خطبه حسین بن علی علیه السلام در منی

مشخصات کتاب

‌سرشناسه : حسین‌بن علی (ع)، امام سوم، ۴ - ۶۱ق.

عنوان و نام پدیدآور : خطبه حسین‌بن‌علی علیه‌السلام در منی/ با تحقیق و ترجمه محمدصادق نجمی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۵.

مشخصات ظاهری : ۱۲۸ ص.

شابک : ۲۴۰۰ریال(چاپ دوم) ؛ ۳۸۰۰ریال:چاپ سوم: 9644443101 ؛ ۷۵۰۰ ریال: (چاپ چهارم): 9644448723 ؛ ۱۲۸۰۰ ریال : چاپ پنجم : 9789644448720

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : چاپ سوم: ۱۳۷۹

یادداشت : چاپ چهارم: ۱۳۸۴.

یادداشت : چاپ پنجم: ۱۳۸۸.

یادداشت : کتابنامه: ص. {۱۲۷} - ۱۲۸.

موضوع : حسین‌بن علی (ع)، امام سوم، ۴ - ۶۱ق -- خطبه‌ها

شناسه افزوده : نجمی، محمدصادق، ۱۳۱۵ -، گردآورنده، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش‌های اسلامی

رده بندی کنگره : BP۴۱/۷/ن‌۳خ‌۶ ۱۳۷۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۳

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۹-۱۲۷۰

اشاره

متن خطبه

بسم اللَّه الرحمن الرحیماَلْحَمْدُلِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ وَالصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلی خَیْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الَّذینَ اَذْهَبَ اللَّه عَنْهُم الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهیراً.أمّا بعدُ فإنَّ هذا الطّاغیةَ قَد فَعَلَ بنا و بشیعتِنا ما قد رأیتُم و علِمْتُم و شهِدْتُم و إنّی اُریدُ أن أسألَکُم عن شئٍ فإنْ صدقتُ فصدِّقونی، و إن کذبتُ فکذِّبونی، اسمعوا مقالتی و اکتبوا قولی ثمّ ارجعوا إلی أمصارِکُم و قبائِلِکُم، فَمَن أمِنْتُم من النّاسِ وَ وَثِقْتُم بِهِ فِادعوهم إلی ما تعلمونَ من حقِّنا فإنّی أتخوَّفُ أن یدرسَ هذا الأمرُ و یذهبَ الحقُّ و یُغلَب و اللَّهُ متمُّ نورهِ و لو کَرِهَ الکافرونَ.اُنشِدکُم اللَّه أتعلمون أنّ علیّ بن أبی‌طالب کان أخا رسول‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- حین آخی بین أصحابِهِ فآخی بینه و بین نفسه و قال: أنت أخی و أنا أخوک فی الدّنیا و الآخرة؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: اُنشدکم اللَّه هل تعلمون أنّ رسول‌اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله- اشتری موضعَ مسجدِهِ و منازِلِهِ فَاْبتناهُ ثُمّ اْبتنی فیه عشرةَ منازل تسعة له و جعل عاشرها فی وسطِها

لأبی، ثمّ سَدَّ کُلَّ بابٍ شارعٍ إلی المسجدِ غیرَ بابهِ، فتکلَّمَ فی ذلک من تکلَّمَ، فقال: ما أنَا سددتُ أبوابَکُمْ و فتحتُ بابَهُ ولکنّ اللَّه أمرنی بسدِّ أبوابِکُم و فتحِ بابِه، ثمّ نهی النّاس أن یناموا فی المسجد غیره، و کان یُجنب فی المسجد و منزله فی منزل رسول‌اللَّه- صلی اللَّه علیه و آله- فوُلِدَ لرسولِ اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- و له فیه أولادٌ؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أفتعلمون أنّ عمر بن الخطّاب حَرِصَ علی کُوَّةٍ قَدْرَ عینهِ یَدَعُها فی منزلهِ إلی المسجدِ فأبی علیه، ثُمّ خطب فقال: إنّ اللَّه أمرنی أن أبنیَ مسجداً «طاهراً» لا یسکُنُهُ غیری و غیر أخی و بنیه؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: اُنشدکم اللَّه أتعلمون أنّ رسول‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- نصبه یوم غدیر خمّ فنادی له بالولایةِ و قال: لیبلّغ الشّاهدُ الغائب؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: اُنشدکم اللَّه أتعلمون أنّ رسول‌اللَّه- صلی اللَّه علیه و آله- قال له فی غزوة تبوک: أنت منّی بمنزلةِ هارونَ مِنْ مُوسی، و أنت ولیُّ کُلِّ مُؤمنٍ بعدی؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: اُنشدکم اللَّه أتعلمون أنّ رسول‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- حین دعا النّصاری من أهلِ نجرانَ إلی المباهلةِ لم یأتِ إلّا بهِ و بصاحبَتِهِ و ابنیهِ؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: اُنشدکم اللَّه أتعلمونَ

أنَّهُ دفع إلیه اللّواء یومَ خیبر ثمّ قال: لأدفعه إلی رجلٍ یحبُّهُ اللَّهُ و رسولُهُ و یُحِبُّ اللَّهَ و رسولَهُ کرّارٌ غیر فرّارٍ، یفتحُها اللَّهُ علی یدیه؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمون أنّ رسول‌اللَّه بعثه ببراءَةٍ و قال: لا یبلّغ عنّی إلّا أنا أو رجلٌ منّی؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمون أنّ رسول‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- لم تنزل به شدّهٌ قطُّ إلّا قدّمَهُ لها ثقةً بهِ و انّه لم یدْعُهُ باْسمِهِ قطُّ إلّا یقولّ: یا أخی، واْدعُوا لی أخی؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمونَ أنّ رسولَ‌اللَّهِ- صلّی اللَّه علیه و آله- قضی بینَهُ و بینَ جعفرٍ و زیدٍ فقال: یا علیُّ أنتَ منّی و أنامنک، و أنت ولیُّ کُلِّ مُؤمنٍ بعدی؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمون أنَّهُ کانت له مِنْ رَسُول‌اِللَّه- صلی اللَّه علیه و آله- کلَّ یومٍ خلوةٌ و کُلَّ لیلةٍ دخْلَةٌ إذا سألَهُ أعطاهُ و إذا سکتَ أبداه؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمونَ أنَّ رسولَ‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- فضّله علی جعفرٍ و حمزة حین قال: لفاطمةَ- علیهاالسّلام- زوّجْتُکِ خیرَ أهلِ بیتی، أقدمَهُمْ سِلْماً، وأعظَمَهُمْ حِلْماً، و أکثَرَهُم عِلْماً؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمون أنّ رسولَ‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- قال: أنا سیّدُ وُلْدِبنی آدَمَ، و أخی علّی سیّدُ العرَبِ، و فاطمةُ سیّدةُ نساءِ أهلِ الجنّةِ، والحسنُ و الحسینُ ابنای سیّدا شبابِ

أهلِ الجنةِ؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمونَ أنّ رسولَ اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- أمره بغسلِهِ و أخبرَهُ أنّ جبرئیلَ یُعینُهُ عَلَیْهِ؟ قالوا: اللّهمّ نعم، قال: أتعلمونَ أنَّ رسولَ اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- قال فی آخر خطبةٍ خَطَبَها: إنّی ترکتُ فیکُمُ الثِّقْلَیْنِ کتابَ اللَّهِ و أهلَ بیتی، فتمسَّکُوا بهِما لن تَضِلُّوا؟ قالوا: اللّهمّ نعم.ثمّ ناشَدَهُم أنّهم قد سمعوه یقول: مَن زَعَم أنَّهُ یُحبُّنی و یُبغِضُ علیّاً فقد کَذِبَ، لیسَ یُحبّنی و یُبغضُ علیّاً، فقال له قائل: یا رسول‌اللَّه و کیف ذلک؟ قال: لأنّه منّی و أنا منهُ، من أحبَّهُ فقد أحَبَّنی، و مَن أحبَّنی فقد أحبَّ اللَّهَ، و مَن أبغضَهُ فقد أبغضَنی، و من أبغضنی فقد أبغض اللَّه؟ فقالوا: اللّهمّ نعم، قد سمعنا...اعتبروا أیُّها النَّاسُ بها وَعَظَ اللَّهُ به أولیاءَهُ من سُوءِ ثَنائِهِ علی الأحبار إذْ یقول: «لَوْلا ینهاهُمُ الرّبّانیّوُنَ و الأحبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإثْمَ» و قال: «لُعِنَ الّذینَ کَفَرُوا مِنْ بَنی إسْرَائیلَ- إلی قوله- لبئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ» و إنَّما عابَ اللَّهُ ذلک علیهم، لأنّهم کانوا یَرَوْنَ من الظَّلَمَةِ الّذین بین أظْهُرِهِم المُنکرَ والفَساد فلا ینهونهم عن ذلک رَغبةً فیما کانوا ینالونَ منهم و

رهبةً ممّا یحذرونَ و اللَّهُ یقول: «فلا تَخْشَواْ النَّاسَ وَ اْخشَوْن» و قال: «المُؤْمِنُونَ و المُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أولیاءُ بَعْضٍ یأمرونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ المُنْکَرِ» فبدأاللَّهُ بالأمرِ بالمعروفِ و النّهی عن المنکر فریضةً منه لعلمِه بأنَّها إذا اُدِّیَتْ و اُقیمت استقامتِ الفرائضُ کلُّها هَیِّنُها و صَعْبُها و ذلک أنّ الأمرَ بالمعروفِ و النّهیَ عنَ المُنْکر دعاءٌ إلی الإسلام مع ردِّ المَظَالِم و مخالفةِ الظّالمِ و قسمةِ الفَی‌ء والغنائمِ و أخذِ الصَّدَقاتِ من مواضِعِها و وضعِها فی حقّها.ثمّ أنتم أیّتُها العصابةٌ عصابةٌ بالعِلْمِ مشهورةٌ و بالخیرِ مذکورةٌ و بالنّصیحة معروفة و باللَّه فی أنفُسِ النّاسِ مهابةٌ، یهابُکُمُ الشّریفُ وَ یُکْرِمُکُمُ الضعیفُ وَ یُؤْثِرُکُم مَنْ لافضلَ لکُمْ علیه، و لا ید لکم عنده، تشفعون فی الحوائجِ إذا متُنِعَتْ مِنْ طُلّابِها، و تمشُونَ فی الطّریقِ بهیبة الملوک و کرامة الأکابرِ ألیس کُلّ ذلک إنّما نِلتموُهُ بما یُرجی عندکُم من القیامِ بحقِّ اللَّهِ و إن کنتم عن أکثر حقّهِ تقصُرُونَ فاسْتَخْفَفْتُمْ بحقّ الأئمة، فأمّا حقّ الضُّعَفاءِ فَضَیَّعْتُمْ، و أمّا حقّکم بزعْمِکُمْ فَطَلَبْتُم فَلا مالاً بذلتموه، و لانفساً خاطَرْتُم بِها للّذی خَلَقَها، و لا عشیرةً عادیتموها فی ذاتِ اللَّه.

أنتُم تتمنّونَ علی اللَّه جَنَّتَهُ و مجاورةَ رُسُلِهِ و أماناً من عذابهِ، لقد خشیتُ علیکم أیُّها المُتَمَنّونَ علی اللَّه أن تَحِلَّ بکُم نقمةٌ مِن نقماتِهِ لأنکم بلغتم من کرامة اللَّه منزلة فُضّلتمْ بِها و من یُعرَفُ باللَّه لا تُکْرِمُونَ و أنتُم باللَّه فی عباده تُکْرَمُونَ، و قد تَرَوْنَ عهودَ اللَّهَ منقوضَةً فلا تَفزَعُون و أنتُم لبعضِ ذِمَمِ آبائِکُمْ تَفْزَعُون وَ ذِمّةُ رسولِ‌اللَّه مخفورةٌ محفورةٌ والعُمیُ والبُکُم و الزّمنی فی المدائنِ مهملة لاتُرحَمُونَ و لا فی مَنزِلَتِکُم تعملون، و لا مَنْ عَمِلَ فیها تُعینون.و بالادّهانِ و المُصَانَعَةِ عند الظَلَمَةِ تأمنون، کُلّ ذلک ممّا أمرکم اللَّهُ بهِ من النّهی و التّناهی و أنتم عنه غافلونَ، و أنتُم أعظم النّاس مصیبة لما غلبتم علیه من منازِل العلماء لو کنتُم تشعرون، ذلک بأنّ مجاریَ الأُمورِ و الأحکامِ عَلَی أیدی العُلَماء باللَّه الاُمناءِ عَلَی حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ، فأنتُم المَسْلُوبونَ تلک المنزلةِ وَ ما سُلِبْتُم ذلک إلّا بتفرُّقِکُم عِن الحقِّ و أختلافِکُم فی السنّة بعد البیّنة الواضحة وَ لَوْ صَبَرْتُم علَی الأذَی و تحمّلْتُم المؤونة فی ذاتِ اللَّه کانت اُمور اللَّه علیکُم تَرِدُ و عنکم تصْدُرُ وَ إلَیْکُمْ تَرْجعُ، ولکنَّکُم مکّنتُم الظَّلَمَة مِنْ منزِلَتِکُمْ، واستسلمتم اُمور اللَّهِ فی أیدیهم یَعملون بالشُّبُهاتِ و

یَسیرونَ فی الشَّهَواتِ، سلّطهم علی ذلک فرارُکُم مِنَ الموتِ وإعجابُکُم بالحیاة التّی هی مفارقتُکُم فأسلمتم الضُّعفاءَ فی أیدیهم؛ فمن بین مُستعبَدٍ مقهورٍ، و بین مستضعَف علی معیشتِهِ مغلوبٍ، یتقلّبونَ فی المُلکِ بآرائهِم، و یستشعِرونَ الخِزْیَ بأهوائهم اقتدءاً بالأشرار و جرأَةً علی الجّبارِ، فی کُلّ بَلَدٍ منهم علی مِنْبَرِهِ خطیبٌ مُصْقعٌ، فالأرضُ لهم شاغرةٌ و أیدیهم فیها مبسوطة و النّاسُ لهم خَوَل، لا یدفعون ید لامسٍ، فمن بین جبّار عنیدٍ، و ذی سطوةٍ علی الضعفةِ شدیدٍ، مُطَاعٍ لا یَعْرِفُ المُبْدِئِ المعیدَ، فیا عجباً! و مالی لا أعجبُ و الأرض من غاشٍّ غَشُومٍ، و متصدِّقٍ ظلومٍ، و عامِلٍ علی المُؤمنینَ بهم غیرُ رحیم، فاللَّه الحاکمُ فیما فیه تنازعنا، والقاضی بحکمه فیما شجر بیننا.اللّهمّ إنّک تعلم أنّه لم یکن ما کان منّا تَنافُساً فی سُلْطَانٍ، و لا الْتِماساً من فضولِ الحطامِ، ولکن لنُرِیَ المعالِمَ من دینک، و نُظْهِرَ الإصلاحَ فی بلادِکَ، و یأمنَ المظلُومونَ مِنْ عبادِکَ، و یُعْمَلَ بفرائِضِکَ و سُنَنِکَ و أحکامِکَ، فإنَّکُم إن لا تَنْصُرونا و تنصفونا قویت الظّلمه علیکم، و عَمِلَوا فی إطفاءِ نُورِنَبیِّکُم، و حسبُنا اللَّهُ و علیه توکّلنا و إلیه اُنَبْنَا و إلیه المصیرُ.

نگاهی اجمالی به محتوا و چگونگی نقل خطبه در منابع مختلف

محتوای خطبه

اشاره

یکی از خطبه‌های مهم و مهیج و تاریخی حسین بن علی علیه‌السلام خطبه‌ای است که آن حضرت در سال 58 هجری دو سال قبل از هلاکت معاویه و در بحران اختناق و ظلم و فشاری که از سوی دستگاه حاکم اموی بر امت اسلامی وارد می‌شد، ایراد فرموده است.گرچه این خطبه‌ی شریفه دارای مطالب مختلف و ابعاد گوناگونی است اما می‌توان گفت از سه بخش مستقل تشکیل یافته است:بخش اول: فضایل امیر مؤمنان و خاندان عصمت علیهم‌السلام.

بخش دوم: دعوت عام به امر به معروف و نهی از منکر و ذکر اهمیت این وظیفه‌ی بزرک اسلامی.بخش سوم: بیان وظیفه علما و لزوم قیام آنان در مقابل ستمگران و مفاسد و مضرات سکوت روحانیان و شخصیتهای مذهبی در مقابل زورگویان، و آثار زیانبار و خطرناک سهل‌انگاری آنان در انجام این وظیفه‌ی بزرگ الهی، و در نهایت توبیخ و ملامت این قشر از علما و شخصیتهای اسلامی.

چگونگی نقل خطبه در منابع مختلف

اشاره

بخش اول این خطبه در کتاب سلیم بن قیس هلالی متوفای 90 هجری و دو بخش دیگر آن در تحف‌العقول تألیف علی بن شعبه حرانی که هر دو از منابع اولیه‌ی حدیثی است نقل شده است و پس از این دو کتاب برخی از علما و دانشمندان متأخر در کتابهای حدیثی یا فقهی خود از همان دو کتاب نقل کرده‌اند و به تناسب تشکیل خطبه از سه بخش مستقل، هر یک از این محدثان و محققان همانند ناقلان اول به نقل و روایت بخشی از آن که ارتباط به بحثشان داشته بسنده کرده و از نقل بقیه‌ی خطبه چشم پوشیده و حتی گاهی تنها به نقل یک جمله از یک بخش اکتفا کرده‌اند. و بر خلاف بخش اول خطبه که سلیم بن قیس تاریخ و محل ایراد آن را مشخص نموده، در دو بخش بعد صاحب تحف‌العقول طبق روال محدثان (رضوان‌اللَّه علیهم) به متن خطبه اکتفا و به تاریخ و محل ایراد آن اشاره‌ای نکرده

است.بخش اول: چنان که اشاره شد بخش اول خطبه را سلیم بن قیس به تناسب فضایل امیر مؤمنان و اهل‌بیت علیهم‌السلام نقل نموده است. سپس مرحوم طبرسی ⁽¹⁾متوفای 588 در کتاب احتجاج خلاصه‌ی همان بخش را به مناسبت احتجاج حسین بن علی علیه‌السلام از سلیم بن قیس آورده است.علامه مجلسی (ره) نیز به مناسبت جنایات معاویه متن کامل بخش اول و مقدمه‌ی آن را از سلیم بن قیس نقل نموده است. ⁽²⁾.مرحوم علامه‌ی امینی فقط یک جمله از این بخش را به مناسبت مناشدات و احتجاجات غدیر آورده است. ⁽³⁾.و به طوری که گفته شد صاحبان این کتابها دو بخش اخیر خطبه را که ارتباطی به موضوع بحثشان نداشته نقل نکرده‌اند.و اما بخشهای دوم و سوم در تحف‌العقول، یکی از منابع حدیثی قدیمی و مورد اعتماد علمای شیعه، در عداد مواعظ حسین بن علی علیه‌السلام نقل شده و پس از این کتاب مجموع این دو بخش و یا جملاتی از آن در کتابهای حدیثی و فقهی به مناسبتهای مختلف از همین تحف‌العقول نقل گردیده است.از جمله علامه مجلسی ⁽⁴⁾و فیض کاشانی (ره) ⁽⁵⁾در باب امر به معروف و نهی از منکر مجموع آن را نقل نموده‌اند.و استاد الفقها و المجتهدین شیخ انصاری (ره) ⁽⁶⁾و مرحوم آیت‌اللَّه

کمپانی اصفهانی ⁽¹⁾فقط یک جمله از آن را در بحث ولایت فقیه آورده‌اند.و مرحوم آیت‌اللَّه شهیدی تبریزی ⁽²⁾و امام امت (رض) ⁽³⁾همه دو بخش را باز به مناسبت بحث ولایت فقیه نقل نموده‌اند.هدف از بیان این مقدمه توضیح این نکته بود که گرچه قدمای علما و محدثان و نیز متأخران آنها اشاره‌ای به اتحاد و ارتباط بخش اول با بخش دوم و سوم نکرده‌اند و نیز ذکری از محل ایراد دو بخش اخیر خطبه (یعنی سرزمین منی) که می‌تواند بهترین دلیل اتحاد و ارتباط تمام بخشهای خطبه با هم باشد به میان نیاورده‌اند و حتی در کلام علامه‌ی مجلسی (ره) نیز که تمام بخشهای خطبه را به صورت جدا و به دو مناسبت مختلف نقل نموده چنین اشاره‌ای وجود ندارد و تاکنون این بخشهای سه‌گانه از سوی هیچ یک از علما و محققان و دانشمندان و محدثان به صورت خطبه و سخنرانی واحد تلقی و یا معرفی نشده است، اما به عقیده‌ی نگارنده مجموع این سه بخش یک خطبه است و تمام آن همان خطبه‌ای است که حسین بن علی علیه‌السلام آن را در سرزمین منی و در یک مجلس و با کیفیت خاصی که توضیح داده خواهد شد ایراد فرموده است.و با در نظر گرفتن اهمیت متن و محتوای عمیق این خطبه و با توجه به عدم ارائه‌ی آن به صورت یک خطبه، اینک برای اولین بار به نقل و ارائه‌ی آن به عنوان خطبه‌ای کامل و مستقل و منسجم مبادرت می‌شود.دلیل ما بر این ادعا و بر وحدت بخشهای سه گانه‌ی این خطبه دو مطلب است:

سیاق خطبه

اگر مضمون جملات دو بخش اخیر و کیفیت خطاب و به کارگیری واژه‌ها و کلمات را در آن بدقت مطالعه کنیم و این مضامین و با گفتار سلیم بن قیس در کیفیت ایراد خطبه از نظر موقعیت زمانی و مکانی و حضار مجلس (که گروهی از صحابه و تابعین بودند) مقارنه و مقایسه کنیم درمی‌یابیم که مجموع مطالب هر سه بخش خطبه می‌توانسته است در یک مجلس و با چنان وضع خاص ایراد شده و در نهایت یک چنین خطابه‌ی مهم و سخنرانی آتشینی را تشکیل داده باشد و مطالب بخشهای سه‌گانه‌ی این خطبه نمی‌تواند جدای از هم باشد به طوری که بخشی از آن در منی (با آن وضع خاص و با آن صراحت) و بخش دیگر به صورت موعظه و ارشاد معمولی و در یک مجلس سخنرانی عادی ایراد شده باشد.بخصوص لحن تند و مبارزه طلبانه و اشاره به قیام عملی در آینده‌ی نزدیک و دعوت صریح از شنوندگان در جهت پشتیبانی از این قیام و حرکت و یاری دادن به آن که در خطبه است. گذشته از آن در تاریخ زندگی حسین بن علی علیه‌السلام هیچ‌گاه از تشکیل چنین مجلسی با وضع مذکور، یاد نشده است، نه قبل از هلاکت معاویه و نه بعد از آن؛ نه در شهر مدینه و نه در شهرهای دیگر؛ و آنچه از مواعظ و وصایا و خطبه‌ها و نامه‌های حضرت در طول زندگی مبارکش نقل گردیده و تا حد زیادی مضبوط و در کتابهای تاریخ و حدیث منقول است با مضمون این خطبه

تفاوت کلی و فاصله‌ی فراوان دارد و حتی مضمون خطبه‌ها و سخنرانیهای آن حضرت در مسیر کربلا و یا در روز عاشورا با مضمون این خطبه قابل مقایسه نیست زیرا وضعیت موجود در این سخنرانیها از نظر زمان و مکان و از نظر مستمعان غیر از وضعیت موجود در این خطبه بوده است.

تصریح امام امت

رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، آن عارف بزرگ و فقیه عالیمقام و متکلم بی‌نظیر و فیلسوف بی‌بدیل حضرت آیت‌اللَّه العظمی امام خمینی انار اللَّه برهانه و اسکنه بحبوحة جناته فی جوار اجداده علیهم‌السلام به مناسبت بحث ولایت فقیه و بیان وظایف علمای دین، دو بخش اخیر این خطبه را از تحف‌العقول نقل می‌کند ولی برخلاف محدث بزرگوار مؤلف تحف‌العقول نقل می‌کند ولی برخلاف محدث بزرگوار مؤلف تحف‌العقول و برخلاف مرحوم فیض و مرحوم علامه مجلسی و علمای دیگر تصریح می‌کند که حسین بن علی علیه‌السلام این دو بخش خطبه را در منی ایراد فرموده است: «... و این نطق مشهور را در منی ایراد و در آن علت جهاد داخلی خود را بر ضد دولت جائر اموی تشریح فرموده است» ⁽¹⁾.گرچه در کلمات بعضی از علما و نویسندگان معاصر نیز چنین احتمالی مطرح شده است لیکن این نظر قطعی و گفتار صریح از شخصیتی مانند امام امت هر نوع احتمال و شک و تردید را برطرف می‌کند و انضمام این نظریه‌ی قطعی به گفتار سلیم بن قیسم هلالی اتحاد تمام فصول و

بخشهای سه‌گانه‌ی خطبه را تأیید و تثبیت می‌نماید.نویسنده با این که از مدتها بر اساس دلیل اول بر اتحاد مجموع بخشهای این خطبه اعتقاد داشت، به علت فقدان نظر صریح و دلیل روشن از کلمات علمای بزرگ و محدثان معروف در این مورد، از ارائه‌ی آن امتناع می‌نمود و راه احتیاط می‌پیمود، و آگاهی از نظر حضرت امام (ره) بود که او را بر این امر تشجیع و مانع را از سر راه نشر خطبه به شکل حاضر برطرف نمود.یادآوری لازم: گرچه با استناد به دو دلیل یاد شده این سه بخش به صورت خطبه‌ی واحد و مستقل ارائه می‌شود ولی باید توجه داشت که متأسفانه، این خطبه با کیفیت موجود نیز تمام مطالبی را که حسین بن علی علیه‌السلام در آن مجلس القا فرموده در بر نمی‌گیرد زیرا سلیم بن قیس که ناقل بخش اول آن است می‌گوید:«ان حضرت از فضایل اهل‌بیت آنچه در قرآن و حدیث رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله وارد شده است بیان کرده و درباره‌ی یکایک آنها توضیح لازم را ارائه فرموده است.» ⁽¹⁾.ولی به طوری که خواهید خواند همان بخش از خطبه فقط شامل قسمتی از فضایل اهل‌بیت است که در احادیث پیامبر (ص) منعکس شده است.شاهد دیگر این که شروع خطبه با عبارت «اما بعد» و بدون حمد و ثنا و بسم‌اللَّه است که ایراد یک چنین خطبه‌ی مهم به وسیله‌ی حسین بن علی علیه‌السلام بدون ذکر نام خدا و بدون حمد و ثنا ممکن نیست و در این

مورد نیز سلیم می‌گوید: «فقام فیهم خطیباً فحمد اللَّه و اثنی علیه ثم قال....» ⁽¹⁾یعنی «حسین بن علی علیه‌السلام برای ایراد خطبه در میان جمعیت ایستاد و پس از آن که حمد و ثنای خدا را به جای آورد فرمود...»بنابراین خطبه دارای حمد و ثنا بوده ولی نقل نگردیده است و از این جا این حدس تقویت می‌شود که جملات و مطالب سودمند دیگری که می‌توانست در ارتباط و انسجام متن موجود مؤثر واقع شود در اثر تقطیع و تلخیص خطبه به دست محدثان و ناقلان نرسیده است.از ساحت مقدس سرور شهیدان حضرت اباعبداللَّه الحسین علیه‌السلام عاجزانه درخواست می‌کنیم که در این اقدام عذر قصور و اشتباه ما را بپذیرند و از لطف و عنایت خویش مأیوسمان نفرمایند.و از محققان و صاحب نظران صمیمانه انتظار داریم از نظرات و نتیجه‌ی تحقیقات خود که در اصلاح و تکمیل این بحث موثر خواهد گردید ما را مطلع فرمایند.

سند خطبه

اشاره

در این جا لازم است با شخصیت راویان اصلی خطبه سلیم بن قیس هلالی و ابن شعبه‌ی حرانی و اهمیت کتابهای آنان نیز آشنا شویم تا اهمیت خطبه از لحاظ سند مانند متن و محتوای آن برای خواننده روشن شود زیرا به طوری که قبلاً اشاره شد سلیم بن قیس اولین کسی است که به عنوان محدث متن بخش اول خطبه را روایت کرده و کتاب وی اولین متن حدیثی است که این بخش از خطبه در آن نقل شده است همان‌گونه که ابن شعبه اولین محدثی است که دو بخش اخیر خطبه را در کتاب خود تحف‌العقول آورده است.

سلیم بن قیس

نام مبارکش «سلیم» (به تصغیر) ملقب به هلالی، کنیه‌اش

«ابوصادق» و اهل کوفه است. او از راویان حدیث و از خواص اصحاب امیر مؤمنان علیه‌السلام و از شرکت کنندگان در جنگ صفین در رکاب آن حضرت است.سلیم علاوه بر امیر مؤمنان چهار تن دیگر از ائمه یعنی امام مجتبی تا امام باقر علیهم‌السلام را درک کرده است و آن‌گاه که همانند سایر شیعیان خاص امیر مؤمنان مورد تعقیب حجاج بن یوسف قرار گرفته از شهر و دیار خویش فرار کرده و به ابان بن عیاش پناهنده شده و پس از مدتی اختفا در خانه‌ی او به سال 90 هجری بدرود حیات گفته است.رجال شناسان سلیم بن قیس را یکی از شخصیتهای علمی معنوی و از مخلصان اهل‌بیت و از راویان طبقه‌ی اول معرفی نموده‌اند که مرویان خود را مستقیماً از معصومان و یا افراد خاصی مانند سلمان، اباذر و مقداد فراگرفته است همان‌گونه که از کتاب وی به عنوان یکی از مؤلّفات اولی در جهان شیعه یاد شده است ⁽¹⁾که در طول اعصار از منابع و مآخذ اصلی و مورد استفاده‌ی علما و محدثان بوده است و این همان کتاب است که سلیم به هنگام مرگش به ابان بن عیاش تسلیم نمود و متن آن به وسیله‌ی ابان در محضر امام سجاد علی علیه‌السلام قرائت شد و مورد تأیید آن حضرت قرار گرفت و فرمود:«صدق لسیم رحمة اللَّه علیه هذا حدیث نعرفه».احادیث سلیم بن قیس در کتب اربعه و سایر منابع معتبر نقل گردیده است.گرچه سخن از شخصیت سلیم و اهمیت کتاب او دو بحث مستقل و

مفصلّ را ایجاب می‌کند ولی به جهت رعایت اختصار و تناسب این جزوه به صورت یک بخش به نقل گفتار و تأیید بعضی از رجال شناسان و محدثان اکتفا می‌کنیم که ناظر به هر دو جهت و یا در زمینه‌ی یکی از این دو جهت می‌باشد:1- محدث عظیم‌الشأن احمد بن محمد برقی ⁽¹⁾متوفای 274 می‌گوید: سلیم بن قیس از اولیای اصحاب ⁽²⁾امیر مؤمنان علیه‌السلام می‌باشد ⁽³⁾.2- ثقةالاسلام کلینی متوفای 328 روایات فراوانی از سلیم بن قیس در ابواب مختلف کافی نقل می‌کند ⁽⁴⁾روایاتی که مشتمل بر مهمات اعتقادات و احکام است.و نکته‌ی مهم این که مرحوم کلینی روایات سلیم را جز در یکی دو مورد در اول هر باب آورده است و این دلیل دیگری است بر این که روایات او بیش از سایر روایات مورد توجه این محدث بزرگ بوده است زیرا روش و ملاک عمل مرحوم کلینی در تقدیم و تأخیر احادیث هر یک از ابواب کافی رجحان صحت سند و وضوح در متن آنها بوده و از این جا است که بعضی از روایات آخر ابواب کافی اجمال و ابهام دارد و نیازمند شرح و توضیح است.3- محدث بزرگ محمد ابن ابراهیم نعمانی ⁽⁵⁾صاحب کتاب غیبت نعمانی متوفای 385 پس از نقل روایات متعدد از کتاب سلیم بن قیس می‌گوید: علما و محدثان شیعه اتفاق نظر دارند که کتاب سلیم بن قیس یکی از بزرگترین و قدیمی‌ترین اصول و منابعی است که علما و محدثان

گذشته‌ی ما مطالب آن را نقل نموده‌اند زیرا مجموع آنچه در این کتاب آمده است مأخوذ از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم و امیر مؤمنان علیه‌السلام و مقداد و سلمان و ابوذر و دیگر اصحاب است که رسول خدا و امیر مؤمنان را درک کرده و حدیثشان را شنیده‌اند. و مجدداً تأکید می‌کند که اصل سلیم بن قیس از منابع مورد اعتماد شیعه است که مطالب آن را اخذ می‌نمایند. ⁽¹⁾.4- شیخ الطائفه شیخ طوسی متوفای 460 می‌گوید: سلیم بن قیس هلالی کنیه‌اش ابوصادق دارای کتابی است. آن‌گاه سلسله سند خود را که به طریق ابان بن عیاش و ابراهیم یمانی به سلیم متصل می‌شود نقل می‌کند ⁽²⁾.5- علامه‌ی حلی متوفای 726 می‌گوید: سلیم (به ضم سین) ابن‌قیس هلالی؛ کشّی از وی حدیثهای زیادی نقل نموده که دلیل بر عظمت شخصیت او و صحت کتابش می‌باشد ⁽³⁾.6- محدث متبحر شیخ حر عاملی متوفای 1104 پس از نقل گفتار علامه‌ی حلی در تأیید شخصیت سلیم و استحکام کتاب او و پس از نقل گفتار برقی که سلیم از اولیای اصحاب امیر مؤمنان بوده است می‌گوید: در باب قضاء نقل نمودیم که کتاب سلیم به حضرت سجاد علیه‌السلام ارائه شده است. و اضافه می‌کند که در میان مطالب نسخه‌های موجود این کتاب مطلبی که دلیل بر جعلی بودن آن باشد وجود ندارد گرچه ممکن است نسخه‌ی نادرستی هم که دارای مطالب ضعیف و ساختگی است وجود

داشته باشد که چنین نسخه‌ی بی‌اساسی نه در میان علما رایج و مشهور است و نه به دست ما رسیده است و شخصیت موثق و صدوق، محمد نعمانی در کتاب الغیبة تصریح نموده است که علمای شیعه اتفاق‌نظر دارند بر این که کتاب سلیم از بزرگترین و قدیمی‌ترین منابعی است که علما مطالب آن را نقل کرده‌اند و از اصول ومآخذی است که شیعیان با اعتماد کامل روایات آن را اخذ می‌کنند ⁽¹⁾.7- علامه‌ی مجلسی می‌گوید: کتاب سلیم بن قیس در نهایت اشتهار است گرچه بعضی بر آن ایراد کرده‌اند اما حقیقت اینست که این کتاب از اصول و منابع معتبر و مورد اعتماد می‌باشد ⁽²⁾.و در جای دیگر سلسله‌ی سند این کتاب را که با دو طریق به سلیم بن قیس منتهی می‌شود، و همچنین کیفیت انتقال آن به وسیله‌ی سلیم (که به هنگام مرگش به ابان بن عیاش تسلیم کرد) و ارائه آن از سوی ابان به امام سجاد علیه‌السلام را به همان تفصیلی که در مقدمه‌ی کتاب سلیم آمده است بیان می‌کند ⁽³⁾.توضیح: تأکید صاحب وسائل بر نبودن مطلبی نادرست در نسخه‌ی کتاب سلیم بن قیس که در اختیار آن مرحوم بوده، و احتمال وجود چنین نسخه‌ی غیرقابل اعتماد و غیرمشهور، و همچنین تأکید علامه‌ی مجلسی (ره) بر این که کتاب سلیم بن قیس در نهایت اشتهار و از اصول و منابع معتبر می‌باشد، در مقام رد بعضی از علما است که در مقابل رجال شناسان و دانشمندان معروف و به تبعیت از کتاب رجال منتسب به ابن غضائری، در

انتساب کتاب سلیم بن قیس بر وی تردید نموده‌اند و نیز پاسخ به کسانی است که در مقابل محدثان والامقام و مشهور به مناسبت وجود یک یا دو روایت ضعیف در بعضی از نسخه‌های کتاب سلیم بن قیس، مجموع متن این کتاب را مورد سوال قرار داده‌اند.باید توجه داشت که ابن‌غضائری (معاصر با شیخ طوسی متوفای 460) گرچه از شخصیتهای علمی به شمار می‌رود ولی کتاب رجالی که به نام وی مشهور است از جمله کتابهایی است که در میان علما و دانشمندان مورد بحث وسیع و محل ایراد و اشکال فراوان قرار گرفته است و درباره‌ی این که مؤلف این کتاب واقعاً ابن غضائری است و یا افراد مخالف بنابر اغراض و اهداف خاصی و برای وارد ساختن ضربه‌ی فرهنگی به متون احادیث و روایات شیعه این کتاب را پرداخته و به این شخصیت بزرگ علمی منتسب ساخته‌اند سخن بسیار گفته شده است زیرا این کتاب از لحاظ جرح روایات حدیث آن چنان معروف، و در طعن و تضعیف افراد موثق و مطمئن آن چنان مشهور است که گفته‌اند از راویان موثق و مورد اطمینان کمتر کسی را می‌توان یافت که از جرح و طعن ابن‌غضائری نجات پیدا کند ⁽¹⁾. و لذا مرحوم مامقانی پس از بحث مفصل درباره‌ی شخصیت سلیم و صحت متن و اسناد کتاب او می‌گوید: «ولیکن ابن غضائری بنا بر عادت مردودش! در مورد سلیم و کتاب او مناقشه و ایراد نموده است» سپس به رد اشکال ابن غضائری و تصحیح کتاب سلیم می‌پردازد ⁽²⁾.

و همچنین آیت‌اللَّه العظمی خوئی پس از بحث مشبع درباره‌ی شخصیت سلیم بن قیس و در تأیید و تصحیح کتاب او و در پاسخ به ابن غضائری و امثال وی چنین می‌گوید:«اشتمال کتابی بر یک یا دو مطلب ضعیف دلیل بر جعلی بودن آن کتاب نیست زیرا چنین وضع در اکثر کتابهای حدیثی و حتی در کتاب کافی که اتقن و امتن کتابهای حدیثی است وجود دارد» ⁽¹⁾.و در مورد کتاب رجال منتسب به ابن غضائری می‌گوید: «انتساب این کتاب به ابن غضائری ثابت نیست بلکه بعضی از علما با قاطعیت اظهار نموده‌اند که این کتاب ساخته و پرداخته‌ی بعضی از مخالفان است که به ابن غضائری منتسب گردیده است» آن‌گاه خود ایشان با ذکر دلایلی، ساختگی بودن رجال ابن غضائری را تأیید و تأکید می‌کند. ⁽²⁾.این بود اجمالی از شخصیت سلیم بن قیس و اهمیت کتاب او ⁽³⁾.

ابن شعبه و کتاب او

ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی بن الحسین کنیه‌اش ابومحمد با شیخ‌صدوق متوفای 381 و از مشایخ حدیثی شیخ مفید (ره) می‌باشد.وی از علما و فقهای جلیل‌القدر و از محدثان شیعه و دارای تألیفاتی از جمله کتاب التمحیص و تحف‌العقول است.علما و محدثان، شخصیت او را به عنوان محدث موثق و مورد اعتماد ستوده و دانشمندان و محققان روایات کتاب وی تحف‌العقول را به عنوان یکی از منابع معتبر پذیرفته‌اند از جمله:

محدث متبحر شیخ حر عاملی (ره) در مورد منابع وسائل الشیعه و از جمله‌ی آنها تحف‌العقول می‌گوید: «من احادیث این کتاب (وسائل) را از منابع و مأخذی نقل می‌کنم که صحت احادیث هر یک از آنها به وسیله‌ی مؤلفش یا به وسیله‌ی علمای دیگر مورد تایید ]قرار گیرد[ و بر اساس شواهد و قرائن معتبر ثابت شود و همچنین انتساب هر مأخذی به مؤلفش از راه تواتر و یا از راه شهادت کتبی و نقلی علما معلوم و مسلم گردد به طوری که هیچ‌گونه شک و تردیدی برایم باقی نماند» ⁽¹⁾.و در عداد این منابع تحف‌العقول را چنین معرفی می‌کند که «تألیف الشیخ الصدوق علی بن شعبه» ⁽²⁾.علامه‌ی مجلسی می‌گوید: «نظم و محتوای این کتاب خود دلیل بر عظمت شخصیت مؤلف آن و اکثر روایاتش در مواعظ و اصول عقائد مسلمه است که در این نوع روایات نیازی به سند هم نیست» ⁽³⁾.عالم جلیل‌القدر و عارف ربانی شیخ حسین بن علی بن صادق بحرانی در رساله‌ی خود در اخلاق و سلوک درباره‌ی تحف‌العقول می‌گوید: «مؤلف این کتاب ابن‌شعبه‌ی حرانی از علما و محدثین قدیمی شیعه است که شیخ مفید از کتاب وی نقل حدیث نموده است ⁽⁴⁾.

ملاک استنباط با روایات تحف العقول

علاوه بر اینکه مرحوم شیخ حر عاملی تحف‌العقول را جزء مدارک و

منابع وسائل الشیعه قرار داده و از مؤلف آن به عنوان «شیخ صدوق» تعبیر کرده او را در حد اعلای وثاقت و اعتماد ستوده است، محکمترین دلیل بر عظمت شخصیت ابن‌شعبه استناد اساطین و بزرگانی مانند شیخ مفید و علامه‌ی مجلسی و مؤلفان کتابهای علمی و استدلالی مانند حدائق، جواهر، ریاض، مفتاح‌الکرامه و مکاسب به کتاب تحف‌العقول و استدلال به روایتی از این کتاب در احکام فقهی است. و همین موضوع برای برخی سبب سؤال شده که با توجه به این که روایات تحف‌العقول به صورت ارسال و بدون سند نقل شده است استناد به چنین روایات و استدلال با آنها آن هم از سوی محققان و استوانه‌های علمی بر چه اساس و مبنایی قرار دارد؟برای پاسخ دادن به سؤال بالا لازم است توجه خواننده‌ی ارجمند را به نکته‌ای که مؤلف تحف‌العقول در مقدمه‌ی این کتاب آورده است جلب کنیم او می‌گوید: «گرچه بیشتر روایات این کتاب را خود من (سماعاً) و مشافهةً از محدثین فرا گرفته‌ام ولی در مقام نقل در این کتاب به دو لحاظ اسانید آنها را حذف نمودم یکی به منظور ایجاز و اختصار و دیگری برای این که متن و محتوای این روایات خود دلیل بر صدق و صحت آنها است.»به عقیده‌ی نویسنده بیان این نکته از سوی مؤلف تحف‌العقول دلیل دیگری است بر نهایت اعتبار این کتاب و استحکام روایات آن، زیرا این مطلب اعترافی است از سوی یک نفر محدث «موثق» و «صدوق» بر این

که وی با اعتماد به صحت روایات و با وثوق کامل به سلسله اسناد آن روایات به حذف آنها اقدام و این روایات مسند را به صورت ارسال نقل کرده نه این که به نقل روایات مرسله و بدون سند اقدام نموده باشد.به تعبیر دیگر همان‌گونه که محدثان بزرگ ما مراسیل ابن‌عمیر را به این دلیل که او روایات مرسله را به جز از راویان ثقه نقل نمی‌کند همانند مسانیدش تلقی نموده‌اند.و باز به همین دلیل مراسیل من لایحضره الفقیه مانند مسانیدش معتبر و حجت تلقی گردیده است ⁽¹⁾.و بلکه بنا به نقل شیخ بهائی (ره) بعضی از اصولیین به دلایلی مراسیل عدول محدثان را بر مسانیدشان مرجح دانسته‌اند. ⁽²⁾کتاب تحف‌العقول نیز با توجه به این نکته‌ی مهم و با اعتراف مؤلف «عدل» و «صدوقش» همانند مراسیل ابن ابی‌عمیر و شیخ‌صدوق دارای اعتبار و حجیت خواهد گردید و می‌توان گفت که توجه به این مطلب و عنایت به این نکته‌ی حساس و مورد اشاره‌ی ابن‌شعبه موجب گردیده است که محدثان در نقل حدیث بر این کتاب اعتماد نمایند و محققی بزرگ و بی‌نظیر مانند شیخ انصاری (ره) با آن عمق درایت و دقت نظر که در اسناد و متون روایات دارد نه تنها در استنباط احکام بر این کتاب استناد کند بلکه روایت آن را به صورت ضابطه و زیر بنای احکام فقهی عنوان و در سرتاسر کتاب خویش از آن بهره‌برداری نماید و همچنین صاحب جواهر ⁽³⁾و سایر محققان.

و باز می‌توان گفت نظر بعضی از بزرگان که این استناد شیخ‌انصاری را مبتنی بر عمل وی به روایات ضعیف دانسته‌اند توجیهی غیر وجیه، و منشاء آن عدم توجه بر نکاتی است که بدانها اشاره شد. گذشته از این که این مطلب نمی‌تواند استناد همه‌ی اعلام و محققان را توجیه و اشکال را برطرف نماید.خلاصه و نتیجه: گرچه برخلاف روایات مربوط به اصول عقاید و فروع احکام، در روایات اخلاقی و مواعظ و خطب بررسی سلسله سند و دقت در راویان معمول نیست و در این نوع روایات تنها به وثاقت و اعتبار کتاب و مؤلف آن بسنده می‌شود و حتی گاهی کتب تاریخ هم مورد استناد قرار می‌گیرد ولی خوشبختانه به طوری که ملاحظه شد این خطبه‌ی شریفه علاوه بر استحکام متن و محتوایش که خود گواه بر صدق و صحت آنست دارای این مزیت هم هست که بخش اول آن دارای محکمترین سند است و دو بخش اخیر آن هم به اعتباری مسند و به طریق بعضی از راویان و محدثانی و در بعضی از کتب و منابعی نقل شده است که علما و محققان در اصول عقاید و استنباط احکام بر این راویان تکیه و بر این منابع استناد و اعتماد کرده‌اند.

انگیزه‌ی ایراد خطبه از سوی حسین بن علی

اشاره

اهمیت محتوای خطبه‌ی شریفه و حساسیت اوضاع و احوال آن روز و کیفیت خاصی که حسین بن علی علیه‌السلام در ایراد آن از نظر زمان و مکان انتخاب فرموده است سلیم بن قیس را بر آن داشته تا قبل از نقل متن آن، گوشه‌ای از اوضاع حاکم بر مسلمانان را که در دوران حکومت 25 ساله‌ی معاویه ⁽¹⁾به وجود آمده بود بیان کند و از ظلم و بیداد گسترده و بیحدی که بر مسلمانان مخصوصاً به مردم عراق و کوفه وارد می‌گردید سخن بگوید و برای حفظ ارتباط تاریخی و بیان انگیزه‌ی ایراد خطبه پرده را از گوشه‌ای از چهره‌ی تاریخ برگیرد و نمونه‌ای از تضییع حق اهل‌بیت و بخش کوچکی از ظلم و ستمی را که به پیروان امیر مؤمنان علیه‌السلام وارد می‌گردید بیان کند آن‌گاه به نقل متن بخش اول خطبه بپردازد. و ما نیز به خاطر اهمیت این گوشه‌ی تاریخی و نکات حساس و آموزنده‌ی آن به نقل مضمون آن می‌پردازیم.

محاجه‌ی معاویه و قیس بن سعد در مدینه

قیس بن سعد بن عباده‌ی انصاری از اصحاب پیامبر و امیر مؤمنان و امام مجتبی علیه‌السلام است. و از جمله ده نفری است که در موضوع خلافت درمیان مسجد و در حضور مسلمانانبه بیعت ابوبکر اعتراض و مخالفت خود را اعلام کرد. قیس از نگهبانان مخصوص رسول خدا و پرچمدار گروه انصار در جنگهای آن حضرت در مقابل کفار و مشرکان بود وی از سوی امیر مؤمنان مدتی استانداری مصر را به عهده داشت و در جنگها نیز در وصف آن حضرت بود. در آخرین روزهای خلافت معاویه در مدینه بدرود حیات گفت. الاصابة و معجم رجال الحدیث و تنقیح المقال.سلیم نقل می‌کند که معاویه پس از انعقاد پیمان صلح با امام حسن علیه‌السلام به قصد سفر حج حرکت کرد و وارد مدینه شد. در بیرون شهر از وی استقبال به عمل آمد. معاویه دید در میان مستقبلان تعداد افراد انصار کمتر از افراد قریش است و لذا از قیس بن سعد در این باره سؤال کرد.قیس: یا امیرالمؤمنین کمبود مال و نداشتن وسیله‌ی سواری گروه انصار را خانه‌نشین کرده است.معاویه: (فأین النواضح): شتران آبکش کجاست؟قیس: در جنگ بدر و احد و جنگهای دیگر که در رکاب رسول خدا با تو و پدرت می‌جنگیدیم از بین رفتند ولی برخلاف میل شما اسلام پیروز گردید.معاویه: خوب است از این سخن بگذریم.قیس: آری رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرموده بود که پس از من تسلط نااهلان را خواهید دید. ای معاویه! تو اینک با شتران آبکش ما را استهزا می‌کنی در حالی که به خدا سوگند ما در جنگ بدر و احد با همان شتران با شما مواجه شدیم که بر خاموش ساختن نور خدا و پیروزی راه شیطان سعی و تلاش می‌کردید و بالاخره تو و پدرت اسلام را به اجبار و اکراه پذیرفتید.معاویه: قیس تو می‌خواهی با نصرت و یاریتان بر ما منت بگذاری در

صورتی که ما قریش بر شما منت داریم زیرا نصرت شما به رسول خدا نصرت و یاری بر ما بوده از این جهت که پیامبر از ما و پسرعموی ما و از قبیله‌ی ما بود. پس ما (قریش) بر شما انصار منت داریم که خداوند شما را یاران و پیروان ما قرار داده و به وسیله‌ی ما هدایتتان فرموده است.قیس: آری خداوند محمد صلی اللَّه علیه و آله و سلم را رحمت بر جهانیان فرستاد و او را برای هدایت انس و جن و سیاه و سفید برانگیخت و بر نبوت خویش اختیار و با رسالتش امتیاز بخشید و اولین کسی که او را تصدیق و به نبوتش مؤمن گردید پسرعمویش علی علیه‌السلام و تنها کسی که در مقابل ایذا و اذیت قریش از وی دفاع واز مزاحمت این قبیله ممانعت می‌نمود ابوطالب بود و هم او بود که حتی به هنگام مرگش به فرزندش علی علیه‌السلام دستور داد پیامبر را نصرت و یاری دهد و در مقابل دشمنان از وی دفاع کند و علی علیه‌السلام هم در راه نصرت او آنچه در توان داشت به کار گرفت و در مقابل شداید و مشکلات جان خود را سپر نمود و این افتخار از میان همه‌ی افراد قریش به علی اختصاص یافت و این قبای زیبا از میان همه‌ی عرب و عجم بر قامت وی رسا آمد و آن‌گاه که رسول خدا هنوز در حمایت عمویش ابوطالب به سر می‌برد چهل تن از افراد سرشناس قریش و فرزندان عبدالمطلب را که ابولهب نیز از آنان بود به خانه‌اش دعوت نمود و علی علیه‌السلام پذیرایی آنان را به عهده گرفت. رسول خدا به شرکت‌کنندگان در این مهمانی فرمود: کدام یک از شما آماده است که برادری، وزارت، و وصایت و جانشینی مرا در

میان امتم بپذیرد و پس از من ولی و سرپرست همه‌ی مؤمنان گردد؟ این سخن از سوی رسول خدا سه بار تکرار گردید ولی حضار مجلس مهر سکوت بر لب زدند و پاسخی به آن حضرت ندادند. در این جا بود که علی علیه‌السلام عرضه داشت: یا رسول‌اللَّه: من، منم که این افتخار را با دیده‌ی منت می‌پذیرم و فرمانت را اطاعت می‌کنم، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم علی را به سینه چسبانید و زبان به دهان او گذاشت و در حق وی دعا کرد: «خدایا قلب علی را با فهم و دانش و حکمت مملو بگردان» آن‌گاه به ابوطالب فرمود از این پس از فرمان فرزندت علی اطاعت و گفتارش را اجابت کن زیرا خداوند او را نسبت به پیامبرش همانند هارون نسبت به موسی قرار داده است و همان علی بود که رسول خدا در میان او و خودش ایجاد اخوت و برادری نمود.قیس مطالب بسیار دیگری از فضایل و مناقب امیر مؤمنان علیه‌السلام برای معاویه برشمرد و به این طریق با وی به بحث و محاجه پرداخت و از جمله چنین گفت: «از خاندان علی است جعفر طیار که خداوند او را به جای دو بازوی قطع شده‌اش با دو بال مفتخر نموده که همانند فرشتگان در بهشت برین پرواز می‌کند و از خاندان اوست حمزه‌ی سیدالشهداء و فاطمه‌الزهرا سیده‌ی بانوان بهشت. ای معاویه! به خدا سوگند اگر قرار باشد در میان قبیله‌ی شما (قریش) از وجود پیامبر و اهل‌بیتش بگذریم ما انصار از شما بهتر و در پیشگاه خدا و از نظر رسول صلی الله علیه و آله و اهل بیتش از شما محبوبتر خواهیم بود و لذا پس از رحلت رسول خدا

صلی اللَّه علیه و آله انصار دور پدرم را گرفتند و بر بیعت با او مصمم گشتند ولی قریش سر بلند کردند و با علی بن ابی‌طالب واهل‌بیت او و قرابت و حق اولویت او با ما به مخاصمه برخاستند و از این راه پیروز شدند اما پس از اندک زمان همان افراد هم بر انصار و هم بر خاندان پیامبر ستم روا داشتند و به خدا سوگند با وجود علی و فرزندانش هیچ یک از قریش و انصار و هیچ فردی از عرب و عجم در خلافت حقی نداشت.معویه در حالی که برآشفته بود گفت: فرزند سعد! لین حرفها را از پدرت سعد یاد گرفته‌ای؟قیس: از کسی فراگرفته‌ام که از پدرم بهتر و حق او به گردنم از پدرم بیشتر است.معاویه: او کیست؟قیس: او علی بن ابیطالب صدیق امت و عالمترین فرد پس از پیامبر است، کسی که خدا در حق او نازل فرمود: «قُلْ کَفی باللَّه شهیداً بَینی و بَینَکُم وَ مَنْ عِنْدَهُ اُمُّ الکتاب» ⁽¹⁾.آن‌گاه قیس آیات متعددی را که در حق علی نازل شده است تلاوت کرد.معاویه: مگر صدیق امت ابوبکر و فاروق امت عمر نیست؟ مگر آیه‌ی «و من عنده علم الکتاب» در حق عبداللَّه بن سلام ⁽²⁾نازل نگردیده است؟قیس: شایسته‌ترین فرد بر این القاب کسی است که خداوند درباره‌اش فرمود: «اَفمن کان عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّه وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ» ⁽³⁾و مصداق اتم

این اوصاف همان کسی است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم در غدیر خم به امامتش برگزید و فرمود: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه...» و کسی که در جنگ تبوک به وی فرمود: «انت منی بمنزله هارون من موسی...».معویه از این مناظره سخت برآشفت و از بیان فضایل علی علیه‌السلام به شدت نگران شد و دستور داد برای مردم مدینه بوسیله‌ی منادیان، و برای سایر مناطق و شهرها به صورت نامه اعلان شود که: «برئت الذمة مّمن روی حدیثاً فی مناقب علی و اهل بیته...». یعنی من از هر کسی که حتی یک حدیث در فضیلت علی و خاندانش نقل کند سلب مسؤولیت کردم و مصونیت او را لغو نمودم.بر طبق همان دستور از سوی خطبا و گویندگان در تمام نقاط لعن و ناسزاگویی بر امیر مؤمنان علیه‌السلام و اهل بیتش شروع شد.

محاجه‌ی ابن عباس با معاویه

عبدالله بن عباس از صحابه‌ی رسول خدا صلی الله علیه و آله و از یاران صمیمی و از شاگردان مخلص امیر مؤمنان است شخصیت علمی او معروف و ارادتش نسبت به امیر مؤمنان علیه‌السلام در میان عامه و خاصه مشهور است او در جنگهای امیر مؤمنان شرکت جسته و از سوی آن حضرت مسؤولیتهای حساس به عهده گرفته است و از یاران نزدیک و صمیمی حضرت امام مجتبی و امام حسین علیه‌السلام به شمار می‌رود. وفات ابن عباس در سال 68 واقع شده است. در شرح حال وی به تنقیح‌المقال، معجم رجال الحدیث، اسدالغابة، الاصابة و کتابهای رجالی دیگر مراجعه شود.در همان روزها که معاویه در مدینه به سر می‌برد ضمن بازدید از نقاط شهر با عده‌ای از افراد قریش که دور هم نشسته بودند و عبداللَّه بن عباس هم در میانشان بود مواجه شد و همه آنان بجز ابن‌عباس به احترام معاویه از جای برخاستند معاویه از بی‌اعتنایی ابن‌عباس ناراحت شد و چنین گفت: یابن عباس این بی‌احترامی تو در اثر عقده و کینه‌ای است که از جنگ صفین در دل شماست یابن عباس پسرعمویم عثمان مظلوم کشته

شد (و جنگ صفین برای خونخواهی او بود.)ابن‌عباس: عمر بن خطاب نیز مظلوم کشته شد پس برای جبران مظلومیت وی خلافت را به فرزندش تفویض کن!معاویه: عمر را فردی مشرک به قتل رسانید.ابن عباس: عثمان را چه کسی کشت؟معاویه: متأسفانه او را مسلمانان مظلومانه کشتند.ابن‌عباس: این گفته پاسخ توست و پایمال‌کننده‌ی خون عثمان است زیرا اگر مسلمانان او را کشته‌اند لابد ریختن خون او را مشروع و حلال دانسته‌اند.معاویه: یابن عباس می‌دانی که ما اخیراً به همه نقاط کشور اسلامی فرمان اکید صادر کرده‌ایم که از ذکر فضایل علی خودداری شود و اینک تو نیز باید لب فروبندی و از اظهار هر مطلبی خودداری کنی.ابن‌عباس: معاویه! تو ما را از خواندن قرآن (که فضایل علی در آن منعکس است) جلوگیری می‌کنی؟معاویه: نه. قرآن بخوانید.ابن‌عباس: از تفسیر قرآن چه؟معاویه: آری نباید قرآن را تأویل و تفسیر کنید.ابن‌عباس: تو می‌گویی ظاهر قرآن را بخوانیم ولی از معنی و مفهوم آن که مقصود خداست غافل بمانیم؟معاویه: بلی فقط به ظاهر قرآن قناعت کنید.

ابن‌عباس: آیا خواندن ظاهر قرآن بر ما لازمست یا عمل کردن بر مفاهیم آن؟معاویه: عمل به مفاهیم قرآن مهمتر است.ابن‌عباس: بدون درک مفهوم قرآن چگونه می‌توانیم به آن عمل کنیم؟معاویه: تأویل و تفسیر قرآن را باید از کسانی فرا بگیرید که آن را مانند تو و خاندانت معنی و تفسیر نمی‌کنند.ابن‌عباس: آری باید تفسیر قرآن را که در خاندان ما نازل گردیده است از آل ابی‌سفیان و یهود و نصارا فرابگیریم!معاویه: ما را با یهود و نصارا همردیف می‌کنی؟ابن‌عباس: به خدا سوگند آن‌گاه شما را با یهود و نصارا همردیف نمودم که شما ملت مسلمان را از پرستش خداوند از طریق قرآن منع کردید و اجازه ندادید امر و نهی، حلال و حرام، ناسخ و منسوخ، عام و خاص و محکم و متشابه قرآن را بفهمند که اگر روزی مسلمانان از درک این مفاهیم غفلت ورزند در مسیر هلاکت و در وادی حیرت و ضلالت قرار خواهند گرفت.معاویه: آنچه می‌خواهید قرآن بخوانید ولی از آیات قرآن و احادیث پیامبر آنچه درباره‌ی خاندان شماست سخن به میان نیاورید.ابن‌عباس: یُریدونَ لِیُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِاَفْواهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ ⁽¹⁾.

معاویه: یابن عباس سخن کوتاه کن و لب فروبند و اگر تحمل آن را نداری در خفا سخن بگو و گفتار تو به گوش دیگران نرسد.معاویه پس از مراجعت به منزل مبلغ پنج هزار درهم ⁽¹⁾برای ابن‌عباس فرستاد تا از وی دلجویی کند و از شدت مخالفت و بدبینی او نسبت به بنی‌امیه کاسته شود. ⁽²⁾.

انتخاب زیاد به فرمانداری کوفه

سلیم می‌گوید معاویه از این تاریخ تصمیم گرفت فشار خود را بر شیعیان علی تشدید کند و آنان را بیش از پیش مورد شکنجه و آزار قرار دهد تا آنجا که مطمئن شود نامی از اهل‌بیت و کسی از پیروان آنان باقی نمانده است و در این گیر و دار مصیبت و گرفتاری اهل کوفه بیش از دیگران بود زیرا شیعیان علی در کوفه بیش از سایر نقاط بودند و طبعاً فشار پسر ابوسفیان به این شهر بیش از نقاط دیگر بود لذا فرمانداری و حکومت کوفه را به زیاد بن سمیه محول نمود و بصره را ضمیمه‌ی آن ساخت.زیاد هم در مقابل این محبت معاویه و لطف فوق‌العاده‌ی پسر ابوسفیان، در از بین بردن شیعیان کوتاهی روا نداشت و از هر گوشه و کنار و از زیر هر سنگ و کلوخی شیعیان علی را پیدا کرد به قتل رسانید، و در دل شیعیان علی ترس و وحشت عجیبی ایجاد کرد. دست و پای آنان را قطع می‌کرد و چشمانشان را از کاسه‌ی سر بیرون می‌آورد، در نتیجه‌ی این جنایات،

شیعیان علی از عراق فرار کردند و به نقاط دور دست پناهنده شدند و عقیده‌ی خود را از مردم مخفی نمودند. خلاصه در کوفه از شیعیان معروف و سرشناس کسی باقی نماند.

بخشنامه‌های معاویه

سلیم بن قیس می‌گوید: پسر ابوسفیان به فرماندارانش دستور داد که شهادت شیعیان علی و خاندانش را قبول نکنند و مراقب باشند که اگر در محیطشان از شیعیان و طرفداران عثمان و خاندانش و از کسانی که فضایل و مناقب عثمان را نقل می‌کنند کسانی پیدا می‌شوند، در مجالس رسمی مورد احترام قرار بدهند و در اعزاز و اکرام آنان کوتاهی نکنند و آنچه از مناقب عثمان نقل می‌شود با مشخصات کامل ناقل آن حدیث به دربار معاویه در شام گزارش شود.فرمانداران طبق این دستور عمل نمودند و درباره‌ی هر کسی که جمله‌ای در فضیلت عثمان نقل می‌نمود پرونده‌ای تشکیل دادند و حقوق و مزایایی معین نمودند و این رویه سبب گردید که درباره‌ی عثمان مطالب زیادی نقل گردید زیرا ناقلان این‌گونه حدیثها از جایزه‌ها و عطیه‌های مخصوص معاویه برخوردار می‌شدند!.در اثر این بذل و بخشش معاویه و تشویق حکام وی، جعل حدیث در تمام شهرهای اسلامی شیوع یافت و هر شخص مبغوض و مطرود که نزد یکی از عمال و استانداران معاویه حدیث و فضیلتی درباره‌ی عثمان نقل

می‌نمود بدون چون و چرا مقبول واقع می‌شد و اسم او در دفتر عطایا به ثبت می‌رسید و شفاعت او درباره‌ی دیگران رد نمی‌شد.سلیم بن قیس چنین ادامه می‌دهد: معاویه پس از یک دوره نقل حدیث درباره‌ی عثمان، به استاندارانش چنین نوشت: حدیث درباره‌ی عثمان زیاد گردیده و به حد کافی به تمام نقاط مملکت رسیده است، با رسیدن این بخشنامه مردم را دعوت کنید که درباره‌ی فضایل صحابه و دو خلیفه (عمر و ابوبکر) حدیث نقل کنند، و هر حدیث و فضیلتی که درباره‌ی «ابوتراب» نقل گردیده است حدیثی مشابه آن را درباره‌ی صحابه بیاورید و این کار مورد علاقه و باعث روشنی چشم من و کوبیدن «ابوتراب» و شیعیان اوست.متن این نامه برای مردم خوانده شد و مضمون آن در میان عموم افراد منتشر گردید، بلافاصله اخبار زیادی در مناقب صحابه که همه‌اش جعلی و عاری از حقیقت بود نقل گردید و عده‌ای در نقل چنین اخبار جدیت و کوشش فراوان به خرج دادند تا بجایی که این فضایل جعلی را در منابر و در ضمن خطبه‌ی نمازها برای مردم خواندند و به مسلمانان دستور داده شد که آنها را به کودکان یاد بدهند و از این فضایل به مقدار زیاد به اطفال و نوباوگان تعلیم داده شد که مانند آیات قرآن در حفظ آنها کوشش کردند حتی به زنان و دختران و خدمتکاران هم این فضایل را یاد دادند و مدتی نیز بدین منوال گذشت.سلیم بن قیس باز می‌گوید: پس از گذشت مدتی معاویه به استانداران

و عمالش سومین بخشنامه را بدین مضمون صادر کرد: مراقب باشید که هر کس متهم به دوستی علی و خاندانش باشد و کوچکترین دلیل بر این اتهام پیدا شود اسم او از دیوان و دفتر حقوق و مزایا محو و سهمیه‌ی او از بیت‌المال قطع شود.و در تعقیب این بخشنامه، بخشنامه‌ی دیگری بدین مضمون صادر نمود: هر کسی را که متهم به دوستی خاندان علی باشد تحت فشار شدید قرار بدهید و خانه او را بر سرش خراب کنید تا برای دیگران نیز عبرت باشد.سلیم بن قیس می‌گوید: اهل عراق مخصوصاً اهل کوفه مصیبتی بزرگتر از این حادثه ندیده‌اند زیرا شیعیان علی علیه‌السلام در اثر این فرمان و سختگیریهای استانداران و حکمرانان در ترس و وحشت عجیبی به سر می‌بردند به طوری که گاهی دو نفر دوست از شیعیان علی به خانه‌ی همدیگر می‌رفتند، صاحبخانه از ترس غلام و خدمتکارانش حاضر نبود به مهمانش مطلبی بگوید مگر پس از قسم خوردن و پیمان گرفتن از خدمتکار که راز او را فاش نکند، بدین صورت حدیثهای جعلی در نکوهش علی و خاندانش پیدا شد، و محدثان و قضات و فرمانداران از همان جعلیات پیروی کردند و بدترین مردم از نظر امتحان، محدثان ریاکار و سست عقیده بودند که تظاهر به ایمان و عبادت می‌کردند و به جهت تقرب به حکام و نیل به ثروت و مال دنیا، جعل حدیث می‌نمودند تا این که به مرور زمان این خبرهای دروغ و حدیثهای جعلی به دست افراد متدین و پرهیزکار افتاد که خود از دروغ و بهتان پروا داشتند، اما با

حسن عقیده و سادگی همان جعلیات را قبول کردند و به دیگران نقل نمودند که اگر به بطلان و جعلی بودن آنها پی می‌بردند از نقل آنها اجتناب می‌نمودند. ⁽¹⁾.

کیفیت ایراد خطبه

سلیم بن قیس می‌گوید: این فشار و اختناق همچنان ادامه داشت ولی پس از شهادت حسن به علی ⁽²⁾علیه‌السلام بیشتر و بلا و مصیبت بزرگتر گردید و اولیای خدا در ترس دایمی و رعب شدید قرار گرفتند زیرا یا به قتل می‌رسیدند و یا در حالت خفا و دوری از شهر و دیار خویش به سر می‌بردند و در مقابل آنان دشمنان خدا از هر جهت پیروز و در اظهار ظلم و ستم و در اعمال بدعت، خود را آزاد می‌دیدند.»سلیم اضافه می‌کند: در این اوضاع و احوال و دو سال قبل از هلاکت معاویه ⁽³⁾حسین به علی علیه‌السلام عزم سفر حج کرد و عبداللَّه بن عباس و عبداللَّه بن جعفر را همسفر خود انتخاب نمود و در مکه از مردان و زنان بنی‌هاشم و از گروه انصار افرادی را که آن حضرت و بنی‌هاشم می‌شناختند دعوت به عمل آورد و به همه آنان مأموریت داد که از افراد ذیصلاح و متعهد از صحابه‌ی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و از تابعین، برای شرکت در جلسه‌ای که قرار است در منی تشکیل شود دعوت کنند.چون مدعوین، که تعدادشان به هزار نفر بالغ می‌گردید، ⁽⁴⁾در منی و زیر خیمه‌ی حسین بن علی علیه‌السلام گرد آمدند، حضرت سخن آغاز کرد و پس از حمد و ثنای خداوند چنین فرمود:

متن و ترجمه‌ی خطبه در سه بخش

متن و ترجمه‌ی بخش اول خطبه

أمّا بعدُ فإنَّ هذا الطّاغیةَ قد فَعَلَ بنا و بشیعتِنا ما قد رأیتُم و علِمْتُم و شهِدْتُم و إنّی اُریدُ أن أسألَکُم عن شئٍ فإنْ صدقتُ فصدِّقونی، و إن کذبتُ فکذِّبونی، اسمعوا مقالتی و اکتبوا قولی ثمّ ارجعوا إلی أمصارِکُم و قبائِلِکُم، فَمَن أمِنْتُم من النّاسِ وَ وَثِقْتُم بهِ فادعوهم إلی ما تعلمونَ من حقِّنا فإنّی أتخوَّفُ أن یدرسَ هذا الأمرُ و یذهبَ الحقُّ و یُغلَب و اللَّهُ متمُّ نوره و لو کَرِهَ الکافرونَ.شما از جنایاتی که معاویه این جبار طاغیه بر ما و شیعیان ما روا داشته آگاهید و شاهد ستمگریهای او هستید، اینک من مطالبی را (درباره‌ی پدرم) مطرح می‌کنم که اگر درست بود تصدیقم کنید و اگر نادرست بود از من نپذیرید، گفتار مرا بشنوید و سخنان مرا بنویسید و تذکرات مرا بخاطر بسپارید، آنگاه که به شهر و دیار خود مراجعت می‌کنید آنچه را که فراگرفته‌اید به اقوام و عشیره‌ی مورد وثوق و افراد مورد اعتماد از دوستان و

آشنایان خود ابلاغ کنید؛ زیرا ترس آن دارم که این آیین، مندرس گردد و این مذهب حق از بین برود. و اللَّهُ متمُّ نوره و لو کَرِهَ الکافرونَ.اُنشِدکُم اللَّه أتعلمون أنّ علیّ بن أبی‌طالب کان أخا رسول‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- حین آخی بین أصحابِهِ فآخی بینه ⁽¹⁾و بین نفسه و قال: أنت أخی و أنا أخوک فی الدّنیا و الآخرة؟ قالوا: اللّهمّ نعم،شما را به خدا آیا می‌دانید وقتی که رسول خدا- صلی اللَّه علیه و آله- در میان صحابه و یارانش، پیمان «اخوت» می‌بست برای اخوّت خویش، علی علیه‌السلام را انتخاب کرد؟گفتند: اللهم نعم، خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: اُنشدکم اللَّه هل تعلمون أنّ رسول‌اللَّه- صلی اللَّه علیه و آله- اشتری موضعَ مسجدِهِ و منازِلِهِ فَاْبتناهُ ثُمّ اْبتنی فیه عشرةَ منازل تسعة له و جعل عاشرها فی وسطِها لأبی، ثمّ سَدَّ کُلَّ بابٍ شارعٍ إلی المسجدِ غیرَ بابِهِ ⁽²⁾، فتکلَّمَ فی ذلک من تکلَّمَ، فقال: ما أنَا سددتُ أبوابَکُمْ و فتحتُ بابَهُ ولکنّ اللَّه أمرنی بسدِّ أبوابِکُم و فتحِ بابهِ، ثمّ نهی النّاس أن یناموا فی المسجد غیره، و کان یُجنب فی المسجد ⁽³⁾و منزله فی منزل رسول‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- فوُلِدَ لرسولِ‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- و له فیه أولادٌ؟ قالوا: اللّهمّ نعم،شما را به خدا آیا می‌دانید آن‌گاه که رسول خدا محل ساختمان مسجد و

خانه‌ی خویش را خریداری و در کنار مسجد، ده حجره بنا کرد؛ نُه باب از این حجره‌ها را به خود و حجره‌ی دهمی را که در وسط آنها قرار داشت به پدرم «علی» اختصاص داد سپس دستور داد درب همه‌ی حجره‌های مردم را که به مسجد بازمی‌شد ببندند مگر درب حجره‌ی علی را، و چون بعضی از صحابه در این مورد اعتراض کردند رسول خدا فرمود من این دستور را از پیش خود صادر نکردم بلکه خدا چنین فرمانی به من داد، آن‌گاه مردم را از خوابیدن در مسجد منع نمود مگر علی را که حجره‌اش در داخل مسجد و در کنار حجره‌ی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله قرار داشت و در همین حجره بود که به علی علیه‌السلام حالت جنابت رخ می‌داد و خداوند در همین منزلها فرزندانی را به رسول خدا و علی عطا نمود؟گفتند: اللهم نعم؛ خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: أفتعلمون أنّ عمربن الخطّاب حَرِصَ علی کُوَّةٍ قَدْرَ عینهِ یَدَعْها فی منزلهِ إلی المسجدِ فأبی علیه، ⁽¹⁾ثُمّ خطب فقال: إنّ اللَّه أمرنی أن أبنیَ مسجداً «طاهراً» لا یسکُنُهُ غیری و غیر أخی و بنیه ⁽²⁾؟ قالوا: اللّهمّ نعم،آیا می‌دانید که عمر بن خطاب اشتیاق فراوان داشت که از دیوار خانه‌اش روزنه‌ی کوچکی به مسجد باشد که بتواند داخل مسجد را ببیند ولی رسول خدا اجازه نداد سپس در ضمن خطبه‌اش فرمود: خداوند به من امر فرموده که مسجدی پاک و مطهر بنا کنم که بجز من و برادرم (علی) و فرزندان او کسی در آن سکنا نکند.گفتند: اللهم نعم، خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.

قال: اُنشدکم اللَّه أتعلمون أنّ رسول‌اللَّه- صلی اللَّه علیه و آله- نصبه یوم غدیر خمّ فنادی له بالولایةِ ⁽¹⁾و قال: لیبلّغ الشّاهدُ الغائب؟ قالوا: اللّهمّ نعمشما را به خدا آیا می‌دانید که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله علی را در «غدیر خم» به مقام ولایت نصب کرد سپس دستور داد که این جریان را حاضران به غایبان برسانند؟گفتند: اللهم نعم؛ خدایت تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: اُنشدکم اللَّه أتعلمون أنّ رسول‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- قال له فی غزوة تبوک: أنت منّی بمنزلةِ هارونَ مِنْ مُوسی ⁽²⁾، وأنت ولیُّ کُلِّ مُؤمنٍ بعدی؟ ⁽³⁾قالوا: اللّهمّ نعم،شما را به خدا آیا می‌دانید که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله هنگام حرکت به سوی «جنگ تبوک» به علی فرمود: یا علی! تو نسبت به من همانند «هارون» هستی نسبت به «موسی» و همچنین فرمود: تو پس از من ولی و سرپرست همه مؤمنانی؟گفتند: اللهم نعم؛ خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: اُنشدکم اللَّه أتعلمون أنّ رسول‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- حین دعا النّصاری من أهلِ نجرانَ إلی المباهلةِ لم یأتِ إلّا بهِ و بصاحبَتِهِ و ابنیهِ؟ ⁽⁴⁾قالوا: اللّهم نعم،شما را به خدا آیا می‌دانید که رسول خدا آن‌گاه که مسیحیان «نجران» را

به مباهله دعوت نمود برای نفرین آنان با خود نیاورد مگر علی و همسر و دو فرزند او را؟گفتند: اللهم نعم؛ خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: اُنشدکم اللَّه أتعلمونَ أنَّهُ دفع إلیه اللّواء یومَ خیبر ثمّ قال: لأدفعه إلی رجلٍ یحبُّهُ اللَّهُ و رسولُهُ ⁽¹⁾و یُحِبُّ اللَّهَ و رسولَهُ کرّارٌ غیر فرّارٍ، یفتحُها اللَّهُ علی یدیه؟ قالوا: اللّهمّ نعم.شما را به خدا آیا می‌دانید که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در «جنگ خیبر» پرچم (اسلام) را به دست علی داد آن‌گاه فرمود: اینک پرچم را به دست کسی می‌دهم که خدا و رسولش او را دوست می‌دارند و او خدا و رسولش را. کرّار غیر فرّار است و خدا (قلعه‌ی) خیبر را به دست او فتح خواهد نمود؟گفتند: اللهم نعم؛ خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: أتعلمون أنّ رسول اللَّه بعثه ببراءَةٍ و قال: لا یبلّغ عنّی إلّا أنا أو رجلٌ منّی؟ ⁽²⁾قالوا: اللّهمّ نعم.آیا می‌دانید که رسول خدا سوره‌ی برائت را به وسیله‌ی علی به مکه فرستاد و فرمود نباید پیام مرا ابلاغ کند جز خود من یا کسی که از من است؟گفتند: اللهم نعم؛ خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: أتعلمون أنّ رسول‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- لم تنزل به شدّةٌ قطُّ إلّا قدّمَهُ لها ثقةً بهِ و انّه لم یدْعُهُ باْسمِهِ قطُّ إلّا یقولّ: یا أخی، و

ادْعوا لیِ أخی؟ قالوا: اللّهمّ نعم،آیا می‌دانید که هیچ مشکلی و حادثه‌ی مهمی برای رسول خدا پیش نمی‌آمد مگر آن که به جهت اعتمادی که به علی داشت او را برای حل مشکلش جلو می‌انداخت و او را هیچ‌گاه به اسم صدا نمی‌کرد و به عنوان برادری مورد خطابش قرار می‌داد؟گفتند: اللهم نعم؛ خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: أتعلمونَ أنّ رسولَ‌اللَّهِ- صلّی اللَّه علیه و آله- قضی بینَهُ و بینَ جعفرٍ و زیدٍ فقال: یا علیُّ أنتَ منّی و أنامنک، و أنت ولیُّ کُلِّ مُؤمنٍ بعدی؟ ⁽¹⁾قالوا: اللّهمّ نعم،آیا می‌دانید که رسول خدا آن‌گاه که در میان علی و جعفر و زید قضاوت نمود فرمود: یا علی! تو از من هستی و من از تو و پس از من، تو ولی و سرپرست همه مؤمنان می‌باشی؟گفتند: اللهم نعم؛ خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: أتعلمونَ أنَّهُ کانت له مِنْ رَسُولِ‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- کلَّ یومٍ خلوةٌ و کُلَّ لیلةٍ دخْلَةٌ إذا سألهُ أعطاهُ و إذا سکتَ أبداه؟ ⁽²⁾قالوا: اللّهمّ نعم.آیا می‌دانید که برای علی در محضر رسول خدا هر روز جلسه‌ی خلوتی و هر شب نشستی خصوصی وجود داشت که در آنها اگر علی علیه‌السلام سؤال می‌کرد رسول خدا پاسخ می‌داد و اگر سکوت می‌کرد رسول خدا خود ابتدا

به تکلم می‌نمود؟گفتند: اللهم نعم؛ خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: أتعلمونَ أنَّ رسولَ‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- فضّله علی جعفرٍ و حمزة حین قال: لفاطمةَ- علیهاالسّلام- زوّجْتُکِ خیرَ أهلِ بیتی، أقدمَهُمْ سِلْماً، و أعظَمَهُمْ حِلْماً، و أکثَرَهُم عِلْماً ⁽¹⁾قالوا: اللّهمّ نعم.آیا می‌دانید که رسول خدا علی را بر جعفر طیار و حمزه‌ی سیدالشهدا ترجیح داد آن‌گاه که به دخترش فاطمه فرمود: من تو را به همسری بهترین افراد خانواده‌ام درآوردم (علی علیه‌السلام) که در «اسلام» با سابقه‌ترینشان و در «اخلاق» حلیم‌ترینشان و در «علم» برترینشان می‌باشد؟گفتند: اللهم نعم؛ خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: أتعملون أنّ رسولَ‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- قال: أنا سیّدُ وُلْدِبنی آدَمَ، و أخی علیّ سیّدُ العرَبِ ⁽²⁾، و فاطمةُ سیّدةُ نساءِ أهلِ الجنّةِ، ⁽³⁾، والحسنُ و الحسینُ ابنای سیّدا شبابِ أهلِ الجنةِ ⁽⁴⁾؟ قالوا: اللّهمّ نعم.آیا می‌دانید که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: من آقا و سرور همه‌ی فرزندان آدم، برادم (علی) سالار عرب و فاطمه بانوی زنان بهشت و دو فرزندم حسن و حسین سید جوانان بهشتند؟گفتند: اللهم نعم؛ خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: أتعلمونَ أنّ رسول‌اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- أمره بغسلِهِ و أخبرَهُ

أنّ جبرئیلَ یُعینُهُ عَلَیْهِ؟ ⁽¹⁾قالوا: اللّهمّ نعم.آیا می‌دانید که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به علی مأموریت داد تا بدن او را پس از رحلت غسل دهد و فرمود: در این کار جبرئیل معین و یاور او خواهد بود؟ گفتند: اللهم نعم؛ خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.قال: أتعلمونَ أنَّ رسولَ اللَّه- صلّی اللَّه علیه و آله- قال فی آخر خطبةٍ خَطَبَها: إنّی ترکتُ فیکُمُ الثِّقْلَیْنِ کتابَ اللَّهِ و أهلَ بیتی، فتمسَّکُوا بهِما لن تَضِلُّوا ⁽²⁾؟ قالوا: اللّهمّ نعم.آیا می‌دانید که رسول خدا صلی اللَّه علیه در آخرین خطبه‌اش (به مسلمانان) فرمود: من در میان شما دو امانت گرانبها می‌گذارم؛ کتاب خدا و اهل‌بیتم. به آن دو تمسک کنید که هیچ‌گاه گمراه نمی‌شوید؟گفتند: اللهم نعم؛ خدایا تو را گواه می‌گیریم که درست است.ثمّ ناشَدَهُم أنّهم قد سمعوه یقول: مَن زَعَم أنَّهُ یُحبُّنی و یُبغِضُ علیّاً فقد کَذِبَ، لیسَ یُحبّنی و یُبغضُ علیّاً، فقال له قائل: یا رسول‌اللَّه و کیف ذلک؟ قال: لأنّه منّی و أنا منهُ، من أحبَّهُ فقد أحَبَّنی، و مَن أحبَّنی فقد أحبَّ اللَّهَ، و مَن أبغضَهُ فقد أبغضَنی، و من أبغضنی فقد أبغض اللَّه ⁽³⁾؟ فقالوا: اللّهمّ نعم، قد سمعنا...«سلیم بن قیس» می‌گوید: حسین بن علی غیر از اینها فضایل زیادی را که درباره‌ی علی و اهل‌بیت او در قرآن نازل گردیده و یا از زبان رسول خدا

شنیده شده بود برشمرد و از حضار مجلس (آنان که از صحابه‌ی رسول خدا بودند) می‌گفتند: آری به خدا سوگند! این را شنیده‌ایم و تابعین (آنان که شخص رسول خدا را ندیده بودند) می‌گفتند: ما هم این فضیلت را از فلان صحابه مورد وثوق و اعتماد شنیده‌ایم.حسین بن علی در پایان سخنانش، درباره‌ی فضایل امیر مؤمنان علیه‌السلام، فرمود: شما را به خدا بگویید این را هم شنیده‌اید که رسول خدا فرمود: هر کس دوستی مرا ادعا کند در حالی که با علی دشمنی دارد دروغ گفته است زیرا دوستی من با دشمنی علی در یک دل نمی‌گنجد. در این هنگام شخصی سؤال کرد یا رسول‌اللَّه! چگونه محبت تو با دشمنی علی نمی‌سازد؟ فرمود: زیرا علی از من و من از علی هستم هر که او را دوست بدارد مرا دوست داشته و هر کس مرا دوست بدارد خدا را دوست داشته و هر که علی را دشمن بدارد با من دشمنی کرده و هر که با من دشمنی کند خدا را دشمن داشته است».به طوری که ملاحظه می‌فرمایید این بخش از خطبه مشتمل بر فضایل متعددی است از زبان فرزند رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله که تک تک آنها در منابع و کتابهای حدیثی مورد اعتماد اهل‌سنت از طریق راویان آنها از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نقل گردیده است و ما نیز اکثر این فضایل را از صحاح و سنن و مسانید عامه استخراج و این مآخذ را در پاورقی مشخص کردیم. و درباره‌ی این بخش خود را از هر نوع توضیح بی‌نیاز می‌بینیم.

متن و ترجمه‌ی بخش دوم خطبه

به طوری که قبلاً اشاره کردیم چون این خطبه‌ی شریفه از سه بخش مستقل تشکیل گردیده ما هم برای حفظ امانت در نقل و برای حفظ ارتباط نزدیک ترجمه با متن خطبه هر یک از دو بخش دوم و سوم را همانند بخش اول مستقلاً نقل می‌کنیم گرچه این دو بخش در اکثر کتابهای حدیث متصل به هم، و نه به شکل مستقل و جدا از هم، نقل شده است.اعتبروا أیُّها النَّاسُ بما وَعَظَ اللَّهُ به أولیاءَهُ من سُوءِ ثَنائِهِ علی الأحبار اِذْ یقول: «لولا ینهاهُمُ الرّبّانیّوُنَ و الأحبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْأثْمَ» و قال: «لُعِنَ الّذینَ کَفَرُوا مِنْ بَنی‌إسْرَائیلَ- إلی قوله- لبئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ» و إنَّما عابَ اللَّهُ ذلک علیهم، لأنّهم کانوا یَرَوْنَ من الظَّلَمَةِ الّذین بین أظهُرِهِم المُنکرَ و الفَساد فلا ینهونهم عن ذلک رَغْبَةً فیما کانوا ینالونَ منهم و رهبةً ممّا یحذرونَ واللَّهُ یقول: «فلا تَخْشَوا النَّاسَ وَاْخشَوْن» و قال: «المُؤْمِنُونَ و المُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أولیاءُ بَعْضٍ یأمرونَ بِالمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ المُنْکَرِ» فبدأ اللَّهُ بالأمرِ بالمعروفِ والنّهی عن المنکر فریضةً منه لعلمِه بأنَّها إذا اُدِّیَتْ و اُقیمت استقامتِ الفرائضُ و کلُّها هَیِّنُها و صَعْبُها و ذلک أنّ الأمر بالمعروفِ و النّهیَ عَن المُنْکر دعاءٌ إلی الإسلام مع ردِّ المَظَالِم و مخالفةِ الظّالمِ و قسمةِ الفَی‌ء و الغنائمِ و أخذِ الصَّدَقاتِ من مواضِعِها و وضعِها فی حقّها.

توضیح:صاحب تحف‌العقول به هنگام نقل این خطبه می‌فرماید: و یروی عن امیرالمؤمنین علیه‌السلام یعنی این قسمت از خطبه حسین بن علی علیه‌السلام که مربوط به امر به معروف و نهی از منکر است از امیر مؤمنان علیه‌السلام نیز نقل شده است.جمله‌هایی در این خطبه هست که در میان خطبه‌ها و کلمات امیر مؤمنان علیه‌السلام هم موجود است که برای اهمیت و حساسیت موضوع، حسین بن علی علیه‌السلام در خطبه و سخنرانیش از آن جملات بهره‌برداری فرموده است و ممکن است بر اساس گفتار صاحب تحف‌العقول اصل این بخش از خطبه نیز از امیر مؤمنان علیه‌السلام باشد که فرزند برومند آن حضرت در بیان اهمیت امر به معروف و نهی از منکر و ترسیم عظمت این وظیفه، از آن استفاده کرده است ولی ما به استناد مستقیم این بخش به امیر مؤمنان علیه‌السلام بجز آنچه صاحب تحف‌العقول اشاره کرده است در منابع دیگر نایل نشدیم.اعتبروا ایها الناس: خطاب به گروه خاص و حاضران در مجلس و یا مردم دنیای آن روز نیست بلکه همه‌ی انسانها را در همه‌ی زمانها و همه‌ی مکانها شامل می‌شود همانند خطاب یا «ایها الناس» که در قرآن مجید در موارد متعدد و مکرر آمده است.اولیاء: منظور از اولیا در این جا کسانی هستند که توجه به خدا دارند و در عین حال در جامعه دارای مسئوولیتی هستند زیرا بدون داشتن

مسئوولیت انجام وظیفه‌ای از آنان متوقع نیست.احبار: علمای صالح.ربانی: شخص متأله و معتقد به خدا که در عین حال عالم به احکام خداوند و حافظ حلال و حرام او هم باشد.گرچه در آیه‌ی مورد استناد حسین بن علی علیه‌السلام علما و روحانیون یهود، مورد نکوهش قرار گرفته‌اند ولی بدیهی است که این تقبیح و نکوهش به علمای یهود و یا روحانیون مسیحی اختصاص ندارد بلکه به طور کلی همه‌ی علمای مذهبی را شامل می‌شود؛ زیرا ضرر سهل‌انگاری و سکوت علمای هر مذهب و آیین، مانند معصیت و گناه افراد عادی نیست بلکه متوجه اصل مذهب خواهد گردید.قول اثم: سخنان گناه‌آمیز اعم از دروغ پردازی و تهمت و تحریف حقایقاکل سحت: حرامخواری.با این که باید از همه معاصی و منکرات نهی نمود ولی در آیه‌ی شریفه بر «قول اثم و اکل سحت» تکیه شده است تا این معنا را تفهیم کند که این دو گناه از همه‌ی گناهان خطرناکتر است و لذا باید بیش از همه‌ی معاصی مورد مخالفت و مبارزه قرار بگیرد؛ زیرا گاهی گفتار و تبلیغات دروغین مخالفان و ستمگران که یکی از مصادیق مهم قول اثم است برای اسلام و مسلمین بیش از هر عمل دیگر سهمگین و شکننده است. و در اکل سحت و حرامخواری تنها جنبه‌ی فردی و جزئی آن منظور نیست بلکه ابعاد وسیعی

دارد که حتی می‌توان گفت واردات و صادرات مضر و قبضه کردن اقتصاد غیرمشروع در جامعه را نیز دربرمی‌گیرد و مسلماً ضرر این نوع اکل سحت بیش از حرامخواری فردی است که به صورت قماربازی و کم‌فروشی و غیره متجلی می‌شود.ترجمه‌ی جملات بخش دوم خطبه‌ی شریفهاعتبروا أیُّها النَّاسُ بما وَعَظَ اللَّهُ به أولیاءَهُ من سُوءِ ثَنائِهِ علی الأحبار اِذْ یقول: «لو لا ینهاهُمُ الرّبّانیّوُنَ و الأحبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْأثْمَ» ⁽¹⁾و قال: «لُعِنَ الّذینَ کَفَرُوا مِنْ بَنی‌إسْرَائیلَ- إلی قوله- لبئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ» ⁽²⁾.ای مردم! از پندی که خدا به اولیا و دوستانش به صورت نکوهش از علمای یهود داده عبرت بگیرید آن جا که می‌فرماید: چرا علمای دینی و احبار، یهودیها را از سخنان گناه‌آمیز و خوردن حرام نهی و جلوگیری نمی‌کنند؟ و باز می‌فرماید: آنها که از بنی‌اسرائیل کافر شدند مورد لعن و نفرین قرار گرفتند تا آنجا که می‌فرماید: آنها از اعمال زشتی که انجام می‌دادند یکدیگر را نهی نمی‌کردند و چه بدکاری مرتکب می‌شدند.و إنَّما عابَ اللَّهُ ذلک علیهم، لأنّهم کانوا یَرَوْنَ من الظَّلَمَةِ الّذین بین أظْهُرِهِمِ المُنکرَ و الفَساد فلا ینهونهم عن ذلک رَغْبَةً فیما کانوا ینالونَ منهم و رهبةً ممّا یحذرونَ و اللَّهُ یقول: «فلا تَخْشَواْ النَّاسَ وَ

اْخشَوْن» ⁽¹⁾و قال: «المُؤمِنُونَ و اْلمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أولیاءُ بَعْضٍ یأمرونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ المُنْکَرِ» ⁽²⁾.در حقیقت خدا سکوت آنان را از این جهت عیب می‌شمارد که آنان با چشم خود می‌دیدند که ستمکاران به زشتکاری و فساد پرداخته‌اند و باز منعشان نمی‌کردند و این سکوت به خاطر علاقه‌ی به مال بود که از آنان دریافت می‌کردند و نیز به خاطر ترسی بود که از آزار و تعقیب آنان به دل راه می‌دادند در حالی که خدا می‌فرماید: از مردم نترسید و از من بترسید و می‌فرماید: مردان مؤمن دوستدار و رهبر و عهده‌دار یکدیگرند همدیگر را امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند.فبدأ اللَّهُ بالأمرِ بالمعروفِ والنّهی عن المنکر فریضةً منه لعلمِه بأنَّها إذا اُدِّیَتْ و اُقیمت استقامتِ الفرائضُ کلُّها هَیِّنُها و صَعْبُها و ذلک أنّ الأمْرَ بالمعروفِ و النّهیَ عَن المُنْکر دعاءٌ إلی الإسلام مع ردِّ المَظَالِم و مخالفةِ الظّالمِ و قسمةِ الفَی‌ء والغنائم و أخذِ الصَّدَقاتِ من مواضِعِها و وضعِها فی حقّها.خداوند در این آیه در شمردن صفات مؤمنان که مظهر دوستداری و رهبری متقابل‌اند از امر به معروف و نهی از منکر شروع می‌کند و نخست آن را واجب می‌شمارد زیرا می‌داند که اگر امر به معروف و نهی از منکر در جامعه برقرار شود همه‌ی واجبات از آسان گرفته تا مشکل همگی برقرار خواهد شد و زیرا که امر به معروف و نهی از منکر دعوت به اسلام (یعنی جهاد اعتقادی خارجی) است به علاوه‌ی بازگرداندن ثروتهای عمومی و

غنایم جنگی است طبق قانون اسلام، و اخذ و جمع‌آوری صدقات (زکات و همه مالیاتهای الزامی و داوطلبانه) از موارد صحیح و واجب آن و نیز مصرف شرعی و صحیح آن است.

متن و ترجمه‌ی بخش سوم خطبه

ثمّ أنتم أیّتُها العصابةُ عصابةٌ بالْعِلْمِ مشهورةٌ و بالخیرِ مذکورةٌ و بالنّصیحة معروفة و باللَّه فی أنفُسِ النّاسِ مهابةٌ، یهابُکُمُ الشّریفُ وَ یُکْرِمُکُمُ الضعیفُ وَ یُؤْثِرُکُم مَنْ لافضلَ لکُمْ علیه، و لا یدلکم عنده، تشفعون فی الحوائجِ إذا امتُنِعَتْ مِنْ طُلّابِها، و تمشُونَ فی الطّریقِ بهیبة الملوک و کرامة الأکابرِ ألیس کُلّ ذلک إنَّما نِلتموهُ بما یُرجی عندکُم من القیامِ بحقِّ اللَّهِ و إن کنتم عن أکثر حقّه تقصُرُونَ فاستخففتم بحقّ الأئمة، فأمّا حقّ الضُّعَفاءِ فَضَیَّعْتُمْ، و أمّا حقّکم بزعْمِکُمْ فَطَلَبْتُم فَلا مالاً بذلتموه، و لا نفساً خاطَرْتُم بِها للّذی خلَقَها، و لا عشیرةً عاد یتموُها فی ذاتِ اللَّه.أنتُم تتمنّونَ علی اللَّه جَنَّتَهُ و مجاورةَ رُسُلِهِ و أماناً من عذابهِ، لقد خشیتُ علیکم أیُّها المُتَمَنّونَ علی اللَّه أن تَحِلَّ بکُم نقمةٌ مِن نقماتِهِ لأنکم بلغتم من کرامة اللَّه منزلة فُضّلتمْ بِها و من یُعرَفُ باللَّه لا تُکْرِمُونَ و أنتُم باللَّه فی عباده تُکْرَمُونَ، و قد تَرَوْنَ عهودَ اللَّهِ منقوضَةً فلا تَفَزَعُون و أنتُم لبعضِ ذِمَمِ آبائِکُمْ تَفْزَعُون وَ ذِمّةُ رسولِ اللَّه مخفورةٌ محفورةٌ و العُمیُ و البُکُم و الزّمنی فی المدائنِ مهملة لا تُرحَمُونَ و لا

فی مَنزِلَتِکُم تعلمون، و لا مَنْ عَمِلَ فیها تُعینون.و بالأدّهانِ و المُصَانَعَةِ عند الظَلَمَةِ تأمنون، کُلّ ذلک ممّا أمرکم اللَّهُ بهِ من النّهی و التّناهی و أنتم عنه غافلونَ، و أنتُم أعظم النّاس مصیبة لما غلبتم علیه من منازِل العلماء لو کنتُم تشعرون، ذلک بأنّ مجاریَ الأمورِ و الأحکامِ عَلَی أیدی العُلَماء باللَّه الاُمناءِ عَلَی حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ، فأنتُم المَسْلُوبونَ تلک المنزلةِ وَ ما سُلِبْتُم ذلک إلّا بتفرُّقِکُم عِن الحقِّ و أختلافِکُم فی السنّة بعد البیّنة الواضحة وَ لَوْ صَبَرْتُم علَی الأذَی و تحمّلتُم المؤونة فی ذاتِ اللَّه کانت اُمور اللَّه علیکُم تَرِدُ و عنکم تصْدُرُو اِلیکم تَرْجعُ، ولکنَّکُم مکّنتُم الظَّلَمَة مِنْ منزِلَتِکُمْ، و استسلمتم اُمور اللَّهِ فی أیدیهم یَعملون بالشُّبُهاتِ و یَسیرونَ فی الشَّهَواتِ، سلّطهم علی ذلک فرارُکُم مِنَ الموتِ و إعجابُکُم بالحیاة التّی هی مفارقتُکُم فأسلمتم الضُّعفاءَ فی أیدیهم؛ فمن بین مُستعبَدٍ مقهورٍ، و بین مستضعَف علی معیشتِهِ مغلوبٍ، یتقلّبونَ فی المُلکِ بآرائهِم، و یستشعِرُونَ الخِزْیَ بأهوائهم اقتداءاً بالأشرار و جرأَةً علی الجّبارِ، فی کُلّ بَلَدٍ منهم علی مِنْبَرِهِ خطیبٌ مُصْقعٌ، فالأرضُ لهم شاغرةٌ و أیدیهم فیها مبسوطة و النّاسُ لهم خَوَل، لا یدفعون ید لامسٍ، فمن بین جبّار عنیدٍ، و ذی سطوةٍ علی الضعفةِ شدیدٍ، مُطَاعٍ لا یَعْرِفُ المُبْدِئ المعیدَ، فیا عجباً! و مالی لا أعجبُ و الأرض من غاشٍّ غَشُومٍ، و متصدِّقٍ ظلومٍ، و عامِلٍ علی المُؤمنینَ بهم غیرُ رحیمٍ، فاللَّه الحاکمُ فیما فیه تنازعنا، والقاضی بحکمه فیما شجر بیننا.

اللّهمّ إنّک تعلم أنّه لم یکن ما کان منّا تَنافُساً فی سُلْطَانٍ، و لا اْلتِماساً من فضولِ الحطامِ، ولکن لنُرِیَ المعالِمَ من دینک، و نُظْهِرَ الإصلاحَ فی بلادِکَ، و یأمنَ المظلُومونَ مِنْ عبادِکَ، و یُعْمَلَ بفرائِضِکَ و سُنَنِکَ و أحکامِکَ، فإنَّکُم إن لا تَنْصُرونا و تنصفونا قویت الظّلمة علیکم، و عَمِلَوا فی إطفاءِ نُورِنَبیِّکُم، و حسبُنا اللَّهُ و علیه توکّلنا و إلیه أنَبْنَا و إلیه المصیرُ.توضیح:به طوری که قبلاً اشاره کردیم جملاتی از این بخش خطبه نیز با مختصر تفاوت در خطبه‌های امیرمؤمنان علیه‌السلام آمده است.فاستخففتم بحق الائمّة در نسخه‌های موجود از وافی و تحف‌العقول «بحقّ‌الائمّة» ضبط شده است که در این صورت منظور، استخفاف حق امیر مؤمنان و امام حسن و امام حسین علیهم‌السلام است. ولی محتمل است که «بحقّ‌الاُمّة» باشد و در کتابت تصحیف شده است و جمله‌ی بعدی (فأمّا حق الضعفاء) این احتمال را تأیید می‌کند. (امام امت قدس سره این جمله را طبق احتمال دوم ترجمه نموده‌اند).و من یعرف باللَّه لا تکرمون و انتم باللَّه فی عباده تکرمون: یعرف و تکرمون دوم به صیغه‌ی مجهول و تکرمون اول به صیغه‌ی معلوم، یعنی در عین حال که احترام شما در جامعه به جهت انتساب شما به دین و آیین است ولی خود شما چنین وظیفه‌ای را انجام نمی‌دهید و از کسانی که به خدا

شناسی معروف هستند تکریم و تجلیل نمی‌کنید.العمی و البکم و الزمنی؛ جمع اعمی و ابکم و زمن است.لا ترحمون و غلبتم به صیغة مجهولمجاری الاُمور و الاُحکام علی أیدی العلماء باللَّه الاُمناء علی حلاله وحرامه: مجاری جمع مجرا مصدر میمی یا اسم مکان است یعنی باید مجاری مختلف و گوناگون امور مسلمین و کشور اسلامی منتهی به علما، و حل و فصل احکام و قضایا به دستور دانشمندان الهی که امین حلال و حرام خدا هستند و قوانین آسمانی را از تغییر و تحریف حفظ می‌کنند انجام پذیرد.و این جمله یکی از دلایل فراوانی است که بزرگان علما و فقهای شیعه برای اثبات ولایت فقیه ذکر نموده‌اند.والارض لهم شاغرة می‌گویند شغرت الارض یعنی این سرزمین حامی و نگهبان ندارد.خطیب مصقع: با کسر میم و فتح قاف و با سین و صاد؛ گوینده‌ی بلیغ و دارای صدای بلند که امروز رادیوها و رسانه‌های گروهی که مورد استفاده دشمنان است از مصادیق بازر آنست.ثمّ أنتم أیّتُها العصابةُ عصابةٌ بالعِلْمِ مشهورةٌ و بالخیرِ مذکورةٌ و بالنّصیحة معروفة و باللَّه فی أنفُسِ النّاسِ مهابةٌ، یهابُکُمُ الشّریفُ وَ یُکْرِمُکُمُ الضعیفُ وَ یُؤْثِرُکُم من لافضلَ لکُمْ علیه، و لا یدلکم عنده، تشفعون فی الحوائجِ إذا متُنِعَتْ مِنْ طُلّابِها، و تمشُونَ فی الطّریقِ بهیبة

الملوک و کرامة الأکابرِعلاوه بر آنچه گفتم، شما ای گروه حاضر! ای گروهی که به علم و دانش شهرت دارید و از شما به نیکی یاد می‌شود و به خیرخواهی و اندرزگویی وبه راهنمایی در جامعه معروف شده‌اید، و به خاطر خدا در دل مردم شکوه و مهابت پیدا کرده‌اید به طوری که مرد مقتدر از شما بیم دارد و ناتوان به تکریم شما برمی‌خیزد و آن کس که نه برتری و نه قدرتی بر او دارید شما را بر خود برتری داده است و نعمتهای خویش را از خود دریغ داشته به شما ارزانی می‌دارد، در موارد حوایج وقتی به دست مردم نمی‌رسد وساطت می‌کنید و در کوچه و خیابان با مهابت پادشاهان و شکوه بزرگان قدم برمی‌دارید.ألیس کُلّ ذلک اِنّما نِلْتُموهُ بما یُرجی عندکُم من القیام بحقِّ اللَّهِ و إن کنتم عن أکثر حقّه تقصُرُونَ فاستخففتم بحقّ الأئمة، فأَمّا حقّ الضُّعَفاءِ فَضَیَّعْتُمْ، و أمّا حقّکم بزعْمِکُمْ فَطَلَبْتُم فَلا مالاً بذلتموه، و لانفساً خاطَرْتُم بِها للّذی خلَقَها، و لا عشیرةً عاد یتموُها فی ذاتِ اللَّه.آیا بر همه این احترامات و قدرتهای معنوی از این جهت نایل نگشته‌اید که به شما امید می‌رود تا به اجرای قانون خدا کمر ببندید گرچه در مورد بیشتر قوانین خدا کوتاهی کرده‌اید؟ بیشتر حقوق الهی را که به عهده دارید فروگذاشته‌اید مثلاً حق ملت را خوار و خفیف کرده‌اید و حق افراد ناتوان را ضایع کرده‌اید اما در همان حال به دنبال آنچه حق خویش می‌پندارید برخاسته‌اید نه پولی خرج کرده‌اید و نه جان را در راه آن که آن را آفریده

به خطر انداخته‌اید و نه با قبیله و گروهی به خاطر خدا درافتاده‌اید.أنتُم تتمنّونَ علی اللَّه جَنَّتَهُ و مجاورةَ رُسُلِهِ و أماناً من عذابهِ، لقد خشیتُ علیکم أیُّها المُتَمَنّونَ علی اللَّه أن تَحِلَّ بکُم نقمةٌ مِن نقماتِهِ لأنکم بلغتم من کرامة اللَّه منزلة فُضّلتمْ بِها و من یُعرَفُ باللَّه لاتُکْرِمُونَ و أنتُم باللَّه فی عباده تُکْرَمُونَ.شما آرزو دارید و حق خود می‌دانید که خداوند بهشتش و همنشینی پیامبرانش و ایمنی از عذابش را به شما ارزانی دارد. ای کسانی که چنین انتظارهایی از خدا دارید من از این بیمناکم که نکبت خشمش بر شما فرود آید؛ زیرا در سایه‌ی عظمت و عزت خدا به منزلتی بلند رسیده‌اید ولی خدا شناسانی را که مبلّغ خداشناسی هستند احترام نمی‌کنید حال آن که شما به خاطر خدا در میان بندگانش احترام دارید.و قد تَرَوْنَ عهودَ اللَّهِ منقوضَةً فلا تَفزَعُون و أنتُم لبعضِ ذِمَمِ آبائِکُمْ تَفْزَعُون وَ ذِمّةُ رسولِ‌اللَّه مخفورةٌ محفورةٌ و العُمیُ و البُکُم و الزّمنی فی المدائنِ مهملة لا تُرحَمُونَ و لا فی مَنزِلَتِکُم تعملون، و لا مَنْ عَمِلَ فیها تُعینون. و بالادّهانِ و المُصَانَعَةِ عند الظَلَمَةِ تأمنون، کُلّ ذلک ممّا أمرکم اللَّهُ بهِ من النّهی و التّناهی و أنتم عنه غافلونَو نیز از آن جهت بر شما بیمناکم که به چشم خود می‌بینید تعهدات در برابر خداوند (یعنی قراردادهای اجتماعی که نظامات و مناسبات جامعه‌ی اسلامی را می‌سازد) گسسته و زیر پا نهاده شده است اما نگران نمی‌شوید

در حالی که به خاطر پاره‌ای از تعهدات پدرانتان، آشفته می‌شوید و اینک تعهداتی که در برابر پیامبر انجام گرفته (یعنی مناسبات اسلامی که از طریق بیعت با پیامبر اکرم تعهد شده همچنین تعهد اطاعت و پیروی از جانشینش علی و اولادش که در «غدیر خم» در برابر پیامبر انجام گرفته) مورد بی‌اعتنایی است.نابینایان، اشخاص کر و لال، و زمینگیران ناتوان در همه شهرها بی‌سرپرست مانده‌اند و بر آنها ترحم نمی‌شود. نه مطابق شأن و منزلتتان عمل می‌کنید و نه به کسی که بدین‌سان عمل کند و در ارتقاء شأن شما بکوشد مدد می‌رسانید. با چرب زبانی و چاپلوسی و سازش با ستمکاران، خود را در برابر قدرت ستمکاران حاکم ایمن می‌گردانید. تمام اینها دستورهای خداوند است به صورت نهی یا تناهی که شما از آنها غفلت می‌ورزید.و أنتُم أعظم النّاس مصیبة لما غلبتم علیه من منازِل العلماء لو کنتُم تشعرون، ذلک بأنّ مجاریَ الاُمورِ و الأحکامِ عَلَی أیدی العُلَماء باللَّه الاُمناءِ عَلَی حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ، فأنتُم المَسْلُوبونَ تلک المنزلةِ وَ ما سُلِبْتُم ذلک إلّا بتفرُّقِکُم عِن الحقِّ و أختلافِکُم فی السنّة بعد البیّنة الواضحة. ⁽¹⁾.اگر بدانید مصیبت شما از مصایب همه‌ی مردم سهمگینتر است زیرا منزلت و مقام علمایی را از شما بازگرفته‌اند چون در حقیقت امور اداری کشور و صدور احکام قضایی و تصویب برنامه‌های کشور باید به دست دانشمندان روحانی که امین حقوق الهی و دانای حلال و حرامند اجرا

شود. اما اینک مقامتان را از شما باز گرفته و ربوده‌اند، و این که چنین مقامی را از دست داده‌اید هیچ علتی ندارد جز این که از پیرامون حق (یعنی قانون اسلام و حکم خدا) پراکنده‌اید و درباره‌ی سنت پس از این که دلایل روشن بر حقیقت و کیفیت آن وجود دارد، اختلاف کرده‌اید.وَ لَوْ صَبَرْتُم علَی الأذَی و تحمّلْتُم المؤونة فی ذاتِ اللَّه کانت اُمور اللَّه علیکُم تَرِدُ و عنکم تصْدُرُو اِلیکم تَرْجعُ، ولکنَّکُم مکّنتُم الظَّلَمَة مِنْ منزِلَتِکُمْ، واستسلمتم اُمور اللَّهِ فی أیدیهم یَعملون بالشُّبُهاتِ و یَسیرونَ فی الشَّهَواتِ.شما اگر مردانی بودید که بر شکنجه و ناراحتی شکیبا بودید و در راه خدا حاضر به تحمل ناگواری می‌شدید مقررات برای تصویب پیش شما آورده می‌شد و به دست شما صادر می‌شد و شما مرجع کارها بودید. اما شما به ستمکاران مجال دادید تا این مقال را از شما بستانند و اجازه دادید حکومت به دست ایشان بیفتد تا بر اساس سست حدس و گمان به حکومت پردازند و طریقه‌ی خودکامگی و اقناع شهوت پیشه سازند.سلّطهم علی ذلک فرارُکُم مِنَ الموتِ و إعجابُکُم بالحیاة التّی هی مفارقتُکُم فأسلمتم الضُّعفاءَ فی أیدیهم؛ فمن بین مُستعبَدٍ مقهورٍ، و بین مستضعَف علی معیشتِهِ مغلوبٍ، یتقلّبونَ فی المُلکِ بآرائهِم، و یستشعِروُنَ الخِزْیَ بأهوائهم اقتداءاً بالأشرار و جرأَةً علی الجّبارِ.مایه‌ی تسلط آنان بر حکومت، فرار شما از کشته شدن بود و دلبستگی‌تان به

زندگی گریزان دنیا. شما با این روحیه و رویّه، توده‌ی ناتوان را به چنگال این ستمگران گرفتار آوردید تا یکی برده‌وار سرکوفته باشد و دیگری بیچاره‌وار سرگرم تأمین آب و نانش، و حکام، خودسرانه در منجلاب سلطنت غوطه خورند و با هوسبازی خویش ننگ و رسوایی به بار آورند، پیرو بدخویان گردند و در برابر خدا گستاخی ورزند.فی کُلّ بَلَدٍ منهم علی مِنْبَرِهِ خطیبٌ مُصْقعٌ، فالأرضُ لهم شاغرةٌ و أیدیهم فیها مبسوطة و النّاسُ لهم خَوَل، لا یدفعون ید لا مسٍ، فمن بین جبّار عنیدٍ، و ذی سطوةٍ علی الضعفةِ شدیدٍ، مُطَاعٍ لا یَعْرِفُ المُبدِئ المعیدَ.در هر شهر سخنوری از ایشان بر منبر است. زمین زیر پایشان و دستشان در آن گشاده است. مردم بنده‌ی ایشانند و قدرت دفاع از خود ندارند. یک حاکم، دیکتاتور و کینه‌ورز و بدخواه است و حاکم دیگر بیچارگان را می‌کوبد و بر آنها قلدری و سختگیری می‌کند، و آن دیگر فرمانروایی است که نه خدا را می‌شناسد و نه روز جزا را.فیا عجباً! و مالی لاأعجبُ و الأرض من غاشٍّ غَشُومٍ، و متصدِّقٍ ظلومٍ، و عامِلٍ علی المُؤمنینَ بهم غیرُ رحیمٍ، فاللَّه الحاکمُ فیما فیه تنازعنا، و القاضی بحکمه فیما شجربیننا.شگفتا! و چرا شگفت‌زده نباشم! که جامعه در تصرف مرد دغلباز ستمکاری (چون معاویه) است که مأمور مالیاتش ستم می‌ورزد و

استاندارش نسبت به اهالی و مؤمنان نامهربان و بیرحم است خداست که در مورد آنچه درباره‌اش به کشمکش برخاسته‌ایم حکومت و داوری خواهد نمود و درباره‌ی آنچه بین ما رخ داده با رأی خویش حکم قاطع خواهد کرد.اللّهم إنّک تعلم أنّه لم یکن ما کان منّا تَنافُساً فی سُلْطَانٍ، و لا التِماساً من فضولِ الحطامِ، ولکن لنُرِیَ المعالِمَ من دینک، و نُظْهِرَ الإصلاحَ فی بلادِکَ، و یأمنَ المظلُومونَ مِنَ عبادِکَ، و یُعْمَلَ بفرائِضِکَ و سُنَنِکَ و أحکامِکَ، فإنَّکُم إن لا تَنْصُرونا و تنصفونا قویت الظّلمة علیکم، و عَمِلَوا فی إطفاءِ نُورِنَبیِّکُم، و حسبُنااللَّهُ و علیه توکّلنا و إلیه أنَبْنَا و إلیه المصیرُ.بار خدایا! بی‌شک تو می‌دانی آنچه از ما سرزده (یعنی مبارزه بر ضد دستگاه حاکمه‌ی اموی) نه رقابت در به دست آوردن قدرت سیاسی است و نه جستجوی ثروت و نعمتهای زاید، بلکه برای آن است تا اصول و ارزشهای درخشان دین تو را بنماییم و در کشورت اصلاحات پدید آوریم و بندگان ستمزده‌ات را ایمن و برخوردار از حقوق مسلمشان گردانیم، و نیز تا به وظایفی که مقرر داشته‌ای و به سخن و قوانین و احکامت عمل شود. بنابراین شما (گروه علمای دین) اگر ما را یاری نکنید و در گرفتن داد ما با ما همصدا نگردید ستمگران در مقابل شما قدرت بیشتری پیدا خواهند کرد و در خاموش کردن مشعل فروزان نبوت گستاختر خواهند شد. خدای یگانه ما را کفایت است و بر او تکیه می‌کنیم و به سوی او روی

می‌آوریم و سرنوشت ما به دست او و بازگشت ما به سوی اوست.و این بود خطبه‌ی حسین بن علی علیه‌السلام که در «منی» ایراد فرموده و به حاضران مؤکداً دستور داده است که در ابلاغ آن به دیگران تلاش کنند تا بتدریج همه‌ی مسلمانان از ضربه‌هایی که بر پیکر اسلام وارد شده و از حوادث خطرناک آینده که اساس اسلام را مورد تهدید قرار داده بود آگاه شوند.

نکاتی پیرامون خطبه‌ی شریفه

اشاره

حسین بن علی علیه‌السلام در این خطبه‌ی شریفه جوانب مختلف اجتماعی، مذهبی دوران پس از شهادت امیر مؤمنان و علل تسلط معاویة بن ابی‌سفیان بر جامعه‌ی اسلامی و زمینه‌های قدرت گرفتن این دشمن دیرینه‌ی اسلام و تسلط او بر سرنوشت مسلمین را مطرح فرموده است، آن‌گاه به خطراتی که آینده‌ی اسلام را تهدید می‌کرد، اشاره می‌کند و هشدار می‌دهد که اگر مسلمانان قیام نکنند و سران قوم و آگاهان ملت به خود نیایند و به مسئوولیتهای خود توجه نکنند، چراغ پرفروغ رسالت بی‌فروغ خواهد شد و مشعل فروزان نبوت به خاموشی خواهد گرایید. فرزند امیر مؤمنان بدین‌گونه ندای مظلومیت قرآن و عترت را به حاضران ابلاغ می‌نماید تا آنان نیز در سراسر سرزمینهای اسلامی افراد متعهد و مسلمانان را از خطر آگاه سازند.

نکاتی در کیفیت ایراد خطبه

اشاره

گرچه هر یک از جمله‌ها و عبارتهای خطبه توضیح و تبیین علمی تاریخی گسترده‌ای می‌طلبد اما فعلاً و در این فرصت تنها به نکاتی از کیفیت ایراد خطبه اشاره می‌کنیم و سپس سه نکته‌ی مهم و حساس مربوط به متن و محتوای آن را به صورت نتیجه‌گیری و در حد برداشت و بینش نگارنده یادآوری می‌نماییم.

حضار مجلس

یکی از نکات مهم در کیفیت ایراد خطبه‌ی شریفه انتخاب شرکت کنندگان در آن مجلس مهم و انجمن حساس است که از شخصیتهای زبده و برجسته‌ی اسلامی و نخبگان بنی‌هاشم و مهاجرین و انصار تشکیل می‌شد. دویست نفر از حضار مجلس از صحابه (آنان که افتخار درک فیض حضور رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله را یافته بودند) و بیش از هشتصد نفر از تابعین و فرزندان صحابه بودند.نکته‌ی مهم و حساس دیگر در مورد حضار این مجلس حضور بانوان بنی‌هاشم و همسران صحابه و تابعین بود که بنابر تصریح سلیم بن قیس، امام علیه‌السلام آنان را به مجلس فراخوانده بود.

انتخاب زمان مناسب

(ایام تشریق) و پس از طی یک دوران عبادت و ریاضت و ارتباط با خداوند و پس از انجام اعمال (عمره) و گذشتن از منزل (عرفات) و بیتوته نمودن در بیابان (مشعر) و انجام دادن مراسم قربانی و رسیدن به یک دوران روحی و معنوی برای دریافت پیام حیات بخش و فرمان بلند ریحانه‌ی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله.

انتخاب مکان مناسب

مکان ایراد خطبه «منی» است، حساسترین نقطه در کنار بیت الهی، در وادی عشق ابراهیم بنیانگذار توحید، و قربانگاه اسماعیل الگوی فداکاری و از جان گذشتگی. آن جا که باید همه تعینات را کنار گذاشت و جز خدا را به دست فراموشی سپرد و با تمرین رجم شیاطین برای مبارزه با طاغوتها آماده گردید و با انجام مراسم قربانی، فدا شدن در راه خدا و گذشتن از سر و جان را در راه ایمان و اسلام آزمود و از (یا ابت افعل ماتؤمر) درسها آموخت و (ستجدنی إن‌شاءاللَّه من الصابرین) را برای صبر و شکیبایی در مقابل فشارها و سختیها و قطعه قطعه شدن در راه نیل به اهداف مقدس، الگو و سرمشق قرار داد.

اعلان قیام علیه بنی امیه

تاریخ ایراد این خطبه نشانگر این است که حسین بن علی علیه‌السلام از زمان معاویه در انتظار فرصت مناسب برای انقلاب و قیام علیه خاندان اموی و سرنگون ساختن این حکومت غیرمشروع و طاغوتی و جایگزین ساختن یک حکومت صالح و سپردن سرنوشت اسلام و مسلمین به دست رهبری عادل و امامت صحیح بود. علاوه بر آن که در این خطبه شریفه بدین موضوع تصریح شده است از همه مسلمانان درخواست شده است که در این قیام به آن حضرت بپیوندند و به پیشنهاد و تصمیم آن حضرت پاسخ مثبت دهند.این نکته می‌تواند پاسخگوی سؤالهای متعددی باشد که در مورد قیام آن حضرت مطرح می‌گردد که آیا عدم بیعت آن حضرت با یزید بن معاویه موجب حادثه‌ی تاریخی عاشورا گردید؟و آیا دعوت مردم کوفه و پیمان حمایت و پشتیبانی آنان عامل حرکت و قیام آن حضرت بود؟و آیا حضرت با علم و آگاهی به اوضاع سیاسی و اجتماعی مردم عراق به سوی کوفه حرکت کرد؟ و...پاسخ این است که حسین بن علی علیه‌السلام گرچه در زمان معاویه قیام مسلحانه را به نفع اسلام نمی‌دانست و اوضاع را چنان می‌دید که دستگاه عظیم تبلیغاتی معاویه از هر حرکت و قیام به نفع خود و در تحکیم خلافت بنی‌امیه بهره‌برداری خواهد کرد اما به هر حال حتی در این

اوضاع نیز سکوت را جایز نمی‌دانست. از یک سو جنایات بنی‌امیه را افشا و مسلمانان را از اوضاع جاری و خطرات آینده آگاه می‌نمود و از طرف دیگر خود را برای قیام در موقع مناسب آماده می‌ساخت و بنابر مضمون این خطبه باید همان محفل و انجمن (منی) را اولین مجلس اعلان قیام از سوی حسین بن علی علیه‌السلام بر ضد بنی‌امیه دانست.در مورد مسائل دیگر، در عین این که می‌توان هر یک از آنها را در حرکت آن حضرت به عنوان عامل جنبی و انگیزه‌ی ظاهری به شمار آورد، اما باید علت تامه‌ی قیام آن حضرت را متن و محتوای این خطبه و نقطه و تاریخ آغاز قیام را تاریخ ایراد خطبه معرفی کرد که وجود و عدم سایر انگیزه‌ها نمی‌توانست در اصل قیام مؤثر واقع شود و یا ایفای این وظیفه را مانع گردد.

مراسم برائت از مشرکین

اگر برائت از مشرکین و اظهار تنفر از دشمنان اسلام با مناسک حج ارتباط مستقیم دارد و اگر لازم است در اجتماع بزرگ حج و این کنگره‌ی جهانی اسلام مسلمانان را از خطر دشمنان آگاه و با اعلان برائت و بیزاری از طواغیت و شیاطین قدرت اسلام را به نمایش گذاشت و پیروان قرآن را به عظمت نیروی خویش و برای هر نوع دفاع و مقابله متوجه و آماده ساخت، پس باید از اجتماع منی و از خطبه‌ی آتشین آن حضرت، به عنوان دومین مراسم رسمی برائت از مشرکین یاد کرد زیرا همان‌گونه که امیر

مؤمنان علیه‌السلام برای نخستین بار این مراسم را به فرمان خدا و رسولش در مکه برگزار کرد و ندای آن حضرت با قرائت (براءةٌ من اللَّه و رسوله...) و با اعلان بیزاری از مشرکین در مکه طنین افکند برای دومین بار هم در منی و در آن انجمن بی‌نظیر از سوی حسین بن علی علیه‌السلام با افشای خط انحرافی حاکم و نفی سلطه‌ی نفاق روز که اسلام را شدیدتر از شرک دوران حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله تهدید می‌کرد تحقق یافت.

تأکید بر نشر خطبه

و سرانجام آخرین نکته تأکید بر لزوم نشر مطالب این خطبه در جهان اسلام است که آن حضرت به شنوندگان توصیه و تأکید فرمود که این خطبه را بنویسند و پس از مراجعت به اوطان خویش با مسلمانان متعهد و مورد اعتماد در میان گذارند تا با وظیفه‌ی خویش نسبت به رویدادهای آینده آشنا و بر دفاع از موضع بحق اسلام آماده شوند.

نتایج سه گانه‌ی خطبه

انحراف از ولایت

توضیحی در مفهوم ولایت

قبل از ورود به اصل بحث مناسب است مطالبی ولو به اختصار پیرامون مفهوم ولایت که برای هر مسلمانی آشنایی با آن از اهم وظایف و از مهمترین واجبات است مطرح کنیم.ولایت امیر مؤمنان و ائمه‌ی معصومین علیهم‌السلام که در بخش اول این خطبه از سوی حسین بن علی علیه‌السلام طرح شده و دلایلی به عنوان فضایل از قرآن و گفتار رسول خدا برای اثبات آن ذکر گردیده و مورد قبول و تأیید حضار آن مجلس نیز قرار گرفته است نه فقط بعنوان یک

موضوع اعتقادی و بصورت یکی از صفات بارز همچون سایر فضایل جسمانی و روحانی در ائمه علیهم‌السلام مطرح است بلکه در رأس همه‌ی این فضایل و سرآمد تمام این مناقب است و به تعبیر دیگر تمام فضایل و مناقب را باید سرآغاز و مقدمه‌ی تحقق ولایت بدانیم.نزول آیه‌ی «تطهیر» ⁽¹⁾و اعلان جهانی قداست و عظمت اهل‌بیت علیهم‌السلام مقدمه‌ای است بر جریان تاریخی «غدیر خم» و بر مراسم مهم «تبلیغ ولایت» ⁽²⁾و «اتمام نعمت» ⁽³⁾که از راه اعلان مسأله‌ی رهبری و امامت تحقق پذیرفت.و فرمان حضور اهل‌بیت در صحنه حساس و شورانگیز «مباهله» ⁽⁴⁾و نزول سوره‌ی مبارکه‌ی «اهل اتی» و آیه‌ی «مودّت» ⁽⁵⁾و بالاخره همه‌ی آیات قرآنی که در فضیلت خاندان عصمت فرود آمده است زیر بنای فرمان تبعیت از «اُولوالامر» ⁽⁶⁾و معرفی مصادیق اتم و نمونه‌ای بارز صاحبان (امر ولایت) و رهبری امت است.همان‌گونه که حدیث «سد ابواب» و «اخوت» و «منزلت» و «ابلاغ برائت» و حدیث «ثقلین» و دیگر احادیث درباره‌ی فضایل امیر مؤمنان و سایر ائمه علیهم‌السلام که هر یک فضیلتی است مستقل و منحصر به معصومان علیهم‌السلام، در عین حال مقدمه‌ای است بر این فضیلت والا که «انت ولی کل مؤمن و مؤمنة». ⁽⁷⁾.و همه فضایل ظاهری و جسمانی و سجایای باطنی و روحانی در پیشوایان معصوم اساس و زیربنای این حقیقت بوده است که: «من کنت

مولاه فهذا علّی مولاه» ⁽¹⁾و «الولایة لآل محمّد أمان من العذاب» ⁽²⁾.و شاید حکمت ذکر صلوات بر «آل محمد» در تشهد نماز جلب توجه مسلمانان بر این اصل مهم و رمز بقای این حقیقت تا قیامت است که هر مسلمانی موظف است روزانه حداقل نه بار بر این واقعیت اعتراف و آل محمد را پس از شهادت به توحید خداوند و رسالت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به عنوان اولیای خدا در عالم هستی بشناسد که «من لم یصل علیهم لا صلوة له» ⁽³⁾.و از این جاست که بعضی فقها در اذان، پس از شهادت بر توحید و نبوت، از میان همه‌ی فضایل امیر مؤمنان علیه‌السلام تنها شهادت بر ولایت و امارت را جایز و گاهی مستحب دانسته‌اند که: «اذا قال احدکم لا اله الا اللَّه محمد رسول اللَّه فلیقل علی امیرالمؤمنین» ⁽⁴⁾.آری ولایت مهمتر و برتر از همه فرایض و اصل و ریشه همه واجبات معرفی شده است که «و لم یناد بشی‌ء کما نودی بالولایة» ⁽⁵⁾.زیرا ولایت همان مقام اولی به نفس بودن بر انسانها، ⁽⁶⁾و مدیریت تمام شؤون جامعه براساس قانون الهی، و دور ساختن قدرت و حکومت طاغوتیان، و امحای سلطه‌ی مستکبران از صحنه‌ی سیاست است. ⁽⁷⁾.ولایت مفتاح و کلید اجرای همه‌ی احکام و «ولی» دلیل و هدایت کننده بر همه‌ی قوانین الهی است. ⁽⁸⁾.و سرانجام بنا به دستور قرآن، پیروی کردن از فرمان ولی، در طول فرمان خدا و رسولش، بر همه لازم و واجب گردیده است. ⁽⁹⁾که این مقام

پس از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از خصایص و وظایف ائمه علیهم‌السلام و در صورت عدم حضور آنان از وظایف و خصایص جانشینان آنها یعنی فقهای جامع‌الشرایط است که با دلایل عقلی و نقلی از آیات و روایات ثابت گردیده است. ⁽¹⁾.نهایت این که ولایت فقط مساله‌ای عقیدتی آن هم در حد دوستی و مودت اهل‌بیت عصمت نیست بلکه اولا موضوع عقیدتی عملی است و باید به آن در حد حاکمیت بر جامعه مؤمن بود، حاکمیتی که وظیفه‌ی اصلی آن پیاده کردن تمام احکام و اجرای همه قوانین اسلام و جلوگیری از حرکات و اعمال مخالفت اسلام است. و ثانیا ولایت به این مفهوم، منحصر و مختص به امامان معصوم علیهم‌السلام نیست زیرا فقهای جامع الشرایط اسلام نیز از نظر حاکمیت بر جامعه و اجرای قوانین و احکام اسلام همانند ائمه‌ی معصومین علیهم‌السلام هستند گرچه از نظر عصمت و سایر فضایل با آنان فاصله‌ی بسیار دارند.بنابراین اگر کسانی چنین تصور کنند که در تحقق ولایت نسبت به ائمه علیهم‌السلام تنها ارادت و محبت و اعتقاد به وجود سجایای اخلاقی و فضایل معنوی در آنان کفایت می‌کند سخت در اشتباهند و چنین تصوری باطل و مخالف با اصول مسلم اسلامی است. و اگر چنین نگرشی راجع به مفهوم ولایت پذیرفته شود باید تمام پیروان مذاهب اسلامی بجز فرقه‌ی «ناصبی» را به اصطلاح ولایتی به شمار آورد زیرا همه‌ی مسلمانان فضایل و ولایت اهل‌بیت عصمت و امیر مؤمنان علیه‌السلام را

پذیرفته‌اند و حتی علمای بزرگ اهل‌سنت توسل به ولایت آن حضرت را (به مفهوم دوستی و محبت) انکار نمی‌کنند و از برترین عبادات می‌دانند. ⁽¹⁾.مگر می‌توان فضایل اهل‌بیت و امیر مؤمنان علیهم‌السلام را انکار کرد و مناقب آنان را کتمان نمود؟ ⁽²⁾.این تفکر نیز که ولایت (به مفهوم حکومت) اختصاص به معصومان علیهم‌السلام دارد و تنها آنان باید ولایت را اعمال کنند و در زمان غیبت و از سوی فقها قابل اعمال نیست تصوری واهی و باطل است، زیرا نتیجه‌ی آن به انزوا کشیدن احکام حیات بخش اسلام و تغییر و تحریف قوانین ثابت قرآن و تعطیل برنامه‌های این کتاب جاودانی و تحدید همه‌ی برنامه‌های اجتماعی و سیاسی مذهب به عبادتهای فردی، و تصویر کردن آئین محمدی همچون آئین مسیحیت در محدوده‌ی مسجد و معبد است آن هم به صورتی که منافی منافع حکومتها و مخالف با سیاست آنان نباشد و الا همان مساجد نیز به مراکز لهو و لعب تبدیل شود و از اقامه همان شعائر فردی نیز ممانت به عمل آید. همچنان که مسلمانان در طول تاریخ و در نقاط مختلف جهان همواره با چنین تجربه‌های تلخ مواجه بوده‌اند.آری اگر اجرای احکام قرآن به «مفتاح ولایت» نیازمند است و اگر پیاده کردن قوانین اسلام دلیلی به نام «ولی» را می‌طلبد این نیاز با مرور زمان و گسترش اسلام هر چه بیشتر و با پیدایش عداوتهای شدید از سوی دشمنان و بروز کینه‌های عمیق از سوی مستکبران هر چه آشکارتر

می‌گردد.مگر می‌توان پذیرفت که اجرای احکام و پیاده کردن برنامه‌های قرآن در زمان معصومان علیهم‌السلام نیازمند به اعمال ولایت و تشکیل حکومت بود که آن بزرگواران برای به دست آوردن آن تلاش می‌کردند و حتی در صورت فراهم بودن زمینه‌ها، قیام به شمشیر می‌نمودند ولی امروز اعمال چنین ولایتی و تشکیل چنین حکومتی ضرور نیست؟!!مگر می‌توان پذیرفت که اسلام در قرن اول و دوم در تهدید و تهاجم دشمنان و مخالفان قرار داشت و نیازمند به مدافعانی قوی و نیرومند بود اما امروز در معرض چنین تهدید و تهاجمی نیست و چنین دشمنان و مخالفانی وجود ندارند؟اینک برمی‌گردیم به اصل موضوع و مساله انحراف از ولایت:اولین مطلبی که حسین بن علی علیه‌السلام در این خطبه مطرح فرموده، مساله انحراف از حق و خروج از مسیر صحیح و اصیل ولایت و به فراموشی سپردن وصایای رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در این موضوع مهم و اساسی است. رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از اولین روزهای بعثت و در طول بیست و سه سال دوران نبوتش موضوع ولایت و امامت را مطرح ساخت و با بیانات و تعبیرات گوناگون، امیر مؤمنان علیه‌السلام را به مردم معرفی کرد و از نمونه‌های بارز و محسوس آن داستان «سد ابواب» بود که پس از ورود به مدینه و با شروع ساختمان مسجد و بنای منزلها و حجره‌ها در اطراف آن، دستور صادر نمود که

«سدّوا الأبواب الا باب علی» یعنی همه درهای منازل را که به داخل مسجد باز شده است ببندید مگر درب منزل علی را: ما انا سددت ابوابکم ولکن اللَّه امرنی بسد ابوابکم و فتح بابه». یعنی من این حکم را از پیش خود صادر نکردم بلکه از سوی خدا مامور شدم تا آن را به شما ابلاغ کنم.و این معرفی باز با بیان «أنت ولیّ کل مؤمن بعدی» و بیانات دیگر ادامه یافت تا این که در آخرین ماهها و آخرین روزهای زندگی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله این مسأله‌ی مهم و حساس و حیاتی با صراحت هر چه بیشتر و در میان عامه‌ی مردم در محل «غدیر خم» و در میان مسجد و بر بالای منبر مطرح گردید تا دیگر برای کسی جای تردید و راهی برای تاویل باقی نماند که در این معرفی‌ها حضار مجلس «منی» خود شاهد و ناظر بودند و یا از صحابه‌ی مورد اعتماد و از شاهدان عینی شنیده بودند و لذا پاسخ آنان به حسین بن علی پس از بیان هر یک از این معرفی‌ها این بود که: «اللهم نعم».ولی هر چه بود و به هر دلیلی بود این انحراف به وجود آمد و با گذشت زمان تشدید شد؛ زیرا اگر خشت اول این بنا با نفی وصیت و با استناد به اجماع و تصمیم صحابه کج گذاشته شد خشت دوم آن به فاصله‌ی تقریبا دو سال، با اتکا به وصیت و با نفی اجماع و سلب هر نوع اظهار نظر از صاحبنظران و بدون توجه به رای اهل حل و عقد و خبرگان بر خشت اول نهاده شد. و پس از ده سال برای انتخاب خلیفه‌ی سوم شیوه دیگری، مخالف با دو روش قبلی، به نام «شورا» به کار گرفته شد. اگر چه این انحراف از

مسیر صحیح و تناقض سه ضلعی و تضاد سه قطبی در کیفیت انتخاب خلیفه از نظر یک عده مساله‌ای مربوط به تاریخ گذشته و عملی انجام شده تلقی می‌شود امّا نمی‌توان انکار کرد که نتایج تلخ و ابعاد زیانبار آن که با گذشت زمان به وجود آمد آن چنان وسیع و گسترده است که هیچ تحلیلگر اجتماعی را توان ارزیابی و هیچ تاریخ‌نویس محقق و جامعه‌شناس تیزبین را یارای ذکر و بیان آن نیست.

حوادث دوران امیرمؤمنان بنا بر گفتار آن حضرت

گوشه‌ای از این درد اجتماعی مذهبی را می‌توان در گفتار امیر مؤمنان علیه‌السلام احساس کرد، که خطبه‌ی حسین بن علی علیه‌السلام توضیح و شرح همان است. علی علیه‌السلام پس از بیان کیفیت انتخاب خلیفه‌ی اول و دوم و اشاره به موقعیت خویش و حوادث و اشتباهها و گرفتاریهایی که در دوران خلیفه‌ی دوم و سوم رخ نمود و مسلمانان را به سوی آن حضرت جلب کرد، و نیز یادآوری کارشکنیهای عده‌ای از مسلمانان در اثر هوی و هوس و دنیاپرستی و مقام‌دوستی، چنین می‌فرماید:به خدا سوگند! مردم در دوره‌ی خلیفه دوم در ناراحتی و رنج عجیبی گرفتار آمده بودند، و من در این مدت طولانی، با محنت و عذاب، چاره‌ای جز شکیبایی نداشتم. سرانجام روزگار او (عمر) هم سپری شد، و آن (خلافت) را در میان گروهی به شورا گذاشت و به پندار خویش، مرا نیز از آنها محسوب داشت پناه بر خدا از این

شورا! (راستی) کدام زمان بود که مرا با نخستین فرد آنان (ابوبکر) مقایسه کنند که اکنون کار من به جایی رسد که مرا همسنگ اینان (اعضای شورا) قرار دهند؟ لکن باز صبر کردم و با آنان همراهی کردم و (بنا به مصالح مسلمین) در شورای آنها حضور یافتم. یکی از آنان از روی کینه از من روی برتافت، و دیگری خویشاوندی را (بر حقیقت) مقدم داشت. اعراض آن دیگری نیز دلایلی داشت که ذکر آن خوشایند نیست. سرانجام سومی به پا خاست، او همانند شتر پرخور و شکم برآمده همّی جز جمع‌آوری و خوردن بیت‌المال نداشت بستگان پدرش به همکاریش برخاستند، آنها همچون شتران گرسنه‌ای که بهاران به علفزار بیفتند، و با ولع عجیبی گیاهان را ببلعند، برای خوردن اموال خدا دست از آستین برآوردند. اما عاقبت بافته‌هایش (برای استحکام خلافت) پنبه شد، و کردار ناشایستش کارش را تباه ساخت و سرانجام شکم‌خوارگی و ثروت‌اندوزی، برای ابد نابودش ساخت، ازدحام فراوانی که همچون یالهای کفتار بود مرا به قبول خلافت واداشت، آنان از هر طرف مرا احاطه کردند، چیزی نمانده بود که دو نور چشمم، دو یادگار پیغمبر، حسن و حسین زیر پا له شوند، آن چنان جمعیت به پهلوهایم فشار آورد که سخت مرا به رنج انداخت و ردایم از دو جانب پاره شد! مردم همانند گوسفندانی (گرگ زده که گرداگرد چوپان جمع شوند) مرا در میان گرفتند. اما هنگامی که به پا خاستم و زمام خلافت را به دست گرفتم، جمعی

پیمان خود را شکستند، گروهی (به بهانه‌های واهی) سر از طاعتم باز زدند و از دین بیرون رفتند، و دسته‌ای دیگر برای ریاست و مقام از اطاعت حق سر پیچیدند، (و جنگ صفین را به راه انداختند) گویا نشنیده بودند که خداوند می‌فرماید: «خانه‌ی آخرت را برای کسانی برگزیده‌ایم که خواهان فساد در روی زمین و سرکشی نباشند، عاقبت نیک، از آن پرهیزکاران است» چرا خوب شنیده بودند و خوب آن را حفظ داشتند، ولی زرق و برق دنیا چشمانشان را خیره کرده و زینتهایش آنها را فریفته بود. ⁽¹⁾.همچنان که در جمله‌های آخر فرمایشات آن حضرت، دیده می‌شود آن‌گاه که به خلافت رسید و آن کانون عدل و محور صحیح قوانین اسلامی در راس امور قرار گرفت و برنامه خود را اعلان نمود که: «واللَّه لَو وَجَدتُهُ قَدْ تُزُّوجَ بِهِ النّساء و مُلکَ بِهِ الأماء لَرَدَدتُهُ فَأنَّ فی العَدْل سِعةُ وَ مَن ضاقَ عَلیه العَدْلُ فَالْجَورُ بِهِ اَضْیَقُ» ⁽²⁾.در اثر انحراف بیست و پنج ساله و فراموش شدن سیره‌ی رسول خدا و گرایش جامعه به قانون‌شکنی و حقکشی، به جرم اجرای قانون حق و عدالت به مبارزه با آن امام بزرگوار برخاستند و جنگ داخلی به راه انداختند و آنان که مستقیماً در جنگ شرکت نکردند با سکوت خود به تقویت دشمن پرداختند و نیروی آن حضرت را که بایستی در گسترش عدل و داد و پیاده کردن اهداف قرآن و مقاصد نبوی صرف شود به دفاع از اصل اسلام و در جهت حفظ حوزه‌ی مسلمین منعطف ساختند و این جنگهای داخلی و تنازعات درونی تا آن جا پیش رفت که جبهه‌ی حق

تضعیف شد و آن حضرت را چندان خسته و آزاده ساخت که به ساحت قدس خداوندی ملتجی گردید و چنین درخواست کرد: «بار الها! (از بس نصیحت کردم) آنها را خسته و ناراحت ساختم و آنها نیز مرا خسته کردند.من آنها را ملول و آنها مرا ملول ساختند پس افرادی بهتر از آنان را به من مرحمت کن و کسانی بدتر از مرا بر آنان مسلط نما». آن‌گاه فرمود: سوگند به خدا! گمان می‌کنم که طرفداران معاویه بزودی بر شما مسلط خواهند شد؛ زیرا آنان بر باطلشان متحدند و شما بر حقتان متفرق؛ شما به نافرمانی از پیشوای خود در مسیر حق برخاسته‌اید ولی آنها بر باطل خود از پیشوای خویش اطاعت می‌کنند آنها به رهبر خود ادای امانت می‌کنند و شما خیانت، آنها در شهرهای خود به اصلاح مشغولند و شما به فساد!» ⁽¹⁾.و در عین حال این موضوع را هم پیش‌بینی نمود: «با این شرایطی که پیش آمده و شما از ایفای وظیفه‌ی خود در مقابل امام و پیشوایتان سرپیچی و سهل‌انگاری می‌کنید و دشمن در مکر و خدعه‌اش هر روز قدمهای موثرتری برمی‌دارد بزودی معاویه و یارانش به پیروزی خواهند رسید و بر شما مسلط خواهند گردید و آینده‌ای تاریک و سرنوشتی شوم در انتظار شماست». «اما انکم ستلقون بعدی ذّلًا شاملًا و سیفاً قاطعاً و اثره یتّخذها الظالمون فیکم سنة» ⁽²⁾.و سرانجام دعای آن حضرت «فابدلنی خیراً منهم» به اجابت رسید و همنشینی او با مردمی که از آنان آزرده خاطر بود به همنشینی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و انبیا و اولیا مبدل شد و با شکافته شدن فرق نازنینش

به پیشوا پیروزی نهایی رفت و به سوی لقای خدای کعبه شتافت و فرمود: «فزت و ربّ الکعبة». ⁽¹⁾.

عملکرد امام مجتبی

پس از امیر مؤمنان، فرزندش حسن مجتبی و ریحانه‌ی رسول خدا با تصمیم قاطع راه آن حضرت را در جنگ با معاویه و ریشه‌کن ساختن جرثومه‌ی فساد بنی‌امیه در پیش گرفت و مبارزه با کفر گذشته و نفاق حاضر را در راس وظایف امامت و رهبری خویش قرار داد زیرا او نیز امام بحق و «سید شباب اهل جنت» بود و راه او همان راه علی علیه‌السلام و برنامه‌اش برنامه او بود.بر همین اساس فرمان جنگ با معاویه را صادر کرد و لشکر کوفه را بسیج و خود به عنوان فرمانده کل قوا به سوی جبهه حرکت کرد. پس از آغاز جنگ وجود افراد پیمان‌شکن در میان لشگر آن حضرت که امیر مؤمنان علیه‌السلام راحت‌طلبی آنان را همواره مورد نکوهش قرار داده و شکوه کرده بود، از طرفی، و وجود مکر شدید و نیرنگهای مختلف پسر ابوسفیان از طرف دیگر، حسن بن علی علیه‌السلام را بر آن داشت که بر خلاف میل باطنی و رضای درونی، متارکه‌ی جنگ را قبول کند و صلحنامه‌ای را امضا کند که می‌دانست معاویه‌ی مکار و فرزند هند جگرخوار به مواد آن عمل نخواهد کرد.

حسن بن علی علیه‌السلام علت این حادثه‌ی جانکاه تاریخی و انگیزه‌ی این انعطاف و نرمش ظاهری را با بیانات مختلف ابراز داشته و رنج درونی خود را با مردم زمان خویش در میان گذاشته است.آن حضرت در یکی از خطابه‌های خود که معاویه نیز در آن شرکت داشت چنین فرمود:«مردم! معاویه چنین وانمود می‌کند که من با پذیرش صلح او را به مقام خلافت سزاوار دیدم ولی او دروغ می‌گوید زیرا طبق مضمون کتاب خدا و سنت پیامبرش رهبری مردم با خاندان ماست (و چگونه ممکن است من برخلاف کتاب و سنت عمل کنم) و به خدا سوگند! اگر مردم در بیعت خود با ما وفادار بودند و از فرمان ما اطاعت و ما را یاری می‌کردند خدا برکات آسمان و زمین را بر آنان ارزانی می‌داشت (آن‌گاه خطاب به معاویه فرمود:) و شما دیگر نمی‌توانستید طمعی در سیطره و حکومت بر مسلمین داشته باشید. معاویه! مگر نه این است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرموده است هر ملتی که ولایت و سرپرستی خویش را با وجود افراد آگاه در اختیار ناآگاهان قرار دهد سرنوشت آن ملت به تباهی کشیده خواهد شد و به آیین گوساله‌پرستی روی خواهند آورد».سپس فرمود: «آری بنی‌اسرائیل با آن که می‌دانستند هارون خلیفه و جانشین موسی علیه‌السلام است، او را ترک کردند به پرستش گوساله روی آوردند. در میان مسلمانان نیز چنین انحرافی روی داد و با وجود توصیه‌ی رسول خدا نسبت به علی علیه‌السلام که: «انت منّی بمنزلة هارون

من موسی» او را ترک نمودند و به عواقب ناگوار آن مبتلا شدند».امام مجتبی سپس خطاب به معاویه فرمود: «رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آن‌گاه که مردم را به سوی توحید و یکتاپرستی دعوت می‌نمود به غار پناه برد و اگر یار و یاوری داشت از میان مردم فرار نمی‌کرد. معاویه! اگر من نیز یار و یاور داشتم پیمان آتش بس با تو را نمی‌پذیرفتم».سپس خطاب به مردم فرمود: «خداوند عذر «هارون» را پذیرفت و آن‌گاه که قومش او را تنها گذاشت و نقشه‌ی قتل او را کشیدند و خداوند عذر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را پذیرفت آن‌گاه که برای خود یار و یاوری ندید و از میان قومش دوری گزید و عذر من و پدرم علی نیز در پیشگاه خدا پذیرفته است زیرا چون یار و یاوری و اعوان و انصاری پیدا نکردیم با دیگران مماشات نمودیم و اینها سنن تاریخ و جریانات مشابهی است که یکی پس از دیگری واقع می‌گردد».امام مجتبی در پایان سخنانش فرمود: «مردم! اگر شما در میان مشرق و مغرب بگردید بجز من و برادرم فرزندی برای رسول خدا نخواهید یافت». ⁽¹⁾.و باز در پاسخ سوال یکی از آشنایان در مورد صلح با معاویه چنین فرمود: «به خدا سوگند! من این صلح را نپذیرفتم مگر آن‌گاه که دیدم یار و یاور ندارم و اگر در این راه نیرویی داشتم شب و روز به جنگ با معاویه ادامه می‌دادم تا آنچه خدا می‌خواهد تحقق پذیرد: «و اللَّه، ما سلّمت الأمر إلیه إلّا انّی لم أجد أنصاراً و لو وجدت أنصاراً لقاتلته لیلی و نهاری حتی

یحکم اللَّه بینی و بینه». ⁽¹⁾.خلاصه: اگر امیر مؤمنان علیه‌السلام نتوانست به اهداف عالیه‌ی خود نایل گردد و اگر حسن بن علی علیه‌السلام صلح با معاویه را پذیرفت و اگر معاویه توانست بر مسلمین مسلط گردد و آنان را به سوی ذلت و بدبختی سوق دهد و از اسلام و قرآن دور کند و سرنوشت ملت اسلامی را پس از خود به عنصر خطرناکتر دیگری به نام یزید بسپارد، باید یکی از عوامل مهم این حوادث را عدم اطاعت از مقام ولایت و بی‌توجهی گروهی از مسلمانان سرشناس به وظایف خویش در مقابل رهبری صحیح اسلام دانست که نه تنها حاضر نشدند از فرمان ولایت امر پیروی و در چهار چوب اوامر رهبری معنوی حرکت نمایند بلکه به طرح ایراد و اشکال و اعتراضهای نابجا و چون و چراهایی پرداختند که چنین عواقب و ضایعات غیرقابل جبران را در پی داشت.

اهمیت امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

حسین بن علی علیه‌السلام در بخش دوم از این کلمه نورانی و خطبه جاودانی، مهاجران و انصار را به طور خاص و همه مسلمانان را در طول تاریخ به طور عام مورد خطاب قرار داده و مسامحه‌ی آنان را در امر به معروف و نهی از منکر که اساس نظام اجتماعی اسلام بر آن استوار است ملامت و نکوهش نموده است و یکی از علل به وجود آمدن ظلمهای اجتماعی و مسلط شدن ظالمان و ستمگران بر سرنوشت مسلمین را- که

در بخش سوم از آن سخن رانده است- کوتاهی در این وظیفه‌ی خطیر معرفی کرده است .

مهمترین بعد در امر به معروف و نهی از منکر

ولی آنچه که در این قسمت از سخن امام علیه‌السلام قابل توجه و حائز اهمیت است بیان ابعاد وسیع و مفهوم گسترده‌ی امر به معروف و نهی از منکر و اشاره به مهمترین بعد و جنبه‌ی عملی در این مساله اساسی و حیاتی است زیرا امام علیه‌السلام با استناد به دو آیه از قرآن مجید می‌فرماید: اگر امر به معروف و نهی از منکر در جامعه برقرار شود همه‌ی واجبات از کوچک و بزرگ عملی و همه مشکلات حل خواهد شد، آن‌گاه به عنوان نمونه و مصداق، پنج مورد از این امور را بدین صورت بیان می‌کند:1- «و ذلک ان الامر بالمعروف و النّهی عن المنکر دعاء الی الاسلام؛ امر به معروف و نهی از منکر دعوت به اسلام (و جهاد عقیدتی فکری) است.2- «مع رد المظالم؛ و بازگرداندن حقوق ستمدیدگان است».3- «و مخالفة الظالم؛ مبارزه با ستمگران است».4- «و قسمه الفی‌ء و الغنائم؛ توزیع عادلانه‌ی ثروتهای عمومی و غنایم جنگی است».5- «واخذ الصدقات من مواضعها و وضعها فی حقها؛ و جمع‌آوری صدقات (و همه مالیاتها) از موارد صحیح و صرف کردن آنها در موارد

شرعی آنها است».و پر واضح است که قیام به امر به معروف و نهی از منکر در این سطح وسیع، مبارزه با ستمگران و گرفتن حقوق ستمدیدگان، و ریشه‌کن کردن جور و فساد و اقامه‌ی عدل و داد در جامعه، نمی‌تواند به صورت فردی و یا با امر به معروف قولی و بدون تشکیل حکومت اسلامی و ایجاد نیروی اجرایی امکان‌پذیر باشد.و این بیان حسین بن علی علیه‌السلام پاسخ روشنی است بر کسانی که این امر مهم و زیر بنایی را در ابعاد کوچک و در جهت فردی و در جنبه قولی و نه عملی آن کافی می‌دانند، و دلیل دیگری است بر وجوب تشکیل حکومت اسلامی و بر اجرای عملی امر به معروف و نهی از منکر در جامعه. و به همین دلیل و دلایل فراوان دیگر است که گروهی از فقهای بزرگ شیعه جهاد را با تمام اهمیت و عظمتش و با تمام ابعاد و احکامش، بخشی از امر به معروف و نهی از منکر می‌دانند و گوشه‌ای از این دو وظیفه‌ی مهم اسلامی به حساب می‌آورند و جمله‌ی «اشهد انک قد اقمت الصلاة و آتیت الزکاة و امرت بالمعروف و نهیت عن المنکر» که در زیارت حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام آمده گواه این حقیقت است و این معنا را تفهیم می‌کند که قیام و جهاد آن حضرت در مقابل حکومت یزید به جهت اجرای فرایض الهی و اقامه‌ی نماز و زکات و برای انجام وظیفه‌ی امر به معروف و نهی از منکر بوده است.

خلاصه

امر به معروف و نهی از منکر به مفهوم وسیع و معنای صحیح و دقیق آن که همان بسط عدل و داد و ریشه‌کن کردن ظلم و فساد است مستلزم وجود حکومت اسلامی است و اگر امر به معروف و نهی از منکر به این معنا در جامعه اجرا نگردد و حکومتی بر پایه اسلام به وجود نیاید طبیعی است که اشرار بر جامعه مسلط خواهند شد همان‌گونه که امیر مؤمنان علیه‌السلام در آخرین وصیتش فرمود: «و لا تترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فیولی علیکم اشرارکم فتدعون فلا یستجاب لکم» «امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که اشرار بر شما مسلط می‌شوند سپس هر چه دعا کنید مستجاب نمی‌شود».

خود باختگان تاریخ

اشاره

بخشهای سه‌گانه‌ی این خطبه‌ی شریف علل تحول اجتماعی مسلمانان در طول نیم قرن، و زمینه‌های تسلط ستمگران و غاصبان و علت خارج شدن اهل‌بیت از صحنه و قدرت گرفتن معاویه بن ابی‌سفیان، آن هم در دهه‌های نخستین ظهور اسلام را، از سه بعد مختلف مورد بررسی قرار داده و در حقیقت آیه‌ی شریفه «إنّ اللَّهَ لا یُغیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا مَا بِأنفُسِهِمْ» را به صورتی زیبا و دلنشین و با ارائه شاهد و مصداق عینی تفسیر نموده است، در عین حال درد و رنج عمیق درونی حسین بن علی علیه‌السلام را نشان می‌دهد و برای مسلمانان عموما و علما و روحانیان خصوصا

هشداری دایمی به شمار می‌رود.حسین بن علی علیه‌السلام در بخش سوم از این خطبه گروهی از مسلمانان و صحابه و یاران رسول‌اللَّه صلی اللَّه علیه و آله و فرزندان آنها را که در آن مجلس تاریخی و مهم حضور داشتند مورد خطاب قرار داده است، این افراد از سرشناسان جامعه‌ی اسلامی و از شخصیتهای مذهبی و اجتماعی بودند و در میان قوم خود نفوذ داشتند و قادر بودند جامعه را به حرکت درآورند، و قول و عمل و گفتار و کردار و حرکت و سکون آنها برای آحاد ملت، الگو و سرمشق بود. آنان از جمله کسانی بودند که علی القاعده بایستی موقعیت و شخصیت خود را بشناسند و ارزش واقعی خود را دریابند و در فکر سعادت جامعه و نجات مظلومان باشند ولی در اثر رفاه‌طلبی و گرایش به فرار از سختیها و مرارتها و در مقابل، علاقه به زندگی دنیوی و لذایذ مادی و گاهی در اثر تحجر و سطحی‌نگری خود را باخته و برای نیل به اهداف کودکانه و «خلود الی الارض» وظیفه‌ی خطیر خود را فراموش کرده اوامر و نواهی خدا را مطابق امیال خویش تفسیر و تاویل می‌نمودند و در کژراهه گام می‌زدند.افرادی که به اعتبار اشتهار به طرفداری حق و پاسداری فضیلت هیبت و شکوه داشتند و در دل اقویا و ضعفا دارای مهابت و مورد احترام همه طبقات بودند اما نه تنها از دین و قرآن پاسداری نکردند و در این راه متحمل آسیب مادی نشدند و محرومیت و شکنجه و زندان را پذیرا نگشتند و با بستگان خود که همه‌ی مقدسات را به استهزا گرفته بودند به

نزاع و مخاصمه برنخاستند و به حامیان دین و شکنجه‌شدگان در راه اسلام و تبعیدیان در راه قرآن ارجی ننهادند و برای شکسته شدن حریم اسلام و قرآن فریاد ننمودند بلکه عملا با دشمنان اسلام مداهنه کردند و راه سازش پیش گرفتند و در نتیجه راه را برای تسلط ظالمان و تضییع حقوق ستمدیدگان هموار ساختند.آنان اگر متوجه بودند در می‌یافتند که با این روش، مقدمه‌ی بزرگترین مصیبت را برای خویش فراهم آورده و اساس بدبختی و ذلت خود را پی‌ریزی نموده‌اند زیرا اگر آنان از گرد حق پراکنده نمی‌شدند و در خط ولایت و فرمان نبوت اختلاف نمی‌کردند و در راه خدا به زحمت و مشقت و حرمان موقت گردن می‌نهادند و از مرگ در راه حق فرار نمی‌کردند، قدرت اسلام و نیروی اجرای احکان اسلام در دست آنان قرار می‌گرفت و حدود احکان الهی به دست آنان اجرا می‌گردید و ستمدیدگان به دست آنان نجات می‌یافتند محرومان جامعه به نوا می‌رسیدند و ستمکاران و زورگویان درهم کوبیده می‌شدند. ولی اینک سستی آنان صحنه را عوض کرده و گسستن آنان از اسلام، ضعیف و ذلیلشان نموده و حکومت را در دست دشمنان قرار داده بود، دشمنانی که به دلخواه خویش با مردم رفتار می‌کردند و جامعه را به هر سو که روح شقاوتگرشان اقتضا می‌کرد سوق می‌دادند و فرامین خدا را تحقیر می‌کردند و سنت رسول صلی اللَّه علیه و آله را به باد اهانت می‌گرفتند. نابینایان و زمینگیران، فقرا و محرومان به کمترین حقوق انسانی خویش دسترسی

نداشتند در هر ولایتی شخصی مستبد حاکم و در هر ناحیه‌ای فردی خودخواه فرمانروا بود برای کوبیدن اسلام و درهم شکستن شوکت مسلمین از تمام وسایل تبلیغی بهره می‌گرفتند، و حقایق آیین را تحریف می‌کردند و قوانین اسلام را وارونه می‌ساختند، حدود را تجاوز به حقوق، و قصاص را جنایت و تعزیرات را قساوت معرفی می‌کردند و...

پاسخ عملی به این خطبه

و این بود سخن حسین بن علی علیه‌السلام و درد دل ریحانه‌ی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و شقشقیه‌ی فرزند امیر مؤمنان علیه‌السلام و جگر گوشه‌ی فاطمه‌زهرا علیهاالسلام؛ نه تنها سخن حسین بن علی بلکه سخن همه انبیا و درد دل همه ائمه و اولیای خداست. سخن حضرت ابراهیم و سخن حضرت موسی است، سخن حضرت مسیح و سخن خاتم پیامبران است. سخن امیر مؤمنان و امام مجتبی و سخن بقیه‌ی امامان و پیشوایان معصوم است. علاوه بر آن پاسخ عملی بر این سخن را نیز انبیا و ائمه‌ی هدی داده‌اند و لبیک‌گویان بر این ندای حیات‌بخش در طول تاریخ، پیامبران و پیشوایان بوده‌اند.آری آنان هم منادی بودند و هم لبیک‌گو، هم مخاطب و گوینده بودند و هم مخاطب و شنونده، هم نهیب زدند و هم حرکت کردند، هم دعوت کردند و هم اجابت نمودند، و در این راه تا آن جا استقامت ورزیدند که رفتن در میان آتش را با آغوش باز پذیرا گردیدند ولی

سرانجام بر نمرودیان متمرد، فایق آمدند و اساس توحید را بنا نهادند و چندان پیش رفتند تا دشمن را به میان امواج دریا فرستادند و ملتی را از بردگی و ذلت نجات دادند و تا آن جا بر سر پیمان خود وفادار ماندند تا سرهای بریده‌شان در میان طشت و در مقابل دشمن، شعار پیروزی خون بر شمشیر را سر داد .و بالاخره این افتخار بزرگ نصیب جهان شیعه گردید که ائمه و پیشوایانشان به نوشته‌ی امام راحل قدس سره در راه تعالی دین اسلام و در راه پیاده کردن احکام قرآن کریم که تشکیل حکومت عدل یکی از ابعاد آن است در حبس و تبعید به سر برده و عاقبت در راه براندازی حکومتهای جائرانه و طاغوتیان زمان خود شهید شدند» ⁽¹⁾و تا آن جا که شرایط و امکانات ایجاب می‌نمود مسلحانه به مصاف دشمن شتافتند که جنگ مسلحانه‌ی خونین امیر مؤمنان علیه‌السلام در مقابل دشمنان اسلام در سه جنگ بزرگ، و قیام دو فرزندش امام مجتبی و حسین بن علی در مقابل طاغوتهای دوران خویش معاویه بن ابی‌سفیان و یزیدش بن معاویه از برگهای زرین تاریخ اسلام و تاریخ بشر است.

پاسخ حسین بن علی و پیروانش

گرچه مضمون خطبه‌ی شریفه برای مستمعان و حاضران مجلس، قیام حسین بن علی علیه‌السلام را در آینده ترسیم می‌کند و از امر به معروف عملی آن حضرت در آینده خبر می‌دهد و شنوندگان را به آمادگی و

همکاری با این قیام دعوت می‌کند، ولی در آخر این خطبه این حقیقت با صراحت کامل مطرح گردیده و بر این حرکت پر شور و تاریخی تصریح شده است: «اللّهمّ انّک تعلم انّه لم یکن ما کان منّا منافسة فی سلطان... فإنّکم إن لا تنصرونا و تنصفونا قوی الظّلمه علیکم و عملوا فی إطفاء نور نبیّکم» خدایا بی‌شک تو می‌دانی آنچه از ما سر زده (مبارزه ما بر ضد بنی‌امیه) نه رقابت در به دست آوردن قدرت سیاسی است و نه جستجوی ثروت و نعمت دنیوی، بلکه برای این است تا اصول و ارزشهای درخشان آیین تو را ارائه دهیم و جامعه‌ی اسلامی را اصلاح کنیم... بنابراین شما گروه علمای دین اگر ما را یاری نکنید و در گرفتن داد، با ما همصدا نگردید ستمگران در مقابل شما قدرت بیشتری پیدا خواهند کرد و در خاموش کردن مشعل فروزان «نبوت» فعالتر خواهند شد.هدفی که حسین بن علی علیه‌السلام در این خطبه بیان نموده است همان است که سه سال پس از آن و به هنگام حرکت از مدینه در وصیتنامه تاریخی‌اش اشاره بدان فرموده است. ⁽¹⁾.و من نه از روی خودخواهی از مدینه خارج شدم، و نه برای خوشگذارانی، و نه برای فساد و ستمگری؛ بلکه هدف من از این سفر امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح امور امت است.و پیروان ائمه علیهم‌السلام از علما و روحانیون نیز در طول تاریخ در این راه قدم برداشتند و در راه احیای اسلام و قرآن نه شهید اول و شهید ثانی و شهید ثالث بلکه صفی عظیم از «شهداء الفضیلة» ⁽²⁾را تشکیل

دادند که نام آنان زینت‌بخش تاریخ است و شهدای گمنامی که باید در کتاب «علیین» با نام آنان آشنا گردید و باید خاضعانه در پیشگاهشان چنین گفت:«سلام بر حماسه‌سازان همیشه جاوید روحانیت که رساله‌ی علمیه و عملیه خود را به دم شهادت و مرکب خون نوشته‌اند و بر منبر هدایت و وعظ و خطبه‌ی ناس از شمع حیاتشان گوهر شب چراغ ساخته‌اند. افتخار و آفرین بر شهدای حوزه و روحانیت که در هنگام نبرد، رشته‌ی تعلقات درس و بحث و مدرسه را بریدند و عقال تمنیات دنیا را از پای حقیقت علم برگرفتند و سبکبار به میهمانی عرشیان رفتند و در جمع ملکوتیان شعر حضور سرودند. سلام بر آنان که تا کشف حقیقت تفقه به پیش تاختند و برای قوم و ملت خود منذران صادقی شدند که بند بند حدیث صداقتشان را قطرات خون و قطعات پاره پاره‌ی پیکرشان گواهی کرده است و حقا از روحانیت راستین اسلام و تشیع جز این انتظاری نمی‌رود که در دعوت به حق و راه خونین مبارزه مردم خود، اولین قربانیها را بدهد و مهر ختام دفترش شهادت باشد». ⁽¹⁾.

انقلاب اسلامی ایران پاسخی به خطبه‌ی حسین بن علی

ولی قیام پرشور و انقلاب عظیمی که در آستانه‌ی قرن پانزدهم هجری به وقوع پیوست و حرکت عظیم اسلامی که به امامت و رهبری امام امت و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت آیت‌اللَّه العظمی امام خمینی-

که سلام خدا و درود فرشتگان و انبیا و اولیا و صالحان بر او باد- و با الهام گرفتن از این خطبه‌ی حسین بن علی علیه‌السلام و به پیروی از برنامه‌های حیاتبخش اسلام به وجود آمد، بی‌سابقه‌ترین حرکت، در تاریخ اسلام و بزرگترین قیام در تاریخ روحانیت و مرجعیت است، حرکتی که تمام معادلات سیاسی نظامی جهان را درهم ریخت و بر ویرانه‌های شاهنشاهی دو هزار و پانصد ساله، بنای محکم و استوار جمهوری اسلامی را به وجود آورد. تمام نقشه‌های جهان کفر و الحاد را که در طول قرنها برای نابودی اسلام و قرآن طراحی کرده بودند نقش بر آب ساخت و امید آنان را در اسلام‌زدایی به یاس و نومیدی مبدل کرد و برای اسلام، حیاتی نو و برای مسلمانان امیدی تازه و حرکتی جدید آفرید، حرکتی که دوستان و دشمنان اسلام را در اعجاب و حیرت فرو برد و شرق و غرب را در مقابل اسلام به زانو درآورد و سردمداران کفر را به خاک مذلت نشانید و کینه و عداوت آنها را صد چندان کرد.

عکس العمل کفر جهانی و وظیفه‌ی ما

عظمت و اهمیت این حرکت و سنگینی ضربه‌ای را که از این تحول بزرگ بر دشمنان اسلام وارد گردید می‌تواند در عکس‌العمل آنان مشاهده کرد که چگونه سراسیمه دست به دست هم دادند و دشمنیهای میان خود را کنار نهادند و عوامل خود در داخل و خارج کشور را برای در هم شکستن این موج عظیم که پایه‌های کاخهای ظلم و ستمشان را به لرزه درآورده بود به کار گرفتند و در انتقام گرفتن از اسلام ناب محمدی صلی اللَّه علیه و آله بسیج گردیدند و همزمان با ترور و کشتار علما و روحانیون و ائمه‌ی جمعه و اقشار مختلف از پیروان راستین اسلام، حزب بعث ملحد عفلقی به سرپرستی جنایتکارترین عنصر تاریخ، صدام خونخوار را برای حمله به ایران و در هم کوبیدن قدرت اسلام تحریک نمودند، جنگی بس بزرگ و هولناک که هشت سال به طول انجامید به وقوع پیوست و همه

دشمنان اسلام از شرق و غرب و دست نشاندگانشان در کشورهای بظاهر اسلامی و الهام گرفته از کفر جهانی، در این جنگ عملا سهیم شدند و از هیچ نوع یاری و پشتیبانی به جبهه کفر مضایقه نکردند، اما با این همه، انسجام، ایمان و اراده‌ی آهنین مردم و رهبری امام بزرگوار، همه توطئه‌های دشمنان را خنثی کرد و به مفهوم «لیظهره علی الدین کله» تحقق بخشید.کفر جهانی مصمم شد شکست مفتضحانه‌ی خود را در جبهه فرهنگی و با علم کردن فردی شیطان صفت و عنصری ناپاک به نام «سلمان رشدی» جبران نماید و با حمایت و تبلیغ گسترده از کتاب «آیات شیطانی» به مصاف با آیات قرآنی و آیین محمدی صلی اللَّه علیه و آله برخیزد و بار دیگر بخت خود را در نبرد با اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله و رهبر انقلاب بیازماید اما این بار نیز نهیب رهبر انقلاب اسلامی و سجاده‌نشین گوشه جماران و سالک راه حقیقت فقه و عرفان، در جهان طنین افکند و دشمنان اسلام را به عقب‌نشینی واداشت و برای چندمین بار جام تلخ شکست و ذلت را به کامشان فرو ریخت و داغی دیگر بر داغهای دل سردمداران کفر و الحاد نهاد. آری امام امت آن وظیفه سنگین الهی و مسؤولیت خطیب آسمانی را که در عصر ما بر عهده‌اش نهاده شده بود به انجام رسانید و با دلی آرام از موفقیتهای خود در به پیروزی رساندن اسلام و با قلبی مطمئن از شکست کفر و الحاد و با روحی شاد از ایفای وظیفه‌ی امامت و رهبری و با ضمیری امیدوار به فضل خداوندی به سوی اللَّه پر گشود و با دردی جانکاه و دلی پر خون از ناآگاهی و تحجر گروهی

ساده‌اندیش و فریب خورده، از این جهان خاکی به عالم به عالم باقی دامن کشید و مجالست و مصاحبت ملکوتیان را بر همنشینی ناسوتیان برگزید ⁽¹⁾و امانت سنگین اسلام ناب محمدی و حکومت جمهور اسلامی را به پیروان عاشق و علاقه‌مندان فداکارش سپرد که: «إنّ اللَّه یأمرکم أن تؤدّوا الأمانات إلی أهلها ⁽²⁾.اینک باید روشن کنیم که وظیفه‌ی ما و همه‌ی اقشار و طبقات جامعه از مرد و زن، پیر و جوان، روستایی و شهرنشین، بازاری و کشاورز و همه آنان که خود را وفادار به اسلام و قرآن و پیرو خط ولایت و رهرو راه امامت می‌دانند چیست؟در این خطبه‌ی شریفه طرف سخن گروه خاص و شرکت‌کنندگان در منی و حاضران در زیر خیمه‌ی حسین بن علی علیه‌السلام علما و محدثان امت و صحابه رسول خدا و فرزندانشان بودند؛ افرادی که وجود آنان در تثبیت و تحکیم نظام مؤثر و در پیمودن مسیر صحیح جامعه‌ی آن زمان سرنوشت‌ساز بود و ملاحظه کردیم که در بخشهای سه‌گانه‌ی این خطبه شریفه، حضرت وظیفه این قشر خاص از جامعه را بسیار سنگین ترسیم می‌کند و این طبقه و گروه خاص را مسؤول می‌داند و عدم احساس مسؤولیت در این صنف از جامعه را بشدت ملامت می‌کند.آری اگر حسین علیه‌السلام انحراف شخصیتهای روحانی و معنوی و قشر کارساز از وجوه و متفکران آن دوران را که در مساله ولایت پدیدار شده بود، ریشه‌ی همه مفاسد اجتماعی و زیر بنای همه‌ی ستمها و ظلمها

معرفی می‌کند، امروز انحراف از مقام والای ولایت فقیه و کشیده شدن به راههای غیرمستقیم مسلما مفاسد و خطرات بس بزرگتر از آنچه در زمان امیر مؤمنان علیه‌السلام اتفاق افتاد به همراه خواهد داشت.و اگر حسین بن علی علیه‌السلام تقصیر صحابه و فرزندان صحابه و شخصیتهای ممتاز را در مساله امر به معروف و نهی از منکر، عامل اصلی تسلط اشرار و دشمنان بر مقدرات و سرنوشت مسلمین معرفی می‌کند امروز که دشمنان از لحاظ عده و عده قویتر و برای در هم شکستن اسلام و مسلمین آماده‌تر شده‌اند این عامل نیز دارای نقش بیشتر و اثر عمیقتری خواهد بود.و اگر حسین بن علی علیه‌السلام از دست علما و محدثان و سرشناسان جامعه‌ی آن روز که به جای مبارزه با دشمنان، راه سازش با آنان را پیموده‌اند و به جای تحمل رنج در راه تعالی اسلام و قرآن، رفاه شخصی و لذت مادی را برگزیده‌اند می‌نالد و نزول نکبت و بدبختی و ذلت در این دنیا و هماغوش شدن با عذاب دردناک و حرمان از رحمت خدا را در آخرت برای آنان پیش‌بینی می‌کند با توجه به شرایط زمانی و مکانی و با مقایسه‌ی حال و گذشته، نگرانی نزول این نکبت و ابتلا به چنین عذاب الیم در این اوضاع و احوال شدیدتر خواهد گردید.و لذا باید روحانیان که مشهور به علم و معروف به خیراند، مهابت معنوی در دلها دارند، در دل اقویا عزیز و در میان ضعفا محترم هستند، آنان که انتظار می‌رود به طرفداری از حق برخیزند و از خونهای مطهری

که در راه اسلام و قرآن ریخته شده حراست نمایند، موقعیت خود را دریابند و وظیفه مهم خود را به نحو احسن به انجام برسانند.خوشبختانه چنان که اشاره شد تا امروز این وظیفه‌ی الهی انجام گرفته و علمای دین و قشر روحانیت همواره در صف مقدم جامعه به جهاد با دشمنان قیام نموده‌اند و همان‌گونه که هدایت جامعه را بر منبر و در محراب عبادت به عهده گرفته‌اند امامت و رهبری خود را در جبهه‌ی جنگ نیز به اثبات رسانیده‌اند. اگر آیات جهاد را به مردم تلاوت کرده‌اند، خود پیش از دیگران جام شیرین شهادت را نوشیده‌اند.ولی فراموش نکنیم در این جا مقصود ما بیان وصف پیشروان راه فضیلت و رهروان حقیقت نیست بلکه سخن از خودباختگان تاریخ است زیرا ممکن است در گوشه و کنار جامعه ناآگاهانی متحجر و یا آگاهانی بی‌درد و رفاه‌طلب وجود داشته باشد که در ادای وظیفه‌ی خود قصور ورزند و حق ولایت و رهبری را خفیف انگارند، کسانی که در راه دین، مالی بذل نکرده و جان را به خطر نینداخته‌اند، از اسلام و قرآن در مقابل مخالفان دفاع ننموده‌اند در فکر خود بوده‌اند و نه همدرد جامعه، نه جنگ هشت ساله و شهادت دهها هزار جوان پاکباخته و اسیران و مفقودان و ناله‌ی کودکان یتیم و مادران داغدیده تکانشان داده است و نه در جریان سلمان رشدی و آیات شیطانی که مقام مقدس نبوی را در سطح جهانی مورد تحقیر و اهانت قرار داد لب از لب گشودند. بزرگترین هنر آنان ایراد گرفتن و اشکال تراشیدن- کار افراد بیکار و دور از صحنه

پیکار- است. خود محورهایی که روضه‌ی رضوان و امن از عذاب خدا را حق مسلم خویش می‌دانند در صورتی که نقمت و نکبت، خشم الهی و عذاب سخت اخروی در انتظار آنهاست، زیرا آنان که همه‌ی عزت و تمام شرف خود را مرهون اسلام هستند اینک با رفتار خویش عملا جبهه‌ی دشمن را تقویت می‌کنند و در حالی که صدای «هل من ناصر» اسلام و قرآن در تمام دنیا طنین افکنده است، نه تنها به یاری آن نمی‌شتابند بلکه در تضعیف آن گام برمی‌دارند و نمی‌دانند که بزرگترین بدبختی در انتظار آنان و شدیدترین بلا و مصیبت در کمین آنهاست و اگر به فرض محال تاریخ صدر اسلام تکرار شود و مجاری امور و مصادر احکام به جای علمای باللَّه در اختیار دست نشاندگان کفر و دستیاران الحاد قرار گیرد و در اثر تفرق از حق، و اختلاف در سنت، و منازعه در اصل ولایت و در اثر تفرق از حق، و اختلاف در سنت، و منازعه در اصل ولایت و رهبری امت در این مسیر فتوری حاصل شود، ستمگران قدرت بیشتری خواهند یافت و در خاموش کردن مشعل فروزان نبوت فعالتر و قویتر خواهند گردید و ظالمان در ظلم و تعدی چنان پیش خواهند تاخت که سرمشق همه ستمگران تاریخ خواهند شد و در این جاست که نخستین قربانی فرار از این مسوولیتها، خود این فراریان و اولین سوختگان در این آتش، خود این آتش بیاران جبهه باطل و دستیاران لشکر کفر و نفاق خواهند گردید. «یُریدُون لِیُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأفواهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَو کَرِهَ الکَافِرونُ».