نيست از مشعر باشد، بلكه بايد از حرم باشد و مكّه و منا نيز جزو حرم است و از آنجا كه در سال‌هاى اخير بر اثر احداث خيابان‌ها و توقف‌گاه‌هاى زياد و حصار كشى اطرف برخى از خيابان‌ها در مشعر الحرام، جمع‌آورىِ ريگ دشوار شده و در برخى از موارد غير ممكن است و چون معلوم نيست شب عيد در مشعر جاى مناسبى كه امكان جمع‌آورى ريگ باشد، براى توقف بيابيد، بنابراين، توصيه مى‌شود زائران ريگ‌ها را در شهر مكّه گردآورند و چنانچه در مشعر نيز در جاى مناسبى توقف كردند، مى‌توانند مجدداً جمع‌آورى كنند و به اين استحباب عمل نمايند.

11- حدود مشعر الحرام اكنون با تابلوهايى كه سمت داخلى آن

«نهاية مزدلفه» و در سمت بيرونى آن «بداية مزدلفه» نوشته شده، مشخص گرديده و از سوى منا تا ابتداى وادى محسِّر، كه فاصله‌اش تا ابتداى منا حدود 300 متر است، ادامه دارد ولى برخى افراد به غلط تصور مى‌كنند انتهاى مزدلفه، پلى است كه وسط مشعر احداث شده و مقيّد هستند كه از اين پل نگذرند و اين امر سبب تراكم جمعيت قبل از پل مى‌شود. شما مى‌توانيد از پل بگذريد و پيش از تابلوى «نهاية مزدلفه» در جاى مناسبى توقف كنيد و اگر اين امكان وجود نداشت و در وسط مشعر وقوف كرديد، پيش از طلوع آفتاب مى‌توانيد كاروان را حركت دهيد و پس از طلوع آفتاب بيرون رويد.

12- در سال‌هاى اخير، در بخشى از مشعر الحرام، از طرف منا خيمه‌هاى ثابت- همانند خيمه‌هاى منا- نصب شده است كه اين‌ها نيز برخى افراد را به اشتباه مى‌اندازد و تصور مى‌كنند كه اين قسمت جزو مناست، در حالى كه چنين نيست و براى تشخيص حدود مشعر بايد به تابلوهاى «نهاية مزدلفه» توجه داشت.

13- هرچند به فتواى برخى از فقها، بانوان مى‌توانند پس از لحظه‌اى وقوف در مشعرالحرام، حتى پيش از نصف شب از آنجا بروند، ولى به فتواى همه مراجع تقليد، بانوان حتى اگر عذرى از ماندن نداشته باشند مى‌توانند پس از نصف شب از مشعر كوچ كنند، لذا توصيه مى‌شود براى سهولت كار، تمام بانوان تشويق شوند كه پس از نصف شب به منا بروند و رمى جمره عقبه را شبانه انجام دهند، تا قربانى آنان نيز صبح روز عيد، زودتر انجام پذيرد.

14- آقايانى كه محرم به احرام حجّ هستند و شب به همراه بانوان به منا مى‌روند، بايد پيش از طلوع فجر براى وقوف به مشعر برگردند و چنانچه نايب باشند و برنگردند، به فتواى برخى از فقها نيابت آنان نيز اشكال دارد.

15- بانوانى كه شب عيد براى رمى مى‌روند، اگر بر اثر ازدحام يا عذر ديگرى نتوانستند رمى كنند، و بايد نايب بگيرند، نايب نمى‌تواند رمى را در شب انجام دهد، بلكه بايد در روز به نيابت از وى رمى كند.

16- در سال‌هاى اخير به جهت برچيده شدن كشتارگاه‌هاى قديمى و احداث كشتارگاه‌هاى مكانيكىِ جديد، بايد با تدبير و برنامه‌ريزى دقيق براى ذبح اقدام كنند تا تمام قربانى‌هاى زائران به‌طور صحيح انجام شود و براى انجام صحيح اين عمل، توجه به نكات زير لازم است:

الف) چون همه افراد كاروان نمى‌توانند به مسلخ بروند، بايد افراد با تجربه و توانمند به تعداد لازم از بين افراد كاروان انتخاب شوند و در صورتى كه روحانى يا معين بتواند آنان را همراهى كند بسيار مناسب است.

ب) حتماً از كسانى كه بناست برايشان قربانى را انجام دهند، نيابت بگيرند و صرف اين‌كه راضى است و خوشحال مى‌شود كفايت نمى‌كند.

ج) افرادى كه به قربانگاه مى‌روند، از زائران وكالت در توكيل نيز

بگيرند تا اگر خودشان موفق به ذبح نشدند بتوانند به ديگرى براى ذبح وكالت بدهند.

د) هر چند شرايط گوسفندان از پيش تا حدودى كنترل شده، ولى نسبت به شرايط ظاهرى؛ مانند لاغر نبودن و ناقص نبودن آن دقت داشته باشند و چنانچه داراى شرايط نبودند، آن‌ها را برگردانند و ذبح نكنند.

اول- آزمايشى در بندر ورودى

اين آزمايش شامل معاينه ظاهرى گوسفند و آزمايش نمونه‌هاى خون (آزمايش باكترى و فيزيولوژى بيمارى‌ها)، آزمايش تشريحى برخى از نمونه‌هايى كه به‌طور نامنظم و اتفاقى گرفته مى‌شود.

دوم- معاينه قبل از ورود به منطقه مشاعر مقدسه در مكّه مكرمه، كه اين اقدام قبل از خارج كردن دام‌ها از مزرعه و بارگيرى به مشاعر مقدسه صورت مى‌گيرد.

سوم- هنگام تخليه دام‌ها در كشتارگاه‌ها، كه توسط دامپزشكان متخصص در معاينه دام و روحانيون ارجمند و متخصص مسائل شرعى صورت مى‌گيرد و هرگونه دام بيمار، لاغر و يا داراى نقص و

عيب پزشكى يا شرعى، كنار گذاشته مى‌شود و توسط همان خودرو عودت داده مى‌شود و حتى اجازه نمى‌دهند كه پاى دام به زمين كشتارگاه در منطقه واقع در خارج از محدوده مشاعر مقدسه در مكّه مكرمه برسد.

چهارم- معاينه قبل از ذبح: اين قبيل معاينات درون آغل‌ها صورت مى‌گيرد. در اين معاينات كليه گوسفندها قبل از ذبح مورد معاينه قرار مى‌گيرند و هر موردى كه نشانه‌اى از بيمارى هنگام حضور در آغل‌ها در آن ديده شود و يا اين‌كه بخشى از شاخ آن شكسته باشد و يا از لنگى رنج ببرد و يا فاقد هركدام از شروط شرعى باشد، شرعاً اجازه ذبح آن داده نمى‌شود و اين معاينات توسط دام‌پزشكان متخصص در امر معاينات و روحانيون آشنا به مسائل فقهى انجام مى‌شود.

اما در خصوص بيضتين، معاينات لازم در اين خصوص را در حج گذشته انجام داده‌ايم و مشخص گرديد كه برخى از نژادهاى گوسفندها بنا به دلايل زير با اضمحلال بيضتين مواجه هستند: برخى از نژادها به دلايل ژنتيكى، به‌خاطر اضمحلال بيضتين انتخاب شده‌اند؛ زيرا اين امر باعث رشد سريع دام‌ها و افزايش وزن آن‌ها و همچنين بهبود طعم و مزه گوشت و كيفيت آن مى‌شود. پژوهشگران سعى كرده‌اند نژادى را انتخاب كنند كه از بيضه كوچكترى برخوردار باشند و از لحاظ ژنتيكى روى آن‌ها كار كنند و اين صفت را از نسلى به نسل ديگر تقويت كنند تا به نژادى رسيدند كه از بيضه با حجم

كوچكترى برخوردار باشند. هدف از اين اقدام دستيابى به ويژگى‌هايى بود كه در نسل‌هاى قبلى اين نژادها وجود نداشت. در اين خصوص لازم است به موارد زير اشاره شود:

ه) گزارش فوق به محضر مراجع عظام تقليد، جهت اظهار نظر، ارائه شد و ذبح چنين حيوان‌هايى را كافى دانستند.

و) در ذبح حيوان، نيت و قصد نيابت و جهت قبله و گفتن «بسم‌اللَّه» فراموش نشود.

ز) هر چند ذابحين براى خود قربانى يا تقصير نكرده باشند، ذبح حيوان اشكال ندارد.

ح) چون لباس احرام بايد پاك باشد و چنانچه نجس شود تطهير آن لازم است، حتى المقدور مراعات كنند تا لباس احرامشان نجس نشود.

ط) چون مسلخ‌هاى فعلى خارج از منا است و حلق و تقصير در آنجا صحيح نيست، بايد افرادى كه به مسلخ مى‌روند توجه داشته باشند كه پس از قربانى در آنجا و حتى كنار مسلخ تقصير نكنند بلكه به منا برگردند و نيز توجه داشته باشند كه چون تقصير نيز بايد در روز عيد انجام شود پيش از غروب به منا برگردند و آخرين عمل روز عيد را نيز انجام دهند.

17- براى به‌جا آوردن اعمال روز عيد، ترتيبى اتخاذ شود كه تمام اعمال در روز عيد قربان انجام داده شود، لذا پس از ورود به منا و صرف صبحانه و آماده شدن زائران، آن‌ها را براى رمى جمره عقبه روانه كنيد چون اگر تأخير شود و رمى به ظهر يا بعد از ظهر بيفتد ممكن است موفق به اتمام اعمال روز عيد نشوند.

18- براى رفتن به جمرات، چنانچه راه‌هاى وسط منا شلوغ بود، مى‌توانيد از راه‌هاى كنار سمت راست و چپ استفاده كنيد.

19- اگر يك يا چند نفر از زائران، از رمى جمره بازماندند، يا راه را

گم كردند، اعمال بقيه به تأخير نيفتد و مى‌توانيد يك يا دو نفر از افرادى كه بناست به مسلخ بروند، بمانند تا به نيابت از چند نفر باقيمانده، ديرتر بروند و به همكاران خود ملحق شوند.

20- به كسانى كه موظف به حلق هستند، نسبت به نظافت محل و طهارت بدن و لباس و محيط زندگى تذكّر داده شود و نيز يادآورى گردد كسانى كه خودشان حلق يا تقصير نكرده‌اند نمى‌توانند براى ديگران حلق كنند يا براى تقصير موى او را بچينند.

21- چون به فتواى برخى فقها، كسانى كه در روز عيد موفق به قربانى نشده‌اند، بايد رمى و حلق را در روز عيد و قربانى را در روز بعد انجام دهند، لذا بايد با مراجعه به مناسك مراجع، زائران را راهنمايى كرد.

22- نيت بيتوته را پيش از وقت به زائران تذكر دهيد و همين كه قصد كنند كه نصف شب را به عنوان بيتوته در منا بمانند قربةً الى اللَّه كفايت مى‌كند و اگر كسى در آغاز بيتوته در جلسه حضور نداشت يا متوجه نبود، اشكال ندارد.

23- چون به فتواى برخى از فقها؛ از جمله امام خمينى قدس سره بيتوته نيمه اول شب واجب است و به فتواى همه فقها صحيح است، بهتر است براى بيتوته همه زائران نيمه اول شب انتخاب شود.

24- مراحل سه‌گانه خروج از احرام حجّ يادآورى شود، كه تصور نكنند با حلق يا تقصير تمام محرّمات حلال مى‌شود؛ به‌خصوص نسبت به استفاده از صابون و شامپوى خوشبو و نيز حرام بودن زن و

مرد بر يكديگر تذكر داده شود.

25- بيرون رفتن از منا پس از بيتوته اشكال ندارد و از آنجا كه در شب يازدهم و دوازدهم، پس از بيتوته، برخى از زائران بخواهند از منا بيرون بروند، بايد به آن‌ها توجه داد كه پيش از نيمه شب از حدود منا نگذرند و چون محاسبه نيمه شب براى بيتوته و نيمه شب براى تعيين آخر وقت نماز عشا تفاوت دارد وگاهى حدود نيم ساعت با تأخير مى‌باشد، لذا نبايد پيش از اين وقت بروند، هر چند حركت آن‌ها از محل كاروان اشكال ندارد ولى پيش از نيمه شب نبايد از منا خارج شوند.

26- به زائران توجه دهيد كه براى رفتن به جمرات و انجام دادن رمى عجله نكنند و كيسه سنگ را به اشتباه بر ندارند كه سنگ‌ها بايد مباح باشد و در صورتى كه اشتباه شود و صاحبش راضى نباشد، رمى صحيح نيست.

27- با توجه به توسعه جمرات و طبقات متعدد آن، رمى در طبقه اول نيز راحت‌تر شده و چنانچه برخى از زائران مقلد مراجعى هستند كه رمى در طبقه دوم را بنا بر احتياط صحيح نمى‌دانند، مى‌توان تمام آن‌ها را براى رمى در طبقه اول برد، افزون بر اين‌كه تعداد معذورين از رمى نيز كاسته شده‌اند.

استفتاى رمى جمرات توسعه يافته‌

س: ستون قبلى جمرات در طبقات پايين و بالا، در هر جمره به صورت ديوارى به طول 25 متر و عرض يك متر ساخته شده است كه تشخيص محل قبلىِ ستون‌ها و ايستادن در آن محلّ پر ازدحام براى تشخيص آن، كارى دشوار و يا غير ممكن است، از اين رو خواهشمند است بفرماييد تكليف حجّاج در رمى جمرات چيست؟ و آيا رمى تمام ديوار 25 مترى كفايت مى‌كند يا خير؟

ج-* آيت اللَّه بهجت: اگر ضرورت است، به اين‌كه ممكن نيست سؤال شود كه از كجا زياد شده، اشكال ندارد.

مشقّت است، به هر نقطه آن ديوار رمى كند مجزى است ان شاء اللَّه.

28- چون بسيارى از غير شيعيان رمى روزهاى 11 و 12 ذى‌حجّه را در پيش از ظهر صحيح نمى‌دانند، لذا بعد از ظهر اين دو روز جمرات شلوغ است كه حتى المقدور بايد در اين دو روز زائران براى رمى پيش از ظهر اقدام كنند.

29- بايد توجه داشت كسانى كه عذر آن‌ها راه رفتن و پيمودن

مسير خيمه‌ها تا جمرات است ولى از رمى معذور نيستند؛ يعنى اگر آن‌ها را به پاى جمره يا نزديك آن ببرند، مى‌توانند خودشان رمى را انجام دهند، چنين افرادى اگر امكان اجاره ماشين يا ويلچر داشته باشند تا آن‌ها را به جمرات ببرد، نمى‌توانند به ديگرى نيابت دهند، و در روزهاى 11 و 12 ذى‌حجّه به خصوص در اوقات خلوت امكان استفاده از ماشين‌هايى كه به طرف جمرات مى‌روند (با دادن كرايه) ممكن است.

30- كسانى كه در روز عيد، قربانى يا حلق نكرده‌اند روز يازدهم مى‌توانند پيش از انجام اين دو عمل، رمى جمرات را انجام دهند.

31- بايد توجه داشت كه رمى در شب براى بانوان (به طور مطلق) اختصاص به رمى روز عيد قربان دارد ولى نسبت به روزهاى 11 و 12 ذى‌حجّه، تنها بانوانى كه نمى‌توانند در روز رمى كنند، رمى شبانه براى آن‌ها جايز است ولى كسانى كه بتوانند در روز، خودشان انجام دهند، نمى‌توانند شب رمى كنند.

استفتا

س) آيا مى‌شود زن‌ها را در شب دهم، بعد از نصف شب، از مشعر به منا بياورند و همان شب، آنان را به جمره عقبه ببرند و رمى كنند و بعد به خيمه برگردانند و نزديك غروب روز يازدهم مجدداً آنان را به جمرات ببرند تا شب دوازدهم، هم رمى روز يازدهم را انجام دهند و هم رمى روز دوازدهم را، با توجه به

ازدحام و خطرهاى احتمالى؟

ج) براى زن‌ها رمى جمره عقبه، پس از وقوف به مشعر، آمدن به منا در همان شب عيد قربان مانع ندارد ولى رمى روز يازدهم و دوازدهم در صورتى براى آنان در شب صحيح است كه از رمى روز معذور باشند.

32- ترك بيتوته براى كسانى كه تمام شب را در مكّه به عبادت مشغول باشند، مانعى ندارد و مى‌توانند طواف و سعى و ساير اعمال پس از منا را انجام دهند، ولى اگر اعمال تمام شد نمى‌توانند آن شب را به منا برگردند بلكه بايد بمانند و بقيه شب را تا صبح عبادت كنند اما لازم نيست در مسجد الحرام باشد، بلكه در شهر مكّه كفايت مى‌كند، ناگفته نماند كه ماندن در منا از عبادت در مكّه افضل است.

33- حجّاج در روز دوازدهم، بعد از ظهر، مى‌توانند از منا خارج شوند و زودتر از اين وقت نبايد از منا كوچ كنند، ولى توجه به دو نكته مفيد است:

الف) بيرون رفتن از حدود منا، پيش از ظهر، به قصد بازگشت به منا؛ يعنى اگر بيرون رود و پيش از ظهر برگردد و بعد از ظهر كوچ كند، اشكال ندارد و نيز اگر براى رمى جمرات برود و از جمره عقبه، كه نهايت منا است بگذرد و باز به منا برگردد اشكال ندارد، بلكه كوچ از منا بدان معناست كه به قصد برنگشتن از منا برود.

ب) اگر شب دوازدهم پس از بيتوته، زائرى از منا بيرون رود، به

فتواى برخى از فقها واجب است كه به منا برگردد تا بعد از ظهر كوچ كند ولى برخى ديگر برگشتن به منا را واجب نمى‌دانند لذا مى‌تواند عصر براى رمى برگردد و پس از رمى جمرات از منا خارج شود ولى چنانچه تا غروب از منا نرود بايد شب سيزدهم را نيز در منا بيتوته كند و روز سيزدهم نيز جمرات را رمى كند.

34- كاروان‌هايى كه پس از ايام تشريق بايد به مدينه بروند يا به ايران برگردند، به زائران خود توصيه كنند شب يازدهم يا دوازدهم نيمه اول را قصد بيتوته كنند و قسمتى از آن را استراحت كنند و پس از نيمه شب براى اعمال به مكّه بروند. چون در ايام تشريق بهترين وقت از نظر خلوتى براى اعمال در اين دو شب، پس از نيمه شب است.

35- گرچه خانم‌هايى كه احتمال حائض شدن آنان پس از اعمال منا وجود دارد و نمى‌توانند تا وقت پاك شدن در مكّه بمانند، اعمال مكّه را پيش از وقوف به جاى خواهند آورد، ولى چنانچه زنى اعمال مكّه را به‌جا نياورده، حائض شد، بايد توجه داشت كه وظيفه او در عمره تمتع با اعمال مكّه تفاوت دارد. در عمره تمتع، در صورتى كه مى‌داند تا پيش از ظهر عرفه پاك نمى‌شود، بايد به افراد عدول كند ولى در اعمال مكّه بايد براى طواف و نماز طواف نايب بگيرد و سعى را خودش با مراعات ترتيب به جاى آورد.

36- به علل زير زائران به انجام عمره مفرده- پس از اعمال- تشويق نشوند، حتى برخى افراد را بايد برحذر داشت:

الف) به فتواى برخى‌از فقها مراعات فاصله بين دو عمره شرط است.

ب) ممكن است در اعمال آن‌ها مشكلى پيش بيايد يا همچنان در احرام بمانند.

ج) سبب ازدحام مطاف و مسعى خواهد شد و اين امر موجب دشوار شدن طواف و سعى واجب ديگران است.

37- اگر در اعمال، مشكل فقهى براى زائرى پديد آمد كه فتواى مرجع تقليدش در دسترس نيست، بايد او را به طريق احتياط راهنمايى كرد و با عمل به احتياط، مشكل مرتفع خواهد شد و برخى از مسائل كه عمل به آن فورى نيست؛ مانند كفاره برخى از محرمات، بايد واگذاشته شود تا در آينده فتواى مرجع تقليدش به دست آورده شود و راهنمايى گردد.

بخش دوم: راهنماى فقهى، اجرايى عمره و حج (ويژه عوامل اجرايى كاروان‌ها)

راهنماى فقهى اجرايى حج‌

فراگيرى احكام و مناسك حج، براى تمام زائران بيت اللَّه الحرام امرى ضرورى و اجتناب ناپذير است؛ چرا كه انجام درستِ اعمال حج، بدون شناخت احكام و مناسك آن، غير ممكن است و كسى كه به جهت عدم آگاهى به مسائل شرعى، خللى در اعمال وى پيش آيد، علاوه بر آن‌كه هرگز به مراتب معنوى حج نمى‌رسد، به جهت باطل شدن عمره يا حج يا ارتكاب محرمات احرام، مشكلات فراوانى برايش پديد خواهد آمد.

اين معنا براى حجاج، درحدّ فراگيرى مسائلى كه غالباً بدان نياز پيدا مى‌كنند، تحقّق مى‌پذيرد و حتى در بسيارى موارد با مراجعه به روحانى كاروان يا راهنمايى او مى‌توانند نياز خود را برطرف كنند، ولى دست‌اندركاران امور اجرايى كاروان‌ها، مديران، معاونان و خدمه محترم كه كار آن‌ها رابطه تنگاتنگ با اعمال و رفتار حاجيان دارد و زائران عزيز را راهنمايى مى‌كنند، يادگرفتن مسائل شرعى

به‌ويژه مناسك حج براى آن‌ها ضرورى‌تر مى‌باشد، و چون گاهى بر اثر پيش آمدن مشكلاتى براى روحانى كاروان يا جدايى برخى از زائران از جمع آن‌ها، مدير يا معاون يا خدمه بايد با آگاهى كامل به مناسك حج، مراقب انجام درست اعمال حجاج باشند، به عنوان مثال: هنگام حركت زائران از ميقات به مكه، يا از مكه به عرفات، يا از عرفات به مشعر، كه با چند دستگاه اتوبوس حركت مى‌كنند، روحانى كاروان تنها همراه يكى‌از آن‌هاست، درنتيجه بقيه اتوبوس‌ها را بايد مسؤولان كاروان همراهى كنند و چنانچه براى آن‌ها مسأله‌اى پيش آيد، انتظار اين است كه مسؤولان كاروان بتوانند در چنان شرايطى، آن‌ها را راهنمايى كنند.

بنابراين، آگاهى مديران، معاونان و خدمه كاروان‌ها نسبت به مناسك حج بايد در حد بالاترى از آنچه براى زائران لازم است باشد و گذشته از مسائل عمومى حج، آشنايى با برخى از احكام فقهى، كه رابطه تنگاتنگ با مسائل اجرايى حج دارد، نيز لازم است.

اخلاص در عمل‌

مديريت كاروان حج و خدمت به زائران بيت اللَّه الحرام، از اعمالى است كه رنگ عبادت دارد، از اين رو، به‌جز اعمال عمره و حج، اگر اينگونه فعاليت‌ها نيز با قصد قربت و براى رضاى خداوند انجام پذيرد، اجر اخروى فراوانى نيز خواهد داشت.

تنظيم برنامه‌هاى آموزشى حج‌

بر مسؤولان كاروان لازم است برنامه‌هاى آموزشى حج را به‌گونه‌اى تنظيم كنند كه زائران آن‌ها بتوانند به نحو شايسته‌اى در آن برنامه‌ها شركت كرده و خود را آماده اين سفر عظيم بنمايند؛ يعنى با در نظر گرفتن زمان حركت كاروان و موقعيت شغلى زائران، جلسات آموزشى در وقت مناسب تشكيل گردد و از نظر مكانى نيز محل برگزارى آن‌ها در جايى باشد كه تمام زائران يا درصد بالايى از آن‌ها بتوانند شركت كنند.

تشويق زائران‌

مسؤولان كاروان، زائران خود را به شركت در كلاس‌هاى آموزشى مناسك، كه توسط روحانيون معظم كاروان‌ها برگزار مى‌گردد و استفاده از برنامه‌هاى صدا و سيما كه ويژه حج تهيه و پخش مى‌شود و مطالعه كتاب‌هايى كه در اين زمينه منتشر شده است تشويق كنند، چون هر چه سطح آگاهى زائران نسبت به مسائل حج بالاتر باشد، اداره كاروان نيز راحت‌تر است.

استطاعت‌

كسانى كه حج واجب خود را به‌جا نياورده‌اند؛ يعنى سال اوّل تشرّف آن‌هاست يا تاكنون استطاعت نداشته‌اند و الآن با هزينه سازمان حج و زيارت به حج مشرف مى‌شوند، چنانچه به غير از

مخارج سفر، ساير شرايط استطاعت حج را داشته باشند، بايد حَجةالاسلام به‌جا آورند. و ساير شرايط عبارت‌اند از:

مسأله: خدمه كاروان‌ها كه وارد جدّه مى‌شوند، اگر ساير شرايط استطاعت را دارند؛ از قبيل داشتن وسايل زندگى، بالفعل يا بالقوه و رجوع با كفايت؛ مثلًا كار و صنعت و غير آن، كه با آن‌ها مى‌توانند پس‌از مراجعت، ادامه‌زندگى مناسب‌خود را بدهند مستطيع هستند و بايد حَجّةالاسلام به‌جا آورند و كفايت از حج واجب آنان مى‌كند و چنانچه ساير شرايط را ندارند به مجرد امكان حج براى آنان، استطاعت حاصل نشده است و حج آنان استحبابى است وچنانچه بعداً استطاعت پيدا كردند بايد حج واجب را به‌جا آورند. ⁽¹⁾

نيابت‌

كسى‌كه در حج نيابت مى‌پذيرد، بايد داراى شرايطى باشد كه از جمله آن‌هاست:

بنابراين، افرادى كه حج واجب خود را به‌جا نياورده‌اند و مستطيع هستند، نمى‌توانند نيابت بپذيرند و كسانى كه از انجام دادن كامل اعمال حج معذور باشند و از ابتدا مى‌دانند كه بايد وظيفه معذور را انجام دهند، نمى‌توانند نيابت بپذيرند، مانند آن عده از خدمه كاروان كه شب عيد قربان با انجام دادن وقوف اضطرارى مشعر، همراه با بانوان به منا مى‌روند.

و به فتواى برخى از فقها، اگر انسان از ابتدا هم معذور نباشد و در هنگام عمل عذرى برايش پيش آيد، نيابت او صحيح نيست، بنابراين، بهتر است كه مديران، معاونان و خدمه كاروان‌ها نيابت نپذيرند، چون هر لحظه ممكن است به هنگام انجام اعمال مشكلى براى كاروان پيش آيد كه به‌ناچار بايد اعمال معذور را انجام دهند، پس در صورتى كه يكى از خدمه، نيابت پذيرفته باشد، بهتر است به

اطلاع مدير كاروان برساند، تا در هنگام اعمال و پذيرفتن كارهاى اجرايى كاروان با مشكل مواجه نشود.

يارى روحانى‌

مديران و معاونان و خدمه كاروان بايد در انجام هرچه بهتر مناسك و اعمال حج، روحانى كاروان را يارى دهند ولى هرگز در كار وى دخالت نكنند و از پاسخگويى به مسائل شرعى حج بپرهيزند و سؤال كننده را به روحانى كاروان ارجاع دهند، چون احكام حج، بسيار پيچيده و دقيق است و موارد مشابه بسيار دارد كه تشخيص آن موارد و يافتن حكم شرعى آن، كار دشوارى است و چنانچه به مسأله‌اى پاسخ اشتباه داده شود، گاهى پيامدهاى بسيارى به دنبال دارد، لذا تمام مسؤولان كاروان؛ اعم از مدير، معاون، خدمه و روحانى كاروان بايد با هماهنگى كامل و تفاهم و انجام وظايف خود، زائران را در انجام صحيح اعمال يارى دهند.

دخالت سابقه‌داران‌

گاهى ديده مى‌شود افرادى كه سابقه تشرف به حج را دارند، بر اثر غرور يا اطمينان به آگاهى خود، به صورت انفرادى عمل مى‌كنند و تعدادى از كسانى را كه سابقه تشرف ندارند براى انجام اعمال و مناسك به همراه خود مى‌برند و به جهت اشتباه در اعمال، سبب زحمت خويش و همراهان مى‌گردند. مسؤولان كاروان اين مسأله را

به زائران گوشزد كنند كه هرگز بدون هماهنگى با مسؤولان كاروان اقدام به عملى ننمايند و كسى را با خود به اعمال نبرند كه ممكن است موجب بطلان اعمال خود يا ديگران گردند.

روزى در حال سعى، وقتى به مروه رسيدم، ديدم فردى براى همراهان نيت سعى را آموزش مى‌دهد و آن‌ها نيز آماده شده‌اند كه پس از نيت سعى را از مروه شروع كنند، از او پرسيدم: آيا مى‌دانى اينجا مروه است و سعى بايد از صفا شروع شود؟ پرسيد، مگر فرق مى‌كند؟ به او گفتم: آرى، سعى بايد از صفا آغاز شود و اينجا مروه است و صفا در مقابل قرار دارد، پس از پرس و جو متوجه شدم كه سال دوّم تشرف اوست!

مواظبت بر وقت نماز

در تمام مواقع، برنامه‌هاى حركت كاروان طورى تنظيم شود كه زائران بتوانند نمازهاى واجب خود را به موقع به‌جا آورند، و هرگز نماز كسى قضا نشود، و نيز به زائران يادآورى شود كه: آخر شب به زيارت يا خريد نروند كه نماز صبح‌شان قضا شود.

نماز تمام يا شكسته‌

چون مسؤولان كاروان از مدت اقامت زائران در مدينه و مكه مطلع هستند، لازم است در اولين فرصت، مدت اقامت كاروان در مدينه و مكّه (قبل از رفتن به عرفات و پس از برگشت از منا)

را به اطلاع روحانى كاروان برسانند كه اين مسأله را براى زائران بگويد، تا تكليف خود را نسبت به تمام يا شكسته بودن نماز بدانند.

قبله‌

چون جهت قبله در شهر مكه در هر سوى آن تغيير پيدا مى‌كند و حتى گاهى در يك هتل نيز، قسمت‌هاى مختلف آن ممكن است به يك سمت نباشد و بدين سبب تشخيص جهت قبله براى زائران مشكل شود، مناسب است جهت قبله بر كاغذى نوشته شود و بر ديوار شُقّه‌ها يا اتاق‌ها نصب گردد كه در نماز مراعات شود، علاوه بر اين، متأسفانه برخى از دستشويى‌ها در دو شهر مكه و مدينه به سمت قبله است و چون در آن حال، رو به قبله يا پشت به قبله بودن حرام است، لازم است مسؤولان كاروان نسبت به تغيير آن‌ها يا مسدود كردن و يا آگاه كردن زائران اقدام نمايند.

تشويق زائران براى شركت در نماز

گرچه روحانيون معظم كاروان‌ها، هر لحظه به زائران تذكر مى‌دهند كه در نماز جماعت شركت كنند، ليكن از آنجا كه يكى از مشكلات اساسى در حج، پرسه زدن زائران ايرانى در خيابان‌ها هنگام نماز جماعت يا بازگشت به محل اسكان مى‌باشد و اين مسأله زمينه توهين به پيروان مكتب اهل بيت را فراهم مى‌آورد، لازم است

مسؤولان محترم كاروان‌ها، اين مسأله را به زائران گوشزد كنند و آن‌ها را به شركت در نماز جماعت، به‌ويژه نماز جماعت مسجدالحرام و مسجد النبى تشويق كنند و برنامه‌هاى زيارتى و پذيرايى را طورى تنظيم كنند كه زائران بتوانند به موقع كارهاى خود را انجام دهند و از شركت در نماز تخلف نكنند. مواردى مشاهده مى‌گردد كه شام كاروان‌ها پس از نماز مغرب داده مى‌شود و زائرانى كه عصر به حرم يا بازار رفته‌اند، چون خوف دير رسيدن به شام را دارند و فاصله محل اسكان هم زياد است، به جاى رفتن به نماز، برخلاف مسير حركت حجاج كه جملگى براى شركت در نماز جماعت به سوى مسجد مى‌روند، آن‌ها به سوى محل استراحت در حركتند و اين عمل بسيار ناپسند و خلاف شؤون شرعى است.

يادآورى وضو

هنگام بردن زائران به اماكن مقدس يا طواف و ساير اعمال، بسيار مناسب است قبل از حركت به زائران يادآور شويد كه وضو بگيرند و آماده حركت شوند، تا هنگام زيارت كسى براى وضو گرفتن از جمع جدا نشود كه سبب معطل ماندن سايرين و گاهى گم شدن آن فرد مى‌شود و بسيار مشاهده شده است كه حاجى به سبب غفلت از وضو، طواف را بدون ضو انجام داده و اين امر مشكلاتى براى كاروان و خودش پديد آورده است.

احرام در ميقات‌

تلاش بى‌وقفه مسؤولان كاروان با شروع اعمال و احرام در ميقات آغاز مى‌شود، كه از آنجا به بعد، دقّت بسيار زياد و مديريت كامل، ضامن پيشبرد كارها خواهد شد.

كسانى كه مدينه بعد هستند و براى احرام به «جُحفَه» مى‌روند، نسبت به احرام مشكل خاصى ندارند، چون ميقات جُحفه اختصاص به مسجد ندارد و تمام منطقه جُحفه، ميقات است و بردن زائران به داخل مسجد به‌ويژه در مواقع ازدحام و زيادى جمعيت، ضرورتى ندارد و براى خانم‌هايى كه از رفتن به مسجد معذورند مشكلى وجود ندارد. ⁽¹⁾ولى كسانى كه مدينه قبل هستند و براى احرام به مسجد شجره مى‌روند، چون به فتواى بسيارى از فقها تنها مسجد شجره ميقات است و بنابر احتياط واجب بايد احرام در مسجد واقع شود ⁽²⁾توجه به نكات زير لازم است:

نذر احرام قبل از ميقات‌

(براى بانوان)

چون به فتواى برخى از فقها، نذر زن بدون اجازه شوهر صحيح نيست و ممكن است براى بانوانى كه از رفتن به مسجد معذورند، اين مسأله مورد نياز باشد تا قبل از ميقات؛ مثلًا در مدينه منوّره با نذر محرم شوند، و نيازى به وارد شدن به مسجد نباشد، مناسب است مدير كاروان اين مسأله را قبل از سفر، به روحانى كاروان يادآورى كند تا او هم خانم‌هايى را كه به تنهايى مشرّف مى‌شوند، راهنمايى كند كه از شوهرشان نسبت به نذر اجازه بگيرند.

س- در مناسك مرقوم است كه زن‌هاى حائض بايد در حال عبور از مسجد شجره محرم شوند و اگر نمى‌توانند، در خارج مُحرم شوند و در مُحاذى جُحفه تجديد احرام كنند، چون اين كار مشكل است و مُحاذى جُحفه معلوم نيست، آيا حضرت امام اجازه مى‌فرمايند كه اينگونه اشخاص در مدينه با نذر محرم شوند؟

ج- چون احرام قبل از ميقات با نذر صحيح است، زن‌هاى حائض كه عذر شرعى از دخول مسجد دارند، مى‌توانند در مدينه با نذر براى عمره محرم شوند و در اين صورت لازم نيست به مسجد شجره بروند، ولى نذر زن بايد با اذن شوهر باشد. ⁽¹⁾

داشتن حوله اضافى‌

مديران كاروان، زائران را راهنمايى كنند تا يك يا دو تكه پارچه سفيد يا دو حوله اضافه همراه داشته باشند كه اگر لباس احرامشان گم شد، از آن استفاده كنند و اگر نجس شد و امكان تطهير آن نبود به راحتى بتوانند تعويض كنند و چنانچه چند حوله اضافى جزو اثاث كاروان باشد تا هنگام نياز مورد استفاده قرار گيرد مناسب است.

زير سايه رفتن‌

يكى از محرمات احرام براى مردان، زير سايه رفتن است، لذا توجه شما را به مسائل زير جلب مى‌كنيم:

اماكن حكم منزل را دارد و به فتواى برخى از فقها زير سايه رفتن اشكال ندارد، بنابر اين، مى‌توانند با ماشين سقف‌دار مسافت منزل تا مسجدالحرام را طى كنند ولى به نظر عده‌اى ديگر از فقها، در آنجا نيز بنابر احتياط ماشين سقف‌دار سوارشدن و چيز بر سر گرفتن و امثال آن جايز نيست. لذا براى بردن زائران به مسجدالحرام جهت اعمال و حركت به عرفات و مشعر و منا با روحانى كاروان مشورت و هماهنگى شود. ⁽¹⁾

قسم خوردن‌

يكى ديگر از محرمات احرام، قسم خوردن به نام خداوند است. بنابر اين، مسؤولان اداره كاروان، در مواقع شدت كار و برخورد با ديگران، اعصاب خود را كنترل كرده و از جدال بپرهيزند.

نگاه در آينه‌

بسيار بعيد است كه زائران، عمداً به آينه نگاه كنند ولى از جمله مواضعى كه نگاه در آينه اتفاق مى‌افتد، يكى در اتومبيل و ديگرى در هتل است.

نسبت به محل اسكان و هتل، چون غالباً در سالن انتظار، راهروها، دستشويى‌ها و آسانسورها آينه وجود دارد، بهتر است دست‌اندركاران اداره كاروان در مدتى كه زائران محرم هستند، آينه‌ها را با روزنامه يا كاغذى يا پارچه‌اى بپوشانند، تا حجاج راحت‌تر باشند و به مشكلى دچار نشوند.

حرام بودن مرد بر زن و زن بر مرد

در مدتى كه زائران در حال احرام هستند، ترتيبى اتخاذ گردد كه تماس همسران با يكديگر كمتر باشد، چون برخى از زائران به جهت جهل به مسأله يا غفلت از آن، متوجه حرمت نيستند، در حالى كه نگاه با شهوت و لمس بدن يكديگر با لذّت نيز حرام است.

غذاى خوشبو

آشپز محترم كاروان و همكاران وى، در مدتى كه زائران در احرام عمره يا حج هستند، چون نمى‌توانند غذاى خوشبو بخورند،

از طبخ غذاهاى خوشبو و زدن زعفران به آن و دادن سبزى‌هاى خوشبو به زائران خوددارى كنند. ⁽¹⁾

قطع تلبيه‌

كسى كه براى عمره تمتّع محرم شده، وقتى خانه‌هاى مكه را ببيند، نبايد لبيك بگويد، ⁽²⁾لذا اين مسأله را هنگام رفتن به مكه، بجز اتومبيلى كه روحانى كاروان در آن حضور دارد كه او تذكر خواهد داد، در ساير اتومبيل‌ها كه مدير و معاون يا خدمه حضور دارند، بجاست كه اين مسأله براى زائران يادآورى شود.

دعاى ورود به حرم‌

بجاست در ابتداى ورود به منطقه حرم و شهر مكّه، مثل تنعيم، زائران را توجّه داده و دعاى آن نيز خوانده شود.

طواف و نماز طواف‌

طهارت

چون طواف و نماز آن بايد با طهارت انجام شود، قبل از بردن زائران به مسجدالحرام براى طواف، يادآورى شود كه وضو بگيرند

تا نزديك مسجد يا هنگام شروع طواف كسى به دنبال وضو نرود كه از جمع جدا مى‌ماند و مشكل ايجاد مى‌كند.

غسل مستحبى براى رفتن به مسجد الحرام و انجام طواف گرچه ثواب دارد ولى از وضو كفايت نمى‌كند و وضو هم لازم است.

زمان طواف

براى بردن زائران به طواف، وقت مناسبى در نظر گرفته شود كه زياد شلوغ نباشد و حتى المقدور به شستشوى مسجد و نماز جماعت برخورد نكند، چون ممكن است سبب قطع طواف يا سعى بشود و به جهت آگاه نبودن زائران به مسائل طواف ممكن است مشكلاتى براى كاروان پيش آيد.

شك در طواف يا قطع آن‌

در طواف لازم است تعدادى از دست‌اندركاران كاروان، زائران را همراهى كنند، تا بتوانند طواف را به خوبى به‌جا آورند و شك و شبهه‌اى پيش نيايد ولى چنانچه فردى در تعداد شوط هاى طواف يا سعى شك كرد و يا به جهتى طواف را قطع كرد، حتماً مسأله را با روحانى كاروان در ميان بگذارد تا با راهنمايى وى بتواند، اعمال را به پايان ببرد.

نيابت در نماز طواف‌

دست اندركاران كاروان، نيابت در نماز طواف را از كسى نپذيرند، چون از وظايف اصلى خودشان باز مى‌مانند و به فتواى بسيارى از فقها نيابت كفايت نمى‌كند بلكه خودش نيز بايد نماز را بخواند.⁽¹⁾«1»

تقصير

لازم نيست تقصير پس از اتمام سعى، فوراً انجام شود و لازم نيست بر مروه باشد. شلوغى مروه بيشتر به سبب توقف زائران در هنگام تقصير است، مناسب است كه زائران توجيه شوند تا پس از سعى، محل را ترك كنند و در فضاى باز سمت چپ مروه با خيال راحت تقصير را انجام دهند، حتى گاهى مشاهده مى‌شود كه خانم‌ها در همان محل شلوغ براى تقصير موى خود را بيرون آورده‌اند تا قدرى از آن را بچينند در حالى كه مردان نامحرم مى‌بينند.

بين الاحرامين‌

پس از اتمام عمره تمتع و قبل از احرام حج به فتواى بعضى از مراجع تقليد، بيرون رفتن از شهر مكه جايز نيست.

بنابراين، گرچه اين مسائل را روحانى كاروان يادآورى خواهد كرد، ولى نظارت بر رفتار زائران تا حدى برعهده مدير، معاون و

خدمه خواهد بود و گاهى زائران كاروان از مدير يا ديگران نسبت به رفتن به جدّه يا عرفات يا تنعيم براى عمره مفرده سؤال مى‌كنند.

ولى چنانچه بيرون رفتن از شهر مكّه براى آماده‌سازى محل اسكان در عرفات و منا از شهر مكه بيرون روند و يا براى تحويل اثاثيه يا جنس از انبارهايى كه بيرون شهر است، لازم شد، با روحانى كاروان مشورت شود چون به فتواى برخى از فقها در صورت امكان بايد محرم شوند به احرام حج و در همين احرام بمانند تا وقتى كه براى وقوف و انجام اعمال حج به عرفات مى‌روند ولى چنانچه ناچار باشند و محرم شدن هم موجب حرج و مشقت است اشكال ندارد هر چند برخى ديگر از فقها بيرون رفتن از شهر را در صورت نياز و اطمينان به بازگشت براى احرام حج، جايز مى‌دانند. ⁽¹⁾

س- خدمه كاروان‌ها كه پس از انجام عمره تمتع بايد به عرفات و منا بروند، براى ديدن چادرها و كارهاى ديگر و برگردند به مكه، وظيفه آنان چيست؟

ج- بنابر احتياط واجب، نمى‌توانند از مكه خارج شوند مگر در مورد ضرورت و در اين صورت بايد براى حج مُحرم شوند و بيرون بروند. بلى اگر احرام براى آنان حَرَجى باشد و رفتن به عرفات و منا بر آنان ضرورت دارد، مى‌توانند بدون احرام به آنجا بروند. ⁽²⁾

يادآورى:

اكنون بر اثر توسعه شهر مكه، «جبل‌النور» كه غار حِرا در آن قرار دارد و «جبل‌الثور»، كه غار ثور در آن است، جزو شهر به حساب مى‌آيد.

احرام حج‌

محل احرام حج، شهر مكه است. برخى از فقها؛ مثل حضرت امام قدس سره تمام شهر مكه فعلى را براى احرام كافى مى‌دانند و برخى ديگر مى‌فرمايند: احرام حج بايد در مكه قديم واقع شود، در اين مورد هم با هماهنگى روحانى كاروان نسبت به احرام آن‌ها اقدام شود و بهتر آن است كه در مسجدالحرام محرم شوند. اگر در روز هشتم يا حتى قبل از آن هم محرم شوند اشكال ندارد، بنابر اين، در صورت لزوم مى‌توان آن‌ها را در وقت خلوت به مسجد الحرام برد تا محرم شوند.

تقديم اعمال مكّه‌

افرادى كه پس از بازگشت از منا از به‌جا آوردن طواف حج و سعى طواف نساء عاجزند، يا خوف دارند مى‌توانند اين اعمال را پيش از وقوف به عرفات به‌جا آورند، كه اين افراد توسط روحانى كاروان شناسايى مى‌شوند و با برنامه‌ريزى صحيح در وقت مناسب، پيش از نهم ذى‌حجّه اعمال خود را به‌جاى مى‌آورند كه در اين امر بايد آنان و روحانى كاروان را يارى داد.

زمان حركت به عرفات‌

وقوف به عرفات از ظهر روز نهم آغاز مى‌شود. بنابراين، زمان حركت به سوى عرفات به گونه‌اى بايد تنظيم شود كه حجاج قبل از ظهر در عرفات حاضر باشند و رفتن شب عرفه و استفاده از خنكى هوا و همچنين نبود مشكل استظلال وقت مناسبى است.

چون در وقت وقوف (از ظهر تا مغرب) حاجيان بايد در صحراى عرفات باشند و از حدود آن خارج نشوند، بنابراين، بايد نسبت به حدود عرفات، كه امروزه با تابلوهاى بزرگ زرد رنگ مشخص شده است، توجيه شوند وحتى المقدور از تردد در جاهاى مختلف عرفات نيز بپرهيزند كه احتمال گم شدن آن‌ها زياد است و در صورت گم شدن از اعمال بازخواهند ماند.

از عرفات تا مشعر الحرام‌

يكى از لحظات حساس در مدت فعّاليّت مديران و معاونان و خدمه كاروان‌ها، از عرفات تا مشعر و از آنجا تا منا است كه بايد با تلاش و تدبير، زائران را به‌طور كامل و سالم به مقصد برسانند، گرچه در سال‌هاى اخير به سبب وجود راه‌هاى متعدد، امكان نرسيدن به موقع تا مشعرالحرام بعيد به نظر مى‌رسد، ليكن بايد دانست كه فاصله عرفات تا مشعرالحرام در طرق متعدد از 4 تا

6 كيلومتر مى‌باشد. بنابر اين از دورترين راه هم اگر به سمت مشعر مى‌روند، فاصله بيش از 6 كيلومتر نيست. پس اگر در بين مسير دچار مشكلى شدند كه نتوانستند با اتومبيل حركت كنند، براى آن كه از وقوف بازنمانند مى‌توانند زائران را پياده ببرند و چنانچه در اين مدت براى زائرى مشكل خاصى پيش آمد كه بايد به بيمارستان منتقل شود، حتماً اين مسأله را با روحانى كاروان در ميان بگذاريد، تا با راهنمايى وى و انجام وقوف اضطرارى بتواند اعمال را به پايان ببرد.

در مشعر الحرام‌

حاجيان شب عيد قربان را در مشعر الحرام (مزدلفه) به سر مى‌برند و پس از طلوع آفتاب براى انجام اعمال روز عيد قربان روانه منا مى‌شوند.

حدود مشعر الحرام اكنون با تابلوهاى بزرگى مشخص شده است و از سوى منا تا ابتداى وادى محسّر كه فاصله‌اش تا منا حدود 300 متر است، ادامه دارد، ولى برخى از افراد به غلط تصوّر مى‌كنند نهايت منا تا پلى است كه وسط منا زده شده است و اين امر سبب تراكم بسيار زياد جمعيت، قبل از پل مى‌شود، بنابر اين دست اندركاران كاروان مى‌توانند براى وقوف قسمت‌هاى بعد از پل را اختيار كنند كه گاهى خلوت‌تر و براى حركت صبح هم مناسب‌تر است.

وقوف اضطرارى براى بانوان‌

بانوان و افراد ناتوان مى‌توانند شب عيد قربان، پس از آن‌كه مقدارى بعد از نصف شب در مشعر الحرام ماندند، به منا بروند و اين همان وقوف اضطرارى مشعر الحرام است و بهتر آن است كه مسؤولان كاروان ترتيبى اتخاذ كنند كه بانوان، به‌ويژه سالمندان، بتوانند اعمالشان را به راحتى انجام دهند.

پس از رفتن به منا، بانوان به‌طور مطلق مى‌توانند رمى روز عيد را در شب انجام دهند، البته غير از بانوان، كسانى كه نمى‌توانند روز رمى كنند، اشكال ندارد رمى را در شب انجام دهند و بايد توجه داشت كه رمى در شب براى بانوان (به‌طور مطلق) اختصاص به رمى روز عيد قربان دارد، ولى نسبت به روزهاى 11 و 12 ذى‌حجه تنها بانوانى كه نمى‌توانند در روز رمى كنند، رمى شبانه براى آن‌ها جايز است ولى كسانى كه بتوانند در روز خودشان انجام دهند، نمى‌توانند شب رمى كنند.

س- آيا مى‌شود زن‌ها را در شب دهم، بعد از نصف شب، از مَشْعَر به منا بياورند و همان شب آنان را به جمره عقبه ببرند و رمى كنند و بعد به خيمه برگردانند و نزديك غروب روز يازدهم مجدداً آنان را به جمرات ببرند، تا شب دوازدهم هم رمى روز يازدهم را انجام دهند و هم رمى روز دوازدهم را، با توجه به ازدحام و خطرهاى احتمالى؟

ج- براى زن‌ها رمى جمره عقبه پس از وقوف به مشعر و آمدن به منا در همان شب عيد قربان مانع ندارد، ولى رمى روز يازدهم و دوازدهم در صورتى براى آنان در شب صحيح است كه از رمى روز معذور باشند.⁽¹⁾

قربانگاه‌

يكى از اعمال روز عيد و از جمله حساس‌ترين اعمال حج، «قربانى» است. چند سالى است كه تمام افراد نمى‌توانند به قربانگاه بروند، چون بانوان را مطلقاً به قربانگاه راه نمى‌دهند و بسيارى نيز توان اين كار را ندارند. بنابر اين، لازم است مسؤولان كاروان‌ها، ترتيبى اتخاذ كنند، كه قربانىِ تمام زائران به موقع انجام شود و اعمال روز عيد قربان به تأخير نيفتد و كسانى كه از طرف سايرين به قربانگاه مى‌روند، به نكات زير توجه داشته باشند.

افرادى كه به قربانگاه مى‌روند و خودشان نيز محروم‌اند و بايد اعمال را به‌جاآورند، توجّه داشته باشند كه مسلخ‌هاى جديد كلًا خارج از مناست و حلق يا تقصير در آنجا و اطراف آن صحيح نيست بلكه بايد براى حلق يا تقصير به منا بيايند و چنانچه نيمه اوّل شب را بيتوته مى‌كنند، بايد قبل از غروب به منا برسند.

بيتوته در منا

در شب‌هاى 11 و 12 ذى‌حجه حاجيان بايد به نيت يكى از اعمال حج، در منا بمانند، وقت بيتوته از غروب آفتاب تا نيمه شب است و برخى از فقها بيتوته در نيمه دوم را نيز جايز مى‌دانند.

بنابراين، خدمه محترم اگر براى انجام كارى از منا خارج شدند توجه داشته باشند كه بايد هنگام بيتوته در منا باشند و چنانچه دير برسند، اگر در حج نيابت داشته باشند نيابت آن‌ها اشكال پيدا مى‌كند.

بيرون رفتن از منا

بيرون رفتن از منا در روزهاى دهم و يازدهم اشكال ندارد و همچنين روز دوازدهم اگر قبل از ظهر برگردد كه بعد از ظهر از منا كوچ كند اشكال ندارد. ولى در شب‌هاى 11 و 12 پس از غروب آفتاب، به فتواى كسانى كه بيتوته در نيمه شب اوّل را واجب مى‌دانند جايز نيست، امّا پس از نصف شب بيرون رفتن از منا اشكال ندارد، ولى بايد توجه داشت كه نيمه شب، ساعت 12 نيست و محاسبه آن براى بيتوته با محاسبه براى تعيين آخر وقت نماز عشا تفاوت دارد، چون در اينجا بايد شب را از اوّل غروب تا طلوع آفتاب حساب كرد. ⁽¹⁾

اگر مسؤولان كاروان تصميم دارند در شب‌هاى 11 و 12 يا روزهاى 11 و 12 زائران خود را براى طواف به مكه ببرند، بايد به مسائلى كه بيان شد توجه داشته باشند، كه بيتوته را به وقت انجام دهند و رمى جمرات در روزهاى 11 و 12 را به وقت خود كه از طلوع تا غروب آفتاب است انجام دهند و قبل از ظهر روز دوازدهم از منا خارج نشوند.

گرچه ترك بيتوته براى كسانى كه تمام شب را در مكه به عبادت مشغول باشند، مانعى ندارد ⁽²⁾و مى‌توانند طواف و سعى و

ساير اعمال را انجام دهند ولى اگر اعمال تمام شد نمى‌توانند آن شب را به منا برگردند بلكه بايد در مكّه بمانند و تا صبح عبادت كنند.

برگشت از منا

همانگونه كه گذشت، حجاج در بعد از ظهر روز دوازدهم مى‌توانند از منا خارج شوند. مسؤولان كاروان توجه داشته باشند پيش از اذان ظهر نبايد از حدود منا بگذرند و كسانى كه براى رمى جمرات مى‌روند و لحظاتى همانجا توقف مى‌كنند تا پس از اذان از منا خارج شوند، بايد توجه داشته باشند كه جمره عقبه، آخرين حدّ منا است و قبل از ظهر از مقابل آن نگذرند.

اعمال مكه‌

به فتواى بسيارى از فقها اعمال بعد از منا تا آخر ذى‌حجه وقت دارد، ⁽¹⁾بنابر اين، كسانى كه از انجام اعمال معذورند و در شلوغى نمى‌توانند اعمال را به‌جا آورند، صبر مى‌كنند تا پس از گذشت چند روز خلوت شده و اعمال را به‌جا مى‌آورند.

ولى بايد توجه داشت: تا وقتى كه طواف حج و سعى را به‌جا

نياورده‌اند، بوى خوش همچنان حرام است و تا وقتى كه طواف نساء و نماز آن را به‌جا نياورده باشد، زن و مرد به يكديگر حرام هستند. ⁽¹⁾

عمره مفرده پس از اعمال‌

در حدّ امكان زائران به انجام عمره مفرده پس از اعمال حج تشويق نشوند، چون احتمال آن هست كه اعمال را به‌طور صحيح انجام ندهند و همچنان در احرام باقى بمانند، به علاوه كه مراعات فاصله با عمره قبلى نيز لازم است، كه به فتواى حضرت امام خمينى قدس سره در فاصله كمتر از يك ماه به قصد رجاء مى‌توان به‌جا آورد. ⁽²⁾

بيماران و مجروحان‌

اگر براى حاجى بر اثر بيمارى يا تصادف يا حادثه ديگر، مشكلى پيش آمد و نتوانست اعمال را ادامه دهد، در اوّلين فرصت روحانى كاروان را مطلع كنيد تا با نشان دادن راه صحيح شرعى، بقيه اعمال را به پايان ببرد، چون در احكام شرعى وظيفه تمام افراد مشخص شده است.

بخش سوم: نكات فقهى عمره و حج‌

نكات فقهى عمره و حج‌

برخى از احكام عمره و حج داراى ويژگى خاصى است كه به جهت تشابه با مسائل ديگر، ممكن است مورد غفلت قرار گيرد يا در تطبيق‌بر موضوعات آن‌ها، اشتباهى‌رخ‌دهد. بنابراين، در اين مورد بايد دقت و توجّه ويژه شود. اكنون به پنجاه نمونه آن اشاره مى‌شود:

1- به فتواى امام خمينى قدس سره استطاعت با وجوه شرعى حاصل نمى‌شود، ولى به نظر ساير مراجع حاصل مى‌شود.

(مناسك، م 40 و 48)

2- براى كسى كه قصد رفتن به مكّه را دارد، عبور از ميقات بدون احرام جايز نيست. احرام پيش از ميقات نيز جايز نيست، مگر آن‌كه نذر كند پيش از ميقات محرم شود. ⁽³⁾(مناسك، م 215، 217، 218 و 226)

3⁽¹⁾- مقدار واجب لباس احرام آقايان دو تكه است و كمتر از اين نبايد باشد، ولى بيشتر از اين، در صورتى كه شرايط لباس احرام را داشته باشد اشكال ندارد. (مناسك، م 269، 272، 285 و 301)

4- لباس احرام بايد شرايط لباس نمازگزار را داشته باشد. بنابراين، بانوان هرچند واجب نيست براى احرام لباس مخصوص بپوشند، ولى لباسى كه به تن دارند، بايد شرايط لباس نمازگزار را داشته باشد، افزون بر اين‌كه در حال احرام، پوشيدن حرير خالص براى بانوان، بنابر احتياط، جايز نيست ولى در نماز جايز است.

(مناسك، م 274، 276 و 277)

5- استحباب كوتاه نكردن مو يك ماه پيش از عمره مفرده و از اول ذى‌قعده و اگر نشد از اول ذى‌حجّه براى عمره تمتع و حج، اختصاص به موى سر و محاسن دارد، نه سبيل و موهاى ساير قسمت‌هاى بدن. (مناسك، م 302)

6- استحباب نماز دو ركعتى يا حداقل يك نماز دو ركعتى احرام مخصوص وقتى است كه نماز واجب نمى‌خواند، ولى اگر نماز واجب مى‌خواند، مستحب است پس از همان نماز واجب محرم شود، بلكه محرم شدن پس از نماز واحب افضل است. بنابراين، چنانچه نماز مغرب و عشا يا نماز واجب ديگرى مى‌خوانند، اگر پس از آن محرم شوند، به اين استحباب عمل شده است، ولى در صورتى كه فرصت داشته باشند و نمازهاى مستحبى را پيش از نماز واجب بخوانند بهتر است. (مناسك، م 302، بند 5)

7- حرمت زن و شوهر در حال احرام اختصاص به التذاذ دارد، يعنى لذت‌هايى كه با عقد ازدواج حلال شده بود با احرام حرام مى‌شود. بنابراين، لمس و نظر بدون التذاذ اشكال ندارد؛ به عبارت ديگر، زن و شوهر پس از احرام، مانند مادر و پسر و يا خواهر و برادر هستند. (استفتاء)

8- در محرّمات مختص آقايان، بين پوشاندن سر و پوشيدن چيزى كه تمام روى پا را مى‌گيرد، فرق است؛ چون درباره سر، پوشاندن آن حرام است با هر چيزى كه باشد، حتى انداختن حوله بر سر، ولى درباره پوشيدن پا منظور پوشيدن چيزى است كه روى تمام پا را مى‌گيرد، لذا انداختن چيزى مثل حوله روى پا اشكال ندارد و به‌طور خلاصه فرق است ميان پوشاندن و پوشيدن؛ به عبارت ديگر پوشيدن جوراب، كفش، چكمه و مانند آن حرام است و لاغير. (مناسك، نهم از محرمات احرام، م 410 و 411)

9- مُحرمى كه خودش تقصير نكرده، نمى‌تواند موى ديگرى را بچيند، چون ازاله مو از بدن ديگران نيز در حال احرام جايز نيست، ولى مى‌تواند ناخن ديگرى را بگيرد، چون كوتاه كردن ناخن ديگران بر محرم حرام نيست.

(مناسك، شانزدهم از محرمات احرام، م 522، 523 و 1146)

10- حرمت استظلال مختص به حال حركت و سايه متحركِ همراه زائر است. پس سايه سقف ثابت يا درخت يا پمپ بنزين كه از زير آن بگذرد يا نشستن زير سقف و درخت اشكال ندارد. هرچند

برخى از فقها نسبت به سايه ثابتى كه محرم خودش اختيار مى‌كند اشكال كرده‌اند؛ مانند راهى كه از تونل عبور مى‌كند و راهى كه از تونل عبور نمى‌كند، اگر راه اول را انتخاب كند. ولى به هرحال عبور از زير پل‌هايى كه در جاده‌ها است و ماشين از زير آن عبور مى‌كند اشكال ندارد. (مناسك، م 438 و 488)

11- خاراندن بدن در حال احرام، هرچند بدن سرخ شود، اگر خون نيايد اشكال ندارد. (مناسك، م 450)

12- حرمت كندن و بريدن درخت و گياه حرم اختصاص به درختان و گياهان خودرو و بى‌ميوه دارد. بنابراين، درختان ميوه و درختانى كه اكنون در خيابان‌هاى مكّه كاشته‌اند، مشمول اين حكم نيستند.

(مناسك، بيست و سوم از محرمات احرام، م 469، 470 و 471)

13- دو مورد از محرّمات احرام؛ يعنى «صيد» و «كندن درخت و گياه حرم» دو حيث دارد؛ احرامى و حرمى، كه پس از تقصير يا حلق، حيث احرامى آن حلال مى‌شود، ولى حيث حرمى آن باقى مى‌ماند.

بنابراين، كسى كه در حرم است و محرم نيست، باز اين دو كار بر او حرام است.

14- مسائلى كه درباره ضيق شدن وقت عمره يا طواف عمره گفته شده مربوط به عمره تمتع است نه عمره مفرده، چون عمره مفرده وقت معين ندارد، مگر عمره مفرده پس از حجّ افراد كه برخى از فقها وقت آن را تا پايان ذى حجّه دانسته‌اند كه آن نيز احكام جداگانه‌اى دارد. (مناسك، م 534)

15- بخشى از تلبيه‌هاى مستحب كه اين جمله را دارد: «لَبَّيْكَ هَذِهِ عُمْرَةُ مُتْعَةٍ إِلَى الْحَجِّ لَبَّيْكَ ...»- ظاهراً اختصاص به عمره تمتع دارد و مربوط به عمره مفرده نيست. (مناسك، م 259)

16- كسى كه براى رفتن به مسجد الحرام عذرى ندارد، بدون وضو مى‌تواند طواف مستحب به‌جا آورد و نماز آن را نخواند يا براى نماز طواف وضو بگيرد يا اگر پس از طواف مستحب متوجه شد وضو ندارد، طوافش صحيح است و براى نماز آن وضو مى‌گيرد، چون در طواف مستحب طهارت شرط نيست، هرچند مستحب است. (مناسك، م 546)

17- كسى كه در عمره يا حجّى كه به‌جا آورده، شبهه‌اى دارد يا در يكى از اعمال آن اشكالى پيش آمده باشد، گاهى با انجام دادن مجدّد عمره يا حجّ اشكالش برطرف نمى‌شود و تأثيرى ندارد، بلكه بايد همان اشكال را برطرف كند.

18- فرق ميان گمان در تعداد ركعات نماز و گمان در تعداد اشواط طواف، آن است كه در نماز داراى حكم يقين است، ولى در طواف حكم شك را دارد، اما برخى از فقها هر دو را به يك نحو مى‌دانند.

(مناسك، م 629)

19- گاهى برخى افراد در طواف بر اثر فشار جمعيت و حركت بى‌اختيار، شك مى‌كنند كه بى اختيار رفته‌اند يا نه؛ اين شك اعتبارى ندارد و طواف صحيح است. (استفتاء)

20- كسى كه در اثناى طواف يا سعى از ادامه آن عاجز شود مى‌تواند

براى ادامه، به كسى نيابت دهد؛ يعنى بعضِ اشواط طواف و سعى نيز نيابت بردار است. (مناسك، م 675)

21- وظيفه زن حائض در عمره مفرده و تمتع و حجّ متفاوت است، زيرا در عمره تمتع نمى‌تواند با نايب گرفتن براى طواف و نماز آن، بقيه اعمال را انجام دهد بلكه بايد صبر كند تا پاك شود و چنانچه صبر كرد و پاك نشد يا مى‌داند كه پاك نمى‌شود، وظيفه او از تمتع به افراد تبديل مى‌شود. ولى در عمره مفرده و حتى اعمال پس از منا (در حجّ) گاهى وظيفه اين است كه براى طواف و نماز طواف نايب بگيرد و بقيه اعمال را خودش انجام دهد. (مناسك، م 193، 292 و 721)

22- به فتواى بسيارى از فقها زن مستحاصه براى طواف و نماز طواف بايد به‌طور جداگانه اعمال مستحاضه را انجام دهد، ولى اگر پيش از طواف، آن اعمال را انجام دهد و تا پايان نماز طواف خون قطع باشد، براى نماز لازم نيست آن‌ها را تجديد كند.

(مناسك، م 725 و 727)

23- پوشش زن در طواف و نماز تفاوتى دارد بدين شرح:

الف) در نماز وجه و كفين و قدمين مستثنى است، در صورتى كه نامحرم او را نبيند.

ب) درطواف تنها وجه و كفين مستثنى است.

(مناسك، م 754)

24- در مواردى كه مى‌آيد، به جاى آوردن طواف مستحب خلاف احتياط است:

الف) پس از احرام عمره، پيش از طواف

ب) پس از احرام حجّ و پيش از رفتن به عرفات

ج) پس از اعمال منا و پيش از طواف زيارت

د) بين طواف و نماز طواف. در اين مورد خواندن نماز ديگر غير از نماز طواف نيز خلاف احتياط است. (مناسك، م 768، 771، 807 و 1201)

25- فاصله ميان هر يك از اعمال عمره تمتع و نيز ميان اعمال حجّ، بدين شرح است:

*- بين احرام و طواف هر چه باشد منعى ندارد، ولى وقت عمره تا پيش از ظهر روز عرفه است و تا وقتى كه به وقوف عرفات برسد.

*- بين طواف و نماز طواف نبايد فاصله شود به‌طورى كه عرفاً بگويند پس از طواف نماز را خواند.

*- بين نماز طواف و سعى تا عصر آن روز كه طواف به‌جا آورده يا شب اشكال ندارد، ولى به فردا نگذارد مگر به‌طور طبيعى و بدون فاصله به فردا بيفتد.

*- بين سعى و تقصير هر چه باشد اشكال ندارد تا پيش از ظهر روز عرفه كه بتواند تقصير كند و محرم شود به احرام حجّ و قبل از ظهر به عرفات برسد.

*- بين تقصير و احرام حجّ حكم صورت قبل را دارد.

*- بين احرام حجّ و وقوف در عرفات حتى اگر پس از

خروج از احرام عمره تمتع محرم شود، اشكال ندارد، ولى براى ظهر روز عرفه بايد در عرفات باشد.

*- بين وقوف در عرفات و مشعر الحرام از مغرب تا طلوع فجر، هر چند احتياط واجب آن است كه وقتى كه به مشعر الحرام رسيد تا طلوع فجر نيز به قصد طاعت الهى در آنجا بماند.

*- بين وقوف در مشعر الحرام تا رمى جمره عقبه به مقدارى كه بتواند رمى جمره عقبه، قربانى و حلق با تقصير را در روز عيد انجام دهد.

*- بين رمى جمره تا قربانى فاصله افتادن اشكال ندارد، ولى بايد تا پيش از غروب انجام دهد.

*- بين قربانى و حلق يا تقصير فاصله افتادن اشكال ندارد، ولى بايد تا پيش از غروب انجام دهد.

*- بين حلق يا تقصير و بيتوته هر وقت از روز عيد انجام داد، از غروب تا نيمه شب بايد بيتوته كند و به فتواى مراجعى كه حلق در شب را جايز مى‌دانند، حلق يا تقصير در حال بيتوته هم اشكال ندارد و كسانى كه بيتوته نيمه دوم شب را جايز مى‌دانند، تأخير بيتوته تا پيش از نيمه شب اشكال ندارد.

*- بين بيتوته شب يازدهم و رمى جمرات روز يازدهم بايد بيتوته در شب و رمى در روز باشد.

*- بين رمى جمرات و بيتوته وقت رمى جمرات از طلوع تا

غروب آفتاب ادامه دارد و بيتوته از غروب تا نيمه شب و به فتواى برخى از فقها مى‌تواند از نيمه شب تا صبح باشد.

*- بين بيتوته شب دوازدهم و رمى جمرات بايد بيتوته در شب و رمى در روز باشد.

*- بين رمى جمرات روز دوازدهم و اعمال مكّه از روز دوازدهم تا پايان ذى حجّه و برخى از فقها بنابر احتياط به‌جا آوردن اعمال مكّه را در ايام تشريق لازم مى‌دانند.

*- از طواف زيارت تا پايان سعى همانند اعمال عمره است.

*- بين سعى و طواف نساء هر چه فاصله باشد اشكال ندارد، ولى پيش از اتمام ماه ذى حجّه بايد به‌جا آورد.

*- بين طواف بايد فاصله نشود و عرفاً مبادرت شود. نساء و نماز آن (مناسك م 829، 840، 855، 859)

26- عدم مشروعيت طواف تبرّعى براى حاضر در مكّه ثابت نيست، نه حجّ يا عمره تبرّعى، يعنى براى كسى كه خودش در مكّه حاضر است، مى‌توان طواف تبرّعى به جا آورد، ولى عمره و حجّ تبرّعى معلوم نيست صحيح باشد. (به جز امام عصر عليه السلام در حجّ) با اين‌كه طبق برخى از روايات حضرت در موسم حضور دارند، ولى فقها فرموده‌اند به جاى آوردن حجّ تبرّعى به نيابت از ايشان اشكال ندارد. (مناسك، م 166)

27- ترك حجّ مستحب در پنج سال متوالى و نيز قصد بازنگشتن به مكّه مكروه است. (مناسك، م 165)

28- ميقات حجّ افراد حتى براى كسانى كه وظيفه شان تبديل به افراد شده است، يكى از مواقيت پنج گانه است. آرى اگر پس از احرام عمره تمتع به افراد تبديل شود بايد از نيت تمتع به افراد عدول كند و با همان احرام به عرفات برود و اعمال حجّ را انجام دهد.

(مناسك، م 174)

29- اگر در يكى از دورهاى طواف، داخل حجر اسماعيل برود، بايد آن دور را از سر بگيرد و اعاده اين قسمت صحيح نيست، بر خلاف ساير اشكال‌ها، مثلًا اگر بى‌اختيار برود، يا پشت به كعبه شود، بايد همان قسمت را اعاده كند. (مناسك، م 587، 590، 594، 641 و 659)

30- تفاوت حجّ افراد با حجّ تمتع در سه چيز است:

الف) محل احرام: محل احرام حجّ تمتع مكّه است و حجّ افراد يكى از مواقيت پنج گانه.

ب) قربانى: در حجّ افراد قربانى واجب نيست و در حجّ تمتع واجب است.

ج) وقتِ عمره: در حجّ تمتع عمره تمتع واجب است و پيش از آن انجام داده مى‌شود و در حجّ افراد عمره مفرده واجب است و پس از آن انجام داده مى‌شود. (مناسك، م 174، 933، 935 و 936)

31- تبديل عمره تمتع به مفرده جايز نيست، ولى تبديل عمره مفرده به تمتع در صورتى كه عمره را در ماه‌هاى حجّ انجام داده باشد و حجّ استحبابى باشد جايز است. (مناسك، م 182 و 929)

32- عدول از حجّ افراد واجب به حجّ تمتع جايز نيست، ولى عدول از تمتع به افراد در برخى موارد جايز است. (مناسك، م 934 و 929)

33- در برخى از مناسك‌ها و كتاب‌هاى دعا، كلمه «طَلَل» در دعاى طواف به اشتباه «ظُلَل» نوشته شده است. (مناسك، م 772)

34- پس از تقصير در عمره تمتع همه محرمات احرام حلال مى‌شود بجز صيد و كندن درخت و گياه حرم و در عمره مفرده، همه محرّمات احرام حلال مى‌شود به جز دو مورد فوق و زن و مرد بر يكديگر. و در حجّ پس از حلق يا تقصير، همه محرمات حلال مى‌شود، به جز بوى خوش و سه مورد فوق. (مناسك، م 893 و 1141)

35- تقصير در عمره تمتع و عمره مفرده مكان معينى ندارد و هرجا كه تقصير كنند اشكال ندارد. (مناسك، م 898)

36- در عمره تمتع طواف نساء واجب نيست، ولى به جاى آوردن آن اشكال ندارد و به فتواى برخى از فقها موافق با احتياط است. (مناسك، م 892)

37- خارج شدن از عرفات يا مشعر الحرام در وقت وقوف و مجدداً بازگشتن به آن، هر چند بدون عذر جايز نيست، ولى ترك وقوف يا

كوچ ازعرفات يا مشعر محسوب نمى‌شود. (مناسك، م 964، 965 و 966)

38- محاسبه نيمه شب براى بيتوته با نيمه شب براى تعيين پايان وقت نماز عشا به فتواى برخى فقها تفاوت دارد و برخى از اول غروب تا طلوع آفتاب دانسته‌اند و احتياط آن است كه از مغرب شرعى حساب كنند كه حدود نيم ساعت با پايان وقت نماز عشا تفاوت پيدا مى‌كند. (مناسك، م 1226)

39- در شرايط قربانى نسبت به نقايص و عيوب عارضى كه در اصل، حيوان آنگونه نيست، مثل اخته بودن، گر بودن، گوش يا دم بريده بودن، فحص لازم نيست، ولى نسبت به سن حيوان و لاغر نبودن آن در صورت شك، فحص لازم است. (مناسك، م 1086)

40- گوسفندهايى‌كه تخم كوچك دارند، خصى يا مرضوض الخصيتين نيستند، بلكه نژاد اين‌ها در اصل همين‌گونه است و ذبح چنين حيوان‌هايى منعى ندارد و مطابق استفتاى جديدى كه از محضر مراجع معظم تقليد شده، ذبح چنين حيوان‌هايى را كافى مى‌دانند. (استفتاء)

41- حلق يا تقصير در حجّ، بايد در منا باشد و از آنجا كه مسلخ‌هاى جديد خارج منا است، برخى از افرادى كه براى قربانى به مسلخ مى‌روند به اشتباه همان جا كنار مسلخ حلق يا تقصير مى‌كنند كه صحيح نيست و گاهى توجه ندارند و زمانى كه به منا بر مى‌گردند

غروب شده است. (مناسك، م 1130 و 1149)

42- كسانى كه مُحرم‌اند و به مسلخ مى‌روند، بايد مواظبت كنند لباس احرامشان خون آلود نشود، چون پاك بودن لباس احرام لازم است و در صورت نجس شدن بايد آن را تعويض يا تطهير كنند و اين امر براى آن‌ها دشوار است، ولى چنانچه لباس احرام نجس شد و تطهير يا تعويض نكردند، به احرام ضررى نمى‌زند و موجب كفاره نيست.

43- بيرون رفتن از حدود منا پيش از ظهر روز دوازدهم و گذشتن از جمره عقبه- چون «عقبه» نهايت منا است- به قصد بازگشتن به منا، كوچ از منا محسوب نمى‌شود و اشكال ندارد.

44- اگر ترتيب بين اعمال منا و اعمال پس از منا به هم بخورد؛ يعنى پيش از حلق يا تقصير، طواف و نماز و سعى را به جا آورد، در هر صورت باطل است، هر چند به اعتقاد صحت باشد و فرق است بين اين اعمال و اعمال عمره تمتع يا عمره مفرده.

(مناسك، م 1135، 1138 و 1150)

45- كسانى كه اعمال مكّه را بر وقوف مقدم مى‌دارند، با طواف و سعى و حتى طواف نساء، هيچ كدام از محرمات احرام بر آن‌ها حلال نمى‌شود و بر چنين افرادى تمام محرمات احرام، پس از حلق يا تقصير در منا حلال خواهد شد. (مناسك، م 1180)

46- كسى از رمى در روز معذور است و بايد رمى را در شب انجام

دهد، اگر از رمى در شب ناتوان شود، نمى‌تواند به ديگرى نيابت دهد كه در شب برايش رمى كند و نيز كسى كه نايب است. (مناسك، م 129، 1295)

47- آنچه در برخى از مناسك‌ها آمده است كه «رمى ديوار سيمانى پشت جمره صحيح نيست» مربوط به حدود چهل سال پيش است كه چنين ديوارى وجود داشته، ولى در سال‌هاى اخير اثرى از اين ديوار نيست و اين مسأله موضوعاً منتفى است و اكنون هم جمرات تبديل به ديوارهاى چند مترى شده است. (مناسك، م 1294 و 1299)

48- رمى شبانه بانوان- هر چند مقدور نباشد- اختصاص به رمى جمره عقبه در روز عيد دارد و رمى جمرات روزهاى 11 و 12 ذى‌حجّه را مجاز نيستند در شب انجام دهند، مگر آن‌كه از رمى در روز معذور باشند. پس فرق مسأله در عذر و عدم عذر است كه رمى روز عيد را هر چند معذور نباشند مى‌توانند شب عيد انجام دهند و در روزهاى بعد در صورتى كه از رمى در روز معذور نباشند رمى شبانه جابز نيست. (مناسك، م 1305)

49- كسى در مجموع وقت- حتى بعد از ظهر عيد كه جمره خلوت است- قادر به رمى است نمى‌تواند براى رمى نايب بگيرد و اگر نايب بگيرد رمى او باطل است. (استفتاء)

50- تفاوتى بين اعمال عمره تمتع و اعمال مكّه وجود دارد و آن

اين‌كه در عمره تمتع چنانچه پس از اعمال نماز يا طوافش باطل بوده، به فتواى برخى از فقها تنها اعاده همان عمل كافى است و اعمال مترتبه صحيح است ولى در اعمال مكّه، اعمال مترتبه نيز بايد اعاده شود.

بخش چهارم: احكام كلى در حج‌

احكام كلى در حج‌

برخى از احكام عمره و حج بيان كننده چندين فرع فقهى است كه توجّه به آن‌ها و طرح در جلسات آموزشى، زائران را براى آشنايى بيشتر مناسك كمك مى‌كند. اكنون به تعدادى از آن‌ها اشاره مى‌شود:

1- به نظر همه مراجع، براى ميت در صورتى كه حج بر ميت مستقر شده باشد و وصيتى به حجّ بلدى نكرده باشد، حجّ ميقاتى به نيابت از او كفايت مى‌كند. (مناسك، م 45)

2- به فتواى تمام مراجع عظام، همه افراد؛ اعم از معذور و غيرمعذور، مى‌توانند با نذر پيش از ميقات محرم شوند. ⁽¹⁾

3- به جز ميقات مسير مدينه (مسجد شجره) در هيچ كدام از مواقيت وارد شدن به مسجد براى احرام خصوصيت ندارد، بلكه در منطقه‌اى كه به‌نام ميقات است، مى‌توان محرم شد و نسبت به مسجد شجره نيز برخى از فقها ذوالحُليفه را ميقات مى‌دانند نه تنها مسجد شجره را. (مناسك، م 202 و 236)

4- هيچ كدام از محرّمات احرام در صورتى كه سهواً يا جهلًا يا غفلتاً انجام شود، كفاره ندارد و نيز ضررى به عمره و حجّ نمى‌رساند به جز صيد كه سهوى آن نيز كفاره دارد. (مناسك، م 1320 و 323)

5- به كمر بستن هميانِ دوخته براى مردانِ محرم، به فتواى تمام مراجع معظم تقليد اشكال ندارد. (مناسك، م 348)

6- قسم خوردن به چيزى- به جز كلمه «اللَّه» و مرادف آن و ساير اسماى الهى- جدال محسوب نمى‌شود، مثل قسم به قرآن يا معصومين عليهم السلام. (مناسك، م 374، 385 و 499)

7- به فتواى تمام مراجع، همه كارهايى كه بر مردان مُحرم حرام است، پسر بچه نيز بايد از آن‌ها پرهيز كند، يا پرهيز داده شود، به جز زير سايه رفتن كه براى پسر بچه‌ها اشكال ندارد. و تمام كارهايى كه بر زن محرم حرام است، دختر بچه محرم نيز بايد از آن‌ها پرهيز كند يا او را پرهيز دهند. (مناسك، م 437)

8- به زبان آوردن نيّت هيچ كدام از اعمال عمره و حجّ لازم نيست ولى به زبان آوردن نيّت احرام مستحب است. (مناسك، م 539)

9- تمام صورت‌هاى شك در تعداد اشواط طواف، مبطل طواف است مگر شك بين هفت و بيش از هفت پس از اتمام شوط هفتم، بدين معنى كه به حجر الاسود رسيده باشد، يا پس از اتمام طواف و انصراف از آن شك كند. (مناسك، م 624، 625 و 626)

10- در تمام مواردى كه بانوان لكه مى‌بينند، اگر به‌طور مستمر نباشد، حيض نيست، هرچند در ايام عادت باشد، يا ساير اوصاف حيض را داشته باشد، چون از شرايط حيض، استمرار خون در سه روز اول است، ولى اگر در ايام عادت باشد و استمرار داشته باشد، حكم حيض را دارد، هرچند نشانه‌هاى حيض را نداشته باشد. ولى در مورد اخير برخى از فقها امر به احتياط؛ يعنى جمع بين تروك حايض و اعمال مستحاضه فرموده‌اند. (مناسك، م 728، 734)

11- هيچ يك از اعمالِ واجبِ عمره و حجّ مشروط به طهارت از حدث نيست، مگر طواف و نماز طواف. (مناسك، م 288)

12- زن يائسه هر خونى ببيند، هرچند اوصاف حيض را داشته باشد، حكم حيض را ندارد، ولى برخى از فقها در صورت داشتن اوصاف حيض امر به احتياط در جمع بين تروك حائض واعمال مستحاضه فرموده‌اند. (مناسك، م 726 و 735)

13- تمام اقسام شك در تعداد اشواط سعى مبطل سعى است، مگر آن‌كه در مروه شك بين هفت و بيش از هفت پيش آيد.

(مناسك، م 852)

14- كسى كه يكى از وقوفين را عمداً ترك كند، در هر صورت- چه اختيارى يكى يا اضطرارى هر دو يا اضطرارى يكى را درك كرده باشد يا درك نكرده باشد- حجّش باطل است. (مناسك، م 986)

15- وقت رمى جمره در هر سه روز از طلوع آفتاب تا غروب است.

(مناسك، م 1000)

والحمد للَّه‌اوّلًا وآخراً