چادر و مقنعه از دیدگاه قرآن و حدیث

مشخصات کتاب

سرشناسه:دهقانی، اکرم‌سادات

عنوان و نام پدیدآور:چادر و مقنعه از دیدگاه قرآن و حدیث/ اکرم‌السادات دهقانی.

مشخصات نشر:قم: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۴.

مشخصات ظاهری:[۴]، ۱۶۲ ص.

فروست:مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما؛ ۸۶۳.

شابک:۱۰۰۰۰ ریال 9789645140111 :

وضعیت فهرست نویسی:برون‌سپاری.

یادداشت:کتابنامه: ص. [۱۵۷] - ۱۶۲؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:حجاب

موضوع:حجاب -- جنبه‌های قرآنی

موضوع:حجاب -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

موضوع:حجاب -- احادیث

شناسه افزوده:صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره:BP۲۳۰/۱۷/د۹چ۲ ۱۳۸۴

رده بندی دیویی:۲۹۷/۶۳۶

شماره کتابشناسی ملی:۱۸۴۷۴۱۰

اشاره

چادر و مقنعه از دیدگاه قرآن و حدیث

کد: 863

نویسنده: اکرم السادات دهقانی

ناشر و تهیه کننده: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

چاپ: امیران

صحافی: منتظرالمهدی

نوبت چاپ: اول / 1384

شمارگان: 1400

بها: 1000 تومان

حق چاپ برای ناشر محفوظ است

نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پست الکترونیکی: Email: IRC@IRIB.COM

تلفن: 2935803 و 2910602  نمابر: 2933892

شابک: 0-011-514-964

فهرست مطالب

دیباچه........................................................................................................................... 9

پیش‌گفتار................................................................................................................... 12

فصل اول: مفهوم‌شناسی............................................................................................... 17

الف) چادر........................................................................................................ 17

ب) جلباب......................................................................................................... 21

ج) ازار.............................................................................................................. 23

د) حبَرَة (حِبَرَة)................................................................................................... 24

ه) مِلْحَفَة............................................................................................................. 24

و) عبائَه............................................................................................................. 25

ز) رِداء.............................................................................................................. 25

ح) کساء............................................................................................................ 25

الف) مقنعه......................................................................................................... 26

ب) خِمار........................................................................................................... 27

ج) قِناع.............................................................................................................. 29

د) مِعجَر............................................................................................................. 29

فصل دوم: دلایل پوشش بیشتر زن نسبت به مرد............................................................. 31

الف) معراج از دامن عفیف................................................................................. 32

ب) شور جنسی.................................................................................................. 33

ج) میزان تحریک‌پذیری زن و مرد....................................................................... 36

د) زن، مظهر جمال و زیبایی................................................................................ 37

ه) سرکوب مطلق غریزه جنسی و نقد آن............................................................... 39

و) رها سازی مطلق و نقد آن............................................................................... 41

ز) بهترین راهکار............................................................................................... 45

الف) آمار ناامنی در کشورهای غربی.................................................................. 50

ب) پیشنهاد اسلام............................................................................................... 52

فصل سوم: مقنعه و روسری از منظر قرآن و احادیث...................................................... 72

الف) قرمز:......................................................................................................... 93

ب) زرد:............................................................................................................ 93

ج) نارنجی:........................................................................................................ 94

د) سبز:.............................................................................................................. 94

ه) آبی:............................................................................................................... 94

و) بنفش:............................................................................................................ 94

ز) سفید:............................................................................................................ 95

فصل چهارم: چادر از منظر قرآن و احادیث.............................................................. 100

آیا «جلباب» همان «خمار» است؟...................................................................... 102

فصل پنجم: پاسخ برخی شبهه‌ها و پرسش‌ها............................................................... 121

پرسش نخست: آیا چادر منشأ دینی دارد؟.......................................................... 125

پاسخ............................................................................................................... 126

پرسش دوم: آیا حکم چادر در زمان حاضر منتفی است؟................................... 129

پاسخ............................................................................................................... 129

پرسش سوم: آیا پوشیدن چادر، به علّت دست و پا گیر بودن آن، موجب منزوی شدن زنان، تعطیل شدن فعّالیت‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی آنان و در نتیجه، تضییع نیروی نیمی از پیکرِ اجتماع نخواهد شد؟.................................................. 130

پرسش چهارم: آیا پوشش چادر در اسلام اجباری است؟ در این صورت، آیا این امر، سلبِ آزادی زن و به اسارت در آوردن او به شمار نمی‌آید؟              137

پاسخ............................................................................................................... 137

پرسش پنجم: از آنجا که گفته‌اند: «................................................................... 140

پرسش ششم: آیا برای عفیف بودن باید چادری بود؟......................................... 147

پاسخ............................................................................................................... 147

پرسش هفتم: آیا پوشیدن چادرمشکی، به‌دلیل مکروه شمرده‌شدن رنگ سیاه در روایات، کراهت ندارد؟              151

پرسش هشتم: آیا پوشیدن چادر مشکی برای زنان ایجاد افسردگی نمی‌کند؟......... 155

ص: 155

پاسخ............................................................................................................... 156

پرسش نهم: آیا پوشیدن چادر مشکی، به بیماری‌های پوستی و استخوانی می‌انجامد؟ 159

پاسخ............................................................................................................... 159

پرسش دهم: آیا چادر مشکی به دلیل اینکه نور را جذب می‌کند، ایجاد گرما می‌کند و سرانجام اینکه پوشیدن آن همراه با سختی خواهد بود، نباید مورد توصیه و تشویق قرار گیرد؟............................................................................................ 160

پاسخ............................................................................................................... 160

سخن آخر....................................................................................................... 164

فصل ششم: رسانه و هنجارمندسازی پوشش............................................................... 167

پیشنهادهای کلّی................................................................................................... 167

پیشنهادهای برنامه‌ای............................................................................................. 170

پرسش‌های مسابقه‌ای............................................................................................ 183

پرسش‌های مردمی................................................................................................ 184

پرسش‌های کارشناسی.......................................................................................... 185

معّرفی مراکز و نهادهای مرتبط با موضوع................................................................ 186

کتاب‌نامه................................................................................................................. 187

دیباچه

لباس و پوشش یکی از نعمت‌ها و هدایای الهی است که با ویژگی‌های روحی و جسمی بشر هماهنگی دارد. ازاین‌رو، انسان به طور فطری به آن گرایش دارد. به گواهی تاریخ، از آغاز پیدایش انسان، زن و مرد کوشیده‌اند تا پوشش مناسبی برای خود تهیه کنند. آنها نخست با برگ درختان و سپس با پوست حیوانات و بعدها با دست بافته‌های خویش، خود را می‌پوشاندند. با پیشرفت صنعت و دست یافتن انسان به منابع و ابزار جدید، پوشش نیز با تغییرهای بسیاری تکامل یافت.

در میان پوشش‌ها، چادر و مقنعه به خاطر هم‌خوانی کامل با ارزش‌ها و الگوهای فرهنگی حاکم بر جامعه‌های اسلامی، بهتر می‌تواند به طبع زیباجویی بانوان در حوزه مصالح فردی و اجتماعی پاسخ دهد. چادر، برترین نمود حجاب اسلامی در عصر حاضر است که در سیره زنان برگزیده، به ویژه فاطمه زهرا علیهاالسلام ریشه دارد. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، چادر را در شمار یکی از کالاهای ضروری برای جهیزیه دخترش زهرا علیهاالسلام قرار داد. در این میان، چادر سیاه، بهترین و سالم‌ترین پوشش زن مسلمان است که سراسر حجم بدن او را

می‌پوشاند و به او وقار و متانتی خاص می‌بخشد.

این پژوهش چگونگی پوشش، اندازه و رنگ مقنعه و چادر را از منظر آیات و روایات اسلامی بررسی می‌کند. ازاین‌رو، دستاوردهای این پژوهش با توجه به مستندات ارزشمند آن بسیار جالب توجه است. برخی از یافته‌های پژوهشی نشان از قدمت دیرینه چادر و مقنعه دارد، برخلاف تصور ابتدایی که آن را امری تازه می‌شمارند. همچنین پوشش بیشتر زن نسبت به مرد، بر حکمت‌های فراوان، دقیق و متناسب با جسم و روح زن استوار است. ناگفته نماند رنگ سیاه در چادر و مقنعه نیز مورد توجه پژوهشگر بوده و دستاوردهای پژوهشی وی حاکی است که تبادر ذهنی زنان عرب از واژه خِمار (مقنعه)، رنگ سیاه بوده، چنان‌که براساس شواهد لغوی و تفسیری، رنگ جلباب (چادر اسلامی) نیز رنگ سیاه بوده‌است. همچنین براساس ویژگی‌های روان شناختی، رنگ سیاه، سازگارترین رنگ با حکمت و فلسفه حجاب زن به شمار می‌آید.

در پایان، پس از بررسی این مسئله از دیدگاه آیات و احادیث و مستندات تاریخی، بر این نکته تأکید می‌شود که چادر و مقنعه کنونی بانوان مؤمن و مسلمان ایران، ارتباط محکم و بسیار وثیقی با آموزه‌های دین اسلام و قرآن کریم دارد.

گفتنی است این اثر حاصل همکاری مشترک علمی و پژوهشی میان اداره کل پژوهش های اسلامی صدا و سیما و مرکز جامعة الزهرا علیهاالسلام قم است که پژوهشگر محترم، سرکارخانم اکرم السّادات دهقانی آن را نگاشته است.

با سپاس از تلاش‌های ایشان و دست‌اندرکاران آموزشی و پژوهشی دو مرکز، امید است این اثر مورد استفاده مخاطبان خود به ویژه مدیران و برنامه

سازان رسانه ملی قرار گیرد. در پایان از جناب آقای محمود سوری، ویراستار اثر و دیگر همکارانمان در بخش نمونه‌خوانی و رایانه سپاس‌گزاریم.

انّه ولیّ التوفیق

اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما

پیش‌گفتار

پوشش نخستین نماد فطری انسان در روی زمین، بوده است. از همان آغاز آفرینش بشر، زن و مرد کوشیدند تا به هر شیوه ممکن خود را بپوشانند، بدون اینکه پیش‌تر در این زمینه آموزش دیده باشند. در قرآن کریم آمده است:

فَلَمّا ذاقا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْاتُهُما وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ الجَنَّةِ. (اعراف: 22)

چون از آن درخت تناول کردند، زشتی‌هایشان آشکار گردید و بر آن شدند که از برگ درختان بهشت، خود را بپوشانند.

مسئله پوشش، در ادیان و اقوام پیش از اسلام نیز مورد توجّه بوده است. اسلام نیز که منطبق بر فطرت بشر است، اهمّیت ویژه‌ای برای آن قائل شد. در این میان، پوشش زن به دلیل حساسیت و نقش مهم آن در تأمین امنیت، سلامت روحی و جسمی او و سلامت جامعه اسلامی، جایگاه ویژه‌ای دارد.

در قرآن کریم به زنان مسلمان توصیه فراوان شده است که هنگام خروج از منزل یا رویارویی با مردان بیگانه، زیبایی، زینت و اندام خویش را به وسیله پوشش از نگاه نامحرمان بپوشانند. از شمار پوشش‌هایی که زنان مسلمان در نقاط مختلف جهان اسلام از آن در برابر مردان نامحرم استفاده می‌کنند، دو پوشش «چادر» و «مقنعه» است.

 هرچند زنان مؤمن و پرهیزکار از روی عشق و علاقه چادر و مقنعه می‌پوشند، ولی متأسّفانه هنوز برای برخی از آنان روشن نیست که آیا این

پوشش، همان پوشش ایدئال و مطلوب دین است و آیا اسلام شکل ویژه‌ای برای پوشش زن در رویارویی با مردان نامحرم معرّفی کرده است یا خیر؟

از سویی، کمتر کتابی به صورت مستقل و گسترده، در مورد چگونگی پوشش، اندازه و رنگ مقنعه و چادر نوشته شده است. بیشتر کتاب‌های موجود، تنها به ضرورت و کارکرد حجاب پرداخته‌اند.

نبود منبع کافی یا دست کم، کمبود منبع مورد نیاز برای پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها و نیز فراگیر بودن پرسش در ذهن بیشتر خواهران و زنان مؤمنه، هر یک زمینه‌ای مناسب برای دشمنان اسلام است تا فرصتی برای هجوم به دژ مستحکم افکار عمومی مسلمانان، به ویژه بانوان مسلمان و حجاب اسلامی آنان پیدا کنند و به تخطئه مبانی نظری و حتّی مبانی دینی آن بپردازند. ازاین‌رو، نگارنده از دیر باز به دنبال موقعیتی برای تحقیق و بررسی درباره چادر و مقنعه بود تا هم برای پرسش‌های خود پاسخی بیابد و هم بتواند در راه روشن شدن این مطلب گام بردارد.

اثر حاضر هفت فصل دارد که به صورت زیر تنظیم شده است:

در فصل اول، به مفهوم‌شناسی واژه‌های چادر (جلباب) و مقنعه (خمار) و نیز مترادف‌های آنها در لغت عرب پرداخته شده است. فصل دوم، به بررسی «ادّله لزوم پوشش بیشتر زن نسبت به مرد» می‌پردازد. در فصل سوم و چهارم، به ترتیب به جنبه‌های گوناگون و از جمله کیفیت، کارکرد، رنگ مقنعه و چادر از منظر آیات شریف قرآنی و روایات معصومان علیهم‌السلام پرداخته است.

در فصل پنجم، برخی شبهه‌های حجاب برتر مطرح و در حدّ توان علمی نگارنده پاسخ داده شده است. در فصل ششم نیز با توجه به رسالت خطیر صدا

و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مطالبی در مورد شیوه‌های ایفای نقش آن رسانه در زمینه ترویج پوشش صحیح و سالم شرعی ارائه گردیده است.

البته همان گونه که برادران یوسف علیه‌السلام نزد آن بزرگوار عرض کردند: «وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا». (یوسف: 88) ما نیز می‌گوییم: ای خدای مهربان! این توشه‌ای ناچیز است برای عرض اخلاص و ارادت به پیشگاه کبریایی تو و رسول تو و دخت بزرگوار و همه اوصیایش. البته وقتی برخی دانشمندان می‌گویند: «در مسئله حجاب قدم‌ها می‌لغزد»،⁽¹⁾دیگر از بی بضاعتانی چون ما چه انتظار می‌رود.

ناگفته نماند که راهنمایی‌های گران قدر استاد محترم آقای حسین مهدی زاده در این مسیر چراغ راه بود و جای تقدیر و تشکّر خالصانه دارد. افزون بر آن، مقاله پر بار و بسیار با ارزش ایشان با نام «نقد ادلّه مخالفین چادر مشکی»⁽²⁾راه‌گشای بنده در گرد آوری این تحقیق بود. لازم به ذکر است که در چارچوب اصلی مباحث مطرح شده درباره مفهوم، رنگ، کارکرد و اندازه «جلباب» و مباحث مربوط به شبهه‌های حجاب برتر، از مقاله مذکور بهره‌ها گرفتم⁽³⁾و سپس مطالب، شواهد و دلیل‌های گوناگونی از منابع فراوان به آن افزودم.

در پایان، از خداوند متعال، نعمت هدایت و توفیق می‌جوییم و به ساحت مقدّسش عرضه می‌داریم که:

 خدایا!

تو با چندان عنایت‌ها که داری***ضعیفان را کجا ضایع گذاری

زما خود خدمتی شایسته ناید***که شادروان عزّت را بشاید

خلاصی ده که روی از خود بتابیم***به خدمت کردنت توفیق یابیم

در آن ساعت که ما مانیم و هویی***ز بخشایش فرو مگذار مویی

بیامرز از عطای خویش ما را***کرامت کن لقای خویش ما را

من آن خاکم که مغزم دانه توست***بدین شمعی دلم پروانه توست

تویی کاوّل ز خاکم آفریدی***به فضلم ز آفرینش برگزیدی

چو روی افروختی، چشمم بر افروز***چو نعمت دادی ام، شکرم در آموز

شناسا کن به حکمت‌های خویشم***بر افکن برقع غفلت ز پیشم

به هر سهوی که در گفتارم افتد***قلم در کش، کزین بسیارم افتد

حکیم نظامی گنجوی

فصل اول: مفهوم‌شناسی

اشاره

در این فصل، به مفهوم «چادر» و «مقنعه» و نیز مترادف‌های آنها در زبان عربی پرداخته می‌شود. البته باید گفت به دلیل کاربرد دو واژه جلباب و خمار در قرآن و نبود تحقیق گسترده‌ای درباره این دو نوع پوشش، در میان مترادف‌های چادر و مقنعه، بر تبیین این دو واژه تأکید بیشتری شده است.

1. واژه چادر و مترادف های آن

الف) چادر

در لغت نامه دهخدا ذیل کلمه «چادر» چنین آمده است: «پارچه‌ای که زنان برای پوشاندن چهره و دست‌ها و سایر اعضا و البسه بر روی همه لباس‌ها می‌پوشند».⁽¹⁾در فرهنگ فارسی معین هم برای این واژه سه معنا ذکر کرده‌اند: «بالا پوشی که زنان روی سر اندازند و همه اندام آنان را بپوشاند؛ خیمه، پرده بزرگ و سایبان».⁽²⁾

از این سه معنا، تنها معنای اول مورد نظر ماست. البته چادر فعلی که زنان ایران می‌پوشند، جز اندکی از چهره را نمی‌پوشاند و پوششی گسترده است که از بالا روی لباس‌های دیگر پوشیده شده و سر تا قدم‌ها را می‌پوشاند. در بعضی

موارد، در دو طرف پیشانی دو بند یا قطعه‌ای کش به چادر وصل می‌کنند تا بر روی پیشانی محکم گردد و دو طرف آن را که در قسمت جلوی بدن به هم می‌رسد، با دست به هم می‌گیرند تا باز نشده و لباس‌های زیرین نمایان نگردد. بسیاری از زنان با حجاب نیز لبه‌های چادر را در دو طرف صورت جمع کرده، آن را روی چانه با یک دست می‌گیرند و از رها شدن آن به صورت آزاد که بیشتر، موجب کنار رفتن چادر از روی لباس‌های زیرین و گاه نمایان شدن قسمت‌هایی از گریبان و اطراف آن می‌گردد، جلوگیری می‌کنند. به طور معمول، رنگ این پوشش در بیرون از منزل مشکی است و در داخل منزل، به ویژه نوعی چادر که وقت نماز پوشیده می‌شود و «چادر نماز» نام دارد، به رنگ‌های روشن و بیشتر سفید است. البته، به دلیل قرینه‌های تاریخی زیر، پوشش چادر در ایران، تنها به زمان حاضر اختصاص ندارد و قدمتی دیرینه داشته و حتّی به دوران پیش از اسلام باز می‌گردد.

بر اساس گفته کتاب زن به ظنّ تاریخ، زنان اشکانی بر بالای لباس‌های خود چادر می‌پوشیده‌اند.⁽¹⁾همچنین زنان عهد ساسانی، گاه چادری گشاد و پر چین به سر می‌کردند که تا وسط ساق پا می‌رسیده است. نقش‌هایی که از بانوان ساسانی در بشقاب‌های نقره ساخته شده، نشان آن است که هر یک از این بانوان، چادری به خود پیچیده دارند.⁽²⁾در شاهنامه فردوسی نیز پوشش زنان ایران باستان، توصیف شده است. آنجا که شیرین، همسر خسرو پرویز، در

بارگاه «شیرویّه» می‌گوید:

بدانگه که من جفت خسرو شدم***به پیوستگی در جهان نو شدم

بگفت این و بگشاد چادر ز روی*** همه روی ماه و همه پشت، موی

مرا از هنر موی بد در نهان***که آن را ندیدی کس اندر جهان

نمودم همه پیشت این جادویی***نه از تنبل و مکر و از بد خویی

نه کس موی او پیش از این دیده بود***نه از مهتران نیز بشنیده بود⁽¹⁾

پوشیدن چادر نه تنها در ایران که در دیگر مناطق نیز از دیرزمان رایج بوده است. جرجی زیدان، دانشمند معروف مسیحی، در مورد حجاب زنان اروپا می‌گوید: «اگر مقصود از حجاب، پوشاندن بدن به وسیله چادر، روسری و... است، این موضوع قبل از اسلام و حتّی پیش از دین مسیح در اروپا معمول بوده و مسیحیّت هم در آن تغییری نداده است».⁽²⁾

نویسنده کتاب فرهنگ البسه مسلمانان نیز از بوکینگهام که مسافرت‌هایی به

بین النّهرین داشته، نقل می‌کند: «زنان این دیار، چادر بزرگی از ابریشم مشکی، همان طور که در میان زنان توانگر قاهره مرسوم است، می‌پوشند.»⁽¹⁾همین نویسنده با نقل اینکه در تصویرهای سفرنامه ویت مان (سفرهایی به ترکیه آسیایی، سوریه و مصر) یک حبر (چادر ابریشمی سفید رنگ) دیده می‌شود، می‌نویسد: «این مسافر در صفحه 274 گوید: در اوقات دیگر، زنان چادر یا روپوش فراخ سیاهی می‌پوشند که تقریباً تمام بدن را می‌پوشاند و تا پاشنه‌های پا پایین می‌آید.»⁽²⁾امروزه نیز این پوشش در بیشتر کشورهای عربی، و از آن شمار عربستان، سوریه، الجزایر، عراق و بیشتر کشورهای حاشیه خلیج فارس معمول است.

 در قرآن کریم (احزاب: 59) به این گونه از حجاب اشاره شده و محققانی که در مورد لباس مسلمانان تحقیق کرده‌اند، از جمله شرق‌شناس هلندی، دُزی، اذعان دارند که در زمان خاتم پیامبران حضرت محمّد مصطفی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز مرسوم بوده است،⁽³⁾ولی در زبان عرب، این پوشش با اسم‌ها و اصطلاح‌های گوناگون و متفاوتی به کار رفته که برای آشنایی بیشتر خوانندگان، به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم. البتّه، باید توجّه داشت که همه این اصطلاح‌هایی که در لغت عرب برای واژه چادر به کار می‌رود، از نظر کلّی و در اصل معنا با هم مشترکند، ولی هر یک، ویژگی‌های مخصوصی دارند که قابل توجه و دقت است.

ب) جلباب

ریشه لغوی «جلباب» (ج ل ب) است که کتاب‌های لغوی مختلف، از جمله منتهی الارب فی لغة العرب،⁽¹⁾لسان العرب⁽²⁾و العین،⁽³⁾آن را به: سیاهی شب، ابر بی‌آب یا ابر متراکمی که به کوه می‌ماند، معنا کرده‌اند.

ابن فارس نیز در معجم مقاییس اللّغة⁽⁴⁾برای آن دو معنا نقل کرده است: «آوردن شی‌ء از جایی به جایی» و «چیزی که شی‌ء دیگر را می‌پوشاند.» او سپس ادامه می‌دهد: «اصل، معنای  دوم و جلباب نیز از این معنا مشتق شده است».⁽⁵⁾

جمع واژه جلباب «جلابیب» است. در برخی کتاب‌های لغت از جمله اقرب الموارد نقل شده که: زنی از قبیله «هزیل» در ماتم مردی که در جنگ کشته شده بود، چنین نوحه سرایی می‌کرد:

تمشی النُّسورُ إلیه و هی لاهیة

 مَشیَ العَذاری عَلیهنّ الجَلابیب⁽⁶⁾

کرکس‌ها به آنجا که او از پا درافتاده می‌روند و از دیدنش شادی می‌کنند،

مانند راه رفتن دوشیزگان پوشیده در جلباب‌های خود.

فرهنگ لغت عربی ـ فارسی منتهی الارب فی لغة العرب، جلباب را چنین معنا می‌کند: «جلباب: پیراهن و چادر زنان و معجر یا چادری است که زنان لباس خود را بدان از بالا بپوشند».⁽¹⁾

مجدالدّین محمّد بن یعقوب فیروز آبادی در کتاب قاموس المحیط در مورد معنای این واژه می‌نویسد: «پوشش گسترده‌ای است برای زنان، کوتاه‌تر از ملحفه، یا آن چیزی است که زن به واسطه آن، لباس‌هایش را از بالا می‌پوشاند، مانند ملحفه، یا اینکه مقنعه است.»⁽²⁾کتاب‌های لغت معتبر لسان العرب⁽³⁾و العین⁽⁴⁾هم در مورد این واژه می‌نویسند: «لباسی است گسترده‌تر از مقنعه و کوتاه‌تر از ردا که زن به واسطه آن، سر و سینه‌اش را می‌پوشانیده است».

فیومی در مصباح المنیر می‌نویسد: «جلباب، لباسی است گسترده‌تر از مقنعه و کوتاه‌تر از رداء.»⁽⁵⁾اقرب الموارد⁽⁶⁾نیز نخست آن را به لباسی گسترده برای زن که از ملحفه کوتاه‌تر است معنا کرده و آن گاه به نقل گفته‌های دیگری همچون: «آنچه زن به واسطه آن، لباس‌هایش را می‌پوشاند» و اینکه «جلبات همان ملحفه است» می‌پردازد.

 بیشتر واژه شناسان به اینکه جلباب پوشش گسترده‌ای برای زنان است

اشاره کرده‌اند؛ پوشش فراگیری که زنان بر سر می‌انداخته و بر بالای لباس‌های خویش می‌پوشیده‌اند. چیزی بسیار شبیه به چادری که زنان امروزی بر سر می‌اندازند.

دُزی، مستشرق هلندی نیز در کتاب فرهنگ البسه مسلمانان می‌نویسد: «بخاری، کلمه جلباب را مرادف ازار به کار برده است. با این حال، باید به معنای همان چادر بزرگی باشد که در شرق، زنان هنگام بیرون شدن از خانه سر تا پای خود را در آن می‌پوشانند».⁽¹⁾

ج) ازار

ریشه لغوی این واژه «أَزَرَ» و به معنای دور چیزی را گرفتن و احاطه کردن است. این واژه در فرهنگ القاموس المحیط⁽²⁾به «ملحفه، هر آنچه تو را بپوشاند (ماسترک)، عفاف، زن و میش» ترجمه شده است. البته امروزه این واژه، بیشتر در مورد چادر و شلوار به کار می‌رود. فرهنگ عربی - فارسی منتهی الإرب⁽³⁾نیز همین دو معنا را آورده است. دزی می‌گوید: «در تمام ادوار اسلام، از زمان پیامبر تا کنون، این کلمه همیشه در معنای چادر بزرگ یا روپوشی که زنان شرق با آن خود را می‌پوشانند، به کار رفته است».⁽⁴⁾

در کتاب فرهنگ البسه مسلمانان، ازار به صورتی که در حال حاضر زنان مصری می‌پوشند، از زبان یک شاهد انگلیسی به نام لَیْن که بر اساس نوشته

مؤلّف، به داشتن دقّت نظر معروف است، چنین توصیف می‌شود: «قطعه پارچه نخی است که زنان عرب، عموماً هنگام ظاهر شدن در انظار عموم می‌پوشند... یک طرف آن را از پشت سر روی پیشانی می‌اندازند و با نواری که در داخل آن دوخته شده می‌بندند و بقیّه آن، از پشت و اطراف بدن تا نزدیک یا روی زمین آویزان می‌شود و تقریباً بدن را به طور کامل می‌پوشاند؛ زیرا طوری آن را مرتّب می‌کنند که دو طرف آن در قسمت جلوی بدن به هم می‌رسد. بدین طریق، این لباس، غیر از حجاب صورت و قسمت کوچکی از یک پیراهن گشاد،... تمامی البسه دیگر را می‌پوشاند».⁽¹⁾

د) حبَرَة (حِبَرَة)

بر اساس کتاب فرهنگ البسه مسلمانان،⁽³⁾پوشیدن این نوع چادر در کشورهای ترکیه، سوریه، مصر، عربستان و شهر قاهره معمول بوده و هنوز نیز در کشورهای عربستان، سوریه و الجزایر رایج است.

ه) مِلْحَفَة

چادری است که زن بر خود می‌پیچد.⁽⁴⁾فرهنگ عربی ـ فارسی منتهی

الارب⁽¹⁾نیز «ملحفه» را بر وزن «مِکنَسَة» چادر، معنا کرده است. البته، این واژه در زبان عربی به مطلق لباس رو و روانداز نیز گفته می‌شود.⁽²⁾

و) عبائَه

نوعی چادر است که خطوط سیاه بزرگی داشته باشد.⁽³⁾عبائه، از حریر سیاه و لطیف بافته می‌شود و زن آن را از بالای سر می‌پوشد.⁽⁴⁾

#### ز) رِداء

فرهنگ لغت منتهی الإرب، این واژه را چادر معنا کرده است.⁽⁵⁾«مرداة» نیز به همین معناست.⁽⁶⁾به طور کلی، می‌توان گفت رداء لباسی است که بر بالای لباس‌ها پوشیده می‌شود، البته اگر آستین و دوخت نداشته نباشد، همان ازار است که مورد استعمال زنان و مردان است، ولی برای مردان «بث» و برای زنان «عبائه» نامیده‌می‌شود.⁽⁷⁾

ح) کساء

از ریشه کسا، به معنای پوشیدن و به مطلق لباس و جامه گفته می‌شود.⁽⁸⁾با

مراجعه به متن‌های عربی، به ویژه به قرینه حدیث شریف کساء، روشن می‌شود که بیشتر در مورد جامه‌ای فراگیر به کار می‌رود که بر روی لباس‌ها پوشیده می‌شود. چیزی شبیه عبا که مورد استفاده مردان و همچنین زنان قرار می‌گیرد. البته با توجه به شواهد موجود، کِساء مورد استفاده بانوان، همان عبائه یا چادر زنانه است.

2. واژه مقنعه و مترادف های آن

الف) مقنعه

«مقنعه» در اصل، واژه‌ای عربی از ریشه قَنَع است که به زبان فارسی منتقل گردیده است. زنان عرب از زمان‌های پیش از اسلام از این پوشش استفاده می‌کردند.⁽¹⁾دهخدا در فرهنگ لغت،⁽²⁾واژه مقنعه را مترادف چارقد می‌داند که: «پارچه مربع شکلی است مخصوص زنان که آن را دولا کرده، به شکل مثلث در آورند  و سپس آن را در وسط، طوری بر روی سر اندازند که طرف زاویه قائمه در پشت سر و دو زاویه حادّه در طرفین واقع شود. سپس آن را در زیر گلو محکم کنند».⁽³⁾

مِقْنَعَة یا مِقْنَعْ، پارچه‌ای است که زنان سر خود را بدان بپوشانند.⁽⁴⁾فرهنگ لغت دهخدا برگرفته از اقرب الموارد در توضیح این واژه آورده است: «آنچه

زنان سر خود را بدان بپوشانند».⁽¹⁾

بر این اساس، واژه مقنعه، جامه‌ای است که زنان، مو و سر خود را با آن می‌پوشانند. برخی از مترادف‌های این واژه در زبان فارسی عبارت است از: دامنی، دامنک، (دامک)، روپاک، معجر، نصیف، روسری، باشمه، ربوسه، ربوشه، سرآویزه، گواشمه، ورپوشه، لچک و سرپوش.⁽²⁾

این پوشش، از لباس‌های سنّتی زنان ایرانی بوده که انواع مختلفی از آن در منابع مربوط⁽³⁾دیده می‌شود. امروزه نیز زنان ایرانی از این نوع سرپوش استفاده می‌کنند، ولی آن را مقنعه نمی‌نامند، بلکه مقنعه فعلی زنان ایران، جامه‌ای است مخروطی شکل، شبیه به چارقدی که قسمت جلوی آن، جایی که گردن و سینه را می‌پوشاند، به هم دوخته باشد. این پوشش تمام سر، موها، زیر گلو، گردن، سینه و شانه‌ها را به غیر از گردی صورت می‌پوشاند. البتّه زنان پرهیزکاری که به حجاب خود مواظبت بیشتری دارند، به مقنعه خویش در دو طرف صورت، بند یا قطعه‌ای کش وصل می‌کنند تا این سرپوش به سر محکم گردد و افزون بر آن، در پایین شکافی که جلوی مقنعه برای گردی صورت است، قطعه پارچه‌ای مثلث شکل می‌دوزند تا قسمت‌های زیر زنخدان و چانه‌شان به طور کامل پوشیده گردد.

سرپوش در لغت عرب نیز مترادف‌هایی دارد که به چند مورد از آن اشاره می‌کنیم.

ب) خِمار

اصل‌این واژه (خ م ر) است. ابن‌فارس که در ریشه‌یابی واژه‌ها همّت عظیمی به‌کار بسته و از این‌جهت اثرش بسیار مهم است، می‌نویسد: «خمر بر پوشش و ملازمت آن دلالت می‌کند».⁽¹⁾

ابن عبّاس، صحابی معروف رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و مفسّر بزرگ کلام اللّه مجید نیز می‌گوید: «شراب را از آن جهت خمر نامیده‌اند که عقل را می‌پوشاند.»⁽²⁾همچنین ابن منظور از ابن الاعرابی نقل می‌کند که: «الخمرة، به معنای پنهان کردن است».⁽³⁾

در کتاب التحقیق فی کلمات القرآن الکریم است».⁽⁴⁾

در هر صورت، خمار، لباسی است که زن با آن سرش را می‌پوشاند.⁽⁵⁾فرهنگ‌های معتبر لغت، مثل اقرب الموارد⁽⁶⁾و منتهی الارب⁽⁷⁾نیز خمار بر وزن کتاب را به مقنعه و معجر زنان که سر خود را به آن می‌پوشانند و همچنین هر آنچه چیز دیگری را بپوشاند، معنا کرده‌اند. فرهنگ معروف لسان العرب نیز می‌نویسد: «خمار زن، همان مقنعه است و گفته شده که خمار هر آن چیزی است که زن با آن سر خود را بپوشاند».⁽⁸⁾

ج) قِناع

لغت نامه‌های المنجد الطلاّب⁽¹⁾و فرهنگ لاروس⁽²⁾آن را به «مقنعه، روسری زنان و آنچه زنان با آن سر را بپوشانند» معنا کرده‌اند. فرهنگ عربی ـ فارسی منتهی‌الارب فی لغة العرب در تعریف آن می‌نویسد: «پرده پوشی که بر بالای مقنعه پوشند».⁽³⁾لغت نامه معروف العین⁽⁴⁾نیز تنها به این مطلب که: «قناع گسترده‌تر از مقنعه است» اشاره می‌کند، ولی کتاب الملابس و الزّینة فی الاسلام آن را چنین توصیف می‌کند: «چیزی است که زن به وسیله آن مو و سرش را پوشانده و طوری آن را در زیر زنخدان گرد می‌کند که صفحه صورت بیرون می‌ماند».⁽⁵⁾

د) مِعجَر

واژه‌ای است عربی که در فارسی نیز به کار می‌رود. لغت نامه‌های لاروس⁽⁶⁾و ترجمه المنجد⁽⁷⁾آن را به روسری و چارقد معنا کرده‌اند. لغت نامه العین که به طور معمول به جزئیّات نیز اشاره دارد، در توصیف آن می‌نویسد: «جامه‌ای

است که زن بر سر می‌اندازد. از رداء کوتاه‌تر است و از مقنعه بزرگ‌تر.»⁽¹⁾با این توصیف، معجر، سرپوشی است شبیه به قناع. مولا علی علیه‌السلام در بیان شگفتی رنگ‌آمیزی پرهای طاووس، سیاهی اطراف گردن آن را به معجر سیاه تشبیه کرده، می‌فرماید: «کَاَنَّهُ مُتَلَفِّحُ بِمِعْجَرٍ أَسْحَمَ؛ گویا به دور گردنش معجری سیاه افکنده است».⁽²⁾

پس مترادف‌های عربی واژه مقنعه، همچون مترادف‌های واژه چادر، در عین هم معنایی و اشتراک در اصل معنا، تفاوت‌های ظریفی دارد که قابل توجّه است.

فصل دوم: دلایل پوشش بیشتر زن نسبت به مرد

اشاره

فصل حاضر، درصدد پاسخ‌گویی به این پرسش است که دلایل پوشش بیشتر زن نسبت به مرد چیست؟

بی‌تردید، در اسلام، بخشی از احکام مانند احکام پوشش در مورد زنان و مردان با هم متفاوت است. مقدار پوششی که در اسلام برای زنان واجب شده، بسیار بیشتر از مقداری است که بر مردان واجب شده است. البته، زنان و مردان مسلمان و پرهیزکار، از روی تعبّد و بدون چون و چرا به این احکام عمل می‌کنند، ولی ممکن است در نگاه نخست، در ذهن افراد، به ویژه ذهن فعّال و جست‌وجوگر جوانان، این پرسش پیش بیاید که چرا اسلام در این زمینه بین زن و مرد متفاوت عمل کرده است؟ آیا این امر اجحاف در حقّ زن نیست؟ آیا ظلم نیست که زنان مجبور باشند در هر شرایطی حتّی هوای گرم و در مقابل مردان نامحرم، خود را بپوشانند؟... و ده‌ها پرسش از این دست.

پیش از ورود به مباحث اصلی،⁽¹⁾به عنوان مقدمه به پاره‌ای از ادلّه لزوم پوشش بیشتر زن نسبت به مرد اشاره می‌کنیم.

1. حفظ عفت عمومی جامعه اسلامی

الف) معراج از دامن عفیف

اهداف و آرمان‌های جامعه اسلامی به واسطه نوع نگرش و بینش آحاد این جامعه نسبت به دیگر جوامع بشری بسیار متفاوت است. در چنین جامعه‌ای آنچه مدّ نظر تک تک افراد است، تنها تأمین منافع مادّی، مانند رفاه، آزادی و امنیّت صرف نیست، بلکه هدف کلّی بارور ساختن استعدادهای انسانی برای رسیدن به تعالی، تکامل، قرب حق تعالی و رسیدن به لقای اوست که فرمود:

ای انسان، حقّا که تو به سوی پروردگار خود به سختی در تلاشی و او را ملاقات خواهی کرد. (انشقاق: 6)

به یقین، دست‌یابی به این اهداف بلند، شرایط و زمینه‌های اجتماعی مناسبی می‌طلبد. طیّ طریق در صراط کامل و فتح قلّه رفیع انسانیت، نیازمند مجهّز بودن به ابزارهای لازم از یک سو و رفع موانع بازدارنده از سوی دیگر است. به پرواز درآوردن روح بشر برای رسیدن به کمال مطلق در جامعه‌ای سرشار از فساد، آلودگی و هرزگی قطعاً میسر نخواهد بود. در محیطی که تمام توجّه انسان به گرایش‌های نفسانی و خواسته‌های شهوانی معطوف است، بی گمان غفلت چنان بال و پر می‌گستراند که دیگر مجالی برای تلاش در رسیدن به کمالات معنوی نخواهد ماند. ازاین‌رو، عفاف و پاکی از ویژگی‌های جامعه اسلامی است که ضامن حفظ سلامت روحی آحاد جامعه برای درنوردیدن پلکان سعادت است.

نه تنها جامعه اسلامی منهای عفّت و پاکی از رسیدن به اهداف والای خویش محروم می‌شود که دیگر جوامع نیز بدون این رکن اساسی پایداری و

ثبات خویش را از دست خواهند داد. به قولِ ابراهام لینکُلن: «اساس جامعه که قایم [بر پا] نشود بر عفّت و عفاف که مفتاح آن ستر و حجاب است، محکوم به زوال می‌باشد».⁽¹⁾

 این عفاف و پاکی در هر جامعه‌ای با عملکرد زنان آن جامعه رابطه مستقیم دارد و به طور کلّی، پاسداری از آن، به عهده این قشر است. در رهنمودهای بزرگان نیز، این زن است که در راه حفظ این سرمایه عظیم جامعه سفارش می‌شود. امام خمینی رحمه‌الله که از تبحّر، ژرف‌اندیشی و دقت قابل توجّهی در فقه اسلامی و مسائل اجتماعی برخوردار است، در توصیه به زنان درباره انجام وظایف اجتماعی می‌فرماید:

امروز خانم‌ها وظایف اجتماعی خودشان را و وظایف دینی خودشان را باید عمل بکنند و عفّت عمومی را حفظ بکنند و روی آن عفّت عمومی کارهای اجتماعی و سیاسی را انجام بدهند.⁽²⁾

ممکن است در ذهن خواننده این پرسش مطرح شود که چرا زنان تا این حدّ در حفظ عفت عمومی یک جامعه مؤثّرند؟ این دقیقاً همان پرسشی است که ما قصد داریم با روشن کردن پاسخ آن، لزوم پوشش بیشتر زن نسبت به مرد را اثبات کنیم.

ب) شور جنسی

بی‌شک، جاذبه‌ای که میان زن و مرد وجود دارد، یکی از شاهکارهای بزرگ آفرینش به شمار می‌آید که توانسته است بقای نسل بشر را با وجود تنوّع و تکرار عوامل مرگبار تضمین کند تا سیر تکاملی جامعه بشری همچنان

ادامه یابد. جاذبه‌ای که بشر را بر آن می‌دارد تا با تشکیل نهاد خانواده و پرورش مسجود فرشتگان، انسان‌های فرشته‌خویی تربیت کرده، فرشتگان فراوانی را به خدمت بگیرد و بدین‌سان، از بسیاری از اسرار آفرینش پرده بردارد. البته در این جذب و  انجذاب، میان جنس زن و مرد نیز اسراری نهفته است.

غربیان، ساختمان طبیعی مرد را  اکتیو⁽¹⁾و ساختمان طبیعی زن را پاسیو⁽²⁾گفته‌اند که تعبیر دیگر و بهتر آن است که سرشت طبیعت مرد، طالب بودن و طبعیت زن مطلوب بودن است.⁽³⁾

غریزه مرد بر عشق ورزیدن به زن و طالب بودن استوار است، ولی به قول توماس هاردی: «گاهی عشق زن به معشوق بودن، خاطر او را بیشتر به خود مشغول می‌سازد.»⁽⁴⁾مقاومت هر دو جنس نیز در مقابل این کشش و جاذبه، دارای اختلاف‌های ظریفی است.

حساسیت روحیِ مرد به زن، یکی از پیچیده‌ترین مسائل روحی است که تاکنون نظر بسیاری از دانشمندان و صاحب‌نظران را به خود جلب کرده است و هر کدام تا حدّی توانسته‌اند از پیچیدگی آن پرده برداشته و سرانجام به مشکل مقاومت نکردن مرد در برابر زن، به ویژه در صورت تنوّع در افراد و جمال

اعتراف کنند.⁽¹⁾علی علیه‌السلام می‌فرماید:

خداوند شهوت را ده جزء خلق کرد. نُه جزء آن را در زنان و یک جزء را در مردان قرار داد و اگر در زنان به قدر اجزای شهوت، حیا قرار نداده بود، هر آینه بر هر مردی نُه زن متعلّق بود.⁽²⁾

 امروزه تحقیقات روان‌شناسی نیز گواهی می‌دهد که زنان در برابر غریزه جنسی بسیار مقاوم هستند، به عکس مردان که به سرعت و به شدت در برابر مناظر تحریک‌آمیز دچار طغیان شهوانی و فشار روانی می‌شوند، عنانِ صبر و مقاومت خویش از کف می‌دهند و تسلیم تند باد هوس شده، از هر راه می‌کوشند خود را از انرژی فشرده و قدرتمند شهوت جنسی برهانند.⁽³⁾

متفکر شهید، استاد مرتضی مطهّری در کتاب نظام حقوق زن در اسلام می‌نویسد: «زن بیش از مرد قادر است بر شهوت خود مسلّط شود. شهوت مرد ابتدایی و تهاجمی است و شهوت زن، انفعالی و تحریکی.»⁽⁴⁾این همان چیزی است که فروید از آن به «شور جنسی» تعبیر کرده، می‌نویسد: «شور جنسی زن، به مراتب ضعیف‌تر از شور جنسی مرد است».⁽⁵⁾

ج) میزان تحریک پذیری زن و مرد

نکته دیگر اینکه براساس تحقیقات علمی در زمینه تفاوت‌های جسمی و روحی زن و مرد، مردان نسبت به محرک‌های شهوی بصری یا تخیّلی، حساس‌تر از زنانند، بر خلافِ زنان که در مقابل محرک‌های لمسی حساسیت بیشتری از خود نشان می‌دهند.

آستانه حس و لمس و درد در زنان از زمان تولد پایین‌تر از مردان است؛ یعنی زنان به درد و لمس حساس‌ترند... در عوض، مردان بینایی بهتری دارند.⁽¹⁾به‌طور کلّی، مردان در مقایسه با زنان، در هنگام نگاه کردن، دقّت و ریزنگری بیشتری دارند. پرفسور روژه پیره، از روان‌شناسانی که در زمینه اختلافات روان‌شناسانه زن و مرد تحقیقاتی دارد، می‌نویسد:

اگر پیدا کردن تصویر ساده‌ای در درون یک طرح پیچیده مطرح باشد، زنان دیرتر از مردان موفق شده و اشتباهات بیشتری مرتکب می‌شوند. در اینجا زنان بیشتر تحت تأثیر سازمان طرح که تصویر مورد نظر را در بر گرفته است، قرار می‌گیرند. این نتیجه‌گیری، مورد تأیید عدّه‌ای از عالمان روان‌شناسی قرار گرفته است.⁽²⁾

فردی به نام کینزی نیز در مورد اختلاف زن و مرد در تحریک‌پذیری، تحقیقاتی دارد که نتیجه این تحقیقات مورد تأیید روان‌کاوان قرار گرفته است. از آنچه کینزی در قالب آمار و ارقام ارائه داده، چنین برمی‌آید که از اساس، آنچه مردان را بیشتر به هیجان و تحریک وا می‌دارد، داده‌های شهوت‌انگیز

محرکی است که از راه چشم دریافت می‌دارد یا توسّط قوّه مخیّله پردازش می‌گردد، در صورتی که مطالعه متون ادبی رمان، شعر و... که عشق و محبّت موقعیت مهمی را درآن اشغال کرده باشد، زنان را بیشتر از مردان تحریک می‌کند. این مسئله درباره فیلم‌ها نیز صدق می‌کند.⁽¹⁾

د) زن، مظهر جمال و زیبایی

زن موجودی ظریف و یکی از مظاهر جمال آفرینش است. این زیبایی و ظرافت اندام و حرکات، از سرمایه‌های وجودی اوست و در عین حال، دارای غریزه‌ای است که قرآن کریم از آن به «تبرّج» تعبیر می‌کند. به زبان ساده‌تر، زن ذاتاً مایل به خودنمایی، خودآرایی و جلب توجّه است. به قول استاد شهید مرتضی مطهّری، «آفرینش، مرد را مظهر طلب و عشق و تقاضا و زن را مظهر محبوبیّت و معشوقیت قرار داده است. احساسات مرد، نیازآمیز و احساسات زن، نازخیز و مطلوبانه است».⁽²⁾

آری، آفرینش زن، زیبا و فطرت او مایل به جلوه کردن و مطلوب واقع شدن است و میل دیدن زیبایی قهری است، به ویژه برای مرد که مهارت عمیقی در این زمنیه دارد. در موقع دیدن، مرد حرف اول را می‌زند و چون چشم دید، دل نیز مایل می گردد و همین که پای دل به میان آمد، قضیّه رنگ دیگری به خود خواهد گرفت. در این عرصه است که پای مرد می‌لغزد و قدرت مقاوت از او سلب می‌گردد. حالا دیگر مرد نیست که دیده را هدایت

می‌کند، بلکه اسب چموش دل است که او را به دنبال خود می‌کشد. اینجاست که آتش هوس در درون او شعله بر می‌فروزد و هرچه واردات مشتعل کننده بیشتری از ورودیِ چشم به دل سرازیر گردد، شعله این آتش نیز بر افروخته‌تر خواهد شد، تا آنجا که اگر این حریق به زودی مهار نشود، نه تنها وجود مرد، که دامن زن را نیز خواهد بلعید.

به طور کلّی، این دو غریزه را می‌توان به دو رشته سیم مثبت و منفی تشبیه کرد که در کنار هم قرار گرفتن آنها، با یک سری ضوابط و شرایط، چنان قدرتی به آنان می‌بخشد که قادرند ظلمات شب را دریده، به روشنایی چون روز تابنده سازند. البته همین دو رشته سیم اگر بدون هیچ ضابطه و حایلی در مجاورت هم قرار گیرند، نتیجه‌ای جز جرقّه، آتش و انفجار نخواهد داشت. به راستی در جامعه‌ای سرشار از بدن‌های عریان و نیمه عریان زنان و چشم‌های خیره مردان، این جرقّه‌ها چه شعله‌های خانمان‌سوزی را برخواهد افروخت؟ آیا در بازار گرم این جذب و انجذاب دایمی، فرصتی برای گام برداشتن در راه کسب ملکات اخلاقی و رشد صفات انسانی برای زن و مرد وجود خواهد داشت؟ در این صورت، پاکی و عفاف عمومی جامعه چه وضعی خواهد داشت؟

آیا این وضع، مستلزم مفاسد اجتماعی گسترده‌ای همچون رخوت و سستی نیروی کارآمد جامعه، افزایش آمار طلاق، قتل، تجاوز، خودکشی‌های ناشی از ناکامی، کاهش رشد آمار ازدواج، رشد شدید تعداد کودکان بی‌خانمان و بی‌هویت و افزایش انواع بیماری‌های روحی و روانی نخواهد بود؟

در اسلام، کانون گرم خانواده از محوری‌ترین و حسّاس‌ترین محیط‌ها برای

پرورش انسان‌های الهی و تکامل یافته است. آیا در شرایط پیش‌گفته، هیچ کانون گرم خانوادگی‌ای وجود خواهد داشت؟ چه رسد به کانونِ سرشار از مهر و عطوفتی که باید مهد پرورش مسجود فرشتگان قرار گیرد! آیا یک جامعه با اهداف بلند و عالی، با این وضع به آرمان‌های خویش خواهد رسید؟

ویل دورانت می‌گوید:

سر و سامان بخشیدن به روابط جنسی، همیشه مهم‌ترین وظیفه اخلاقی به شمار می‌رفته است؛ زیرا غریزه تولید مثل، نه تنها در حین ازدواج، بلکه قبل و بعد از آن نیز مشکلاتی فراهم می‌آورد و در نتیجه شدّت وحدّت همین غریزه و نافرمان بودن آن نسبت به قانون و انحرافاتی که از جادّه طبیعی پیدا می‌کند، بی‌نظمی و اغتشاش در سازمان‌های اجتماعی تولید می‌شود.⁽¹⁾

با این حال، پرسش این است که سرانجام برای سامان بخشیدن به این روابط و فرونشاندن شعله‌های خانمان برانداز غریزه جنسی چه باید کرد؟!

ه) سرکوب مطلق غریزه جنسی و نقد آن

شاید به گمان برخی، چون شعله‌های این آتش از درون مرد شعله ور می‌شود، اگر قرار باشد چیزی مهار و کنترل گردد، غریزه سرکش مرد است. ازاین‌رو، باید در صدد سرکوب این میل سرکش درونی بر آمد.

این عقیده تا آنجا پیش رفته که حتّی بعضی مکتب‌ها و آیین‌ها، علاقه جنسی را امری ذاتاً پست و پلید می‌دانند و برخی، توجّه به این میل را حتّی اگر به صورت ازدواج مشروع و قانونی باشد، موجب تباهی و سقوط به شمار

می‌آورند.⁽¹⁾

این گروه از چند نکته غفلت ورزیده‌اند:

به راستی، نظام اعصاب مرد تا چه اندازه می‌تواند بار هیجان ناشی از این تحریک‌ها را تحمّل کند، حال آنکه صاحب‌نظران، بر ناتوانی مقاومت مرد در این زمینه اذعان دارند.

بی‌شک، در اختیار گرفتن عنان تمایلات نفسانی و چیرگی سپاه عقل بر حریف قدرتمندی چون نفس، کاری بس دشوار است که تحمل سخت‌ترین ریاضت‌های مشروع را می‌طلبد و به یقین، تمام مردان درآن درجه از ایمان و تزکیه قرار ندارند که بتوانند از عهده این ریاضت‌ها برآیند.

وخیم و ناگواری به همراه خواهد داشت. سرکوب این میل، ناکامی و محرومیّت در پی دارد و در نتیجه، موجب انواع اختلال‌های روانی و بیماری‌های روحی می‌گردد.

روان‌شناسان، ریشه بسیاری از عوارض ناراحت کننده عصبی و بیماری‌های روانی و اجتماعی را، احساس محرومیّت، به ویژه در زمینه امور جنسی می‌دانند و می‌گویند محرومیت‌ها، سرچشمه تشکیل عقده‌هاست که گاه به صورت صفت‌هایی خطرناک، مانند میل به ظلم و جنایت، کبر، حسادت، انزوا و گوشه‌گیری، بدبینی و... بروز می‌کند. این اصل در موضوع زیان‌هایِ سرکوب غریزه‌ها، کشف روانی با ارزشی بوده و در ردیف ارزنده‌ترین موفقیت‌های بشر به شمار می‌آید.⁽¹⁾

و) رها سازی مطلق و نقد آن

ضررهای ناشی از منع مطلق میل جنسی، گروهی را بر آن داشته تا این نظریّه را به شدّت رد کرده، طرفدار آزادی بی‌حدّ و حصر غریزه‌ها گردند. از شمار این افراد، فروید است که می‌گوید: «تا ممکن است باید غریزه را آزاد گذاشت تا ناکامی و عوارض ناشی از آن پیش نیاید».⁽²⁾

برتراند راسل نیز طرفدار آموزه آزاد گذاشتن غریزهاست. به نظر او، باید غریزه‌ها را به حال خود رها کرد تا پس از ارضا و اشباع، تسکین یابد.⁽³⁾بر

اساس این دیدگاه، باید  زنان را آزاد گذاشت تا غریزه مطلوب واقع شدن و جلوه‌گری خویش را با نمایش دادن ظرایف و زیبایی‌های خود و با هر عشوه و شیوه دلخواهی اقناع سازند. همچنین باید به مردان نیز اجازه داد تا با نگاه آزاد و به دنبال آن لذّت جویی روحی و جسمی و بهره‌وری کامل از جنس مخالف، غریزه جنسی خویش را ارضا کنند. این چیزی نیست جُز بی‌بند و باری در منش و پوشش زن، و گفتیم که چنین چیزی، به معنای تحریک بدون ضابطه و نامحدود غریزه جنسی است. اگر جامعه‌ای این مسئله را پذیرفت، به ناچار باید رفع هرگونه محدودیت در رابطه جنسی را نیز پذیرا باشد؛ زیرا تحریک بی‌ضابطه غریزه جنسی، ارضای بی‌ضابطه آن را می‌طلبد وگرنه،سیل بیماری‌های روحی و روانیِ ناشی از محرومیت‌هاست که به سوی افراد چنین جامعه‌ای سرازیر خواهد شد. البته با پذیرفتن این ارضای بی‌ضابطه، بزرگ‌ترین جنایت در حقّ زنان روا داشته شده و ظریف‌ترین موجود بشری، در کثیف‌ترین منجلاب‌ها فرو خواهد رفت.

در این آزادی جنسی یا به عبارتی رهاسازی جنسی، بازنده نهایی زن است؛ چنان که در دوره‌های ترویج حرم‌سرا، آسیب نهایی متوجّه زن بود. البته با اندکی تفاوت، «دنیای امروز کاری کرده است که مرد عیّاش این قرن، نیازی به تشکیل حرم‌سرا با آن همه خرج و زحمت ندارد. برای مردِ این قرن از برکت تمدن غرب، همه جا حرم‌سراست... برای مرد این قرن، داشتن یک اتومبیل سواری و [درآمد اندک ماهانه]، وسیله عیاشی و بهره‌برداری از جنس زن را فراهم می‌کند که هارون‌الرشید هم در خواب ندیده است. اگر قهرمان هزار و یک شب سر از خاک بردارد،... بی‌درنگ اعلام خواهد کرد تعدد زوجات و

ازدواج موقت ملغی؛ زیرا اینها برای مردان در برابر زنان تکلیف و مسئولیت ایجاد می‌کند. اگر بپرسید برنده این بازی دیروز و امروز معلوم شد، پس بازنده کیست؟ متأسّفانه باید گفت: موجود خوش‌باور و ساده‌دلی است که به نام جنس زن معروف است».⁽¹⁾

 از سوی دیگر، باید توجّه داشت که بی‌تردید تقاضای نامحدود، انجام ناشدنی بوده و همواره با نوعی احساس محرومیّت همراه است. ازاین‌رو، دوباره همان مشکل پیشین رخ می‌نمایاند؛ محرومیت، ناکامی، عقده‌های روحی و روانی و... . امام‌صادق علیه‌السلام چه زیبا می‌فرماید:

نگاه ناپاک، تیری از تیرهای مسموم و آلوده ابلیس است و چه بسیار نگاهی که موجب عقده و حسرت طولانی می‌گردد.⁽²⁾

از این گذشته، طرفداران این دیدگاه، یک مسئله را فراموش کرده‌اند و آن اینکه همه غریزه‌های انسانی، همانند غریزه خوردن و خوابیدن نیست که سطحی، محدود و قابل سیر شدن باشد، بلکه گروهی از این غریزه‌ها همچون مال‌پرستی و جاه‌طلبی، سیری‌ناپذیر و دریا صفتند. مَثَل این غریزه‌ها، مَثَل آتش دوزخ است که سیری نمی‌پذیرد. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «به جهنّم می گوییم اشباع شدی؟ می گوید: آیا باز هم هست؟» (ق: 30)

غریزه جنسی دو جنبه دارد: از نظر حرارت جسمی از نوع اول است، ولی از نظر تمایل روحی چنین نیست، بلکه از این نظر، هرچه ارضا گردد، عطش روحی آن بیشتر می‌گردد. سعدیِ شیرین سخن می‌گوید:

مراد هر که بر آری، مطیع امر تو گشت***خلاف نفس که فرمان دهد چو یافت مُراد

خود راسل نیز اعتراف دارد که عطش روحی در مسائل جنسی، غیر از حرارت جسمی است. آنچه با ارضا تسکین می‌یابد، حرارت جسمی است، نه عطش روحی.⁽¹⁾به قول استاد مطهری «به طور کلی، در طبیعتِ انسان از نظر  خواسته‌های روحی، محدودیّت در کار نیست. انسان روحاً طالب بی‌نهایت آفریده شده است.»⁽²⁾حتّی فروید که طرفدار سرسخت آزادی غریزه جنسی بود، متوجّه شد که خطا رفته است. ازاین‌رو، پیشنهاد کرد که باید آن را از راه خاص خودش به مسیر دیگری منحرف کرد و به مسائل علمی و هنری مانند نقّاشی و... منعطف ساخت و به اصطلاح طرفدار تصعید (والاگرایی) شد.⁽³⁾

درست است که سرکوب غریزه‌ها و به ویژه غریزه جنسی، پی‌آمدهای ناگواری دارد، ولی برداشتن قید و بندهای اجتماعی و آزاد گذاشتن آن نیز نه تنها مشکلی را حل نمی‌کند که بر شدّت آن می‌افزاید. چنان‌که آمار خودکشی و مشکلات روحی در کشورهایی که محدودیت روابط جنسی در آنها نسبت به سرزمین‌های دیگر پایین‌تر است، از دیگر کشورها بیشتر است.

از این گذشته، آیا ارضای بی‌ضابطه این غریزه، مانع از ارضای غریزه‌های طبیعی دیگر، همچون غریزه پدری، مادری، فرزندی، همسری و سرانجام

خویشاوندی نخواهد بود؟ به یقین، پاسخ، مثبت است.

به طور کلّی، از آنجا که قوانین و مکتب‌های بشری، از ذهن موجودی محدود برمی‌خیزد، از اساس یک سویه نگرند، به ویژه آنجا که پای موجود پیچیده‌ای به نام «انسان» در میان باشد که قضاوت‌ها در این مورد، همراه با افراط و تفریط است.

ز) بهترین راهکار

تنها قانونی که می‌تواند حیات این موجود پیچیده را اداره کند و بر همه زوایای زندگی او حکومت نماید، قانونی است که از طرف ذات متعالی باشد که او را با این  همه ظرافت و دقّت آفریده است ؛ زیرا تنها اوست که بر همه جنبه‌های پیدا و پنهان او آگاهی دارد و از همه مهم‌تر، ذات پاکش عین عدل و عدالت بوده، از هرگونه ظلم و تبعیض به دور است.

دین مبین اسلام، برخلاف مکتب‌های مادّی و بشری، به صورتی جامع و همه‌سویه به غریزه‌های بشر می‌نگرد. از نظر این مکتب الهی، سرکوب این میل، همانند میدان دادن بی‌حدّ و حصر به آن، به شدّت نکوهش و نفی شده است. دین اسلام در هر زمینه، افراط و تفریط را مردود دانسته، این دو را شیوه جاهلان معرفی می‌کند و در زمینه غریزه‌های انسانی نیز، راه میانه‌روی را پیشنهاد می‌کند.

غریزه طالب بودن مرد و مطلوب واقع شدن و جلوه‌گری در زن، از تدبیرهای دقیقی است که بر اساس حکمت الهی، در وجود هر دویِ آنها به ودیعه نهاده شده است. به این ترتیب که در مرحله اول، برای ارضای مشروع و طبیعی این دو میل، امر مقدّس ازدواج را قرار داده و آن را از آیات و نشانه‌های

الهی شمرده است.⁽¹⁾در احادیث نبوی و همچنین احادیث رسیده از ائمه معصومان علیهم‌السلام نیز در مورد ازدواج، تأکید و تشویق‌های فراوانی صورت گرفته است.

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

هر کس می‌خواهد از سنّت من پیروی کند، باید ازدواج کند.⁽²⁾هر کس ازدواج کند، نصف دینش را حفظ کرده است.⁽³⁾

از امام صادق علیه‌السلام هم روایت شده است که:

دو رکعت نمازی را که افراد متأهل بخوانند، از هفتاد رکعت نمازی که افراد مجّرد بخوانند، برتر است.⁽⁴⁾

 اسلام، جولانگاه این دو غریزه را به محیط خانواده محدود کرده و ارضای این دو را به کانون گرم و سرشار از اُلفت زوجین اختصاص می‌دهد. با امر مقدّس ازدواج، حس مطلوب واقع شدن زن و بُعد جسمی غریزه جنسی مرد در حدّ اعتدال ارضا می‌گردد، البته عطش روحی او و بُعد آتشین این غریزه، تنوّع‌پذیر و اشباع ناشدنی است. با وجود این، باز هم مرد از دیدن زیبایی و ظرافت‌های جنس مخالف لذّت می‌برد و به آن گرایش پیدا می‌کند. پس هنوز هم پنجره‌ای رو به ناکامی‌ها برای او گشوده است و عفاف و پاکی جامعه نیز همچنان مورد تهدید است.

این میل سرکش، به مهار و تعدیل نیاز دارد و اسلام، تدابیری برای رام کردن آن اندیشیده است. البته برخلاف مکتب‌های مادّی و بشری، این تدابیر، دور از هرگونه یک سویه‌نگری و جُزئی‌نگری است. اسلام در این زمینه، هم برای زنان و هم برای مردان تکلیف معیّن کرده است. زن و مرد هر دو وظیفه دارند از تحریک و تشدید این میل و شعله ور ساختن آن بپرهیزند. در این زمینه، تکلیف عمومی زن و مرد، کنترل نگاه است که دریچه گناه به شمار می‌آید. اول از همه، مرد که عامل تحریک‌پذیر است و به ویژه بینایی‌اش حساسیت بیشتری در این زمینه دارد، موظّف شده تا ورودی چشم خویش را با چشم‌پوشی از منظره‌های محرک و شهوت‌انگیز و به ویژه اندام جنس مخالف کنترل کند. خداوند تعالی در آیات حجاب، پیش از هر چیز به مردان دستور مراقبت از نگاه می‌دهد:

قُلْ لِلْمُؤمِنینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ ... ؛ ای رسول ما، به مردانِ مؤمن بگو تا چشم‌ها را (از نگاه ناروا) بپوشانند» (نور:30)

البته همان‌طور که گفتیم، روان‌شناسان، دانشمندان و صاحب‌نظران اذعان دارند که مقاومت مرد در این زمینه ضعیف بوده و کنترل این میل به صورت یک‌جانبه وبدون مراعات از سوی زنان، کاری بسیار دشوار است که هر مردی توان آن را ندارد. اینجاست که نقش مهم زن در حفاظت از عفت عمومی جامعه نمایان می‌گردد.

 در جامعه‌ای که زنان از نظر تجمل و تبرّج آزادند، مردان تا چه حد می‌توانند نگاه خویش را کنترل کنند؟ آیا این امر فعالیت اجتماعی آنان را مختل نمی‌کند و نیمی از نیروی انسانی جامعه را فلج نمی‌سازد؟ آیا این تکلیف

به مردان، برخلاف عدالت نیست؟ بدون تردید، پاسخ مثبت است.

بدین ترتیب، آشکار می‌گردد که غریزه خودنمایی و تبّرج زن، به تعدیل و کنترل نیازمند است. به همین دلیل، اسلام پس از آنکه به مردان دستور کنترل نگاه می‌دهد، بی‌درنگ زنان را موظّف می‌کند تا زیبایی‌های وجود خویش (مگر آنها را که به طور قهری آشکار است) از دید مردان بیگانه نهان ساخته و از خود نمایی بپرهیزند:

... وَ لا یُبْدینَ زینَتَهُنَّ إِلاّ ما ظَهَرَ مِنْها وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلی جُیُوبِهِنَّ ... (نور: 31)

... (ای رسول، زنان مؤمن را بگو) زینت و آرایش خود، جُز آنچه قهراً ظاهر می‌شود، بر بیگانه آشکار نسازند و باید سینه و بر و دوش خود را به مقنعه⁽¹⁾بپوشانند... .

بر این اساس، اگر وظیفه پوشش در مورد زن از تأکید بیشتری برخوردار است، بدان سبب است که ملاک آن مخصوص زن است.⁽²⁾به قول صاحب تفسیر الفرقان:

هر چند حکم حجاب درباره زنان شدیدتر و وجوب پوشش برای آنان محکم‌تر است، ولی همانا مفاتن بدن زنان و زیبایی‌های اندام آنان نیز تحریک کننده‌تر است.⁽³⁾

 زن، مظهر جمال و مایل به خودنمایی است. ازاین‌رو، طبیعی است که به

زن بگویند که خود را در معرض نمایش قرار ندهد؛ نه به مرد. همان‌گونه که مردان به دلیل گرایش به نگاه و چشم‌چرانی، پیش از دستور پوشش برای زن، به چشم‌پوشی موظّف شده‌اند.

البتّه نباید فراموش کرد که اگر حجاب ظاهری زن، با حجابِ باطنی‌اش همراه نشود و او نتواند بر اساس باورهای مذهبی‌اش حایلی میان افکار و عقاید و غریزه‌هایش پدید آورد، بدون تردید، حجاب ظاهری به تنهایی نمی‌تواند در پیش‌گیری از گسترش فساد و حفظ عفاف عمومی جامعه نقش قابل توجهی ایفا کند، بلکه زن باایمان بر اساس آیه 59 سوره احزاب، موظف به رعایت حجابی است که توأم با حرکات و سکنات متین او، معّرف هویّت ایمانی‌اش باشد و بدین‌وسیله، از زنان هرزه و مورد طمع فاسقان و اهل شهوت جدایش گرداند.

2. حفاظت از امنیت زن

اشاره

زن به عنوان موجودی لطیف و جذّاب، همیشه مورد طمع مردان هوس‌ران و هرزه بوده و هست و در این راه، خسارت‌های روحی و جسمی فراوانی بر پیکر ظریف و روح لطیف او وارد شده است.

امروزه یکی از معضلات اجتماعی جوامع متمدّن که سنگ آزادی زن را به سینه زده و او را به نام آزادی، با پیکری عریان و بزک کرده در صحنه اجتماع وارد می‌سازند، مسئله امنیّت زنان است. سیل تجاوزهای به عنف و حتّی تجاوز به محارم و انواع خیانت‌ها و جنایت‌های دیگر، دنیا را برای زن نا امن و امنیت را برای او به آرمانی دست نایافتنی بدل کرده است.

الف) آمار ناامنی در کشورهای غربی

گزارش‌های ناگوار و تکان‌دهنده‌ای که از رسانه‌های گروهی دنیا در این زمینه در اختیار افکار عمومی قرار داده می‌شود، نیز این مطلب را تأیید می‌کند و از بحرانی روحی و جنسی در جوامع امروزی خبرمی دهد که هر دو، دست در دست هم، امنیّت زن را خدشه‌دار ساخته و آسایش خاطر او را سلب کرده‌اند. روزنامه معروف فرانسوی (لوموند) در شماره 20 اکتبر 1984، از قول «نهضت زنان ایتالیا» آمار تجاوزها به زنان را چنین گزارش می‌دهد: «در ایتالیا، سالیانه تعداد بیست هزار زن مورد تجاوز قرار می‌گیرند که به ندرت یک دهم از آنها به علّت بی‌فایده بودن شکایت، درصدد شکایت به مقامات قضایی برمی‌آیند».

در تاریخ 18 اوت 1984، کانال اول تلویزیون فرانسه، در ساعت یک بعد از ظهر به وقت پاریس، ضمن گزارش در مورد گسترش روزافزون تجاوزها در فرانسه اعلام کرد: «در فرانسه، سالیانه سیصد هزار نفر، مورد حمله و تجاوز قرار می‌گیرند».⁽¹⁾

این تهدیدها و نا امنی‌ها، زنان غربی را بر آن داشته تا هنگام خروج از منزل، همراه خود وسیله‌های دفاعی همچون اسلحه‌های سرد و گرم و اسپری‌های مخصوصی که از گاز اشک‌آور پُر شده حمل کنند. همچنین آنها به تقویت قدرت بدنی خود می‌پردازند. ازاین‌رو، بر خلاف آسیب‌پذیری و ظرافت اندام خود، با اشتیاق، در کلاس‌های فراگیری «آموزش‌های رزمی» که

ورزشی مردانه و خشن است، شرکت می‌جویند. در این کلاس‌ها، آموزش‌های ژاپنی مخصوص دفاع زنان آموخته می‌شود. به گزارش نشریه معروف آلمانی اشتوتکارتو، «چهار درصد زنان آلمانی در سطح کشور، شیوه‌های مختلف دفاع از خود را در این کلاس‌ها فرا گرفته‌اند که این رقم، در شهرهای بزرگ تا ده درصد رسیده است. در حال حاضر، آموزشگاه‌های یادگیری فنون دفاع از خود، در اغلب شهرهای مختلف آلمان غربی تشکیل و مشغول به کار شده است».⁽¹⁾

البته این تدابیر نیز نتوانسته از اضطراب و دلهره زن غربی بکاهد و امنّیت او را تضمین کند. شاهد این مدّعا، افزایش آمار تجاوزهای ناجوان‌مردانه به زنان است. روزنامه جمهوری اسلامی به نقل از همان نشریه که به گزارش‌ها و طرح و بررسی مسائل و مشکلات زندگی زنان اختصاص دارد، می‌نویسد: «دویست فقره تجاوز به زن در یک روز. هر روز در کشور آلمان غربی، دویست فقره تجاوز به عنف صورت می‌گیرد و زنان، قربانیان اصلی این فاجعه می‌باشند. اخیراً روزنامه آلمانی اشتوتکارتو، ضمن بررسی پی‌آمدهای افزایش مفاسد اخلاقی و جنسی در آلمان غربی نوشت: سالیانه، هفتاد و پنج هزار تجاوز به عنف به زنان در این کشور صورت می‌گیرد».⁽²⁾

این آمار، مربوط به بیست سال قبل است، ولی آمار مربوط به دهه پایانی سال 2000 (دو هزار) میلادی وحشتناک‌تر است. با تأسف باید گفت فقط در

کشور امریکا، تعداد فرزندان نامشروع، 440/257/1 نفر در سال 1997 بوده که رقم قابل توجهی از آن، ناشی از تجاوز به عنف است. رقم تجاوز به عنف روزانه در سال 1996 نیز، 52 مورد گزارش شده است.⁽¹⁾

 با مرور گزارش‌های مستند یاد شده و دیگر آماری که هر روزه به وسیله رسانه‌های گروهی و دیگر منابع معتبر ارائه می‌گردد، این پرسش به ذهن می‌رسد که آیا به راستی زنان در این اوضاع و احوال، چه تکلیف و وظیفه‌ای دارند؟ آن‌گاه که به دلیل نیاز یا اقتضای شرایط زندگی اجتماعی، ناچارند در هر گام با مردان تماس داشته باشند و پناه بردن به مأمنِ امن خانه و خانواده نیز برایشان ناممکن است. آیا در صورت خودآرایی و تحریک مردان بیگانه، از امنیت بیشتری بهره‌مند خواهد بود یا با پوشانیدن خود و آنان را از زیبایی‌ها و آرایه‌های پنهان خویش با خبر نکردن و به تبع، امیال خفته‌شان را بیدار نکردن؟ زن در مقام پیش‌گیری از این تهدیدها و ناامنی‌ها، چه باید بکند؟

ب) پیشنهاد اسلام

دین مبین اسلام که هیچ یک از پرسش‌ها و نیازهای بشر را بدون پاسخ نگذاشته، در این مورد، تدبیر حجاب و پوشش را به زن پیشنهاد می‌کند. در قرآن کریم، حفظ امنیّت و آرامش زنان، از فلسفه‌های حکم حجاب معرّفی شده است:

یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ ِلأَزْواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ الْمُؤمِنینَ یُدْنینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذلِکَ أَدْنی أَنْ یُعْرَفْنَ فَلا یُؤذَیْنَ وَ کانَ

اللّهُ غَفُورًا رَحیمًا. (احزاب: 59)

ای پیامبر، به زنان و دختران خود و زنان مؤمنان بگو که خویشتن را به چادر فرو پوشند که این کار برای اینکه آنها (به عفّت و آزادگی) شناخته شوند تا از تعرّض و جسارت (هوس‌رانان) آزار نکشند، بر آنان بسیار بهتر است و خدا (در حق خلق) آمرزنده و مهربان است.

در تفسیر کاشف ذیل این آیه آمده است: «این امر، نزدیک‌تر است به اینکه این زنان به عفّت و پاکی و خویشتن‌داری شناخته شوند. پس همانا حجاب، زن با حجاب را از زنانی که مورد طمع و آزار اهل فسق و شهوتند، جدا می‌کند. بنابراین، زنان با حجاب به واسطه سخنان شهوت‌انگیز و نگاه‌های هرزه این گونه افراد، مورد اذیت و آزار قرار نخواهند گرفت».⁽¹⁾

آری، زن با حجاب و با عفّت، با پوشانیدن اندام و زیبایی‌های خویش، افزون بر تحریک نکردن شهوت مردان بیگانه، دزدان عفّت و مردان هرزه و شهوت‌پرست را از طمع در کالای وجود خویش ناامید می‌سازد و در حقیقت، به آنان پیام می‌دهد که من، زنی هرزه و هرجایی نیستم. حجابم از درون پاک و ایمان استوارم خبر می‌دهد و گل خوشبویی هستم که عطر و طراوتم را، به گلستان خانواده‌ام ارزانی می‌دارم و با خار حجاب، چشم ناپاک دلان را کور می‌سازم. ولی هنگامی که زن با چهره‌ای نقّاشی شده و لباس‌هایی جذّاب، بدون حجاب و پوشش در اجتماع ظاهر گردد، کالای وجود خویش را بهتر در معرض دستبرد دزدان شرف و اخلاق قرار می‌دهد و خواه ناخواه، نگاه‌های آلوده و هرزه جوانان و مردانِ بیماردل را به سوی خویش می‌کشاند و با این

جرقّه‌ها، آتش خفته شهوت آنان را شعله‌ور می‌سازد، غافل از اینکه زبانه این شعله، پیش از هر کس، دامن خود او را فرا خواهد گرفت و نخستین طعمه این حریق، عفّت، سلامت و امنیّت خود او خواهد بود. به قول شاعر:

ای دختر پری‌وش و ای ماه نازنین***ای مه ز باغ حُسن تو گردیده خوشه‌چین

تو در حجاب هم‌چو گلِ نو شکفته‌ای*** کو را هزار آفت وی بود در کمین

 زینهار بر مگیر ز صورت، نقاب را***تا از غبار پاک بماند تو را جبین

آن‌کس که گفت خیرِ تو اندر حجاب نیست*** بی‌شک نباشد همچو کسی ناصح و امین

او برخلاف عقل و طبیعت زند سخن***حرص مگس کجا و کجا شهد انگبین

تنها حجاب نیست تو را مانع از نظر***صد نکته‌ای است غامض و پیچیده اندر این

این پرده لطیف که اسمش حجاب شد***بر دفع دشمن از تو بود سدّ آهنین

گر سدّ شکست لشکر دشمن به نام دوست***هم از یسار حمله‌ات آرد هم از یمین

پامال راه جهل شود اعتبار تو***شادی ندیده‌ای بت زیبا، شوی غمین

چون رفع شد حجاب، ره فتنه باز شد***باید شدن به مردم چون دیو و دد قرین⁽¹⁾

مهر منیر

البّته نباید فراموش کرد که به طور معمول مفسده‌ها و معضلات اجتماعی، تک علّتی نیستند. ازاین‌رو، خداوند تعالی پس از اینکه در آیه 59 سوره احزاب برای جلوگیری از مزاحمت‌های افراد هرزه، به زنان دستور می‌دهد که بهانه‌ای به دست آنان ندهند، بی‌درنگ در آیه بعد روی سخن را به طرف اراذل و اوباش گردانیده با لحنی تهدیدآمیز می‌فرماید:

اگر منافقان و کسانی که در دل‌هایشان مرضی هست و شایعه‌افکنان در مدینه، [از کارشان] باز نایستند، تو را سخت بر آنان مسلّط می‌کنیم تا [مدتی] اندک در همسایگی تو نپایند. از رحمت خدا دور گردیده و هرکجا یافته شوند گرفته و سخت کشته خواهند شد. (احزاب: 60 و 61)⁽²⁾

آن‌گاه می‌افزاید: این دستور تازه‌ای نیست، بلکه:

این سنّت خداست که در همه دوره‌ها و امت‌های گذشته برقرار بوده و بدان که سنت خدا هرگز مبدّل نخواهد شد. (احزاب: 62)

در جامعه‌ای که نگاه، آزاد و بی‌ضابطه باشد، ارضا نیز باید نامحدود باشد؛ زیرا نگاه بی‌ضابطه، ارضای بی‌ضابطه می‌طلبد. البته، به یقین ارضای نامحدود ناممکن است و محرومیّت به دنبال خواهد داشت. غریزه جنسی، از قوی‌ترین غریزه‌هاست و محرومیّت ناشی از ارضا نشدن آن نیز، شدیدترین محرومیّت‌ها خواهد بود. در روایتی نقل شده که: «چه بسیار نگاهی که موجب عقده و حسرت

طولانی می‌شود.»⁽¹⁾چشم، عضو متمرکز کننده امواج برخاسته از اقیانوس عظیم حسرت، محرومیّت، مکنت و ناکامی‌هاست؛ همان‌گونه که ذرّه بین، اشعه‌های جداشده از اقیانوس‌های نورانی خورشید را متمرکز ساخته و می‌سوزاند. به راستی این امواج سوزنده، با بدن لطیف، ولی عریان زنی که در معرض این نگاه‌ها قرار خواهد گرفت چه خواهد کرد و چه تأثیری بر زیبایی او خواهد گذاشت؟! اینجاست که عمق تعبیر لطیف امیرمؤمنان علی علیه‌السلام جلوه می‌نماید که فرمود: «زکوةُ الجَمالِ العِفاف؛⁽²⁾زکات زیبایی، عفاف است».

 زکات از ریشه زکی، به معنای رشد و نمو است. در اسلام برای سرمایه‌های مختلف، همچون مال، علم و... زکات، مایه رشد و ازدیاد بیان گردیده است. برای مثال، زکات مال، صدقه دادن و زکاتِ علم، آموزش به دیگران است. آنچه هم مایه رشد و فزونی سرمایه زیبایی زن معرفی شده، برخلاف موارد دیگر، بذل و بخشش آن نیست، بلکه عفّت ورزیدن است. کلید عفاف، ستر و پوشش است؛ چنان‌که در آیه 6 سوره نور، آنجا که به زنان پیر و سالخورده که امید ازدواج بر آنان نمی‌رود رخصت برداشتن چادر⁽³⁾داده شده، در پایان پوشیدن این لباس‌ها را برابر با عفّت ورزیدن معرفی می‌کند و می‌فرماید:

وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاّتی لا یَرْجُونَ نِکاحًا فَلَیْسَ عَلَیْهِنَّ جُناحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیابَهُنَّ غَیْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزینَةٍ وَ أَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَّ. (نور:

و زنان سال خورده که از ولادت و عادت بازنشسته‌اند و امید ازدواج و نکاح ندارند، بر آنان باکی نیست اگر اظهار تجملات و زینت خود نکنند که جامه‌های اولی خود نزد نامحرمان از تن برگیرند و اگر باز هم عفّت و تقوای بیشتر گزینند، بر آنان بهتر است.

خلاصه آنکه:

آینه بی‌حجاب به طبع گیرد غبار***خوش بود آیینه را پرده بر او داشتن

غنچه به باغ ایمن است تا بود اندر حجاب***آفتِ جان و دل است چهره عیان داشتن

وافی عراقی

 گل تا آن زمان که در پوشش کاسبرگ خود پنهان است و رخ عیان ننموده، شاداب و باطراوت است، ولی همین‌که از ورای کاسبرگ، سر برآورد، در عمل پایانِ گل بودن را برای خویش اعلام کرده است. زیبایی و طراوت زن نیز تا آن زمان پابرجاست که در پوششی پنهان باشد. جهانِ غرب هم امروز به این مطلب رسیده است و به ناچار از شیپورهای تبلیغاتی خویش فریاد بر می‌آورد که معدّل زیبایی زن، در برابر برهنگی رو به کاهش است، غافل از اینکه دین مبین اسلام چهارده قرن پیش به این مطلب اشاره کرده و درباره آن هشدار داده است. یکی از حکمت‌های الزام شرع مقدس اسلام به پوشیدگی زنان، آن هم به‌حد قابل توجهی بیشتر از مردان، می‌تواند همین امر باشد. به هر حال، تهدیدی که برهنگی نسبت به زیبایی زن دارد و ضرری که از این جهت

متوجّه اوست، اگر قطعی و صددرصد هم نباشد، محتمل است و رفع ضرر محتمل نزد عقلا واجب است؛ زیرا اگر کودکی به عاقلی خبر دهد که فلان آب مسموم است، او هرگز از آن آب نخواهد نوشید. اگر کسی هم گوهر باارزشی داشته باشد و آن را در معرض دستبرد قرار دهد، عاقلان او را نکوهش می‌کنند. همچنین است حکم پوشش که اگر زن، پای‌بند به اصول مذهبی هم نباشد، عقل بر او حکم می‌کند که خود را در مقابل نگاه مردان بیگانه بپوشاند، وگرنه مورد سرزنش عقلا واقع خواهد شد.

3. حفاظت از حقوق شخصی زن

انسان افزون بر قوای شهوی، غضبی و بهیمی، از قوّه عقلانی نیز برخوردار است و همین امر، او را از دیگر حیوانات متمایز می‌سازد. محدوده لذت بری و تمتّع آدمی نیز به واسطه همین قوّه نکته‌سنج و لطیف، نسبت به دیگر حیوانات گستردگی بیشتری دارد.

 قوّه شهوی حیوان برخلاف انسان، بدون دیگر قوای او و به طور جداگانه اعمال می‌گردد. برای مثال، گوسفند هنگام آمیزش، هیچ گاه درباره زشتی، زیبایی، آرایش و رعنایی طرف مقابل نمی‌اندیشد و از این امور لذت نمی‌برد. امّا انسان افزون بر آن لذت مختص به حیوانات، از تمام حرکات، سکنات، صداها، اشاره‌ها و دیگر ویژگی‌های طرف مقابل و در یک کلام از تمام بدن او متمتع گردیده، لذّت می‌برد.⁽¹⁾تمتّعات از حقوق شخصی هر فرد است. زن در

بُعد انسانی همتای مرد است، حقوقی دارد و باید از حقوق خود بهره‌مند گردد.

«حق» از زیباترین و پسندیده‌ترین واژه‌های آفرینش است و در تمام ادیان و جوامع بشری مورد توجّه است. حقوق و ادای آنها، فراتر از زمان‌ها، مکان‌ها، اشخاص و ادیان است. در واقع، انسان از هر طبقه اجتماعی و با هر دین و مکتبی، به ادای حقوق دیگران حساسیت نشان می‌دهد و این مطلب، حق و حقوق را فرا زمانی و فرا مکانی جلوه‌گر می‌سازد.⁽¹⁾از سویی دیگر، حفظ حقوق شخصی، از نظر اخلاقی و عقلی لازم است.

به یقین، پاسبانی از این حقّ شخصی، با بی‌حجابی ممکن نخواهد بود. زن بی‌حجاب شاید بتواند از کام‌جویی‌هایی که جنس مخالف توسطّ دیگر حواس پنج‌گانه از او دارد جلوگیری کند، ولی هرگز نمی‌تواند از لذّت‌جویی مرد با حسّ قدرتمند بینایی درامان بماند. بر این اساس است که شرع مقدّس اسلام، دژی محکم در اختیار زن قرار داده تا به‌وسیله آن، از این حق نگهبانی کند و آن قلعه مستحکم، چیزی نیست جز حجابی که بر او واجب کرده است. نه برای اینکه او را محدود کند، بلکه، برای اینکه به او قدرت بخشد و در او مصونیت ایجاد کند.

 این حقّ زن است که با پوشانیدن و مخفی داشتن جاذبه‌های ظاهری خویش، به هیچ مردی اجازه لذت جویی و بهره‌برداری گناه آلود از آن‌را ندهد. پس پوشش بیشتر زن نسبت به مرد، نه تنها حافظ حقوق شخصی او که عین حقّ اوست.

4. حفظ ارزش و کرامت والای زن

مسئله ارزش‌ها و ضدّ ارزش‌ها در هر مکتب، یکی از مسائلی است که با جهان‌بینی آن ارتباطی مستقیم دارد و از جمله این ارزش‌ها، ارزش و اهمیّت زن است که در طول تاریخ و در جوامع مختلف بشری، بسته به نوع جهان‌بینی هر قوم، قبیله و جامعه‌ای دارای نوسانات مختلفی است و اشاره به گوشه‌ای از آن خالی از حُسن نیست:

در یونان [باستان]، زن جزو کالاهای تجاری در بازارها خرید و فروش می‌شد، بدون شخصیّت حقوقی و اجتماعی بود و بعد از وفات شوهرش حقّ زندگی نداشت. مرد می‌توانست زنِ خود را به هر که بخواهد قرض دهد یا به دوستانش هدیه کند.⁽¹⁾

در استرالیا زنان به مثابه حیوانات اهلی بودند و در مسافرت‌ها حمل تمام اثاثیه خانه و بچّه توسط زنان انجام می‌گرفته است. همچنین در مواقع قحطی و گرسنگی، زنان را می‌کشتند و گوشت آنها را می‌خوردند.⁽²⁾

مجامع مسیحی ایتالیا و اسپانیا، پس از مناظرات زیاد معتقد شدند که در میان زنان جهان فقط حضرت مریم علیهاالسلام انسان بوده و دارای روح جاوید است؛ بقیّه زنان دارای صفت انسانی نبوده، علاوه بر آنکه روح جاوید ندارند، برزخ بین انسان و حیوان محسوب می‌گردند.⁽³⁾

در آفریقا اهمیّت زن و دختر از یک تخم مرغ کمتر بود. چه آنکه اگر سبد تخم مرغ از دست دختر یا زن آفریقایی می‌افتاد و تخم‌مرغ‌های آن

می‌شکست، به اعدام محکوم و کشته می‌شد؛ در مجلس جشن یا میهمانی از گوشت دختران استفاده می‌کردند و آنها را می‌کشتند و گوشتشان را کباب کرده، برای میهمان می‌آوردند.⁽¹⁾

ارزش و اعتبار زن در میان اعراب جاهلی پیش از اسلام نیز تفاوت چندانی با موقعیّت او در میان دیگر اقوام نداشت. زنده به گور کردن دختران در زمان جاهلیّت عرب، معروف است. قرآن در این باره می‌فرماید:

چون یکی از آنها را به فرزند دختری مژده آید، از شدّت غم و حسرت رخسارش سیاه شده و سخت دلتنگ می‌شود و از این عار، روی از قوم خود پنهان می‌نماید. به فکر افتد که آیا آن دختر را با خواری نگهدارد یا زنده به گور کند. (نحل: 58 و 59)

مقام و موقعیّت زن در جاهلیّت نوین غرب نیز دست‌کمی از موقعیّت او در جاهلیّت عرب و دیگر اقوام و تمدن‌های گذشته ندارد. در جهان‌بینی مادّی و بدون معنویت غرب، مادیت حرف اول را می‌زند. براساس این جهان‌بینی، انسان جُز «تن» چیز دیگری نیست و این «تن» یکی از مهم‌ترین آبشخورهای لذّتِ اوست و او در فرصت محدودی که تا مرگ دارد، باید تا می‌تواند از همه لذت‌ها بهره‌مند شود. در چنین جامعه‌ای، زن دیگر آن انسانی نیست که امانت دار الهی باشد و بتواند تا آنجا والامقامی یابد که به دیدار پروردگار خویش برسد. او فقط «تن» است و ارزش او در این جامعه، تنها به اندازه ارزش «تن» اوست.

در این جهان‌بینی، زن تنها یک ارزش دارد و آن ارزش زنانگی‌اش است.

او تا وقتی در جامعه اعتبار دارد که بتواند بیشترین لذّت‌بخشی را با «تن» و اندام زنانه خویش داشته باشد و پس از نابود شدن این جاذبه به هر دلیل و علّتی، همه موجودیّت، هستی، ارزش و اعتبار خویش را در جامعه از دست خواهد داد. در بینش مادیّ و دنیایی غرب، انسان باید بیشترین لذت جسمی را از جهان و هر آنچه در آن است ببرد. پس طبیعت، حیوانات و حتّی انسان‌ها نیز باید به مصرف او درآیند و از سویی، باید مصرف کنندگان خوبی برای کالاهایی باشند که او برای افزونی سرمایه، تولید کرده است. این جهان‌بینی بی‌معنویّت، نظام اقتصادی متناسب با خویش را می‌طلبد که همان نظام «سرمایه‌داری» است و وظیفه دارد جهان و هر آنچه در آن است را به هرچه بیشتر مصرف شدن و مصرف کردن⁽¹⁾وادارد. زن که فقط جسم و تَن است، برای آنکه در چنین نظامی که غیر از مصرف شدن و مصرف کردن، هیچ ارزش دیگری را به رسمیّت نمی‌شناسد، موقعیتی بیابد، باید مصرف کننده و مصرف شونده مناسبی باشد. افزون بر این، او نیروی کارآمد و کم توقعی است که برای تولید کالا بسیار مناسب است. اسف‌انگیزتر اینکه، جاذبه جنسی و ظواهر جسمی او، وسیله خوبی است برای مصرف هرچه بیشتر دیگر کالاهای مصرفی. اینجاست که دست قدرتمند سرمایه‌دار، زن را چون طعمه‌ای برای گرمی بازار خویش برمی‌گزیند و او افزون بر هرچه بیشتر مصرف شدن و مصرف کردن، باید وسیله‌ای گردد برای مصرف هرچه بیشتر هر چیز دیگر.⁽²⁾

 در این راستا، زن باید بیشترین استفاده را از اندام و ظواهر جسمی و زنانه

خویش بنماید. او هرچه عریان‌تر گردد، جذّاب‌تر می‌شود و هرچه جذّاب‌تر گردد، به کارآیی خویش می‌افزاید. زن عروسکی است زیبا و پرجاذبه در دست کارگزاران قدرت و سرمایه‌داران بزرگ که برای رسیدن به منفعت‌های خویش، او را با سر و اندام عریان به نمایش می‌گذارند و وقتی کهنه و فرسوده گشت، به راحتی به دور می‌اندازند.

در چنین جامعه‌ای که ارزش‌های والای انسانی زن رنگ باخته، او ناچار است تنها با تکیه بر ارزش زنانگی خویش جایی برای خود باز کند و شخصیت و ارزشش، به اندازه عروسک یا کالایی بی‌ارزش و مصرفی پایین می‌آید. البته مسئله در همین حد تمام نمی‌شود و این ارزشِ اندک و دروغین نیز برای زن ماندگار نخواهد بود. طبیعت آدمی چنین است که اشیای کمیاب هرچند کم‌فایده، برای او ارزشمند و اشیای فراوان هرچند پرفایده برایش بی‌ارزش خواهد بود. مثال روشن این قضیّه، نعمت عظیم آب است. همه می‌دانند که زندگی بشر بدون آب محکوم به نابودی است و هیچ موجود زنده‌ای بدون آن، امکان ادامه حیات ندارد، ولی می‌بینیم که به دلیل وفور و در دسترس بودن این نعمت حیاتی، چه اندازه بی‌اعتنا و پراسراف با آن برخورد می‌شود و در عین حال، نگرش انسان به طلا که نقش چندانی هم در زندگی او ایفا نمی‌کند، به علّت کمیاب بودنش به گونه‌ای دیگر است.

این مسئله عمومیّت دارد و اگر زن اندام و زیبایی‌های جسمی و جاذبه‌های جنسی خویش را رایگان و بی حدّ و مرز به نمایش بگذارد، پس از مدتی دامنه این عمومیّت، او را نیز شامل خواهد شد. اندکی بعد این جاذبه‌ها، به دلیل وفور و همه‌جایی شدن رنگ می‌بازد. به گفته ویل دورانت: «آنچه بجوییم و نیابیم،

عزیز و گران‌بها می‌گردد. زیبایی یک شی‌ء چنان‌که خواهیم دید، بستگی به قدرت میل به آن شی‌ء دارد؛ میلی که با ارضا و اقناع ضعیف می‌شود و با منع و جلوگیری قوی می‌گردد».⁽¹⁾«دامن‌های کوتاه بر همه جهانیان به جز خیاطان، نعمتی است و تنها عیبشان این است که قدرت تخیّل مردان را ضعیف‌تر می‌کند. شاید اگر مردان قوّه تخیّل نداشته باشند، زنان نیز زیبا نباشند».⁽²⁾

آلفرد هیچکاک، فیلم‌ساز معروف غربی که براساس شغل خویش تجربه‌های فراوانی از زنان دارد، می‌گوید: «من معتقدم که زن هم باید مثل فیلمی پرهیجان و پُرآنتریک باشد؛ بدین معنا که ماهیّت خود را کمتر نشان دهد و برای کشف خود، مردان را به نیروی تخیّل و تصوّر زیادتری وادارد. باید زنان، پیوسته بر همین شیوه رفتار کنند؛ یعنی کمتر ماهیّت خود را نشان دهند و بگذارند مرد برای کشف آنها بیشتر به خود زحمت دهد.»⁽³⁾البته نه تنها زنانِ غربی به نصایح این فیلم‌ساز بها ندادند که متأسفانه زنان‌شرقی نیز به این آفت دچار شدند. هیچکاک ادامه می‌دهد: «زنان شرقی تا چند سال پیش به خاطر حجاب و نقاب و روبندی که به کار می‌بردند، خود به خود جذّاب می‌نمودند و همین مسئله، جاذبه نیرومندی به آنها می‌داد. به تدریج، با تلاشی که زنان این کشورها برای برابری با زنان غربی از خود نشان می‌دهند، حجاب و پوششی که دیروز بر زنان شرق کشیده بود، از میان رفت و همراه آن، از جاذبه جنسی آنها هم کاسته

شد.»⁽¹⁾آنجا که «تن» زن منهای «انسانیت» او حرف اول را می‌زند، کاهش جاذبه جنسی زن، یعنی از میان رفتن همان یک ذرّه ارزش و اعتباری که جامعه برای او قایل بود. ازاین‌رو، می‌بینیم انسان غربی به علّت فراوانی و بیش از حدّ در دسترس بودن کالایی به نام زن، از واقعیت آن احساس سیری کرده و برای تنوّع، به تصویرش روی آورده است.

شاهد این مدّعا، رواج بیش از حدّ فیلم‌های سکسی و کاست‌های مبتذل، پس از رواج برهنگی زن است. این وضعیّت است که حتّی کارگردانان معروف سینما را بر آن داشته تا بگویند: «افسانه زن پایان یافته و زن‌ها ناگهان جاذبیّت خود را از دست داده‌اند».⁽²⁾

در این شرایط، دیگر زن نیست که مطلوب واقع می‌شود؛ زیرا دیگر جاذبه و ارزشی برای مرد ندارد. چنان که می‌بینیم، در کشورهای غربی وضع زن به جایی رسیده که او باید از مرد خواستگاری کند، نه مرد از او. از جوانی اروپایی پرسیده شد: چرا ازدواج نمی‌کنی؟ گفت: «وقتی که هر روز شیر تازه را به فراوانی بتوان به دست آورد، چرا گاو تهیّه کنم؟»⁽³⁾از این سخن به خوبی می‌توان میزان انحطاط زن را در جوامع غربی تخمین زد.

اکنون مسئله را از دیدگاه مکتب الهی اسلام بررسی می‌کنیم. در جهان بینی اسلامی، معنویت حرف اول را می‌زند نه مادیّت. بر اساس این جهان بینی،

انسان تنها جسم و تن نیست، بلکه بعد گسترده‌تری به نام روح دارد. بعد جسمی او فانی و بعد روحی‌اش ماندگار است. رشد جسم، محدود است، ولی روح می‌تواند آن‌قدر اوج بگیرد که به مقام «لقاء اللّه» برسد. تن، مرکب روح است و تا آنجا ارزش دارد که بتواند نردبان مناسبی برای تعالی روح قرار گیرد، نه بیشتر.

از دیدگاه مکتبی که بر چنین جهان بینی‌ای استوار باشد، نقش زن با دیدگاه مکتب‌های مادّی بسیار متفاوت است. در اسلام، زن دیگر کالا، حیوان یا موجودی در برزخ بین انسان و حیوان نیست؛ بلکه او از نظر انسانیت، سرشت و سرنوشت با مرد مساوی است. زن می‌تواند همچون مرد به درجه‌ای از تعالی و رشد برسد که مورد خطاب وحی الهی قرار گیرد، با فرشتگان سخن بگوید، غذای آسمانی برایش فرود آید و مهم‌تر از همه، به مقام قرب حق تعالی برسد.

در چنین نظامی، زن دیگر عروسک و اسباب بازی در دست مردان نیست، بلکه او مربّی جامعه است؛ کسی که مرد از دامن او به معراج راه می‌یابد. او نه تنها دارای ارزش والاست که به سبب نقش خطیر تربیتی خویش «زیر بنای فضیلت‌های انسانی و ارزش‌های والای خلیفة اللّه در جهان است».⁽¹⁾

برخلاف مکتب‌های مادّی، اسلام به زن چنان مقام و اعتباری داده که به فرمایش خاتم پیامبران صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دوست داشتن او، ملاک ازدیاد ایمان است:

«مَا اَظُنُّ رَجُلاً یَزْدادُ فی الایمانِ خَیراً إلاّ إزْدادَ حُبّاً لِلنِّساءِ؛ گمان نمی‌کنم ایمان مرد ازدیاد نیکویی بیابد، مگر اینکه محبتش به زنان افزایش پیدا کند.»⁽²⁾در مکتب اسلام، این جسم

و تن آرایش یافته زن نیست که به او اعتبار می‌بخشد، بلکه روح سرشار از عاطفه و لطافت و تربیت الهی اوست. در ارزش و اهمیت زن در اسلام، همین بس که به فرموده امام خمینی رحمه‌الله: «قرآن کریم (کتاب آسمانی این دین مبین) انسان ساز است و زنان نیز انسان ساز».⁽¹⁾

زن مسلمان که مقام و موقعیتی شگفت‌انگیز دارد، چرا بدن عریان خویش را در معرض نگاه‌های خیره هرزگان قرار دهد؟ او همه جسم و تن نیست تا با ارائه هرچه بیشتر اندام، بخواهد جایی برای خویش در جامعه باز کند. او نیز انسانی است همانند دیگر انسان‌ها، امانت‌دار عهد الهی و خلیفه خدا بر روی زمین، با روحی مستعد تکامل و دارای استعدادهای فراوان و این را خوب می‌داند که تا وقتی همه نظرها به اندام او خیره باشد، هیچ چشمی نمی‌تواند ملکات، سجایای اخلاقی و استعدادهای والای او را بنگرد.

او در پرتو تعالیم انسان ساز اسلام، ارزش حقیقی خویش را خوب دریافته و می‌خواهد انسانیت، ملاک ارزیابی شخصیتش قرار گیرد، نه ظواهر جسمانی و زنانگی. پس اندام و زینت‌های وجودی خویش را در پرده حجاب محفوظ می‌دارد تا بتواند با ارزش حقیقی خویش و به اعتبار انسانیت و کرامتِ والای یک زن در جامعه به فعالیت بپردازد، نه به عنوان عروسکی خوش آب و رنگ برای سیر کردن شهوتِ هرزگان و وسیله‌ای برای تبلیغ کالاها، جلب جهانگردان، تزیین دکور اتاق‌های انتظار و... ، که وقتی رنگ و لعاب و جاذبه ظاهری‌اش از میان رفت احساس پوچی و پریشانی کند.

البتّه ارزش زنانگی او هم به جای خویش باقی است، ولی حاضر نیست همین را هم به بهای هر نگاه آلوده و برای سیر کردن هوس‌های یک مشت آلوده فریبکار بفروشد؛ بلکه این گوهر گران‌بها را در صدف وجود مردی قرار خواهد داد که یگانه مرد زندگی‌اش باشد، نه هر مرد هرزه و هرجایی دیگر. این نکته ظریف را چارلی چاپلین، هنرمند بزرگ سینما نیز دریافته و ازاین‌رو، به دخترش جرالدین چاپلین توصیه می‌کند: «دخترم، هیچ کس و هیچ چیز دیگر را در این جهان نمی‌توان یافت که شایسته آن باشد که دختری ناخن پای خود را به خاطر آن عریان کند.... به گمان من، تن تو باید مال کسی باشد که روحش را برای تو عریان کرده است.»⁽¹⁾افسوس و صد افسوس که زنان غربی و متأسّفانه بسیاری از زنان خودباخته شرق، هنوز هم از این نکته غفلت می‌ورزند.

5. حفظ حقوق الهی

آری، حجاب زن در اسلام و پوشش بیشتر او نسبت به مردان، افزون بر دلایل و مزیت‌های پیش گفته، از حکمتی دیگر برخوردار است و آن، حفظ جایگاه اصلی، ارزش واقعی، حرمت و شخصیت زن مسلمان است. ازاین‌رو، می‌بینیم در حالی که نگاه به زن مسلمان، حتـی بدون قصد و نظر تحریم گردیده، شرع مقدس، نگاه کردن مرد به زن غیرمسلمان را بدون اندیشه جنسی حرام نکرده است.

سکونی از امام صادق علیه‌السلام و ایشان از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل کرده‌اند که:

«لاحُرْمَةَ لِنِساءِ أَهْلِ الذِّمّة أَنْ یَنْظُرَ إلی شُعورهِنّ وَ أَیدیهّنِ؛⁽¹⁾نگاه کردن به موها و دست‌های زنان اهل ذمّه حرام نیست».

حضرت امام خمینی رحمه‌الله نیز می‌فرماید:

نگاه به مطلق کفّار به شرط عدم التذاذ و ریبه، یعنی خوف وقوع در حرام مانعی ندارد، امّا احتیاط آن است که فقط به مواضعی نگاه کرد که عادتاً نمی‌پوشانند.⁽²⁾

در اینجا، ملاکِ حرمت نگاه، تحریک قوای جنسی، شهوانی و... نیست، بلکه منزلت و حرمت زن مسلمان اصل و ملاک است؛ حرمتی که به فرموده آیت اللّه جوادی آملی، زنان غیرمسلمان از آن بی‌بهره‌اند.⁽³⁾ولی حرمت و کرامت زن مسلمان آن قدر اهمیّت دارد که از محدوده حقوقِ شخصی او فراتر رفته است و به نظر برخی از اندیشمندان و حکیمان اسلامی، از حقوق الهی به شمار می‌آید. آیت اللّه جوادی آملی در این باره می‌نویسد:

 حرمت زن، نه اختصاص به خود زن دارد، نه مال شوهر و نه ویژه برادر و فرزندانش می‌باشد. همه اینها اگر رضایت بدهند، قرآن راضی نخواهد بود؛ چون حرمت زن و حیثیت زن به عنوان حق اللّه مطرح است...⁽⁴⁾و هتک حرمت او برای احدی روا نیست و همگان موظّف به پاسداری از مقام زن هستند. در خلال احکام دینی مشهود است؛ مثلاً اگر کسی به حیثیت وی تجاوز کرده و ناموس او را هتک کند، باید محدود شود و هیچ چیزی مایه

سقوط حدّ زانی نیست، نه رضایت همسر و نه رضایت خود زن؛ زیرا ناموس او جنبه حق اللّه دارد و نظیر مال نیست که اگر به سرقت رفت و مسروقٌ منه رضایت داد، حدّ ساقط گردد⁽¹⁾... لذا کسی حق ندارد بگوید من به نداشتن حجاب رضایت دارم. از اینکه قرآن می‌گوید: هر گروهی اگر راضی باشند، شما حدّ الهی را در برابر آلودگی اجرا کنید، معلوم می‌شود عصمت زن، حق اللّه است.⁽²⁾

بر این اساس، حجاب زن از حق‌های الهی بوده و هر انسان مؤمنی، نه تنها برای منافع رعایتِ پوشش اسلامی، حفظ شأن و منزلت زن مسلمان، مصالح اجتماعی و...، بلکه از روی بندگی خداوند متعال موظّف به ادای این حق است. می‌توان گفت که حجاب زن مسلمان، پرچم حق پذیری و حق‌شناسی او در مقابلِ ذات پاک پروردگار است که آن را با افتخار تمام بر فراز کشور وجود خویش می‌آویزد.

از این همه ادله بر می‌آید که تفاوت زن و مرد در احکام و از جمله تفاوت‌های آنان در پوشش، به تفاوت‌های ظریف جسمی و روحی میان زن و مرد بازمی‌گردد. این تفاوت‌ها نه به عنوان تبعیض که به مقتضای حکمت بالغه الهی، ضرورتشان در نظام آفرینش و بر اساس رعایت عدل و مساوات در وجود هر یک از این دو قرار گرفته است.

آنچه در این فصل بدان اشاره شد، در این سخن مولا علی علیه‌السلام متبلور است که فرمود: «فَإنَّ شِدَّةَ الحِجابِ أَبْقی عَلَیْهِنَّ؛ پس بی‌گمان، شدت حجاب و پوشش، برای

سلامت و استواری هرچه بیشتر زنان سودمندتر است».⁽¹⁾

از هر سو که به مسئله پوششِ زن در اسلام می‌نگریم، می‌بینیم که این امر در درجه اول و به طور مستقیم به نفع زن است؛ چه در تأمین سلامت روحی و جسمی‌اش و حفاظت از حقوق فردی و اجتماعی او. در درجه بعد نیز به مصلحت جامعه اسلامی است که منافع آن به صورت غیرمستقیم به خود زن باز می‌گردد. به همین دلیل، هرچه زن پوشیده‌تر باشد، مصلحت افزون‌تری را برای خویش تضمین می‌کند. ازاین‌رو، اسوه و الگوی زنان دو عالم، حضرت فاطمه صدّیقه علیهاالسلام، کسی که تربیت یافته کانون وحی است، در دامن نبوّت پرورش یافته و به واسطه زن بودن، بر مصلحت زنان به خوبی آگاه است، بهترین چیز را برای زن این می‌داند که: «نه مرد بیگانه‌ای او را ببیند و نه او مرد بیگانه‌ای را»⁽²⁾و این کلام پُر مغز و عمیق، مورد پسند رسول گرامی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله واقع می‌شود و بی‌درنگ ایشان را پاره تن خویش معرّفی می‌کند. گویا حضرت با این تعبیر لطیف  و واکنش دقیق، اشاره به این دارند که این سخن نیز از مکتب من ریشه می‌گیرد.

فصل سوم: مقنعه و روسری از منظر قرآن و احادیث

اشاره

در این فصل می‌کوشیم تا نظر اسلام را درباره روسری و مقنعه بررسی کنیم و کیفیّت، کارکرد و رنگ این پوشش را از دیدگاه قرآن و احادیث به دست آوریم.

نخست به صورت گذرا، پیشینه و حدود حجاب زن را در اسلام بررسی می‌کنیم.

1. پیشینه حجاب در اسلام

تا پیش از سال پنجم هجری، بر زنان مسلمان واجب نشده بود که حجاب داشته باشند. در این سال، خداوند، حکم حجاب را بر زنان رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قرار داد و به مؤمنان دستور داد تا هرگاه از همسران پیامبر چیزی خواستند، از پشت پرده بخواهند: «فَأِذا سَأَلتُموهَنَّ مَتَاعاً فَسْئَلوهُنَّ مِنْ وَراءِ حَجابٍ؛ هرگاه از زنان رسول متاعی می‌طلبید، از پس پرده بخواهید.» (احزاب: 53)⁽¹⁾سپس آنها را از تبرّج و خود نمایی بازداشت.

اصولاً روش قرآن کریم در بعضی از احکام، تشریع تدریجی است. برای مثال، در تشریع حرمت شراب‌خواری، نخست شراب‌خوری و مستی را در اوقات نماز نهی می‌کند و آن‌گاه پس از مدتی، حرمت همیشگی آن تشریع

می‌شود. در این مورد نیز نخست در مورد همسران پیامبر که به علّت زیستن در کانون وحی و نزدیکی ویژه‌ای که با رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دارند، از موقعیّت خاصّی برای مؤمنان زن و مرد دارند و مسئولیت بیشتری نیز بر دوششان نهاده شده، حکمِ حجاب صادر می‌گردد و در مرحله بعد، همه زن‌های مؤمن به پوشاندن زینت‌های خویش از چشم نامحرمان وظیفه می‌یابند:

وَ قُلْ لِلْمؤمِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ اَبْصارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُروجَهُنَّ وَ لاَیُبْدینَ زینَتَهُنَّ إلاّ مَا ظَهَرِ مِنْهاَ. (نور: 31)

ای رسول، به زنان مؤمن بگو تا چشم‌ها و فروج و اندامشان را (از عمل زشت) محفوظ دارند و زینت و آرایش خود را، جز آنچه قهراً ظاهر می‌شود، بر بیگانه آشکار مسازند.

واژه «زینت» به طور مطلق از مفهومی عام برخوردار است که هم زینت طبیعی (خلقی) و هم زینت اکتسابی (عارضی) را شامل می‌شود.

خلیل بن احمد فراهیدی می‌گوید: «زیبایی، نقیض زشتی است... و زینت، هر آنچه را به واسطه آن آراسته شود، در بر دارد.»⁽¹⁾فخر رازی نیز در این باره می‌نویسد: «بدان! زینت نامی است بر زیبایی‌های مخلوق که خداوند آفریده و همین طور به آنچه انسان به وسیله آن آراسته و مزیّن می‌شود، مثل لباس و... اطلاق می‌شود».⁽²⁾

آیه شریف بالا، زن را مأمور می‌کند که زینت‌هایش را بپوشاند و آنها را در مقابل چشمان نامحرم ننهد. البته این حکمِ عام، در ادامه آیه در دو بُعد،

تخصیص خورده و شامل استثناهایی می‌گردد. عبارتِ: «إلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهاَ» اولین استثنا را بیان می‌کند. از این جمله نتیجه گرفته می‌شود که زینت زن به دو دسته زینت‌هایی که به طور طبیعی آشکار است و زینت‌هایی که به طور معمول پنهان است، تقسیم می‌گردد.

فقیهان و مفسران در اینکه کدام یک از زینت‌های طبیعی یا اکتسابی زن، زینت ظاهری است و کدام یک، از زینت‌های پنهان به شمار می‌آید، دیدگاه‌های گوناگونی دارند. همچنین درباره آن، احادیث متعددّی از معصومان علیهم‌السلام نقل شده که به علّت گستردگی این دیدگاه‌ها مجال آوردن همه این احادیث و گفتارها را نمی‌یابیم. در این مورد، هر کس باید در عمل به فتوای مجتهدی عمل کند که از او تقلید می‌کند، ولی در اینکه غیر وجه وکفّین (دست‌ها از مچ به پایین) از زینت‌های پنهان زن به شمار آمده و پوشانیدن آنها واجب است، از لحاظ فقه اسلامی هیچ گونه تردیدی وجود ندارد. این قسمت، جزءِ ضروریات و مسلمات است. نه از نظر قرآن و نه از نظر فتواها، در این باره اختلاف و تشکیکی وجود ندارد.⁽¹⁾

فضیل بن یسار می‌گوید: از امام صادق علیه‌السلام پرسیدم: آیا ذراعینِ زن نیز از شمار زینت‌هایی است که خداوند تبارک و تعالی در مورد آن فرمود: (وَ لاَیُبْدینَ زینَتَهُنَّ)؟ ایشان فرمود: «بلی، آنچه روسری آن را می‌پوشاند و بالاتر از دو دستبند، از شمار زینت است».⁽²⁾

از مسعدة بن زیاد نیز نقل است که گفت: «شنیدم که از حضرت صادق علیه‌السلام در مورد زینت‌های آشکار زن سؤال شد، ایشان فرمود: صورت و کفّین (دست‌ها از مچ به پایین).»⁽¹⁾همچنین عایشه نقل می‌کند که خواهرش اسماء در حالی که لباس نازکی به تن داشت، نزد رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آمد، حضرت روی از وی بر تافت و فرمود:

ای اسماء، زن هنگامی که به بلوغ می‌رسد، صحیح نیست که غیر از این قسمت و این قسمت از بدنش پیدا باشد و به صورت و کفّین خویش اشاره کرد.⁽²⁾

در بخش اول آیه، به زنان دستور داده شده زینت‌های خویش را آشکار نسازند. ظاهر این قسمت از آیه چنین می‌نمایاند که گویی زن در مقابل جمیع افراد باید این دستور را اجرا کند، ولی ادامه آیه که بیانگر دومین استثنا است، با عبارت: «إلاّ لبعولتهنّ...»، گروه دوازده گانه‌ای را از این عام، خارج می‌سازد. این گروه عبارت است از: 1. شوهران؛ 2. پدران؛ 3. پدر شوهران؛ 4. پسر شوهران؛ 5. پسران؛ 6. برادران؛ 7. پسر برادران؛ 8. پسر خواهران؛ 9. زنان؛ 10. مملوکان؛ 11. خدمتکاران مردانی که از زن بی نیازند؛ 12. کودکانی که از امور جنسی بی خبرند.⁽³⁾

پس از اینکه تاریخچه پوشانیدن زینت زن در اسلام و استثناهای آن نیز مشخّص گردید، اینک باید از چگونگی پوشش و پنهان ساختن زینت، سخن به میان آورد.

پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

شوهر حق دارد به بدن زن که زیر پیراهن قرار دارد نگاه کند و برادر و فرزند مجازند از روی پیراهن به بدن زن نگاه کنند، ولی در برابر نامحرم، باید چهار لباس پوشید: پیراهن، مقنعه، چادر و شلوار.⁽¹⁾

 قرآن کریم نیز افزون بر صدور حکم پوشش زنان، برای تأمین حجاب بیشتر و بهتر آنها و همچنین پیشگیری از رواج سلیقه‌ها و مدل‌های نامطلوب لباس در مواجهه با نامحرم، دو شکل پوشش خاص به نام «خمار» و «جلباب» را برای بانوان تعیین کرده که در این فصل و فصل بعد، به بررسی این دو نوع پوشش از منظر قرآن و احادیث می‌پردازیم.

2. پیشینه مقنعه از منظر قرآن و احادیث

خِمار یا همان مقنعه، یکی از دو پوششی است که در قرآن کریم برای حفظ حریم عفاف زن به آن اشاره گردیده است. این پوشش، از شمار پوشش‌هایی است که بلافاصله پس از به تکلیف رسیدن دختران غیر مملوک و آزاد بر آنان واجب می‌گردد. از امام‌صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود:

عَلَی الصَّبِیِّ إذَا احْتَلَمَ الصّیامُ و عَلی الجاریة إذا حاضَتْ الصِیّامُ و الخمار إلاّ أن تکون مملوکة.

هنگامی که پسر به بلوغ رسید، روزه گرفتن بر او واجب می‌گردد و هنگامی که دختر به بلوغ رسید، روزه گرفتن و مقنعه پوشیدن بر او واجب می‌شود،

مگر اینکه دختر مملوک باشد (آزاد نباشد).⁽¹⁾

پوشیدن این نوع حجاب در آیین مقدس اسلام، از تأکید خاصّی برخوردار است. خداوند تعالی در آیه 31 سوره نور که به آیه حجاب نیز معروف است، پس از اعلام دستور پوشش به زن، بلافاصله بی هیچ درنگی خطاب به زن‌های مؤمن می‌فرماید: «وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهِنَّ؛ و (زنان) باید سینه و بر دوش خود را به مقنعه بپوشانند».

 در فصل دوم، دیدگاه‌های لغت شناسان را در مورد واژه خمار گفتیم. از مجموع آنها می‌توان نتیجه گرفت خمار، پوششی است که زن به واسطه آن، سرش را می‌پوشاند و این همان لُبِّ مطلبی است که در مورد مفهوم مقنعه و چارقد در کتاب‌های لغت فارسی مطرح شده است. بنابراین، خِمار همان مقنعه و روسری است که در ایران و نیز بسیاری از کشورهای دیگر متداول بوده و زنان آن را بر سر انداخته، موهایشان را در زیر آن پنهان می‌ساختند.

مفسّران نیز ذیل آیه مورد نظر، خمار را به همین ترتیب معنا کرده‌اند که برای اطلاع بیشتر خوانندگان، به پاره‌ای از آنها اشاره می‌شود:

الف) المیزان: آن جامه‌ای است که زن سر خود را با آن می‌پیچد و زاید آن را به سینه‌اش آویزان می‌کند.⁽²⁾

ب) مجمع البیان: خُمُر: مقنعه‌هاست (جمع خمار) و آن پوشش سر زن

است که به پیشانی آویخته می‌شود.⁽¹⁾

ج) التبیان: خِمار پوشش سرِ زن است که بر پیشانی می‌آویزد و جمع آن خُمُر است. جبائی گوید: خُمُر همان مقانع (مقنعه‌ها) است.⁽²⁾

د) روح المعانی: مقنعه‌ای که زن بر سر قرار می‌دهد.⁽³⁾

ه ) الجامع لأحکام القرآن: خُمُر: جمع خمار است و چیزی است که زن سرش را با آن می‌پوشاند.⁽⁴⁾

 و) أحسن الحدیث: خمر «به ضمّ خاء و میم» روسری‌ها و مفرد آن خِمار است.⁽⁵⁾

جالب اینجاست که یکی از چیزهایی که به عنوان جهیزیّه برای حضرت زهرا علیهاالسلام خریداری شده، همین «خمار» (مقنعه) بوده است.⁽⁶⁾این پوشش، همراه با پیراهن و شلوار، حدّ متوسّط پوشش زن در مقابل نامحرم است. محمد بن مسلم در مورد کفّاره قسم که اطعام یا پوشش ده مسکین است و خداوند در مورد آن می‌فرماید: «مِنْ اَوْسَطِ مَا تُطْعِموُنَ اَهْلیکُمْ اَوْ کِسْوَتِهِمْ» (مائده: 89)، از

امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام روایت می‌کند که فرمودند: «برای هر مردِ مسکین یک ازار و یک رداء و برای هر زن، آنچه محرّمات بدن او را می‌پوشاند: شلوار، مقنعه و پیراهن (ازار، خمار یا درع)».⁽¹⁾

نکته قابل توجّه اینکه در قسمت قبلِ آیه، به پوشش زینت‌های پنهان زن دستور داده شده بود و مو و سر و گردن زن نیز از زینت‌های چشم گیر او به شمار می‌آید و دستور دوباره به پوشش مقنعه و تأکید مضاعفِ این مطلب، می‌تواند نشان از اهمیت و حساسیت پوششِ این قسمت از بدن زن باشد.

در کتاب التحقیق فی کلمات قرآن الکریم، در بحث از این آیه آمده است: «ذکر این جمله پس از امر به پوشش و پنهان داشتن زینت، بر شدّت این امر و تأکید در آن دلالت دارد».⁽²⁾

تاریخ ثابت کرده که فساد، همیشه از برهنگی سرِ زن  که سر آغاز همه برهنگی‌هاست، شروع شده و به تدریج به دیگر اعضای او سرایت می‌کند. استعمارگران نیز همین که بخواهند ملّتی را استثمار کنند، نخست بدن زنان آن ملت را عریان می‌سازند و در این مسیر از سر شروع می‌کنند. این همان کاری است که استعمار فرانسه با ملّت رنج‌دیده الجزایر انجام داد. فرانتس فانون، جامعه‌شناس و روان‌شناس مشهور می‌گوید: «نخستین اقدام ضدّ فرهنگی که فرانسه در الجزایر صورت داد، تلاش برای از بین بردن حجاب بود و در این کار موفق شد و هر چه بدن زن الجزایری را بیشتر عریان کرد، چنگال

استعمارگر بیشتر به حلقوم الجزایری فرو رفت».⁽¹⁾

گویا تاریخ نیز گواهی می‌دهد برهنگی‌ها همه پیرو برهنه شدن سر است و تا دست به ترکیب جمجمه نزنند، اعضای دیگر حاضر نیستند ترکیبشان به هم بخورد، بلکه با تصرّف جمجمه است که همه چیز به استثمار و استعمار پایان می‌پذیرد.⁽²⁾ازاین‌رو، اسلام در خصوص برهنگی سرِ زنان حساسیت نشان می‌دهد؛ چون پایه گذار همه برهنگی‌هاست و مفسده‌های فراوانی به آن وابسته است.

بر این اساس است که دُردانه امام حسین علیه‌السلام در نخستین ملاقات با پدر بزرگوار خویش، پس از شهادت ایشان که فرصت درد دل کردن پیش آمده، با وجود اینکه شهادت پدر بزرگوار، عموی با وفا، برادران گران‌قدرش و صدها مصیبت جان‌سوز دیگر، جگرش را به آتش کشیده و اسارت، کتک، اهانت و زخم زبان نامردان، سراسر وجودش را پر از درد و رنج کرده بود، به عنوان اولین شِکوه و درد دل عرضه می‌دارد: «یا أَبَتَا اُنْظُر إلیَ رُؤُسِنَا المُکشَفَة ؛ پدر جان، سرهای برهنه مان را ببین».⁽³⁾

 آری، این آغاز درد دل دختر با پدر است و می‌فهماند که جانگدازترین مصیبت برای او، برهنه شدن سرش می‌باشد که از همه مصیبت‌هایی که در این مدّت بر وی وارد گردیده، پراهمیّت‌تر است. هرچند بر اساس نقل مقاتل معتبر، حضرت أبا عبداللّه الحسین علیه‌السلام پیش از رفتن به میدان، به زنان و دختران سفارش کردند تا در زیر معجر، پارچه‌هایی را محکم بر سر و موی خویش

ببندند تا هنگام غارتِ معجرها از سوی دشمن، سر و موهایشان آشکار نگردد. آنان نیز چنین کردند و ازاین‌رو، سر و موی دختر امام پس از به غارت رفتنِ مقنعه او آشکار نگردید، ولی همین قدر برهنگی و کشف حجاب نیز او را آزار می‌دهد و همان‌گونه که هر حرکت و سخن امام در برابر مردم برای تعلیم و مکتب سازی است، این حرکت و شکواییّه دختر ایشان خطاب به پدر بزرگوارش نیز می‌تواند هشداری تکان دهنده به همه دختران، در مورد اهمیت و حسّاسیت پوشیدگی سر باشد.

پس از اشاره به اهمیت و موقعیت خاص این پوشش، جا دارد به بررسی کیفیّت، کارکرد و رنگ آن از نظر آیات شریفه قرآن و راهنمایی‌های اهل بیت علیهم‌السلام بپردازیم.

3. کیفیت پوشش مقنعه

پیش از ورود به بحث، یادآوری این مطلب مناسب است که پوشیدن خمار (مقنعه) پیش از اسلام نیز در میان زنان جزیرة العرب مرسوم بوده است. این امر به خوبی در اشعار عرب جاهلی مشهود است. از جمله قاضی ابوعلی تنوخی به نقل از ابن خلکان گفته است:

قُلْ لِلمَلیحةِ فی الخمار المذهب

  افسدت اَخی التقی المترهب⁽¹⁾

به ملیحه‌ای که در پرده زربفت روسری است، بگو: عبادت برادر پارسای مرا فاسد کردی.

البتّه این مسئله جای تعجّب ندارد؛ زیرا مقنعه را می‌توان از پوشش‌های

فطری زنان به شمار آورد. حضرت حوّا همسر حضرت آدم، نخستین فرستاده خدا بر روی زمین نیز از این نوع پوشش استفاده می‌کرد.⁽¹⁾البتّه کیفیّت پوشش آن با آنچه اسلام دستور می‌دهد، متفاوت بوده است. ازاین‌رو، باید نگاه دین را در مورد چگونگی پوشش و اندازه مقنعه یافت. خداوند در آیه مورد بحث می‌فرماید: «وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جُیُوبِهنَّ؛ زنان باید مقنعه‌های خویش را بر سینه و گریبان‌ها بیفکنند».

از این عبارت برمی‌آید که زنان پیش از نزول آیه، دامنه روسری خود را به شانه‌ها یا پشت سر می‌افکندند، به گونه‌ای که گردن و کمی از سینه آنها نمایان می‌شد.⁽²⁾در تفسیرهای مختلف، از جمله تفسیر نمونه،⁽³⁾جوامع الجامع،⁽⁴⁾الفرقان فی تفسیر القرآن،⁽⁵⁾منهج الصّادقین⁽⁶⁾و تفسیر راهنما⁽⁷⁾نیز به این مطلب اشاره شده است.

مرحوم طبرسی رحمه‌الله می‌فرماید: «زنان عرب، دامن مقنعه‌ها را پشت سر می‌انداختند و به این سبب گلو و سینه شان پیدا می‌شد».⁽⁸⁾خداوند، زنان پرهیزکار را از این امر نهی فرموده و با عبارت «ولیضربن بخمرهنّ علی جیوبهنّ» کیفیّت پوشش صحیح

مقنعه را به آنان ارائه می‌کند. برای درک صحیح این کیفیّت ارائه  شده، لازم است پیش از هر چیز، واژه‌های «ولیضربن» و «جیوب» به دقت بررسی شود:

وَلْیَضْرِبنَ بِخُمُرهِنَّ: ضرب، در لغت به معنای زدن است، ولی بر اساس نقل تفسیرها، در این آیه به معنای قرار دادن، به کار رفته است. مرحوم طبرسی رحمه‌الله در تفسیر جوامع الجامع می‌فرماید: «مراد از زدن روسری‌ها بر گریبان‌ها که بر زنان واجب شده، این است که روسری‌ها را بر سر و گردن و سینه‌هاشان قرار دهند تا آنها را بپوشاند. چنان که عرب‌ها می‌گویند: «ضَرَبتُ بِیَدی عَلَی الحائِطِ؛ دستم را به دیوار گذاشتم.»⁽¹⁾زمخشری نیز، ضرب را در اینجا به قرار دادن، تفسیر کرده است.⁽²⁾

نکته جالبِ دیگر اینکه به کار بردن واژه ضرب که نوعی شدت وحدّت را در بردارد، برای رسانیدن این معناست و حال آنکه به جای این تعبیر، ممکن بود از واژه‌های مترادف دیگری همچون «سَدْل» و... استفاده گردد. یکی از محققان واژه‌های قرآنی در این باره می‌نویسد: «تعبیر به ضرب، اشاره دارد به شدّت پوشش و محکم نمودن مقنعه به هر طریق ممکن، خواه با بستن، گره زدن و وصل نمودن تا اینکه از روی گریبان کنار نرود و تعبیر به صیغه امر ولیضربن، به امر و تأکید آن اشاره دارد».⁽³⁾

بر این اساس، تعبیر «ولیضربن بخمرهنّ علی جیوبهنّ» افزون بر دلالت بر

پوششی خاص، تأکید می‌ورزد که پوشیدن آن باید همراه با دقّت و ظرافت باشد و چنان محکم گردد که به راحتی از آنجاهایی که برای پوشیدن آنها به کار رفته، کنار نرود.

جیوبهنّ: مسئله دیگری که به توجّه و دقّت نیاز دارد، بررسی واژه جیوبهنّ است. جیوب، جمع جَیْب است و جیب در لغت به معنای گریبان، یقه، قلب و دل آمده است.⁽¹⁾

 بعضی از مفسّران، از جمله علّامه طباطبایی،⁽²⁾مرحوم طبرسی⁽³⁾و سید علی‌اکبر قرشی،⁽⁴⁾جیب را به سینه و برخی دیگر همچون مولا فتح اللّه کاشانی،⁽⁵⁾آلوسی بغدادی⁽⁶⁾و قرطبی از آن⁽⁷⁾به یقه تفسیر کرده‌اند.

در قاموس القرآن⁽⁸⁾آمده است: «قاموس (لغت نامه قاموس المحیط) و اقرب الموارد، معنای اولّی جیب را قلب و سینه گفته‌اند، ولی از گفته مجمع البیان پیداست که جیوب، را به معنای گریبان‌ها (یقه‌های لباس) گرفته است. فرموده: جیوب، کنایه از سینه‌هاست؛ زیرا گریبان‌هاست که روی سینه‌ها را می‌پوشاند،

ولی اگر جیوب را سینه‌ها معنا کنیم، از لحاظ آیه و لغت، اشکالی نخواهد داشت. به نظر می‌آید گریبان لباس را به جهت روی سینه بودن، جیب القمیص گفته‌اند». البته بعضی دیگر نیز بر این اعتقادند که جیب به معنای یقه پیراهن است و قسمت بالای سینه را به دلیل همجواری با یقه پیراهن، جیب می‌گویند. به هر حال، آنچه بیشتر مفسّران به رغم اختلاف نظر در معنای جیب بر آن اتّفاق دارند، این است که بر اساس دستور آیه، خمار (مقنعه) باید موها، گردن، زیر گلو، گوشواره‌ها و سینه را بپوشاند.

منهج الصّادقین: باید بزنند، یعنی فرو گذارند زنان (خمرهن) مقنعه‌های خود را (علی جیوبهنّ) بر گریبان‌های خویش؛ یعنی گردن خود را به مقنعه بپوشانند تا موی و بنا گوش و گردن و سینه ایشان پوشیده بماند.⁽¹⁾

 روح المعانی: همان طور که إبن أبی حاتم از إبن جبیر روایت کرده، منظور آیه، امر زنان است به پوشانیدن گردن‌ها و سینه‌هاشان.⁽²⁾

مجمع البیان: امر شدن زنان به انداختن مقنعه‌ها بر سینه‌هاشان، تا گردن‌هاشان پوشیده گردد و گفته شده آنها به این کار امر شدند تا موها، گوشواره‌ها و گردن‌هاشان را بپوشانند.⁽³⁾

کشّاف: یقه‌های لباس زنان گشاده بود. ازاین‌رو، گردن، سینه و اطراف آن نمایان می‌گردید و آنها مقنعه‌های خویش را به پشت سر آویزان می‌کردند و

این قسمت‌ها معلوم بود. بنابراین، امر شدند به اینکه آن را از جلوی رو آویزان سازند تا آن قسمت‌ها را بپوشانند.⁽¹⁾

ابن عباس، مفسّر بزرگ قرآن و صحابی  والا مقام رسول‌اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در تفسیر این آیه گفته است: «زن، مو و سینه و دور گردن و زیر گلویش را بپوشاند».⁽²⁾

البته بعضی خواسته‌اند صورت را نیز از حدود پوششی مقنعه قرار دهند و نوشته‌اند: «مقنعه، چیزی است که زن با آن، صورت و سرش را از نگاه مردان نامحرم می‌پوشاند».⁽³⁾یا اینکه مُراد آیه از «ولیضربن بخمرهنّ علی جیوبهنّ» را آویختن روسری‌ها مانند پرده از جلو چهره دانسته‌اند: «خمار به معنای مقنعه و نقاب است. زنان، نقاب و مقنعه را بر گریبان‌هایشان فرو اندازند تا به طور کامل صورت و گلو و سینه پوشیده باشد».⁽⁴⁾

بحث مذکور درباره مفهوم‌شناسی واژه خمار و آنچه از تفسیرهای مشهور شیعه و عامّه در ذیل آیه نقل گردید و همچنین احادیثی که درباره جواز عدم پوشش وجه و کفّین بدان اشاره شد، بر نا استواری این بیان دلالت دارد. افزون بر این، همان گونه که پیش‌تر هم اشاره شد، بیشتر مفسران، ضرب را در این آیه، به  «قراردادن» تفسیر کرده‌اند نه آویختن.

خلاصه آنکه بر اساس این آیه، زنان باید مقنعه را آن چنان بر سر اندازند

که زینت‌های طبیعی، همچون موها، زیر گلو، گردن، سینه و البته زینت‌های اکتسابی مثل گوشواره را به طور کامل بپوشاند. تعبیر به کلمه «علی» در «علی جیوبهنّ» نیز به احاطه و چیرگی مقنعه بر جیوب اشاره دارد، به طوری که هیچ قسمت از آن، بدون پوشش باقی نماند.⁽¹⁾ازاین‌رو، خمار (مقنعه) از نظر کیفیّت باید خاصیّت پوششی شدید و کافی را در خصوص مکان‌های ذکر شده داشته باشد. از جمله، نوع پارچه مورد استفاده در مقنعه نیز باید در راستای همین مقصود انتخاب شود. بنابراین، استفاده از پارچه‌های توری و نازک که کیفیّت پوششی مطلوبی ندارد، برای این نوع پوشش مناسب نبوده و در روایت معصومان علیهم‌السلام نیز منع گردیده است. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

لایَصلَحُ لِلمرأةِ المُسلِمة أَنْ تَلبس مِنَ الْخُمُرِ و الدِّرعِ مالا یُواری شیئا.⁽²⁾

در شأن زن مسلمان نیست که لباسی مانند روسری و پیراهن بپوشد که بدن‌نما باشد.

همچنین، این پوشش باید به هر وسیله ممکن، به شکلی محکم گردد که به سادگی از محل‌های تعیین شده کنار نرفته، آن مواضع نمایان نگردد.

4. کارکرد مقنعه

بعضی بر این نظرند که صدور حکم «قراردادن مقنعه بر روی سینه و گردن» در این آیه، برای جدا سازی زنان با ایمان از دیگران بوده است. از جمله محمّد سعید العشماوی، در توجیه این آیه گفته است: «در عصر پیامبر، زنان پارچه به

سر کرده و دو طرف آن را به پشت سر می‌انداختند، به گونه‌ای که گردن و بالای سینه آنها آشکار بود. برای آنکه بین زنان مؤمن و غیرمؤمن تفاوت باشد، خداوند دستور داد زنان مؤمن، پارچه را که بر سر کرده، به جلو بدن خویش رها سازند تا از پوشش ممتازی برخوردار گردند.»⁽¹⁾او سپس از این توجیه چنین نتیجه‌گیری می‌کند: «پس این دستور دایمی نیست، بلکه به دورانی برمی‌گردد که جدا سازی زنان این وضع را می‌طلبیده است.»⁽²⁾البته آنچه از شأن نزول این آیه مبارکه برمی‌آید، چیز دیگری است:

«قمی رحمه‌الله از امام باقر علیه‌السلام نقل کرده که در مدینه، جوانی از انصار زنی را دید که روسری خود را چونان معمول آن زمان، پشت گوش انداخته بود. پس به آن زن نگریست تا از او گذشت و چشم آن جوان به دنبال آن زن بود تا وارد کوچه‌ای شد و صورتش به استخوان یا شیشه‌ای که در دیوار بود خورد و پاره شد و متوجّه نشد تا آن زن رفت. بعد جوان به خود آمد و دید خون بر سینه و لباسش می‌ریزد و قسم خورد که خدمت پیغمبر برسد و قصّه را عرضه  بدارد. وقتی داستان را به پیامبر گفت، خداوند این آیه را فرو فرستاد».⁽³⁾

بدون تردید در شأن نزول بالا که شیعه و عامّه با اندک تفاوتی آن را ذیل آیه مورد نظر آورده‌اند،⁽⁴⁾کوچک‌ترین اشاره‌ای به جدا سازی زنان با ایمان از

دیگر زنان نیست، بلکه آیه، به خاطر جوانی از انصار نازل گردید که نزد پیامبر از بدحجابی زنی که به وارد آمدن جراحتی به او انجامیده، شکایت کرد. این آیه، دستوری است به زنان، برای رعایت پوششِ کامل تا از مفسده‌های ناشی از بی‌حجابی و بدحجابی جلوگیری به عمل آید و این همان چیزی است که سیاق آیه به آن اشاره دارد. این آیه در آغاز، به زنان فرمان می‌دهد تا چشم بپوشانند و زینت‌های خویش را پنهان سازند. در پایان نیز دوباره و با تأکید، دستور آشکار نساختن زینت‌ها را، جز در دیده محرم‌ها که در آیه استثنا شده‌اند، صادر می‌کند. حتّی حفظ فرج نیز که در دیگر آیات قرآنی به معنای حفظ پاکدامنی است، در این آیه پوشش را می‌رساند؛ چنان‌که امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

کُلَّما کانَ فی کتاب اللّه مِن ذکرِ حفظ الْفَرجِ فَهُو مِنَ الزِّنا إلاّ فی هذا الْمَوضِعِ فَأنَّهُ لِلْحِفظ مِنْ أن یُنظَر إلیه.⁽¹⁾

هر جا در قرآن سخن از حفظ فرج آمده، منظور پاکدامنی از زناست، مگر در این آیه که منظور، حفظ آن از نگاه دیگران است.

به طور کلّی، آیه درصدد بیان دستور حجاب، حدود آن و لزوم رعایت حریم عفاف به زنان است، نه جدا سازی زنان آزاد از کنیزکان. ازاین‌رو، بر اساسِ این آیه، کارکرد مقنعه پوشش قسمتی از زینت‌های زن، از نگاه‌های بیگانه و آلوده است تا بیماردلان به وسوسه نیفتند و مفسده‌های ناشی از بی‌حجابی و بدحجابی، گریبان‌گیر زنان و مردان و جامعه اسلامی نگردد؛ زیرا سر، موها و گریبان زن، نسبت به دیگر زینت‌های او وسوسه‌آمیزتر است. در حدیثی از امام رضا

علیه‌السلام آمده است:

نگاه به موی زنان حرام گردیده است؛ زیرا موجب تهییج و تحریک مردان می‌گردد و تهییج، به فساد و کارِ حرام و ناپسند خواهد انجامید.⁽¹⁾

 در کتاب الفرقان فی تفسیر القرآن، حکمت پوشش مقنعه و قرار دادن بخشی از آن بر روی سینه و گردن چنین بیان گردیده است:

به دلیل اینکه سینه زنان، روزنه‌های شهوت را به سوی قلب و سینه مردان باز نسازد، امر شدند تا آن را با قرار دادن مقنعه بر گریبان‌هایشان بپوشانند.⁽²⁾

5. رنگ مقنعه

یکی از مسائلی که از اساس مورد بی‌توجّهی قرار گرفته، ولی در زندگی انسان‌ها نقش مهمّی دارد، مسئله رنگ‌هاست. امروزه از نظر روان‌شناسی ثابت شده است که رنگ، اثر روانی مؤثری بر فعالیت و حالت‌های روحی و روانی انسان دارد. اثر روانی رنگ تا آنجا قطعی شناخته شده که می‌تواند محیط را شادی آفرین یا حُزن‌آور، سبک یا سنگین، گرم یا سرد و... نمایان سازد.

هر رنگ، ویژگی خود را دارد و اثر هر یک، بر حالت‌های روحی انسان متفاوت است. رنگ‌ها می‌توانند فعالیّت بدنی افراد را تشدید، ادراک را تهییج، احساس را تحریک و هیجان را زنده کنند یا برعکس، فعّالیت‌ها را به رکود کشانیده، هیجان را خاموش و احساس را مخفی سازند.

در دین مبین اسلام، رنگ‌ها و اثرهای مختلف روحی آن، جایگاه خاصّی

دارد. خداوند تعالی در قرآن کریم، تنها در یک مورد به دانشمندانی اشاره می‌فرماید که از ساحت مقدسش ترسی همراه با تعظیم و تکریم دارند، ولی این دانشمندان را به گونه‌ای با رنگ ارتباط داده است و می‌فرماید:

 أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَراتٍ مختَلفاً أَلوانُها وَ مِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بیضٌ وَ حُمْرٌ مختلفٌ أَلوانُها و غَرابیبُ سودٌ. وَ مِنَ النّاسِ و الدَّوابِّ و الأنعامِ مُختَلفٌ أَلْوانُهُ کذالکَ إنَّمَا یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ العُلَمؤُا إنَّ اللّهَ عزیزٌ غَفوُرٌ. (فاطر: 27 و 28)

آیا ندیدی که خدا باران را از آسمان فرو فرستاد و با آن انواع میوه‌های گوناگون و رنگارنگ پدید آورد و در زمین از کوه‌ها راه‌های زیاد و صنف‌ها و رنگ‌های مختلف سفید و سرخ و سیاه آفرید و از صنف‌های مردم و جنس‌های جنبندگان و جانوران نیز به رنگ‌های مختلف آفرید، همین گونه (بندگان هم مختلفند) و از (میان) صنف‌های بندگان، تنها مردمان دانا، مطیع و خدا ترسند و خدا البتّه مقتدر و آمرزنده گناهان است.

در اهمیّت رنگ‌ها در اسلام، همین بس که قرآن کریم درباره اثر رنگ در فعّالیت‌های زندگی انسان، مطالبی بیان داشته و در مورد بعضی رنگ‌ها (بیاض، اسود، اصفر، احمر و...) سفید، سیاه، زرد، قرمز و... و وضع هر کدام در حالت‌های گوناگون جماد، نبات، حیوان و حتّی انسان، آثار ویژه‌ای ذکر کرده است.⁽¹⁾

این مصراع معروف است که: «رنگ رخساره خبر می‌دهد از سرّ درون» و حتّی گاهی نیز به صورت مثل به کار می‌رود. به این معنا که تغییر رنگ چهره هر فرد، بیانگر تغییر اوضاع و حالات درونی اوست؛ البتّه ما می‌خواهیم قدری پا

را فراتر نهاده و بگوییم نه تنها رنگ رخساره که رنگ پوششی هم که انسان برای خویش انتخاب می‌کند، از سرّ درون او خبر می‌دهد. همچنان که شکل لباس افراد، به نوعی با انسان سخن گفته و بیانگر فرهنگ، ملیت، شخصیّت و حتی شغل آنهاست. رنگ لباس هر کسی نیز به نوعی زبان درون و معرّف شخصیّت اوست. ازاین‌رو، هنگام بحث از پوشش، نوع رنگ آن نیز اهمیّت دارد.

اکنون که به بررسی مقنعه از منظر قرآن و احادیث می‌پردازیم، جا دارد قدری هم به رنگ آن بپردازیم. در بحث مفهوم‌شناسی، به پاره‌ای از مترادف‌های مقنعه در لغت عرب اشاره گردید، ولی از میان آنها، واژه خِمار در این آیه به کار رفته است. به نظر برخی کارشناسان⁽¹⁾تعبیر به خمار در این آیه، از این جهت است که مفهوم پوشش در درون این واژه نهفته است. پس، واژه خمار پیش از اینکه پوششی برای سر قرار گیرد، خود، معنای پوشش را در بر دارد و این تأکید، خاصیّت پوششی خمار را می‌رساند. نیز گذشت که کارکرد مقنعه، پوششِ سر، گردن، سینه و زیر گلوی زن و حفظ آنها از نگاه‌های آلوده مردان بیگانه است. به یقین، رنگ این پوشش نیز باید در راستای تحقّق همین هدف انتخاب گردد. رنگِ مقنعه همانند دیگر ویژگی‌های آن، باید دارای خصوصیّت پوششی، طرد کننده نگاه‌های آلوده و فاقد هرگونه خاصیّت تحریک کنندگی و جلب توجّه باشد.

ازاین‌رو، به پاره‌ای از ویژگی‌ها و پی‌آمدهای برخی رنگ‌ها می‌پردازیم تا

خوانندگان محترم، خود بتوانند بهترین رنگ را برای این پوشش تشخیص دهند.

6. اثر رنگ ها

بر اساس نظر روان‌شناسان، هر رنگ ویژگی‌های مثبت و منفی دارد و درک هر کدام از این ویژگی‌ها، نسبت به حالت‌های روحی و روانی افراد متفاوت است.⁽¹⁾

 الف) قرمز: خاصیّت حرارتی دارد و در اصطلاح به آن «رنگ گرم» گفته می‌شود. از نظر روانی، اثر محرّک و هیجان‌آوری دارد و در میان انواع رنگ‌ها، اثر تحریکی آن از همه بیشتر است. به علت همین اثر تحریکی است که برای جلب توجّه و دادن علامت یا نمایاندن سریع‌تر و صریح‌تر چیزی از دور، به کار می‌رود تا توجّه انسان را به خود کشاند و از وقوع حادثه جلوگیری کند.⁽²⁾رنگ قرمز، محرّک فکری است، گرم بوده و شرایط التهاب را تشدید می‌کند.⁽³⁾

ب) زرد: رنگ زرد در آزمایش ماکس لوشر، استاد روان‌شناسی دانشگاه بل، روشن‌ترین رنگ و وسوسه‌آمیز معرّفی گردیده است.⁽⁴⁾

به یقین، این دو رنگ، با هدف پوشش مقنعه که جلب توّجه نکردن، از میان بردن زمینه‌های تحریک و التهاب‌زدایی در جامعه است، مغایرت خواهد داشت.

ج) نارنجی: تابان و درخشنده است، برانگیزنده، تهییج کننده و... تحریک زیاد آن ایجاد خستگی می‌کند.⁽¹⁾

د) سبز: خنک کننده، آرام بخش و در عین حال مهیّج است.⁽²⁾

این دو رنگ نیز ویژگی تحریک و تهییج داشته، برای مقنعه مناسب نیست.

ه) آبی: ماکس لوشر، آن را نمایان‌گر تسلیم معرّفی کرده است،⁽³⁾حال آنکه پوشش و حجابِ زن، نشانه تسلیم ناپذیری او در برابر مردان بیگانه است.

و) بنفش: رنگ بنفش، ترکیبی از رنگ‌های قرمز و آبی است. بنفش با آنکه یک رنگ جدا و مشّخص به شمار می‌آید، ولی روشنی این دو رنگ را ندارد. البتّه بعضی از ویژگی‌های رنگ‌های قرمز و آبی را به عنوان یک ترکیب حفظ می‌کند. بنفش می‌کوشد تا انگیزش تسخیر رنگ قرمز و تسلیم ملایم رنگ آبی را به یک شکل در آورد.

شخصی که رنگ بنفش را برمی‌گزیند، خواهان دسترسی به رابطه‌ای جادویی است. او نه تنها می‌خواهد خویشتن را مسحور سازد، بلکه در عین حال، می‌خواهد دیگران را مفتون و مشعوف سازد تا درجه‌ای از افسون و فریبندگی را در آنان به کار برد.⁽⁴⁾رنگ بنفش، فعّالیت جنسی را زیاد می‌کند.⁽⁵⁾

این ویژگی‌ها نیز با کاربرد مقنعه سازگاری ندارد.

ز) سفید: ملیح و برّاق است.⁽¹⁾به طور کلّی، رنگ‌های روشن و نزدیک به سفید، اثر محرّک روانی عمومی دارد⁽²⁾و در این میان، سفید که خود، از ویژگی ملاحت برخوردار است، نمی‌تواند برای این پوشش مناسب باشد؛ زیرا مقنعه، وسیله پوشانیدن قسمتی از ملاحت و زیبایی‌های زن است و برّاق بودن، سبب جلب توجّه می‌گردد که برخلاف حکمت پوشش است.

از آنچه در مورد اثر فیزیکی و روانی رنگ‌ها گفتیم، می‌توان نتیجه گرفت که برخلافِ تصور عده‌ای، رنگ پوشش زن، نه تنها اهمیّت دارد که در تأمین امنیّت، سلامت و عفاف او و در حدّ بالاتر، سلامت و عفاف عمومی جامعه اسلامی نقش به سزایی خواهد داشت.

برخی بر این باورند که: «مباحثی مثل رنگ، شکل و فرم حجاب، مواردی نیست که روی آن تأمّل زیادی داشته باشیم. مهم این است که سلامت را در جامعه ایجاد کنیم.»⁽³⁾به نظر ما، به دلیل همین ایجاد سلامت است که رنگ پوشش زن، بسیار اهمیت دارد و باید پیرامون آن بحث کرد.

بی‌شک، رنگ‌های روشن، پرجاذبه، شادی‌آفرین و مسرّت‌بخشند، ولی

بحث ما در مورد پوشش زن در خارج از منزل است؛ جایی که در معرض انواع نگاه‌های هرزه، آلوده و شهوت‌انگیز قرار می‌گیرد و ازاین‌رو، با کوچک‌ترین غفلتی ممکن است سدّ حرمت و حریم عفاف او شکسته شود و امنیتش مخدوش و صدمات جسمی و روحی فراوانی بر او وارد گردد. بنابر این، بحث در این است که کدام رنگ، زنان و دختران را از چشم هرزگان و هوس‌بازان مصونیت بخشیده و در امان نگاه می‌دارد. با توجّه به آنچه از ویژگی‌های روان‌شناسی رنگ‌های مختلف گذشت، نتیجه می‌گیریم که این رنگ‌ها، از اساس خاصیّت جلب توجّه، تحریک‌کنندگی و هیجان‌زایی داشته، گاه وسوسه آمیزند و در صورتی که رنگ پوشش زن در خارج از منزل قرار گیرند، از حکمت پوشش و حجاب که مصونیّت بخشی است، خواهند کاست.

ازاین‌رو، حرمت زن مخدوش گشته و عفاف عمومی و سلامت جامعه اسلامی را نیز مخدوش می‌کند. در اینجا، سزاوار است به سراغ رنگ‌های تیره برویم:

رنگ‌های تیره، از اساس مات و بدون جاذبه است و برخلاف رنگ‌های روشن، ویژگی تهییج و تحریک کنندگی ندارد. در رأس همه رنگ‌های تیره، رنگ مشکی قرار دارد. «رنگ سیاه، تیره‌ترین رنگ بوده، خود را نفی می‌کند و از تأثیر قوی بر هر رنگی که در همان گروه قرار گرفته باشد، برخوردار است و خصلت آن رنگ را مورد تأکید و اهمیّت قرار می‌دهد.»⁽¹⁾ازاین‌رو، اگر رنگ سیاه در میان چند رنگ دیگر قرار گیرد، جلوه و نمای خود را نفی کرده،

نگاه‌ها را شکسته و به سوی رنگ‌های اطراف خویش می‌کشاند.

نتایج کسب شده از یک بررسی پیمایشی به عمل آمده از ساکنان منطقه 12 تهران در تاریخ‌های 30/9/68 و 1/10/68 نیز حاکی است که اکثریت این افراد رنگ‌های قرمز، زرد، رنگ‌های روشن، صورتی، لیمویی، بنفش روشن، آبی روشن و سبز روشن را برای پوشش زن در خارج از منزل نامناسب دانسته و معتقدند مناسب‌ترین رنگ برای این منظور، رنگ مشکی و رنگ‌های تیره است.⁽¹⁾با بررسی‌های انجام یافته در مورد رنگ این نوع پوشش، روایتی از معصومین علیهم‌السلام به دست نیامده، ولی در تفاسیر آمده است: «زنی بر عایشه همسر رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وارد شد، در حالی که مقنعه‌ای قرمز رنگ بر سر داشت. هنگامی که عایشه او را دید گفت: ایمان نیاورده است به سوره نور، زنی که چنین مقنعه‌ای بپوشد».⁽²⁾

با توجه به این روایت، بی‌گمان رنگ خاصی (هر چند به صورت کلّی) در آیه 31 سوره مبارکه نور برای مقنعه مشخص شده بود، وگرنه دلیلی نداشت پوشیدن مقنعه قرمز نشانگر بی‌ایمانی به این سوره باشد، ولی در این آیه قرینه یا عبارتی جهت تعیین رنگ این پوشش وجود ندارد. بنابراین، باید به سراغ لفظ «خمار» برویم و ببینیم آیا خود واژه، افزون بر پوشش سر زنان به رنگ خاصّی نیز دلالت می‌کند یا خیر؟

 کتاب‌های لغت، عموما به رنگ «خِمار» (مقنعه) اشاره‌ای نکرده‌اند، ولی

همیشه، رجوع به کتاب‌های لغت تنها راه دست‌یابی به معنای حقیقی یک واژه نیست، بلکه برای کشف معنای حقیقی لفظ (هنگامی که قرینه‌ای در کار نباشد) یک ضابطه اصولی وجود دارد، به نام «تبادُر».

«تبادُر» انسباق (سبقت گرفتن) یک معنا به ذهن از خود لفظ است، در حالی که مجرّد و خالی از هر قرینه‌ای باشد. پیشی گرفتن یک معنا به ذهن شنونده در این حالت، دلالت بر این دارد که همیشه اولین معنایی که در هنگام شنیدن یک لفظ (بدون وجود قرینه) به ذهن می‌رسد، (معنای مُتبادر به ذهن) همان معنای حقیقی است که لفظ در اصل برای آن معنا وضع گردیده است.⁽¹⁾

از سویی خداوند حکیم، قرآن کریم را به زبان عربی مبین نازل گردانیده که برای مردم عرب زبان، به ویژه اعراب زمان نزول قابل درک بوده است. ازاین‌رو، باید بررسی شود که زنان مؤمن عرب عصر نزول از واژه «خمار» چه برداشتی داشته‌اند و نخستین معنایی که پس از شنیدن لفظ «خمار» در این آیه مبارکه، به ذهن آنان متبادر گردیده چه بوده است؟

زمخشری در کشّاف ذیل آیه 31 سوره نور، قضیه‌ای را از «عایشه» نقل می‌کند که بیانگر تبادر ذهنی زنان عرب است: «عایشه می‌گوید: زنانی را بهتر از زنان انصار ندیدم. هنگامی که آیه نازل شد، هر یک از آنها به طرفِ پارچه‌های ندوخته خویش رفت، قسمتی از آن را شکافت و سر خویش را با

آن پوشاند؛ پس، چنان گردیدند که گویی کلاغ سیاه بر سرشان نشسته است».⁽¹⁾

 بی‌گمان مقنعه‌ای که زنان انصار سر کرده بودند، به رنگ مشکی بوده که عایشه آن را به کلاغ سیاه تشبیه کرده است. بنابراین، تبادر ذهنی زنان عرب از واژه «خِمار»، سرپوشی سیاه رنگ بوده است. ازاین‌رو، می‌توان نتیجه گرفت که معنای حقیقی این واژه نیز همین است و کلمه «خِمار» در اصل برای مقنعه «سیاه رنگ» زنان وضع گردیده است.

در پایان باید گفت، با توجه به قواعد و ضوابط علم اصول در تبیین آیه مربوطه در سوره احزاب و روایات وارده در این زمینه و نیز با توجه به مباحث کارکرد رنگ‌ها و نظر به حکمت پوشش، رنگ‌های تیره مانند مشکی، حداکثر پوشش را دارد و می‌تواند مصونیّت بخش‌ترین رنگ برای پوشش زن در دیدگان نامحرمان و خارج از منزل باشد.

فصل چهارم: چادر از منظر قرآن و احادیث

اشاره

یَآ أَیُّهاَ النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ المُؤمِنینَ یُدْنینَ عَلَیْهِنّ مِنْ جَلابیبِهِنَّ ذلِکَ أدْنی أَنْ یُعْرَفْنَ فَلا یُؤْذَیْنَ و کانَ اللّهُ غَفوُراً رَحیماً. (احزاب: 59)

ای پیغمبر، به زنان و دختران خود و زنان مؤمنان بگو که خویشتن را به پوشش فراگیر فرو پوشند که این کار برای اینکه آنها به عفت و آزادگی شناخته شوند تا از تعرّض و جسارت (هوس‌رانان) آزار نکشند، بر آنان بسیار بهتر است و خدا (در حقّ خلق) آمرزنده و مهربان است.

یکی از چهار پوششی که در حدیثی از حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برای زنان در مقابل مردان نامحرم مشخّص شده⁽¹⁾و قرآن کریم نیز به عنوان الگوی پوشش زنان با ایمان به آن تصریح دارد، جلباب است. در بحث مفهوم‌شناسی گفتیم که بیشتر لغت شناسان، این واژه را به پوششی گسترده و فراگیر که سر تا پای زن را می‌پوشاند و به تعبیر امروزی ما، چادر معنا کرده‌اند. در برخی کتاب‌های لغتِ قرآن، از جمله لسان التنزیل⁽²⁾و نثر طوبی⁽³⁾نیز کلمه جلباب به

چادر معنا شده است.

 این پوشش، در عین اینکه حجاب برتر زنان مسلمان به شمار می‌آید و عظمت و موقعیّت والایی در میان مسلمانان دارد، مظلومیت ویژه‌ای نیز دارد.

فصل پیش رو، با یاری‌طلبی از آیات قرآنی، دیدگاه‌های مفسران عالی قدر شیعه و عامه، احادیث معصومان علیهم‌السلام و نیز سیره این بزرگواران، به بررسی اندازه، کیفیت، کارکرد و رنگ جلباب (چادر) می‌پردازد.

1. اندازه چادر

اشاره

شایسته است برای دست یابی به اندازه این پوشش، پیش از همه، به توضیحات تفسیرهای مهم شیعه و عامّه در مورد آیه مورد بحث مراجعه کنیم.

علاّمه طباطبایی رحمه‌الله⁽¹⁾و شیخ محمّد جواد مغنیه رحمه‌الله⁽²⁾ابتدا جلباب را جامه گسترده‌ای که تمام بدن زن، از سر تا قدم را می‌پوشاند دانسته‌اند و آن گاه، به دیدگاه دیگری اشاره کرده‌اند که می‌گوید: جلباب، همان خمار یا روسری مخصوصی است که سر و صورت زن را می‌پوشاند.

حاج سلطان محمّد جنابذی نیز در بیان السّعادة فی مقامات العبادة در مورد جلباب می‌نویسد: «جلباب برای زنان، لباس گسترده‌ای است که آن را بر بالای لباس‌ها می‌پوشند و از ملحفه کوتاه‌تر است یا اینکه همان ملحفه است.»⁽³⁾قرطبی

پس از اشاره به بعضی گفته‌ها درباره این واژه، با اشاره به دیدگاه صحیح می‌گوید: «صحیح این است که جلباب، لباسی است که تمام بدن را می‌پوشاند.»⁽¹⁾زمخشری  نیز در کشّاف می‌نویسد: «جلباب، جامه فراگیری است گسترده‌تر از مقنعه و کوتاه‌تر از رداء.»⁽²⁾تفسیرهای الجامع لِأحکام القرآن⁽³⁾و روح المعانی⁽⁴⁾نیز در کنار نظر خویش، این گفته را نقل کرده‌اند. در تفسیر تبیان از شیخ طوسی رحمه‌اللهمی‌خوانیم: «جلابیب، جمع جلباب است و آن مقنعه زن و سرپوشی است که پیشانی و سر او را هنگام خروج از منزل می‌پوشاند.»⁽⁵⁾روح المعانی⁽⁶⁾نیز همین معنا را از ابن جبیر نقل کرده است.

آیا «جلباب» همان «خمار» است؟

همان گونه که گذشت، کتاب‌های تفسیر نیز همانند کتاب‌های لغت، تصویر دقیق و مشترکی از اندازه جلباب ارائه نداده‌اند، ولی با توجّه به آنچه ذکر شد، در مجموع می‌توان گفت در مورد اندازه این پوشش، سه دیدگاه قابل اشاره است:

دیدگاه اول: جلباب، همان خِمار (مقنعه) است، با همان اندازه.

دیدگاه دوم: جلباب، پوششی است که از خِمار بزرگ‌تر، ولی از ملحفه و رداء ـ که تمام بدن را می‌پوشاند ـ کوتاه‌تر بوده است. بر این اساس، می‌توان

گفت قدّ این پوشش تقریباً تا زانوها می‌رسیده است.

دیدگاه سوم: جلباب، پوششی گسترده و فراگیر است که بر بالای لباس‌ها پوشیده می‌شده و از سر تا پای زن را می‌پوشانیده است.

شواهدی وجود دارد که درستی دیدگاه اول و دوم را مخدوش ساخته و درستی دیدگاه سوم را اثبات می‌کند.

 شاهد اول: در آیه 60 سوره نور، خداوند تعالی برای زنان سالخورده که دیگر امیدی به ازدواج آنان نمی‌رود، رخصتی قائل شده، می‌فرماید: «فلیس عَلَیْهِنَّ جُناح اَنْ یَضَعْنَ ثِیابَهُنَّ؛ گناهی بر آنان نیست که پوشش خود را کنار نهند.» در مورد اینکه منظور از «ثیاب» در این آیه چیست، بین مفسّران اختلاف نظر وجود دارد. از امام صادق علیه‌السلام روایت شده که پس از قرائت این قسمت از آیه، ثیاب را به خِمار و جلباب تفسیر کرده و فرمود: «الخمار و الجلباب.»⁽¹⁾در اینجا آن حضرت کلمه جلباب را به خمار عطف کرده است. اگر این دو واژه یک معنا داشت، دیگر لازم نبود که حضرت این دو را با «واو» عاطفه به هم عطف کند، بلکه می‌توانست یکی از آنها را نام برده یا بفرماید: «الخمار أو الجلباب». ازاین‌رو، جلباب نمی‌تواند همان خمار باشد؛ زیرا این امر برخلاف ظاهر عطف است. ظاهر عطف، بر مغایرت دلالت دارد و این شاهد، برخلاف دیدگاه اول می‌باشد.

شاهد دوم: شاهد دیگر، نحوه پوشش حضرت زهرا علیهاالسلام هنگام خروج از منزل به قصد رفتن به مسجد برای دفاع از ارثیه فدک است. عبداللّه بن حسن از

پدران گرامی‌اش علیهم‌السلام روایت کرده که:

وقتی که ابوبکر و عمر، حضرت‌فاطمه علیهاالسلام را از «فدک» منع کردند، ایشان مقنعه را محکم به سربسته و خود را در جامه‌ای فراگیر پیچید، در جمع زنان بنی‌هاشم، در حالی که هنگام راه رفتن، دنباله و دامنِ جلبابشان به دلیل بلندی، زیر پایشان قرار می‌گرفت، باابهّت، آزرم و متانت شگرفی قدم برمی‌داشته و برای‌همگان، راه رفتن ایشان، گام زدن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را به یاد می‌آورد تا اینکه به نزد ابوبکر آمدند.⁽¹⁾

 از این جریان تاریخی درمی‌یابیم که حضرت زهرا علیهاالسلام هنگام خروج از منزل، دو پوشش مستقلّ قرآنی داشته است؛ یکی خمار (مقنعه) که آن را به سر بسته و محکم می‌کرد (لاََثَتْ خِمارَها علی رَأْسِها) و دیگری جلباب (چادر) که بر روی همه لباس‌ها پوشیده بود: «واشتَمَلَتْ بِجَلبابِها» بنابراین، عقیده طرفداران دیدگاه اول باز هم مخدوش می‌گردد.

افزون بر این، عبارت «تطاء ذیولها» درستی دیدگاه سوم را تأیید می‌کند. تطاء، از ریشه وطی، به معنای چیزی را لگد کردن است و ذیول نیز جمع ذیل است که در کتاب‌های لغت، به دنباله و پایان معنا می‌گردد. ذیل الثوب نیز به معنای دامن لباس بلند است که بر زمین کشیده می‌شود.⁽²⁾

آنچه سیاق و ظاهر کلامِ عبداللّه بن حسن بر آن دلالت دارد، این است که ضمیر «ها» در ذیولها، به جلباب بر می‌گردد. در نتیجه، جلبابی که حضرت

علیهاالسلاممی‌پوشید، آن قدر بلند بوده که هنگام راه رفتن، گوشه‌ها و دامن آن در زیر پای ایشان قرار می‌گرفته است. به عبارت دیگر، چادر ایشان، تمام وجود مبارکشان، از سر تا قدم‌ها را دربرمی‌گرفته و دیدگاه سوم در مورد اندازه جلباب نیز همین معنا را می‌رساند. از عبارت «و اشتملت بجلبابها» نیز فراگیر بودن جلباب استفاده می‌شود که با دیدگاه اول و دوم سازگار نیست.

شاهد سوم: سخن ابن عباس در مورد مفهوم جلباب هم مؤیّد دیدگاه سوم است. در تفسیرهای کشّاف⁽¹⁾و روح المعانی⁽²⁾از ایشان نقل است که درباره معنای  جلباب گفته است:

«الرّداء الذّی یستر مِن فوق إلی أسفل؛ جلباب، پوشش فراگیری است که از بالا تا پایین بدن را می‌پوشاند».

این همان چیزی است که بسیاری از مفسّران والا مقام و لغت‌شناسان بزرگ در مورد واژه جلباب بیان کرده‌اند و البتّه برخلاف دیدگاه اول و دوم است.

شاهد چهارم: کلامِ مرحوم مجلسی رحمه‌الله ذیل این حدیث از امام علی علیه‌السلام است که: «مَنْ اَحَبَّنا أهلَ الْبَیتِ فَلْیُعِدْ لِلْفَقرِ جَلبابا؛ هر کس ما اهل بیت را دوست دارد، پس باید برای فقر خویش جلبابی آماده سازد».⁽³⁾

بی‌تردید، مُراد حضرت از واژه جلباب در این حدیث، معنای لغوی آن (پوشش اصطلاحی بانوان) نیست، بلکه حضرت در کلام خویش، از صنعت

ادبی استعاره سود جسته و از صبر به جلباب تعبیر کرده است؛ زیرا صبر، پوششی است که فقر را به طور کامل پنهان می‌دارد، همان گونه که جلباب بدن را. مرحوم مجلسی رحمه‌الله پس از ذکر این حدیث و بیانِ مطلبِ بالا می‌فرماید: «گفته شده دلیل این تعبیر، اشتمال و فراگیر بودن جلباب است».⁽¹⁾

بر اساس آنچه از مجموعه‌های لغوی در فصل اول ذکر شد، مشخّص می‌شود که واژه جلباب، خود مفهوم فراگیری را در بر دارد، به گونه‌ای که بسیاری از لغت شناسان، آن را لباسی شامل و فراگیر معرّفی کرده‌اند.

از مجموعه آنچه گذشت می‌توان دریافت که درستی دو دیدگاه اول که جلباب را پوششی ناکامل و شامل، همچون مقنعه یا چیزی بلندتر از آن می‌دانند، مردود است. بر این اساس، جلباب لباسی است فراگیر که بلندی آن به اندازه‌ای است که وقتی بر پیشانی محکم می‌گردد، سرتاسر بدن زن را می‌پوشاند.

 نکته دیگر اینکه در اسلام، بلند بودن جامه به حدّی که به زمین کشیده می‌شود، برای مردان مکروه و ناپسند است، ولی برای زنان پسندیده شمرده می‌شود.⁽²⁾روایت شده که امام صادق علیه‌السلام به مردی که لباسش بلند بوده و به زمین کشیده می‌شد فرمود: «من، شبیه شدن به زنان را مکروه می‌شمارم».⁽³⁾

این کلام حضرت علیه‌السلام دلالت می‌کند بر اینکه ایشان، بر زمین کشیده شدن

جامه را ویژه زنان می‌دانسته است و تفاوت یاد شده به این علّت است که لباس زن هر چه بلندتر باشد، می‌تواند پوشش کامل‌تری برای او به شمار آید.

گستردگی و فراخی این پوشش نیز باید به اندازه‌ای باشد که در عین پوشانیدن اندام و لباس‌های زیرین زن که به طور طبیعی زینت شده و در نتیجه محرّک و مهیّج هستند، به بدن او نچسبیده و هندسه اندامش را نیز از چشم نامحرمان بپوشاند.

2. کیفیت پوشش چادر

از اینکه خداوند تعالی در این آیه مبارک، به زنان دستور می‌دهد جلباب‌های خویش را به خود نزدیک سازند، معلوم می‌شود که این نوع پوشش، پیش‌تر هم در میان زنان عرب مرسوم بوده و زنان، سابقه ذهنی‌ای از جلباب داشته‌اند، ولی کیفیّت پوشش آن، با آنچه اسلام می‌فرماید متفاوت بوده است.

زنان عرب پیش از نزول این آیه، جلباب می‌پوشیده‌اند، ولی به تعبیر صاحب کتاب الفرقان فی تفسیر القرآن⁽¹⁾«غیر مدنات علیهنّ» بوده است، یعنی آن را جمع و جور و به خود نزدیک نمی‌کردند و به حال خود، رها می‌گذاشتند. در اصل، در آن زمان پوشیدن جلباب، جنبه تشریفاتی داشته است؛ چنان‌که اکنون هم بعضی زنان چادری، با وجود اینکه چادر بر سر دارند، ولی آن را رها می‌کنند و ازاین‌رو، چادر این بانوان، کارکرد و کارآیی لازم را ندارد. خداوند

تعالی، کیفیّت پوششی جلباب را تصحیح کرده و می‌فرماید زنان آن را به خود نزدیک سازند: «یُدنینَ عَلیْهِنّ مِن جلابیبهنّ».

در تفسیر نمونه آمده است: «مراد از یدنین این است که زنان، جلباب را به بدن خویش نزدیک سازند تا درست آنها را محفوظ دارد، نه اینکه آن را آزاد بگذارند، به طوری که گاه و بیگاه کنار رود و بدن آشکار گردد. به تعبیر ساده خودمان، لباس خود را جمع و جور کنند».⁽¹⁾

یُدنین از مصدر إدناء، به معنای نزدیک کردن است و در مقابل دور کردن قرار دارد. دور کردن لباس از خود؛ یعنی کندن و بیرون آوردن آن و در مقابل، نزدیک کردنِ لباس به خود، به معنای پوشیدن آن است. در تفسیر المیزان⁽²⁾نیز نزدیک کردن جلباب، به معنای پوشیدن آمده است و اینکه چرا خداوند تعالی لفظ «نزدیک کردن» را به جای پوشیدن به کار برده، خود جای تأمّل و دقّت دارد.

نویسنده کتاب حریم عفاف، مطلب جالب توجّهی در این مورد نوشته است: «شاید به علّت این باشد که همان گونه که دور کردن لباس، همراه با نوعی تنفّر است، وقتی انسان در هنگام خستگی با حالتی انزجارآمیز لباسش را می‌کند، می‌گویند لباسش را دور افکند، با توجّه به معنای مقابله، نزدیک کردن لباس همراه با یک نوع پیوند معنوی می‌باشد؛ یعنی جلباب را با علاقه پوشید. ازاین‌رو، همراه با نوعی محافظت و دقّت پوشیده خواهد شد، نه مانند کسی که

از سر مجبوری لباسی را به تن می‌کند».⁽¹⁾

 نکته دیگر اینکه در آیه شریف، «یُدنین عَلَیهنَّ...» آمده است. آلوسی بغدادی در تفسیر روح المعانی می‌نویسد: «الظاهر أنّ المراد بعلیهنّ، علی جمیع اجسادهنّ»⁽²⁾ظاهر این است که مراد از علیهنّ، [پوشانیدن جلباب] بر همه بدن است. معنای لغوی جلباب و کلمات مفسّران درباره آن نیز بیشتر بر گستردگی و فراگیر بودن جلباب دلالت داشت که همین معنا را می‌رساند. در تفسیر کاشف می‌خوانیم:

یدنین علیهن من جلابیبهنّ عام است، شامل پوشش و حجاب همه اجزای بدن می‌گردد... و مؤیّد این شمول، قول خداوند سبحان است که فرمود: ذلک أدنی أن یعرفن و همانا صورت و دو دست از مچ به پایین به خاطر فرموده خداوند تعالی لایبدین زینتهنّ إلاّ ماظهر منها، از عموم، خارج می‌گردد.⁽³⁾

البتّه، بیشتر مفسّران، از جمله: آلوسی بغدادی،⁽⁴⁾بیضاوی،⁽⁵⁾زمخشری،⁽⁶⁾و محمّد جنابذی،⁽⁷⁾هدف از عبارت مذکور را پوشانیدن چهره دانسته‌اند.

استاد شهید مرتضی مطّهری رحمه‌الله در این باره می‌نویسد:

مفسّران قبول دارند که مفهوم اصلی یدنین، پوشانیدن نیست، امّا چون غالباً پنداشته‌اند که این دستور برای باز شناخته شدن زنان آزاد از کنیزان بوده است، چنین تعبیر کرده‌اند.⁽¹⁾

البتّه چنان که در بحث کاربرد جلباب نیز به تفصیل به آن خواهیم پرداخت،  این شأن نزول نمی‌تواند صحیح باشد. چطور ممکن است قرآن کریم به اذیّت نشدن زنان آزاد توجه کند و به آنان بگوید هنگام خروج از خانه جلباب بپوشند تا با کنیزکان اشتباه گرفته نشوند و مورد اذیّت و آزار قرار نگیرند، ولی به امنیّت کنیزکان مسلمان توجّهی نداشته باشد؟!

عجیب اینکه مفسّرانی که یدنین علیهن را به پوشانیدن چهره معنا کرده‌اند، گاه همان‌هایی هستند که در تفسیر سوره نور، با کمالِ صراحت، پوشانیدن چهره و دو دست را امر حرجی و غیرلازم دانسته‌اند.

زمخشری در کشّاف، ذیل آیه 31 سوره نور می‌گوید: «اگر بگویی چرا در زینت ظاهره (مثل خضاب، انگشتر و سرمه) مسامحه شده؟ می‌گویم: زیرا پوشانیدن اینها حرج است. زن چاره‌ای ندارد از اینکه با دو دستش اشیا را بردارد یا بگیرد و چهره‌اش را بگشاید».⁽²⁾

افزون بر این، با نقل کلمات مفسّران و لغت شناسان در همین فصل و همچنین فصل مفهوم‌شناسی، روشن شده که کیفیت پوشش جلباب، چنان نیست که برخی مفسّران مذکور تصوّر کرده‌اند.

خلاصه آنکه، منظور از نزدیک کردن جلباب، جمع و جور کردن آن است، به صورتی که به حال خود رها نماند و همه بدن زن را بپوشاند. البته این جمع و جور کردن، نباید به اندازه‌ای باشد که جلباب به بدن زن بچسبد و هندسه اندامش را نمایان سازد. حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است: «لَایَنْبَغی للمرأَةِ أَن تجمَر ثوبَها إذا خَرَجَتْ مِنْ بیتها؛ سزاوار نیست برای زن که هنگام بیرون رفتن از خانه، لباس خود را جمع و فشرده کند».⁽¹⁾

آیه مورد بحث، حکمت پوشیدن جلباب را، شناخته شدن زنان به عفاف و حیا و در نتیجه، حفظ امنیّت و آرامش آنان در خارج از منزل ذکر می‌کند: «ذَلک أدنی اَن یعرفن فلا یُوذین». ازاین‌رو، کیفیّت پوشیدن آن نیز باید در راستای تحقق همین هدف باشد.

 به طور کلّی، می‌توان نتیجه گرفت که زن باید جلباب (چادر) خویش را چنان بپوشد که آثار پاکدامنی در وجودش هویدا گشته، چنان ابهت و متانتی بیابد که چشم ناپاک‌دلان را از طمع در کالای وجود خویش نا امید سازد، تا از آزار و اذیتشان در امان بماند.

البتّه کیفیت‌های خاصّی نیز در بعضی تفسیرها برای بر سر کردن جلباب ذکر گردیده است. محمّد بن سیرین می‌گوید: «از عبیده سلمانی در مورد آیه (یدنین علیهنّ من جلابیبهنّ) پرسیدم. او ملحفه‌ای را که بر پشتش بود برداشت، بر سر کرد و تمام سرش را با آن پوشانید تا اینکه ملحفه به ابروهایش رسید. صورتش را نیز پوشانید و تنها چشم سمت چپش را از طرف چپ

صورت، بیرون گذاشت».⁽¹⁾

این کیفیّت پوشش جلباب، بسیار شبیه به چیزی است که بانوان عفیف ایرانی در مورد پوشیدن چادر رعایت می‌کنند. البتّه، چون پوشش صورت در اسلام بر زن واجب نیست، این شیوه پوشیدنِ جلباب نیز نمی‌تواند واجب باشد، ولی از آنجا که پوشش بیشتر، مورد توصیه اسلام بوده و به نفع زنان است، پسندیده شمرده می‌شود.

3. رنگ چادر

گفتیم که ریشه لغوی جلباب، جلب است. بسیاری از کتاب‌های معتبر لغوی مثل لسان العرب،⁽²⁾قاموس المحیط،⁽³⁾اقرب الموارد⁽⁴⁾و منتهی الارب⁽⁵⁾تصریح کرده‌اند که یکی از معناهای جلب، سیاهی است. لسان العرب پس از نقل: «و جلب اللیل یطرده النهار» تصریح کرده که شاعر از جلب، سیاهی را اراده کرده است.⁽⁶⁾همچنین، بسیاری از کتاب‌های لغوی همچون لسان العرب⁽⁷⁾و العین⁽⁸⁾و

کتاب‌های تفسیری مثل کشّاف⁽¹⁾و روح المعانی،⁽²⁾بعضی از شواهد شعری را که جلب در آنها به معنای سیاهی به کار رفته، نقل کرده‌اند. تبادر ذهنی زنان عرب از آیه 59 سوره احزاب نیز سیاه بودن رنگ این پوشش را تأیید می‌کند. در تفسیر الدّر المنثور، از امّ السلمه، همسر گرامی رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت شده که: «وقتی این آیه نازل شد، زنان انصار به شکلی از خانه‌ها بیرون آمدند که گویی مثل کلاغ سیاه پوشیده بودند؛ زیرا پوششی سیاه رنگ بر تن داشتند که سراپایشان را گرفته بود».⁽³⁾تفسیرهای المیزان⁽⁴⁾و روح المعانی⁽⁵⁾نیز این مطلب را گفته‌اند و سنن أبی داوود⁽⁶⁾نیز با اندک تفاوتی، آن را آورده است.

کتاب عون المعبود در شرح سنن أبی داوود، در قضیّه‌ای از امّ سلمه، آورده است: دلیل تشبیه به کلاغ سیاه، رنگ مشکی پوششی بوده که زنان انصار به عنوان جلباب از آن استفاده می‌کرده‌اند.⁽⁷⁾

از عایشه نیز روایت شده که گفت: «خداوند رحمت خویش را بر زنان انصار نازل فرماید. هنگامی که آیه (یا ایّها النبّی قُل لِأزواجِک...) نازل شد،

پارچه‌های ندوخته خویش را شکافته بر سر کردند. آنها پشت سر پیامبر نماز خواندند و گویی کلاغ سیاه بر سرشان نشسته بود».⁽¹⁾

 در فصل سوم نیز به تفصیل گذشت که از نظر ویژگی‌های روان‌شناسی، رنگ مشکی، بیشترین سازگاری را با حکمت وجوب حجاب برای زنان دارا بوده و ازاین‌رو، بهترین رنگ برای چادر است.

4. کارکرد چادر

برای تشخیص بهتر کارکرد این پوشش، رجوع به شأنِ نزول این آیه مبارک  و تفسیرهای عبارت «یعرفن فلا یُؤذین» می‌تواند مؤثّر باشد.

مفسّران، شأن نزول آیه را با اندکی تفاوت نقل کرده و در تفسیر عبارت مذکور، به دو دسته تقسیم می‌گردند. مرحوم طبرسی⁽²⁾و زمخشری،⁽³⁾شأن نزول آیه را تعرّض بیمار دلان و مردان فاسد به زنان آزاد، به عذر اشتباه گرفتن آنها با کنیزان دانسته‌اند. زمخشری می‌نویسد: «زنان در اول اسلام بر اساس آداب و رسوم جاهلی‌شان، پوشش کاملی نداشتند و با پیراهن و روسری در میان مردان، ظاهر می‌شدند و هنگامی که شب از خانه خارج می‌گردیدند، جوانان فاسد و هرزه به زنان آزاد تعرّض کرده، مزاحمت ایجاد می‌کردند، آن گاه برای کار خود دلیل می‌آوردند که گمان کردیم او کنیزک است. بنابراین، زنان آزاد به

پوشیدن روپوش‌های گسترده و پوشانیدن سر و صورت امر شدند تا بدین شیوه، از کنیزان تمییز داده شوند و حشمت و وقار آنها، مانع طمع اهل شهوت بدیشان گردد».⁽¹⁾

مرحوم طبرسی نیز عبارت «ذلک ادنی ان یعرفن فلایؤذین» را چنین تفسیر کرده  است: «یعنی این نزدیک‌تر است به اینکه شناخته شوند به زیّ که اینها زنان آزاد و نجیب هستند و کنیز نیستند. پس اهل هوا و شهوت، ایشان را با مزاح و شوخی و متلک گفتن خود اذیّت نکنند».⁽²⁾

بیضاوی نیز نظر زمخشری و مرحوم طبرسی را پذیرفته، می‌نویسد: زنان آزاد از کنیزکان باز شناخته شوند تا اینکه اهل شهوت ایشان را با تعرّض آزار ندهند.⁽³⁾

بر اساس این تفسیر، کارکرد جلباب، امتیاز دادن زنان آزاد از کنیزکان بوده است، ولی این مطلب، خالی از ایراد نیست. بر اساس این تفسیر، آزار و اذیّت کنیزکان، بی‌اشکال بوده و عذر مزاحمان آنان موجّه می‌شود و این مطلب صحیح نیست؛ زیرا که لازمه آن، تجویز آزار و اذیّت کنیزکان از نظر اسلام است و حال اینکه چنین لازمه‌ای درست نیست؛ زیرا اگرچه حکم پوشش سر، بر اساس دلایل و مصالحی شامل کنیزکان نگردیده است، ولی به هر حال آزار و اذیّت، حتّی در مورد آنان نیز گناه است. در آیینی که پیشوای آن می‌فرماید:

«مسلمان حق دارد از غصّه بیرون کشیدن خلخال از پای دخترکی یهودی دق کند»،⁽¹⁾چگونه می‌توان آزار و اذیّت کنیزکی مسلمان را بدون اشکال دانست؟

به یقین، کنیز بودن، نمی‌توانسته عذر موجّهی برای منافقان و بیماردلان باشد. ازاین‌رو، این تفسیر قابل قبول نیست و به سراغ شأن نزول و تفسیر دیگر مفسّران می‌رویم.

تفسیر قمی ذیل آیه 59 سوره احزاب آورده است:

شأن نزول این آیه چنین بود که زنان از خانه بیرون می‌شدند تا به مسجد آیند و دنبال رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نماز بخوانند. چون شب می‌شد و زنان برای نماز مغرب و عشا بیرون می‌آمدند، جوانان سرِ راه آنان می‌نشستند و متعرّض ایشان می‌شدند. ازاین‌رو، خدای تعالی این آیه را نازل کرد.⁽²⁾

علاّمه طباطبایی رحمه‌الله در مورد عبارت «ذلک ادنی ان یعرفن فلا یُؤذین» می‌نویسد:

پوشانیدن همه بدن، به شناخته شدن به اینکه اهل عفّت و حجاب و صلاحند نزدیک‌تر است. در نتیجه، وقتی به این عنوان شناخته شدند، دیگر اذیّت نمی‌شوند؛ یعنی اهل فسق و فجور متعرّض آنان نمی‌گردند.⁽³⁾

مرحوم طبرسی نیز با وجود اینکه دلیل نزول آیه را جدا ساختن زنان آزاد از کنیزکان دانسته، ولی پس از آن، از جبایی نقل می‌کند که در تفسیر این عبارت گفته است: «یعنی این نزدیک‌تر است به اینکه به حفاظ و پوشش و صلاح شناخته شوند. پس متعرّض و مزاحم آنها نشوند، برای آنکه فاسق و زناکار

وقتی زنی را به پوشش و عفّت شناخت، دیگر مزاحم او نمی‌شود».⁽¹⁾

بر اساس این تفسیر، کارکرد جلباب (چادر)، معرّفی زن به دارا بودن عفاف، پاکی و پاکدامنی و جدا کردن زنان عفیف و با حیا، از زنان آلوده، جلف و سبک است که همواره مورد طمع جوانان ولگرد و شهوت‌ران قرار می‌گیرند.

در نتیجه، جلباب تأمین کننده امنیّت و آرامش زن به شمار می‌آید. به یقین، وقتی زن پوشیده، سنگین و متین از خانه بیرون رود و با عفّت باشد، افراد فاسد و هرزه جرئت نمی‌کنند به آزارش بپردازند. در واقع، می‌توان گفت چادر یا هر پوشش گسترده‌ای که زنان بر روی لباس‌های خود بپوشند و هندسه بدن، زیبایی‌ها و اندام خویش را بدان وسیله از نگاه‌های آلوده محفوظ دارند، مرزی است که زنانِ دارای هویّتِ فرهنگی و منزلت انسانی و معنوی را از زنان بی‌هویّت، غرب‌زده، ناآگاه و اسیر بند هوا و هوس جدا می‌سازد و امنیّت آنان را تضمین می‌کند.

 در پایان، به نقل سخنان خانم دانشجویی که چادر را به عنوان حجاب برتر برای خویش برگزیده، می‌پردازیم. خانم ن. ق بیان می‌دارد:

من برای خودم چادر و حجاب را یک عامل نجات‌بخش در رویارویی با مرد نامحرم می‌دانم. به ویژه وقتی متوجّه می‌شوم مردی یا مردانی نگاه‌های آلوده‌ای دارند، در آن وقت که چادرم را محکم‌تر می‌گردانم تا صورتم در تیررس نگاه‌های آنها نباشد، یک احساس امنیت و توأم با رضایت به من دست می‌دهد؛ به خاطر اینکه هم توانستم آنها را ناکام بگذارم و هم خود را

از نگاه آلوده و مسموم کننده حفظ کنم. ازاین‌رو، احساس آرامش می‌کنم... . پیش‌تر حجاب نداشتم. اکنون که با حجابِ کامل (چادر) رفت و آمد می‌کنم، این دو را با هم مقایسه می‌نمایم، می‌بینم حجاب باعث شد که خودنمایی در من کاهش بسیار یافت؛ در صورتی که در دوره بد حجابی، احساس می‌کردم که گرفتار نقیصه احساس خود کم‌بینی و خودنمایی هستم... .

توصیه من به بانوان این است که: اگر ما حجاب را برای مصونیّتِ خود برمی‌گزینیم، چه بهتر که حجاب کامل‌تر را برگزینیم تا مصونیّت بیشتری داشته باشیم.⁽¹⁾

5. دیدگاه فقیهان در مورد چادر

با توجه به ویژگی‌های مذکور جلباب در ابعاد پنج گانه مفهوم، اندازه، کارکرد، کیفیّت و رنگ از منظر آیات و احادیث و مقایسه آن با چادر فعلی زنان ایران، می‌توان گفت چادری که امروزه زنان ایرانی می‌پوشند، در ابعاد مذکور تقریباً همان چیزی است که خداوند تعالی در آیه 59 سوره احزاب به زنان با ایمان دستور فرموده است و ازاین‌رو، ارتباط وثیقی با دین اسلام و به ویژه قرآن کریم دارد.

البته، این بدان معنا نیست که حجاب اسلامی، تنها در چادر متعیّن می‌گردد، ولی آنچه از سخن بزرگان و فتواهای فقیهان بر می‌آید، این است که چادر، برترین و بهترین نوع حجاب اسلامی برای زنان مسلمان است. در پایان به پاره‌ای از دیدگاه فقیهان اشاره می‌گردد:

حضرت امام خمینی رحمه‌الله:

در مورد حدود حجاب اسلامی برای زنان، واجب است تمام بدن زن به جز قرص صورت و دست‌ها تا مچ، از نامحرم پوشیده شود. گرچه با غیر چادر باشد، ولی پوشش با چادر بهتر است و از لباس‌هایی که توجّه نامحرم را جلب می‌کند، باید اجتناب شود.⁽¹⁾

حضرت آیت اللّه العظمی خامنه ای (مدظلّه العالی):

البتّه، حجاب زن به چادر منحصر نمی‌شود، ولی چادر، بهترین نوع حجاب و نشانه ملّی ماست و هیچ منافاتی با فعّالیت‌های زنان مسلمان در مسائل سیاسی، اجتماعی، فرهنگی ندارد.⁽²⁾

حضرت آیت اللّه العظمی بهجت:

چادر، حجاب پسندیده است.⁽³⁾

 حضرت آیت اللّه العظمی مکارم شیرازی:

بی شک، چادر حجاب برتر است.⁽⁴⁾

حضرت آیت اللّه العظمی صافی گلپایگانی:

چادر، بهترین پوشش برای خانم‌هاست؛ چون تمام مفاتن بدن را می‌پوشاند. خانم‌های مسلمان باید آداب و سنن اسلامی را در لباس پوشیدن مراعات کنند و از تجددگرایی مضر پرهیز کنند.⁽⁵⁾

حضرت آیت اللّه العظمی سیستانی:

چادر، حجاب برتر است و سزاوار نیست زن‌های مؤمن، بدون چادر وارد جامعه شوند.⁽¹⁾

حضرت آیت اللّه العظمی فاضل لنکرانی:

چادر مشکی، بهترین نوع حجاب است و پوشیدن لباس‌هایی که جلب توجّه کند، حرام است.⁽²⁾

فصل پنجم: پاسخ برخی شبهه‌ها و پرسش‌ها

اشاره

دخترا، می‌کنم از مغلطه کاران خبرت***که مبادا ببرند از ره عفّت به درت

تا خبردار شوی یا به قلم یا تبلیغ***برده چادر ز تو، بنهاده کلاهی به سرت⁽¹⁾

حاج اسماعیل آقا دهقان

فصل پنجم، پاسخ‌گوی این پرسش است که مهم‌ترین و جدیدترین شبهه‌ها درباره حجاب برتر (چادر) چیست و پاسخ آنها از دیدگاه قرآن، حدیث و عقل چیست؟

حجاب اسلامی، به عنوان یکی از شعایر الهی، همیشه مورد تهاجم دشمنان اسلام بوده و هست. در این میان، به چادر که حجاب برتر زن مسلمان است و لباس رزم و نماد مقاومت او به شمار می‌آید، بیشترین حمله‌ها شده است. استعمارگران خوب می‌دانند که اگر زن مسلمان، نخستین عامل سازنده را از دست بدهد، به زندگی عروسکی کشیده می‌شود و وسیله‌ای برای گسترش تجمّلات و تشریفات پوچ و مصرف کننده لایقی برای کالاهای غرب خواهد

شد. فرانتس فانون با وجود اینکه مسلمان نیست، می‌گوید: «هر چادری که دور انداخته شود، افق جدیدی را که برای استعمار ممنوع بوده، در برابر او می‌گشاید».⁽¹⁾

 در اهمیّت این پوشش، همین بس که به نماد جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده، به طوری که حتّی دشمنان اسلام و انقلاب نیز به این مطلب اذعان دارند.

ریول کرکت (ادوارد شرلی) صهیونیست، مسئول سابق شبکه جاسوسی سیا در ایران در این باره می‌گوید: «چادر، نمادی است که وجود انقلاب را در سر هر چهار راهی به نمایش می‌گذارد. با چادر می‌توان این احساس را پدید آورد که انقلاب اسلامی هنوز زنده و جاوید است».⁽²⁾

در حقیقت، چادرِ زن، خاری است در چشم دشمنان اسلام و به ویژه انقلاب اسلامی ایران که شعله‌های خشمشان را فروزان‌تر می‌کند. به قول شاعر:

چادر زن کیمیای غیرت است*** چون نشان غیرت ملّیت است

از برون، شرحِ درونی می‌دهد***خشمِ دشمن را فزونی می‌دهد⁽³⁾

حسن حیات بخش

ازاین‌رو، دشمنان در برداشتن این پوشش از سر زنان، فراوان می‌کوشند.

البتّه تجربه‌های تلخی چون قضیّه کشف حجاب رضاخان و مقاومت زنان پرهیزکار و دلیر ایرانی، به آنان ثابت کرد که چادر، آنچنان در اعماق اعتقاد زن مسلمان ریشه دارد که برداشتن آن، به زور هم امکان‌پذیر نخواهد بود.

بر فرض که کارگزاران رضاخان، در کوچه‌ها چادر از سر زنان بکشند، آنها تا آخر عمر به مأمن خانه‌ها پناه برده، در چهار دیواری آن جان می‌سپارند و اجازه نمی‌دهند چادر از سرشان برداشته شود. چنان که نمونه‌های فراوانی از آن در تاریخ ایران به ثبت رسیده است.⁽¹⁾

 کنت دمارانش، رئیس سابق سازمان جاسوسی فرانسه که مدّتی طولانی در رأس این سازمان به عنوان مشاور شخصیت‌هایی چون شارد دو گل، هنری کیسنجر، رونالد ریگان، پمپدو، ژیسکاردستن و... بوده، به ریگان، رئیس جمهور سابق امریکا می‌گوید: «شما نمی‌توانید با یک عقیده، به وسیله تانک و هواپیما مبارزه کنید».⁽²⁾

او طرح هوشمندانه خویش را «نبوغ فعّال» نام نهاده، توصیه می‌کند: «با هر عقیده‌ای به وسیله عقیده بجنگید؛ کلام در برابر کلام و گاهی حتّی دروغ».⁽³⁾

بر این اساس، نوک پیکان تهاجم فرهنگی دشمن، به سمت چادر مشکی زن ایرانی نشانه رفته است. دشمنان، طیّ تلاش‌های گسترده فرهنگی، از راه‌های گوناگون از راه گفتار یا نوشتار، از جمله از طریق رسانه‌های ارتباط جمعی به

ویژه مطبوعات غرب زده و خود فروخته، می‌کوشند با القای شبهه‌ها، عقیده زنان و دختران با حجاب را سست کرده، حجاب و در رأس آن، چادر را مایه اسارت زنان، و سدّ راه پیشرفت آنها و... معرّفی کنند، نزد آنان منفورش سازند تا خود با دست خود، چادر از سر برگیرند. همان‌گونه که پس از موفق نبودن طرح کشف حجاب رضاخان، پسرش محمّد رضا به جای استفاده از زور، به گونه‌ای تبلیغ کرد که مردم باور کردند بی‌حجابی ارزش و حجاب ضدّ ارزش است.

حرکت دشمن در این عرصه، پشتوانه‌های مالی و حمایت‌های گسترده‌ای دارد و در قالب طرح‌های گوناگون شکل می‌پذیرد. البتّه، دوستان جاهل یا غافل نیز متأسفانه از داخل، با ایراد سخنرانی‌ها یا نوشتن مقاله‌ها و کتاب‌ها، به کمک  دشمن شتافته، او را در این راستا یاری می‌رسانند. به تعبیر قرآن کریم، وقتی از آنان خواسته می‌شود تا از گمراه کردن مردم دست بردارند، می‌گویند: ما با اهداف خیرخواهانه و به قصد اصلاح چنین می‌کنیم: «وَ إذَا قیلَ لَهُمْ لَاتُفْسِدوا فی الأرضِ قآلوا إنَّما نَحْنُ مُصْلِحونَ». (بقره: 11)

عملّیات استعمارگران در انهدام پایه‌های اعتقادی زنان مسلمان و القای شبهه‌هایی درباره چادر و حجاب برتر، به فعالیت موریانه‌ها در منهدم ساختن کلبه‌های چوبی، با خوردن آرام آرام پایه‌های آن شباهت زیادی دارد.

نباید فراموش کرد که تأثیر کار فرهنگی، در درازمدّت نمایان خواهد شد و استعمار با داشتن هزاران جامعه شناس و روان شناس کار کشته، از دیرباز بر روی این مسئله کار کرده و متأسّفانه اکنون، شاهد آثار این اقدام حساب شده بر افکار و اعمال برخی زنان کشورمان هستیم. دستمایه دشمن در این حرکت،

اندک بودن آگاهی‌های مذهبی زنان مسلمان است و تنها راه مبارزه با آن، آگاهی بخشی و تقویت پایه‌های بینشی و اعتقادی زنان مسلمان، روشنگری ضرورت و فلسفه حجاب و پاسخ دادن به شبهه‌ها و پرسش‌هایی است که توسّط دشمن به ذهن زنان و دختران القا می‌شود. به فرموده مقام معظم رهبری (مدّ ظلّه العالی):

سالیان دراز با تمام وسائل، روی این انحراف کار شده است. باید با آن مبارزه کرد ... باید به اینها پاسخ داده شود. ما ابهامی نداریم. برای ماها روشن است قضیّه و برای خیلی‌های دیگر قضیّه روشن است، ولی خوب، این بایستی واضح و پیرامون آن روشنگری بشود. برای همه‌روشن بشود و این‌کاری است لازم. این‌هم کار فرهنگی است که‌بنده، زیاد رویش اصرار داشتم و دارم.⁽¹⁾

ازاین‌رو، نگارنده کوشیده مهم‌ترین و اساسی‌ترین پرسش‌ها و شبهه‌های حجاب برتر (چادر) را در این فصل گرد آوری کرده و در حدّ توان خویش به آنها پاسخ دهد.

پرسش نخست: آیا چادر منشأ دینی دارد؟

در شماره 1627 روزنامه ایران، به تاریخ 2 مهر ماه 1379 آمده است: «چادر به احتمال خیلی زیاد از زمان قاجاریّه در ایران جا افتاده است و هیچ ارتباطی به دین و مذهب ندارد».⁽²⁾

این شبهه، یکی از دست‌آویزهای دشمنان اسلام در اجرای سیاست گام به گام کشف حجاب است. مستر همفر، جاسوس انگلیسی که سال‌های زیادی از سوی انگلستان در کشورهای اسلامی برای محو اسلام جاسوسی کرده، در کتاب خاطرات خویش، قسمتی از دستورالعمل این استعمار پیر را چنین نقل می‌کند:

در مسئله بی‌حجابی زنان، باید کوششِ فوق العاده به عمل آوریم تا زنان مسلمان به بی‌حجابی و رها کردن چادر مشتاق شوند. باید به استناد شواهد و دلایل تاریخی ثابت کنیم که پوشیدگی زن، از دوران بنی عباس متداول شده و مطلقاً سنّت اسلام نیست.⁽¹⁾

پاسخ

 2. در فصل سوم، به تفصیل گذشت که خداوند در آیه 59 سوره احزاب دستور «إدناء جلابیب ؛ پوشیدن پوشش گسترده» را برای زنان رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، دختران آن حضرت و تمامی زنان با ایمان صادر فرمود. همچنین، ویژگی‌هایی که لغت شناسان و مفسّران بزرگ شیعه و عامّه برای کلمه جلباب

آورده‌اند نیز نمایانگر این مطلب است که اندازه، کیفیّت، کارکرد و رنگ این پوشش، نزدیکی زیادی با چادر امروزی زنان ایران دارد. بسیاری از مفسّران، عبارت «یدنین علیهن» در این آیه شریف را به پوشیدن و جمع و جور کردنِ «جلباب» تفسیر کرده‌اند. از این گذشته، در آیه 60 سوره نور که خداوند تعالی به زنان پیری که امید ازدواج ندارند، رخصت داده و فرموده است: «فَلَیسَ عَلَیهِنَّ جُناحٌ أَنْ یَضَعْنَ ثِیابَهُنَّ...».

از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که مُراد از «ثیابهنّ» در این آیه، جلباب (چادر) است.⁽¹⁾بسیاری از مفسّران والامقام شیعه نیز از جمله شیخ طوسی، فاضل مقداد، طبرسی و محقق اردبیلی، منظور از ثیاب را در این آیه، چادر و مانند آن می‌دانند.⁽²⁾نویسنده کتاب حجاب در اسلام، پس از بیان دیدگاه این مفسران می‌نویسد: «باقی مفسّرین امامیّه، جز اندکی از ایشان، همگی ثیاب را به چادر تفسیر کرده‌اند».⁽³⁾

بر این اساس، ترجمه این آیه به صورت زیر است: «بر آنان عیبی نیست که چادر خویش را در نزد نامحرمان از سر برگیرند».

اگر پوشش چادر ریشه دینی نداشته و دستور اسلام نبود، دیگر جایی برای استثنای چادر زنان پیر و سالخورده وجود نداشت. ازاین‌رو، این استثنا نشان می‌دهد که دستور پوشش چادر، دستوری کلّی برای زنان با ایمان بوده است،

ولی بر طایفه مذکور باکی نیست اگر بدون تبرّج و خود آرایی، چادر از سر بردارند. البتّه در ادامه همین آیه آمده است: «وَ إنْ یستعفِفْنَ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُنَّ؛ اگر باز هم عفّت و تقوا پیشه گزینند، و حتی زنان سالخورده نیز چادر خود را بر ندارند، بر آنان بهتر است».

بنابراین، بی‌اساس بودن ادّعای این منتقدان، مبنی بر اسلامی نبودن چادر، بسیار روشن است. از سویی دیگر، بر اساس دیدگاه تاریخ نگاران، ارتباط ایرانیان با عرب‌ها در زمان خلیفه دوم و به سال شانزدهم هجری اتفاق افتاد.⁽¹⁾حال آنکه وفات حضرت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در سال یازدهم هجری قمری ثبت شده است. پس به یقین، نزول این آیات، پیش از ارتباط ایران با عرب‌ها بوده است. ازاین‌رو، نمی‌توان گفت ایرانیان، عادت چادر پوشیدن را وارد اسلام کرده‌اند؛ زیرا این دستور، پیش از ارتباط ایرانیان با عرب‌ها در اسلام وجود داشته است.

همچنین شأن نزول این آیه، سیاق آیه و ضمیر در کلمه «جلابیبهنّ»، نشان می‌دهد پوشش جلباب پیش از نزول این آیات نیز در میان زنان عرب مرسوم بوده، ولی چگونگی پوشش آن با آنچه اسلام دستور می‌دهد، تفاوت داشته است.

با توجّه به همه این مطالب، اگر هم بپذیریم که «چادر از زمان قاجاریّه در ایران جا افتاده است»، در این صورت، زنان ایران باید بسیار متأسف باشند که چرا این قدر دیر و با این همه تأخیر متوجّه بهترین الگوی حجاب زن مسلمان

(چادر) گردیده‌اند!

پرسش دوم: آیا حکم چادر در زمان حاضر منتفی است؟

در کتاب «حجاب» از محمّد سعید العشماوی نقل شده که می‌گوید: «در این آیه (آیه 59 سوره احزاب) خداوند به پیامبر دستور می‌دهد که به همسران و دختران خود و زنان مؤمن فرمان دهد که جلباب خود را (پارچه‌ای که تمام بدن را می‌پوشاند) به خود گیرند تا شناخته نشوند و مورد اذیّت و آزار قرار نگیرند. به تعبیر دیگر، این آیه می‌گوید زنان مؤمن و آزاد از این پوشش استفاده کنند تا با کنیزان تفاوت داشته باشند. در این آیه، حکم پوشش، معلل است به جمله «ذلک أدنی أن یعرفن فلا یؤذین». بنابر این، در عصر حاضر که مسئله بردگی از میان رفته [و تمایز میان زنان آزاد و کنیز مورد ندارد]، این حکم منتفی می‌شود».⁽¹⁾

پاسخ

اصول قرآنی سازگارتر بوده و درستی مدّعای بالا را باطل می‌کند. به جهت خودداری از طولانی شدن کلام، از تکرار دوباره آن صرف‌نظر می‌کنیم.⁽¹⁾

پرسش سوم: آیا پوشیدن چادر، به علّت دست و پا گیر بودن آن، موجب منزوی شدن زنان...

تعطیل شدن فعّالیت های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی آنان و در نتیجه، تضییع نیروی نیمی از پیکرِ اجتماع نخواهد شد؟

پاسخ

لازم داشت، پس از انقلاب اسلامی، دیگر هیچ نیازی به استدلال نیست؛ زیرا شاهد حضور فعّال و موقعیّت چشمگیر زنان پرهیزکار و چادری در عرصه‌های گوناگون اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی هستیم.

مقام معظّم رهبری (مدظلّه العالی) در این باره می‌فرماید:

چادر، هم بهترین نوع حجاب است و هم یک نشانه ملّی ماست که هیچ منافاتی با هیچ نوع تحّرکی از زن ندارد. اگر واقعاً کار اجتماعی و کار سیاسی و کار فکری به معنای تحّرک باشد، لباس رسمی زن می‌تواند چادر باشد که بهترین نوع حجاب است.⁽¹⁾

 2. لازمه تعارض پوشیدن چادر با انجام فعّالیت‌های اجتماعی ـ اقتصادی و... ، تعارض در گفتار، رفتار و سیره پیامبر است، حال آنکه تعارض در فعل و قول معصوم راه ندارد.

بر اساس آیه شریف 59 سوره احزاب، پیامبر موظّف شد فرمان «پوشیدن چادر»یا همان «ادناء جلابیب» را ابلاغ فرماید. از طرفی، زنان عصر پیامبر در فعالیت‌های رایج برای زنان آن زمان، از جمله مشاغل خدماتی، کارهای اداری بازار، خرّازی، سقّایی، خیّاطی، نخ‌ریسی، آرایشگری، دبّاغی، صنایع دستی و... حضور فعّال داشتند.⁽²⁾حتّی زینب دختر جحش، همسر پیامبر، صنعتگر بود و کارش مورد تأیید و قبولِ رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز بوده است.⁽³⁾اگر پوشیدن چادر با انجام این فعّالیت‌ها سازگار نبود، با وجود ابلاغ دستور «إدناء جلابیب»،

حضرت از داشتن این‌گونه مشاغل توسّط زنان نهی می‌فرمود؛ وگرنه این خود نوعی تعارض در گفتار و رفتار ایشان بود، ولی در متون دینی، هیچ‌گونه نهی‌ای از سوی ایشان دراین مورد به چشم نمی‌خورد و این خود نشان دهنده معارض نبودن «چادر پوشیدن» با انجام این‌گونه فعّالیت‌هاست.

هنگامی که زن با پوششی نامناسب، اندامی شهوت‌انگیز و حرکاتی هیجان بار به محیط کاری پا می‌گذارد که به طور معمول چندین مرد نیز در آن محیط به فعّالیت مشغولند، به نظر شما آیا این وضع، حواس پرتی و جلب توجّه آنان را فراهم نخواهد آورد؟ با این توصیف، آیا از سرعت و دقّت کار آنان کاسته نخواهد شد؟ این نوع حضور زن در محیط کار، باعث می‌گردد مردان بیشتر ساعات‌اداری را به هوس‌بازی، چشم‌چرانی و تماس‌های غیرضروری با زنان بپردازند و در نتیجه به عنصری ناکارآمد تبدیل شوند؟

دین مبین اسلام، حضور زن را در متن جامعه می‌پذیرد، ولی نه به عنوان یک عروسک، مانکن یا آلت دست، بلکه به عنوان یک انسان و با رعایت حدود شرعی تا بتواند استعدادهای انسانی خویش را به ظهور رسانیده، در رشد و تعالی جامعه اسلامی مؤثّر واقع گردد. اسلام می‌خواهد در جامعه به استعدادهای عالی و توانایی‌های واقعی زن نگریسته شود، نه ظواهر جسمی و بُعد زنانگی او. به این منظور، لازم است زن هنگام ورود به محیط جامعه،زیبایی‌های خویش را بپوشاند و چه پوششی بهتر از چادر می‌تواند این هدف

عالی را تأمین کند؟

آمار و ارقام نشان می‌دهد حضور زنان ایرانی هنگامی در این عرصه گسترده و چشم‌گیر شد که چادر سرشان کردند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حضور زنان در عرصه‌های گوناگون فعّالیّت اجتماعی، جز در موارد اندکی که به دلیل سختی کارها با توان جسمی زنان متناسب نبوده یا به کرامتِ والای زن مسلمان لطمه وارد می‌آورده، بیشتر شده که خود، بیانگر این حقیقت است که حجاب اسلامی، نه تنها مانعی برای حضور زن در اجتماع نیست که با وجود آن، این حضور فزونی نیز می‌یابد.⁽¹⁾

 از طرفی، در کشورهایی که پوشش زنان مسلمان را ندارند، اشتغال زنان اوّلاً درصد مورد انتظار مدّعیان منع حجاب را تأمین نمی‌کند و ثانیاً بیشترین مشاغل متعلّق به زنان در این کشورها، شغل‌های دون پایه مانند منشی‌گری، پیش‌خدمت رستوران یا صندوق‌داری، پذیرش هتل‌ها و امثال آن می‌باشد.⁽²⁾

می‌یابیم که آن بزرگواران اشتغال را به صنف خاصّی (زن یا مرد) اختصاص نداده‌اند و آنچه به‌شدت مورد انتقاد و نکوهش آنان قرار گرفته، بیکاری است. در روایتی آمده است:

إنَّ اللّه‌َ یُبغِضُ الفارغَ لاَ فی شُغْلِ الدُّنْیا و لاَ فی شُغْلِ الآخرة.

خداوند از فرد بیکاری که نه به امور دنیوی مشغول است و نه به امور اخروی، بیزار است.⁽¹⁾

از سوی دیگر، روایات فراوانی درباره ترغیب و تشویق به کار، تلاش و کسب روزی حلال داریم که از شمار آنها، حدیث زیر است که از رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت شده و این امر را فریضه‌ای واجب بر هر مرد و زن مسلمان می‌شمارد: «طَلَبُ الحلالِ فریضةٌ علی کُلّ مُسِلمٍ و مُسْلِمَة».⁽²⁾

نکته اینجاست که اسلام نمی‌خواهد زن، شخصیت انسانی، ارزش واقعی و  سلامت روح و جسمش را در جریان کار و تلاش برای تأمین معاش یا حتّی در راه ارائه خدمات نیک ببازد و مورد استثمار و بهره‌کشی‌های گوناگون قرار گیرد. ازاین‌رو، برای اشتغال او یک‌سری حدودی قرار داده و دلیل اینکه زنان از داشتن بعضی مشاغل منع شده‌اند، همین است.

چادر یا به طور کلّی، حجاب زن مسلمان، ممکن است در پاره‌ای مشاغل برای او دست و پاگیر باشد، ولی در کنار این مسئله، نکته دیگری نیز هست و آن اینکه اسلام، کار را افتخار منحصر به فرد برای زن نمی‌داند و هرگز ارزش

او را، بر مبنای قدرت بازو و میزان کارآیی در امور سیاسی و اجتماعی یا فعّالیت‌های صنعتی و اقتصادی و حتی خدمات علمی و فرهنگی ارزیابی نمی‌کند. ارزش زن، نخست براساس کارآیی روحی و عاطفی در محیط خانه است و بعد بر مبنای توان فکری و عضلانی او در صحنه اجتماع. تفاوت‌های ریز و درشت روحی و جسمی زن با مرد و ظرافت‌ها و امتیازهای خاصّ عاطفی و احساسی زن بر مرد، همه و همه از تفاوت در مسئولیت‌ها میان این دو جنس خبر می‌دهد. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: «إعْمَلُوا فَکُلٌّ مُیَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ؛ همه شما کار کنید، ولی هر کسی کاری را که برای آن آفریده شده، به سهولت و آسانی انجام می‌دهد».⁽¹⁾

در حقیقت، زن مسئولیتی بسیار حسّاس و خطیر به عهده دارد و امتیازهای خَلقی و خُلقی او نیز، بیشتر در راستای ایفای همین مسئولیّت بزرگ طرح‌ریزی شده که همانا وظیفه مهم و حسّاس همسرداری، تربیت فرزندان صالح و به طور کلّی، اداره کانون گرم خانواده است.

خانواده که یک نهاد فراگیر اجتماعی است، هسته اوّلیه جامعه به شمار می‌آید و در میان خانواده، این فرزندان هستند که آینده کشور را به دست دارند. ازاین‌رو، می‌توان گفت تربیت و پرورش صحیح فرزندان، به مثابه کادرسازی برای آینده و بنیان‌گذاری هسته اولیه جامعه اسلامی است که البته از شرافت و ارزش «مادری» سرچشمه می‌گیرد و این همان شغلی است که خود و مسئولیت‌های سرچشمه گرفته از آن، محوری اساسی و بدون جایگزین در حرکت جامعه به سوی اهداف والای اسلامی و انسانی به شمار می‌آید.

حضرت امام رحمه‌الله در این‌باره می‌فرماید: «این مادر که بچّه در دامن او بزرگ می‌شود، بزرگ‌ترین مسئولیّت را دارد و شریف‌ترین شغل را دارد؛ شغل بچّه داری. شریف‌ترین شُغل در عالم، بزرگ کردن یک بچه است و تحویل دادن یک انسان است به جامعه».⁽¹⁾

بر این اساس، اگر چادر با بعضی مشاغل برای زنان متناسب نیست، هیچ نگرانی وجود ندارد. از آنجا که این گونه مشاغل، کرامتی برای او به شمار نمی‌آید، می‌تواند آنها را به راحتی کنار گذاشته و با افتخار تمام، همه همّت و توان خویش را در راه شریف‌ترین شغل و مسئولیّتی که اسلام به عهده او نهاده، مصروف دارد.

6 . لازم به یادآوری است که حجاب اسلامی، در چادر متعیّن نمی‌گردد، بلکه چادر، برترین نوع حجاب زن است. بر فرض که فعالیت مشروع، ولی خاصی برای زن با پوشش چادر متعارض باشد ـ که البته بعید به نظر می‌رسد. زن می‌تواند به جای چادر، از پوشش گسترده دیگری استفاده کند که سر، مو، اندام و جذّابیت‌هایِ بدن او را به طور کامل بپوشاند. بر این اساس، اجباری از پوشیدن چادر نیست تا ظلمی به زنان شده باشد.

البتّه نباید فراموش کرد که دشمنان با شبهه افکنی، قصد دارند زنان را از پوشش چادر، به طرف پوشش‌های نازل‌تری بکشانند، ولی همین پوشش کمتر نیز آنان را قانع نکرده، بر ضد آن نیز به گونه‌ای دیگر تبلیغ خواهند کرد تا به هدف نهایی خویش که کشف حجاب کامل زن مسلمان و در آوردنِ او به

شکل و لباس خودشان است، برسند. خداوند تعالی در قرآن کریم به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید:

وَ لَنْ تَرْضی عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصاری حَتّی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ. (بقره: 120)

هرگز یهود و نصارا از تو خشنود نخواهند شد، مگر آنکه از آیین آنها پیروی کنی.

پرسش چهارم: آیا پوشش چادر در اسلام اجباری است؟

در این صورت، آیا این امر، سلبِ آزادی زن و به اسارت در آوردن او به شمار نمی آید؟

پاسخ

پیش از پاسخ اصلی باید گفت زندانیان چادر عنوان کتابی است که خانمی ایرانی در انگلستان نوشته و منتشر کرده است. چنان‌که از عنوان کتاب پیداست، این خانم چادر را ضدّ آزادی زن تلقّی کرده است.⁽¹⁾

البتّه در داخل کشور هم کسانی هستند که متأسّفانه هنوز چادر را ضدّ آزادی زن دانسته و با چنین تصوّری در مورد آن قلم می‌زنند. از جمله، نویسنده مقاله «مسئله زن و روشنفکران طی تحوّلات دهه‌های اخیر»، از چادر زنان ایرانی، به قید و بند تعبیر کرده و آن را به سنت لغو شده پیچیدن و بستن پای زنان در چین تشبیه می‌کند.⁽²⁾

همان‌طور که گذشت، هر چند چادر برترین و عالی‌ترین نوع حجاب است، ولی هر پوششی که حجاب اسلامی را برای زن تأمین کند، کافی است.

 2. آزادی، واژه‌ای مقدّس است که مفهوم ظاهری قشنگ و فریبنده‌ای دارد. این واژه، مصداق‌های گوناگونی دارد که همه آنها نزد عقل، پسندیده نیست. کسانی که به دلیل آزادی‌زدایی از چادر انتقاد می‌کنند، باید مشخّص سازند که چادر، چه نوع و کدام مصداق آزادی را از زن می‌گیرد. اگر منظور از آزادی زن، هرزگی جنسی و بی بند و باری غریزی است، عقل آن را نمی‌پسندد و البتّه، چادر این آزادی را محدود می‌کند. اساسا وظیفه و کارکرد چادر همین است، ولی اگر مقصود، آزادی در مقاومت و موضع‌گیری در برابر خواسته‌ها و گرایش‌های نابه‌جا و نامشروع شهوانی بعضی مردان هرزه و حفظ آزادگی زن است، این امری بسیار معقول است. در این صورت، چادر نه تنها این نوع آزادی را محدود نمی‌سازد که نقش والایی در تحقق آن برعهده دارد. اگر منظور از اسارت زن در چادر، این باشد که پوشیدن چادر، برای زن دست و پاگیر بوده و مانع فعالیت‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و... او می‌گردد، پیش‌تر به تفصیل درباره آن بحث کرده و پاسخ گفتیم.

می‌افکند، در حقیقت، نگاه‌های هرزه و شهوت‌بار و مزاحم برخی مردان بیگانه را محدود ساخته، نه آنکه خود را در قید و بند و حصار افکنده باشد. این محدودیّت، عاقلانه است؛ زیرا مصونیّت زن را در پی خواهد داشت.

 4. چادر برای زن اسارت نمی‌آورد، بلکه به او ابهّت می‌بخشد. زنی که بر اساس ایمان و عقیده محکم، چادر بر سر کند، احساس کرامت می‌کند، نه احساس حقارت و احساس حقارت کردن اسیری است.

اسارت این است که زن ببیند نظرگاه شهوت گردیده و تصویرش به جای نقش بستن بر قلب همسر و فرزندان، ابزار تبلیغاتی برای فروش انواع کالاهای مصرفی شده است. آری، زن چادری اسیر نیست، بلکه اسیر واقعی، آن زنی است که برای کسب شخصیّت، اثبات برابری با مرد و کسب منزلت اجتماعی، مجبور باشد هر روز و در هر گام، گلبرگ‌های پر طراوت غنچه وجود خویش را در برابر هزاران چشم هرزه و آلوده از یکدیگر گشوده و تسلیم تند باد هوس‌های پستشان کند.

نیم‌نگاهی به جهان آزاد، ولی خالی از عفاف و حجاب غرب بیفکنیم و خوب بنگریم که آیا برداشتن پوشش زن، زنجیرهای اسارت را از دست و پای او برداشته یا موانع موجود بر سر راه نگاه و بهره‌کشی آزاد مرد را کنار زده

است؟ به راستی این آزادی، جز ناامنی، بی‌هویّتی و بحران روحی و جسمی، چیز دیگری برای زن غربی به ارمغان آورده است؟ در غیر این صورت، چرا فریاد او بر ضد آزادی بلند است؟ چرا مادام رولان فرانسوی، در پای گیوتین از آزادی شکایت می‌کند⁽¹⁾و چه چیز زن غربی را به تنگ آورده تا عفاف همراه با آرامش زنان مسلمان را آرزو کند؟ به گوشه‌ای از گفته‌های بانو انی رود، نویسنده انگلیسی، توجّه کنید که آرزو می‌کند: «ای کاش کشور ما، مانند کشورهای مسلمان می‌بود که زنانش باعفاف و طهارت، در نهایت آسایش زندگی می‌کردند».⁽²⁾

چرا برخی می‌کوشند راه به بن‌بست رسیده دیگران را تجربه کنند؟ آیا بهتر نیست به جای خیره شدن به سوسوی فریبنده کرم‌های شب‌تاب، سری هم به خورشیدی بزنیم که در پس ابرهای تیره غفلتمان پنهان کرده‌ایم؟!

در پایان، جا دارد فرمایش حضرت امام خمینی رحمه‌الله را مطرح کنیم که در پاسخ به پرسش خانم الیزابت تارگود، خبرنگار روزنامه انگلیسی گاردین فرمود: «تجربه کنونی فعّالیت‌های ضدّ رژیم شاه، نشان داده است که زنان، بیش از پیش، آزادی خود را در پوششی که اسلام می‌گوید، یافته‌اند».⁽³⁾

پرسش پنجم: از آنجا که گفته اند: «الإنسانُ حریصٌ علی ما مُنع...

؛ انسان به آنچه از آن بازش دارند، حریص تر است»، چادر از این نظر که زن را به طور کامل از دید مرد پنهان می سازد و بین این

دو فاصله می افکند، در ذهن مردان ایجاد وسوسه کرده و طبع حریص آنان را بیشتر تحریک می کند؟

پاسخ

خلاصه کلام اینکه: مفاد کلام مذکور یک گزاره توصیفی است: انسان در مقابل ممنوعات حریص است، ولی این گزاره، تجویزی براینکه «برای حریص نگردیدن انسان، باید جلوی او را باز گذاشت» نتیجه نمی‌دهد.

برای مثال، کسی که بیماری وسواس دارد، هرچه محیط برای انجام تقاضاهای وسواس نامساعدتر باشد، به طوری که بیمار وسواسی نتواند

خواسته‌های وسواس را انجام دهد، آن بیماری ضعیف می‌گردد و بهترین راه درمان وسواس نیز همین خواهد بود.⁽¹⁾بنابراین، نمی‌توان گفت همیشه منع و جلوگیری، باعث ترغیب بیشتر خواهد شد.

آری، جهان غرب این تجربه تلخ را به آزمایش گذاشت و زنان و دختران را

برهنه کرد، ولی نه تنها مرد غربی را در مقابل عریانی بی‌تفاوت نکرد و چیزی از حرص و طمع او در این زمینه نکاست؛ که به شکست دردناکی انجامید که آمار تکان‌دهنده مربوط به افزایش ناامنی‌های زن، بحران‌های روحی و روانی، افزایش تعداد فرزندان نامشروع، خشونت‌های جنسی، تجاوزهای به عنف و هزاران جنایت دیگر در این کشورها، از عمق فاجعه حکایت دارد و بی‌مناسبت نیست به گوشه‌ای از آن اشاره کنیم:

در مقاله‌ای تحت عنوان «آمار کودکان نامشروع در امریکا روز به روز بالاتر می‌رود» آمده است:

 بر اساس یک مطالعه دولت امریکا، تعداد کودکان تولّد یافته توسّط زنانِ ازدواج نکرده امریکایی، به بالاترین سطح خود رسیده است؛ یعنی از هر پنج کودک، بیش از یک کودک نامشروع است. به گزارش آسوشیتد پرس به نقل از مرکز ملّی آمار بهداشتی در سال 1984، 770355 کودک توسّط مادرانِ ازدواج نکرده متولّد شده‌اند که این رقم نسبت به سال 1983، چهار درصد افزایش نشان می‌دهد.⁽¹⁾

مجّله پلین تروت نیز می‌نویسد: «در بیشتر کشورهای اروپایی، آمار اطفال نامشروع، یک رقم سریع و فزاینده از موالید را تشکیل می‌دهد».⁽²⁾متزلزل گردیدن پایه‌های محبّت، تعهدهای فطری و اخلاقی و تخریب کانون‌های گرم خانوادگی، از دیگر ارمغان‌های این آزمایش است: «بنا به گزارش سازمان آمار جامعه اروپایی، میزان طلاق در کشورهای عضو این

جامعه، نسبت به دو دهه گذشته سه برابر افزایش یافته است».⁽¹⁾

البتّه این آمار مربوط به سال‌ها پیش است. با این افزایش سریع و رشد فزاینده، اکنون در این جوامع چه می‌گذرد؟ آیا تکرار تجربه ناموفّق دیگران، اصولی و عاقلانه است؟

کرده و به سوی آنان چشم خواهد دوخت.⁽¹⁾

غریزه جنسی از این نظر تا حدّی شبیه به اعتیاد است. ممکن است تصور شود که علت اشتیاق معتادان به مواد مخدر، نایاب وکم در دسترس بودن آن است. این فرضیّه به ظاهر عاقلانه به نظر می‌رسد، ولی در عمل، نتیجه چیز دیگری است. معتاد پس از مدتی در اثر مصرف مقدار معینی از مواد مخدر، حساسیت خود را به آن مقدار یا نوع خاصی از آن از دست داده و برای نشئه شدن، مقدار زیادتری از مواد یا نوع قوی‌تری از آن را می‌طلبد. آن مقدار یا نوع نیز پس از چندی عادی می‌شود و دوباره مقدار بیشتری لازم می‌آید و این افزون‌طلبی، تا آنجا ادامه می‌یابد که سرانجام معتاد، جان خود را از دست می‌دهد. افزون‌طلبی مرد نیز در زمینه جنسی چنین است.⁽²⁾

 7. برداشتن چادر یا هر نوع پوشش دیگر، موجب یک‌نواخت شدن جاذبه ظاهری زن برای مرد نخواهد شد. هرچند زنان در اصل برهنگی مشابه گردند، ولی میزان برهنگی متغیّر و نوع پوشش و آرایشی که زنان برای خویش انتخاب می کنند، متنوع است. حتّی اگر همه زنان، همانند هم کاملاً برهنه شوند، باز هم مسئله حلّ نمی‌گردد؛ زیرا برخلاف حیوانات که دست طبیعت، لباس یکسانی بر اندامشان پوشانیده، اندام و قیافه طبیعی انسان‌ها با یکدیگر متفاوت است و همین مقدار تنوع، برای یک‌نواخت نگردیدن زنان کافی است و راه را برای تنوّع‌طلبی و آزمندی غریزه جنسی مرد، باز خواهد کرد. غریزه خودنمایی و

جلوه‌گری زنان نیز در این امر دخالت دارد. بر اساس این غریزه، زن می‌خواهد تا حد توان جلوه‌نمایی بهتر و بیشتری نسبت به دیگر زنان داشته باشد. بنابراین، در هرچه جذاب‌تر کردن لباس و آرایش خویش تلاش وافری خواهد داشت و می‌کوشد به نوعی خود را ممتاز و انگشت‌نما گرداند.⁽¹⁾با وجود این، دیگر یک‌نواختیِ زنان معنا نخواهد داشت تا مسئله دل‌زدگی و بی‌تفاوت گردیدن برای مردان پیش بیاید.

از اینها گذشته، اگر زن حجاب را آن‌گونه که دین گفته رعایت کند و موها، گردن و گریبان خود را به طور کامل با مقنعه بپوشاند، چادر را نیز بر اساس دستور قرآن کریم، طوری بپوشد و جمع و جور نماید که در مجموع، تمام جاذبه و زیبایی‌هایش پوشیده و آثار عفاف و متانت در وجودش هویدا شود، دیگر از این حرص و آزمندی خبری نخواهد بود؛ زیرا به قول معروف:

چو در بسته باشد، چه داند کسی***که گوهرفروش است یا پیله‌ور

برای مثال، کسی که از مقابل در خانه‌ای گذر می‌کند، در صورتی برای نگاه  مخفیانه و به اصطلاح، سرک‌کشیدن به درون آن وسوسه می‌شود که در آنجا دست‌کم نیمه‌باز و چیزی از درون آن پیدا باشد که توجّه او را به خود بکشاند. در این صورت تحریک می‌شود که آن چیز را ببیند، ولی اگر در خانه بسته باشد، دیگر عامل محرکی برای نگاه کردن وجود نخواهد داشت. همچنین، اگر دختر یا زنی، بدن خویش را به طور کامل بپوشاند و حرکات و

سکناتش نیز چنان باشد که طمع در قلب بیماردلان نیفکند، دیگر چیزی توجّه مرد را جلب نخواهد کرد تا برای دیدن و یافتنش به حرص و ولع بیفتد.

پرسش ششم: آیا برای عفیف بودن باید چادری بود؟

گاه گفته می‌شود که چادر زن، هیچ ربطی به عفاف او ندارد. قلب و دل انسان باید پاک باشد و در غیر این صورت، پوشیدن صد تا چادر هم سودی نمی‌بخشد. در این راستا، از زبان شعر نیز مدد گرفته شده و برای مثال، می‌گویند:

چشم و دل را پرده می‌بایست امّا از عفاف***چادر پوسیده بنیاد مسلمانی نبود

زنان را عصمت و عفّت ضرور است***نه چادر لازم و نه چاقچور است

چه زن خواهد که گردد با تو پیوند***نه چادر مانعش گردد نه روبند⁽¹⁾

گاهی نیز به زنان روستایی و ایلات استناد شده که با وجود اینکه چادر نمی‌پوشند، ولی عفیف و پاک هستند.

پاسخ

حجاب ظاهری و عفّت، حجاب درونی و باطنی است، ولی نمی‌توان گفت هیچ ارتباطی بین عفاف و چادر وجود ندارد. مگر می‌توان رابطه ظاهر و باطن را نادیده گرفت؟

کسی که سیرت و باطنی پاک داشته باشد، آثار این پاکی درونی، خواه ناخواه در اعمال و رفتارش نمایان خواهد شد و در مقابل، متانت در سلوک و رفتار ظاهری و نیز رعایت عفاف در گفتار و کردار، حتّی اگر شده به مرور زمان، بر باطن اثر نهاده و عفت درونی را به همراه خواهد آورد. مگر نه اینکه رنگ لباس بر روان آدمی اثر می‌گذارد؟ مگر نه اینکه نام افراد در شخصیت درونی آنها تأثیر دارد؟ نوع پوشش ظاهری انسان نیز چنین است.⁽¹⁾

بازی نمی‌کنند و مزاحم زنان پاک و عفیف نشده و امنیّت آنان را خدشه‌دار نخواهند کرد؟ نه تنها تجربه که تحقیقات علمی و روان‌شناسی نیز خلاف این مطلب را ثابت کرده است.⁽¹⁾

گاه نیز این حقیقت از لابه‌لای گفتار و حتّی اشعار این آقایان، به نحو مضحکی آشکار می‌گردد. برای مثال، فانی، از شاعران زمان پهلوی که در مورد کشف حجاب زنان شعرها سروده، می‌گوید:

عفت و عصمت هر کس به شرف پابند است***نشود حافظ ناموسِ کس این تیره ثیاب

و در ادامه چنین می‌سراید:

من ندارم به حجاب و عدم آن کاری*** لیک گویم که نباشد به رخ خوب صواب

هر چه خوب است، سزاوار تماشا باشد***چون حرام است رخ خوب نهان از احباب

 دیدن روی نکویان بود آثار بهشت***همچنین دیدن رخساره زشت عین عذاب

ظلم محض است که پوشند رخ خوبان را***عین عدل است که بر زشت ببندند نقاب⁽¹⁾

فانی

به راستی، اگر ایشان به حجاب و بی‌حجابی کاری نداشتند، چرا این قدر درباره پوشیدن رخ زیبا حساسیت نشان داده و افزون بر آن، چطور است که پوشیدن صورت‌های زشت را عین عدل و صواب دانسته‌اند؟

جای سؤال دارد که در میان همه زن‌ها، چرا به زنان روستایی و عشایر که بخش اندکی از زنان را تشکیل می‌دهند؛ استناد شده است؟ در ضمن باید توجه داشت که زنان روستایی، هرچند به دلیل کار و فعالیت در مزارع و دیگر علت‌ها چادر نمی‌پوشند، ولی کمتر زنی بی‌حجاب در میان آنان دیده می‌شود.

از این گذشته، در میان زنان زحمتکش عشایر و روستایی، حتی یک زن بیکار و رنگ‌آمیزی شده پیدا نمی‌شود.

پوست خشکیده و آفتاب سوخته صورت و دست‌های آنها نیز آن‌قدر پرجاذبه نیست که موجب تحریک و تهییج مرد روستایی گردد. سن ازدواج نیز

در روستا و ایل، بسیار پایین است و فعالیت طاقت‌فرسا در مزرعه‌ها، باغ‌ها و... ، چندان وقت آزادی برای پسر و دختر روستایی باقی نمی‌گذارد تا به عشوه‌گری و چشم‌چرانی بپردازند. چشم مادران و پدران روستا نیز همواره مراقب فرزندانشان است. افزون براین، در محیط‌های کوچک روستا و ایل، بیشتر افراد با هم نسبت فامیلی دارند و ثابت شده که مسائل خلاف عفت، در بین افرادی که با هم نزدیکی فامیلی دارند، بسیار کمتر از دیگران است.⁽¹⁾از اینها گذشته، ده‌ها دلیل دیگر وجود دارد که عفاف زن و مرد روستایی و عشایری را تضمین می‌کند.

نتیجه اینکه گرچه برای عفیف بودن لازم نیست حتماً پوششی به نام چادر داشت و هر نوع پوششی که حجاب کامل زن مسلمان را تأمین کند، کافی است، ولی از این نکته نیز نباید غفلت ورزید که پاک بودن قلب و درون نیز، به تنهایی برای عفیف بودن و عفیف ماندن کفایت نمی‌کند. عفّت، حجاب درونی است و هنگامی به کمال خویش می‌رسد که با حجاب بیرونی و پوشش اسلامی زن مسلمان و در رأس آن چادر همراه گردد.

پرسش هفتم: آیا پوشیدن چادرمشکی، به دلیل مکروه شمرده شدن رنگ سیاه در روایات، کراهت ندارد؟

پاسخ

تشیّع، مرحوم محمّد حسن نجفی در کتاب جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام به ضعف سندی روایات این باب تصریح کرده است. با وجود ضعف سند روایات، از اساس به بررسی دلالت آنها پرداخته نمی‌شود.

 الف) صاحب جواهر رحمه‌الله در کتاب فقهی معروف خویش آورده است:

وَ عَنْ غیر واحدٍ مِن کُتُبِ الاْصحابِ التَّصریحُ بِاخْتصاصِ کَراهةِ السَّواد فیِ الرَّجُلِ.⁽¹⁾

بر اساس تصریح کتاب‌های گوناگون از اصحاب امامیّه، کراهت پوشش سیاه، مختصّ مردان است.

آن‌گاه در مورد علّت این امر چنین بیان می‌دارد: «و لَعَلَّهُ أَبلغ مِنْ غیره فی سِتِرها؛⁽²⁾شاید علت این باشد که رنگ مشکی در مقایسه با دیگر رنگ‌ها، پوشش غلیظ‌تر و بیشتری را تأمین می‌کند».

یکی از پژوهشگران حوزه علمیّه قم که در این باب، تحقیقاتی انجام داده، می‌نویسد: «بر اساس جست‌وجوی مفصّلی که در روایات انجام شد، حتی یک روایت نیز یافت نشد که برکراهت پوشش و چادرمشکی بانوان به طور خاصّ و صریح دلالت نماید».⁽³⁾

از آنجا که در اسلام، پوشش زن و مرد از نظر نوع، مقدار و حتّی رنگ متفاوت است، نمی‌توان گفت اگر پوشش سیاه برای مردان کراهت دارد، برای زنان نیز کراهت خواهد داشت. برای مثال، پوشیدنِ جامه‌های حریر برای زن جایز است، ولی برای مرد روا نیست. در روایتی از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود: «لا یَصلحُ لِلرَّجُلِ أَن یَلبسَ الحریرَ إلاّ فی الْحَرب؛ برای مرد صحیح نیست که حریر بپوشد، مگر در جنگ».⁽¹⁾نیز در روایت دیگری از ایشان نقل شده که: «اَلنِّساءُ یَلبسْنَ الْحَریرَ وَ الدِّیباجَ اِلاّ فِی الإحرامِ؛⁽²⁾زنان می‌توانند حریر و دیباج بپوشند، مگر در احرام».

 بنابراین، روایات باب کراهت پوشش سیاه نیز فقط در مورد رنگ پوشش مردان، قابل استناد است.

ب) بر فرض که روایت‌های مذکور عام بوده و کراهت پوشش زنان و مردان را در بر گیرد، باز هم نمی‌تواند بر کراهت پوشیدن چادر مشکی برای زنان دلالت کند؛ چرا که در روایات متعّددی و از راه‌های گوناگون روایت شده که رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از پوشش سیاه، مگر در سه مورد: «خُفّ،(نوعی کفش چرمی نازک)، عمامه و کساء» کراهت داشتند.⁽³⁾همچنین از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که: «یکره السّوادُ إلاّ فی ثَلاثةٍ: الخُفُّ و العِمامَة و الکِساء؛ پوشش سیاه کراهت دارد مگر در سه مورد خُف، عمامه و کساء».⁽⁴⁾

همان‌طور که در فصل مفهوم‌شناسی اشاره گردید، کساء یکی از مترادف‌های جلباب (چادر زنان) در زبان عربی است.⁽¹⁾بنابراین، چادر مشکی زنان نیز استثنا شده است.

صاحب جواهر پس از بیان اینکه «نصوص در باب کراهت پوشش، در استثنا صراحت دارند»⁽²⁾و همچنین ذکر روایت‌هایی که استثنا قائل گردیده‌اند، می‌فرماید: «سیره و روش عالمان در پوشیدن عبای سیاه، این مطلب را تأیید می‌کند».⁽³⁾

نمونه، دیدگاه‌های فقهی امام خمینی رحمه‌الله و آیت‌اللّه‌العظمی خامنه‌ای (مدظلّه‌العالی) آورده می‌شود:

الف) پوشیدن هرگونه لباس مهیّج که موجب تحریک جنسی می‌شود، حرام است.⁽¹⁾

ب) باید از انتخاب رنگ یا شکلی که موجب جلب نظر و انگشت‌نما شدن است، خودداری نمایند.⁽²⁾

در فصل سوم، به تفصیل بحث شد که رنگ‌های غیر مشکی مانند سفید، سبز، زرد، قرمز و...، و به طور کلّی رنگ‌های روشن، جذاب و جلب توجه کننده بوده و هر کدام به نوعی موجب تحریک و تهییج بیننده می‌گردند. ازاین‌رو، حتی اگر کراهت رنگ مشکی را هم بپذیریم، باز هم پوشیدن رنگ مشکی برای زن در خارج از منزل در برابر حُرمت پوشیدن رنگ‌های مهیج و جلب‌نظر کننده برای او در مقابل نامحرم، برتری دارد.⁽³⁾

پرسش هشتم: آیا پوشیدن چادر مشکی برای زنان ایجاد افسردگی نمی کند؟

در روزنامه ایران در مقاله‌ای با عنوان: «چادر می‌تواند رنگ شادتری هم داشته باشد» آمده است: «افراد افسرده، بیشتر به رنگ‌های تیره علاقه دارند».⁽⁴⁾

در شماره دیگری از همین روزنامه نیز می‌خوانیم: «استفاده مکرر از

لباس‌هایی با رنگ تیره و کدر و سیاه، می‌تواند به نوعی به افسردگی بینجامد. پوشیدن مستمر و بدون دلیل لباس با رنگ‌های تیره و سیاه، نشانه اختلال شخصیت (با درجات متفاوت) است».⁽¹⁾

پاسخ

مسئله تأکید فراوانی دارد.

می‌آورد».⁽¹⁾

 5. در مورد این جمله نیز که: «پوشیدن مستمر و بدون دلیل لباس با رنگ‌های تیره و سیاه نشان اختلال شخصیّت (با درجات متفاوت) است» باید گفت:

الف) پوشیدن بی‌دلیل رنگ سیاه، مثل تیپ مشکی زدن در پارتی‌ها، مهمانی‌ها و... شاید نشان دهنده اختلال شخصیّت باشد، ولی زن مسلمان، برای پوشیدن چادر مشکی دلایل محکم و فراوانی دارد.

ب) اختلال شخصیّت، یکی از مقوله‌های بحث روان‌شناسی است و به نظر روان‌شناسان نیاز دارد، نه یک حقوق‌دان و جُرم‌شناس.

این اثرهای سوء احتمالی، در برابر آثار سوء قطعی و عوامل مضر دیگری که سلامت روحی و جسمی زن و جامعه را به شدّت تهدید می‌کند، نه تنها در حکم عدم است که اثر مفید و دفاعی آن در کاهش نگاه‌های آلوده، کم کردن

توجه مردان بیگانه و به تبع آن، حفظ آرامش و امنیت زن از مزاحمت‌ها و دست درازی بعضی مردان هرزه، حُسن مهمّی برای آن به شمار می‌آید که چادر مشکی را به عنوان یکی از بزرگ‌ترین روش‌های پیش‌گیری از تعمیم فساد در جامعه و کارآمدترین سپر دفاعی زن در مقابل ناامنی‌هایی که در محیط اجتماع متوجه اوست، مطرح خواهد کرد.

پرسش نهم: آیا پوشیدن چادر مشکی، به بیماری های پوستی و استخوانی می انجامد؟

در مقاله روزنامه ایران آمده است: «رنگ سیاه، به دلیل جذب کردن نور خورشید، تأثیرات منفی بر سلامت خانم‌ها دارد و باعث بیماری‌های استخوانی و... می‌شود».⁽¹⁾

پاسخ

به نظر مشهور فقها، در اسلام پوشاندن صورت و دو دست برای زن لازم نیست و جلباب یا همان چادر اسلامی، بر اساس کلمات لغت‌دانان و مفسران والامقام شیعه و عامّه، صورت را در بر نمی‌گیرد. بنابراین، خانم‌ها می‌توانند مطمئن باشند که در عین پوشیدن برترین نوع حجاب اسلامی، امکان رسیدن ویتامین D لازم به بدنشان وجود دارد و حفظ این پوشش، آنان را به بیماری‌های پوست و نرمی استخوان دچار نخواهد کرد.

پرسش دهم: آیا چادر مشکی به دلیل اینکه نور را جذب می کند، ایجاد گرما می کند و...

سرانجام اینکه پوشیدن آن همراه با سختی خواهد بود، نباید مورد توصیه و تشویق قرار گیرد؟

در این باره آمده است:

«به خاطر اینکه رنگ مشکی، جاذبِ نور است، در تابستان معمولاً نمی‌توان دختر را به حجاب تیره تشویق نمود».⁽²⁾

پاسخ

الف) پایین بودن درجه حرارت داخلی، وقتی که بدن گرم می‌شود؛

ب) قشر ضخیم‌تر چربی که از سرما محافظت می‌کند؛

ج) بهترین سازش حرارت پوست، با تغییرات حرارتی.⁽¹⁾

بنابراین، با توجه به این مطلب، چادر مشکی در تابستان برای زنان چندان هم سخت نیست و اگرهم باشد، سختی آن برایشان قابل تحمل است.

 چادر پوشیدن زن مسلمان، بر عقیده‌ای مستحکم استوار است. ازاین‌رو، نه تنها درباره آن احساس سختی نمی‌کند که آنچه او را رنج خواهد داد، جدایی از این حجاب برتر است. زنان ایرانی، اعتقاد خویش را در این مورد به ثبوت رسانیده‌اند. کم نیست شمار زنانی که در طول حکومت رضاخانی، رنج و سختی ناشی از باقی ماندن در خانه را به جان خریدند تا مبادا مأموران قلدر رضاخان، در کوچه و خیابان چادر از سرشان بکشند و کم نبودند بانوانی که به دلیل برداشته شدن چادر از سرشان، در کوی و برزن از غصه دق کردند. زنان و دختران امروز ایران نیز فرزند همان شیرزنان دیروزند.

آنچه با طبعش ناسازگار است وفق داده، هماهنگ سازد. اگر انسان از کودکی به انجام کاری عادت کرد، آن کار هر چند سخت و سنگین باشد، برای او آسان گردیده و مشقّت‌آور نخواهد بود یا اینکه به راحتی به تحمّل سختی‌های آن توانا می‌گردد.

بر همین اساس، در اسلام به والدین سفارش شده تا کودکان خویش را از سال‌های نخست زندگی، به عبادت‌هایی مثل روزه کلّه گنجشکی، نماز و... تشویق و ترغیب کنند و عادت دهند.

از امام صادق علیه‌السلام روایت شده که: «ما فرزندان خویش را از هفت سالگی به آن مقدار از روزه که در حدّ طاقت و توان آنان است، امر می‌کنیم؛ هر چند روزه نصف روز یا کمتر و بیشتر باشد. پس هنگامی که گرسنگی و تشنگی بر آنان غلبه کرد، افطار می‌کنند تا برای روزه گرفتن آماده گردند و طاقت روزه‌داری یابند. پس شما نیز کودکانتان را از نُه سالگی به آن مقدار از روزه‌داری که در حدّ طاقت آنان است، تشویق کنید و هرگاه عطش و گرسنگی بر آنان غلبه کرد، افطار کنند».⁽¹⁾

 در مورد نماز نیز به مسلمانان توصیه شده تا از پنج سالگی، کودکان خویش را به نماز خواندن عادت دهند.⁽²⁾

بنابراین، خانواده‌های پرهیزکار، دختران خویش را از همان کودکی، به پوشیدن چادر عادت می‌دهند. براین اساس، تحمل مشقت احتمالی ناشی از

پوشیدن چادر، در بزرگ‌سالی برای آنان هموار و آسان خواهد بود.

اجرای احکام الهی و انجام عبادت‌های شرعی، به طور معمول تحمل رنج و زحمت‌ها را در بر دارد. به جای آوردن عبادت‌ها و فریضه‌هایی همچون روزه به ویژه در هوای بسیار گرم تابستان، حج و جهاد در هوای بسیار سرد و گرم، همه و همه مشقت‌آور است، ولی تحمّل این سختی‌ها، از نظر شرع، لازم و پسندیده می‌نماید.

روایت‌های بسیاری نیز انسان را به تحمّل سختی‌هایی که در راه سعادت و کمال اوست، تشویق کرده‌اند. از جمله مولا علی علیه‌السلام می‌فرماید: «المکارمُ بالمَکاره؛ به دست آوردن کرامت‌ها، در گرو تحمّل دشواری‌هاست».⁽¹⁾در جایی دیگر نیز به فرزند گرامی‌شان امام حسن علیه‌السلام توصیه می‌کند: «عَوِّدِ نَفْسَکَ التَّصَبُّرَ عَلَی المَکرُوه؛

خود را به  استقامت در برابر مشکلات عادت ده».⁽²⁾

به یقین، از آنجا که پوشیدن چادر برای زن وسیله و پیش‌زمینه هدف والای تأمین سعادت، عفاف و سلامت روح و جسمی او و بالاتر از آن، سلامت اخلاقی جامعه اسلامی است، تحمل سختی‌های احتمالی آن نیز به حکم عقل و شرع ضروری خواهد بود.⁽¹⁾

بدون تردید، تحمّل این رنج و زحمت، پاداش بزرگی را نیز برای این بانوان پرهیزکار به ارمغان خواهد آورد؛ چنان که رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرماید: «فیِ الصَّبرِ عَلَی مَا نَکْرَهُ خَیٌرکَثیر؛⁽²⁾در بردباری بر آنچه نمی‌پسندیم، خیر فراوانی نهفته است».

سخن آخر

گنجانیدن خلاصه آنچه گذشت در چند سطر، کاری بس دشوار است. برای ارائه تصویری کلّی و گویا، بر اساس فصل‌های پنج‌گانه می‌گوییم:

نه کسی موی او بیش از این دیده بود***نه از مهتران نیز بشنیده بود

بر اساس این آیه شریف و با توجّه به کلمات مفسّران و احادیث معصومان علیهم‌السلام، مقنعه پوششی است که زن برای پوشانیدن سر، مو، گردن و سینه از آن استفاده می‌کند. کارکرد این پوشش، پنهان ساختن قسمتی از زیبایی و جاذبه‌های زن از نگاه مردان نامحرم و به منظور پیش‌گیری از تحریک مردان و حفظ امنیت و آرامش زنان است. تبادر ذهنی زنان عرب از واژه خِمار، مقنعه با رنگ مشکی بوده است. بر اساس ویژگی‌های روان‌شناختی نیز رنگ مشکی، سازگارترین رنگ با حکمت و فلسفه حجاب زن به شمار می‌آید.

سر تا قدم او را در بر می‌گیرد. فراخی و گستردگی آن نیز به اندازه‌ای است که حجم بدن را پنهان می‌سازد. زنان عرب، پیش از نزول این آیه، آن را بر سر کرده و به حال خویش رها می‌ساختند. خداوند تعالی به زنان با ایمان می‌فرماید که چادر خویش را جمع و جور کنند تا کیفیّت پوششی بهتری داشته باشد.

این پوشش، موجب شناخته شدن زنان به داشتن عفاف، پاکی و تقوا می‌گردد. وقتی زنی در جامعه به این ویژگی‌ها شناخته شد، مزاحمت مردان هرزه به او کم خواهد شد. بنابراین، همان‌گونه که این آیه مبارک بر آن صراحت دارد، کارکرد مهم این پوشش، حفظ امنیت و آرامش زن است. بر اساس شواهد لغوی و تفسیری؛ رنگ جلباب (چادر اسلامی) مشکی بوده است.

خلاصه آنکه چادر و مقنعه رایج فعلی بانوان مؤمن و مسلمان ایران، ارتباط محکم و بسیار وثیقی با آموزه‌های دین اسلام و قرآن کریم دارد.

فصل ششم: رسانه و هنجارمندسازی پوشش

اشاره

فراگیر شدن، تکرار و الگوهای پذیرفته شده، هر یک ابزارهایی برای آسان‌سازی رفتار هستند. برای مثال، در روزهای ماه مبارک رمضان، وقتی فضای کشور، فضای روزه داری است و پس از تکرار عمل در چند روز اول و با مشاهده بزرگ‌ترها (پدران، مادران، و نیز برادر و خواهرهای بزرگتر) در حال انجام فریضه روزه، ترک غذا و آشامیدنی را برای کودکان و نوجوانان آسان‌تر می‌سازد. صدا و سیما نیز می‌تواند همچون ماه مبارک رمضان، چنین قدرت تأثیرگذاری داشته باشد. این سازمان به واسطه تکرارهای تبلیغی مستقیم و غیرمستقیم، معرفی الگوهای موفّق در عرصه‌های متعدد و گوناگون زندگی، نحوه پوشش، آرایش و پیرایش صحیح و سالم را آسان و قابل عمل برای همگان، به ویژه نسل جوان جلوه دهد. برای این منظور، آنچه در نظر نگارنده مناسب است، صادقانه تقدیم برنامه‌ریزان و برنامه‌سازان می‌شود.

پیشنهادهای کلّی

1. شروع از درون

نخست ضروری است تا دست اندرکاران، کارمندان، تهیه‌کنندگان، مجریان، بازیگران و عوامل صدا و سیمای ج.ا.ا نسبت به جایگاه حجاب در

اسلام، نقش حجاب در حفظ امنیت و کرامت زن مسلمان، فلسفه حجاب، احکام حجاب و... آشنایی و اشراف داشته باشند که امیدواریم اثر حاضر در این زمینه تأثیرگذار باشد. در درجه دوم، چون این عزیزان و خانواده‌های آنان الگوگیری آحاد جامعه به ویژه جوانان قرار می‌گیرد، سزاوار است تا نسبت به رعایت پوشش اسلامی دقّت کامل را داشته باشند؛ زیرا هر حرکت سازنده و متحوّل کننده باید نخست از درون گروهی شروع شود که قصد ایجاد تحول را دارند. خداوند متعال وقتی دستور رعایت پوشش صحیح چادر توسط زنان را به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌دهد، نخست آن حضرت را موظف به ابلاغ این دستور به زنان و دختران خویش می‌کند، آنان را مقدّم می‌دارد و می‌فرماید: «ای پیغمبر، به زنان و دختران خود و زنان مؤمنان بگو که خویشتن را به پوشش فراگیر فروپوشند». (احزاب: 59)

2. توجه همه جانبه به عوامل ترک حجاب

یکی از راهکارهای اساسی به منظور نهادینه کردن حجاب اسلامی در جامعه، شناخت ریشه‌های بدحجابی و عوامل فرار جوانان از پوششی است که اسلام به آن سفارش می‌کند. از جمله این عوامل، خودباختگی فرهنگی، عدم خودباوری و الگوگیری نادرست است. گاه پیشرفت‌های چشم گیر علمی و تکنولوژی غرب سبب می‌شود برخی با قیاس نادرست، پای‌بندی به مظاهر اسلامی، به ویژه حجاب را علّت عدم پیشرفت کشورهای جهان سوم که بیشترشان کشورهای اسلامی هستند، تصور کنند. الگو شدن بعضی زنان بی‌حجاب غربی برای زنان و دختران جوان مسلمان نیز می‌تواند از عوامل عدم گرایش زنان مسلمان به حجاب اسلامی باشد.

از دیگر سو، شناخت نادرست نسبت به ارزش و کرامت واقعی زن مسلمان  سبب شده است تا ارزش زن، تنها به ارزش‌های زنانگی و ویژگی‌های ظاهری او منحصر گردد. ازاین‌رو، حجاب که پوشش دهنده جلوه‌های ظاهری زن است، مانعی برای مطرح شدن و کسب موقعیت اجتماعی برای او به شمار آید.

آشنا نبودن زنان با فلسفه و ضرورت رعایت پوشش اسلامی و آثار و فایده‌های ارزنده حجاب، از دیگر عواملی است که باعث شده است این هدیه بزرگ خداوند به زنان، فراموش شده بماند.

صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران می‌تواند نقش مهمی در بیان فلسفه و ضرورت رعایت پوشش اسلامی، ارائه الگوهای درست برای زنان و تبیین ارزش واقعی و کرامت حقیقی زن مسلمان در جامعه داشته باشد. در این راستا، می‌توان از جاذبه‌های هنری و روش‌های غیرمستقیم بهره‌های فراوان برد.

3. ایجاد و تقویت انگیزه

یکی از عوامل مهم موفقیت در گرایش به هنجارهای اخلاقی و اجتماعی، ایجاد انگیزه از طریق تولید افق فکری بالاست. ازاین‌رو، صدا و سیمای ج.ا.ا باید در ایجاد انگیزه درباره حجاب، کوشا باشد. وقتی حجاب، یک ارزش به شمار آید، گرایش به آن نیز فراگیر شده و بی‌حجابی به عنوان یک ضد ارزش، منفور خواهد بود.

4. مخاطب شناسی

مخاطب‌شناسی و هم‌سویی برنامه‌ها با نیازها نیز اهمیت زیادی دارد. به طور کلّی، می‌توان مخاطبان صدا و سیما را از نظر حجاب به چند گروه عمده تقسیم کرد که لازم است در امر نهادینه کردن حجاب، روش‌های جذّاب و مناسب با هر گروه، مورد توجّه قرار گیرد:

الف) افراد معتقد و پای‌بند به اصل پوشش اسلامی؛

ب) افراد بی اعتقاد که به دین و آموزه‌های نورانی آن گرایش ندارند. در مورد  این گروه، بهتر است از تأثیر حجاب در سلامت روحی و روانی زنان و نیز عموم جامعه، نقش حجاب در حفظ زیبایی زن، ارتباط پوشش با امنیت اجتماعی زن و... ، از زبان کارشناسان غربی و براساس گزارش‌های مراکز تحقیقاتی و درمانی غرب اشاره کرد.

ج) گروه دیگر برآنند که به رغم گرایش‌های دینی، به رعایت حجاب اسلامی پای‌بند نیستند یا برخلاف میل درونی به دلیل شرایط خاصی مانند تأثیرپذیری از اطرافیان، محیط خانواده، توجیه نبودن نسبت به ضرورت رعایت حجاب اسلامی، احساس حقارت و... پوشش اسلامی ندارند. این گروه نیاز به بالا بردن سطح آگاهی، توجیه نسبت به ضرورت و فلسفه پوشش، تعمیق بخشیدن به باورهای دینی، تقویت روحی و اعتماد به نفس دارند. بنابراین، رسانه با توجه به گونه گونی مخاطبان با برنامه ریزی حساب شده و مخاطب‌شناسی کامل می‌تواند این دسته‌ها را جهت دهد.

پیشنهادهای برنامه ای

1. برنامه کودکان

در روایات فراوانی، سفارش شده است که بزرگترها چگونگی پوشیدن و رفتار با نامحرم را در عمل به کودکان و نوجوانان بیاموزند. در این باره، برای

دختران شش سالگی و برای پسران حدّ تمیز و ممیّز بودن پیشنهاد شده است.⁽¹⁾ازاین‌رو، بسیار مناسب است که برنامه‌ریزان و برنامه سازان بخش کودک، به این امر اهتمام  و دقت ویژه ورزند. از جمله راهکارهای عملی برای انتقال پیام حجاب به کودکان به این ترتیب است:

یک ـ آموزش احکام پوشش در قالب کارتن، نمایش عروسکی، سرودهای جذاب، داستان‌های شیرین و بازی‌های کودکانه.

دو ـ استفاده از پیام حجاب توسّط مجریان محبوب کودکان.

سه ـ کودکان از پوشش مجریان محبوب خود الگو می‌گیرند. ازاین‌رو، استفاده از چادر توسّط مجریان زن که به صورت شاد برنامه اجرا می‌کنند و محبوبیت ویژه‌ای هم نزد کودکان دارند، می‌تواند تأثیر عمیقی در این زمینه داشته باشد.

چهار ـ تصویرهایی که در خلال برنامه کودکان پخش می‌شود یا تصویر پشت سر مجری، کودکان با حجاب در حال بازی و شادی نشان داده شوند تا این تصور نادرست که رعایت حجاب اسلامی با شادی و نشاط کودکانه ناسازگار است، اصلاح شود.

زبان کودکانه به دلیل صداقت و پاکی این قشر معصوم، گیرایی و دل‌نشینی خاصی نزد گروه‌های سنی مختلف دارد. می‌توان برای دادن پیام‌های مربوط به حجاب از زبان شیرین کودکانه استفاده کرد. همان کاری که در مورد هشدارهای مربوط به محیط زیست و... انجام می‌شود.

2. برنامه نوجوانان و جوانان

اگرچه پذیرش در این سنین تا اندازه‌ای سخت است، ولی ارتباط با این قشر، از ارتباط با کودکان راحت‌تر است و ابزارهای بیشتری در دست برنامه سازان است. از جمله:

الف) استفاده از گزارش‌های خبری جذّاب با موضوع پوشش اسلامی. برای  مثال:

ـ تهیه گزارش با موضوع‌هایی مانند: اولین روزی که چادر پوشیدم...؛

ـ تهیه گزارش از جوانان و نوجوانان با حجاب و موفق در عرصه‌های ملّی و بین‌المللی؛

ـ تهیه گزارش از جوانان و نوجوانان با حجاب کشورهای اروپایی و... .

ب) استفاده از نماهنگ‌های زیبا  با رویکرد شاعرانه و احساسی و سرودهای جذّاب با موضوعیت حجاب.

ج) برگزاری و اجرای مسابقات متنوع با محوریّت پوشش اسلامی، مانند:

ـ مسابقات هنری (طراحی، نقاشی، شعر، داستان) با موضوع حجاب؛

ـ مسابقه احکام پوشش به ویژه برای دختران نو بالغ؛

ـ مسابقه حفظ احادیث حجاب؛

ـ مسابقه خاطره نویسی؛

د) معرفی کتاب حجاب.

ه ) استفاده از پلاتوها و زیرنویس در پیام رسانی به نوجوان و جوان بازتاب خوب و مؤثری خواهد داشت؛ به ویژه، جمله‌هایی که با «آیا می‌دانید» آغاز می‌شوند. برای نمونه:

ـ آیا می‌دانید اولین اثر مثبت رعایت پوشش اسلامی، به خود زن باز می‌گردد؟

ـ آیا می‌دانید رعایت حجاب بر حفظ زیبایی زن تأثیر دارد؟

ـ آیا می‌دانید آمار نا امنی زنان در کشورهای غربی... چه قدر است؟

ـ آیا می‌دانید پوشش حضرت زهرا علیهاالسلام هنگام خروج از منزل چادر بوده است؟

و) برپایی میزگردهای علمی و مناظره‌ای در پیام رسانی به نوجوان و جوان با  موضوع پوشش اسلامی. در پیام رسانی توجه به دو نکته دقیق نیز اهمیّت ویژه دارد:

یک ـ با توجّه به ویژگی‌های سنّی این قشر، استفاده از روش‌های غیرمستقیم تأثیر بهتری دارد. در بسیاری موارد، جوان یا نوجوان تا احساس کند برنامه‌ای دینی قصد دارد او را تحت تأثیر قرار داهد، واکنش منفی نشان می‌دهد. ازاین‌رو، بهتر است پیام‌های حجاب به صورت غیرمستقیم و در قالب برنامه‌های علمی، ورزشی، تفریحی و... القا گردد.

دو ـ نباید کاری کرد که نوجوان و جوان دچار تناقض شود. برای مثال، در گفتار سخن از پوشش خاص یا حریم گرفتن به ویژه توسط مرد و زن نامحرم را تبلیغ کنیم، ولی در رفتار در یک سالن کوچک، دختر و پسر را یک در میان و نزدیک به هم، بدون هیچ ضرورتی قرار داده و آنها را به گفت‌وگو وا داریم.⁽¹⁾یا در فیلم‌ها، نه در حدّ معقول و شرعی حدّ پوشش را رعایت کنیم و نه

حریم‌ها را، بلکه رابطه دختر و پسر را به طور شبانه روزی ترویج کنیم؛ به ویژه در فیلم‌ها و سریال‌هایی که در داخل کشور ساخته می‌شود. اگر چه سریال‌های وارداتی غیر قابل کنترل است، ولی می‌توان در انتخاب آنها یا هنگام ساخت برنامه‌های ایرانی بیشتر دقت کرد.

3. برنامه بزرگسالان

انتقال پیام برای بزرگسالان، به مراتب آسان‌تر از دو گروه کودکان و نوجوانان است. اگرچه آنها شکل گرفته‌تر از کودک و نوجوان هستند، ولی ابزارهای در خدمت رسانه برای این نسل، پیشرفته‌تر از ابزارهای قابل بهره‌گیری برای  کودکان است. به عبارت دیگر، القای پیام برای کودک و نوجوان سخت‌تر و پیچیده‌تر است، ولی برای بزرگسالان، می‌توان از مستندسازی، گزارش خیابانی، گفت و گوهای دوستانه و بحث‌های علمی تا فیلم و سریال‌های علمی، تجاری و خانوادگی، تاریخی و... بهره گرفت، ولی چنان که در بحث نوجوان و جوان گفته شد، نه تنها ترغیب و ترویج رابطه پسر و دختر امری پسندیده نیست که ترویج بی مبالاتی رفتاری در میان بزرگسالان از نظر پوشش و نحوه رفتار مردان و زنان نامحرم نیز غیرپسندیده‌تر است؛ زیرا بدآموزی برای سه گروه کودک، نوجوان و جوان و بزرگسال به بار می‌آورد و برای دو گروه اول، ایجاد تناقض می‌کند.

الف) تهیه گزارش‌های جذاب خبری با محوریت حجاب و موضوعات گوناگون از جمله:

یک ـ حجاب و نقش آن در تأمین سلامت فرد و جامعه؛

دو ـ حجاب و امنیت زن؛

سه ـ حجاب و فعالیت اجتماعی زن؛

چهار ـ حجاب و کرامت زن؛

پنج ـ حجاب و نقش آن در پیش‌گیری از بزه و گناه؛

شش ـ حجاب و حفظ عفاف عمومی جامعه؛

هفت ـ نقش خانواده در با حجاب شدن دختران؛

هشت ـ مصاحبه با زنان تازه مسلمان و پرسش از آنها در مورد مقایسه وضع خویش در حالت با حجابی و بی حجابی؛ احساسی که با محجبه شدن به آنها دست داده، نقش حجاب در تأمین امنیت آنها، ارزش و کرامتی که پیش و پس از محجبه شدن از آن برخوردار بودند و... .

 نه ـ مصاحبه با زنان و دختران با حجاب و موفق و مطرح در عرصه‌های مختلف و پرسش از آنان در مورد نقش حجاب در تأمین آرامش روحی و زمینه‌سازی برای موفقیت آنها و اینکه حجاب مانعی برای پیشرفت زن می‌شود یا نه؟

ده ـ مصاحبه با جوانانی که به جرم فساد اخلاقی در ندامتگاه‌ها به سر می‌برند و پرسش از آنها در مورد اینکه به نظر شما رعایت نکردن حجاب توسط زنان و دختران چه مقدار در انحراف شما مؤثر بوده است؟

ب) ساخت مستندهای مختلف با موضوع: پیشینه حجاب در اسلام، حجاب در دیگر ادیان الهی، زنان با حجاب موفق در عرصه‌های مختلف علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و... به عنوان الگو برای زنان و دختران جوان، معرفی زنان و دختران با حجاب و مقاوم در برابر قانون منع حجاب اسلامی در مدرسه‌های بعضی کشورهای اروپایی از جمله «فرانسه»، مستند آموزشی مربوط به آداب پوشش اسلامی و رابطه بی حجابی با عفاف عمومی و فساد اخلاقی،

رابطه کشف حجاب با استعمار، مستند حجاب در سیما و سینما (بررسی و نقد وضع پوشش زنان در فیلم‌ها و سریال‌های مختلف). مستند در مورد زنان با حجاب در دیگر کشورهای اسلامی و... .

ج) در برنامه‌ها، اسلام صوفی مشربانه (که به اعمال عبادی و رعایت مظاهر دینی از جمله رعایت پوشش اسلامی توجه نمی‌کند و می‌گوید دل باید پاک باشد) نقد شود.

د) شرایط به گونه‌ای فراهم شود که زنان چادری نیز با آرامش خاطر نسبت به رعایت موازین شرعی، بتوانند در سریال‌ها ایفای نقش کنند.

ه) در طراحی صحنه فیلم، سریال و برنامه‌های تلویزیونی، تلویحا به تبلیغ پوشش کامل اسلامی پرداخته شود. برای مثال، در جالباسی‌های دم درب منزل  افزون بر مانتو، چادر هم آویزان باشد. در برنامه‌های مختلف به تناسب، در بک‌گراندی که برای مجری گذاشته می‌شود، تصویر زنان چادری در حال فعالیت‌های مختلف علمی، فرهنگی، اقتصادی و... نمایش داده شود.

و) در دیالوگ‌ها تلویحا به احکام پوشش اشاره شود. برای مثال، افراد خانواده در حال گفت‌وگو در مورد حدّ پوشش زن و مرد هستند یا اینکه فرزندان از حدّ پوشش و فلسفه و فایده‌های پوشش می‌پرسند و والدین با صبر و حوصله پاسخ می‌دهند.

ز) در فیلم‌ها، سریال‌ها و به طور کلّی برنامه‌های تلویزیونی به نوع پوشش مردان و مطابقت آن با موازین شرعی نیز توجه شود و توضیح داده شود که احکام پوشش تنها به بانوان اختصاص ندارد.

4. نقد و ارزیابی برنامه های سیما

پیشاپیش به ظرافت و سختی کار برنامه‌سازی، فیلم‌نامه نویسی، تصویربرداری، بازیگری و ده‌ها مسئله دقیق هنری دیگر اعتراف می‌کنیم. همچنین سپاس و تقدیرمان را اعلام می‌داریم و از خدای بزرگ و أئمه علیهم‌السلام برای همگان پاداش نیکو در دنیا و آخرت خواستاریم .

با این همه، نباید از نعمت نقد که محک زنی رفتار و گفتار برای ارتقای کیفی و کمّی آن است، محروم ماند. ازاین‌رو، بهترین هدیه خویش را کمک به رفع کمبودها می‌دانیم تا شاهد زیبایی هر چه بیشتر کارها باشیم. به همین منظور، مطالب زیر را تقدیم می‌داریم:

الف) همیشه رضایت خدا را ملاک قرار دهیم که رضایت آفریده‌ها را به همراه دارد. خدای سبحان نیز در سوره مریم⁽¹⁾وعده داده تا محبت خوبان را در دل  آفریده‌ها بکارد، به شرط آنکه نخست ما سختی دریافت رضایت آفریدگار را تحمل کنیم، تا همچون مریم مقدس علیهاالسلام، قرن‌ها رضایت و محبت آفریده‌ها ارزانی‌مان گردد. این رضایت زمینی است که با حادثه‌ای طبیعی نابود می‌گردد، ولی رضایت الهی همیشه پایدار و باقی است⁽²⁾و حتی در دنیا هم برکات آن دیده می‌شود. برای مثال، از آنجا که دست‌اندرکاران فیلم «مریم مقدس»، به ویژه کارگردان آن کوشیدند درراستای فرمان‌های الهی آن را تهیه کنند و راهنمایی‌های خدای سبحان را در مورد روابط سیاسی،

اجتماعی، پوشش و رابطه محرم و نامحرم به کار بندند، پاداش خوبی در همین دنیا دریافت کردند و آن فزونی مخاطبان این فیلم بود. اگر چه شاید در ابتدای راه و تهیه فیلم، به مشکلاتی برخوردند، ولی رضایت خالق و مخلوق ارزانی‌شان شد.

ب) اکنون از خود بپرسیم ما تا کنون چه‌قدر به رضایت خالق نزدیک شده‌ایم؟ آیا در کنار برنامه‌های خوب، سازنده، انسان ساز و الهی، برنامه‌های منفی و خنثی تحویل جامعه نداده‌ایم یا حتی در متن برنامه‌های موفق، پیام‌های منفی برای مخاطبان نفرستاده‌ایم؟ آیا در خصوص پوشش و روابط زنان ومردان، رو به سستی و کاستی نرفته‌ایم؟ آیا هر روز از پوشش کم نگذاشته‌ایم و حریم‌ها را کوتاه‌تر نکرده‌ایم و حتی آن را نشکسته‌ایم؟ آیا هر روز روابط با نامحرم را عادی‌تر نکردیم؟ به ویژه روابط دختر و پسر، آن هم از نوع عاطفی و عشق خاکی. برای نمونه، در سریال «مزرعه آفتاب» از شبکه اول، آیا با همه پیام‌های خوب مانند هم‌یاری، امیدواری، اعتماد به نفس، برگشت به روستا و ترویج کشاورزی؛ در مقوله پوشش و رابطه دختر و پسر، کم نگذاشته‌ایم یا حتی پیام منفی  نفرستاده‌ایم؟ در هر هفته، شاهد ارتباط تلفنی یا خیابانی یا داخل پارکی‌هامان با خواهر یکی از دوستانش نیستیم، آن هم همراه ترویج بی‌غیرتی که عبارت باشد از واسطه‌گری برادر برای این رابطه و دوست دختر، دوست پسر شدن و... .

سریال بسیار زیبا و هنرمندانه «خاک سرخ»⁽¹⁾هم که پیام‌های مثبتی مانند

همگانی و مردمی بودن جنگ، سهیم بودن مردم پشت جبهه در دفاع، بی‌رحمی دشمن نسبت به کودکان و زنان مسلمان، همّت، غیرت، تغییر رفتار یک دختر از خانه اعیانی به دامن یک زندگی اصیل محلی را القا کرد، ولی در خصوص پوشش و آرایش رعایت موازین اسلامی را نکرد. از کارگردان محترم آن بپرسید آیا در طول عمر خویش، شاهد صحنه طولانیِ دویدن عروسی با لباس چسبان مخصوص عروس در کوچه و بازار، حتی در بی‌مبالات‌ترین محله ایرانی بوده است؟ آیا کارگردان محترم در قطعات بسیار کوتاه، نمی‌توانست پیام سرگردانی عروس در کوچه‌ها را برساند و به تعبیر خودشان، عروس را عروس نشان دهد؟

در سریال «مهر خاموش»⁽¹⁾در کنار پیام‌های مثبتی مانند ایثار، اعتماد به نفس، ساده‌زیستی در میان کسانی که هنجارهای دینی را بیشتر رعایت می‌کنند و هیجان‌های کنترل‌ناپذیر، آرزوهای بلند و آزار دهنده در میان کسانی که به هنجارهای دینی کمتر توجه دارند، باز هم شاهد ترویج رابطه دختر و پسر از سوی پسر آقای دکتر با دخترخوانده او هستیم.

در سریال «معصومیت از دست رفته»⁽²⁾نیز تعداد پیام‌های روابط نامشروع، عشوه‌گری، طنّازی، استفاده ابزاری از زیبایی و گریم زن، بسیار بیشتر از پیام‌های  آزادگی و تربیت علوی است؟

ج) شاید برای تهیه‌کنندگان، نویسندگان، کارگردانان، برنامه‌نویسان و

برنامه‌سازان به دلیل اشراف همه جانبه بر متن و محتوای فیلم‌ها و سریال‌ها، یک نگاه جمعی مثبت فراهم شود، ولی باید توجه داشت:

یک ـ درباره حریم گرفتن، رعایت پوشش شرعی و روابط سالم، تعداد پیام ارسالی از راه تحلیل محتوا چه تعداد بوده و در مقابل، پیام عفاف و حریم و پیام خنثی چه‌قدر است؟ معمولاً انسان‌ها در کارهای روزمره، با توجه به تنبلی نفس، پیام‌های منفی دیداری و شنیداری را بهتر دریافت می‌کنند تا پاسخ‌های آنها را. ازاین‌رو، توجه به اهمیت و حاکم بودن پاسخ بر شبهه یا پیام، ضرورتی انکارناپذیر است.

دو ـ تعداد پیام‌های مثبت، اندک یا خیلی مبهم و حتی با تأخیر است. برای مثال، در سریال «معصومیت از دست رفته» تعداد پیام‌های طنّازانه و منفی، با پیام جهنم شوذب به هیچ وجه قابل قیاس نیست و کارکرد پنهانی پیام‌های منفی، به آسانی با تصویر جهنمی در پایان فیلم رفع شدنی نیست.

سه ـ چند درصد افراد همه فیلم‌ها را تا قسمت آخر می‌بینند تا پیام‌های مثبت و منفی را با هم تلفیق کنند و به جمع‌بندی خوبی برسند.

د) به کارگیری نمادهای دینی و فرهنگی کشورها، از کارهای شایسته و قابل توجّهی است که امروزه در سطح جهانی مورد توجّه بسیار قرار گرفته است. حتی در فیلم‌های هالیوودی نیز دیده می‌شود. صدا وسیمای جمهوری اسلامی ایران نیز می‌تواند در متجلّی ساختن نمادهای دینی به صورت مستقیم و غیر مستقیم، نقش به سزایی داشته باشد.

حجاب زن‌مسلمان، نماد مقاومت او و یکی از شعایرالهی است و در میان پوشش‌های زنان ایران، چادر در سطح جهانی به نماد جمهوری اسلامی ایران

تبدیل شده است. ریول  کرکت ـ صهیونیست و مسئول سابق شبکه جاسوسی سیا در ایران ـ می‌گوید: «چادر، نمادی است که وجود انقلاب را در سر هر چهار راهی به نمایش می‌گذارد».⁽¹⁾

جا دارد که برنامه سازان و دست اندرکاران صدا و سیما، به این نماد بزرگ دینی که به فرموده مقام معظّم رهبری (مدظله العالی) نشانه ملّی ما نیز هست⁽²⁾، ارج نهاده و بر تکریم و ترویج آن همّت گمارند، ولی آنچه متأسفانه شاهدیم این است که بعضی از برنامه‌های صدا وسیما نه تنها در این راستا مؤثر نیست، بلکه به علّت برخی کاربردهای نادرست، این پوشش، ناخواسته و به صورت غیرمستقیم به استهزاء گرفته شده است. برای مثال:

ـ در بیشتر فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی، خانم‌ها در تمامی صحنه‌های فیلم با پوشش مانتو ظاهر می‌شوند، ولی در صحنه‌هایی که در مراسم ختم و عزا، زندان‌ها، قبرستان‌ها و... ضبط می‌گردد، چادر به سر دارند.

ـ در فیلم‌ها و سریال‌ها، خانم‌های ایفا کننده نقش زنان سرمایه دار، با سواد و مطرح یا خانم‌هایی که پشت ماشین‌های آخرین مدل نشسته‌اند، دارای پوشش مانتو، روسری یا حداکثر مانتو، مقنعه هستند، ولی ایفا کنندگان نقش خانم‌های به قول معروف پایین شهری، بدبخت بیچاره یا دارای شغل‌های سطح پایین مثل رخت شویی و... و زنان گدا، چادری به نمایش گذاشته می‌شوند که

بسیار نامناسب است.

ـ برای ایفای نقش زنانی که حجاب مناسبی ندارند، از بازیگران مطرح و  محبوب و از بهترین گریم و طراحی لباس استفاده می‌شود، ولی برای نقش‌های چادری از بازیگران غیرشناخته شده و غیرحرفه‌ای، طراحی لباس‌های عادی و حتی گاه چادرهای چروک، خاکی و رنگ و رو رفته استفاده می‌شود.

ه ) یکی از اقدام‌های قابل تقدیر و به جای صدا و سیمای ج.ا.ا در سال‌های اخیر، ساخت فیلم‌های داستانی، سریال‌ها و کارتن‌های زیبا از صحنه‌های برجسته تاریخ اسلام و زندگی گهر بار معصومین علیهم‌السلام است. البته با وجود اینکه ثابت شده که پوشش زنان از صدر اسلام، پوششِ بلند و فراگیری مانند چادر بوده است، متأسّفانه در این گونه فیلم‌ها برای پوشش زنانِ صدر اسلام یا عصر ائمه معصومین علیهم‌السلام و حتی بعضی زنان برجسته و چهره‌های مطرح، تنها از پیراهن بلند و مقنعه یا روسری‌های عربی استفاده می‌شود که جای تأمل و دقت بیشتری دارد.

و) یک مشکل جدی که در عرصه فرهنگ و هنر داریم، صاحب‌نظر شدن همگان است. بر خلاف مسائل بهداشت فیزیکی و امنیت مادی که با ظریف‌ترین کارها، می‌کوشیم حتی میکروب‌های احتمالی را از کودک و جوانان و بزرگسالان دور کنیم، ولی در مسائل اخلاقی، اباحه‌گری و رهاسازی را تروج می‌کنیم و گاه شاهدیم برخی کارشناسان در امور هنری، خود را صاحب‌نظر احکام شرعی و مباحث فقهی هم معرفی می‌کنند، در حالی که برای تنظیم درجه دوربین، نور و... می‌کوشیم جدیدترین دستاورد را از بهترین متخصص بیاموزند، ولی در مسائل فقهی و شرعی، به سراغ سطحی‌ترین افراد و کم دانش‌ترین می‌روند و با وجود فرهیختگان برجسته فقهی، از رهبری معظم

انقلاب گرفته تا دیگر مراجع بزرگ تقلید، در آبشخورهای سست و بی‌بنیان رفع عطش می‌کنند.

پرسش های مسابقه ای

پرسش های مردمی

پرسش های کارشناسی

⁽¹⁾

 6. آیا این ادّعا درست است که بین پوشش و ایجاد عقده روانی رابطه است؟

معّرفی مراکز و نهادهای مرتبط با موضوع

در میان مراکز و نهادهای فعّال در راستای مباحث مربوط به زن، می‌توان مراکز زیر را معّرفی کرد:

الف) مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، قم، خیابان صفاییّه، فرعی سوم، سمت راست، پ 18، تلفکس: 7741166 ـ ص. پ: 3653 ـ 37185.

ب) شورای فرهنگی ـ اجتماعی زنان، تهران، خیابان شهید مفتّح، روبه‌روی ورزشگاه شهید شیرودی، خیابان اردلان، شماره 6، دبیرخانه شورای فرهنگی ـ اجتماعی زنان، کد پستی: 15839، تلفن: 4 ـ 8319891، دورنویس: 8320044 .

 ج) نهضت زنان مسلمان، تهران، خیابان جمهوری، قسمت الف، کوچه سیّد هاشم، پلاک 14.

د) دفتر مجله «پیام زن»، قم، ص. پ: 165/37185، مجله پیام زن، نشانی مجله در شبکه شارع: P PAYAMZAN ، تلفن: 7738743 ـ 7733305.

کتاب‌نامه

کتاب

*. قرآن کریم، ترجمه: مهدی الهی قمشه‌ای.

*. نهج‌البلاغه، ترجمه محمّد دشتی، قم، انتشارات خوشرو، چاپ اول، 1381.

 14. ثقفی تهرانی، محمّد، تفسیر روان جاوید، تهران، انتشارت برهان، چاپ دوم.

 34. روژه، پیره، روان شناسی اختلافی زن و مرد، ترجمه: دکتر محمّد حسین سروری،انتشارات همگام، چاپ اول، 1361.

 54. طوسی، محمّد ابن الحسن، التبیان فی تفسیر القرآن، مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول، 1409 ه . ق.

 95. نجفی، محمّد حسین، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، تهران، دارالکتب‌الاسلامیّه، چاپ ششم، 1379.

نشریه