آیین همسرداری و آداب زندگی در اسلام

مشخصات کتاب

شابک : ۲۸۰۰۰ ریال: 964-95805-38-2

شماره کتابشناسی ملی : ۳۹۸۸۳۴۹

عنوان و نام پدیدآور : آیین همسرداری و آداب زندگی در اسلام/ نویسنده سید‌محمدحسینی‌بهارانچی.

مشخصات نشر : قم: عطر عترت، ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : ۳۲۰ ص.

موضوع : زناشویی (اسلام)

موضوع : راه و رسم زندگی (اسلام)

موضوع : اسلام و خانواده

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۲۵

رده بندی کنگره : BP۲۵۸/۵/ح۵آ۹ ۱۳۸۵

سرشناسه : حسینی بهارانچی، سید محمد، ۱۳۲۳ -

اشاره

نویسنده: سید محمّد حسینی بهارانچی

فهرست مطالب

خطبة الکتاب··· 9

هدف و انگیزه تالیف··· 12

اسلام و ازدواج··· 15

سفارش اسلام به ازدواج و تشکیل خانواده··· 16

انتخاب همسر شایسته··· 22

معیار برابری و کفویت در ازدواج··· 29

قانون ازدواج موقت و دایم··· 33

قانون مهر و احکام آن در اسلام··· 40

آداب زناشویی··· 47

آداب زفاف··· 48

آداب همبستر شدن··· 50

دستور نماز و دعا در شب زفاف··· 64

استحباب آرایش و زینت··· 67

استحباب بازی و ملاعبه قبل از جماع··· 68

وجوب اطاعت و تمکین زن از شوهر··· 70

پاداش همبستر شدن با همسر··· 74

مسایل مربوط به فرزندان و حقوق آنان··· 77

آداب و پاداش فرزندداری··· 78

استحباب درخواست فرزند شایسته··· 84

ارزش زن و فرزندان شایسته··· 88

پاداش شوهرداری و بارداری زن··· 90

آداب نوزاد و مقام مادر··· 93

انتخاب نام نیک برای فرزندان··· 98

نام‌ها و کنیه‌های فاطمه علیهاالسلام ··· 103

اسامی و القاب فاطمه علیهاالسلام ··· 106

ترجمه اسامی و القاب فاطمه زهرا علیهاالسلام ··· 109

حقوق و وظایف متقابل زن و مرد··· 113

پاداش کمک به همسر در اصلاح زندگی و خانواده··· 114

سفارش معصومین: به تحفظ و پنهان بودن زن··· 116

غیرت مرد و غیرت زن··· 122

ارزش عبادت و خدمات زن در خانه··· 124

پیامدهای خروج زن از خانه و اختلاط او با مردهای نامحرم··· 125

پاداش صبر بر بدخلقی زن··· 129

پاداش اطاعت زن از شوهر··· 130

جلب محبت همسر از راه‌های غیر مشروع··· 133

آرایش زن برای غیر شوهر··· 134

آزار زن و شوهر به یکدیگر··· 135

ارفاق و احسان به همسر··· 138

پاداش همسر دوستی و معیار احسان به همسر··· 140

مدارا و احسان به زن‌ها و نهی از اطاعت آنان··· 141

احیای حقوق زن در اسلام··· 148

حقوق زن و شوهر بر یکدیگر··· 151

عبادت زن مشروط به رضایت شوهر··· 155

پاداش تحصیل حلال برای تأمین زندگی··· 160

پاداش تقوا و پرهیز از محرّمات··· 165

توضیح و بیان موارد تقوا در سخنان معصومین:··· 167

پیشگیری‌های اسلام از فساد اجتماع و خانواده··· 171

نگاه‌های حرام و پاداش خودداری از نگاه به نامحرم··· 172

تماس با زن نامحرم··· 175

حرمت گفتگو و مزاح با زن نامحرم··· 176

نگاه به پشت سر زن نامحرم··· 178

آداب اسلامی در باره ورود به منازل و غیره··· 179

دستور اسلام در باره اجازه ورود به خانه‌ها··· 180

سن قانونی نامحرم بودن دختر و پسر··· 184

نگاه زن به مرد نابینا··· 186

تماس پزشک برای معالجه··· 187

زن‌های نمونه در اسلام··· 189

اسوه‌های ارزش و نمونه‌های بی نظیر··· 190

عبادت فاطمه علیهاالسلام ··· 191

تسبیحات فاطمه علیهاالسلام ··· 192

فاطمه علیهاالسلام و انفاق زینت‌های خود در راه خدا··· 195

مقام فضّه کنیز فاطمه علیهاالسلام ··· 199

بیست سال جز با قرآن سخن نگفت··· 201

فاطمه علیهاالسلام و نزول آیه عذاب··· 204

عبادت حضرت زینب علیهاالسلام ··· 207

عفت و حیای زینب علیهاالسلام ··· 209

سخنان فاطمه علیهاالسلام ··· 211

1- ثمره اخلاص··· 212

2- نرمخویی و اکرام بانوان··· 212

3- خوشرویی در چهره مومن··· 212

4- معیار شیعه بودن··· 213

5- مَثَل امام مَثَل کعبه است··· 213

6- ارزش مؤمن··· 213

7- علی علیه‌السلام و شیعیانش··· 214

8- خلعت‌های کرامت··· 215

9- بدترین امت··· 215

10- انگشتری عقیق··· 215

11- نیکوترین ویژگی زنان··· 216

12- نزدیک‌ترین حالت زن به پروردگار خود··· 216

13- شفاعت امت گنهکار··· 216

14- ثواب صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله و آل او علیهم‌السلام ··· 216

15- خشم همسر، رضایت همسر··· 217

16- بهره روزه‌دار··· 217

17- رضایت فاطمه علیهاالسلام از خدا و رسول او صلی الله علیه و آله ··· 217

18- حالات معنوی فاطمه علیهاالسلام در شب ازدواج··· 218

19- صبر و ایثار فاطمه در خانه علی علیهاالسلام ··· 219

20- عفت و حجاب فاطمه علیهاالسلام ··· 219

21- سخن فاطمه علیهاالسلام در مورد آداب غذا خوردن··· 220

22- دعای فاطمه علیهاالسلام برای گناهکاران امت··· 220

23- دعای فاطمه علیهاالسلام وقت غروب روز جمعه··· 221

24- فاطمه علیهاالسلام از خدا درخواست غذای بهشتی نمود··· 221

25- خیرخواهی فاطمه علیهاالسلام و درسی که به زن‌ها داده است··· 222

26- صحنه دلخراش و خیرخواهی فاطمه علیهماالسلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله ··· 223

27- ناله‌های فاطمه علیهاالسلام در لحظه‌های غمبار رحلت رسول الله صلی الله علیه و آله ··· 224

28- مبارزات فاطمه علیهاالسلام و دفاع از علی علیه‌السلام ··· 225

29- آه و ناله فاطمه علیهاالسلام از فراق پدر··· 226

30- نگاه فاطمه علیهاالسلام به حسن وحسین و یاد رسول‌خدا صلی الله علیه و آله ··· 228

31- درخواست فاطمه علیهاالسلام از بلال برای اذان گفتن··· 228

32- مبارزه منفی فاطمه علیهاالسلام و سخن نگفتن او با غاصبین خلافت··· 229

33- آخرین وصایای فاطمه علیهاالسلام ··· 230

34- وصیت به مخفی بودن مراسم تدفین و قبر فاطمه علیهاالسلام ··· 230

35- کیفر و عذاب زنان گناه‌کار··· 232

36- حدیث فاطمه علیهاالسلام در باره سبک شمردن نماز··· 236

اخلاق زندگی در اسلام··· 239

ارزش اخلاق در زندگی··· 240

1- اندوه‌زدایی و پاداش بهشت··· 242

2- بهترین مردم و بهترین عمل آنان··· 243

3- عدالت و انصاف··· 244

4- هدیه و احسان (کادو)··· 245

5-پاداش احسان··· 246

6- ماعون (عاریه دادن وسایل مورد نیاز به همسایگان)··· 247

7- نمک نشناس‌های لعنت شده··· 248

8- مواظبت بر صدقه و عمل خیر در هر روز··· 249

9- سازش و نرم خویی و مدارای با مردم··· 250

10- خیرخواهی نسبت به مردم و انتقادپذیری از آنان··· 251

11- ادب و تجاوز نکردن از حق خود··· 253

12- نگهداری اسرار و آبروی مردم··· 254

13- رعایت عهد و پیمان··· 255

14- مشورت و استفاده از فکر دیگران··· 256

15- روح بی نیازی از مردم و توکل به خداوند··· 258

16- نگهداری و برگرداندن امانت··· 259

17- تواضع و فروتنی··· 260

18- احترام به بزرگ‌تر و ترحم به کوچک‌تر··· 262

19- پاداش احترام به مؤمن و گناه توهین به او··· 263

20- کیفر قهر و پاداش آشتی و گذشت··· 264

21- گناه غیبت و بدگویی از مردم··· 265

22- گناه اسراف و تبذیر··· 267

آداب زندگی در اسلام··· 269

شیرینی و طراوت زندگی··· 270

1- سلام و احترام به برادران و خواهران مسلمان··· 270

2- اجازه ورود به اتاق پدر و مادر··· 272

3- احوالپرسی و پند و اندرز··· 273

4- پاداش سلام و مصافحه (دست دادن) و معانقه (در آغوش گرفتن)··· 275

5- پاداش زیارت و بوسیدن پیشانی مؤمن··· 276

6- آداب عطسه و تحیّت آن··· 277

7- آداب آروغ زدن و آب بینی و دهان انداختن··· 279

8- مزاح و خنده و شیرینی سخن··· 280

9- سنّت‌های ابراهیمی و محمدی علیهماالسلام در نظافت··· 281

10- نگهداشتن محاسن و برطرف نمودن موهای دیگر بدن··· 282

11- آداب ناخن گرفتن··· 284

12- پاداش مسواک و پاکیزه کردن دهان··· 285

13- پاداش استعمال عطر و بوی خوش··· 286

14- اجابت دعوت مؤمن و پاداش آن··· 288

15- نکوهش از میهمان بدون دعوت··· 289

16- آداب میهمانی رفتن··· 290

17- پاداش احترام به میهمان··· 292

18- پرهیز از مجالس گناه··· 295

19- آداب مسافرت··· 303

اشعار مجالس عقد و عروسی··· 305

خطبة الکتاب

الحمدللّه المحمود بنعمته، المعبود بقدرته، المطاع بسلطانه، المرهوب من عذابه و سطواته، النا فذ أمره فی سمائه و ارضه، الذی خلق الخلق بقدرته، و میّزهم باحکامه، و اعزّهم بدینه. و اکرمهم بنبیّه، و هو الذی خلق من الماء بشرا فجعله نسبا و صهرا و کان ربّک قدیرا، و من آیاته أن خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا الیها و جعل بینکم مودّة و رحمةً، و اسبغ علیکم نعمه ظاهرةً و باطنةً.

و هوالأوّل قبل أوّلیة الأوّلین، و الباقی بعد فناء العالمین، الذی قرب من حامدیه، و دنا من سائلیه، و وعد الجنّة من یتّقیه، و انذر بالنّار من یعصیه نحمده بجمیع محامده علی جمیع نعمه و آلائه و نشهد أن لاإله إلاّاللّه وحده لاشریک له و أنّ محمّدا صلی الله علیه و آله عبده و رسوله ارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدّین کلّه و لو کره المشرکون و انّ أمیرالمؤمنین علیّ‌بن ابیطالب و أبناءه الطاهرین علیهم‌السلام أوصیاء نبیّه و هم المصطفین الهادین و هداة الخلق اجمعین.

و صلوات اللّه الدائمة علی نبیّه خاتم النبیّین و علی وصیّه أمیرالمؤمنین و علی فاطمة الزهراء سیّدة نساء العالمین و علی السبطین الحسن و الحسین سیّدی شباب اهل

الجنّة اجمعین. و علی علیّ بن الحسین زین العابدین و علی محمّدبن علیٍّ باقرعلوم الدین و علی جعفربن محمّد الصادق الأمین و علی موسی بن جعفر الکاظم الممتحن الحزین و علی علیّ بن موسی الرضا ملجاء الهاربین و علی محمّد بن علیّ الجواد فی العالمین و علی علیّ بن محمّد قدوة الهادین و علی الحسن بن علیّ المهیمن علی المؤمنین و علی سمّی المصطفی و کنیّه الکهف الحصین و غیاث المضطرّ المستکین و عصمة المعتصمین و رحمة للعالمین الذی بیمنه رزق الوری و بوجوده ثبتت الارض و السماء الحجّة بن الحسن العسکری عجل اللّه فرجه الشریف.

و اللعنة الدائمة علی اعدائهم اجمعین الی یوم‌الدّین سیّما من لعنهم امیرالمؤمنین و امام المتقّین و قائد الغرِّ المحجّلین و ابوالأئّمة الطاهرین علیهم افضل صلوات المصلیّن فانّه علیه‌السلام کان یقول فی قنوته:

الّلهمّ العن صَنَمَ-ی قریش و جبتَیْها و طاغوتَیْها و إفکیْها، و ابنتیْهما اللذیْن خالفا أمرک و أنکرا وحیک، وجحدا إنعامک، و عصیا رسولک، وقلّبا دینک و حرّفا کتابک، وعطّلا أحکامک، وأبطلا فرائضک، وألحدا ف-ی آیاتک، وعادیا أولیاءک و والیا أعداءک، و خرّبا بلادک، وأفسدا عبادک.

الّلهمّ العنهما وأنصارهما فقد أخربا بیت النبوّة، و ردّما بابه، ونقضا سقفه، وألحقا سماءه بأرضه وعالیه بسافله و ظاهره بباطنه واستأصلا أهله وأبادا أنصاره وقتلا أطفاله وأخلیا منبره من وصیّه ووارثه وجحدا نبوّته وأشرکا بربّهما فعظِّم ذنبهما وخلّدهما ف-ی سقر وما أدریک ما سقر لا تبق-ی ولا تذر.

الّلهمّ العنهم بعدد کلّ منکر أتوه و حقٍّ أخفوه و منبرٍ علوه و منافق ولوّه وموءمن أرجوه و ولیٍّ آذوه و طرید آووه و صادق طرّدوه و کافر نصروه و إمامٍ قهروه و فرض غیّروه وأثرٍ أنکروه و شرٍّ أضمروه ودمٍ أراقوه وخبر بدّلوه و حکم قلّبوه و کفر أبدعوه و

کذب دلّسوه و إرث غصبوه و فییٍءاقتطعوه و سحتٍ أکلوه و خمسٍ استحلّوه و باطلٍ أسّسوه وجورٍ بسطوه و ظلمٍ نشروه، ووعد أخلفوه و عهد نقضوه و حلال حرّموه و حرام حلّلوه و نفاق أسرّوه وغدرٍ أضمروه وبطن فتقوه وضلع کسروه وصکّ مزّقوه و شمل بدّدوه و ذلیل أعزّوه و عزیز أذلّوه و حقّ منعوه وإمام خالفوه.

الّلهمّ العنهما بکلّ آیة حرّفوها و فریضة ترکوها، وسنّة غیّروها وأحکام عطّلوها وأرحام قطعوها و شهادات کتموها و وصیّة ضیّعوها وأیمان نکثوها ودعوی أبطلوها وبیّنة أنکروها وحیلة أحدثوها وخیانة أوردوها وعقبة ارتقوها ودباب دحرجوها وأزیاف لزموها [وأمانة خانوها].

الّلهمّ العنهما فی مکنون السرّ و ظاهر العلانیة لعنا کثیرا دائبا أبدا دائما سرمدا لا انقطاع لأمده ولا نفاد لعدده ویغدو أوّله ولا یروح آخره لهم ولأعوانهم و أنصارهم و محبّیهم و موالیهم و المسلّمین لهم والمائلین إلیهم و الناهضین بأجنحتهم و المقتدین بکلامهم و المصدّقین بأحکامهم. (البلد الأمین ص 551 البحار ج 82/260)

امّا بعد: فانّ اللّه تبارک و تعالی قال فی کتابه: «و أنکحو الأیامی منکم و الصالحین من عبادکم و إمائکم إن یکونوا فقراء یغنهم اللّه من فضله و اللّه واسع علیم» و النکاح سنّة نبیّنا خاتم النبیّین و سیرة اهل بیته الائمة الطاهرین علیهم افضل صلوات المصلّین و قال النبیّ صلی الله علیه و آله : النکاح سنّتی فمن رغب عن سنّتی فلیس منّی.

و قال صلی الله علیه و آله : من تزوّج فقد احرز نصف دینه فلیتّق اللّه فی النصف الباقی. و من لایجد نکاحا فلیستعفف و یسئل فضل ربّ العالمین و الزواج افضل بناء فی الأسلام یبنیه المتزوّج و یعتصم به عن وساوس الشیاطین و یفوز برضی الرحمان و الجنّة و الرضوان بفضل اللّه الملک المنّان، الّلهمّ اعتقنا من النار و ادخلنا الجنّة مع الأبرار و زوّجنا من الحورالعین بحقّ محمد و آله الطاهرین صلواتک علیهم اجمعین.

هدف و انگیزه تالیف

غریزه جنسی از حکمت‌های الهی است که جهت تداوم نسل بنی‌آدم در سرشت انسان قرار داه شده است. تمایل به جنس مخالف از دوران نوجوانی تا قبل از کهولت و پیری در انسان وجود دارد و هیچ انسان سالمی بدون این غریزه و تمایل نخواهد بود.

این نیاز همانند سایر نیازها باید از راه صحیح تأمین گردد تا انسان را از خطر انحراف و فساد و تجاوز به نوامیس دیگران باز دارد. بدین منظور اسلام به مسأله ازدواج اهمیت فراوانی داده و آن را به عنوان بهترین راه تأمین این غریزه و در ردیف سنت‌های دیگر دینی قرار داده است. بر هر مسلمان لازم است که برای انجام این سنّت اسلامی روش اولیای دین و دستور العمل‌های مربوط به آن را همان گونه که وارد شده است ملاک عمل قرار دهند تا انجام آن برای جوانان مشکل آفرین نباشد.

توجه به سخنان و سیره و روش اولیای دین روشن می‌سازد که آنان این سنّت را به سهولت و سادگی انجام می‌داده و حتی توصیه‌های فراوانی نموده‌اند که این سنّت هرچه زودتر و ساده‌تر انجام گیرد و هیچ جوانی، دختر و یا پسر، بدون همسر

زندگی نکند و با انجام ازدواج از خطرهای گوناگون و دام‌های شیاطین محفوظ بماند.

در فرهنگ اسلامی عزوبت و تنها زیستی به عنوان کمبود و نقص دیانت یک مسلمان قلمداد شده است.

به جرأت می‌توان گفت که وضع موجود و مرسوم بین نوع ما مسلمانان با فرهنگ اسلامی همخوانی ندارد و همان گونه که مشاهده می‌شود بی توجهی به این مسأله علت عمده انحراف و فساد و آلودگی جوانان ما شده است. مع الأسف دوری ما از دستورات اسلامی و روش اولیای دین باعث شده است تا جوانان ما غریزه جنسی خود را از راه‌های غیر مشروع ارضا نمایند؛ مسأله‌ای از این رنج آورتر نیست که اکنون مراسم ازدواج به یک فاجعه اخلاقی و اجتماعی و حتی سیاسی تبدیل گردیده است.

توجه به این مسایل مرا برآن داشت که درحد توان خود کتابی در باره ازدواج و آداب زندگی و همسرداری و دستورات اولیای دین در این رابطه بنویسم و تنها ازمنابع وحی و سخنان معصومین علیهم‌السلام استفاده نمایم و دیدگاه‌ها و افکار بشری را در مطالب کتاب دخالت ندهم تا فطرت‌های پاک و سالم به خوبی بتوانند از این منابع وحی استفاده و از آن پیروی کنند.

ناگفته نماند که در زمان ما عده‌ای، به عنوان روشن فکر و مترقی، اسلام را با نظرات و افکار خود می‌سنجند و احیانا اگر مطابق سلیقه و نظر آنان نبود آن را غیر قابل پذیرش می‌دانند و می‌گویند که علم آن را تأیید نمی‌کند و یا می‌گویند که این قانون برای جوامع و زمان‌های گذشته کارایی داشته و امروزه با پیشرفت علم قابل استفاده نمی‌باشد و مع‌الأسف بعضی از این افراد در سلک اهل علم نیز هستند! ای

کاش این‌گونه افراد برای یک بار هم که شده به معارف اسلامی و سخنان معصومین علیهم‌السلام توجه می‌کردند و سیره و سخنان آنان را مطالعه می‌نمودند و این‌گونه سخن نمی‌گفتند و در چنین خطری (یعنی خطر انکار احکام الهی) قرار نمی‌گرفتند. چه خوب بود آنان در صورت ناسازگاری افکار بشری با منابع وحی این افکار را که خالی از خطا نیست کنار می‌گذاردند. و به منابع وحی توجه می‌نمودند.

البته روشن است که بهترین راه برای کشف حقایق، توجه به زندگی و اخلاق و روش اولیای دین است؛ چرا که آنان معصوم از خطا بوده و دانش و علمشان از ناحیه خداوند تأمین شده است. در این مسأله باید به ازدواج امثال امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا علیهاالسلام که با نظارت و دستورالعمل‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله انجام گرفته است توجه نمود و آنان را که رهبران معصوم و الهی ما هستند الگو قرار داد. اعاذناللّه من الخطاء و الزلل.

یاد آوری می‌کنم که چون بنده در کتاب «اسوة النساء - بانوی نمونه عالم» بخش‌هایی از مسایل مربوط به ازدواج و زندگی امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا علیهماالسلام را بیان نموده‌ام از تکرار آن‌ها در این کتاب خودداری می‌کنم و خوانندگان محترم را به آن کتاب ارجاع می‌دهم. ازخداوند متعال توفیق تفقّه و فهم معارف اسلامی و پیروی از فرامین معصومین علیهم‌السلام را خواهانیم.

اقل الطلبه سیّد محمّد حسینی بهارانچی

اسلام و ازدواج

اشاره

سفارش اسلام به ازدواج و تشکیل خانواده

در قرآن و سخنان معصومین علیهم‌السلام فراوان به ازدواج سفارش شده است. اسلام، ازدواج را به عنوان یک عبادت معرفی کرده و آثار دنیوی و اخروی فراوانی برای آن برشمرده است. در مقابل، از عزوبت و پرهیز از ازدواج نیز نکوهش زیادی شده و کناره‌گیری از ازدواج و تشکیل خانواده دلیل نقص در دیانت معرفی گردیده است.

از دیدگاه اسلام، ازدواج دلیل کمال دین و عزوبت و ترک ازدواج دلیل نقصان آن است. اسلام، ارزش عبادت شخص متزوّج را هفتاد برابر عبادت شخص عزب (مجرد) برشمرده و می‌فرماید: شخص متزوّج، با ازدواج خود، نصف ایمان و دین خویش را از خطرها و آفات حفظ نموده است.

⁽¹⁾1- اینک به بعضی از آیات قرآن و سخنان معصومین علیهم‌السلام در باره این موضوع اشاره می‌کنیم: خداوند در سوره نور می‌فرماید: «عزب‌های خود را به ازدواج درآورید، [بلکه] غلامان و کنیزان خود را نیز تزویج دهید؛ اگر آنان تهی

دست بودند خداوند از فضل و کرم خود آنان را بی‌نیاز خواهد نمود. [البته] او دانا و گشایش دهنده است.»

و در باره کسانی که راهی برای ازدواج ندارند می‌فرماید: «آنان باید عفّت پیشه کنند تا این که خداوند آنان را از فضل خود بی‌نیاز نماید.»

⁽¹⁾و در سوره روم می‌فرماید: «از آیات و نشانه‌های خداوند این است که او همسرانی از جنس شما آفریده است تا وسیله آرامش شما شوند و بین شما و آنان محبت و رحمت قرار داده است و این برای اندیشمندان از نشانه‌های خداشناسی می‌باشد.» ⁽²⁾2- علامه مجلسی در کتاب بحار، با سند خود، از قداح نقل نموده که گوید: امام صادق علیه‌السلام فرمود: «مردی خدمت پدرم امام باقر علیه‌السلام رسید پدرم به او فرمود: آیا ازوداج نموده‌ای؟ آن مرد گفت: خیر. پدرم فرمود: من دوست نمی‌دارم دنیا و آنچه در آن است را مالک باشم و یک شب را بدون همسر طی کنم. سپس فرمود: دو رکعت نماز متزوّج از عبادت یک شبانه روز عزب افضل است سپس پدرم هفت دینار به او داد و فرمود: با اینها ازدواج کن.»

امام صادق علیه‌السلام سپس فرمود: «رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود: ازدواج کنید تا روزی شما فراوان شود.» ⁽¹⁾

3- در همان کتاب، از خصال صدوق، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «سه چیز وسیله آسایش و راحتی مؤمن است: خانه بزرگی که تأمین آبروی او کند، و زن صالحه و شایسته‌ای که او را بر امر دنیا و آخرت او یاری دهد، و دختر و یا خواهری که آنها را با ازدواج و یا مرگ از خانه خارج کند.»⁽²⁾

4- و در همان کتاب، از کتاب خصال صدوق، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده که آنحضرت در ضمن حدیث معروف به «چهارصد سخن» خود فرمود: «ای مردم! ازدواج کنید؛ چرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله بارها می‌فرمود: هر که می‌خواهد پیرو سنت من باشد باید ازدواج کند، و می‌فرمود: یکی از سنت‌های من ازدواج است پس ازدواج⁽³⁾

کنید و به وسیله ازدواج [از خداوند] طالب فرزند باشید همانا من فردای قیامت با فراوانی امت خود بر امت‌های دیگر مباهات می‌کنم.»

⁽¹⁾5- درهمان کتاب، از امالی شیخ طوسی، از حضرت رضا علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «زنی به امام باقر علیه‌السلام عرض کرد: خدا شما را صالح بدارد، من زن متبتله‌ای هستم. امام باقر علیه‌السلام فرمود: مقصود تو از این کلمه چیست؟ او گفت: من هیچ گاه اراده ازدواج نداشته‌ام. امام علیه‌السلام فرمود: برای چه؟ آن زن گفت: این را برای خود یک فضیلت و ارزش می‌دانم. امام علیه‌السلام به او فرمود: این سخن را رها کن؛ چرا که اگر فضیلت و ارزشی در این کار می‌بود فاطمه علیهاالسلام که کسی در فضیلت به او نمی‌رسد به آن سزاوارتر بود. ⁽²⁾6- در همان کتاب، از امالی شیخ طوسی، از امام صادق، از پدرانش، از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «هر که ازدواج کند نصف دین خود را حفظ نموده است؛ پس نسبت به نصف دیگر آن از خدا بترسد [که آن را از دست ندهد].»

7- در همان کتاب، از ثواب الأعمال صدوق، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «دو رکعت نماز کسی که ازدواج نموده باشد بهتر ازهفتاد رکعت نماز کسی است که عزب باشد.» ⁽¹⁾

⁽²⁾8- در همان کتاب، از کتاب روضة الواعظین، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «کسی که دوست دارد با پاکی و طهارت خدای خود را ملاقات کند باید با داشتن همسر از دنیا برود.» ⁽³⁾9- در همان کتاب، از جامع الأخبار، از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله نیز نقل شده که فرمود: «ازدواج و نکاح سنت من است و هرکه از سنت من اعراض کند از من نخواهد بود.» ⁽⁴⁾10- و فرمود: «ازدواج کنید تا جمعیت شما زیاد شود؛ همانا من در روز قیامت به وسیله [جمعیت] شما بر امت‌های دیگر مباهات می‌نمایم، گرچه فرزند سقط شده باشد.»

11- و فرمود: «کسی که ازدواج کرده باشد اگر درخواب هم باشد، نزد خداوند، از شخص عزب روزه دار و شب بیدار [درعبادت] افضل خواهد بود.» ⁽¹⁾

⁽²⁾12- و رسول خدا صلی الله علیه و آله به شخصی بنام عکاف فرمود: «آیا ازدواج نموده‌ای؟» گفت: خیر. فرمود: «آیا کنیزی داری؟» گفت: خیر. فرمود: «آیا تمکّن مالی داری؟» گفت: آری. فرمود: «باید ازدواج کنی وگرنه از گناهکاران خواهی بود.» ⁽³⁾13- و فرمود: «بدترین شما عزب‌ها هستند؛ آنها برادران شیطانند.» ⁽⁴⁾14- و فرمود: «هرکه بکوشد تا ازدواجی انجام بگیرد خداوند از حورالعین به او تزویج خواهد نمود وبرای هر قدمی که برداشته و هرکلمه‌ای که به زبان جاری نموده عبادت یک سال برای او نوشته خواهد شد.» ⁽⁵⁾15- در همان کتاب، از نوادر راوندی، از موسی بن جعفر، از پدرانش، از

رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «هیچ جوانی در اوایل جوانی ازدواج نمی‌کند جز آن که شیطان فریاد می‌کند: «وای بر من! وای بر من! او دوسوم دین خود را از شرّ من حفظ نمود»، پس باید نسبت به یک سوم باقی مانده از خدا بترسد.»

16- و فرمود: «عزب‌های خود را به ازدواج درآورید تا خداوند اخلاق آنان را نیکو و رزق آنان را فراوان و مروّت آنان را زیاد کند.» ⁽¹⁾

انتخاب همسر شایسته

انتخاب همسر مسأله بزرگ و حساس زندگی است و هرگز انسان عاقل، سرنوشت یک عمر دیانت و اسرار و آسایش زندگی و... خود را به دست کسی که از دیانت و اخلاق و عادات و کمالات او آگاهی ندارد نمی‌دهد. و بیش از همه چیز در انتخاب شریک زندگی‌اش دقت می‌کند. این وظیفه برای پدران و مادران نیز وجود دارد.

اسلام با آن همه تشویق و ترغیب به ازدواج و توصیه به این که جوانان پسر و دختر را هرچه زودتر به ازدواج درآورید، در مسأله انتخاب همسر، سفارش اکید نموده که باید پدر و مادر وارسی کنند و همسری که دارای دیانت و اخلاق زندگی باشد برای فرزندان خود انتخاب نمایند وگرنه فرزندان خود را تباه کرده‌اند.

اینک به بخشی از روایات این موضوع توجه فرمایید:

در بعضی از روایات آمده است که امام علیه‌السلام می‌فرماید: «اذاجاءکم من ترضون

خلقه و دینه فزوّجوه والاّ تکن فی الأرض فتنةٌ و فساد کبیر»؛ (کافی ج 5/347) یعنی اگر کسی که از دیانت و اخلاق او راضی هستید به خواستگاری فرزند شما بیاید دختر خود را به او تزویج کنید وگرنه فتنه و فساد بزرگی رخ خواهد داد [و علت ایجاد چنین فتنه‌ای شما خواهید بود، زیرا با بهانه‌های واهی خواستگار را رد نموده‌اید و یا بدون بررسی از اخلاق و دیانت طرف دختر خود را به او تزویج نموده‌اید.]

⁽¹⁾خداوند در سوره فرقان ضمن بیان صفات بندگان صالح خود می‌فرماید: «آنان می‌گویند: پروردگارا، به ما همسران و فرزندانی عطا کن که سبب روشنی چشم ما باشند.»

⁽²⁾و درسوره تحریم، خطاب به زنان رسول خدا صلی الله علیه و آله که گاهی آن حضرت را آزار می‌داده‌اند می‌فرماید: «امید می‌رود اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله شما را طلاق دهد، خداوند به جای شما همسران بهتری برای او قرار دهد که آنان مسلمان و مؤمن و تائب و عابد و... باشند.» اینک به برخی از سخنان معصومین علیهم‌السلام نیز توجه می‌کنیم.

1- علامه مجلسی، درکتاب بحار، از امالی مفید، از حضرت رضا، از پدرانش، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل نموده که فرمود: «بهترین زن‌های شما دارای پنج خصلت هستند.» گفته شد: آن پنج خصلت چیست؟ فرمود: «آنها دارای برخورد شیرین و لیّن هستند، و از شوهران خود اطاعت می‌کنند، و اگر شوهرانشان نسبت به آنان خشم کنند می‌کوشند تا آنان را راضی نمایند، و در نبودن همسران خود امانت‌دار آنان هستند، و حق آنان را ضایع نمی‌کنند [یعنی مال شوهر خود را حفظ می‌کنند و خود را نیز که امانت او هستند از مردان نامحرم حفظ می‌نمایند].»⁽¹⁾

سپس فرمود: چنین زن‌هایی کار پردازان الهی هستند که خسران ندارند.»

⁽²⁾2- و در همان کتاب، از معانی الأخبار، از امام صادق علیه‌السلام ، از پدرانش، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «ای مردم! از سبزی‌هایی که در محل‌های آلوده روییده است دوری کنید.» گفته شد: مقصود شما چیست؟ فرمود: «مقصود من زن زیبایی است که در خانواده فاسد رشد نموده باشد.»

3- در همان کتاب، از ابراهیم کرخی نقل شده که گوید: به امام صادق علیه‌السلام گفتم: همسر موافق و خوبی داشتم از دنیا رفت و تصمیم دارم باز همسری انتخاب کنم. امام صادق علیه‌السلام فرمود: «بنگر با که می‌خواهی زندگی کنی و چه کسی را می‌خواهی شریک مال خود و مطلع از دین و اسرار و امانت‌های خود بگردانی؟ پس اگر تو را چاره‌ای از ازدواج نیست با زن باکره معروف به خیر و از خانواده‌ای خوشنام و دارای اخلاق نیک ازدواج کن و بدان که زن‌ها، چنان که شاعر در شعر خود بیان کرده. سه قسم هستند: ⁽¹⁾

1- زنی که فرزندآور و اهل محبت است و در امور دنیا و آخرت به شوهر خود کمک می‌کند و در سختی‌ها صابر و باوفا می‌باشد.⁽²⁾

فمنهنّ الغنیمة و العزام

و منهنّ الهلال اذا تجلیّ

لصاحبه و منهنّ الضلام

فمن یظفر بصالحهنّ یسعد

و من یغبن فلیس له انتقام

و هن ثلاث: فامرأة ولود ودود تعین زوجها علی دهره لدیناه و لآخرته و لاتعین الدهر علیه، و امرأة عقیم لاذات جمال و لاخلق و لاتعین زوجها علی خیرٍ، و امرأة صخّابه ولاّجه همّازه تستقلّ الکثیر و لاتقبل الیسیر. (البحار ج 103/232 عن معانی الأخبار ص 317)

2- زنی که عقیم و نازا است و از جمال ظاهری و اخلاق خوب بی بهره است و در هیچ کار خیری به شوهر خود کمک نمی‌کند.

3- زنی که فراوان شیون می‌کند و در خانه آرام نمی‌گیرد و زیاد عیب جویی می‌کند و احسان فراوان همسر خود را ناچیز می‌داند و احسان ناچیز او را نمی‌پذیرد.»

⁽¹⁾4- در همان کتاب، از معانی الأخبار، از بعضی از اصحاب امام صادق علیه‌السلام نقل شده که گویند: از امام صادق علیه‌السلام شنیدیم که فرمود: «زن برای انسان مانند قلاده‌ای است که به گردن می‌اندازند. پس دقت کن چه چیزی را می‌خواهی به گردن خود بیندازی؟» سپس فرمود: «برای زن خوب و زن بد نمی‌توان قیمتی تعیین نمود اما ارزش زن خوب هرگز [برابر] طلا و نقره نیست بلکه از طلا و نقره بالاتر است، و زن بد را با خاک [هم] نمی‌شود مقایسه نمود، چرا که از خاک پست‌تر است.»

⁽²⁾5- در همان کتاب، از مکارم الأخلاق، از حضرت کاظم علیه‌السلام نقل شده که

حسین بن بشار گوید: نامه‌ای به آن حضرت نوشتم که یکی از خویشان من از دخترم خواستگاری نموده اما اخلاق او خوب نیست. امام علیه‌السلام در پاسخ فرمود: «اگر بد خلق است، دخترت رابه او تزویج مکن.»

⁽¹⁾6- در همان کتاب، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «کسی که فقط برای زیبایی یک زن با او ازدواج کند، هرگز از جمال و زیبایی آن زن استفاده نخواهد نمود؛ و کسی که برای ثروت یک زن با او ازدواج کند، خداوند او را به خودش واگذار خواهد کرد. پس بر شما باد که با زن‌های با دیانت ازدواج کنید.» ⁽²⁾7- در همان کتاب، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «رسول خدا صلی الله علیه و آله به اصحاب خود فرمود: [می‌دانید] بهترین عمل زن‌ها چیست؟ [کسی پاسخ نداد]. پس فاطمه علیهاالسلام فرمود: بهترین عمل زن‌ها این است که مردهای نامحرم را نبینند و مردهای نامحرم نیز آنان را نبینند. رسول خدا صلی الله علیه و آله از این پاسخ فاطمه تعجب نمود و فرمود: فاطمه پاره تن من است.» ⁽³⁾8- در همان کتاب، از کتاب غایات نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله به اصحاب

خود فرمود: «به شما بگویم که بهترین زنان شما کیانند؟» اصحاب گفتند: آری، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «بهترین زنان شما زنی است که عقیم نباشد و مهربان و پوشیده و عفیف باشد؛ بین اهل و خویشان خود عزیز و برای شوهر خود ذلیل باشد؛ خود را از غیر شوهر مصون دارد و مطیع شوهر خود باشد و چون با او خلوت نماید آنچه او می‌خواهد در اختیار او گذارد.»

⁽¹⁾9- و فرمود: «به شما بگویم که بدترین زنان شما کیانند؟» اصحاب گفتند: آری، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «بدترین زنان شما زن نازا و عقیمی است که از هیچ عمل زشتی پرهیز نمی‌کند و چون شوهر او غایب باشد زینت‌های خود را بر دیگران آشکار می‌سازد ولی نسبت به شوهر خود امتناع می‌ورزد و به حرف او گوش نمی‌دهد و دستور او را اطاعت نمی‌کند و چون با او خلوت می‌کند مانند حیوان چموش از او امتناع می‌ورزد و عذر او را نمی‌پذیرد و از خطایش نمی‌گذرد.»

10- و فرمود: «بدترین چیزها و سخت‌ترین دشمن مؤمنین زن‌های ناشایسته هستند.»⁽¹⁾

11- و فرمود: «بدترین زن‌های شما زن بی‌حیای عبوس و فحاش و سخن‌چین است.»⁽²⁾

معیار برابری و کفویت در ازدواج

در اسلام، معیار ارزش انسان، معرفت و تقوا و عبودیت او نسبت به ذات مقدس الهی است. این معیار، وسیله‌ای برای سنجش ارزشیابی در همه ابعاد زندگی و شخصیت انسان‌هاست. با این معیار، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، ارزش‌های کاذب و دروغین زمان جاهلیت را ابطال فرمود و کسانی را که مردم جاهلی با اعتبارات خود شریف می‌پنداشتند بی اعتبار و کسانی که آنها را ناچیز و پست می‌شمردند عزیز و سربلند نمود.

در مسأله کفویت زن و مرد نیز با معیارهای زمان جاهلیت مبارزه شد و معیار شرافت و شخصیت از عناوینی مثل نسب و مال و رنگ و عشیره و قبیله خارج گردید و منحصر در معرفت و ایمان و تقوا شد. البته عده‌ای هنوز معیارهای غلط زمان جاهلیت را رها نکرده‌اند و همانند آن زمان فکر و عمل می‌کنند. قانون اسلام در این مسأله بسیار روشن و واضح است.

اینک به سخنان معصومین علیهم‌السلام و سیره عملی آنان در مسأله کفویت و ازدواج و انتخاب همسر توجه فرمایید تا این حقیقت برای شما روشن گردد.

⁽¹⁾1- درکتاب وسائل الشیعه، از ابوحمزه ثمالی نقل شده که گوید: من خدمت حضرت باقر علیه‌السلام بودم که مردی به آن حضرت گفت: من از دختر یکی از دوستان شما، به نام ابن ابی رافع، خواستگاری نمودم و او مرا برای زشتی صورت و غربت و فقری که دارم رد نمود. امام باقر علیه‌السلام چون این سخنان را شنید به او فرمود: «برخیز نزد او برو و از جانب من به او بگو: محمدبن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب علیهم‌السلام می‌فرماید: دختر خود را به من تزویج کن.»

ابوحمزه گوید: سپس امام باقر علیه‌السلام فرمود: «مردی از یمامه، به نام جویبر، خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله به اسلام مشرّف شد و در مسلمانی خود پایدار بود لکن مردی کوتاه قد، زشت‌رو و فقیر و برهنه و از سودانی‌ها بود... روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله

از روی محبت و رقت به او نظر کرد و فرمود: ای جویبر! ای کاش همسری می‌گرفتی و به وسیله آن عفّت خود را تأمین می‌کردی و او برای دنیا و آخرت تو یار و یاورت می‌بود.

جویبر گفت: یا رسول اللّه! پدر و مادرم فدای شما باد! کدام زنی به من رغبت پیدا می‌کند؟ به خدا سوگند، من از حسب و نسب و مال و جمال محروم هستم، چه زنی به من توجه می‌کند؟

⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای جویبر! بدان که خداوند به برکت اسلام کسانی را که در زمان جاهلیت شریف و عزیز بودند پست و بی ارزش نمود و کسانی را که پست و بی ارزش بودند شرافت و عزّت داد و نخوت‌ها و مفاخرت‌های زمان

جاهلی که به عشیره و قبیله و انساب خود تکیه داشتند را از بین برد و امروز همه مردم، از سیاه و سفید و قریشی و عربی و عجمی، یکسان هستند، همه آنان فرزندان آدم علیه‌السلام می‌باشند و آدم را خدا از خاک آفرید و عزیزترین و محبوب‌ترین مردم نزد خداوند کسانی هستند که تقوا و اطاعت آنان در مقابل خداوند بیشتر باشد و امروز من کسی را بهتر از تو بین مسلمانان نمی‌دانم، جز آن که تقوا و ورع او بیشتر از تو باشد!

⁽¹⁾سپس به جویبر فرمود: از طرف من نزد زیادبن لبید که بزرگ قبیله بنی بیاضه است می‌روی و می‌گویی: من از رسول خدا صلی الله علیه و آله برای تو پیام آورده‌ام و او به تو دستور داده که دختر خود دلفاء را به من تزویج کنی.» در پایان این حدیث آمده است که زیادبن لبید خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و آن حضرت به او فرمود: «جویبر، مؤمن است و مؤمن همتا و برابر با مؤمنه است،»؛ یعنی مرد مؤمن [از جهت ارزش] با زن مؤمنه برابر است، چنان که مرد مسلمان نیز با زن مسلمان برابر است. سپس فرمود: «دخترت را به جویبر تزویج کن و او را رد مکن.»

مؤلف گوید: در ذیل این حدیث در کافی (ج 5/240) آمده است که پس از سخنان رسول خدا صلی الله علیه و آله زیاد بن لبید دختر خود را به جویبر تزویج نمود و برای او خانه و لوازم زندگی و لباس مناسب تهیه کرد ولی جویبر چون داخل حجله زفاف

شد و این همه نعمت را مشاهده نمود با خود عهد کرد که برای شکر این نعمت‌ها سه شبانه روز خدا را عبادت کند و پس از آن از همسرش استفاده نماید.

از این رو جویبر در کنار عروس مشغول عبادت شد و روزها را روزه می‌گرفت و چون شب‌ها مشغول عبادت بود عمل زفاف به تأخیر افتاد و زیاد بن لبید خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت: یا رسول‌اللّه! شما ما را امر فرمودید که دختر خود را به این عجم سیاه بدهیم در حالی که او نیاز به ازدواج ندارد و در این سه شبانه روز فقط به عبادت مشغول بوده است!

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله جویبر را طلب نمود و به او فرمود: «مگر تو نگفتی نیاز به همسر داری؟» جویبر گفت: آری، چنین است لکن من خواستم در مقابل نعمت‌های الهی ادای شکری کرده باشم و با خود عهد کردم که تا سه روز عبادت خدا را نکنم از این نعمت‌ها استفاده ننمایم و امشب رضایت آنان را حاصل خواهم نمود.

در پایان این حدیث نیز آمده است که چیزی نگذشت که جویبر در یکی از جنگ‌ها به امر رسول خدا صلی الله علیه و آله شرکت نمود و به فیض شهادت رسید.

قانون ازدواج موقت و دایم

⁽¹⁾

و قال سبحانه: و احلّ لکم ماوراء ذلکم ان تبتغوا بأموالکم محصنین غیر مسافحین فما استمتعتم به منهنّ فآتوهنّ اُجورهنّ فریضةً ولاجناح علیکم فیما تراضیتم به من بعد الفریضة انّ اللّه کان علیما حکیما. (النساء /24)

می‌فرماید:... مؤمن‌ها خود را از بهره‌وری و آمیزش با زنان جز همسران و کنیزان خود حفظ می‌کنند. و کسانی که بخواهند از زن‌های غیرقانونی تمتع و بهره‌گیری کنند متجاوز شناخته می‌شوند.»

بنابراین جز کنیزان زر خرید تنها راه استفاده و بهره‌وری از زن‌های دیگر به وسیله ازدواج امکان‌پذیر است و مطابق مدارک قرآنی و روایی بین شیعه و اهل تسنّن ازدواج یا دایم است و یا موقت.

ازدواج دایم مورد اتفاق همه فرق اسلامی است ولی ازدواج موقت، در اثر حوادثی که بر اسلام و مسلمین رخ داده، توسط خلیفه دوم ممنوع گردیده است. او گرچه گفته من آن را حرام نکرده‌ام بلکه تنها از آن جلوگیری نموده‌ام لکن پیروان او یعنی (اهل تسنن) آن را حرام می‌دانند. و در بعضی از روایات معروف و مشهور آمده است که عمربن خطاب خود تصریح به مشروعیت متعه در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله نموده و می‌گوید: «متعتان کانتا محلّلتان زمن رسول اللّه و انا احرّمهما و اعاقب علیهما.»

یعنی دو چیز بود که در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله حلال بود و من آنها را حرام می‌کنم و کسی که مرتکب آنها شود مجازات خواهم نمود [یکی عقد موقت و دیگر تمتّع در حج].

شگفتا که او با اعتراف به حلال بودن آنها در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله به خود جرأت داده که حلال خدا و رسول او را حرام نماید!

البته این تحریم بعد از گذشت دوران خلافت خلیفه اول (ابوبکر) و بعد از گذشت چهارسال از خلافت خلیفه دوم (عمربن خطاب) روی داده است. او چون دید خواهرش فرزندی در آغوش دارد، از او پرسید: این فرزند را از کجا آورده‌ای؟ او گفت: از راه متعه و عقد موقت به دست آمده پس عمر عصبانی و خشمناک شد و گفت: از این زمان به بعد کسی حق ندارد از زنی به عنوان عقد موقت و متعه استفاده کند و...

و عجیب آن بود که در آن جلسه احدی به او اعتراض نکرد که تو مگر قانون‌گذار هستی و یا از طرف خداوند دستوری برای تو آمده است که برخلاف حکم خدا و رسول او صلی الله علیه و آله حکم می‌کنی؟ البته عدم اعتراض مردم از ترس تازیانه او بود و او نیز اولین بار نبود که در دین خدا بدعت می‌گذارد. مرحوم علامه سیّد شرف‌الدین کتاب مبسوطی را در باره بدعت‌ها و اجتهادهای عمربن خطاب به نام «النص و الاجتهاد» نوشته و اخیرا به عنوان «اجتهاد در مقابل نص» ترجمه شده است.

ولی در زمان‌های بعد انتقادات زیادی به اوشد و حتی نقل شده است که هارون‌الرشید با حالت خشم و عصبانیت شدید سخن عمر را زمزمه می‌کرد و می‌گفت: «متعتان کانتا محلّلتان فی زمن رسول‌اللّه و انا احرّمهما و اعاقب علیهما» و سپس می‌افزود: «من انت یا جعّل؟»؛ یعنی ای سوسک سیاه تو چه کاره بودی که چیزی را که خدا و رسول او صلی الله علیه و آله حلال نموده حرام کردی؟!

از امیرالمؤمنین علی‌بن ابی‌طالب علیه‌السلام نقل شده است که فرمود: «اگر عمربن خطاب متعه و عقد موقت را حرام نکرده بود احدی جز افراد شقی و بدسیرت به زنا آلوده نمی‌شد.» از این‌رو، همه زناهای بعد از این تحریم به عهده عمر نیز خواهد

بود.

اکنون به بخشی از آیات قرآن و سخنان معصومین علیهم‌السلام در باره مشروعیت و استحباب عقد موقت توجه فرمایید:

خداوند در سوره مبارکه نساء، بعد از ذکر زن‌هایی که ازدواج با آنها حرام است می‌فرماید: «و جز آنها ازدواج با بقیه زن‌ها برای شما حلال است تا شما با اموال خود، به صورت مهریه و یا خریدن کنیز [مطابق قانون]، نه از راه زنا، آنان را برای خود حلال نمایید. و در مقابل بهره و استمناعی که از آنان می‌برید واجب است پاداش آنان را [که همان مهریه است] به آنان پرداخت کنید.»

در کتاب کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «متعه و عقد موقت در قرآن آمده و سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز بر آن جاری بوده است.» و از امام باقر علیه‌السلام نیز، چنان که گذشت، نقل شده که امیرالمؤمنین علیه‌السلام همیشه می‌فرمود: «اگر قبل از من پسر خطاب متعه را حرام نکرده بود جز افراد شقی و بدسیرت زنا نمی‌کردند.»

⁽¹⁾1- علامه مجلسی، از کتاب احتجاج نقل نموده که حمیری نامه‌ای خدمت

حضرت بقیة‌اللّه علیه‌السلام فرستاد و سؤال نمود که مردی از موالیان شما که اعتقاد به متعه و رجعت شما دارد، با همسر خود پیمان بسته که همسر دیگری و یا کنیزی را بر سر او نیاورد و مدت نوزده سال است که به این پیمان وفا نموده و بسا ماه‌ها از منزل خود دور می‌شود و برای آن پیمان و حفظ آبروی خود نزد آشنایان و تأمین رضایت همسر خود سراغ متعه نمی‌رود گرچه آن را حرام نمی‌داند و معتقد به حلیت آن است. آیا خودداری از متعه برای او حرام بوده و مرتکب گناه شده است؟

پس حضرت بقیه‌اللّه علیه‌السلام پاسخ داد: «مستحب است در باره متعه ولو یک بار از خدا اطاعت کند تا عهد وپیمانی که در معصیت خدا انجام داده از بین برود.»

⁽¹⁾2- در همان کتاب، از کتاب قرب‌الاسناد نقل شده که شخصی به نام ازدی گوید: از امام صادق علیه‌السلام در باره متعه سؤال نمودم، امام صادق علیه‌السلام فرمود: «من خوش ندارم مسلمان از دنیا برود و یکی از سنت‌ها و خصلت‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله به عهده او باقی مانده باشد و آن را انجام نداده باشد.» ⁽²⁾3- در همان کتاب، از کتاب «رسالة المتعه» شیخ مفید، از ابوبصیر نقل شده

که گوید: من بر امام صادق علیه‌السلام وارد شدم، ناگهان به من فرمود: «آیا از وقتی که از همسر خود جدا شده‌ای تاکنون متعه کرده‌ای؟» گفتم: خیر. فرمود: «برای چه؟» گفتم: نفقه و مالی که همراه دارم گنجایش آن راندارد. چون چنین گفتم دستور داد تا دیناری به من دادند و فرمود: «من تو را سوگند می‌دهم که تا به منزل خود باز نگشته‌ای متعه‌ای انجام دهی.» و من به دستور آن حضرت عمل کردم.

⁽¹⁾4- در همان کتاب، شیخ مفید، از شخصی به نام عقبه نقل نموده که گوید: به امام باقر علیه‌السلام گفتم: آیا برای متعه و عقد موقت ثوابی هست؟ امام علیه‌السلام فرمود: «اگر برای خدا و مخالفت با عمربن خطاب باشد هر کلمه‌ای که با او (زن متعه‌ای) می‌گوید خداوند حسنه‌ای برای او می‌نویسد و چون به او نزدیک می‌شود خداوند گناهی را از او می‌بخشد و چون غسل می‌کند خداوند به اندازه هر مویی که آب بر آن جاری می‌شود گناهان او را می‌آمرزد.» گفتم: به اندازه هر مویی؟ فرمود: «آری، به اندازه هر مویی.»

⁽¹⁾5- در همان کتاب، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «چون من به معراج رفتم جبرئیل نزد من آمد و گفت: ای محمد! خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: همانا من مردهایی که [در دنیا] متعه انجام داده‌اند را بخشیدم.» ⁽²⁾6- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «هیچ مردی نیست که متعه انجام دهد و پس از آن غسل نماید، جز این که خداوند از هر قطره آبی که از غسل او می‌ریزد هفتاد ملک را خلق می‌کند که تا قیامت برای او استغفار نمایند و بر هر که از متعه پرهیز می‌کند لعنت نمایند.» ⁽³⁾7- در همان کتاب، از کتاب متعه شیخ مفید، از بشربن حمزه، از مردی از

قریش نقل شده که گوید: دختر عمه من که صاحب مال فراوانی بود به من پیغام داد: تو می‌دانی که مردان زیادی از من خواستگاری کرده‌اند ومن با آنان ازدواج نکرده‌ام و اکنون نه برای علاقه به مردها برای تو پیغام فرستادم بلکه چون خداوند متعه را در قرآن حلال نموده و رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز آن را سنت قرار داده است و عمر آنرا حرام نموده من دوست داشتم که خدا و رسول او را اطاعت کنم واز گفته عمر تخلّف نمایم و تو با من به طور متعه ازدواج کنی. پس من در پاسخ او گفتم: باید با حضرت باقر علیه‌السلام مشورت کنم و چون خدمت آن حضرت رسیدم و با او مشورت نمودم فرمود: «به آنچه گفته است عمل کن.»

قانون مهر و احکام آن در اسلام

⁽¹⁾

و قال سبحانه: و ان طلّقتموهنّ من قبل ان تمسّوهنّ و قد فرضتم لهنّ فریضة فنصف ما فرضتم إلاّ أن یعفون او یعفو الذی بیده عقدة النکاح و ان تعفوا اقرب للتقوی و لاتنسوا الفضل بینکم إن اللّه بما تعملون بصیر. (البقرة 236/237)

غریزه بیشتری دارد و چنان که در روایتی آمده غریزه زن ده برابر مرد است و اگر حیا را خداوند مانع او قرار نداده بود او به طرف مرد می‌رفت این است که خداوند مرد را قیّم و مدیر زندگی قرار داده و نیازهای زن را به عهده او گذاشته و زن را از تجارت و معامله در بازارها منع نموده است.

از سویی، زن باید خود را کاملاً در اختیار مرد قرار دهد و بدون اجازه او از خانه خارج نشود و جز در واجبات و محرمات باید تابع دستور مرد خود باشد به طوری که مرد بتواند هر لذت مشروعی را از او ببرد و در یک کلمه زن در حقیقت با ازدواج نمودن خود را به همسر خود می‌فروشد و مرد خریدار اوست و البته انسان چیزی را که می‌خرد باید عوض و ثمن آن را بپردازد. و مهر در واقع همان ثمن و عوض است بنابراین مهر یک بدهکاری مسلّم است و زن حق دارد قبل از آن که خود را در اختیار مرد بگذارد آن را دریافت نماید. ودر مورد ادای مهر خداوند در قرآن فرموده است: «و آتو النساء صدقاتهنّ نحلةً فان طبن لکم عن شی‌ءٍ منه فکلوه هنیئا مرئیا»؛ یعنی مهر زن‌های خود را بپردازید و اگر آنان چیزی از آن را از روی رضایت به شما بخشیدند برای شما گوارا و حلال خواهد بود.

و در آیه 20 سوره نساء می‌فرماید: «و ان اردتم استبدال زوج مکان زوج و آتیتم احدیهنّ قنطارا فلا تأخذوا منه شیئا أتأخذونه بهتانا و اثما مبینا»؛ یعنی اگر خواستید همسری را طلاق دهید و همسر دیگری انتخاب کنید آنچه برای همسر اول مهر قرار داده‌اید [باید به او بدهید و اگر به او داده‌اید] نباید چیزی ازآن را پس بگیرید گرچه مال فراوان باشد، آیا از روی گناه و بهتان مهری که [قرار] داده‌اید پس می‌گیرید؟!

اینک به بعضی از سخنان معصومین علیهم‌السلام در باره قانون مهر و مقدار آن توجه

فرمایید:

⁽¹⁾1- علامه مجلسی در کتاب بحار، از علل و عیون صدوق، از حسین بن خالد نقل نموده که گوید: به حضرت کاظم علیه‌السلام گفتم: فدای شما شوم! به چه علت مهر زن‌ها (مهرالسنّة) پانصد درهم، معادل دوازده و نیم اوقیه، تعیین شده است؟

امام علیه‌السلام فرمود:

«به این علت که خدای تبارک و تعالی بر خود لازم و واجب نموده که اگر مؤمنی صد مرتبه اللّه‌اکبر و صد مرتبه سبحان اللّه و صد مرتبه الحمدللّه و صد مرتبه لااله الاّ اللّه بگوید و صد مرتبه صلوات بر محمد و آل او صلی الله علیه و آله بفرستد و سپس بگوید: خدایا، حورالعین بهشتی را به من تزویج کن، خداوند حورالعین را به اوتزویج خواهد نمود و از این جهت مهر زن‌های دنیایی نیز پانصد درهم معین شده است.

و هر مؤمنی که با این مهریه از برادر خود بخواهد که دخترش را به او تزویج نماید اگر او دخترش را با این مهریه به او تزویج نکند به او ظلم نموده وحق است که خداوند حورالعین را به او تزویج نکند.»

⁽¹⁾2- در همان کتاب، از معانی الأخبار، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «رسول خدا صلی الله علیه و آله هیچکدام از زن‌ها و دختران خود را با بیش از پانصد درهم تزویج نکرد.» ⁽²⁾3- در همان کتاب، از امالی صدوق، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «هر مردی که در باره مهریه به همسر خود ظلم کند و مهر او را ندهد، او نزد خداوند زناکار محسوب می‌شود و خداوند در قیامت به او می‌فرماید: ای بنده من، من تو را به کنیز خود با عهد و پیمان [و قرار مهرمعین] تزویج نمودم و تو به عهد من عمل نکردی و به کنیز من ظلم رواداشتی، پس از حسنات واعمال نیک او گرفته می‌شود و به آن زن داده می‌شود و چون حسنه و عمل نیکی برای او باقی نمی‌ماند او را برای شکستن عهد خدا به آتش می‌برند و در قرآن نیز آمده که عهد خداوند مورد سؤال واقع خواهد شد.» ⁽³⁾4- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «کسانی که زکات

مال خود را نمی‌دهند و کسانی که مهر زن‌های خود را نمی‌پردازند و کسانی که مال مردم را قرض می‌گیرند و بنای پرداخت آن را ندارند دزد شناخته می‌شوند.»

⁽¹⁾5- و در همان کتاب، از ابن سنان نقل شده که گوید: به حضرت رضا علیه‌السلام نوشتم: علت تعیین مهر و وجوب پرداخت آن بر مردها چیست؟ و چگونه بر زن‌ها واجب نیست که به شوهران خود چیزی به عنوان مهریه بدهند؟ امام علیه‌السلام فرمود: «چون مؤونه و خرج زن‌ها به عهده مردها می‌باشد و زن در حقیقت خود را به مرد می‌فروشد و مرد خریدار اوست، از این‌رو، مرد باید قیمت و ثمن این معامله را بپردازد. از سویی، زن‌ها از تجارت و معامله‌گری ممنوع هستند و علت‌های دیگری نیز دارد.»

⁽²⁾6- در همان کتاب، از علی علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «مهریه‌ها را زیاد نکنید که موجب عداوت و دشمنی می‌شود.» و در روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «بهترین زن‌های امت من زن‌هایی هستند که با مهر کمتر ازدواج می‌کنند.»

و در همان کتاب، از زراره نقل شده که گوید: از امام صادق علیه‌السلام سؤال کردم: آیا جایز است کسی که با زنی ازدواج می‌کند بدون این که چیزی به او بدهد با او همبستر شود؟ امام علیه‌السلام فرمود: «جایز نیست با او همبستر شود تا این که چیزی به او بدهد.»

⁽¹⁾7- در همان کتاب، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «کسی که درآمد حرامی را به دست آورد خداوند حج و عمره او را قبول نمی‌کند و صله رحم او را نمی‌پذیرد تا جایی که ازدواج او را نیز فاسد می‌کند [و فرزند او ولد حرام خواهند شد].» مؤلف گوید: برای توجه و تنبّه برادران و خواهران دینی، بخشی از دستورات اسلام را در باره رعایت حلال و حرام که باعث پاکی روح و روان و صفای ایمان پدر و مادر و فرزندان است در بخش‌های آینده بیان خواهیم نمود.

آداب زناشویی

اشاره

آداب زفاف

از سخنان و سیره معصومین علیهم‌السلام استفاده می‌شود که زفاف عروس باید در شب انجام شود و ولیمه ازدواج در روز باشد و عروس را بر مرکب سوار کنند و با ذکر خدا و تکبیر به طرف خانه داماد ببرند و مستحب است زفاف در ساعت گرمی هوا نباشد و شب چهارشنبه نیز نباشد و ولیمه آن نیز بیش از یک روز و یا دو روز نباشد و مستحب است که قبل از عقد نکاح خطبه‌ای خوانده شود و حمد و ثنای الهی در آن ادا گردد.

بهتر است مراسم زفاف در اوایل شب واقع شود؛ چرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله همیشه اوایل شب می‌خوابیده‌اند و بیشتر شب را در عبادت و تهجّد بوده‌اند و فاطمه زهرا علیهاالسلام را اوایل شب به خانه امیرالمؤمنین علیه‌السلام بردند.

ولی آنچه در زمان ما معمول است خلاف سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم‌السلام می‌باشد.

اساسا معصومین علیهم‌السلام مراسم عروسی را یک عبادت و عمل مقدس می‌شمرده‌اند و ذکر خدا و تکبیر پرودگار را در آن شعار قرار می‌داده‌اند. ولکن مع‌الاسف آنچه امروز بین ما مرسوم است خلاف سنت اولیای دین، و همراه با انواع خلاف و گناه و آزار به مردم است. از خداوند می‌خواهیم که ما را موفق به پیروی از دین و روش اولیای خود به فرماید و به برکت شنیدن سخنان آنان هدایتمان نماید.

⁽¹⁾1- مرحوم صاحب وسایل، با سند خود، از امام صادق علیه‌السلام نقل نموده که آن حضرت فرمود: «زفاف (عروس) را در شب و ولیمه ازدواج را در ظهر قرار دهید.» ⁽²⁾2- و در همان کتاب از حضرت رضا علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «سنت این است که ازدواج و زفاف در شب باشد؛ چرا که خداوند شب را وسیله آرامش قرار داده است و زن‌ها نیز برای مردها وسیله آرامش هستند.» ⁽³⁾3- در همان کتاب، از جابربن عبداللّه انصاری نقل شده که گوید: هنگامی که

رسول خدا صلی الله علیه و آله فاطمه علیهاالسلام را به علی علیه‌السلام تزویج نمود عده‌ای گفتند: شما فاطمه علیهاالسلام رابا مهر ناچیزی به علی تزویج نمودی. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «این من نبودم که چنین کردم، بلکه خدا او را تزویج نمود...»

تا این که گوید: چون شب زفاف فاطمه علیهاالسلام رسید رسول خدا صلی الله علیه و آله استر شهبای خود را آورد و قطیفه‌ای بر آن قرار داد و به فاطمه علیهاالسلام فرمود تا بر آن سوار شود و سلمان را فرمود تا افسر آن را بگیرد و خود از عقب او حرکت نمود. ناگهان در بین راه رسول خدا صلی الله علیه و آله صدایی شنید و دید که جبرئیل علیه‌السلام با هفتاد هزار ملک و میکائیل با هفتاد هزار ملک حضرت زهرا علیهاالسلام را بدرقه می‌کنند. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله به آنان فرمود: «برای چه شما به زمین آمده‌اید؟» آنها گفتند: ما آمده‌ایم فاطمه علیهاالسلام را به خانه علی علیه‌السلام ببریم. پس جبرئیل تکبیر گفت و میکائیل و ملائکه دیگر نیز تکبیر گفتند و رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز تکبیر گفت و از آن شب تکبیر برای زفاف عروسان سنّت گردید.

آداب دیگری نیز در این باره وارد شده که ما در کتاب اسوة النساء ذکر کرده‌ایم. علاقه‌مندان می‌توانند به آن کتاب مراجعه فرمایند.

آداب همبستر شدن

پیش از بیان آداب زناشویی و توصیه‌های معصومین و اولیای دین علیهم‌السلام در این باره، ذکر یک نکته مهم را لازم می‌دانم و آن این که چون علم و دانش، از تفکر و اندیشه بشر به دست می‌آید و بررسی‌ها و تجربیات انسان‌ها در زمان‌ها و مکان‌های مختلف در این زمینه مختلف می‌باشد، ضرورت دارد که انسان، هم چنان که به مسائل علمی و تفکر بشر توجه می‌کند به وحی (دانش بدون خطا) نیز متکی باشد. البته اختلاف در مسایل علمی یک امر ضروری محسوب می‌شود و فراوان دیده

شده است که مراکز علمی و دانشمندان با بررسی‌های فراوان یک نظریه علمی را ارائه نموده و پس از مدتی آن را خطا اعلام کرده و نظریه دیگری را جایگزین آن ساخته‌اند. این مساله خود، نیاز بشر را به یک امام و راهنمای بدون خطا و اشتباه آشکار می‌سازد. انسان‌ها نمی‌توانند نیاز شخصی و جامعه خود را تنها از طریق دانش خود تامین کنند، بلکه نیازمند به عالم و دانشمند و امامی هستند که دانش او از یک منبع الهی و آسمانی باشد؛ زیرا مصالح بشر راتنها کسی می‌داند که آفریدگار بشر است. بنابراین تنها آنچه از ناحیه خداوند و به عنوان وحی الهی بر پیامبران نازل شده و یا به اوصیای آنان افاضه گردیده می‌تواند نیاز بشر را به صورت اساسی، تامین نموده و دغدغه‌های او را دراین زمینه از بین ببرد و حقایق را همان گونه که هست به آنان نشان دهد. براین اساس، در هر مساله‌ای، باید نخست سراغ وحی و علوم انبیا و اوصیای آنان علیهم‌السلام رفت و آنچه را در آن زمینه از ناحیه خداوند رسیده به دست آورد.

در موضوع (زناشویی) معصومین علیهم‌السلام آدابی بیان فرموده‌اند و رعایت نکردن آن آداب را موجب عواقب و آثار بدی در فرزندان و حتی علاقه زن و شوهر دانسته‌اند. در این میان آنان، هرگز مسأله ازدواج فامیلی را در این آثار موثر ندانسته، بلکه عملاً خود آنان فراوان ازدواج فامیلی انجام داده‌اند. مایه تأسف است که پیروان آنان در اثر دوری از این حقایق که از ناحیه وحی صادر شده است، به خیال خود، دنبال مسایل علمی رفته و بدون توجه به دستورالعمل‌های ازدواج و زناشویی ازدواج فامیلی را موجب معلولیت‌های فرزندان خود قلمداد کرده‌اند. به نظر نگارنده، شنیدن چنین سخنی از یک مسلمان شیعه یک فاجعه است. باید گفت همه بیچارگی‌های ما به دلیل دوری ما از فرهنگ دینی است و یکی از آن‌ها همین مسأله زناشویی است.

از این نکته نیز نباید غفلت شود که خداوند به شیطان اجازه داده است که در مال و فرزند انسان شریک شود. بنابراین اگر دستورات آینده رعایت نشود شیطان در نطفه مرد شریک خواهد شد.

اینک به بخش‌هایی از سخنان معصومین علیهم‌السلام در این زمینه توجه می‌کنیم:

⁽¹⁾1- علامه مجلسی، در کتاب بحارالانوار، از علل الشرایع و امالی صدوق، از ابوسعید خدری نقل نموده که گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی‌بن ابی‌طالب علیه‌السلام سفارش و وصیت نمود و فرمود: «یا علی! چون عروس وارد خانه تو شود، هنگامی که می‌نشیند کفش‌های او را از پایش درآور و پاهای او را بشوی و از درب خانه تا

انتهای آن را آب بپاش. اگر چنین بکنی خداوند هفتادهزار نوع فقر را از خانه تو دور و هفتاد نوع برکت را در آن داخل و هفتاد رحمت را بر تو نازل می‌نماید، و از آن آب نیز بر سر عروس می‌پاشی تا برکت آن به همه زوایای خانه تو برسد و عروس از خطر جنون و جذام و پیسی برای همیشه محفوظ بماند.»

⁽¹⁾سپس فرمود: «عروس را در هفته اول از خوردن شیر و سرکه و کربزه و سیب‌ترش منع کن.» پس علی علیه‌السلام پرسید: «چرا او را از خودن این چهار چیز منع کنم؟» رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «به علت این که رحم زن به وسیله این چهارچیز عقیم و سرد می‌شود و فرزندی از آن به دست نمی‌آید و حصیر کنارخانه از زنی که عقیم باشد بهتر خواهد بود.» علی علیه‌السلام فرمود: «یا رسول اللّه! چرا می‌فرمایید عروس از خوردن سرکه منع شود؟» رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «به علت این که زن هنگام خوردن سرکه اگر حیض شود دیگر پاکی کامل به خود نخواهد دید، و کربزه حیض را در شکم او داخل می‌کند و زایمان برای او سخت می‌شود، و سیب ترش حیض او راقطع می‌کند و موجب بیماری او می‌شود.»

⁽¹⁾سپس فرمود: «یا علی! در اول و وسط و آخر هر ماه با همسر خود مجامعت مکن؛ چرا که اگر چنین کنی جنون و جذام و کودنی به سرعت به او و فرزند او روی خواهد آورد.» ⁽²⁾آن گاه فرمود: یا علی! بعد از ظهر با همسر خود مجامعت مکن؛ چرا که اگر فرزندی برای شما در آن وقت مقدر شود لوچ خواهد بود و شیطان از لوچ بودن انسان خشنود می‌شود. ⁽³⁾یا علی! هنگام مجامعت سخن مگو که اگر فرزندی نصیب شما شود ایمن نیست از این که گنگ باشد. [یا علی] مرد در هنگام جماع نباید به عورت همسر خود نگاه کند بلکه باید چشم خود را ببندد؛ چرا که نگاه به عورت زن در وقت جماع موجب نابینایی فرزند خواهد شد.

⁽⁴⁾یا علی! به نیت زن دیگری با همسر خود مجامعت مکن چرا که من ترس آن

دارم که اگر چنین کنی فرزند تو مخنّث و مؤنّث و بخیل باشد. [مخنث مردی را گویند که خود را شبیه به زن‌ها نماید.]

⁽¹⁾یا علی! اگر در بستر خود جنب بودی قرآن مخوان که من هراس دارم آتشی از آسمان فرود آید و شما را بسوزاند. ⁽²⁾یا علی! مجامعت مکن جز این که پوشاک تو از پوشاک همسرت جدا باشد، و هرگز از یک پوشاک استفاده نکنید که شهوت بر روی شهوت قرار می‌گیرد و موجب دشمنی شما می‌شود و با طلاق از همدیگر جدا می‌شوید. یا علی! در حال ایستاده با همسر خود مجامعت مکن که این کار الاغ است و اگر فرزندی نصیب شما شود مانند الاغ در بستر و در هرجای دیگر بول می‌کند.

⁽³⁾یا علی! با همسر خود در شب عید فطر مجامعت مکن؛ چرا که اگر فرزندی

نصیب شما شود پیر می‌شود و بعد از پیری اولاد پیدا می‌کند.

⁽¹⁾یا علی! با همسر خود در شب عید قربان مجامعت مکن که فرزند شما شش انگشتی و یا چهارانگشتی خواهد شد. ⁽²⁾یا علی! با همسر خود زیر درخت میوه مجامعت مکن که فرزند شما جلاّد و آدمکش و عریف [یعنی کاهن] خواهد شد. ⁽³⁾یا علی! مقابل خورشید با همسر خود مجامعت مکن، جز این که با چیزی خود را مستور کنید؛ چرا که فرزند شما همیشه در بلا و فقر خواهد بود تا از دنیا برود. ⁽⁴⁾یا علی! بین اذان و اقامه با همسر خود مجامعت مکن که فرزند شما خونریز خواهد شد.

⁽¹⁾یا علی! اگر همسر تو باردار بود، بدون وضو با او مجامعت مکن وگرنه فرزند شما کوردل و بخیل خواهد شد. ⁽²⁾یا علی! در نیمه ماه شعبان با همسر خود مجامعت مکن که فرزند شما از جهت صورت و مو زشت خواهد شد. ⁽³⁾یا علی! باهمسر خود در آخر ماه [یعنی دو روز به آخر آن] مجامعت مکن که فرزند شما ابله واحمق و ناتوان خواهد شد. یا علی! با همسر خود با شهوت خواهر او مجامعت مکن؛ چرا که فرزند شما راهزن و یاور ستمگر خواهد شد و جمعیت‌های فراوانی به دست او کشته می‌شوند.

⁽⁴⁾یاعلی! بر روی پشت بام با همسر خود مجامعت مکن که فرزند شما منافق و

اهل ریا و بدعت خواهد شد.

⁽¹⁾یا علی! چون به مسافرت رفتی، در نخستین شب سفر، با همسر خود مجامعت مکن که اگر فرزندی نصیب شما شود مال خود را در راه غیرصحیح مصرف خواهد نمود و اهل تبذیر خواهد بود، در حالی که [خدا] و رسول فرموده‌اند که مبذّرین برادران شیاطین هستند. ⁽²⁾یا علی! در سفری که بیش از سه شبانه روز طول نمی‌کشد با همسر خود مجامعت مکن؛ چرا که فرزند شما یاور هر ظالم و ستمگری خواهد شد. ⁽³⁾یا علی! بر تو باد که در شب دوشنبه جماع کنی تا فرزند تو حافظ قرآن و راضی به مقدرات خدا باشد. ⁽⁴⁾یا علی! اگر در اول شب سه شنبه با همسر خود مجامعت کنی فرزند شما

گوینده شهادتین و موفق به شهادت در راه خدا می‌شود و هرگز خداوند او را با مشرکین عذاب نخواهد نمود و دهان او خوشبو و قلب او رحیم و مهربان و دست او با سخاوت و زبان او از غیبت و دروغ و بهتان پاک خواهد بود.

⁽¹⁾یا علی! اگر در شب پنجشنبه با همسر خود مجامعت کنی فرزند شما یکی از علما و حکام خواهد شد و اگر در وسط روز پنجشنبه مجامعت کنی شیطان تا هنگام پیری، نزدیک فرزند شما نخواهد آمد و خداوند آن فرزند را سلامت دین و دنیا عطا می‌فرماید و فرزند دانا و فهمیده‌ای خواهد بود. ⁽²⁾یا علی! اگر در شب جمعه با همسر خود مجامعت کنی فرزند شما خطیب توانایی می‌شود، و اگر بعد از عصر جمعه با او مجامعت کنی فرزند شما عالم مشهور و معروفی خواهد شد، و اگر بعد از نماز عشای شب جمعه با او مجامعت کنی امید می‌رود فرزند شما، ان شاءاللّه، یکی از ابدال و بزرگان بشود.

⁽¹⁾یا علی! در ساعت اول شب با همسر خود مجامعت مکن که ممکن است فرزند شما ساحر و اهل دنیا شود و آخرت خود را از دست بدهد. ⁽²⁾یا علی! این وصیت‌ها را از من بشنو و حفظ کن؛ هم چنان که من از جبرئیل شنیدم و حفظ نمودم.» ⁽³⁾2- علامه مجلسی، در کتاب بحار، از علل الشرایع، از سدیر نقل نموده که گوید: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمود: «مرد نباید با همسر و کنیز خود در جایی هم بستر شود که کودک خردسالی در آن جا باشد؛ چرا که آن کودک اهل زنا خواهد شد.» ⁽⁴⁾3- در همان کتاب، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «از وصیت‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله این بود که مرد در حال حیض با همسر خود مجامعت نکند و اگر

چنین کند و فرزند او جذامی و یا دارای پیسی شود باید خود را ملامت نماید، و آن حضرت مکروه می‌داشتند کسی که محتلم شده قبل از غسل کردن با همسر خود مجامعت کند و می‌فرمود: اگر چنین کند و فرزند او دیوانه به دنیا آید باید فقط خود را ملامت نماید.»

⁽¹⁾4- در همان کتاب، از خصال نقل شده که امیرالمؤمنین علیه‌السلام در حدیث اربعمأة فرمود: «هنگامی که یکی از شما می‌خواهد با همسر خود مجامعت کند نباید با عجله و بدون مقدمه باشد [بلکه باید قبل از آن مزاح و بوسه و... انجام گیرد]؛ چرا که زن‌ها به این نیاز دارند.» ⁽²⁾و فرمود: «اگر یکی از شما زنی را ببیند که او را خوش آید باید نزد اهل و همسر خود رود؛ چرا که نزد او نیز همان چیزی است که نزد آن زن است. و با این

کار شیطان را به قلب خود راه نداده و چشم خود را از آن زن برگردانده است و اگر همسر ندارد باید دو رکعت نماز بخواند و زیاد حمد خدا را به جا آورد و بر محمد و آل او صلوات بفرستد سپس از فضل الهی طلب نماید تا خداوند او را بی نیاز نماید.»

و فرمود: «هنگامی که یکی از شما با همسر خود مجامعت می‌کند باید کم سخن بگوید که سخن گفتن در آن حال موجب گنگی فرزند می‌شود و نباید به داخل فرج او نگاه کند شاید او را خوش نیاید و از سویی موجب کوری فرزند شود.»

⁽¹⁾و فرمود: «چون یکی از شما بخواهد با همسر خود مجامعت کند باید بگوید: خدایا، من به دستو تو او را حلال نمودم و به امانت تو او را پذیرفتم پس اگر فرزندی از او برای من مقدر نمودی آن را پسری سالم قرار ده و برای شیطان در او بهره و شراکتی قرار مده.» ⁽²⁾5- علامه مجلسی، در بحار، از تفسیر عیاشی، از ابی ربیع شامی نقل نموده

که گوید: شبی خدمت امام صادق علیه‌السلام بودم که آن حضرت مسأله شرک شیطان و شرکت او را در نطفه مرد بیان نمود و من از آن ترسیدم و گفتم: فدای شما شوم! راه نجات از دخالت شیطان در فرزند چیست؟

امام علیه‌السلام فرمود: «چون خواستی با همسر خود مجامعت کنی بگو: «بسم اللّه الرحمن الرحیم. الذی لا اله الاّهو، بدیع السماوات و الأرض. سپس بگو: خدایا، اگر در این شب برای من فرزندی تقدیر نموده‌ای او و ذرّیه او را صالح و پاک و بنده خود قرار ده و برای شیطان در او شرکت و نصیبی قرار مده، ای خدای بزرگوار!»

⁽¹⁾6- در همان کتاب، از تفسیر عیاشی، از امام صادق و یا امام باقر علیهماالسلام نقل شده که فرمود: «شرکت شیطان در نطفه فرزند از ناحیه مال حرام نیز خواهد بود و شیطان در صورتی که صاحب نطفه اهل حرام باشد نطفه خود را نیز در رحم زن می‌ریزد و با نطفه مرد مخلوط می‌گرداند و فرزند ممکن است از یکی از آنها و یا از هر دو به وجود بیاید.» مؤلف گوید: چه خوب است این دستورات قبل از ازدواج به جوان‌ها تفهیم شود تا از این خطرها پرهیز کنند و ازدواج آنان این آفات را در پی نداشته باشد.

دستور نماز و دعا در شب زفاف

⁽¹⁾در بحث قبل آداب زفاف و زناشویی و مسایل لازم دیگر بیان شد. در این بخش دستور نماز و دعا در شب زفاف و گفتن بسم اللّه در وقت مجامعت و بعضی از مسایل مناسب این موضوع ذکر خواهد شد. 1- در کتاب وسایل، از ابوبصیر، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که آن حضرت به اصحاب خود فرمود: «شما در شب زفاف چه می‌کنید؟» یکی از اصحاب آن حضرت گفت: فدای شما شوم! من نمی‌دانم چه باید بکنم. امام علیه‌السلام فرمود: «چون شب زفاف شود و زوج بخواهد به طرف همسر خود برود باید دو رکعت نماز بخواند و حمد خدا را به جای آورد و بگوید:

⁽²⁾«الّلهمّ إنّی اُریدُ أن أَتزَوَّجَ ألّلهمَّ فَأَقدِر لی مِنَ النساءِ أَعَفَهُنَّ فَرجا و أحفَظَهُنَّ

طیّبا تَجْعَلُهُ خَلَفا صالِحا فی حیاتی و بَعدَ مَوتی.»

و چون عروس وارد حجله شود، داماد باید دست خود را بر پیشانی او گذارد و بگوید: «الّلهمّ عَلی کِتابِکَ تَزَوَّجْتها وَ فی أمانِتِکَ أَخَذتُها وَ بِکَلِماتِکَ إستَحْلَلتُ فَرجَها فَإن قَضَیتَ فی رَحِمها شَیئا فَاجعَلهُ مُسلِما سَوِّیا وَ لا تَجعَلْهُ شِرکَ شَیطانٍ»

⁽¹⁾راوی گوید: به امام صادق علیه‌السلام گفتم: چگونه شیطان در نطفه فرزند شریک می‌شود؟ فرمود: «چون مرد برای مجامعت نزدیک زن خود می‌رود اگر نام خدا را ببرد شیطان از او دور می‌گردد و اگر نام خدا را نبرد شیطان نیز آلت خود را داخل می‌کند و شریک آن فرزند می‌شود.» راوی گوید: به امام علیه‌السلام گفتم: فدای شما شوم، از کجا معلوم می‌شود، که شیطان شریک فرزند است؟ فرمود: «نشانه آن دوستی و دشمنی با ما می‌باشد.» ⁽²⁾2- در همان کتاب، از کتاب کافی، از ابوبصیر نقل شده که گوید: شنیدم که

مردی به امام باقر علیه‌السلام می‌گفت: من مرد سالخورده‌ای هستم و اکنون با دختر جوان و کم سنی ازدواج نموده و هنوز با او هم‌بستر نشده‌ام و هراس دارم که او اگر وارد بر من شود و پیری و خضاب مرا ببیند او را خوش نیاید و از من جدا شود.

امام باقر علیه‌السلام به او فرمود: «به خویشان آن دختر بگو آن دختر با وضو وارد حجله شود و تو نیز به او نزدیک مشو تا وضو بگیری و دو رکعت نماز بخوانی. سپس خدا را تمجید کن و بر محمد و آل او صلوات فرست. سپس دعا کن [و خیر خود را از او بخواه] و به کسانی که همراه عروس آمده‌اند بگو آمین بگویند و پس از آن بگو:

«الّلهمّ اُرزُقنی إِلفَها وَ وُدَّها وَ رِضاها وَارضِنی بِها وَ اجْمَع بَینَنا بِأحسَنِ إِجتماعٍ وَ آنَسِ إیتلافٍ فَأنّکَ تُحِبُ الحَلالَ وَ تکرَهُ الحَرامَ.»

سپس فرمود: «بدان که علاقه و محبت از ناحیه خداست و جدایی و دشمنی

از ناحیه شیطان است و شیطان می‌خواهد حلال خدا را برای مردم زشت نشان دهد.»

⁽¹⁾3- در همان کتاب، از حضرت باقر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «چون خواستی با همسر خود همبستر شوی بگو: «الّلهمّ اُرزُقنی وَلَدا وَ اجعَلهُ تَقیّا زَکیّا لَیسَ فی خَلْقِهِ زِیادةٌ وَ لانُقصانٌ وَاجعَل عاقِبَتَهُ إِلی خَیرٍ.»

یعنی: خدایا، فرزندی با تقوا و پاک سیرت و سالم از هر عیب و نقص ظاهری و باطنی نصیب من کن و سرانجام او را نیکو گردان.

استحباب آرایش و زینت

در اسلام، به طور کلی نسبت به مسأله نظافت سفارش زیادی شده است. و اساسا رهبران دین ما نظافت را مقتضای دیانت دانسته‌اند. در مورد زن و شوهر نیز سفارش شده است که آنان خود را برای یکدیگر بیارایند و تنظیف کنند تا مرد به زن‌های دیگر و زن به مردهای دیگر توجه نکند و کانون ازدواج و خانواده با گرمی و محبت برقرار بماند.

1- در کتاب وسایل الشیعه، از کافی، از حسن بن جهم نقل شده که گوید: من حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام را دیدم که خضاب نموده بود. گفتم: فدای شما شوم! خضاب نموده‌اید؟ فرمود: «این عمل بر عفّت زن‌ها می‌افزاید، همانا عده‌ای از زن‌ها برای این که مردها این عمل [یعنی زینت و آرایش] را رعایت نمی‌کنند از عفت و نجابت خارج گردیدند و فاسد شدند.⁽¹⁾

⁽²⁾سپس فرمود: «آیا تو دوست می‌داری که همسر تو همانند تو آلوده و غبارآلود باشد؟» گفتم: خیر. فرمود: «او هم چنین است.» آن گاه فرمود: «نظافت و عطر و آرایش مو و زناشویی فراوان از اخلاق پیامبران علیهم‌السلام است.»

استحباب بازی و ملاعبه قبل از جماع

در روایات معصومین علیهم‌السلام آمده است که قبل از جماع و همبستر شدن با همسر، ملاعبه و بازی و... انجام دهید و مانند حیوانات با عجله و شتاب جماع

نکنید؛ چرا که نیاز زن بدون این مقدمات تأمین نمی‌شود و جماع اگر بدون ملاعبه و بازی باشد ظلم به همسر خواهد بود.

⁽¹⁾1- در کتاب وسایل، از کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هنگامیکه یکی از شما می‌خواهد با خانواده و همسر خود مجامعت کند نباید مثل حیوانات شتاب کند، بلکه باید با تأنّی و رعایت مقدمات (مانند ملاعبه و بازی و...) باشد.» ⁽²⁾2- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «بعضی از شما [در اثر رعایت نکردن آداب مجامعت] چون نزدیک همسر خود می‌روید، او از شما فرار می‌کند [در حالی که غریزه او به قدری قوی می‌باشد که] او اگر غلام سیاهی را ببیند حاضر است به او بیاویزد. پس شما باید در وقت مجامعت بازی و شوخی و ملاعبه داشته باشید که تأثیر بسزایی در پاکی و صیانت شما خواهد داشت.» ⁽³⁾3- در همان کتاب، از امیرالمومنین علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «هنگامیکه یکی

از شما می‌خواهد با همسر خود مجامعت کند نباید با شتاب و عجله وارد شود؛ چرا که زن‌ها [برای تأمین غریزه جنسی] نیاز به ملاعبه و شوخی و بازی دارند.»

وجوب اطاعت و تمکین زن از شوهر

تردیدی نیست که نظام زندگی نیازمند به یک مدیر شایسته است همان‌گونه که در سطح وسیع، جامعه بشر نیز نیاز به یک حاکم مدیر و مدبّر و شجاع ومتعهد به قانون دارد. ضرورت وجود مدیر و حاکم تا جایی است که باید گفت: حاکم ستمگر بهتر از هرج و مرج است‌در نظام خانواده نیز که یک مجموعه کوچکی است این ضرورت احساس می‌شود. و مطابق تصریح قرآن و بیان معصومین علیهم‌السلام ، خداوند، مرد را حاکم و قیم و سرپرست زندگی و خانواده قرار داده است و در وجود او نیروی چنین مسئولیت سنگینی را نهاده و به دلیل نیرو و تعقل و اندیشه قوی‌تری که در وجود او گذارده تأمین نیاز همسر و خانواده را نیز برعهده او قرار داده است.

به این ترتیب، زندگی خانوادگی، با تعیین مقررات معین و صلاح دید مرد اداره می‌شود. البته این یک مسؤولیت بیش نیست و خطر بی‌عدالتی در آن بسیار نزدیک است. از این رو، مرد نباید به این حاکمیت مغرور شود بلکه باید در هراس باشد که حق زیردستان خود را ضایع نکند؛ چرا که روز قیامت قبل از هر کس، حاکم و مسؤول مورد مؤاخذه قرار خواهد گرفت و زن‌ها باید خوشنود باشند که چنین بار سنگینی به دوش آنان نیامده است و گرفتار رفت و آمد و تلاش‌های خارج خانه برای تأمین زندگی نشده‌اند؛

همان‌گونه که حضرت زهرا علیهاالسلام پس از آن که رسول خدا صلی الله علیه و آله در روزهای اول زندگی مشترکشان با حضرت علی علیه‌السلام بین او و علی علیه‌السلام تقسیم کار نمود و فرمود: فاطمه جان «کارهای خارج خانه مربوط به علی علیه‌السلام باشد و کارهای داخل خانه مربوط به تو فاطمه علیهاالسلام » بسیار خشنود گردید و فرمود: «تاکنون چیزی به این اندازه مرا خشنود نکرد که پدرم مسؤولیت رفت و آمد بین مردان را در خارج خانه از دوش من برداشت.»

البته روشن است که آنچه گفته شد فقط مربوط به نظام زندگی خانواده است وگرنه مسأله ارزش و قابلیت و مقام هر انسان (چه مرد و چه زن) وابسته به ایمان و معرفت و تقوا و بندگی اوست و ممکن است یک زن خانه‌دار که وظایف خود را رعایت می‌کند و از اختلاط با مردها در خارج خانه خودداری می‌نماید و... در پیشگاه خداوند عزیزتر از آن مردی باشد که سرپرست اوست.

اینک به سخنان معصومین علیهم‌السلام در این موضوع توجه می‌کنیم:

⁽¹⁾1- در کتاب وسایل الشیعه، از کافی، از محمدبن مسلم، از امام باقر علیه‌السلام نقل

شده که فرمود: زنی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت: حق مرد بر زن چیست؟

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «باید از او اطاعت کند و حق ندارد او را نافرمانی کند و بدون اجازه او صدقه بدهد و یا روزه مستحبی بگیرد. و باید خود راکاملاً در اختیار او قرار دهد [و از هر گونه بهره جنسی نسبت به او دریغ نکند] و بدون اجازه او از خانه خارج نشود و اگر خارج شود ملائکه آسمان و زمین و ملائکه غضب و ملائکه رحمت او را لعنت خواهند کرد تا به خانه خود باز گردد.»

آن زن گفت: حق چه کسی بر مرد بزرگ‌تر است؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «حق پدر او.» پرسید: حق چه کسی بر زن بزرگ‌تر است؟ فرمود: «حق شوهر او»

پرسید آیا همانند حقوقی که او بر من دارد من نیز بر او خواهم داشت؟ فرمود: «خیر. بلکه یک صدم حقی که او بر تو دارد تو بر او نداری.»

آن زن گفت: قسم به خدایی که شما را به پیامبری مبعوث نمود، هرگز مردی مالک من نخواهد شد و من ازدواج نخواهم نمود.

⁽¹⁾2- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: زنی خدمت رسول

خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت: یا رسول اللّه! حق مرد بر زن چیست؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «حق او بیش از آن است که تو فکر می‌کنی!» او گفت: مقداری از آن را برای من بیان فرمایید. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «بدون اجازه او حق ندارد روزه مستحبی بگیرد و یا از خانه خارج شود و بر او لازم است که خود را به بهترین بوی خوش معطّر کند و بهترین لباس خود را بپوشد و به بهترین زینت‌ها خود را بیاراید و هر صبح و شام خود را در اختیار او قرار دهد و حقوق فراوان دیگری نیز دارد.»

⁽¹⁾3- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: زنی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید و گفت: حق مرد بر زن چیست؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «خواسته جنسی او را برآورده کند گرچه بر روی شتر باشد و چیزی از مال او را بدون اجازه او انفاق نکند والاّ گناهکار خواهد بود و پاداش صدقه او هم برای مرد می‌باشد و هیچ شبی را با خشم او به سر نبرد.» آن زن گفت: گرچه او ظالم باشد؟ فرمود: «آری.» آن

زن گفت: سوگند به آن خدایی که تو را به حق مبعوث به رسالت نمود، من هرگز همسری انتخاب نخواهم نمود.

مؤلف گوید: مهم‌ترین وظیفه زن مسأله شوهرداری اوست و در حقیقت سعادت و نجات و بهشت او وابسته به آن است که اگر رعایت این وظیفه را نکند عبادت‌های دیگر او کم رنگ و بی ارزش خواهد بود.

⁽¹⁾

استحباب المجامعة و الأجرفیها

پاداش همبستر شدن با همسر

⁽²⁾مسأله ازدواج و زناشویی می‌تواند عبادت باشد، در صورتی که با قصد قربت

و برای انجام دستور دین و رضای خداوند انجام گیرد. به نظر می‌رسد انجام این سنت اگر همراه ریا و اغراض فاسده دیگر نباشد نیز عبادت محسوب شود؛ چنان که از ظاهر روایات این گونه استفاده می‌شود. متن روایات وارده چنین است:

1- در کتاب وسائل، از کتاب کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله به مردی از اصحاب خود فرمود: «آیا امروز روزه گرفته‌ای؟» گفت: خیر. فرمود: «آیا فقیری را اطعام نموده‌ای؟» گفت: خیر. فرمود: «پس نزد همسر خود برو که آن برای تو صدقه محسوب می‌شود.»

⁽¹⁾2- در ثواب الأعمال، قبل از جمله اول آمده است که فرمود: «آیا تشییع جنازه‌ای کرده‌ای؟» گفت: خیر. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «پس به خانه خود بازگرد و با اهل خود همبستر شو که این عمل برای تو صدقه محسوب خواهد شد.» ⁽²⁾3- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله

روزی وارد خانه امّ سلمه - همسر خود - گردید و چون احساس بوی خوش نمود به امّ‌سلمه فرمود: «آیا آن زن حولاء به این خانه آمده است؟» امّ‌سلمه گفت: آری، او در این‌جا حاضر است و از شوهر خود شکایت دارد.

پس آن زن خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت: پدر و مادرم فدای شماباد! همسر من از من دوری می‌کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «از او دلجویی کن و خود را زینت نما و بر او عرضه کن.»

آن زن گفت: من هرچه می‌توانسته‌ام خود را خوشبو کرده‌ام و او از من اعراض می‌کند.

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «ای کاش او می‌دانست که توجه کردن و بهره‌گیری از تو برای او چه قدر پاداش دارد؟» آن زن گفت: او به این چیزها توجه نمی‌کند.

⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آگاه باش که اگر به تو توجّه کند و از تو بهره بگیرد دو ملک او را در آغوش می‌گیرند و او پاداش کسی را خواهد داشت که با شمشیر خود از دین خدا حمایت کند و چون با تو همبستر شود گناهان او همانند برگ خزان می‌ریزد و هنگامی که غسل جنابت می‌نماید از گناهان خود پاک خواهد شد.»

مسایل مربوط به فرزندان و حقوق آنان

اشاره

آداب و پاداش فرزندداری

دستورات اسلام در مورد تربیت فرزندان و محبت و احسان به آنان فراوان است. می‌توان گفت که هیچ آیین و مکتبی این اندازه در مسأله تربیت فرزندان واحسان به آنان سفارش نکرده است و اگر هیچ دلیلی برای اثبات حقانیت اسلام نباشد همین دستورات حقوقی و تربیتی و عاطفی و حقوق متقابلی که بین پدر و مادر و فرزندان و زن و شوهر و خویشان و برادران دینی قرار داده است دلیلی روشن برای حقانیت آن خواهد بود.

البته اسلام به دلیل این که کامل‌ترین ادیان و آخرین آیین آسمانی است و پیامبر آن حضرت محمدبن عبداللّه صلی الله علیه و آله خاتم پیامبران است، در تمام ابعاد و زمینه‌های حقوقی و فقهی و سیاسی و اخلاقی و... کامل‌ترین و جامع‌ترین مقررات را داراست و مقررات آن هرگز کهنه و مندرس نمی‌شود و باید به کسانی که احیانا از روی نادانی و دوری از معارف اسلامی گمان می‌کنند که علم روز و پیشرفت صنعت و تکنولوژی با اسلام سازگار نیست و می‌گویند اسلام برای مردم جاهلی و اعراب آن زمان خوب بوده است و الآن با این همه پیشرفت قابل پیاده شدن نیست باید گفت که شما اسلام را نشناخته و درک نکرده‌اید وگرنه چنین سخنان کفرآمیزی را به زبان جاری نمی‌کردید و هرچیز تازه‌ای را حق نمی‌پنداشتید و همانند ماهی که چون داخل آب است و قدر آب را نمی‌داند شما نیز قدر اسلام را نمی‌دانید.

اینک به گوشه‌هایی از دستورات تربیتی و حقوقی بین پدر و مادر و فرزندان که از زبان مبارک معصومین علیهم‌السلام صادر شده است توجه می‌کنیم:

1- علامه مجلسی، در کتاب بحار، از کتاب مکارم الاخلاق، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل نموده که فرمود: «بچه‌ها را دوست بدارید و به آنان ترحم کنید و چون به آنان وعده‌ای می‌دهید به آن وفا نمایید؛ چرا که آنان جز شما را رازق خود نمی‌دانند.» ⁽¹⁾

⁽²⁾2- در همان کتاب، از آن حضرت نقل شده که چون مردی را دیدند که دو فرزند داشت و یکی از آنان را می‌بوسید و دیگری را رها می‌کرد، به او فرمود: «برای چه بین آنان فرق می‌گذاری؟» ⁽³⁾3- و فرمود: «بین فرزندان خود به عدالت عمل کنید؛ چنان که دوست می‌دارید آنان در محبت و احسان بین شما به عدالت عمل کنند.» ⁽⁴⁾4- در همان کتاب نقل شده که چون رسول خدا صلی الله علیه و آله امام حسن و امام

حسین علیهماالسلام را می‌بوسیدند شخصی به نام اقرع بن جابس گفت: من ده فرزند دارم و تاکنون یکی از آنان را نبوسیده‌ام. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «چه کنم که خدا رحمت و محبت را از دل تو برداشته است.»

⁽¹⁾5- و فرمود: «حق فرزند بر پدر سه چیز است: نام نیک براو گذارد، کتابت و نوشتن به او یاد دهد، و چون بالغ شود او را به ازدواج درآورد.» و فرمود: «کسی که سه دختر و یا سه خواهر خود را نگهداری و تأمین نماید بهشت برای او واجب می‌شود.» گفته شد: اگر دو دختر یا دو خواهر خود را تأمین کند چگونه است؟ فرمود: «بهشت برای او واجب خواهد شد.» گفته شد: اگر یک دختر و یا یک خواهر خود را تأمین کند چگونه است؟ فرمود: «بهشت برای او واجب خواهد شد.»

⁽²⁾6- و فرمود: «فرزندان خود را زیاد ببوسید همانا به هر بوسه‌ای برای شما درجه‌ای در بهشت خواهد بود که بین هر درجه تا درجه دیگر پانصد سال می‌باشد.» ⁽³⁾7- و فرمود: «پدر و مادر نیز مانند فرزندان عاق آنان خواهند شد [اگر حقوق

آنان را ضایع کنند و یا سبب عقوق آنان شوند].

⁽¹⁾8- و فرمود: «سوگند به خدایی که مرا به حق [به نبوت] مبعوث نموده، کسی که عاق پدر و مادر خود شود بوی بهشت را نمی‌شنود.» ⁽²⁾9- و فرمود: «کسی که داخل بازار شود و چیزی برای خانواده خود خریداری کند، همانند کسی خواهد بود که برای فقرا و مستمندان چیزی تهیه می‌کند و چون متاعی که خریده را به خانه می‌برد [و فرزندان اطراف او جمع می‌شوند] اول دختران خود را خشنود کند، چرا که هرکس دختری را خشنود کند همانند آن است که غلامی را از فرزندان اسماعیل علیه‌السلام آزاد نموده باشد، و هر کس فرزند پسری را خشنود کند همانند آن است که از خوف خدا گریسته باشد، و هرکس از خوف خدا بگرید خداوند او را در بهشت متنعم خواهد نمود.» ⁽³⁾10- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «فرزند خود را رها

کن تا هفت سال بازی کند، و در هفت سال دوم، او را آداب و تربیت بیاموز، و در هفت سال سوم، او را امر و نهی کن. پس اگر رستگار نشد او را رها کن که خیری در او نیست.»

⁽¹⁾11- و در همان کتاب، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «فرزند در هفت سال اول آقا و سیّد است [که تو باید از او اطاعت کنی]، و در هفت سال دوم غلام تواست [که او از تو اطاعت می‌کند]، و در هفت سال سوم وزیر تو می‌باشد [که باید از او کمک بگیری و نظرخواهی کنی]. پس اگر [به وظیفه خود عمل کردی] و در سن‌بیست و یک سالگی به اخلاق و روش او راضی شدی [سعادتمند خواهد بود[ وگرنه او را رها کن و تو در پیشگاه خداوند معذور هستی.» ⁽²⁾12- و فرمود: «فرزندان خود را اکرام و احسان کنید و آداب نیکو به آنان یاد دهید تا آمرزیده شوید.» ⁽³⁾13- در همان کتاب، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «چون فرزندان شما به ده سال می‌رسند بستر آنان را از زن‌ها جدا کنید.»

⁽¹⁾14- در همان کتاب، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «فرزندان شما چون به ده سال می‌رسند، دو پسر و دو دختر و یک پسر و یک دختر را در یک بستر قرار ندهید.» ⁽²⁾15- و فرمود: چون دختر به شش سال می‌رسد او را نبوسید و پسر نیز چون به هفت سال می‌رسد نباید زن‌ها را ببوسد. ⁽³⁾16- و فرمود: زن اگردختر شش ساله خود را مباشرت کند (یعنی او را مانند دوران بچه بودن بشوید و حمام کند) شعبه‌ای از زنا خواهد بود. (4)17- و آن حضرت به احمدبن نعمان نسبت به دختر شش ساله‌ای که خویشی با او نداشت فرمود او را در دامن خود مگذار و او را نبوس.

ارزش زن و فرزندان شایسته

اشاره

تردیدی نیست که فرزندان صالح و شایسته از باقیات و صالحات هستند. از معصومین علیهم‌السلام روایت شده است که دفتر اعمال انسان با مردن او بسته می‌شود جز از چند راه: صدقه جاریه، و فرزند صالح، و دانشی که تعلیم شود و آثار آن بعد از مرگ باقی به‌ماند. و فرموده‌اند:⁽¹⁾

قال اللّه سبحانه: و من آیاته ان خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا الیهما و جعل بینکم مودّةً و رحمةً إنّ فی ذلک لآیات لقوم یتفکروّن. (الروم / 21)

و قال سبحانه: و للّه ملک السماوات و الأرض یخلق ما یشاء و یهب لمن یشاء اناثا و یهب لمن یشاء الذکور او یزوّجهم ذکرانا و اناثا و یجعل من یشاء عقیما انّه علیهم قدیر. (حمعسق /49/50)

فرزند صالح ثمره و میوه زندگی انسان است و همسر صالح نیز از نعمت‌های بزرگ خداوند است و چون خداوند نظر لطفی به بنده خود کند همسر مؤمن و

ص: 88

شایسته‌ای به او می‌دهد که چون به او می‌نگرد شاد می‌شود و چون از او غایب می‌گردد او امانت شوهر خود (یعنی مال شوهر و عفت خودش) را حفظ می‌نماید. و در بعضی از روایات آمده است که همسر خوب و صالح از عمّال و کارپردازان الهی است.»

از سویی، در آیات قرآن و سخنان معصومین علیهم‌السلام سفارش شده که از شر فرزندان و همسران ناشایست در هراس و حذر باشید و بترسید که آنان شما را از یاد خداوند غافل نکنند.

خداوند در قرآن می‌فرماید: «بعضی از همسران و فرزندان شما دشمنان شمایند پس باید از آنان حذر کنید.»

⁽¹⁾و یا می‌فرماید: «اموال و فرزندان شما وسیله فتنه و آزمایش شمایند و پاداش بزرگ خداوند برای کسانی است که خشنودی خدا را بر خشنودی آنان مقدم بدارند.»

علامه مجلسی، در کتاب بحار، از کتاب مکارم الأخلاق، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل نموده که فرمود: «فرزند صالح از گل‌های بهشت است.»

ص: 89

در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «میراث خداوند از بنده خود فرزند صالحی است که برای او استغفار کند.»⁽¹⁾

استحباب درخواست فرزند شایسته

⁽²⁾در قرآن کریم در سوره انبیاء آمده که حضرت زکریا علیه‌السلام از خدای خود درخواست فرزند نمود و گفت: «خدایا، مرا تنها مگذار» و خداوند او را اجابت نمود و حضرت یحیی علیه‌السلام را به او عطا کرد. و در سوره فرقان، خداوند نشانه‌های بندگان خود را بیان نموده و می‌فرماید: «آنان می‌گویند: خدایا، از همسران و ذریّه ما فرزندانی به ما عطا کن که نور چشم ما باشند.»

⁽³⁾و در سوره نوح آمده که او به پروردگار خود گوید: من به مردم گفتم: باید از خدای غفّار و بخشنده خود استغفار کنید تا او رحمت خود را بر شما فرو فرستد و به وسیله اموال و فرزندان شما را کمک دهد.

⁽⁴⁾1- علامه مجلسی، درکتاب بحار، از کتاب طبّ الائمه، از بکیربن محمد نقل ص: 84

نموده که گوید: من خدمت امام صادق علیه‌السلام بودم که مردی به آن حضرت گفت: ای فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله ، مرا فرزندی به هم رسیده که مبتلای به کودنی و ضعف و ناتوانی است پس امام علیه‌السلام به او فرمود: چه مانع است تو را که خود و همسرخود از سویق استفاده نمی‌کنید تا به وسیله آن گوشت و استخوان شما محکم و نیرومند گردد و فرزند شما نیز قوی گردد؟!»

⁽¹⁾2- در همان کتاب، از کتاب محاسن، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «یکی از پیامبران از کمی نسل امت خود به خداوند شکایت نمود. پس خدا امر نمود که به امت خود بگوید: از تخم مرغ استفاده کنند و چون چنین کردند نسل آنان فراوان گردید.» ⁽²⁾3- در همان کتاب، از حضرت کاظم علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «شیر و عسل برای آب کمر سودمند است.» ⁽³⁾4- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «هرکس اول روز از ص: 85

بِه استفاده کند نطفه او پاکیزه و فرزند او زیبا خواهد شد.»

⁽¹⁾5- در همان کتاب نقل شده است: «انار آب مرد را زیاد و فرزند را نیکو و زیبا می‌گرداند.» مولف گوید: چنان که گذشت و خواهد آمد، فرزند زیاد مورد سفارش معصومین ما علیهم‌السلام بوده است و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: ازدواج کنید تا فرزندان زیادی بیابید؛ چرا که من روز قیامت به وسیله امت خود بر امت‌های دیگر مباهات می‌نمایم، حتی نسبت به آن فرزندی که سقط شده باشد.» و فرمود:

«فرزندی که سقط شده است بر در بهشت باحالت خشم می‌ایستد و چون به او می‌گویند: وارد بهشت شود، می‌گوید: هرگز بدون پدر و مادرم وارد بهشت نخواهم شد.» ولی با کمال تأسف امروزه بعضی ماها، همانند بعضی از جهّال صدراسلام، می‌گویند: «فرزند کمتر، زندگی بهتر» و اکثر آنان خود را عقیم می‌کنند که صاحب فرزند زیاد نشوند، در حالی که سیره و روش اولیای دین ما چنین نبوده است.

⁽²⁾6- علامه مجلسی، در کتاب بحار، از کتاب محاسن، از بکربن صالح نقل ص: 86

نموده که گوید: من نامه‌ای به حضرت ابوالحسن ثانی، علی بن موسی‌الرضا علیه‌السلام ، نوشتم که پنج سال است از تولید نسل خودداری نموده‌ام و این به این علت است که همسر من از آن کراهت دارد و می‌گوید: چون چیزی نداریم تربیت آنان بر ما سخت است، نظر شما چیست؟

پس امام علیه‌السلام در پاسخ نامه من نوشت: «از تولید نسل و فرزند دریغ مکن؛ چراکه خداوند رازق آنها است.»

⁽¹⁾7- و در همان کتاب از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «ازدواج کنید تا نسل شما فراوان گردد همانا من در روز قیامت به وسیله شما بر امت‌های دیگر مباهات می‌نمایم حتی فرزند سقط شده شما نیز از امت من محسوب خواهد شد. 8- و در کتاب کافی از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله (ضمن سخنان طولانی خود) فرمود: آیا نمی‌دانید که من در مقابل امت‌های دیگر به شما مباهات می‌کنم حتی نسبت به فرزند سقط شده شما نیز مباهات می‌کنم؟ همانا او با حالت خشم بر در بهشت می‌ایستد و خداوند به او می‌فرماید: وارد بهشت شود و او می‌گوید:⁽²⁾وارد بهشت نمی‌شوم تا این که قبل از من پدر و مادرم وارد شوند پس

ص: 87

خداوند به ملکی از ملائکه دستور می‌دهد: پدر و مادر او را بیاورید پس آنان وارد بهشت می‌شوند و سپس خداوند به او می‌فرماید: «این از فضل رحمت من می‌باشد بر تو.»

9- و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چه مانع است مؤمن را که همسری بگیرد به امید آن که خداوند به او فرزندی بدهد و زمین را با گفتن لااله الاّاللّه سنگین کند.

10- و فرمود: هیچ بنایی در اسلام نزد خداوند محبوب تراز ازدواج نیست.

پاداش شوهرداری و بارداری زن

⁽¹⁾در سخنان معصومین علیهم‌السلام آمده است که جهاد زن نزد خداوند شوهرداری

نیکوی او در خانه است؛⁽¹⁾هم چنانکه جهاد مرد در خارج خانه تلاش او برای به دست آوردن روزی حلال است⁽²⁾

ثواب النساء فی خدمة الأزواج و الحمل و الولاده و تربیة الولد

1- علامه مجلسی، در کتاب بحار، از امالی صدوق، از امام صادق علیه‌السلام نقل نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هرزنی که در خانه شوهر خودبرای اصلاح زندگی او چیزی را جابه جا کند، خداوند نظر رحمت به او می‌افکند و خداوند به هرکس نظر رحمت داشته باشد هرگز او را عذاب نمی‌کند.» امّ سلمه، همسر آن حضرت، گفت: با این سخن مردها همه خوبی‌ها و بهره‌ها را دارا شدند، پس برای زن‌های مستمند چه خواهد بود؟

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آری، زن چون باردار شود پاداش او همانند کسی

است که در روز روزه دار و در شب عابد باشد و در راه خدا با جان و مال خود مجاهده نماید، و چون وضع حمل و زایمان نماید پاداش او به قدری بزرگ است که کسی نمی‌داند، و چون فرزند خود را شیر دهد با هر بار مکیدن فرزند از پستان مادر، خداوند پاداش آزاد کردن غلامی از فرزندان اسماعیل علیه‌السلام را به او می‌دهد، و چون دوران شیر دادن او تمام شود ملکی از طرف خداوند دست خود را به پهلوی او می‌زند و می‌گوید: خداوند تو را بخشید، کار خود را از سر بگیر.» ⁽¹⁾

2- در همان کتاب، از کتاب خصال صدوق، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «مردان امت من اگر از علاقه به دنیا و پیروی از هوای نفس و شکم پرستی و شهوت پرستی دور باشند اهل بهشت می‌باشند، و زن‌های امت من اگر عفّت خود را حفظ نمایند و از شوهران خود اطاعت نمایند و نمازهای پنجگانه ⁽²⁾

و من سلم من نساء أمتّی من اربع خصال فلها الجنّة: اذا حفظت ما بین رجلیها، و اطاعت زوجها، و صلت خمسها، و صامت شهرها. (البحار ص 107 الخصال ج 1/152)

3- در همان کتاب، از کتاب مجالس شیخ طوسی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده

که فرمود: «زنی که در حال زایمان و نفاس خود بمیرد، چون در حال اندوه [و مصیبت] مرده است، در روز قیامت حسابی برای او نخواهد بود.» ⁽¹⁾

آداب الولادة و سنن المولود

آداب نوزاد و مقام مادر

در این قسمت، بخشی از سخنان معصومین علیهم‌السلام را در رابطه با ولادت فرزند و آداب کام برداشتن و صدقه دادن و عقیقه کردن و اطعام و ولیمه و ختنه نمودن و نامگذاری فرزندان را مطرح می‌کنیم.

بهتر است متن سخنان اولیای دین را در اختیار خوانندگان قرار دهیم، به دلیل این که نورانیت و تأثیر سخنان آنان در دل‌ها قابل انکار نیست و نیازی نیست که ما مضامین آنها را با عبارات خود آمیخته کنیم و در اختیار مردم قرار دهیم؛ چرا که دل‌ها فقط با شنیدن سخنان معصومین علیهم‌السلام آرامش و اطمینان پیدا می‌کند.

1- علامه مجلسی، در کتاب بحار، از قرب الاسنا، از امام صادق علیه‌السلام نقل نموده که فرمود: «رسول خدا صلی الله علیه و آله امام حسن و امام حسین علیهماالسلام را روز هفتم نام‌گذاری و برای آنان عقیقه نمود و آنان را ختنه کرد و سرهای آنان را تراشید و به اندازه آن از نقره صدقه داد.» ⁽²⁾

2- در همان کتاب، از موسی بن جعفر علیهماالسلام نقل شده که فرمود: «عقیقه برای دختر و پسر یکسان است.» ⁽¹⁾

3- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام ، از پدرانش نقل شده که فرمود:⁽²⁾

«فرزندان خود را روز هفتم ختنه کنید که آن در پاکی و طهارت و روییدن موی آنان مؤثر خواهد بود و زمین تا چهل روز از بول بچه‌ای که ختنه نشده نجس می‌شود [و ضجه می‌زند].»

4- در همان کتاب، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «خداوند به مریم [در وقت زایمان] فرمود: شاخه خرما را بگیر تا آن شاخه [خشکیده] برای تو خرمای پاکیزه بریزد و از آن بخور و از آب [کنار آن] بنوش تا چشم تو روشن شود [و شادمان شوی].»⁽³⁾

5- و فرمود: «برای زنی که زایمان کرده هیچ دارو و غذایی بهتر از خرمای

تازه نیست و خرمای برنی (خرمای سرخ) بهتر می‌باشد. و آن فرزند را حلیم و بردبار خواهد کرد شما کام فرزندان خود را با آن بردارید چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله کام حسن و حسین را با آن برداشت.»⁽¹⁾

6- امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرماید: به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفته شد: اگر وقت خرمای رطب نبود چه کنیم؟ فرمود: هفت دانه از خرمای مدینه را بخورد و اگر نبود از خرمای شهرهای دیگر بخورد چرا که خداوند می‌فرماید: به عزت و جلال و عظمت و مقام والایم سوگند که هر زنی بعد از زایمان اگر خرمای رطب بخورد فرزند او⁽²⁾

یا رسول اللّه فان لم یکن إبّان الرطب؟ قال: سبع تمرات من تمرات المدینة فان لم یکن فسبع تمرات من تمرا مصارکم فانّ اللّه تبارک و تعالی قال:

«و عزّتی و جلالی و عظمتی و ارتفاع مکانی لاتأکل نفساء یوم تلدالرطب فیکون غلاما الاّ کان حلیما و ان کانت جاریة کانت حلیمة». (المحاسن ج 2/535)

7- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «کام هر فرزندی که از آب فرات برداشته شود و از آن آب بنوشد او از دوستان ما خانواده خواهد بود.» ⁽³⁾

[و در روایتی فرمود: از شیعیان ما خواهد بود]

8- از همان کتاب، از آن حضرت نقل شده که فرمود: «کام فرزندان خود را با تربت امام‌حسین علیه‌السلام بردارید تا مایه امان [و دوری از آفات] باشد.»⁽¹⁾

⁽²⁾9- در همان کتاب، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «ولیمه در چهار چیز است: 1- ازدواج و عروسی؛ 2- ولادت فرزند که [روز هفتم] برای او عقیقه می‌شود و از آن اطعام می‌کنند؛ 3- ختنه کردن پسر؛ 4- بازگشت از مسافرت [حج و غیره].»

10- در همان کتاب، از عمربن زیاد نقل شده که گوید: به امام صادق علیه‌السلام گفتم: به خدا سوگند، نمی‌دانم پدرم برای من عقیقه نموده یا نه. پس امام علیه‌السلام امر فرمودکه من عقیقه کنم در حالی که من پیر مرد بودم. و فرمود: «هرکسی گروی زکات

فطره است و هر مولودی نیز گروی عقیقه است.»⁽¹⁾

و فیه عنه عن عمربن یزید قال: قلت للصادق علیه‌السلام : انّی و اللّه ما ادری کان ابی عقّ عنّی ام لا؟ فامرنی فعققت عن نفسی و انا شیخ. (المصدر مکارم الاخلاق ص 259)

11- و فرمود: «فرزند چون متولد می‌شود باید در گوش راست او اذان و در گوش چپ او اقامه گفته شود.»⁽²⁾

12- در همان کتاب، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «روز هفتم ولادت باید برای فرزند عقیقه کنید و یک ران آن را به قابله بدهید و با آب فرات فرزند خود را کام بردارید و در گوش راست او اذان و در گوش چپ او اقامه بگویید و او را نامگذاری کنید و سر او را بتراشید و به اندازه آن از طلا و یا نقره صدقه دهید، همانا

نام او از آسمان فرود می‌آید و چون خواستید عقیقه را ذبح کنید بگویید: بسم اللّه و باللّه و الحمدللّه...»⁽¹⁾

«بسم اللّه و باللّه و الحمداللّه و اللّه اکبر ایمانا باللّه و ثناءً علی رسول اللّه و شکرا لرزق‌اللّه و عصمةً بامراللّه و معرفةً بفضله علینا اهل البیت»

فان کان ذکرا فقل:

الّلهمّ انت وهبت لنا ذکرا و انت اعلم بما وهبت لنا و منک ما اعطیت ولک ما صنعنا فتقبّله منّا علی سنّتک و سنّة رسولک صلی الله علیه و آله و اخسأ عنّا الشیطان الرجیم، لک سفکت الدماء لاشریک لک الحمدللّه ربّ‌العالمین. (المصدر)

13- در همان کتاب، از دعائم الاسلام، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «کسی که فرزندی پیدا می‌کند باید در گوش راست او اذان و در گوش چپ او اقامه بگوید تا از شر شیطان مصون بماند.» هم چنان که آن حضرت برای امام حسن و امام حسین علیهماالسلام چنین کرد.⁽²⁾

سپس فرمود: «بعد از اذان و اقامه، سوره حمد و آیة الکرسی و آیات آخر سوره حشر آیات 22 تا 24؛ یعنی: «هُوَ اللَّهُ الّذِی لاَإِلَهَ اِلاّ هُوَ عاِلمُ الغَیبِ وَ الشَهدَةِ هُوَ الرَّحمنُ الرَّحِیمُ * هُوَ اللَّهُ الّذِی لاَإِلَهَ إلاّ هُوَ المَلِکُ القُدّوسُ السَّلامُ المُؤمِنُ المُهَیْمِنُ العَزیزُ الجَبَّارُ المُتَکَبِرُ سُبحَنَ اللّهِ عَمَّایُشرکُونَ * هُوَ اللَّهُ الخَالِقُ البَارِیُ المُصَوِرُ لّهُ الاَسمَاءُ الحُسنی یُسَبِ-حُ لَهُ مَا فِی السَّمَواتِ والاَرضِ وهُوَ العَزِیزُ الحَکِیمُ» و سوره قل هواللّه احد و دو سوره آخر قرآن را نیز در گوش‌های او بخواند.»

انتخاب نام نیک برای فرزندان

از حقوقی که فرزند بر پدر و مادر دارد انتخاب نام نیک است. نام نیک در دنیا

و آخرت برای انسان وسیله شرافت و سربلندی و برکت است.

از سخنان معصومین علیهم‌السلام استفاده می‌شود که روز قیامت هر کس را با همان نام خودش صدا می‌زنند و اگر نام او از نام‌های خوب باشد برای او سودمند خواهد بود. در دنیا نیز نام‌های خوب، چنان که خواهد آمد، برکاتی دارد. بهترین نام‌ها، نام‌هایی است که حاکی و مشعر به بندگی خدا باشد و یا از نام‌های پیامبران و امامان علیهم‌السلام باشد و بهتر از همه نام‌ها نام: محمّد صلی الله علیه و آله و احمد و محمود و علی و حسن و حسین و فاطمه و صدّیقه علیهم‌السلام و امثال اینها می‌باشد که برای آنها برکاتی نقل شده که خواهد آمد و چون ما در کتاب «اسوة النساء» نام‌های شریفه فاطمه علیهاالسلام را مشروحا ذکر کرده‌ایم تکرار نمی‌کنیم و فقط در باره نام‌هایی که برای مردها سفارش شده است بحث می‌کنیم.

⁽¹⁾1- علامه مجلسی، در کتاب شریف بحار، از کتاب قرب الاسناد، از امام باقر علیه‌السلام نقل نموده که فرمود: «عادت رسول خدا صلی الله علیه و آله این بود که نام‌های زشتی را که بر مردها و شهرها گذارده بودند تغییر می‌داد.» 2- در همان کتاب، از علل و خصال، در حدیث اربعمأة، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام

نقل شده که فرمود: «فرزندان خود را قبل از ولادت نام‌گذاری کنید و اگر نمی‌دانید که پسر است یا دختر نام مشترک برای او انتخاب کنید؛ چرا که بچه‌های سقط شده چون در قیامت شما را ملاقات کنند به شما می‌گویند: چگونه مرا نام گذاری نکردی، در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله محسن را قبل از ولادت نامگذاری نمود؟»⁽¹⁾

3- علامه مجلسی، در کتاب بحار، از عیون، از حضرت رضا، از پدرانش، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل نموده که فرمود: «هنگامی که فرزند خود را «محمد» نام‌گذاری می‌کنید به او احترام کنید و در مجلس برای او جای باز کنید و صورت خود را در مقابل او درهم نکشید.»⁽²⁾

⁽³⁾4- در همان کتاب، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «اگر مردم در جلسه مشورت خود کسی را که نام او «محمد» یا «حامد» یا «محمود» و یا «احمد» باشد شرکت دهند خیر آنان فراهم خواهد شد.» ⁽⁴⁾5- در همان کتاب، از آن حضرت نقل شده که فرمود: «در هیچ خانه‌ای

سفره‌ای گسترده نمی‌شود که شخصی به نام «محمد» یا «احمد» بر سر آن حاضر شود جز آن که خداوند آن منزل را در هر روز دو مرتبه تقدیس می‌فرماید.»

⁽¹⁾6- در همان کتاب، از تفسیر عیاشی نقل شده که به امام صادق علیه‌السلام گفته شد: فدای شما شوم! ما فرزندان خود را به نام شما و نام‌های پدران شما نام گذاری می‌کنیم، آیا این عمل برای ما سودی دارد؟ امام صادق علیه‌السلام فرمود: «آری، به خدا سوگند، برای شما سودمند است.» سپس فرمود: «آیا مگر دین جز دوستی می‌باشد؟ خداوند به رسول خود صلی الله علیه و آله فرموده است: به مردم بگو: اگر شما خدا را دوست می‌دارید باید از من پیروی کنید تا خدا نیز شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشد.»

⁽²⁾7- در همان کتاب، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «نخستین احسانی که یکی از شما به فرزند خود می‌کند نام نیک است. پس بکوشید و برای فرزند خود

نام نیک انتخاب کنید.»

⁽¹⁾8- در همان کتاب، از آن حضرت نقل شده که فرمود: «هر کس چهار فرزند پیدا کند و یکی از آنان را به نام من نام‌گذاری نکند به من جفا کرده است.» ⁽²⁾9- در همان کتاب، از حضرت کاظم علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «هر خانه‌ای که در آن فرزندی به نام «محمد» یا «احمد» یا «علی» یا «حسن» یا «حسین» یا«جعفر» یا «طالب» یا «عبدالله» و یا «فاطمه» باشد فقر و تنگدستی در آن خانه وارد نخواهد شد. ⁽³⁾10- در همان کتاب، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «شیطان چون می‌شنود کسی را به نام «محمّد» و یا «علی» صدا می‌زنند بدن او مانند مس که ذوب شود از ناراحتی ذوب می‌شود.» ⁽⁴⁾11- امام هشتم حضرت رضا علیه‌السلام می‌فرماید: هر خانه‌ای که در آن نام محمد باشد اهل آن خانه در خیر و خوبی خواهند زیست.

⁽¹⁾12- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «ما هیچ فرزندی پیدا نمی‌کنیم جز آن که اول او را «محمد» می‌نامیم و چون هفت روز می‌گذرد اگر خواستیم نام او را تغییر می‌دهیم.» ⁽²⁾13- و فرمود: «نام‌های نیک بر خودتان قرار دهید؛ چرا که روز قیامت شما را با آن نام‌ها صدا می‌زنند و می‌گویند: ای فلانی! برخیز، و به سوی نور خود حرکت کن، و یا می‌گویند: برخیز که برای تو نوری نیست.»

نام‌ها و کنیه‌های فاطمه علیهاالسلام

⁽³⁾1 - علاّمه مجلسی در کتاب شریف بحار، از مناقب ابن شهر آشوب نقل

نموده که گوید: کنیه‌های فاطمه علیهاالسلام امّ‌الحسن و امّ‌الحسین و امّ الأئّمة و امّ‌ابیها می‌باشد و نام‌های مبارک او طبق آنچه ابوجعفر قمی (یعنی صدوق) ذکر نموده چنین است:

فاطمه، بتول، حسان، حرّة، سیّده، عذراء، زهراء، حوراء، مبارکه، طاهره، زکیّه، راضیه، مرضیّه، محدّثه، مریم کبری، صدیقه کبری.

و در آسمان ملائکه او را نوریّه آسمانی و حانیه - یعنی کسی که نسبت به شوهر و فرزندان خود مشفق و خیرخواه است - می‌خوانند.

⁽¹⁾2 - در همان کتاب، از تفسیر فرات، از امام صادق، از پدرانش، از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «ای مردم! آیا می‌دانید خلقت فاطمه چگونه بوده است؟» گفتند: خداو رسول او داناترند. فرمود: «فاطمه حوراء انسیّه آفریده شد، نه انسیّه. و از عرق و موی جبرئیل آفریده شد.» اصحاب گفتند: [فهم] سخن شما برای ما مشکل است، آیا حوراء انسیّه است و یا از عرق و موی جبرئیل است؟

⁽¹⁾

فقلت: یا جبرئیل و لِمَ سمّیت فی السماء منصورة و فی الارض فاطمة؟ قال، سمّیت فاطمة فی الأرض [لأنّه] فطمت شیعتها من النّار، و فطموا اعداؤها عن حبّها و ذلک قول اللّه فی کتابه: «و یومئذٍ یفرح المؤمنون بنصراللّه» (الروم آیة 4) (یعنی) بنصر فاطمة علیهاالسلام . (تفسیر فرات ص 119)

جبرئیل گفت: او جاریه و دختری است که از صُلب تو خارج می‌شود و نام او در آسمان منصوره و در زمین فاطمه است. گفتم: ای جبرئیل! به چه علت نام او در آسمان منصوره و در روی زمین فاطمه است؟ جبرئیل گفت: او روی زمین فاطمه نامیده شده چون شیعیان او از آتش دوزخ جدا هستند و دشمنان او از محبت او محرومند.

و این است معنای قول خداوند: (و یومئذٍ یفرح المؤمنون بنصراللّه)؛ یعنی روز قیامت مؤمنین و شیعیان فاطمه به نصرت الهی، یعنی شفاعت فاطمه خشنود خواهند بود.»

اسامی و القاب فاطمه علیهاالسلام

ترجمه اسامی و القاب فاطمه زهرا علیهاالسلام

مؤلف گوید: هدف از ذکر نام‌های حضرت فاطمه علیهاالسلام و ترجمه آن‌ها که خود گویای شخصیت والای آن بانوی بزرگ عالم است این بوده که دوستانشان از این نام‌های مبارک استفاده نموده و از بعضی از نام‌های بی محتوا و یا گرفته شده از اجانب پرهیز نمایند.

حقوق و وظایف متقابل زن و مرد

اشاره

پاداش کمک به همسر در اصلاح زندگی و خانواده

⁽¹⁾علامه مجلسی، در کتاب بحار، از کتاب جامع الأخبار، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل نموده که فرمود: «روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله به خانه ما آمد و چون دید فاطمه علیهاالسلام کنار دیگ غذا نشسته و من مشغول تمیز کردن عدس هستم، فرمود: یا ابالحسن! گفتم: لبیک یا رسول اللّه! فرمود: به سخن من گوش کن و بدان که آنچه می‌گویم از ناحیه خداوند است.»

سپس فرمود: «هیچ مردی در خانه به همسر خود کمک نمی‌کند، جز آن که خداوند به اندازه هر مویی که در بدن اوست برای او عبادت یک سال را می‌نویسد که روزهای آن را روزه و شب‌های آن را به عبادت مشغول باشد و همانند پاداشی که به صابران، - مانند حضرت داود و یعقوب و عیسی علیهم‌السلام - می‌دهد به او نیز خواهد داد.

⁽¹⁾یا علی! هرکس در خانه با میل و رغبت به همسر خود کمک کند خداوند نام او را در دیوان شهیدان ثبت می‌فرماید و برای هر روز و شبی پاداش هزار شهید به او عطا می‌فرماید و برای هر قدمی که بر می‌دارد پاداش حج و عمره به او می‌دهد و به اندازه هر رگی که در بدن اوست شهری در بهشت به او مرحمت می‌کند. ⁽²⁾یا علی! یک ساعت خدمت در خانه بهتر از هزار سال عبادت و هزار حج و هزار عمره و آزاد کردن هزار بنده در راه خدا و شرکت در هزار جنگ و غزوه و عیادت هزار مریض و شرکت در هزار نمازجمعه و تشییع هزار جنازه و سیرکردن هزار گرسنه و پوشاندن هزار برهنه و فرستادن هزار اسب (برای جهاد) در راه خدا و انفاق هزار دینار به فقرا می‌باشد، بلکه بهتر از خواندن تورات و انجیل و زبور و قرآن و آزاد کردن هزار اسیر و انفاق هزار شتر به مساکین می‌باشد و کسی که در خانه به همسر خود کمک کند از دنیا نمی‌رود تا جایگاه خود را در بهشت ببیند.

یا علی! کسی که از خدمت به همسر خود دریغ نکند و با میل و رغبت در خانه به همسر خود کمک کند کفاره گناهان کبیره او خواهد بود و خشم پروردگار از او برطرف می‌شود و چنین خدمتی برای او مهریه حورالعین بهشتی می‌شود و حسنات و درجات او را افزایش می‌دهد.⁽¹⁾

یا علی! کسی [توفیق] خدمت به همسر خود را در خانه پیدا نمی‌کند جز صدّیق یا شهید و یا مردی که خداوند خیر دنیا و آخرت را برای او خواسته باشد.»

سفارش معصومین علیهم‌السلام به تحفظ و پنهان بودن زن

آیا اگر چیز گرانبهایی را در معرض دید و طمع هر عابر طماع و اطلاع هر دزد و غارتگری قرار ندهند و برای محفوظ ماندنش، آن را در جعبه و صندوقی نگهداری کنند، توهین و تضییع حق او محسوب می‌شود؟ و یا این که این عمل وسیله حفظ و نگهداری آن از دستبرد و ضایع شدن است؟ آیا محدود کردن زن از رفت و آمدهای زیان‌بار و تماس هایی که بسا منجر به از بین رفتن آبرو و نابودی حیثیت خانوادگی او می‌شود و بالاتر از آن دین و ایمان او را تباه می‌کند مصونیت اوست و یا آزار و محدودیت و تضییع حق می‌باشد؟

امروزه عده‌ای در جهان شعار آزادی و احقاق حق زنان و یا مساوات حقوق زن و مرد را مطرح می‌نمایند و می‌گویند زن باید در همه چیز همانند مرد باشد آنها

در حقیقت ارزش زن را نادیده گرفته و از زن به عنوان وسیله و ابزار تأمین غریزه جنسی استفاده می‌کنند و حق مادری و نظام خانواده و عصمت و ارزش و عفت و حیا و الفت و مهربانی با همسر و فرزندان و خانه داری و تربیت فرزند و اداره داخل زندگی را از او گرفته و او را مجاز گذارده‌اند که خود را در اختیار هرکس و ناکس قرار دهد و مقید به هیچ قانون و آیینی نباشد و هر ساعتی بخواهد بتواند همسر خود را رها کند و با دیگری همراه شود. آیا این احترام به زن و رعایت حقوق اوست؟ و آیا مصونیت هایی که در اسلام برای او قرار داده شده و او را مقید به حجاب و پوشش و در اختیار یک همسر بودن و رعایت حقوق متقابل بین زن و مرد و تشکیل یک خانواده همراه با عفت و حیا و پاکی و عزت و تربیت فرزندان سالم و... نموده ظلم به او محسوب می‌شود؟ و آیا این گونه آزادی‌ها و هرج و مرج‌ها سلب آزادی از همه جامعه نیست؟ و آیا با این آزادی‌ها برای زن ارزشی باقی می‌ماند؟

در یک سخن باید گفت: هیچ عاقلی وضع کنونی زن را در جوامع فعلی با مفاسد فراوانی که از آزادی غلط و بی‌بند و باری آنان مشاهده می‌شود صحیح نمی‌داند و هیچ آیینی به اندازه اسلام برای زن حرمت قایل نشده است.

ما سخنان معصومین علیهم‌السلام راکه از منبع وحی سرچشمه گرفته مقابل چشم بینندگان محترم قرار می‌دهیم تا با فطرت سالم خود حقیقت را دریابند.

⁽¹⁾1- امیرالمؤمنین علیه‌السلام ضمن بیان وضعیت خلقت زن و مرد می‌فرماید: «همت

و خواسته پیوسته زن و غریزه جنسی او توجه به مرد است پس شما باید زن‌های خود را مقیّد به ماندن در خانه بنمایید و مگذارید [حتی الامکان] بین مردهای نامحرم رفت و آمد کنند.» [تا مصون بمانند]

⁽¹⁾2- امیرالمؤمنین علیه‌السلام در رساله خود به امام حسن علیه‌السلام ، پس از بیان احوال زن‌ها، می‌فرماید: «چشم زن‌ها را به وسیله حجاب (خانه) از دیدن مردها بپوشان؛ چرا که محجوب بودن زن‌ها هرچه بیشتر باشد برای آنان و تو بهتر از ارتیاب و خطر لغزش آنان است و بدان که خطر بیرون رفتن آنان از خانه همانند خطر وارد شدن افراد غیرمطمئن است بر آنها، و اگر بتوانی کاری کنی که آنان جز تو را نشناسند و با مردان دیگر تماس پیدا نکنند چنین کن.» ⁽²⁾3- و از آن حضرت نیز نقل شده که فرمود: من با عده‌ای از اصحاب خدمت

رسول خدا صلی الله علیه و آله بودیم و چون رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «چه چیز برای زن‌ها بهتر از همه چیز است؟» ما از پاسخ آن حضرت عاجز ماندیم و متفرق شدیم. پس من نزد فاطمه علیهاالسلام رفتم و سؤال رسول خدا صلی الله علیه و آله را به او خبر دادم فاطمه علیهاالسلام فرمود:

اگر شما از پاسخ سؤال پدرم عاجز مانده‌اید، من پاسخ او را می‌دانم. سپس فرمود: «بهترین عمل برای زن‌ها این است که آنها مردهای نامحرم را نبینند و مردهای نامحرم نیز آنان را نبینند.»

پس من خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله بازگشتم و پاسخ فاطمه علیهاالسلام را به او خبر دادم رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «شما که این مسأله را نمی‌دانستید از کجا یافتید؟» عرض کردم: از فاطمه علیهاالسلام سؤال نمودم. رسول خدا صلی الله علیه و آله تعجب نمود و فرمود: «فاطمه پاره تن من است.»

«در کتاب «وفیات الائمه» علیهم‌السلام ، از یحیای مازنی نقل شده که گوید: من مدت طولانی (بیست سال) در مدینه همسایه امیرالمؤمنین علیه‌السلام و درکنار آن خانه‌ای که حضرت زینب علیهاالسلام در آن ساکن بود زندگی کردم، و به خدا سوگند، هرگز صدای زینب علیهاالسلام را نشنیدم و اندام او را ندیدم و هنگامی که می‌خواست به زیارت جدش رسول خدا صلی الله علیه و آله برود شبانه می‌رفت و امام حسن علیه‌السلام طرف راست او بود و امام حسین علیه‌السلام طرف چپ او و امیرالمؤمنین علیه‌السلام از جلو حرکت می‌نمود و چون به قبر

شریف رسول خدا صلی الله علیه و آله نزدیک می‌شد امیرالمؤمنین علیه‌السلام زودتر می‌رفتند و قندیل‌های مسجد را خاموش می‌کردند.

پس روزی امام حسن علیه‌السلام از پدر خود سؤال نمود: برای چه چراغ‌ها را خاموش می‌کنید؟ امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «می‌ترسم کسی به اندام خواهرت نگاه کند.» (وفیات الائمه، ص 436)

مولف گوید: ما در کتاب «اسوة النساء» ص 259، حجاب و عفّت و حیای حضرت زهرا علیهاالسلام را به طور مشروح بیان نموده‌ایم. خوانندگان محترم را به آن کتاب ارجاع می‌دهیم.

خدایا، شکوه خود را نزد تو می‌آورم که فساد و فحشا و آلودگی جامعه و انحراف زن‌ها و جوانان ما به قدری زیاد شده که دیگر امید صلاح و هدایت نمی‌رود و کسی نمی‌تواند سخن حق را بیان کند و اگر بگوید کسی از او نمی‌پذیرد بلکه تحقیر می‌شود. امر به معروف و نهی از منکر، به ویژه در این زمینه‌ها، تعطیل گشته است از این بالاتر آن که عده زیادی از مردم معروف و عمل واجب یا مستحب را مذموم و زشت می‌پندارند و محرمات و اعمال زشت را نیکو می‌شمارند و آن را مقتضای نیاز جامعه می‌پندارند و چون نام واجب یا حرام مطرح می‌شود برای ترک واجب و فعل حرام توجیه‌ها می‌تراشند و می‌گویند: امروز دیگر این حرف‌ها قابل قبول و یا پیاده شدن نیست و اجتماع آن را نمی‌پذیرد و مع‌الأسف بعضی از اهل دانش هم عوض این که بکوشند وضع موجود را با اسلام تطبیق دهند می‌کوشند تا اسلام را با وضع کنونی منطبق کنند!!

حقا این وضعیت همان چیزی است که در روایات به عنوان احوال مردم آخرالزمان و نشانه‌های ظهور حضرت مهدی عجل اللّه فرجه الشریف برای ما نقل

شده است.

خدایا، پس تو ظهور آن امید و رحمت و نور خود را نزدیک فرما که ما دیگر طاقت دیدن و ادامه یافتن چنین وضعی را نداریم.

الّلهمّ انّا نشکوا الیک فقد نبیّنا و غیبة ولیّنا و شدّة الزمان علینا، و وقوع الفتن [بنا] و تظاهر الأعداء [علینا] و کثرة عدوّنا، و قلّة عددنا، الّلهمّ فأفرج ذلک بفتحٍ منک تعجّله و نصرٍ منک تعزّه و امام عدل تظهره اله الحقّ ربّ العالمین.

الّلهمّ انّا نسألک أن تأذن لولیّک فی اظهار عدلک فی عبادک و قتل أعدائک فی بلادک حتّی لاتدع للجور یا ربّ دعامةً إلاّ قصمتها و لابنیةً إلاّ افنیتها، و لاقّوةً إلاّ أوهنتها، و لارکنا إلاّ هدّدته، و لاحدّا إلاّ فللته، ولا سلاحا إلاّ اکللته، و لا رایةً إلا نکستها، و لا شجاعا إلاّ قتلته، و لاجیشا إلاّ خذلته، و ارمهم یا ربّ بحجرک الدامغ، و اضربهم بسیفک القاطع، و ببأسک الذی لا تردّه عن القوم المجرمین...

این دعا که آغاز آن با جمله: «الّلهمّ عرفنی نفسک» شروع می‌شود از دعاهایی است که از ناحیه امام زمان علیه‌السلام و توسط یکی از نوّاب آن حضرت برای شیعیان ارسال شده و توصیه فرموده‌اند که در زمان غیبت آن حضرت خوانده شود. مرحوم صدوق این دعا را در کتاب کمال الدین، صفحه 511 نقل نموده و ما نیز متن آن را درکتاب دولة المهدی و کتاب انتظار مهدی علیه‌السلام آورده‌ایم.

سخن را کوتاه می‌کنیم و با ناامیدی و تنها برای ثبت سخنان اولیای خدا و نشر معارف دین، روایاتی را در زمینه وظیفه زن نسبت به خانه داری و ماندن در خانه و صیانت از فساد و فتنه و... نقل می‌نماییم.

غیرت مرد و غیرت زن

⁽¹⁾غیرت و مردانگی، به معنای عام، دفاع از حریم دین خدا و حرمت اولیا و پیامبران و بندگان اوست و به معنای خاص آن، دفاع از حریم خانواده خود و خویشان و آشنایان از مؤمنین می‌باشد. غیرت، نشانه ایمان و صلاح مؤمن است و آدم بی غیرت منکوس القلب است، یعنی قلب و عقل او وارونه است.

⁽²⁾در مسأله زناشویی؛ غیرت مرد این است که هرگز راضی نشود کسی به همسر او خیانت و تجاوز نماید ولو به اندازه نگاه آلوده باشد و این دلیل ایمان اوست، و غیرت زن این است که راضی نشود همسر او با زن دیگری ازدواج کند و این دلیل حسد و کفر او محسوب می‌شود، و خداوند کریم‌تر از آن است که زن‌ها را مبتلا به غیرت کند و [به همین منظور] به مرد اجازه ازدواج با چهار زن را داده است. خداوند خود غیور است و هر صاحب غیرتی را دوست می‌دارد و از غیرت اوست که اعمال خلاف و تجاوز به حریم دیگران را در ظاهر و باطن حرام نموده است. ⁽³⁾

در کتاب وسایل، از کافی، از امام صادق صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «غیرت در باره مردها [که راضی نشوند کسی به حریم آنان تجاوز کند] صحیح [و نشانه دیانت آنان] است و اما برای زن‌ها [که راضی نشوند همسرانشان با زن دیگری ازدواج کنند] حسد خواهد بود؛ چرا که خداوند برای زن‌ها جز یک شوهر را مجاز نفرموده ولی به مردها اجازه داده است چهار همسر دایم اختیار کنند [با این قانون] خداوند کریم‌تر از آن است که زن‌ها را مبتلا و مکلف به غیرت نماید و از سویی اجازه دهد که مرد چهار همسر اختیار کند.»

⁽¹⁾در همان کتاب، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «بوی بهشت از فاصله پانصد سال راه به اهل آن می‌رسد لکن به عاق والدین و آدم بی غیرت و دیوّث نمی‌رسد.» گفته شد: یا رسول اللّه! دیوّث کیست؟ فرمود: «کسی که بداند همسرش زنا می‌دهد [و سکوت کند].»

⁽²⁾در همان کتاب، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «غیرت زن‌ها حسد

محسوب می‌شود و حسد ریشه کفر است و زن‌هایی که مقیّد به اسلام و دیانت نیستند چون غیرت و حسد ورزند خشم می‌کنند و چون خشم کنند کافر می‌شوند.»

⁽¹⁾در همان کتاب، از سیّدرضی، در نهج البلاغة نقل شده که امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «غیرت زن کفر است و غیرد مرد ایمان است.»

ارزش عبادت و خدمات زن در خانه

⁽²⁾1- در کتاب وسایل، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «علی و فاطمه علیهماالسلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نسبت به [وظیفه زن و شوهر و] خدمات زن و مرد در خانه و خارج شدن زن از خانه کسب تکلیف نمودند و رسول خدا صلی الله علیه و آله فاطمه علیهاالسلام را موظف به خدمات داخل خانه نمود و علی علیه‌السلام راموظف به خدمات خارج از خانه کرد و پس از تعیین وظیفه بین آنان، فاطمه علیهاالسلام فرمود: خدا داند که من چقدر از قضاوت پدرم خشنود شدم که مرا از رفت و آمد بین مردان در خارج خانه معاف نمود.»

⁽¹⁾2- درهمان کتاب، از یکی از معصومین علیهم‌السلام نقل شده که فرمود: «یک زن شایسته بهتر از هزار مرد ناشایست است و هر زنی که هفت روز به شوهر خود خدمت کند خداوند درهای هفتگانه دوزخ را بر او می‌بندد و درهای هشتگانه بهشت را به روی او می‌گشاید تا از هر دری می‌خواهد وارد بهشت شود.»

⁽²⁾3- و فرمود: «هیچ زنی یک شربت آب به شوهر خود نمی‌دهد جز آن که خداوند پاداشی بیش از عبادت یک سال - که روزهای آن را روزه باشد و شب‌های آن را به عبادت برخیزد - به او خواهد داد و در عوض هر نوبت که به همسر خود آب می‌دهد شهری در بهشت به او خواهد داد و شصت گناه او را خواهد بخشید.»

پیامدهای خروج زن از خانه و اختلاط او با مردهای نامحرم

تردیدی نیست که وظیفه زن، شوهرداری و تربیت فرزند است و همان گونه که در روایات آمده است عبادت و ریاضت و جهاد اودر خانه است و دستور تحفظّ و پنهان بودن او از مردان نامحرم نیز همین اقتضا را دارد. اسلام برای تحکیم نظام خانواده، و جامعه، و مصونیت زن از فساد و فتنه مؤونه و هزینه‌های زندگی زن را

برعهده مرد قرار داده و اطاعت از مرد را بر او واجب نموده و مسؤولیت او را در داخل خانه معین فرموده است. این مسأله یک حقیقت روشن است و از سیره و سخنان معصومین علیهم‌السلام آشکار می‌شود؛ خواه عده‌ای بپذیرند، خواه نپذیرند.

هر انسان واقع بین و منصفی که امروز به وضع زن، با این آزادی‌هایی که به او داده شده است، بنگرد و زن امروز را با زن دیروز که خانه دار و عفیف و پایبند به نشستن در خانه و شوهرداری و رعایت حجاب و حیا و عفّت بود مقایسه کند، اعتراف خواهد نمودکه بیشتر مفاسد خانوادگی و اختلال روابط زندگی و کش مکش‌ها و نزاع‌های خانوادگی و ازدیاد طلاق و روابط نامشروع و... نتیجه این

آزادی‌ها و به اصطلاح همگامی زن بامرد در روابط و مشاغل اجتماعی است.

قلم به این جا رسید و سر بشکست. الّلهم الیک اشکو وتعلم ما بنا منّا و لاحول و لاقوّة الاّ بقدرتک و لانجاة لنا من مکاره الدنیا و الآخرة الاّ بعصمتک...

⁽¹⁾اکنون مفاسد اجتماعی به قدری فراوان گشته که انسان مؤمن و متدین باید از خدا بخواهد که فرزندی پیدا نکند زیرا نخواهد توانست او را مطابق دستورات اسلامی تربیت نماید. فراوانند پدران و مادرانی که پیش خود می‌گویند: ای کاش فرزندی پیدا نمی‌کردیم که اکنون فساد و آلودگی‌اش را ببینیم و نتوانیم از آن

جلوگیری کنیم. البته همه فساد از این ناحیه نیست اما این مسأله نیز سهم بزرگی در این زمینه دارد.

اینک به سخنان معصومین علیهم‌السلام در این موضوع توجه می‌کنیم:

1- صاحب کتاب وسایل الشیعه، از کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل نموده که امیرالمؤمنین علیه‌السلام به مردم عراق می‌فرمود: «به من خبر داده‌اند که زن‌های شما در راه‌ها با مردها برخورد می‌کنند، آیا حیا نمی‌کنید و از این عمل زشت جلوگیری نمی‌نمایید؟!»

⁽¹⁾2- در همان کتاب، ضمن حدیث دیگری، از آن حضرت نقل شده که فرمود: «آیا غیرت ندارید و حیا نمی‌کنید از این که زن‌های شما به بازار [و خیابان[ بروند و با مردهای نامحرم برخورد کنند؟!»

در روایات دیگر آمده است: «مردی که راضی باشد همسر و یا دختر و خواهر او در اختیار مردم قرار گیرند دیوّث (نامرد) است و اگر کسی به او دیوّث بگوید گناه نکرده است.»

⁽²⁾3- در کتاب وسایل، از کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «خداوند

در روز قیامت به سه دسته از مردم توجه نمی‌کند و با آنان سخن نمی‌گوید و چیزی را از آنان نمی‌پذیرد و عذاب دردناکی برای آنان خواهد بود: پیرزناکار، دیوّث، و زنی که کسی را در بستر شوهر خود جای دهد [و با او زنا کند].»

⁽¹⁾4- در همان کتاب، از آن حضرت نقل شده که فرمود: «خداوند بهشت را برای دیوّث و کسی که انحراف جنسی همسر خود را بداند و به آن راضی شود حرام نموده است.»

⁽²⁾5- در تعدادی از روایات آمده است که غیرت بی‌جای مرد صحیح نیست و بسا افراد پاک را به ناپاکی می‌کشاند؛ چنان که امیرالمؤمنین علیه‌السلام در نامه خود به امام حسن علیه‌السلام فرمود:«از غیرت بیجا بپرهیز که این عمل زنان سالم و پاک را به فساد و

ناپاکی وا می‌دارد، ولی از آنها کاملاً مراقبت کن پس اگر عیبی از آنان مشاهده نمودی به سرعت نسبت به بزرگ و کوچک آن مؤاخذه کن که در آن صورت سرزنش و بزرگ نمودن خطا آسان خواهد بود.[و اثر منفی نخواهد داشت.]»

پاداش صبر بر بدخلقی زن

⁽¹⁾1- در کتاب وسایل، از کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «همانا مَثَل زن [بداخلاق]، مثل دنده پهلوی انسان است که شکسته باشد و با حال شکستگی جوش خورده باشد؛ اگر آن را به حال خود واگذاری از آن بهره‌مند می‌شود واگر بخواهی کجی آن را راست کنی آن را می‌شکنی [و از آن بی بهره می‌شوی].»

⁽²⁾2- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «حضرت ابراهیم علیه‌السلام از بدخلقی همسر خود ساره به خداوند شکایت نمود. پس ازناحیه

پروردگار به او وحی شد: همانا مَثَل زن، مَثَل استخوانی است که شکسته باشد و کج جوش خورده باشد؛ اگر خواهی آن را راست کنی می‌شکند و اگر به حال خود واگذاری از آن بهره‌مند می‌شوی، پس باید بر بدخلقی او صبر کنی.»

⁽¹⁾3- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدیث مناهی فرمود: «کسی که برای خدا بر بدخلقی زنی صبر کند خداوند پاداش شاکرین را به او خواهد داد.»

پاداش اطاعت زن از شوهر

⁽²⁾1- در کتاب وسایل، از کافی، از عبدالله سنان، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که

فرمود: «مردی از انصار در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله به مسافرت رفت و از همسرخود خواست که از خانه بیرون نرود تا او باز گردد، تا این که پدر آن زن بیمار شد و آن زن کسی را خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله فرستاد و اجازه خواست تا از پدر خود عیادت کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «من اجازه نمی‌دهم، باید در خانه بنشینی و از شوهر خود اطاعت کنی.»

پس بیماری پدر او سخت شد و مشرف به مرگ گردید و باز خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله فرستاد تا پدر خود را عیادت کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «باید در خانه بنشینی و از شوهر خود اطاعت کنی.» تا این که پدر او از دنیا رفت و به رسول خدا صلی الله علیه و آله خبر داد که پدرم از دنیا رفت آیا اجازه می‌دهی نزد او بروم [و او را به‌بینم و بر او نماز گزارم]؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «چنین اجازه‌ای ندارد بلکه باید در خانه بنشینی و از شوهر خود اطاعت کنی.» و چون پدر او را به خاک سپردند رسول خدا صلی الله علیه و آله برای آن زن پیام داد که خداوند به سبب این که تو از شوهر خود اطاعت نمودی تو را و پدرت را آمرزید.

2- در همان کتاب نقل شده که زنی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید و رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از پاسخ به سؤالات او فرمود:«زن‌ها اگر به شوهران خود آزار نمی‌رساندند، به واسطه زایمان و فرزندداری و علاقه و محبت به فرزندان خود به آنان گفته می‌شد بدون حساب وارد بهشت شوید.»

⁽¹⁾3

بیرون آورد و خود را زیر لحاف به همسر خود بچسباند و آمادگی خود را به او اعلام کند و اگر جز این کند خود را بر او عرضه نکرده است.»

⁽¹⁾مرحوم صدوق در کتاب «من لایحضره الفقیه» (ج 3/389» نقل نموده که مردی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید و گفت: من همسری دارم که چون وارد منزل می‌شوم به استقبال من می‌آید و چون خارج می‌شوم مرا بدرقه می‌کند و چون مرا اندوهگین می‌بیند به من می‌گوید: اندوه تو برای چیست؟ اگر برای رزق و روزی اندوه پیدا کرده‌ای بدان که خداوند ضمانت روزی تو را کرده است و اگر برای آخرت خود توشه‌ای برنداشته‌ای و اندوهناکی پس خدا اندوه تو را زیاد کند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله چون این سخنان را شنید فرمود: «این زن از عمّال وکارپردازان خداوند است و نصف پاداش شهید را داراست.»

جلب محبت همسر از راه‌های غیر مشروع

سحر، همان گونه که در کتب فقهی ثبت شده از محرمات و عملی حرام و موجب کفر و از گناهان کبیره است؛ گرچه برای جلب محبت و علاقه همسر باشد. ملائکه آسمان‌ها و زمین ساحر را لعنت می‌کنند و توبه ساحر به سختی پذیرفته می‌شود.

⁽¹⁾1- در کتاب وسایل، از اسماعیل بن مسلم، از امام صادق، از امام باقر، از پدرانش علیهم‌السلام ، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که زنی به آن حضرت گفت: من شوهر تندخویی دارم و برای جلب محبت او کاری انجام داده‌ام [و او را سحر نموده‌ام] تا به من توجه کند و مرا دوست بدارد. رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «افّ بر تو باد! دریاها و زمین را آلوده کردی و ملائکه شایسته خدا در آسمان‌ها و زمین تو را لعنت می‌کنند.» ⁽²⁾امام صادق علیه‌السلام فرمود: آن زن پشیمان شد و پس از آن روزها را روزه می‌گرفت و شب‌ها را به عبادت مشغول بود و [از ناراحتی] سر خود را تراشید و پوست حیوانات را به تن کرد تا آمرزیده شود ولی این خبر که به رسول خدا صلی الله علیه و آله

رسید فرمود: «اینها از او قبول نمی‌شود و توبه او پذیرفته نمی‌گردد.»

آرایش زن برای غیر شوهر

⁽¹⁾1- در کتاب وسایل الشیعه، از کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «هر زنی که با خشم شوهر خود، در صورتی که خشم او به حق باشد، شب را به صبح آورد، خداوند هیچ نمازی را از او نمی‌پذیرد تا شوهر او راضی شود.» ⁽²⁾2- و فرمود: «هر زنی که برای غیر شوهرش، خود را خوشبو کند خداوند هیچ نمازی را از او نمی‌پذیرد تا این که همانند غسل جنابت از این عمل [زشت[ غسل [توبه] کند.» در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هر زنی که خود را خوشبو کند و از خانه خارج شود مورد لعنت [خدا و ملائکه و...] خواهد بود تا به خانه خود بازگردد.»

⁽³⁾3- و از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «زن نباید بدون اجازه شوهر

خود از خانه خارج شود و اگر خارج شود همه ملائکه آسمان و هر که از جن و انس به او برخورد می‌کنند او را لعنت خواهند کرد تابه خانه خود برگردد.»

و فرمود: «حرام است زن برای غیر شوهر خود زینت کند و اگر چنین کند بر خدا حق است که او را به آتش [دوزخ] بسوزاند.»

⁽¹⁾4- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «هر زنی که به شوهر خود بگوید: «من از تو خیر ندیدم» اعمال و عبادات او از بین خواهد رفت.»

آزار زن و شوهر به یکدیگر

⁽²⁾در کتاب وسایل الشیعه، از کتاب عقاب الأعمال، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده

که فرمود: «هر زنی که به همسر خود آزار رساند، خداوند نماز و اعمال خیر او را نمی‌پذیرد تا وقتی که او را یاری کند و رضایت او را فراهم نماید. چنین زنی، اگر در تمام عمر روزه بگیرد و غلامانی را در راه خدا آزاد کند و مال‌هایی را در راه خدا انفاق نماید سودی برای او نخواهد داشت و او نخستین کسی است که وارد آتش می‌شود.»

سپس فرمود: «مرد هم اگر به همسر خود آزار رساند و در حق او ظلم کند،

چنین گناه و عذابی را خواهد داشت و هر مردی که برای خدا بر بدخلقی همسر خود صبر کند خداوند در مقابل هر نوبتی که بر بداخلاقی او صبر می‌کند پاداش حضرت ایوّب علیه‌السلام را به او خواهد داد و گناه آن زن در هر شبانه روز به اندازه رمل‌های بیابان عالج می‌باشد، و اگر بدون رضایت آن مرد بمیرد در قیامت با منافقین از سر در دَرَک اسفل دوزخ قرار خواهد گرفت.

و کسی که زنی داشته باشد که آن زن با او موافق نباشد و بر زندگی او صبر نکند و بر او سخت بگیرد و او را وادار به چیزی کند که توان آن را ندارد خداوند هیچ عمل نیکی را از آن زن نمی‌پذیرد و او از آتش نجات پیدا نمی‌کند و تا هنگامی که دارای چنین اخلاقی باشد خداوند بر او خشم خواهد داشت.»

مؤلف گوید: یکی از آزارهایی که زن به شوهر خود روا می‌دارد این استکه نیاز او را نسبت به مسایل جنسی تأمین نکند و یا در تمکین کردن، او را آزار دهد و خواسته او را انجام ندهد و یا به تأخیر اندازد. چنین زنی را ملائکه لعنت می‌کنند.

⁽¹⁾2- در کتاب وسایل، از کافی، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله به زن‌ها فرمود: «نماز خود را طولانی مکنید تا همسران خویش را از بهره‌گیری ممنوع نمایید.» ⁽²⁾3- در همان کتاب، از کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «زنی برای حاجتی که داشت خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: شاید تو از زن‌های مسوّفات باشی. آن زن گفت: یا رسول‌اللّه! مسوّفات کیانند؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مقصود من زنی می‌باشد که چون همسر او او را طلب می‌نماید و از او درخواست مسایل جنسی می‌کند او پیاپی او را معطل می‌کند تا او را خواب برباید و چون همسر او به خواب می‌رود ملائکه آن زن را لعنت می‌کنند تا وقتی که شوهر او از خواب بیدار شود.»

ارفاق و احسان به همسر

از سخنان و توصیه‌های معصومین علیهم‌السلام استفاده می‌شودکه تضییع حق زن و ظلم به او، همانند تضییع حق یتیم و ظلم به او می‌باشد. براین اساس، لازم است که به زن ارفاق و از خطاهای او گذشت کنند و بیش از توان او چیزی به او تحمیل نشود و بهترین مردم کسی است که بیش از دیگران به همسر خود احسان و ارفاق نماید و ملعون است کسی که حق زن را ضایع نماید و به او ظلم کند، چرا که زن امانت خداست و امانت را باید به خوبی نگهداری نمود تا صفای زندگی و آرامش در خانواده برقرار گردد.

اینک به گوشه‌هایی از سخنان معصومین علیهم‌السلام در این باره اشاره می‌کنیم:

⁽¹⁾1- در کتاب وسایل الشیعه، از کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هرکس همسری انتخاب نماید و از او بهره‌مند گردد نباید او را ضایع گذارد.» ⁽²⁾2- امام صادق علیه‌السلام فرمود: «از خدا بترسید در باره حق زن و یتیم که این دو ضعیف و ناتوان می‌باشند.» ⁽³⁾3

⁽¹⁾4- در همان کتاب، از صدوق نقل شده که امیرالمؤمنین علیه‌السلام در ضمن وصیّت به فرزند خود محمدبن الحنفیة فرمود: «زن همانند گل رقیق و لطیف است، او قهرمان نیست که بر او فشار آوری. پس در همه حالات و امور با او مدارا کن و معاشرت خود را با او نیکوگردان تازندگی تو با صفا و شیرین گردد.»

⁽²⁾5- در همان کتاب، از کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «خداوند مرد را قیّم و مالک زن قرار داده و اختیار زن را به دست او داده است. پس رحمت خدا باد بر مردی که بین او و همسرش صلاح و محبت برقرارباشد و به همسر خود احسان کند.» ⁽³⁾6- در همان کتاب، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «ملعون است کسی که همسر خود را ضایع گذارد و زندگی او را تأمین نکند.»

و فرمود: «دور از مروّت است که مردی در شهری زندگی کند و در کنار همسر خود نباشد و از او دوری نماید.»

⁽¹⁾7- در همان کتاب، از موسی‌بن جعفر علیهماالسلام نقل شده که فرمود: «خانواده هر کسی [همانند] اسرایی هستند که در زیر دست اویند. پس به هرکس خدا نعمت عطا نموده باید به خانواده خود وسعت وگشایش دهد تا نعمت از او گرفته نشود.»

و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آگاه باشید که بهترین شماها کسانی هستند که به همسران خود بیشتر توجه می‌کنند و من بیشتر از شما به همسران خود توجه می‌کنم.»

پاداش همسر دوستی و معیار احسان به همسر

⁽²⁾اسلام علاقه به همسر را یک فضیلت و ارزش دانسته و دستور داده که مردها با همسران خود مدارا و سازگاری کنند و از خطاهای آنان در حد امکان درگذرند و به آنان ترحم نمایند. از سوی دیگر، آفت‌های این مسأله را هم‌گوشزد نموده و فرموده: از شر آنان نیز باید برحذر بود و از آنان پیروی و اطاعت نکرد. اسلام

زحمات همسران را نیز یادآور شده و دستور داده است که باید در حد امکان در خانه به آنان کمک نمود تا جایی که می‌فرماید: بهترین مردها آنهایی هستند که به همسران خود بیشتر محبت و احسان می‌کنند و زمینه آسایش آنان را فراهم می‌نمایند.

البته معیار گذشت و احسان و علاقه به همسران و شاد نمودن آنان مقررات و حدود اسلامی است. بنابراین اگر هریک از این مسایل همراه تخلف از دستورات و حدود اسلامی حاصل شود مطلوب نخواهد بود. برای مثال اگر کسی بخواهد نسبت به همسر خود با انجام یک گناه و عمل حرام احسان کند و یا او را شاد نماید و یا برای او آسایش فراهم نماید، در حقیقت، در حق او ستم رواداشته است؛ گرچه آن همسر به دلیل جهالت و نادانی طالب آن باشد.

مدارا و احسان به زن‌ها و نهی از اطاعت آنان

باید توجه داشت که خداوند متعال حکیم است و هرچیزی را مطابق حکمت خود آفریده و کوچک‌ترین ظلمی در آفرینش او وجود ندارد؛ همان گونه که در عالم تکلیف نیز هرکسی را به اندازه توان، بلکه کمتر از توان او، تکلیف نموده است و در قیامت نیز هر انسانی را به اندازه عقل و شعوری که به او داده مؤاخذه خواهد نمود؛ «لایَظلم مثقال ذرّة فی السموات و لافی الأرض». معیار سعادت در اسلام و دیگر ادیان آسمانی، معرفت و تقوای هر انسانی است و در این مسأله تفاوتی بین زن و مرد وجود ندارد. آری، در خلقت مرد و زن تفاوت‌ها و تفاضل‌هایی مطابق حکمت کلی نظام خلقت وجود دارد که اگر این تفاوت‌ها و تفاضل‌ها نباشد زندگی مرد و زن

دچار مشکل می‌شود و خداوند خالق و حکیم و رحیم بنابر مصلحت نظام آفرینش،

موجودات را چنین آفریده و در قانون خود نیز چنین تفاوت و تفاضل‌هایی را قرار داده است؛ چنان که خلقت پیامبران خود را که مأمور به تبلیغ دین هستند و باید معصوم و پاک باشند مانند سایر مردم قرار نداده برهمین اساس قدرت و توان و علم و عقل و تدبیری که به پیامبران علیهم‌السلام داده به دیگران عنایت نفرموده است.

در این زمینه بنابه فرموده قرآن «و لا یُسئل عمّا یفعل و هم یُسألون» کسی نباید خداوند را که مالک هستی و عالم و عادل و حکیم و رحیم است مورد سؤال قرار دهد بلکه این انسان است که باید به علت جهل و نادانی و خطا و ظلم مورد سؤال و مؤاخذه قرار گیرد.

از این رو، اگر در قرآن و سخنان اولیای خدا مطالب و دستوراتی به چشم می‌خورد که حاکی از تفاوت و یا تفاضل مرد نسبت به زن می‌باشد، قطعا بدون حکمت نبوده بلکه مقتضای نظام آفرینش آن بوده است. از سویی، بالاترین ارزش عبادت یک انسان، رضایت به تقدیرات خداوند است و اگر انسان مؤمن، حکمت و فلسفه حکمی از احکام خدا را ندانست و یا سرّ آن بر او آشکار نبود نباید زبان به انکار باز کند.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام به یکی از یاران و فرزندان خود فرمود: «و ان اشکل علیک شی‌ء من ذلک فاحمله علی جهالتک...» ؛ یعنی اگر در فهم احکام خداوند و یا نسبت به عالم خلقت و تکوین مشکلی پیدا کردی و سرّ آن را ندانستی آن را به عهده جهالت و نادانی خود گذار و به قانون خداوند اعتراض مکن [؛ چرا که این، اعتراضِ به حق و انکار آن است و مساوی با شرک و یا کفر خواهد بود].

اینک به بخشی از آیات قرآن و سخنان معصومین علیهم‌السلام در این موضوع توجه می‌کنیم:

خداوند در سوره تغابن می‌فرماید: «ای اهل ایمان، [بدانید] که بعضی از همسران و فرزندان شما دشمن شما هستند، پس از آنان برحذر باشدی [که آسیبی از آنان به شما نرسد].

از این آیه مبارکه روشن می‌شود که تنها بعضی از همسران و فرزندان چنین

هستند و نه همه آنان. برهمین اساس، روایاتی که در پی می‌آید نیز جنبه نوعیت دارد و چنین نیست که همه همسران و زن‌ها چنین باشند.

زن‌های با کمال نیز فراوان هستند و چه بسا بعضی از آنان در مراتب کمال و تعقل و تدبیر از بسیاری از مردها برتر باشند. ولی طبق آنچه در روایات آمده، در بین زن‌ها تنها چند نفر به مراحل عالی کمال رسیده‌اند اما از میان مردها، افراد فراوانی به مراحل عالی کمال دست یافته‌اند.

⁽¹⁾1- علامه مجلسی، از علل الشرایع و امالی صدوق، با سند خود، از امام صادق، از پدرانش علیهم‌السلام نقل نموده که مردی از اصحاب امیرالمؤمنین علیه‌السلام از [آزار و

اخلاق ناپسند] زن‌های خود به آن حضرت شکایت نمود و به این علت امیرالمؤمنین علیه‌السلام خطبه‌ای ایراد نمود و فرمود:

«ای مردم! در هیچ چیز و هیچ موقعیتی از زن‌ها پیروی نکنید و آنان را نسبت به اموال خود امین ندانید و زندگی و تدبیر آن را به آنان وامگذارید؛ اگر آنان را آزاد گذارید خود را به هلاکت می‌اندازند و از امر مالک خود سرپیچی می‌کنند؛ چرا که ما دریافته‌ایم که آنان در هنگام نیاز تقوا را رعایت نمی‌کنند و هنگام شهوت و خواسته‌های نفسانی صابر و شکیبا نیستند، و تکبر و بلندپروازی حتی در هنگام پیری، لازمه وجود آنان است و خودپسندی، چه در حال ناتوانی و چه در حال توانایی شیوه آنها است. آن هنگام که از تنگدستی خارج شوند خدا را شاکر نیستند؛ خوبی‌ها را فراموش می‌کنند و بدی‌ها را به یاد می‌آورند؛ فراوان به یکدیگر تهمت می‌زنند و به طغیان و سرکشی خود ادامه می‌دهند. آنان کارگزاران شیطانند؛ از این رو باید در همه چیز با آنان مدارا نمایید و در سخن با آنان درشتی نکنید تا شاید رو به

صلاح بروند [و از کارهای ناپسند خود دست بردارند].»

⁽¹⁾2- در همان کتاب، از امالی صدوق، از امام باقر، از پدرانش، از امیرالمؤمنین علیهم‌السلام نقل شده که فرمود: «از زنان بد بپرهیزید و از خوبان آنان برحذر باشید. از خواسته‌ها و دستورهای مشروع آنان سرپیچی کنید تا طمع نکنند و شما را به منکر و خلاف شرع واندارند.» ⁽²⁾

3- در همان کتاب، از قرب الاسناد، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «کسی که همسری انتخاب می‌کند باید او را گرامی بدارد، و چون بهره‌های خود را از او می‌برد نباید او را ضایع نماید.»

⁽¹⁾4- رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «از خدا بترسید، از خدا بترسید در باره دو ضعیف: یکی یتیم و دیگری زن. همانا بهترین شما کسانی هستند که بیشتر به همسران خود رسیدگی می‌کنند.» ⁽²⁾5- در همان کتاب، از علل الشرایع، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «زنی از صحرانشینان خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و همراه او دو کودک بود که یکی را به دوش گرفته بود و دیگری همراه او بود و چون رسول خدا صلی الله علیه و آله یک قرص نان به او داد و او آن را بین دو فرزند خود تقسیم نمود رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «چنین زن‌های با محبتی اگر نماز می‌گزاردند و زیاد هوسرانی نمی‌کردند اهل بهشت می‌بودند.» ⁽³⁾

6- در همان کتاب، از مکارم الأخلاق، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «در کارهای سرّی با زن‌ها مشورت نکنید و در مسایل خویشاوندی از آنان پیروی ننمایید. همانا زن چون پیر شود شرّ او باقی می‌ماند و خیر او از بین می‌رود، جمال او برطرف و رحم او عقیم و زبان او تند و پرخاشگر می‌شود؛ [ولی] مرد چون پیر شود شرّ او از بین می‌رود و خیر او باقی می‌ماند، نادانی و جهل او برطرف و عقل او ثابت و رأی او مستحکم می‌گردد.»

⁽¹⁾7- امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «هر مردی که تدبیر زندگی خود را به دست زن خود بدهد ملعون است.» ⁽²⁾8- و فرمود: «برکت در مخالفت با زن‌هاست.» ⁽³⁾9- رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «کسی که از همسر خود (درگناه و هوسرانی) اطاعت بکند خداوند او را به صورت در آتش می‌افکند.» سؤال شد: آن چگونه

اطاعتی است؟ فرمود: «او را اجازه دهد به حمام‌های عمومی و عروسی‌ها واعیاد و جلسات آوازه خوانی برود و لباس نازک بپوشد.»

⁽¹⁾

و امّا نقصان عقولهنّ فشهادة امرأتین منهنّ کشهادة الرجل الواحد،

و امّا نقصان حطوظهنّ فموارثیهنّ علی الانصاف من مواریث الرجال، فاتقّوا شرار النساء و کونوا من خیارهنّ علی حذرٍ، و لاتطیعوهنّ فی المعروف حتّی لایطمعن فی المنکر. (البحار ج 103/228)

بازگشتن از جنگ جمل در مذمت و نکوهش زنان فرمود: «ای مردم! براستی زن‌ها از جهت ایمان وارث و عقل ناقص هستند؛ دلیل ناقص بودن ایمان آنان این است که در ایام حیض از نماز و روزه باز می‌مانند، و دلیل ناقص بودن عقل آنان این است که شهادت دو نفر از آنان مانند شهادت یک مرد می‌باشد، و دلیل ناقص بودن ارث آنان این است که ارث آنان نصف ارث مردها می‌باشد.»

سپس فرمود: «از زن‌های بد پرهیز کنید و از زن‌های خوب نیز برحذر باشید. در کارهای خوب از آنان اطاعت نکنید تا در شما طمع نکنند و اعمال خلاف و معصیت خدا را از شما طلب ننمایند.»

احیای حقوق زن در اسلام

در تاریخ ثبت شده و در قرآن نیز تصریح شده است که قبل از اسلام، مردم جزیرة العرب دختران خود را زنده به گور می‌کردند و چون به آنان خبر داده می‌شد که فرزند دختری خداوند به شما داده آنان از شرمساری سر به زیر می‌انداختند و صورت‌هایشان سیاه می‌شد و متحیر می‌ماندند که آن دختر را با خواری و ذلّت نگهداری کنند و یا او را زنده به‌گور نمایند.

⁽¹⁾ولی در اسلام، برخلاف فرهنگ جاهلی، از فرزندان دختر دلجویی بیشتری شده است و دستور داده شده که محبت بیشتری به آنان بشود. اسلام، فرزندان دختر را رحمت و فرزندان پسر را نعمت شمرده است از روایات استفاده می‌شود که پدر و مادری که فرزند دختر دارند نیز مورد دلجویی و رحمت الهی می‌باشند. اینک به متن سخنان معصومین علیهم‌السلام می‌نگریم:

⁽²⁾

در کتاب بحار، از کتاب مکارم الاخلاق، از حمزة بن حمران نقل شده که مردی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله نشسته بود، پس شخصی خبر آورد که خداوند فرزندی به آن مرد عطا فرموده و چون آن مرد دانست که آن فرزند دختر است رنگ او تغییر نمود. رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «چگونه شد حال تو؟» او گفت: خیر است. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «برای چه حال تو دگرگون گردید؟» آن مرد گفت: یا رسول‌اللّه! من از خانه خارج شدم در حالی که همسرم در حال زایمان کردن بود و اکنون به من خبر داده شد که او دختری آورده است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «زمین او را به دوش می‌گیرد و آسمان بر او سایه می‌افکند و خداوند او را روزی می‌دهد و او گلی است برای تو که آن را می‌بویی.»

⁽¹⁾سپس روی مبارک خود را به سوی اصحاب نمود و فرمود: «هرکس صاحب

یک دختر باشد بار سنگینی به دوش اوست و هر کس صاحب دو دختر باشد [خدا[ به فریاد او برسد و هر کس صاحب سه دختر باشد جهاد و هر کار دشواری از او ساقط است و هر کس صاحب چهار دختر باشد، پس ای بندگان خدا، او را کمک دهید و به او رحم کنید و قرض به او بدهید.»

و فرمود: «هرکس سه دختر را تکفّل کند بهشت برای او لازم می‌شود.» گفته شد: دو دختر چگونه است؟ فرمود: «بهشت برای او لازم می‌شود.» گفته شد: یک دختر چگونه است؟ فرمود: «بهشت برای او لازم می‌شود.»

⁽¹⁾در همان کتاب، از تفسیر عیّاشی، از حسن بن سعید نقل شده که گوید: برای یکی از اصحاب امام صادق علیه‌السلام فرزند دختری متولد شده بود و چون خدمت آن حضرت رسید و امام علیه‌السلام او را خشمناک دیدند به او فرمودند: «بگو بدانم اگر خداوند به تو وحی می‌نمود که «آیا من برای تو انتخاب کنم و یا تو برای خود انتخاب می‌کنی تو چه می‌گفتی؟» آن مرد گفت: من می‌گفتم: پروردگارا، تو برای من انتخاب کن. پس امام علیه‌السلام به او فرمود: «اکنون خدا برای تو [دختر] انتخاب نموده است.»

سپس فرمود: «آن پسری که حضرت خضر کشت و حضرت موسی علیهماالسلام به او اعتراض نمود و خضر علیه‌السلام در پاسخ موسی علیه‌السلام گفت: «ما خواستیم به پدر و مادر این پسر خداوند فرزند پاک‌تر و نزدیک‌تری از جهت رحمیت عطا فرماید» خداوند به جای آن پسر (که اگر بزرگ می‌شد طغیان و سرکشی می‌نمود) دختری به آنان عطا نمود که هفتاد پیامبر از نسل او به وجود آمدند.»

⁽¹⁾و در کتاب کافی، از سلیمان جعفری، از حضرت‌رضا علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «خدای تبارک و تعالی به زن‌ها رؤوف‌تر و مهربان‌تر است تا مردها و هیچ مردی نیست که زنی از خویشان خود را خشنود کند جز آن که خداوند در قیامت او را خشنود خواهد نمود.»

حقوق زن و شوهر بر یکدیگر

⁽²⁾اگر خداوند در خلقت مرد و زن تفاوت‌ها و برتری‌هایی قرار داده است؛ نه از جهت تحقیر و ظلم به زن می‌باشد بلکه از جهت مصلحت و حکمت نظام آفرینش است؛ چرا که او عالم به مصالح عالم و حکیم و مدّبر و ربّ العالمین و رحیم

است و حق احدی را در عالم تکوین و تشریع ضایع نمی‌کند.

مصلحت کلی نظام آفرینش ایجاب نموده که عده‌ای از انسان‌ها پیامبر یا امام و رهبر جامعه باشند و عده‌ای نیز در دین خدا تفّقه نمایند و به عنوان علمای دینی مردم را راهنمایی و هدایت نمایند و عده‌ای دیگر نیز به سایر امور بپردازند.

در نظام خانواده نیز خلقت مرد و زن به گونه‌ای است که یکی قیّم و مدیر باشد و سایرین از او اطاعت کنند که اگر چنین نمی‌بود نظام خانواده متلاشی می‌گردید. همان‌گونه که در مسأله الوهیت فرموده است: «لو کان فیهما آلهة الاّ اللّه لفسدتا»؛ یعنی اگر برای اداره عالم چند خدا وجود داشت آسمان و زمین فاسد و تباه می‌شد.

از این رو، بندگان خدا باید به تقدیرات الهی در عالم تکوین و تشریع راضی باشند و حتی آن را یک عبادت بدانند. اساسا تسلیم بودن بنده در مقابل تقدیرات و حکمت‌های الهی از بزرگترین عبادات است و معرفت و ارزش انسان مؤمن نیز وابسته به آن است.

البته معیار و ملاک ارزش انسان‌ها در پیشگاه خداوند بندگی و تقوای آنان می‌باشد؛ ممکن است یک فرد بی‌سواد و یک زن خانه دار در این میدان گوی سبقت را از دیگران برباید؛ و زنی مانند مادر وهب در کربلا و یا مردی چون جون، غلام سیاه امام حسین علیه‌السلام از دیگران سبقت گیرند. یک زن خانه دار می‌تواند با اطاعت از شوهر و بیرون نرفتن از خانه به مقامی برسد که جبرئیل علیه‌السلام برای او و پدر او بشارت آمرزش بیاورد.

اینک به بخشی از آیات و روایات در باره شخصیت مرد و زن و حقوق آنان بر یکدیگر توجه فرمایید:

خداوند در سوره نساء می‌فرماید: «قیمومت و سرپرستی زن‌ها و [و خانواده[

برای مردهاست و این به علت برتری مرد بر زن و انفاقی است که آنان برای اداره زندگی می‌کنند.» این آیه بدان معنی است که خداوند واجب نموده که مردها هزینه زندگی همسران خود را تأمین نمایند. و زن‌ها نیز از همسران خود اطاعت کنند تا نظام خانواده برقرار بماند.

خداوند در آیه‌ای دیگر زن‌ها را ستایش نموده و می‌فرماید: «زن‌های صالح و شایسته، اهل قنوت و تضرّع و عبادت هستند ودر پنهانی آنچه خداوند دستور حفظ و نگهداری آن را داده حفظ می‌کنند»؛ یعنی چون شوهران آنان از خانه بیرون می‌روند خود را [که امانت همسران محسوب می‌شوند] از هر عمل خلاف حفظ می‌کنند. از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «مقصود از «قانتات» در این آیه این است که زن‌های شایسته مطیع شوهران خود می‌باشند. (تفسیر علی‌بن ابراهیم قمی).»

⁽¹⁾1- علامه مجلسی، در کتاب بحار، از علل و امالی صدوق، از امام حسن علیه‌السلام نقل نموده که فرمود: «عده‌ای از یهودی‌ها نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند و یکی از آنان در بین سؤالات خود پرسید: برتری مردها بر زن‌ها چیست؟ رسول

خدا صلی الله علیه و آله فرمود: همانند برتری آسمان بر زمین و یا برتری آب بر زمین؛ همان‌گونه که زمین به وسیله آب احیا و زنده می‌شود، زن‌ها نیز به وسیله مردها زنده می‌شوند و اگر مردها نبودند خداوند زن‌ها را نمی‌آفرید؛ چنان که در قرآن می‌فرماید: «الرجال قوّامون علی النساء بما فضّل اللّه بعضهم علی بعضٍ و بما انفقوا من اموالهم».

مرد یهودی گفت: دلیل آن چیست، و چرا این گونه است؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند آدم را از گل آفرید و از باقیمانده گل آدم، حوّا را آفرید و نخستین کسی که از زن‌ها اطاعت کرد، خود آدم بود و خداوند به همین علت او را از بهشت بیرون نمود.

⁽¹⁾سپس فرمود: خداوند فضیلت مردها را بر زن‌ها در دنیا آشکار نموده است؛ مگر نمی‌بینی زن‌ها حیض می‌شوند و به علت این آلودگی از عبادت (نماز و روزه و...) ممنوع می‌گردند؟ در حالی که مردها چنین آلودگی پیدا نمی‌کنند و از عبادت خدا ممنوع نمی‌شوند؟ مرد یهودی گفت: راست گفتی ای محمد صلی الله علیه و آله .»

عبادت زن مشروط به رضایت شوهر

⁽¹⁾1- علامه مجلسی، از کتاب امالی صدوق، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل نموده که فرمود: «هر زنی که با زبان خود همسر خویش را بیازارد خداوند هیچ عبادت و عمل نیکی را از او نمی‌پذیرد تا وقتی که شوهر خود را راضی کند. او اگر روزها را روزه بگیرد و شب‌ها را به عبادت طی کند و در راه خدا بنده‌هایی را آزاد و اموال انبوهی را انفاق کند، نخستین کسی خواهد بود که وارد دوزخ می‌شود. مرد نیز اگر در حق همسر خود ظالم و ستمگر باشد و حقوق او را ادا ننماید همین گونه خواهد بود.» ⁽²⁾و فرمود: «آگاه باشید هر مردی که براخلاق بد همسر خود صبر کند و برای خدا بردباری پیشه نماید خداوند در آخرت ثواب شاکران را به او می‌دهد.»

و فرمود: «آگاه باشید هر زنی که به شوهر خود ارفاق نکند [و در سختی‌ها با او

سازش ننماید] و او را به چیزی وادارد که طاقت آن را نداشته باشد خداوند هیچ حسنه و عمل نیکی را از او نمی‌پذیرد و چون خدا را ملاقات کند بر او خشمناک می‌باشد.»

⁽¹⁾2- در همان کتاب، از قرب الاسناد از امام کاظم علیه‌السلام نقل شده که علی بن جعفر، (برادر آن حضرت) پرسید: زنی که فرمان شوهر خود را نمی‌برد حال او چگونه است و آیا نماز او قبول می‌شود؟ امام کاظم علیه‌السلام فرمود: «او همیشه در حال گناه است تا شوهر او از او راضی شود.» پرسید: آیا زن می‌تواند از مال شوهر خود بدون اجازه او چیزی در راه خدا بدهد؟ فرمود: «نمی‌تواند، مگر این که شوهر او آن راحلال کند.»

پرسید: آیا زن می‌تواند بدون اجازه همسر خود از خانه بیرون برود؟ فرمود: «خیر.»

⁽²⁾3- در همان کتاب، از کتاب خصال نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله خطبه‌ای

خواند و به اصحاب خود فرمود: «ای مردم، زن‌ها نزد شما عاریه و امانت هستند، آنها در اختیار شمایند و از خود اراده‌ای ندارند و خداوند آنان را نزد شما امانت سپرده و با کلمات خود آنان را بر شما حلال کرده است. [پس بدانید که] آنان را بر شما حقی است و شما را نیز بر آنان حقی است و از حقوق شما بر آنان این است که خود را در اختیار دیگران قرار ندهند و از شما در هیچ عمل مشروعی نافرمانی

نکنند و چون چنین کنند بر شما واجب است خوراک و پوشاک آنان را، به طور متعارف، تأمین کنید و آنان را آزار نرسانید.»

⁽¹⁾4- در همان کتاب، از کتاب قصص الأنبیا، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «جهاد زن این است که برای شوهر خود خیرخواه باشد و خوب شوهرداری کند.» ⁽²⁾5- در همان کتاب، از کتاب قصص الأنبیا، از صدوق، از امام صادق، از

رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «اگر [صحیح بود و] من دستور می‌دادم که کسی در مقابل کسی سجده کند، می‌گفتم: زن در مقابل شوهرش سجده کند.»

⁽¹⁾6- در همان کتاب، از کتاب مکارم الأخلاق، از محمدبن مسلم، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: زنی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت: یا رسول اللّه! حق مرد بر زن چیست؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «باید از او اطاعت کند و از دستورش سرپیچی ننماید، و جز با اجازه او چیزی از مال او را صدقه ندهد، و جز با اذن او

روزه مستحبی نگیرد، و خود را در همه حالات در اختیار او بگذارد، و بدون اجازه او از خانه خارج نشود، و اگر بدون اجازه او از خانه خارج شود ملائکه آسمان و زمین و ملائکه غضب و رحمت او را لعنت می‌کنند تا به خانه خود بازگردد.»

آن زن گفت: ای رسول خدا! چه کسی بیش از دیگران بر مرد حق دارد؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «پدر و مادر او» آن زن گفت: چه کسی بیش از همه بر زن حق دارد؟ فرمود: «همسر او.» آن زن گفت: آیا همان اندازه که مرد بر زن حق دارد زن نیز بر مرد حق دارد؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «نه، بلکه به اندازه یکصدم آن هم براو حق ندارد.» پس آن زن گفت: سوگند به خدایی که تو را به حق مبعوث به نبوت نموده هرگز با مردی ازدواج نخواهم نمود.

⁽¹⁾7- علامه مجلسی، در کتاب بحار، از کتاب کنز الکراجکی، از امام صادق علیه‌السلام نقل نموده که فرمود: «ملعون است، ملعون است، زنی که همسر خود را بیازارد و او را اندوهگین کند و سعادتمند است و سعادتمند است زنی که به شوهر خود احترام کند و او را نیازارد و در همه حالات از او اطاعت نماید.» ⁽²⁾8- در همان کتاب، از کتاب عدة الداعی، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «حق زن بر مرد این است که شکم او را سیر کند و لباس او را تأمین نماید و با روی خوش [و اخلاق نیک] با او برخورد کند و اگر چنین کند، به خدا سوگند، حق او را ادا کرده است.»

پاداش تحصیل حلال برای تأمین زندگی

تردیدی نیست که درآمد حلال و استفاده از آن در زندگی موجب تقویت و نورانیت ایمان و قبولی اعمال و توفیق عبادت خداوند و مصرف مال در راه‌های خیر خواهد شد. کسب حلال، خود، یک عبادت بزرگ است و کسی که بکوشد از راه حلال درآمدی به دست آورد و شتاب نکند تا حلال خدا برای او فراهم گردد مانند کسی خواهد بود که در راه خدا جهاد می‌کند و این عمل از اسباب آمرزش او نیز می‌باشد.

در روایت آمده است که عبادت هفتاد جزء است و افضل آن تحصیل روزی حلال می‌باشد. کسی که معاش خود را با رنج بدن خویش از راه حلال به دست آورد خداوند به او نظر رحمت می‌افکند و هرگز او را عذاب نخواهد نمود و درهای بهشت برای او گشوده خواهد شد و پاداش پیامبران علیهم‌السلام به او داده می‌شود و چون مشغول خوردن غذای حلال می‌شود ملکی بالای سر او قرار می‌گیرد و برای او استغفار می‌کند تا فارغ شود. و کسی که چهل روز از مال حلال استفاده کند خداوند قلب او را نورانی می‌نماید. و اگر عبادت را ده قسمت کنند، نه قسمت آن مربوط به تحصیل روزی حلال می‌باشد و با خوردن حلال فرزندان انسان نیز صالح و شایسته خواهند شد.

در مورد حرام نیز همین آثار به صورت منفی بیان گردیده است. از سخنان معصومین استفاده می‌شود که مال حرام موجب فقر می‌گردد و خداوند از کسی که مال حرام می‌خورد هیچ عبادتی را نمی‌پذیرد و عبادت او مانند بنایی است که بر روی رمل و یا بر روی آب بنا شده باشد.

اینک به بخشی از آیات قران و سخنان معصومین علیهم‌السلام توجه می‌کنیم. به امید آن که نورانیت آنها بر دل‌های ما بتابد و ان‌شاءالله هدایت شویم.

⁽¹⁾خداوند متعال در سوره مائده، می‌فرماید: «ای رسول من! به مؤمنان بگو: هرگز خبیث و طیّب [خواه انسان و خواه عمل و خواه مال و غیر آن] یکسان نیستند، گرچه فراوانی خبیث تو را به شگفت آورد.»؛ چرا که معیار ارزش، پاکی و درستی است نه زیادی و فراوانی.

در روایتی آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «یا علی!

چهار درهم با برکت را می‌خواهی و یا چهارصد درهم بدون برکت را؟ علی علیه‌السلام فرمود: «من چهار درهم با برکت را می‌خواهم.»

در تفسیرفرات کوفی نقل شده که روزی حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام تنها چهاردرهم داشت؛ یک درهم آن را شب و یک درهم دیگر را روز و یک درهم را آشکار و درهم دیگر راپنهانی در راه خدا انفاق کرد و آیه شریفه 204 سوره بقره «الذین ینفقون اموالهم باللیل و النهار سرّا و علانیّةً فلهم اجرهم عند ربّهم و لاخوف علیهم و لاهم یحزنون»در باره او نازل گردید. (تفسیر فرات ص 72)

⁽²⁾1- علامه مجلسی، در کتاب بحار، از امالی صدوق، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل

نموده که فرمود: «کسی که از خستگیِ کسب حلال شب را به صبح آورد آمرزیده شده است.»

⁽¹⁾2- از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «خوشا به حال کسی که پیش خود ذلیل باشد و کسب و درآمد او نیز حلال باشد.» ⁽²⁾3- رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هرکس از غیر حلال مالی را به دست آورد، خداوند او را فقیر خواهد نمود.» از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «از تحصیل رزق حلال باز نایست که وسیله حفظ دین تو خواهد بود.» سپس فرمود: «مرکب خود را عقال کن و پس از آن به خدا توکل نما.»

⁽³⁾4- از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «عبادت هفتاد جزء است و بهترین آن تحصیل روزی حلال می‌باشد.» ⁽⁴⁾5- و فرمود: «بر هرمرد و زن مسلمان واجب است که از راه حلال تحصیل

روزی بکنند.»

⁽¹⁾6- و فرمود: «کسی که با رنج بدن تحصیل روزی حلال می‌کند درهای بهشت به روی او گشوده می‌شود و او از هر کدام که بخواهد می‌تواند وارد بهشت شود.» ⁽²⁾7- و فرمود: «کسی که با رنج بدن روزی خود را [از راه حلال] به دست می‌آورد روز قیامت در صف پیامبران خواهد بود و پاداش آنان را به او می‌دهند.» ⁽³⁾8- و فرمود: «کسی که مشغول خوردن غذای حلال می‌شود ملکی بالای سر او می‌ایستد و برای او استغفار می‌کند تا وقتی که از غذا فارغ شود.» ⁽⁴⁾9- و فرمود: «کسی که چهل روز از غذای حلال استفاده کند خداوند قلب او را نورانی می‌گرداند.» ⁽⁵⁾10- و فرمود: «خداوند هر شب ملکی را بر بالای بیت المقدس قرار داده که

او می‌گوید: هرکس کمترین مال حرامی را بخورد خداوند هیچ عبادت واجب و مستحبی را از او نمی‌پذیرد.»

⁽¹⁾11- و فرمود: «عبادت کسی که حرام می‌خورد مانند بنایی است که بر روی رمل [و یا بر روی آب] ساخته شود.» ⁽²⁾12- و فرمود: «عبادت هفتاد جزء است و بهترین آنها تحصیل حلال است.» ⁽³⁾13- و فرمود: «عبادت ده جزء است و نه جزء آن مربوط به تحصیل روزی حلال است.» ⁽⁴⁾14- و فرمود: «امور سه قسم است: حلال روشن، و حرام روشن، و شبهه‌ها [که حلال و حرام آن معلوم نیست]. پس هر کس از موارد شبهه پرهیز کند از حرام نجات خواهد یافت و اگر وارد آن شود داخل حرام می‌شود و هلاک می‌گردد و

نمی‌داند.»

پاداش تقوا و پرهیز از محرّمات

تردیدی نیست که بعد از ایمان به خداوند و مسائل اعتقادی دیگر در بین اعمال نیک عملی بهتر از تقوا و پرهیز از محرّمات الهی نیست. بهترین وسیله و راهگشای مشکلات دنیا و آخرت تقوا و پرهیز از محرّمات است. خداوند در قرآن می‌فرماید:

⁽¹⁾

«و من یتّق اللّه یجعل له مخرجا و یرزقه من حیث لایحتسب». (سوره 65 آیه 2)

⁽²⁾و می‌فرماید: «ای اهل ایمان، از خدا بترسید و چون سخن می‌گویید استوار و نیکو سخن بگویید تا خداوند اعمال شما را شایسته گرداند و گناهانتان را بیامرزد.» ⁽³⁾و یا می‌فرماید: «ای اهل ایمان، اگر شما تقوای خدا را رعایت کنید او به شما بینش و آگاهی خواهد داد تا حقایق را، همان گونه که هست، بشناسید. ⁽⁴⁾

و یا می‌فرماید: «خداوند به اهل ایمان و تقوا در دنیا و آخرت بشارت خواهد داد.»

⁽¹⁾امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرماید: «تقوا کلید رستگاری و ذخیره قیامت و آزادی از هر عبودیت [در مقابل مخلوق] و نجات از هر هلاکت می‌باشد و به وسیله آن هر جوینده‌ای موفق و هر خائفی نجات خواهد یافت و هر راغبی به مقصود خود خواهد رسید. پس تا فرصت باقی است از عبادت و توبه و دعا غافل نشوید...» ⁽²⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله به خویشان خود فرمود: «نگویید محمد( صلی الله علیه و آله ) از ماست [و ما را مشکلی نیست]، به خدا سوگند، وابستگان من - از شما و غیر شما - جز پرهیزگاران نخواهند بود.» ⁽³⁾امام حسین علیه‌السلام نیز به یاران خود فرمود: من شما را به تقوای خدا سفارش

می‌کنم، همانا او ضمانت نموده که اهل تقوا را از خطرها و گرفتاری‌ها نجات دهد و به آنچه دوست می‌دارند موفق گرداند و روزی آنان را از راه‌هایی که گمان نمی‌برند برساند. او از کسی فریب نخواهد خورد و بدون اطاعت و بندگی کسی را به بهشت و نعمت‌های خود نخواهد رساند.»

⁽¹⁾از امام صادق علیه‌السلام در باره تفسیر تقوا سؤال شد، آن حضرت فرمود: «تقوا این است که: خداوند در جایی که امر نموده تو را حاضر ببیند و در جایی که نهی نموده تو را حاضر نبیند.»

توضیح و بیان موارد تقوا در سخنان معصومین علیهم‌السلام

⁽²⁾

و فیه عنه علیه‌السلام قال: فیما ناجی اللّه عزّوجلّ به موسی علیه‌السلام : «یا موسی ما تقرّب الیّ المتقرّبون بمثل الورع عن محارمی، فانّی أبیهم جنّات عدنٍ لا أشرک معهم أحدا.

و در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «خداوند در مناجات خود با حضرت موسی علیه‌السلام فرمود: «رعایت تقوا و ورع [و ملاحظه حلال و حرام[ بهترین راهی است که بندگان من به وسیله آن به من تقرّب می‌جویند همانا من بهشت و جنّات عدن را برای اهل تقوا مباح نمودم و کسی را در آن با آنان شریک نخواهم نمود.»

⁽¹⁾و در همان کتاب، از آن حضرت نقل شده که فرمد: «سخت‌ترین چیزی که خداوند بر بندگان خود واجب نموده این است که فراوان به یاد او باشند.» سپس فرمود: «مقصود من این نیست که فراوان بگویند: «سبحان اللّه و الحمدللّه و لااله إلاّ اللّه و اللّه اکبر»؛ گرچه آن نیز ذکر زبان خواهد بود، بلکه مقصود این استکه خدا را در وقت حلال و حرام و مواجه شدن با گناه زیاد به یاد آورند تا به وسیله آن واجبات او را انجام دهند و از محرّمات او پرهیز نمایند.»

⁽²⁾و در همان کتاب، از سلیمابن‌خالد نقل شده که گوید: من از امام صادق علیه‌السلام در

باره تفسیر آیه شریفه «و قدمنا إلی ما عملوا من عملٍ فجعلناه هباءً منثورا» سؤال نمودم، آن حضرت فرمود: «خداوند می‌فرماید: ما اعمال و عبادات کسانی را که اهل حرام هستند تباه خواهیم نمود و پاداشی نزد ما برای آنان نخواهد بود؛ گرچه اعمال آنان همانند پارچه‌های سفید مصری نورانی باشد؛ چرا که آنان هنگامی که [مال[ حرام برایشان فراهم می‌شود از آن پرهیز نمی‌کنند.»

⁽¹⁾و در همان کتاب، از مصباح الشریعه، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «تقوا سه مرحله دارد: [1-] تقوای در راه خدا و آن ترک حلال است تاچه رسد از شبهه، و آن تقوای خاص الخاص است؛ [2-] تقوا و ترس از خدا و آن پرهیز از شبهات است تا چه رسد از حرام، و آن تقوای خاصّ می‌باشد؛ [3-] تقوا و ترس از آتش و کیفر قیامت و آن پرهیز از حرام است که تقوای عام نام دارد.»

پیشگیری‌های اسلام از فساد اجتماع و خانواده

اشاره

نگاه‌های حرام و پاداش خودداری از نگاه به نامحرم

⁽¹⁾1- در کتاب وسایل الشیعه، از کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «نگاه حرام تیری زهرآگین از تیرهای شیطان است و چه زیاد است نگاه‌هایی که مایه حسرت و پشیمانی طولانی شده است.» ⁽²⁾2- در همان کتاب، از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام نقل شده که فرمودند: «کسی نیست که بهره‌ای از زنا نداشته باشد؛ چرا که زنای چشم نگاه و زنای دهان بوسیدن و زنای دست لمس کردن می‌باشد؛ خواه عمل زنا واقع شود، خواه واقع نشود.» ⁽³⁾3- در همان کتاب، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «جوانی از انصار مدینه

با زنی مواجه گردید و نگاه خود را به او دوخت و همراه او رفت و به او نگاه میکرد تا این که صورت او به شیشه و یا استخوانی در دیوار برخورد نمود و مجروح گردید و چون آن زن دور شد جوان متوجه شد که صورتش خونین است و خون بر سینه و لباس او ریخته است پس با خود گفت:به خدا سوگند، خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله خواهم رفت و به او خبر خواهم داد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله چون او را مشاهده نمود، فرمود: «چه شده است؟» جوان ماجرای خود را بیان کرد. پس جبرئیل علیه‌السلام این آیه شریفه را آورد: «قل للمؤمنین یغضوّا من ابصارهم و یحفظوا فروجهم ذلک ازکی لهم انّ اللّه خبیر بما یصنعون»؛ یعنی به مؤمنان بگو: چشم خود را نگه دارند و عفت خویش را حفظ کنند؛ این برای پاکی دل‌های آنان مؤثرتر است، همانا خدا از اعمال مردم باخبر است.

⁽¹⁾4- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «نگاه به نامحرم تیرمسمومی از تیرهای شیطان است. پس هرکس برای خدا از نگاه به نامحرم خودداری کند خداوند آرامش دل و ایمانی به او عطا خواهد نمود که طعم آن را بیابد.»

⁽¹⁾5- و فرمود: «نگاه بعد از نگاه موجب آلودگی قلب و فتنه برای صاحب آن خواهد بود.» ⁽²⁾6- و فرمود: «کسی که با زنی برخورد بکند و چشم خود را به طرف آسمان برگرداند و یا چشم خود را ببندد، او چشم خود را باز نخواهد نمود جز آن که خداوند از حورالعین بهشتی به او تزویج کرده باشد.» ⁽³⁾7- در همان کتاب، از کتاب عقاب الأعمال صدوق، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «کسی که در خانه همسایه خود نگاه کند و نگاه او به عورت مردی و یا مو و یا بدن زنی بیفتد بر خدا حق است که او راهمراه منافقین به دوزخ فرستد آنان نیز همیشه به دنبال عورات زن‌ها بوده‌اند و چنین کسی از دنیا نمی‌رود تا خداوند او را منقضح و رسوا کند و در قیامت نیز عورت او را مقابل مردم آشکار خواهد

ساخت. و کسی که چشم خود را از نگاه به نامحرم پرکند، خداوند در قیامت چشمان او را از میخ‌های آتشین پرخواهد نمود و به این حالت خواهد بود تا قیامت تمام شود و سپس او را به آتش خواهند برد.»

تماس با زن نامحرم

⁽¹⁾1- در کتاب وسایل، از امام صادق، از پدرانش علیهم‌السلام نقل شده که فرموده‌اند: «کسی که چشمان خود را از نگاه به نامحرم پرکند خداوند در قیامت چشمان او را از آتش پرخواهد نمود، مگر آن که توبه کند و بازگردد.» سپس فرمود: «و کسی که با زن نامحرمی مصافحه کند، خدای خود را به خشم آورده است، و کسی که زن نامحرمی را در آغوش بگیرد در قیامت با زنجیرهای آتشین او را با شیطانی می‌بندند و در آتش می‌اندازند.»

⁽²⁾2- در همان کتاب، از ابوکهمس نقل شده که گوید: من در مدینه در خانه‌ای

سکونت داشتم و در آن خانه زنی بود که زیبایی او مرا به شگفت آورده بود. پس شبی به در آن خانه رفتم و دق الباب نمودم و آن زن در خانه را بر من گشود. پس من دست خود را به پستان او گرفتم و چون روز بعد خدمت امام صادق علیه‌السلام رفتم به من فرمود: «توبه کن از عملی که دیشب انجام دادی.»

⁽¹⁾3- ودر ذیل روایت دیگری آمده است که فرمود: «آیا نمی‌دانی که ولایت ما بدون ورع و تقوا تمام نمی‌شود [و مؤثر نخواهد بود]؟»

حرمت گفتگو و مزاح با زن نامحرم

⁽²⁾1- در کتاب وسایل، از امام صادق، از پدرانش، از رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدیث مناهی، نقل شده که فرمود: «زن نباید با غیر شوهر و محرم خود، حتی در صورت

ضرورت، بیش از پنج کلمه سخن بگوید.»

⁽¹⁾2- در همان کتاب، از خصال، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «چهار چیز قلب انسان را می‌میراند: گناه بعد از گناه، زیاد با زن‌ها بحث و گفتگو کردن، گفتگو و کش مکش با احمق که او چیزی بگوید و تو چیزی بگویی و منتهی به صلاح و خیری نشود، و هم نشینی با مرده‌ها.» گفته شد: مرده‌ها کیانند؟ فرمود: «مقصود من هر ثروتمند مترف و خوشگزران می‌باشد.» ⁽²⁾3- در همان کتاب، از عقاب الأعمال صدوق، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «کسی که با زن نامحرمی مصافحه کند [یعنی دست به دست او بدهد]، روز قیامت او را به زنجیر و غل می‌بندند و در آتش می‌افکنند، و کسی که با زن نامحرمی مفاکحه و مزاح کند، خداوند برای هر کلمه‌ای که در دنیا با او سخن گفته است هزار سال او را محبوس خواهد نمود.»

نگاه به پشت سر زن نامحرم

⁽¹⁾1- در کتاب وسایل، از موسی‌بن جعفر علیهماالسلام نقل شده که در باره آیه شریفه «یا ابت استأجره انّ خیر من استأجرت القویّ الأمین» فرمود: «حضرت شعیب به دختر خود که گفت: «این جوان، یعنی حضرت موسی علیه‌السلام را اجیر کن، همانا او مرد قوی و امینی است» فرمود: قوی بودن او را تو برای از جا کندن صخره و سنگ دانستی، امین بودن او از کجا برای تو ثابت شد؟ آن دختر گفت: از این که چون از جلوی او حرکت کردم [که راه را به او نشان دهم] فرمود: از پشت سر من حرکت کن و مرا راهنمایی نما؛ چرا که ما مردمی هستیم که به پشت سر زن‌ها نگاه نمی‌کنیم.» ⁽²⁾2- در همان کتاب، از ابوبصیر نقل شده که گوید: به امام صادق علیه‌السلام گفتم: زنی از کنار مردی می‌گذرد و آن مرد به پشت سر او نگاه می‌کند [آیااین عمل صحیح

است]؟ امام صادق علیه‌السلام در پاسخ فرمود: «آیا شما راضی هستید کسی پشت سر عیال و یا خویشان شما نگاه کند؟» گفتم: خیر. فرمود: «پس برای دیگران نیز این عمل را نپسندید.»

آداب اسلامی در باره ورود به منازل و غیره

⁽¹⁾

وجوب استیذان الولد علی أبیه و عنده زوجة، و عدم وجوبه علی الاب

الوسائل عن محمّد بن یعقوب، عن عدّة من أصحابنا، عن أحمدبن محمّد، عن ابن محبوب عن أبی أیّوب الخرّاز، عن أبی عبداللّه علیه‌السلام قال: یستأذن الرّجل إذا دخل علی أبیه و لایستأذن الاب علی الابن الحدیث. (المصدر)

1- بدون سلام و اجازه وارد خانه‌های مردم نشوند.

2- به خانه‌ای که در آن زن نامحرم باشد بدون اجازه وارد نشوند.

3- کسی نباید بدون اجازه وارد اطاق زن‌های محارم خود که دارای همسر هستند بشود.

5- فرزندان غیر بالغ و خدمتگذاران و غلامان نباید قبل از اذان صبح و قبل از ظهر و بعد از نماز عشا بدون اجازه وارد اتاق پدر و مادر شوند؛ چرا که این ساعات مواقع خلوت آنان است.

6- برای ورود به منازل دیگران باید سه مرتبه سلام کنند و اجازه بخواهند،

اگر اجازه داده شد وارد شوند و اگر اجازه داده نشد [بدون نگرانی و آزردگی] باز گردند.

در اماکن غیر مسکونی، مانند حمام‌های عمومی و مدارس و انبارها و... اجازه ورود لازم نیست.

دستور اسلام در باره اجازه ورود به خانه‌ها

⁽¹⁾قال اللّه سبحانه: «یا ایّها الذین آمنوا لاتدخلوا بیوتا غیربیوتکم حتی تستأنسوا و تسلّموا علی اهلها ذلکم خیرلکم لعلّکم تذکّرون فان لم تجدوا فیها احدا فلاتدخلوها حتّی یؤذن لکم و ان قیل لکم ارجعوا فارجعوا هوازکی لکم و اللّه بما تعملون علیم» (سوره نور/ 27-29)

خلاصه آیات فوق این است: ای اهل ایمان بدون اجازه و سلام، وارد خانه‌های دیگران نشوید و بدانید که این سلام و اجازه خواستن بهتر از آن است که

سرزده وارد شوید؛ امید آن که به حکمت آن واقف شوید، و اگر کسی را در آن خانه‌ها نیافتید باز بدون اجازه وارد نشوید و اگر به شما گفته شد بازگردید باید بازگردید که برای پاکی روح شما مؤثرتر خواهد بود. خداوند به اعمال شما آگاه است.

⁽¹⁾در تفسیر صافی، ازکافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «شخصی که می‌خواهد به اتاق پدر خود وارد شود باید اجازه بگیرد و در اتاق خواهر و دختر خودنیز اگر ازدواج کرده‌اند باید با اجازه وارد شود ولکن پدر اگر بخواهد به اتاق پسر خود وارد شود لازم نیست اجازه بگیرد. ⁽²⁾در همان کتاب، از تفسیر مجمع البیان نقل شده که شخصی به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت: اگر من بخواهم به اتاق مادرم وارد شوم باید اجازه بگیرم؟ فرمود: «آری.» او

گفت: مادرم تنهاست و خادمی جز من ندارد، آیا باز باید با اجازه وارد اتاق او شوم؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آیا دوست می‌داری که او را عریان ببینی؟ گفت: خیر. و پس از آن با اجازه بر مادر خود وارد می‌شد.

2- صاحب کتاب وسایل، از کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل نموده که فرمود: «رسول خدا صلی الله علیه و آله نهی نمود که مردها بدون اجازه وارد خانه‌ای شوند که در آن زن‌های نامحرم باشند، جز این که اولیای آنان اجازه دهند.»

3- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «فرزندان باید هنگام ورود به اتاق پدر [و مادر] اجازه بگیرند، ولی پدر لازم نیست هنگام ورود بر فرزند خود اجازه بگیرد لکن لازم است برای ورود به اتاق دختر و خواهر خود، اگر همسر داشته باشند، اجازه بگیرد.»

در همان کتاب، حلبی گوید: به امام صادق علیه‌السلام گفتم: آیا فرزند باید هنگام ورود بر پدر خود اجازه بگیرد؟ فرمود: «آری، من همیشه برای ورود بر پدرم که همسر دیگری غیر از مادرم داشت [و مادر من قبلاً از دنیا رفته بود] اجازه می‌گرفتم و البته من دوست نمی‌داشتم که در ساعات خلوت آنان با یکدیگر بدون اجازه بر آنان وارد شوم، چنان که آنان نیز این عمل را از من دوست نمی‌داشتند.» سپس فرمود: «هنگام ورود سلام کردن بهتر و نیکوتر از همه چیز است.» [کافی، ج 5/528]

4- صاحب کتاب وسایل، از کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل نموده که فرمود: «فرزند پسر هنگامی که بالغ می‌شود نیابد بدون اجازه وارد اتاق مادر و خواهر و خاله و امثال آنها بشود و آنان نیز نباید به او اجازه وارد شدن بدهند تا این که با سلام وارد شود و البته سلام کردن اطاعت خداست.»

در همان کتاب، از کافی، از امام باقر علیه‌السلام ، از جابربن عبدالله انصاری نقل شده

که گوید: من در خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله بودم که آن حضرت برای ورود به خانه فاطمه علیهاالسلام حرکت کردند و چون به درخانه رسیدیم رسول خدا صلی الله علیه و آله در را تکان دادند و فرمودند: «السلام علیکم.» پس فاطمه از داخل خانه پاسخ داد: «و علیک‌السلام، یا رسول اللّه!» رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آیا وارد شوم؟» فاطمه علیهاالسلام عرض کرد: «وارد شوید، ای رسول خدا!» رسول خدا فرمود: «آیا با همراهان خود وارد شوم؟» فاطمه علیهاالسلام فرمود: «من چیزی بر سر ندارم.» رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «گوشه‌ای از ملحفه خود را بر سر بگیر و با آن سر خود را بپوشان.»

چون فاطمه علیهاالسلام چنین کرد باز رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «السلام علیک»

⁽¹⁾فاطمه علیهاالسلام گفت: «و علیک السلام، یا رسول اللّه!» رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «وارد شوم؟» فاطمه علیهاالسلام فرمود: «آری؟ ای رسول خدا! وارد شوید؟» فرمود: «با همراهان خود وارد شوم؟» فاطمه علیهاالسلام فرمود: «با همراهان وارد شوید...» ⁽²⁾5- در کتاب وسایل، از کافی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که فرمود: «باید غلامان و خادمان و فرزندان غیر بالغ، چنان که خداوند در قرآن امر فرموده، در سه وقت بدون اجازه وارد اتاق زن و شوهر نشوند: بعد از نماز عشاء [که آنان به خوابگاه خود رفته‌اند]، و بعد از نماز صبح، و هنگامی که در وسط روز لباس خود را برای استراحت بیرون می‌کنند. همانا خداوند این دستور را برای این داده است که در این ساعات زن و شوهر با یکدیگر خلوت نموده‌اند.» ⁽³⁾6- در کتاب وسایل، از خصال، از ابوبصیر، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «[از آداب ورود به منازل دیگران این است که] باید سه مرتبه سلام کنند و اجازه ورود بخواهند؛ مرتبه اول برای این است که صاحب منزل مطلع شود، و مرتبه دوم برای این است که خود را آماده کند، و مرتبه سوم برای این است که اگر بخواهد

اجازه دهد و اگر نخواهد اجازه ندهد و کوبنده در باز گردد.»

(1)در اماکن غیر مسکونی، چنان که قرآن فرموده: «لیس علیکم جناح ان تدخلوا بیوتا غیر مسکونةٍ فیها متاع لکم و اللّه یعلم ما تبدون و ما کنتم تکتمون»[نور/ 29]، مانند انبارها و حمام‌ها و کاروانسراها و... اجازه ورود نیاز نیست.

سن قانونی نامحرم بودن دختر و پسر

⁽¹⁾1- صاحب وسایل الشیعه، از کافی، از زراره، از امام صادق علیه‌السلام نقل نموده که

فرمود: «هنگامی که دختر به سن شش سالگی می‌رسد نباید او را [در بغل بگیرید و[ ببوسید.»

⁽¹⁾2- در همان کتاب، از حضرت رضا علیه‌السلام نقل شده که در مجلسی آن حضرت با همراهان خود دعوت شده بودند و دختر بچه‌ای را اهل آن مجلس می‌گرفتند و به یکدیگر می‌دادند و چون به حضرت رضا نزدیک شد و از سن او سؤال فرمود و آنان گفتند: پنج ساله است، امام علیه‌السلام او را از خود دور فرمود. ⁽²⁾3- در همان کتاب، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «هنگامی که دختر به سن شش سالگی رسید پسرها نباید او را ببوسند و پسر نیز هنگامی که به هفت سالگی رسید نباید زن‌ها را ببوسد [و یا زن‌ها او را ببوسند].» ⁽³⁾4- در همان کتاب، از امام باقر علیه‌السلام نقل شده که امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «مادر اگر با دختر شش ساله خود بدون لباس [برای شستشو و غیره] تماس پیدا کند برای او شعبه و نوعی از زنا محسوب می‌شود.»

نگاه زن به مرد نابینا

در سوره نور، آیات 30 و 31، در حکم نگاه مرد به زن نامحرم و نگاه زن به مرد نامحرم را بیان فرموده و زن‌ها را نیز همانند مردها امر نموده که به مردان نامحرم

نگاه نکنند؛ حتی اگر مرد نابینا باشد.

امروزه، مع الاسف، زن‌های جامعه ما به این قانون توجه نکرده و فکر می‌کنند نگاه زن به مرد نامحرم مانعی ندارد.

⁽¹⁾1- در کتاب وسایل، از کافی، از احمدبن ابی عبدالله نقل شده که گوید: هنگامی که عبدالله امّ‌مکتوم، مؤذن رسول خدا صلی الله علیه و آله ، که نابینا بود، خدمت آن حضرت رسید رسول خدا صلی الله علیه و آله به همسران خود، عایشه و حفصه، فرمود: «برخیزید و به اتاق بروید.» آنها گفتند: او نابیناست، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر او شما را نمی‌بیند شما که او را می‌بینید.» ⁽²⁾2- در همان کتاب، از کتاب عقاب الاعمال نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله

فرمود: «خشم خداوند سخت است بر زنی که دارای شوهر باشد و چشم خود را از نگاه به نامحرم پر کند و اگر چنین کند خداوند همه اعمال و عبادات او را محو می‌فرماید و اگر مرد نامحرمی را در خانه شوهر خود بیاورد و با او زنا کند برخداوند حق است که او را در قبر و قیامت به آتش عذاب نماید.»

تماس پزشک برای معالجه

عده‌ای گمان کرده‌اند که پزشک برای مریض محرم است و برهمین اساس با پزشک نامحرم تماس پیدا می‌کنند و این را حرام نمی‌دانند و شاید خود پزشک هم چنین گمانی داشته باشد، در حالی که در رساله‌های عملی محارم را نام برده‌اند و پزشک در زمره محارم محسوب نشده است. فقها و مراجع تقلید فرموده‌اند پزشک مانند سایر مردم است و فقط در صورتی که ضرورتی ایجاب کند و پزشک زن برای

زنی که بیمار است پیدا نشود، در حد ضرورت تماس با پزشک مرد جایز است وگرنه حرام خواهد بود.

اینک برای توجه خوانندگان محترم بعضی از روایات این موضوع که مدرک فتوای فقها می‌باشد را ذکر می‌کنیم به امید این که از سخنان معصومین علیهم‌السلام پند بگیریم.

⁽¹⁾1- در کتاب وسایل الشیعه، از کافی، از ابوحمزه ثمالی نقل شده که گوید: به

امام باقر علیه‌السلام عرض کردم: زن مسلمان بسا بیماری شکستگی و یا جراحتی پیدا می‌کند که مرد برای معالجه او مؤثرتر خواهد بود، آیا پزشک مرد می‌تواند او را معالجه کند؟ امام باقر علیه‌السلام فرمود: «اگر چاره‌ای جز این ندارد مانعی ندارد.»

⁽¹⁾2- در همان کتاب، از موسی بن جعفر علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «اگر زنی بیمار باشد و جراحتی در ران و یا شکم و یا بازوی او باشد [در صورتی که پزشک زن یافت شود] حرام است به پزشک مرد مراجعه کند.»

زن‌های نمونه در اسلام

اشاره

اسوه‌های ارزش و نمونه‌های بی نظیر

تردیدی نیست که خداوند بندگانی از مخلوق خود را اسوه و مقتدا و رهبر و پیشوای مردم قرار داده و همه خوبی‌ها و زیبایی‌ها را در آنان جمع و مردم را موظف نموده که در اعمال و اخلاق و ارزش‌های اسلامی از آنان پیروی کنند و آنان را پیشوا و مقتدای خود بدانند. از این رو، خداوند در قرآن می‌فرماید: «و لکم فی رسول الله اسوة حسنة» ؛ یعنی پیامبر ما صلی الله علیه و آله برای شما اسوه و نمونه و مقتدای نیکی می‌باشد [و شما باید در همه چیز از او پیروی کنید، او معیار همه خوبی‌هاست] و همین توصیه را پیامبر خدا صلی الله علیه و آله کرارا نسبت به اهل‌بیت خود داشته است و در خصوص امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا و امام حسن وامام حسین علیهم‌السلام سفارش بیشتری فرموده است. از این رو، بر همه مسلمانان واجب و لازم است که در شناخت و معرفت آنان بکوشند و در همه ابعاد زندگی و مسایل روحی و معنوی و عبادی و اخلاقی و سیاسی از آنان پیروی کنند و آنان رامعیار همه خوبی‌ها و ارزش‌ها بدانند.

ما در این کتاب به گوشه هایی از اخلاق و زندگی حضرت فاطمه و فرزند او حضرت زینب علیهاالسلام اشاره می‌کنیم و امیدواریم برای زن‌های مسلمان وسیله رشد و نجات از آفت‌ها و خطرها باشد.

عبادت فاطمه علیهاالسلام

⁽¹⁾

رأیت اُمّی فاطمة علیهاالسلام قامت فی محرابها لیلة جمعتها فلم تزل راکعة ساجدة حتّی اتّضح عمود الصبح و سمعتها تدعو للمؤمنین و المؤمنات و تسمیّهم و تکثرالدعاء لهم، و لاتدعو لنفسها بشی‌ء، فقلت لها: یا اُمّاه لم لاتدعین لنفسک کما تدعین لغیرک؟ فقالت: یا بنّی! الجار ثمّ الدار.

پدرش امام باقر و او از پدرش امام سجاد و او از فاطمه صغری و او از پدرش امام حسین و او از برادرش امام حسن علیهم‌السلام نقل نموده که فرمود: «شب جمعه‌ای مادرم فاطمه علیهاالسلام را در محراب عبادت دیدم که تا صبح مشغول رکوع و سجود بود و فراوان به مؤمنین و مؤمنات دعا می‌کرد و نام آنها را می‌برد و برای خود هیچ دعایی نکرد پس به او گفتم: مادر! چرا همچنان که برای مردم دعا می‌کنی برای خود دعا نمی‌کنی؟ مادرم فرمود: فرزند عزیزم! «الجار ثمّ الّدار»، یعنی اول همسایه بعد اهل خانه.»

⁽²⁾در همان کتاب از علل‌الشرایع، از موسی بن جعفر، از پدرش، از

پدرانش علیهم‌السلام نقل نموده که فرمود: «عادت فاطمه علیهاالسلام این بود که چون دعا می‌کرد، به مؤمنین و مؤمنات دعا می‌نمود و در حق خود دعا نمی‌کرد و چون به او گفته شد: دختر پیامبر! چرا همچنان که به مردم دعا می‌کنی به خود دعا نمی‌نمایی؟ فاطمه علیهاالسلام می‌فرمود: «الجار ثمّ الّدار»، یعنی حق همسایه مقدم بر اهل خانه‌است.»

در همان کتاب (ج 43/84)، از مناقب ابن شهر آشواب (ج 3/341)، از حسن بصری نقل شده که گوید: کسی بین این امت عابدتر از فاطمه علیهاالسلام نبوده است؛ او آن قدر مقابل پروردگار خود به عبادت ایستاد که قدم‌های او متورم شد.

مرحوم صدوق در علل‌الشرایع (ج 1/181) نقل نموده که فاطمه علیهاالسلام چون در محراب عبادت خود می‌ایستاد نور او برای اهل آسمان می‌درخشید؛ چنانکه نور ستارگان برای اهل زمین می‌درخشد.

تسبیحات فاطمه علیهاالسلام

⁽¹⁾

فقلت لها: لوأتیت أباک فسألتیه خادما یکفیک ضرّما أنت فیه من هذا العمل فأتت النّبیّ صلی الله علیه و آله فوجدت عنده حدّاثا فاستحت فانصرفت.

از طایفه بنی‌سعد فرمود: «می‌خواهی قصّه من و فاطمه را بشنوی؟ بدان که فاطمه علیهاالسلام همسر من بود و با این که عزیز پرورده رسول خدا صلی الله علیه و آله بود آن قدر با مشک آب آورد که بر سینه او اثر گذارد و آن قدر با دست خود آسیا نمود که دستان او تاول زد و آن قدر خانه مرا جاروب زد که لباس او به شکل خاک گردید و آن قدر چوب زیر دیگ گذارد که لباس او خاکستری شد و در نهایت از کارهای خانه سخت اذیت شد.»

⁽¹⁾سپس فرمود، «من به او گفتم که اگر نزد پدر خود می‌رفتی و از او درخواست خادمی می‌کردی از این سختی‌ها نجات می‌یافتی، پس فاطمه علیهاالسلام نزد پدر رفت و چون دید مردم نزد ایشان اجتماع نموده‌اند حیا نمود و بازگشت. هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله مطلع شد که فاطمه علیهاالسلام برای حاجتی آمده بود

صبحگاه به درخانه ما آمد و ما خوابیده بودیم، پس فرمود: «السّلام علیکم» و ما چون خوابیده بودیم حیا کردیم و پاسخ او را ندادیم. باز فرمود: «السّلام علیکم» و ما [دوباره] سکوت نمودیم و چون مرتبه سوم فرمود: «سلام علیکم» ترسیدم که اگر پاسخ ندهیم آن حضرت - طبق عادت خود که سه مرتبه سلام می‌داد و اگر جوابی

نمی‌شنوید باز می‌گشت - برگردد. پس من پاسخ دادم و گفتم: و علیک السّلام یا رسول‌اللّه. بفرمایید.

پس چیزی نگذشت که رسول خدا صلی الله علیه و آله بالای سرما نشست و فرمود: «ای فاطمه! دیروز حاجت تو چه بود؟

[و چون فاطمه حیات نمود که سر خود را از زیر لحاف خارج کند] و من ترسیدم که اگر پاسخ او را ندهم از خانه ما خارج شود سر خود را بیرون آوردم و گفتم: یا رسول‌اللّه! به خدا سوگند، من می‌گویم که فاطمه چه می‌خواست.

⁽¹⁾سپس گفتم: فاطمه آن قدر با مشک آب آورده که مشک در سینه او اثر گذارده و آن قدر با دست خود آسیا را گردانده که دستان او تاول زده و آن قدر خانه را

جاروب کرده که لباس او به رنگ خاکی در آمده و آن قدر آتش زیر دیگ روشن نموده که لباس او خاکستری شده است من به او گفتم: اگر نزد پدر خود بروی و از او درخواست خادمی بکنی از این سختی‌ها نجات خواهی یافت.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آیا به شما تعلیم نکنم چیزی را که بهتر از خادم باشد؟» سپس فرمود: «چون خواستید بخوابید سی و سه مرتبه سبحان‌اللّه بگویید و سی و سه‌مرتبه الحمدللّه و سی و چهار مرتبه اللّه‌اکبر بگویید.»

آن گاه فاطمه سر خود را از زیر لحاف خارج نمود و سه مرتبه گفت: از خدا و رسول او راضی شدم.»

فاطمه علیهاالسلام و انفاق زینت‌های خود در راه خدا

⁽¹⁾1 - علاّمه مجلسی در کتاب بحار، از کتاب کافی، و مکارم الأخلاق از

زرارة، از امام باقر علیه‌السلام نقل نموده که فرمود، «عادت رسول خدا صلی الله علیه و آله این بود که چون اراده سفر می‌نمود با هر کسی از اهل خود که می‌خواست خداحافظی می‌نمود و آخرین نفری که با او خداحافظی می‌کرد فاطمه علیهاالسلام بود و سفر خود را از خانه فاطمه علیهاالسلام شروع می‌نمود و در بازگشت نیز اولین کسی را که ملاقات می‌کرد فاطمه علیهاالسلام بود.»

سپس فرمود: «در یکی از سفرها، چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از مسافرت بازگشت. دید فاطمه از مالی که امیرالمؤمنین علیهماالسلام از غنیمت به دست آورده بود و به او داده بود دو عدد دست بند و یک پرده برای اتاق خود تهیه نموده است.

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد مسجد شد و به طرف خانه فاطمه آمد فاطمه علیهاالسلام مثل همیشه با خوشحالی از آن حضرت استقبال نمود. چون رسول خدا صلی الله علیه و آله دید که دو عدد دست بند به دست فاطمه است و پرده‌ای بر در خانه اوست همان جا نشست و با سکوت و نگاه خود مسأله را به فاطمه علیهاالسلام فهماند.

⁽¹⁾پس فاطمه علیهاالسلام حسن و حسین علیهم‌السلام را صدا زد و فرمود: اینها را نزد پدرم

ببرید و سلام مرا به او برسانید و بگویید: ما در غیاب شما کاری جز تهیه اینها نکرده‌ایم شما حال، با آنها هرچه می‌خواهید بکنید.

هنگامی که حسن وحسین علیهم‌السلام پیام و سلام مادرشان را خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله ابلاغ نمودند، رسول خدا صلی الله علیه و آله آنان را بوسید و در آغوش گرفت و هر کدام را بر روی یک ران خود نشاند و دستور داد تا آن دست بندها را چند قطعه کردند و بین مهاجرین اهل صفحه - که نه خانه‌ای داشتند و نه مالی - تقسیم نمود و آن پرده را نیز بین آنان قسمت کرد و چون لباس اهل صفحه کوتاه بود به زن‌ها دستور داد که قبل از مردها سر از رکوع بلند نکنند و سپس این سنت شد که زن‌ها قبل از مردها سر از رکوع بلند نکنند.

آن گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خدا فاطمه علیهاالسلام را رحمت کند و از لباس‌ها و زیورهای بهشتی به او عطا فرماید.»

⁽¹⁾2 - علاّمه مجلسی در بحار، از کشف الغمه، از مسند احمدبن حنبل، از

ثوبان غلام رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل نموده که گوید: رسول خدا هر وقت به مسافرت می‌رفت آخرین نفری که با او خداحافظی می‌نمود فاطمه علیهاالسلام بود و چون از سفر باز

می‌گشت اولین فردی که بر او وارد می‌شد نیز فاطمه علیهاالسلام بود.

او از یکی از جنگ‌ها بازگشت و بر در خانه فاطمه علیهاالسلام آمد ناگهان دید پرده‌ای بر در خانه فاطمه آویخته و دو خلخال نقره بر پاهای حسن و حسین هست. رسول خدا [چون این گونه دید] وارد خانه فاطمه علیهاالسلام نشد و فاطمه علیهاالسلام گمان کرد که پدرش به جهت پرده و خلخال وارد خانه نشده است پس پرده را باز نمود و خلخال‌ها را از پاهای حسنین جدا کرد و آنها را شکست و چون گریه کردند آنها را بین آن دو تقسیم نمود و نزد پدر فرستاد.

و چون حسن و حسین با چشمان گریان بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شدند رسول

خدا صلی الله علیه و آله یه ثوبان غلام خود فرمود: این خلخال‌ها و پرده را نزد فلان شخص ببر و از آن قلاده ساده‌ای برای فاطمه و دو خلخال از عاج (استخوان دندان فیل) برای حسن و حسین بگیر؛ چرا که اینها اهل بیت من هستند و من دوست ندارم بهره‌ها و طیّبات خود را از دنیا استفاده کنند.»

مقام فضّه کنیز فاطمه علیهاالسلام

(1)فاطمه علیهاالسلام کنیزی داشت به نام فضه خاتون که رسول خدا صلی الله علیه و آله بعد از پیروزی اسلام و غنایم زیادی که از جنگ خیبر و بنی قریظه و بنی النضیر و غیره به دست آمد و فقر از بین مسلمین زدوده شد و اصحاب صفه و ضعفای دیگر مدینه به سامانی رسیدند او را به فاطمه علیهاالسلام بخشیده بود.

از بعضی از کتاب‌های تاریخ استفاده می‌شود که فضّه دختر پادشاه هند و عالم به علوم غریبه بوده است.

علاّمه مجلسی از صاحب کتاب «مشارق الانوار» مرحوم برسی (عالم و شاعر معروف اهل البیت علیهم‌السلام ) نقل نموده که گوید: چون فضّه به خانه فاطمه زهرا علیهاالسلام

آمد جز شمشیر و زره و آسیا چیزی در آن خانه ندید؛ در حالی که او دختر پادشاه

هند بود و نزد او ذخیره‌ای از علم اکسیر و کیمیا نهفته بود. پس پاره‌ای از مس را گرفت و آن را به صورت سکه در آورد و دوایی بر آن ریخت تا تبدیل به طلا شد و چون خدمت امیرالمؤمنین علیه‌السلام رسید آن را مقابل آن حضرت گذارد.

⁽¹⁾امیرالمؤمنین علیه‌السلام چون آن را مشاهده نمود به او فرمود: «احسنت، یا فضّه! لکن اگر بدن خود را در عبادت خدا ذوب کنی ساختار تو عالی‌تر و قیمت آن بیشتر خواهد بود.» فضه گفت: یا علی! آیا شما از این علم اطلاعی دارید؟ امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: آری، من اطلاع دارم.» و به فرزند خود حسین علیه‌السلام اشاره نمود و فرمود: «او نیز از آن اطلاع دارد.» و چون فضه خدمت امام حسین علیه‌السلام رفت او نیز مانند پدر خود پاسخ داد.

پس امیرالمؤمنین علیه‌السلام به او فرمود: «ما بالاتر از این را می‌دانیم و سپس با دست مبارک اشاره نمود، ناگهان فضّه دید رشته‌ای از طلا و گنج‌های زمین در حال حرکت

است پس علی علیه‌السلام به فضه فرمود: «طلای خود را در کنار آنها بگذار و چون فضّه طلای خود را در کنار آنها گذارد دید طلای او هم با آن طلاها حرکت نمود.

بیست سال جز با قرآن سخن نگفت

⁽¹⁾در کتاب بحارالانوار، از ابوالقاسم قشیری نقل شده که گوید: یکی از حجاج گفت: من در بیابان از قافله جدا شده بودم، پس به زنی برخورد کردم که درمانده شده بود. به او گفتم: تو کیستی؟ او در جواب من این آیه را خواند: «و قُلْ

سَلامٌ فَسَوفَ تَعلمونَ»[اشاره به این که قبل از سخن باید سلام بکنی].

پس به او سلام کردم و گفتم: در این بیابان چه می‌کنی؟ او در جواب من گفت: «مَنْ یَهْدِی اللّهُ فَلا مُضِلَّ لَهُ» [اشاره به این که من راه را گم کرده‌ام].

به او گفتم: تو از جنیان هستی یا از انسان‌ها؟ او در جواب من گفت: «یا بَنی آدمَ خُذُوا زینَتَکم»] اشاره به این که من از بنی‌آدم هستم].

به او گفتم: از کجا می‌آیی؟ گفت: «یُنادَونَ مِنْ مکانٍ بَعیدٍ» [اشاره به این که از راه دور می‌آیم].

(1)گفتم: مقصد تو کجاست؟ گفت: «وَ لِلّهِ عَلَی الناسِ حَجُّ البَیْتِ» [اشاره به این که می‌خواهم به حج بروم].

گفتم: چند روز است از قافله جدا شده‌ای؟ گفت: «وَ لَقَدْ خَلَقنْا السَمواتِ و

الارضَ فی سِتّةِ اَیّامٍ» [اشاره به این که شش روز است از قافله جا مانده‌ام].

گفتم: آیا میل به غذا داری؟ گفت: «وَ ما جَعلناهُم جَسَدا لایأکُلُونَ الطَعامَ»

[اشاره به این که نیاز به غذا دارم]. پس به او غذا دادم.

گفتم: به دنبال مرکب من حرکت کن. گفت: «لا یُکَلّفُ اللّهُ نَفَسْا اِلاّ وُسْعَها» [اشاره به این که قدرت راه رفتن ندارم].

گفتم: تو را در کنار خود سوار می‌کنم، گفت: «لَوکانَ فیهما آلِهةٌ اِلاّ اللّهُ لَفَسدَتا» [اشاره به این که صحیح نیست زن در کنار مرد سوار شود].

چون از مرکب پیاده شدم و او را سوار نمودم گفت: «سبحان الذّی سخّرلنا هذا»[اشاره به شکر نعمت الهی].

و چون به قافله خود رسید گفتم: آیا کسی را در این قافله داری؟ گفت: «یا داود اِنّا جَعَلناکَ خلیفةً فی الارض»، «وَ ما محمّدٌ اِلاّ رسولٌ»، «یا یَحیی خُذِالکتابَ»، «یا موسی اِنّی اَنَا اللّه». پس فهمیدم که چهار نفر به نام‌های داود و محمّد و یحیی و موسی آشنایان اویند.

آنان را صدا زدم، ناگهان چهار جوان به طرف او آمدند. به او گفتم: اینها با شما چه نسبتی دارند؟ گفت: «اَلمالُ و البَنونَ زِینَةُ الحیوةِ الدُنیا» [اشاره به این که اینها فرزندان من هستند].

پس به آنان گفت: «یا اَبتِ استأجِرْهُ اِنَّ خَیرَ مَنْ اِستأجَرتَ القَویُّ الامَینُ» [اشاره به این که اجرت او را بدهید که او قوی و امین است].

و چون آنها چیزهایی به من دادند، باز گفت: «وَ اللّه یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ» [اشاره به این که بیش از این به او بدهید].

پس آنها مزد اضافه‌ای به من دادند. آن گاه من از آنها سؤال کردم: این زن کیست؟ گفتند: این زن، مادر ما و خادمه فاطمه زهرا علیهاالسلام است و بیست سال است که جز با قرآن سخن نگفته است.

فاطمه علیهاالسلام و نزول آیه عذاب

⁽¹⁾

و کان النّبیّ صلی الله علیه و آله إذا رأی فاطمة علیهاالسلام فرح بها، فانطلق بعض أصحابه إلی باب بیتها، فوجد بین یدیها شعیرا و هی تطحن فیه و تقول: «و ما عنداللّه خیر و أبقی» (القصص: 60) فسلّم علیها و أخبرها بخبر النّبیّ صلی الله علیه و آله و بکائه.

فنهضت و التفّت بشملة لها خلقة قد خیطت فی اثنی عشر مکانا (منها) بسعف النخل، فلمّا خرجت نظر سلمان الفارسی الی الشملة و بکی و قال: و احزناه إنّ [بنات[ قیصر و کسری لفی السندس و الحریر، و ابنة محمّد صلی الله علیه و آله علیها شملة صوف خلقة قد خیطت فی اثنی عشر مکانا.

قمی نقل نموده است که چون آیه شریفه (وَ انَّ جَهَنَّمَ لَمُوْعِدُهُم اَجمَعین لَها سَبْعةُ اَبْوابٍ لِکُلِّ بابٍ مِنهمُ جُزءٌ مَقسُومٌ) بر رسول صلی الله علیه و آله نازل شد، گریه شدیدی نمود و اصحاب او نیز از گریه آن حضرت گریان شدند و نمی‌دانستند که جبرئیل علیه‌السلام برای او چه آورده و کسی را جرأت آن نبود که با آن حضرت سخن بگوید.

⁽²⁾

و عادت رسول خدا صلی الله علیه و آله این بود که چون فاطمه علیهاالسلام را می‌دید شاد می‌شد، پس یکی از اصحاب به خانه فاطمه علیهاالسلام آمد و دید آن بانو مشغول آسیا نمودن است و این آیه را تلاوت می‌کند: (وَ ما عِنْدَاللّهِ خَیرٌ وَ أَبقی) پس بر فاطمه علیهاالسلام سلام نمود و او را از وضع پدر و گریه او خبر داد.

فاطمه علیهاالسلام برخاست و خود را با ردای کهنه‌ای که دوازده جای آن را با سعف خرما وصله زده بود به طرف مسجد رفت. سلمان فارسی چون چادر فاطمه علیهاالسلام را دید گریه کرد و گفت: چقدر ناگوار است که دختران پادشاهان مثل قیصر و کسری لباس سندس و حریر بپوشند و دختر پیامبر صلی الله علیه و آله چادری از مو بر سر کند که دوازده جای آن وصله باشد! و چون فاطمه علیهاالسلام بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شد به پدر خود گفت: «یا رسول‌اللّه! سلمان از لباس من تعجب نموده است. سوگند به آن خدایی که شما را

به پیامبری مبعوث کرده است، پنج سال است که فرش من و علی علیه‌السلام یک پوست گوسفند است که روزها شتر خود را بر روی آن علف می‌دهیم و شب که می‌شود آن پوست فرش ما و رواندازی از لیف خرما لحاف ما می‌باشد! پس رسول خدا صلی الله علیه و آله رو به سلمان نمود و فرمود: «ای سلمان! دخترم فاطمه علیهاالسلام از پیش‌تازان (در زهد و قناعت) است.»

⁽¹⁾سپس فاطمه علیهاالسلام به پدر خود عرض کرد: «پدر جان! فدای شما شوم، چه چیز

شما را گریان نموده است؟» رسول خدا صلی الله علیه و آله آن دو آیه را که جبرئیل آورده بود برای فاطمه علیهاالسلام قرائت نمود. فاطمه [با شنیدن آیات] به رو بر زمین افتاد و گفت: «وای، وای، بر کسی که وارد آتش شود.»

سلمان نیز چون این دو آیه را شنید، گفت: ای کاش، من گوسفندی بودم که مرا ذبح و از گوشت من استفاده می‌نمودند و این آیه را که وعده آتش داده است نمی‌شنیدم.

ابوذر نیز چون این آیه را شنید، گفت: ای کاش، مادرم عاقر و نازا بود و من را نزاییده بود و من وعده آتش را نمی‌شنیدم.

مقداد نیز چون این آیه را شنید، گفت: ای کاش، من پرنده بیابان بودم و حساب و عقابی نداشتم و نام آتش را نمی‌شنیدم.

علی علیه‌السلام چون این آیه را شنید، فرمود: «ای کاش، درندگان گوشت مرا

می‌خوردند و یا مادر مرا نمی‌زایید و اسم آتش را نمی‌شنیدم.» سپس علی علیه‌السلام دست مبارکش را بر سر خود نهاد و گریست و فرمود: «چقدر سفر قیامت طولانی است و چقدر توشه ما کم است و چه سخت است حال اهل دوزخ که در آتش غوطه ورند. آن‌ها بیمارانی هستند که عیادت نمی‌شوند، و مجروحانی هستند که معالجه نمی‌گردند، و اسیرانی هستند که آزاد نمی‌شوند. آنها از آتش می‌خورند و از آتش می‌آشامند و در طبقات آتش می‌گردند و بعد از آن که در دنیا لباس‌هایی از پنبه پوشیدند، در آن جا با پاره‌های آتش پوشیده می‌شوند و بعد از معانقه با همسران خود در دنیا، آن جا با شیاطین هم‌نشین خواهند بود!»

عبادت حضرت زینب علیهاالسلام

⁽¹⁾

و عن الفاضل القائینی البیرجندی، عن بعض المقاتل المعتبرة، عن مولانا السجاد علیه‌السلام انّه قال: انّ عمّتی زینب مع تلک المصائب و المحن النازلة بها فی طریقنا الی الشام ما ترکت نوافلها اللیلیّة.

تلاوت قرآن می‌گذراند. بعضی از اهل فضل نقل کرده‌اند که او تهجّد و عبادت خود را در شب یازدهم محرم نیز ترک نکرد، از زین العابدین علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «عمه‌ام زینب، فقط در شب یازهم محرم نوافل خود را نشسته خواند.» از آن حضرت نیز نقل شده است که فرمود: «عمه‌ام زینب، در دوران اسیری و حرکت ما به شام نوافل خود را ترک نکرد!»

⁽¹⁾در کتاب «مثیرالأحزان» نقل شده که فاطمه بنت‌الحسین علیهماالسلام گوید: عمه‌ام زینب در شب عاشورا پیوسته در محراب عبادت بود و به خدای خود استغاثه می‌نمود؛ به طوری که چشمان ما به خواب نرفت و صدای ناله او تا صبح ادامه داشت.

⁽²⁾بعضی از اهل تحقیق از حضرت زین‌العابدین علیه‌السلام نقل کرده‌اند که فرمود: «عمه‌ام زینب در مسیر کوفه تا شام همه نمازهای واجب و مستحب خود را ایستاده می‌خواند، ولی در بعضی از منازل دیدم که نماز خود را نشسته می‌خواند و چون از

علت آن سؤال کردم گفت: سه روز است غذا نخورده‌ام و از شدت گرسنگی و ضعف طاقت ایستادن ندارم!»

⁽¹⁾سپس گوید: «این بدان علت بوده است که سهم یک شبانه روز هر اسیر یک قرص نان بوده و زینب علیهاالسلام سهم خود را به اطفال می‌داده است.» به نظر می‌رسد که زینب با این عبادات وحالات به مقام انبیا و اوصیا رسیده و شکی در عصمت او نباشد. او در زمره کسانی است که حرکات و سکنات خود را برای خدا قرار داده و بدین سبب به مقامی بلند و مرتبه‌ای والا رسیده و همتای مرسلین و اوصیای آنها شده است.

عفت و حیای زینب علیهاالسلام

⁽²⁾در کتاب «زینب کبری» از یحیای مازنی نقل شده که گفته است: من سال‌ها

در مدینه همسایه امیرالمؤمنین علیه‌السلام بودم. خانه من نزدیک خانه زینب علیهاالسلام بود. به خدا سوگند، در آن مدت، من نه صدای او را شنیدم و نه شخص او را دیدم. و همیشه شبانه به زیارت جد خود رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌رفت، در حالی که امام حسن علیه‌السلام در طرف راست او و امام حسین علیه‌السلام در طرف چپ او و امیرالمؤمنین علیه‌السلام مقابل او حرکت می‌کردند و چون نزدیک قبر شریف رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌رسید امیرالمؤمنین علیه‌السلام زودتر می‌رفت و نور چراغ‌ها را کم می‌کرد.

یک بار امام حسن علیه‌السلام از پدر خود سؤال نمود که برای چه نور چراغ‌ها را کم می‌کند؟ امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «می‌ترسم کسی به اندام خواهرت زینب نگاه کند!»

مؤلّف گوید: کجایند امیرالمؤمنین و امام حسن و امام حسین و زینب کبری علیهم‌السلام که وضع زنان این زمان را ببینند که همانند مردها بالباس‌های محرک و آرایش زنانه در کوی و خیابان و بازار می‌گردند و در لباس و شغل و تجارت همانند مردها هستند!

سخنان فاطمه علیهاالسلام

اشاره

ص: 212

سخنان نورانی صدیقه طاهره فاطمه زهرا علیهاالسلام گرچه فراوان است و نیاز به کتاب مستقلی دارد لکن شایسته دیدم که اهم آن‌ها را با ذکر ترجمه در پایان مباحث کتاب ذکر نمایم تا دوستان اهل‌بیت علیهم‌السلام از آن‌ها استفاده کنند و این طلبه ناچیز را از دعای خیر خود فراموش نفرمایند.

1- ثمره اخلاص

قالت فاطِمَة علیهاالسلام : «مَن أَصعَدَ إلَی اللّه خالِصَ عِبادَتِهِ أَهبَطَ اللّهُ إلَیهِ أَفضَلَ مَصلَحَتِهِ.» (تفسیرالامام العسکری علیه‌السلام / ص 327).

حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود:

«کسی که عبادت‌های خالصانه خود را به سوی خدا بالا فرستد، خدای عزوجل برترین مصلحت خود را به سوی او فرو خواهد فرستاد.»

2- نرمخویی و اکرام بانوان

قالت فاطِمَة علیهاالسلام : «خِیارُکُمْ أَلیَنُکُم مَناکِبَ وَ أَکرَمُهُم لِنِسائِهِم.» (دلائل‌الامامة ص 76).

حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود:

«بهترین شما نرمخوترین شما و آن که بهترین رفتار را با همسرش داشته می‌باشد.»

3- خوشرویی در چهره مومن

قالت فاطِمَة علیهاالسلام : «أَلبِشرُ فی وَجْهِ المُؤمنِ یُوجِبُ لِصاحِبِهِ الجَنَّةَ. .» (تفسیرالامام العسکری علیه‌السلام / ص 354).

حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود:

«خوشرویی در چهره مؤمن، بهشت را بر صاحبش واجب می‌سازد».

4- معیار شیعه بودن

قالت فاطِمَة علیهاالسلام : «إن کُنتَ تَعمَلُ بِما أَمَرناکَ وَ تَنتَهِی عَمّا زَجَرناکَ عَنهُ فَأَنتَ مِن شیعَتِنا وَ إلاّ فَلا.» (تفسیر الامام العسکری علیه‌السلام / ص 308).

حضرت فاطمه علیهاالسلام در پاسخ به سؤال شخصی فرمود:

«اگر به آنچه دستور داده‌ایم عمل می‌کنی، و از آنچه تو را بازداشته‌ایم خویشتن داری می‌کنی، از شیعیان ما هستی؛ و گرنه، خیر.»

5- مَثَل امام مَثَل کعبه است

قالت فاطمة علیهاالسلام : قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : مَثَل الإمام مَثَلُ الکعبة إذ تؤتی و لاتأتی. (کفایة الأثر ص 199)

حضرت فاطمه علیهاالسلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت نموده که فرمود:

«مَثَل امام، مثل کعبه است که مردم باید نزد او روند و به گرد او طواف کنند، نه آن که او نزد آنان رود و به دور مردم طواف کند.»

6- ارزش مؤمن

جاءَ رَجُل إلی فاطِمَةُ علیهاالسلام فَقال: یا ابنَةَ رَسُولِ اللّه! هَلْ تَرَکَ رَسُولُ اللّه صلی الله علیه و آله عِندکِ شَیئا تطرِفینِیهِ؟ فقالت:

«یا جاریَةُ! هاتِ تِلکَ الحَریرِةَ فَطَلَبَتها فَلَم تَجِدها فَقالَت علیهاالسلام وَیْلَکَ أُطلُبِیها فَإنَّها تَعدِلُ عِندی حَسَنا وَ حُسَینا فَطَلَبَتهْا فَإذا هِیَ قد قَمَمَتهْا فِی قمامَتِها فَإذا فیها قال محمّد النّبی صلی الله علیه و آله :

لَیسَ مِنَ المُؤمنینَ مَنْ لَم یَأمَن جارُهُ بَوائِقَهُ وَ مَن کانَ یُؤمِن بِاللّه وَ الیَومِ الاَخِرِ فَلا یُؤذِی جارَهُ وَ مَن کانَ یُؤمِن بِاللّه و الیَومِ الاَخِرِ فَلیَقُل خَیرا أَو یَسکُت. إنَّ اللّه تَعالی

یُحِبُّ الخَیِّرَ الحَلِیمَ المُتَعَفِّفَ وَ یُبغِضُ الفاحِشَ الضَّنینَ البَذّاءَ السَّئاّلَ المُلحِفَ إِنَّ الحَیاءَ مِنَ الإیمانِ وَ الإیمانُ فِی الجَنَّةِ وَ إِنّ الفُحشَ مِنَ البَذاءِ وَ البَذاءُ فِی النّار.»

شخصی به حضور حضرت فاطمه علیهاالسلام رسید و عرض کرد: ای دختر رسول خدا، آیا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله یادگاری نزد شما دارد که به عنوان هدیه و تحفه به من عنایت فرمایید؟ فاطمه زهرا علیهاالسلام به کنیزکی که در حضورش بود فرمود:

«آن پارچه ابریشمی را بیاور.» کنیزک به جستجوی آن پرداخت ولی آن را نیافت. فاطمه علیهاالسلام بسیار ناراحت شد و فرمود: «وای بر تو!سعی کن آن را پیدا کنی که آن از نظر من به منزله حسن و حسین می‌باشد.» کنیزک پس از جستجو آن را پیدا کرد؛ پارچه‌ای بود که در پوششی مخصوص قرار گرفته بود و در آن نوشته شده بود: «رسول خدا حضرت محمّد صلی الله علیه و آله فرمود:

از مؤمنان نیست کسی که همسایگان از آزار او درامان نباشند. و کسی که به خدا و روز رستاخیز ایمان داشته باشد، باید نیکو سخن گوید یا سکوت اختیار نماید. خداوند انسان نیکوکار بردبارِ با عفت را دوست می‌دارد و بدزبان چاپلوس و اصرارکننده در سؤال [گدا] رادشمن می‌دارد. حیا، بخشی از ایمان است و صاحب ایمان در بهشت است، و فحش نوعی زشت گویی است و زشتگو در آتش است.»

7- علی علیه‌السلام و شیعیانش

قالت فاطمةُ علیهاالسلام قالَ رسولُ اللّه صلی الله علیه و آله «أما إنّکَ یَابنَ ابی‌طالب وَ شیعَتُکَ فِی الجَنَّةِ.» (دلائل الامامة / ص68).

حضرت فاطمه علیهاالسلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کند که آن حضرت فرمود:

«ای علی! همانا تو و شیعیانت در بهشت خواهید بود.»

8- خلعت‌های کرامت

قالت فاطِمَة علیهاالسلام : سمعت ابی صلی الله علیه و آله یقول: «إِنَّ عُلَماء شیعَتِنا یُحشَرُونَ فَیُخلَعُ عَلَیهِم مِن خِلَعِ الکَراماتِ عَلی کَثرَةِ عُلُومِهِم وَجِدِّهِم فی إرشادِ عِبادِاللّه.» (مستدرک الوسائل، ج 17/ ص 317 و 318).

حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود: من از پدرم شنیدم که می‌فرمود:

«همانا دانشمندان شیعه ما در روز قیامت در حالی برانگیخته می‌شوند که به اندازه بار علم و دانش و کوششی که در راه هدایت بندگان خدا برداشته‌اند، بر قامتشان خلعت‌های کرامت و بزرگواری پوشانده می‌شود.»

9- بدترین امت

عن فاطمة علیهاالسلام ، عن النّبی صلی الله علیه و آله قال: «شِرارُ أُمَّتی الَّذینَ غَذُّوا بِالنِّعیمِ الَّذینَ یَأکُلُونَ أَلوانَ الطَّعامِ، وَ یَلبَسُونَ أَلوانَ الثِّیابِ و یَتَشَدَّقُونَ فِی الکَلامِ.» (عوالم العلوم، ج 11/ ص 621).

حضرت فاطمه علیهاالسلام از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کند که آن حضرت فرمود:

«بدترین [افراد] امتم کسانی هستند که از نعمت‌ها[ی الهی] بهره‌مندند، غذاهای رنگین می‌خورند، جامه‌های رنگارنگ برتن می‌کنند و بی پروا هر سخنی را

بر زبان می‌رانند.»

10- انگشتری عقیق

قالت فاطِمَة علیهاالسلام : قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله «مَن تَخَتَّمَ بِالعَقیقِ لَم یَزَل یَری خَیرا.» (امالی شیخ طوسی / ص 311).

حضرت فا طمه علیهاالسلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کند که آن حضرت فرمود:

«کسی که انگشتری عقیق در دست کند. همیشه خیر و نیکی می‌بیند.»

11- نیکوترین ویژگی زنان

قالت فاطِمَة علیهاالسلام : «خَیرٌ لِلنِّساءِ أَن لایَریْنَ الرِّجالَ وَ لا یَراهُنَّ الرِّجالُ.» (وسائل، ج 14/ ص 172).

حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود:

«نیکوترین ویژگی زنان در آن است که نه آنان مردان را ببینند و نه مردان ایشان را.»

12- نزدیک‌ترین حالت زن به پروردگار خود

قالت فاطِمَة علیهاالسلام : «أَدنی ماتَکونُ مِن رَبِّها أَن تَلزَمَ قَعرَ بَیتِها». (بحارالانوار، ج 43/ ص 92).

حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود:

«نزدیک‌ترین حالت زن به پروردگارش زمانی است که ملازم گوشه خانه‌اش [مشغول رسیدگی به کارهای زندگی و تربیت فرزندانش] باشد.»

13- شفاعت امت گنهکار

قالت فاطِمَة علیهاالسلام : «اِذا حُشِرتُ یَومَ القِیامَةِ أَشفَعُ عُصاةَ أُمَّةِ النّبی صلی الله علیه و آله .» (العوالم، ج 11/ ص 487).

حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود: «آن گاه که در روز قیامت برانیگخته شوم از گنهکاران امت پیامبر صلی الله علیه و آله شفاعت خواهم کرد.»

14- ثواب صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله و آل او علیهم‌السلام

عن فاطمةُ علیهاالسلام قالت: قال لی رسولُ اللّه صلی الله علیه و آله : «یا فاطِمَةُ! مَن صَلّی عَلَیکُم غَفَرَ اللّهُ لَهُ و أَلحقهُ بِی حِیثُ کُنتُ مِنَ الجَنَّةِ.» (کشف الغمة، ج 1/ ص 472).

حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود: «ای فاطمه، هر که بر

شما درود و صلوات فرستد، خداوند او را می‌آمرزد و او را به من در هر جای بهشت که باشم ملحق می‌کند.»

15- خشم همسر، رضایت همسر

قالت فاطِمَة علیهاالسلام قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : «وَیلٌ لاِمرَأَةٍ أَغضَبَتْ زَوجَها، وَ طُوبی لاِمرَأَةٍ رَضِیَ عَنها زَوجُها.» (وسائل الشیعة، ج 20/ ص 213).

حضرت فاطمه علیهاالسلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کند که آن حضرت فرمود:

«وای بر زنی که همسرش را به خشم آورد و خوشبخت آن زنی که همسرش از او راضی باشد.»

16- بهره روزه‌دار

عَن‌فاطِمَةَ بِنتِ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّها قالَتْ: «ما یَصنَعُ الصائِمُ بِصِیامِهِ إذا لَم یَصُن لِسانَهُ وَ سَمعَهُ وَ بَصرَهُ وَ جَوارِحَهُ.» (دعائم الاسلام، ج 1/ 168).

فاطمه، دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله ، فرمود: «روزه‌دار با روزه خود می‌خواهد چه کند؛ اگر زبان و گوش و چشم و اعضایش را از [گناه] باز ندارد؟»

17- رضایت فاطمه علیهاالسلام از خدا و رسول او صلی الله علیه و آله

چون علی علیه‌السلام به خواستگاری فاطمه علیهاالسلام آمد رسول خدا صلی الله علیه و آله به فاطمه فرمود: «دخترم! پسرعمویت علی علیه‌السلام از تو خواستگاری نموده است، پاسخ تو چیست؟»

فاطمه علیهاالسلام به پدر احترام نمود و فرمود: «نظر شما چیست؟» رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اَذِنَ اللّه فیه مِنَ السَماء»؛ خدا از آسمان اجازت داده است. فاطمه علیهاالسلام ، در حالی که تبسمی بر لب داشت، فرمود: «رضیت بما رضی اللّه لی و رسوله.»

و فی روایةٍ قالت: «رضیت باللّه ربّا و بک یا ابتاه نبیّا و بابن عمّی بعلاً و ولیّا.» (الروضة، ص 127؛ البحار، ج 43/149).

یعنی: «به آنچه خدا و رسول او برای من رضایت داده‌اند خشنودم.» و در روایتی آمده است که فرمود: «خشنودم که خدای پروردگار من است و تو، ای پدر، پیامبر من و پسرعمویم علی علیه‌السلام شوهر و امام من هستید.»

و چون رسول خدا صلی الله علیه و آله فضایل و خصلت‌های علی علیه‌السلام را برای فاطمه علیهاالسلام بر

شمرد، فاطمه گفت: «یا رسول اللّه! انت اولی بماتری» (البحار، ج 43/99).

یعنی: ای رسول خدا! شما برای اظهار نظر و خیرخواهی برای من از خود من سزاوارترید.» و چون صبح عروسی رسول خدا صلی الله علیه و آله به دیدن دختر خود آمد و فرمود: «ای فاطمه! شوهرت را چگونه یافتی؟» فاطمه علیهاالسلام پاسخ داد: «یا ابة! خیر زوجٍ»(البحار، ج 43/133).

یعنی: «او را بهترین شوهر دیدم.»

18- حالات معنوی فاطمه علیهاالسلام در شب ازدواج

علی علیه‌السلام چون در شب ازدواج فاطمه را نگران و گریان دید، پرسید: برای چه نگران و ناراحت هستی؟» فاطمه علیهاالسلام فرمود:

«تَفَکّرتُ فی حالی و أمری عِنْدَ ذِهابِ عُمری و نُزولی فی قبری فَشَبَّهتُ دخولی فی فراشی بِمَنْزِلی کَدُخولی الی لَحَدی و قبری فَأُنشِدُک اللّهَ انْ قُمتَ الی الصلاةِ فَنَعْبُدُ اللّه تعالی هذِهِ الَلْیلَةَ» [الارشاد، ج 1/270].

یعنی: «من پیرامون حال و رفتار خویش فکر کردم و به یاد پایان عمر خویش و عالم قبر افتادم که امروز از خانه پدر به خانه شما منتقل شدم و روزی دیگر از این جا به طرف قبر و قیامت خواهم رفت. بنابراین تو را به خدا سوگند می‌دهم که امشب با هم به نماز بایستیم و خدا را عبادت کنیم.»

19- صبر و ایثار فاطمه در خانه علی علیهاالسلام

روزی امیرالمؤمنین علیه‌السلام به فاطمه علیهاالسلام فرمود: «فاطمه جان! آیا غذایی داری که گرسنگی من را برطرف کند؟» فاطمه علیهاالسلام فرمود: «سوگند به خدایی که پدرم را به نبوت و تو را به امامت برگزید، دو روز است در منزل غذای کافی نداریم. آن چه بود به شما و حسن و حسین علیهماالسلام دادم و خود استفاده نکردم.» امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «چرا به من اطلاع ندادی تا غذایی برای شما تهیه کنم؟

فاطمه علیهاالسلام فرمود: «یااباالحسن! اِنّی لاَءسْتَحیی من إلهی اَنْ أکلّف نَفْسَکَ مالا تَقْدِرُ عَلَیْهِ» (فضائل الخمسة، ج 2/147؛ البحار، ج 37/103).

یعنی: من از خدای خود حیا می‌کنم که تو را بر آن چه قدرت بر آن نداری

تکلیف نمایم.»

20- عفت و حجاب فاطمه علیهاالسلام

اسماء بنت عمیس می‌گوید: روزهای آخر عمر فاطمه علیهاالسلام نزد ایشان بودم. فاطمه علیهاالسلام از [نحوه] حمل جنازه زن‌ها اظهار نگرانی نمود و فرمود: «چرا جنازه زن را روی تخته‌ای می‌گذارند و بالای دست مردان و زنان حمل می‌کنند؟»

سپس فرمود: «اِنّی قَد اِستَقبَحتُ ما یُصنَعُ بِالنِساءِ اِنَّه یُطرَحُ عَلَی المَرأَةِ الثَوبُ فَیصِفُها لِمَن رَأی فلا تَحمِلینی علی سَریرٍ ظاهرٍ، اُسترُینی سَتَرکِ اللّه مِنَ النّار». [البحار، ج 2 /67].

یعنی: «من بسیار زشت می‌دانم که جنازه زنان را پس از مرگ بر روی تخته‌ای که اطراف آن باز است می‌گذارند و پارچه‌ای روی آن می‌افکنند که حجم بدن او را نشان می‌دهد. ای اسماء! مرا بر روی چنین تخته‌ای نگذارید بلکه [کاری کنید که[ بدن من پوشیده شود. خدا تو را از آتش دوزخ بپوشاند و حفظ کند.»

21- سخن فاطمه علیهاالسلام در مورد آداب غذا خوردن

فاطمه علیهاالسلام در باره آداب غذا خوردن و نظافت و بهداشت فرمود:

«فی المائدة اثنتا عشرة خصلة یجب علی کلّ مسلمٍ ان یعرفها؛ اربع فیها فرضٌ، و اربع فیها سنّةٌ، و اربع فیها تأدیب.

فامّا الفرض: فالمعرفة، و الرضا، و التسمیة، و الشکر. فامّا السنّة: فالوضوء قبل الطعام، و الجلوس علی الجانب الأیسر، و الأکل بثلاث اصابع. فامّا التأدیب: فالأکل بما یلیک، و تصغیر اللقمة، و المضغ الشدید، و قلّة النظر فی وجوه النّاس [کنزالعمال، ج 12/339].

یعنی: «آداب و دستورات غذاخوردن دوازده چیز است که واجب است هر مسلمانی آنها را بداند؛ چهار چیز آن واجب، و چهار چیز آن مستحب و چهار چیز آن نشانه ادب (و بزرگواری) است.

امّا چهار دستور واجب: 1- شناخت خدا که ولی نعمت و صاحب آن است؛ 2- راضی بودن به نعمت‌های خدا؛ 3- گفتن «بسم‌اللّه‌الرّحمن‌الرّحیم» هنگام شروع غذا؛ 4- ادای شکر خداوند و گفتن «الحمدللّه ربّ العالمین».

و امّا چهار دستور مستحب: 1- وضو گرفتن قبل از غذا؛ 2- نشستن به جانب چپ؛ 3- نشسته غذا خوردن؛ 4- با سه انگشت غذا خوردن.

و امّا آن چهار دستوری که نشانه ادب و بزرگواری است: 1- از غذای پیش روی برداشتن؛ 2- لقمه‌ها را کوچک گرفتن؛ 3- غذا را کامل جویدن؛ 4- کمتر به صورت دیگران نگاه کردن.»

22- دعای فاطمه علیهاالسلام برای گناهکاران امت

اسماء بنت عمیس، همسر جعفرطیّار، می‌گوید: در لحظه‌های پایانی عمر

حضرت زهرا علیهاالسلام در کنار او بودم. آن بزرگوار ابتدا غسل کردو لباس‌های تازه خود را پوشید و سپس مشغول دعا و راز و نیاز با خدای خود شد و دیدم که دست به دعا بلند کرده و رو به قبله نشسته و چنین می‌گوید:

«الهی و سیّدی، اسألک بالّذین اصطفیتهم و ببکاء ولدیّ فی مفارقتی، ان تغفر لعصاة شیعتی و شیعة ذریّتی» [ذخائر العقبی، ص53].

یعنی: «خدایا، به حق پیامبران و اوصیای آنان که برگزیدگان تواند، و به گریه‌های دو فرزند من حسن و حسین از فراق من، از تو می‌خواهم که از گناهکاران شیعیان من و شیعیان فرزندان من بگذری و آنان را عفو فرمایی.»

23- دعای فاطمه علیهاالسلام وقت غروب روز جمعه

شیخ صدوق درکتاب معانی الاخبار نقل نموده که زهرای اطهر علیهاالسلام فرمود: از پدرم شنیدم که فرمود: «انّ فی الجمعة لساعة لایوافقها رجل مسلم یسأل اللّه عزّوجلّ فیها خیرا الاّ اعطاه ایّاه.» فقلت: یا رسول اللّه! ایّ ساعةٍ هی؟ قال صلی الله علیه و آله : «اذا تولّی نصف عین الشمس للغروب» (معانی الاخبار، ص 299).

یعنی: در روز جمعه ساعتی است که هر خواسته خیر و نیکویی در آن ساعت به اجابت می‌رسد. پرسیدم: یا رسول اللّه! آن کدام ساعت است؟ فرمود: هنگامی که نصف قرص خورشید پنهان شده باشد.»

راوی حدیث می‌گوید: از آن پس حضرت زهرا علیهاالسلام کسی را می‌گماشت که غروب خورشید را به او اطلاع دهد و در آن ساعت مشغول دعا و خیرخواهی برای مسلمانان می‌شد.

24- فاطمه علیهاالسلام از خدا درخواست غذای بهشتی نمود

علاّمه مجلسی در کتاب بحار، از امام صادق، از جد خود صلی الله علیه و آله نقل نموده که

در یکی از روزهای سخت زندگی، چون گرسنگی بر خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله فشار آورد، حضرت فاطمه علیهاالسلام وضو گرفت و پس از خواندن دورکعت نماز دست به دعا بلند نمود و گفت:

«یا الهی و سیّدی، هذا محمّد نبیّک و هذا علیّ‌ابن عمّ نبیّک. الهی أنزل علینا مائدةً من السماء کما انزلتها علی بنی‌اسرائیل أکلوامنها و کفروابها، الّلهمّ انزلها علینا فانّا بها مؤمنون» (البحار، ج 35/251).

یعنی: «خدایا، این محمد صلی الله علیه و آله پیامبر توست و این علی علیه‌السلام پسرعمّ اوست. خدایا، مائده‌ای از آسمان برای ما فرو فرست؛ چنان که بر بنی‌اسرائیل فرستادی و از آن خوردند و ناسپاسی کردند و به آن کافر شدند. خدایا، آن مائده را برای مافرو فرست که ما به آن ایمان خواهیم داشت.»

ناگهان ظرفی از غذای بهشتی نازل شد که بوی عطر آن منزل علی علیه‌السلام را معطر ساخت. پس امیرالمؤمنین از فاطمه علیهاالسلام پرسید: «انّی لک هذا؟»، این غذای عطرآگین از کجاست؟ فاطمه علیهاالسلام فرمود: «هو من عنداللّه»؛ یعنی این غذا از ناحیه خداوند است.

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «حمد و ستایش خداوندی را که دختری مانند مریم به من عطا نمود که هرگاه زکریای پیغمبر درمحراب عبادت او حاضر می‌شد نزد او مائده‌ای می‌یافت و می‌فرمود: این مائده از کجاست؟ و مریم پاسخ می‌داد: از جانب پروردگار است.»

25- خیرخواهی فاطمه علیهاالسلام و درسی که به زن‌ها داده است

در کتاب «اخبارالدول» و «جنّة العاصمة» احمدبن یوسف دمشقی نقل شده که چون فاطمه علیهاالسلام آگاه شد که مهریه او مقداری درهم و دینار است، به پدر خود

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«یا رسول اللّه! انّ بنات النّاس تتزوّجن بالدراهم فما الفرق بینی و بینهنّ؟ اسألک ان تردّها و تدعواللّه ان یجعل مهری الشفاعة فی عصاة أمّتک.»

یعنی: «ای رسول خدا! همانا دختران مردم مهریه خود را درهم و پول قرار می دهند، پس فرق من با آنان چیست؟ از شما می‌خواهم که درهم و دینار را مهریه من قرار ندهی، بلکه از خدا بخواهی تا مهریه من راشفاعت از گنهکاران امت تو قرار دهد.»

26- صحنه دلخراش و خیرخواهی فاطمه علیهماالسلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله

در روزهای واپسین زندگانی، رسول خدا صلی الله علیه و آله به مسجد آمد و بر منبر رفت و فرمود: «هر کس را حقی بر من باشد [و یا آسیبی از من به او رسیده باشد] من آماده هستم که قبل از قیامت از من قصاص کند و حق خود را بگیرد!»

بلال نیز این سخن را از طرف رسول خدا صلی الله علیه و آله در مدینه منتشر نمود. پس مردی بلند شد و گفت: ای رسول خدا! شما در جنگ بدر که صف سربازان را تنظیم می‌نمودید با شلاق خود بر شکم لخت من [ضربه‌ای] زدید. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «بیا قصاص کن!» آن مرد گفت: باید همان شلاق را بیاورید. پیامبر صلی الله علیه و آله به بلال فرمود که آن شلاق را از خانه فاطمه علیهاالسلام بگیرد و بیاورد. چون بلال به خانه فاطمه رفت، فاطمه علیهاالسلام از او پرسید: «یا بلال! ما یصنع والدی بالقضیب ولیس هذا یوم القضیب؟» و لما اخبرها بلال بما وقع، قالت: «و اغمّاه لغمّک یا ابتاه من للفقراء و المساکین و ابن السبیل؛ یاحبیب اللّه و حبیب القلوب! یا بلال! فقل للحسن و الحسین یقومان الی هذا الرجل فیقتصّ منهما و لا یدعانه یقتصّ من رسول اللّه صلی الله علیه و آله .» (امالی الصدوق، ص ص 376 و 505، مجلس 72).

یعنی: «ای بلال! پدرم با شلاق [روزهای جنگ] چه کار دارد، امروز که روز شلاق نیست؟» چون بلال ماجرای آن مرد را با رسول خدا صلی الله علیه و آله بیان نمود، فاطمه علیهاالسلام ناله‌ای زد و گفت: «وای از این اندوه برای تو، ای پدر! غیر از تو چه کسی سرپرست فقرا و تهیدستان و درماندگان خواهد بود؟ ای محبوب خدا و محبوب دل‌های مردم!» سپس گفت: «ای بلال! فرزندانم حسن و حسین علیهماالسلام را نزد آن مرد ببر تا از آنان قصاص کند و از رسول خدا صلی الله علیه و آله دست بازدارد.»

البته مقصود آن مرد قصاص نبود. او چون قضیب را گرفت به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت: بدن من در آن هنگام برهنه بود، باید بدن شمانیز برهنه باشد. رسول خدا صلی الله علیه و آله

بدن خود را برهنه نمود و او به جای قصاص بر بدن آن حضرت بوسه زد.»

27- ناله‌های فاطمه علیهاالسلام در لحظه‌های غمبار رحلت رسول الله صلی الله علیه و آله

علاّمه مجلسی در کتاب بحار می‌گوید: لحظه‌های آخر عمر رسول خدا صلی الله علیه و آله ، فاطمه و علی و حسن و حسین علیهم‌السلام در اطراف بستر آن حضرت حلقه زده بودند و با چشمانی اشکبار نظاره‌گر غروب خورشید رسالت بودند. آن بزرگوار خواست سخنی بفرماید، اما نتوانست، و درحالی که می‌گریست بی‌رمق در بستر افتاد. فاطمه علیهاالسلام با مشاهده این وضع فریاد کرد و فرمود: «یا رسول اللّه! قد قطعت قلبی و احرقت کبدی لبکائک. یا سیّدالنبیّین من الأوّلین و الأخرین! یا امین ربّه و رسوله!یا حبیبه و نبیّه! من لولدی بعدک؟ و لذلٍّ ینزل بی بعدک؟ من لعلیّ اخیک و ناصر الدین؟ من لوحی اللّه و امره؟» (البحار، ج 22/484).

یعنی: «ای رسول خدا! با گریه خود قلب مرا از جا کندی و جگرم را سوزاندی. ای بزرگ پیامبران، از حضرت آدم تاآخرین آنان!ای امین پروردگار! ای فرستاده و محبوب خدا! بعد از تو پناه فرزندان من که خواهد بود؟ ای رسول خدا!

بعد از تو چه کسی در مصیبت و حوادثی که بر من وارد می‌شود به فریاد خواهد رسید؟ و پس از تو چه کسی در حوادثی که بر علی - برادر تو و یاور دین خدا - واقع می‌شود از او حمایت خواهد نمود؟ و پس از تو حامی وحی خدا و امر او که خواهد بود؟»

آن گاه خود را به آغوش پدر افکند و پدر را بوسید و با اشک فراوان خود گونه‌های پدر راشست. سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله دست فاطمه را در دست علی علیهماالسلام گذارد و فرمود: «علی جان! فاطمه امانت الهی و امانت من در دست توست. از او محافظت کن!»

28- مبارزات فاطمه علیهاالسلام و دفاع از علی علیه‌السلام

پس از ماجرای سقیفه و سرپیچی عده‌ای از بنی‌هاشم و مهاجرین و انصار از بیعت با ابوبکر، عمر به ابوبکر گفت: چاره‌ای نیست جز این که علی وحامیان او را وادار به بیعت کنیم وگرنه خلافت برای تو سامان نخواهد گرفت. از این‌رو، عمر همراه عده‌ای به درخانه فاطمه آمدند و تهدید کردند که اگر علی برای بیعت با

ابوبکر به مسجد نیاید خانه او را آتش خواهیم زد. در این هنگام حضرت فاطمه علیهاالسلام در دفاع از امیرالمؤمنین علیه‌السلام به آنها فرمود:

«ایّها الضّالّون المکذّبون! ما ذاتقولون؟ وایّ شی‌ءٍ تریدون؟ یا عمر! اما تتّقی اللّه؟ تدخل علی بیتی؟ أبحزبک الشیطان تخوّفنی؟ و کان حزب الشیطان ضعیفا. و یحک ما هذه الجرأة علی اللّه و علی رسوله؟! ترید ان تقطع نسله من الدنیا و تفنیه و تطفی‌ء نوراللّه؟! «و اللّه متمّ نوره».

... اما و اللّه، یابن الخطّاب! لولا انّی اکره ان یصیب البلاء من لا ذنب له لعلمت أنّی سأقسم علی اللّه ثمّ اجده سریع الإجابة [فلمّا احرقوا دارها و رکزها عمر قالت] یا

ابتاه!یا رسول اللّه! هکذا کان یفعل بحبیبتک و ابنتک؟! آه! یا فضّة! الیک فخذینی، فقد واللّه قتل مافی أحشائی من حملٍ» [البحار، ج 53/18 و ج 8/229].

یعنی: «ای گمراهان دروغگو! چه می‌خواهید و چه می‌گویید؟ ای عمر! آیا از خدا پروا نداری؟

این گونه می‌خواهی وارد خانه من شوی؟ آیا با حزب خود که حزب شیطان است مرا می‌ترسانی؟ البته حزب شیطان ناتوان است!

وای بر تو، ای عمر! چقدر نسبت به خدا و رسول او صلی الله علیه و آله جرأت و جسارت پیدا کرده‌ای؟ آیا می‌خواهی نسل رسول خدا را نابود کنی و نور او راخاموش گردانی؟ آگاه باش که خداوند نور خود را روشن و کامل خواهد نمود. [و چون عمرگفت: چرا علی خود نیامده و تو را فرستاده است؟ فاطمه علیهاالسلام فرمود:] من از حضور درمیان نامحرمان پرهیز داشتم، ولی هجوم و طغیان تو مرا از خانه بیرون آورد تا حجت را بر تو و بر دیگر گمراهان تمام کنم.

سپس فرمود: به خدا سوگند، اگر کراهت نمی‌داشتم که بی گناهان دچار بلا و عذاب شوند بر شما نفرین می‌کردم و تو می‌دانستی که نفرین و سوگند من به سرعت به اجابت می‌رسید و عذاب خدا بر شمانازل می‌شد.»

و پس ازکوبیده شدن فاطمه بین در و دیوار به وسیله عمر و شهید شدن محسن او فاطمه علیهاالسلام صدا زد: «یا رسول اللّه! بنگر که با دخترت فاطمه، حبیبه تو، چه می‌کنند؟ و چون بیچاره شد، صدا زد: «ای فضه!بیا به فریاد من برس که به خدا

سوگند، فرزندم محسن را کشتند.»

29- آه و ناله فاطمه علیهاالسلام از فراق پدر

علاّمه مجلسی در کتاب بحار، از ورقة بن عبداللّه ازدی، از فضه - خادمه

حضرت فاطمه علیهاالسلام - نقل نموده که او ضمن بیان ماجرای بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و مصایب فاطمه علیهاالسلام گوید:

فاطمه علیهاالسلام پس از دفن پیامبر صلی الله علیه و آله با بی‌تابی از منزل خارج شد، در حالی که از گریه و درد، حال راه رفتن نداشت تا این که خود را به قبر پدر رساند، و چون جایگاه اذان و محراب را مشاهده نمود فریاد برآورد و بیهوش شد و روی زمین افتاد.

زنان مدینه که وضع را چنین دیدند، به سوی او آمدند و بر سرو صورت آن مظلومه آب پاشیدند تا به هوش آمد. سپس در حالی که به قبر پدر خیره شده بود، فرمود:

«رفعت قوّتی و خاننی جلدی و شمت بی عدوّی و الکمد قاتلی. یا ابتاه! بقیت و الهة وحیدةً، و حیرانةً فریدةً، فقد انخمد صوتی و انقطع ظهری، و تنغّص عیشی، و تکدّر دهری، فما اجد یا ابتاه بعدک أنیسا لوحشتی و لا رادّا لدمعتی و لا معینا لضعفی!

فقدفنی بعدک محکم التنزیل، و مهبط جبرئیل، و محلّ میکائیل، انقلب بعدک یا ابتاه الأسباب، و اُغلقت دونی الأبواب، فانا للدنیا بعدک قالیة، و علیک ما تردّدت انفاسی باکیة، لاینفد شوقی الیک، و لا حزنی علیک...» (البحار ج 43/175)

یعنی: «پدر جان! قوتم رفت و صبرم تمام شد و دشمن به من سرزنش می‌کند و اندوه و غصه فراق تو مرا می‌کشد.

ای پدر من! یکه و تنها مانده‌ام و در کار خویش حیران و سرگردانم. صدایم خفته و پشتم شکسته و زندگیم درهم ریخته و روزگارم تیره شده است.

ای پدر! پس از تو برای وحشتم انیسی نمی‌یابم، و گریه‌ام تمام نمی‌شود، و یاوری برای جبران ناتوانی خود پیدا نمی‌کنم.

آری، ای پدر! بعد از تو نزول قرآن و محل هبوط جبرئیل و مکان میکائیل از بین رفت. ای پدر! بعد از تو روابط مردم با ما دگرگون شد و درها به روی ما بسته گردید.

ای پدر! من بعد از تو از ماندن در دنیا نفرت دارم و تا نفس دارم برای فراق تو گریه می‌کنم.

ای پدر! شوق من به لقای تو واندوه من بعد از تو پایانی ندارد.»

30- نگاه فاطمه علیهاالسلام به حسن وحسین و یاد رسول‌خدا صلی الله علیه و آله

علاّمه مجلسی در بحار، از مناقب نقل نموده که فاطمه علیهاالسلام همواره بعد از پدر خویش دستمال عزا بر سر داشت و بدن او رنجور و نحیف و کمر او خمیده و چشم او گریان و قلب و دل او سوخته بود. ساعتی از هوش می‌رفت و ساعتی به هوش می‌آمد و نگاهی به حسن و حسین می‌نمود و می‌فرمود: «این ابوکما الذی کان یکرمکما و یحملکما مرةً بعد مرةٍ؟ این ابوکما الذی کان اشدّ النّاس شفقةً علیکما؟ فلا یدعکما تمشیان علی الأرض، و لا اراه یفتح هذا الباب ابدا و لا یحملکما علی عاتقه کما لم یزل یفعل بکما؟» (البحار، ج 43/181).

یعنی: «کجاست پدر مهربان شما؟ کجاست رسول خدا صلی الله علیه و آله که شما را عزیز و گرامی می‌داشت و همیشه شما را بر دوش می‌گرفت و نمی‌گذاشت که روی زمین راه روید؟ کجاست آن که از همه مردم به شما مهربان‌تر بود؟ او دیگر هرگز درِ این خانه را باز نخواهد نمود و به این خانه نخواهد آمد و شما را به دوش نخواهد گرفت.»

31- درخواست فاطمه علیهاالسلام از بلال برای اذان گفتن

پس از رحلت رسول گرامی صلی الله علیه و آله فاطمه علیهاالسلام به یاد پدر و دوران با شکوه و

پرعظمت اسلام افتاد و فرمود: «انّی اشتهی ان اسمع صوت مؤذّن ابی صلی الله علیه و آله بالأذان.»

یعنی: «من بسیار دوست دارم که صدای اذان بلال، مؤذن پدر خود رسول خدا صلی الله علیه و آله را بشنوم.»

چون این خبر به گوش بلال رسید با این که عهد کرده بود بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله [و خلافت ابوبکر] هرگز اذان نگوید و تا آنوقت نیز اذان نگفته بود، آماده شد و بالای مأذنه رفت و مردم یک بار دیگر صدای دلنشین اذان بلال را شنیدند. از این رو، شهر مدینه در شادی و سرور فرو رفت. همین که بلال گفت: «اشهد انّ محمّدا

رسول اللّه صلی الله علیه و آله »، ناگاه به بلال خبر دادند اذان خود را رها کن که فاطمه علیهاالسلام بیهوش شده و روی زمین افتاده است! بلال اذان را ناتمام گذارد و از مأذنه پایین آمد.

32- مبارزه منفی فاطمه علیهاالسلام و سخن نگفتن او با غاصبین خلافت

پس از ماجرای زشت و ناگوار هجوم به خانه فاطمه و آتش زدن خانه وحی و توهین به برادر رسول خدا صلی الله علیه و آله و اجبار او به بیعت با ابوبکر و غصب فدک از فاطمه و جعل حدیث و افتراء به رسول خدا صلی الله علیه و آله و تحت فشار قرار دادن بنی‌هاشم و... ابوبکر و عمر خواستند گذشته‌های ننگین خود را با عیادت از دختر پیامبر صلی الله علیه و آله اصلاح کنند و افکار عمومی را نسبت به حوادث گذشته و آزار به فاطمه علیهاالسلام و خاندان نبوت به نحوی اصلاح کنند و فاطمه علیهاالسلام را از خود راضی نمایند. از این‌رو، اجازه ملاقات خواستند ولی فاطمه علیهاالسلام به آنان اجازه نداد. سپس نزد امیرالمؤمنین علیه‌السلام رفتند و از او خواستند که اجازه دهد، آنان به عیادت فاطمه بروند. امیرالمؤمنین علیه‌السلام که با توجه به شرایط موجود چاره‌ای جز اجابت خواسته آنان را نداشت به آنان رخصت داد ولکن فاطمه علیهاالسلام توطئه آنان را نقش بر آب نمود و چنانکه علاّمه امینی نقل نموده به آنها فرمود:

«و اللّه لااکلّمکما من رأسی کلمةً حتّی القی ربّی فاشکونّکما الیه بما صنعتما به و بی و ارتکبتما منّی» (الغدیر، ج 7/229؛ البحار، ج 43/203).

یعنی: «به خدا سوگند، با شما دو نفر یک کلمه هم سخن نخواهم گفت تا هنگامی که پروردگار خویش را ملاقات نمایم و از شما به خدای خود شکایت کنم که شما با دین خدا [و ولی خدا] و من چه کردید و چه اعمالی را مرتکب شدید!»

و در خصوص ابوبکر فرمود: «و اللّه لااکلّمک ابدا و اللّه لأدعونّ اللّه علیک فی کلّ صلاةٍ» یعنی: به خدا سوگند، از این پس هرگز با تو سخن نخواهم گفت و سوگند به خدا که در هر نمازی تو را نفرین خواهم نمود!»

33- آخرین وصایای فاطمه علیهاالسلام

فاطمه علیهاالسلام در لحظه‌های واپسین زندگی خود به امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام وصیّت کرد:

«یا ابالحسن لم یبق لی الاّ رمق من الحیاة و حان زمان الرحیل و الوداع، فاستمع

کلامی فانّک لا تسمع بعد ذلک صوت فاطمة ابدا. اُوصیک، یا اباالحسن! ان لاتنسانی و تزورنی بعد مماتی.»

یعنی: «ای اباالحسن! بیشتر از لحظه‌ای از زندگانی‌ام نمانده است و زمان کوچ و خداحافظی فرا رسیده است. سخنان مرا بشنو، زیرا پس از این هرگز صدای فاطمه را نخواهی شنید.

تو را ای اباالحسن! وصیت می‌کنم که مرا فراموش نکنی و پس از وفاتم، همواره مرا زیارت نمایی.» (کوکب الدری، ج 1، ص 253).

34- وصیت به مخفی بودن مراسم تدفین و قبر فاطمه علیهاالسلام

حضرت زهرا علیهاالسلام در تداوم مبارزات منفی علیه کودتاگران سقیفه، به امام

علی علیه‌السلام وصیّت کرد:

«انّی أوصیک ان لا یلی غسلی و کفنی سواک و اذا انامتّ فادفنیّ لیلاً و لا تؤذِنَنَّ بی احدا و لا تؤذَنِنَّ بی ابابکر و عمر، و بحقّ محمّدٍ رسول اللّه صلی الله علیه و آله أن لا یصلّی علیّ ابوبکر و لا عمر.» (البحار ج 43/159).

یعنی: «همانا من تو را وصیت می‌کنم که غسل و کفن مرا کسی جز تو انجام ندهد و وقتی وفات کردم، مرا شب دفن کن و هیچ کس را خبر نکن و ابوبکر و عمر را نیز مطلع نساز، تو را به حق رسول خدا صلی الله علیه و آله سوگند می‌دهم که ابوبکر و عمر بر جنازه من نماز نخوانند.»

امام صادق علیه‌السلام فرمود: حضرت زهرا علیهاالسلام در لحظه‌های آخر زندگی خطاب به علی علیه‌السلام فرمود: «اذا توفیّت لا تُعلِمْ احدا الاّ امّ‌سلمة و امّ‌ایمن و فضّة و من الرجال ابنیّ و العبّاس و سلمان و عمّارا و المقداد و اباذرّ و حذیفة، و لا تدفنّی الاّ لیلاً و لا تعلم قبری احدا.» (مستدرک الوسائل ج 2/186)

یعنی: «وقتی وفات کردم هیچ کس جز امّ‌سلمه و امّ‌ایمن و فضّة را از زنان، و دو فرزندم حسن وحسین علیهماالسلام و عباس و سلمان و عمّار و مقداد و اباذر و حذیفه از مردان را خبر نکن.

مرا جز در شب دفن نکن و قبر مرا به هیچ کس اطلاع نده [تا مخفی بماند].»

حضرت زهرا علیهاالسلام به اسماء بنت عمیس فرمود: «یا اسماء! اذا انامتّ فاغسلینی

انت و علیّ‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام ولا تدخلینی علّی احدا.»

یعنی: «ای اسماء! هنگامی که من از دنیا رفتم تو و علی علیه‌السلام مرا غسل دهید و هیچ‌کس را بر سر جنازه من راه ندهید.»

35- کیفر و عذاب زنان گناه‌کار

⁽¹⁾در کتاب عیون، از حضرت رضا، از پدرانش، از امیرالمؤمنین علیّ‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام نقل شده است که فرمود: «من و فاطمه علیهاالسلام بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شدیم، من دیدم آن حضرت سخت گریان است، گفتم: یا رسول‌اللّه، پدر و مادرم فدای شما! چه چیز شما را گریان نموده است؟

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: یا علی! شبی که مرا به معراج بردند زن‌هایی از امت خود را در عذاب سختی دیدم که برای من گران آمد، گریه من از آن عذاب سختی است که بر آنها دیدم، زنی را دیدم که به موهای خود آویخته بود و دماغ و مغز سر او از آتش می‌جوشید، زن [دیگری [را دیدم که در آتش به زبان خود آویخته بود و آب جوشان بر حلق او فرو می‌ریخت؛ زن [دیگری] را دیدم که در آتش به پستان‌های خود آویخته بود؛ زن [دیگری] را دیدم که گوشت بدن خود را می‌خورد و آتش از زیر او زبانه می‌کشید؛ زن [دیگری] را دیدم که پاهای او را به دستهایش بسته بودند و مارها و عقربها بر او مسلّط بودند؛

⁽²⁾

زن [دیگری [را دیدم که کر و کور و گنگ بود و در تابوتی از آتش قرار داشت

و مغز سر او از بینی‌اش خارج می‌شد و بدن او از جزام و برص پاره پاره شده بود؛ زن [دیگری [را دیدم که به پاهای خود در تنوری از آتش آویخته بود؛ زن [دیگری[ را دیدم که با مقراض آتشین گوشت بدن خود را از جلو و عقب می‌برید؛ زن دیگری را دیدم که صورت و دست‌های او به آتش می‌سوخت و مشغول خوردن روده‌های خود بود؛ زن [دیگری] را دیدم که سر او سر خوک و بدن او بدن الاغ بود و هزار هزار نوع از آتش بر او مسلّط بود؛ زنی را دیدم که به صورت سگ بود و آتش از

عقب او داخل و از دهان او خارج می‌گردید و ملائکه آتش با گرزهای آتشین بر سر و بدن او می‌کوبیدند.

⁽¹⁾پس فاطمه علیهاالسلام به پدر خود فرمود: ای حبیب من و نور چشم من! به من بگویید عمل و روش آنان چه بوده که خداوند چنین عذابی بر آنان قرار داده است؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دختر عزیزم! آن که با موی سر خود در آتش آویزان بود زنی بود که موی سر خود را از مردان نمی‌پوشید، آن که به زبان خود در آتش آویخته بود زنی بود که با زبان خود شوهر خویش را آزار می‌داد؛ آن که با پستان‌های خود در آتش آویخته بود زنی بود که از بستر شوهر خود دوری می‌جست؛

آن که با پاهای خود در آتش آویخته شده بود زنی بود که بدون اجازه شوهر خود از خانه خارج می‌شد؛

آن که گوشت بدن خود را در آتش می‌خورد زنی بود که خود را برای نامحرمان آراسته و آرایش می‌نمود؛ آن که دست‌های او به پاهایش بسته شده بود و مارها و عقرب‌ها بر او مسلّط بودند زن آلوده‌ای بود که لباس خود را نظافت نمی‌کرد

و غسل حیض و جنابت انجام نمی‌داد و نماز خود را سبک می‌شمرد؛

⁽¹⁾

ما قالت علیهاالسلام فی المتهاون بالصلاة

آن که آتش صورت و بدن او را می‌سوزاند و خود مشغول خوردن روده‌های خویش بود زنی بود که زن‌های دیگر را برای زنای با نامحرمان آماده می‌نمود؛ زنی که سر او مانند خوک و بدن او مانند الاغ بود زنی بود که اهل دروغ و سخن‌چینی بود، و آن زنی که به شکل سگ بود و آتش از عقب او وارد و از دهان او خارج می‌گردید زنی آوازه‌خوان و اهل حسد بود.

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «وای بر زنی که شوهر خود را به خشم آورد و خوشا به حال زنی که شوهر او از او خشنود باشد.»

36- حدیث فاطمه علیهاالسلام در باره سبک شمردن نماز

⁽¹⁾علاّمه نوری در «مستدرک الوسائل» با سند خود از فاطمه زهرا علیهاالسلام نقل نموده که آن بانو از پدر بزرگوار خود سؤال کرد: «پدر جان! کسانی که به نماز خود بی اعتنایی می‌کنند و آن را سبک می‌شمارند چه حالی خواهند داشت؟» رسول خدا فرمود:

«ای فاطمه! هر کس از امت من - چه مرد و چه زن - به نماز خود بی اعتنا باشد و آن را سبک بشمارد خداوند او را به پانزده بلا و نکبت مبتلا خواهد نمود، شش بلا در دنیا، و سه بلا در هنگام مرگ، و سه بلا در عالم قبر و برزخ، و سه بلا در وقت خروج از قبر و حضور در قیامت.

⁽²⁾

اما بلاهایی که در دنیا می‌بیند:

1 - خداوند برکت را از عمر او بر می‌دارد.

2 - خداوند برکت را از رزق او بر می‌دارد.

⁽¹⁾3 - خداوند آبروی صورت صالحین را از صورت او می‌گیرد.

4 - خداوند برای هیچ عملی که انجام می‌دهد پاداشی قرار نمی‌دهد.

5 - خداوند دعای او را مستجاب نمی‌کند.

6 - برای او بهره‌ای در دعای صالحین نیست.

و اما بلاهایی که در هنگام مرگ می‌بیند:

1 - ذلیل از دنیا می‌رود.

2 - گرسنه از دنیا می‌رود.

3 - تشنه از دنیا می‌رود؛ به‌طوری که اگر نهرهای دنیا را به او بدهند سیراب نمی‌شود.

و اما بلاهایی که در قبر به او می‌رسد:

1 - خداوند ملکی را مأمور می‌کند که او را در قبر زجر و شکنجه بدهد.

2 - قبر برای او تنگ می‌شود.

3 - قبر برای او تاریک می‌شود.

و اما بلاهایی که در قیامت به او می‌رسد:

1 - خداوند ملکی را مأمور می‌کند که او را به صورت بر زمین بکشد و اهل محشر به او نگاه کنند.

2 - حساب سختی از او خواهند گرفت و چیزی را بر او نخواهند بخشید.

3 - خداوند نظر رحمت به او نخواهد نمود و اعمال او را نخواهد پذیرفت و عذاب دردناکی برای او خواهد بود.

اخلاق زندگی در اسلام

اشاره

ارزش اخلاق در زندگی

پس از مسایل اعتقادی و توجه به آیات و نشانه های حضرت حق و علم و قدرت و عظمت وجلال او که در هر موجودی به ویژه خود انسان نهفته است مطابق آنچه در آیه شریفه سوره جمعه آمده دومین بخش مهم معارف اسلام مساله اخلاق و آراستن روح است به ارزش‌های انسانی.⁽¹⁾

این بخش، مکمّل اعتقادات و اساس و پایه مسایل بعدی، مانند حکمت و علم و دانش، احکام الهی و انجام واجبات و ترک محرمات نیز می‌باشد. در حقیقت، هر عمل خوبی که از انسان سر می‌زند به تبع خلق و خوی نیک اوست و هر عمل زشتی هم که از او سر می‌زند مربوط به اخلاق فاسد او می‌باشد. به تعبیر روشن‌تر، تمام ارزش‌های انسان معلول اخلاق نیک اوست.

انسان تا با تمرین و مجاهده عملی اخلاق نیک را در خود ایجاد نکند ارزش انسانی پیدا نخواهد نمود و اعمال و عبادات او نیز ارزش و مقبولیت نخواهد یافت. از این رو، از نظر اسلام، هر فرد اگر شایستگی اخلاقی پیدا نکند، حتی اگردانشمند و متخصص و هنرمند هم باشد، ارزش انسانی و اسلامی ندارد. جامعه و خانواده نیز چنین هستند.

تلاش ما در این کتاب آن بوده که به اختصار بخش هایی از دستورات اخلاقی مربوط به خانواده را گردآوری نماییم تا ان‌شاءاللّه با رعایت آنها که دستورالعمل‌های دینی و برگرفته از سخنان و سیره و روش معصومین علیهم‌السلام است زمینه بهره‌گیری خانواده‌ها از معارف و ارزش‌های اسلامی فراهم گردد و از خطر سقوط اخلاقی نجات یابند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «خداوند مرا مبعوث نمود تا اخلاق نیک را تکمیل

نمایم.»⁽¹⁾و فرمود: «کامل‌ترین مردم از جهت ایمان کامل‌ترین آنانند از جهت اخلاق.»⁽²⁾

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «هنگامی که خداوند پیامبر خود صلی الله علیه و آله را به کمال ادب تأدیب نمود به او فرمود: «انّک لعلی خلق عظیم» و فرمود: «خذا لعفو و أمر بالعرف و اعرض عن الجاهلین» و فرمود: «ادفع بالتی هی احسن فاذا الذی بینک و بینه عداوة کأنّه ولییّ حمیم».

و چه زیباست حدیثی که در خصال آمده است: «حدّثنا أبوالحسن قال: حدّثنا أبوالحسن قال: حدّثنا أبوالحسن قال: حدّثنا الحسن، عن الحسن، عن الحسن علیه‌السلام : إنّ أحسن الحسن الخلق الحسن.» (الخصال ص 29)

یعنی، ابوالحسن از ابوالحسن از ابوالحسن از حسن از حسن از امام حسن علیه‌السلام برای ما حدیث نمودند که فرمود: بهترین خوبی‌ها خلق خوب است.

1- اندوه‌زدایی و پاداش بهشت

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «خداوند به داود علیه‌السلام وحی نمود: ای داود! روز قیامت بنده‌ای از بندگان من با خود حسنه و عمل نیکی آورده و من به وسیله آن عمل نیک او را در بهشت جایگزین می‌کنم. داود علیه‌السلام گفت: عمل نیک او چیست؟ خطاب شد: او با یک دانه خرما و یا نصف دانه خرما اندوهی را از دل مؤمنی برطرف نموده داود علیه‌السلام چون این سخن را شنید گفت: خدایا! هرکس تو را بشناسد سزاوار است که امید خود را از تو قطع نکند.»⁽¹⁾

البحار عن قرب الإسناد... قال رسول‌اللّه صلی الله علیه و آله : أوحی اللّه تبارک و تعالی الی داود النّبی علیه‌السلام : یاداود إنّ العبد من عبادی لیأتینی بالحسنة یوم القیامة فاحکمّه فی الجنّه. قال داود: و ما تلک الحسنة؟ قال: کربة ینفّسها عن مؤمن بقدر تمرةٍ او بشقّ تمرةٍ، فقال داود: یا ربّ حقّ لمن عرفک أن لا یقطع رجاءه منک. (البحار 72/19 عن قرب الاسناد ص 56)

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «هرکس دوست داشته باشد که خداوند او را در رحمت

خود داخل نماید و در بهشت خود اسکان دهد باید اخلاق خویش رانیکو کند و با مردم با انصاف عمل کند و بر یتیم ترحم نماید و به افراد ضعیف کمک کند و در مقابل پروردگار خود متواضع باشد.»⁽²⁾

2- بهترین مردم و بهترین عمل آنان

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «بهترین مردم کسانی هستند که مردم از وجود آنان بهره بیشتری می‌برند.»⁽¹⁾

البحار... قال الصادق علیه‌السلام : قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : خیرالناس من انتفع به الناس. (البحار ج 72/23 عن امالی الصدوق ص 14)

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «مقصود خداوند از آیه «و جعلنی مبارکا أینما کنت»که حضرت عیسی علیه‌السلام می‌گوید: «خداوند مرا هرکجا که باشم برکت قرار داده» این است که من برای مردم بسیار کارگشا و سودمند خواهم بود.»⁽²⁾

امیرالمؤمنین علیه‌السلام در وصیت نامه خود به امام حسن و امام حسین علیهماالسلام فرمود: «من شما و همه فرزندان و خانواده خود و هر که این نامه من به او می‌رسد را به تقوا و پرهیزگاری و نظم در امور و اصلاح بین خود سفارش می‌نمایم چرا که من از جدّ شماشنیدم می‌فرمود: اصلاح بین مردم از یک سال نماز و روزه [و یا از سرتاسر نمازها و روزه‌ها] بهتر است.»⁽³⁾

3- عدالت و انصاف

⁽¹⁾امیرالمؤمنین علیه‌السلام در تفسیر آیه شریفه «إنّ اللّه یأمربالعدل و الإحسان» می‌فرماید: «مقصود از عدالت، انصاف و مقصود از احسان، تفضّل و دستگیری از دیگران است.»

شیخ طوسی در کتاب امالی، از ابوعبیده حذاء نقل نموده که گوید: امام صادق علیه‌السلام به من فرمود: «آیا می‌خواهی به تو بگویم که سخت‌ترین چیزی که خداوند بر بندگان خود واجب نموده چیست؟» گفتم: آری. امام صادق علیه‌السلام فرمود: «سخت‌ترین چیزی که خداوند بر بندگان خود واجب نموده انصاف دادن با مردم، واحسان مالی به آنان نمودن، و فراوان یاد خدا کردن است.» سپس فرمود: «آگاه باش که مقصود من از ذکر و یاد خدا، گفتن: «سبحان اللّه و الحمدللّه و لاإله الاّاللّه» نیست؛ گرچه این هم ذکر زبان است لکن مقصود من این استکه انسان خدا را در وقت حلال و حرام یاد کند که اگر چیزی بر او واجب بود انجام دهد و اگر با گناه و معصیت روبرو شد گناه را ترک کند.»⁽²⁾

4- هدیه و احسان (کادو)

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «بهترین وسیله برای انجام حاجت، هدیه است.» سپس فرمود: «برای یکدیگر هدیه ببرید تا دوستی‌ها و محبت‌ها زیاد شود و کینه‌ها برطرف گردد.»⁽¹⁾

البحار... عن ابی عبداللّه علیه‌السلام قال: نعم الشی‌ء الهدیّة أمام الحاجة، و قال: تهادوا تحابّوا فانّ الهدیّة تذهب بالضغائن. (البحار ج 72/44 الخصال ج 1/16)

و فرمود: «برای این که هدیه‌ها ادامه پیدا کند ظرف‌های آن را باز گردانید.»

و فرمود: «هدیه بر سه قسم است: 1- هدیه جبرانی؛ 2- هدیه ریایی؛ 3-

هدیه خالصانه و برای خدا.»⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «از کرامت و بزرگواری مرد این است که هدیه برادر مسلمان خود را بپذیرد و از آنچه در اختیار دارد به او هدیه دهد و خود را به زحمت نیندازد.»⁽³⁾

5-پاداش احسان

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «آیه‌ای در قرآن ثبت شده و مورد امضا قرار گرفته که در باره مؤمن و کافر و صالح و غیرصالح یکسان است.» علی بن سالم می‌گوید: به امام صادق علیه‌السلام گفتم: آن آیه کدام است؟ فرمود: «آیه «هل جزاء الإحسان الاّ الاحسان» یعنی هرکس از برادر دینی خود و یا غیر آن‌ها احسانی ببیند بر او لازم است که آن را جبران نماید و جبران آن این است که احسان بالاتری به او بکند؛ چرا که او شروع به احسان نموده است.»⁽¹⁾

امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید: «کیفر چهار چیز به زودی [در دنیا] به انسان می‌رسد: 1- پاداش احسان را به بدی دادن؛ 2- آزار نمودن به کسی که بی آزار است؛ 3- پیمان شکنی با کسی که به پیمان خود عمل نموده است؛ 4- قطع رابطه خویشی با

کسی که اهل رابطه و صله رحم می‌باشد.»⁽¹⁾

البحار... عن علی بن سالم قال: سمعت أباعبداللّه علیه‌السلام یقول: آیة فی کتاب اللّه مسجّلة قلت: ما هی؟ قال: قول اللّه تبارک و تعالی فی کتابه: «هل جزاء الإحسان إلاّ الإحسان» جرت فی الکافر و المؤمن و البرّ و الفاجر، من صنع الیه معروف فعلیه ان یکافی‌ء به، و لیست المکافاة ان یصنع کما صنع به بل حتّی یری مع فعله لذلک أنّ له الفضل المبتدا. (البحار ج 72/43)

البحار... عن ابی جعفر علیه‌السلام قال: أربعة أسرع شی‌ءٍ عقوبةً: رجل أحسنت إلیه و یکافیک بالاحسان الیه إساءة، و رجل لاتبغی علیه و هو یبغی علیک، و رجل عاهدته علی أمرٍ فمن أمرک الوفاء له و من أمره الغدربک، و رجل یصل قرابته و یقطعونه. البحار ج 72/42)

6- ماعون (عاریه دادن وسایل مورد نیاز به همسایگان)

⁽²⁾

تفسیر القمی: «و یمنعون الماعون» مثل السراج و النار و الخمیر و اشباه ذلک من الذی یحتاج الیه الناس، و فی روایة أخری: الخمیر و الزکات.

البحار عن امالی الصدوق فی مناهی النبیّ صلی الله علیه و آله انّه نهی ان یمنع احد الماعون، و قال: من منع الماعون جاره منعه اللّه خیره یوم القیامة، و وکله الی نفسه و من وکله الی نفسه فما اسوأ حاله. (البحار ج 72/45/46)

در تفسیر قمی روایت شده است: «مقصود از «ماعون» نیازهایی مثل چراغ و آتش و خمیر و امثال آن می‌باشد که مردم به آنها نیاز دارند.» در بعضی از روایات زکات نیز ماعون نامیده شده است.

در کتاب امالی صدوق نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هرکس نسبت به

همسایه خود از ماعون [و عاریه دادن وسایل مورد نیاز [منع نماید خداوند او را در قیامت از خیر خود محروم می‌نماید واو را به خود او وا می‌گذارد و چقدر بیچاره است کسی که خداوند او را به حال خود واگذار نماید.»

6- ماعون (عاریه دادن وسایل مورد نیاز به همسایگان)

بعضی از مردم که اهل امانت نیستند ممکن است مورد لعنت خداوند قرار گیرند، زیرا آنها امانت مردم و یا آنچه از مردم عاریه گرفته‌اند را در وقت خود سالم به صاحب آن باز نمی‌گردانند، از این رو، صاحب احسان از احسان خود خودداری می‌نماید.

⁽¹⁾در کتاب فقیه، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «خداوند کسانی که راه

خیر و احسان را می‌بندند را لعنت نموده است» گفته شد: آنان کیانند؟ امام صادق علیه‌السلام فرمود: «آنان کسانی هستند که پاداش احسان را با آزار به مردم و حبس مال آنان می‌دهند، از این رو، صاحب احسان از احسان خود امتناع می‌ورزد، [و دیگر به کسی احسان نمی‌کند].»

⁽²⁾امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «سه گروه از مردم در روز قیامت - که فریادرسی

نخواهد بود در زیر سایه عرش الهی و لطف خداوند خواهند بود:

1- کسی که با مردم با انصاف عمل کند.

2- کسی که قدمی جلو نگذارد و حرکتی نکند تاخشنودی خدا و یا خشم او را در آن حرکت بداند [و از کاری که خشم خداوند در آن است پرهیز کند].

3- کسی که برادر دینی خود را بر عیبی سرزنش نمی‌کند تا این که آن عیب را از خود برطرف نماید. البته انسان عیبی را از خود برطرف نمی‌کند جز آن که به عیب دیگری از خود آگاه می‌شود و همین بس است که از عیب دیگران چشم پوشی نماید و همیشه مشغول اصلاح عیوب خویش باشد.»

8- مواظبت بر صدقه و عمل خیر در هر روز

⁽¹⁾

و فیه عن أمالی الطوسی عن ابی قلابة قال: قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : من اماط عن طریق المسلمین ما یؤذیهم کتب اللّه له أجر قراءة أربعمأة آیة کلّ حرف منها بعشر حسنات. (المصدر)

او می‌گذرد صدقه بدهد.» گفته شد: چه کسی به چنین کاری توانایی دارد؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «مقصود من این است که خاشاکی را از سر راه مسلمانانی برداری که از آن آزار نبینند، و یا کسی را که از راهی آگاهی ندارد [و از تو نشانی می‌خواهد[ راهنمایی کنی و یا بیماری را عیادت نمایی، و یا امر به معروف نمایی، و یا نهی از منکر کنی، و یا پاسخ سلام برادر مؤمن خود را بدهی.»

و فرمود: «کسی که چیزی را از سر راهی بردارد (که مردم از آن آزار نبینند) خداوند پاداش قرائت چهارصد آیه قرآن را به او می‌دهد که پاداش هر حرفی از آنها ده حسنه باشد.»

⁽¹⁾و در روایت دیگری آمده است که انجام هر کار خیری صدقه محسوب می‌شود.

9- سازش و نرم خویی و مدارای با مردم

⁽²⁾

البحار... قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : إنّا أمرنا معاشر الأنبیاء بمداراة الناس کما أمرنا بأداء الفرائض. (البحار ج 72/53)

و قال صلی الله علیه و آله : أعقل الناس أشدّهم مداراةً للناس. (المصدر)

و قال صلی الله علیه و آله : ما اصطحب إثنان إلاّ کان أعظمهما أجرا و أحبّهما إلی اللّه عزّوجلّ ارفقها بصاحبه. (المصدر ص 64 الکافی ج 2/120)

و قال الصادق علیه‌السلام : من کارفیقا فی أمره نال ما یرید من الناس. (المصدر)

به او می‌فرماید: «خداوند بر تو رحمت فرموده و تو را برای مردم رفیق و نرمخو قرار داده است. و اگر تو شخص تندخو و سخت دلی می‌بودی مردم از گرد تو پراکنده می‌شدند، پس تو باید از مردم بگذری و برای آنان استغفار نمایی.»

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «ما پیامبران هم چنان که مأمور به انجام واجبات شده‌ایم مأمور به مدارای با مردم نیز شده‌ایم.»

و فرمود: «عاقل‌ترین مردم کسانی هستند که مدارای آنان با مردم بیشتر باشد.»

و فرمود: «دو نفر که با یکدیگر همراه می‌شوند آن که بیشتر به رفیق خود

ارفاق می‌کند نزد خداوند محبوب‌تر است و پاداش بیشتری خواهد داشت.»

و فرمود: «کسی که در کار خود اهل رفق و مدارا باشد به خواسته خود از مردم خواهد رسید.»

10- خیرخواهی نسبت به مردم و انتقادپذیری از آنان

⁽¹⁾از بهترین و ارزشمندترین خصلت‌های نیک خصلت خیرخواهی و

خیراندیشی برای دیگران است که در روایات معصومین علیهم‌السلام از آن تعبیر به نصیحت شده است چنان که پذیرش نصیحت و خیرخواهی نیز از بهترین خصلت‌های نیک به شمار می‌رود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هرکه پنج چیز را برای من ضمانت کند من بهشت را برای او ضمانت خواهم نمود.» گفته شد: آنها چیست؟

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «1- خیرخواهی برای خدا؛ 2- خیرخواهی برای رسول خدا؛ 3- خیرخواهی برای کتاب خدا؛ 4- خیرخواهی برای دین خدا؛ 5- خیرخواهی برای مسلمانان.»

⁽¹⁾امام صادق علیه‌السلام فرمود: «کسی که از برادر خود اشتباهی را ببیند و بتواند او را راهنمایی کند و نکند به او خیانت نموده است، جز آن که طرف او آدم احمقی باشد.» ⁽²⁾حضرت رضا علیه‌السلام فرمود: «اگر خداوند به بنده‌ای نظر لطف داشته باشد توفیق انتقادپذیری به او می‌دهد.»

11- ادب و تجاوز نکردن از حق خود

⁽¹⁾

البحار... و قال علیه‌السلام : و کفی بک أدبا لنفسک ترکک ما کرهته لغیرک.

البحار... و قال علیه‌السلام : حسن الأدب ینوب عن الحسب. (المصدر ص 68).

الکافی... عن أبی الحسن الرضا علیه‌السلام قال: التواضع درجات منها أن یعرف المرأ قدر نفسه فینزلها منزلتها بقلب سلیم، لایحبّ أن یأتی إلی أحد إلاّ مثل ما یؤتی إلیه، إن رأی سیّئةً درأها بالحسنة، کاظم الغیظ، عاف عن الناس، و اللّه یحبّ المحسنین. (الکافی ج 2/124)

الکافی... عن ابی عبدالله علیه‌السلام قال: من التواضع أن ترضی بالمجلس دون المجلس، و أن تسلّم علی من تلقی، و أن تترک المراء و إن کنت محقّا، و أن لاتحبّ أن تحمد علی التقوی. (المصدر ص 122)

و فرمود: «ادب اقتضا می‌کند که آنچه انسان از دیگران نمی‌پسندد خود نیز انجام ندهد.»

و فرمود: «ادب هرکسی شخصیت او را نشان می‌دهد.»

حضرت رضا علیه‌السلام فرمود: «برای تواضع درجاتی است: 1- اندازه خود را بشناسد و خود را در جایگاه خویش قرار دهد؛ 2- هرچه را بر خود می‌پسندد بر دیگران نیز همان را بپسندد؛ 3- با اخلاق نیک خود دیگران را اصلاح کند؛ 4- خشم

خود را فرو برد؛ 5- از خطاهای مردم بگذرد؛ 6- اهل احسان باشد.»

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «چهار چیز نشانه ادب و تواضع است: 1- به نشستن در پایین مجلس راضی باشی؛ 2- به همه مردم سلام و احترام کنی؛ 3- از مراء و خصومت دوری کنی گرچه صاحب حق باشی؛ 4- نخواهی مردم تو را برای دیانت و تقوای تو ستایش کنند.»

12- نگهداری اسرار و آبروی مردم

⁽¹⁾

البحار... قال أمیرالمؤمنین علیه‌السلام : جمع خیرالدنیا و الآخرة فی کتمان السرّ و مصادقة الأخیار، و جمع الشرّ فی الإذاعة و مواخاة الأشرار. (المصدر ص 71)

و قال علیه‌السلام : صدر العاقل صندوق سرّه. (المصدر)

و قال علیه‌السلام : من کتم سرّه کانت الخیرة بیده. (المصدر)

و قال الصادق علیه‌السلام : لاتطلع صدیقک من سرّک إلاّ علی مالواطلع علیه عدوّک لم یضرّک فإنّ الصدیق قدیکون عدوّک یوما ما.(المصدر)

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «خیر دنیا و آخرت در کتمان سرّ و رفاقت با خوبان جمع شده است؛ چنان که شرّ دنیا و آخرت نیز در منتشر نمودن اسرار و رفاقت با اشرار جمع شده است.»

و فرمود: «سینه عاقل صندوق سرّ اوست و هر که سرّ خویش را نگهدارد همیشه انتخاب به دست او خواهد بود.»

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «دوست خود را نیز بر اسرارخویش آگاه مکن؛ چرا که ممکن است روزی دشمن تو شود.»

13- رعایت عهد و پیمان

⁽¹⁾

و قال سبحانه: و الذینهم لأماناتهم و عهدهم راعون. (مؤمنون /8)

و البحار... عن ابی مالک قال: قلت لعلی بن الحسین علیهماالسلام : اخبرنی بجمیع شرایع الدین، قال: قول الحقّ، و الحکم بالعدل، و الوفاء بالعهد (البحار ج 72/92)

البحار... عن الحسین بن مصعب قال: سمعت أباعبدالله علیه‌السلام یقول: ثلاثة لاعذر لأحدفیها: أداء الأمانة الی البرّ و الفاجر، و الوفاء بالعهد للبرّ و الفاجر، و برّالوالدین برّین کانا أو فاجرین. (المصدر)

دانسته است. در سوره اسراء می‌فرماید: «به پیمان خود وفادار باشید؛ چرا که روز قیامت نسبت به آن مورد پرسش قرار خواهید گرفت.»

در سوره مؤمنؤن می‌فرماید: «افراد مؤمن نسبت به امانت‌ها و پیمان‌های خویش پایبندند.»

حضرت زین العابدین علیه‌السلام فرمود: «تمام معارف دین در سه کلمه جمع می‌شود: گفتار حق، حکم به عدل و وفای به عهد و پیمان.»

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «در سه چیز برای هیچ کس عذری نیست: ادای امانت نسبت به مؤمن و فاجر، وفای به عهد نسبت به افراد نیک و بد، احسان به پدر و مادر، چه صالح و چه غیرصالح.»

⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «کسی که در معاشرت خود با مردم ظلم نکند و چون سخن گوید به آنان دروغ نگوید و چون با آنان وعده و قرار می‌گذارد تخلف نکند، مردانگی او کامل و عدالت او ظاهر و اخوت و برادری او واجب و غیبت او حرام می‌باشد.»

14- مشورت و استفاده از فکر دیگران

⁽²⁾

البحار... قال أمیرالمؤمنین علیه‌السلام : خاطر بنفسه من استغنی برأیه. (البحار ج 72/98)

البحار... قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : ما من قوم کانت لهم مشورة فحضر معهم، من اسمه، محمّد، أو حامد، أو محمود، أو أحمد. فأدخلوه فی مشهورتهم إلاّ خیرلهم. (المصدر)

بر امری مصمم شدی به خداوند توکل نما؛ همانا خداوند متوکلین را دوست دارد.»

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «کسی که تنها از فکر خود استفاده کند و با کسی مشورت نکند خویش را در خطر انداخته است.»

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «در هر جلسه مشورتی که شخصی به نام محمد و یا

حامد و یا محمود و یا احمد شرکت کند خداوند خیر آن جلسه را فراهم خواهد نمود.»

⁽¹⁾امام صادق صلی الله علیه و آله فرمود: «با مردان عاقل و با تقوا مشورت کن که آنان جز خیر برای تو نخواهند گفت و از گفته آنان تخلّف نکن که برای دین و دنیای تو فساد خواهد داشت.»

و فرمود: «کسی که در مشورت برای برادر خود خیرخواهی نکند و حقیقت رابرای او نگوید خداوند رأی و فکر او را زایل خواهد نمود.»

15- روح بی نیازی از مردم و توکل به خداوند

⁽¹⁾

البحار... قال ابوعبداللّه علیه‌السلام : إذا أراد أحدکم أن لایسأل اللّه شیئا إلاّ أعطاه فلییأس من الناس کلّهم، و لایکون له رجاء الاّمن عنداللّه عزّوجلّ فإذا علم اللّه عزّوجلّ ذلک من قلبه لم یسأل اللّه شیئا إلاّ اعطاه ألا فحاسبوا انفسکم قبل أن تحاسبوا فانّ فی القیامة خمسین موقفا کلّ موقفٍ مثل ألف سنةٍ ممّا تعدّون الخ (البحار ج 72/107)

البحار... قال أبوعبداللّه علیه‌السلام : شرف المؤمن قیام اللیل، و عزّه إستغناءه عن الناس.(المصدر)

الکافی... قال أبوعبداللّه علیه‌السلام : إنّ اللّه تبارک و تعالی یقول: و عزّتی و جلالی و مجدی و ارتفاعی علی عرشی لأقطعنّ أمل کلّ مؤمّل [من الناس] أمّل غیری بالیأس و لأکسونّه ثوب المذلّة عندالناس و لأنحیّنه من قربی و لأبعّدنّه من فضلی، أیؤمّل غیری فی الشدائد؟! و الشدائد بیدی و یرجو غیری و یقرع بالفکر باب غیری؟! و بیدی مفاتیح الأبواب و هی مغلقة و بابی مفتوح لمن دعانی... (الکافی ج 2/66)

(3)امام صادق علیه‌السلام فرمود: «اگر کسی می‌خواهد هرچه از خدا سؤال کند به او داده

شود باید خود رااز همه مردم بی نیاز بداند و تمام امید او به خدا باشد و چون خداوند چنین چیزی را در قلب او بیابد هرچه می‌خواهد به او می‌دهد. پس به فکر حساب آخرت خویش باشید که در قیامت پنجاه موقف هست و هر موقفی هزار سال دنیا می‌باشد.»

و فرمود: «عزّت و شرافت مؤمن به دو چیز است: عبادت و قیام در شب، و بی‌نیاز دانستن خود از مردم.»

و فرمود: «خداوند به عزّت و جلال و... خود سوگند یاد نموده که اگر مؤمنی به غیر او امیدوار شود امید او را قطع نماید.»

16- نگهداری و برگرداندن امانت

⁽¹⁾

و الذینهم لأماناتهم وعهدهم راعون. (مؤمنون /8)

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «از خدا بترسید و امانتی راکه کسی نزد شما سپرده است به او باز گردانید.»⁽²⁾

سپس می‌فرماید: «اگر قاتل امیرالمؤمنین علیه‌السلام امانتی نزد من بسپارد من امانت او را به او باز خواهم داد.»

امام سجاد علیه‌السلام نیز می‌فرماید: «بر شما باد به ادای امانت. سوگند به خدایی که پیامبرخود صلی الله علیه و آله را به پیامبری مبعوث نمود، اگر قاتل پدرم شمشیری که با آن پدرم را

کشته است نزد من امانت سپارد من امانت او رابه او خواهم داد.»⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «تا زمانی که امت من اهل دوستی ومحبت و احسان به یکدیگر و ادای امانت و پرهیز از گناه و میهمان نواز و رعایت کننده نماز و زکات باشند در خیر و سعادت خواهند بود و اگر رعایت این امور را نکنند گرفتار قحطی و عقوبت الهی خواهند شد.»

17- تواضع و فروتنی

نشانه ارزش و شخصیت مؤمن تواضع و فروتنی اوست. خداوند نشانه بندگان شایسته خود را قبل از هرچیز تواضع و فروتنی قرار داده و در سوره فرقان

می‌فرماید⁽¹⁾: «بندگان خداوند رحمان با تواضع بین مردم زندگی می‌کنند و در پاسخ افراد نادان سلام می‌گویند.» و در سوره مائده می‌فرماید: «آنان در مقابل مؤمنان ذلیل و در مقابل کفار عزیز و با صلابت می‌باشند.»⁽²⁾

حضرت عسکری علیه‌السلام می‌فرماید: «هرکس در دنیا در مقابل برادران خود متواضع باشد نزد خداوند از صدیّقین خواهد بود.»⁽³⁾

اذلّه علی المؤمنین أعزّةٍ علی الکافرین. (المائده /54)

البحار... قال العسکرّی علیه‌السلام : و من تواضع فی الدنیا لإخوانه فهو عنداللّه من الصدیّقین. (البحار ج 75/117)

البحار... قال النبیّ صلی الله علیه و آله : و إنّ التواضع یزید صاحبه رفعةً فتواضعوا یرفکم اللّه.(المصدر ص 119)

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «تواضع منزلت انسان را بالا می‌برد. پس شما تواضع کنید تا خداوند منزلت شما را بالا ببرد.»(5)

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: چهارچیز نشانه تواضع است: 1- به هر که برخورد

می‌کنی سلام کنی؛ 2- به پایین مجلس راضی باشی؛ 3- از مراء و خصومت خودداری کنی، گرچه حق با تو باشد؛ 4- دوست نداشته باشی که تو را برای تقوا ستایش کنند.»⁽⁴⁾

18- احترام به بزرگ‌تر و ترحم به کوچک‌تر

⁽¹⁾از اخلاق نیکوی اسلامی احترام به بزرگ‌تر و رعایت حال فرزندان و افراد خوردسال می‌باشد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «احترام به بزرگسالان احترام به خداوند است.» و فرمود: «به بزرگ‌تر احترام کن تا در قیامت از رفقای من باشی.» و فرمود: «از ما نیست کسی که به افراد خردسال ترحّم نکند و به بزرگسالان احترام ننماید.» و فرمود: «هر که احترام به بزرگ‌تر را نگهدارد و به جهت سن او او را احترام نماید خداوند او را از وحشت قیامت ایمن خواهد نمود.»

⁽²⁾

و قال الصادق علیه‌السلام : ما رأیت شیئا أسرع إلی شی‌ء من الشیب الی المؤمن و انّه وقار للمؤمن فی الدنیا و نور ساطع یوم القیامة، به وقّر اللّه خلیله إبراهیم فقال: ما هذا یاربّ؟ قال له: هذا وقار، فقال: یا ربّ زدنی وقارا، قال أبوعبداللّه علیه‌السلام : فمن إجلال اللّه إجلال شیبة المؤمن. (المصدر ص 138)

دنیا و نور اوست در قیامت و به وسیله آن خداوند، خلیل خود ابراهیم علیه‌السلام را احترام نمود. ابراهیم سؤال کرد: سفید شدن مو برای چیست؟ خطاب شد: این وقار و بزرگواری است.» امام صادق علیه‌السلام فرمود: «احترام به پیرمرد مؤمن احترام به خداوند است.» و فرمود: «پیرمرد وسیله برکت و همانند پیامبر خواهد بود بین اهل خود.»

(یعنی باید حرمت او را حفظ نمایند و از سخنان او پند گیرند)

19- پاداش احترام به مؤمن و گناه توهین به او

⁽¹⁾

و قال سبحانه: و لاتنابزوا بالألقاب بئس الإثم الفسوق بعد الأیمان. (الحجرات /11)

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «خداوند فرموده است به جنگ با من برخاسته هرکس به بنده من توهین کند، و از خشم من درامان است هرکس به بنده مؤمن من احترام نماید.»

⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:«خداوند سه چیز را در سه چیز پنهان نموده است: خشنودی خود را در طاعت خود، خشم خود را در نافرمانی خود، ولیّ و دوست خود را بین خلق خود. پس هیچ طاعتی را کوچک نشمارید، شاید رضای خداوند در آن باشد؛ و هیچ معصیتی را نیز سبک نشمارید، شاید خشم خداوند در آن باشد؛ و به هیچ بنده‌ای ازبندگان خدا توهین نکنید، چرا که کسی نمی‌داند کدام آنان ولی و دوست خداوند است.»

20- کیفر قهر و پاداش آشتی و گذشت

⁽²⁾

الکافی... عن أبی عبداللّه علیه‌السلام قال:قال رسول‌اللّه صلی الله علیه و آله : لاهجرة فوق ثلاث. (المصدر)

الکافی... قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله أیّما مسلمین تهاجرا فمکثا ثلاثا لایصطلحان إلاّ کانا خارجین عن الإسلام، و لم یکن بینهما و لایة، فایّهما سبق الی کلام أخیه کان السابق الی الجنّة یوم الحساب. (المصدر ص 345)

می‌فرمود: «دو نفر از یکدیگر قهر نمی‌کنند جز آن که یکی از آنان مورد لعنت و بیزاری خداوند قرار می‌گیرد و بسا هر دو مستحق لعنت و بیزاری واقع می‌شوند.» یکی از اصحاب آن حضرت گفت: فدای شما شوم، ظالم چنین می‌شود، مظلوم برای چه؟ امام علیه‌السلام فرمود: «او نیز به علت آشتی نکردن و [یا] کوتاه نیامدن و تغافل نکردن مستحق لعنت و بیزاری خداوند واقع می‌شود.» سپس فرمود: «از پدرم (امام باقر علیه‌السلام ) شنیدم می‌فرمود: هنگامی که دونفر با هم نزاع می‌کنند و یکی از آنان به دیگری ظلم می‌کند باید مظلوم نزد ظالم برود و راه آشتی را باز نماید تا جایی که به او بگوید: ای برادر! من به تو ستم نموده‌ام! تا جدایی به آشتی و دوستی تبدیل شود، چرا که خداوند حاکم عادل است و حق مظلوم را از ظالم خواهد گرفت.»

21- گناه غیبت و بدگویی از مردم

⁽¹⁾

البحار... عن أبی عبداللّه علیه‌السلام قال: إعلم أنّه لاورع أنفع من تجنّب محارم اللّه، و الکفّ عن أذی المؤمنین، و إغتیابهم. (البحار ج 75/253)

گمان‌ها بپرهیزید و از عیب دیگران تجسسّ نکنید و غیبت همدیگر را ننمایید. آیا

یکی از شما دوست می‌دارد که گوشت مرده برادر خود را بخورد؟ پس چون از آن کراهت دارید [غیبت برادر خود را نکنید] از خدا بترسید. همانا خداوند توّاب و رحیم است.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «هیچ پرهیزی بهتر و سودمندتر از پرهیز از محرّمات و خودداری از آزار به مؤمنین و غیبت از آنان نیست.»

⁽¹⁾

البحار... قال رسول الله صلی الله علیه و آله : کفّارة الإغتیاب أن تستغفر لمن إغتبته. (المصدر ص 253)

اقول: روی العلاّمة المجلسی عن عدّة من العلماء رحمهم اللّه: أنّ الغیبة اذا بلغت المغتاب وجب الاستحلال منه و ان لم تبلغه لم یجب الإستحلال منه و یجب الندم و التوبة فی کلاهما.

مانع غیبت از او شود بهشت برای او واجب خواهد شد و فرمود:غیبت از زنا بدتر است؛ چرا که زنا کار توبه میکند و بخشوده می‌گردد، ولی توبه غیبت کننده پذیرفته نمی‌شود تا صاحب غیبت او را حلال کند.»

و فرمود: «کفاره غیبت این است که [هر وقت به یادآن افتادی] برای صاحب آن استغفار نمایی.»

22- گناه اسراف و تبذیر

⁽¹⁾

و قال سبحانه: و لاتبذّر تبذیرا إنّ المبذّرین کانوا إخوان الشیاطین و کان الشیطان لرّبه کفورا - و لاتجعل یدک مغلولةً الی عنقک و لاتبسطها کلّ البسط فتقعد ملوما محسورا. (الأسرا /26-29)

بیاشامید و [لکن] اسراف نکنید. خداوند اسراف کنندگان را دوست نمی‌دارد.»

و می‌فرماید: «تبذیر مکن که تبذیر کنندگان برادران شیطان هستند و شیطان نعمت‌های خدا را کفران نمود.»

و می‌فرماید: «[از بخل] دست خود را به گردن نیاویز و در انفاق نیز تمام آنچه داری را در راه خدا مده تا گرفتار ملامت و حسرت نشوی.»

⁽¹⁾

و قال أمیرالمؤمنین علیه‌السلام : للمسرف ثلاث علامات: یأکل مالیس له، ویلبس مالیس له، و یشتری مالیس له. (المصدر)

و قال الصادق علیه‌السلام : أتری اللّه أعطی من أعطی من کرامته علیه و منع من منع من هوان به علیه؟ لا، ولکنّ المال مال اللّه یضعه عندالرجل و دایع و جوزّ لهم ان یأکلوا قصدا... (المصدر ص 305)

و فرمود: «از خدا بترس و اسراف مکن و سختگیر نیز مباش بلکه مقتصد و معتدل باش.»

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «نشانه‌های اسراف کننده سه چیز است: 1- خوراک او در شأن او نیست؛ 2- لباس او در شأن او نیست؛ 3- چیزهایی تهیه می‌کند که در شأن او نیست.

آداب زندگی در اسلام

اشاره

شیرینی و طراوت زندگی

برای تشکیل یک خانواده سالم و با ارزش - چنان که گذشت - رعایت دستورات زندگی و حقوق متقابل زن و شوهر ضروری است. هرکدام از زن و مرد باید پیش از آغاز زندگی مشترک و تشکیل خانواده وظایف لازم و آداب زندگی و زناشویی را بدانند تااین که حقوق همدیگر را ضایع نکنند و فرزندانی که از آنان به وجود می‌آید نیز سالم باشند و با تربیت‌های اخلاقی رشد نمایند و از کودکی تربیت‌های صحیح را بیاموزند و بر هر کدام از زن و مرد و فرزندان خانواده نیز لازم است که برای رسیدن به یک زندگی سالم و با برکت، آداب و دستورالعمل‌های لازم را در ابعاد گوناگون زندگی بدانند و با رعایت آن آداب، شیرینی و طراوت و برکت زندگی خود را بچشند. از این رو، در این بخش نیز آداب زندگی اسلامی در حد نیاز یک خانواده، به طور مختصر آورده می‌شود. البته آنچه در این بخش آمده، همانند بخش گذشته، ترجمه و توضیح سخنان معصومین علیهماالسلام می‌باشد که از کتب معتبر گرفته شده است.

1- سلام و احترام به برادران و خواهران مسلمان

خداوند در سوره نور می‌فرماید: «هنگامی که وارد خانه‌ها [و...] می‌شوید بر برادران مسلمان خودسلام کنید که آن تحیّت مبارک و پاکی است که خداوند به آن امر نموده. این چنین خداوند آیات خود را بر شما بیان می‌نماید تا شاید شما [در اسرار آن] تعقل نمایید.»

⁽¹⁾

و قال سبحانه: و إذا حییّتم بتحیّة فحیوّا بأحسن منها أوردّوهان إنّ اللّه کان علی کلّ شی‌ءٍ حسیبا. (نساء /86)

و در سوره نساء می‌فرماید: «هنگامی که بر شما سلام و تحیّت فرستاده شد

شما نیز بهتر از آن و یا همانند آن را پاسخ دهید. همانا خداوند بر حساب هرچیزی آگاه است.»

⁽¹⁾

و البحار... قال علی علیه‌السلام : السلام سبعون حسنة تسعة و تسعوّن للمبتدی و واحدة للرّاد. (المصدر ص11)

البحار قال النبیّ صلی الله علیه و آله : إذا قام أحدکم من مجلسه فیلوّدعهم بالسلام و قال: أفشوا السلام تسلموا. (المصدر)

و قال صلی الله علیه و آله : إنّ من موجبات المغفرة بذل السلام و حسن الکلام. (المصدر)

و فرمود: «بخیل‌ترین مردم کسی است که از سلام کردن بخل ورزد.»

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «برای سلام هفتاد پاداش است و شصت ونه پاداش آن مربوط به سلام کننده است.»

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «به وسیله سلام با یکدیگر وداع و خداحافظی کنید.» و فرمود: «با صدای بلند بر یکدیگر سلام کنید تا سلامت را بیابید.» و فرمود: «سخن نیک و شروع در سلام وسیله آمرزش است.»

2- اجازه ورود به اتاق پدر و مادر

⁽¹⁾

و قال سبحانه: یا أیّها الذین آمنوا لاتدخلوا بیوت النبیّ إلاّ أن یؤذن لکم (الأحزاب/54)

البحار... عن الصادق علیه‌السلام قال: الاِستیذان ثلثة أولّهنّ یسمعون، و الثانیة یحذرون و الثالثة إن شاؤا أذنوا و إن شاؤا لم یفعلوا فیرجع المستأذن. (البحار ج 76/14)

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «برای وارد شدن به خانه سه مرتبه باید اجازه گرفته شود:1- برای شنیدن صاحب خانه ؛ 2- آماده شدن اهل خانه؛ 3- اگر مایل بودند اجازه ورود بدهند و الاّ اجازه گیرنده باید بازگردد.»

⁽²⁾

امیرالمومنین علیه‌السلام می‌فرماید: «روزی از رسول خدا صلی الله علیه و آله اجازه ورود خواستم. آن حضرت اجازه دادند و چون من وارد شدم، فرمودند: یا علی!مگر نمی‌دانی خانه من خانه تو نیز می‌باشد؟ برای چه اجازه گرفتی؟ گفتم: یا رسول اللّه! دوست داشتم با اجازه وارد شوم. فرمود: آنچه خدا دوست می‌دارد دوست داشتی و به آدابی که او دستور داده عمل کردی.»

3- احوالپرسی و پند و اندرز

در پاره‌ای از سخنان معصومین علیهم‌السلام در قالب احوالپرسی حقایق و نصایح زیبایی بیان شده برای نمونه به برخی از آنها اشاره می‌شود.

⁽¹⁾به حضرت زین العابدین علیه‌السلام گفته شد: کیف اصبحت؟ (حال شما چگونه است؟) امام علیه‌السلام فرمود: من خود را مقابل هشت طلبکار می‌بینم: 1- خداوند واجبات

خود را می‌طلبد؛ 2- رسول خدا صلی الله علیه و آله سنّت دین خود را می‌طلبد؛ 3- عیال قوت خود را طلب می‌کنند؛ 4- نفس از من شهوت طلب می‌کند؛ 5- شیطان معصیت می‌طلبد؛ 6- دو ملک حافظ اعمال، صدق عمل از من می‌طلبند؛ 7- ملک الموت روح من را می‌طلبد؛ 8- قبر جسد من را می‌طلبد، و من در مقابل اینها قرارگرفته‌ام.»

⁽¹⁾به حضرت امام حسین علیه‌السلام گفته شد: حال شما چگونه است؟ فرمود: «من صبح کردم در حالی که خدا را بالای سر خود، و آتش را مقابل خود، و مرگ را در انتظار خود، و حساب را در پیش خود، و خویش را در گرو اعمال خود یافتم. به آنچه میل من هست دست نمی‌یابم و از آنچه کراهت دارم نمی‌توانم دور شوم. امور خود را در دست دیگری می‌بینم. او اگر بخواهد مرا عذاب می‌کند و اگر بخواهد می‌بخشد. کدام فقیری از من فقیرتر است؟ سپس فرمود: «به پدرم امیرالمؤمنین علیه‌السلام گفتم: حال شما چگونه است؟ پدرم فرمود: چگونه می‌تواند باشد حال کسی که از طرف خداوند دو نگهبان دارد، و گناهان او در دفتری ثبت می‌شود، اگر خدا به او ترّحم نکند بازگشت او به دوزخ خواهد بود.»

4- پاداش سلام و مصافحه (دست دادن) و معانقه (در آغوش گرفتن)

⁽¹⁾از اخلاق شریفه و آداب نیکوی اسلامی مصافحه و دست دادن به برادران دینی است که نشانه محبت و وسیله آمرزش گناهان است. امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید: «مؤمن چون با برادر مؤمن خوددست می‌دهد، گناهان هردو بخشوده می‌گردد.»

⁽²⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هنگامی که با یکدیگر ملاقات می‌کنید با سلام و مصافحه ملاقات کنید و چون از هم جدا می‌شوید برای یکدیگر طلب مغفرت کنید.» ⁽³⁾امام باقر علیه‌السلام فرمود: «هنگامی که دو نفر مؤمن بایکدیگر ملاقات می‌کنند و مصافحه می‌نمایند خداوند نظر رحمت به آنان می‌افکند و گناهان آنها مانند برگ درخت در فضل خزان می‌ریزد.»

⁽⁴⁾و فرمود: «هنگامی که دو نفربا یکدیگر مصافحه می‌کنند. آن که دیرتر دست

خود را می‌کشد پاداش بیشتری دارد و گناهانشان برطرف می‌شود تا جایی که یک گناه بر آنها نمی‌ماند.»

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «رسول خدا صلی الله علیه و آله با هر که مصافحه می‌نمود دست خود را نمی‌کشید تا او دست خود را بکشد.»

5- پاداش زیارت و بوسیدن پیشانی مؤمن

⁽¹⁾امام باقر و امام صادق علیهماالسلام فرموده‌اند: «هر مؤمنی که به زیارت برادر خود برود و حق او را شناخته باشد خداوند به هر قدمی که بر می‌دارد حسنه‌ای به او

می‌دهد و گناهی از او محو می‌کند و درجه‌ای بر او می‌افزاید و چون در خانه او را می‌زند درهای آسمان بر روی او گشوده می‌شود و چون یکدیگر را ملاقات می‌کنند و مصافحه ومعانقه می‌نمایند خداوندنظر رحمت به آنان می‌افکند وبر ملائکه خود مباهات می‌نماید و می‌فرماید: به این دو بنده من بنگرید که برای من همدیگر را زیارت نموده و دوست می‌دارند و بر من واجب است که آنان را بعد از این به آتش

عذاب نکنم.

و چون دیدار تمام شود و زایر به خانه خود باز گردد به اندازه نفس‌ها و گام‌ها و سخنان او با برادر خود ملائکه او را بدرقه می‌کنند و او رااز بلای دنیا و گرفتاری‌های قیامت تا سال آینده حفظ می‌نمایند و اگر در بین سال از دنیا برود از حساب قیامت معاف خواهد بود و اگر برادر او نیز حق او را شناخته باشد همین پاداش را خواهد داشت.»

⁽¹⁾امام صادق علیه‌السلام فرمود: «سر و دست کسی را نباید بوسید جز رسول خدا صلی الله علیه و آله و یا کسی که به احترام رسول خدا صلی الله علیه و آله سر و یا دست او را می‌بوسند.»

6- آداب عطسه و تحیّت آن

⁽²⁾امام صادق علیه‌السلام فرمود: «هنگامی که انسان عطسه می‌کند اگر بگوید:

«الحمدللّه» دو ملک همراه او می‌گویند: «ربّ العالمین کثیرا لاشریک له» و اگر این را نیز بگوید، آنها می‌گویند: «و صلیّ‌اللّه علی محمد». اگر این را نیز بگوید آنها می‌گویند: «و علی آل محمد» و اگر این رانیز بگوید، آنها می‌گویند: «رحمک اللّه»

⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر کسی مشغول سخن باشد و دیگری عطسه کند عطسه او شاهد حقانیت سخن اوست.» و فرمود: عطسه مریض دلیل سلامتی و راحت بدن اوست.» ⁽²⁾امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: هنگامی که کسی عطسه می‌کند به او بگویید:

«یرحمکم‌اللّه» و او باید در پاسخ شما بگوید: «یغفرالله لکم ویرحمکم» چنانکه خداوند فرموده: «و اذا حییتم بتحیةٍ فحیّوا بأحسن منها او ردّوها».»

⁽³⁾خادم حضرت عسگری علیه‌السلام می‌گوید: خدمت امام زمان علیه‌السلام بودم و چون

عطسه نمودم به من فرمود: «یرحمک اللهّ» پس من خشنود شدم و آن حضرت فرمود: «تو را بشارت بدهم؟» گفتم: آری. فرمود: «عطسه امان از مرگ است تا سه روز.»

7- آداب آروغ زدن و آب بینی و دهان انداختن

⁽¹⁾از روایات ظاهر می‌شود که آروغ زدن به دلیل امتلا و سنگینی معده است و هرکس در دنیا بیشتر شکم خود را پر کرده باشد در قیامت گرسنه‌تر خواهد بود و در روایتی آمده که صدای آروغ خود را بلند نکنید و بعد از آن «الحمدللّه» بگویید که آن از نعمت‌های خداوند است.

⁽²⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هنگامی که یکی از شما آروغ می‌زند و یا آب دهان می‌اندازد صدای خود را بالا نبرد و آروغ از نعمت‌های خداست پس باید حمد خدا را به جا آورد.» ⁽³⁾

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «آب دهان را به طرف قبله نینداز و اگر از روی فراموشی چنین کردی استغفار کن.»

8- مزاح و خنده و شیرینی سخن

از روایات استفاده می‌شود که مؤمن خنده‌رو و شیرین سخن و اهل مطایبه و مزاج است، ولی از مزاح و شوحی زیاد پرهیز می‌کند.

⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «مزاح و شوخ زیاد آبرو را می‌برد و خنده زیاد ایمان را محو و نابود می‌کند و دروغ زیاد ارزش و آبروی انسان را ضایع می‌نماید.»

⁽²⁾امام صادق علیه‌السلام فرمود: «داود به سلیمان علیهماالسلام فرمود: فرزند عزیزم، از خنده زیاد پرهیز کن که خنده زیاد موجب فقر انسان در قیامت است.» ⁽³⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «از خنده زیاد پرهیز کن که قلب را می‌میراند.» ⁽⁴⁾

ص:281

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «هیچ مردی مزاح نمی‌کند جز آن که از عقل او کاسته می‌شود.» و در وصیّت خود به امام حسن علیه‌السلام فرمود: «بپرهیز از سخنی که موجب خنده شود؛ گرچه آن سخن را از دیگری نقل کنی.»

9- سنّت‌های ابراهیمی و محمدی صلی الله علیه و آله در نظافت

⁽¹⁾از حضرت رضا علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «سنت‌های حنیفیّه ابراهیمی که

خداوند در قرآن به پیامبر خود صلی الله علیه و آله فرموده: «و اتبّع ملّة ابراهیم حنیفا» ده چیز است که پنچ چیز آن مربوط به سر انسان است و پنج چیز آن مربوط به بقیه بدن است. آنچه مربوط به سر می‌باشد: مسواک، کوتاه کردن شارب، تنظیم موی سر، مضمضه واستنشاق است. و آنچه مربوط به بقیه بدن است: ختنه کردن، برطرف نمودن موی

اطراف عورت، برطرف نمودن موی

زیر بغل، گرفتن ناخن، و استنجاء، یعنی شستن خود بعد از رفتن به دستشویی است که در آیین حضرت ابراهیم علیه‌السلام بوده و تا قیامت نیز جزء آیین پیامبران می‌باشد.»

⁽¹⁾

البحار... عن أبی عبداللّه علیه‌السلام قال: تقلیم الأظفار و أخذ الشارب من الجمعة إلی الجمعة أمان من الجذام.(البحار ج 76/110)

البحار... قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : من قلّم أظفاره یوم السبت و یوم الخمیس، و أخذ من شاربه عوفی من وجع (4)الأضراس و وجع العین. (المصدر)

البحار... قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : لایطولنّ احدکم شاربه، و لاعانته، ولاشعرإبطه، فإنّ الشیطان یتّخذها مخابی یستتربها. (المصدر ص111)

(2)امام صادق علیه‌السلام فرمود: «من دوست ندارم مسلمانی از دنیا برود و خصلتی از خصلت‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله را انجام نداده باشد.»

10- نگهداشتن محاسن و برطرف نمودن موهای دیگر بدن

(3)امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «گرفتن ناخن و کوتاه کردن شارب از جمعه تا جمعه از جذام جلوگیری می‌نماید.»

(4)رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «کسی که ناخن و شارب خود را روز شنبه و پنجشنبه

بگیرد از درد دندان و چشم درامان خواهد بود.» و فرمود: «نباید کسی موی شارب و عانه و زیر بغل را رها کند؛ چرا که شیطان بین آنها پنهان می‌شود.»

⁽¹⁾امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «عده‌ای از مردم که ریش خود را می‌تراشند و شارب و سبیل را بلند می‌گذارند لشکر مروان [دشمن رسول خدا صلی الله علیه و آله ] می‌باشند.» ⁽²⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آتش پرستان و مجوس محاسن خود را می‌تراشند و سبیل خود را بلند می‌گذارند [لکن] ما سبیل (شارب) را کوتاه می‌کنیم و محاسن را بلند می‌گذاریم و این مطابق فطرت انسان است.» ⁽³⁾امام صادق علیه‌السلام فرمود: «محاسن [و موی صورت] اگر بیش از یک قبضه (گرفتن دست) باشد باید کوتاه شود.»

11- آداب ناخن گرفتن

⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هرکس در روز جمعه ناخن بگیرد خداوند درد را از انگشتان او خارج و دارو را در آنها وارد می‌کند.»

⁽²⁾امام صادق علیه‌السلام فرمود: «هرکس ناخن‌های خود را روز پنج‌شنبه بگیرد و یک ناخن را برای جمعه باقی گذارد فقر از او دور می‌شود.» ⁽³⁾امام باقر علیه‌السلام فرمود: «هرکس در هر جمعه ناخن‌ها و شارب خود را بگیرد و بگوید: «بسم الله و باللّه و علی سنة محمد و آل محمد» به عدد هر مو و هر ریزه ناخن خداوند پاداش آزاد کردن بنده‌ای را به او می‌دهد و جز مریضی مرگ بیماری دیگری پیدا نمی‌کند.» ⁽⁴⁾مرحوم صدوق می‌فرماید: پدرم به من وصیت نمود: برای گرفتن ناخن از

انگشت کوچک دست چپ شروع کن و به انگشت کوچک دست راست خود ختم کن. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «مو و دندان و ناخن و خون را دفن کنید.»

12- پاداش مسواک و پاکیزه کردن دهان

⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر برای امت من مشقت نبود بر آنان واجب می‌کردم که برای هر نمازی مسواک کنند.» ⁽²⁾

البحار... قال أبوعبداللّه علیه‌السلام : إذا قمت باللیل فاستک فإنّ الملک یأتیک فیضع فاه علی فیک، فلیس من حرف تتلوه وتنطق به الاّ صعد به الی السماء فلیکن فوک طیّب الریح. (البحار ج 76/126)

⁽³⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «مسواک دوازده فایده دارد: 1- پاک کننده دهان است؛

2- موجب خشنودی خداست؛ 3- دندان‌ها را سفید می‌کند؛ 4- جرم دندان را برطرف می‌نماید؛ 5- بلغم را کم می‌کند؛ 6- اشتهای غذا می‌آورد؛ 7- پاداش عبادات را دو چندان می‌کند؛ 8- به سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله عمل می‌شود؛ 9- ملائکه نزد مسواک کننده حاضر می‌شوند؛ 10- لثه‌ها را محکم می‌کند؛ 11- راه قرائت قرآن را پاکیزه می‌کند؛ 12- دو رکعت نماز با مسواک نزد خداوند بهتر از هفتاد رکعت نماز بدون مسواک است.»

13- پاداش استعمال عطر و بوی خوش

⁽¹⁾امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «عطر از سنّت‌های پیامبران علیهم‌السلام است.»

⁽²⁾رسول اللّه صلی الله علیه و آله فرمود: «بوی خوش قلب را قوی و قدرت جماع را زیاد می‌کند.» ⁽³⁾

امام کاظم علیه‌السلام فرمود: «سزاوار نیست در هر روزی عطر استعمال نشود و اگر ممکن نبود یک روز در میان و اگر ممکن نبود در هر جمعه ترک نشود.»

⁽¹⁾امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «بوی خوش در شارب از اخلاق پیامبران علیهم‌السلام و احترام به فرشتگان نویسنده اعمال است.» ⁽²⁾امام صادق علیه‌السلام فرمود: «هرکس در آغاز روز عطر مصرف کند عقل او تا شب کاستی پیدا نمی‌کند.» و فرمود: «یک نماز با عطر بهتر از هفتاد نماز بدون عطر است.»

⁽³⁾و فرمود: «رسول خدا صلی الله علیه و آله برای عطر و بوی خوش بیش از غذا و طعام پول می‌دادند.»

14- اجابت دعوت مؤمن و پاداش آن

⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «من به امت خود - حاضر و غایب آنها وصیت می‌کنم که دعوت برادر مسلمان خود را بپذیرند گرچه با فاصله پنج میل (نزدیک به دو فرسخ) باشد. همانا این دستور دین من است.»

⁽²⁾امام صادق علیه‌السلام فرمود: «از حقوق واجب مؤمن بر برادر خود این است که دعوت او را بپذیرد.» ⁽³⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «کسی که دعوت برادر خود را نپذیرد با خدا و رسول او صلی الله علیه و آله مخالفت نموده است.» و فرمود: «اگر کسی مرا برای یک پاچه گوسفندی دعوت کند من او را اجابت خواهم نمود.»

⁽⁴⁾

و فرمود: «عاجزترین مردم کسی است که بدون عذر دعوت برادر خود را نپذیرد.»

⁽¹⁾و فرمود: کسی که روزه مستحبی گرفته باشد و داخل منزل برادر خود شود و دعوت او را اجابت نماید و افطار کند پاداش روزه و پاداش ادخال السرور براو خواهد داشت.

⁽²⁾امام صادق علیه‌السلام فرمود: افطار تو در منزل برادر مؤمن خود بهتر از هفتاد و یا نود روزه است که تو روزه بگیری.

15- نکوهش از میهمان بدون دعوت

⁽³⁾

البحار... قال رسول الله صلی الله علیه و آله : إذا دعی أحدکم إلی طعام فلایستتبعنّ ولده، فإنّه إن فعل ذلک کان حراما و دخل غاصبا. (المصدر ص 445)

گروه از مردم هستند که اگر مورد اهانت واقع شدند باید خود را ملامت کنند: 1- کسی که بر سر سفره‌ای که دعوت به آن نشده است حاضر شود...»

⁽¹⁾امام صادق علیه‌السلام فرمود: «رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «اگر یکی از شما را به میهمانی دعوت کردند نباید فرزند خود را همراه ببرد و اگر چنین کند کار حرامی انجام داده و غاصب خواهد بود؛ جز آن که طبق فرموده قرآن از خانه پدر و یا مادر و یا برادر و یا خواهر و یا عمو و یا عمّه و یا دایی و یا خاله ویا دوست و یا خانه کسی که وکیل او محسوب می‌شود و کلید خانه خود را به او سپرده است غذایی بخورد که نیاز به اجازه و دعوت ندارد و حلال است.»

16- آداب میهمانی رفتن

⁽²⁾خداوند در قرآن می‌فرماید: «ای اهل ایمان! بدون اجازه وارد خانه‌های

پیامبر صلی الله علیه و آله نشوید، جز آن که برای طعامی به شما اجازه داده شود. پس برای آماده شدن غذا شتاب نکنید و انتظار نکشید و چون به شما اجازه داده شد وارد شوید و هنگامی که طعام خود را خوردید پراکنده شوید و مجلس سخن برقرار نکنید که پیامبر صلی الله علیه و آله از آن آزرده می‌شود و از شما حیا می‌کند ولی خداوند از بیان حق حیا نمی‌نماید.»

⁽¹⁾امام هشتم می‌فرماید: «شخصی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام دعوت نمود. پس امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود به او: من تو را اجابت می‌کنم به سه شرط: 1- چیزی از خارج خانه تهیه نکنی؛ 2- آنچه داری از من دریغ نکنی؛ 3- به عیال و خانواده خود سخت نگیری.» ⁽²⁾امام باقر علیه‌السلام فرمود: «هنگامی که وارد خانه برادر خود می‌شوید هرکجا او می‌گوید بنشینید؛ چرا که او به اسرار خانه خود آگاه‌تر است.» ⁽³⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «حق میهمان است که او را تا در خانه بدرقه کنید.»

امام باقر علیه‌السلام فرمود: «اطعام نمودن یک برادر مخلص در دین نزد من ازاطعام ده فقیر بهتر است.»

⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «از کرامت انسان است که هدیه برادر خود را بپذیرد و به او نیز هدیه بدهد و خود را به زحمت نیندازد.»

17- پاداش احترام به میهمان

⁽²⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هرکس ایمان به خدا و قیامت دارد باید میهمان را گرامی بدارد.» سپس فرمود: «میهمانی سه شبانه روز است و روز چهارم صدقه خواهد بود و سزاوار نیست میهمان صاحب خانه را خسته و ناراحت کند.»

⁽³⁾

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «هر مؤمنی که از صدای میهمان [و ورود او] خشنود شود گناهان او آمرزیده می‌شود؛ گرچه از زمین تا آسمان را پر کرده باشد.»

⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هنگامی که خداوند به مردمی اراده خیر نماید هدیه‌ای برای آنان می‌فرستد.» گفتند: آن هدیه چیست؟ فرمود: «میهمان است که رزق خود را می‌آورد و چون می‌رود گناهان صاحب خانه را نیز می‌برد.»

و فرمود: «طعامی که چهار خصلت داشته باشد برکت آن کامل است: 1- از حلال تهیه شده باشد؛ 2- دست‌های زیادی بر آن وارد شود؛ 3- با بسم الله شروع شود؛ 4- با الحمدلله تمام گردد.»

⁽²⁾امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «هیچ مؤمنی در دنیا میهمان را دوست نمی‌دارد، جز

آن که چون از قبر خارج می‌شود صورت او مانند ماه شب چهارده می‌باشد و اهل محشر می‌گویند: او جز پیامبر نیست. پس ملکی گوید: او مؤمنی است که میهمان را دوست دارد و گرامی می‌دارد پس او را مسیری جز بهشت نخواهد بود.»

مؤلف گوید: اگر برای اثبات حقانیت اسلام هیچ دلیلی جز دستورات اخلاقی و عاطفی و... آن نبود همین دستورات اخلاقی و حقوقی و عاطفی برای اثبات حقانیت آن کافی بود.

⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هنگامی که شخصی وارد شهری می‌شود میهمان اهل آن شهر است تا از آن شهر خارج گردد و صحیح نیست میهمان بدون اجازه میزبان خود روزه بگیرد، چرا که ممکن است آنان غذایی برای او آماده کنند و فاسد گردد و صاحب خانه نیز نباید بدون اجازه میهمان روزه بگیرد چرا که ممکن است میهمان میل به غذایی داشته باشد و ملاحظه حال میزبان را بکند و خودداری نماید.» ⁽²⁾و فرمود: «میهمانی سه روز است: روز اول حق و لازم است،و روز دوم و سوم [جایز است]، و بعد از آن صدقه خواهد بود.» سپس فرمود: «نباید کسی

میهمانی خود را ادامه دهد تا برادر خود را به گناه وادارد.» گفته شد: چگونه او را به گناه وامی‌دارد؟ فرمود: «آن قدر نماند که صاحب خانه چیزی نداشته باشد که او را تأمین نماید.»

18- پرهیز از مجالس گناه

مولدف گوید: در این زمان مجالسی که مورد تأیید اسلام و اولیای خدا باشد و از آلودگی و فساد و گناه پاک باشد بسیار کمیاب است. برای روشن شدن این موضوع خوب است شرایط و آداب مجالس را مطابق آیات قرآن و سخنان معصومین علیهم‌السلام بیان کنیم تا این حقیقت روشن گردد.

از آیات قرآنی استفاده می‌شود که مجلسی که در آن یاد خدا نباشد خیری در آن نیست و روز قیامت مایه حسرت اهل آن خواهد بود. خداوند در قرآن می‌فرماید: «بسیاری از اجتماعات سرّی [و غیر سرّی] شما خیری ندارد، جز آن که اهل آن از صدقه و کمک به فقرا و یا اصلاح بین مردم و یا انجام کارهای خیر و سودمند سخن بگویند. چنین افرادی اگر برای خشنودی خداوند و انجام امور یادشده گردهم جمع شده باشند زود است که ما به آنان پاداش بزرگی را عطا کنیم.»

و یا می‌فرماید: «آیا نمی‌دانی که خداوند به آنچه در آسمان‌ها و زمین است آگاه می‌باشد و هیچ مجلسی نیست که سه نفر در آن جمع شده باشند جز آن که خداوند چهارمین آنان خواهد بود و اگر چهار نفر در آن جمع شده باشند خداوند پنجمین آنان است و اگر پنج نفر جمع شده باشند او شمشین آنان می‌باشد و اگر کمتر و یا بیشترجمع شده باشند خداوند با آنان خواهد بود و در قیامت آنان را به اعمال خویش آگاه خواهد نمود؟ همانا خداوند به همه چیز دانا می‌باشد.»

و در روایات آمده است: کسی که وارد مجلسی می‌شود باید براهل آن تحیت

و سلام بفرستد و در جای مناسب خود بنشیند و به پایین آن مجلس راضی باشد؛ اهل آن مجلس نیز باید تحیت و سلام او را پاسخ بدهند و برای او جا باز کنند. خداوند به این مسأله اخلاقی توجه نموده و به مؤمنان می‌فرماید: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هنگامی که به شما گفته می‌شود: [برای واردین] جا باز کنید شما باید برای آنان جا باز کنید تا خداوند به شما گشایش دهد و چون گفته می‌شود: از جای خود حرکت کنید و به خانه‌های خویش بروید [و یا برای نماز و یا جهاد آماده شوید] به

آن توّجه کنید و مجلس را ترک نمایید. خداوند اهل ایمان و دانش را درجات بیشتری عطا خواهد نمود و او به اعمال شما آگاه است.» مولف گوید: آداب مجالس فراوان است به جهت اختصار به اهمّ آنها اشاره می‌شود.

⁽¹⁾

و قال سبحانه: ألم‌تر أنّ اللّه یعلم ما فی السماوات و ما فی الأرض ما یکون من نجوی ثلثة إلاّ هو رابعهم و لاخمسةٍ إلاّ هو سادسهم ولا أدنی من ذلک و لا أکثر إلاّ هو معهم أینما کانوا ثمّ ینبّئهم بما عملوا یوم القیامة إنّ اللّه بکلّ شی‌ء علیم.

و قال سبحانه: یا أیّها الذین آمنوا إذا قیل لکم تفسّحوا فی المجالس فافسحوا یفسح اللّه لکم و اذا قیل انشزوا فانشزوا یرفع اللّه الذین آمنوا منکم والذین اُوتوا العلم درجات و اللّه بما تعملون خبیر. (مجادله /7)

⁽²⁾2- در مورد انتخاب مجالس حضرت لقمان به فرزند خود فرمود: «مجالس

را به دقت بنگر. پس اگر دیدی اهل آن به یاد خدا هستند با آنان بنشین؛ چرا که اگر تو عالم باشی علم تو در آن مجلس سودمند خواهد بود و به آن افزوده خواهد شد و اگر جاهل و نادان باشی آنان تو را از علم خود بهره‌مند خواهند نمود و شاید خداوند رحمتی بر آنان فرو فرستد و تو نیز از آن بهره‌مند گردی. و اگر دیدی اهل آن مجلس مردمی جاهل و نادانند با آنان همنشین مشو، که اگر عالم باشی علم و دانش تو برای تو سودی نخواهد داشت و اگر جاهل باشی آنان بر جهل تو خواهند افزود.

و شاید خداوند نکبت و عقوبتی بر آنها فرو فرستد و تو نیز مشمول آن عقوبت شوی.»

⁽¹⁾3- رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «چند گروه از مردم اگر اهانت

شدند جز خویش را نباید ملامت کنند: 1- کسی که بدون دعوت داخل مجلسی شود...»

⁽¹⁾4- در مورد آداب ورود و نشستن در مجالس، حضرت عسکری علیه‌السلام فرمود: «کسی که وارد مجلسی می‌شود اگر به پایین آن مجلس راضی باشد، تا در آن مجلس نشسته است خدا و ملائکه بر او درود می‌فرستند.» و فرمود: «از نشانه‌های تواضع این است که به هر مسلمانی برخورد می‌کنی سلام کنی و راضی باشی که در پایین مجلسی که وارد می‌شوی بنشینی.»

⁽²⁾5- رسول خدا صلی الله علیه و آله درمورد قیام و برخاستن مقابل دیگری فرمود: «ای مردم، در زمان حیات و پس از مرگ من به اهل بیت من اکرام و تعظیم کنید و آنان را بر دیگران مقدم دارید.» سپس فرمود: «کسی از محل نشستن خود در مقابل احدی برنخیزد جز در مقابل اهل بیت من.» ⁽³⁾6- امیرالمؤمنین علیه‌السلام در مورد بوسیدن صورت مؤمن فرمود: «چون جعفربن

ابی‌طالب علیه‌السلام از حبشه بازگشت رسول خدا صلی الله علیه و آله او را ملاقات نمود و بین دو چشم او را بوسید.»

⁽¹⁾7- در مورد رعایت امانت در مجالس، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «در مجالس باید امانت داری شود و صحیح نیست کسی خود را بر دیگری تفضیل دهد و یا عیب برادر مؤمن خود را بگوید.»

⁽²⁾8- در مورد لغزش‌های اهل مجلس و کفاره آن‌ها رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: [در پایان مجلس [بگو: «سبحانک اللهمّ و بحمدک لاإله إلاّ انت ربّ تب علیّ و اغفرلی.»

⁽³⁾9- در مورد رعایت حق جالسین فرمود: «نباید کسی را از جای خود بلند کنید و دیگری به جای او بنشیند.» و فرمود: «در مجالس به دیگران جای دهید.» و فرمود: «کسی حق ندارد بدون اجازه بین دو نفر بنشیند.» امام باقر علیه‌السلام فرمود: «مجلسی که در آن یاد خدا و یاد ما نشود در قیامت موجب حسرت خواهد بود؛ چرا که یاد ما یاد خدا می‌باشد و یاد دشمنان ما یاد شیطان

خواهد بود.»

و فرمود: «هرکس می‌خواهد حق مجلس را ادا نموده باشد باید هنگام برخاستن از آن مجلس بگوید: «سبحان ربّک ربِّ العزّة عمّا یصفون و سلام علی المرسلین و الحمدلله ربّ العالمین.»

⁽¹⁾

و هواعلم فیقولون: یا ربّنا إنّا حضرنا مجلسا من مجالس الذکر فرأینا أقواما یسبّحونک و یمجّدونک و یقدّسونک و یخافون نارک فیقول اللّه سبحانه: یا ملائکتی أزووها عنهم و أشهدکم أنّی قد غفرت لهم و آمنتهم ممّا یخافون فیقولون: ربّنا إنّ فیهم فلانا و إنّه لم یذکرک فیقول اللّه تعالی: قد غفرت له بمجالسته لهم، فانّ الذاکرین من لایشقی بهم جلیسهم. (البحار ج 75/468)

او فرمود: «همانا ملائکه چون به مجالس ذکر برخورد می‌کنند بالای سر اهل آن می‌ایستند و همراه گریه آنان گریه می‌کنند ودعای آنان را آمین می‌گویند و چون به آسمان بالا می‌روند خداوند که داناتر به حال آنهاست به آنان می‌گوید: ای ملائکه من، کجا بودید؟ آنان می‌گویند: پروردگارا، ما در مجلسی از مجالس ذکر شرکت نمودیم و عده‌ای را دیدیم که تسبیح و تمجید و تقدیس تو را می‌کردند و از عذاب تو در هراس بودند. پس خداوند می‌فرماید:

ای ملائکه، آگاه باشید که من عذاب خود را از همه آنان برداشتم و شما را گواه می‌گیرم که آنان را بخشیدم و از عذاب خود در امان قرار دادم. پس ملائکه می‌گویند: بین آنان فلان گناهکار نیز بود که تو را یاد نکرد [و توبه ننمود و ذکر تو را نگفت]. خطاب می‌شود: من او را نیز به جهت مجالست با بندگانم بخشیدم؛ چرا که ذاکرین من کسانی هستند که هرکس بین آنان باشد نجات خواهد یافت.»

⁽¹⁾11- امیرالمؤمنین علیه‌السلام در باره چگونگی نشستن در مجلس و در کنار سفره غذا فرمود: «هنگامی که یکی از شما بر سر سفره غذا می‌نشیند باید همانند غلامی که در مقابل مولای خود می‌نشیند بنشیند و هرگز بر سر سفره غذا یکی از پاهای خود را بر روی دیگری قرار ندهد و چهار زانو ننشیند که مورد خشم خداوند می‌باشد.» ⁽²⁾12- رسول خدا صلی الله علیه و آله نیر در باره چگونگی نشستن در مجلس می‌فرماید: «هر چیزی را شرافتی است و شریف‌ترین مجالس مجلسی است که اهل آن رو به قبله بنشینند.» ⁽³⁾13- در باره مجلسی که وسیله نجات و هدایت انسان شود و کسی از آن

آسیبی نبیند روایت شده که عبادبن کثیر گوید: به امام‌صادق علیه‌السلام گفتم: من یک نفر قصّه پرداز (دروغ پرداز) را دیدم که می‌گفت: جلسه من جلسه‌ای استکه هر کس در آن بنشیند خسارت نمی‌کند و گمراه نمی‌شود. امام صادق علیه‌السلام فرمود: «هیهات، هیهات تو اشتباه کردی و او نیز به غلط سخن گفته است.

همانا خداوند ملائکه‌ای را غیر از کرام کاتبین خلق نموده که روی زمین حرکت می‌کنند و چون به مجلسی برخورد می‌کنند که اهل آن، فضایل و مصایب محمد و آل محمد علیهم‌السلام را بیان می‌کنند به یکدیگر می‌گویند: توقّف کنید که به حاجت خود رسیدید. پس در آن مجلس می‌نشینند و به سخنان گوینده آن مجلس گوش فرا می‌دهند و هنگامی که اهل آن مجلس متفرّق می‌شوند آنان به عیادت بیماران آنان می‌روند و مرده‌های آنان راتشییع می‌کنند و از احوال غایبین آنان تفقد می‌نمایند.»

سپس فرمود: «این است مجلسی که هرکس در آن شرکت کند گمراه نمی‌شود [و هدایت می‌یابد].»

⁽¹⁾14- امام صادق علیه‌السلام در باره دیدار دوستان، به شیعیان خود فرمود: «به زیارت یکدیگر بروید که موجب زنده شدن دل‌های شما و ذکر احادیث ما خواهد بود و احادیث ما شما را با یکدیگر مهربان می‌نماید.»

سپس فرمود: «اگر شما به احادیث و سخنان ما توجه کنید رشد پیدا می‌کنید و نجات خواهید یافت و اگر به سخنان ما توجه نکنید گمراه و هلاک می‌شوید. پس احادیث ما را بگیرید و عمل کنید که در آن صورت من ضمانت نجات شما را به عهده می‌گیرم.»

مؤلف گوید: با توجه به مطالب یاد شده و وضع بیشتر مجالس این زمان،

روشن است که میان ماه من تا ماه گردون هزاران فرسنگ فاصله است.

امیدواریم که با توجه به فرموده‌های خدا و اولیای او حال ما تغییر پیدا کند و از تاریکی‌های جهالت و غفلت نجات یابیم و خود را به انوار مقدسه حضرات معصومین علیهم‌السلام نزدیک کنیم.

19- آداب مسافرت

⁽¹⁾کسی که اراده سفر دارد مستحب است به اموری توجه نماید:

1- برادران خود را مطلع سازد؛

2- در روز شنبه و یا پنج شنبه و یا سه شنبه مسافرت کند و از مسافرت در روزهای جمعه و دوشنبه و چهارشنبه پرهیز نماید، جز آن که صدقه بدهد و در هر روزی می‌خواهد به مسافرت برود و در روزی که قمر در عقرب باشد نیز مسافرت و ازدواج و زناشویی ننماید که خیری در آن نیست.

⁽²⁾3

4- تنها مسافرت نکند و هنگامی که پیاده می‌شود دو رکعت نماز بخواند و از غذایی که می‌خورد صدقه بدهد و در حال حرکت قرآن و در حال عمل تسبیح و در حال فراغت دعا بخواند.

5- اول شب حرکت نکند. (المصدر ص 348)

اشعار مجالس عقد و عروسی

مؤلف گوید: در پایان کتاب برای جلوگیری از برنامه‌های غیرمشروع و حرام اشعاری را ذکر نمودیم که مجالس عقد و عروسی را شاد و شوندگان آن مجالس را از گناه دور نگهدارد.

مبارک است!

این جشن پر عواطف و شیوا مبارک است وین فیض کردگار تعالا مبارک است

این ازدواج سُنّتِ دین محمّد است قانون شرع چون شده اجرا مبارک است

این ازدواج مایه خیر و سعادت است بر مردم هنرور و دانا مبارک است

از ازدواج کثرت نسل بشر بود این امر خیر هست به هر جا مبارک است

از ازدواج مجلس شادی به پا شود اکنون که جشن خوش شده برپا مبارک است

امشب شب وصال دو زیبا جوان بود این اتّصال همسرو همتا مبارک است

وصلت نموده‌اند دو فامیل ارجمند در پرتو ولایت مولا مبارک است

جشن شکوهمند دو دسته گل عزیز بر دوستان و جمله اَحبّا مبارک است

پیوند مهر و ماه متین را خجسته باد همبستگی عصمت و تقوا مبارک است

از دوستان تشکر و تقدیر می‌شود ابراز مهرتان همه بر ما مبارک است

از بهر شادمانی داماد کف زنید جشنی پر افتخار سراپا مبارک است

بهر عروس یک کف محکم‌تری زنید بر او لباس اطلس و دیبا مبارک است

هرچند به دسته‌های گل این بزم روشن است داماد گل است که گلها مبارک است

داماد را ببین و بزن بوسه بر رخش بر گوکه جشنت ای گل رعنا مبارک است

تبریک گو که این جشن پرسرور بر این دو خانواده والا مبارک است

داماد بر صفای عزیزان به پای خیز گویند چون به منطق گویا مبارک است

ای مایه امید که داماد گشته‌ای دامادیت به مادر و بابا مبارک است

از بهر یاد بود بگیر عکس ای فُتو بیننده گویدت به تماشا مبارک است

بر کوچک و بزرگ درود و سلام ما این بزم بهر خانم و آقا مبارک است

شیرین کنید جمله ز شیرینی کام خویش این میوه‌هاست خوب و گوارا مبارک است

گارسون بیار بستنی پسته دار را برگیر بهر دوستان که طهور و مبارک است

تا شام میهمانان آماده می‌شود خارج کسی نگردد از اینجا مبارک است

جوجه کباب با چلو برگ حاضر است سالاد هست و پپسی و کوکا مبارک است

انعام حاج قاری باشد سفارشی این جایزه ز اهل تولاّ مبارک است

نقدی کنید پاکت خواننده را زلطف در پای چِک اگر شده امضا مبارک است

زن بگیر!

جشن اگر خواهی بگیری مجلس دینی بگیر دعوت از اسلامیان از پاک آیینی بگیر

ای که تا این لحظه تنهایی برو کن ازدواج این سخن در گوش همچون دُرّ تزیینی بگیر

تاکه انسان زن ندارد هر طرف ویلان بود زن پی سرگرمی و هم رفع غمگینی بگیر

هر جوان بالغ شود باید نماید ازدواج ای مُجرد زن پی اعزاز و سنگینی بگیر

هر چه من گویم عزیزم خیرخواهی می‌کنم جان من مرد عمل شو راه خوش بینی بگیر

زن بگیر و زود کن جشن عروسی برقرار تا که شیرین کاِم ما گردد تو شیرینی بگیر

رهنمود من برادر رهگشای راه تست سعی کن چون باغبان یک زن به گلچینی بگیر

چار زن عقدی مُجازی ای رفیق با وفا صیغه‌ای خواهی مترس از کس برو چینی بگیر

دخت طهرانی و شیرازی بود یک سیستم خرجشان باشد فزون بر خود چو می‌بینی بگیر

مشهدی و سبزواری چون قمی کاشانی است گر نمی‌خواهی برو رشتی و قزوینی بگیر

اصفهانی و اراکی هر دو دانا و نجیب گر نشد قسمت برو یزدی و نایینی بگیر

دخت کارآمد اگر خواهی برو در شهر ری میوه می‌خواهی اگر دخت ورامینی بگیر

بندرعباسی و اهوازی است دلخواه عموم بهر رفع گرمیش رو چای دارچینی بگیر

گر که ییلاقی دلت خواهد برو سوی کرج یا شمیرانی که باشد شیک و سیمینی بگیر

دخت تبریزی برایت آورد ماست و پنیر گر انار خوب می‌خواهی برو فینی بگیر

گر عرب خواهی برو بغداد و مصر و سوریه خارجی خواهی اگر ژاپونی و چینی بگیر

همتی کن ای برادر جشن را کن برقرار مرغ رسمی گر نباشد مرغ ماشینی بگیر

گر که میز و صندلی هم نیست چندان غم مخور ظرف استیل ار نمی‌باشد ملامینی بگیر

ای دلاور هر چه بتوانی برو تولید کن روی دست خویشتن هرساله یک نی‌نی بگیر

شیر و کاکائو بیاور از برای دوستان بستنی لیوانی و چایی تو در سینی بگیر

حاج قاری تا که انعامت نگیری رد مشو پول نقدی گر نشد چک‌های تضمینی بگیر

در این مجلس صفا بسیار باشد

در این مجلس صفا بسیار باشد مگر این مطلع الانوار باشد

چراغان مجلس بزم سروری است مزیّن خوش در و دیوار باشد

بود از اُمت پاک محمّد به رفعت سرور ابرار باشد

بود اسلامی این جشن عروسی که جای خواندن اشعار باشد

صفایی کاندر این بزم نشاط است کجا در گلشن و گلزار باشد

بگو تبریک خوش بر آقا داماد که خندان چون گل بیخار باشد

چه دامادی که می‌باشد مبارز مُحّب عترت اطهار باشد

عروس خانم دختی با فضیلت بر او از جان و از دل یارباشد

عجب افراد با شخصیت و پاک نظر بنما در این تالار باشد

کف محکم زنید ای آشنایان که مجلس خالی از اغیار باشد

زجا برخیز یک دم آقا داماد که اکنون موقع دیدار باشد

نما از جمله اظهار تشکر که آن تقدیر از حُضار باشد

تمنا می‌شود از اهل مجلس کف محکم زدن تکرار باشد

در اینجا دوستان آل عصمت ز عرفان قلبشان سرشار باشد

همه روشن ضمیر و پاکدامان خوش آن کو مؤمن و دیندار باشد

بریزید نقل وسِکّه بهر داماد که گویی ریزش رگبار باشد

پذیرایی شود از میهمانان خوش آن مهمان که برخوردار باشد

یکی چایی نماید نوش جانش یکی را بر لبش سیگار باشد

خیار و پرتقال و سیب و انگور روا نبود کسی بی کار باشد

ز شیرینی دمادم نوش جان کن که تا کام تو شکّربار باشد

چلو مرغ است شام اهل مجلس به خوردن هرکسی ناچار باشد

کباب کوبیده بهتر هضم گردد خدا ناکرده گر بیمار باشد

کف محکم زدن سهل است و آسان شما را از چه رو دشوار باشد

خدایا هر کسی آهسته کف زد به پشت در بماند زار باشد

شب دامادیش باران بیاید خجل از دلبر طرّار باشد

هر آن شخصی که گوید زن نخواهم کجا او واقف از اسرار باشد

در اینجا هرکسی خورده نمک را زند کف چون که بالاجبار باشد

فکاهی‌ها که گوید حاج قاری کجا در طبله عطّار باشد

کنون انعام ما حاضر نمایید به شرط آن که صد دینار باشد

بود دینار دینار عراقی بسی صرّاف در بازار باشد

آدرس جهت انتخاب همسر!

جوان کن از جوانی قدردانی که از هر چیز بهتر شد جوانی

شنو پند مرا از جان و از دل که عمر خویش را خوش بگذرانی

مُجرد تا به کی تزویج بنما به شادی در جهان کن زندگانی

به هنگام توانایی تو زن گیر که باشد مونست در ناتوانی

النکاح سنتی قول رسول است چنین گفت آن خدیو آسمانی

چونصف دین تو در ازدواج است برو کن ازدواج ارنکته دانی

زنی با عفت و تقوا طلب کن اگر خواهی نمایی کامرانی

هر آن دختر که محجوب و عفیف است نصیب همسرش شد شادمانی

تو تا آگه شوی گردم مُعَرِف بگیر این آدرس‌ها با نشانی

زهر شهری پسند خاطرت شد همی شو خواستگار او به آنی

شما گر دخت تهرانی بگیری بری لذّت گه شیرین زبانی

اگر که مؤمن و دیندار خواهی قمی بستان و یا گلپایگانی

اگر خواهی زرنگ و کارآمد تو رشتی گیر یا مازندرانی

اگر خواهی گلاب و عطر قمصر ز کاشان بگیر ای یارجانی

اگر که سبزه و زیبادلت خواست بگیر اهوازی یا که آبادانی

اگر خواهی که اهل حال باشد بگیر شیرازی یا که کازرانی

اگر که زیرک و هوشیار خواهی بگیر از دختران اصفهانی

ز قزوینی به عالم ساده‌تر نیست ولی داناست دخت همدانی

ز گرگانی و سمنانی چه گویم که خون گرمند همچون دامغانی

خراسانی اگر شد قسمت تو از او پیوسته بینی مهربانی

ز کرمانی ندیدم با وفاتر از او شد با صفاتر شیروانی

زنان شاهرود و سبزواری ز خوبی بهر آنها نیست ثانی

اگر که چایی کلکته خواهی بکن در بندرعباس کشتی رانی

زن کرمانشهی بی باک باشد ولی یزدی است خون سرد و امانی

ز شهر ری و یا شهر ورامین بگیر گر سبزی خواهی رایگانی

اگر خواهی سخن تُرکی بگوید بگیر ای دوست، آذربایجانی

گلین چوخ یا خچیدی شهر مراغه ارومیّه بگو داد از گرانی

اگر ارزان و بی غصه دلت خواست برو هی صیغه کن اما نهانی

ترا زین آدرس هایی که گفتم همی باید کنی سیر جهانی

به بزم جشن و شادی محبان کند آقای قاری دُرفشانی

بود انعام ما ای آقا داماد اگر نقدی بود ملیون تومانی

عجب جشنی!

عجب جشنی هم اکنون برقرار است که یکسر لطف و فضل کردگار است

مبارک بزم جشن و شادمانی است سراپا مهر و عشق و افتخاراست

چه جشنی جشن عقد و ازدواج است که دستور رسول نامدار است

بود چون سنت دین محمد ملائک را در این محفل گذار است

کنون اجرا شده قانون اسلام چه قانونی که تا روز شماراست

بود در پرتو قرآن و عترت به حُضار گرامی بخت یار است

به داماد و عروس تبریک گوییم کز این تزویج هریک کامکار است

بجا باشد اگر محکم زنی کف که این مرسوم هر شهر و دیار است

چه دامادی که باشد شاخه گل زجان دین خدا را پاسدار است

عروسش دختری با دین و ایمان که از تقوا و عفت با وقار است

بود داماد دانشجوی قرآن هر آن کس مرد حق شد رستگار است

عروسش پیرو زهرای اطهر چنین دوشیزه‌یی نیکو شعار است

بود گل‌ها در اینجا دسته دسته که داماد نوجوانی گل عذار است

بزن کف از برای ساق دوشان که او را در یمین است و یساراست

به باب ارجمند تازه داماد مبارک گو که شخصی نامدار است

به باب نوعروس تبریک گوییم کز این دختر قرین افتخار است

تشکر می‌کنم از میهمانان که دل این دوستان را دوستدار است

نظر بنما تو براعیان و اشراف در اینجا شادمان خرد و کبار است

یکا یک محو روی ماه داماد که نور دین ز رویش آشکار است

در اینجا فیلمبرداران استاد گرفته عکس بهر یادگار است

عجب بزمی متین و دلپذیر است که خود بی سابقه در روزگار است

ز شیرینی است کام جمله شیرین که شیرینی اعلا خوشگوار است

بخور از بستنی فرد و ممتاز که خود یادآور فصل بهار است

تناول کن ز سیب نغز مطبوع که ویتامین در او ای سور خوار است

دگر از پرتقالش میل فرمای چرا کاین پرتقال از شهسوار است

مشو غافل ز نارنگی و انگور تر و تازه نظر بنما خیار است

هر آنچه میل داری نوش جان کن تو را نعمت کنون در اختیارکن

ز چایی باز تجدید قوا کن که دشمن از تو در حال فرار است

دمی بیکار منشین ای برادر بخور از میوه زیرا آبدار است

بباید میل فرمایی غذا را در این سالن که شام است و نهار است

کف محکم بزن خواهی نگویند که بی حال است گویا روزه دار است

اگر اینجا کف محکم نکوبی بگویندت جوانی بی بُخار است

به بزم مذهبی بین حاج قاری بود مداح و خوش خدمتگذار است

ز داماد عزیز انعام خواهد سعادت بهر او امیدوار است

مبادا کمتر از میلیون بیاری ولی تخفیف او یکصد هزاراست

راهنمایی داماد

نکته‌ای شیوا ز من ای مرد دانشور بگیر گوش جان بگشا و پندی بهتر از گوهربگیر

مطلبی حساس باشد ای جوان در ازدواج پرسشی بنما و پاسخ را از این چاکربگیر

دو حرامی را در اول می‌کند با هم حلال بهر کسب اطلاع آیین پیغمبر بگیر

نسل و پیوند بشر سرچشمه گیرد زین عمل حاصل ار خواهی به دنیا نخل بارآور بگیر

ازدواج است ای جوان قانونی از احکام دین گر تویی مرد عمل روبهر خود همسربگیر

دختری با عفت و عصمت اگر پیدا شود رو به عقد خود درآور کام از آن دلبربگیر

دختر اقوام اگر باشد ترا اولی‌تر است گر ندادندت ز همسایه برو دختر بگیر

دخت همسایه نباشد گر پسند خاطرت با کمال همت از یک کوچه دیگر بگیر

آن که را خواهی اگر در شهر هم پیدا نشد دخت دهقان یا کشاورز ای بلند اختر بگیر

گر که می‌خواهی کند کار از برایت روز وشب یا زمشهد یا زبجنورد یا که از کاشمر بگیر

گر که می‌خواهی بود خوش مشرب و مهمان نواز یا زقلهک یا زشمران یا که از چیذر بگیر

ثروتت محفوظ دارد دخت پاک اصفهان گر که خواهی مالت افزون گردد از رامسر بگیر

دخت تهرانی بدان جیب تو را خالی کند گنج قارون گر که داری رو بِزیرِ سر بگیر

دختر مازندرانی بهر تو آرد برنج ماهی ارخواهی برو از رشت یا رودسر بگیر

دخت شیرازی تو را پیوسته دارد شادمان میل داری میل سرکار است رو زودتر بگیر

انقلابی گر که می‌خواهی بگیر از شهر قم گر دلاور خواهی از دزفول یا شوشتر بگیر

دخت قزوین و اراکی با تو سازش می‌کند نامزد کن از برایش زود انگشتر بگیر

بزله گو خواهی اگر رو سوی شهرهمدان گرچه دانایی زنی از خویش داناتر بگیر

دختر کُردی اگر خواهی به کرمانشاه رو لیک بهر حفظ دین او برو معجر بگیر

گر تواضع پیشه می‌خواهی برو گلپایگان دختر خون گرم اگر خواهی زخرمشهر بگیر

گر که خواهی جوزقند و میوه و عطر وگلاب رو به کاشان دختری از قریه قمصربگیر

لهجه ترکی اگر خواهی سوی تبریز رو هان تِزُل قارداش ز آذربایجان قیزلر بگیر

دخت آبادان سخن گوید به آهنگ عرب مَرحبا یَرحَب بِکُم آن دخت با مشعر بگیر

جنس قاچاق ار که خواهی وارد از خارج کند روی کن سوی جنوب و دختر از بندر بگیر

آن چه دانستم بگفتم سر به سر بهر شما این زمان تصمیم خود را ای همایونفر بگیر

مجلس جشن عروسی را برو تشکیل ده دعوت از یاران خود از کهتر و مهتر بگیر

سیب و موز و پرتقال و شیرینی آماده کن موز لبنان گر نباشد رو خیار چنبربگیر

حاج قاری بر کلام خویشتنن ده خاتمه لیک انعامت ز داماد ادب پرور بگیر

چون که این داماد می‌باشد یکی از دوستان صحبت از میلیون مکن از دوستان کمتر بگیر

توصیه به جَوونای بی زن «به لهجه اصفهانی»

جوون برو زن بی گیر یه وصله تن بی گیر

سنت دیند اینس اگر دلد حق بینس

حافظ دین و ایمون زنس براد عزیز جون

داشتن زن عالیس جاش پیش تو خالیس

اینقدر دل دل نکون بی خودی معطل نکون

با این که چیز گرونس قیمتی زعفرونس

دراومدد مکفی نیست کارد دوروغ بافی نیس

نگو گرفتار می‌شم جلدی عیالوار می‌شم

اگر می‌خوای شادباشی از غصه آزاد باشی

تو اجتماع امروز قوی باشی و پیروز

بوگند تو وم یک کسی با خوب خوبا هم دسی

چشم و دلد را واکون دور و ورد، نیگاکن

ببین که زن عزیزس کاراش همه تمیزس

همیشه کار می‌کوند قدرشا کس نیمدوند

خونه و بچه‌داری بود براش شعاری

زندگی بی زن وِلِس بی بَرو بی حاصلس

هر جا که زن نباشد خوشی به تن نباشد

کانون مهر و وفاس ماییه لطف و صفاس

زن مثی شعم می‌سوزد لباس براد می‌دوزد

در همه جا یاردس مونس وغمخواردس

با نوق نوقاد می‌سازد به دشمناد می‌تازد

هیجا کارش پیدا نیس تو گفته‌هاش ریانیس

به کاری خونه سفتس بد خواه او خرفتس

پا جای پاد می‌زارد عزت براد میارد

محبتش زیادس همیشه چش برادس

حول و هوا دا دارد جور و جفا ندارد

او وختی که پیر می‌شی پیر و زیمین‌گیر می‌شی

دس می‌کوند لابالد کمک می‌شد به حالد

براد پرستار می‌شد تو را نیگر دار می‌شد

به وختی بی دندونی تو را می‌شد جون جونی

زندگی با زن و ذول باشد تمیز و مقبول

آبروی زندگی زن بود و بندگی

این سخن از «بی ریاس» زن برای مرد دواس

مؤلف گوید: اشعار مربوط به فضایل علی و فاطمه علیهم‌السلام در پایان کتاب میزان الحق و اسوة النساء درج شده است، مراجعه شود.

و تمّت کلمة ربّک صدقا و عَدلا

آثار مؤلف تاکنون

1 - الحجّ و الزیارت، عربی

2 - آداب حج و زیارت حرمین شریفین، فارسی

3 - میزان الحق یا حقیقت مظلوم، فارسی عربی

4 - آیات الفضائل یا فضائل علی علیه‌السلام در قرآن، عربی فارسی

5 - دولة المهدی علیه‌السلام یا حکومت امام زمان‌عجل اللّه فرجه الشریف، فارسی عربی

6 - اسوة‌النساء، بانوی نمونه عالم، فارسی عربی

7 - امام الشهدا و سالار شهیدان، فارسی عربی

8- انتظار مهدی علیه‌السلام و نشانه‌های ظهور، فارسی عربی

9 - شهید خراسان و پناه شیعیان، فارسی عربی

10- عاشقان کربلا، زیارات عتبات عالیات عراق

11- آیین همسرداری و آداب زندگی در اسلام، فارسی عربی

12- بشارت‌های معصومین علیهم‌السلام ، فارسی عربی

13 - بشارت‌های قرآنی، ، فارسی عربی

14- محرمات اسلام در قرآن و حدیث، فارسی عربی